1. Pauṣkara Saṃhitā

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20

श्रीः हरिः ओम् श्रीहयग्रीवाय नमः श्रीपौष्करसंहिता प्रथमोऽध्यायः यदा तीर्णव्रतस्तिष्ठेद् गुरोरग्रे [चीर्ण इति साधु] हितैषिणः । तदा चाज्ञापयेच्छिष्यं सम्प्राप्तं कमलोद्भव

śrīḥ hariḥ om śrīhayagrīvāya namaḥ śrīpauṣkarasaṃhitā prathamo'dhyāyaḥ yadā tīrṇavratastiṣṭhed guroragre [cīrṇa iti sādhu] hitaiṣiṇaḥ | tadā cājñāpayecchiṣyaṃ samprāptaṃ kamalodbhava

तत्तु [ख्: कर्तुं] प्रदापयेत् काले पात्रे गुणगणान्विते । यत्तदाज्ञापयेत् [क्: यस्त] तं वै गच्छ पुत्र धनं यतः

tattu [kh: kartuṃ] pradāpayet kāle pātre guṇagaṇānvite | yattadājñāpayet [k: yasta] taṃ vai gaccha putra dhanaṃ yataḥ

यागोपकरणार्थं तु येन शान्तिमवाप्स्यसि । यथालब्धं तु तत् पश्चाद्गुरवे विनिवेद्य च

yāgopakaraṇārthaṃ tu yena śāntimavāpsyasi | yathālabdhaṃ tu tat paścādgurave vinivedya ca

त्वत्प्रसादेन भगवन्निदं प्राप्तं गृहाण मे । दयां कुरु त्वनाथस्य [ख्: कुरुष्वानाथस्य] निमग्नस्य भवार्णवे

tvatprasādena bhagavannidaṃ prāptaṃ gṛhāṇa me | dayāṃ kuru tvanāthasya [kh: kuruṣvānāthasya] nimagnasya bhavārṇave

एवमादि यदा भूयात् [ख्: तथा ब्रूयात्] करुणं वाक्यसञ्चयम् । प्रवर्तेत तदर्थं तु गुरुर्मण्डलपूजने

evamādi yadā bhūyāt [kh: tathā brūyāt] karuṇaṃ vākyasañcayam | pravarteta tadarthaṃ tu gururmaṇḍalapūjane

सूत्रयित्वा विधानेन पूरयित्वा रजैश्शुभैः [क्, ग्: रजश्शुभैः] । लिखित्वा कुङ्कुमाद्यैर्वा चालिख्य [क्, ग्: वालिख्य] घटिकादिकैः [ख्: -कादिभिः]

sūtrayitvā vidhānena pūrayitvā rajaiśśubhaiḥ [k, g: rajaśśubhaiḥ] | likhitvā kuṅkumādyairvā cālikhya [k, g: vālikhya] ghaṭikādikaiḥ [kh: -kādibhiḥ]

भूमौ हेमशलाकाद्यैर्वित्ताभावात् प्रयत्नतः । पूजयेत् फलपुष्पाद्यैरारण्यैर्नित्यसम्भवैः [ख्: -नीरसम्भवैः]

bhūmau hemaśalākādyairvittābhāvāt prayatnataḥ | pūjayet phalapuṣpādyairāraṇyairnityasambhavaiḥ [kh: -nīrasambhavaiḥ]

पूजितं दर्शयेत् तस्य तं तु विद्धि चतुर्विधम् । आद्यंपद्मोदराख्यं [ख्: पद्मोद्भवाख्यं] तु न [क्, ख्: तत्वसंख्योप] तु संख्योपलक्षितम्

pūjitaṃ darśayet tasya taṃ tu viddhi caturvidham | ādyaṃpadmodarākhyaṃ [kh: padmodbhavākhyaṃ] tu na [k, kh: tatvasaṃkhyopa] tu saṃkhyopalakṣitam

अनेककजगर्भं तु द्वितीयं परिकीर्तितम् । तदनेकप्रकारं च चक्राब्जं स्यात् तृतीयकम्

anekakajagarbhaṃ tu dvitīyaṃ parikīrtitam | tadanekaprakāraṃ ca cakrābjaṃ syāt tṛtīyakam

यस्य भेदोऽप्यनेकश्च [क्: भेदोप्यनेकाश्च; ग्: भेदाप्यनेकाश्च] स स्वल्वद्याब्जसम्भव । मिश्रचक्राभिधानं तु मण्डलं बहु भेदयुक् [ख्: - भेदधृक्]

yasya bhedo'pyanekaśca [k: bhedopyanekāśca; g: bhedāpyanekāśca] sa svalvadyābjasambhava | miśracakrābhidhānaṃ tu maṇḍalaṃ bahu bhedayuk [kh: - bhedadhṛk]

तच्चतुथं समाख्यातं यत्र रुद्ध्वा [ख्: रुद्धो] विमुच्यते । महाख्यं नवनाभं तु बिम्बभेदेन यत् स्थितम् [ख्: स्मृतम्]

taccatuthaṃ samākhyātaṃ yatra ruddhvā [kh: ruddho] vimucyate | mahākhyaṃ navanābhaṃ tu bimbabhedena yat sthitam [kh: smṛtam]

दृष्टेन पूजितेनाथ तथाऽग्नौ कल्पितेन च । मोक्षो येन भवत्याशु भक्तानां केवलेन च

dṛṣṭena pūjitenātha tathā'gnau kalpitena ca | mokṣo yena bhavatyāśu bhaktānāṃ kevalena ca

भेदयुक्तेन कालेन दृष्टेनेष्टेन वै क्रमात् । द्वादश्यां प्रतिपक्षं तु वत्सरान्ते ततो द्विजम्

bhedayuktena kālena dṛṣṭeneṣṭena vai kramāt | dvādaśyāṃ pratipakṣaṃ tu vatsarānte tato dvijam

समयी स भवेद्भक्तः पुत्रकश्चापरेण तु । दृष्टेन पूजितेनापि ह्यनुध्यातेन वै हृदि

samayī sa bhavedbhaktaḥ putrakaścāpareṇa tu | dṛṣṭena pūjitenāpi hyanudhyātena vai hṛdi

तथाविधेन कालेन योग्यता तस्य जायते । किञ्चारम्भेऽथ निष्पत्तौ पूजनीयं च भक्तितः

tathāvidhena kālena yogyatā tasya jāyate | kiñcārambhe'tha niṣpattau pūjanīyaṃ ca bhaktitaḥ

व्यूहद्वयं द्विजाद्यन्तं शेषैः * संवत्सर * । * * * * * * * * यावदब्जं प्रपूज्यते

vyūhadvayaṃ dvijādyantaṃ śeṣaiḥ * saṃvatsara * | * * * * * * * * yāvadabjaṃ prapūjyate

पुत्रकत्वं यदा प्राप्तो जन्तुः प्रक्षीणकल्मषः । तदागसि ? द्वयं तस्य प्रवर्तन्ते खिलान्यपि ?

putrakatvaṃ yadā prāpto jantuḥ prakṣīṇakalmaṣaḥ | tadāgasi ? dvayaṃ tasya pravartante khilānyapi ?

तदाऽसौ साधकत्वेन योक्तव्यो गुरुणा तथा । तृतीयमण्डले चेष्ट्वा तत्र तं च प्रवेशयेत्

tadā'sau sādhakatvena yoktavyo guruṇā tathā | tṛtīyamaṇḍale ceṣṭvā tatra taṃ ca praveśayet

पूज्यं तं बहुभिर्भेदैर्ध्यात्वा पूजय गोचरे । पञ्चवासरहीनेन पक्षाणां त्रितयेन च

pūjyaṃ taṃ bahubhirbhedairdhyātvā pūjaya gocare | pañcavāsarahīnena pakṣāṇāṃ tritayena ca

एकैकं पूजयेच्चक्रं यावदब्जं प्रपूजयेत् । तत्फलानि प्रवर्तन्ते क्रमशस्तस्य वै द्विज

ekaikaṃ pūjayeccakraṃ yāvadabjaṃ prapūjayet | tatphalāni pravartante kramaśastasya vai dvija

गुरुणा साधकस्यातो दर्शनीयं प्रयत्नतः । चतुर्थं तु महायागो [क्: महायोगो] येनाचार्यत्वमाप्नुयात्

guruṇā sādhakasyāto darśanīyaṃ prayatnataḥ | caturthaṃ tu mahāyāgo [k: mahāyogo] yenācāryatvamāpnuyāt

तमाद्योक्तं तु वै कालमिष्ट्वा [ख्: कालमिष्टमवाक्येन] वाक्येन चिन्तयेत् । द्विज शेषदिनानां तु ह्येकैकं तु समापयेत्

tamādyoktaṃ tu vai kālamiṣṭvā [kh: kālamiṣṭamavākyena] vākyena cintayet | dvija śeṣadinānāṃ tu hyekaikaṃ tu samāpayet

संवत्सरचतुष्कं तु यस्तु यागेन संयजेत् । स संसारार्णवाद्ब्रह्मन् पारं प्राप्नोति दुस्तरात्

saṃvatsaracatuṣkaṃ tu yastu yāgena saṃyajet | sa saṃsārārṇavādbrahman pāraṃ prāpnoti dustarāt

यद्येकं तु महायागं नवनाभं समुद्यजेत् । अस्मिन् संसारकान्तारे ज्ञानदीपास्त्वमी कृताः

yadyekaṃ tu mahāyāgaṃ navanābhaṃ samudyajet | asmin saṃsārakāntāre jñānadīpāstvamī kṛtāḥ

भक्तानां विविधा यागास्संयतानां सदैव हि । नित्यं विप्रास्तिकानां च श्रद्धा संयमसेविनाम् [क्, ग्: संयमि]

bhaktānāṃ vividhā yāgāssaṃyatānāṃ sadaiva hi | nityaṃ viprāstikānāṃ ca śraddhā saṃyamasevinām [k, g: saṃyami]

भवार्णवो ह्यलङ्ध्यस्तु विना स्याद्यागतोऽन्यकैः । यागपोतं समारोप्य ज्ञेयं पाराभिलक्षणम्

bhavārṇavo hyalaṅdhyastu vinā syādyāgato'nyakaiḥ | yāgapotaṃ samāropya jñeyaṃ pārābhilakṣaṇam

प्रोत्तारयति वै सम्यगुपकारेण वै विना । कृपया परयाऽविष्टो यो विद्वान् स गुरुस्स्मृतः

prottārayati vai samyagupakāreṇa vai vinā | kṛpayā parayā'viṣṭo yo vidvān sa gurussmṛtaḥ

ज्ञात्वा भक्तमनाथं च निमग्नं शोकसागरे । उद्धरेद्यागहस्तेन स गुरुर्मत्समस्स्मृतः

jñātvā bhaktamanāthaṃ ca nimagnaṃ śokasāgare | uddharedyāgahastena sa gururmatsamassmṛtaḥ

यागानामपि तीर्थानां क्षेत्राणां सिद्धसेविनाम् । पूजितानामर्चितानां पुष्पवस्त्रैश्च भूषणैः

yāgānāmapi tīrthānāṃ kṣetrāṇāṃ siddhasevinām | pūjitānāmarcitānāṃ puṣpavastraiśca bhūṣaṇaiḥ

तथैवायतनानां च आश्रमाणां महामुने । वेदगीतध्वनिभिस्तु हूयमाने हुताशने

tathaivāyatanānāṃ ca āśramāṇāṃ mahāmune | vedagītadhvanibhistu hūyamāne hutāśane

सन्दर्शनादकस्माच्च पुंसां सम्मूढचेतसाम् । द्विषतां हेतुदुष्टानां नास्तिकानां सदैव हि

sandarśanādakasmācca puṃsāṃ sammūḍhacetasām | dviṣatāṃ hetuduṣṭānāṃ nāstikānāṃ sadaiva hi

कुवासना कुबुद्धिश्च कुतर्कनिचयश्च यः । कुभावश्च कुहेतुश्च नास्तिकत्वं लयं व्रजेत्

kuvāsanā kubuddhiśca kutarkanicayaśca yaḥ | kubhāvaśca kuhetuśca nāstikatvaṃ layaṃ vrajet

भाव [क्: हाव उत्पद्यते] उत्पद्यते क्षिप्रं तन्मध्ये श्रद्धयाऽन्वितम् । तदीयेन प्रभावेन श्रद्धाद्याद्येषु किं पुनः

bhāva [k: hāva utpadyate] utpadyate kṣipraṃ tanmadhye śraddhayā'nvitam | tadīyena prabhāvena śraddhādyādyeṣu kiṃ punaḥ

तस्माद्भक्तः परिज्ञेयश्शिष्यो गुणगणान्वितः । तन्मयो नित्ययुक्तश्च विकल्पोज्झितमानसः

tasmādbhaktaḥ parijñeyaśśiṣyo guṇagaṇānvitaḥ | tanmayo nityayuktaśca vikalpojjhitamānasaḥ

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्शूद्रो वा स्वपदस्थितः [क्: स्वपदे] । ब्रह्मचारी गृहस्तो वा कृतकृत्यो यथाविधि

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaśśūdro vā svapadasthitaḥ [k: svapade] | brahmacārī gṛhasto vā kṛtakṛtyo yathāvidhi

वानप्रस्थोऽथ भिक्षाशी नारी वा सद्विवेकिनी । धीरस्स्वच्छस्सुसन्तुष्टस्तत्त्वदर्शनकाङ्क्षितः

vānaprastho'tha bhikṣāśī nārī vā sadvivekinī | dhīrassvacchassusantuṣṭastattvadarśanakāṅkṣitaḥ

बन्धुवर्गपरित्यागी उत्साही निश्चयान्वितः । लब्ध्वा पात्रं * * * * यागदीक्षां समाप्य च

bandhuvargaparityāgī utsāhī niścayānvitaḥ | labdhvā pātraṃ * * * * yāgadīkṣāṃ samāpya ca

ततोऽग्नौ प्राकृतान् बन्धांस्तदीयाञ् जुहुयाद्गुरुः । अतीतान् वर्तमानांश्च भविष्यान् कमलोद्भव

tato'gnau prākṛtān bandhāṃstadīyāñ juhuyādguruḥ | atītān vartamānāṃśca bhaviṣyān kamalodbhava

बन्धुसङ्घे परिक्षीणे शरीरिसकुलास्थितिः ? [ख्: शरीरी] । तत्त्वव्याप्तिसमेता च वक्तेव्ये च यथास्थिति

bandhusaṅghe parikṣīṇe śarīrisakulāsthitiḥ ? [kh: śarīrī] | tattvavyāptisametā ca vaktevye ca yathāsthiti

तद्बुद्धिदर्पणोपेतान् हृदयस्थं तु सर्वगम् । सर्वाभासमनाभासं [क्: सर्वभास] चित्सदानन्दलक्षणम्

tadbuddhidarpaṇopetān hṛdayasthaṃ tu sarvagam | sarvābhāsamanābhāsaṃ [k: sarvabhāsa] citsadānandalakṣaṇam

व्यक्ताव्यक्ततया मुक्तं निर्लेपं गगनोपमम् । तेनेदं तदभिव्यक्तं यत्रस्थस्समतां व्रजेत्

vyaktāvyaktatayā muktaṃ nirlepaṃ gaganopamam | tenedaṃ tadabhivyaktaṃ yatrasthassamatāṃ vrajet

कृतकृत्यं तु संज्ञात्वा ज्ञानतत्वं विमृश्य च [क्, ग्: विमृज्य च] । संसारभयभीरूणामवश्यं सततं त्वया

kṛtakṛtyaṃ tu saṃjñātvā jñānatatvaṃ vimṛśya ca [k, g: vimṛjya ca] | saṃsārabhayabhīrūṇāmavaśyaṃ satataṃ tvayā

योजना च परे तत्त्वे कर्तव्या संपरीक्ष्य च । पात्रस्थमात्मज्ञानं च कृत्वा पिण्डं समुत्सृजेत्

yojanā ca pare tattve kartavyā saṃparīkṣya ca | pātrasthamātmajñānaṃ ca kṛtvā piṇḍaṃ samutsṛjet

नान्तर्धानं यतो याति [ख्: यथा याति] जगद्बीजमबीजकृत् । पावनं परमं ज्ञानमज्ञानतिमिरापहम्

nāntardhānaṃ yato yāti [kh: yathā yāti] jagadbījamabījakṛt | pāvanaṃ paramaṃ jñānamajñānatimirāpaham

पौष्कर उवाच कालेन [क्, ग्: कालेनाभ्यनंत्वच्छयोक्तोयागादि; ख्: कालेनाभ्यन्वगच्छध्वं युक्तोवागादि] * * * * * * * यागादिदीक्षया । भीरूणामप्रबुद्धानां जितस्यानव्यवस्थिते ?

pauṣkara uvāca kālena [k, g: kālenābhyanaṃtvacchayoktoyāgādi; kh: kālenābhyanvagacchadhvaṃ yuktovāgādi] * * * * * * * yāgādidīkṣayā | bhīrūṇāmaprabuddhānāṃ jitasyānavyavasthite ?

यद्यन्तरा विपद्यन्ते किं स्यात्तेषाम् तदुच्यते ? । असमाप्तक्रियाणां च त्वल्लब्धज्ञानिनां विभो

yadyantarā vipadyante kiṃ syātteṣām taducyate ? | asamāptakriyāṇāṃ ca tvallabdhajñānināṃ vibho

श्रीभगवानुवाच फलं संकल्पपूर्वं स्याद्विद्धि तीव्रतरं नृणाम् । क्रियानिर्वहणात्तात संकल्पोऽसाधितस्य च

śrībhagavānuvāca phalaṃ saṃkalpapūrvaṃ syādviddhi tīvrataraṃ nṛṇām | kriyānirvahaṇāttāta saṃkalpo'sādhitasya ca

यदैवालङ्कृता बुद्धिर्नागतल्पेऽर्पयाम्यहम् । भवाम्भोधिमपारं च आश्रमी परमं पदम्

yadaivālaṅkṛtā buddhirnāgatalpe'rpayāmyaham | bhavāmbhodhimapāraṃ ca āśramī paramaṃ padam

तदेव साधितं तेन शाश्वतं पदमव्ययम् । सिद्धश्च सिध्यमानश्च तृतीयश्चारुरुक्षकः

tadeva sādhitaṃ tena śāśvataṃ padamavyayam | siddhaśca sidhyamānaśca tṛtīyaścārurukṣakaḥ

समत्वमेषां वै विद्धि किञ्चित्कालान्तरेण तु । यथैकस्तिष्ठते तृप्तः पूर्वाशी सिद्धभोजनः

samatvameṣāṃ vai viddhi kiñcitkālāntareṇa tu | yathaikastiṣṭhate tṛptaḥ pūrvāśī siddhabhojanaḥ

अन्यश्च विद्ध्यनाहारो बेला तस्येन्द्र ? वर्तते । अवसानेषु सर्वेषामतृप्तिर्नागुणस्स्मृतः

anyaśca viddhyanāhāro belā tasyendra ? vartate | avasāneṣu sarveṣāmatṛptirnāguṇassmṛtaḥ

एवं मन्त्रक्रियायोगे भक्तानां कमलोद्भव कालेन स्वमते [स्वमतेशस्ति द्वे] शास्त ? द्वे तस्मिन्नव्यये पदे

evaṃ mantrakriyāyoge bhaktānāṃ kamalodbhava kālena svamate [svamateśasti dve] śāsta ? dve tasminnavyaye pade

भक्तिश्रद्धासमेतानां नृणां मन्त्रपरिग्रहः । संसारोत्तारकश्शश्वद्यया वै [क्, ग्: वै ततवद्विजः] तत्त्वविद्द्विजः

bhaktiśraddhāsametānāṃ nṛṇāṃ mantraparigrahaḥ | saṃsārottārakaśśaśvadyayā vai [k, g: vai tatavadvijaḥ] tattvaviddvijaḥ

मतिनिष्ठा प्रमेयं च विकल्पैरप्यनावृतम् । लसत्समाधिनिष्ठेभ्यस्सकाशाज्जन्मना सह

matiniṣṭhā prameyaṃ ca vikalpairapyanāvṛtam | lasatsamādhiniṣṭhebhyassakāśājjanmanā saha

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां शिष्यपरीक्षालक्षणो नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ śiṣyaparīkṣālakṣaṇo nāma prathamo'dhyāyaḥ

अथ द्वितीयोऽध्यायः पौष्कर उवाच भगवन् मण्डलानां च लक्षणं प्रब्रवीहि मे । एषामुक्तस्त्वनन्तस्तु प्रवासं ? च स्वयं च यः

atha dvitīyo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca bhagavan maṇḍalānāṃ ca lakṣaṇaṃ prabravīhi me | eṣāmuktastvanantastu pravāsaṃ ? ca svayaṃ ca yaḥ

श्रीभगवानुवाच पुण्यदेशं समासाद्य प्रसिद्धं सिद्धसेवितम् । तत्रानेकप्रकाराणि स्थानानि कमलोद्भव

śrībhagavānuvāca puṇyadeśaṃ samāsādya prasiddhaṃ siddhasevitam | tatrānekaprakārāṇi sthānāni kamalodbhava

धान्याश्रितमहीभागे लक्षणे सुपरीक्षिते । प्रवर्तन्ते च यागानि तानि ते कथयाम्यहम्

dhānyāśritamahībhāge lakṣaṇe suparīkṣite | pravartante ca yāgāni tāni te kathayāmyaham

पर्वताग्रे च तन्मध्ये सानुदेशे द्विजोचिते [ख्: विभाजिते] । भूगते तु वने रम्ये पादपौषधिसङ्कुले

parvatāgre ca tanmadhye sānudeśe dvijocite [kh: vibhājite] | bhūgate tu vane ramye pādapauṣadhisaṅkule

भद्रे चोपवने ह्यद्य [हृद्ये ?] प्रशस्ते कमलान्विते । कूलेषु निम्नगानां तु तासामपि च सङ्गमे

bhadre copavane hyadya [hṛdye ?] praśaste kamalānvite | kūleṣu nimnagānāṃ tu tāsāmapi ca saṅgame

समीपे पुण्यतीर्थानां सुस्थिरे सारसाकुले [क्, ग्: सारससङ्कुले] । देवतायतनोद्देशे गोष्ठेषु ब्राह्मणाश्रमे

samīpe puṇyatīrthānāṃ susthire sārasākule [k, g: sārasasaṅkule] | devatāyatanoddeśe goṣṭheṣu brāhmaṇāśrame

दुष्टप्राणिविनिर्मुक्ते चोरातङ्क भयादिके [भयोज्झिते इति चेत् साधु] । तत्र भूमिं परीक्ष्यादौ लक्षणाढ्यां [ग - लक्षणार्थां] सुलक्षिताअम् [ख्: सुरक्षिताम्]

duṣṭaprāṇivinirmukte corātaṅka bhayādike [bhayojjhite iti cet sādhu] | tatra bhūmiṃ parīkṣyādau lakṣaṇāḍhyāṃ [ga - lakṣaṇārthāṃ] sulakṣitāam [kh: surakṣitām]

देवनामालयार्थं तु ग्रामार्थं ब्राह्मणादिषु । यजनार्थं तु यागानां गृहार्थं गृहमेधिनाम्

devanāmālayārthaṃ tu grāmārthaṃ brāhmaṇādiṣu | yajanārthaṃ tu yāgānāṃ gṛhārthaṃ gṛhamedhinām

धराधरवशो ? ह्यावे ? विना ब्रह्मन् गुणागुणाः । सन्ति भूमेस्समासेन तन्मे निगदतश्शृणु

dharādharavaśo ? hyāve ? vinā brahman guṇāguṇāḥ | santi bhūmessamāsena tanme nigadataśśṛṇu

यस्मात् क्ष्मा दोषनिर्मुक्ता करोत्यर्थक्रियां सदा । सा तु दोषवती भूमिर्विघ्नानुत्पादयेद्बहून्

yasmāt kṣmā doṣanirmuktā karotyarthakriyāṃ sadā | sā tu doṣavatī bhūmirvighnānutpādayedbahūn

प्रभावादस्त्रमन्त्राणां पिशाचैस्त्यज्यतेऽब्जज । या प्रशान्तद्रुमोपेता फलपुष्पसमाकुला

prabhāvādastramantrāṇāṃ piśācaistyajyate'bjaja | yā praśāntadrumopetā phalapuṣpasamākulā

स्निग्धशष्पसमाकीर्णा संयुक्ता मृदुभिस्तृणैः । सुस्पर्शा स्निग्धतोया च गन्धाढ्या मधुरासिता

snigdhaśaṣpasamākīrṇā saṃyuktā mṛdubhistṛṇaiḥ | susparśā snigdhatoyā ca gandhāḍhyā madhurāsitā

अनूपरा ह्यदग्धा च पावकोल्कार्करश्मिभिः । दुर्गन्धाद्यैर्महादोषैर्निर्मुक्ता सुखशान्तिदा

anūparā hyadagdhā ca pāvakolkārkaraśmibhiḥ | durgandhādyairmahādoṣairnirmuktā sukhaśāntidā

दुष्टजन्तुविनिर्मुक्ता सेविता सत्पतत्रिभिः । यत्र राजन्ति [रज्यन्ति इति स्यात् किम्] वै गावस्तथाऽन्ये मृगजातयः

duṣṭajantuvinirmuktā sevitā satpatatribhiḥ | yatra rājanti [rajyanti iti syāt kim] vai gāvastathā'nye mṛgajātayaḥ

यत्र मोदन्ति वै व्याघ्रकुञ्जरास्सह मानवैः । जनयत्याशु चाह्लादं स्वकान्तास्विव दर्शनम्

yatra modanti vai vyāghrakuñjarāssaha mānavaiḥ | janayatyāśu cāhlādaṃ svakāntāsviva darśanam

सर्वेषां सर्वदा सा भूश्शुभदा चार्चनादिषु । कुमुदोत्पलकह्लारैराकुला सारसादिभिः

sarveṣāṃ sarvadā sā bhūśśubhadā cārcanādiṣu | kumudotpalakahlārairākulā sārasādibhiḥ

पूर्वे सरोवरं यस्या ह्यपरे आम्रकाननम् । महच्छरवणं वामे शस्तो दक्षिणतो नगः

pūrve sarovaraṃ yasyā hyapare āmrakānanam | mahaccharavaṇaṃ vāme śasto dakṣiṇato nagaḥ

समेकवर्णा सर्पाद्यैर्निर्मुक्ता चापि शस्यते । वापीकूपादिकं खातमीशाने यस्य चोत्तरे

samekavarṇā sarpādyairnirmuktā cāpi śasyate | vāpīkūpādikaṃ khātamīśāne yasya cottare

शुभलक्षणयुक्ता सा सर्वसिद्धिकरी मही । शीतरश्मिसमस्पर्शा निदाघे तु शुभावनी

śubhalakṣaṇayuktā sā sarvasiddhikarī mahī | śītaraśmisamasparśā nidāghe tu śubhāvanī

अत्युष्णा या च हेमन्ते रसान्वा ? जलदागमे । कांस्यभाण्डस्वना [ख्: कांस्यभाण्डरवावापि वीणावंशरवाश्शुभाः] घण्टा वीणावंशरवाश्शुभाः

atyuṣṇā yā ca hemante rasānvā ? jaladāgame | kāṃsyabhāṇḍasvanā [kh: kāṃsyabhāṇḍaravāvāpi vīṇāvaṃśaravāśśubhāḥ] ghaṇṭā vīṇāvaṃśaravāśśubhāḥ

मृदङ्गदुन्दुभिरवा सर्वकामफलप्रदा । समार्धं वा समं खात्वा पांसुमुद्धृत्य पूरयेत्

mṛdaṅgadundubhiravā sarvakāmaphalapradā | samārdhaṃ vā samaṃ khātvā pāṃsumuddhṛtya pūrayet

अधिकेन भवेच्छ्रेष्ठा मध्यमा स्यात् समेन तु । अपूर्णामधमां विद्धि दुरितां तां परित्यजेत्

adhikena bhavecchreṣṭhā madhyamā syāt samena tu | apūrṇāmadhamāṃ viddhi duritāṃ tāṃ parityajet

त्रिपञ्चसप्तरात्रेण यस्यां बीजं प्ररोहति । प्रधाना मध्यमा न्यूना सा मही परिकीर्तिता

tripañcasaptarātreṇa yasyāṃ bījaṃ prarohati | pradhānā madhyamā nyūnā sā mahī parikīrtitā

प्रागुत्तरप्लवा शस्ता सदैसानप्लवा द्विज । कूर्मपृष्ठोन्नता योग्या सुशुभा दर्पणोदरा

prāguttaraplavā śastā sadaisānaplavā dvija | kūrmapṛṣṭhonnatā yogyā suśubhā darpaṇodarā

शङ्खचक्रगदापद्मश्रीवत्सगरुडाकृतिः । मालामुकुटरूपा च सर्वसिद्धिकरी मही

śaṅkhacakragadāpadmaśrīvatsagaruḍākṛtiḥ | mālāmukuṭarūpā ca sarvasiddhikarī mahī

अतोऽन्या विपरीता च साऽनिष्टफलदा सदा । दूरतः परिहर्तव्या सिद्धिहानिकरी यतः

ato'nyā viparītā ca sā'niṣṭaphaladā sadā | dūrataḥ parihartavyā siddhihānikarī yataḥ

उक्तलक्षणसंयुक्ता यदि न प्राप्स्यते मही । स्वीकृत्य सर्वसामान्यां पूज्य मन्त्रांस्तु ? तैर्यजेत्

uktalakṣaṇasaṃyuktā yadi na prāpsyate mahī | svīkṛtya sarvasāmānyāṃ pūjya mantrāṃstu ? tairyajet

तत्रैवास्तूत्तमं ? सम्यक् संख्याहीनं च होमयेत् । निराज्ये बहुनाऽज्येन मध्यदेशे यथास्थिते

tatraivāstūttamaṃ ? samyak saṃkhyāhīnaṃ ca homayet | nirājye bahunā'jyena madhyadeśe yathāsthite

वृक्षं वै सोत्थितं ? चैत्यकुड्यप्रासादजं तथा । त्यक्त्वा तु द्विगुणात्मानं भायामिध्मनि [ख्: छाया] गर्भवत्

vṛkṣaṃ vai sotthitaṃ ? caityakuḍyaprāsādajaṃ tathā | tyaktvā tu dviguṇātmānaṃ bhāyāmidhmani [kh: chāyā] garbhavat

शुभेऽनुकूलेऽथ दिने कुर्याद्भूमिपरिग्रहम् । अहिंसितेन मांसेन सक्तुना सोदकेन तु

śubhe'nukūle'tha dine kuryādbhūmiparigraham | ahiṃsitena māṃsena saktunā sodakena tu

फलपुष्पसमेतेन तैलक्षारान्वितेन च । स्विन्ने संस्पर्शसङ्घेन दधिक्षीरगुलेन च

phalapuṣpasametena tailakṣārānvitena ca | svinne saṃsparśasaṅghena dadhikṣīragulena ca

रजनीचूर्णयुक्तेन शाङ्बलेन तिलेन च । दिग्विदिक्षु तथा मध्ये त्विदमुक्त्वा बलिं क्षिपेत्

rajanīcūrṇayuktena śāṅbalena tilena ca | digvidikṣu tathā madhye tvidamuktvā baliṃ kṣipet

येषां वै क्रूरसत्त्वानामयं भूभागं आश्रयः । ते प्रयच्छन्तु मे तुष्टिं प्रयान्तु परमालयम्

yeṣāṃ vai krūrasattvānāmayaṃ bhūbhāgaṃ āśrayaḥ | te prayacchantu me tuṣṭiṃ prayāntu paramālayam

ध्यात्वाऽस्त्रसदृशं देहमस्त्रमन्त्रेण चोज्ज्वलम् । भूतान्याज्ञापयेत् पश्चात् तोयान्तां निखनेन्महीम्

dhyātvā'strasadṛśaṃ dehamastramantreṇa cojjvalam | bhūtānyājñāpayet paścāt toyāntāṃ nikhanenmahīm

नरोज्ञोयम् ? समो वाऽथ शमेनैकेन वीथिकाम् । सुशुद्धासु समाहूय गन्धाढ्याञ्चिदसंयुता

narojñoyam ? samo vā'tha śamenaikena vīthikām | suśuddhāsu samāhūya gandhāḍhyāñcidasaṃyutā

तया संपूर्य तद्गर्तमाठकाप्रहरे ? महीम् । पश्चात् समैस्तृणैर्ब्रीहिपूर्णां पादपपल्लवैः

tayā saṃpūrya tadgartamāṭhakāprahare ? mahīm | paścāt samaistṛṇairbrīhipūrṇāṃ pādapapallavaiḥ

कृत्वा संवासयेत् तत्र गोगणं तु दिनत्रयम् । सोधयित्वा चतुर्थेऽह्नि लाङ्गलैः परिवर्तिताम्

kṛtvā saṃvāsayet tatra gogaṇaṃ tu dinatrayam | sodhayitvā caturthe'hni lāṅgalaiḥ parivartitām

प्रदीप्तेनेष्टकेनाथ स्पर्शनीया च सर्वशः । ततः काञ्चनजं रेणुं * * * * जं [क्: ताम्रतामुरयपि; ग् - ताम्रतायुरयंचपि] तारजं तथा

pradīpteneṣṭakenātha sparśanīyā ca sarvaśaḥ | tataḥ kāñcanajaṃ reṇuṃ * * * * jaṃ [k: tāmratāmurayapi; g - tāmratāyurayaṃcapi] tārajaṃ tathā

रत्नजं गन्धमाल्याढ्यं सस्यशालिफलान्वितम् । सपुष्पाक्षतलाजाढ्यं [क्, ग्: -जालाढ्यं] सिद्धार्थैश्च तिलैर्युतम्

ratnajaṃ gandhamālyāḍhyaṃ sasyaśāliphalānvitam | sapuṣpākṣatalājāḍhyaṃ [k, g: -jālāḍhyaṃ] siddhārthaiśca tilairyutam

श्रीकरं पञ्चगव्येन भूमौ सर्वत्र वापयेत् । अकृते वा कृते खाते शुद्धिमेति च तत्क्षणात्

śrīkaraṃ pañcagavyena bhūmau sarvatra vāpayet | akṛte vā kṛte khāte śuddhimeti ca tatkṣaṇāt

यस्यां [क्: यस्यां तस्मादितं] सस्यादिकं सम्यग्यत्र कुत्र समाचरेत् । शुद्ध्यर्थं मङ्गलार्थं च स्थानशुध्यर्थमेव च

yasyāṃ [k: yasyāṃ tasmāditaṃ] sasyādikaṃ samyagyatra kutra samācaret | śuddhyarthaṃ maṅgalārthaṃ ca sthānaśudhyarthameva ca

दृष्टादृष्टफलार्थं तु यागयज्ञादियाजिनाम् । ततस्समीकृत्य यदा * * * * स्याप्रागुदप्लवात्

dṛṣṭādṛṣṭaphalārthaṃ tu yāgayajñādiyājinām | tatassamīkṛtya yadā * * * * syāprāgudaplavāt

- - - - पृषेत्तोयं [क्: * * * मृषेत्तोयं ग् - मृतंयावत्वृषेत्तोयम्] प्रसरं तच्च दिग्धयोः । पृथुभिर्मुसलैर्भूयः पीड्यं सद्यज्ञकाष्ठजैः

** * * * * * * * pṛṣettoyaṃ [k: * * * mṛṣettoyaṃ g - mṛtaṃyāvatvṛṣettoyam] prasaraṃ tacca digdhayoḥ | pṛthubhirmusalairbhūyaḥ pīḍyaṃ sadyajñakāṣṭhajaiḥ*

वर्षजस्पर्शसदृशीं कृत्वा मृद्गोमयाम्बुना । उपलिप्यानुसंमार्ज्य पाणिना वाऽथ वाससा

varṣajasparśasadṛśīṃ kṛtvā mṛdgomayāmbunā | upalipyānusaṃmārjya pāṇinā vā'tha vāsasā

100

शुभे वारेऽनुकूलेऽथ दिग्विदिक् सिद्धिमाचरेत् [क्, ग्: सिद्धमाचरेत्]

śubhe vāre'nukūle'tha digvidik siddhimācaret [k, g: siddhamācaret]

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां भूपरीक्षालक्षणो नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ bhūparīkṣālakṣaṇo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अथ तृतीयोऽध्यायः पौष्कर उवाच दिक्सिद्धिलक्षणं नाम कथयस्व यथास्थिति । हितार्थं सर्वलोकानां ममापि च विशेषतः

atha tṛtīyo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca diksiddhilakṣaṇaṃ nāma kathayasva yathāsthiti | hitārthaṃ sarvalokānāṃ mamāpi ca viśeṣataḥ

श्रीभगवानुवाच एकस्मिन् द्विज भूभागे श्लक्षणे पूर्वोत्तरप्लवे । पूर्वापरं परिज्ञेयं प्रसिद्ध्या लक्षणेन वा

śrībhagavānuvāca ekasmin dvija bhūbhāge ślakṣaṇe pūrvottaraplave | pūrvāparaṃ parijñeyaṃ prasiddhyā lakṣaṇena vā

देवालयमहास्तम्भरथ्यासंस्थासु भित्तिषु । सकाशात् साधनीयं यत् प्रसिद्धं पूर्वजं तु वा

devālayamahāstambharathyāsaṃsthāsu bhittiṣu | sakāśāt sādhanīyaṃ yat prasiddhaṃ pūrvajaṃ tu vā

सूर्यशङ्कुसमायोगाद्यत्नतः [क्, ग्: गाद्यत्तवोत्पूर्व] पूर्वपश्चिमम् । विज्ञेयं लक्षणार्थं तु मध्यं वै सर्वसाधनम्

sūryaśaṅkusamāyogādyatnataḥ [k, g: gādyattavotpūrva] pūrvapaścimam | vijñeyaṃ lakṣaṇārthaṃ tu madhyaṃ vai sarvasādhanam

तच्च ते प्रकटं वच्मि [क्: पश्य ग - पश्चिं] यत्र यत्र स्थितो यथा [ख्: यदा] । निरावरणभूभागे कुर्याद्यागगृहादिकम्

tacca te prakaṭaṃ vacmi [k: paśya ga - paściṃ] yatra yatra sthito yathā [kh: yadā] | nirāvaraṇabhūbhāge kuryādyāgagṛhādikam

हेमादिधातुजां कुर्याच्छलाकां चतुरङ्गुलाम् । यावद्द्वादशमानोत्थामुभयोर्नहुषाननाम्

hemādidhātujāṃ kuryācchalākāṃ caturaṅgulām | yāvaddvādaśamānotthāmubhayornahuṣānanām

त्यक्त्वा यद्वाऽथ मानं तु त्रिभागं वा तदन्ततः । वेधयामुषलाकारं [ख्: बेधाया] कुर्यादेकत्र चोभयोः [ख्: बेरयोः]

tyaktvā yadvā'tha mānaṃ tu tribhāgaṃ vā tadantataḥ | vedhayāmuṣalākāraṃ [kh: bedhāyā] kuryādekatra cobhayoḥ [kh: berayoḥ]

सीतानीतदृढं [ख्: सितानित] सूत्रं कोणमाद्यन्तयोजयेत् ? । ज्ञात्वा तु विघनं व्योम शङ्कुर्वैषुवतेऽहनि

sītānītadṛḍhaṃ [kh: sitānita] sūtraṃ koṇamādyantayojayet ? | jñātvā tu vighanaṃ vyoma śaṅkurvaiṣuvate'hani

कनिष्ठाङ्गुलवद्वृत्तं प्रशस्तं दृढदारुजम् । सुतीक्ष्णधातुजं वाऽथ षोडशाङ्गुलमुछ्रितम्

kaniṣṭhāṅgulavadvṛttaṃ praśastaṃ dṛḍhadārujam | sutīkṣṇadhātujaṃ vā'tha ṣoḍaśāṅgulamuchritam

द्वादशाङ्गुलमाभूमावारोप्य द्वादशोर्ध्वगम् । सशलाकं तु तत् सूत्रं शङ्कुमूलावधौ [क्: शङ्कुमूलां ......; ग्: शङ्कुमूलावधो न्यसेत्] न्यसेत्

dvādaśāṅgulamābhūmāvāropya dvādaśordhvagam | saśalākaṃ tu tat sūtraṃ śaṅkumūlāvadhau [k: śaṅkumūlāṃ ......; g: śaṅkumūlāvadho nyaset] nyaset

मेखलाबन्धयुक्त्या वै लल्लग्नं [क्: लग्नं भवति] भाति पौष्कर । ततस्तत्तानयेत् ? सूत्रं समार्धं तु समं तु वा

mekhalābandhayuktyā vai lallagnaṃ [k: lagnaṃ bhavati] bhāti pauṣkara | tatastattānayet ? sūtraṃ samārdhaṃ tu samaṃ tu vā

भूमिं शलाकया कुर्यात् तेन सूत्रेण सर्वदिक् । समं समेन हस्तेन सूक्ष्मं साकेतलक्षणम्

bhūmiṃ śalākayā kuryāt tena sūtreṇa sarvadik | samaṃ samena hastena sūkṣmaṃ sāketalakṣaṇam

तां च वै शाङ्कवीं छायां [क्: शङ्करीयां च ग: शङ्करीयां चायां] तद्वृत्तपरिधौ द्विज । लक्षयेत् प्रविशन्तीं च यत्र तत्राङ्कमुल्लिखेत्

tāṃ ca vai śāṅkavīṃ chāyāṃ [k: śaṅkarīyāṃ ca ga: śaṅkarīyāṃ cāyāṃ] tadvṛttaparidhau dvija | lakṣayet praviśantīṃ ca yatra tatrāṅkamullikhet

पश्चिमे द्विज दिग्भागे प्राग्भागे त्वेवमेव [क्, ग्: त्वेकमेवहि] हि । तद्बाह्यक्रममाणान्तं त्वेवं वृद्धिं यदा व्रजेत्

paścime dvija digbhāge prāgbhāge tvevameva [k, g: tvekamevahi] hi | tadbāhyakramamāṇāntaṃ tvevaṃ vṛddhiṃ yadā vrajet

यस्मिन् देशे दिवारात्रं नित्यमेव समं द्विज । तस्मात् पूर्वापरं तत्र न चान्यत्र तु तद्भवेत्

yasmin deśe divārātraṃ nityameva samaṃ dvija | tasmāt pūrvāparaṃ tatra na cānyatra tu tadbhavet

समं यत्र दिवारात्रमेकस्मिन् वैपुवे दिने । तत्रानेन विशेषेण ज्ञातव्यं पूर्वपश्चिमम्

samaṃ yatra divārātramekasmin vaipuve dine | tatrānena viśeṣeṇa jñātavyaṃ pūrvapaścimam

रवेविषुवती [क्, ख्, ग्: अवे-] काष्ठा दक्षिणादुत्तरं गता । तस्यां पूर्वापरौ भागौ विज्ञेयौ छायया द्विज

raveviṣuvatī [k, kh, g: ave-] kāṣṭhā dakṣiṇāduttaraṃ gatā | tasyāṃ pūrvāparau bhāgau vijñeyau chāyayā dvija

तथा पश्चिमभागस्थं देशं प्राग्भागगं तु वा । तस्यामभ्यन्तरस्थं वा लक्षणीयं प्रयत्नतः

tathā paścimabhāgasthaṃ deśaṃ prāgbhāgagaṃ tu vā | tasyāmabhyantarasthaṃ vā lakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ

तद्वाशां [ख्: तद्वादिशां पूर्वदिशं ग्: तद्वाशां पूर्वदिग्भागयन्तु वसविशङ्कया] पूर्वदिग्भागं भगयं ? तु विशङ्कया । स्वे स्वे देशे प्रथारूपं तथा देशान्तरेषु च

tadvāśāṃ [kh: tadvādiśāṃ pūrvadiśaṃ g: tadvāśāṃ pūrvadigbhāgayantu vasaviśaṅkayā] pūrvadigbhāgaṃ bhagayaṃ ? tu viśaṅkayā | sve sve deśe prathārūpaṃ tathā deśāntareṣu ca

उन्नतेष्वथ निम्नेषु मध्यादूरस्थितेषु च । ज्ञापकं दिनरारिभ्यां षष्ठमंशं प्रकल्प्य च

unnateṣvatha nimneṣu madhyādūrasthiteṣu ca | jñāpakaṃ dinarāribhyāṃ ṣaṣṭhamaṃśaṃ prakalpya ca

कयत्रमपि ? संवादि तत्प्रभाते नियोजयेत् । एकस्मिन् त्रपसंकाले ? [ख्: नृपसं] काले तु विघनाम्बरे

kayatramapi ? saṃvādi tatprabhāte niyojayet | ekasmin trapasaṃkāle ? [kh: nṛpasaṃ] kāle tu vighanāmbare

नाशिध्येया [ख्: राशिध्येया] प्रणीता च मध्याह्नाद्यदि जायते । पूर्वापराभ्यां सन्धिस्थं तं देशं विद्धि सर्वदा

nāśidhyeyā [kh: rāśidhyeyā] praṇītā ca madhyāhnādyadi jāyate | pūrvāparābhyāṃ sandhisthaṃ taṃ deśaṃ viddhi sarvadā

अर्धं पूर्णे तु मध्याह्ने यदि तादृग्विधाय वै । तथाविधा च दृश्यन्ते शाङ्कवी [ख्: शाङ्कवीयभागधीः] * * * *

*ardhaṃ pūrṇe tu madhyāhne yadi tādṛgvidhāya vai | tathāvidhā ca dṛśyante śāṅkavī [kh: śāṅkavīyabhāgadhīḥ] * * * **

- - - - छायाभागं चतुर्विधम् । पूर्वभागाधिके देशं विधेयं तेन गृह्यते

** * * * * * * * chāyābhāgaṃ caturvidham | pūrvabhāgādhike deśaṃ vidheyaṃ tena gṛhyate*

मेषे माध्याह्निकी छाया विज्ञेयाऽष्टाङ्गुला तथा । संयुक्ता द्य्वङ्गुला षड्भिर्वृषे पञ्चाङ्गुला भवेत्

meṣe mādhyāhnikī chāyā vijñeyā'ṣṭāṅgulā tathā | saṃyuktā dyvaṅgulā ṣaḍbhirvṛṣe pañcāṅgulā bhavet

चतुर्भिरङ्गुलैरूना मिथुने त्र्यङ्गुला भवेत् । दशैकद्व्यङ्गुलैर्भूयाद्द्व्यङ्गुली कर्कटे * * * * [ख्: वद]

caturbhiraṅgulairūnā mithune tryaṅgulā bhavet | daśaikadvyaṅgulairbhūyāddvyaṅgulī karkaṭe * * * * [kh: vada]

सिंहे मिथुनवद्विद्धि कन्यायां वृषवद्भवेत् । तुले तु मेषसदृशी वृश्चिके द्वादशाङ्गुला

siṃhe mithunavadviddhi kanyāyāṃ vṛṣavadbhavet | tule tu meṣasadṛśī vṛścike dvādaśāṅgulā

अष्टाविंशतिभिर्युक्तद्व्यङ्गुलैर्धनुषि शृणु । अष्टादशाङ्गुला विप्र द्व्यङ्गुलैर्दशभिर्विना

aṣṭāviṃśatibhiryuktadvyaṅgulairdhanuṣi śṛṇu | aṣṭādaśāṅgulā vipra dvyaṅgulairdaśabhirvinā

त्रिंशद्भिर्द्व्यङ्गुलैरूना विंशत्यङ्गुलका झषे । कुम्भे कार्मुकतुल्या स्यान्मीने स्याद्वृश्चिके यथा

triṃśadbhirdvyaṅgulairūnā viṃśatyaṅgulakā jhaṣe | kumbhe kārmukatulyā syānmīne syādvṛścike yathā

शङ्कोर्द्वादशभागं यद्विज्ञातव्यं तदङ्गुलम् । तस्य यत् षष्ठमं भागं बोद्धव्यं द्व्यं"गुलं तु तत्

śaṅkordvādaśabhāgaṃ yadvijñātavyaṃ tadaṅgulam | tasya yat ṣaṣṭhamaṃ bhāgaṃ boddhavyaṃ dvyaṃ"gulaṃ tu tat

एवं भूमण्डले ह्यस्मिन् ह्यादावेव [ख्: ह्यादावेषा] द्विजोत्तम् । मध्यमं पश्चिमं पूर्वं ज्ञात्वा देशं यथास्थितम्

evaṃ bhūmaṇḍale hyasmin hyādāveva [kh: hyādāveṣā] dvijottam | madhyamaṃ paścimaṃ pūrvaṃ jñātvā deśaṃ yathāsthitam

स्वस्वदेशे यथा पश्चात् प्राग्दिग्भागे तु लक्षयेत् । शङ्कुं च पूर्ववत् कृत्वा तद्वदुल्लिख्य मण्डलम्

svasvadeśe yathā paścāt prāgdigbhāge tu lakṣayet | śaṅkuṃ ca pūrvavat kṛtvā tadvadullikhya maṇḍalam

प्रत्यग्भागं तथेशाख्यं [ख्, ग्: तथा शक्यं] वृत्तक्षेत्रं तु पौष्कर तस्यैव मध्यदेशं तु मध्याह्नच्छायया द्विज

pratyagbhāgaṃ tatheśākhyaṃ [kh, g: tathā śakyaṃ] vṛttakṣetraṃ tu pauṣkara tasyaiva madhyadeśaṃ tu madhyāhnacchāyayā dvija

सञ्चिन्त्य पूर्ववत् प्राचीं ततस्सूत्रं प्रसार्य च । पूर्वापराभ्यां सूत्राभ्यां कृत्वा कमलसम्भव

sañcintya pūrvavat prācīṃ tatassūtraṃ prasārya ca | pūrvāparābhyāṃ sūtrābhyāṃ kṛtvā kamalasambhava

त्यक्त्वा तत्सूत्रनिकटाद्दिग्द्वयात् पूर्वपश्चिमात् । मानं मध्यन्दिनच्छाया दिव्यं चेत् दिक्समाश्रयम्

tyaktvā tatsūtranikaṭāddigdvayāt pūrvapaścimāt | mānaṃ madhyandinacchāyā divyaṃ cet diksamāśrayam

व्यक्तमङ्कद्वयं कुर्यात् तद्वृत्तोपगमान्तरे । ततः कमलसम्भूत पुरादीनां च साधयेत्

vyaktamaṅkadvayaṃ kuryāt tadvṛttopagamāntare | tataḥ kamalasambhūta purādīnāṃ ca sādhayet

पूर्वपश्चिम मध्यस्थं [ख्: महनामत्ययं] नानाव्यङ्गमवक्षिपेत् । सूत्रं पूर्वापराभ्यां तु देशान्तरवशे सति

pūrvapaścima madhyasthaṃ [kh: mahanāmatyayaṃ] nānāvyaṅgamavakṣipet | sūtraṃ pūrvāparābhyāṃ tu deśāntaravaśe sati

संसाध्यं तेन सूत्रेण पश्चाद्वै दक्षिणोत्तरम् । प्राग्दत्तं वृत्तमध्ये यत् तत् सूत्रं परिमार्ज्य च

saṃsādhyaṃ tena sūtreṇa paścādvai dakṣiṇottaram | prāgdattaṃ vṛttamadhye yat tat sūtraṃ parimārjya ca

यद्यपि स्यात् तदाकारं तत्सूत्रं च तथा बहिः । तस्य देशस्य तत्पूर्वं तत्सूत्र [क्, ख्, ग्: तत्सूत्रं योति चेति च] * * * * *

*yadyapi syāt tadākāraṃ tatsūtraṃ ca tathā bahiḥ | tasya deśasya tatpūrvaṃ tatsūtra [k, kh, g: tatsūtraṃ yoti ceti ca] * * * * **

सूर्योदयदिने वृत्तं तत्तन्मध्य मवेक्षया [ख्: मपेक्षया] । क्षिप्तेनैव तु कालेन ज्ञातुमिच्छति वा यदि

sūryodayadine vṛttaṃ tattanmadhya mavekṣayā [kh: mapekṣayā] | kṣiptenaiva tu kālena jñātumicchati vā yadi

यथावत् पूर्वदिग्भागमसन्दिग्धतयाऽपि वा । अनेन विधिना नूनं सदेवाम्बुरुहासन

yathāvat pūrvadigbhāgamasandigdhatayā'pi vā | anena vidhinā nūnaṃ sadevāmburuhāsana

सुसूक्ष्मे बहुभिर्व्यक्तैर्लेखैश्चैव निरन्तरे । प्राक्प्रमाणेन संपूर्य क्ष्मातलं बाह्यतः क्रमात्

susūkṣme bahubhirvyaktairlekhaiścaiva nirantare | prākpramāṇena saṃpūrya kṣmātalaṃ bāhyataḥ kramāt

यावच्च [क्, ग्: यावच्च * * * * वसानं] क्ष्मावसानं च तथा छाया निरीक्षयेत् । प्रविशन्ति च [क्: प्रविशस्त * * * * लेखा; ग्: * * * * प्रविशस्त च] लेखानामुद्दिश्येव यथा ततः

yāvacca [k, g: yāvacca * * * * vasānaṃ] kṣmāvasānaṃ ca tathā chāyā nirīkṣayet | praviśanti ca [k: praviśasta * * * * lekhā; g: * * * * praviśasta ca] lekhānāmuddiśyeva yathā tataḥ

यावता सा पुनै [क्, ख्, ग्: पुनैस्यामित्य (त्रि) च्छायापरके (परिकै)रपि] *। यस्मिंस्तु परिलेखा भूर्वसत्या [क्: सात्मत्स्वस्त्या] दीर्घमेव च

*yāvatā sā punai [k, kh, g: punaisyāmitya (tri) cchāyāparake (parikai)rapi] | yasmiṃstu parilekhā bhūrvasatyā [k: sātmatsvastyā] dīrghameva ca

तत् स्थानं चिह्नयेद्व्यक्तं विथीनामुत्तरां दिशम् । समुत्पाट्य ततश्शङ्कु न चलत्यवनी यथा ॥ 45 । ततश्शङ्कूकृताङ्कस्य उदग्दिक्संस्थितस्य च । शङ्कुमूलस्थितस्यापि चिह्नस्य कमलोद्भव

tat sthānaṃ cihnayedvyaktaṃ vithīnāmuttarāṃ diśam | samutpāṭya tataśśaṅku na calatyavanī yathā || 45 | tataśśaṅkūkṛtāṅkasya udagdiksaṃsthitasya ca | śaṅkumūlasthitasyāpi cihnasya kamalodbhava

दीर्घं [ख्: दिव्यं] प्रसार्य वै सूत्रं सुधालिप्तं तु चोपरि । दक्षिणोत्तरसद्मा ? तु तस्मात् पूर्वापरं तु वा

dīrghaṃ [kh: divyaṃ] prasārya vai sūtraṃ sudhāliptaṃ tu copari | dakṣiṇottarasadmā ? tu tasmāt pūrvāparaṃ tu vā

परिज्ञेयः प्रयततः प्रासादादिषु साधने । पौष्कर उवाच ज्ञातुमिच्छाम्यहं नाथ यदेतत् कथितं त्वया । पूर्वापरादुदग्याम्यं तस्मात् पूर्वापरं तु वा

parijñeyaḥ prayatataḥ prāsādādiṣu sādhane | pauṣkara uvāca jñātumicchāmyahaṃ nātha yadetat kathitaṃ tvayā | pūrvāparādudagyāmyaṃ tasmāt pūrvāparaṃ tu vā

श्रीभगवानुवाच शङ्कुसूत्रं द्विधा भङ्क्त्वा मध्ये विघ्नं भवेत् स्फुटम् । कृत्वा सूत्रं तु तत्रैव निरुद्यन्नैकवर्णिना

śrībhagavānuvāca śaṅkusūtraṃ dvidhā bhaṅktvā madhye vighnaṃ bhavet sphuṭam | kṛtvā sūtraṃ tu tatraiva nirudyannaikavarṇinā

तेनेच्छादन ? सूत्रेण द्वीतीयेन करेण तु । तच्चक्रकृद्भ्रमं सूत्रं चिह्नयेद्दिग्द्वयाद्द्विज

tenecchādana ? sūtreṇa dvītīyena kareṇa tu | taccakrakṛdbhramaṃ sūtraṃ cihnayeddigdvayāddvija

ताभ्यामन्तस्तु दीर्घेण तयोस्संस्थेन तन्तुना । पाणिद्वयेन चैकैकं लाञ्छयेद्दक्षिणोत्तरम्

tābhyāmantastu dīrgheṇa tayossaṃsthena tantunā | pāṇidvayena caikaikaṃ lāñchayeddakṣiṇottaram

- - - पूर्वापरं लाञ्छयेद्दक्षिणोत्तरम् । यथा वज्राग्रवद्विप्र भवेद्भूयुगलाकृति

** * * * pūrvāparaṃ lāñchayeddakṣiṇottaram | yathā vajrāgravadvipra bhavedbhūyugalākṛti*

तन्मध्यपतितं सूत्रं क्षेप्तव्यं रुचितं [ख्: रुचिरं] यतम् । जायते मध्यमात्रं तु दिक्चतुष्कस्य पौष्कर

tanmadhyapatitaṃ sūtraṃ kṣeptavyaṃ rucitaṃ [kh: ruciraṃ] yatam | jāyate madhyamātraṃ tu dikcatuṣkasya pauṣkara

मानेनाभिमतेनाथ चतुरश्रं तु साधयेत् । वेश्ममण्डलपद्मादि साधके [ख्: साध्यते] जनकं तु यत्

mānenābhimatenātha caturaśraṃ tu sādhayet | veśmamaṇḍalapadmādi sādhake [kh: sādhyate] janakaṃ tu yat

मध्यस्थितेन सूत्रेण दिक्सूत्रेणाङ्कयेत् पुनः । ततो [ख्: तं तादृक्] दिक्संख्यचिह्नानां सूत्रमानं निधाय तु [ख्: निधाय च]

madhyasthitena sūtreṇa diksūtreṇāṅkayet punaḥ | tato [kh: taṃ tādṛk] diksaṃkhyacihnānāṃ sūtramānaṃ nidhāya tu [kh: nidhāya ca]

दिक्षु चैवान्तरालानि लाञ्छ्य पूर्वोक्तलाञ्छनैः । ततस्सूत्रचतुष्कं तु चिह्नाचिह्नगतं क्षिपेत्

dikṣu caivāntarālāni lāñchya pūrvoktalāñchanaiḥ | tatassūtracatuṣkaṃ tu cihnācihnagataṃ kṣipet

चतुरश्रं भवेत् क्षेत्रं सन्दिग्धस्य महामुने । सूत्रापर परागेव [ख्: परागे च] स्विष्टिनिर्माणसिद्धये

caturaśraṃ bhavet kṣetraṃ sandigdhasya mahāmune | sūtrāpara parāgeva [kh: parāge ca] sviṣṭinirmāṇasiddhaye

पूजनीयश्च विधिवत् पुरुषो वाऽथ संस्थितः । छायोत्थो यः पुनर्विप्र विश्वरूपस्य वै विभोः

pūjanīyaśca vidhivat puruṣo vā'tha saṃsthitaḥ | chāyottho yaḥ punarvipra viśvarūpasya vai vibhoḥ

सर्वदिक्षु समैर्भागैर्नवधा संविभज्य च । सूत्रैस्सुधावलिप्तैश्च यागागारवसुन्धराम्

sarvadikṣu samairbhāgairnavadhā saṃvibhajya ca | sūtraissudhāvaliptaiśca yāgāgāravasundharām

एकाशीतिपदोपेतां कृत्वैवं तां प्रयत्नतः । प्रत्येकस्मि [क्, ग्: प्रत्येकस्मिन्वते; ख्: प्रत्येकस्मिन्यते] * * कुर्यात् तत्तुर्यांशेन चाम्बुजम्

ekāśītipadopetāṃ kṛtvaivaṃ tāṃ prayatnataḥ | pratyekasmi [k, g: pratyekasminvate; kh: pratyekasminyate] * * kuryāt tatturyāṃśena cāmbujam

दलाष्टकयुगं चैव कर्णिकाकेसरान्वितम् । अग्नीशरक्षोवायव्यबहिः कोणपदेषु च

dalāṣṭakayugaṃ caiva karṇikākesarānvitam | agnīśarakṣovāyavyabahiḥ koṇapadeṣu ca

चतुष्टयं यत् पद्मानां केवलं तच्चतुर्दलम् । ईशानपदपद्मात्तु समारभ्य प्रपूजयेत्

catuṣṭayaṃ yat padmānāṃ kevalaṃ taccaturdalam | īśānapadapadmāttu samārabhya prapūjayet

बाह्यपङ्क्तिषु पद्मेषु क्रमाद्देवान् सुरानृषीन् । वृषाङ्कपदपद्मे तु ब्रह्माणं कर्णिकान्तरे

bāhyapaṅktiṣu padmeṣu kramāddevān surānṛṣīn | vṛṣāṅkapadapadme tu brahmāṇaṃ karṇikāntare

ईश्वरं तपनं चैव दितिं चैव तथाऽदितिम् । पूर्वपत्रं समारभ्य विन्यसेद्यावदुत्तरम्

īśvaraṃ tapanaṃ caiva ditiṃ caiva tathā'ditim | pūrvapatraṃ samārabhya vinyasedyāvaduttaram

एवं तस्मिन् पदाब्जे तु पूजयित्वा तु पञ्चकम् । यष्टव्यं च ततस्सम्यग्विबुधानां च सप्तकम्

evaṃ tasmin padābje tu pūjayitvā tu pañcakam | yaṣṭavyaṃ ca tatassamyagvibudhānāṃ ca saptakam

क्रमात् सप्तपदस्थानां पद्मानां कर्णिकोपरि । * * * * ख्यं [ख्: पूयूवाख्यथवत्सं] चापवत्सं च जयेन्द्रो समशीयकः ? [ख्: समरीयकः]

kramāt saptapadasthānāṃ padmānāṃ karṇikopari | * * * * khyaṃ [kh: pūyūvākhyathavatsaṃ] cāpavatsaṃ ca jayendro samaśīyakaḥ ? [kh: samarīyakaḥ]

रविस्सत्यात्मदेवौ च ततो वह्निपदाम्बुजे । भूयः पितामहं मध्ये पूर्वपत्रे न्यसेद्भृशम्

ravissatyātmadevau ca tato vahnipadāmbuje | bhūyaḥ pitāmahaṃ madhye pūrvapatre nyasedbhṛśam

गगनं हि विभुं पूंषा दक्षिणे पश्चिमोत्तरे । इष्ट्वैवं कोणपद्मेषु पत्रस्थं च चतुष्टयम्

gaganaṃ hi vibhuṃ pūṃṣā dakṣiṇe paścimottare | iṣṭvaivaṃ koṇapadmeṣu patrasthaṃ ca catuṣṭayam

यजेद्राक्षसकोणान्तमम्बुजेष्वथ सप्तकम् । सवितारव्यं च सावित्रं स्वस्त्ययं [क्, ग्: स्वस्यन्य * * * * ग्रह] च ग्रहक्षमम्

yajedrākṣasakoṇāntamambujeṣvatha saptakam | savitāravyaṃ ca sāvitraṃ svastyayaṃ [k, g: svasyanya * * * * graha] ca grahakṣamam

विवस्वान् धर्मदेवस्तु गन्धर्वाधिपतिस्स्मृतः । पद्मे नैर्-ऋतकोणस्थे भूयो ब्रह्माणमन्तरे

vivasvān dharmadevastu gandharvādhipatissmṛtaḥ | padme nair-ṛtakoṇasthe bhūyo brahmāṇamantare

भृङ्गाख्यो भृङ्गराट् चैव ततः पितृगणाधिपः । देवौ द्वापरिकाख्याश्च ? [ख्: द्वौ परिघाः काश्च] प्राक्पत्राष्टचतुष्टयम् [ख्: प्राक्पत्रादौ]

bhṛṅgākhyo bhṛṅgarāṭ caiva tataḥ pitṛgaṇādhipaḥ | devau dvāparikākhyāśca ? [kh: dvau parighāḥ kāśca] prākpatrāṣṭacatuṣṭayam [kh: prākpatrādau]

ततोऽष्टपद्मपत्रेषु [ग्, घ्: ततोऽष्टपत्रपद्मेषु] देवतासप्तकं क्रमात् । कर्णिकान्तर्गतं न्यस्य यावद्वायुपदावधि

tato'ṣṭapadmapatreṣu [g, gh: tato'ṣṭapatrapadmeṣu] devatāsaptakaṃ kramāt | karṇikāntargataṃ nyasya yāvadvāyupadāvadhi

इन्द्रश्चेन्द्रपदारव्यश्च सुग्रीवं [ख्: सुग्रीवं कासुमुद्विज] कुसुमद्विज । मित्राख्यो वरुणश्चैव त्वं सुराधिपतिः पुनः

indraścendrapadāravyaśca sugrīvaṃ [kh: sugrīvaṃ kāsumudvija] kusumadvija | mitrākhyo varuṇaścaiva tvaṃ surādhipatiḥ punaḥ

वायव्यपदपद्मे तु मध्ये चैव प्रजापतिम् । प्राक्पूर्वादिषु पद्मेषु [क्, ग्, घ्: पत्रेषु] शेषश्चाधर्म एव च

vāyavyapadapadme tu madhye caiva prajāpatim | prākpūrvādiṣu padmeṣu [k, g, gh: patreṣu] śeṣaścādharma eva ca

यन्मयाधिपतिश्चैव ? नागेन्द्रस्तदनन्तरम् । सप्तकं देवतानां च पूर्ववत् पूजयेत्ततः

yanmayādhipatiścaiva ? nāgendrastadanantaram | saptakaṃ devatānāṃ ca pūrvavat pūjayettataḥ

पूर्वाख्यो रुद्रदासश्च मुख्यो [क्: मुखो भल्लक; ख्: मुख्यो भल्लूक] भल्लकसोमकौ । धाराधरश्च मत्संज्ञा इत्येते देवतागणाः

pūrvākhyo rudradāsaśca mukhyo [k: mukho bhallaka; kh: mukhyo bhallūka] bhallakasomakau | dhārādharaśca matsaṃjñā ityete devatāgaṇāḥ

पूजयित्वा ततः पश्चादेकैकस्मिंस्तु पङ्कजे । स्वनाम्ना वास्तुनाथं तु पत्रमध्ये स्थितं यजेत्

pūjayitvā tataḥ paścādekaikasmiṃstu paṅkaje | svanāmnā vāstunāthaṃ tu patramadhye sthitaṃ yajet

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 2)

कोणभागस्थपद्मानां केसराधो यजेच्च तम् । प्रणवं वास्तुनाथाय नमश्चान्ते प्रपूजयेत्

koṇabhāgasthapadmānāṃ kesarādho yajecca tam | praṇavaṃ vāstunāthāya namaścānte prapūjayet

तत्राष्टकमलेनैव पूर्यं वर्णाष्टकेन तु । पूजयित्वा विधानेन पुष्पधूपादिकेन च

tatrāṣṭakamalenaiva pūryaṃ varṇāṣṭakena tu | pūjayitvā vidhānena puṣpadhūpādikena ca

दधिक्षीरोदकेनैव भक्ष्यैस्सफलमूलकैः । इष्ट्वैवं विबुधव्रातं बाह्यान्तःकरणे पुरा

dadhikṣīrodakenaiva bhakṣyaissaphalamūlakaiḥ | iṣṭvaivaṃ vibudhavrātaṃ bāhyāntaḥkaraṇe purā

तदन्तरपदाब्जानामीशकोणादितः पुनः । नागकुण्डलवद्ब्रह्म ? दक्षिणावर्तकेन तु

tadantarapadābjānāmīśakoṇāditaḥ punaḥ | nāgakuṇḍalavadbrahma ? dakṣiṇāvartakena tu

यावन्मध्यपदाब्जं तु पूर्य वर्णाष्टकेन तु । मातृकावर्णभेदेन ह्यकारादिक्रमेण तु

yāvanmadhyapadābjaṃ tu pūrya varṇāṣṭakena tu | mātṛkāvarṇabhedena hyakārādikrameṇa tu

यावदृकारवर्णं तु ततोऽब्जेऽब्जे दलेषु च । तेनैव क्रमयोगेन पूजयेद्देवतागणम्

yāvadṛkāravarṇaṃ tu tato'bje'bje daleṣu ca | tenaiva kramayogena pūjayeddevatāgaṇam

द्वितीयावरणे चैव अन्तरीये निबोध मे । धाता [क्: * * * * * * * * कालमाम्] यन्ता ध्रुवः कालमाम् ? कर्ता यजेत्ततः

dvitīyāvaraṇe caiva antarīye nibodha me | dhātā [k: * * * * * * * * kālamām] yantā dhruvaḥ kālamām ? kartā yajettataḥ

जीवं प्राणतिरोयज्ञं ? रविकारं बिरेव च ? । लोकनाथो विधाता वै भगस्स्रष्टा नियामकः

jīvaṃ prāṇatiroyajñaṃ ? ravikāraṃ bireva ca ? | lokanātho vidhātā vai bhagassraṣṭā niyāmakaḥ

यदेव न च कल्याणो * * * * इंद्राविणस्ततः । स्रष्टारो विश्वकर्मा चिदित्येता ? कमलोद्भव

yadeva na ca kalyāṇo * * * * iṃdrāviṇastataḥ | sraṣṭāro viśvakarmā cidityetā ? kamalodbhava

देवताश्चान्तरे पूज्याश्चतुर्विंशतिसंख्यया । एतेषामन्तरे भूयस्तृतीयावरणे शृणु

devatāścāntare pūjyāścaturviṃśatisaṃkhyayā | eteṣāmantare bhūyastṛtīyāvaraṇe śṛṇu

षोडशानां ततस्संख्या * * * देवतागणम् । समुद्रमितरे द्वीपा मासा नाड्यश्च तारकाः

ṣoḍaśānāṃ tatassaṃkhyā * * * devatāgaṇam | samudramitare dvīpā māsā nāḍyaśca tārakāḥ

विश्वे देवाश्चाप्सरसो मनवो ऋषयस्तथा । वसवो मरुतस्सिद्धा नागास्साध्या मि * * *

*viśve devāścāpsaraso manavo ṛṣayastathā | vasavo marutassiddhā nāgāssādhyā mi * * **

- - - - चतुर्थावरणे न्यसेत् । तत्पादादौ नवानां तु पद्मानां पत्रमध्यतः

** * * * * * * * caturthāvaraṇe nyaset | tatpādādau navānāṃ tu padmānāṃ patramadhyataḥ*

मध्यपद्मे तु पत्रस्थं विश्वरूपं यजेत् प्रभुम् । यस्यैवं [क्, ग्: यस्येयं] देवताचक्रं वाहनास्त्रानुयायिभिः

madhyapadme tu patrasthaṃ viśvarūpaṃ yajet prabhum | yasyaivaṃ [k, g: yasyeyaṃ] devatācakraṃ vāhanāstrānuyāyibhiḥ

संयुक्तं तिष्ठते देहे सकलस्य महात्मनः । प्रणवेन स्वनाम्ना च नमस्कारयुतेन च

saṃyuktaṃ tiṣṭhate dehe sakalasya mahātmanaḥ | praṇavena svanāmnā ca namaskārayutena ca

एकैकं पूजयेद्देवं तथैकैकं द्विजाक्षरम् । इत्येवमुत्तरस्यां दिक् पूर्वस्यां वाऽब्जसम्भव

ekaikaṃ pūjayeddevaṃ tathaikaikaṃ dvijākṣaram | ityevamuttarasyāṃ dik pūrvasyāṃ vā'bjasambhava

विविक्तमुद्धरेत् क्षेत्र. क्षेत्रं क्षेत्रं क्षेत्रं [क्, ग्: विषक्त * * * * * * * * क्षेत्रं] सुतुर्यारित्व भानये ? [ख्: भानयोः] । यस्मादतीव [ख्: यस्मादिति च तुर्यशः] तुर्यश्री ? वास्तुक्षेत्रमसिद्धिदम्

viviktamuddharet kṣetra. kṣetraṃ kṣetraṃ kṣetraṃ [k, g: viṣakta * * * * * * * * kṣetraṃ] suturyāritva bhānaye ? [kh: bhānayoḥ] | yasmādatīva [kh: yasmāditi ca turyaśaḥ] turyaśrī ? vāstukṣetramasiddhidam

विवृतास्सिद्धयस्सर्वाः [क्, ग्: विकृतौ] प्रवर्तन्ते सदा नृणाम् । सामान्यादविकाराद्वा शान्तिर्भवति शाश्वती

vivṛtāssiddhayassarvāḥ [k, g: vikṛtau] pravartante sadā nṛṇām | sāmānyādavikārādvā śāntirbhavati śāśvatī

अत एव हि तत् क्षेत्रं वर्धनीयं प्रयत्नतः । प्रत्ययार्थं हि मोक्षस्य सिद्धयस्संस्थिता यतः

ata eva hi tat kṣetraṃ vardhanīyaṃ prayatnataḥ | pratyayārthaṃ hi mokṣasya siddhayassaṃsthitā yataḥ

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितयायां दिक्सिद्धिलक्षणो नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitayāyāṃ diksiddhilakṣaṇo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अथ चतुर्थोऽध्यायः पौष्कर उवाच यदर्थमेव देवेश चतुरश्रं त्वयोदितम् [ख्: चतुरश्रस्त्वयोदितः] । तदादिश प्रमाणेन यागानां मन्दिरादिकम्

atha caturtho'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca yadarthameva deveśa caturaśraṃ tvayoditam [kh: caturaśrastvayoditaḥ] | tadādiśa pramāṇena yāgānāṃ mandirādikam

श्रीभगवानुवाच सुप्रणीतं प्रमाणं च ज्ञात्वा वै माण्डलीयकम् । अपणीतप्रमाणा वा मानमाहृत्य मण्डलात्

śrībhagavānuvāca supraṇītaṃ pramāṇaṃ ca jñātvā vai māṇḍalīyakam | apaṇītapramāṇā vā mānamāhṛtya maṇḍalāt

ततश्चास्त्रायते [ततश्चाख्यायते इति स्यात् किम्] मानमस्य भूतेस्तथैव च । अभूय ? बलिभूमानां भ्रामणीमानमेव च

tataścāstrāyate [tataścākhyāyate iti syāt kim] mānamasya bhūtestathaiva ca | abhūya ? balibhūmānāṃ bhrāmaṇīmānameva ca

201

ज्ञात्वा समाहरेत् पश्चात् प्राकारं मण्डलं तु वा

jñātvā samāharet paścāt prākāraṃ maṇḍalaṃ tu vā

पौष्कर उवाच प्रणीता मानसामान्या मानानां वा जगद्गुरो । यागानां विस्तरं ब्रूहि अस्त्रादेर्भूमिविस्तृताम्

pauṣkara uvāca praṇītā mānasāmānyā mānānāṃ vā jagadguro | yāgānāṃ vistaraṃ brūhi astrāderbhūmivistṛtām

श्रीभगवानुवाच जालान्तरगते सूर्ये भाति [ख्: पश्येद्रेणु] रेणुगणश्च यः । स एष परमाणुस्स्यादष्टाभिस्तैरणुस्स्मृतः

śrībhagavānuvāca jālāntaragate sūrye bhāti [kh: paśyedreṇu] reṇugaṇaśca yaḥ | sa eṣa paramāṇussyādaṣṭābhistairaṇussmṛtaḥ

अणुभिः कमलोद्भूत तैस्तु लिक्षाऽष्टभिर्भवेत् । ताभिर्लिक्षाष्टकैर्यूकां विद्धि यूकाष्टकं यवम्

aṇubhiḥ kamalodbhūta taistu likṣā'ṣṭabhirbhavet | tābhirlikṣāṣṭakairyūkāṃ viddhi yūkāṣṭakaṃ yavam

अष्टभिस्तु प्रमाणोत्थैरङ्गुलं च यवोदरैः । गोलकं हि कलश्चैव [ख्: कलाश्चैव] नाम स्याद्द्व्यङ्गुलस्य च

aṣṭabhistu pramāṇotthairaṅgulaṃ ca yavodaraiḥ | golakaṃ hi kalaścaiva [kh: kalāścaiva] nāma syāddvyaṅgulasya ca

षट्कलं च [ख्: षड्गोलं च] स्मृतं तालमध्वनीनवकर्मणि । चतुर्विंशतिभिर्ब्रह्मन् हस्तस्तैरङ्गुलैर्भवेत्

ṣaṭkalaṃ ca [kh: ṣaḍgolaṃ ca] smṛtaṃ tālamadhvanīnavakarmaṇi | caturviṃśatibhirbrahman hastastairaṅgulairbhavet

तेनैव हस्तमानेन गुरुशिष्योत्थितेन च । मण्डलादौ तु सर्वत्र निदध्या [क्: निदध्या * * * कल्पना; ख्, ग्: निदध्याध्वात्म] * * * * कल्पना

tenaiva hastamānena guruśiṣyotthitena ca | maṇḍalādau tu sarvatra nidadhyā [k: nidadhyā * * * kalpanā; kh, g: nidadhyādhvātma] * * * * kalpanā

भिन्नप्रमाणयागानामस्त्र भूमैकजोत्त [ख्, ग्: भूमैकजोत्तवम्] * * * * । आद्यद्वादशभिर्मानमङ्गुलैः परिकीर्तितम्

bhinnapramāṇayāgānāmastra bhūmaikajotta [kh, g: bhūmaikajottavam] * * * * | ādyadvādaśabhirmānamaṅgulaiḥ parikīrtitam

द्वितीयमष्टादशभिश्चतुर्विंशतिभिः [ख्: द्वितीयं द्वादशादिश्च] परम् । अङ्गुलात्वेपनत्वान्या ? [ख्: अङ्गुलानेवनत्वानु] त्र्यङ्गुलाच्चतुरङ्गुलाः

dvitīyamaṣṭādaśabhiścaturviṃśatibhiḥ [kh: dvitīyaṃ dvādaśādiśca] param | aṅgulātvepanatvānyā ? [kh: aṅgulānevanatvānu] tryaṅgulāccaturaṅgulāḥ

षोडशाङ्गलमानेन * * ** क्षाधिका [क्, ग्: तैवेद्य; ख्: नैवेद्यक्षा] सताम् । सार्धहस्ता द्विहस्ताश्च तदा सार्धद्विहस्तकाः

ṣoḍaśāṅgalamānena * * ** kṣādhikā [k, g: taivedya; kh: naivedyakṣā] satām | sārdhahastā dvihastāśca tadā sārdhadvihastakāḥ

वीथिका स्वल्पविस्तारा यागानां समुदाहृता । अधमं मध्यमं हस्तौ [ख्: हस्तं] यागानां सा त्रिहस्तका

vīthikā svalpavistārā yāgānāṃ samudāhṛtā | adhamaṃ madhyamaṃ hastau [kh: hastaṃ] yāgānāṃ sā trihastakā

अधिका सार्धहस्तेन वीधी [क्, ग्: विधिश्शुभ] शुभतरा मता । कार्या विस्तीर्णमानानां यागानां भिन्नरूपिणाम्

adhikā sārdhahastena vīdhī [k, g: vidhiśśubha] śubhatarā matā | kāryā vistīrṇamānānāṃ yāgānāṃ bhinnarūpiṇām

गमनेमिचतुर्हस्ता षड्गोलकयुताऽथवा [ख्: युता तु वा] । युगाख्यस्य च [क्, ग्: युगाभ्यास्य च] चक्रस्य अन्तेग्रद्विसमा ? स्मृता

gamanemicaturhastā ṣaḍgolakayutā'thavā [kh: yutā tu vā] | yugākhyasya ca [k, g: yugābhyāsya ca] cakrasya antegradvisamā ? smṛtā

स्वैव सांवत्सरी यस्य द्वादशाङ्गुलकैर्विना । बलिपुष्पा * * * * [क्, ग्: पुष्पास्य] भूस्ताभ्यां विविक्तां परिकल्पयेत्

svaiva sāṃvatsarī yasya dvādaśāṅgulakairvinā | balipuṣpā * * * * [k, g: puṣpāsya] bhūstābhyāṃ viviktāṃ parikalpayet

अस्त्राति * * * * [ख्, ग्: अस्त्रातिष्वति * * * * मतं] यं प्रणीतमया च ते ? । भूभागे संमितं कुर्यात् सर्वेषां च पृथक् पृथक्

astrāti * * * * [kh, g: astrātiṣvati * * * * mataṃ] yaṃ praṇītamayā ca te ? | bhūbhāge saṃmitaṃ kuryāt sarveṣāṃ ca pṛthak pṛthak

वितानानां च यागानां स * * * * र्धसमं [ख्: सकलोत्थसमं; ग्: - सकगोर्धसमं] भवेत् । कुर्याच्च भूमिविस्तारमस्त्राद्युक्तं भ्रमान्तिकम्

vitānānāṃ ca yāgānāṃ sa * * * * rdhasamaṃ [kh: sakalotthasamaṃ; g: - sakagordhasamaṃ] bhavet | kuryācca bhūmivistāramastrādyuktaṃ bhramāntikam

हस्तादिपञ्चहस्तान्तं यागमानं च सङ्गतम् । ऊनाधिकं च षड्ढस्तान्मा(न)मस्य [क्, ग्: न्मास * * * प्रजा * * *] प्रजायते

*hastādipañcahastāntaṃ yāgamānaṃ ca saṅgatam | ūnādhikaṃ ca ṣaḍḍhastānmā(na)masya [k, g: nmāsa * * * prajā * * ] prajāyate

यावद्द्वादशहस्तं स्यात् किञ्चिद्धीनं तु वाऽधिकम् [ख्: साधिकं; ग्: बाधिकं] । मध्यमं विद्धि [क्: विहितं ग्: विधितन्मानं] तन्मानं ततोर्ध्वं तु स्मृतं महत्

yāvaddvādaśahastaṃ syāt kiñciddhīnaṃ tu vā'dhikam [kh: sādhikaṃ; g: bādhikaṃ] | madhyamaṃ viddhi [k: vihitaṃ g: vidhitanmānaṃ] tanmānaṃ tatordhvaṃ tu smṛtaṃ mahat

प्रमाणमेवमादौ तु चिन्तयित्वा प्रयत्नतः । यागवेश्म * * * * कुर्यात्तस्य तु लक्षणम्

pramāṇamevamādau tu cintayitvā prayatnataḥ | yāgaveśma * * * * kuryāttasya tu lakṣaṇam

स्वल्पमण्डलगेहानां हस्तेनैकेन कल्पयेत् । वैपुल्यं [ख्: वैपुल्यं इत्याद्यर्धचतुष्टयं गलितम्] विप्र भित्तीनामथवार्धाधिकेन तु

svalpamaṇḍalagehānāṃ hastenaikena kalpayet | vaipulyaṃ [kh: vaipulyaṃ ityādyardhacatuṣṭayaṃ galitam] vipra bhittīnāmathavārdhādhikena tu

द्विहस्तं मध्यमानां तु भित्ति [ग्: भित्तिममातिमशा भवेत्] * * * * । विस्तीर्णा यागवेश्मानां भित्तिविस्तारमब्जज

dvihastaṃ madhyamānāṃ tu bhitti [g: bhittimamātimaśā bhavet] * * * * | vistīrṇā yāgaveśmānāṃ bhittivistāramabjaja

कुर्याद्द्धस्तचतुष्केण पञ्चकेनाथवेच्छया । षट्सप्ताष्टसमोच्छ्राया महीयं सङ्गवेषु च

kuryādddhastacatuṣkeṇa pañcakenāthavecchayā | ṣaṭsaptāṣṭasamocchrāyā mahīyaṃ saṅgaveṣu ca

नवहस्ता द्विजश्रेष्ठ दशैका दशधोच्छ्रिता [क्: दश * * * ताम्] । भक्तिसङ्घं [क्: भक्त] तु सम्पाद्य मध्यमानं तु सर्वदा

navahastā dvijaśreṣṭha daśaikā daśadhocchritā [k: daśa * * * tām] | bhaktisaṅghaṃ [k: bhakta] tu sampādya madhyamānaṃ tu sarvadā

करद्वादशदीर्घं च तथैवैकाधिकं तु तत् । चतुर्दशोच्छ्रितं वाऽपि विततानां प्रकल्पयेत्

karadvādaśadīrghaṃ ca tathaivaikādhikaṃ tu tat | caturdaśocchritaṃ vā'pi vitatānāṃ prakalpayet

अस्य न्यूनाति वा हि स्यान्माण्डलीयस्य सर्वदा । त्रिविधं भित्तिमानं तु मध्याह्ने तद्व्यपेक्षया [क्: मध्या * * * * व्यपेक्षया; ग्: मध्याह्न * * * * व्यपक्षया]

asya nyūnāti vā hi syānmāṇḍalīyasya sarvadā | trividhaṃ bhittimānaṃ tu madhyāhne tadvyapekṣayā [k: madhyā * * * * vyapekṣayā; g: madhyāhna * * * * vyapakṣayā]

कल्पनीयं * * * * माया संख्यया कमलोद्भव । उत्तरोत्तरया चैव वैपुल्येन [क्, ग्: वैपुलेन] सहैव हि

kalpanīyaṃ * * * * māyā saṃkhyayā kamalodbhava | uttarottarayā caiva vaipulyena [k, g: vaipulena] sahaiva hi

काष्ठपक्वेष्टकामिश्रं सुधालेपाय सात्विकम् । यागमण्डपनिर्माणं प्रशस्तं सर्वसिद्धिदम्

kāṣṭhapakveṣṭakāmiśraṃ sudhālepāya sātvikam | yāgamaṇḍapanirmāṇaṃ praśastaṃ sarvasiddhidam

यथाकालं यथादेशं कुर्याद्वित्तानुरूपतः । स्वल्पानां यागवेश्मानां द्वारमेकं प्रकल्पयेत्

yathākālaṃ yathādeśaṃ kuryādvittānurūpataḥ | svalpānāṃ yāgaveśmānāṃ dvāramekaṃ prakalpayet

मध्यतः पूर्वदिग्भागे पश्चिमे ह्येवमेव च । दिगन्तरपरित्यागात् [क्, ग्, घ्: -त्यागं] कृतद्वारमसिद्धिदम्

madhyataḥ pūrvadigbhāge paścime hyevameva ca | digantaraparityāgāt [k, g, gh: -tyāgaṃ] kṛtadvāramasiddhidam

तस्माद्दिक्षु प्रयत्नेन मध्यतो विनिवेशयेत् । मध्यप्रमाणगेहानां द्वे द्वारे पूर्वपश्चिमे

tasmāddikṣu prayatnena madhyato viniveśayet | madhyapramāṇagehānāṃ dve dvāre pūrvapaścime

अतिविस्तीर्णमानानां प्रकाराणां प्रकल्पयेत् । दिक्षु द्वारचतुष्कं तु प्राकाराणां तथैव हि

ativistīrṇamānānāṃ prakārāṇāṃ prakalpayet | dikṣu dvāracatuṣkaṃ tu prākārāṇāṃ tathaiva hi

अस्त्रत्रयेण न्यूनानां कुर्यात् सार्धेन चोच्छ्रितम् । स्वविस्ताराच्च मध्यानां चतुर्थांशेन कल्पितम्

astratrayeṇa nyūnānāṃ kuryāt sārdhena cocchritam | svavistārācca madhyānāṃ caturthāṃśena kalpitam

अन्येषां पश्चिमांशेन द्वारोच्छ्रायं प्रकल्पयेत् । त्रिभागेनाथ वद्येन ? सोच्छ्रायाद्धि [ख्: सोच्छ्रायाद् विद्धि वित्ततः] विविक्तता

anyeṣāṃ paścimāṃśena dvārocchrāyaṃ prakalpayet | tribhāgenātha vadyena ? socchrāyāddhi [kh: socchrāyād viddhi vittataḥ] viviktatā

द्वारीयशाखायुग्मस्य उदुम्बरयुगस्य च । उच्छ्रायात् पश्चिमांशेन न्यूनानां विस्तृतिर्भवेत्

dvārīyaśākhāyugmasya udumbarayugasya ca | ucchrāyāt paścimāṃśena nyūnānāṃ vistṛtirbhavet

चतुर्थांशेन मध्यानामथोर्ध्वानां त्रिभागतः । विस्तरार्थेन बाहुल्यं शङ्क्वादींस्तान् [क्: शङ्खादी * * * * समाचरेत्] समाचरेत्

caturthāṃśena madhyānāmathordhvānāṃ tribhāgataḥ | vistarārthena bāhulyaṃ śaṅkvādīṃstān [k: śaṅkhādī * * * * samācaret] samācaret

पञ्चसप्तक्रमाच्छाखानवकेनान्वितं तु तत् । द्वारे द्वारे तु शाखाभ्यां चतुर्थांशे व्यवस्थिते

pañcasaptakramācchākhānavakenānvitaṃ tu tat | dvāre dvāre tu śākhābhyāṃ caturthāṃśe vyavasthite

द्वस्थि द्वितिस्थितिं [सर्वत्र द्वितिस्थ इत्येवास्ति] कुर्यात् स्वदिग्भागक्रमेण तु । वज्रनाभं हरीशं च पूर्वस्यां दक्षिणोत्तरे

dvasthi dvitisthitiṃ [sarvatra dvitistha ityevāsti] kuryāt svadigbhāgakrameṇa tu | vajranābhaṃ harīśaṃ ca pūrvasyāṃ dakṣiṇottare

शङ्खचक्रधरं चैव वज्रवेत्रलताधरम् । निषेधाभिनयोपेतं श्रोणीतटकरार्पितम्

śaṅkhacakradharaṃ caiva vajravetralatādharam | niṣedhābhinayopetaṃ śroṇītaṭakarārpitam

हव्यस्वरूपसदृशं नेत्रवृन्दं यदेव हि । क्रूरं दृगद्भुतोपेतं [क्, ग्: दृग्गतोतोपेतं] वज्रनाभं प्रकल्पयेत्

havyasvarūpasadṛśaṃ netravṛndaṃ yadeva hi | krūraṃ dṛgadbhutopetaṃ [k, g: dṛggatotopetaṃ] vajranābhaṃ prakalpayet

एवमेव हरीशं च निषेधाभिनयोज्झितम् । प्रवेशाभिनयाख्येन पाणिना किन्तु चिह्नितम्

evameva harīśaṃ ca niṣedhābhinayojjhitam | praveśābhinayākhyena pāṇinā kintu cihnitam

एको ह्यत्र निषेधं च त्वभक्तानां करोति वै । भक्तानामपरश्चैव प्रवेशं संप्रयच्छति

eko hyatra niṣedhaṃ ca tvabhaktānāṃ karoti vai | bhaktānāmaparaścaiva praveśaṃ saṃprayacchati

द्वारे द्वारे प्रतीहारद्वयस्यैवं प्रयोजनम् । धर्माध्यक्षो नियन्ता च [ख्: दक्षिणे दक्षिणोत्तरं । इत्यक्षराणि दृश्यन्ते इदं प्रमादपतितं समनन्तरार्धस्य अन्त्य पादगतम्] ** *

*dvāre dvāre pratīhāradvayasyaivaṃ prayojanam | dharmādhyakṣo niyantā ca [kh: dakṣiṇe dakṣiṇottaraṃ | ityakṣarāṇi dṛśyante idaṃ pramādapatitaṃ samanantarārdhasya antya pādagatam] ** **

बाणकार्मुकमेकस्मिन् दक्षिने दक्षिणोत्तरम् । कुर्यादन्तकसादृश्यौ पूर्ववद्भुजभूषितौ

bāṇakārmukamekasmin dakṣine dakṣiṇottaram | kuryādantakasādṛśyau pūrvavadbhujabhūṣitau

किन्तु दण्डगदाहस्तौ वज्रचक्रविवर्जितौ । शुद्वाक्षममृतानन्दं प्रतीच्यां दक्षिणादितः

kintu daṇḍagadāhastau vajracakravivarjitau | śudvākṣamamṛtānandaṃ pratīcyāṃ dakṣiṇāditaḥ

बाणकार्मुकमेकस्मिन् [ख्: इदमर्धं गलितम्] पाणौ पाशं तथाऽपरे । अन्यत् करचतुष्कं यदव्यग्रं पूर्ववद्भवेत्

bāṇakārmukamekasmin [kh: idamardhaṃ galitam] pāṇau pāśaṃ tathā'pare | anyat karacatuṣkaṃ yadavyagraṃ pūrvavadbhavet

आकृतौ जलनाथस्य सदृशौ सर्वदैव हि । वसुनाथं सुधानन्दमुदग्दिग्दक्षिणोत्तरे

ākṛtau jalanāthasya sadṛśau sarvadaiva hi | vasunāthaṃ sudhānandamudagdigdakṣiṇottare

खड्गमुद्गरहस्तौ च प्राग्वच्छेषं चतुष्टयम् । कराणामनयोः कार्यं रूपेणोडुपतेस्समौ [क्, ग्: रूपेण सुपतैः]

khaḍgamudgarahastau ca prāgvaccheṣaṃ catuṣṭayam | karāṇāmanayoḥ kāryaṃ rūpeṇoḍupatessamau [k, g: rūpeṇa supataiḥ]

ततस्सारसकह्लारसचक्रं कम्बुपालिभिः ? । * * * * * * * * वनमालाविभूषितम्

tatassārasakahlārasacakraṃ kambupālibhiḥ ? | * * * * * * * * vanamālāvibhūṣitam

स्वस्ति राम [ख्, ग्: रामपरक्षीशस्तदीवीयमुना] रक्षीश * * * * यमुनान्वितम् । पूर्णकुम्भश्रियोपेतं नागेन्द्रैस्सारसान्वितैः

svasti rāma [kh, g: rāmaparakṣīśastadīvīyamunā] rakṣīśa * * * * yamunānvitam | pūrṇakumbhaśriyopetaṃ nāgendraissārasānvitaiḥ

भूषयेद्द्वारशाखाभ्यामूर्ध्वों दुम्बरकं [ख्: दुम्बरके] द्विज । व्यालसिंहगजाश्वाद्यैरुदुम्बरमतस्तितम् ?

bhūṣayeddvāraśākhābhyāmūrdhvoṃ dumbarakaṃ [kh: dumbarake] dvija | vyālasiṃhagajāśvādyairudumbaramatastitam ?

पूर्वणीयं ? न पूर्वोक्तैर्युक्तं कुर्यात् कदाचन । त्रिभागेनोन्नतद्वार उच्छ्रायार्धेन सस्त्रयम् ?

pūrvaṇīyaṃ ? na pūrvoktairyuktaṃ kuryāt kadācana | tribhāgenonnatadvāra ucchrāyārdhena sastrayam ?

शाखाद्यैर्द्वारवत्युक्तं गवाक्षगणमीदृशम् । दिक्कलीकं ? समापाद्य [क्: किक्क * * * * समापाद्य] द्विचतुष्षट्कसंख्यया

śākhādyairdvāravatyuktaṃ gavākṣagaṇamīdṛśam | dikkalīkaṃ ? samāpādya [k: kikka * * * * samāpādya] dvicatuṣṣaṭkasaṃkhyayā

द्वाराणां सगवाक्षाणां कपोतौ सुमनोहरौ । विचित्रचित्रौ पङ्क्तौ च निश्रमौ [ख्: निसृतौ] वा प्रकल्पयेत्

dvārāṇāṃ sagavākṣāṇāṃ kapotau sumanoharau | vicitracitrau paṅktau ca niśramau [kh: nisṛtau] vā prakalpayet

दार्वायसाङ्गगोपेतरवद्वारादिकं द्विज । भित्तिबन्धं विनिश्चित्य विचिन्वीयात् क्रमेण तु

dārvāyasāṅgagopetaravadvārādikaṃ dvija | bhittibandhaṃ viniścitya vicinvīyāt krameṇa tu

स्तम्भविन्यासमुधुना मण्डपानां निबोध तु । यागागारगणस्वल्पं यत्तत् [ख्: तत्तस्तम्भ] स्तम्भविवर्जितम्

stambhavinyāsamudhunā maṇḍapānāṃ nibodha tu | yāgāgāragaṇasvalpaṃ yattat [kh: tattastambha] stambhavivarjitam

शेषस्तम्भयुतं कुर्याद्यथा तत् कथयामि ते । बलिभूमिसमीपानां यागभूमेस्समन्ततः

śeṣastambhayutaṃ kuryādyathā tat kathayāmi te | balibhūmisamīpānāṃ yāgabhūmessamantataḥ

त्यक्त्वा भूमणिभूभागात् स्तम्भविन्यासमुच्यते । प्राच्यादिदिक्चतुष्कं [क्, ग्: प्राच्याद्य] तु मध्यसूत्रेण पौष्कर

tyaktvā bhūmaṇibhūbhāgāt stambhavinyāsamucyate | prācyādidikcatuṣkaṃ [k, g: prācyādya] tu madhyasūtreṇa pauṣkara

समीक्षयित्वा तान् सर्वांस्तत्र स्तम्भावलिं न्यसेत् । पूजार्थमुपविस्टस्य स्तम्भेन स्याद्यथाक्रमम्

samīkṣayitvā tān sarvāṃstatra stambhāvaliṃ nyaset | pūjārthamupavisṭasya stambhena syādyathākramam

स्तम्भानामन्तरं चैव सन्ततस्संख्यया यजेत् । चतुष्कमष्टकं चैव चतुष्कं च द्विरष्टकम्

stambhānāmantaraṃ caiva santatassaṃkhyayā yajet | catuṣkamaṣṭakaṃ caiva catuṣkaṃ ca dviraṣṭakam

त्रिरष्टकं च स्तम्भानामथवा चतुरष्टकम् । तत् सार्धं द्विगुणं वाऽथ ज्ञात्वा मण्डपविस्तृतम्

triraṣṭakaṃ ca stambhānāmathavā caturaṣṭakam | tat sārdhaṃ dviguṇaṃ vā'tha jñātvā maṇḍapavistṛtam

स्तम्भानि [क्, ग्: स्तम्भानिव सुवृत्तानि] च सुवृत्तानि अष्टाश्राण्यथवा द्विज । द्विषट्कषोडशाश्राणि नानाकर्मयुतानि च

stambhāni [k, g: stambhāniva suvṛttāni] ca suvṛttāni aṣṭāśrāṇyathavā dvija | dviṣaṭkaṣoḍaśāśrāṇi nānākarmayutāni ca

शिष्टानामर्ध विस्तारात् [क्: विस्तार * * * यं वा] तच्छ्रियं वाऽथवा द्विज । स्थूलान्यथ यथालाभं तथा रव्ययपेक्षया ?

śiṣṭānāmardha vistārāt [k: vistāra * * * yaṃ vā] tacchriyaṃ vā'thavā dvija | sthūlānyatha yathālābhaṃ tathā ravyayapekṣayā ?

अथ भित्तिसमाविष्ट आसनादिविभूषितम् । चतुरभ्यधिकं चैव स्तम्भेभ्यः कन्यकागणम्

atha bhittisamāviṣṭa āsanādivibhūṣitam | caturabhyadhikaṃ caiva stambhebhyaḥ kanyakāgaṇam

नियोनियम ? सर्वत्र नियमोऽयं न पौष्कर । यत्र स्तम्भो नरजितास्तत्र स्तम्भसमन्वितम्

niyoniyama ? sarvatra niyamo'yaṃ na pauṣkara | yatra stambho narajitāstatra stambhasamanvitam

चतुरश्रचतुष्षष्टिसंख्यास्तम्भाविव [क्, ग्: चतुरष्टचतु-; ख्: विवर्जनम्; ग्: विवर्जया] * * * * । अन्यपूर्णानि धामानि चतुष्कं कन्यका न्यसेत्

caturaśracatuṣṣaṣṭisaṃkhyāstambhāviva [k, g: caturaṣṭacatu-; kh: vivarjanam; g: vivarjayā] * * * * | anyapūrṇāni dhāmāni catuṣkaṃ kanyakā nyaset

स्तम्भानां रचनाद्यानां स्तम्भाव्यास ? महामते । द्व्यर्धभागप्रमाणेन तासां विस्तारमाचरेत्

stambhānāṃ racanādyānāṃ stambhāvyāsa ? mahāmate | dvyardhabhāgapramāṇena tāsāṃ vistāramācaret

त्रिभागेन स्वविस्तारं तद्बाहुल्यं तु पद्मज । एवमादीनि सङ्घेन युग्मास्स्तम्भगणाः [क्, ग्: युगास्तम्भ-] पुरा

tribhāgena svavistāraṃ tadbāhulyaṃ tu padmaja | evamādīni saṅghena yugmāsstambhagaṇāḥ [k, g: yugāstambha-] purā

कृत्वा तदूर्ध्वगं पश्चात् समारोप्यस्तुलागणः । ऊर्ध्वं तच्छादनार्थं तु यथा तद्गदतश्शृणु

kṛtvā tadūrdhvagaṃ paścāt samāropyastulāgaṇaḥ | ūrdhvaṃ tacchādanārthaṃ tu yathā tadgadataśśṛṇu

भित्तिबन्धं पुरा कृत्वा युक्तितः कन्यकागणम् । बन्धैः कार्ष्णायसाद्यैस्तु [ख्: काष्ठायसा] यथाऽदौ लयमग्रजम्

bhittibandhaṃ purā kṛtvā yuktitaḥ kanyakāgaṇam | bandhaiḥ kārṣṇāyasādyaistu [kh: kāṣṭhāyasā] yathā'dau layamagrajam

शक्यन्ते हारमु [हारमुद्गौसुं] * * * * न यात्युन्मूलता यथा । त्रिचतुःपञ्चहस्ताद्वा प्रमाणं चतुरङ्कणम्

śakyante hāramu [hāramudgausuṃ] * * * * na yātyunmūlatā yathā | tricatuḥpañcahastādvā pramāṇaṃ caturaṅkaṇam

स्तम्भानामग्रतस्तार्क्ष्यो यागभूमेर्द्विजो [ध्वजो द्विज इति चेतु साधु] ध्वजः । सन्धार्य बलवंशैस्तु सुस्पष्टैस्सुदृढैस्ततः

stambhānāmagratastārkṣyo yāgabhūmerdvijo [dhvajo dvija iti cetu sādhu] dhvajaḥ | sandhārya balavaṃśaistu suspaṣṭaissudṛḍhaistataḥ

स्तम्भकन्याशिरोबन्धं कृत्वा यत्नेन वेतुला ? । पुरा मूलं न्यसेद्भित्ति नो * * *र्गतम् [ख्, ग्: नों किं चिदेवि]

*stambhakanyāśirobandhaṃ kṛtvā yatnena vetulā ? | purā mūlaṃ nyasedbhitti no * * rgatam [kh, g: noṃ kiṃ cidevi]

वेधयित्वा ततो मूलं तस्मिन् काष्ठे भुजं न्यसेत् । भित्तिजं लम्बमानस्य स्थूलतुर्याश्रलक्षणम्

vedhayitvā tato mūlaṃ tasmin kāṣṭhe bhujaṃ nyaset | bhittijaṃ lambamānasya sthūlaturyāśralakṣaṇam

दृढकाष्ठसमुद्भूतैस्सस्थूलैर्बहुभिस्तथा । स्तम्भानां कन्यकानां च तुल्यानां तु तथा द्विज

dṛḍhakāṣṭhasamudbhūtaissasthūlairbahubhistathā | stambhānāṃ kanyakānāṃ ca tulyānāṃ tu tathā dvija

बन्धश्च सदृशं दद्यात् पात्रैश्चायसनिर्मितैः । शङ्कुभिश्शृङ्खलाद्यैश्च बहुभिस्स्याद्यथाऽचलम्

bandhaśca sadṛśaṃ dadyāt pātraiścāyasanirmitaiḥ | śaṅkubhiśśṛṅkhalādyaiśca bahubhissyādyathā'calam

तुलामूलप्रदेशेऽथ भिन्नादुपरि पौष्कर । इष्टकाभिस्सुधालेपैः कुर्याच्छीर्षगणं [क्: कुर्यादृषिगणं] महत्

tulāmūlapradeśe'tha bhinnādupari pauṣkara | iṣṭakābhissudhālepaiḥ kuryācchīrṣagaṇaṃ [k: kuryādṛṣigaṇaṃ] mahat

अथ चन्द्रसमाकारमथवाऽङ्कल सारवत् ? [क्: सारयत्] । क्रममाणविलाकाशं ? तदूर्ध्वे खं विराङ्गणम्

atha candrasamākāramathavā'ṅkala sāravat ? [k: sārayat] | kramamāṇavilākāśaṃ ? tadūrdhve khaṃ virāṅgaṇam

त्रिमण्याख्यं [क्: क्रमण्याख्यं तु तम्मार्गं] कृतं मार्गं भित्तेस्स्तम्भावसातनम् । तुलानामूर्ध्वगं सर्वं भित्तिभूमिं समापयेत्

trimaṇyākhyaṃ [k: kramaṇyākhyaṃ tu tammārgaṃ] kṛtaṃ mārgaṃ bhittesstambhāvasātanam | tulānāmūrdhvagaṃ sarvaṃ bhittibhūmiṃ samāpayet

सह मृत्काष्ठवर्गैस्तु चूर्णेन क्षीयते न तु । तुलाशयस्यैवमेवं स्थितिं कृत्वा च वर्ष्मतः [ख्: वर्गतः]

saha mṛtkāṣṭhavargaistu cūrṇena kṣīyate na tu | tulāśayasyaivamevaṃ sthitiṃ kṛtvā ca varṣmataḥ [kh: vargataḥ]

कुर्यात्तदग्रतो भूयस्स्थितिं चावलसिद्धयेत् ? । स्तम्भप्रदेशकण्ठानां [ख्: कर्णानामाष्यो] रोप्यो बहुगुणो दृढम्

kuryāttadagrato bhūyassthitiṃ cāvalasiddhayet ? | stambhapradeśakaṇṭhānāṃ [kh: karṇānāmāṣyo] ropyo bahuguṇo dṛḍham

निर्गतं च तुलान्तं यत् तच्छिरोपरि विन्यसेत् । तुलया सह तद्बाहुं प्रायश्शस्त्रेण बन्धयेत्

nirgataṃ ca tulāntaṃ yat tacchiropari vinyaset | tulayā saha tadbāhuṃ prāyaśśastreṇa bandhayet

किन्नरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरैस्सह । क्रीडमानास्स्वकान्ताभिस्ते च कार्यास्तुलाधराः

kinnaroragagandharvayakṣavidyādharaissaha | krīḍamānāssvakāntābhiste ca kāryāstulādharāḥ

ततस्तुलानामग्ने तु सुलग्नां स्तम्भसन्ततिम् । किञ्चित् समुच्छ्रितं दत्त्वा परितः पद्मसम्भव

tatastulānāmagne tu sulagnāṃ stambhasantatim | kiñcit samucchritaṃ dattvā paritaḥ padmasambhava

शङ्को [ख्: शङ्कोश्शनार्थमुतीव; ग्: शङ्कोश्शनार्थमुत्थीय] * * * * * * * * छादनस्य स्थितस्य च । स्तम्भानामूर्ध्वगं दद्यान्नियुतं तु तुलागणम्

śaṅko [kh: śaṅkośśanārthamutīva; g: śaṅkośśanārthamutthīya] * * * * * * * * chādanasya sthitasya ca | stambhānāmūrdhvagaṃ dadyānniyutaṃ tu tulāgaṇam

तत्तुलामूर्ध्वगं दद्याद्बाहुं कुब्जप्रसारितम् । सुगन्धभावसेनैव विश्रान्तं प्राक् तुलोपरि

tattulāmūrdhvagaṃ dadyādbāhuṃ kubjaprasāritam | sugandhabhāvasenaiva viśrāntaṃ prāk tulopari

तस्यापि पूर्ववद्दद्याद्बन्धं [ख्: पूर्ववद्दत्वा बन्धं] च तुलया सह । उपबाहुद्वयेनापि तिर्यग्युक्तेन सार्यताम् [ख्: साध्यतां]

tasyāpi pūrvavaddadyādbandhaṃ [kh: pūrvavaddatvā bandhaṃ] ca tulayā saha | upabāhudvayenāpi tiryagyuktena sāryatām [kh: sādhyatāṃ]

प्राक् पूर्वं च तुलाग्रस्थं दद्यादग्रभुजं पुनः । पश्चादुपतुलानां तु अग्रतो वंशसन्तति

prāk pūrvaṃ ca tulāgrasthaṃ dadyādagrabhujaṃ punaḥ | paścādupatulānāṃ tu agrato vaṃśasantati

रोप्यं संकोपयेदग्रमप्रसुप्तमिवाम्बुजम् । तिर्यक् प्रसारितैर्वंशैर्लघुभिर्लघुभिः क्रमात्

ropyaṃ saṃkopayedagramaprasuptamivāmbujam | tiryak prasāritairvaṃśairlaghubhirlaghubhiḥ kramāt

प्रपूर्यमन्तिकं तं तु छादनीयं च तत्ततः । तनुभिर्लघुभिश्चैव काष्ठगैश्च गणैर्दृढैः

prapūryamantikaṃ taṃ tu chādanīyaṃ ca tattataḥ | tanubhirlaghubhiścaiva kāṣṭhagaiśca gaṇairdṛḍhaiḥ

वर्गै [क्: वर्गै * * * सन्धारण] रूर्णामयैर्वाऽथ कोय ? सन्धरणक्षमैः । भित्तौ भित्तौ चतुस्त्रैर्वा प्रलयानि च योज्य च

vargai [k: vargai * * * sandhāraṇa] rūrṇāmayairvā'tha koya ? sandharaṇakṣamaiḥ | bhittau bhittau catustrairvā pralayāni ca yojya ca

मध्ये मस्तकचन्द्राणां चन्दनाप्रच्युतस्य च । कदाचित् तस्य मेघोत्थं मेघस्य वाहनाय [सर्वत्र वाहनाय च इत्येव वर्तते] च

madhye mastakacandrāṇāṃ candanāpracyutasya ca | kadācit tasya meghotthaṃ meghasya vāhanāya [sarvatra vāhanāya ca ityeva vartate] ca

पादापृष्ठयुते देशे * * * * काले ह्युपार्जिते । क्षिप्रकर्मप्रसिद्ध्यर्थं शरकाष्ठमयं शुभम्

pādāpṛṣṭhayute deśe * * * * kāle hyupārjite | kṣiprakarmaprasiddhyarthaṃ śarakāṣṭhamayaṃ śubham

गवाक्षकान्वितं चैव द्वारैस्तु परिभूषितैः । छन्नं वितानकेनोर्ध्वे प्राकारं परिकल्पयेत्

gavākṣakānvitaṃ caiva dvāraistu paribhūṣitaiḥ | channaṃ vitānakenordhve prākāraṃ parikalpayet

रजोनिर्मुक्तयागानां दिक् [ख्, ग्: - दिक्पलोल] * * * * बलिरिवतात्मनाम् । गैरिकाकुङ्कुमाद्यैश्च स्त्रीणां नानाविशेषतः

rajonirmuktayāgānāṃ dik [kh, g: - dikpalola] * * * * balirivatātmanām | gairikākuṅkumādyaiśca strīṇāṃ nānāviśeṣataḥ

दीर्घकालीयकानां तु कुर्यात् पक्वेष्टकादिकैः । प्राकारं गोपनार्थं तु प्रोन्नतं सुदृढं महत्

dīrghakālīyakānāṃ tu kuryāt pakveṣṭakādikaiḥ | prākāraṃ gopanārthaṃ tu pronnataṃ sudṛḍhaṃ mahat

चतुरश्रं सुवृत्तं [ख्: सुवृत्तं तु] च त्रिकोणं वा मनोहरम् । सदृशं पूज्ययागस्य तज्ज्ञानकलितं [क्, ग्: तन्मात्] दृढम्

caturaśraṃ suvṛttaṃ [kh: suvṛttaṃ tu] ca trikoṇaṃ vā manoharam | sadṛśaṃ pūjyayāgasya tajjñānakalitaṃ [k, g: tanmāt] dṛḍham

कृत्वैवं मण्डपं युक्त्या तन्मध्ये तु प्रकल्पयेत् । दृढां समां तदाकारामीषत् प्रागुत्तरप्लवाम्

kṛtvaivaṃ maṇḍapaṃ yuktyā tanmadhye tu prakalpayet | dṛḍhāṃ samāṃ tadākārāmīṣat prāguttaraplavām

100

प्रोच्छ्रितां च विशेषेण स्थलां दर्पणसन्निभाम् । सामान्या न [ख्: सामान्या तु] भवेद्येन मेदिनी मण्डपस्य तु

procchritāṃ ca viśeṣeṇa sthalāṃ darpaṇasannibhām | sāmānyā na [kh: sāmānyā tu] bhavedyena medinī maṇḍapasya tu

101

तत्तु पूजोत्सुकामानां ? कुर्यादीनां ? तु पौष्कर । विविक्तेनाङ्गुलानां तु प्रोन्नतेर्यावदष्टकम्

tattu pūjotsukāmānāṃ ? kuryādīnāṃ ? tu pauṣkara | viviktenāṅgulānāṃ tu pronnateryāvadaṣṭakam

102

एकवृद्ध्याल्पवेश्मानां नित्यं कुर्यात् स्थलागणम् । नवाङ्गुलोन्नतेस्तद्वद्यावत् पञ्चदशाङ्गुलम्

ekavṛddhyālpaveśmānāṃ nityaṃ kuryāt sthalāgaṇam | navāṅgulonnatestadvadyāvat pañcadaśāṅgulam

103

प्रोन्नतत्वं स्थलानां च मध्यमेषु गृहेषु च । चतुर्विंशत्यङ्गुलान्तमुच्छ्रायं षोडशाङ्गुलम् (लात्)

pronnatatvaṃ sthalānāṃ ca madhyameṣu gṛheṣu ca | caturviṃśatyaṅgulāntamucchrāyaṃ ṣoḍaśāṅgulam (lāt)

104

प्राग्वच्च वृद्ध्या कर्तव्यं ज्येष्ठाकारं गणस्य च । एतदुच्छ्रायमानं तु कथितं ते स्थलासु च

prāgvacca vṛddhyā kartavyaṃ jyeṣṭhākāraṃ gaṇasya ca | etaducchrāyamānaṃ tu kathitaṃ te sthalāsu ca

105

पादमर्धं तु हस्तं वा विस्तारात् सर्वदिक्षु वै । स्थलानामिष्टकाद्यैश्च चिन्वीयात् प्रथमं ततः

pādamardhaṃ tu hastaṃ vā vistārāt sarvadikṣu vai | sthalānāmiṣṭakādyaiśca cinvīyāt prathamaṃ tataḥ

106

मृदा संपूर्य तन्मध्यमीषद्वालुकयाऽन्वितम् । परीक्ष्य केशकीटादीनारोग्यं तदनन्तरम्

mṛdā saṃpūrya tanmadhyamīṣadvālukayā'nvitam | parīkṣya keśakīṭādīnārogyaṃ tadanantaram

107

यावद्भवति पूर्वोक्तं लक्षणं वा विशेषतः । स्थलां मध्योदितां रम्या सप्तमाहं [ख्: सप्तमासं] परीक्ष्य च

yāvadbhavati pūrvoktaṃ lakṣaṇaṃ vā viśeṣataḥ | sthalāṃ madhyoditāṃ ramyā saptamāhaṃ [kh: saptamāsaṃ] parīkṣya ca

108

न ददाति यथा भेदं यागयोग्या भवेत्ततः । प्रतिष्ठाप्य ततो ब्रह्मन् वेदिकातोरणान्वितम्

na dadāti yathā bhedaṃ yāgayogyā bhavettataḥ | pratiṣṭhāpya tato brahman vedikātoraṇānvitam

109

बहिश्चतुष्किकाश्राणां समीपे न तु दूरतः । चतुष्पादसमायुक्तमनेकाङ्ध्रियुता यदि

bahiścatuṣkikāśrāṇāṃ samīpe na tu dūrataḥ | catuṣpādasamāyuktamanekāṅdhriyutā yadi

110

चतुर्देशाच्चतुर्दिक्षु सुसमेष्वन्तरेषु च । कुर्याद्वै पादविन्यासं वेदैर्वेदविदां वर

caturdeśāccaturdikṣu susameṣvantareṣu ca | kuryādvai pādavinyāsaṃ vedairvedavidāṃ vara

111

चतुर्द्वादशपादा सा विंशत्यङ्घ्रिसमन्विता । अष्टाष्टाधिकवृद्ध्या वा संयुगापादसन्तते

caturdvādaśapādā sā viṃśatyaṅghrisamanvitā | aṣṭāṣṭādhikavṛddhyā vā saṃyugāpādasantate

112

क्षमाविस्तारजेनैव भिन्नैराधेयविंशकैः । तस्मिन् यागगृहे दत्ता पुरा स्तम्भावली शुभा

kṣamāvistārajenaiva bhinnairādheyaviṃśakaiḥ | tasmin yāgagṛhe dattā purā stambhāvalī śubhā

113

चत्वारि तोरणान्यस्मिंश्चतुर्दिक्षु नियोज्य च । त्रीणि त्रीण्यथवा सम्यगेकैकस्यां न्यसेद्दिशि

catvāri toraṇānyasmiṃścaturdikṣu niyojya ca | trīṇi trīṇyathavā samyagekaikasyāṃ nyaseddiśi

114

बुद्ध्वा मण्डपविस्तारपञ्चकं सप्तकं तु वा । वेश्मनि स्तम्भहीने तु वेदिकातोरणैस्सह

buddhvā maṇḍapavistārapañcakaṃ saptakaṃ tu vā | veśmani stambhahīne tu vedikātoraṇaissaha

115

कार्या लक्षणसंयुक्ता यादृक् तदवधारय । पूर्वं सामान्यमानेन सविशेषेण वै ततः

kāryā lakṣaṇasaṃyuktā yādṛk tadavadhāraya | pūrvaṃ sāmānyamānena saviśeṣeṇa vai tataḥ

116

पावनैर्यज्ञकाष्ठैश्च सुदृढैस्सरलैस्समैः । तुलायामोच्छ्रितैर्दण्डैस्स्वस्वरांशविवर्धितैः

pāvanairyajñakāṣṭhaiśca sudṛḍhaissaralaissamaiḥ | tulāyāmocchritairdaṇḍaissvasvarāṃśavivardhitaiḥ

117

वेदवेदविदां श्रेष्ठ प्रोच्छ्रायेण भवेच्छुभः । तेनैवायामयोगेन कुर्यात् पादाधिकेन च

vedavedavidāṃ śreṣṭha procchrāyeṇa bhavecchubhaḥ | tenaivāyāmayogena kuryāt pādādhikena ca

118

तोरणानां समुच्छ्रायं तत्त्रिभागेन विस्तृतिः । तद्दण्डनिचयं सर्वमूर्ध्वदण्डगणं विना

toraṇānāṃ samucchrāyaṃ tattribhāgena vistṛtiḥ | taddaṇḍanicayaṃ sarvamūrdhvadaṇḍagaṇaṃ vinā

119

त्रिधा कृत्वा समैर्भागैरूर्ध्वगा वर्तुला भवेत् । तदधस्तद्द्वितीयं यत् तदष्टाश्रं समापयेत्

tridhā kṛtvā samairbhāgairūrdhvagā vartulā bhavet | tadadhastaddvitīyaṃ yat tadaṣṭāśraṃ samāpayet

120

चतुरश्रं तृतीयं तु भागात्तत्तदधस्स्थितम् [ख्: भागंतत्तदधः] । सर्वाण्याधेयदण्डानि सर्वतो वर्तुलानि च

caturaśraṃ tṛtīyaṃ tu bhāgāttattadadhassthitam [kh: bhāgaṃtattadadhaḥ] | sarvāṇyādheyadaṇḍāni sarvato vartulāni ca

121

चतुरश्राणि वा कुर्यान्नानाकर्मयुतानि च । सपुष्पमञ्जरीपत्रविहगैरन्वितानि च

caturaśrāṇi vā kuryānnānākarmayutāni ca | sapuṣpamañjarīpatravihagairanvitāni ca

122

त्रिचतुःपञ्चषट्सप्तस्थौल्यादष्टाङ्गुलानि च । अष्टमाशायोधिकस्तु वेदैस्तन्निरवनेत् क्षितौ

tricatuḥpañcaṣaṭsaptasthaulyādaṣṭāṅgulāni ca | aṣṭamāśāyodhikastu vedaistanniravanet kṣitau

123

तत्समं तोरणं चान्यन्न्यस्येद्भूमौ द्विजांशकम् । इति सामान्यमानेन युक्तमुक्तं च लक्षणम्

tatsamaṃ toraṇaṃ cānyannyasyedbhūmau dvijāṃśakam | iti sāmānyamānena yuktamuktaṃ ca lakṣaṇam

124

वेदश्चरणदण्डानां तद्विशेषान् [क्, ग्: तद्विशेष * * * शृणु] शृणुष्व भोः । हरेरूर्ध्वात् षडंशं तु [क्, ख्: * * * सडंशं तु] त्यक्त्वा पञ्चांशसंमितम्

vedaścaraṇadaṇḍānāṃ tadviśeṣān [k, g: tadviśeṣa * * * śṛṇu] śṛṇuṣva bhoḥ | harerūrdhvāt ṣaḍaṃśaṃ tu [k, kh: * * * saḍaṃśaṃ tu] tyaktvā pañcāṃśasaṃmitam

125

एतद्द्वादशमांशेन तोरणं मानमब्जज । सममध्यत्रिभागं च सर्वदण्डेषु भूगतम्

etaddvādaśamāṃśena toraṇaṃ mānamabjaja | samamadhyatribhāgaṃ ca sarvadaṇḍeṣu bhūgatam

126

मुख्योन्नतेभ्यस्सारेभ्यः प्राकारेष्वथ वेश्मवत् । मन्दिरे स्तम्भसंयुक्ते तोरणोच्छ्रायमब्जज

mukhyonnatebhyassārebhyaḥ prākāreṣvatha veśmavat | mandire stambhasaṃyukte toraṇocchrāyamabjaja

127

स्तम्भायामसमं कुर्यात्तद्दण्डौ [ख्: त्तदण्डं] विन्यसेत् क्षितौ । स्तम्भमस्तकमानेन साधिकेन तदेव हि

stambhāyāmasamaṃ kuryāttaddaṇḍau [kh: ttadaṇḍaṃ] vinyaset kṣitau | stambhamastakamānena sādhikena tadeva hi

128

स्तम्भपादोन्नतस्थेन [ग्: स्तम्भपादां ततस्तेन] प्रमाणेन प्रकल्प्य च । वैपुल्यं तोरणानां च स्तम्भाभ्यन्तरगास्थितम्

stambhapādonnatasthena [g: stambhapādāṃ tatastena] pramāṇena prakalpya ca | vaipulyaṃ toraṇānāṃ ca stambhābhyantaragāsthitam

129

तद्देवेन्द्रस्वरूपेण कार्या वेदविदांवर । चक्रद्वितयमध्यस्थं पक्षमण्डलमण्डितम् [क्, ग्: पक्ष्म-]

taddevendrasvarūpeṇa kāryā vedavidāṃvara | cakradvitayamadhyasthaṃ pakṣamaṇḍalamaṇḍitam [k, g: pakṣma-]

130

तोरणे तोरणे कुर्याद्गरुडं चोर्ध्वसंस्थितम् । तूपेरश्रमपारं [ग्: कूपेरश्रम] * * * सचित्रं चित्रयेत् ततः

toraṇe toraṇe kuryādgaruḍaṃ cordhvasaṃsthitam | tūperaśramapāraṃ [g: kūperaśrama] * * * sacitraṃ citrayet tataḥ

131

मुनिसिद्धामरप्राप्तैरनेकाद्भुतदर्शिभिः [ख्: -प्रान्तै-] । दिशापालवनोद्यानैर्बहुभिर्मृगयूथपैः [क्, ग्: गुरुयूधपैः]

munisiddhāmaraprāptairanekādbhutadarśibhiḥ [kh: -prāntai-] | diśāpālavanodyānairbahubhirmṛgayūthapaiḥ [k, g: guruyūdhapaiḥ]

132

तद्यागवेश्म सकलं रञ्जनीयं प्रयत्नतः । कुर्यात् सुधाविलिप्तं वा भूषयेत्तदनन्तरम्

tadyāgaveśma sakalaṃ rañjanīyaṃ prayatnataḥ | kuryāt sudhāviliptaṃ vā bhūṣayettadanantaram

133

दर्पणैश्चामरैर्वस्त्रैर्दुकूलैर्विविधोज्ज्वलैः । घण्टाभिरर्धचन्द्राद्यैरातपत्रैर्मनोरमैः

darpaṇaiścāmarairvastrairdukūlairvividhojjvalaiḥ | ghaṇṭābhirardhacandrādyairātapatrairmanoramaiḥ

134

विचित्रेण वितानेन सुसितेनोज्ज्वलेन वा । कर्णिकाजालयुक्तेन वेदेरूर्ध्वं तु भूषयेत्

vicitreṇa vitānena susitenojjvalena vā | karṇikājālayuktena vederūrdhvaṃ tu bhūṣayet

135

प्रागुत्तरात्तु दिग्भागाद्यावत्कोणं तु मारुतम् । सितादिवर्णभेदोत्थाः पताकास्तत्र योजयेत्

prāguttarāttu digbhāgādyāvatkoṇaṃ tu mārutam | sitādivarṇabhedotthāḥ patākāstatra yojayet

136

एवं रागविभागेन प्रत्यग्भागाच्च वै पुनः । दक्षिणाशाविधिर्यावद्द्वितीयं च चतुष्टयम्

evaṃ rāgavibhāgena pratyagbhāgācca vai punaḥ | dakṣiṇāśāvidhiryāvaddvitīyaṃ ca catuṣṭayam

137

एकेन सर्वाणि च [ख्: सर्वपर्णीं च] * * * * उभौ कुर्याद्वितानके । तोरणं यो वितानं च समानं विनिवेशनम्

ekena sarvāṇi ca [kh: sarvaparṇīṃ ca] * * * * ubhau kuryādvitānake | toraṇaṃ yo vitānaṃ ca samānaṃ viniveśanam

138

ध्वजाष्टकं समारोप्य यथा तदवधारय । वह्निकोणात् समारभ्य यावत्कोणं तु शाङ्करम्

dhvajāṣṭakaṃ samāropya yathā tadavadhāraya | vahnikoṇāt samārabhya yāvatkoṇaṃ tu śāṅkaram

139

सितारुणे च पीतं च कृष्णं कुर्याच्चतुष्टयम् । भूयश्चोत्तरदिग्भागा यावद्दिक्पश्चिमं द्विज

sitāruṇe ca pītaṃ ca kṛṣṇaṃ kuryāccatuṣṭayam | bhūyaścottaradigbhāgā yāvaddikpaścimaṃ dvija

140

तथाविधाश्चतुष्कं तु [ख्: तथाविधं पताकं तु] ध्वजानां परिकीर्तितम् । राजपाषाणवर्णाभं चक्रपक्षीश्वरोपगम्

tathāvidhāścatuṣkaṃ tu [kh: tathāvidhaṃ patākaṃ tu] dhvajānāṃ parikīrtitam | rājapāṣāṇavarṇābhaṃ cakrapakṣīśvaropagam

141

वैजयन्तीत्रयं कुर्यात् तोरणे पूर्वदिक्स्थिते । दक्षिणे स्फटिकाभं तु प्रत्यक् सिन्दूरवर्चसम्

vaijayantītrayaṃ kuryāt toraṇe pūrvadiksthite | dakṣiṇe sphaṭikābhaṃ tu pratyak sindūravarcasam

142

हेमाभं चोतरे कुर्यात् तोरणे ध्वजकत्रयम् । चतुष्केण पताकानां युक्तं श्वेतादिकेन तु

hemābhaṃ cotare kuryāt toraṇe dhvajakatrayam | catuṣkeṇa patākānāṃ yuktaṃ śvetādikena tu

143

एकैकं तोरणं यत्र त्रितयं पञ्चकं तु वा । अर्धेन तोरणायामात् पताकानां च दीर्घता [क्, ग्: दीर्घिका]

ekaikaṃ toraṇaṃ yatra tritayaṃ pañcakaṃ tu vā | ardhena toraṇāyāmāt patākānāṃ ca dīrghatā [k, g: dīrghikā]

144

विस्तारं सार्धभागेन [ख्: स्वार्ध] तासां कुर्यात्तु सर्वदा । ध्वजानां तु समुच्छ्रायं पूर्वोक्तमथवाऽब्जज

vistāraṃ sārdhabhāgena [kh: svārdha] tāsāṃ kuryāttu sarvadā | dhvajānāṃ tu samucchrāyaṃ pūrvoktamathavā'bjaja

145

तोरणार्धसमं कुर्यात् त्र्यंशेन स्वैव [क्: सैव] विस्तृतिः । ध्वजास्त्रवाहनोपेता भागेष्वनुचरैर्विना [ख्: भागैःस्वानु]

toraṇārdhasamaṃ kuryāt tryaṃśena svaiva [k: saiva] vistṛtiḥ | dhvajāstravāhanopetā bhāgeṣvanucarairvinā [kh: bhāgaiḥsvānu]

146

कार्या दिग्देवतास्सर्वा यथाध्य [ख्: यथाध्योय] * * * * विनिर्मिता । एवमेव प्रकारेण द्वारेषु सुसमेषु च

kāryā digdevatāssarvā yathādhya [kh: yathādhyoya] * * * * vinirmitā | evameva prakāreṇa dvāreṣu susameṣu ca

147

चण्डाद्यं च सुभद्रान्तं बहिरङ्गगणाष्टकम् । कुमुदाद्यन्तरङ्गं [ख्: कुमुदाद्यं द्विरङ्गं] च भूतानामष्टकं परम्

caṇḍādyaṃ ca subhadrāntaṃ bahiraṅgagaṇāṣṭakam | kumudādyantaraṅgaṃ [kh: kumudādyaṃ dviraṅgaṃ] ca bhūtānāmaṣṭakaṃ param

148

तोरणं तुर्यभागेन दैर्घ्यं तेषामुदाहृतम् । दैर्घ्यं चतुर्थभागेन विस्तारस्य * * * * [ख्: पतगेषु च; ग्: स्याप्तगेषु च]

toraṇaṃ turyabhāgena dairghyaṃ teṣāmudāhṛtam | dairghyaṃ caturthabhāgena vistārasya * * * * [kh: patageṣu ca; g: syāptageṣu ca]

149

शतधामनिभं ध्यायेच्चतुर्बाहुं पुरन्दरम् । * * * * [क्: सुवि * * * तु; ख्: श्वेतद्विषस्य; ग्: सुवितद्विपलब्धं] संस्थं तु सुतीक्ष्णं [ख्: सुकीर्तिं] कुलिशोद्यतम्

śatadhāmanibhaṃ dhyāyeccaturbāhuṃ purandaram | * * * * [k: suvi * * * tu; kh: śvetadviṣasya; g: suvitadvipalabdhaṃ] saṃsthaṃ tu sutīkṣṇaṃ [kh: sukīrtiṃ] kuliśodyatam

150

अजारूढं स्मरेद्रक्तं [क्, ग्: स्मरेद्वृत्तं] शक्तिपाणिं हुताशनम् । सहस्रार्चिर्भिराकीर्णं सहस्रादित्यभास्वरम्

ajārūḍhaṃ smaredraktaṃ [k, g: smaredvṛttaṃ] śaktipāṇiṃ hutāśanam | sahasrārcirbhirākīrṇaṃ sahasrādityabhāsvaram

151

महामहिषसंस्थं तमञ्जनाद्रिसमप्रभम् । सुभीमं दण्डहस्तं तु स्मरेद्देवमपीश्वरम्

mahāmahiṣasaṃsthaṃ tamañjanādrisamaprabham | subhīmaṃ daṇḍahastaṃ tu smareddevamapīśvaram

152

दंष्ट्राकरालवदनं कृष्णमेघसमप्रभम् । घोरं प्रेतासनं ध्यायेत् खड्गधृग्राक्षसेश्वरम्

daṃṣṭrākarālavadanaṃ kṛṣṇameghasamaprabham | ghoraṃ pretāsanaṃ dhyāyet khaḍgadhṛgrākṣaseśvaram

153

मुक्ताफलद्युतिसमं हिमपाशकरोद्यतम् । नागकन्यासहस्राढ्यं मकरस्थमपांपतिम्

muktāphaladyutisamaṃ himapāśakarodyatam | nāgakanyāsahasrāḍhyaṃ makarasthamapāṃpatim

154

नीलतोयदसङ्काशं महाध्वज पदाङ्कितम् [ख्: पटाङ्कितं] । ध्यायेत् समीरणं देवं संस्थितं हरिणोपरि

nīlatoyadasaṅkāśaṃ mahādhvaja padāṅkitam [kh: paṭāṅkitaṃ] | dhyāyet samīraṇaṃ devaṃ saṃsthitaṃ hariṇopari

155

सोमं तारागणोपेतं शङ्खगोक्षीरपाण्डरम् । बृहच्छशकपृष्ठस्थं शशिं रात्रिकरं स्मरेत्

somaṃ tārāgaṇopetaṃ śaṅkhagokṣīrapāṇḍaram | bṛhacchaśakapṛṣṭhasthaṃ śaśiṃ rātrikaraṃ smaret

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 3)

156

सितभूतिविलिप्ताङ्गं त्रिनेत्रं वृषवाहनम् । त्रिशूलायुधहस्तं च ईशानं ज्ञानिनं स्मरेत्

sitabhūtiviliptāṅgaṃ trinetraṃ vṛṣavāhanam | triśūlāyudhahastaṃ ca īśānaṃ jñāninaṃ smaret

157

पातालदिग्गतं ध्यायेत् कूर्मारूढं [ख्: कूर्मरूपं] हलायुधम् । सितं सहस्रफणभृद्योऽनन्तो [क्, ग्: -द्येनान्तो; ख्: -द्येनन्तो] नाम नागराट्

pātāladiggataṃ dhyāyet kūrmārūḍhaṃ [kh: kūrmarūpaṃ] halāyudham | sitaṃ sahasraphaṇabhṛdyo'nanto [k, g: -dyenānto; kh: -dyenanto] nāma nāgarāṭ

158

भूचक्रं [क्: द्विचक्रं] भ्राम्यमाणं तु दण्डहस्तं प्रजापतिम् । हंसारूढं स्वसंस्थं [ख्: खगस्थं] च ध्यायेद् ध्रुवमजं विभुम्

bhūcakraṃ [k: dvicakraṃ] bhrāmyamāṇaṃ tu daṇḍahastaṃ prajāpatim | haṃsārūḍhaṃ svasaṃsthaṃ [kh: khagasthaṃ] ca dhyāyed dhruvamajaṃ vibhum

159

एते चतुर्भुजास्सर्वे अक्षसूत्रविभूषिताः । चिन्तयन्तः परं तत्त्वं वराभयकरास्सदा [क्, ग्: चरकायकराः]

ete caturbhujāssarve akṣasūtravibhūṣitāḥ | cintayantaḥ paraṃ tattvaṃ varābhayakarāssadā [k, g: carakāyakarāḥ]

160

दिव्याभरण दिग्धाङ्गा [क्, ग्: सन्दिग्धां] दिव्यमाल्याम्बरान्विताः । दिव्यरूपधराश्चैव दिव्यगन्धवहा द्विज

divyābharaṇa digdhāṅgā [k, g: sandigdhāṃ] divyamālyāmbarānvitāḥ | divyarūpadharāścaiva divyagandhavahā dvija

161

एभ्यश्चतुर्भुजो ब्रह्मन् विज्ञातो वृषभध्वजः । द्विभुजास्त्रकराश्चान्ये वरदाभयदास्तु वा

ebhyaścaturbhujo brahman vijñāto vṛṣabhadhvajaḥ | dvibhujāstrakarāścānye varadābhayadāstu vā

162

इति लोकेश्वरेषूक्ता ? चण्डादीनामथोच्यते । बहिरङ्गगणानां च ध्यानं सम्यक् [ख्: सर्वं] क्रमेण तु

iti lokeśvareṣūktā ? caṇḍādīnāmathocyate | bahiraṅgagaṇānāṃ ca dhyānaṃ samyak [kh: sarvaṃ] krameṇa tu

163

तरुणादित्यसङ्काशो महोरस्कश्चतुर्भुजः । उन्नतश्चोन्नतांसश्च पूर्णाङ्गो नातिमांसलः

taruṇādityasaṅkāśo mahoraskaścaturbhujaḥ | unnataśconnatāṃsaśca pūrṇāṅgo nātimāṃsalaḥ

164

घनोदरो निम्ननाभो रोमराजिविराजितः । दंष्ट्राकरालवदनः पिङ्गलस्मश्रुंलोचनः

ghanodaro nimnanābho romarājivirājitaḥ | daṃṣṭrākarālavadanaḥ piṅgalasmaśruṃlocanaḥ

165

मधुपिङ्गलनेत्रश्च कुटिलभ्रूलतायुतः । प्रलम्बलोलश्रवणः पृथुघ्राणस्स्मिताननः

madhupiṅgalanetraśca kuṭilabhrūlatāyutaḥ | pralambalolaśravaṇaḥ pṛthughrāṇassmitānanaḥ

166

कुण्डलालङ्कृतश्चैव हारकेयूरभूषितः । बद्धोष्णीषललाटश्च नीलकेशाभ्यलङ्कृतः

kuṇḍalālaṅkṛtaścaiva hārakeyūrabhūṣitaḥ | baddhoṣṇīṣalalāṭaśca nīlakeśābhyalaṅkṛtaḥ

167

शुक्लाम्बरधरस्स्रग्वी भुजयुग्मेऽस्य दक्षिणे । प्रोद्यतं [ख्: ध्यात्वा तं संस्मरे] संस्मरेच्चक्रं प्रज्वलन्तीं गदां परे

śuklāmbaradharassragvī bhujayugme'sya dakṣiṇe | prodyataṃ [kh: dhyātvā taṃ saṃsmare] saṃsmareccakraṃ prajvalantīṃ gadāṃ pare

168

श्रोणीतटनिषण्णां च विश्रान्तां वसुधातले । पूर्वे वामकरे शङ्खमन्यस्मिंश्चाक्षसूत्रकम्

śroṇītaṭaniṣaṇṇāṃ ca viśrāntāṃ vasudhātale | pūrve vāmakare śaṅkhamanyasmiṃścākṣasūtrakam

169

एवं गणाधिपश्चण्डो विक्रमेणापराजितः । क्रुद्धो विघ्नायुतानां च क्रमात् संहररणक्षमः

evaṃ gaṇādhipaścaṇḍo vikrameṇāparājitaḥ | kruddho vighnāyutānāṃ ca kramāt saṃhararaṇakṣamaḥ

170

आवाह्य मन्त्रनाथस्य तोरणे पुरतस्स्थिते । विनिवेश्य यथा तत्र दक्षिणेन विभोर्भवेत्

āvāhya mantranāthasya toraṇe puratassthite | viniveśya yathā tatra dakṣiṇena vibhorbhavet

171

स्याद्गुरोर्यजमानस्य वामभागे सदैव हि । तत्रैवापरभागे तु प्रचण्डं [ख्: प्रचण्डसदृशं] त्वीदृशं न्यसेत्

syādguroryajamānasya vāmabhāge sadaiva hi | tatraivāparabhāge tu pracaṇḍaṃ [kh: pracaṇḍasadṛśaṃ] tvīdṛśaṃ nyaset

172

किन्तु सव्यापसव्याभ्यां भुजाभ्यां स्याद्विपर्ययः । भुजद्वयेन चण्डस्य वामे संपरिकीर्तितम्

kintu savyāpasavyābhyāṃ bhujābhyāṃ syādviparyayaḥ | bhujadvayena caṇḍasya vāme saṃparikīrtitam

173

दक्षिणे तत्प्रचण्डस्य ध्येयं वा परिकल्प्य च । पद्मगर्भप्रतीकाशौ तादृशौ भीमविक्रमौ

dakṣiṇe tatpracaṇḍasya dhyeyaṃ vā parikalpya ca | padmagarbhapratīkāśau tādṛśau bhīmavikramau

174

रक्ताम्बरधरौ चैव रक्तस्रगनुलेपनौ । गणौ धातृविधातारौ देवौ दक्षिणतस्स्थितौ

raktāmbaradharau caiva raktasraganulepanau | gaṇau dhātṛvidhātārau devau dakṣiṇatassthitau

175

अतसीकुसुमश्यामौ पीतमाल्याम्बरान्वितौ । पीतोष्णीषधरौ [ख्: बद्धोष्णीष] रौद्रौ प्राग्वद्भुजविभूषितौ

atasīkusumaśyāmau pītamālyāmbarānvitau | pītoṣṇīṣadharau [kh: baddhoṣṇīṣa] raudrau prāgvadbhujavibhūṣitau

176

गणौ चण्डाकृतिधरौ दुर्दर्शौ दुरतिक्रमौ । जयं च विजयं नाम्ना प्रत्यग्भागे तथा न्यसेत्

gaṇau caṇḍākṛtidharau durdarśau duratikramau | jayaṃ ca vijayaṃ nāmnā pratyagbhāge tathā nyaset

177

क्षीरकुन्दावदातौ च नीलकौशेयवाससौ । नीलनीरदवर्णाभैः पुष्पैर्भूषितविग्रहौ

kṣīrakundāvadātau ca nīlakauśeyavāsasau | nīlanīradavarṇābhaiḥ puṣpairbhūṣitavigrahau

178

पूर्वोक्तगणसादृश्यौ नाम्ना भद्रसुभद्रकौ । न्यसेत्तोरणदण्डाभ्यां मन्त्रमूर्ते रुदग्दिशम् [क्, ग्: रुदग्भृशं]

pūrvoktagaṇasādṛśyau nāmnā bhadrasubhadrakau | nyasettoraṇadaṇḍābhyāṃ mantramūrte rudagdiśam [k, g: rudagbhṛśaṃ]

179

एते गणेश्वरा ह्यष्टौ प्रभापुष्पाम्बरैर्विना । देहवक्त्राकृतेस्तुल्यौ तथैवाभरणायुधैः

ete gaṇeśvarā hyaṣṭau prabhāpuṣpāmbarairvinā | dehavaktrākṛtestulyau tathaivābharaṇāyudhaiḥ

180

भक्तानां विघ्नजालस्य सर्वदिक्संस्थितस्य च । संसारफलदातुर्वै छेदनार्थं समुद्यतौ

bhaktānāṃ vighnajālasya sarvadiksaṃsthitasya ca | saṃsāraphaladāturvai chedanārthaṃ samudyatau

181

परस्परमुखास्सर्वे स्थानकैस्संस्थितास्समैः । गणेशायुतलक्षैस्तु नानावर्णवपुर्धरैः

parasparamukhāssarve sthānakaissaṃsthitāssamaiḥ | gaṇeśāyutalakṣaistu nānāvarṇavapurdharaiḥ

182

अच्युताराधनपरैरेकैकं परिवारिताः । अथाग्रे लोकनाथस्य पूज्यौ द्वौ गणनायकौ

acyutārādhanaparairekaikaṃ parivāritāḥ | athāgre lokanāthasya pūjyau dvau gaṇanāyakau

183

कुमुदः कुमुदाक्षश्च प्रसन्नवदनेक्षणौ । तुहिनाचलसङ्काशौ प्रथमे वयसि स्थितौ

kumudaḥ kumudākṣaśca prasannavadanekṣaṇau | tuhinācalasaṅkāśau prathame vayasi sthitau

184

नानाभरणदिग्धाङ्गौ नानाकुण्डलभूषितौ । नानामाल्यान्वितौ चैव नानामौलिधरौ द्विज

nānābharaṇadigdhāṅgau nānākuṇḍalabhūṣitau | nānāmālyānvitau caiva nānāmaulidharau dvija

185

नानागन्धविलिप्ताङ्गौ नानावस्त्रविभूषितौ । कुमुदाख्यगणेशस्य ध्यातव्यो [ख्: भवेयुर्दक्षिणे करे] दक्षिणः करः

nānāgandhaviliptāṅgau nānāvastravibhūṣitau | kumudākhyagaṇeśasya dhyātavyo [kh: bhaveyurdakṣiṇe kare] dakṣiṇaḥ karaḥ

186

चन्द्ररश्मिप्रतीकाशचामरेण विराजितः । अभिगच्छाभयं ध्यायेद् द्वितीयं दक्षिणं [ख्: दक्षिणे करे] करम्

candraraśmipratīkāśacāmareṇa virājitaḥ | abhigacchābhayaṃ dhyāyed dvitīyaṃ dakṣiṇaṃ [kh: dakṣiṇe kare] karam

187

भवभङ्गात् प्रपन्नानां परेषां गुणशासने । तस्यैवाद्यं वामकरं प्रबुद्धकमलोद्यतम्

bhavabhaṅgāt prapannānāṃ pareṣāṃ guṇaśāsane | tasyaivādyaṃ vāmakaraṃ prabuddhakamalodyatam

188

तूष्णीं [ख्: तूष्णीं हासचतुष्कं तु] भीसूचकं ध्यायेद्बहिस्स्थानां [क्, ग्: -बहिस्स्थानपरं] करं परम् । एते द्वे कुमुदाक्षस्य वैपरीत्येन भावयेत्

tūṣṇīṃ [kh: tūṣṇīṃ hāsacatuṣkaṃ tu] bhīsūcakaṃ dhyāyedbahissthānāṃ [k, g: -bahissthānaparaṃ] karaṃ param | ete dve kumudākṣasya vaiparītyena bhāvayet

189

द्वाभ्यां द्वाभ्यां कराभ्यां तु अन्येषामेवमेव हि । पुण्डरीको वामनश्च द्वावेतौ हुतभुक्प्रभौ

dvābhyāṃ dvābhyāṃ karābhyāṃ tu anyeṣāmevameva hi | puṇḍarīko vāmanaśca dvāvetau hutabhukprabhau

190

गरुडध्वजहस्तौ च शेषमन्यत् पुरोदितम् । कृत्वा ध्यात्वाऽथवा न्यस्य दक्षिणे भगवद्गृहे

garuḍadhvajahastau ca śeṣamanyat puroditam | kṛtvā dhyātvā'thavā nyasya dakṣiṇe bhagavadgṛhe

191

शङ्कुकर्णाभिधानो यस्सर्वनेत्रश्च पौष्कर । द्वावेतौ चम्पकाभौ तु मायूरव्यजनोद्यतौ

śaṅkukarṇābhidhāno yassarvanetraśca pauṣkara | dvāvetau campakābhau tu māyūravyajanodyatau

192

महाविभूतेर्देवस्य प्रत्यग्वायुदिगास्थितौ । सुमुखस्सुप्रतिष्ठश्च वामभागगतौ विभोः

mahāvibhūterdevasya pratyagvāyudigāsthitau | sumukhassupratiṣṭhaśca vāmabhāgagatau vibhoḥ

193

चिन्त्यौ मुद्गफलश्यामावातपत्रकरोद्यतौ । नोक्तं शेषकराणां यत् तद्विद्धि कुमुदोद्यतम्

cintyau mudgaphalaśyāmāvātapatrakarodyatau | noktaṃ śeṣakarāṇāṃ yat tadviddhi kumudodyatam

194

एते भगवतो विप्र त्वन्तरङ्गा मयोदिताः । कर्मणा मनसा वाचा तद्भावगतमानसाः

ete bhagavato vipra tvantaraṅgā mayoditāḥ | karmaṇā manasā vācā tadbhāvagatamānasāḥ

195

ज्ञानादिषङ्गुणोपेतैराकीर्णाः कोटिशः परैः । भूतैस्सिद्धैरनन्तैश्च प्रार्थयानैः परं पदम्

jñānādiṣaṅguṇopetairākīrṇāḥ koṭiśaḥ paraiḥ | bhūtaissiddhairanantaiśca prārthayānaiḥ paraṃ padam

196

एवं कृते ततः पश्चाद्वेदिकातोरणैस्सह । विलिप्य [ख्: विलिख्य] चन्दनाद्यैश्च गन्धैर्वर्णोज्ज्वलैः क्रमात्

evaṃ kṛte tataḥ paścādvedikātoraṇaissaha | vilipya [kh: vilikhya] candanādyaiśca gandhairvarṇojjvalaiḥ kramāt

197

चन्दनेन समालभ्य सेलेनोत्तरदिग्गतम् [ख्: -रदुर्गतम्] । क्षीरेण चन्दनेनैव कुङ्कुमेन कृतां [ख्: कृतं स्थलम्] स्थलीम्

candanena samālabhya selenottaradiggatam [kh: -radurgatam] | kṣīreṇa candanenaiva kuṅkumena kṛtāṃ [kh: kṛtaṃ sthalam] sthalīm

198

रजनीचूर्णयुक्तेन ह्रीबेरेणाम्बुना सह । पुण्याहमोषधिभ्यां तद्द्वाराणां मण्डपावनिम्

rajanīcūrṇayuktena hrībereṇāmbunā saha | puṇyāhamoṣadhibhyāṃ taddvārāṇāṃ maṇḍapāvanim

199

ततस्तु विविधैर्धूपैर्बहुभिर्धूपयेद् द्विज । वैराजभुवनाकारं श्वेतद्वीपोपमं तु वा

tatastu vividhairdhūpairbahubhirdhūpayed dvija | vairājabhuvanākāraṃ śvetadvīpopamaṃ tu vā

200

कॢप्त्वैवं मन्त्रमूर्तेस्तु यजनोद्यानमुत्तमम् । भक्तानामधिवासार्थमभिषेकावसानिकम्

kḷptvaivaṃ mantramūrtestu yajanodyānamuttamam | bhaktānāmadhivāsārthamabhiṣekāvasānikam

201

शास्त्रोक्तभोगमोक्षान्तं [क्: -मोक्षं तु; ग्: -मोक्तं तु] तत्र सर्वं समापयेत् । युक्तमेकप्रवेशेन यागाग्रस्थदिशं विना

śāstroktabhogamokṣāntaṃ [k: -mokṣaṃ tu; g: -moktaṃ tu] tatra sarvaṃ samāpayet | yuktamekapraveśena yāgāgrasthadiśaṃ vinā

202

दिक्त्रयेऽभिमतायां वा कुर्याद्धवनमण्डपम् [ख्: कुर्यात् सवन] । धूमनिर्गमनोपेतं नानाकुण्डविभूषितम्

diktraye'bhimatāyāṃ vā kuryāddhavanamaṇḍapam [kh: kuryāt savana] | dhūmanirgamanopetaṃ nānākuṇḍavibhūṣitam

203

साज्यैश्च सपलाशैश्च संयुक्तं तोरणादिकैः । त्रिविधं कृतकौशेयं मेखलादाममण्डितम्

sājyaiśca sapalāśaiśca saṃyuktaṃ toraṇādikaiḥ | trividhaṃ kṛtakauśeyaṃ mekhalādāmamaṇḍitam

204

अभग्नमूलप्रान्तैर्हि दर्भाभिः ? [ख्: द्वन्द्वाभिः] कमलोद्भव । वेदितोरणदण्डानि सर्वाणि परिवेष्ट्य च

abhagnamūlaprāntairhi darbhābhiḥ ? [kh: dvandvābhiḥ] kamalodbhava | veditoraṇadaṇḍāni sarvāṇi pariveṣṭya ca

205

भौमस्थानं [ख्: भौमस्थाने] यथाभागं दर्भैर्बहुशिरोरुहैः । विधून्वन्तमिवात्मानं सारङ्गेण समन्ततः

bhaumasthānaṃ [kh: bhaumasthāne] yathābhāgaṃ darbhairbahuśiroruhaiḥ | vidhūnvantamivātmānaṃ sāraṅgeṇa samantataḥ

206

मृदा गोमयमिश्राया ? मुपलिप्य यथाविधि । गुग्गुलैराज्ययुक्तैश्च धूपयेच्च हुनेत्ततः

mṛdā gomayamiśrāyā ? mupalipya yathāvidhi | guggulairājyayuktaiśca dhūpayecca hunettataḥ

207

ततस्सांसारिकानर्थान् सर्वान् भक्तजनस्य च । मन्त्रात्मा सुप्रसन्नस्तु निर्दहत्यग्निमध्यतः [ख्: दन्दहत्यग्नि]

tatassāṃsārikānarthān sarvān bhaktajanasya ca | mantrātmā suprasannastu nirdahatyagnimadhyataḥ [kh: dandahatyagni]

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां यागमण्डपलक्षणो नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ yāgamaṇḍapalakṣaṇo nāma caturtho'dhyāyaḥ

अथ पञ्चमोऽध्यायः पौष्कर उवाच यागस्तु देवदेवेश भद्रादीनि क्रमाद्वद । यैर्दृष्टैस्समयी शश्वत् पुत्रकत्वं प्रपद्यते

atha pañcamo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca yāgastu devadeveśa bhadrādīni kramādvada | yairdṛṣṭaissamayī śaśvat putrakatvaṃ prapadyate

श्रीभगवानुवाच मण्डलं सर्वतोभद्रं भद्रकृत् प्रथमं स्मृतम् । अघनिर्मोचनं नाम द्वितीयं यस्य दर्शनात्

śrībhagavānuvāca maṇḍalaṃ sarvatobhadraṃ bhadrakṛt prathamaṃ smṛtam | aghanirmocanaṃ nāma dvitīyaṃ yasya darśanāt

अनेकजन्मोपात्तं तु कल्मषं क्षयमेति च । सदध्यं स्यात् तृतीयं च धर्ममार्गप्रदर्शनम् [ख्: कर्ममार्ग]

anekajanmopāttaṃ tu kalmaṣaṃ kṣayameti ca | sadadhyaṃ syāt tṛtīyaṃ ca dharmamārgapradarśanam [kh: karmamārga]

धर्माख्यं स्याच्चतुर्थं तु धर्मं यच्छति पूजनात् । पञ्चमं वसुगर्भं तु भक्तानां वसुवृद्धिकृत्

dharmākhyaṃ syāccaturthaṃ tu dharmaṃ yacchati pūjanāt | pañcamaṃ vasugarbhaṃ tu bhaktānāṃ vasuvṛddhikṛt

सर्वकामप्रदं यागं षष्ठमिच्छाफलप्रदम् । अमित्रघ्नमतः प्रोक्तममित्रौघविनाशनम्

sarvakāmapradaṃ yāgaṃ ṣaṣṭhamicchāphalapradam | amitraghnamataḥ proktamamitraughavināśanam

आयुष्यमष्टकं [सर्वत्र अष्टकं इत्येवास्ति] प्रोक्तं यस्य पौष्कर दर्शनात् । प्ररमायुरवाप्नोति अपमृत्युं जहाति च

āyuṣyamaṣṭakaṃ [sarvatra aṣṭakaṃ ityevāsti] proktaṃ yasya pauṣkara darśanāt | praramāyuravāpnoti apamṛtyuṃ jahāti ca

नवमं बलभद्रं तु बलोत्साहसमृद्धिकृत् । पौष्टिकं नाम दशमं पुष्टिकृत् पूजनात्तु वै

navamaṃ balabhadraṃ tu balotsāhasamṛddhikṛt | pauṣṭikaṃ nāma daśamaṃ puṣṭikṛt pūjanāttu vai

अथारोग्यप्रदं नाम सर्वामयविनाशनम् । द्वादशं च विवेकाख्यं फलं नामानुरूपकृत्

athārogyapradaṃ nāma sarvāmayavināśanam | dvādaśaṃ ca vivekākhyaṃ phalaṃ nāmānurūpakṛt

एतस्मात् परमं यागं वागीशं नामतस्स्मृतम् । येन सन्दृष्टमात्रेण वाग्विभूतिः प्रवर्तते

etasmāt paramaṃ yāgaṃ vāgīśaṃ nāmatassmṛtam | yena sandṛṣṭamātreṇa vāgvibhūtiḥ pravartate

चतुर्दशं मानसं स्याद्दर्शनात् सौमनस्यकृत् । अतः पञ्चदशं यागं जयं नाम जयप्रदम्

caturdaśaṃ mānasaṃ syāddarśanāt saumanasyakṛt | ataḥ pañcadaśaṃ yāgaṃ jayaṃ nāma jayapradam

षोडशं स्वस्तिकाख्यं तु स्वस्तिकृद्विप्र पूजनात् । परमस्य तु यागस्य त्वनन्तं नाम कीर्तितम्

ṣoḍaśaṃ svastikākhyaṃ tu svastikṛdvipra pūjanāt | paramasya tu yāgasya tvanantaṃ nāma kīrtitam

तदनन्तसुखावाप्तिं संयच्छत्याशु दर्शनात् । नित्यं नामाष्टदशमं नित्यतृप्तिप्रदं तु तत्

tadanantasukhāvāptiṃ saṃyacchatyāśu darśanāt | nityaṃ nāmāṣṭadaśamaṃ nityatṛptipradaṃ tu tat

भूतावासमतो नाम्ना मण्डलं मण्डलान्वितम् । यं [क्, ग्: य] दृष्ट्वा भविनां शश्वद्भवेद्भूतजयं द्विज

bhūtāvāsamato nāmnā maṇḍalaṃ maṇḍalānvitam | yaṃ [k, g: ya] dṛṣṭvā bhavināṃ śaśvadbhavedbhūtajayaṃ dvija

अतः परममोघारव्यं यागं येन निवर्तते । ममता पूजितेनैव देहिनां भवसागरात्

ataḥ paramamoghāravyaṃ yāgaṃ yena nivartate | mamatā pūjitenaiva dehināṃ bhavasāgarāt

सुप्रतिष्ठमतो यो हि येन संपूजितेन वै । दृष्टेन परया भक्तया मनश्शान्तिमवाप्नुयात्

supratiṣṭhamato yo hi yena saṃpūjitena vai | dṛṣṭena parayā bhaktayā manaśśāntimavāpnuyāt

बुद्ध्याधारमतः प्रोक्तं येन संपूजितेन तु । प्राप्नुयाच्च प्रतिष्ठानां बुद्धिं ब्रह्म स्वके पदे

buddhyādhāramataḥ proktaṃ yena saṃpūjitena tu | prāpnuyācca pratiṣṭhānāṃ buddhiṃ brahma svake pade

गुणाकर इति ज्ञेयं मण्डलं यत्र पौष्कर । गुणसङ्घः क्षयं याति हृदि [क्: निदि] ध्यानाच्च पूजनात्

guṇākara iti jñeyaṃ maṇḍalaṃ yatra pauṣkara | guṇasaṅghaḥ kṣayaṃ yāti hṛdi [k: nidi] dhyānācca pūjanāt

अस्यापरं महायागं [क्, घ्: महायागातरुयज्ञं; ग्: महायागातरुवज्रं] ध्रुवाख्यं च प्रकीर्तितम् । येनावलोकितेनैव संसारी समवाप्नुयात्

asyāparaṃ mahāyāgaṃ [k, gh: mahāyāgātaruyajñaṃ; g: mahāyāgātaruvajraṃ] dhruvākhyaṃ ca prakīrtitam | yenāvalokitenaiva saṃsārī samavāpnuyāt

स्वात्मन्यवस्थितं सम्यङ् न भूयः प्रकृतिं व्रजेत् । मण्डलं परमानन्दमेतत् स्यात् परमं पदम्

svātmanyavasthitaṃ samyaṅ na bhūyaḥ prakṛtiṃ vrajet | maṇḍalaṃ paramānandametat syāt paramaṃ padam

यद्दृष्ट्वा पूजयित्वा च परं पदमवाप्नुयात् [ख्: परमं पदमाप्नुयात्] । एतेषां क्रमशो ब्रह्मन् लक्षणं चावधारय

yaddṛṣṭvā pūjayitvā ca paraṃ padamavāpnuyāt [kh: paramaṃ padamāpnuyāt] | eteṣāṃ kramaśo brahman lakṣaṇaṃ cāvadhāraya

क्षेत्रं कृत्वा चतुरश्रं ? सप्तधा विभजेच्च तत् । शतार्धमेकहीनं तु कोष्ठकानां तु जायते

kṣetraṃ kṛtvā caturaśraṃ ? saptadhā vibhajecca tat | śatārdhamekahīnaṃ tu koṣṭhakānāṃ tu jāyate

मध्यतो नवभिर्भागैः पद्मं तु परिकल्पयेत् । पङ्क्तिद्वयेन द्वाराणि सत्कोणानि [क्, ग्: स च कोणा] भवन्ति हि

madhyato navabhirbhāgaiḥ padmaṃ tu parikalpayet | paṅktidvayena dvārāṇi satkoṇāni [k, g: sa ca koṇā] bhavanti hi

पद्मक्षेत्रसमीपात्तु दक्षैरेवं [ख्: दीक्षैरेव] तु मार्जयेत् । कोष्ठकद्वारकण्ठार्धं [ख्: कोष्ठकं द्वार-] त्रीणि त्रीणि च तद्बहिः

padmakṣetrasamīpāttu dakṣairevaṃ [kh: dīkṣaireva] tu mārjayet | koṣṭhakadvārakaṇṭhārdhaṃ [kh: koṣṭhakaṃ dvāra-] trīṇi trīṇi ca tadbahiḥ

उपकण्ठप्रसिद्ध्यर्थं द्वाराण्येवं भवन्ति हि । षट्कं षट्कं पदानां तु प्रतिकोणं तु मार्जयेत्

upakaṇṭhaprasiddhyarthaṃ dvārāṇyevaṃ bhavanti hi | ṣaṭkaṃ ṣaṭkaṃ padānāṃ tu pratikoṇaṃ tu mārjayet

एवं हि भद्रकं लुप्तं रजसा परिपूरयेत् । व्योमवृत्तसमायुक्तं मध्ये तु कमलं स्थितम् [ख्: स्मृतम्]

evaṃ hi bhadrakaṃ luptaṃ rajasā paripūrayet | vyomavṛttasamāyuktaṃ madhye tu kamalaṃ sthitam [kh: smṛtam]

रेखागणं तथा सर्वं श्यामलेन सितेन च । सन्धयः पद्मपत्राणामेवमेवान्तरेष्वपि

rekhāgaṇaṃ tathā sarvaṃ śyāmalena sitena ca | sandhayaḥ padmapatrāṇāmevamevāntareṣvapi

किन्तु वै व्योमवृत्तस्य बाह्यादादौ क्रमेण तु । सर्वेषां पूरणं वच्मि रजसा तु यथास्थितम्

kintu vai vyomavṛttasya bāhyādādau krameṇa tu | sarveṣāṃ pūraṇaṃ vacmi rajasā tu yathāsthitam

पाण्डुरक्तेन रागेण कण्ठाभ्यां तु यदन्तरम् । रक्तोज्ज्वलेन कोणानि पीतान्यभ्यन्तरं तयोः

pāṇḍuraktena rāgeṇa kaṇṭhābhyāṃ tu yadantaram | raktojjvalena koṇāni pītānyabhyantaraṃ tayoḥ

प्रपूर्यैवं भवेद्भद्रमघनिर्मोचनं शृणु । क्षेत्रं कृत्वाऽष्टधा सम्यक् चतुष्षट्यंशकानि तु

prapūryaivaṃ bhavedbhadramaghanirmocanaṃ śṛṇu | kṣetraṃ kṛtvā'ṣṭadhā samyak catuṣṣaṭyaṃśakāni tu

जायते मध्यतः कोष्ठैश्चतुर्भिः कमलं लिखेत् । तद्बहिर्भागपङ्क्तयैकां वीथ्यर्थं परिमार्जयेत्

jāyate madhyataḥ koṣṭhaiścaturbhiḥ kamalaṃ likhet | tadbahirbhāgapaṅktayaikāṃ vīthyarthaṃ parimārjayet

द्वाराणि वीथिबाह्यं तु तदर्धं तु द्वयं द्वयम् । कण्ठार्धं लोपनीयं च चत्वार्युपगलात्तु वै

dvārāṇi vīthibāhyaṃ tu tadardhaṃ tu dvayaṃ dvayam | kaṇṭhārdhaṃ lopanīyaṃ ca catvāryupagalāttu vai

द्वारोपगेषु स्थानेषु पूर्वमण्डलसंख्यया । विलोप्य [क्: विलेप्य] रञ्जयेत् पश्चाद्भूमणिं श्यामलेन तु

dvāropageṣu sthāneṣu pūrvamaṇḍalasaṃkhyayā | vilopya [k: vilepya] rañjayet paścādbhūmaṇiṃ śyāmalena tu

शेषं तु भद्रवच्च स्यात् सदध्वमधुनोच्यते । विभज्य नवधा क्षेत्रमेकाशीत्यंशकं भवेत्

śeṣaṃ tu bhadravacca syāt sadadhvamadhunocyate | vibhajya navadhā kṣetramekāśītyaṃśakaṃ bhavet

उत्पद्यन्तेऽनु भागानां भद्रवत् कमलं लिखेत् । पङ्क्त्यां तु तद्बहिः पीठं रमणीयं च मार्जयेत्

utpadyante'nu bhāgānāṃ bhadravat kamalaṃ likhet | paṅktyāṃ tu tadbahiḥ pīṭhaṃ ramaṇīyaṃ ca mārjayet

त्रिसंख्याकं तु भागानां तस्मात् [क्: तस्मात् सन्धि] सर्वविदिक्स्थितम् । एकैकं दिक्षु संस्थाप्य भवेद्द्वाराण्यथाश्रयः

trisaṃkhyākaṃ tu bhāgānāṃ tasmāt [k: tasmāt sandhi] sarvavidiksthitam | ekaikaṃ dikṣu saṃsthāpya bhaveddvārāṇyathāśrayaḥ

बाह्यपङ्क्तिद्वयेनैव जायन्ते नान्यथा शृणु । पीठकोणसमैर्भागैर्द्वारकण्ठं प्रकल्पयेत्

bāhyapaṅktidvayenaiva jāyante nānyathā śṛṇu | pīṭhakoṇasamairbhāgairdvārakaṇṭhaṃ prakalpayet

पञ्चांशेनोपकण्ठं तु कोणमस्य षडंशकम् [क्: षडङ्गकं] । सम्मार्ज्य पूरयेत् पश्चाद्रजसा राजते [क्: राजिते] यथा

pañcāṃśenopakaṇṭhaṃ tu koṇamasya ṣaḍaṃśakam [k: ṣaḍaṅgakaṃ] | sammārjya pūrayet paścādrajasā rājate [k: rājite] yathā

अन्तरं व्योमपीठाभ्यां पीतरक्तोज्ज्वलेन तु । पीठदिक्स्थितभागानि श्यामलेनोज्ज्वलेन तु

antaraṃ vyomapīṭhābhyāṃ pītaraktojjvalena tu | pīṭhadiksthitabhāgāni śyāmalenojjvalena tu

तदुपस्थानकोणानि पीतेन परिपूरयेत् । द्वाराणि सुसितेनैव पाण्डुरक्तेन चाश्रयः

tadupasthānakoṇāni pītena paripūrayet | dvārāṇi susitenaiva pāṇḍuraktena cāśrayaḥ

सदध्वं च मया प्रोक्तं धर्माख्यमधुनोच्यते । विभज्य दशधा क्षेत्रमंशकानां भवेच्छतम्

sadadhvaṃ ca mayā proktaṃ dharmākhyamadhunocyate | vibhajya daśadhā kṣetramaṃśakānāṃ bhavecchatam

चतुर्भिः पुष्करं मध्ये पीठं पङ्क्त्या तु साधयेत् । परितस्तत्र भागानि शोधयित्वाऽब्जसम्भव

caturbhiḥ puṣkaraṃ madhye pīṭhaṃ paṅktyā tu sādhayet | paritastatra bhāgāni śodhayitvā'bjasambhava

प्रदद्यात् कोणसूत्राणि चतुर्धा [ख्: चतुष्कं] जायते यथा । भ्रमणीं कल्पयेत् पङ्क्त्या द्वारं तद्द्वितयेन [ख्: द्वाराणि द्वित-] तु

pradadyāt koṇasūtrāṇi caturdhā [kh: catuṣkaṃ] jāyate yathā | bhramaṇīṃ kalpayet paṅktyā dvāraṃ taddvitayena [kh: dvārāṇi dvita-] tu

षट् च कण्ठोपकण्ठाभ्यां भागानां परिमार्जयेत् । आरभ्योभयपार्श्वात्तु [क्, ग्: -भ्योभयपश्चात्तु] द्वौ द्वौ भागौ तु मर्दयेत्

ṣaṭ ca kaṇṭhopakaṇṭhābhyāṃ bhāgānāṃ parimārjayet | ārabhyobhayapārśvāttu [k, g: -bhyobhayapaścāttu] dvau dvau bhāgau tu mardayet

त्रयं द्वयमथैकैकं कोणात् संशोध्य रञ्जयेत् । पाण्डरारुणरागेण मध्यं वै व्योमपीठयोः

trayaṃ dvayamathaikaikaṃ koṇāt saṃśodhya rañjayet | pāṇḍarāruṇarāgeṇa madhyaṃ vai vyomapīṭhayoḥ

द्वौ तु पूर्वापरौ भागौ पीठात् [ख्: पीठान्] पीतेन पूरयेत् । द्वारकण्ठोपगौ स्थानौ पूरयेत् पीतलेन तु

dvau tu pūrvāparau bhāgau pīṭhāt [kh: pīṭhān] pītena pūrayet | dvārakaṇṭhopagau sthānau pūrayet pītalena tu

व्योमपीठान्तरं यद्वत् तद्वत् कोणचतुष्टयम् । इत्येतत् कीर्तितं धर्मं वसुगर्भमतश्शृणु

vyomapīṭhāntaraṃ yadvat tadvat koṇacatuṣṭayam | ityetat kīrtitaṃ dharmaṃ vasugarbhamataśśṛṇu

कृत्वैकादशधा क्षेत्रमेकविंशोत्तरं शतम् । उत्पद्यन्ते ? [ख्: उत्पाद्यन्ते] च भागानां नवभिर्मध्यपङ्कजम्

kṛtvaikādaśadhā kṣetramekaviṃśottaraṃ śatam | utpadyante ? [kh: utpādyante] ca bhāgānāṃ navabhirmadhyapaṅkajam

मार्जयित्वा तु पीठार्थं पङ्क्त्येकं साधयेच्च तत् । सूत्रपातविधानेन यथा तदवधारय

mārjayitvā tu pīṭhārthaṃ paṅktyekaṃ sādhayecca tat | sūtrapātavidhānena yathā tadavadhāraya

पदद्वयावसाने तु कोणस्थाने निधाय वै । पार्श्वाभ्यां सर्वकोणे तु सूत्रमास्फालयेच्च तत्

padadvayāvasāne tu koṇasthāne nidhāya vai | pārśvābhyāṃ sarvakoṇe tu sūtramāsphālayecca tat

भवन्त्यनेन विधिना दिग्भागाः कर्णिकोपमाः । सीराग्रवच्च कोणानि ततः पङ्क्त्यां तु वीथिका

bhavantyanena vidhinā digbhāgāḥ karṇikopamāḥ | sīrāgravacca koṇāni tataḥ paṅktyāṃ tu vīthikā

शिष्टपङ्क्तिद्वयेनैव कुर्यात् कमलसम्भव । संशोध्य भागसङ्घं तु द्वारेष्वथ सदध्ववत्

śiṣṭapaṅktidvayenaiva kuryāt kamalasambhava | saṃśodhya bhāgasaṅghaṃ tu dvāreṣvatha sadadhvavat

द्वाराभ्यां मध्यतस्सप्त कोणदेशात्तु शोधयेत् । एकैकं साधयेत् कोणं ततोंशत्रितयेन तु

dvārābhyāṃ madhyatassapta koṇadeśāttu śodhayet | ekaikaṃ sādhayet koṇaṃ tatoṃśatritayena tu

कृत्वैवं पूरयेत् पश्चाद्रागेण विविधेन च । प्रशान्ताग्निसमानेन व्योम बाह्यं [ख्: बाह्यान्तरेण] रजेन तु

kṛtvaivaṃ pūrayet paścādrāgeṇa vividhena ca | praśāntāgnisamānena vyoma bāhyaṃ [kh: bāhyāntareṇa] rajena tu

ईशकोणात् [क्, ग्: -कोणं ] समारभ्य सिताद्यैः परिपूरयेत् । तद्वदाप्योत्तरेन्द्रान्त [ख्: -दाप्युत्तरे-] कोणेषु [क्, ग्, घ्: काशासु] च रजः क्षिपेत्

īśakoṇāt [k, g: -koṇaṃ ] samārabhya sitādyaiḥ paripūrayet | tadvadāpyottarendrānta [kh: -dāpyuttare-] koṇeṣu [k, g, gh: kāśāsu] ca rajaḥ kṣipet

झषोदरनिभेनैव पीठबाह्यं तु पूरयेत् । द्वाराण्यरुणरक्तेन तयोर्मध्यं सितेन च

jhaṣodaranibhenaiva pīṭhabāhyaṃ tu pūrayet | dvārāṇyaruṇaraktena tayormadhyaṃ sitena ca

शेषं तु दशपादाहे ? रञ्जयेच्छयामलेन च [ख्: -लेन वा] । इत्युक्तं वसुगर्भं ते सर्वकामप्रदं शृणु

śeṣaṃ tu daśapādāhe ? rañjayecchayāmalena ca [kh: -lena vā] | ityuktaṃ vasugarbhaṃ te sarvakāmapradaṃ śṛṇu

क्षेत्रं द्वादशधा कृत्वा तत्सूत्रेण [ख्: तत्सूत्रेणैव] च पौष्कर । सार्धमेकशतं चैव षडूनं जायते ततः

kṣetraṃ dvādaśadhā kṛtvā tatsūtreṇa [kh: tatsūtreṇaiva] ca pauṣkara | sārdhamekaśataṃ caiva ṣaḍūnaṃ jāyate tataḥ

मध्ये षोदशभिः कोष्ठैः पद्मं कुर्यात् सलक्षणम् । भागपङ्क्त्या तु वै पीठं तस्माद् द्वौ द्वौ तु दिग्गतौ

madhye ṣodaśabhiḥ koṣṭhaiḥ padmaṃ kuryāt salakṣaṇam | bhāgapaṅktyā tu vai pīṭhaṃ tasmād dvau dvau tu diggatau

भागौ संशोधितौ ह्येवं त्रीणि त्रीणि तदाऽश्रिषु । भ्रमणीं मर्दयेत् पङ्क्त्या शेषपङ्क्तिद्वयेन तु

bhāgau saṃśodhitau hyevaṃ trīṇi trīṇi tadā'śriṣu | bhramaṇīṃ mardayet paṅktyā śeṣapaṅktidvayena tu

षड्गलोपगलेष्वत्र कोणात् कोणं द्विसप्तकम् । कृत्वैवं पूरयेत् प्राग्वदन्तरं व्योमपीठयोः

ṣaḍgalopagaleṣvatra koṇāt koṇaṃ dvisaptakam | kṛtvaivaṃ pūrayet prāgvadantaraṃ vyomapīṭhayoḥ

राजोपलनिभेनैव पीठं कोणात् प्रपूरयेत् । तत्कोणमध्यदेशानि हेमाभेन तु रञ्जयेत्

rājopalanibhenaiva pīṭhaṃ koṇāt prapūrayet | tatkoṇamadhyadeśāni hemābhena tu rañjayet

शुक्लपक्षोपमेनाथ रञ्जयेद्वीथिका द्विज । द्वाराणि स्फटिकाभेन रक्तरागेण वाऽश्रयः

śuklapakṣopamenātha rañjayedvīthikā dvija | dvārāṇi sphaṭikābhena raktarāgeṇa vā'śrayaḥ

सर्वकामप्रदं चैवं कृत्वाऽमित्रघ्नमुच्यते । क्षेत्रं त्रिदशधा कृत्वा भागानां जायते शतम्

sarvakāmapradaṃ caivaṃ kṛtvā'mitraghnamucyate | kṣetraṃ tridaśadhā kṛtvā bhāgānāṃ jāyate śatam

एकोनसप्तत्यधिकमम्बुजं चक्रमध्यतः [ख्: चाक्र-] । कोष्ठकैः पञ्चविंशद्भिः पङ्क्त्या पीठं तु तद्बहिः

ekonasaptatyadhikamambujaṃ cakramadhyataḥ [kh: cākra-] | koṣṭhakaiḥ pañcaviṃśadbhiḥ paṅktyā pīṭhaṃ tu tadbahiḥ

तत्र तन्मध्यतस्त्रीणि त्रीणि चैवं तथाऽश्रिषु । पदवी [क्, ग्: पदपीतं] तद्बहिः पङ्क्त्यां द्वारादिद्वितयेन तु

tatra tanmadhyatastrīṇi trīṇi caivaṃ tathā'śriṣu | padavī [k, g: padapītaṃ] tadbahiḥ paṅktyāṃ dvārādidvitayena tu

कण्ठं [ख्: कर्णं] भागत्रयेणैव पञ्चभिश्चोपकर्णिकम् । द्वारोपगस्य [ख्: द्वारोभयस्य] मध्यात्तु अष्टौ शोभाद्वये [क्, ग्: शोभदये] भवेत्

kaṇṭhaṃ [kh: karṇaṃ] bhāgatrayeṇaiva pañcabhiścopakarṇikam | dvāropagasya [kh: dvārobhayasya] madhyāttu aṣṭau śobhādvaye [k, g: śobhadaye] bhavet

अथ षट्केन सट्केन कुर्यात् कोणचतुष्टयम् । कृत्वैवं व्यञ्जयेद्व्योम बाह्यं रक्तारुणेन तु

atha ṣaṭkena saṭkena kuryāt koṇacatuṣṭayam | kṛtvaivaṃ vyañjayedvyoma bāhyaṃ raktāruṇena tu

पीठकोणानि सर्वाणि तेन चात्युज्ज्वलेन वा । चापपक्षसमानेन पैठीयं दिक्चतुष्टयम्

pīṭhakoṇāni sarvāṇi tena cātyujjvalena vā | cāpapakṣasamānena paiṭhīyaṃ dikcatuṣṭayam

राजोपलनिभेनैव पूरयेद्भ्रमणीं [क्, ग्: -भ्रमणं] ततः । द्वाराणि रजताभेन तदन्तः पाण्डरं गुणम्

rājopalanibhenaiva pūrayedbhramaṇīṃ [k, g: -bhramaṇaṃ] tataḥ | dvārāṇi rajatābhena tadantaḥ pāṇḍaraṃ guṇam

व्योमपीठान्तरं यद्वत् तद्वत् कोणमिति स्मृतम् । उक्तमेतदमित्रघ्नमायुष्यमधुनोच्यते

vyomapīṭhāntaraṃ yadvat tadvat koṇamiti smṛtam | uktametadamitraghnamāyuṣyamadhunocyate

कृत्वा द्विसप्तधा क्षेत्रं षण्णवत्यधिकं शतम् । उत्पद्यन्तेऽम्शकानां तु कजं षोडशकोष्ठके [ख्: -कोष्ठकैः]

kṛtvā dvisaptadhā kṣetraṃ ṣaṇṇavatyadhikaṃ śatam | utpadyante'mśakānāṃ tu kajaṃ ṣoḍaśakoṣṭhake [kh: -koṣṭhakaiḥ]

मध्यतस्तद्बहिः पङ्क्त्यां पद्माधारं प्रकल्पयेत् । तत्र द्वे द्वेऽम्शके दिक्षु त्रीणि त्रीणि तदाष्श्रिषु [क्, ग्: तदा शृणु]

madhyatastadbahiḥ paṅktyāṃ padmādhāraṃ prakalpayet | tatra dve dve'mśake dikṣu trīṇi trīṇi tadāṣśriṣu [k, g: tadā śṛṇu]

पङ्क्तिद्वयेन परितस्तद्बहिः पदवी भवेत् । भागपङ्क्तिद्वयेनाथ यच्छिष्टं तत् समापयेत्

paṅktidvayena paritastadbahiḥ padavī bhavet | bhāgapaṅktidvayenātha yacchiṣṭaṃ tat samāpayet

द्व्यंशेन द्वारकण्ठं [ख्: द्वारकर्णं स्याच्चतुर्भिरुपकर्णकम्] स्याच्चतुर्भिरुपकण्ठकम् । ततः कण्ठसमीपात्तु शोभार्थं त्रीणि शोधयेत्

dvyaṃśena dvārakaṇṭhaṃ [kh: dvārakarṇaṃ syāccaturbhirupakarṇakam] syāccaturbhirupakaṇṭhakam | tataḥ kaṇṭhasamīpāttu śobhārthaṃ trīṇi śodhayet

उपकण्ठोपगं चैकमेवं शोभाष्टकं भवेत् । मण्डलस्य चतुर्दिक्षु ततः कोणेषु शोधयेत्

upakaṇṭhopagaṃ caikamevaṃ śobhāṣṭakaṃ bhavet | maṇḍalasya caturdikṣu tataḥ koṇeṣu śodhayet

दशकं दशकं विप्र भागानामथ रञ्जयेत् । जातिरिङ्कुलिकामेन व्योमबाह्यात्तु पूरयेत्

daśakaṃ daśakaṃ vipra bhāgānāmatha rañjayet | jātiriṅkulikāmena vyomabāhyāttu pūrayet

ततो मरतकामेन पीठकोणानि रञ्जयेत् । सर्वं रक्तारुणाभेन दिक्सङ्घं परिपूरयेत्

tato maratakāmena pīṭhakoṇāni rañjayet | sarvaṃ raktāruṇābhena diksaṅghaṃ paripūrayet

हेमहेमाभवीथी वा द्वाराणि सुसितानि च । नृपोपलाभेनाश्रीणि शोभानि व्योमबाह्यवत्

hemahemābhavīthī vā dvārāṇi susitāni ca | nṛpopalābhenāśrīṇi śobhāni vyomabāhyavat

एतदायुष्यकं प्रोक्तं बलभद्रमतश्शृणु । क्षेत्रं त्रिपञ्चधा कृत्वा कोष्ठकानां शतद्वयम्

etadāyuṣyakaṃ proktaṃ balabhadramataśśṛṇu | kṣetraṃ tripañcadhā kṛtvā koṣṭhakānāṃ śatadvayam

स्यात् पञ्चविंशत्यधिकममित्रघ्नवदाचरेत् । पीठं च पङ्कजं भागैः पङ्क्त्या चैवोपपीठकम्

syāt pañcaviṃśatyadhikamamitraghnavadācaret | pīṭhaṃ ca paṅkajaṃ bhāgaiḥ paṅktyā caivopapīṭhakam

शिष्टैरुपगलं कुर्याच्छोभासङ्घं तु पूर्ववत् । एकैकादशभागानि कोणाच्छोध्यानि पौष्कर

śiṣṭairupagalaṃ kuryācchobhāsaṅghaṃ tu pūrvavat | ekaikādaśabhāgāni koṇācchodhyāni pauṣkara

व्योमाद्यनवसानं तु पाण्डुरक्तेन पूरयेत् । पीठं यादृग्विधो राजा यन्त्रपीठे तथैव च

vyomādyanavasānaṃ tu pāṇḍuraktena pūrayet | pīṭhaṃ yādṛgvidho rājā yantrapīṭhe tathaiva ca

दातव्यं विधिना येन तदव्यग्रोऽवधारय । ईशकोणात् [ख्: कोणाक्षता] सिताद्यैस्तु चतुर्भिः परिपूरयेत्

dātavyaṃ vidhinā yena tadavyagro'vadhāraya | īśakoṇāt [kh: koṇākṣatā] sitādyaistu caturbhiḥ paripūrayet

रागैस्तु पीथकोणानि पश्चिमादि ततः पुनः । तेनैव दक्षिणाशान्तमुपपीठं तु कथ्यते

rāgaistu pīthakoṇāni paścimādi tataḥ punaḥ | tenaiva dakṣiṇāśāntamupapīṭhaṃ tu kathyate

याम्याशादिसिताद्यैस्तु यावत्प्रागवसानतः । भ्रमणीः पाण्डुरक्तेन ततो द्वारचतुष्टयम्

yāmyāśādisitādyaistu yāvatprāgavasānataḥ | bhramaṇīḥ pāṇḍuraktena tato dvāracatuṣṭayam

जाम्बूनदसमानेन पश्चाच्छोभाष्टकं द्विज । क्रमान्मरतकामेन शिष्टे रक्तगुणेन तु

jāmbūnadasamānena paścācchobhāṣṭakaṃ dvija | kramānmaratakāmena śiṣṭe raktaguṇena tu

स्यादिदं बलभद्रं तु पौष्टिकं चाधुनोच्यते । भङ्क्त्वा [क्, ख्, ग्: कृत्वा] षोडशधा क्षेत्रमंशकानां शतद्वयम्

syādidaṃ balabhadraṃ tu pauṣṭikaṃ cādhunocyate | bhaṅktvā [k, kh, g: kṛtvā] ṣoḍaśadhā kṣetramaṃśakānāṃ śatadvayam

षट्पञ्चाशोत्तरं चैव भवेन्मध्येऽथ कल्पयेत् । षट्त्रिंशद्भिस्तु कह्लारं पीठं पङ्क्तिद्वयेन तु

ṣaṭpañcāśottaraṃ caiva bhavenmadhye'tha kalpayet | ṣaṭtriṃśadbhistu kahlāraṃ pīṭhaṃ paṅktidvayena tu

द्वौ द्वौ दिङ्मध्यगौ भागौ पञ्च पञ्च तदश्रिषु । लुप्त्वा तु चोपपीठार्थं भागांश्च परिशोधयेत्

dvau dvau diṅmadhyagau bhāgau pañca pañca tadaśriṣu | luptvā tu copapīṭhārthaṃ bhāgāṃśca pariśodhayet

त्रीणि त्रीणि तु कोणेषु षट्कं षट्कं दिशासु च । मार्गं तु तद्बहिः पङ्क्त्यां द्वारादिद्वितयेन तु

trīṇi trīṇi tu koṇeṣu ṣaṭkaṃ ṣaṭkaṃ diśāsu ca | mārgaṃ tu tadbahiḥ paṅktyāṃ dvārādidvitayena tu

गलोपगलशोभादिद्विचतुस्स्मृतयेककम् ? । शोभाविपर्ययेणैवमुपशोभां तु तत्समैः

galopagalaśobhādidvicatussmṛtayekakam ? | śobhāviparyayeṇaivamupaśobhāṃ tu tatsamaiḥ

समीपे चोपशोभस्य षड्भिः कोणं तु मार्जयेत् । एवं शोभाष्टकं विप्र उपशोभाष्टकं तथा

samīpe copaśobhasya ṣaḍbhiḥ koṇaṃ tu mārjayet | evaṃ śobhāṣṭakaṃ vipra upaśobhāṣṭakaṃ tathā

शोधयित्वा चतुर्दिक्षु रजसा पूरयेत् ततः । पूर्यमाकाशवृत्तस्य बाह्यं रक्तारुणेन तु

śodhayitvā caturdikṣu rajasā pūrayet tataḥ | pūryamākāśavṛttasya bāhyaṃ raktāruṇena tu

पीठस्य सर्वकोणानि हेमाभेन तु पुरयेत् । पाण्डरारुणरागेण पूरयेद्गात्रकाणि च

pīṭhasya sarvakoṇāni hemābhena tu purayet | pāṇḍarāruṇarāgeṇa pūrayedgātrakāṇi ca

कोणान्यथोपपीठस्य तेनैव परिरञ्जयेत् । तद्गात्रकाणि शुक्लेन तद्बाह्यमसितेन तु

koṇānyathopapīṭhasya tenaiva parirañjayet | tadgātrakāṇi śuklena tadbāhyamasitena tu

द्वाराणि सुसितेनैव शोभाश्च व्योमबाह्यवत् । पीतेन चोपशोभानि कोणान्यथ विभूषयेत्

dvārāṇi susitenaiva śobhāśca vyomabāhyavat | pītena copaśobhāni koṇānyatha vibhūṣayet

ब्रह्मन् मरतकामेन श्यामलेनोज्ज्वलेन च । इत्युक्तं पौष्टिकं यागं वच्म्यारोग्यकसंज्ञकम् [क्, ग्: वच्मि आरोग्यसंज्ञकम्]

brahman maratakāmena śyāmalenojjvalena ca | ityuktaṃ pauṣṭikaṃ yāgaṃ vacmyārogyakasaṃjñakam [k, g: vacmi ārogyasaṃjñakam]

प्राक् सप्तदशधा क्षेत्रं कृत्वांशानां शतत्रयम् । एकादशांशहीनं तु जायते वाऽथ [ख्: जायते चाथ] मध्यतः

prāk saptadaśadhā kṣetraṃ kṛtvāṃśānāṃ śatatrayam | ekādaśāṃśahīnaṃ tu jāyate vā'tha [kh: jāyate cātha] madhyataḥ

पञ्चविंशतिभिः पद्मं ततः पङ्क्तिद्वयेन तु । कुर्याद्वै पङ्कजाधारं तस्माद्दिक्षु विमर्दयेत्

pañcaviṃśatibhiḥ padmaṃ tataḥ paṅktidvayena tu | kuryādvai paṅkajādhāraṃ tasmāddikṣu vimardayet

100

पद्मक्षेत्रसमीपात्तु पञ्चैकं तेषु बाह्यतः । भवन्ति शोभातुल्यानि कृत्वैवं गात्रकाणि तु

padmakṣetrasamīpāttu pañcaikaṃ teṣu bāhyataḥ | bhavanti śobhātulyāni kṛtvaivaṃ gātrakāṇi tu

101

परितोऽष्टकमंशानां प्रतिकोणं तु मार्जयेत् । भागं पङ्क्तिद्वयं [ख्: द्वये जातं पञ्चारार्थं] जातं संचारार्थं तु शोधयेत्

parito'ṣṭakamaṃśānāṃ pratikoṇaṃ tu mārjayet | bhāgaṃ paṅktidvayaṃ [kh: dvaye jātaṃ pañcārārthaṃ] jātaṃ saṃcārārthaṃ tu śodhayet

102

द्वयेन द्वारशोभादि ततः कुर्याद्द्विजोत्तम । त्रीण्यर्धं पञ्चभागानि द्वारात् कण्ठोपकण्ठयोः

dvayena dvāraśobhādi tataḥ kuryāddvijottama | trīṇyardhaṃ pañcabhāgāni dvārāt kaṇṭhopakaṇṭhayoḥ

103

शोभोपशोभकोणेषु सैकैकं तु त्रिसप्तकम् । मार्जयित्वा तु रजसा प्रपूर्य विविधेन च

śobhopaśobhakoṇeṣu saikaikaṃ tu trisaptakam | mārjayitvā tu rajasā prapūrya vividhena ca

104

आकाशपरिधेर्बाह्यं बन्धुजीवनिभेन तु । गोक्षीरपाण्डुरागेण पीठपादं चतुष्टयम्

ākāśaparidherbāhyaṃ bandhujīvanibhena tu | gokṣīrapāṇḍurāgeṇa pīṭhapādaṃ catuṣṭayam

105

गात्रकाण्यथ सर्वाणि राजाश्मसदृशेन तु । चीनपिष्टसमानेन वीथिकां परिरञ्जयेत्

gātrakāṇyatha sarvāṇi rājāśmasadṛśena tu | cīnapiṣṭasamānena vīthikāṃ parirañjayet

106

द्वारादीन् हेमवर्णेन श्यामेनान्तस्सुसंस्थितान् । सितेन चोपशोभानि शेषं रक्तारुणेन तु

dvārādīn hemavarṇena śyāmenāntassusaṃsthitān | sitena copaśobhāni śeṣaṃ raktāruṇena tu

107

एवमारोग्यकं प्रोक्तं विवेकमवधारय । कृत्वाऽष्टदशधा क्षेत्रमंशकानां शतत्रयम्

evamārogyakaṃ proktaṃ vivekamavadhāraya | kṛtvā'ṣṭadaśadhā kṣetramaṃśakānāṃ śatatrayam

108

जायते वै चतुर्विंशत्यधिकं कमलोद्भव । मध्ये षोडशभिः पद्मं पीठं पङ्क्तित्रयेण तु

jāyate vai caturviṃśatyadhikaṃ kamalodbhava | madhye ṣoḍaśabhiḥ padmaṃ pīṭhaṃ paṅktitrayeṇa tu

109

द्विचतुष्कं तु भागानां तत्र वै गात्रकान् प्रति । द्वौ पद्मक्षेत्रनिकटात् पङ्क्तौ दिङ्मध्यतत्स्ततः

dvicatuṣkaṃ tu bhāgānāṃ tatra vai gātrakān prati | dvau padmakṣetranikaṭāt paṅktau diṅmadhyatatstataḥ

110

चत्वारि मध्यपङ्क्तौ द्वौ बाह्यपङ्क्तौ यथान्तरम् । कृत्वैवं गात्रकगणं ताभ्यां मध्यान्तरे ततः

catvāri madhyapaṅktau dvau bāhyapaṅktau yathāntaram | kṛtvaivaṃ gātrakagaṇaṃ tābhyāṃ madhyāntare tataḥ

111

त्रयोदशांशकेनैव पादं कुर्याद्विचक्षणः । सप्तकं बाह्यपङ्क्तौ तु मध्यपङ्क्तौ तु चांशकम् [ख्: चाष्टकम्]

trayodaśāṃśakenaiva pādaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | saptakaṃ bāhyapaṅktau tu madhyapaṅktau tu cāṃśakam [kh: cāṣṭakam]

112

एकीकृत्वा ततो भागैर्बिम्बं कुर्यात्तु पञ्चभिः । ईषत्तद्गात्रकाकारं यथा पङ्क्तिद्वयात्ततः

ekīkṛtvā tato bhāgairbimbaṃ kuryāttu pañcabhiḥ | īṣattadgātrakākāraṃ yathā paṅktidvayāttataḥ

113

कुर्यात् संचारमार्गं तु शिष्टं पङ्क्तिद्वयात्तु वै । दशकं दशकं ब्रह्मन् प्रतिकोणं तु मार्जयेत्

kuryāt saṃcāramārgaṃ tu śiṣṭaṃ paṅktidvayāttu vai | daśakaṃ daśakaṃ brahman pratikoṇaṃ tu mārjayet

114

शेषाच्छोभोपशोभानि भागैर्द्वाराणि कारयेत् । प्रपूर्य कर्णिकाश्चातो यथा कृत्स्नैश्च तच्छृणु

śeṣācchobhopaśobhāni bhāgairdvārāṇi kārayet | prapūrya karṇikāścāto yathā kṛtsnaiśca tacchṛṇu

115

दाडिमीपुष्पतुल्येन पीठदेशादनन्तरम् । गात्रकाणि सितेनैव लिम्पकान्यसितेन तु

dāḍimīpuṣpatulyena pīṭhadeśādanantaram | gātrakāṇi sitenaiva limpakānyasitena tu

116

पद्मरागोपमेनैव कोणं भागाष्टजं तु ? यत् । राजोपलनिभेनैव पीठाद्बाह्यं प्रपूरयेत्

padmarāgopamenaiva koṇaṃ bhāgāṣṭajaṃ tu ? yat | rājopalanibhenaiva pīṭhādbāhyaṃ prapūrayet

117

सितादिना चतुष्केण द्वाराद्यं यच्चतुष्टयम् । उक्तमेतद्विवेकाख्यं वागीशमधुनोच्यते

sitādinā catuṣkeṇa dvārādyaṃ yaccatuṣṭayam | uktametadvivekākhyaṃ vāgīśamadhunocyate

118

भागैरेकोनविंशद्भिः क्षेत्रं कृत्वा तु जायते । शतत्रये त्वेशकानामेकषष्ट्यधिकं द्विज

bhāgairekonaviṃśadbhiḥ kṣetraṃ kṛtvā tu jāyate | śatatraye tveśakānāmekaṣaṣṭyadhikaṃ dvija

119

कमलं पञ्चविंशद्भिः पीठं पङ्क्तित्रयेण तु । प्राच्यारभ्योत्तराशान्तं तस्माद्वै सप्तकं क्रमात्

kamalaṃ pañcaviṃśadbhiḥ pīṭhaṃ paṅktitrayeṇa tu | prācyārabhyottarāśāntaṃ tasmādvai saptakaṃ kramāt

120

एकांशमाद्यपङ्क्तौ तु तथा तत्पञ्च मध्यतः । एकांशेन तृतीयेन संयुक्तं चाथ साधयेत्

ekāṃśamādyapaṅktau tu tathā tatpañca madhyataḥ | ekāṃśena tṛtīyena saṃyuktaṃ cātha sādhayet

121

ततोऽश्रिनिचयं सर्वं शेषेणांशगणेन तु । पद्मक्षेत्रोपगात् कोणात् पूर्वपङ्क्तौ तु पञ्चकम्

tato'śrinicayaṃ sarvaṃ śeṣeṇāṃśagaṇena tu | padmakṣetropagāt koṇāt pūrvapaṅktau tu pañcakam

122

मर्दयित्वाऽथ भागानां द्विषट्कं द्वितयात्तु वै । द्वितयेन भवेद्वीथी [क्, ग्: भवेद्वायु ?] द्वारादिद्वितयेन तु

mardayitvā'tha bhāgānāṃ dviṣaṭkaṃ dvitayāttu vai | dvitayena bhavedvīthī [k, g: bhavedvāyu ?] dvārādidvitayena tu

123

ग्रीवांशं तत्र येनैव पञ्चभिश्चोपकण्ठकम् । दशांशेन [ख्: दशकेन तु] तु कोणानि शेषैश्शोभादयस्तथा

grīvāṃśaṃ tatra yenaiva pañcabhiścopakaṇṭhakam | daśāṃśena [kh: daśakena tu] tu koṇāni śeṣaiśśobhādayastathā

124

ततो रक्तोज्ज्वलेनैव बाह्यं पूर्यं खमण्डलात् । अन्तराण्यथ पादानां हेमाभेन प्रपूरयेत्

tato raktojjvalenaiva bāhyaṃ pūryaṃ khamaṇḍalāt | antarāṇyatha pādānāṃ hemābhena prapūrayet

125

सर्वं मरतकामेन प्रागाद्यं दिक्चतुष्टयम् । प्रभान्ताभिज्वलेनैव ? पादशेषं प्रपूरयेत्

sarvaṃ maratakāmena prāgādyaṃ dikcatuṣṭayam | prabhāntābhijvalenaiva ? pādaśeṣaṃ prapūrayet

126

द्विरेफरूपरागेण गममार्गं तु रञ्जयेत् । सितरक्तारुणेनैव हेमहिंगुलिकं क्रमात्

dvirepharūparāgeṇa gamamārgaṃ tu rañjayet | sitaraktāruṇenaiva hemahiṃgulikaṃ kramāt

127

चतुष्टयं चतुर्द्वारात् [ख्: च द्वाराद्यं] पूरणीयं तु पौष्कर । इदमुक्तं च वागीशं मानसं कथयामि ते

catuṣṭayaṃ caturdvārāt [kh: ca dvārādyaṃ] pūraṇīyaṃ tu pauṣkara | idamuktaṃ ca vāgīśaṃ mānasaṃ kathayāmi te

128

क्षेत्रं द्वादशधा [द्विगुणितदशधा इत्यर्थः] कृत्वा भवेच्छतचतुष्टयम् । भागं तत्रैव यन्मध्ये षट्त्रिंशद्भिः कजं लिखेत्

kṣetraṃ dvādaśadhā [dviguṇitadaśadhā ityarthaḥ] kṛtvā bhavecchatacatuṣṭayam | bhāgaṃ tatraiva yanmadhye ṣaṭtriṃśadbhiḥ kajaṃ likhet

129

बाह्यपङ्क्तित्रयेणाथ तदाधारं तु लोपयेत् [ख्: लेपयेत्] । द्वौ पद्मक्षेत्रनिकटाद् द्वौ बाह्यं मध्यतश्चतुः

bāhyapaṅktitrayeṇātha tadādhāraṃ tu lopayet [kh: lepayet] | dvau padmakṣetranikaṭād dvau bāhyaṃ madhyataścatuḥ

130

दिङ्मध्याद्गात्रकाणां तु लोपयेच्चरणान्वितः । भागाष्टादशकेनैव सांशेनात्रावधारय

diṅmadhyādgātrakāṇāṃ tu lopayeccaraṇānvitaḥ | bhāgāṣṭādaśakenaiva sāṃśenātrāvadhāraya

131

गात्रकाभ्यां समीपं तु त्रीण्येकं त्रितयं पुनः ? । मीलयेद्बहिरारभ्य सांशषट्कद्वयं तथा

gātrakābhyāṃ samīpaṃ tu trīṇyekaṃ tritayaṃ punaḥ ? | mīlayedbahirārabhya sāṃśaṣaṭkadvayaṃ tathā

132

बाह्यमध्यस्थपङ्क्तिभ्यां मीलयेदंशकाच्च षट् । मार्जयेत् पूर्ववद्वीथीं बाह्यपङ्क्तिद्वयेन तु

bāhyamadhyasthapaṅktibhyāṃ mīlayedaṃśakācca ṣaṭ | mārjayet pūrvavadvīthīṃ bāhyapaṅktidvayena tu

133

शेषं स्यात् तत्प्रमाणेन तत्र संवेशनं तु षट् । कण्ठोपकण्ठयोर्ब्रह्मन् षट्कषट्कं तथा शृणु

śeṣaṃ syāt tatpramāṇena tatra saṃveśanaṃ tu ṣaṭ | kaṇṭhopakaṇṭhayorbrahman ṣaṭkaṣaṭkaṃ tathā śṛṇu

134

शिष्टे शोभाद्वयं कुर्यात् तदेकं चोपशोभनम् । मध्यतो द्वारकोणाभ्यां रजसा पूरयेत्ततः

śiṣṭe śobhādvayaṃ kuryāt tadekaṃ copaśobhanam | madhyato dvārakoṇābhyāṃ rajasā pūrayettataḥ

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 4)

135

पीठादाद्यं तु भूभागं [ख्: भूभागात्] चीनपिष्टनिभेन च । गात्राणि च सुपीतेन तासामभ्यन्तरं [ख्, ग्: - ताभ्या] तु यत्

pīṭhādādyaṃ tu bhūbhāgaṃ [kh: bhūbhāgāt] cīnapiṣṭanibhena ca | gātrāṇi ca supītena tāsāmabhyantaraṃ [kh, g: - tābhyā] tu yat

136

द्वादशांशैकसंभूतं [ख्: दादशैकांश] वैडूर्यसदृशेन तु । तदन्तरं षडंशोत्थं पूरयेत् सुसितेन च

dvādaśāṃśaikasaṃbhūtaṃ [kh: dādaśaikāṃśa] vaiḍūryasadṛśena tu | tadantaraṃ ṣaḍaṃśotthaṃ pūrayet susitena ca

137

रक्तारुणेन भ्रमणीं शुक्लेन द्वारसन्ततिम् । द्वारोपगानि शोभानि रञ्जयेद्व्योमबाह्यवत्

raktāruṇena bhramaṇīṃ śuklena dvārasantatim | dvāropagāni śobhāni rañjayedvyomabāhyavat

138

हेमाभेनोपशोभानि शोभान्यन्यानि पौष्कर । झषोदरसमानेन शेषं स्यात् पूर्वशोभवत्

hemābhenopaśobhāni śobhānyanyāni pauṣkara | jhaṣodarasamānena śeṣaṃ syāt pūrvaśobhavat

139

इत्युक्तं मानसं यागं जयाख्यमपरं शृणु । एकविंशतिभिर्भागैः क्षेत्रं कृत्वा तु जायते

ityuktaṃ mānasaṃ yāgaṃ jayākhyamaparaṃ śṛṇu | ekaviṃśatibhirbhāgaiḥ kṣetraṃ kṛtvā tu jāyate

140

सार्धं शतं चतुर्णां तु भागानां नवभिर्विना । पङ्कजं पञ्चविंशद्भिः पङ्क्त्या पीठं तु तद्बहिः

sārdhaṃ śataṃ caturṇāṃ tu bhāgānāṃ navabhirvinā | paṅkajaṃ pañcaviṃśadbhiḥ paṅktyā pīṭhaṃ tu tadbahiḥ

141

चतुर्दिक्षु ततो ब्रह्मंस्त्रीणि त्रीणि तु लोपयेत् । भागानि गात्रकाणां तु तथैव हि तदश्रिषु

caturdikṣu tato brahmaṃstrīṇi trīṇi tu lopayet | bhāgāni gātrakāṇāṃ tu tathaiva hi tadaśriṣu

142

तद्बहिश्चोपपीठं तु कुर्यात् पङ्क्तित्रयेण तु । तस्मात् सप्तदशांशानि शोध्यानि प्रतिगात्रकान्

tadbahiścopapīṭhaṃ tu kuryāt paṅktitrayeṇa tu | tasmāt saptadaśāṃśāni śodhyāni pratigātrakān

143

तृतीयं मध्यपङ्क्तौ तु सप्तकं सप्तकं पुनः । आद्यन्तपङ्क्तिद्वितयाच्चरणान्यधिकल्पयेत्

tṛtīyaṃ madhyapaṅktau tu saptakaṃ saptakaṃ punaḥ | ādyantapaṅktidvitayāccaraṇānyadhikalpayet

144

एकैकं मर्दयेत् कोणं [क्, ग्: कोणान्] ब्रह्मन् भागास्त्रयोदश । कृते पादगणे कुर्याद्वीथिकां द्वितयेन तु

ekaikaṃ mardayet koṇaṃ [k, g: koṇān] brahman bhāgāstrayodaśa | kṛte pādagaṇe kuryādvīthikāṃ dvitayena tu

145

द्वितीयेनाथ विंशादीन् [क्, ग्: विंशाषट्] षट्कं षट्कं तदश्रिषु । द्वारं भागाष्टकेनैव शेषैश्शोभादयोंशकैः

dvitīyenātha viṃśādīn [k, g: viṃśāṣaṭ] ṣaṭkaṃ ṣaṭkaṃ tadaśriṣu | dvāraṃ bhāgāṣṭakenaiva śeṣaiśśobhādayoṃśakaiḥ

146

कृत्वैवं रञ्जयेत् पश्चादथ तच्छृणु पौष्कर । स्ववृत्तादवसानं [क्, ग्: -त्ताचसपानं] यत् तत् कुर्यात् पाण्डरोज्ज्वलम्

kṛtvaivaṃ rañjayet paścādatha tacchṛṇu pauṣkara | svavṛttādavasānaṃ [k, g: -ttācasapānaṃ] yat tat kuryāt pāṇḍarojjvalam

147

प्राक्पीठपादसङ्घं तु गोक्षीरधवलोपमम् । तस्मान्मरतकाकारं दिङ्मध्यस्थं चतुष्टयम्

prākpīṭhapādasaṅghaṃ tu gokṣīradhavalopamam | tasmānmaratakākāraṃ diṅmadhyasthaṃ catuṣṭayam

148

गात्रकाण्युपपीठस्य तत्समाभेन [ख्: तत्समाने प्र] पूरयेत् । भिन्नसत्पद्मरागेण रूपेण चरणात् ततः

gātrakāṇyupapīṭhasya tatsamābhena [kh: tatsamāne pra] pūrayet | bhinnasatpadmarāgeṇa rūpeṇa caraṇāt tataḥ

149

बाह्यं वैडूर्यवत् पीठात् तद्बाह्यात् कोणसन्ततिम् । रुक्माभेन तु संपूर्य ततो रक्तारुणेन तु

bāhyaṃ vaiḍūryavat pīṭhāt tadbāhyāt koṇasantatim | rukmābhena tu saṃpūrya tato raktāruṇena tu

150

प्रपूर्य चोपशोभानि [क्, ग्: वर्णशोभानि] तन्मध्यानि सितेन तु । भग्नगोरोचनाभेन द्वाराणि परिरञ्जयेत्

prapūrya copaśobhāni [k, g: varṇaśobhāni] tanmadhyāni sitena tu | bhagnagorocanābhena dvārāṇi parirañjayet

151

इदमुक्तं जयं नाम साम्प्रतं स्वस्तिकं शृणु । द्विरेकादशधा क्षेत्रं कृत्वा संजायते द्विज

idamuktaṃ jayaṃ nāma sāmprataṃ svastikaṃ śṛṇu | dvirekādaśadhā kṣetraṃ kṛtvā saṃjāyate dvija

152

चतुराशीतिभिर्भागैरधिकं तु चतुश्शतम् । तत्र मूर्त्यासनं [ख्: मुख्यासनं] मध्ये षट्त्रिंशद्भिस्तु कोष्ठकैः

caturāśītibhirbhāgairadhikaṃ tu catuśśatam | tatra mūrtyāsanaṃ [kh: mukhyāsanaṃ] madhye ṣaṭtriṃśadbhistu koṣṭhakaiḥ

153

भागपङ्क्तिचतुष्केण तदाधारं प्रकल्पयेत् । ततो गात्रकसिद्ध्यर्थं मध्यतो दिक्षु लोपयेत्

bhāgapaṅkticatuṣkeṇa tadādhāraṃ prakalpayet | tato gātrakasiddhyarthaṃ madhyato dikṣu lopayet

154

चतुरभ्यधिकान् विंशदंशकान् कमलोद्भव । पद्मक्षेत्रसमीपात्तु पङ्क्त्या भागं चतुष्टयम्

caturabhyadhikān viṃśadaṃśakān kamalodbhava | padmakṣetrasamīpāttu paṅktyā bhāgaṃ catuṣṭayam

155

ततो द्वितीयपङ्क्तौ तु द्वितीयं [ख्: द्वीतीयां] परिशोधयेत् । एवमंशकबिम्बं च कृत्वा द्वारोपमं भवेत्

tato dvitīyapaṅktau tu dvitīyaṃ [kh: dvītīyāṃ] pariśodhayet | evamaṃśakabimbaṃ ca kṛtvā dvāropamaṃ bhavet

156

तत्र तृतीयपङ्क्तौ [ख्: ततस्तृतीय-] तु लोपयेदंशकद्वयम् । चतुष्टयं तु तद्बाह्याल्लोपयेत् पुर्वबिम्बवत्

tatra tṛtīyapaṅktau [kh: tatastṛtīya-] tu lopayedaṃśakadvayam | catuṣṭayaṃ tu tadbāhyāllopayet purvabimbavat

157

द्वावेवैतादृशं कुर्याच्छिष्टेनांशगणेन तु । तिर्यग्गतौ [ख्: तुर्यं गतौ] गात्रभाजौ द्वारबन्धाकृतिं द्विज

dvāvevaitādṛśaṃ kuryācchiṣṭenāṃśagaṇena tu | tiryaggatau [kh: turyaṃ gatau] gātrabhājau dvārabandhākṛtiṃ dvija

158

ततः पादचतुष्कं तु यथा कुर्यात् तदुच्यते । एकैकं षोडशांशेन चरणं गात्रकाकृतिम्

tataḥ pādacatuṣkaṃ tu yathā kuryāt taducyate | ekaikaṃ ṣoḍaśāṃśena caraṇaṃ gātrakākṛtim

159

किन्तु तद्बिम्बमेकैकं चतुर्भागान्वितं भवेत् । द्वौ बिम्बौ द्वारसदृशौ पीठात् प्राग्दिशि संस्थितौ

kintu tadbimbamekaikaṃ caturbhāgānvitaṃ bhavet | dvau bimbau dvārasadṛśau pīṭhāt prāgdiśi saṃsthitau

160

एवमीशानदिक् प्रोक्तं संस्पर्शं तं तु लोपयेत् । द्वितीयं हुतभुक्कोणादारभ्य परिमार्जयेत्

evamīśānadik proktaṃ saṃsparśaṃ taṃ tu lopayet | dvitīyaṃ hutabhukkoṇādārabhya parimārjayet

161

तत्तु पश्चिमदिक्कुर्याद्द्वौ बिम्बौ पादसंश्रिते ? । समन्वयात्तु [ख्: समं कुर्यात्तु] सामीरकोणयोरादितो द्विज

tattu paścimadikkuryāddvau bimbau pādasaṃśrite ? | samanvayāttu [kh: samaṃ kuryāttu] sāmīrakoṇayorādito dvija

162

द्वे द्वे बिम्बे ह्युदग्याम्ये कुर्यात् त्यक्त्वा परं पदम् । ईशानात्त्वग्निवायव्यकोणेषु कमलोद्भव

dve dve bimbe hyudagyāmye kuryāt tyaktvā paraṃ padam | īśānāttvagnivāyavyakoṇeṣu kamalodbhava

163

संमुखं [ख्: समं खं] गात्रकाभ्यां तु द्वितीयं बिम्बकद्वयम् । भवत्यनेन विधिना शोधितेनाब्जसंभव

saṃmukhaṃ [kh: samaṃ khaṃ] gātrakābhyāṃ tu dvitīyaṃ bimbakadvayam | bhavatyanena vidhinā śodhitenābjasaṃbhava

164

स्वस्तिकाष्टकसंयुक्तं कृत्वैवं कमलासन । बाह्ये सञ्चारमार्गं तु बाह्यपङ्क्तिद्वयेन च

svastikāṣṭakasaṃyuktaṃ kṛtvaivaṃ kamalāsana | bāhye sañcāramārgaṃ tu bāhyapaṅktidvayena ca

165

शेषं पङ्क्तिद्वयेनैव यथा कुर्यात् तदुच्यते । कण्ठोपकण्ठसंयुक्तं द्वारं षड्भागनिर्मितम्

śeṣaṃ paṅktidvayenaiva yathā kuryāt taducyate | kaṇṭhopakaṇṭhasaṃyuktaṃ dvāraṃ ṣaḍbhāganirmitam

166

चतुर्भागयुतं कुर्याच्छोभं [ख्: -च्छोभां द्वार] द्वारसमीपकम् । शोभोपगमुपद्वारम् [क्: -मुपचारं] भागषट्केन [ख्: भागं षट्कोण] पूर्ववत्

caturbhāgayutaṃ kuryācchobhaṃ [kh: -cchobhāṃ dvāra] dvārasamīpakam | śobhopagamupadvāram [k: -mupacāraṃ] bhāgaṣaṭkena [kh: bhāgaṃ ṣaṭkoṇa] pūrvavat

167

उपद्वारसमीपे तु भूयश्शोभं तथाविधम् । कोणं कुर्यात् षडंशेन लुप्त्वैवं परिपूरयेत्

upadvārasamīpe tu bhūyaśśobhaṃ tathāvidham | koṇaṃ kuryāt ṣaḍaṃśena luptvaivaṃ paripūrayet

168

पाण्डुरक्तेन रजसा व्योमाख्यपरिधेः परम् । संमुखे मध्यसूत्राणां द्वे बिम्बे गात्रकाश्रिते

pāṇḍuraktena rajasā vyomākhyaparidheḥ param | saṃmukhe madhyasūtrāṇāṃ dve bimbe gātrakāśrite

169

रम्ये मरतकामेन तद्वद्रक्तारुणेन तु । तिर्यग्गते तु तद्बिम्बे सर्वगात्रेष्वयं क्रमः [ख्: क्रमात्]

ramye maratakāmena tadvadraktāruṇena tu | tiryaggate tu tadbimbe sarvagātreṣvayaṃ kramaḥ [kh: kramāt]

170

चतुर्बिम्बान्वितानां तु चरणानामथ क्षिपेत् । तुल्यं चतुर्विधाकारं पाद्भेदेन यथास्थितम्

caturbimbānvitānāṃ tu caraṇānāmatha kṣipet | tulyaṃ caturvidhākāraṃ pādbhedena yathāsthitam

171

ईशकोणगते पादे प्राग्बिम्बे पाण्डुरारुणम् । सितं याम्येऽथ राजाश्मसदृशं चैव पश्चिमे

īśakoṇagate pāde prāgbimbe pāṇḍurāruṇam | sitaṃ yāmye'tha rājāśmasadṛśaṃ caiva paścime

172

हेमाभं चोत्तरे बिम्बे त्वयाग्नेयपदे शृणु । पुर्वस्यामरुणं तादृक् पीतं कृष्णं सितं क्रमात्

hemābhaṃ cottare bimbe tvayāgneyapade śṛṇu | purvasyāmaruṇaṃ tādṛk pītaṃ kṛṣṇaṃ sitaṃ kramāt

173

याम्याप्यसौम्यदेशेषु रक्षापादेऽथ वक्ष्यते । प्रागादौ चोत्तरान्तं च कृष्णपीतारुणैस्सितैः

yāmyāpyasaumyadeśeṣu rakṣāpāde'tha vakṣyate | prāgādau cottarāntaṃ ca kṛṣṇapītāruṇaissitaiḥ

174

तद्बिम्बेन यमापूर्यं ? वच्मि पादेऽथ मारुते । ऐन्द्रात् कौबेरपर्यन्तं शुक्लकृष्णारुणा परैः

tadbimbena yamāpūryaṃ ? vacmi pāde'tha mārute | aindrāt kauberaparyantaṃ śuklakṛṣṇāruṇā paraiḥ

175

रागैर्बिम्बगणं सर्वमेवं पीठं प्रपूर्य च । वीथिका षट्पदाभेन द्वारं शुक्लेन पूरयेत्

rāgairbimbagaṇaṃ sarvamevaṃ pīṭhaṃ prapūrya ca | vīthikā ṣaṭpadābhena dvāraṃ śuklena pūrayet

176

शोभा रक्तारुणेनैव पीतेन तदनन्तरम् । कोणोपद्वारमध्यस्थं सोभं श्यामेन रञ्जयेत्

śobhā raktāruṇenaiva pītena tadanantaram | koṇopadvāramadhyasthaṃ sobhaṃ śyāmena rañjayet

177

निर्धूमाग्निसमानेन कोणं रागेण [क्: रागेषु] पूरयेत् । स्वस्तिकाख्यमिदं प्रोक्तमनन्तं कथयामि ते

nirdhūmāgnisamānena koṇaṃ rāgeṇa [k: rāgeṣu] pūrayet | svastikākhyamidaṃ proktamanantaṃ kathayāmi te

178

त्रयोविंशतिभिर्भागैः क्षेत्रं कृत्वा भवेद्द्विज । शतानि पञ्चभागानां विंशद्भिस्तु नवाधिकैः

trayoviṃśatibhirbhāgaiḥ kṣetraṃ kṛtvā bhaveddvija | śatāni pañcabhāgānāṃ viṃśadbhistu navādhikaiḥ

179

संयुक्ता चांशकैर्मध्ये पञ्चविंशतिभिः कजम् । पीठं पङ्क्तित्रयेणैव पङ्क्त्यैका [क्, ग्: पक्वैकावोप] चोपपीठिका

saṃyuktā cāṃśakairmadhye pañcaviṃśatibhiḥ kajam | pīṭhaṃ paṅktitrayeṇaiva paṅktyaikā [k, g: pakvaikāvopa] copapīṭhikā

180

सप्तकं चैव भागानां संशोध्यं प्रतिगात्रकान् । दिक्षु स्यात् पूर्वपङ्क्तौ तु भागैकं [ख्: भागैकः] पञ्च मध्यतः

saptakaṃ caiva bhāgānāṃ saṃśodhyaṃ pratigātrakān | dikṣu syāt pūrvapaṅktau tu bhāgaikaṃ [kh: bhāgaikaḥ] pañca madhyataḥ

181

तद्रूपपङ्क्तावेकांशं ततस्सप्तदशांशकैः । एकैकं सधयेत् पादमूपपीठं तथोच्यते

tadrūpapaṅktāvekāṃśaṃ tatassaptadaśāṃśakaiḥ | ekaikaṃ sadhayet pādamūpapīṭhaṃ tathocyate

182

पञ्चकं पञ्चकं दिक्षु कोष्ठकानां तु मार्जयेत् । विदिक्षु परिसंशोध्य सप्तकं सप्तकं ततः

pañcakaṃ pañcakaṃ dikṣu koṣṭhakānāṃ tu mārjayet | vidikṣu parisaṃśodhya saptakaṃ saptakaṃ tataḥ

183

पङ्क्तिद्वयेन भ्रमणीं द्वारादींस्त्रितयेन तु । तत्र ग्रीवमथ त्रीणि उपकण्ठात्तु पञ्चकम्

paṅktidvayena bhramaṇīṃ dvārādīṃstritayena tu | tatra grīvamatha trīṇi upakaṇṭhāttu pañcakam

184

आधारमुपकण्ठस्य ससप्तांशेन तद्बहिः । शोभं द्वारोपगं कुर्यान्नवभिः कण्ठगैर्द्विज

ādhāramupakaṇṭhasya sasaptāṃśena tadbahiḥ | śobhaṃ dvāropagaṃ kuryānnavabhiḥ kaṇṭhagairdvija

185

तत्राधारोपगं भागमुपकण्ठोपगास्त्रयः [क्, ग्: -स्त्रियः] । पञ्चांशान्युत्तरात् [क्, ग्: पञ्चांशात्युत्तरात्] पङ्क्तौ ग्रीवादेशात्तु मर्दयेत्

tatrādhāropagaṃ bhāgamupakaṇṭhopagāstrayaḥ [k, g: -striyaḥ] | pañcāṃśānyuttarāt [k, g: pañcāṃśātyuttarāt] paṅktau grīvādeśāttu mardayet

186

सप्तविंशत्यथांशानि कोणदेशाद्विशोधयेत् । कृत्वैवं रागजालेन पूरणीयं समन्ततः

saptaviṃśatyathāṃśāni koṇadeśādviśodhayet | kṛtvaivaṃ rāgajālena pūraṇīyaṃ samantataḥ

187

पद्मरागारुणेनैव क्षेत्रं पीठान्तरं स्थितम् । जातरूपोज्ज्वलेनाथ पीठपादचतुष्टयम्

padmarāgāruṇenaiva kṣetraṃ pīṭhāntaraṃ sthitam | jātarūpojjvalenātha pīṭhapādacatuṣṭayam

188

तुषारसदृशेनैव पूरयेद्गात्रकाण्यतः । गात्रकाण्युपपीठस्य राजाश्मसदृशेन तु

tuṣārasadṛśenaiva pūrayedgātrakāṇyataḥ | gātrakāṇyupapīṭhasya rājāśmasadṛśena tu

189

प्रफुल्लकिंशुकामेन चरणान्यस्य रञ्जयेत् । श्वेतेन गममार्गं तु द्वाराणि व्योमबाह्यवत्

praphullakiṃśukāmena caraṇānyasya rañjayet | śvetena gamamārgaṃ tu dvārāṇi vyomabāhyavat

190

शरदाकाशसंकाशमुपशोभोपगं तु तत् । पाण्डरारुणरागेण कोणजालं विभूषयेत्

śaradākāśasaṃkāśamupaśobhopagaṃ tu tat | pāṇḍarāruṇarāgeṇa koṇajālaṃ vibhūṣayet

191

अनन्तसंज्ञमित्युक्तं नित्याख्यमवधारय । कृत्वा द्वादशधा क्षेत्रं द्विधा कृत्वा तु तत्पुनः

anantasaṃjñamityuktaṃ nityākhyamavadhāraya | kṛtvā dvādaśadhā kṣetraṃ dvidhā kṛtvā tu tatpunaḥ

192

शतानि पञ्चभागानां षट्सप्तत्यधिकानि तु । भवन्ति कमलं कुर्यान्मध्ये षट्त्रिंशकांशकैः

śatāni pañcabhāgānāṃ ṣaṭsaptatyadhikāni tu | bhavanti kamalaṃ kuryānmadhye ṣaṭtriṃśakāṃśakaiḥ

193

पीठं पङ्क्तिचतुष्केण तस्य द्वे द्वे तु मध्यतः । दिक्षु चाद्यन्तपङ्क्तिभ्यां तद्वन्मध्याच्चतुश्चतुः

pīṭhaṃ paṅkticatuṣkeṇa tasya dve dve tu madhyataḥ | dikṣu cādyantapaṅktibhyāṃ tadvanmadhyāccatuścatuḥ

194

पङ्क्तिद्वयात्तु संशोध्यमेवं स्याद्गात्रकं द्विज । द्वादशांशकसंयुक्तं ततः पादं तु साधयेत्

paṅktidvayāttu saṃśodhyamevaṃ syādgātrakaṃ dvija | dvādaśāṃśakasaṃyuktaṃ tataḥ pādaṃ tu sādhayet

195

अष्टाविंशतिभिर्भागैस्सुतनुं सुमनोरमम् । पद्मक्षेत्रोपगात् कोणात् पूर्वपङ्क्तौ तु पञ्चकम्

aṣṭāviṃśatibhirbhāgaissutanuṃ sumanoramam | padmakṣetropagāt koṇāt pūrvapaṅktau tu pañcakam

196

द्विषट्कं मध्यपङ्क्तिभ्यामेकीकृत्य पृथक् ततः । संशोध्यैकादशांशानि बाह्यात् पङ्क्तौ क्रमेण वै

dviṣaṭkaṃ madhyapaṅktibhyāmekīkṛtya pṛthak tataḥ | saṃśodhyaikādaśāṃśāni bāhyāt paṅktau krameṇa vai

197

संपाद्य चरणान्येवं वीथीं पङ्क्तिद्वयेन तु । तृतीयेनावशिष्टं यत् कार्यं तच्छृणु पौष्कर

saṃpādya caraṇānyevaṃ vīthīṃ paṅktidvayena tu | tṛtīyenāvaśiṣṭaṃ yat kāryaṃ tacchṛṇu pauṣkara

198

द्वे चतुष्षट्क्रमेणैव द्वारं [ख्: द्वारात्] कण्ठादितो भजेत् । एकांशं त्रीणि पञ्चातो बहिरारभ्य मार्जयेत्

dve catuṣṣaṭkrameṇaiva dvāraṃ [kh: dvārāt] kaṇṭhādito bhajet | ekāṃśaṃ trīṇi pañcāto bahirārabhya mārjayet

199

शोभस्स्याद् द्वारनिकटे त्वेवं रम्यं ततोऽब्जज । चतुर्भागान्वितेनैव कुर्याच्छोभोपशोभके

śobhassyād dvāranikaṭe tvevaṃ ramyaṃ tato'bjaja | caturbhāgānvitenaiva kuryācchobhopaśobhake

200

ज्येष्ठशोभासमीपात्तु बाह्यं पङ्क्तिद्वयं तु वै । ततस्सप्तदशांशानि प्रतिकोणं तु लोपयेत्

jyeṣṭhaśobhāsamīpāttu bāhyaṃ paṅktidvayaṃ tu vai | tatassaptadaśāṃśāni pratikoṇaṃ tu lopayet

201

रजसा पूरयेत् पश्चाद्यथा तच्छृणु पौष्कर । तच्छोणितारुणं दद्याद्व्योमबाह्ये रजोत्तमे [ख्: रजोत्तमम्]

rajasā pūrayet paścādyathā tacchṛṇu pauṣkara | tacchoṇitāruṇaṃ dadyādvyomabāhye rajottame [kh: rajottamam]

202

जात्या हिंकुलिमाभेन गात्रकाणि विभूषयेत् । सितासितेन पीतेन त्वन्तराद्यं [त्वन्तराद्यावदन्तिमम् इति स्यात्] पदन्तिमम्

jātyā hiṃkulimābhena gātrakāṇi vibhūṣayet | sitāsitena pītena tvantarādyaṃ [tvantarādyāvadantimam iti syāt] padantimam

203

भागात् प्रपूर्य पादानां वीथी रत्नोज्ज्वलेन तु । द्वारान्नृपोपलाभेन शोभां पीतेन पूरयेत्

bhāgāt prapūrya pādānāṃ vīthī ratnojjvalena tu | dvārānnṛpopalābhena śobhāṃ pītena pūrayet

204

तत्पार्श्वोत्थमुपशोभं कुर्यान्मरतकप्रभम् । कोणोपगं तु यच्छोभं विद्धि तत् पाण्डरोज्ज्वलम् [क्, ग्: पाण्युरोज्वलं]

tatpārśvotthamupaśobhaṃ kuryānmaratakaprabham | koṇopagaṃ tu yacchobhaṃ viddhi tat pāṇḍarojjvalam [k, g: pāṇyurojvalaṃ]

205

कोणं सुधासमाभेन रजसा राजते [क्, ग्: रञ्जते] यथा । इत्युक्तं नित्यसंज्ञं तु भूतावासमतश्शृणु

koṇaṃ sudhāsamābhena rajasā rājate [k, g: rañjate] yathā | ityuktaṃ nityasaṃjñaṃ tu bhūtāvāsamataśśṛṇu

206

पञ्चविंशतिभिर्घागैः क्षेत्रं कृत्वा तु जायते । षट्शतान्यंशकानां तु पादयुक्तानि मध्यतः

pañcaviṃśatibhirghāgaiḥ kṣetraṃ kṛtvā tu jāyate | ṣaṭśatānyaṃśakānāṃ tu pādayuktāni madhyataḥ

207

एकोनेन शतार्धेन विलिख्य कमलं शुभम् । पीठं पङ्क्तिचतुष्केण पादगात्रकभूषितम्

ekonena śatārdhena vilikhya kamalaṃ śubham | pīṭhaṃ paṅkticatuṣkeṇa pādagātrakabhūṣitam

208

चतुर्विंशतिभिर्भागैर्बिम्बैः पञ्चभिरन्वितम् । विचित्रगात्रकं कुर्यात् तत्र भागानि लोपयेत्

caturviṃśatibhirbhāgairbimbaiḥ pañcabhiranvitam | vicitragātrakaṃ kuryāt tatra bhāgāni lopayet

209

चतुर्थपूर्वपङ्क्तिभ्यामेकैकांशं दिगन्तरे । त्रीणि त्रीणि तु भागानि मध्ये पङ्क्तिद्वयाद् [ख्: -द्वयं] द्विज

caturthapūrvapaṅktibhyāmekaikāṃśaṃ digantare | trīṇi trīṇi tu bhāgāni madhye paṅktidvayād [kh: -dvayaṃ] dvija

210

एवमष्टांशजं बिम्बं प्रथमं गात्रकस्य तु । चतुरंशकयुक्तानि कुर्यात् [ख्: कुर्यादुपगतानि] तिर्यग्गतानि तु

evamaṣṭāṃśajaṃ bimbaṃ prathamaṃ gātrakasya tu | caturaṃśakayuktāni kuryāt [kh: kuryādupagatāni] tiryaggatāni tu

211

चत्वारि यस्य बिम्बानि शोभाकाराणि वै [क्, ग्: सप्तमः] ततः । त्रीणि त्रीण्याद्यपङ्क्तौ तु पद्मक्षेत्रस्य बाह्यतः

catvāri yasya bimbāni śobhākārāṇi vai [k, g: saptamaḥ] tataḥ | trīṇi trīṇyādyapaṅktau tu padmakṣetrasya bāhyataḥ

212

द्वितीयपङ्क्तावेकैकमेवं बिम्बद्वयं भवेत् । तत्र तृतीयपङ्क्तौ तु एकैकांशं तु लोपयेत्

dvitīyapaṅktāvekaikamevaṃ bimbadvayaṃ bhavet | tatra tṛtīyapaṅktau tu ekaikāṃśaṃ tu lopayet

213

त्रीणि त्रीणि चतुर्थायां मार्जनाद्गात्रकं भवेत् । द्वादशेनांशकानां तु पादं पादमतः परम्

trīṇi trīṇi caturthāyāṃ mārjanādgātrakaṃ bhavet | dvādaśenāṃśakānāṃ tu pādaṃ pādamataḥ param

214

तत्रैकांशं ततः पञ्च सप्तकं सप्तकं पुनः । आरभ्य पूर्वपङ्क्तौ तु मार्जयेद्यावदन्तिमम्

tatraikāṃśaṃ tataḥ pañca saptakaṃ saptakaṃ punaḥ | ārabhya pūrvapaṅktau tu mārjayedyāvadantimam

215

सञ्चारपदवीं कुर्याद्भागं पङ्क्तिद्वयेन तु । त्रितयं चावशिष्टं [क्, ग्: चापि शिष्टं] यत् तत्र पञ्चदशांशजम्

sañcārapadavīṃ kuryādbhāgaṃ paṅktidvayena tu | tritayaṃ cāvaśiṣṭaṃ [k, g: cāpi śiṣṭaṃ] yat tatra pañcadaśāṃśajam

216

द्वारं कुर्यात्तु वै पूर्वं त्रीणि ग्रीवावधौ मृजेत् । उपकण्ठात्तु वै पञ्च द्वाराधारं तु सप्तकम्

dvāraṃ kuryāttu vai pūrvaṃ trīṇi grīvāvadhau mṛjet | upakaṇṭhāttu vai pañca dvārādhāraṃ tu saptakam

217

तत्समीपे ततः कुर्याच्छोभास्थानं तु मार्जयेत् । पञ्च त्रीणि तथैकांशं कण्ठदेशादितः क्रमात्

tatsamīpe tataḥ kuryācchobhāsthānaṃ tu mārjayet | pañca trīṇi tathaikāṃśaṃ kaṇṭhadeśāditaḥ kramāt

218

एवमेवोपशोभं तु कुर्यात् तद्विपरीतवत् । ततः पञ्चदशांशानि शोध्यान्यश्रिस्थितानि च

evamevopaśobhaṃ tu kuryāt tadviparītavat | tataḥ pañcadaśāṃśāni śodhyānyaśristhitāni ca

219

लुप्त्वैवं रञ्जयेद्रागै रमणीयैरथेदृशैः । क्षेत्रपीठान्तरस्थं तु कुर्याद्वै पाण्डरोज्ज्वलम्

luptvaivaṃ rañjayedrāgai ramaṇīyairathedṛśaiḥ | kṣetrapīṭhāntarasthaṃ tu kuryādvai pāṇḍarojjvalam

220

गात्रकाणां सितं कुर्यान्मध्यस्थां बिम्बसन्ततिम् । पद्मक्षेत्रसमीपस्थे तद्बिंबे नृपशैलवत्

gātrakāṇāṃ sitaṃ kuryānmadhyasthāṃ bimbasantatim | padmakṣetrasamīpasthe tadbiṃbe nṛpaśailavat

221

रक्तोज्ज्वलेन रागेण बाह्यबिम्बद्वयं तु तत् । हेमाभेनैव पादं [ख्: तत्पादं] तु वीथिकां रञ्जयेत् ततः

raktojjvalena rāgeṇa bāhyabimbadvayaṃ tu tat | hemābhenaiva pādaṃ [kh: tatpādaṃ] tu vīthikāṃ rañjayet tataḥ

222

सर्वं मरतकाभेन द्वाराणि व्योमबाह्यवत् । पादवज्जोपसंकाशं कोणं गात्रकमध्यवत्

sarvaṃ maratakābhena dvārāṇi vyomabāhyavat | pādavajjopasaṃkāśaṃ koṇaṃ gātrakamadhyavat

223

भिन्नाञ्जनसमप्रख्यमुपशोभगणं च यत् । भूतावासमिदं प्रोक्तममोघमधुनोच्यते

bhinnāñjanasamaprakhyamupaśobhagaṇaṃ ca yat | bhūtāvāsamidaṃ proktamamoghamadhunocyate

224

प्राक् त्रयोदशधा [द्विधा त्रयोदशधा षड्विंशतिधेत्यर्थः] क्षेत्रं कृत्वा तद्विभजेद्द्विधा । षट्शतान्यंशकानां तु षट्सप्तत्यधिकानि तु

prāk trayodaśadhā [dvidhā trayodaśadhā ṣaḍviṃśatidhetyarthaḥ] kṣetraṃ kṛtvā tadvibhajeddvidhā | ṣaṭśatānyaṃśakānāṃ tu ṣaṭsaptatyadhikāni tu

225

उत्पद्यन्ते ततो मध्याच्चतुष्षष्ट्यंशकैः कजम् । पीठपङ्क्तिचतुष्केण चित्रगात्राङ्ध्रिभूषितम्

utpadyante tato madhyāccatuṣṣaṣṭyaṃśakaiḥ kajam | pīṭhapaṅkticatuṣkeṇa citragātrāṅdhribhūṣitam

226

अष्टाविंशतिभिर्भागैराद्यं मध्यं तु गात्रकम् । तत्राद्यन्तस्थपङ्क्तिभ्यां द्वौ द्वौ दिङ्मध्यतोंशकम्

aṣṭāviṃśatibhirbhāgairādyaṃ madhyaṃ tu gātrakam | tatrādyantasthapaṅktibhyāṃ dvau dvau diṅmadhyatoṃśakam

227

मध्यपङ्क्तिद्वयात्तद्वद् [ख्: द्वयाच्चैतद्] द्विद्विकं द्विद्विकं पुनः । एवं द्वादशभागोऽयं मध्ये बिम्बं भवेच्छुभम्

madhyapaṅktidvayāttadvad [kh: dvayāccaitad] dvidvikaṃ dvidvikaṃ punaḥ | evaṃ dvādaśabhāgo'yaṃ madhye bimbaṃ bhavecchubham

228

तस्य चोभयपार्श्वात्तु पद्मक्षेत्रसमीपतः । द्वौ द्वौ भागौ तु संशोध्यौ मध्यपङ्क्तिद्वयाच्च तु

tasya cobhayapārśvāttu padmakṣetrasamīpataḥ | dvau dvau bhāgau tu saṃśodhyau madhyapaṅktidvayācca tu

229

द्वौ भागौ बाह्यपङ्क्तौ तु एकीकृत्य तु पौष्कर । एकैकमष्टभागे तु एवं बिम्बद्वयं भवेत्

dvau bhāgau bāhyapaṅktau tu ekīkṛtya tu pauṣkara | ekaikamaṣṭabhāge tu evaṃ bimbadvayaṃ bhavet

230

विंशत्यंशकजं पश्चात् पादं कुर्याद् द्विबिम्बकम् । पद्मक्षेत्रस्य बाह्यात्तु मार्जयेदंशकानि षट्

viṃśatyaṃśakajaṃ paścāt pādaṃ kuryād dvibimbakam | padmakṣetrasya bāhyāttu mārjayedaṃśakāni ṣaṭ

231

पादबिम्बं भवत्येकं तद्बहिस्स्थावरं [ख्, ग्: -हिष्टावरं] भवेत् । चतुर्दशांशकोद्भूतं वीथीं पङ्क्तिद्वयेन तु

pādabimbaṃ bhavatyekaṃ tadbahissthāvaraṃ [kh, g: -hiṣṭāvaraṃ] bhavet | caturdaśāṃśakodbhūtaṃ vīthīṃ paṅktidvayena tu

232

कण्ठादीनि ततो बाह्ये कुर्यात् पङ्क्तित्रयेण वै । द्वे चतुष्षट् तथांशानि क्रमाद् द्वारं गलादितः

kaṇṭhādīni tato bāhye kuryāt paṅktitrayeṇa vai | dve catuṣṣaṭ tathāṃśāni kramād dvāraṃ galāditaḥ

233

कुर्याद्द्वारसमीपेऽथ प्राग्वच्छोभं नवांशकम् । उपशोभं तथा कुर्याच्छोभस्य निकटे द्विज

kuryāddvārasamīpe'tha prāgvacchobhaṃ navāṃśakam | upaśobhaṃ tathā kuryācchobhasya nikaṭe dvija

234

ततोंशकचतुष्केण सूक्ष्मशोभं प्रकल्पयेत् । समीपे ह्युपशोभस्य द्वन्द्वं पङ्क्तिद्वयात्तु वै

tatoṃśakacatuṣkeṇa sūkṣmaśobhaṃ prakalpayet | samīpe hyupaśobhasya dvandvaṃ paṅktidvayāttu vai

235

ततस्त्रयोदशांशेन कोणं कुर्यात्तु पौष्कर । आदिमध्यात् षडंशानि बाह्यपङ्क्तौ तु सप्तकम्

tatastrayodaśāṃśena koṇaṃ kuryāttu pauṣkara | ādimadhyāt ṣaḍaṃśāni bāhyapaṅktau tu saptakam

236

एकीकृत्य स्वरजसा प्रपूर्य विविधेन तत् । कमले भूमिभागे तु प्रदद्यात् पाण्डरोज्ज्वलम्

ekīkṛtya svarajasā prapūrya vividhena tat | kamale bhūmibhāge tu pradadyāt pāṇḍarojjvalam

237

मध्यबिम्बे तु गात्राणां हेमाभं तु रजः क्षिपेत् । शेषं गात्रकभागानि नीलनीरजपत्रवत्

madhyabimbe tu gātrāṇāṃ hemābhaṃ tu rajaḥ kṣipet | śeṣaṃ gātrakabhāgāni nīlanīrajapatravat

238

चरणान्तरसंस्थानि बिम्बानि सुसितेन च । रक्तोज्ज्वलेन तद्बाह्यं परितः परिपूरयेत्

caraṇāntarasaṃsthāni bimbāni susitena ca | raktojjvalena tadbāhyaṃ paritaḥ paripūrayet

239

वीथीं मरतकाभेन द्वारं शुक्लेन पूरयेत् । शोभं रक्तोज्ज्वलेनैव हेमाभेनोपशोभकम्

vīthīṃ maratakābhena dvāraṃ śuklena pūrayet | śobhaṃ raktojjvalenaiva hemābhenopaśobhakam

240

संपूर्य सूक्ष्मशोभं तु वैडूर्यसदृशेन तु । पाण्डरोज्ज्वलरागेण कोणं यत्तदुपस्थितम्

saṃpūrya sūkṣmaśobhaṃ tu vaiḍūryasadṛśena tu | pāṇḍarojjvalarāgeṇa koṇaṃ yattadupasthitam

241

इदमुक्तममोघं ते सुप्रतिष्ठमतश्शृणु । सप्तविंशतिभिर्भागैः क्षेत्रं कृत्वा तु जायते

idamuktamamoghaṃ te supratiṣṭhamataśśṛṇu | saptaviṃśatibhirbhāgaiḥ kṣetraṃ kṛtvā tu jāyate

242

शतसप्तकमंशानां संयुक्तं चैव [क्, ग्, घ्: नैव पौष्कर] पौष्कर । एकोनत्रिंशदंशैस्तु मध्ये पद्मं प्रकल्पयेत्

śatasaptakamaṃśānāṃ saṃyuktaṃ caiva [k, g, gh: naiva pauṣkara] pauṣkara | ekonatriṃśadaṃśaistu madhye padmaṃ prakalpayet

243

एकाशीत्यंशकैः पीठं पङ्क्तिद्विद्वितयेन तु । द्वात्रिंशदंशकांस्तत्र गात्रकान् परिमार्जयेत्

ekāśītyaṃśakaiḥ pīṭhaṃ paṅktidvidvitayena tu | dvātriṃśadaṃśakāṃstatra gātrakān parimārjayet

244

तत्राद्यन्तस्थपङ्क्तिभ्यां त्रीणि त्रीणि दिगन्तरात् । तथा च मध्यपङ्क्तिभ्यां भागं भागं तु लोपयेत्

tatrādyantasthapaṅktibhyāṃ trīṇi trīṇi digantarāt | tathā ca madhyapaṅktibhyāṃ bhāgaṃ bhāgaṃ tu lopayet

245

बिम्बं स्याद्गात्रकस्यैवमाद्यं चाष्टपदान्वितम् । भागे द्वादशकेनाथ द्वे बिम्बे तदुपस्थिते

bimbaṃ syādgātrakasyaivamādyaṃ cāṣṭapadānvitam | bhāge dvādaśakenātha dve bimbe tadupasthite

246

तदर्थमन्तरादिभ्यां द्वौ द्वौ पङ्क्तिद्वयं सृजेत् । तत्रैव मध्यपङ्क्तिभ्यामष्टक्रं लोप्य मीलयेत्

tadarthamantarādibhyāṃ dvau dvau paṅktidvayaṃ sṛjet | tatraiva madhyapaṅktibhyāmaṣṭakraṃ lopya mīlayet

247

कृत्वैवं गात्रकं [क्, ग्: भागकं] कुर्यात् पादं विंशतिभिः पदैः । बिम्बं पादे भवत्याद्यं यथा तदवधारय

kṛtvaivaṃ gātrakaṃ [k, g: bhāgakaṃ] kuryāt pādaṃ viṃśatibhiḥ padaiḥ | bimbaṃ pāde bhavatyādyaṃ yathā tadavadhāraya

248

कोणावधौ कजक्षेत्रात् समारभ्य तु लोपयेत् । त्रितयं त्रितयं ब्रह्मन् क्रमात् पङ्क्तित्रयात्तु वै

koṇāvadhau kajakṣetrāt samārabhya tu lopayet | tritayaṃ tritayaṃ brahman kramāt paṅktitrayāttu vai

249

पादबिम्बं भवेदाद्यं नवांशकविनिर्मितम् । द्वितीयबिम्बसिद्ध्यर्थं कोणान्येकादशानि [ख्: कोष्ठान्येका] तु

pādabimbaṃ bhavedādyaṃ navāṃśakavinirmitam | dvitīyabimbasiddhyarthaṃ koṇānyekādaśāni [kh: koṣṭhānyekā] tu

250

बाह्यपङ्क्तिद्वयं शोध्य द्वितीयं नवकं क्रमात् । पङ्क्तिद्वयेन भ्रमणीं शेषं पङ्क्तित्रयेण तु

bāhyapaṅktidvayaṃ śodhya dvitīyaṃ navakaṃ kramāt | paṅktidvayena bhramaṇīṃ śeṣaṃ paṅktitrayeṇa tu

251

कण्ठादित्रितयं चारात् पञ्चकं सप्तकं पुनः । द्वारस्य निकटे प्राग्वच्छोभं कुर्यान्नवांशकम्

kaṇṭhāditritayaṃ cārāt pañcakaṃ saptakaṃ punaḥ | dvārasya nikaṭe prāgvacchobhaṃ kuryānnavāṃśakam

252

समीपे त्वथ शोभस्य उपद्वारं प्रकल्पयेत् । द्वे चतुष्षट् च भागांस्तु तस्मात् कण्ठादितो मृजेत्

samīpe tvatha śobhasya upadvāraṃ prakalpayet | dve catuṣṣaṭ ca bhāgāṃstu tasmāt kaṇṭhādito mṛjet

253

पञ्चांशकं ततः कोणात् पङ्क्तौ पङ्क्तौ तु मार्जयेत् । कृत्वैवं रञ्जयेत् पश्चाद् रागैरब्जसमुद्भव

pañcāṃśakaṃ tataḥ koṇāt paṅktau paṅktau tu mārjayet | kṛtvaivaṃ rañjayet paścād rāgairabjasamudbhava

254

पद्मपुष्करिणीमध्ये निक्षिपेत् पाण्डरोज्ज्वलम् । मध्यबिम्बानि गात्राणां रजसा सुसितेन तु

padmapuṣkariṇīmadhye nikṣipet pāṇḍarojjvalam | madhyabimbāni gātrāṇāṃ rajasā susitena tu

255

रक्तोज्ज्वलेन [क्: रक्तोज्ज्वलानि] शेषाणि तद्बिम्बान्यथ रञ्जयेत् । ततो मरतकाभेन बिम्बं पादान्तरस्थितम्

raktojjvalena [k: raktojjvalāni] śeṣāṇi tadbimbānyatha rañjayet | tato maratakābhena bimbaṃ pādāntarasthitam

256

तपनीयोज्ज्वलाभेन तद्बाह्यं परिपूरयेत् । शरद्गगनसंकाशं सदृशेनाथ वीथिकाम्

tapanīyojjvalābhena tadbāhyaṃ paripūrayet | śaradgaganasaṃkāśaṃ sadṛśenātha vīthikām

257

द्वारं कुन्देन्दुतुल्येन शोभां चम्पकपुष्पवत् [ख्: -पुष्पकैः] । सुसम्पूर्यमुपद्वारं चामीकरनिभेन तु

dvāraṃ kundendutulyena śobhāṃ campakapuṣpavat [kh: -puṣpakaiḥ] | susampūryamupadvāraṃ cāmīkaranibhena tu

258

कोणं झषोदराभेन शुक्लपक्षोपमेन च । सुप्रतिष्ठमिदं प्रोक्तं बुद्ध्याधारमथोच्यते

koṇaṃ jhaṣodarābhena śuklapakṣopamena ca | supratiṣṭhamidaṃ proktaṃ buddhyādhāramathocyate

259

विभज्य सप्तधा क्षेत्रं तं चतुर्थं विभज्य च । शतानि सप्त जायन्ते भागानामधिकेन तु

vibhajya saptadhā kṣetraṃ taṃ caturthaṃ vibhajya ca | śatāni sapta jāyante bhāgānāmadhikena tu

260

चतुराशीतिभिर्भागैर्मध्यपद्मं [क्: -मध्ये पदं] शतेन तु । बहिः पङ्क्तिचतुष्केण पीठं कुर्यात् सुलक्षणम्

caturāśītibhirbhāgairmadhyapadmaṃ [k: -madhye padaṃ] śatena tu | bahiḥ paṅkticatuṣkeṇa pīṭhaṃ kuryāt sulakṣaṇam

261

त [ख्: तदे * * * कं; ग्: तद्येकं] * * * * कं गात्रकं स्यादष्टाविंशतिभिः पदैः । बिम्बत्रयान्वितं तस्य [ख्: तस्यां] मध्यतो दिक्षु लोपयेत्

ta [kh: tade * * * kaṃ; g: tadyekaṃ] * * * * kaṃ gātrakaṃ syādaṣṭāviṃśatibhiḥ padaiḥ | bimbatrayānvitaṃ tasya [kh: tasyāṃ] madhyato dikṣu lopayet

262

द्वौ द्वावाद्यन्तपङ्क्तिस्थौ मध्यस्थाभ्यां चतुश्चतुः । मध्यबिम्बं द्विषट्कोणभागानामेवमुद्धरेत्

dvau dvāvādyantapaṅktisthau madhyasthābhyāṃ catuścatuḥ | madhyabimbaṃ dviṣaṭkoṇabhāgānāmevamuddharet

263

तस्य पार्श्वद्वये कुर्याद्बिम्बेऽष्टांशकसंयुतम् । ताभ्यामाद्यन्तपङ्क्तिभ्यां त्रीणि त्रीणि वोशोधयेत्

tasya pārśvadvaye kuryādbimbe'ṣṭāṃśakasaṃyutam | tābhyāmādyantapaṅktibhyāṃ trīṇi trīṇi vośodhayet

264

एकैकमन्तरस्थाभ्यां दत्तं पादं तु तत्समैः । शोभा द्वे बिम्बवत् कुर्याद्यथा तदवधारय

ekaikamantarasthābhyāṃ dattaṃ pādaṃ tu tatsamaiḥ | śobhā dve bimbavat kuryādyathā tadavadhāraya

265

पद्मक्षेत्राश्रिनिकटादारभ्य परिमार्जयेत् । त्रीणि त्रीणि तु भागानि प्रतिपङ्क्तित्रयं [क्, ग्: त्रयाद्] द्विज

padmakṣetrāśrinikaṭādārabhya parimārjayet | trīṇi trīṇi tu bhāgāni pratipaṅktitrayaṃ [k, g: trayād] dvija

266

एकीकृत्य नवांशं स्यादेकं प्राक् पदबिम्बकम् [ख्: पादबिम्बकम्] । एकोनविंशत्यंशानि तद्बाह्यात् परिमार्जयेत्

ekīkṛtya navāṃśaṃ syādekaṃ prāk padabimbakam [kh: pādabimbakam] | ekonaviṃśatyaṃśāni tadbāhyāt parimārjayet

267

आद्यपङ्क्तौ विना ब्रह्मन् शेषात् पङ्क्तित्रयात्तु वै । द्वितीयपादबिम्बार्थं तद्वीथ्यर्थमतः [तद्द्वितीयमतः] परम्

ādyapaṅktau vinā brahman śeṣāt paṅktitrayāttu vai | dvitīyapādabimbārthaṃ tadvīthyarthamataḥ [taddvitīyamataḥ] param

268

पङ्क्तिद्वयं मार्जनीयं शेषं पङ्क्तित्रयेण तु । द्वे चतुष्षट् च भागानि दिक्प्रदेशात् क्रमेण तु

paṅktidvayaṃ mārjanīyaṃ śeṣaṃ paṅktitrayeṇa tu | dve catuṣṣaṭ ca bhāgāni dikpradeśāt krameṇa tu

269

शोभोपशोभौ द्वौ कुर्यात् पूर्ववन्नवभागजम् । बिम्बपञ्च ? ततः कोणं सप्तविंशपदोत्थितम्

śobhopaśobhau dvau kuryāt pūrvavannavabhāgajam | bimbapañca ? tataḥ koṇaṃ saptaviṃśapadotthitam

270

कुर्याद्यथा तद्गमतौ [सर्वत्र तद्गमतौ इत्येवास्ति] ममाप्यग्रेऽवधारय । समीपेऽभ्युपशोभाभ्यां द्वौ शोभौ भागवर्जितौ

kuryādyathā tadgamatau [sarvatra tadgamatau ityevāsti] mamāpyagre'vadhāraya | samīpe'bhyupaśobhābhyāṃ dvau śobhau bhāgavarjitau

271

संमार्ज्योन्मीलयित्वा च बिम्बं तु प्रथमं भवेत् । सप्तादशपदाद्भूतं बाह्याद्बिम्बं तु शोभयेत्

saṃmārjyonmīlayitvā ca bimbaṃ tu prathamaṃ bhavet | saptādaśapadādbhūtaṃ bāhyādbimbaṃ tu śobhayet

272

त्रीणि द्वितीयपङ्क्तौ तु सप्तगं बाह्यपन्क्तिगम् । लुप्त्वैवं रागजालेन विभागोत्थेन पूरयेत्

trīṇi dvitīyapaṅktau tu saptagaṃ bāhyapanktigam | luptvaivaṃ rāgajālena vibhāgotthena pūrayet

273

कह्लारपरिधेर्बाह्यमादौ रक्तोज्ज्वलेन तु । मध्यबिम्बं तु गात्राणां विधेयं पाण्डरोज्ज्वलम्

kahlāraparidherbāhyamādau raktojjvalena tu | madhyabimbaṃ tu gātrāṇāṃ vidheyaṃ pāṇḍarojjvalam

274

तद्बिम्बद्वितयं कुर्यात् सितं गोक्षीरपाण्डरम् । अन्तरा पादबिम्बं तु कुर्यान्मरतकप्रभम्

tadbimbadvitayaṃ kuryāt sitaṃ gokṣīrapāṇḍaram | antarā pādabimbaṃ tu kuryānmaratakaprabham

275

बहिस्थं जातरूपाभ्यां वीथी [क्: विधि] राजोपलप्रभा । सुधासमानि द्वाराणि शोभानि कजबाह्यवत्

bahisthaṃ jātarūpābhyāṃ vīthī [k: vidhi] rājopalaprabhā | sudhāsamāni dvārāṇi śobhāni kajabāhyavat

276

पादबाह्यसमानानि तूपशोभानि [क्, ग्: त्रयशोभानि] सत्तम । पादाभ्यन्तरतुल्यानि कोणेष्वभ्यन्तराणि च

pādabāhyasamānāni tūpaśobhāni [k, g: trayaśobhāni] sattama | pādābhyantaratulyāni koṇeṣvabhyantarāṇi ca

277

गात्रमध्यसमास्सर्वा बाह्यतो मण्डलाश्रयः । बुद्ध्याधारमिदं प्रोक्तं गुणाकरमथोच्यते

gātramadhyasamāssarvā bāhyato maṇḍalāśrayaḥ | buddhyādhāramidaṃ proktaṃ guṇākaramathocyate

278

एकोनेन [ख्: एकोनांशेन] त्रिदशधा क्षेत्रं कृत्वा तु जायते । शताष्टकं तु भागानामेकचत्वारिभिः पदैः

ekonena [kh: ekonāṃśena] tridaśadhā kṣetraṃ kṛtvā tu jāyate | śatāṣṭakaṃ tu bhāgānāmekacatvāribhiḥ padaiḥ

279

त्रिसप्तकाधिकेनैव शतेनैव तु पङ्कजम् । पद्मक्षेत्रं समारभ्य द्विद्विपङ्क्तिष्वथासनम्

trisaptakādhikenaiva śatenaiva tu paṅkajam | padmakṣetraṃ samārabhya dvidvipaṅktiṣvathāsanam

280

तस्मिन् [क्, ग्: तस्मिन् ये] वै गात्रकं कुर्याच्चत्वारिंशत्पदे स्थितम् । पञ्चबिम्बान्वितं रम्यं तदर्धं दिक्षु लोपयेत्

tasmin [k, g: tasmin ye] vai gātrakaṃ kuryāccatvāriṃśatpade sthitam | pañcabimbānvitaṃ ramyaṃ tadardhaṃ dikṣu lopayet

281

आद्यन्तपङ्क्तिद्वितयात् कोष्ठकानां त्रयं त्रयम् । एकैकं मध्यपङ्क्तिभ्यामेवमष्टपदोत्थितम्

ādyantapaṅktidvitayāt koṣṭhakānāṃ trayaṃ trayam | ekaikaṃ madhyapaṅktibhyāmevamaṣṭapadotthitam

282

गात्रकं मध्यबिम्बं स्यात् शेषाण्यष्टपदान्यपि । तत्पार्श्वस्थानि कार्याणि यथा तच्छृणु पौष्कर

gātrakaṃ madhyabimbaṃ syāt śeṣāṇyaṣṭapadānyapi | tatpārśvasthāni kāryāṇi yathā tacchṛṇu pauṣkara

283

समीपं मध्यबिम्बस्य आद्यन्ताभ्यां तु मार्जयेत् । भागं भागं द्विजश्रेष्ठ त्रीणि त्रीणि तदन्तरात्

samīpaṃ madhyabimbasya ādyantābhyāṃ tu mārjayet | bhāgaṃ bhāgaṃ dvijaśreṣṭha trīṇi trīṇi tadantarāt

284

तस्य बिम्बद्वयस्याथ [ख्: बिम्बद्वयम् स्यात्तु] [बहिरन्यद् [ख्: ( ) कोष्टकान्तर्गतं गलितम्] द्वयं भवेत् । प्रागुत्तराभ्यां बिम्बाभ्यां निकटात् परिमार्जयेत्

tasya bimbadvayasyātha [kh: bimbadvayam syāttu] [bahiranyad [kh: ( ) koṣṭakāntargataṃ galitam] dvayaṃ bhavet | prāguttarābhyāṃ bimbābhyāṃ nikaṭāt parimārjayet

285

द्वौ द्वावाद्यन्तपङ्क्तिभ्यां तद्वन्मध्यस्थितद्वयात् । एवं गात्रद्वयं कृत्वा] चरणान्यथ साधयेत्

dvau dvāvādyantapaṅktibhyāṃ tadvanmadhyasthitadvayāt | evaṃ gātradvayaṃ kṛtvā] caraṇānyatha sādhayet

286

द्विबिम्बद्वादशोत्थं तु द्विबिम्बचरणं द्विज । कजक्षेत्राश्रिनिकटात् तदर्थं [ख्: तदर्धं पादपङ्कजम्] भागपञ्चकम्

dvibimbadvādaśotthaṃ tu dvibimbacaraṇaṃ dvija | kajakṣetrāśrinikaṭāt tadarthaṃ [kh: tadardhaṃ pādapaṅkajam] bhāgapañcakam

287

पङ्क्तिद्वयात्तु संशोध्यं प्राक् पङ्क्तौ त्रितयं ततः [क्: त्वतः] । पदद्वयं द्वितीये (स्याद् [क्, ग्, घ्: ( ) कुण्डलितं गलितम्] बिम्बमाद्यं स्फुटं भवेत्

paṅktidvayāttu saṃśodhyaṃ prāk paṅktau tritayaṃ tataḥ [k: tvataḥ] | padadvayaṃ dvitīye (syād [k, g, gh: ( ) kuṇḍalitaṃ galitam] bimbamādyaṃ sphuṭaṃ bhavet

288

ततः पञ्चदशांशानि तद्बाह्यं परिशोधयेत् । द्वितीयपङ्क्तावेकांशं तृतीयेंशं तु पञ्चकम्

tataḥ pañcadaśāṃśāni tadbāhyaṃ pariśodhayet | dvitīyapaṅktāvekāṃśaṃ tṛtīyeṃśaṃ tu pañcakam

289

नवांशानि चतुर्थायां वीथीं) पङ्क्तिद्वये ततः । तृतीयेनावशिष्टं यत् तत्र द्वारं गले त्रयम्

navāṃśāni caturthāyāṃ vīthīṃ) paṅktidvaye tataḥ | tṛtīyenāvaśiṣṭaṃ yat tatra dvāraṃ gale trayam

290

पञ्चपञ्चोप कण्ठं [ख्: कण्ठात्तु] तु तदाधारात्तु सप्तकम् । पूर्वपङ्क्तावुपस्थं च शोभं कुर्यान्नवांशजम्

pañcapañcopa kaṇṭhaṃ [kh: kaṇṭhāttu] tu tadādhārāttu saptakam | pūrvapaṅktāvupasthaṃ ca śobhaṃ kuryānnavāṃśajam

291

तदुपस्थमुपद्वारं तत्र कण्ठपथे [ख्: कण्ठोपधौ] द्वयम् । चत्वारि चोपकण्ठात्तु षट्कं तद्बाह्यतो मृजेत्

tadupasthamupadvāraṃ tatra kaṇṭhapathe [kh: kaṇṭhopadhau] dvayam | catvāri copakaṇṭhāttu ṣaṭkaṃ tadbāhyato mṛjet

292

द्विदेहाच्च ततोऽश्रिस्स्यात् त्रिसप्तपदनिर्मितम् । वीथिकाश्रेस्तु निकटात् षट्कं पङ्क्तिद्वयं मृजेत्

dvidehācca tato'śrissyāt trisaptapadanirmitam | vīthikāśrestu nikaṭāt ṣaṭkaṃ paṅktidvayaṃ mṛjet

293

पङ्क्तिद्वयं तु तद्बाह्याच्छोध्याच्चाङ्गगणद्वयम् । आद्यद्वितीयपङ्क्तिभ्यां द्विद्विकं द्विद्विकं मृजेत्

paṅktidvayaṃ tu tadbāhyācchodhyāccāṅgagaṇadvayam | ādyadvitīyapaṅktibhyāṃ dvidvikaṃ dvidvikaṃ mṛjet

294

सप्तकं तु तृतीये [ख्: तृतीयं] स्यात् परितः परिमार्ज्य च । व्योमबाह्यं तु तस्मिन् स्यात् पाण्डरोज्ज्वलमस्य च

saptakaṃ tu tṛtīye [kh: tṛtīyaṃ] syāt paritaḥ parimārjya ca | vyomabāhyaṃ tu tasmin syāt pāṇḍarojjvalamasya ca

295

पैठीयं मध्यबिम्बं तु कुर्याद्वै भागकावृतम् [क्, ग्: भागकव्रतं] । रवेर्मरतकाभेन तदन्तस्थे तुषारवत्

paiṭhīyaṃ madhyabimbaṃ tu kuryādvai bhāgakāvṛtam [k, g: bhāgakavrataṃ] | ravermaratakābhena tadantasthe tuṣāravat

296

पादाभ्यन्तरबिम्बं यत् तद्वै सूर्यसमप्रभम् । रक्तारुणं तु तद्बायं वीथिका व्योमबाह्यवत्

pādābhyantarabimbaṃ yat tadvai sūryasamaprabham | raktāruṇaṃ tu tadbāyaṃ vīthikā vyomabāhyavat

297

द्वाराणि धवलान्यस्मिन् शोभस्स्याद्बन्धुजीववत् । काञ्चनाभमुपद्वारं कृष्णान्यभ्यन्तराणि च

dvārāṇi dhavalānyasmin śobhassyādbandhujīvavat | kāñcanābhamupadvāraṃ kṛṣṇānyabhyantarāṇi ca

298

बाह्यं मरतकाभेन तेषां वै परिपूरयेत् । एतद्गुणाकरं विद्धि ध्रुवाख्यमधुना शृणु

bāhyaṃ maratakābhena teṣāṃ vai paripūrayet | etadguṇākaraṃ viddhi dhruvākhyamadhunā śṛṇu

299

द्विपञ्चदशधा क्षेत्रं कृत्वा जातान्यथाब्जज । शतानि नवभागानि मध्यतः पुष्करं लिखेत्

dvipañcadaśadhā kṣetraṃ kṛtvā jātānyathābjaja | śatāni navabhāgāni madhyataḥ puṣkaraṃ likhet

300

शतेनैव तु सार्धेन षडूनेन ततो बहिः । पीठं पङ्क्तिचतुष्केण ततो द्वौ गात्रगापदैः [क्, ग्: गात्रकापदैः]

śatenaiva tu sārdhena ṣaḍūnena tato bahiḥ | pīṭhaṃ paṅkticatuṣkeṇa tato dvau gātragāpadaiḥ [k, g: gātrakāpadaiḥ]

301

चत्वारिंशत्तु भागानि चतुरभ्यधिकानि च । दीक्षु मध्यमबिम्बार्थं द्विषट्कं परिमार्ज्य च

catvāriṃśattu bhāgāni caturabhyadhikāni ca | dīkṣu madhyamabimbārthaṃ dviṣaṭkaṃ parimārjya ca

302

आद्यपङ्क्तौ चतुष्कं तु अन्त्यपङ्क्तौ तथैव च । मध्यपङ्क्तिद्वयाच्चैव द्वितयं द्वितयं पुनः

ādyapaṅktau catuṣkaṃ tu antyapaṅktau tathaiva ca | madhyapaṅktidvayāccaiva dvitayaṃ dvitayaṃ punaḥ

303

एकीकृत्य ततोबाह्ये द्वे द्वे बिम्बेऽष्टभागजे । प्रागावसानपङ्क्तिभ्यामेकैकं च द्विजांशकम्

ekīkṛtya tatobāhye dve dve bimbe'ṣṭabhāgaje | prāgāvasānapaṅktibhyāmekaikaṃ ca dvijāṃśakam

304

त्रिणि त्रीण्यन्तरस्थाभ्यां कृत्वैवं तस्य पार्श्वयोः । कार्यं बिम्बद्वयं चास्य प्राक् प्रत्यक्पादयोर्द्विज

triṇi trīṇyantarasthābhyāṃ kṛtvaivaṃ tasya pārśvayoḥ | kāryaṃ bimbadvayaṃ cāsya prāk pratyakpādayordvija

305

मध्यसंख्यैः पदैरेतामेकैकामन्तरा [क्, ग्: पदै ह्येता] द्वयोः । एवं गात्रगणे सिद्धे पञ्चबिम्बान्विते ततः

madhyasaṃkhyaiḥ padairetāmekaikāmantarā [k, g: padai hyetā] dvayoḥ | evaṃ gātragaṇe siddhe pañcabimbānvite tataḥ

306

चतुर्बिम्बजयुक्तानि चरणानि प्रकल्पयेत् । एकैकं चरणं कुर्याद्विंशत्यंशकसंवृतम्

caturbimbajayuktāni caraṇāni prakalpayet | ekaikaṃ caraṇaṃ kuryādviṃśatyaṃśakasaṃvṛtam

307

ततो व्योमाश्रिनिकटाच्छोधयेद्भागसप्तकम् । एकांशमाद्यपङ्क्तौ तु त्रीणि त्रीण्यपरं द्वयात्

tato vyomāśrinikaṭācchodhayedbhāgasaptakam | ekāṃśamādyapaṅktau tu trīṇi trīṇyaparaṃ dvayāt

308

कृत्वैवं पादमध्ये तु बिम्बं त्रीण्यथ मे शृणु । पार्श्वद्वये तु द्वितयं त्रितयं तदधस्तयोः

kṛtvaivaṃ pādamadhye tu bimbaṃ trīṇyatha me śṛṇu | pārśvadvaye tu dvitayaṃ tritayaṃ tadadhastayoḥ

309

द्वितीयपङ्क्तावेकांशं गृहीत्वा द्वितयं पुनः । तृतीयपङ्क्तावेकं तु बहिष्ठायां तु रञ्जयेत्

dvitīyapaṅktāvekāṃśaṃ gṛhītvā dvitayaṃ punaḥ | tṛtīyapaṅktāvekaṃ tu bahiṣṭhāyāṃ tu rañjayet

310

एवं चतुर्विधं [क्, ग्: चतुर्भिस्संसिद्धं] विद्धि पक्षबिम्बद्वयं तु तत् । पञ्चांशं यत्तयोर्बिम्बं बाह्यपङ्क्त्या तु कल्पयेत्

evaṃ caturvidhaṃ [k, g: caturbhissaṃsiddhaṃ] viddhi pakṣabimbadvayaṃ tu tat | pañcāṃśaṃ yattayorbimbaṃ bāhyapaṅktyā tu kalpayet

311

भागं पङ्क्तिद्वयेनाथ वीथीं शेषत्रयेण तु । द्विचतुष्षट्पदान्यत्र द्वारं कण्ठादितः क्रमात्

bhāgaṃ paṅktidvayenātha vīthīṃ śeṣatrayeṇa tu | dvicatuṣṣaṭpadānyatra dvāraṃ kaṇṭhāditaḥ kramāt

312

शोभोपशोभशोभानि प्राग्वन्नवपदानि च । यथैकैका ? [ख्: यथैकैकं] दिशं ? भागे भवेच्छोभाचतुष्टयम्

śobhopaśobhaśobhāni prāgvannavapadāni ca | yathaikaikā ? [kh: yathaikaikaṃ] diśaṃ ? bhāge bhavecchobhācatuṣṭayam

313

उपशोभद्वयं चैव तथा तत् परिमार्जयेत् । द्विबिम्बमथ कोणं च कुर्याच्छोभान्तरस्थितम्

upaśobhadvayaṃ caiva tathā tat parimārjayet | dvibimbamatha koṇaṃ ca kuryācchobhāntarasthitam

314

एकांशं पूर्वपङ्क्तौ तु द्वितीये स्याच्चतुष्टयम् । अग्रं हित्वा पदेनैव बिम्बं कोणगतं भवेत्

ekāṃśaṃ pūrvapaṅktau tu dvitīye syāccatuṣṭayam | agraṃ hitvā padenaiva bimbaṃ koṇagataṃ bhavet

315

भागपञ्चकसंयुक्तं यथा बाह्यस्थमुच्यते । नवांशानि बहिष्ठायां द्वितीयायां तु वै पदम्

bhāgapañcakasaṃyuktaṃ yathā bāhyasthamucyate | navāṃśāni bahiṣṭhāyāṃ dvitīyāyāṃ tu vai padam

316

एवं दशांशजं कृत्वा रागजालेन पूरयेत् । प्रफुल्लरक्तोत्पलवत् कोणं कुर्यात्तु पङ्कजम्

evaṃ daśāṃśajaṃ kṛtvā rāgajālena pūrayet | praphullaraktotpalavat koṇaṃ kuryāttu paṅkajam

317

गात्रस्य मध्यबिम्बानि पीतपिष्टप्रभाणि च । द्वे बिम्बे तदुपस्थे तु कुर्यान्मरतकोपमे

gātrasya madhyabimbāni pītapiṣṭaprabhāṇi ca | dve bimbe tadupasthe tu kuryānmaratakopame

318

तस्यामपि च बाह्यस्थे तपनीयोज्ज्वले स्मृते [क्, ग्, घ्: स्मिते] । चरणे मध्यबिम्बं यत् तत् कार्यं रजतोज्ज्वलम्

tasyāmapi ca bāhyasthe tapanīyojjvale smṛte [k, g, gh: smite] | caraṇe madhyabimbaṃ yat tat kāryaṃ rajatojjvalam

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 5)

319

बाह्लीकपुष्पसदृशो (भागा [ख्: ( ) अन्तर्गतं गलितम्] * * क * * मध्यवत् । कुर्यान्मरतकाभस्तु स ? समीपगतं च यत्

bāhlīkapuṣpasadṛśo (bhāgā [kh: ( ) antargataṃ galitam] * * ka * * madhyavat | kuryānmaratakābhastu sa ? samīpagataṃ ca yat

320

तस्याभ्युपगतं शोता) * * * * स्य बाह्यगते द्विज । दाडिमीपुष्पसदृशं तृतीयं तदुपस्थितम्

tasyābhyupagataṃ śotā) * * * * sya bāhyagate dvija | dāḍimīpuṣpasadṛśaṃ tṛtīyaṃ tadupasthitam

321

कुन्देन्दुधवलां वीथीं कुर्याद्द्वाराणि पूरयेत् । राजपाषाणतुल्येन शोभां गात्रकमध्यवत्

kundendudhavalāṃ vīthīṃ kuryāddvārāṇi pūrayet | rājapāṣāṇatulyena śobhāṃ gātrakamadhyavat

322

कुर्यान्मरतकाभं तु तत्समीपगतं च यत् । तस्याद्युपगतं शोभं भवेत्तच्चम्पकप्रभम्

kuryānmaratakābhaṃ tu tatsamīpagataṃ ca yat | tasyādyupagataṃ śobhaṃ bhavettaccampakaprabham

323

कोणात् सुन्दरगं बिम्बं कार्यं रक्तोज्ज्वलेन तत् । इन्द्रनीलनिभेनाथ तद्बाह्यं परिभूषयेत्

koṇāt sundaragaṃ bimbaṃ kāryaṃ raktojjvalena tat | indranīlanibhenātha tadbāhyaṃ paribhūṣayet

324

ध्रुवाभिधानमित्युक्तं [क्, ग्, घ्: धूपाभिधान] परमानन्दमुच्यते । एकत्रिंशत्पदैस्सम्यक् कृत्वा क्षेत्रं [क्, ग्, घ्: क्षेत्रं हि * * *] हि जायते

*dhruvābhidhānamityuktaṃ [k, g, gh: dhūpābhidhāna] paramānandamucyate | ekatriṃśatpadaissamyak kṛtvā kṣetraṃ [k, g, gh: kṣetraṃ hi * * ] hi jāyate

325

- - - [अत्र ग्रन्थपातः - अयं पञ्चमोऽध्यायः सर्वतोभद्रादिचतुर्विंशतिभेदभिन्नानां मण्डलानां लक्षणप्रतिपादनैकान्ततया प्रवृत्तः अन्तिमस्य परमानन्दस्य लक्षणोपक्रमे भग्नः अथ त्रुटितादिभागेन षष्ठाध्यायखण्डेनानुस्यूतस्सर्वेषु कोशेषु लक्ष्यते अतष्षष्ठाध्यायखण्डमितः पृथक्कृत्य पञ्चमाध्यायस्य समाप्तिस्थानमत्र समाहितम्] * * * * । * * * * * * * *

** * * * [atra granthapātaḥ - ayaṃ pañcamo'dhyāyaḥ sarvatobhadrādicaturviṃśatibhedabhinnānāṃ maṇḍalānāṃ lakṣaṇapratipādanaikāntatayā pravṛttaḥ antimasya paramānandasya lakṣaṇopakrame bhagnaḥ atha truṭitādibhāgena ṣaṣṭhādhyāyakhaṇḍenānusyūtassarveṣu kośeṣu lakṣyate ataṣṣaṣṭhādhyāyakhaṇḍamitaḥ pṛthakkṛtya pañcamādhyāyasya samāptisthānamatra samāhitam] * * * * | * * * * * * * **

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां सर्वतोभद्रादिमण्डललक्षणो नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ sarvatobhadrādimaṇḍalalakṣaṇo nāma pañcamo'dhyāyaḥ

733

अथ षष्ठोऽध्यायः * * * * [अयमध्यायः पद्मलक्षणप्रतिपादकः तथैवान्ते निगमितश्च अस्यादौ महान् ग्रन्थपातः अत्रेदमवधेयं अस्मादध्यायात् पूर्वतनः पञ्चमोऽध्यायः इदम्परतया सर्वतोभद्रादिमण्डललक्षणप्रतिपादकः तस्य चान्ते ग्रन्थपातः तच्चिह्नमपि न किञ्चित् प्रदर्शितम् सर्वेषु कोशेषु प्रत्युत पञ्चमाध्यायस्य त्रुटिस्थले भग्नमुखोऽयं षष्ठाध्यायभागः अलक्षितसन्धिबन्धस्संयोजितः दैवादन्ते इति षष्ठोऽध्यायः इति निगमितौ दृश्यते ] * * * *

*atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ * * * * [ayamadhyāyaḥ padmalakṣaṇapratipādakaḥ tathaivānte nigamitaśca asyādau mahān granthapātaḥ atredamavadheyaṃ asmādadhyāyāt pūrvatanaḥ pañcamo'dhyāyaḥ idamparatayā sarvatobhadrādimaṇḍalalakṣaṇapratipādakaḥ tasya cānte granthapātaḥ taccihnamapi na kiñcit pradarśitam sarveṣu kośeṣu pratyuta pañcamādhyāyasya truṭisthale bhagnamukho'yaṃ ṣaṣṭhādhyāyabhāgaḥ alakṣitasandhibandhassaṃyojitaḥ daivādante iti ṣaṣṭho'dhyāyaḥ iti nigamitau dṛśyate ] * * * **

भूमौ [क्: * * * * पुनः; ग्, घ्: भूतसमात् तः विभज] विभजयेत्तस्मात् ततो विभजयेत् पुनः । कृत्वोभयं परिच्छिन्नं * * * * [ख्: चिह्नं व्यामो ?; ग्, घ्: चिह्नं * * * * च्छ्यामो] गवं पुरा

bhūmau [k: * * * * punaḥ; g, gh: bhūtasamāt taḥ vibhaja] vibhajayettasmāt tato vibhajayet punaḥ | kṛtvobhayaṃ paricchinnaṃ * * * * [kh: cihnaṃ vyāmo ?; g, gh: cihnaṃ * * * * cchyāmo] gavaṃ purā

ततोऽष्टमनवांशं च दशमैकादशं [ग्, घ्: दशमेकादशं] च वा । द्वादशांशं परित्यज्य क्रमात् [क्, ग्, घ्: कामपात्राभशीचये] पत्राग्रसिद्धये

tato'ṣṭamanavāṃśaṃ ca daśamaikādaśaṃ [g, gh: daśamekādaśaṃ] ca vā | dvādaśāṃśaṃ parityajya kramāt [k, g, gh: kāmapātrābhaśīcaye] patrāgrasiddhaye

पञ्चानामपि पञ्चाअनां [पद्मानां इति स्यात्] त्रिपत्राद्यावदन्तिमम् । शेषेण कर्णिकाभागे केसराणि दलानि च

pañcānāmapi pañcāanāṃ [padmānāṃ iti syāt] tripatrādyāvadantimam | śeṣeṇa karṇikābhāge kesarāṇi dalāni ca

सम्यग्विकसिताकारं पद्मक्षेत्रेष्वयं क्रमः । दलाग्रसिद्धये नूनमाख्यातं कमलोद्भव

samyagvikasitākāraṃ padmakṣetreṣvayaṃ kramaḥ | dalāgrasiddhaye nūnamākhyātaṃ kamalodbhava

वक्ष्ये मुकुलिताकारं पद्मपत्राग्रसाधनम् । मध्याचिह्नावसानं ? [ख्: मध्याद्विहावसानं] तु कर्णिकाद्यैर्विभज्य च

vakṣye mukulitākāraṃ padmapatrāgrasādhanam | madhyācihnāvasānaṃ ? [kh: madhyādvihāvasānaṃ] tu karṇikādyairvibhajya ca

भागैश्चतुष्प्रकारोत्थैस्सुसमैर्विषमैस्तु वा । यथा तत् ते प्रवक्ष्यामि येन निस्संशयो भवेत्

bhāgaiścatuṣprakārotthaissusamairviṣamaistu vā | yathā tat te pravakṣyāmi yena nissaṃśayo bhavet

नवाष्टसप्तषट्पञ्चचतुर्भिश्चांशकैर्भवेत् । त्रिदलाद्यष्टपत्रान्तक्षेत्रं वक्ष्ये पृथक् पृथक्

navāṣṭasaptaṣaṭpañcacaturbhiścāṃśakairbhavet | tridalādyaṣṭapatrāntakṣetraṃ vakṣye pṛthak pṛthak

मध्यदेशात् समारभ्य शेषं क्षेत्रावसानकम् । एकैकांशेन सर्वेषां मध्ये कार्या च कर्णिका

madhyadeśāt samārabhya śeṣaṃ kṣetrāvasānakam | ekaikāṃśena sarveṣāṃ madhye kāryā ca karṇikā

शेषाणां त्रिंशत्संख्यानां [क्, ग्, घ्: त्रिंशत्संख्येन] त्रिष्वाद्यप्रतिदीर्घिताः [ख्: -दीर्घकाः] । केसराण्यंशदीर्घाणि दलमूलार्धकर्णिका [क्: दलमूला * * * * * * * ; ग्, घ्: दलमूलाथकान्यथा]

śeṣāṇāṃ triṃśatsaṃkhyānāṃ [k, g, gh: triṃśatsaṃkhyena] triṣvādyapratidīrghitāḥ [kh: -dīrghakāḥ] | kesarāṇyaṃśadīrghāṇi dalamūlārdhakarṇikā [k: dalamūlā * * * * * * * ; g, gh: dalamūlāthakānyathā]

अथवा कर्णिकोच्छ्रायतुल्यानि परिकल्प्य वै । स्थितानि पत्रमध्ये तु सर्वत्र द्वित्रिसंख्यया

athavā karṇikocchrāyatulyāni parikalpya vai | sthitāni patramadhye tu sarvatra dvitrisaṃkhyayā

दलशेषं द्विधा कृत्वा तन्मध्ये प्रथमं स्मृतम् । मध्यात् पद्मदलाग्रं यत् कोटिमूले तु कीर्तितम्

dalaśeṣaṃ dvidhā kṛtvā tanmadhye prathamaṃ smṛtam | madhyāt padmadalāgraṃ yat koṭimūle tu kīrtitam

त्रिपत्राद्यष्टपत्रान्तं पद्मानामीदृशो विधिः । नवपत्रादितो [क्, ग्, घ्: नवपत्रान्ततो] यावत् सप्तविंशद्दलान्तकम्

tripatrādyaṣṭapatrāntaṃ padmānāmīdṛśo vidhiḥ | navapatrādito [k, g, gh: navapatrāntato] yāvat saptaviṃśaddalāntakam

यथा स्यात् कर्णिकामानं तत् ते वच्मि सकेसरम् । न्यूनं विंशतिमं भागमष्टपत्रस्य कर्णिकम्

yathā syāt karṇikāmānaṃ tat te vacmi sakesaram | nyūnaṃ viṃśatimaṃ bhāgamaṣṭapatrasya karṇikam

तत्कर्णिकाप्रमाणस्य त्वेकवृद्ध्या [ख्: त्वेकवृद्धि] तु वंशयेत् । विधिनाऽनेन पद्मानां प्रथिका ? कर्णिका नयेत्

tatkarṇikāpramāṇasya tvekavṛddhyā [kh: tvekavṛddhi] tu vaṃśayet | vidhinā'nena padmānāṃ prathikā ? karṇikā nayet

दलप्रदं केसरं यत् कुर्याच्छिष्टेन पूर्ववत् । दीर्घिकाकेसराणां तु कर्णिकार्धेन वर्धयेत्

dalapradaṃ kesaraṃ yat kuryācchiṣṭena pūrvavat | dīrghikākesarāṇāṃ tu karṇikārdhena vardhayet

अथोऽन्येन दलाब्जानां यागानां देवता पुनः । ब्रह्मन् निर्वर्त्यमानानामेष एव विधिस्स्मृतः

atho'nyena dalābjānāṃ yāgānāṃ devatā punaḥ | brahman nirvartyamānānāmeṣa eva vidhissmṛtaḥ

सुस्थिताधारपद्मानां हेमशैलादिवर्त्मनाम् । पर्यङ्कशयनाभोगं मूर्त्यादीनां निवेशने

susthitādhārapadmānāṃ hemaśailādivartmanām | paryaṅkaśayanābhogaṃ mūrtyādīnāṃ niveśane

तत्प्रभा पतिकानां [क्, ग्, घ्: पतिकाञ्चानां] च चतुर्थांशेन कल्पयेत् । पत्राणि केसराढ्यानि त्रिभिरंशैस्तु कर्णिका

tatprabhā patikānāṃ [k, g, gh: patikāñcānāṃ] ca caturthāṃśena kalpayet | patrāṇi kesarāḍhyāni tribhiraṃśaistu karṇikā

सा चोच्छ्रिता दलार्धेन दलमानेन वा भवेत् । कुर्याद्दलार्धदीर्घाणि पतितानि तदन्तरे

sā cocchritā dalārdhena dalamānena vā bhavet | kuryāddalārdhadīrghāṇi patitāni tadantare

केसराण्यथवा विद्धि तत्त्रिभागसमानि च । कल्पनीयानि वा विप्र कर्णिकासंश्रितानि च

kesarāṇyathavā viddhi tattribhāgasamāni ca | kalpanīyāni vā vipra karṇikāsaṃśritāni ca

प्रागुक्तोच्छ्रायमानानि सम्यगेवोत्थितानि च । ईदृशानां द्विजाब्जानां सहस्रशतसंख्यया

prāguktocchrāyamānāni samyagevotthitāni ca | īdṛśānāṃ dvijābjānāṃ sahasraśatasaṃkhyayā

शोभानुरूपया दृष्ट्वा संपाद्या पत्रसन्ततिः । कर्णिकाऽपि ततः कुर्यादुक्तमानाधिका यया ? [ग्, घ्: ऽथवा]

śobhānurūpayā dṛṣṭvā saṃpādyā patrasantatiḥ | karṇikā'pi tataḥ kuryāduktamānādhikā yayā ? [g, gh: 'thavā]

वृत्तायतानां पद्मानामेष भावविधिस्स्मृतः । एवं सञ्चिन्तयित्वा तु द्यौस्स्यादूनाधिका यथा

vṛttāyatānāṃ padmānāmeṣa bhāvavidhissmṛtaḥ | evaṃ sañcintayitvā tu dyaussyādūnādhikā yathā

भ्राम्यं वृत्तचतुष्कं तु मध्यस्थं विद्धि कर्णिका । द्वितीयं केसराख्यं तु दलमध्यं तृतीयकम्

bhrāmyaṃ vṛttacatuṣkaṃ tu madhyasthaṃ viddhi karṇikā | dvitīyaṃ kesarākhyaṃ tu dalamadhyaṃ tṛtīyakam

नार्यां ? दलावसानं तु स्यात्तं चिह्नोन्तिकन्तुवत् ? । पश्चादलावसानस्थवृत्तस्याह्यन्तरे स्थिते

nāryāṃ ? dalāvasānaṃ tu syāttaṃ cihnontikantuvat ? | paścādalāvasānasthavṛttasyāhyantare sthite

पद्मानां प्राग्बहिश्चोक्तं प्रागुक्तपरिसंख्यया । अनुक्तेष्वपि वाऽब्जेषु नियमादूर्ध्वगेषु च

padmānāṃ prāgbahiścoktaṃ prāguktaparisaṃkhyayā | anukteṣvapi vā'bjeṣu niyamādūrdhvageṣu ca

सामान्यमंश संख्याता [ख्, ग्, घ्: सङ्घाता] तेष्वन्येषूदितेष्वपि । त्रिपत्रादिषु सर्वेषु त्वथवा कमलोद्भव

sāmānyamaṃśa saṃkhyātā [kh, g, gh: saṅghātā] teṣvanyeṣūditeṣvapi | tripatrādiṣu sarveṣu tvathavā kamalodbhava

येन यद्भ्राजते पद्मं सोंशस्तस्याग्रतः क्षिपेत् । पत्रविस्तारसंक्षेपवशेन च वरप्रदः

yena yadbhrājate padmaṃ soṃśastasyāgrataḥ kṣipet | patravistārasaṃkṣepavaśena ca varapradaḥ

तस्मात् संक्षिप्तपत्राणामग्रं दीर्घं विराजते । तद्वद्बिम्बोदरस्थानां बहुपल्लविनां तु वै

tasmāt saṃkṣiptapatrāṇāmagraṃ dīrghaṃ virājate | tadvadbimbodarasthānāṃ bahupallavināṃ tu vai

साग्रपत्रांशसिद्धिं च कृत्वैवं सूत्रसञ्चयम् । स्फटिकादर्धमंशानां विनिक्षिप्य ततोऽब्जज

sāgrapatrāṃśasiddhiṃ ca kṛtvaivaṃ sūtrasañcayam | sphaṭikādardhamaṃśānāṃ vinikṣipya tato'bjaja

दलार्धमानसूत्रेण दलाग्रं संस्थितेन च । दलांशकं * * * [क्: * * * *; ख्, ग्, घ्: द्विसा] सन्तु दलांशस्यैव मध्यमा

*dalārdhamānasūtreṇa dalāgraṃ saṃsthitena ca | dalāṃśakaṃ * * * [k: * * * ; kh, g, gh: dvisā] santu dalāṃśasyaiva madhyamā

मत्स्यचिह्नद्वयेनैव सम्यगुत्पाद्य सङ्गमम् । पत्रमध्यं प्रसिद्ध्यर्थं तेषु सूत्राण्यतः क्षिपेत्

matsyacihnadvayenaiva samyagutpādya saṅgamam | patramadhyaṃ prasiddhyarthaṃ teṣu sūtrāṇyataḥ kṣipet

दलरामप्यमं ? सूत्रं प्रकीर्त्या ? ह्यवतिष्ठते । शेषं सूत्रद्वयं ह्येषां साधकं स्यात् परस्परम्

dalarāmapyamaṃ ? sūtraṃ prakīrtyā ? hyavatiṣṭhate | śeṣaṃ sūtradvayaṃ hyeṣāṃ sādhakaṃ syāt parasparam

इत्युक्तं पद्मयागानां सूत्रपातं समासतः । दलानां घटनां [ख्: विदलानां च समासा] चाथ समासाच्छृणु सन्ततिम्

ityuktaṃ padmayāgānāṃ sūtrapātaṃ samāsataḥ | dalānāṃ ghaṭanāṃ [kh: vidalānāṃ ca samāsā] cātha samāsācchṛṇu santatim

यद्वेन्दुलाञ्छनाद्यैस्तु ससूत्रैरेव जायते । अभीप्सितामपूजास्य ? [ख्: तामपूजा स्यात्] प्रादक्षिण्याल्लिखेद्दलम्

yadvendulāñchanādyaistu sasūtraireva jāyate | abhīpsitāmapūjāsya ? [kh: tāmapūjā syāt] prādakṣiṇyāllikheddalam

दिग्विदिक्सप्तसंश्लेषैः पूरणाय कजच्छदैः । दलमध्ये कदोरस्थं ? सूत्राणां तु दलान्तरम्

digvidiksaptasaṃśleṣaiḥ pūraṇāya kajacchadaiḥ | dalamadhye kadorasthaṃ ? sūtrāṇāṃ tu dalāntaram

तुर्यवृत्तावसानाद्वै [ख्: वसानाद्यैः] समारभ्य तु लाञ्चह्येत् । स्पृशेत् तत्सिद्धिसूत्राभ्यां मध्ये तु सदृशक्षितिः

turyavṛttāvasānādvai [kh: vasānādyaiḥ] samārabhya tu lāñcahyet | spṛśet tatsiddhisūtrābhyāṃ madhye tu sadṛśakṣitiḥ

सूत्रयोश्शशिनो ? नन्याद्यथा कण्ठौ तु मीलिता [क्, ग्, घ्: मीलिना] । ततश्शशिकलाशृङ्गस्थाने सूत्रं निधाय च

sūtrayośśaśino ? nanyādyathā kaṇṭhau tu mīlitā [k, g, gh: mīlinā] | tataśśaśikalāśṛṅgasthāne sūtraṃ nidhāya ca

दलाग्रभागपर्यन्त निष्पाल्यावपरं तु वा [ख्: निष्पाद्यावपरं तु च] । कृतेनानेन विधिना शीर्णपत्राकृतिर्भवेत्

dalāgrabhāgaparyanta niṣpālyāvaparaṃ tu vā [kh: niṣpādyāvaparaṃ tu ca] | kṛtenānena vidhinā śīrṇapatrākṛtirbhavet

अन्तराद्यन्तसूत्राभ्या [क्, ग्, घ्: अन्तरादद्य] मशान्तानाममत्यशीम् ? [क्: मन्तनाम * * *; ग्, घ्: मन्तनाममत्यशि] । सिद्धस्य शर्णोपत्रस्य चान्तरे [क्: शीर्णपत्रस्य इति स्यात्] त्वग्रांशार्धस्य [घ्: त्वग्रांद्धशार्धं स्य शान्तरे]

*antarādyantasūtrābhyā [k, g, gh: antarādadya] maśāntānāmamatyaśīm ? [k: mantanāma * * ; g, gh: mantanāmamatyaśi] | siddhasya śarṇopatrasya cāntare [k: śīrṇapatrasya iti syāt] tvagrāṃśārdhasya [gh: tvagrāṃddhaśārdhaṃ sya śāntare]

कृत्वा सूत्रं समानीय [ग्, घ्: समानीवा] प्राग्दत्तांशस्य सन्निधिम् । एवं तदवधे सूत्रस्तदेव ? [क्, घ्: सूत] कमलोद्भव

kṛtvā sūtraṃ samānīya [g, gh: samānīvā] prāgdattāṃśasya sannidhim | evaṃ tadavadhe sūtrastadeva ? [k, gh: sūta] kamalodbhava

दिव्य चन्दनलेख्यां [क्: चन्दनवे * * *; ग्: चन्दनवेल्यां चां; घ्: चन्दनवेलां द्यांचां] च जलयेच्छशिलाञ्छने । अग्रवज्जायते तीक्ष्णं मध्यदन्तौ ? दलान्तरम्

*divya candanalekhyāṃ [k: candanave * * ; g: candanavelyāṃ cāṃ; gh: candanavelāṃ dyāṃcāṃ] ca jalayecchaśilāñchane | agravajjāyate tīkṣṇaṃ madhyadantau ? dalāntaram

अथ संसक्तपत्राणां स्यादिदं * * * * [ख्: चय] साधनम् । अथासंसक्तपत्राणां स * * * * सूत्रत्व [ख्: सद्वि सचि] * * * * विना [ख्: बिंविनाम्]

atha saṃsaktapatrāṇāṃ syādidaṃ * * * * [kh: caya] sādhanam | athāsaṃsaktapatrāṇāṃ sa * * * * sūtratva [kh: sadvi saci] * * * * vinā [kh: biṃvinām]

विना शकुर्याच्चपसा * * * * * * * * । * * * * * * * मुत्थानमर्थानां पत्रजन्मावधेः पृथक्

vinā śakuryāccapasā * * * * * * * * | * * * * * * * mutthānamarthānāṃ patrajanmāvadheḥ pṛthak

यथा तदधुना वच्मि तव सन्देहशान्तये । दलसिद्धिम् विना प्राक् * * * * संयुक्तं लिख्य पङ्कजम्

yathā tadadhunā vacmi tava sandehaśāntaye | dalasiddhim vinā prāk * * * * saṃyuktaṃ likhya paṅkajam

त्यक्त्वा व्योमार्धमात्रं तु समीपात् सूत्रमध्ययोः । तृतीयांशं तु पादं वा ज्ञात्वांशाब्जे पदे स्मृतिम्

tyaktvā vyomārdhamātraṃ tu samīpāt sūtramadhyayoḥ | tṛtīyāṃśaṃ tu pādaṃ vā jñātvāṃśābje pade smṛtim

एतंचन्द्रेऽर्धचन्द्रं [ख्: एतच्चन्द्रार्ध] तु दलमध्यं तु पूर्ववत् । छत्रं ग ? ब्रह्मदेशस्थं सूत्रद्वितयपातनात्

etaṃcandre'rdhacandraṃ [kh: etaccandrārdha] tu dalamadhyaṃ tu pūrvavat | chatraṃ ga ? brahmadeśasthaṃ sūtradvitayapātanāt

- - - स्यात् संसक्तपत्रं तु मार्जनासिद्धिसूत्रयोः । अदृष्टपृष्ठभागस्य परिवारावृतस्य च

** * * * syāt saṃsaktapatraṃ tu mārjanāsiddhisūtrayoḥ | adṛṣṭapṛṣṭhabhāgasya parivārāvṛtasya ca*

सांमुख्यं तु विभोः कल्प्यं भागमाश्रित्य दक्षिणम् । आश्रयं भृतपादीनां दिग्विदिग्घृदयं हियम्

sāṃmukhyaṃ tu vibhoḥ kalpyaṃ bhāgamāśritya dakṣiṇam | āśrayaṃ bhṛtapādīnāṃ digvidigghṛdayaṃ hiyam

अग्रात् प्राच्यमथाग्नेयं दक्षिणे नै-ऋतिक्रमात् । एवमुत्तरभागे तु ऐशानं दैवतं स्मृतम्

agrāt prācyamathāgneyaṃ dakṣiṇe nai-ṛtikramāt | evamuttarabhāge tu aiśānaṃ daivataṃ smṛtam

दलता देवमस्याथ ? ददतं धनमुच्यते । प्रागीशदलसन्धेस्तु मध्यात् सूत्रं प्रसार्य च

dalatā devamasyātha ? dadataṃ dhanamucyate | prāgīśadalasandhestu madhyāt sūtraṃ prasārya ca

आप्य-ऋक्षेशयोः पत्रं सिद्धपर्यन्तमानयेत् । प्राक्पदादीश्वराख्यस्य पोम्यव्यं ? पूर्वलक्षितम्

āpya-ṛkṣeśayoḥ patraṃ siddhaparyantamānayet | prākpadādīśvarākhyasya pomyavyaṃ ? pūrvalakṣitam

पङ्क्तित्वे वर्तमानस्य दलजालस्य लक्षणम् । इत्येतत् पत्रबन्धानामब्जानामब्जसंभव

paṅktitve vartamānasya dalajālasya lakṣaṇam | ityetat patrabandhānāmabjānāmabjasaṃbhava

कीर्तितं सर्वसामान्यं कर्णिकासाधनं शृणु । सार्धेन मूलव्यासेन तेन पादाधिकेन वा

kīrtitaṃ sarvasāmānyaṃ karṇikāsādhanaṃ śṛṇu | sārdhena mūlavyāsena tena pādādhikena vā

द्विगुणेनाथवा विप्र कुर्यद्वै कर्णिकोच्छ्रितम् । सबीजं वक्त्रविस्तारं तथैनेन [तथैतेन इति स्यात्] प्रकल्पयेत्

dviguṇenāthavā vipra kuryadvai karṇikocchritam | sabījaṃ vaktravistāraṃ tathainena [tathaitena iti syāt] prakalpayet

हिबेरकर्णिकाप्रान्तं ? मेखलार्थं विवर्ज्य च । ब्रह्मस्थानपदे शेषं बीजार्थं विभजेद् द्विधा

hiberakarṇikāprāntaṃ ? mekhalārthaṃ vivarjya ca | brahmasthānapade śeṣaṃ bījārthaṃ vibhajed dvidhā

बीजैस्तन्मध्यतस्तस्य [घ्: बीजैः इत्याद्यर्धत्रयं गलितम्] दिग्विदिक्ष्वष्टकं लिखेत् । परिधेरवसानं तु बीजानामन्तरं द्विज

bījaistanmadhyatastasya [gh: bījaiḥ ityādyardhatrayaṃ galitam] digvidikṣvaṣṭakaṃ likhet | paridheravasānaṃ tu bījānāmantaraṃ dvija

किञ्चिन्निम्नाऽथ कर्तव्यं बीजो [ख्: बीजोपं सज्यते] वै कथयते यथा । जाम्बुनदादिधातूत्थं यज्ञकाष्ठाश्मजं तु वा

kiñcinnimnā'tha kartavyaṃ bījo [kh: bījopaṃ sajyate] vai kathayate yathā | jāmbunadādidhātūtthaṃ yajñakāṣṭhāśmajaṃ tu vā

सुषिरं कर्णिकाकारं मन्त्रं कुर्याद्विभेदभृत् [ख्: भेदकृत् - हृत्] । तेनेन्द्रकर्णिकाकारं कर्णकेल ? समुच्छ्रितम्

suṣiraṃ karṇikākāraṃ mantraṃ kuryādvibhedabhṛt [kh: bhedakṛt - hṛt] | tenendrakarṇikākāraṃ karṇakela ? samucchritam

श्रीवेष्टकस्समुदितमीषत्क्षीरमधुप्लतम् । * * * * ण्डपिष्टशालीनचूर्णेन सह योज्य च

śrīveṣṭakassamuditamīṣatkṣīramadhuplatam | * * * * ṇḍapiṣṭaśālīnacūrṇena saha yojya ca

रञ्जितं कुङ्कुमेनैव सुपीतेनाथ [क्, ग्, घ्: सवि * * * * थ] सानुना । द्विदेहं तेन तद्वक्त्रं पत्रबन्धु प्रसूर्य च ?

rañjitaṃ kuṅkumenaiva supītenātha [k, g, gh: savi * * * * tha] sānunā | dvidehaṃ tena tadvaktraṃ patrabandhu prasūrya ca ?

कवाटरहितं कृत्वा पिण्डीभूय यथागतम् । तदा नियोज्य स्वक्षेत्रे हेमरत्नादिकान्विते

kavāṭarahitaṃ kṛtvā piṇḍībhūya yathāgatam | tadā niyojya svakṣetre hemaratnādikānvite

- - पात्राणि [ख्, ग्, घ्: भसा पत्राणि] सर्वाणि कामान्निम्नादि पूर्य च । प्रोक्तानि तु च वै मध्याज्जलस्थमिव गोलकम्

** * * pātrāṇi [kh, g, gh: bhasā patrāṇi] sarvāṇi kāmānnimnādi pūrya ca | proktāni tu ca vai madhyājjalasthamiva golakam*

करिकुम्भसमानानि द्विजाण्डसदृशानि च । स बाह्याभ्यन्तरन्तस्थो देवीशोणोन्नतानि च

karikumbhasamānāni dvijāṇḍasadṛśāni ca | sa bāhyābhyantarantastho devīśoṇonnatāni ca

क्रमान्निम्नं तु वै यावद्भूभागसतां व्रजेत् । तनुमूलप्रसुप्रान्तं ? मध्यमध्यानि पूरयेत्

kramānnimnaṃ tu vai yāvadbhūbhāgasatāṃ vrajet | tanumūlaprasuprāntaṃ ? madhyamadhyāni pūrayet

799

वृक्षलास्थलतुल्यानि क्रमशः केसराणि च । * * * * [अत्र महान् ग्रन्थपातः] * * * * * * * * * * * * । * * * * * * * * * * * * * * * *

*vṛkṣalāsthalatulyāni kramaśaḥ kesarāṇi ca | * * * * [atra mahān granthapātaḥ] * * * * * * * * * * * * | * * * * * * * * * * * * * * * **

एवं सम्पाद्य संपूज्य अन्येषाभ्यन्तरे ? द्विज । * * * * * * * * * * * * * * * *

*evaṃ sampādya saṃpūjya anyeṣābhyantare ? dvija | * * * * * * * * * * * * * * * **

अध्यात्मा ह्यधिदेवाख्या अधिभूतक्रमेण तु । मन्त्राणि मन्त्रमूर्तिश्च तत्त्वानि सकलानि च

adhyātmā hyadhidevākhyā adhibhūtakrameṇa tu | mantrāṇi mantramūrtiśca tattvāni sakalāni ca

मन्त्रो ह्यध्यात्ममुद्दिष्टं मन्त्रमूर्त्यधिदैवतम् । अधिभूतं स्मृतं तत्त्व मित्येवं क्रियते द्विज

mantro hyadhyātmamuddiṣṭaṃ mantramūrtyadhidaivatam | adhibhūtaṃ smṛtaṃ tattva mityevaṃ kriyate dvija

स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन स्वयं मान्त्री [ख्: मन्त्रस्थित] स्थितिस्तथा । संनिवेश्यात्मसक्तं वा उत्तरोत्तरया सह

sthūlasūkṣmaparatvena svayaṃ māntrī [kh: mantrasthita] sthitistathā | saṃniveśyātmasaktaṃ vā uttarottarayā saha

प्रभवाप्यययोगेन योजयेन्मन्त्रसन्ततिम् [ख्: यो यजेन्मन्त्र] । अभिन्नाभेदभूतानां वेदानां च पृथक् पृथक्

prabhavāpyayayogena yojayenmantrasantatim [kh: yo yajenmantra] | abhinnābhedabhūtānāṃ vedānāṃ ca pṛthak pṛthak

अध्वक्रमेण युक्त्या वै स यागफलमश्नुते । मन्त्रोदितम् हि यद्वस्तु तद्विद्ध्यानन्दलक्षणम्

adhvakrameṇa yuktyā vai sa yāgaphalamaśnute | mantroditam hi yadvastu tadviddhyānandalakṣaṇam

सर्वभावेष्वतीतत्वात् सर्वेषां * * * [ख्: स्तुत; ग्, घ्: स्फुट] योजयेत् । स्मस्तपद्मयागानां पत्रेष्वाद्यन्तयोस्तथा

sarvabhāveṣvatītatvāt sarveṣāṃ * * * [kh: stuta; g, gh: sphuṭa] yojayet | smastapadmayāgānāṃ patreṣvādyantayostathā

सर्वेष्वाधारभूतत्वात् तद्बिम्बत्वात्तु [क्, ग्, घ्: तल्लंबत्वात्तु] तत्त्वतः । न्यसेम केसरे लाजास्तां शक्तिं तद्धि कर्मणि

sarveṣvādhārabhūtatvāt tadbimbatvāttu [k, g, gh: tallaṃbatvāttu] tattvataḥ | nyasema kesare lājāstāṃ śaktiṃ taddhi karmaṇi

अनेकभेदभिन्नानां व्यापिनीं सर्वदेहगाम् । तदङ्गषट्कज्ञानाद्यं समुदायान्यदैश्वरम् [ख्: समुदायां तु ?]

anekabhedabhinnānāṃ vyāpinīṃ sarvadehagām | tadaṅgaṣaṭkajñānādyaṃ samudāyānyadaiśvaram [kh: samudāyāṃ tu ?]

येनानन्दाद्यशक्त्या [क्, ग्, घ्: येनानन्दाच्च] वै ग्रहणं प्रतिपद्यते । सिञ्चञ्चो ? तत्त्वतो भिन्ना न्यसेत् केसरकोटिभम्

yenānandādyaśaktyā [k, g, gh: yenānandācca] vai grahaṇaṃ pratipadyate | siñcañco ? tattvato bhinnā nyaset kesarakoṭibham

साधिभूताधिदैवो यो मन्त्रोऽनुग्रहकृत् प्रभुः । यष्टव्यो दलमध्ये तु तदङ्गानि च तत्र वै

sādhibhūtādhidaivo yo mantro'nugrahakṛt prabhuḥ | yaṣṭavyo dalamadhye tu tadaṅgāni ca tatra vai

तदग्राच्च चतुर्दिक्षु सह्यभूतं [ख्: साष्टमन्त्रं] हृदादयः ? । विदिक्संकल्पनां कृत्वा तत्रास्त्रं तु प्रपूजयेत्

tadagrācca caturdikṣu sahyabhūtaṃ [kh: sāṣṭamantraṃ] hṛdādayaḥ ? | vidiksaṃkalpanāṃ kṛtvā tatrāstraṃ tu prapūjayet

केवलं द्विति ? शक्तित्वान्मध्ये मन्त्रसमीपतः । ध्यात्वा न्यस्याथ संपूज्यो नेत्रमन्त्रो द्विजोत्तम

kevalaṃ dviti ? śaktitvānmadhye mantrasamīpataḥ | dhyātvā nyasyātha saṃpūjyo netramantro dvijottama

इत्येष परमात्मीयमन्त्रन्यास उदाहृतः । पृथक् षड्विंशसंख्यैस्तु तुर्यादौ यत् प्रकाशितम्

ityeṣa paramātmīyamantranyāsa udāhṛtaḥ | pṛthak ṣaḍviṃśasaṃkhyaistu turyādau yat prakāśitam

स्थानभेदैश्शरीरस्थं मन्त्रव्रतमहदिज ? । यत् पिण्डं मन्त्रसंख्यस्तु पदमन्त्रगणस्य च

sthānabhedaiśśarīrasthaṃ mantravratamahadija ? | yat piṇḍaṃ mantrasaṃkhyastu padamantragaṇasya ca

वर्तते हि प्रभुत्वेन त्वाधिपत्येन वै तथा । व्यूह स्थागममन्त्राणां [ख्: स्थानगमन्त्राणां] प्रागुक्तानाम् च सर्वशः

vartate hi prabhutvena tvādhipatyena vai tathā | vyūha sthāgamamantrāṇāṃ [kh: sthānagamantrāṇāṃ] prāguktānām ca sarvaśaḥ

यदयत्यभिविंशत्य ? [ख्: यदद्यस्थभिविंशस्य] त्वथवा [ग्, घ्: त्वायाधेय] ध्येययुक्तिभिः । पीठाख्यदेवतानां च पीठस्थानाननेकशः ?

yadayatyabhiviṃśatya ? [kh: yadadyasthabhiviṃśasya] tvathavā [g, gh: tvāyādheya] dhyeyayuktibhiḥ | pīṭhākhyadevatānāṃ ca pīṭhasthānānanekaśaḥ ?

द्वास्स्थाद्वास्स्थानुयायिभ्यां स्थानाश्रिष्वपरेष्वपि । सबाह्याभ्यन्तरस्थानि यागानां विविधानि च

dvāssthādvāssthānuyāyibhyāṃ sthānāśriṣvapareṣvapi | sabāhyābhyantarasthāni yāgānāṃ vividhāni ca

तानि त्वया ह्यभक्तानां नाभिव्यञ्ज्यानि पद्मज । वचसा कर्मणा चैव सुतप्ते [ख्: सुपक्वे * * *] * * * * कषात्मनाम्

*tāni tvayā hyabhaktānāṃ nābhivyañjyāni padmaja | vacasā karmaṇā caiva sutapte [kh: supakve * * ] * * * * kaṣātmanām

विषयग्राह भूतानां ज्ञानज्ञेयाभिलाषिणाम् । श्रेयोर्थिनामिदं वाच्यं योगभेदं मयोदितम्

viṣayagrāha bhūtānāṃ jñānajñeyābhilāṣiṇām | śreyorthināmidaṃ vācyaṃ yogabhedaṃ mayoditam

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां पद्मलक्षणो नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ padmalakṣaṇo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अथ सप्तमोऽध्यायः पौष्कर उवाच भगवन् पुण्डरीकाक्ष ज्ञातलोकव्रत त्वया । भविनामभुवं ज्ञात्वा व्यूहभेदस्तु सूत्रितः

atha saptamo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca bhagavan puṇḍarīkākṣa jñātalokavrata tvayā | bhavināmabhuvaṃ jñātvā vyūhabhedastu sūtritaḥ

तस्याहं श्रोतुमिच्छामि यथावत् परमेश्वर । स्वरूपं च प्रमाणं च साधनं [क्: साधन; ग्, घ्: साधना] न्यासमेव च

tasyāhaṃ śrotumicchāmi yathāvat parameśvara | svarūpaṃ ca pramāṇaṃ ca sādhanaṃ [k: sādhana; g, gh: sādhanā] nyāsameva ca

श्रीभगवानुवाच शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् कथयामि समाहितः । स्वरूपं लभते ब्रह्मन् * * * * [ख्: नानायोन्यस्य; ग्, घ्: ननायोस्स्य] निर्वृतिम्

śrībhagavānuvāca śṛṇuṣvāvahito brahman kathayāmi samāhitaḥ | svarūpaṃ labhate brahman * * * * [kh: nānāyonyasya; g, gh: nanāyossya] nirvṛtim

द्वाराणा [ख्, ग्: द्वाराणानिति] * * * * कोणानां पुराणान्तरतो [ग्, घ्: -णान्तरते] द्विज । वर्तुलानां विचित्राणां भुवनानां विशेषतः

dvārāṇā [kh, g: dvārāṇāniti] * * * * koṇānāṃ purāṇāntarato [g, gh: -ṇāntarate] dvija | vartulānāṃ vicitrāṇāṃ bhuvanānāṃ viśeṣataḥ

पीठवीथीयुताद्वा वा तुर्याग्राणां तु मध्यतः । प्रागुक्तानां च सर्वेषामेकैकस्मिन् यथेच्छया

pīṭhavīthīyutādvā vā turyāgrāṇāṃ tu madhyataḥ | prāguktānāṃ ca sarveṣāmekaikasmin yathecchayā

सपद्मपत्रभेदेन त्वेकमूलोत्थितानि च । प्रवृत्तपीठवीथ्यग्रद्वारमध्ये चतुर्दलम्

sapadmapatrabhedena tvekamūlotthitāni ca | pravṛttapīṭhavīthyagradvāramadhye caturdalam

कमलं तद्बहिस्त्रीणि त्रितलान्यम्बुजानि च । चतुर्दशसमानेन यथा या [ख्: यायां तमहं; ग्, घ्: याणिमहं] * * * * शृणु

kamalaṃ tadbahistrīṇi tritalānyambujāni ca | caturdaśasamānena yathā yā [kh: yāyāṃ tamahaṃ; g, gh: yāṇimahaṃ] * * * * śṛṇu

अस्य चाद्यं चतुर्व्यूहत्रिकोणभुवनान्तरे । चतुरश्रेण वाऽब्जानि वृत्तशेषाणि [ग्, घ्: वृत्ते] मध्यतः

asya cādyaṃ caturvyūhatrikoṇabhuvanāntare | caturaśreṇa vā'bjāni vṛttaśeṣāṇi [g, gh: vṛtte] madhyataḥ

प्राग्व्यूहं स्याच्चतुःपद्मं तन्मध्ये तु चतुर्द्दलम् । कमलं तद्बहिंस्त्रीणि त्रितलान्यम्बुजानि च

prāgvyūhaṃ syāccatuḥpadmaṃ tanmadhye tu caturddalam | kamalaṃ tadbahiṃstrīṇi tritalānyambujāni ca

द्वितीयं पञ्चभिः पद्मैः पञ्चपत्रे हृदन्तरे । चतुर्दिक्ष्वथ चत्वारि चतुष्पात्राणि तद्बहिः

dvitīyaṃ pañcabhiḥ padmaiḥ pañcapatre hṛdantare | caturdikṣvatha catvāri catuṣpātrāṇi tadbahiḥ

षड्भिरब्जैस्तृतीयं तु तन्मध्ये लिख्य षड्दलम् । पञ्चभिः पञ्चवक्त्रैस्तु प्रागादापावृतं ? तु यत्

ṣaḍbhirabjaistṛtīyaṃ tu tanmadhye likhya ṣaḍdalam | pañcabhiḥ pañcavaktraistu prāgādāpāvṛtaṃ ? tu yat

व्यूहानि त्रीण्यतोर्ध्वं वै सप्त पद्मानि पौष्कर । सप्ताष्टनवपत्राणि तेषां मध्येऽम्बुजानि च

vyūhāni trīṇyatordhvaṃ vai sapta padmāni pauṣkara | saptāṣṭanavapatrāṇi teṣāṃ madhye'mbujāni ca

बाह्यस्थानि च षत् सप्त क्रमादष्टदलानि च । व्यूहत्रयमथोर्ध्वान्तादष्टकं कमलं भवेत्

bāhyasthāni ca ṣat sapta kramādaṣṭadalāni ca | vyūhatrayamathordhvāntādaṣṭakaṃ kamalaṃ bhavet

सप्त सप्त कजास्तस्मिं स्तृतीया बाह्यतस्तथा । एकैकमन्तरस्थं तु क्षेमपद्मं तु पद्मज

sapta sapta kajāstasmiṃ stṛtīyā bāhyatastathā | ekaikamantarasthaṃ tu kṣemapadmaṃ tu padmaja

त्रीण्यथो नव पद्मानि व्यूहानि कमलोद्भव । तेषामेकैकशो मध्येष्वष्टदिक्ष्वष्टकं स्थितम्

trīṇyatho nava padmāni vyūhāni kamalodbhava | teṣāmekaikaśo madhyeṣvaṣṭadikṣvaṣṭakaṃ sthitam

पत्रत्रयोदशव्यूहसंसाध्यैकादशाम्बुजम् । एकं पूर्वोक्तवत् तस्मिन् दश शेषाणि तद्बहिः

patratrayodaśavyūhasaṃsādhyaikādaśāmbujam | ekaṃ pūrvoktavat tasmin daśa śeṣāṇi tadbahiḥ

ततश्च सप्तमव्यूहौदादितश्चाष्टपङ्कजम् । सप्तादशदलं यावत् * * * * * * * * * * * *

*tataśca saptamavyūhaudāditaścāṣṭapaṅkajam | saptādaśadalaṃ yāvat * * * * * * * * * * * **

- - - [ख्, ग्, घ्: संतस्थ] न्तस्थबाह्यपद्मानां दलसंख्यां निबोध मे । आद्यस्याभ्यन्तरे कुर्याद्दशपत्रं सरोरुहम्

** * * * [kh, g, gh: saṃtastha] ntasthabāhyapadmānāṃ dalasaṃkhyāṃ nibodha me | ādyasyābhyantare kuryāddaśapatraṃ saroruham*

तदेकैकं च तद्वृद्ध्या (शेषाणां [घ्: ( ) कुण्डलान्तर्गतं गलितम्] परिकल्पयेत् । सप्तादशदलं यावत् तेषामभ्यन्तरे भवेत्

tadekaikaṃ ca tadvṛddhyā (śeṣāṇāṃ [gh: ( ) kuṇḍalāntargataṃ galitam] parikalpayet | saptādaśadalaṃ yāvat teṣāmabhyantare bhavet

भूयस्तदपि [ख्: भूयस्तदपि * * * * विप्र] * * * * बाह्यस्थानां प्रकल्पयेत् । नवपत्रात् [क्, ग्: नखपत्रात्] समारभ्य) त्वेकवृद्ध्या तु पूर्ववत्

bhūyastadapi [kh: bhūyastadapi * * * * vipra] * * * * bāhyasthānāṃ prakalpayet | navapatrāt [k, g: nakhapatrāt] samārabhya) tvekavṛddhyā tu pūrvavat

पृथक् पृथक् * * * * [ग्, घ्: कहजाध्यापदं] तस्य सत्तम । बहिस्स्थानि च पद्मानि सुषोडशदलानि च

pṛthak pṛthak * * * * [g, gh: kahajādhyāpadaṃ] tasya sattama | bahissthāni ca padmāni suṣoḍaśadalāni ca

इत्येषां व्यूहयागानां सपत्रा पद्मकल्पना । कीर्तिता वै समासेन मया ते कमलोद्भव

ityeṣāṃ vyūhayāgānāṃ sapatrā padmakalpanā | kīrtitā vai samāsena mayā te kamalodbhava

दिग्विभागं च पद्मानां प्राग्वत् पत्रोदितं भवेत् । प्रमाणमयनं पश्चाद् गर्भस्थकमलादितः

digvibhāgaṃ ca padmānāṃ prāgvat patroditaṃ bhavet | pramāṇamayanaṃ paścād garbhasthakamalāditaḥ

वीथ्या वै सह बाह्यस्थपङ्कजानां क्रमेण तु । एकादशक्षेत्रमाद्यं * * * * व्यूहस्य वर्तुलम्

vīthyā vai saha bāhyasthapaṅkajānāṃ krameṇa tu | ekādaśakṣetramādyaṃ * * * * vyūhasya vartulam

तादृग्द्वादशहस्तं स्याद्द्वितीयस्य ततः परम् । एकैकं तु करं तावत् क्रमेणानेन कल्पयेत्

tādṛgdvādaśahastaṃ syāddvitīyasya tataḥ param | ekaikaṃ tu karaṃ tāvat krameṇānena kalpayet

निष्ठां व्यूहस्य वै यावच्चतुर्विंशतिभिः करैः । सर्वदिग्वर्तुलम् क्षेत्रं जायते विततं समम्

niṣṭhāṃ vyūhasya vai yāvaccaturviṃśatibhiḥ karaiḥ | sarvadigvartulam kṣetraṃ jāyate vitataṃ samam

आकुलस्य [ग्, घ्: आकलस्य] पुरा मानं ब्रह्मन् व्यूहस्य कस्य चित् । तन्मानेनार्धसूत्रेण मध्याद्भ्राम्य भ्रमं समम्

ākulasya [g, gh: ākalasya] purā mānaṃ brahman vyūhasya kasya cit | tanmānenārdhasūtreṇa madhyādbhrāmya bhramaṃ samam

क्षेत्रमानमिति ख्यातमधुना साधनं शृणु । प्रागुक्तयुक्तं प्रागादौ भागौ द्वादशभिस्समैः

kṣetramānamiti khyātamadhunā sādhanaṃ śṛṇu | prāguktayuktaṃ prāgādau bhāgau dvādaśabhissamaiḥ

- - - - क्षेत्रे भागीकृते सति । मध्यदेशात् समारभ्य तन्तुभिः पक्षसंमितैः

** * * * * * * * kṣetre bhāgīkṛte sati | madhyadeśāt samārabhya tantubhiḥ pakṣasaṃmitaiḥ*

प्रंपूर्य व्यूहभृन्नाम यत् पुरा वर्तुलीकृतम् । ततो ? पद्मपदादादौ भागैर्द्वादशभिस्समैः

praṃpūrya vyūhabhṛnnāma yat purā vartulīkṛtam | tato ? padmapadādādau bhāgairdvādaśabhissamaiḥ

चिह्नयेत् सर्वसूत्राणि यावत् क्षेत्रमवाप्यते । ब्रह्मस्थानात् समारभ्य क्षेत्रस्याद्यात्तु तद्गण ?

cihnayet sarvasūtrāṇi yāvat kṣetramavāpyate | brahmasthānāt samārabhya kṣetrasyādyāttu tadgaṇa ?

न ह्यंशकानां तु * * * * क्षेत्रान्तात् तावदाचरेत् । मध्ये तु पञ्चभिर्भागैरेकैः प्राग्भ्राम्य वर्तुलम्

na hyaṃśakānāṃ tu * * * * kṣetrāntāt tāvadācaret | madhye tu pañcabhirbhāgairekaiḥ prāgbhrāmya vartulam

एकांशमथ सन्त्यज्य वीथ्यर्धं चैव तद्बहिः । परितो मध्यवृत्तस्य बाह्यवृत्तगणाश्च तम्

ekāṃśamatha santyajya vīthyardhaṃ caiva tadbahiḥ | parito madhyavṛttasya bāhyavṛttagaṇāśca tam

सूत्राणामुपरि ब्रह्मन् चतुरंशकसंमितम् । भ्रमणीयं च सूत्रेण मध्याद्यक्षे समे स्थितौ

sūtrāṇāmupari brahman caturaṃśakasaṃmitam | bhramaṇīyaṃ ca sūtreṇa madhyādyakṣe same sthitau

भ्रामितानां च वृत्तानां क्षेत्राख्यपरिधेर्द्विज । अंशकद्वितयं मध्ये सवितानेव [ग्, घ्: * * * * वधिताने] शिष्यते

bhrāmitānāṃ ca vṛttānāṃ kṣetrākhyaparidherdvija | aṃśakadvitayaṃ madhye savitāneva [g, gh: * * * * vadhitāne] śiṣyate

मध्यतो बाह्यसूत्रस्य [क्: बाह्यस्य वृत्तस्य; ग्, घ्: सूत्रस्य] बहिस्स्थानं च पौष्कर । स्वव्या * * * * * * * * * * * *

*madhyato bāhyasūtrasya [k: bāhyasya vṛttasya; g, gh: sūtrasya] bahissthānaṃ ca pauṣkara | svavyā * * * * * * * * * * * **

बहिस्स्थानां तु वृत्तानामन्तरालं [ख्: -मन्तरालात्] तु यत् स्मृतम् । तच्चानियतमानेन समानं स्यात् परस्परम्

bahissthānāṃ tu vṛttānāmantarālaṃ [kh: -mantarālāt] tu yat smṛtam | taccāniyatamānena samānaṃ syāt parasparam

अन्तर्गतं हि वृत्तस्य * * * * । एकस्मिन् बहुधा व्यूह्य त्वन्तरालेषु चान्तिमम्

antargataṃ hi vṛttasya * * * * | ekasmin bahudhā vyūhya tvantarāleṣu cāntimam

एवमुल्लिखिते वृत्ते दिग्विदिक्परिसंस्थिते । परिमण्डलरूपाणि गा * * * * * * * *

*evamullikhite vṛtte digvidikparisaṃsthite | parimaṇḍalarūpāṇi gā * * * * * * * **

- - - - [ग्, घ्: कामप्रथतामार्गमद्वारे ये द्वे] ये द्वे ते संयुतानि च । स्थूलसूक्ष्मस्वरूपाणि पत्रभेदान्वितानि च

** * * * * * * * [g, gh: kāmaprathatāmārgamadvāre ye dve] ye dve te saṃyutāni ca | sthūlasūkṣmasvarūpāṇi patrabhedānvitāni ca*

काम * * * * [ख्: * * * * * * * * ब्जानि तत] ये * * * * * * * * ब्जानि ततश्शृणु । प्राक् चोदितानि सूत्राणि बहिस्सत्ताप्रसिद्धये

kāma * * * * [kh: * * * * * * * * bjāni tata] ye * * * * * * * * bjāni tataśśṛṇu | prāk coditāni sūtrāṇi bahissattāprasiddhaye

- - - [ग्, घ्: निवैद्यै] र्मध्यमाद् वृत्ता (माज्ययोत्रतिकावते [ख्: ( ) कुण्डलगतान्यक्षराणि] ) । प्राक् प्रत्यक् सौम्ययाम्यं च समं सूत्रद्वयं तथा

** * * * [g, gh: nivaidyai] rmadhyamād vṛttā (mājyayotratikāvate [kh: ( ) kuṇḍalagatānyakṣarāṇi] ) | prāk pratyak saumyayāmyaṃ ca samaṃ sūtradvayaṃ tathā*

सूत्राणां द्व्यंशमानेन भ्राम्य मध्यं तु पौष्कर । मध्यमस्य * * * * * * * * तत्राब्जं लिख्य पूर्ववत्

sūtrāṇāṃ dvyaṃśamānena bhrāmya madhyaṃ tu pauṣkara | madhyamasya * * * * * * * * tatrābjaṃ likhya pūrvavat

चतुर्दलानि भेदेन यस्मिन् तर * * * * । प्राक् साधयित्वा पीठादिं द्वारान्तर्मण्डलं बहिः

caturdalāni bhedena yasmin tara * * * * | prāk sādhayitvā pīṭhādiṃ dvārāntarmaṇḍalaṃ bahiḥ

संसाध्यं च ततः पद्मा ? नान्यथाऽर्थस्य साधनम् । अंशकत्रितयाशेषात् षष्ट्यं (शं साधनस्य मे [ख्: ( ) अन्तर्गतान्यक्षराणि; ग्, घ्: शंवासनस्त्यमे] )

saṃsādhyaṃ ca tataḥ padmā ? nānyathā'rthasya sādhanam | aṃśakatritayāśeṣāt ṣaṣṭyaṃ (śaṃ sādhanasya me [kh: ( ) antargatānyakṣarāṇi; g, gh: śaṃvāsanastyame] )

- - - - तो भवेत् । शिष्टं यदन्तरस्थं तदेकीकृत्य विभज्य च

** * * * * * * * * * * * to bhavet | śiṣṭaṃ yadantarasthaṃ tadekīkṛtya vibhajya ca*

चतुर्धा सुसमैर्भागैर्भ्राम्येकांशेन चासमा ? । * * * * * * * * यैर्द्वारादीनां तु येन तु

caturdhā susamairbhāgairbhrāmyekāṃśena cāsamā ? | * * * * * * * * yairdvārādīnāṃ tu yena tu

एवं क्षेत्रत्रयं भ्राम्य ततः पीठं तु साधयेत् । पादगात्रकभेदेन यथा तदवधारय

evaṃ kṣetratrayaṃ bhrāmya tataḥ pīṭhaṃ tu sādhayet | pādagātrakabhedena yathā tadavadhāraya

पूर्वयामं * * * * * * * * बीजसंउखम् । क्षिप्तसूत्रचतुष्कं प्राग् ब्रह्मस्थानक्रमेण तु

pūrvayāmaṃ * * * * * * * * bījasaṃukham | kṣiptasūtracatuṣkaṃ prāg brahmasthānakrameṇa tu

ततः पैठीयवृत्ताभ्यां दिक्सूत्रस्य तु मण्डले । * * * * * * * * ये च द्वयोर्द्वयोः

tataḥ paiṭhīyavṛttābhyāṃ diksūtrasya tu maṇḍale | * * * * * * * * ye ca dvayordvayoḥ

पीठ [ख्: पीठवेसूत्रस्य तु सुत्रेण] * * * * पुरुषगात्रेण द्विगुणेन बहिस्स्थितः ।] सार्धेनान्तर्गतं [ख्: एकेनान्तर्गतं] वृत्तं तन्मात्रेण न पौष्कर

pīṭha [kh: pīṭhavesūtrasya tu sutreṇa] * * * * puruṣagātreṇa dviguṇena bahissthitaḥ |] sārdhenāntargataṃ [kh: ekenāntargataṃ] vṛttaṃ tanmātreṇa na pauṣkara

भागस्तु [क्, ग्, घ्: ततस्तु] चिह्नवृत्ताभ्यां द्वाभ्यां ह्येतत् तथान्तरे । सूत्रं कृत्वा तथाऽल्पस्य * * * * देव [ख्, ग्, घ्: द्वितप्तत्वं द्वि] हि

bhāgastu [k, g, gh: tatastu] cihnavṛttābhyāṃ dvābhyāṃ hyetat tathāntare | sūtraṃ kṛtvā tathā'lpasya * * * * deva [kh, g, gh: dvitaptatvaṃ dvi] hi

षोडश वीथिभूभागं ? [ख्: विधि-] सूत्राभ्यामन्तरा भजेत् । ब्रह्मस्थानं तु सूत्रेण मत्स्यवल्लाञ्छयेत् ततः

ṣoḍaśa vīthibhūbhāgaṃ ? [kh: vidhi-] sūtrābhyāmantarā bhajet | brahmasthānaṃ tu sūtreṇa matsyavallāñchayet tataḥ

पातिताभ्यां तु सूत्राभ्यां वृत्ताभ्यां तु समासतः । उक्तषड्भागसूत्रेण मध्यभागद्वयस्य च

pātitābhyāṃ tu sūtrābhyāṃ vṛttābhyāṃ tu samāsataḥ | uktaṣaḍbhāgasūtreṇa madhyabhāgadvayasya ca

- - - [ख्: मत्तो ग्, घ्: पत्तो] बागाभ्यां मत्स्याभ्यां संरुद्धेन मदन्तुना ? । लाञ्छयेदथ चन्द्रौ द्वौ दिक्सूत्रस्य तु संमुखौ

** * * * [kh: matto g, gh: patto] bāgābhyāṃ matsyābhyāṃ saṃruddhena madantunā ? | lāñchayedatha candrau dvau diksūtrasya tu saṃmukhau*

शृणुष्व पीठवृत्ताभ्यां यथैकैकं [ख्: वृत्ताभ्यां तु समासतः] लयं व्रजेत् । एकं वै मत्त्यचिह्नाभ्यां शृङ्गमेति लयं तथा

śṛṇuṣva pīṭhavṛttābhyāṃ yathaikaikaṃ [kh: vṛttābhyāṃ tu samāsataḥ] layaṃ vrajet | ekaṃ vai mattyacihnābhyāṃ śṛṅgameti layaṃ tathā

प्रागास्फालितसूत्राभ्यां (चान्द्रीया [ख्: ( ) अक्षराणि]) परिधे ? द्विज । मीलनं विधिना येन जायते लाञ्छयेत् तथा

prāgāsphālitasūtrābhyāṃ (cāndrīyā [kh: ( ) akṣarāṇi]) paridhe ? dvija | mīlanaṃ vidhinā yena jāyate lāñchayet tathā

आ * * * * मध्यस्थितं मध्यमर्धचन्द्रं तु लाञ्चयेत् । विधिना येन तद्वच्मि गोत्र * * * * [ख्: गोत्रकेशस; ग्, घ्: गोत्रकेडश] सिद्धये

ā * * * * madhyasthitaṃ madhyamardhacandraṃ tu lāñcayet | vidhinā yena tadvacmi gotra * * * * [kh: gotrakeśasa; g, gh: gotrakeḍaśa] siddhaye

समीपस्पष्टसूत्राभ्यां ममत्पु * * * * विवर्जयेत् । पीठं वैपुल्यमानं तु तत्र सूत्रं निरुध्य च

samīpaspaṣṭasūtrābhyāṃ mamatpu * * * * vivarjayet | pīṭhaṃ vaipulyamānaṃ tu tatra sūtraṃ nirudhya ca

प्राक् प्रमा * * * मध्ये तु लाञ्छयेत् पादसंमुखम् । गात्रकं विधिना येन पार्श्वयोरुभयोर्भवेत्

prāk pramā * * * madhye tu lāñchayet pādasaṃmukham | gātrakaṃ vidhinā yena pārśvayorubhayorbhavet

विततादन्तरहितं व्यालवक्त्रं यथा द्विज । भूताभ्यां [ख्: भूभाग] गात्रकाभ्यां तु मध्यं यच्चरणं ततः

vitatādantarahitaṃ vyālavaktraṃ yathā dvija | bhūtābhyāṃ [kh: bhūbhāga] gātrakābhyāṃ tu madhyaṃ yaccaraṇaṃ tataḥ

एतत् पीठविधिं विद्धि त्वथ द्वारकृतिम् शृणु । द्वारादिष्वतिवृत्तस्य [क्, ग्, घ्: द्वार * * * वृत्तस्य] दिक्सूत्रस्य तु सङ्गसे

etat pīṭhavidhiṃ viddhi tvatha dvārakṛtim śṛṇu | dvārādiṣvativṛttasya [k, g, gh: dvāra * * * vṛttasya] diksūtrasya tu saṅgase

हृत्वा सूत्रं समावृत्ते पार्श्वद्वारं तु लाञ्छयेत् । द्वाराण्यभ्यं तु ? वैपुल्यं दीर्घेणेव तु तन्तुना

hṛtvā sūtraṃ samāvṛtte pārśvadvāraṃ tu lāñchayet | dvārāṇyabhyaṃ tu ? vaipulyaṃ dīrgheṇeva tu tantunā

तत [ग्, घ्: ततस्तल्वाभ्यलाभ्यं तु] * * * * सूत्रं कृत्वा प्रसार्य च । द्वारान्तर्गतवृत्तस्य दिक् ततो [क्, ग्, घ्: ततोपत्र] वृत्तसङ्गमम्

tata [g, gh: tatastalvābhyalābhyaṃ tu] * * * * sūtraṃ kṛtvā prasārya ca | dvārāntargatavṛttasya dik tato [k, g, gh: tatopatra] vṛttasaṅgamam

एवमास्फाल्य सूत्रेंण शूकाङ्घ्रिद्वारसिद्धये । द्वारक्षेत्रान्तरस्थं तु दिक्सूत्रस्य द्विजोत्तम

evamāsphālya sūtreṃṇa śūkāṅghridvārasiddhaye | dvārakṣetrāntarasthaṃ tu diksūtrasya dvijottama

संविभज्य चतु (र्धानात् ? व्यक्तैः [ग्, घ्: ( ) पाथः] ) चिह्नास्तु लाञ्छयेत् । द्वे चिह्ने तद्बहिस्त्यक्त्वा कृतसूत्रस्तृतीयके

saṃvibhajya catu (rdhānāt ? vyaktaiḥ [g, gh: ( ) pāthaḥ] ) cihnāstu lāñchayet | dve cihne tadbahistyaktvā kṛtasūtrastṛtīyake

तद्द्वारान्तरवृत्तस्य समीपं च नयेत्ततः । लाञ्छयेच्छशिवद्वृतं * * * * गतद्विज

taddvārāntaravṛttasya samīpaṃ ca nayettataḥ | lāñchayecchaśivadvṛtaṃ * * * * gatadvija

प्रागास्फालितसूत्राभ्यां मीलनीयं प्रयत्नतः । तेनैव कुसुमान्नेन भूयसे * * * * लाञ्छयेत्

prāgāsphālitasūtrābhyāṃ mīlanīyaṃ prayatnataḥ | tenaiva kusumānnena bhūyase * * * * lāñchayet

शृङ्गादयस्तत्सूत्रस्य संस्थितो नततन्तुना ? । यथा द्विजार्धचन्द्राभ्यां शृङ्गयोर्मीलनं भवेत्

śṛṅgādayastatsūtrasya saṃsthito natatantunā ? | yathā dvijārdhacandrābhyāṃ śṛṅgayormīlanaṃ bhavet

अथा ? तथैव सूत्रस्य द्वारबाह्या ? भ्रमस्य च । कृत्वा सिद्धिगतं सूत्रं शशिशृङ्गावधिं नयेत्

athā ? tathaiva sūtrasya dvārabāhyā ? bhramasya ca | kṛtvā siddhigataṃ sūtraṃ śaśiśṛṅgāvadhiṃ nayet

तस्य स्थानात् तदानीय लक्ष्यमाणं तु मत्स्यवत् । बाह्यवृत्तावधिं यावद्द्वारस्याद्य तु सत्तम

tasya sthānāt tadānīya lakṣyamāṇaṃ tu matsyavat | bāhyavṛttāvadhiṃ yāvaddvārasyādya tu sattama

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 6)

सदृशं कम्बुवक्त्रस्य द्वाराभ्यामन्तरं तु यत् । ज्ञेयं तत्कोणभूभागं चतुर्धा वृत्तमण्डले

sadṛśaṃ kambuvaktrasya dvārābhyāmantaraṃ tu yat | jñeyaṃ tatkoṇabhūbhāgaṃ caturdhā vṛttamaṇḍale

तत्र विन्यस्य वा लिख्यं समांशं च चतुष्टयम् । एवं तु मध्यमं वृत्तं मध्ये निस्पाद्य मण्डलम्

tatra vinyasya vā likhyaṃ samāṃśaṃ ca catuṣṭayam | evaṃ tu madhyamaṃ vṛttaṃ madhye nispādya maṇḍalam

तदाकारांश्च बाह्ये तु वृत्ते कुर्याच्च मण्डले । कीर्तितेन विधानेन विशेषमथ मे शृणु

tadākārāṃśca bāhye tu vṛtte kuryācca maṇḍale | kīrtitena vidhānena viśeṣamatha me śṛṇu

तेषामंसद्वयेनाब्जं पीठादिद्वितयेन तु । संमुखं मध्यदेशस्य सूत्रं सूत्रं तु मध्यतः

teṣāmaṃsadvayenābjaṃ pīṭhādidvitayena tu | saṃmukhaṃ madhyadeśasya sūtraṃ sūtraṃ tu madhyataḥ

प्राग्दत्तं यत् स्थितं तेषां तद्दृष्ट्वा ह्यपरं व्रजेत् । मध्यसूत्रं तु वृत्तानां चतुर्धा येन भान्ति ते

prāgdattaṃ yat sthitaṃ teṣāṃ taddṛṣṭvā hyaparaṃ vrajet | madhyasūtraṃ tu vṛttānāṃ caturdhā yena bhānti te

गात्रकाणि तु तैस्सूत्रैर्द्वाराण्यालिख्य पूर्ववत् । मध्यं मण्डलपद्मस्य बहिष्ठानां तु पौष्कर

gātrakāṇi tu taissūtrairdvārāṇyālikhya pūrvavat | madhyaṃ maṇḍalapadmasya bahiṣṭhānāṃ tu pauṣkara

मण्डलानां सपद्मानामसत्वं ? सर्वदा भवेत् । व्यूहानां लिख्यमानानां बहिस्स्यान्मध्यमण्डलम् [क्, ग्, घ्: -न्मध्यकुण्डलम्]

maṇḍalānāṃ sapadmānāmasatvaṃ ? sarvadā bhavet | vyūhānāṃ likhyamānānāṃ bahissyānmadhyamaṇḍalam [k, g, gh: -nmadhyakuṇḍalam]

एतत् समण्डलानां च व्यूहानां लक्षणं मया । कथितं केवलाब्जानां विशेषमधुनोच्यते

etat samaṇḍalānāṃ ca vyūhānāṃ lakṣaṇaṃ mayā | kathitaṃ kevalābjānāṃ viśeṣamadhunocyate

एतस्मात् क्षेत्रमानं तु मानतो [क्: मानं मा * * * तः व्यूह] व्यूह्य कल्पयेत् । सर्वेसां चापमानीय बाह्यमण्डलकैर्विना

etasmāt kṣetramānaṃ tu mānato [k: mānaṃ mā * * * taḥ vyūha] vyūhya kalpayet | sarvesāṃ cāpamānīya bāhyamaṇḍalakairvinā

किन्तु तत् सप्तवा कुर्यात् प्राग्वद् द्वादशधाकृतिम् ? । क्षेत्रं कजानां वीथीनां पूर्ववद्भागकल्पना

kintu tat saptavā kuryāt prāgvad dvādaśadhākṛtim ? | kṣetraṃ kajānāṃ vīthīnāṃ pūrvavadbhāgakalpanā

व्यूहक्षेत्रं तु सकलादष्टमांशेन बाह्यतः । त्र्यश्रादीनां पुराणां तु विस्तारं परिकल्पयेत्

vyūhakṣetraṃ tu sakalādaṣṭamāṃśena bāhyataḥ | tryaśrādīnāṃ purāṇāṃ tu vistāraṃ parikalpayet

शोहोपशोभकोणं च द्वाराणां साधनाय च । सपुरस्याथवा विप्र त्वद्य [ख्: प्रत्यद्यू ?] व्यूहस्य जायते

śohopaśobhakoṇaṃ ca dvārāṇāṃ sādhanāya ca | sapurasyāthavā vipra tvadya [kh: pratyadyū ?] vyūhasya jāyate

चतुर्दशकरं क्षेत्रं मानं वै षड्भिरङ्गुलैः । त्रिंशद्धस्तं [क्, ख्: ..टथा] तथा व्यूहं तस्य * * * * भावयेत् [ख्: विस्तरं तु; ग्, घ्: विस्तातु ?]

caturdaśakaraṃ kṣetraṃ mānaṃ vai ṣaḍbhiraṅgulaiḥ | triṃśaddhastaṃ [k, kh: ..ṭathā] tathā vyūhaṃ tasya * * * * bhāvayet [kh: vistaraṃ tu; g, gh: vistātu ?]

भुवनस्य त्रिकोणस्य त्वेतन्मानं तु मध्यतः । दिक्त्रयोस्त्यु ? पपद्येत कोणेभ्यश्चातिरिच्यते

bhuvanasya trikoṇasya tvetanmānaṃ tu madhyataḥ | diktrayostyu ? papadyeta koṇebhyaścātiricyate

तस्माद् द्वे दिक्प्रधानत्वं मण्डलेऽस्मिन् न चाश्रिषु । अथास्यैव द्विजश्रेष्ठ वच्मि ते साधनं शृणु

tasmād dve dikpradhānatvaṃ maṇḍale'smin na cāśriṣu | athāsyaiva dvijaśreṣṭha vacmi te sādhanaṃ śṛṇu

यथोक्तमानविस्तीर्णं साध्यमानं तु सिध्यति । व्यूहक्षेत्रात्तु वै वृत्तात् साध्याद् द्विगुणविस्तृतम्

yathoktamānavistīrṇaṃ sādhyamānaṃ tu sidhyati | vyūhakṣetrāttu vai vṛttāt sādhyād dviguṇavistṛtam

चतुरश्रं तु तद्बाह्ये पुरं कृत्वा तु पूर्ववत् । त्रिकोणपूर्वसिद्ध्यर्थं मार्गसिद्धेन तेन तत्

caturaśraṃ tu tadbāhye puraṃ kṛtvā tu pūrvavat | trikoṇapūrvasiddhyarthaṃ mārgasiddhena tena tat

क्षेत्रार्थं तु तदा मध्ये सूत्रं तत्क्षेत्रसंमितम् । कृत्वा तत्पार्श्वसूत्राभ्यां संरुद्धमथ पातयेत्

kṣetrārthaṃ tu tadā madhye sūtraṃ tatkṣetrasaṃmitam | kṛtvā tatpārśvasūtrābhyāṃ saṃruddhamatha pātayet

सूत्रद्वयं ततः पश्चात् तृतीयं तु विनिक्षिपेत् । प्रागास्फालितसूत्राभ्यां वर्जयित्वा तथाऽन्तरम्

sūtradvayaṃ tataḥ paścāt tṛtīyaṃ tu vinikṣipet | prāgāsphālitasūtrābhyāṃ varjayitvā tathā'ntaram

बाह्यतो वृत्तपरिधेस्त्रिकोणं यज्यते स्फुटम् । अनेन क्रमयोगेन स्पृशेत्तद्वर्तुलं पुनः [ख्: स्फुटम्]

bāhyato vṛttaparidhestrikoṇaṃ yajyate sphuṭam | anena kramayogena spṛśettadvartulaṃ punaḥ [kh: sphuṭam]

अभ्यन्तरे त्रिकोणस्य सूत्राणां त्रितये क्षिपेत् । त्रिगुणस्य तु वृत्तस्य त्वष्टमांशयुतस्य च

abhyantare trikoṇasya sūtrāṇāṃ tritaye kṣipet | triguṇasya tu vṛttasya tvaṣṭamāṃśayutasya ca

यदैव्यन्त ? [ग्, घ्: यदैप्यं तत्] प्रमाणं स्यात् कोणात् कोणेषु पौष्कर । अथ वै मध्यतो दिक्षु कोणयोरन्तरं द्विज

yadaivyanta ? [g, gh: yadaipyaṃ tat] pramāṇaṃ syāt koṇāt koṇeṣu pauṣkara | atha vai madhyato dikṣu koṇayorantaraṃ dvija

द्वारादीनां प्रमाणं च साधनं चावधारय । मध्यस्य संमुखं दद्यात् सूत्रं सूत्रं दिगन्तरे

dvārādīnāṃ pramāṇaṃ ca sādhanaṃ cāvadhāraya | madhyasya saṃmukhaṃ dadyāt sūtraṃ sūtraṃ digantare

द्विगुणेन कृतेना ? ये लाञ्छयेद् द्विगुणेन वा । एकैकं मध्यसूत्रस्य पक्षबाह्यात् तथाऽन्तरात्

dviguṇena kṛtenā ? ye lāñchayed dviguṇena vā | ekaikaṃ madhyasūtrasya pakṣabāhyāt tathā'ntarāt

ताभ्यामभ्यन्तरं कुर्यादष्टकाया ? द्विरष्टधा । मध्यसूत्रं तु सारेण तत्र सूत्राणि पातयेत्

tābhyāmabhyantaraṃ kuryādaṣṭakāyā ? dviraṣṭadhā | madhyasūtraṃ tu sāreṇa tatra sūtrāṇi pātayet

एवं तिर्यग्गतं सूत्रं तद्विधःकरणे [क्, ग्, घ्: तत् क्षिपेत् करुणे क्षिपेत्] * * * * । एवं षोडशकोष्ठानि भवन्ति द्विगुणानि च

evaṃ tiryaggataṃ sūtraṃ tadvidhaḥkaraṇe [k, g, gh: tat kṣipet karuṇe kṣipet] * * * * | evaṃ ṣoḍaśakoṣṭhāni bhavanti dviguṇāni ca

एकैकस्य दिशि ब्रह्मन् द्वारा द्वारात्तु पूर्ववत् । कण्ठोपकण्ठसिद्ध्यर्थं षट्कं षट्कं तु शोधयेत्

ekaikasya diśi brahman dvārā dvārāttu pūrvavat | kaṇṭhopakaṇṭhasiddhyarthaṃ ṣaṭkaṃ ṣaṭkaṃ tu śodhayet

शेषैश्शोभोपशोभानि भागैर्द्वारानुसारतः । द्वारं शोभाद्वयोपेतं भागैर्द्वादशभिर्भवेत्

śeṣaiśśobhopaśobhāni bhāgairdvārānusārataḥ | dvāraṃ śobhādvayopetaṃ bhāgairdvādaśabhirbhavet

100

एकैकमवशेषं यत् [ख्: -शेषं तत्] तत्कोणाभ्यां [क्, ख्: भ्यां * * * * नयेत्] वधं नयेत् उपशोभद्वयं चैव शोभानां तु चतुष्टयम्

ekaikamavaśeṣaṃ yat [kh: -śeṣaṃ tat] tatkoṇābhyāṃ [k, kh: bhyāṃ * * * * nayet] vadhaṃ nayet upaśobhadvayaṃ caiva śobhānāṃ tu catuṣṭayam

101

द्वात्रिंशदंशकैर्विद्धि प्राग्वद्भागौ तु कोणगौ । द्वौ द्वौ शोभोपशोभौ वा कृत्वाऽन्यच्चांशपञ्चकम्

dvātriṃśadaṃśakairviddhi prāgvadbhāgau tu koṇagau | dvau dvau śobhopaśobhau vā kṛtvā'nyaccāṃśapañcakam

102

निक्षिपेत् कोणमन्त्रौ तु द्वात्रिंशद्भिस्तु कोष्ठकैः । अनेन विधिना कुर्यात् त्रिकोणं भुवनं बाहः

nikṣipet koṇamantrau tu dvātriṃśadbhistu koṣṭhakaiḥ | anena vidhinā kuryāt trikoṇaṃ bhuvanaṃ bāhaḥ

103

प्रणीतमानव्यूहानां निष्पन्नानां च पौष्कर । निष्पन्नस्य तु वै यस्य लिख्यन्ते कमलादयः

praṇītamānavyūhānāṃ niṣpannānāṃ ca pauṣkara | niṣpannasya tu vai yasya likhyante kamalādayaḥ

104

तन्मध्यभूप्रमाणेन तस्य लक्षणमुच्यते । चतुरश्रात् त्रिसूत्रं तु त्रिकोणं साध्य पूर्ववत्

tanmadhyabhūpramāṇena tasya lakṣaṇamucyate | caturaśrāt trisūtraṃ tu trikoṇaṃ sādhya pūrvavat

105

ततः कोणाद् ग्रहं सूत्रं कृत्वादी मध्यमानयेत् । द्वे सूत्रे तेन सूत्रेण पक्षोपरि हि लाञ्छयेत्

tataḥ koṇād grahaṃ sūtraṃ kṛtvādī madhyamānayet | dve sūtre tena sūtreṇa pakṣopari hi lāñchayet

106

शेषकोणद्वयं कुर्यात् तद्वद्द्वे द्वे तु पक्षगे । सूत्रे सञ्चिह्नयेत्तावद् यावत् कोणोपगं द्विज

śeṣakoṇadvayaṃ kuryāt tadvaddve dve tu pakṣage | sūtre sañcihnayettāvad yāvat koṇopagaṃ dvija

107

द्वारादीनां प्रमाणं च साधनं ह्यवधारय । प्रधानं मन्त्रमूर्तीनां सार्धमेकशतं तु यत्

dvārādīnāṃ pramāṇaṃ ca sādhanaṃ hyavadhāraya | pradhānaṃ mantramūrtīnāṃ sārdhamekaśataṃ tu yat

108

ऊनमूर्तिद्वयेनैव पुरा ते प्रकटीकृतम् । भोगमोक्षप्रसिद्ध्यर्थम् भवेऽस्मिन् भविनां तु वै

ūnamūrtidvayenaiva purā te prakaṭīkṛtam | bhogamokṣaprasiddhyartham bhave'smin bhavināṃ tu vai

109

मूर्तिसङ्घकृतादेव सप्तत्रिंशद्द्विसंख्यया । आदिमूर्तिक्रमाद्यावत् समर्च्यन्ते [ख्: समुच्यन्ते] च मूर्तयः

mūrtisaṅghakṛtādeva saptatriṃśaddvisaṃkhyayā | ādimūrtikramādyāvat samarcyante [kh: samucyante] ca mūrtayaḥ

110

अब्दायन-ऋतूनां च मासानां च पृथक् पृथक् । पक्षाणां च दिनानां च क्रमात् ते पतयस्स्मृताः

abdāyana-ṛtūnāṃ ca māsānāṃ ca pṛthak pṛthak | pakṣāṇāṃ ca dinānāṃ ca kramāt te patayassmṛtāḥ

111

आदावब्दपतिः प्रोक्तस्ते चान्येऽयननायके ? । ऋत्विजा षट् समाख्यातं मासाधिपतयस्तथा

ādāvabdapatiḥ proktaste cānye'yananāyake ? | ṛtvijā ṣaṭ samākhyātaṃ māsādhipatayastathā

112

द्वादश क्रमशो ब्रह्मन् मेरोः पक्षपतिस्स्मृतः ? । तृचा [क्, ग्, घ्: तृचा * * * * श्रञ्च; ख्: -तृचास्तृतं च] * * * * संख्याता दिनेशत्वेन मूर्तयः

dvādaśa kramaśo brahman meroḥ pakṣapatissmṛtaḥ ? | tṛcā [k, g, gh: tṛcā * * * * śrañca; kh: -tṛcāstṛtaṃ ca] * * * * saṃkhyātā dineśatvena mūrtayaḥ

113

यस्मिन् यदा यदा यागं हेतुना येन केन चित् । एकाब्जं बहुपद्मं वा चक्राब्जाब्जमथापि वा

yasmin yadā yadā yāgaṃ hetunā yena kena cit | ekābjaṃ bahupadmaṃ vā cakrābjābjamathāpi vā

114

पतितौ पीठबाह्ये तु ऊर्ध्वतो गुरुसन्तते । इष्टा चाब्देश्वरं पूर्वमयनेशमनन्तरम्

patitau pīṭhabāhye tu ūrdhvato gurusantate | iṣṭā cābdeśvaraṃ pūrvamayaneśamanantaram

115

यदिदं मासषट्कं तु दक्षिणं वा द्विजोत्तम । तत्कालीयं च ऋत्वीशं तां ? मासेशक्रमान् यजेत्

yadidaṃ māsaṣaṭkaṃ tu dakṣiṇaṃ vā dvijottama | tatkālīyaṃ ca ṛtvīśaṃ tāṃ ? māseśakramān yajet

116

मासान्यं पक्षनाथं यत् पूजनीयमनन्तरम् । संवत्सरीयपक्षाणामेकमेव द्विजोत्तम

māsānyaṃ pakṣanāthaṃ yat pūjanīyamanantaram | saṃvatsarīyapakṣāṇāmekameva dvijottama

117

स्वं स्वं [क्, ग्, घ्: स्वस्या] दिनेशं संपूज्य पक्षनाथादनन्तरम् । प्रत्यहं पृथुकाद्यैश्च वह्निसन्तर्पणेन च

svaṃ svaṃ [k, g, gh: svasyā] dineśaṃ saṃpūjya pakṣanāthādanantaram | pratyahaṃ pṛthukādyaiśca vahnisantarpaṇena ca

118

निवारयति मूर्तीशं पूजाकालेऽभ्यपूजितः ? । यस्य वै मूर्तिसर्वस्य ? विषयोऽयं मयोदितः

nivārayati mūrtīśaṃ pūjākāle'bhyapūjitaḥ ? | yasya vai mūrtisarvasya ? viṣayo'yaṃ mayoditaḥ

119

चतुर्मूर्त्यादितस्तेन कल्पयेद्व्यूहकल्पनाम् । यावत् सप्तदशस्तस्मात् क्रमेण परिसंख्यया

caturmūrtyāditastena kalpayedvyūhakalpanām | yāvat saptadaśastasmāt krameṇa parisaṃkhyayā

120

तस्मिन् यस्याधिपत्येन तदाद्या मूर्तिमन्त्रराट् । दलानां क्रमशश्चान्ये मूर्तये ? विनिवेश्य च

tasmin yasyādhipatyena tadādyā mūrtimantrarāṭ | dalānāṃ kramaśaścānye mūrtaye ? viniveśya ca

121

यथा तदभिधास्यामि समासात्तन्निबोधतु । चतुर्व्यूहे चतुःपद्मे चतुर्मूर्ते द्विजोत्तम

yathā tadabhidhāsyāmi samāsāttannibodhatu | caturvyūhe catuḥpadme caturmūrte dvijottama

122

विन्यासं कीर्तयिष्यामि सर्वेषां व्यापकं तु यत् । मध्यपद्मे चतुःपत्रे व्यूहेशं कर्णिकान्तरे

vinyāsaṃ kīrtayiṣyāmi sarveṣāṃ vyāpakaṃ tu yat | madhyapadme catuḥpatre vyūheśaṃ karṇikāntare

123

पूर्वदक्षिण आप्ये तत्तत्पत्रेषु क्रमान्न्यसेत् । मूर्तयश्चैव चत्वारष्षडङ्गपरिभूषिताः

pūrvadakṣiṇa āpye tattatpatreṣu kramānnyaset | mūrtayaścaiva catvāraṣṣaḍaṅgaparibhūṣitāḥ

124

प्रदक्षिणक्रमेणा ? हि पूर्वपद्मादितः क्रमात् । मध्याम्बुरुहपत्रस्था मूर्तयो विनिवेश्य च

pradakṣiṇakrameṇā ? hi pūrvapadmāditaḥ kramāt | madhyāmburuhapatrasthā mūrtayo viniveśya ca

125

प्राङ्मूर्तिः कर्णिकामध्ये द्वितीयवलयेषु [क्, ग्, घ्: द्वितीयादालयेषु] च । पूर्वनैर्-ऋतवायव्यदिग्भागावस्थितेष्वथ

prāṅmūrtiḥ karṇikāmadhye dvitīyavalayeṣu [k, g, gh: dvitīyādālayeṣu] ca | pūrvanair-ṛtavāyavyadigbhāgāvasthiteṣvatha

126

तत्रैवापरपद्मे तु कर्णिकामध्यतो न्यसेत् । मन्त्रमूर्तिर्द्वितीया वै द्वौ द्वौ पूर्वदलान्तरे

tatraivāparapadme tu karṇikāmadhyato nyaset | mantramūrtirdvitīyā vai dvau dvau pūrvadalāntare

127

नैर्-ऋतानिलपत्राभ्यां क्रमान्मूर्तिद्वयं तु तत् । ततस्तृतीयपद्मे तु तृतीयं कर्णिकान्तरे

nair-ṛtānilapatrābhyāṃ kramānmūrtidvayaṃ tu tat | tatastṛtīyapadme tu tṛtīyaṃ karṇikāntare

128

द्वितीया प्रथमा मूर्तिश्चतुर्थी पत्रमध्यतः । न्यस्याश्चामरमूर्त्यादिमूर्तयः कमलेषु च

dvitīyā prathamā mūrtiścaturthī patramadhyataḥ | nyasyāścāmaramūrtyādimūrtayaḥ kamaleṣu ca

129

विन्यासश्च पुनः कार्या ? सत्यमूर्त्यादि तेऽब्जज । मध्यपद्मं विनाऽन्येषां पद्मानां तु समूर्तिषु

vinyāsaśca punaḥ kāryā ? satyamūrtyādi te'bjaja | madhyapadmaṃ vinā'nyeṣāṃ padmānāṃ tu samūrtiṣu

130

येन स्यादन्तमूर्तेर्वै प्राधान्यं कमलोद्भव । सर्वेषां कर्णिकामध्ये निष्ठामूर्तिर्निवेश्य च

yena syādantamūrtervai prādhānyaṃ kamalodbhava | sarveṣāṃ karṇikāmadhye niṣṭhāmūrtirniveśya ca

131

एवं मूर्तिचतुष्कं तु न्यस्येत् [ग्, घ्: सैन्यत्] तत्पङ्कजत्रये । पुरा वर्तितयोगेन दलानां पूरणार्थतः

evaṃ mūrticatuṣkaṃ tu nyasyet [g, gh: sainyat] tatpaṅkajatraye | purā vartitayogena dalānāṃ pūraṇārthataḥ

132

व्यूहनाथद्वितीयं यद् यत्तेषामूर्ध्वगं न्यसेत् । स्वस्य येन द्विविधिना ? यजेन्मूर्तिगणं ततः

vyūhanāthadvitīyaṃ yad yatteṣāmūrdhvagaṃ nyaset | svasya yena dvividhinā ? yajenmūrtigaṇaṃ tataḥ

133

अथोर्ध्वव्यूहसङ्घं यत् पञ्चपद्मादिसंस्थितम् । अनेनैव प्रयोगेण तस्मान्न्यासं समाचरेत्

athordhvavyūhasaṅghaṃ yat pañcapadmādisaṃsthitam | anenaiva prayogeṇa tasmānnyāsaṃ samācaret

134

पद्मानां पद्मपत्राणां प्रादक्षिण्यक्रमेण तु । बहिस्स्थव्यूहपद्मानां यदा वै कर्णिकान्तरे

padmānāṃ padmapatrāṇāṃ prādakṣiṇyakrameṇa tu | bahissthavyūhapadmānāṃ yadā vai karṇikāntare

135

न्यास एष द्वितीयादिमूर्तीनां कमलोद्भव । आदिमूर्तिस्तदुद्देशविधिस्सर्वत्र पूर्ववत्

nyāsa eṣa dvitīyādimūrtīnāṃ kamalodbhava | ādimūrtistaduddeśavidhissarvatra pūrvavat

136

मूर्तिन्यासं द्वितीयं यत् तत् प्राग्वत् परिकल्पयेत् । सर्वेषां व्यूहयागानामेष एवमिति स्मृतः

mūrtinyāsaṃ dvitīyaṃ yat tat prāgvat parikalpayet | sarveṣāṃ vyūhayāgānāmeṣa evamiti smṛtaḥ

137

प्रधानमन्त्रभूतस्य न्यासार्थं कमलोद्भव । व्यूहेशं पञ्चविंशो यत् प्राग्वद्व्यूहे त्रयोदशे

pradhānamantrabhūtasya nyāsārthaṃ kamalodbhava | vyūheśaṃ pañcaviṃśo yat prāgvadvyūhe trayodaśe

138

अन्तर्बहिस्थपद्मानां बाह्याब्जा विशसो?न्तिमे । यथाऽस्मिन् व्यूहनिचये सहस्रपरिसंख्यया

antarbahisthapadmānāṃ bāhyābjā viśaso?ntime | yathā'smin vyūhanicaye sahasraparisaṃkhyayā

139

मन्त्रसङ्घापसव्यं च न्यसनीयं क्रमेण तु । व्यूहादाद्यात् समारभ्य यावदन्तं निबोधतु

mantrasaṅghāpasavyaṃ ca nyasanīyaṃ krameṇa tu | vyūhādādyāt samārabhya yāvadantaṃ nibodhatu

140

मध्यं व्यूहेश्वरं प्राग्वत् ततो मन्त्रचतुष्टयम् । न्यस्य पत्रचतुष्के तु पश्चात् प्राग्बाह्यपङ्क्तिजे

madhyaṃ vyūheśvaraṃ prāgvat tato mantracatuṣṭayam | nyasya patracatuṣke tu paścāt prāgbāhyapaṅktije

141

व्यूहेशं कर्णिकामध्ये तत्रान्यस्मिन् द्वये तथा । पूर्वपत्रात् समारभ्य यावत्पत्रं तु वायवम्

vyūheśaṃ karṇikāmadhye tatrānyasmin dvaye tathā | pūrvapatrāt samārabhya yāvatpatraṃ tu vāyavam

142

विन्यस्य पञ्चमं मन्त्रं क्रमात् षष्ठं तु सप्तकम् । अथ नैर्-ऋतदिक्पद्मे तद्वत् पद्मक्रमेण तु

vinyasya pañcamaṃ mantraṃ kramāt ṣaṣṭhaṃ tu saptakam | atha nair-ṛtadikpadme tadvat padmakrameṇa tu

143

अष्टमं नवमं न्यस्य दशमं दशमन्त्रराट् [ख्: दशमन्दिरात्] । वायव्याशां गते पद्मे पात्राणां विनिवेश्य च

aṣṭamaṃ navamaṃ nyasya daśamaṃ daśamantrarāṭ [kh: daśamandirāt] | vāyavyāśāṃ gate padme pātrāṇāṃ viniveśya ca

144

यदेकादशकं मन्त्रं द्वादशाख्यं त्रयोदशम् । आद्ये व्यूहचतुष्पद्मे न्यस्य मन्त्रास्त्रयोदश

yadekādaśakaṃ mantraṃ dvādaśākhyaṃ trayodaśam | ādye vyūhacatuṣpadme nyasya mantrāstrayodaśa

145

पञ्चपद्मे द्वितीयेऽथ मन्त्रन्यासं वदामि ते । गर्भस्थे पञ्चपद्मे वै व्यूहेशं कर्णिकोपरि

pañcapadme dvitīye'tha mantranyāsaṃ vadāmi te | garbhasthe pañcapadme vai vyūheśaṃ karṇikopari

146

पूर्वपत्रात् समारभ्य तस्मिन् [ख्: तस्मिन्यन्मन्त्र] वै मन्त्रपञ्चकम् । मन्त्राच्चतुर्दशादादौ यावदष्टादशं क्रमात्

pūrvapatrāt samārabhya tasmin [kh: tasminyanmantra] vai mantrapañcakam | mantrāccaturdaśādādau yāvadaṣṭādaśaṃ kramāt

147

तद्बाह्यस्थितपद्मानां [ख्: बाह्यतः] चतुर्णामथ वक्ष्यते । पूर्वपद्मं समारभ्य यावदुत्तरपङ्कजम् [ख्: पूर्वादुत्तर]

tadbāhyasthitapadmānāṃ [kh: bāhyataḥ] caturṇāmatha vakṣyate | pūrvapadmaṃ samārabhya yāvaduttarapaṅkajam [kh: pūrvāduttara]

148

मध्ये व्यूहेश्वरं न्यस्य मन्त्रषोडशशक्तितः । चतुर्व्यूहक्रमेणैव दलानां विनिवेश्य च

madhye vyūheśvaraṃ nyasya mantraṣoḍaśaśaktitaḥ | caturvyūhakrameṇaiva dalānāṃ viniveśya ca

149

न्यूनविंशतिमाद्यावच्चतुस्त्रिंशच्च मन्त्रराट् । एवमेव क्रमेणैव व्यूहानां पत्रसन्ततिम्

nyūnaviṃśatimādyāvaccatustriṃśacca mantrarāṭ | evameva krameṇaiva vyūhānāṃ patrasantatim

150

मध्यपद्मात् समारभ्य पूर्य मन्त्रगणेन च । यावद्दशाम्बुजं व्यूहमाद्यव्यूहत्रयोदश ?

madhyapadmāt samārabhya pūrya mantragaṇena ca | yāvaddaśāmbujaṃ vyūhamādyavyūhatrayodaśa ?

151

यावती पत्रसंख्या स्याद्व्यूहानां कमलोद्भव । तावन्ती मात्रसंख्या वै तेषु तेषु च विन्यसेत्

yāvatī patrasaṃkhyā syādvyūhānāṃ kamalodbhava | tāvantī mātrasaṃkhyā vai teṣu teṣu ca vinyaset

152

सह व्यूहेश्वरो यावन्मन्त्रैषट्पञ्चभिर्विना । सहस्रकं तु मन्त्राणां ब्रह्मन् परिसमाप्यते

saha vyūheśvaro yāvanmantraiṣaṭpañcabhirvinā | sahasrakaṃ tu mantrāṇāṃ brahman parisamāpyate

153

त्रयोदशानां व्यूहानां विन्यसेदधिकं तु यत् । तावत्तु दशमे व्यूहे न्यसेदेकादशाम्बुजे

trayodaśānāṃ vyūhānāṃ vinyasedadhikaṃ tu yat | tāvattu daśame vyūhe nyasedekādaśāmbuje

154

मध्यपद्मात् समारभ्य सर्वेषां कर्णिकान्तरे । मध्याम्बुजे तु पत्राणांमग [ख्: मगद्यर्कं] * * * * तत्त्रिधा न्यसेत्

madhyapadmāt samārabhya sarveṣāṃ karṇikāntare | madhyāmbuje tu patrāṇāṃmaga [kh: magadyarkaṃ] * * * * tattridhā nyaset

155

पूर्वपत्रात् समारभ्य पुनरन्तर्दलाग्रकम् । एवमेव बहिष्ठानां स्वमन्त्राच्च पृथक् पृथक्

pūrvapatrāt samārabhya punarantardalāgrakam | evameva bahiṣṭhānāṃ svamantrācca pṛthak pṛthak

156

तृतीया तु परावर्त्य द्रा * * * * कर्णिकान्तरे । प्राग्वत् सर्वदलाग्राणामस्त्रमन्त्रं निवेश्य च

tṛtīyā tu parāvartya drā * * * * karṇikāntare | prāgvat sarvadalāgrāṇāmastramantraṃ niveśya ca

157

यथा भागेऽग्रमूर्तीनां विधानं सन्मयोदितम् । सहस्रमूर्तिविन्यासं व्यूहानां तु भवेत्तदा

yathā bhāge'gramūrtīnāṃ vidhānaṃ sanmayoditam | sahasramūrtivinyāsaṃ vyūhānāṃ tu bhavettadā

158

न कर्णिकागतं मन्त्रं दलमध्ये नियोजयेत् । तद्द [ख्: तद्दलस्थममे मध्ये] * * * * न्यसेन्मध्ये प्राग्वत् संचारयोगतः

na karṇikāgataṃ mantraṃ dalamadhye niyojayet | tadda [kh: taddalasthamame madhye] * * * * nyasenmadhye prāgvat saṃcārayogataḥ

159

किन्तु व्यूहेश्वरं प्राग्वन्न्यस्य मन्त्रगतं ततः । विनिवेश्य दलानां च यथा ते कथितं मया

kintu vyūheśvaraṃ prāgvannyasya mantragataṃ tataḥ | viniveśya dalānāṃ ca yathā te kathitaṃ mayā

160

एकरूपमिदं न्यासं सह तस्य प्रकीर्तितम् । द्विधावृत्तं न कर्तव्यं मूर्तिवद्द्विजसत्तम

ekarūpamidaṃ nyāsaṃ saha tasya prakīrtitam | dvidhāvṛttaṃ na kartavyaṃ mūrtivaddvijasattama

161

इच्छायां तेन विधिना मन्त्रसंख्यां प्रकल्प्य च । अभीष्ट * * * * आत्मपूज्यो व्यूहयागे त्वभीप्सिता

icchāyāṃ tena vidhinā mantrasaṃkhyāṃ prakalpya ca | abhīṣṭa * * * * ātmapūjyo vyūhayāge tvabhīpsitā

162

अभीष्टफलसिद्ध्यर्थं भक्त्या परमया द्विज । रुचिमूर्तिषु नित्येव कर्मणि स्थापनादिके

abhīṣṭaphalasiddhyarthaṃ bhaktyā paramayā dvija | rucimūrtiṣu nityeva karmaṇi sthāpanādike

163

वत्सरे वत्सपर्यन्ते क्रमाद्याद्याश्च ? यस्य यत् । क्रमोजतोवहावस्था ? [ख्: क्रमावता] त्विच्छासिद्धिव्यपेक्षया

vatsare vatsaparyante kramādyādyāśca ? yasya yat | kramojatovahāvasthā ? [kh: kramāvatā] tvicchāsiddhivyapekṣayā

164

प्रयायात् सोहया रूपा [ग्, घ्: रूपालैवं * * * न्नास्य] * * * * त्वन्नास्य परेद्यजेत् ? [ख्: परे व्रजेत्] । साङ्गं वा यस्य मन्त्राध्वे ततपत्राष्टके ? परा

prayāyāt sohayā rūpā [g, gh: rūpālaivaṃ * * * nnāsya] * * * * tvannāsya paredyajet ? [kh: pare vrajet] | sāṅgaṃ vā yasya mantrādhve tatapatrāṣṭake ? parā

165

शब्दभावस्वरुपा च षाड्गुण्यमहिमावृता । पूर्णावसानमिष्ट्वेव कर्णिकाकेसरोर्ध्वगा

śabdabhāvasvarupā ca ṣāḍguṇyamahimāvṛtā | pūrṇāvasānamiṣṭveva karṇikākesarordhvagā

166

स्वरे चान्तस्वरूपां च सर्वगां ब्रह्मलक्षणाम् । ततस्तु भागपद्मस्थां मन्त्रमूर्तिज्वलप्रभाम् ?

svare cāntasvarūpāṃ ca sarvagāṃ brahmalakṣaṇām | tatastu bhāgapadmasthāṃ mantramūrtijvalaprabhām ?

167

संस्मरेत् कर्णिकोर्ध्वे तु साकारां भावयेत्ततः । केसरेषु तदङ्गानि तैर्विना पूजयेत्ततः

saṃsmaret karṇikordhve tu sākārāṃ bhāvayettataḥ | kesareṣu tadaṅgāni tairvinā pūjayettataḥ

168

शब्दमात्रेण तत्त्वेन [ख्: तत्रैव त्वाद्यात्] * * * * प्राग्वद्दलेषु च । क्रम एवं त्रिमूर्तेर्वै कथितो मण्डलार्चने

śabdamātreṇa tattvena [kh: tatraiva tvādyāt] * * * * prāgvaddaleṣu ca | krama evaṃ trimūrtervai kathito maṇḍalārcane

169

त्रिमूर्त्तेरपि विप्रेन्द्र त्विच्छामूर्तिधरस्य च । तत्रायं हि विशेषस्स्यात् प्राग्जले कर्णिकोर्ध्वजा

trimūrtterapi viprendra tvicchāmūrtidharasya ca | tatrāyaṃ hi viśeṣassyāt prāgjale karṇikordhvajā

170

द्वितीया केसरोर्ध्वस्था तृतीया दलदेशगा । सवस्तुपञ्चषट्सप्तपूर्वास्वभ्यर्चने तु वै

dvitīyā kesarordhvasthā tṛtīyā daladeśagā | savastupañcaṣaṭsaptapūrvāsvabhyarcane tu vai

171

मूर्तिसंख्यासमं कुर्यात् पद्मस्य दलसञ्चयम् । यजेद्दलेन मूर्तिं तु * * * * वै क्रमात्

mūrtisaṃkhyāsamaṃ kuryāt padmasya dalasañcayam | yajeddalena mūrtiṃ tu * * * * vai kramāt

172

मध्ये च कार्या विधिवन्मध्यस्था तत्र तद्बहिः । एवमग्नौ जलेऽप्यत्र हृदये कमलेक्षण

madhye ca kāryā vidhivanmadhyasthā tatra tadbahiḥ | evamagnau jale'pyatra hṛdaye kamalekṣaṇa

173

परापरविभागेन मन्त्रमूर्तिगणं महत् । सामान्यपरिवारं च पूजितं शुभमिच्छति

parāparavibhāgena mantramūrtigaṇaṃ mahat | sāmānyaparivāraṃ ca pūjitaṃ śubhamicchati

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां व्यूहलक्षणो नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ vyūhalakṣaṇo nāma saptamo'dhyāyaḥ

अथ अष्टमोऽध्यायः पौष्कर उवाच चक्राब्जे देवदेवेश न श्रुतं लक्षणं मया । यत् त्वया पूर्वनिर्दिष्टं तदिदानीं वदस्व मे

atha aṣṭamo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca cakrābje devadeveśa na śrutaṃ lakṣaṇaṃ mayā | yat tvayā pūrvanirdiṣṭaṃ tadidānīṃ vadasva me

श्रीभगवानुवाच चक्राब्जं बहुधा ख्यातमेतच्छतसहस्रकम् [क्, ग्, घ्: ख्यातमेतैश्शत] । एकं त्वनेकधा यातं यथा तन्मे निबोधतु

śrībhagavānuvāca cakrābjaṃ bahudhā khyātametacchatasahasrakam [k, g, gh: khyātametaiśśata] | ekaṃ tvanekadhā yātaṃ yathā tanme nibodhatu

यमोचकाराश्शतशो [ख्: यामोचकारा * * * * द्विरात्मातो तु] द्विरात्मादौ तु देवता । यातास्सन्ति भविष्यन्ति येषां संख्या न विद्यते

yamocakārāśśataśo [kh: yāmocakārā * * * * dvirātmāto tu] dvirātmādau tu devatā | yātāssanti bhaviṣyanti yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate

मोक्षमार्गाः [ क्, ग्, घ्: मार्गात्] प्रवर्तन्ते लोकानां हितकाम्यया । सन्तारयति भूतानि ते घोराद्भवसागरात्

mokṣamārgāḥ [ k, g, gh: mārgāt] pravartante lokānāṃ hitakāmyayā | santārayati bhūtāni te ghorādbhavasāgarāt

भक्तानामाश्रितानां च तथा शुद्धावलम्बिनाम् । कुर्वन्त्यनुग्रहं चैव नित्यं सन्मार्गसेविनाम्

bhaktānāmāśritānāṃ ca tathā śuddhāvalambinām | kurvantyanugrahaṃ caiva nityaṃ sanmārgasevinām

ममांशाश्शक्तिरूपास्ते षाङ्गुण्यविभवान्विताः । हितास्तेषु प्रपन्नास्ते पूजयन्ति जयन्ति च

mamāṃśāśśaktirūpāste ṣāṅguṇyavibhavānvitāḥ | hitāsteṣu prapannāste pūjayanti jayanti ca

स्तुवन्नुच्चैर्नमन् ध्यायन् सततं संस्मरन्ति च । ते पद्मोदरचक्रेषु पूजिताभिमतप्रदाः

stuvannuccairnaman dhyāyan satataṃ saṃsmaranti ca | te padmodaracakreṣu pūjitābhimatapradāḥ

हेतुनाऽनेन विप्रेन्द्र त्वस्माच्चक्रवरादहम् । सर्वाधाराच्च [क्, ग्, घ्: सर्वधाराच्च] विकारात् ? प्रलीनाराच्च कारणात्

hetunā'nena viprendra tvasmāccakravarādaham | sarvādhārācca [k, g, gh: sarvadhārācca] vikārāt ? pralīnārācca kāraṇāt

सहस्ररविसंकाशात् तद्बिम्बवरवर्तुलात् । अष्टवायदचां ? नित्यात् साक्षादवयवोज्झितात् [क्, ग्, घ्: -दववो * * * ता]

sahasraravisaṃkāśāt tadbimbavaravartulāt | aṣṭavāyadacāṃ ? nityāt sākṣādavayavojjhitāt [k, g, gh: -davavo * * * tā]

द्वारकादीनि चक्राणि स्वेच्छया संसृजामि च । यत्रस्थास्संप्रपूज्यन्ते भक्तैश्च व्यूहकादयः ?

dvārakādīni cakrāṇi svecchayā saṃsṛjāmi ca | yatrasthāssaṃprapūjyante bhaktaiśca vyūhakādayaḥ ?

त्रिद्व्येका नाभिसंसक्तास्तद्वन्नेमिविभूषिताः । प्रधिभिश्चावृतास्सर्वे प्रतिभिश्चाक्षशोभिता

tridvyekā nābhisaṃsaktāstadvannemivibhūṣitāḥ | pradhibhiścāvṛtāssarve pratibhiścākṣaśobhitā

नानारूपाणि च मया क्रमाद्यान्युदितानि च । चक्रमद्यं पुरस्कृत्य सर्वेषां साधनं शृणु

nānārūpāṇi ca mayā kramādyānyuditāni ca | cakramadyaṃ puraskṛtya sarveṣāṃ sādhanaṃ śṛṇu

वक्ष्ये नवविधं विप्र भेदं चैवोत्तमादयः । रूपभेदं समासेन मानवृद्धिं तथैव च

vakṣye navavidhaṃ vipra bhedaṃ caivottamādayaḥ | rūpabhedaṃ samāsena mānavṛddhiṃ tathaiva ca

सूत्रपातविधिं चैव ततश्चैवांशकल्मनाम् । संसाधनमराणां च रजसा पूरणं ततः

sūtrapātavidhiṃ caiva tataścaivāṃśakalmanām | saṃsādhanamarāṇāṃ ca rajasā pūraṇaṃ tataḥ

चक्रावयवदैवत्यं तथा निर्वचनं द्विज । अक्षादौ नेमि ? विन्यस्य पूजनं देवतास्वपि

cakrāvayavadaivatyaṃ tathā nirvacanaṃ dvija | akṣādau nemi ? vinyasya pūjanaṃ devatāsvapi

चक्रं पूजाफलं चैव सर्वमेतन्निबोध मे । यस्त्वि [क्: * * * * * * * * * श्चरणं] दं चरणं चक्रं मार्यार ? मभिपूजने

cakraṃ pūjāphalaṃ caiva sarvametannibodha me | yastvi [k: * * * * * * * * * ścaraṇaṃ] daṃ caraṇaṃ cakraṃ māryāra ? mabhipūjane

साम्प्रतं सम्प्रवक्ष्यामि यथा तल्लिख्यते द्विज । भद्रादीनां हि सर्वेषां मण्डलानां समासतः

sāmprataṃ sampravakṣyāmi yathā tallikhyate dvija | bhadrādīnāṃ hi sarveṣāṃ maṇḍalānāṃ samāsataḥ

मध्यभूमौ ततस्सर्वं ससरोजं समुज्ज्वलम् । क्षेत्राभ्यां द्वादशांशं तु त्वागापीठोपगं [ख्: पीठोपसङ्गताः] सदा

madhyabhūmau tatassarvaṃ sasarojaṃ samujjvalam | kṣetrābhyāṃ dvādaśāṃśaṃ tu tvāgāpīṭhopagaṃ [kh: pīṭhopasaṅgatāḥ] sadā

भ्रामितं व्योमवृत्तं तद्बहिश्चक्रसरोरुहात् । व्योमवृत्तान्तरे तद्वद्द्वितीयं भागमुत्सृजेत्

bhrāmitaṃ vyomavṛttaṃ tadbahiścakrasaroruhāt | vyomavṛttāntare tadvaddvitīyaṃ bhāgamutsṛjet

ततस्संविभजेच्छेषं पद्मं वै चक्रपङ्कजम् । केवलानां च पद्मानामाख्यातं लक्षणं मया

tatassaṃvibhajeccheṣaṃ padmaṃ vai cakrapaṅkajam | kevalānāṃ ca padmānāmākhyātaṃ lakṣaṇaṃ mayā

प्रोक्तं संसक्तपत्राणां त्रिदलादौ समासतः । तथा संसक्तपत्राणां यथा वै कमलोद्भव

proktaṃ saṃsaktapatrāṇāṃ tridalādau samāsataḥ | tathā saṃsaktapatrāṇāṃ yathā vai kamalodbhava

सचक्राणामथो वच्मि लक्षणं लक्ष्मिवर्धनम् । विभज्य पञ्चधा क्षेत्रं यदुक्तं प्राङ्मया तव

sacakrāṇāmatho vacmi lakṣaṇaṃ lakṣmivardhanam | vibhajya pañcadhā kṣetraṃ yaduktaṃ prāṅmayā tava

भ्रामक्रमेण विधिवद्विभागेनाक्षमयम् । चक्रभ्रमद्वयेनाथ भागैकं चक्रभूमिका

bhrāmakrameṇa vidhivadvibhāgenākṣamayam | cakrabhramadvayenātha bhāgaikaṃ cakrabhūmikā

एवं च विविधं भङ्क्त्वा भ्राम्य वृत्तं भयं ? ततः । सितादि रत्नजेनैव [क्, ग्, घ्: रक्तजेनैव] धातुजेनाथवा द्विज

evaṃ ca vividhaṃ bhaṅktvā bhrāmya vṛttaṃ bhayaṃ ? tataḥ | sitādi ratnajenaiva [k, g, gh: raktajenaiva] dhātujenāthavā dvija

(पवित्रेणोज्ज्वलेनैव धातुजेनाथवा द्विज) [इदमर्धं सर्वत्राप्यस्ति] । पवित्रेणोज्ज्वलेनैव रजसा पूरयेत्ततः

(pavitreṇojjvalenaiva dhātujenāthavā dvija) [idamardhaṃ sarvatrāpyasti] | pavitreṇojjvalenaiva rajasā pūrayettataḥ

अक्षक्षेत्रे लिखेत् पद्मं सम्यगुच्छ्रितकर्णिकम् । सुशुद्धं कर्णिकाबीजं स्फटिकामलसन्निभम्

akṣakṣetre likhet padmaṃ samyagucchritakarṇikam | suśuddhaṃ karṇikābījaṃ sphaṭikāmalasannibham

श्यामं बीजान्तरं कुर्यात् कर्णिकाकनकप्रभम् । प्रशान्तपावकाकारं कुर्यात् केसरसन्ततिम्

śyāmaṃ bījāntaraṃ kuryāt karṇikākanakaprabham | praśāntapāvakākāraṃ kuryāt kesarasantatim

पद्मपत्रसमूहं तु सुसितं च सितादिकम् । इन्द्रनीलनिभं कुर्यात् पङ्कजेऽस्मिन् दलान्तरे

padmapatrasamūhaṃ tu susitaṃ ca sitādikam | indranīlanibhaṃ kuryāt paṅkaje'smin dalāntare

सितेन चक्रवृत्तेन सर्वाणि परिरञ्जयेत् । अयस्कान्तसमानेन राजोपलनिभेन [ख्: निभेन च] वा

sitena cakravṛttena sarvāṇi parirañjayet | ayaskāntasamānena rājopalanibhena [kh: nibhena ca] vā

रजसा पूरयेच्चक्रं समन्तात् सुशुभेन च । दर्पणोदरवद्विप्र तीक्ष्णाग्रं भ्राजयेत्तथा

rajasā pūrayeccakraṃ samantāt suśubhena ca | darpaṇodaravadvipra tīkṣṇāgraṃ bhrājayettathā

रञ्जयेच्चक्रभूमिं च रविरश्मिचयोपमम् । रोचनाभेन रजसा पद्मरागनिभेन च

rañjayeccakrabhūmiṃ ca raviraśmicayopamam | rocanābhena rajasā padmarāganibhena ca

पीनपिष्टोपमेनाथ [ख्: पीत चीनेति स्यात् किम्] हुतभुक्सदृशेन वा । पूरयित्वा तु पीतेन रश्मिपुञ्जं समालिखेत्

pīnapiṣṭopamenātha [kh: pīta cīneti syāt kim] hutabhuksadṛśena vā | pūrayitvā tu pītena raśmipuñjaṃ samālikhet

चक्रभूमौ तु विप्रेन्द्र या पूर्वं परिकल्पयेत् । ज्ञात्वा तु मण्डलं चैव पूर्ववत् परिरञ्जयेत्

cakrabhūmau tu viprendra yā pūrvaṃ parikalpayet | jñātvā tu maṇḍalaṃ caiva pūrvavat parirañjayet

इति ते वर्तुलश्शुभ्र चक्रधाम [क्, ग्, घ्: चक्रयाच] मम प्रियात् । पद्मगर्भाभिधानं च विधिवत् कथितं मया

iti te vartulaśśubhra cakradhāma [k, g, gh: cakrayāca] mama priyāt | padmagarbhābhidhānaṃ ca vidhivat kathitaṃ mayā

वासुदेवाभिधानेनमद्रूपश्शब्दविग्रहः [क्, ग्, घ्: मरुचश्शब्द] । अस्मिन् मध्येऽष्टपत्राब्जे पूज्ये चैकोपरोपरि ?

vāsudevābhidhānenamadrūpaśśabdavigrahaḥ [k, g, gh: marucaśśabda] | asmin madhye'ṣṭapatrābje pūjye caikoparopari ?

भक्त्या जनत्रिधामो ? वा त्रिधामोपरि सत्त्वभाक् । पूर्ववच्चाङ्गषट्कं तु न्यसेत् पद्मदलान्तरे

bhaktyā janatridhāmo ? vā tridhāmopari sattvabhāk | pūrvavaccāṅgaṣaṭkaṃ tu nyaset padmadalāntare

ममापरं च यद्रूपं पौरुषं हि यदब्जज । तं चक्रोपरि संपूज्य स्वनाम्ना प्रणवादिना

mamāparaṃ ca yadrūpaṃ pauruṣaṃ hi yadabjaja | taṃ cakropari saṃpūjya svanāmnā praṇavādinā

नमस्कारान्तयुक्तेन कर्मणा मनसा गिरा । पूजनं परिवारं च विज्ञातव्यं हि पूर्ववत्

namaskārāntayuktena karmaṇā manasā girā | pūjanaṃ parivāraṃ ca vijñātavyaṃ hi pūrvavat

पद्मयागप्रणीतं च कर्माधारादिपूजनम् [क्, ग्, घ्: कर्मधारादि] । इति तं पूर्वचक्राब्जं यथावत् समुदाहृतम्

padmayāgapraṇītaṃ ca karmādhārādipūjanam [k, g, gh: karmadhārādi] | iti taṃ pūrvacakrābjaṃ yathāvat samudāhṛtam

ब्रह्मेन्द्ररुद्रदेवानामस्य रश्मिचयश्च यः । आपा [ग्, घ्: आपभृल्लोहितानां लोपितानां] * * * * वै सुदूराच्च निरीक्षणात्

brahmendrarudradevānāmasya raśmicayaśca yaḥ | āpā [g, gh: āpabhṛllohitānāṃ lopitānāṃ] * * * * vai sudūrācca nirīkṣaṇāt

तेन चक्रं तु विख्यातं नाम्ना दुर्दर्शनं द्विज । प्रणतानां च भक्तानां यस्माच्च सुलभं सदा

tena cakraṃ tu vikhyātaṃ nāmnā durdarśanaṃ dvija | praṇatānāṃ ca bhaktānāṃ yasmācca sulabhaṃ sadā

ददाति दर्शनं तेषां स्मृतं तस्मात् सुदर्शनम् । आसप्तमात्तु पातालात् सत्यान्तं यावदेव हि

dadāti darśanaṃ teṣāṃ smṛtaṃ tasmāt sudarśanam | āsaptamāttu pātālāt satyāntaṃ yāvadeva hi

धारयत्येष वीर्यात्मा सृष्टिसंहारकृत् [क्, ग्, घ्: संहारकस्सदा] सदा । संसारश्च भ्रमत्यस्मिन् [क्, ग्, घ्: भ्रमं तस्मिन्] सदेवासुरमानुषैः

dhārayatyeṣa vīryātmā sṛṣṭisaṃhārakṛt [k, g, gh: saṃhārakassadā] sadā | saṃsāraśca bhramatyasmin [k, g, gh: bhramaṃ tasmin] sadevāsuramānuṣaiḥ

भ्रामयत्यपि सर्वेषां नित्यं ह्यविदितात्मनाम् । संसारचक्रं तेनेदं वदन्ति विबुधादयः

bhrāmayatyapi sarveṣāṃ nityaṃ hyaviditātmanām | saṃsāracakraṃ tenedaṃ vadanti vibudhādayaḥ

कालेन संहरत्येषां मयोद्दिष्टेन तेजसा । सर्वं कल्पावसाने वै भूतसङ्घं द्विजोत्तम

kālena saṃharatyeṣāṃ mayoddiṣṭena tejasā | sarvaṃ kalpāvasāne vai bhūtasaṅghaṃ dvijottama

क्रमाच्चक्राब्जधारां [क्, ग्, घ्: क्रमाकर्कचधारं] वै कलाचक्रं चतशृति ? [ख्: चक्रं च तत् शृतम्] । इत्येतत् कारणं चक्रमव्याकृतमनुस्मृतम्

kramāccakrābjadhārāṃ [k, g, gh: kramākarkacadhāraṃ] vai kalācakraṃ cataśṛti ? [kh: cakraṃ ca tat śṛtam] | ityetat kāraṇaṃ cakramavyākṛtamanusmṛtam

सविकाराणि कार्याणि द्वारकादीन्यतश्शृणु । चक्रस्यानेकरूपाणि नानासिद्धिप्रदानि च

savikārāṇi kāryāṇi dvārakādīnyataśśṛṇu | cakrasyānekarūpāṇi nānāsiddhipradāni ca

इदं क्वचित्क्रमं चक्रं वायातं ? [ख्: वाधातं] बहुधा द्विज । अस्य [क्, ग्, घ्: अर्घ्यभेदस्तु प्रथमो ह्यरकास्समुदाहृताः] भेदस्तु प्रथमो द्व्यरकस्समुदाहृतः

idaṃ kvacitkramaṃ cakraṃ vāyātaṃ ? [kh: vādhātaṃ] bahudhā dvija | asya [k, g, gh: arghyabhedastu prathamo hyarakāssamudāhṛtāḥ] bhedastu prathamo dvyarakassamudāhṛtaḥ

तथैव त्र्यरकस्त्वन्यो भेदः पश्चात् सुकीर्तितः । अन्यं द्विद्विगुणाकारं पञ्चारं षडरं तथा

tathaiva tryarakastvanyo bhedaḥ paścāt sukīrtitaḥ | anyaṃ dvidviguṇākāraṃ pañcāraṃ ṣaḍaraṃ tathā

सप्तारमथवाऽष्टारं नवारं च दशारकम् । अस्य चक्रद्वयस्यान्तर्यानि चक्राणि सन्ति वै

saptāramathavā'ṣṭāraṃ navāraṃ ca daśārakam | asya cakradvayasyāntaryāni cakrāṇi santi vai

तानि चक्राणि पूज्यन्ते त्रैलोक्ये विबुधादिभिः । चक्रत्रयं च सामान्यं ज्येष्ठमध्यकनिष्ठकम्

tāni cakrāṇi pūjyante trailokye vibudhādibhiḥ | cakratrayaṃ ca sāmānyaṃ jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhakam

त्रिधागतमथैकैकं यथा [क्, ग्, घ्: यथा मेयं] मे तन्निबोधतु । भेदेन चक्रसंङ्घं च प्रवदामि पृथक् पृथक्

tridhāgatamathaikaikaṃ yathā [k, g, gh: yathā meyaṃ] me tannibodhatu | bhedena cakrasaṃṅghaṃ ca pravadāmi pṛthak pṛthak

प्रथमं चोत्तमं विद्धि चक्रं चक्रगणस्य च । अन्यच्चोत्तममध्याख्यं चक्रं च समुदाहृतम्

prathamaṃ cottamaṃ viddhi cakraṃ cakragaṇasya ca | anyaccottamamadhyākhyaṃ cakraṃ ca samudāhṛtam

तथोत्तमकनीयं च तृतीयं परिकीर्तितम् । मध्यमोत्तमचक्रं [क्, ग्, घ्: चक्रं तु चक्रमध्यं तु यज्ञे चक्रं तथाम्यहम्] तु तथा मध्यममध्यमम्

tathottamakanīyaṃ ca tṛtīyaṃ parikīrtitam | madhyamottamacakraṃ [k, g, gh: cakraṃ tu cakramadhyaṃ tu yajñe cakraṃ tathāmyaham] tu tathā madhyamamadhyamam

तथा [क्: तथामध्यम * * * तयञ्चितं; ग्, घ्: तथा मध्यकनीयो हि * * * * कं] मध्यकनीयो हि मध्यमत्रितयं त्विदम् । तृतीयस्य त्रिकं [क्: त्रिकं सद्यकनीयं च करात् स्मृतम् च क्रराट् स्मृतम् इति स्यात्] सम्यक् कनीयञ्च करास्मृतम्

tathā [k: tathāmadhyama * * * tayañcitaṃ; g, gh: tathā madhyakanīyo hi * * * * kaṃ] madhyakanīyo hi madhyamatritayaṃ tvidam | tṛtīyasya trikaṃ [k: trikaṃ sadyakanīyaṃ ca karāt smṛtam ca krarāṭ smṛtam iti syāt] samyak kanīyañca karāsmṛtam

कनीयो ? मध्यमं ज्ञेयं कनीयस्यकनीयसा । एकैकस्य [क्, ग्, घ्: अनेकैकस्य] च वक्ष्यामि ज्ञापकं शुभलक्षणम्

kanīyo ? madhyamaṃ jñeyaṃ kanīyasyakanīyasā | ekaikasya [k, g, gh: anekaikasya] ca vakṣyāmi jñāpakaṃ śubhalakṣaṇam

त्रिनाभि चोत्तमं चक्रं त्रिनेमि द्विजसत्तभ । त्रिनाभिचक्रं द्विर्नेमि द्वितीयं तृतियं शृणु

trinābhi cottamaṃ cakraṃ trinemi dvijasattabha | trinābhicakraṃ dvirnemi dvitīyaṃ tṛtiyaṃ śṛṇu

ज्ञेयं त्रिनाभ्येकनेमिं तृतीयं प्रथमं स्मृतम् । द्विनाभिचक्रं कथितं युक्तं नेमित्रयेण च

jñeyaṃ trinābhyekanemiṃ tṛtīyaṃ prathamaṃ smṛtam | dvinābhicakraṃ kathitaṃ yuktaṃ nemitrayeṇa ca

त्रिचक्रस्य द्वितीयं [ख्: द्वयस्यादि इत्युक्तं] स्यादित्युक्तं द्वितयं शृणु । द्विनाभिसंयुतं तच्च नेमी च परिकीर्तितम्

tricakrasya dvitīyaṃ [kh: dvayasyādi ityuktaṃ] syādityuktaṃ dvitayaṃ śṛṇu | dvinābhisaṃyutaṃ tacca nemī ca parikīrtitam

अतो द्विनाभ्येकनेमि [क्: भ्येकनाभि] द्वितीयं त्रितयाञ्चितम् [ख्: त्रितयं त्विदं] । तृतीयं च प्रवक्ष्यामि चक्रेण त्रितयं च यत्

ato dvinābhyekanemi [k: bhyekanābhi] dvitīyaṃ tritayāñcitam [kh: tritayaṃ tvidaṃ] | tṛtīyaṃ ca pravakṣyāmi cakreṇa tritayaṃ ca yat

आद्यं स्मृतं चैकनाभि वृत्तनेमित्रयेण [ख्: वृत्तनाभि] तु । ज्ञेयं द्विनेम्येकनाभिरूपं हि द्वितयस्य च

ādyaṃ smṛtaṃ caikanābhi vṛttanemitrayeṇa [kh: vṛttanābhi] tu | jñeyaṃ dvinemyekanābhirūpaṃ hi dvitayasya ca

स्यादेकनाभ्येकनेमि तृतीयस्य तृतीयकम् । इति तच्चक्रनवकं व्यापकं कथितं मया

syādekanābhyekanemi tṛtīyasya tṛtīyakam | iti taccakranavakaṃ vyāpakaṃ kathitaṃ mayā

विभवेच्छानुरूपेण [क्, ग्, घ्: विभवैश्चानु] प्रमाणं परिकल्पयेत् । स्याद्विप्र षडरं यावद्दिव्यं चक्रं [क्, ग्, घ्: दिग्विचक्रं] सुलक्षणम्

vibhavecchānurūpeṇa [k, g, gh: vibhavaiścānu] pramāṇaṃ parikalpayet | syādvipra ṣaḍaraṃ yāvaddivyaṃ cakraṃ [k, g, gh: digvicakraṃ] sulakṣaṇam

त्रितयं [ख्: तृतीयं] त्रितयं विद्धि अङ्गुल्यनामतो नयेत् । द्वादशारं भवेद्यावन्मासाख्यं चक्रमुज्ज्वलम्

tritayaṃ [kh: tṛtīyaṃ] tritayaṃ viddhi aṅgulyanāmato nayet | dvādaśāraṃ bhavedyāvanmāsākhyaṃ cakramujjvalam

अतोऽर्धद्वितयं विद्धि अङ्गुलानां नयेत् क्रमात् । षट्त्रिंशसंख्यया यावत् संख्या भवति चक्रराट्

ato'rdhadvitayaṃ viddhi aṅgulānāṃ nayet kramāt | ṣaṭtriṃśasaṃkhyayā yāvat saṃkhyā bhavati cakrarāṭ

संवत्सराख्यचक्रस्य [क्, ग्, घ्: सेवेत्साराख्य] इत्येषाऽङ्गुलिकल्पना । भक्तानां च [ख्: चाविभक्ता] विभक्तानां सममानं प्रकल्पयेत्

saṃvatsarākhyacakrasya [k, g, gh: sevetsārākhya] ityeṣā'ṅgulikalpanā | bhaktānāṃ ca [kh: cāvibhaktā] vibhaktānāṃ samamānaṃ prakalpayet

एकहस्तात् समारभ्य षडंशं वर्धयेत् क्रमात् । सहस्रारविधिं यावदित्येषामंशकल्पना

ekahastāt samārabhya ṣaḍaṃśaṃ vardhayet kramāt | sahasrāravidhiṃ yāvadityeṣāmaṃśakalpanā

प्रोक्ता युगाख्यकल्पस्य सिद्धेस्संपूजितस्य च । समाङ्गुलोत्थितानां वै चक्राब्जानां तु सर्वदा

proktā yugākhyakalpasya siddhessaṃpūjitasya ca | samāṅgulotthitānāṃ vai cakrābjānāṃ tu sarvadā

पीठादिकल्पना कार्या बहिर्द्वारावसानिका । सपादगात्रगार्थ ? ञ्च विंशं वा परिकल्पयेत्

pīṭhādikalpanā kāryā bahirdvārāvasānikā | sapādagātragārtha ? ñca viṃśaṃ vā parikalpayet

तुर्याग्रं पञ्चरेखं च पादगात्रकवर्जितम् । पुरं प्रकल्पयेद् यत्नात् पञ्चरङ्गोज्ज्वलं समम्

turyāgraṃ pañcarekhaṃ ca pādagātrakavarjitam | puraṃ prakalpayed yatnāt pañcaraṅgojjvalaṃ samam

प्राक् प्रसिद्धेस्तु दिक्सूत्रैः पूर्वयाम्याप्यसौम्यगैः । संसाध्य कण्ठनिचयं सूत्रैश्चैव बहिस्स्थिरैः

prāk prasiddhestu diksūtraiḥ pūrvayāmyāpyasaumyagaiḥ | saṃsādhya kaṇṭhanicayaṃ sūtraiścaiva bahissthiraiḥ

चक्रक्षेत्रार्द्धतो यावत् प्रमाणेन प्रकल्पयेत् । प्रतिवारणरेखानां क्षेत्रपीठस्य तत्समम्

cakrakṣetrārddhato yāvat pramāṇena prakalpayet | prativāraṇarekhānāṃ kṣetrapīṭhasya tatsamam

वीध्यर्थं [क्, ग्, घ्: विध्यर्थं * * * * * * * * * विधिसंमितं] द्विगुणं तस्माद्द्वाराणां वीधिसंमितम् । षष्ठेन वाऽष्टमांशेन तत्र त्वेतानि कल्पयेत्

vīdhyarthaṃ [k, g, gh: vidhyarthaṃ * * * * * * * * * vidhisaṃmitaṃ] dviguṇaṃ tasmāddvārāṇāṃ vīdhisaṃmitam | ṣaṣṭhena vā'ṣṭamāṃśena tatra tvetāni kalpayet

यूनया [ख्: युतय विप्रसामान्य * * * * * * * * सविशेशषतः] विप्रसामान्या युवत्या सविशेषया ? । पीठभागं तथा सम्यक् कृत्वा सूत्राष्टकं क्षिपेत्

yūnayā [kh: yutaya viprasāmānya * * * * * * * * saviśeśaṣataḥ] viprasāmānyā yuvatyā saviśeṣayā ? | pīṭhabhāgaṃ tathā samyak kṛtvā sūtrāṣṭakaṃ kṣipet

दिक्षु मध्यस्थितैर्भागैर्गात्राण्यंघ्रीन् [ग्, घ्: गात्राण्यस्रन्विदिक्] विदिक्स्थितैः । द्वारवैपुल्यमानं तु द्विधाकृत्य त्रिधाय तत् ?

dikṣu madhyasthitairbhāgairgātrāṇyaṃghrīn [g, gh: gātrāṇyasranvidik] vidiksthitaiḥ | dvāravaipulyamānaṃ tu dvidhākṛtya tridhāya tat ?

समानेन [ख्: समभागेन चतुरा शृङ्गभागं सुसिद्धयेत्] विभागेन चतुरश्रङ्ग ? सिद्धयेत् । विभज्य सूत्रयेत् पश्चाद्द्वारशोभाश्रिसाधने

samānena [kh: samabhāgena caturā śṛṅgabhāgaṃ susiddhayet] vibhāgena caturaśraṅga ? siddhayet | vibhajya sūtrayet paścāddvāraśobhāśrisādhane

इच्छयाऽलोकयेद्बाह्य ? यथाशोभानुरूपतः । सद्वाराणि सकोणानि सशोभान्यथतो ? रिव

icchayā'lokayedbāhya ? yathāśobhānurūpataḥ | sadvārāṇi sakoṇāni saśobhānyathato ? riva

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 7)

उपशोभसमानानि सोपचारं त्रिपूर्ववत् ? । न ह्यप्राप्तिरसंख्यानामंशानां मार्जनाश्रिषु

upaśobhasamānāni sopacāraṃ tripūrvavat ? | na hyaprāptirasaṃkhyānāmaṃśānāṃ mārjanāśriṣu

कंठदेश्शो * * * * * * * * क पदादिना । क्रमेण सन्तु विप्रेन्द्र पुरुषाणां * * * *

*kaṃṭhadeśśo * * * * * * * * ka padādinā | krameṇa santu viprendra puruṣāṇāṃ * * * **

- - - साधना ह्येषां सविशेषोऽथ वक्ष्यते । यागमेकं तु सूत्राणां तुर्याश्रीकृत्य बाह्यतः

** * * * sādhanā hyeṣāṃ saviśeṣo'tha vakṣyate | yāgamekaṃ tu sūtrāṇāṃ turyāśrīkṛtya bāhyataḥ*

रुचिमण्डलकह्लारक्षेत्रवत् तस्य कल्पनम् । कृत्वाऽथ सर्वदिक् तस्य तत्समैर्वभजैः ? पदैः

rucimaṇḍalakahlārakṣetravat tasya kalpanam | kṛtvā'tha sarvadik tasya tatsamairvabhajaiḥ ? padaiḥ

वीतभागप्रमाणेन * * * * * * * * । तस्यैवाब्जकल्पा वै मण्डलस्य तु विस्तरः

vītabhāgapramāṇena * * * * * * * * | tasyaivābjakalpā vai maṇḍalasya tu vistaraḥ

- - - - कृत्वांशं गणतां पुरा । चतुरश्रं पुरा ब्रह्मंस्त्वेकसूत्रं बहिः क्षिपेत्

** * * * * * * * kṛtvāṃśaṃ gaṇatāṃ purā | caturaśraṃ purā brahmaṃstvekasūtraṃ bahiḥ kṣipet*

सूत्रेण चापभेदेन पादयित्वाऽङ्क्य पूर्ववत् । नानाविधेन रूपेण पीठादीन् परिलोपयेत् ?

sūtreṇa cāpabhedena pādayitvā'ṅkya pūrvavat | nānāvidhena rūpeṇa pīṭhādīn parilopayet ?

व्योमवृत्तसमं [क्, ग्, घ्: नानाविधेन - परिलोपयेत् इत्यनन्तरं एवं चक्रारविन्दानां संसाधनमथो वक्ष्ये चक्रक्षेत्रात् इत्यर्धत्रयं अनन्तरं व्योमवृत्त एवं हि व्योमवृत्तादौ यदा यच्च नद्यादौ इति ग्रन्थानुपूर्वी दृश्यते ।; ख्: कोशानुसारिणि उपरि प्रदर्शिते ग्रन्थशरीरे यदा यच्च इत्यर्धानन्तरं नद्यादौ इत्यादिः पाद एकः लेखकप्रमादपतित इति साधीयसी दृष्टिः।] भागं नेमिवृत्तात् त्यजेत् पुनः । एवं हि व्योमवृत्तादौ भक्त ? भ्राम्य प्रमाणतः

vyomavṛttasamaṃ [k, g, gh: nānāvidhena - parilopayet ityanantaraṃ evaṃ cakrāravindānāṃ saṃsādhanamatho vakṣye cakrakṣetrāt ityardhatrayaṃ anantaraṃ vyomavṛtta evaṃ hi vyomavṛttādau yadā yacca nadyādau iti granthānupūrvī dṛśyate |; kh: kośānusāriṇi upari pradarśite granthaśarīre yadā yacca ityardhānantaraṃ nadyādau ityādiḥ pāda ekaḥ lekhakapramādapatita iti sādhīyasī dṛṣṭiḥ|] bhāgaṃ nemivṛttāt tyajet punaḥ | evaṃ hi vyomavṛttādau bhakta ? bhrāmya pramāṇataḥ

यदा यच्च लिखेच्चक्रं * * * * याव * * * * ररकैर्युतम् । नद्यादौ पूर्वदिग्भागे * * * * * * * *

*yadā yacca likheccakraṃ * * * * yāva * * * * rarakairyutam | nadyādau pūrvadigbhāge * * * * * * * **

एवं चक्रारबिन्दानां प्रमाणं कथितं मया । सुसाधनमथो वक्ष्ये साधकानां हिताय वै

evaṃ cakrārabindānāṃ pramāṇaṃ kathitaṃ mayā | susādhanamatho vakṣye sādhakānāṃ hitāya vai

चक्रक्षेत्रात् षडंशेन नेमिक्षेत्रं प्रकल्पयेत् । * * * * * * * * * * * * * * * *

*cakrakṣetrāt ṣaḍaṃśena nemikṣetraṃ prakalpayet | * * * * * * * * * * * * * * * **

नद्यादौ पूर्वदिग्भागे ससाध्ये मरकद्विज ? । क्षेत्रद्वारसमं भङ्क्त्वा व्यक्तं चैवाङ्कयेत्ततः

nadyādau pūrvadigbhāge sasādhye marakadvija ? | kṣetradvārasamaṃ bhaṅktvā vyaktaṃ caivāṅkayettataḥ

भाजितानाभरांशानां कुर्यात्तु दलनां पुरः । दले कृतेऽथ सर्वेषां मध्यसूत्रं तु पातयेत्

bhājitānābharāṃśānāṃ kuryāttu dalanāṃ puraḥ | dale kṛte'tha sarveṣāṃ madhyasūtraṃ tu pātayet

पतितैर्विभजेत् पश्चाद्दलैकैकं [क्, ग्, घ्: पश्चाद्द * * * * * * * * कैर्द्वि; ख्: दरैकैकं द्वि] द्विरष्टधा । स्पष्टसूत्रक्रमेणैव सूत्रमास्फालयेत्ततः

patitairvibhajet paścāddalaikaikaṃ [k, g, gh: paścādda * * * * * * * * kairdvi; kh: daraikaikaṃ dvi] dviraṣṭadhā | spaṣṭasūtrakrameṇaiva sūtramāsphālayettataḥ

संभज्य [ख्: सन्त्यज्य] भागमेकैकमराणां पार्श्वयोर्द्वयोः । सिद्धिं कुर्यात् तथाऽराणामंशषट्केण सर्वदा

saṃbhajya [kh: santyajya] bhāgamekaikamarāṇāṃ pārśvayordvayoḥ | siddhiṃ kuryāt tathā'rāṇāmaṃśaṣaṭkeṇa sarvadā

इत्येषाऽध्वरगादीनां चक्राणां भागकल्पना । आख्याता द्विजशार्दूल त्वराणां साधनं शृणु

ityeṣā'dhvaragādīnāṃ cakrāṇāṃ bhāgakalpanā | ākhyātā dvijaśārdūla tvarāṇāṃ sādhanaṃ śṛṇu

अराख्यमध्यस्तत्राभ्यामराख्याभं तथैव च । शृङ्गमानान्तरसमं कृत्वा सूत्रं तु तेन वै

arākhyamadhyastatrābhyāmarākhyābhaṃ tathaiva ca | śṛṅgamānāntarasamaṃ kṛtvā sūtraṃ tu tena vai

भ्रामयेत् पूर्णचन्द्रौ द्वौ भावयोरुभयोरपि । तस्यातिशायकौ [क्, ख्: तस्याति * * * यकौ यस्य पूर्णा * * * परिधावतः] यस्य पूर्णा यैः परिधावतः

bhrāmayet pūrṇacandrau dvau bhāvayorubhayorapi | tasyātiśāyakau [k, kh: tasyāti * * * yakau yasya pūrṇā * * * paridhāvataḥ] yasya pūrṇā yaiḥ paridhāvataḥ

सिद्धिस्थानाद्भ्रमं कुर्यात् सूत्रे ब्रह्मपदे स्थिते । प्रागाद्याद्युपसंख्यैर्वा क्षेत्रं सूत्रैर्विभज्य च

siddhisthānādbhramaṃ kuryāt sūtre brahmapade sthite | prāgādyādyupasaṃkhyairvā kṣetraṃ sūtrairvibhajya ca

द्वाभ्यां द्वाभ्यां ततः कुर्यात् सप्तधा सप्तधाऽन्तरम् । षट्कं षट्कमथो बाह्या ? सूत्राणां प्रत्यरांशके

dvābhyāṃ dvābhyāṃ tataḥ kuryāt saptadhā saptadhā'ntaram | ṣaṭkaṃ ṣaṭkamatho bāhyā ? sūtrāṇāṃ pratyarāṃśake

मध्यसूत्रैररासिद्धि ? प्राक्छदं चारमानतः । द्वाभ्यामराभ्यामेकांशमन्तरेवं विशिष्यते

madhyasūtrairarāsiddhi ? prākchadaṃ cāramānataḥ | dvābhyāmarābhyāmekāṃśamantarevaṃ viśiṣyate

अनेन विधिना विप्र क्रियमाणेन सर्वदा । इदं त्वराणां सन्धानं चक्राणां कथितं मया

anena vidhinā vipra kriyamāṇena sarvadā | idaṃ tvarāṇāṃ sandhānaṃ cakrāṇāṃ kathitaṃ mayā

100

वरसीकी ? च संज्ञानं केवलानां समासतः । कर्तरीयन्तरीयाणा * * * * ञ्च ? लक्षणं प्रवदाम्यहम्

varasīkī ? ca saṃjñānaṃ kevalānāṃ samāsataḥ | kartarīyantarīyāṇā * * * * ñca ? lakṣaṇaṃ pravadāmyaham

101

यदष्टधा कृतं पूर्वं मराङ्गस्तु ? द्विषट्कधा । विभज्य भागषट्केन पूर्वकं द्वारकं स्मृतम्

yadaṣṭadhā kṛtaṃ pūrvaṃ marāṅgastu ? dviṣaṭkadhā | vibhajya bhāgaṣaṭkena pūrvakaṃ dvārakaṃ smṛtam

102

स्थापितेष्वरकेष्वेवं कुर्यात् कर्तरि सञ्चयम् [ख्: सम्यमः] । उभाभ्यामप्यराभ्यां च शिष्टं यत्त्रितयद्वयम्

sthāpiteṣvarakeṣvevaṃ kuryāt kartari sañcayam [kh: samyamaḥ] | ubhābhyāmapyarābhyāṃ ca śiṣṭaṃ yattritayadvayam

103

अंशकानां च पार्श्वे तु संसाध्या तेन कर्तरी । प्रदक्षिणाग्रहा [सर्वत्र एकरूपाण्यक्षराणि] चोरा परशोरद्वरूपिणी ?

aṃśakānāṃ ca pārśve tu saṃsādhyā tena kartarī | pradakṣiṇāgrahā [sarvatra ekarūpāṇyakṣarāṇi] corā paraśoradvarūpiṇī ?

104

प्रोद्धृत्य चोत्तरे भागे प्रागाकारस्य दिग्वशात् । परिषात्व ? [ख्: परिपात्य] नयत्येषामरकाणां तु साधयेत्

proddhṛtya cottare bhāge prāgākārasya digvaśāt | pariṣātva ? [kh: paripātya] nayatyeṣāmarakāṇāṃ tu sādhayet

105

प्रदक्षिणक्रमेणैव कर्तरीणां च साधनम् । तत्साधनार्थं सूत्राणां संख्यातं वागमस्मृतम्

pradakṣiṇakrameṇaiva kartarīṇāṃ ca sādhanam | tatsādhanārthaṃ sūtrāṇāṃ saṃkhyātaṃ vāgamasmṛtam

106

पूर्वापरं मध्यपूर्व * * * * वृत्तस्य सङ्गमे । निधायान्यन्नयेत् सूत्रमध्याद्वै * * * * नमस्य च

pūrvāparaṃ madhyapūrva * * * * vṛttasya saṅgame | nidhāyānyannayet sūtramadhyādvai * * * * namasya ca

107

अरमूलाद्वितीयस्य त्रयाभ्यामस्य सङ्गमम् । मध्यमं लाञ्छ्यमानं तु तदराग्रमथानयेत्

aramūlādvitīyasya trayābhyāmasya saṅgamam | madhyamaṃ lāñchyamānaṃ tu tadarāgramathānayet

108

अरमध्यात्तृतीयस्य पूर्णचन्द्रसुसङ्गमे । संस्थाप्याथानयेत् सूत्रं स्थानं यत्तन्निबोधतु

aramadhyāttṛtīyasya pūrṇacandrasusaṅgame | saṃsthāpyāthānayet sūtraṃ sthānaṃ yattannibodhatu

109

अराग्रपरिलेख्यस्य चतुर्थस्यारमध्यगात् । षट्सङ्गमं द्विजश्रेष्ठ तस्मात् स्थानं तु मत्स्यवत्

arāgraparilekhyasya caturthasyāramadhyagāt | ṣaṭsaṅgamaṃ dvijaśreṣṭha tasmāt sthānaṃ tu matsyavat

110

लाञ्छयेन्मूलपर्यन्तं व्यज्यते कर्तरी स्फुटा । सामान्यलक्षणं ह्येतद्विशेषमधुनोच्यते

lāñchayenmūlaparyantaṃ vyajyate kartarī sphuṭā | sāmānyalakṣaṇaṃ hyetadviśeṣamadhunocyate

111

अरसंकोचविस्तारवशात् कमलसंभव । साधनं कर्तरीणां च न्यूनमप्यहिवारयत् ?

arasaṃkocavistāravaśāt kamalasaṃbhava | sādhanaṃ kartarīṇāṃ ca nyūnamapyahivārayat ?

112

मूलादन्यत्तथाऽराग्रे वृत्ताभ्यां मानमन्तरात् । गृहीत्वा सूत्रमानं तु तस्मिन्धा ? [ख्: तस्मिन् धायत ?] * * * * पौष्कर

mūlādanyattathā'rāgre vṛttābhyāṃ mānamantarāt | gṛhītvā sūtramānaṃ tu tasmindhā ? [kh: tasmin dhāyata ?] * * * * pauṣkara

113

सूत्तरादर * * * * त्रिस्थम् पुनरेव हि । संस्पृशेत् [क्, ग्, घ्: सङ्गस्पर्शात्सङ्गमं] सङ्गमं यद्वै त्वरातुर्येऽन्तरभ्रमे

sūttarādara * * * * tristham punareva hi | saṃspṛśet [k, g, gh: saṅgasparśātsaṅgamaṃ] saṅgamaṃ yadvai tvarāturye'ntarabhrame

114

प्रेर्यमाणं तदवधे ? पूर्वचिह्नस्य मीलयेत् । यथा स्यात् कर्तरीणां तु स्फुटमूलमरास्समम्

preryamāṇaṃ tadavadhe ? pūrvacihnasya mīlayet | yathā syāt kartarīṇāṃ tu sphuṭamūlamarāssamam

115

कर्तर्यन्तरितानां च ? मित्युक्तं साधनं मया । परिद्वितीयसंज्ञानमन्येषां वक्ष्यतेऽधुना

kartaryantaritānāṃ ca ? mityuktaṃ sādhanaṃ mayā | paridvitīyasaṃjñānamanyeṣāṃ vakṣyate'dhunā

116

सार्धेष्वरेषु विप्रेन्द्र त्वरमूले भ्रमान्तरे । नेमिक्षेत्राच्चतुर्थांशमाद्यात् [क्, ग्, घ्: -दद्यात्तं] तं भ्रामयेत् समम्

sārdheṣvareṣu viprendra tvaramūle bhramāntare | nemikṣetrāccaturthāṃśamādyāt [k, g, gh: -dadyāttaṃ] taṃ bhrāmayet samam

117

विज्ञातव्यं तु तच्चक्रमरकायस्य साधिका । नेमिक्षेत्राच्चतुर्थांशं भिन्नं तु परिकल्पयेत्

vijñātavyaṃ tu taccakramarakāyasya sādhikā | nemikṣetrāccaturthāṃśaṃ bhinnaṃ tu parikalpayet

118

नाभिक्षेत्रं द्विजश्रेष्ठ भजेच्चक्रवशात्तु ते । क्षेत्रे तु नाभिनेम्याख्ये वृत्ते स्त्री द्वैतकं क्रमात्

nābhikṣetraṃ dvijaśreṣṭha bhajeccakravaśāttu te | kṣetre tu nābhinemyākhye vṛtte strī dvaitakaṃ kramāt

119

नाभिक्षेत्राद्यतं ? स्थूलं क्षेत्राख्यं क्षेत्रमुच्यते । पराख्याऽस्या स्वरागस्य तस्यैषा क्षेत्रकल्पना

nābhikṣetrādyataṃ ? sthūlaṃ kṣetrākhyaṃ kṣetramucyate | parākhyā'syā svarāgasya tasyaiṣā kṣetrakalpanā

120

कार्या वै व्योमवृत्तादौ यावदक्षावसानिका । अक्षादौ कल्पना कार्या व्योमवृत्तावसानिका

kāryā vai vyomavṛttādau yāvadakṣāvasānikā | akṣādau kalpanā kāryā vyomavṛttāvasānikā

121

मातुलुङ्गाकृतिर्यस्मिन् पद्मपत्रायता समा । इन्दीवरदलाकारा वल्लिका जठरास्तथा

mātuluṅgākṛtiryasmin padmapatrāyatā samā | indīvaradalākārā vallikā jaṭharāstathā

122

यवोदरे त्रिसंज्ञाश्च त्वेतेषां साधनं शृणु । कृत्वा द्वादशधा क्षेत्रं भ्रमाख्येन क्रमेण तु

yavodare trisaṃjñāśca tveteṣāṃ sādhanaṃ śṛṇu | kṛtvā dvādaśadhā kṣetraṃ bhramākhyena krameṇa tu

123

मध्ये भागत्रयेणाक्षं नाभिं भागद्वयेन तु । नाभ्यरक्षेत्रयोर्मध्ये भगैकं चक्रसंज्ञितम्

madhye bhāgatrayeṇākṣaṃ nābhiṃ bhāgadvayena tu | nābhyarakṣetrayormadhye bhagaikaṃ cakrasaṃjñitam

124

भागद्वयं त्वरक्षेत्रनेमिं भागद्वयेन वै । नेम्यरक्षेत्रयोर्मध्य एकांशं संपरित्यजेत्

bhāgadvayaṃ tvarakṣetranemiṃ bhāgadvayena vai | nemyarakṣetrayormadhya ekāṃśaṃ saṃparityajet

125

अरक्षेत्रं द्विधा कृत्वा भ्रामयेत् तदनन्तरम् । अराख्यमध्यसूत्रस्य नावृत्तस्य च सङ्गमे

arakṣetraṃ dvidhā kṛtvā bhrāmayet tadanantaram | arākhyamadhyasūtrasya nāvṛttasya ca saṅgame

126

अरात् त्रिभागजं सूत्रं स्थापयित्वाऽथ लाञ्छयेत् । पार्श्वे द्वे मध्यसूत्रस्य मध्यसूत्रात्तु वै ततः

arāt tribhāgajaṃ sūtraṃ sthāpayitvā'tha lāñchayet | pārśve dve madhyasūtrasya madhyasūtrāttu vai tataḥ

127

एतस्मिन् लाञ्छने सूत्रे स्थापयित्वाऽपरं तथा । मत्स्यवल्लाञ्छनं कुर्यादरमूर्ध्ना तु तेन वै

etasmin lāñchane sūtre sthāpayitvā'paraṃ tathā | matsyavallāñchanaṃ kuryādaramūrdhnā tu tena vai

128

अराग्रात् परिधीन् यावद्द्वितीया तावदेव हि । बीजपूरोपमाराणां सन्धानं कथितं त्विदम्

arāgrāt paridhīn yāvaddvitīyā tāvadeva hi | bījapūropamārāṇāṃ sandhānaṃ kathitaṃ tvidam

129

अराख्यमध्यसूत्रस्य [ख्: सूत्रस्य त्वरादस्य च तत्परा] त्वरमूलस्य च तत् ? । सन्धौ द्व्यंशकजं सूत्रं लाञ्छयित्वा नरोध्य च ?

arākhyamadhyasūtrasya [kh: sūtrasya tvarādasya ca tatparā] tvaramūlasya ca tat ? | sandhau dvyaṃśakajaṃ sūtraṃ lāñchayitvā narodhya ca ?

130

अर्धचन्द्राकृतिसमं यावन्मूलभ्रमं स्पृशेत् । मूलमग्रं शशिशृङ्ग [ग्, घ्: शृङ्गतद्धौ सूत्रं] * * * * सूत्रं निधाय च

ardhacandrākṛtisamaṃ yāvanmūlabhramaṃ spṛśet | mūlamagraṃ śaśiśṛṅga [g, gh: śṛṅgataddhau sūtraṃ] * * * * sūtraṃ nidhāya ca

131

तथाऽराग्रमथास्फाल्यं पद्मपत्रायते द्विज । लक्षणं च समाख्यातमुद्दिष्टं यत् पुरा मया

tathā'rāgramathāsphālyaṃ padmapatrāyate dvija | lakṣaṇaṃ ca samākhyātamuddiṣṭaṃ yat purā mayā

132

इन्दीवरदलाग्राणामराणां साधनं शृणु । आरान्मूलभ्रमाद्विप्र द्वितीयस्य भ्रमस्य च

indīvaradalāgrāṇāmarāṇāṃ sādhanaṃ śṛṇu | ārānmūlabhramādvipra dvitīyasya bhramasya ca

133

तन्तावरोदरी यस्या सूत्रं कृत्वा तु सन्धिगम् । * * * * हाद्गमन सूत्रेण [क्, ग्, घ्: सूत्राणामुपाभ्यामपि] भंक्तव्यमपि लाञ्छनम्

tantāvarodarī yasyā sūtraṃ kṛtvā tu sandhigam | * * * * hādgamana sūtreṇa [k, g, gh: sūtrāṇāmupābhyāmapi] bhaṃktavyamapi lāñchanam

134

पार्श्वाभ्यां मध्यसूत्राणि कृत्वा मध्यभ्रमे द्विज । तच्चिह्नरोदितं सूत्रं कृत्वाऽराग्रमथानयेत्

pārśvābhyāṃ madhyasūtrāṇi kṛtvā madhyabhrame dvija | taccihnaroditaṃ sūtraṃ kṛtvā'rāgramathānayet

135

लाञ्छयेन्मध्यवत्तस्माद्यावन्मूलमराख्यकम् । कृते परे लाञ्छने स्यान्नीलनीरजपत्रवत्

lāñchayenmadhyavattasmādyāvanmūlamarākhyakam | kṛte pare lāñchane syānnīlanīrajapatravat

136

त्रिभागभाजितं क्षेत्रं कृत्वाऽदौ भ्रामयेत् समम् । ततोऽङ्कयेदरैकैकं स्पष्टसूत्रक्रमेण तु

tribhāgabhājitaṃ kṣetraṃ kṛtvā'dau bhrāmayet samam | tato'ṅkayedaraikaikaṃ spaṣṭasūtrakrameṇa tu

137

षोढा द्विजेन्द्रयाऽङ्केषु सूत्राणि च निपातयेत् । कोष्ठकाष्टदशैकैकमराभागवतो ? नयेत्

ṣoḍhā dvijendrayā'ṅkeṣu sūtrāṇi ca nipātayet | koṣṭhakāṣṭadaśaikaikamarābhāgavato ? nayet

138

असो [सर्वत्र एकरूपाण्यक्षराणि] अय चवाश्चो द्वे * * * * [क्, ग्, घ्: अभकं; ख्: अभृतं] कोष्ठकद्वयम् । लोपयेद्द्विजशार्दूल तद्वन्मूलात्तु मर्दयेत्

aso [sarvatra ekarūpāṇyakṣarāṇi] aya cavāśco dve * * * * [k, g, gh: abhakaṃ; kh: abhṛtaṃ] koṣṭhakadvayam | lopayeddvijaśārdūla tadvanmūlāttu mardayet

139

द्वे द्वेऽथ मध्यदेशाच्च पार्श्वयोरुभयोरपि । एवं लुप्ते त्वराद्बाह्ये लोपयेदप्यरान्तरम्

dve dve'tha madhyadeśācca pārśvayorubhayorapi | evaṃ lupte tvarādbāhye lopayedapyarāntaram

140

मूलात् कोष्ठचतुष्कं तु तथा चैवाग्रतस्ततः । कोष्ठकद्वितयं मध्याल्लोपयेत् सिद्धये द्विज

mūlāt koṣṭhacatuṣkaṃ tu tathā caivāgratastataḥ | koṣṭhakadvitayaṃ madhyāllopayet siddhaye dvija

141

वल्मीकोदरसंज्ञं च न वल्मीकोदरं तथा । अरान्तरं यथा लुप्तमग्रमुलाच्च मध्यतः

valmīkodarasaṃjñaṃ ca na valmīkodaraṃ tathā | arāntaraṃ yathā luptamagramulācca madhyataḥ

142

तद्वलुप्तमराबाह्य ? मूलमध्या त्वराग्रतः । यवोदरं हि धानाध्यात् ? न यवोदररूण्डृक्

tadvaluptamarābāhya ? mūlamadhyā tvarāgrataḥ | yavodaraṃ hi dhānādhyāt ? na yavodararūṇḍṛk

143

भङ्क्त्वा भ्राम्य चतुर्धा वा स्याद् द्वादश यथा * * * * । वल्मीकद्वयमध्यानां मध्यभागाच्च पक्षयोः

bhaṅktvā bhrāmya caturdhā vā syād dvādaśa yathā * * * * | valmīkadvayamadhyānāṃ madhyabhāgācca pakṣayoḥ

144

क्रमश्चतुश्चतुर्द्वे द्वे मूलाग्रेभ्यः पुरोदितम् । * * * * द्विषट्कस्य [क्, ग्, घ्: किंत त्वरो; ख्: किन्त्वन्तरो] बाह्या वै संख्ययाऽनया

kramaścatuścaturdve dve mūlāgrebhyaḥ puroditam | * * * * dviṣaṭkasya [k, g, gh: kiṃta tvaro; kh: kintvantaro] bāhyā vai saṃkhyayā'nayā

145

षड्विधेन तु भेदेन स्वस्याचाराद्यनेन च । ततोऽक्षादौ [क्, ग्, घ्: ततोक्षादभयदन्तस्त] यदन्तस्थ ? स्पष्टसूत्राणि लोपयेत्

ṣaḍvidhena tu bhedena svasyācārādyanena ca | tato'kṣādau [k, g, gh: tatokṣādabhayadantasta] yadantastha ? spaṣṭasūtrāṇi lopayet

146

शुद्धिं कुर्याद्द्विजातानां षण्णां व्यञ्जन्ति ते यथा । प्रतिचक्रं तु चक्राणां नेमिक्षेत्रस्य मध्यगम्

śuddhiṃ kuryāddvijātānāṃ ṣaṇṇāṃ vyañjanti te yathā | praticakraṃ tu cakrāṇāṃ nemikṣetrasya madhyagam

147

दर्शयेद्विविधं चैव यथा तन्मे निबोधतु । अरा समं द्विगुणितं तत्क्षेत्रं चांकयेत् समम्

darśayedvividhaṃ caiva yathā tanme nibodhatu | arā samaṃ dviguṇitaṃ tatkṣetraṃ cāṃkayet samam

148

अराग्रसंमुखं चैव [ख्: चैतत्] तत्पार्श्वे तु यथा तथा । निपातयेच्च सूत्राणि * * * * [क्, ग्, घ्: त्वं स्तनगततान्यतः; ख्: त्वं च स्थान] स्थानगतान्यतः

arāgrasaṃmukhaṃ caiva [kh: caitat] tatpārśve tu yathā tathā | nipātayecca sūtrāṇi * * * * [k, g, gh: tvaṃ stanagatatānyataḥ; kh: tvaṃ ca sthāna] sthānagatānyataḥ

149

एवं [क्, ग्: घ एतद्] द्विजेन्द्र चक्राणां प्रधिनामयनं स्मृतम् । उत्तमाङ्गं च पादाङ्गं [ख्: पातालं] शरीरं स्नायुभिर्यथा

evaṃ [k, g: gha etad] dvijendra cakrāṇāṃ pradhināmayanaṃ smṛtam | uttamāṅgaṃ ca pādāṅgaṃ [kh: pātālaṃ] śarīraṃ snāyubhiryathā

150

निबद्धं तद्वदेवास्य चक्रस्य प्रथमस्थिता । नान्यत्र दर्शनं तासां नेमिक्षेत्रादृते क्वचित्

nibaddhaṃ tadvadevāsya cakrasya prathamasthitā | nānyatra darśanaṃ tāsāṃ nemikṣetrādṛte kvacit

151

चक्रस्य * * * * [ग्, घ्: चक्रस्य लैकतेमेलिमेत्वि] त्वित्येतत् समुदाहृतम् । द्विरनेकेमपारेम ? बाह्यस्थे [क्, ग्, घ्: द्वाभ्यस्थे] संप्रदर्शयेत्

cakrasya * * * * [g, gh: cakrasya laikatemelimetvi] tvityetat samudāhṛtam | dviranekemapārema ? bāhyasthe [k, g, gh: dvābhyasthe] saṃpradarśayet

152

द्वयमभ्यन्तरे त्यक्त्वा त्रिनेमिवलितस्य च । तृतीये प्रथमं कार्या पूर्ववत् परिसंख्यया

dvayamabhyantare tyaktvā trinemivalitasya ca | tṛtīye prathamaṃ kāryā pūrvavat parisaṃkhyayā

153

चक्राणां द्व्यरकादीनां विधिनाऽनेन साधनम् । कथितं द्विजशार्दूल रासाम ? पूजयेत्ततः

cakrāṇāṃ dvyarakādīnāṃ vidhinā'nena sādhanam | kathitaṃ dvijaśārdūla rāsāma ? pūjayettataḥ

154

यत्नाराख्यानि लम्बानि लाञ्छने स्थापितानि च । सर्वाणि चक्रवृत्तानि सितेनापूर्य पूरयेत्

yatnārākhyāni lambāni lāñchane sthāpitāni ca | sarvāṇi cakravṛttāni sitenāpūrya pūrayet

155

सुसमासु च रेखासु खड्गधारोपमासु च । पद्मं तु पूर्ववत् कुर्यादसंसक्तदलं सितम्

susamāsu ca rekhāsu khaḍgadhāropamāsu ca | padmaṃ tu pūrvavat kuryādasaṃsaktadalaṃ sitam

156

नेम्यरा [ख्: नेम्यन्ता नाभियुक्तं तु] नाभियुक्तस्य * * * * तदन्तरे । कल्पितं कमलं तस्य कृष्णं कुर्याद्दलान्तरम्

nemyarā [kh: nemyantā nābhiyuktaṃ tu] nābhiyuktasya * * * * tadantare | kalpitaṃ kamalaṃ tasya kṛṣṇaṃ kuryāddalāntaram

157

हेमदूर्वाप्रवालाभं त्रिनाभेः [क्, ग्, घ्: त्रिनाभे गमशो रजः] क्रमशो द्विज । ? दित्यादि हेमश्यामेनाप्यरुणेनैकनाभि च

hemadūrvāpravālābhaṃ trinābheḥ [k, g, gh: trinābhe gamaśo rajaḥ] kramaśo dvija | ? dityādi hemaśyāmenāpyaruṇenaikanābhi ca

158

चक्रस्य पूर्वमुद्दिष्टं रञ्जनं कमलासन । चक्रवच्चारकान् सर्वान् रजसा संप्रपूरयेत्

cakrasya pūrvamuddiṣṭaṃ rañjanaṃ kamalāsana | cakravaccārakān sarvān rajasā saṃprapūrayet

159

अरान्तरं द्विजश्रेष्ठ चक्रभूमिसमं स्मृतम् । पीतकाभेन शुक्लेन त्रिनेम्यपि सितेन च

arāntaraṃ dvijaśreṣṭha cakrabhūmisamaṃ smṛtam | pītakābhena śuklena trinemyapi sitena ca

160

रोचनाभेन रजसा द्विनेमं सुसितेन च । संपूरयेदेकनेमिं [क्, ग्, घ्: सपूरयेदेव किंते] केवलेन [ख्: केवलेना] सितेन च

rocanābhena rajasā dvinemaṃ susitena ca | saṃpūrayedekanemiṃ [k, g, gh: sapūrayedeva kiṃte] kevalena [kh: kevalenā] sitena ca

161

नाभिनेमिशतैकाभैस्समस्तैर्वाऽथ [क्, ग्, घ्: नाभिनेम्य * * * समस्तै] रञ्जयेत् । प्रधीनामन्तरं बाह्यं [क्, ग्, घ्: बाह्यं तेभ्यस्ते कुचितस्यतः] * * * * स्सतः

nābhinemiśataikābhaissamastairvā'tha [k, g, gh: nābhinemya * * * samastai] rañjayet | pradhīnāmantaraṃ bāhyaṃ [k, g, gh: bāhyaṃ tebhyaste kucitasyataḥ] * * * * ssataḥ

162

अन्योन्योपगतेनैव विधिना पूरयेत्ततः । विभेत्रपत्रतोऽकारैरङ्गदेव * * * * सञ्चयैः ?

anyonyopagatenaiva vidhinā pūrayettataḥ | vibhetrapatrato'kārairaṅgadeva * * * * sañcayaiḥ ?

163

सुसिताः प्रधयस्सर्वास्तुषारचयसन्निभाः । इतीदं च समाख्यातं रजसा पूरणं मया

susitāḥ pradhayassarvāstuṣāracayasannibhāḥ | itīdaṃ ca samākhyātaṃ rajasā pūraṇaṃ mayā

164

बीजेष्ववस्थितं सत्त्वं पद्मं धामत्रयेण च । वर्णं दद्यान्मयेनैव कर्णिकादौ क्रमाद्युतम्

bījeṣvavasthitaṃ sattvaṃ padmaṃ dhāmatrayeṇa ca | varṇaṃ dadyānmayenaiva karṇikādau kramādyutam

165

तन्नालसंहिताशेषसिद्धास्तत्कणकेष्विव । अक्षादिदैवतं व्योम चाक्षं तु परिकीर्तितम्

tannālasaṃhitāśeṣasiddhāstatkaṇakeṣviva | akṣādidaivataṃ vyoma cākṣaṃ tu parikīrtitam

166

मध्वज्यसमदैवत्यं चक्राणां [ख्: चक्रनाभित्रयं] हि त्रयं क्रमात् । कल्पान्तानिलदैवत्यं [क्, ग्, घ्: कल्पान्ता तिलदैवत्यं चक्रया * * * सारसं] चक्रधारासमं क्रमात्

madhvajyasamadaivatyaṃ cakrāṇāṃ [kh: cakranābhitrayaṃ] hi trayaṃ kramāt | kalpāntāniladaivatyaṃ [k, g, gh: kalpāntā tiladaivatyaṃ cakrayā * * * sārasaṃ] cakradhārāsamaṃ kramāt

167

कालवैश्वानरं ब्रह्मन् सिद्धचक्रान्तरेषु च । क्षमा सरस्वती देवी नियन्त्री देवपूजिता

kālavaiśvānaraṃ brahman siddhacakrāntareṣu ca | kṣamā sarasvatī devī niyantrī devapūjitā

168

एतास्तु नेमित्रितयं देवता स्वामिमिश्रिता । संगृह्य परितस्सर्वं समुद्रागच्छ सागरात् ?

etāstu nemitritayaṃ devatā svāmimiśritā | saṃgṛhya paritassarvaṃ samudrāgaccha sāgarāt ?

169

चक्रदेशोभयात्तच्च द्विसप्तभुवनस्य च । स्थित आप्यायनार्थं तु प्रस्थितानेष्वपांपतिम्

cakradeśobhayāttacca dvisaptabhuvanasya ca | sthita āpyāyanārthaṃ tu prasthitāneṣvapāṃpatim

170

इत्युक्त्वा देवतास्सर्वाः पूज्य काले प्रपूजयेत् । स्थानेष्वेतेषु विधिवत् पुष्पधूपादिकेन वा [ख्: च]

ityuktvā devatāssarvāḥ pūjya kāle prapūjayet | sthāneṣveteṣu vidhivat puṣpadhūpādikena vā [kh: ca]

171

अस * * * त्वात् समं चाक्षं नेम्यरानाभिमध्यगम् । यस्मात् त्रयीमयी नाथ ऋग्यजुस्सागसंभवा

asa * * * tvāt samaṃ cākṣaṃ nemyarānābhimadhyagam | yasmāt trayīmayī nātha ṛgyajussāgasaṃbhavā

172

संप्रविष्टा भिनत्त्याशु दैत्यश्रोत्रावधौ द्विज । हृदयान् दैत्यकान्तासु स नादस्संप्रविश्य च

saṃpraviṣṭā bhinattyāśu daityaśrotrāvadhau dvija | hṛdayān daityakāntāsu sa nādassaṃpraviśya ca

173

क्रोडस्थितानां गर्भाणां यावत्यंश ? यदा तदा । नादेन [क्, ग्, घ्: नादेनाभयदा ?] भयदा तस्माद्विभिद्यन्ते सुरारयः

kroḍasthitānāṃ garbhāṇāṃ yāvatyaṃśa ? yadā tadā | nādena [k, g, gh: nādenābhayadā ?] bhayadā tasmādvibhidyante surārayaḥ

174

हृदयान्तर्गतश्शुद्धो नादश्श्रुतिसमुद्भवः । सा हिनस्त्यशुभं तस्मान्नित्यं सन्मार्गसेविनाम्

hṛdayāntargataśśuddho nādaśśrutisamudbhavaḥ | sā hinastyaśubhaṃ tasmānnityaṃ sanmārgasevinām

175

अक्षाद्बाह्यमतो हेतोर्नाभिसंज्ञा प्रगीयते । यस्मादतीव राजन्ते कालान्ते [ख्: कालं ते] चोपबृंहिता

akṣādbāhyamato hetornābhisaṃjñā pragīyate | yasmādatīva rājante kālānte [kh: kālaṃ te] copabṛṃhitā

176

अनेकरूपभेदेन रश्मिवच्चक्रमण्डले । तेन काया समुद्दिष्टा नाभिनेभ्यन्तरे स्थिता

anekarūpabhedena raśmivaccakramaṇḍale | tena kāyā samuddiṣṭā nābhinebhyantare sthitā

177

यथा नाडीषु भेदस्थं प्रवहत्यनिलं द्विज । नाभ्यारासु [सर्वत्रैकरूपाण्यक्षराणि] स्थिरं तावत्तेजो * * * [ख्: ह्यत्रत्य] दुस्सहम्

yathā nāḍīṣu bhedasthaṃ pravahatyanilaṃ dvija | nābhyārāsu [sarvatraikarūpāṇyakṣarāṇi] sthiraṃ tāvattejo * * * [kh: hyatratya] dussaham

178

चक्रनाडीषु निर्यानि गिरिस्योदस्विवेदकम् ? । प्रकाशप्रभवत्वाच्च यत्र नाच्च ? द्विजोत्तम

cakranāḍīṣu niryāni girisyodasvivedakam ? | prakāśaprabhavatvācca yatra nācca ? dvijottama

179

यत्र यष्टिस्वरूपत्वान्नाडयः प्रथमं स्मृताः । प्रथिष्वनेकथा यातं तेजश्चक्रोत्थितं [ख्: श्चक्रोज्झितं] च यत्

yatra yaṣṭisvarūpatvānnāḍayaḥ prathamaṃ smṛtāḥ | prathiṣvanekathā yātaṃ tejaścakrotthitaṃ [kh: ścakrojjhitaṃ] ca yat

180

बहिस्तद्भ्रममाणस्य चक्रस्य चतुरात्मनः । वर्तते वृत्तिवृत्त्यादि क्षणं चो परिवेषयेत् ?

bahistadbhramamāṇasya cakrasya caturātmanaḥ | vartate vṛttivṛttyādi kṣaṇaṃ co pariveṣayet ?

181

सुसमेयाम्बुधिमल तेजो * * * * [ख्: तेजोजोलितं; ग्, घ्: तेजोजेलिक * * * * ] * * * * द्विज । अष्टकैर्दीप्यमानैश्च निर्धूमैः पावकावृतैः

susameyāmbudhimala tejo * * * * [kh: tejojolitaṃ; g, gh: tejojelika * * * * ] * * * * dvija | aṣṭakairdīpyamānaiśca nirdhūmaiḥ pāvakāvṛtaiḥ

182

स [ख्: सप्लादवृत्तममभ; ग्, घ्: सप्ललातव्रतं भानि अत्र अलातशब्दयोगः स्यात्] * * * * भानि भ्राम्यन्तं [क्, ग्, घ्: द्वाद्यन्तं] गोलकं यथा । सितं सति पृथग्याते स्वयं पावकवृत्तवत्

sa [kh: saplādavṛttamamabha; g, gh: saplalātavrataṃ bhāni atra alātaśabdayogaḥ syāt] * * * * bhāni bhrāmyantaṃ [k, g, gh: dvādyantaṃ] golakaṃ yathā | sitaṃ sati pṛthagyāte svayaṃ pāvakavṛttavat

183

चक्रं तथा रूपमिदमरकर्तरिभिस्स्मृतम् [क्: मिद * * * * रकर्तरिभिः; ख्: कर्तरीति] । तेजोजं यदिदं वृत्तं यत्नवद्भक्तितो द्विज

cakraṃ tathā rūpamidamarakartaribhissmṛtam [k: mida * * * * rakartaribhiḥ; kh: kartarīti] | tejojaṃ yadidaṃ vṛttaṃ yatnavadbhaktito dvija

184

तदा रूपत्रयमिदं कदारूपपदान्वितम् । कदा ? तदा दीप्तिर्या चक्रं तेजश्चलात्मिकाम्

tadā rūpatrayamidaṃ kadārūpapadānvitam | kadā ? tadā dīptiryā cakraṃ tejaścalātmikām

185

तस्य तेजोजवृत्तिस्या * * * * मिसंज्ञा विधीयते । तस्मान्नेमिद्वितीयाब्दानां जयन्त्यपितरं क्षयम् ?

tasya tejojavṛttisyā * * * * misaṃjñā vidhīyate | tasmānnemidvitīyābdānāṃ jayantyapitaraṃ kṣayam ?

186

मिश्रभूतं तु तेजोत्थं [क्, ग्, घ्: तेजो अन्तवृत्त] * * * * वृत्तनेम्यतस्मृता ? । अथेदानीं समासेन मन्त्रन्यासं निबोधतु

miśrabhūtaṃ tu tejotthaṃ [k, g, gh: tejo antavṛtta] * * * * vṛttanemyatasmṛtā ? | athedānīṃ samāsena mantranyāsaṃ nibodhatu

187

मया मन्त्रसमूहस्तु यत् पुरा ते प्रकाशितम् । षडङ्गं सर्वमूर्तीनां पुमादीनां द्विजोत्तम

mayā mantrasamūhastu yat purā te prakāśitam | ṣaḍaṅgaṃ sarvamūrtīnāṃ pumādīnāṃ dvijottama

188

प्रदक्षिणेन पूर्वादौ * * * * [ख्: पूर्वादौ सूत्रा सुनिवेश्य] त्वानि सुनिवेश्य च । विधाक्रमेण तं * * * * रकादौ शृणुष्व मे

pradakṣiṇena pūrvādau * * * * [kh: pūrvādau sūtrā suniveśya] tvāni suniveśya ca | vidhākrameṇa taṃ * * * * rakādau śṛṇuṣva me

189

पुंप्रकृत्यात्ममन्त्रेण पूर्वचक्रात् परे स्मृता । पौरुषं प्रकृतिं चैव प्रद्युम्नाख्यं तथैव च

puṃprakṛtyātmamantreṇa pūrvacakrāt pare smṛtā | pauruṣaṃ prakṛtiṃ caiva pradyumnākhyaṃ tathaiva ca

190

विन्यस्य चारके चैव चतुरात्मा तथा परे । यावदाख्यरकं ? चक्रं सर्वमन्त्रात्मकं [क्, ग्, घ्: पूर्वमन्त्राविकं] क्रमात्

vinyasya cārake caiva caturātmā tathā pare | yāvadākhyarakaṃ ? cakraṃ sarvamantrātmakaṃ [k, g, gh: pūrvamantrāvikaṃ] kramāt

191

- - - - मन्त्रत्रयमिदं शुभम् । मूर्तिमन्त्रसहस्रेण कोणोनानेन वै द्विज

** * * * * * * * mantratrayamidaṃ śubham | mūrtimantrasahasreṇa koṇonānena vai dvija*

192

द्विसहस्र मराणां [क्, ग्, घ्: द्विसहस्रं कराणां] च षडङ्गेन प्रपूरयेत् । पूजिते द्वारके चक्रे द्विरात्मा पूजितो भवेत्

dvisahasra marāṇāṃ [k, g, gh: dvisahasraṃ karāṇāṃ] ca ṣaḍaṅgena prapūrayet | pūjite dvārake cakre dvirātmā pūjito bhavet

193

त्रिरात्मा त्र्यरके चैव चतुरात्मा तथा परे । यावदाख्यारकं चक्रं पूर्वमन्त्रादिकं क्रमात्

trirātmā tryarake caiva caturātmā tathā pare | yāvadākhyārakaṃ cakraṃ pūrvamantrādikaṃ kramāt

194

प्रवृत्तिमूर्तिमन्त्रेण तत्संख्यात्माऽथ कथ्यते । द्विरात्माख्येन भेदेन चक्रेषु द्वारकेषु च

pravṛttimūrtimantreṇa tatsaṃkhyātmā'tha kathyate | dvirātmākhyena bhedena cakreṣu dvārakeṣu ca

195

सवाराणां सहस्रस्य [ख्: सहस्राख्य * * * * मात्मनः] कृत्वा संकल्पमात्मना । सहस्रमूर्तौ विप्रेन्द्र भक्त्या पूजां करोति यः

savārāṇāṃ sahasrasya [kh: sahasrākhya * * * * mātmanaḥ] kṛtvā saṃkalpamātmanā | sahasramūrtau viprendra bhaktyā pūjāṃ karoti yaḥ

196

- ? चक्रसहस्रस्य पूजनाद् [क्, ग्, घ्: पूजानां चा .... तं] वांच्छितं भवेत् । एकस्मिन् द्विसहस्रारे चक्रे यः पूजयेत् पुमान्

** * ? cakrasahasrasya pūjanād [k, g, gh: pūjānāṃ cā .... taṃ] vāṃcchitaṃ bhavet | ekasmin dvisahasrāre cakre yaḥ pūjayet pumān*

197

- - ? त्वथवा [क्, ग्, घ्: त्वथया] मिश्रे सारमेतान्विते शुभे । आवार्यावरकेणैव [क्, ग्, घ्: आचार्य-] रूपेण परिसंस्थिते

** * * ? tvathavā [k, g, gh: tvathayā] miśre sārametānvite śubhe | āvāryāvarakeṇaiva [k, g, gh: ācārya-] rūpeṇa parisaṃsthite*

198

- - ? मूर्तिमन्त्राणां सोऽमृतत्वाय कल्पते । सर्वेषां द्विज चक्रस्य मध्येऽष्टदलपङ्कजे

** * * ? mūrtimantrāṇāṃ so'mṛtatvāya kalpate | sarveṣāṃ dvija cakrasya madhye'ṣṭadalapaṅkaje*

199

तथादौ पूर्ववत् पूज्यं षडङ्गपरमाक्षरम् । पवित्रारोहणेऽनन्त कलशे [क्, ग्, घ्: कलशे त्वां गुरौ; ख्: कलशात्यङ्कुरौ] त्वांकुरे विधौ

tathādau pūrvavat pūjyaṃ ṣaḍaṅgaparamākṣaram | pavitrārohaṇe'nanta kalaśe [k, g, gh: kalaśe tvāṃ gurau; kh: kalaśātyaṅkurau] tvāṃkure vidhau

200

विनोत्सवेन हि तथा स्थितस्थापनकर्मणि । हेतुसां ? पूजया हेतु ? हेतयो विष्टरादिके

vinotsavena hi tathā sthitasthāpanakarmaṇi | hetusāṃ ? pūjayā hetu ? hetayo viṣṭarādike

201

आधाननिचये स्वामिन् स्थाने [ख्: स्थानेर्चास्नाप्य; ग्, घ्: स्थानेर्च्यास्नाच्च] * * * संलिखेत् । त्रयस्था लोकपालानां भित्तिगावाम्बराश्रका ?

ādhānanicaye svāmin sthāne [kh: sthānercāsnāpya; g, gh: sthānercyāsnācca] * * * saṃlikhet | trayasthā lokapālānāṃ bhittigāvāmbarāśrakā ?

202

निर्दिष्टकल्पना हस्त ? तद्भूमावर्चयेत्ततः । मिश्राणामपि चक्राणा मेष [क्, ग्, घ्: मेष एव इति स्मृतः] एव विधिस्स्मृतः

nirdiṣṭakalpanā hasta ? tadbhūmāvarcayettataḥ | miśrāṇāmapi cakrāṇā meṣa [k, g, gh: meṣa eva iti smṛtaḥ] eva vidhissmṛtaḥ

203

विन्यासं पूजने चैव सर्वेषामब्जसंभव । इति [ख्: इतीदं] ते देवतान्यासं संक्षेपात्तु प्रकाशितम्

vinyāsaṃ pūjane caiva sarveṣāmabjasaṃbhava | iti [kh: itīdaṃ] te devatānyāsaṃ saṃkṣepāttu prakāśitam

204

स्वदेहं सकलं [क्, ग्, घ्: सकलं * * * * ध्यात्वा] न्यस्य ध्यात्वाऽदौ हृदयान्तरे । स्वाद्यं [क्, ग्, घ्: स्वरन्य * * * पूजये] यः पूजयेच्चक्रं स मोक्षफलभाग्भवेत्

svadehaṃ sakalaṃ [k, g, gh: sakalaṃ * * * * dhyātvā] nyasya dhyātvā'dau hṛdayāntare | svādyaṃ [k, g, gh: svaranya * * * pūjaye] yaḥ pūjayeccakraṃ sa mokṣaphalabhāgbhavet

205

सामीप्यं मम चाभ्येति द्वितीयं यः [क्, ग्, घ्: द्वितीयं यमपूज] प्रपूजयेत् । यस्तृतीयं पूजयति मम सालोक्यमेत्यसौ

sāmīpyaṃ mama cābhyeti dvitīyaṃ yaḥ [k, g, gh: dvitīyaṃ yamapūja] prapūjayet | yastṛtīyaṃ pūjayati mama sālokyametyasau

206

सत्यलोकेऽप्यसौ पूज्यो यश्चतुर्थं तु पूजयेत् । तपोलोकेऽक्षयं [क्, ग्, घ्: * * * लोके] कालमास्ते यः [क्, ग्, घ्: यः परमं] पञ्चमं यजेत्

satyaloke'pyasau pūjyo yaścaturthaṃ tu pūjayet | tapoloke'kṣayaṃ [k, g, gh: * * * loke] kālamāste yaḥ [k, g, gh: yaḥ paramaṃ] pañcamaṃ yajet

207

यष्षष्ठं पूजयेच्चक्रं ज्ञानलोकं स गच्छति । सप्तमं चार्चितं येन स मल्लोकमवाप्नुयात्

yaṣṣaṣṭhaṃ pūjayeccakraṃ jñānalokaṃ sa gacchati | saptamaṃ cārcitaṃ yena sa mallokamavāpnuyāt

208

स्वर्गे स वासवादीनां पूज्यश्चामरतां [क्, ग्, घ्: पूज्यो यश्चरमं] व्रजेत् । येनाहं नवमे पूज्यश्श्वेतद्वीपं व्रजत्यसौ

svarge sa vāsavādīnāṃ pūjyaścāmaratāṃ [k, g, gh: pūjyo yaścaramaṃ] vrajet | yenāhaṃ navame pūjyaśśvetadvīpaṃ vrajatyasau

209

भक्त्या जन्मसमं कालं दशमं येन वाऽर्चितम् । यदासक्तं च नागानां सप्तपातालवासिनाम्

bhaktyā janmasamaṃ kālaṃ daśamaṃ yena vā'rcitam | yadāsaktaṃ ca nāgānāṃ saptapātālavāsinām

210

पातालसुन्दरीणां च सम्मान्यो द्विजसत्तम । एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रपूजाफलं शुभम्

pātālasundarīṇāṃ ca sammānyo dvijasattama | etatte sarvamākhyātaṃ cakrapūjāphalaṃ śubham

211

सम्यक्कारणचक्रादौ ? त्वेकनाभ्येकनेमि च । पर्यन्तं पद्मसंभूत तस्मात् त्वां ? [क्, ख्, ग्, घ्: सर्वत्राप्येवमेव] परिपूजयेत् ?

samyakkāraṇacakrādau ? tvekanābhyekanemi ca | paryantaṃ padmasaṃbhūta tasmāt tvāṃ ? [k, kh, g, gh: sarvatrāpyevameva] paripūjayet ?

212

प्रकाशय स्वभक्तानामास्तिकानां च सर्वदा । * * * * * * * * * * * * * * * *

*prakāśaya svabhaktānāmāstikānāṃ ca sarvadā | * * * * * * * * * * * * * * * **

213

पौष्कर उवाच इत्युक्तोऽहं पुरा विप्र विष्णुना व्यक्तमूर्तिना । यथावत् सर्वकथितं ? भवतां चक्रलक्षणम्

pauṣkara uvāca ityukto'haṃ purā vipra viṣṇunā vyaktamūrtinā | yathāvat sarvakathitaṃ ? bhavatāṃ cakralakṣaṇam

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां चक्राब्जलक्षणो नाम अष्टमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ cakrābjalakṣaṇo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ

अथ नवमोऽध्यायः ऋषय ऊचुः ब्रह्मन् ब्रह्मविदां श्रेष्ठ मिश्रचक्रं तु कीदृशम् । एतत्संशयमाचक्ष्व ऋषीणां हितकाम्यया

atha navamo'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ brahman brahmavidāṃ śreṣṭha miśracakraṃ tu kīdṛśam | etatsaṃśayamācakṣva ṛṣīṇāṃ hitakāmyayā

पौष्कर उवाच एवमेव पुरा विप्रसंशयाद्विप्रबुद्धिना । सर्वलोकहितार्थाय मया संचोदितं प्रभो ?

pauṣkara uvāca evameva purā viprasaṃśayādviprabuddhinā | sarvalokahitārthāya mayā saṃcoditaṃ prabho ?

उत्तिष्ठ [क्, ख्, ग्, घ्: उत्तिष्ठं चन] * * * * येनोक्तं यत् पुरा तद्वदस्व मे । मिश्राणां चक्रयागानां लक्षणं लक्ष्मिनन्दन

uttiṣṭha [k, kh, g, gh: uttiṣṭhaṃ cana] * * * * yenoktaṃ yat purā tadvadasva me | miśrāṇāṃ cakrayāgānāṃ lakṣaṇaṃ lakṣminandana

श्रीभगवानुवाच उत्तमादिविभागेन चक्रेषूक्ता यथा पुरा । कल्पना विविधा तद्वन्मिश्रेषु परिकीर्तिता

śrībhagavānuvāca uttamādivibhāgena cakreṣūktā yathā purā | kalpanā vividhā tadvanmiśreṣu parikīrtitā

मुख्या वै मध्यमा चान्या ततश्चैवाधमा [क्: ततश्चे * * * * स्मृता; ग्, घ्: ततवेश्चे * * * न्यता] स्मृता । मुख्यसंख्यामनाख्यातं ? त्रिधा वै मध्यका भवेत्

mukhyā vai madhyamā cānyā tataścaivādhamā [k: tataśce * * * * smṛtā; g, gh: tataveśce * * * nyatā] smṛtā | mukhyasaṃkhyāmanākhyātaṃ ? tridhā vai madhyakā bhavet

विज्ञेयं च तथा तद्वन्मिश्राख्येष्वम्बुजोद्भव । सविधा [क्, ग्, घ्: सविता] नवधा या वै प्रथमा परिकल्पना

vijñeyaṃ ca tathā tadvanmiśrākhyeṣvambujodbhava | savidhā [k, g, gh: savitā] navadhā yā vai prathamā parikalpanā

सांप्रतं तामहं वच्मि समासादवधारय । प्रागष्टपत्रं कमलं त्वसंसक्तदलं लिखेत्

sāṃprataṃ tāmahaṃ vacmi samāsādavadhāraya | prāgaṣṭapatraṃ kamalaṃ tvasaṃsaktadalaṃ likhet

तद्बहिश्चक्रषट्कोणं मिश्रं कुर्यात्तु चक्रराट् । यश्चक्रैस्साधनीयं तं रक्तचक्राणि पौष्कर

tadbahiścakraṣaṭkoṇaṃ miśraṃ kuryāttu cakrarāṭ | yaścakraissādhanīyaṃ taṃ raktacakrāṇi pauṣkara

परस्वं च पथीहीरनिसूतं [सर्वत्र समानान्यक्षराणि] निसु संलिखेत् । अथवा षष्ठपूर्वाभ्यां चक्राभ्यां संप्रदर्शयेत्

parasvaṃ ca pathīhīranisūtaṃ [sarvatra samānānyakṣarāṇi] nisu saṃlikhet | athavā ṣaṣṭhapūrvābhyāṃ cakrābhyāṃ saṃpradarśayet

पूर्ववन्नेमिभूमौ तु वर्ज्यं मध्यचतुष्टयम् । बहिस्स्थितं वा चक्रे * * * * त्वेकस्मिन् प्रधयस्स्मृताः

pūrvavannemibhūmau tu varjyaṃ madhyacatuṣṭayam | bahissthitaṃ vā cakre * * * * tvekasmin pradhayassmṛtāḥ

अध्यक्षं लक्ष्यते तेषां चक्राणां भिन्नरूपिणाम् । आवार्यावारकाख्येन [क्, ग्, घ्: आवार्यवरका] संस्थाने संस्थिते सति

adhyakṣaṃ lakṣyate teṣāṃ cakrāṇāṃ bhinnarūpiṇām | āvāryāvārakākhyena [k, g, gh: āvāryavarakā] saṃsthāne saṃsthite sati

प्रयोजनं मया ते वै प्रधिषु प्रागुदीरितम् । आदावुत्तमचक्राणां यावन्मध्येऽन्तरं तु वै

prayojanaṃ mayā te vai pradhiṣu prāgudīritam | ādāvuttamacakrāṇāṃ yāvanmadhye'ntaraṃ tu vai

चक्रयागमिदं [क्: चक्रयागदिनं] मिश्रं प्रथमं चामर ? शृणु । आरभ्योत्तममध्यात्तु चक्राद्यावत् प्रजायते

cakrayāgamidaṃ [k: cakrayāgadinaṃ] miśraṃ prathamaṃ cāmara ? śṛṇu | ārabhyottamamadhyāttu cakrādyāvat prajāyate

कानीयोत्तमचक्रं तु द्वितीयं [ख्: तृतीयं मिश्र] मिश्रमिश्रराट् । अनेन क्रमयोगेन मिश्रीकरणमाचरेत्

kānīyottamacakraṃ tu dvitīyaṃ [kh: tṛtīyaṃ miśra] miśramiśrarāṭ | anena kramayogena miśrīkaraṇamācaret

यावन्न्यूनेतराच्चक्राच्चक्रमध्यममध्यमम् । भवत्येवं कृते सम्यक् चक्र षट्का [क्: षट्का * * * शुभं; ख्: षट्काद्वितश्शुभं; ग्, घ्: षट्काद्वितं शुभं] * * * * शुभम्

yāvannyūnetarāccakrāccakramadhyamamadhyamam | bhavatyevaṃ kṛte samyak cakra ṣaṭkā [k: ṣaṭkā * * * śubhaṃ; kh: ṣaṭkādvitaśśubhaṃ; g, gh: ṣaṭkādvitaṃ śubhaṃ] * * * * śubham

मिश्राणि चक्रयागानां नवकं परिसंख्यया । इत्युक्ता वै समानेनाप्युत्तमा मिश्रकल्पना

miśrāṇi cakrayāgānāṃ navakaṃ parisaṃkhyayā | ityuktā vai samānenāpyuttamā miśrakalpanā

द्वितीयामथ वक्ष्यामि मध्याख्या या त्रिधा हि वै । त्रिह्येकनाभि [क्: * * * * ह्येक] वा तद्वद्युक्तं [क्: तद्वत् * * * * त्रयेण; ग्, घ्: तद्वद्युक्तमेनित्रयेण] नेमित्रयेण तु

dvitīyāmatha vakṣyāmi madhyākhyā yā tridhā hi vai | trihyekanābhi [k: * * * * hyeka] vā tadvadyuktaṃ [k: tadvat * * * * trayeṇa; g, gh: tadvadyuktamenitrayeṇa] nemitrayeṇa tu

लिखेच्चक्रं तु वै पूर्वं पद्म्बाह्ये यथेच्छया । सनाभिनेमियुक्तस्य [क्: * * * * नान्नेम्यर्ध; ग्, घ्: सनान्नेम्यर्ध] तस्य चक्राम्बुजस्य च

likheccakraṃ tu vai pūrvaṃ padmbāhye yathecchayā | sanābhinemiyuktasya [k: * * * * nānnemyardha; g, gh: sanānnemyardha] tasya cakrāmbujasya ca

क्रमेण च बहिष्कुर्याच्चक्राणां पङ्कजं [ख्: चक्राणां पञ्चकं] तु वै । तेनाभिदृत ? वै ब्रह्मन् नेमियुक्तं समालिखेत्

krameṇa ca bahiṣkuryāccakrāṇāṃ paṅkajaṃ [kh: cakrāṇāṃ pañcakaṃ] tu vai | tenābhidṛta ? vai brahman nemiyuktaṃ samālikhet

तस्माद्वा पूर्वचक्रस्य नेमिनाभ्यवरस्य च । अनेन क्रमयोगेन लोहं नाभिगणं नयेत्

tasmādvā pūrvacakrasya neminābhyavarasya ca | anena kramayogena lohaṃ nābhigaṇaṃ nayet

अर्धषट्चक्रषष्ठस्य सांप्रतं [क्, ग्, घ्: संप्रतिन्नेमि] नेमिपूर्ववत् । कुर्याद्यत्नेन चेत् तेषां मध्यमा कल्पना स्मृता

ardhaṣaṭcakraṣaṣṭhasya sāṃprataṃ [k, g, gh: saṃpratinnemi] nemipūrvavat | kuryādyatnena cet teṣāṃ madhyamā kalpanā smṛtā

चक्राम्बुजेषु मिश्रेषु त्ववरामवधारय [ख्: त्वपरामव] । त्रिनाभिसाम्बुजं कुर्याद्विना ह्येकाञ्चितं ? तु वा

cakrāmbujeṣu miśreṣu tvavarāmavadhāraya [kh: tvaparāmava] | trinābhisāmbujaṃ kuryādvinā hyekāñcitaṃ ? tu vā

चतुष्टयं तु तद्बाह्ये तानि भिन्नेभिवर्जितम् ? । साधनीयं च चक्राणामिष्टं नेमियुतं बहिः

catuṣṭayaṃ tu tadbāhye tāni bhinnebhivarjitam ? | sādhanīyaṃ ca cakrāṇāmiṣṭaṃ nemiyutaṃ bahiḥ

अलंकृतश्च ? नाडीभिर्न्यूनं चान्येन [ख्: चान्ये प्रकी] कीर्तितम् । ताभ्यां [क्, ख्: ताभ्यां देववसं चरै; ग्, घ्: ताभ्यां देववसं चैरै] देववसञ्चरैर्बहुभेदं स्थितस्य च

alaṃkṛtaśca ? nāḍībhirnyūnaṃ cānyena [kh: cānye prakī] kīrtitam | tābhyāṃ [k, kh: tābhyāṃ devavasaṃ carai; g, gh: tābhyāṃ devavasaṃ cairai] devavasañcarairbahubhedaṃ sthitasya ca

योजनेषांशकारस्य ? कीर्तिता निर्मिता द्विज । त्रिविधेन सहस्रारमुत्तमाद्येन कल्पयेत्

yojaneṣāṃśakārasya ? kīrtitā nirmitā dvija | trividhena sahasrāramuttamādyena kalpayet

त्रिगुणेन त्रितयतो [क्: त्रिधा * * * * गर्भ; ख्: त्रितयतो गर्भ; ग्, घ्: त्रिगुणेन त्रिधातमगर्भतः] गर्भतश्चाथवा शृणु । उत्तमाश्च कनीयांश्च प्रथमं परिकीर्तितम्

triguṇena tritayato [k: tridhā * * * * garbha; kh: tritayato garbha; g, gh: triguṇena tridhātamagarbhataḥ] garbhataścāthavā śṛṇu | uttamāśca kanīyāṃśca prathamaṃ parikīrtitam

मध्यमादुत्तमानां च सहस्रारं द्वितीयकम् । न्यूनं [क्: न्यून * * * * मध्य] द्वे मध्यमान्तं च तृतीयं समुदाहृतम्

madhyamāduttamānāṃ ca sahasrāraṃ dvitīyakam | nyūnaṃ [k: nyūna * * * * madhya] dve madhyamāntaṃ ca tṛtīyaṃ samudāhṛtam

क्षेत्रमाद्यं तथैतेषां क्रमेण शृणु पौष्कर । प्रधानल्पनोक्तानि यानि चक्राणि वै पुरा

kṣetramādyaṃ tathaiteṣāṃ krameṇa śṛṇu pauṣkara | pradhānalpanoktāni yāni cakrāṇi vai purā

सर्वाणि नवहस्तानि षट्कोलकयुतानि ? च । यथाविभागसंस्थानि कन्यादौ ? कथयाम्यहम्

sarvāṇi navahastāni ṣaṭkolakayutāni ? ca | yathāvibhāgasaṃsthāni kanyādau ? kathayāmyaham

मानानामङ्गुलानां तु विज्ञातव्यं शतं द्विज । द्विस्सप्तकाङ्गुलैर्युक्तं [ख्: द्विसप्त-] विभागं चाधुनोच्यते

mānānāmaṅgulānāṃ tu vijñātavyaṃ śataṃ dvija | dvissaptakāṅgulairyuktaṃ [kh: dvisapta-] vibhāgaṃ cādhunocyate

सर्वेषां कमलार्धं तु ज्ञेयं पञ्चदशाङ्गुलम् । नाभ्यानामरसिद्ध्यर्थं * * * * बलात्रयम्

sarveṣāṃ kamalārdhaṃ tu jñeyaṃ pañcadaśāṅgulam | nābhyānāmarasiddhyarthaṃ * * * * balātrayam

क्षेत्रं यन्नाभिपूर्वात्तत् तत् षडङ्गत्रयेण तु । वरं प्रणद्विजस्थाने ? चक्रार्धं वृत्तमुल्लिखेत्

kṣetraṃ yannābhipūrvāttat tat ṣaḍaṅgatrayeṇa tu | varaṃ praṇadvijasthāne ? cakrārdhaṃ vṛttamullikhet

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 8)

सनाभिनेमिचक्राणां तद्वितानां ? विशेषतः । अरान्मूलोपगं तस्मिन् प्रतिबन्धा [क्: बन्धा * * *; ख्: बन्धाद् भवे * * * त; ग्, घ्: बद्धात् हकेतात्] * * *

*sanābhinemicakrāṇāṃ tadvitānāṃ ? viśeṣataḥ | arānmūlopagaṃ tasmin pratibandhā [k: bandhā * * *; kh: bandhād bhave * * * ta; g, gh: baddhāt haketāt] * * **

मानं वै चक्रबन्धस्य यदिदं परिकीर्तितम् । परश्चरकचक्रेण सामान्येषां तु सर्वदा

mānaṃ vai cakrabandhasya yadidaṃ parikīrtitam | paraścarakacakreṇa sāmānyeṣāṃ tu sarvadā

चक्राङ्गजेऽथ ? वा तन्तु कृत्वैषां क्षेत्रकल्पना । ततोऽत्र नाभ्यरानेमिसिद्धिं कुर्यात् क्रमेण तु

cakrāṅgaje'tha ? vā tantu kṛtvaiṣāṃ kṣetrakalpanā | tato'tra nābhyarānemisiddhiṃ kuryāt krameṇa tu

एवं प्रकल्पिते चक्रं साम्बुजेऽम्बुजसम्पदाम् । तद्बाह्ये परचक्रस्य तस्माच्चक्रात्तु केवलात्

evaṃ prakalpite cakraṃ sāmbuje'mbujasampadām | tadbāhye paracakrasya tasmāccakrāttu kevalāt

त्र्यङ्गुलेनाथगं ? मानं कल्पनीयं प्रवर्तते । क्षेत्राणां नाभिपूर्वाणां संविभज्य च संस्थिता

tryaṅgulenāthagaṃ ? mānaṃ kalpanīyaṃ pravartate | kṣetrāṇāṃ nābhipūrvāṇāṃ saṃvibhajya ca saṃsthitā

एवं हि सर्वचक्राणां बाह्यस्वानां ? प्रकल्पयेत् । मानमन्तरचक्रात्तु त्र्यङ्गुलेनाधिकं क्रमात्

evaṃ hi sarvacakrāṇāṃ bāhyasvānāṃ ? prakalpayet | mānamantaracakrāttu tryaṅgulenādhikaṃ kramāt

यावद्बहिष्ठचक्रस्य नाभ्यामिष्टं गुलाष्टकौ ? । क्षेत्रं भवति विप्रेश त्वेकीकृत्य समं समम्

yāvadbahiṣṭhacakrasya nābhyāmiṣṭaṃ gulāṣṭakau ? | kṣetraṃ bhavati vipreśa tvekīkṛtya samaṃ samam

सनाभिनेमिचक्राणामेतन्मानं विधीयते । विधिवच्चोत्तमानां तु मध्यमानामतश्शृणु

sanābhinemicakrāṇāmetanmānaṃ vidhīyate | vidhivaccottamānāṃ tu madhyamānāmataśśṛṇu

चतुर्विंशत्यङ्गुलाब्जं कृत्वा मानं तु लोपयेत् । नाभीयं पूर्वमानं च न्यूनाना * * * * मेव च

caturviṃśatyaṅgulābjaṃ kṛtvā mānaṃ tu lopayet | nābhīyaṃ pūrvamānaṃ ca nyūnānā * * * * meva ca

सनाभिनेमिमानं च स्वयमूह्यमवाग्भवेत् [क्, ग्, घ्: -मवासयेत्] । किञ्चैषां पद्ममानं च ज्ञेयमष्टादशाङ्गुलम्

sanābhinemimānaṃ ca svayamūhyamavāgbhavet [k, g, gh: -mavāsayet] | kiñcaiṣāṃ padmamānaṃ ca jñeyamaṣṭādaśāṅgulam

इत्युक्तं क्षेत्रमानं तु त्रिधा मिश्रवयस्य च । विप्रभागमराणां ? च साधारमवधारय

ityuktaṃ kṣetramānaṃ tu tridhā miśravayasya ca | viprabhāgamarāṇāṃ ? ca sādhāramavadhāraya

षडरं पद्मबाह्ये तु प्रचक्रं परिकल्पयेत् । तस्य कुर्यात्तदा चक्रं परिल्लेवरपत्रवत् ?

ṣaḍaraṃ padmabāhye tu pracakraṃ parikalpayet | tasya kuryāttadā cakraṃ parillevarapatravat ?

यवोदरेऽथवाऽष्टारमरकैस्तं बहिर्लिखेत् । द्वादशारं तदा कुर्याच्चक्रपद्मस्य तैस्स्वरैः

yavodare'thavā'ṣṭāramarakaistaṃ bahirlikhet | dvādaśāraṃ tadā kuryāccakrapadmasya taissvaraiḥ

पिपीलिकोदरे [ख्: पविभिक्रोदरे] चक्रं षोडशारमतः परम् । चतुर्विंशयरं कुर्यान्मातुलङ्गोपमारकैः

pipīlikodare [kh: pavibhikrodare] cakraṃ ṣoḍaśāramataḥ param | caturviṃśayaraṃ kuryānmātulaṅgopamārakaiḥ

अथ कर्तरिसंयुक्तो ? केवलैर्वसितो द्विज । चतुस्त्रिंशत्यरं कुर्याच्चक्रं परशुसंज्ञकैः

atha kartarisaṃyukto ? kevalairvasito dvija | catustriṃśatyaraṃ kuryāccakraṃ paraśusaṃjñakaiḥ

भवत्येवं कृते मिश्रे चक्रयागं शतारकम् । द्वैरूप्येणास्य कथितं देहं संवत्सरेण तु

bhavatyevaṃ kṛte miśre cakrayāgaṃ śatārakam | dvairūpyeṇāsya kathitaṃ dehaṃ saṃvatsareṇa tu

अथ षडृतवो ज्ञेयाष्षडरेष्ववधारयेत् । परे बहिर्द्वारमासात् ते षोडशकमासकम्

atha ṣaḍṛtavo jñeyāṣṣaḍareṣvavadhārayet | pare bahirdvāramāsāt te ṣoḍaśakamāsakam

चतुर्विंशति तत्पक्षा तन्मारद्विते ? [सर्वत्र अशुद्धम्] स्थिता । ततष्षोडशमासाख्यपक्षा ? संवत्सरस्य च

caturviṃśati tatpakṣā tanmāradvite ? [sarvatra aśuddham] sthitā | tataṣṣoḍaśamāsākhyapakṣā ? saṃvatsarasya ca

तत्रायनद्वयं [ख्: अत्रायन] विद्धि संस्था चारकतु ? द्वये । दक्षिणोत्तरसंज्ञे च सामान्यं वत्सरद्वये

tatrāyanadvayaṃ [kh: atrāyana] viddhi saṃsthā cārakatu ? dvaye | dakṣiṇottarasaṃjñe ca sāmānyaṃ vatsaradvaye

विप्रभङ्गं च यत्रेदं बन्धं चति ? स तिष्ठति । मिश्राख्यस्य शतारस्य नानाभेदगतस्य च

viprabhaṅgaṃ ca yatredaṃ bandhaṃ cati ? sa tiṣṭhati | miśrākhyasya śatārasya nānābhedagatasya ca

इत्येतत् साधनं प्रोक्तं निश्शेषेण तवानघ । सूचितं प्राक् सहस्रारं मिश्रया संस्थितं त्रिधा

ityetat sādhanaṃ proktaṃ niśśeṣeṇa tavānagha | sūcitaṃ prāk sahasrāraṃ miśrayā saṃsthitaṃ tridhā

क्षेत्रमाणं ? तथाऽराणां ? विभागं चापि मे श्रुतम् । शतद्वादशकेनैव क्षेमस्य परिकीर्तितम्

kṣetramāṇaṃ ? tathā'rāṇāṃ ? vibhāgaṃ cāpi me śrutam | śatadvādaśakenaiva kṣemasya parikīrtitam

एकत्रिंशत्यङ्गुलैस्तत् पद्मार्धं चास्य कल्पयेत् । तद्बहिर्नाभ्यरान्नेमिभूमयोऽथ [क्: न्नेमिभू * * * * योथ; ग्, घ्: न्नेमि भूमयो दशधा] दशाङ्गुलैः

ekatriṃśatyaṅgulaistat padmārdhaṃ cāsya kalpayet | tadbahirnābhyarānnemibhūmayo'tha [k: nnemibhū * * * * yotha; g, gh: nnemi bhūmayo daśadhā] daśāṅgulaiḥ

तद्बाह्यस्थस्य चक्रस्य नेम्यरान्नेमिमेदिनी [ग्, घ्: नेम्यरानेमि] । स्वर्गो [क्: स्वर्गोधा * * * * * * * *; ग्, घ्: स्वर्गोया * * * * द्विजैकत्रत्वर्ध * * * * षोडशाङ्गुलौ] याति द्विजैकत्र * * * * त्वर्धं षोडशाङ्गुलैः

*tadbāhyasthasya cakrasya nemyarānnemimedinī [g, gh: nemyarānemi] | svargo [k: svargodhā * * * * * * * ; g, gh: svargoyā * * * * dvijaikatratvardha * * * * ṣoḍaśāṅgulau] yāti dvijaikatra * * * * tvardhaṃ ṣoḍaśāṅgulaiḥ

एकोनविंशत्यङ्गुलकैः [क्, ख्: * * * शत्यङ्गुलकैः] क्ष्मातृतीयस्य कीर्तितम् । ततश्चतुष्कलांशस्य [ग्, घ्: ततश्चतुर्थं * * * लस्य] द्वाविंशत्यङ्गुलैर्महीम्

ekonaviṃśatyaṅgulakaiḥ [k, kh: * * * śatyaṅgulakaiḥ] kṣmātṛtīyasya kīrtitam | tataścatuṣkalāṃśasya [g, gh: tataścaturthaṃ * * * lasya] dvāviṃśatyaṅgulairmahīm

प्राक् प्रोक्तयवमानं तु पञ्चमस्य च चक्ष्महे । पञ्चविंशत्यङ्गुलकैर्हस्त [ग्, घ्: -र्हस्तगस्त्रितयं] * * * * त्रितयं भवेत्

prāk proktayavamānaṃ tu pañcamasya ca cakṣmahe | pañcaviṃśatyaṅgulakairhasta [g, gh: -rhastagastritayaṃ] * * * * tritayaṃ bhavet

अष्टाविंशत्यङ्गुलैस्स्यात् षष्ठचक्रस्य [क्, ख्: स्यात् * * * चक्रस्य] पौष्कर । धरारान्वाभि [क्, ख्: धारारान्वि * * * नेम्यर्ध; घ्: धारान्नाभिनेम्यर्थमध्यतश्चेद] नेम्यर्धमर्धतश्चेद ? सर्वदा

aṣṭāviṃśatyaṅgulaissyāt ṣaṣṭhacakrasya [k, kh: syāt * * * cakrasya] pauṣkara | dharārānvābhi [k, kh: dhārārānvi * * * nemyardha; gh: dhārānnābhinemyarthamadhyataśceda] nemyardhamardhataśceda ? sarvadā

एकैकस्याधिचक्रस्य यदुक्तस्तत्त्रिधा व्रजेत् । समांशेन ततः कुर्याज्ज्ञात्वा त्रिवैकधातु [ग्, घ्: त्रीवैकधा] वा

ekaikasyādhicakrasya yaduktastattridhā vrajet | samāṃśena tataḥ kuryājjñātvā trivaikadhātu [g, gh: trīvaikadhā] vā

स्वक्षेत्रनाभिनेमीयां वर्जयित्वा [ग्, घ्: त्वरारय] परा यया । चक्रं [ग्, घ्: चक्रभ्रमसूरित्यहं चक्रस्यापि च] भ्रमसुगेहं ? च चक्रं चापि च पूर्ववत्

svakṣetranābhinemīyāṃ varjayitvā [g, gh: tvarāraya] parā yayā | cakraṃ [g, gh: cakrabhramasūrityahaṃ cakrasyāpi ca] bhramasugehaṃ ? ca cakraṃ cāpi ca pūrvavat

समद्वादशकात् क्षेत्रात् पूर्णिमाद्यदि [ग्, घ्: प्रणीताद्यदिकेश्छसि] नेच्छसि । कुर्याद्वै भूमिसंकोचं [ग्, घ्: भ्रमसंकोशं] नाभिनेमिक्षये सति

samadvādaśakāt kṣetrāt pūrṇimādyadi [g, gh: praṇītādyadikeśchasi] necchasi | kuryādvai bhūmisaṃkocaṃ [g, gh: bhramasaṃkośaṃ] nābhinemikṣaye sati

ततोऽरकाणां साहस्रं क्रमेणानेन साधयेत् । पद्मवृत्तं [ग्, घ्: पद्मवृत्य च संलिख्यप्रात्वतारं] च संलिख्य प्राक् तु तारं तु हेतिराट्

tato'rakāṇāṃ sāhasraṃ krameṇānena sādhayet | padmavṛttaṃ [g, gh: padmavṛtya ca saṃlikhyaprātvatāraṃ] ca saṃlikhya prāk tu tāraṃ tu hetirāṭ

ततोऽन्यत् पञ्चचक्राणि क्रमात्तस्य बहिर्लिखेत् । प्राग्वदावरणायुक्त्या गेषु [ग्, घ्: तेषुरामानमाशृणु] राम नामा शृणु ?

tato'nyat pañcacakrāṇi kramāttasya bahirlikhet | prāgvadāvaraṇāyuktyā geṣu [g, gh: teṣurāmānamāśṛṇu] rāma nāmā śṛṇu ?

शतैश्शतैस्तैर्विन्यस्तैस्त्रिंशत्त्रिंशत् [ग्, घ्: शतैश्शतैन्यै र्विन्यैस्तस्यैः त्रिंशत् क्रमाद्युतैः] क्रमाद्युतैः । चत्वारिंशत् क्रमाद्युक्तैः कुर्याच्चक्रद्वयं तथा

śataiśśataistairvinyastaistriṃśattriṃśat [g, gh: śataiśśatainyai rvinyaistasyaiḥ triṃśat kramādyutaiḥ] kramādyutaiḥ | catvāriṃśat kramādyuktaiḥ kuryāccakradvayaṃ tathā

शतद्वयेन सार्धेन तथा षष्ट्यधिकेन तु । चक्रत्रयं क्रमात् कुर्यात् सहस्रारं यथा भवेत्

śatadvayena sārdhena tathā ṣaṣṭyadhikena tu | cakratrayaṃ kramāt kuryāt sahasrāraṃ yathā bhavet

युगाख्यं मिश्रमित्युक्तं सिद्धैस्संपूजितं तु यत् । यथाऽङ्गयागच्चैते ? हि ज्ञेयास्त्वष्टादश क्रमात्

yugākhyaṃ miśramityuktaṃ siddhaissaṃpūjitaṃ tu yat | yathā'ṅgayāgaccaite ? hi jñeyāstvaṣṭādaśa kramāt

वीर्यसंसिद्धिका ब्रह्मन् न ममाद्यासुकेषु ? च । यथोत्तमादिचक्राणां सञ्चार ? परिकीर्तिता

vīryasaṃsiddhikā brahman na mamādyāsukeṣu ? ca | yathottamādicakrāṇāṃ sañcāra ? parikīrtitā

1277

अरेष्वाच [ ग्, घ्: कोशपाठोऽयम् क्: पाठः- अरेष्वाच परित्यज्य त * * * * मयोदितम् । धान्यात्प * * * * * * * * बाह्ये सितानि च

areṣvāca [ g, gh: kośapāṭho'yam k: pāṭhaḥ- areṣvāca parityajya ta * * * * mayoditam | dhānyātpa * * * * * * * * bāhye sitāni ca

1278

युवोन्तका * * * * देशे तत्स्थाने जीवरंजत । पद्मपत्रं य * * * जाता कुर्यादुत्पलपत्रकम्

yuvontakā * * * * deśe tatsthāne jīvaraṃjata | padmapatraṃ ya * * * jātā kuryādutpalapatrakam

1279

नीलाम्भोजदलाकारं स्थाने संयोजयेच्च ताः । वरण्या * * * * पत्रस्य बहिः क्षेत्रे लसच्छदः

nīlāmbhojadalākāraṃ sthāne saṃyojayecca tāḥ | varaṇyā * * * * patrasya bahiḥ kṣetre lasacchadaḥ

1280

परश्वारै * * * * चक्रं बाह्ये भवति कस्यचित् । चक्रे सदेवचक्रे च तदाददरसाधवः

paraśvārai * * * * cakraṃ bāhye bhavati kasyacit | cakre sadevacakre ca tadādadarasādhavaḥ

1281

तमोने पूर्ववच्चैव ततोत्तद * * * च्छृणु! ख्: पाठः अरेष्वाच परित्यस्मान् * * * सभ्रामयेत्ततः । यस्य * * * * पं * * * श्री * * * बाह्येर्पितानि च

tamone pūrvavaccaiva tatottada * * * cchṛṇu! kh: pāṭhaḥ areṣvāca parityasmān * * * sabhrāmayettataḥ | yasya * * * * paṃ * * * śrī * * * bāhyerpitāni ca

युवोन्नका * * * * * * * ** * * * । सिसर्दैशेतत् * * * नैजीवरंजित ॥] परित्यर्थं तत्सञ्चारमयोगतः । यान्युत्पलदलाग्राणि पद्मबाह्ये स्थितानि च

yuvonnakā * * * * * * * ** * * * | sisardaiśetat * * * naijīvaraṃjita ||] parityarthaṃ tatsañcāramayogataḥ | yānyutpaladalāgrāṇi padmabāhye sthitāni ca

युवोन्तकाशदुर्देशे तत् स्थाने जीवरञ्जत ? । पद्मपत्रावधौ जाता कुर्यादुत्पलपत्रकम्

yuvontakāśadurdeśe tat sthāne jīvarañjata ? | padmapatrāvadhau jātā kuryādutpalapatrakam

नीलाम्भोजदलाकारं स्थाने संयोजयेच्च ताः । परश्वाकथपद्मस्य ? बहिस्तत्रोल्लसच्छदः

nīlāmbhojadalākāraṃ sthāne saṃyojayecca tāḥ | paraśvākathapadmasya ? bahistatrollasacchadaḥ

परश्वारैर्यदा ? चक्रं बाह्ये भवति कस्यचित् । चक्रेऽस्य देवचक्रे च तदादधरसाधवम्

paraśvārairyadā ? cakraṃ bāhye bhavati kasyacit | cakre'sya devacakre ca tadādadharasādhavam

नमोने ? पूर्ववच्चैव तथोत्पद्येत तच्छृणु । आराख्यं मध्यमं सूत्रमास्फल्यादौ तदा द्विज

namone ? pūrvavaccaiva tathotpadyeta tacchṛṇu | ārākhyaṃ madhyamaṃ sūtramāsphalyādau tadā dvija

अरक्षेत्रादराग्रे तु किञ्चिन्मानकलांशजम् । त्यक्त्वा तु व्यवधानार्थं बाह्ये वृत्तारकस्य [क्, ख्: हृत्तारकस्य] च

arakṣetrādarāgre tu kiñcinmānakalāṃśajam | tyaktvā tu vyavadhānārthaṃ bāhye vṛttārakasya [k, kh: hṛttārakasya] ca

सूत्रं कृत्वाऽरमध्ये तु अर्धचन्द्रेषु लाञ्छयेत् । प्राप ब्रह्मपदे सूत्रं कृत्वा तच्छृङ्गमानये ?

sūtraṃ kṛtvā'ramadhye tu ardhacandreṣu lāñchayet | prāpa brahmapade sūtraṃ kṛtvā tacchṛṅgamānaye ?

भ्रमणीय तदे ? षोढा त्वन्तोश्रं त्वयान्तरम् ? । संविभज्य समैर्भागैर्भ्रमाद्देशावधेर्द्विज

bhramaṇīya tade ? ṣoḍhā tvantośraṃ tvayāntaram ? | saṃvibhajya samairbhāgairbhramāddeśāvadherdvija

पातयित्वाऽथ सूत्राणि पूर्वे च क्रमयोगतः ? । अरसिद्धिं तु वै कुर्यान्मित्रं ते देवमेव ? हि

pātayitvā'tha sūtrāṇi pūrve ca kramayogataḥ ? | arasiddhiṃ tu vai kuryānmitraṃ te devameva ? hi

नस्य चक्रविधौ [ग्, घ्: चक्रविधे] ब्रह्मन् नयतोरान्तरस्य च । अराच्चये तु संसिद्धे शेषक्षेत्रेण कल्पयेत्

nasya cakravidhau [g, gh: cakravidhe] brahman nayatorāntarasya ca | arāccaye tu saṃsiddhe śeṣakṣetreṇa kalpayet

चक्रक्षेत्रं सुवृत्तं वै बृन्दमानानि [क्, ख्: मानानि * * * *; ग्, घ्: मानानिबोधकम् । अत्र माननिबोधकम् अथवा मानं निबोधतु इति स्यात् ।] * * * * । प्रागुक्तेनैव विधिना त्वेकैकस्य पृथक् पृथक्

*cakrakṣetraṃ suvṛttaṃ vai bṛndamānāni [k, kh: mānāni * * * ; g, gh: mānānibodhakam | atra mānanibodhakam athavā mānaṃ nibodhatu iti syāt |] * * * * | prāguktenaiva vidhinā tvekaikasya pṛthak pṛthak

अरावशाच्च ? विप्रेन्द्र सूत्रपातं समाचरेत् । वृत्तानां कल्पनं कुर्यादरसिद्धिं तथैव हि

arāvaśācca ? viprendra sūtrapātaṃ samācaret | vṛttānāṃ kalpanaṃ kuryādarasiddhiṃ tathaiva hi

इत्येतत् कथितं सर्वं मिश्राणां साधनं मया । चक्राणां च समासेन विशेषं चात्र मे शृणु

ityetat kathitaṃ sarvaṃ miśrāṇāṃ sādhanaṃ mayā | cakrāṇāṃ ca samāsena viśeṣaṃ cātra me śṛṇu

यदुक्तमथ [क्, ख्: यदुत्तमिय] तन्मानं नाभिनेमिगणस्य च । सर्वेषां चैव चक्राणां तस्मात् सञ्चारमाचरेत्

yaduktamatha [k, kh: yaduttamiya] tanmānaṃ nābhinemigaṇasya ca | sarveṣāṃ caiva cakrāṇāṃ tasmāt sañcāramācaret

ज्ञात्वा संकोचविस्तारं भौमक्षेत्रेषु पौष्कर । क्षेत्रात्तु ह्येकनाभीयं तथा वै ह्येकनाभिजात्

jñātvā saṃkocavistāraṃ bhaumakṣetreṣu pauṣkara | kṣetrāttu hyekanābhīyaṃ tathā vai hyekanābhijāt

नामार्धं तु त्रिभागां वा संगृहीत्वा विनिक्षिपेत् । त्रिनाभिनेमिक्षेत्राभ्यां [क्, ख्: नेमिक्षेत्राभ्यां] त्वादिमध्यत्वभिर्गता ?

nāmārdhaṃ tu tribhāgāṃ vā saṃgṛhītvā vinikṣipet | trinābhinemikṣetrābhyāṃ [k, kh: nemikṣetrābhyāṃ] tvādimadhyatvabhirgatā ?

रागभेदमथो [क्, ख्: रागमेवमथोवाच मम त्वरादेत्वादित] वच्मि त्वरादे ? त्वादितः क्रमात् । प्राग्वत् पद्मजकह्लारं भ्रमाणामपि सन्ततिः ?

rāgabhedamatho [k, kh: rāgamevamathovāca mama tvarādetvādita] vacmi tvarāde ? tvāditaḥ kramāt | prāgvat padmajakahlāraṃ bhramāṇāmapi santatiḥ ?

समपात्रान्तरालानि [ग्, घ्: सनुपात्रं तरालानि] वैडूर्यसदृशानि च । समानवर्णेन ततो रागेणेन्दीवरच्छदा ?

samapātrāntarālāni [g, gh: sanupātraṃ tarālāni] vaiḍūryasadṛśāni ca | samānavarṇena tato rāgeṇendīvaracchadā ?

प्रपूरयित्वा वाप [ग्, घ्: वा ब्रह्मा ? तदन्तः । ब्रह्मंस्तदन्तः इति स्यात्] * * * * स्तदन्तः पाण्डुरोज्ज्वलम् । यवोदरांशुशुक्लेन [क्, ख्: यवोदरां * * * * शुक्लेन] कृष्णेन तदनन्तरम्

prapūrayitvā vāpa [g, gh: vā brahmā ? tadantaḥ | brahmaṃstadantaḥ iti syāt] * * * * stadantaḥ pāṇḍurojjvalam | yavodarāṃśuśuklena [k, kh: yavodarāṃ * * * * śuklena] kṛṣṇena tadanantaram

कुर्याद्वरितपीतेन ? मातुलुङ्गोपमारकाः । रक्तोज्ज्वलेन रागेण तेषु मध्यं प्रपूरयेत्

kuryādvaritapītena ? mātuluṅgopamārakāḥ | raktojjvalena rāgeṇa teṣu madhyaṃ prapūrayet

राजोपलनिभेनाथ पारश्वास्त्वथ [ग्, घ्: परश्वास्त्वस्तु] रञ्जयेत् । रोचनाभेन रजसा तदरेष्वन्तरं तु यत्

rājopalanibhenātha pāraśvāstvatha [g, gh: paraśvāstvastu] rañjayet | rocanābhena rajasā tadareṣvantaraṃ tu yat

सकेसरालीचाराणि [ग्, घ्: सकेसरालिचाराणि * * * गणस्य तु] सर्वचक्रगणस्य च । रङ्गे [क्, ख्: * * * गे शोभा] शोभानुरूपेण पूरणीयानि वा द्विज

sakesarālīcārāṇi [g, gh: sakesarālicārāṇi * * * gaṇasya tu] sarvacakragaṇasya ca | raṅge [k, kh: * * * ge śobhā] śobhānurūpeṇa pūraṇīyāni vā dvija

द्वारवीध्यादिकं ब्रह्मन् सर्वसिद्धि पुरोदितम् । संपाद्य परया भक्त्या सद्यागनिचयं महत्

dvāravīdhyādikaṃ brahman sarvasiddhi puroditam | saṃpādya parayā bhaktyā sadyāganicayaṃ mahat

रागेषु [ग्, घ्: रागेष्टकाम] कामभूतं च चक्रगात्रं विचक्षणम् । नाभिशीर्षदरापक्षासप्र [ग्, घ्: पक्षं संप्रथामी च पुत्रधृत्] * * * * श्च पुत्रभृत्

rāgeṣu [g, gh: rāgeṣṭakāma] kāmabhūtaṃ ca cakragātraṃ vicakṣaṇam | nābhiśīrṣadarāpakṣāsapra [g, gh: pakṣaṃ saṃprathāmī ca putradhṛt] * * * * śca putrabhṛt

संविशेच्च [क्, ख्: संविशेच्च तन्मध्यं; ग्, घ्: संविशेच्चेत] तन्मध्यं नयज्ञ च नव ? द्विज । क्रमणीयं यथा मध्यं तथा ब्रह्मन् प्रचक्ष्महे

saṃviśecca [k, kh: saṃviśecca tanmadhyaṃ; g, gh: saṃviśecceta] tanmadhyaṃ nayajña ca nava ? dvija | kramaṇīyaṃ yathā madhyaṃ tathā brahman pracakṣmahe

सदृशैर्यज्ञकाष्ठैश्च शमोच्चैर्द्वाचमेस्तव ? । गजवाजिवृषाकारं त्रयाद्यष्टचतुष्टयम् [ग्, घ्: तृतीयाद्यष्टचतुष्टयम्]

sadṛśairyajñakāṣṭhaiśca śamoccairdvācamestava ? | gajavājivṛṣākāraṃ trayādyaṣṭacatuṣṭayam [g, gh: tṛtīyādyaṣṭacatuṣṭayam]

सुस्थूल स्थिरजान्विड्यं [ग्, घ्: स्थिरजानाढ्यं] स्थाप्यं तद्दिक्चतुष्टये । द्वाराणां तु बहिःपार्श्वे तद्वद्वीथ्यन्तरे तु वा

susthūla sthirajānviḍyaṃ [g, gh: sthirajānāḍhyaṃ] sthāpyaṃ taddikcatuṣṭaye | dvārāṇāṃ tu bahiḥpārśve tadvadvīthyantare tu vā

समदीर्घे सुदृढैश्चाथ बध्वांसशैस्म [ग्, घ्: बध्वासंशैस्म] पट्टिकात् । शमध्यम [ग्, घ्: शमध्यमं शमानं यत् मुरुद्यैः] * * * * शमानं यन्मूलाद्यै रज्जुभिर्दृढैः

samadīrghe sudṛḍhaiścātha badhvāṃsaśaisma [g, gh: badhvāsaṃśaisma] paṭṭikāt | śamadhyama [g, gh: śamadhyamaṃ śamānaṃ yat murudyaiḥ] * * * * śamānaṃ yanmūlādyai rajjubhirdṛḍhaiḥ

यत्रान्यापृष्ठतस्ता वै कृत्वा तस्मात् समारुहे ? । संछाद्य [ग्, घ्: सञ्चार्य * * * * क्रमात् सर्व] पूजयित्वाऽथं क्रमासात्सर्वमीषु वै ?

yatrānyāpṛṣṭhatastā vai kṛtvā tasmāt samāruhe ? | saṃchādya [g, gh: sañcārya * * * * kramāt sarva] pūjayitvā'thaṃ kramāsātsarvamīṣu vai ?

एवमेव प्रयोगेण वंशवीथिश्च वा बहुः । सञ्चा [सर्वत्रैकरूपाण्यक्षराणि] विदिक्षु वै दत्त्वा मध्यचक्रं तु साम्प्रतम्

evameva prayogeṇa vaṃśavīthiśca vā bahuḥ | sañcā [sarvatraikarūpāṇyakṣarāṇi] vidikṣu vai dattvā madhyacakraṃ tu sāmpratam

अर्घ्यपात्रोद्धृतेनैव पवित्रीकृत्य चाम्बुना । बद्ध्वा स्वमुद्रां संस्पृश्य मन्त्रदृष्ट्याऽवलोकयेत्

arghyapātroddhṛtenaiva pavitrīkṛtya cāmbunā | baddhvā svamudrāṃ saṃspṛśya mantradṛṣṭyā'valokayet

100

पूज्यो राजोपचारेण तत्र मन्त्रगणो द्विज । यायात् [क्, ख्: ययाप्रवेश] प्रवेशमार्गेण पूर्णायश्च ? ततो बहिः

pūjyo rājopacāreṇa tatra mantragaṇo dvija | yāyāt [k, kh: yayāpraveśa] praveśamārgeṇa pūrṇāyaśca ? tato bahiḥ

101

द्वितीयं स यजेत् प्राग्वत् कृत्वा संस्कारसंस्कृतम् । एवमेव प्रकारेण परिशिष्टानि चाचरेत्

dvitīyaṃ sa yajet prāgvat kṛtvā saṃskārasaṃskṛtam | evameva prakāreṇa pariśiṣṭāni cācaret

102

एतेन कल्पितं ब्रह्मन् भूमौ चक्रं तु चक्रवत् । कर्मणा प्रोक्षणाद्येन ध्यानन्यासान्तिकेन च

etena kalpitaṃ brahman bhūmau cakraṃ tu cakravat | karmaṇā prokṣaṇādyena dhyānanyāsāntikena ca

103

तावन्न चास्ति दोषोऽत्र चक्राणां तु विलङ्घनात् । यस्माच्चक्रारविन्दानां द्वारवीथी न विद्यते

tāvanna cāsti doṣo'tra cakrāṇāṃ tu vilaṅghanāt | yasmāccakrāravindānāṃ dvāravīthī na vidyate

104

यस्मान्न जायते दोषात् [क्, ख्: दोषासक ......कृतात्मना] साधकस्य कृतात्मनः । चक्रान्तरोपविष्टस्य नाभ्यादङ्गेषु ? मर्दनात्

yasmānna jāyate doṣāt [k, kh: doṣāsaka ......kṛtātmanā] sādhakasya kṛtātmanaḥ | cakrāntaropaviṣṭasya nābhyādaṅgeṣu ? mardanāt

105

मध्ये शतारचक्राणां कर्णिकारौ क्रमेण तु । पुरुषं चोत्तरं देवं परमेश्वरपूर्वकम्

madhye śatāracakrāṇāṃ karṇikārau krameṇa tu | puruṣaṃ cottaraṃ devaṃ parameśvarapūrvakam

106

न्यसेत द्वितयं पश्चात् पुरुषं केसरावधौ [क्, ख्: सेश्वरं वधौ] । पत्रे त्वष्टविधां चैव पूर्वादौ प्रकृतिं न्यसेत्

nyaseta dvitayaṃ paścāt puruṣaṃ kesarāvadhau [k, kh: seśvaraṃ vadhau] | patre tvaṣṭavidhāṃ caiva pūrvādau prakṛtiṃ nyaset

107

षडात्मा [क्, ख्: षडात्मविद्धरे] षडरे चक्रे त्वष्टारेऽष्टतनुस्तथा । द्वादशात्मा द्विषट्कारे तदात्मा षोडशारके

ṣaḍātmā [k, kh: ṣaḍātmaviddhare] ṣaḍare cakre tvaṣṭāre'ṣṭatanustathā | dvādaśātmā dviṣaṭkāre tadātmā ṣoḍaśārake

108

त्रिरष्टधा च प्रकृतितत्वभेदस्तथा पुनः । द्विर्द्वादशारके पूर्वे क्रमशश्शक्तयस्त्रयः

triraṣṭadhā ca prakṛtitatvabhedastathā punaḥ | dvirdvādaśārake pūrve kramaśaśśaktayastrayaḥ

109

द्विशोडशारसंख्याते [ग्: द्विषोडशाखी; घ्: द्विषोडशार; ख्: द्विषोडशारे] शेषं [क्, ख्: शष * * * * न्तिचयं] शक्तिद्वयं हि यत् । अरद्वये [क्, ख्: पुरद्वये चानिचया; ग्: अरद्वये चानीया; घ्: अरद्वये चानियता] चानिचया ? प्रागुक्तं नाभिनेमिषु

dviśoḍaśārasaṃkhyāte [g: dviṣoḍaśākhī; gh: dviṣoḍaśāra; kh: dviṣoḍaśāre] śeṣaṃ [k, kh: śaṣa * * * * nticayaṃ] śaktidvayaṃ hi yat | aradvaye [k, kh: puradvaye cānicayā; g: aradvaye cānīyā; gh: aradvaye cāniyatā] cānicayā ? prāguktaṃ nābhinemiṣu

110

ऋग्वादद्याम्बुजानीया [क्, ख्: वादद्याम्बुजोनीया; ग्, घ्: ऋग्वादद्यांबुजानीया] यथा चानुक्रमेण तु । पूर्वमुक्ता सहस्राख्या यो मन्त्रनिचयो महत्

ṛgvādadyāmbujānīyā [k, kh: vādadyāmbujonīyā; g, gh: ṛgvādadyāṃbujānīyā] yathā cānukrameṇa tu | pūrvamuktā sahasrākhyā yo mantranicayo mahat

1324

तमेव [क्, ख्: तमेव विन्यसेनि * * * मम । * * * पुण्डरीकोदरे पुरा

tameva [k, kh: tameva vinyaseni * * * mama | * * * puṇḍarīkodare purā

1325

नित्यशुद्धे * * * विधवैदुर्वैसिकल्पयो द्विकैः । क्रमेण हृदय * * * * वतार्य शनैश्शनैः

nityaśuddhe * * * vidhavaidurvaisikalpayo dvikaiḥ | krameṇa hṛdaya * * * * vatārya śanaiśśanaiḥ

1326

उष्णदीधितिमार्गेण भ्रमणे किं * * * * । * * * * ग्रामं तु निखिलं विद्युत्पुञ्जनिभोज्ज्वलम्

uṣṇadīdhitimārgeṇa bhramaṇe kiṃ * * * * | * * * * grāmaṃ tu nikhilaṃ vidyutpuñjanibhojjvalam

111

दिव्योपकरणं नाथ यथाप्राप्ते * * * व्रजेत् । विसर्जनाद्यस्नानं च यावत्कालं यथेच्छया ॥] विन्यसेन्मन्त्रे त्वेकीकृत्यादिकुमम ? । इष्ट्वा शरीरचक्रेऽस्मिन् पुण्डरीकोदरे पुरा

divyopakaraṇaṃ nātha yathāprāpte * * * vrajet | visarjanādyasnānaṃ ca yāvatkālaṃ yathecchayā ||] vinyasenmantre tvekīkṛtyādikumama ? | iṣṭvā śarīracakre'smin puṇḍarīkodare purā

112

नित्यशुद्धैस्तु विधिवै दुर्व्येसङ्कल्पयोद्विकैः ? । क्रमेण हृदय * * * * अवतार्य शनैश्शनैः

nityaśuddhaistu vidhivai durvyesaṅkalpayodvikaiḥ ? | krameṇa hṛdaya * * * * avatārya śanaiśśanaiḥ

113

उष्णदीधितिमार्गेण भ्रमणे चक्रज न्यसेत् । मन्त्रग्रामं तु निखिलं विद्युत्पुञ्जनिभोज्ज्वलम्

uṣṇadīdhitimārgeṇa bhramaṇe cakraja nyaset | mantragrāmaṃ tu nikhilaṃ vidyutpuñjanibhojjvalam

114

दिव्योपकरणं नाथ यथाप्राप्तेव ? संयजेत् । विसर्जनावसानं च यावत्कालं यथेच्छया

divyopakaraṇaṃ nātha yathāprāpteva ? saṃyajet | visarjanāvasānaṃ ca yāvatkālaṃ yathecchayā

115

देहचक्रारविन्दे यः प्रविशंस्तं विचिन्तयेत् । द्विसप्तशब्ददेहं तु तन्मात्रानिचयं महत्

dehacakrāravinde yaḥ praviśaṃstaṃ vicintayet | dvisaptaśabdadehaṃ tu tanmātrānicayaṃ mahat

116

पथाऽमृतविवाहेण स्वे स्वे स्थाने नियोजयेत् । विसर्जनं तदाह्वानमवतारं च नान्यथा

pathā'mṛtavivāheṇa sve sve sthāne niyojayet | visarjanaṃ tadāhvānamavatāraṃ ca nānyathā

117

नाभ्यागमो [क्, ख्: नाभ्या * * * विसर्जनम्] नैव * * * * स्मि च विसर्जनम् । साधकेभ्यस्स्वमन्त्रस्य नित्यं यस्मान्न तन्मया

nābhyāgamo [k, kh: nābhyā * * * visarjanam] naiva * * * * smi ca visarjanam | sādhakebhyassvamantrasya nityaṃ yasmānna tanmayā

118

आगच्छेति च यद्ब्रूते त्वात्मन्यामन्त्रमात्मवित् [क्, ख्: त्वामान्यं मन्त्रमात्मवित्] । जनार्थमपि साम * * * * भवामि भगवन्मया

āgaccheti ca yadbrūte tvātmanyāmantramātmavit [k, kh: tvāmānyaṃ mantramātmavit] | janārthamapi sāma * * * * bhavāmi bhagavanmayā

119

एतदावाहनं [ग्, घ्: एतदाहामनं चान्यदादयात्] चान्यदादरात् प्रेरणं बहिः । पूजावसानकाले हि गच्छेत्युक्त्वा भृतिं न्यसेत्

etadāvāhanaṃ [g, gh: etadāhāmanaṃ cānyadādayāt] cānyadādarāt preraṇaṃ bahiḥ | pūjāvasānakāle hi gacchetyuktvā bhṛtiṃ nyaset

120

गच्छामि भगवंश्चाहं मन्ये कर्मणि मे क्षमम् । एतव्याच ? सशक्तीनामावाहनविसर्जनम्

gacchāmi bhagavaṃścāhaṃ manye karmaṇi me kṣamam | etavyāca ? saśaktīnāmāvāhanavisarjanam

121

सर्वगाणाममन्त्राणा मुक्तं [क्, ख्: मत्तं] न त्वितरेषु वै । तेषामगञ्च वै गच्छ ? कर्मस्वेति यथा स्थितम्

sarvagāṇāmamantrāṇā muktaṃ [k, kh: mattaṃ] na tvitareṣu vai | teṣāmagañca vai gaccha ? karmasveti yathā sthitam

122

ज्ञात्वैवं च यजेत् पश्चाद्देवाचक्रेति भूगते । * * * * * * * * * * * * * * * *

*jñātvaivaṃ ca yajet paścāddevācakreti bhūgate | * * * * * * * * * * * * * * * **

123

पौष्कर उवाच इदं शरीरं भगवन् ज्ञातं [ग्, घ्: ज्ञानं च वव ? तत्कथम्] च व * * * * वत् कथम् । सञ्चितं [ग्, घ्: सवितं च मयाद्यापि] च त्वयाऽद्यापि त्वामस्य च परस्य च

pauṣkara uvāca idaṃ śarīraṃ bhagavan jñātaṃ [g, gh: jñānaṃ ca vava ? tatkatham] ca va * * * * vat katham | sañcitaṃ [g, gh: savitaṃ ca mayādyāpi] ca tvayā'dyāpi tvāmasya ca parasya ca

124

अक्षाद्यनेमिपर्यन्ता साम्बुजावयवा तथा । शरीरेऽस्मिन् महाभूत * * * * मये प्रभो

akṣādyanemiparyantā sāmbujāvayavā tathā | śarīre'smin mahābhūta * * * * maye prabho

125

श्रीभगवानुवाच कदली पूर्ववद्ब्रह्मन् शरीरं प्राकृतं [ग्, घ्: प्राकृते] त्विदम् । ययो ? द्वियद्गुणा वायुतेजश्चाप्युदकं नर

śrībhagavānuvāca kadalī pūrvavadbrahman śarīraṃ prākṛtaṃ [g, gh: prākṛte] tvidam | yayo ? dviyadguṇā vāyutejaścāpyudakaṃ nara

126

सपद्मामातदेहाख्यं चक्रसाराय ? वस्मृतम् । संसिद्धा चाष्टधा बुद्धि कमलाख्य [ग्, घ्: कमलाखममध्यमा] * * * * मध्यमा

sapadmāmātadehākhyaṃ cakrasārāya ? vasmṛtam | saṃsiddhā cāṣṭadhā buddhi kamalākhya [g, gh: kamalākhamamadhyamā] * * * * madhyamā

127

- - - [ग्, घ्: खोपकं नाभिनिचयमविज्ञे तद्गुणत्रयम्] पकन्नाभिनिचयं विज्ञतद्गुणसूत्रयम् ? । गुणत्रयस्य बाह्ये तु तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्

** * * * [g, gh: khopakaṃ nābhinicayamavijñe tadguṇatrayam] pakannābhinicayaṃ vijñatadguṇasūtrayam ? | guṇatrayasya bāhye tu tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam*

128

समीपवस्तिवैयोस्ते * * * * * * * * । ज्वालाचक्रसहस्रेण [ग्: ज्वालाचक्रेण संख्येरा * * * स्वेच्छया भवेत्] संख्या * * * * स्वेच्छया भवेत्

samīpavastivaiyoste * * * * * * * * | jvālācakrasahasreṇa [g: jvālācakreṇa saṃkhyerā * * * svecchayā bhavet] saṃkhyā * * * * svecchayā bhavet

129

ब्रह्ममूर्तिवशाच्चैव त्वाधारस्स्वस्वराधयः [क्, ख्: धातारः स्व स्व] । ततस्त्यज्य गणं विद्धि देहचक्रे [क्, ख्: चक्रेश्वरागतम्] त्वरागतम्

brahmamūrtivaśāccaiva tvādhārassvasvarādhayaḥ [k, kh: dhātāraḥ sva sva] | tatastyajya gaṇaṃ viddhi dehacakre [k, kh: cakreśvarāgatam] tvarāgatam

130

धाराचक्रधरं तोयं संस्थितं तेजसोरपि । अच्छिन्नया च वै व्याप्त्या आपादतलमस्तकात्

dhārācakradharaṃ toyaṃ saṃsthitaṃ tejasorapi | acchinnayā ca vai vyāptyā āpādatalamastakāt

131

सहस्रनाडीरूपेण ज्ञेयं प्रतिगणं तु यत् । इच्छाराधकवत्तास्यं कल्पना नित्यमाचरेत्

sahasranāḍīrūpeṇa jñeyaṃ pratigaṇaṃ tu yat | icchārādhakavattāsyaṃ kalpanā nityamācaret

132

सर्वसन्देहनाडीभिर्वृद्धित्वेनतु पौष्कर । संस्थिता तोयमावृत्य धारा पञ्चगणा बहिः

sarvasandehanāḍībhirvṛddhitvenatu pauṣkara | saṃsthitā toyamāvṛtya dhārā pañcagaṇā bahiḥ

133

अनेन रुचिभेदेन विद्धि [क्, ख्: विदितोनेमि] तन्नेमिमण्डलम् । व्यक्ताव्यक्तविभागेन धियाद्येन गुणेन च

anena rucibhedena viddhi [k, kh: viditonemi] tannemimaṇḍalam | vyaktāvyaktavibhāgena dhiyādyena guṇena ca

134

भूयो भूयस्तु वैद्याप्या कृत्योच्छिन्नं [ग्, घ्: त्वन्योच्छिन्नं] मया द्विज । संस्थितं कच्छनीयं वै देवमिश्रस्य [ग्: देहमिश्रस्य सर्वदा] सर्वगम्

bhūyo bhūyastu vaidyāpyā kṛtyocchinnaṃ [g, gh: tvanyocchinnaṃ] mayā dvija | saṃsthitaṃ kacchanīyaṃ vai devamiśrasya [g: dehamiśrasya sarvadā] sarvagam

135

बहिरन्तर्विभागेन द्वीपसागरवत् क्रमात् । इत्येतत् कथितं सर्वं यत् त्वया चोदितोऽस्म्यहम्

bahirantarvibhāgena dvīpasāgaravat kramāt | ityetat kathitaṃ sarvaṃ yat tvayā codito'smyaham

136

नि * * * * * * * * देहचक्रस्य विज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । षाड्गुण्यविग्रहेणैव अच्युतेनाव्ययात्मना

ni * * * * * * * * dehacakrasya vijñātvā'mṛtamaśnute | ṣāḍguṇyavigraheṇaiva acyutenāvyayātmanā

137

सर्वेश्वरेण विभुनाऽधिष्ठितं परमात्मना । बोद्धव्यं विग्रहातीतमेतद्देहं [ग्, घ्: -मेतदेव] महामते

sarveśvareṇa vibhunā'dhiṣṭhitaṃ paramātmanā | boddhavyaṃ vigrahātītametaddehaṃ [g, gh: -metadeva] mahāmate

138

बृहद्द्वारोपरिस्थं च संविदक्षादतीन्द्रियम् । तत्प्राप्ति [ख्: तत्प्राप्तिमहाज्ञान * * * * ततनाभित्वन; ग्: - तत्प्राप्तिममहाज्ञानं नानानाभित्वनं; घ्: एतत्प्राप्तिमहाज्ञानं * * * नानाभित्वनं] महाज्ञान * * * * * * * * वरम्

bṛhaddvāroparisthaṃ ca saṃvidakṣādatīndriyam | tatprāpti [kh: tatprāptimahājñāna * * * * tatanābhitvana; g: - tatprāptimamahājñānaṃ nānānābhitvanaṃ; gh: etatprāptimahājñānaṃ * * * nānābhitvanaṃ] mahājñāna * * * * * * * * varam

139

बोधदृक्कर्तृ [ग्, घ्: बोधधृक् कर्तृतावृत्त] तद्वृत्तमस्मिंस्तारं [क्, ख्: म * * * तारं] द्विजोत्तम । अभकोरमहानेमि ? त्विन्द्रियप्रथिताक्षयः

bodhadṛkkartṛ [g, gh: bodhadhṛk kartṛtāvṛtta] tadvṛttamasmiṃstāraṃ [k, kh: ma * * * tāraṃ] dvijottama | abhakoramahānemi ? tvindriyaprathitākṣayaḥ

140

प्रलयार्कानलरुचिस्तद्वतामग्रवृत्तयम् ? । सन्धानानन्दको [ग्, घ्: सङ्घानानन्द] जालं प्रकृतं परमेश्वरम्

pralayārkānalarucistadvatāmagravṛttayam ? | sandhānānandako [g, gh: saṅghānānanda] jālaṃ prakṛtaṃ parameśvaram

141

नित्याभ्यासरतानां च श्रद्धासंयमसेविनाम् । भावभूति ? समं ? येति ? भक्तानां पुरुषोत्तम

nityābhyāsaratānāṃ ca śraddhāsaṃyamasevinām | bhāvabhūti ? samaṃ ? yeti ? bhaktānāṃ puruṣottama

142

मन्त्रेशप्रतिमा जीवा तिष्ठते तन्महागृहे । एवं बुद्ध्या समारोप्य कृत्वा जाम्बूनदादिकैः

mantreśapratimā jīvā tiṣṭhate tanmahāgṛhe | evaṃ buddhyā samāropya kṛtvā jāmbūnadādikaiḥ

143

ततनेभिपथे [ग्, घ्: तते नेमिपथे] व्यासं सर्वकण्ठोत्थितं [क्, ख्: सकर्णोसितं] तु वै । मानं शिखरवेदीयमेककण्ठोज्झितं [क्, ख्: -मेकण्ठोसितं त्वया] त्वथ

tatanebhipathe [g, gh: tate nemipathe] vyāsaṃ sarvakaṇṭhotthitaṃ [k, kh: sakarṇositaṃ] tu vai | mānaṃ śikharavedīyamekakaṇṭhojjhitaṃ [k, kh: -mekaṇṭhositaṃ tvayā] tvatha

144

कण्ठात् कर्णगतं चान्यत् पीठ दैव्यं [ग्, घ्: दैप्यं दैर्घ्यमिति स्यात्] समं स्मृतम् । द्वारविस्तारगर्भस्थं तुल्यापो नेमिभूस्ततः

kaṇṭhāt karṇagataṃ cānyat pīṭha daivyaṃ [g, gh: daipyaṃ dairghyamiti syāt] samaṃ smṛtam | dvāravistāragarbhasthaṃ tulyāpo nemibhūstataḥ

145

कुर्यात् प्राच्यपदोद्देशाद् बालेन्दुशृङ्गलक्षणम् । तत्क्षेत्रं सूत्रमानेन सार्धेन द्विगुणेन वा

kuryāt prācyapadoddeśād bālenduśṛṅgalakṣaṇam | tatkṣetraṃ sūtramānena sārdhena dviguṇena vā

146

लाञ्छये दन्तरावर्तं [ग्, घ्: दन्तरं वृत्तं] प्राक् सूत्रं तु सपद्मयोः । मध्यात् पश्चिमभागेऽथ नातिदूरे ध्रुवार्चने

lāñchaye dantarāvartaṃ [g, gh: dantaraṃ vṛttaṃ] prāk sūtraṃ tu sapadmayoḥ | madhyāt paścimabhāge'tha nātidūre dhruvārcane

147

निधाय मध्यसूत्राभ्यां सूत्रमभ्यन्तरक्षिते । सम्मुखं वायुकोणस्य यत्रस्थं चार्कसन्निधिम्

nidhāya madhyasūtrābhyāṃ sūtramabhyantarakṣite | sammukhaṃ vāyukoṇasya yatrasthaṃ cārkasannidhim

148

नेमेरपि पदे बाह्यं सौम्यं समुपयाति च । लाञ्छयेत् तेन तत् क्षेत्रं तदङ्गात् तत्पदावधि

nemerapi pade bāhyaṃ saumyaṃ samupayāti ca | lāñchayet tena tat kṣetraṃ tadaṅgāt tatpadāvadhi

149

एवं निजनिकोणस्तु सूत्रेण चरलाञ्छनम् । याम्यदिक्पदपर्यन्तं परादन्तु समाचरेत्

evaṃ nijanikoṇastu sūtreṇa caralāñchanam | yāmyadikpadaparyantaṃ parādantu samācaret

150

सिद्धिसौम्यप्रभायस्यात् ? [क्, ख्: सिचि * * * प्रभाः स्या * * * यत्परितोषय] त्रयं यत् परितोक्षयम् । तेषां [क्, ख्: तेषां च प्रभाचात्रिरध्य * * * मुखस्य च] चक्रवादि * * * * मुखस्य च

siddhisaumyaprabhāyasyāt ? [k, kh: sici * * * prabhāḥ syā * * * yatparitoṣaya] trayaṃ yat paritokṣayam | teṣāṃ [k, kh: teṣāṃ ca prabhācātriradhya * * * mukhasya ca] cakravādi * * * * mukhasya ca

151

यथावस्थितनेमिर्वै * * * * * * * * । मुनिसिद्धामराणां च सर्वलोकनिवासिनाम्

yathāvasthitanemirvai * * * * * * * * | munisiddhāmarāṇāṃ ca sarvalokanivāsinām

152

सौम्यप्रभानियत्या मा आनन्दयति वा दिशः । संपदोर्कयितं [ग्, घ्: संपदोजुधितं] पर्व नेमिमानं तदन्तरे

saumyaprabhāniyatyā mā ānandayati vā diśaḥ | saṃpadorkayitaṃ [g, gh: saṃpadojudhitaṃ] parva nemimānaṃ tadantare

153

दत्त्वा विभज्य वै यूप * * * * निष्ठं हि सप्तथा । चतुर्भिश्चतुरङ्गं तु मध्येऽब्जं [क्, ख्: मध्येशं] द्वादशच्छदम्

dattvā vibhajya vai yūpa * * * * niṣṭhaṃ hi saptathā | caturbhiścaturaṅgaṃ tu madhye'bjaṃ [k, kh: madhyeśaṃ] dvādaśacchadam

154

तुर्यांशं पञ्चमाद्भागाद्दलभूमौ दलं नयेत् । तन्मानेन समापाद्य दलाग्रवलयं शिवम्

turyāṃśaṃ pañcamādbhāgāddalabhūmau dalaṃ nayet | tanmānena samāpādya dalāgravalayaṃ śivam

155

तच्छेषविस्तृतं चक्रं वृत्तद्व्यंशोन्नतारकम् [क्, ख्: वृत्तद्व्यंशौ तु कारकम्] । प्रा [ग्, घ्: प्राक्क्वास ?] * * * * सलक्षणं कुर्याद्द्विगुणं पत्रसन्ततेः

taccheṣavistṛtaṃ cakraṃ vṛttadvyaṃśonnatārakam [k, kh: vṛttadvyaṃśau tu kārakam] | prā [g, gh: prākkvāsa ?] * * * * salakṣaṇaṃ kuryāddviguṇaṃ patrasantateḥ

156

नीलनीरजपत्राख्या [क्: ख्: नीलनीरद] मातुलुङ्गोपमास्तु वा । कर्तव्यं तद्गता शुद्धा परश्वाख्याऽथवोद्यया ?

nīlanīrajapatrākhyā [k: kh: nīlanīrada] mātuluṅgopamāstu vā | kartavyaṃ tadgatā śuddhā paraśvākhyā'thavodyayā ?

157

पूर्वोक्तविधिनाऽपाद्य नेमिमानं तदन्तरे । त्र्यंशोत्थितं वा पादोनं मध्यहीनव्यपेक्षया

pūrvoktavidhinā'pādya nemimānaṃ tadantare | tryaṃśotthitaṃ vā pādonaṃ madhyahīnavyapekṣayā

158

दत्त्वा संसक्तपत्रं च लिखेत् पद्मं सुलक्षणम् । दिक्चतुष्कं तु चाक्षय्यं युक्तं काष्ठद्वयेन तु

dattvā saṃsaktapatraṃ ca likhet padmaṃ sulakṣaṇam | dikcatuṣkaṃ tu cākṣayyaṃ yuktaṃ kāṣṭhadvayena tu

159

प्रभानेमिविहीनं च हिन्दिशन्देन [सर्वत्र समान्यक्षराणि] मन्दिने । प्रच्छाद्यं चुलिकाग्रस्थं चक्रव्यासं समा च सा

prabhānemivihīnaṃ ca hindiśandena [sarvatra samānyakṣarāṇi] mandine | pracchādyaṃ culikāgrasthaṃ cakravyāsaṃ samā ca sā

160

रजतन्त्वददेकांशं सेव्यब्राह्मणरन्ध्रके । पञ्चमांशं चतुर्थांशं नयेद्वृत्तिं च तद्बहिः

rajatantvadadekāṃśaṃ sevyabrāhmaṇarandhrake | pañcamāṃśaṃ caturthāṃśaṃ nayedvṛttiṃ ca tadbahiḥ

161

त्रस्या [तद्व्यास इति स्यात्] सो ? नेमिमानेन तुङ्गालयवशं पुनः । सम [क्, ख्: * * * ऊनाधिकं] ऊनाधिकं चैव सौष्ठीसंवेष्टनं भवेत्

trasyā [tadvyāsa iti syāt] so ? nemimānena tuṅgālayavaśaṃ punaḥ | sama [k, kh: * * * ūnādhikaṃ] ūnādhikaṃ caiva sauṣṭhīsaṃveṣṭanaṃ bhavet

162

अक्षमध्यं समाश्रित्य चन्द्रद्वयविभूषितम् । ये [ग्, घ्: येणाग्रहण] * * * * ग्रहणदक्षं च कार्यमस्य भुजद्वयम्

akṣamadhyaṃ samāśritya candradvayavibhūṣitam | ye [g, gh: yeṇāgrahaṇa] * * * * grahaṇadakṣaṃ ca kāryamasya bhujadvayam

163

खस्थदञ्च तथा दारमव्यक्तावयवान्वितम् । तस्य सूक्ष्मतमं रूपमापाद्यममलं तु वै

khasthadañca tathā dāramavyaktāvayavānvitam | tasya sūkṣmatamaṃ rūpamāpādyamamalaṃ tu vai

164

कर्मालयात् समानीय विभवेन च हेतिरम् । प्रवेश्य यागभवनं विनिवेश्योचिते यते ?

karmālayāt samānīya vibhavena ca hetiram | praveśya yāgabhavanaṃ viniveśyocite yate ?

165

ध्यात्वाऽभिमानिकेनैव रूपेणास्त्रगणैस्स्मृतम् । भगवद्बिम्बवत्तस्य [क्, ख्: भगवान् बिंब] स्थित्यर्थं सर्वमाचरेत्

dhyātvā'bhimānikenaiva rūpeṇāstragaṇaissmṛtam | bhagavadbimbavattasya [k, kh: bhagavān biṃba] sthityarthaṃ sarvamācaret

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां मिश्रलक्षणो नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ miśralakṣaṇo nāma navamo'dhyāyaḥ

अथ दशमोऽध्यायः पौष्कर उवाच प्रथमानं [ख्: प्रथिमानं; ग्, घ्: प्रथमान्यं तु] जगन्नाथ त्वया प्रोक्तं नवात्मनि । ऐहिकामुष्मिकं [ग्, घ्: ऐहिकामुष्मिको सिद्धो] सिद्ध्यै यष्टव्यं तत् कथं वद

atha daśamo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca prathamānaṃ [kh: prathimānaṃ; g, gh: prathamānyaṃ tu] jagannātha tvayā proktaṃ navātmani | aihikāmuṣmikaṃ [g, gh: aihikāmuṣmiko siddho] siddhyai yaṣṭavyaṃ tat kathaṃ vada

यागः किं लक्षणस्तस्य भेदतस्संस्थितस्य च । कानि [क्, ख्: कानि ते नवमत्यानि सान्त्यनीवच सिद्धि ?; ग्, घ्: कानि ते नवमन्वानि सान्यनीवचं शंसिद्ध ?] ते नवपद्मानि * * * * * * *

*yāgaḥ kiṃ lakṣaṇastasya bhedatassaṃsthitasya ca | kāni [k, kh: kāni te navamatyāni sāntyanīvaca siddhi ?; g, gh: kāni te navamanvāni sānyanīvacaṃ śaṃsiddha ?] te navapadmāni * * * * * * **

श्रीभगवानुवाच यो वै ब्रह्माधिपत्येन चातुर्व्यूहव्यवस्थितः । वासुदेवादिभेदेन त्वनिरुद्धावसानतः

śrībhagavānuvāca yo vai brahmādhipatyena cāturvyūhavyavasthitaḥ | vāsudevādibhedena tvaniruddhāvasānataḥ

ततो नारायणो मूर्तिर्विराडात्माधि ? पौष्कर । स्थितावधिपतिर्विष्णु [क्, ख्: स्थितावधीवतिः] र्मूर्तायुधधरः [क्, ख्: मूर्तायुध * * * * रः] * * * * [क्, ख्, ग्, घ्: प्रभा]

tato nārāyaṇo mūrtirvirāḍātmādhi ? pauṣkara | sthitāvadhipatirviṣṇu [k, kh: sthitāvadhīvatiḥ] rmūrtāyudhadharaḥ [k, kh: mūrtāyudha * * * * raḥ] * * * * [k, kh, g, gh: prabhā]

सत्त्वरूपावधाद्देवः ? [ग्, घ्: सत्वारूपावधाद्देवी] नृसिंहधरणीधरौ । नवप्रकृतयस्त्वेताश्शक्तित्वेन [क्, ख्: नयप्रकृत * * * स्वेता * * * क्ति; ग्, घ्: नयप्रकृततेस्वेंतात् त क्तित्त्वेन] व्यवस्थिताः

sattvarūpāvadhāddevaḥ ? [g, gh: satvārūpāvadhāddevī] nṛsiṃhadharaṇīdharau | navaprakṛtayastvetāśśaktitvena [k, kh: nayaprakṛta * * * svetā * * * kti; g, gh: nayaprakṛtatesveṃtāt ta ktittvena] vyavasthitāḥ

अचिन्त्यस्याप्रमेयस्य व्यापकस्यामलस्य च । * * * * द्विजे ? [क्, ख्: निषुमंति; ग्, घ्: निष्टमंति] तत्र परस्य परमात्मनः

acintyasyāprameyasya vyāpakasyāmalasya ca | * * * * dvije ? [k, kh: niṣumaṃti; g, gh: niṣṭamaṃti] tatra parasya paramātmanaḥ

अनुग्रहपराश्चेमं ? मग्नानां च भवोदधौ । महापावकवद्यावत् [ग्, घ्: यद्यद्वत्] स्फुलिङ्ग निचयो [क्, ख्: निचयं महत्] महान्

anugrahaparāścemaṃ ? magnānāṃ ca bhavodadhau | mahāpāvakavadyāvat [g, gh: yadyadvat] sphuliṅga nicayo [k, kh: nicayaṃ mahat] mahān

स्फुर * * * * [ग्, घ्: स्फुरत्कर * * * *] दीप्ताभ्यां तस्माद्यच्छक्तयस्तथा । अक्षुब्धस्याम्भसो यद्वद्बुद्बुदास्संभवन्ति हि

*sphura * * * * [g, gh: sphuratkara * * * ] dīptābhyāṃ tasmādyacchaktayastathā | akṣubdhasyāmbhaso yadvadbudbudāssaṃbhavanti hi

तव * * * * [ग्, घ्: तवास्तिशक्त्य] यस्तस्य शक्तीशस्य महात्मनः । शक्तिं व्यञ्जन्ति तासां ते त्वजारूपास्तु शक्तयः

tava * * * * [g, gh: tavāstiśaktya] yastasya śaktīśasya mahātmanaḥ | śaktiṃ vyañjanti tāsāṃ te tvajārūpāstu śaktayaḥ

सर्वास्ता वासुदेवाद्या रूपैर्नानाविधैर्द्विज । अतस्स्वाभीष्टसिद्ध्यर्थं संपूज्यास्संयतैस्सदा

sarvāstā vāsudevādyā rūpairnānāvidhairdvija | atassvābhīṣṭasiddhyarthaṃ saṃpūjyāssaṃyataissadā

न [ग्, घ्:नान्यधारं विना] त्वाधारं विना पूजां गृह्णन्ति व्यक्तयस्तदा । तस्मादादौ प्रयत्नेन कुर्यादासन कल्पनम् [ग्, घ्: कल्पनाम्]

na [g, gh:nānyadhāraṃ vinā] tvādhāraṃ vinā pūjāṃ gṛhṇanti vyaktayastadā | tasmādādau prayatnena kuryādāsana kalpanam [g, gh: kalpanām]

आसनं सर्वसामान्यमम्बुजं पीठमध्यगम् । नवात्मनि विशेषेण बिम्बौघं पीठसङ्घगम्

āsanaṃ sarvasāmānyamambujaṃ pīṭhamadhyagam | navātmani viśeṣeṇa bimbaughaṃ pīṭhasaṅghagam

कृत्वा चैव सपद्मं तु तत्रावाह्य [ग्, घ्: तत्र बाह्ये] यजेत् क्रमात् । पद्माधारं तु यद्बिम्बं तानि मे गदतश्शृणु

kṛtvā caiva sapadmaṃ tu tatrāvāhya [g, gh: tatra bāhye] yajet kramāt | padmādhāraṃ tu yadbimbaṃ tāni me gadataśśṛṇu

व्यक्तौ वा वासुदेवाख्या सर्ववृत्तं प्रकीर्तितम् । ज्ञानरूपक गोलत्वात् [ग्, घ्: गोलत्वं सर्वदीर्घापगो] सर्वदिग्व्यापको यतः

vyaktau vā vāsudevākhyā sarvavṛttaṃ prakīrtitam | jñānarūpaka golatvāt [g, gh: golatvaṃ sarvadīrghāpago] sarvadigvyāpako yataḥ

व्यक्त्या संकर्षणाख्यं तु पुण्डरीकनिभेक्षणा । पद्मस्रग्धारिणी [क्, ख्, ग्, घ्: पद्मस्रग्वारिणी] सा च नित्यं पद्मासनप्रिया

vyaktyā saṃkarṣaṇākhyaṃ tu puṇḍarīkanibhekṣaṇā | padmasragdhāriṇī [k, kh, g, gh: padmasragvāriṇī] sā ca nityaṃ padmāsanapriyā

भवन्ति वृत्तये सर्वं तदिच्छातः [क्, ख्: तदिच्छान्ततवर्ततं; ग्, घ्: तदश्चान्त] प्रवर्तते । पङ्कजात् पङ्कसख्यं च सूक्ष्मं विभवलक्षणम्

bhavanti vṛttaye sarvaṃ tadicchātaḥ [k, kh: tadicchāntatavartataṃ; g, gh: tadaścānta] pravartate | paṅkajāt paṅkasakhyaṃ ca sūkṣmaṃ vibhavalakṣaṇam

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 9)

पञ्चपद्मान्विते तात स्रग्वरे कमलोदरे । ध्यायेद्दृष्ट्वा [क्, ख्: ध्यायं ष्वा तस्तुत्या मह्यमश्नु ब्रह्मन् हि मोक्षयेत्] ततस्स्तुत्वा ह्यश्नु ? ब्रह्मन् न मोक्षयेत्

pañcapadmānvite tāta sragvare kamalodare | dhyāyeddṛṣṭvā [k, kh: dhyāyaṃ ṣvā tastutyā mahyamaśnu brahman hi mokṣayet] tatasstutvā hyaśnu ? brahman na mokṣayet

द्योतस्सर्वभवानां वा कालादीनां तु सर्वदा । आधारे कालकालाख्ये * * * तदः प्रपूज्यते

dyotassarvabhavānāṃ vā kālādīnāṃ tu sarvadā | ādhāre kālakālākhye * * * tadaḥ prapūjyate

प्रद्युम्नरूप [क्, ख्, ग्, घ्: प्रद्युम्नरूपग्रत्वक्तिर्विदो विद्योत] * * * * त्पत्तिर्यतोर्वी द्योतलक्षणा । सर्वतश्चानुरुद्धत्वादथाधारे तदात्मके

pradyumnarūpa [k, kh, g, gh: pradyumnarūpagratvaktirvido vidyota] * * * * tpattiryatorvī dyotalakṣaṇā | sarvataścānuruddhatvādathādhāre tadātmake

गतौ चैव हि सूर्याख्ये बिम्बे तदुपलक्षणे [ग्, घ्: तद्रूपलक्षणे] । शक्तितत्त्वेऽनिरुद्धाख्ये [क्, ख्: शक्तितश्चानिरुद्धाख्यं पूजितस्यं] पूजितस्संप्रमोचयेत्

gatau caiva hi sūryākhye bimbe tadupalakṣaṇe [g, gh: tadrūpalakṣaṇe] | śaktitattve'niruddhākhye [k, kh: śaktitaścāniruddhākhyaṃ pūjitasyaṃ] pūjitassaṃpramocayet

शक्तिर्नारायणाख्या या स्वमूर्तिः परमेश्वरी । भूत्वा चाग्रमदे ? भावैस्सर्वमाप्याययेज्जगत्

śaktirnārāyaṇākhyā yā svamūrtiḥ parameśvarī | bhūtvā cāgramade ? bhāvaissarvamāpyāyayejjagat

अतोत्मयेतु ? चाधारे ह्यर्धेन्दुसदृशे सिते । संपूजितानि गृह्णानि ? पारे ? धामनि योजयेत्

atotmayetu ? cādhāre hyardhendusadṛśe site | saṃpūjitāni gṛhṇāni ? pāre ? dhāmani yojayet

ब्रह्मदानक्षमा शक्तिर्वैराजधनुधारिणी ? । त्रिस्कन्धे मण्डले पूज्या यतो ज्ञेया त्रयीमयी

brahmadānakṣamā śaktirvairājadhanudhāriṇī ? | triskandhe maṇḍale pūjyā yato jñeyā trayīmayī

वितते * * * * स्थिते सर्वामुपसंगृह्णते तथा । कूर्मोऽङ्गानीव भयतो ह्यतस्संपूजितः [ग्, घ्: स्संपूज्यते] प्रभुः

vitate * * * * sthite sarvāmupasaṃgṛhṇate tathā | kūrmo'ṅgānīva bhayato hyatassaṃpūjitaḥ [g, gh: ssaṃpūjyate] prabhuḥ

कूर्मादरगते पद्मनियुते * * * * क्रियापरे । शक्त्यात्मा भगवान् विष्णुश्शङ्खचक्रगदाधरः

kūrmādaragate padmaniyute * * * * kriyāpare | śaktyātmā bhagavān viṣṇuśśaṅkhacakragadādharaḥ

या च सैहि ? विभोश्शक्ति मूर्तिर्ज्ञानापदेशिनी [क्, ख्, ग्, घ्: मूर्तिर्ज्ञानपदाशनं नी] । मयैर्गभीरनिर्घोषशब्दो येन तु लीलया

yā ca saihi ? vibhośśakti mūrtirjñānāpadeśinī [k, kh, g, gh: mūrtirjñānapadāśanaṃ nī] | mayairgabhīranirghoṣaśabdo yena tu līlayā

सम्यक् प्रणवरूपेण तस्माच्छङ्खोदरे सदा । साधर्म्यलक्षणे बिम्बे पूजिता कमलोदरे

samyak praṇavarūpeṇa tasmācchaṅkhodare sadā | sādharmyalakṣaṇe bimbe pūjitā kamalodare

भवत्यहरिकी [ग्, घ्: भवत्य हरि खी ?] श्रीघ्रं क्षयत्रं कल्मषस्य च । यज्ञाङ्गतेव्ययाशक्ति कुंभोदरगताम्बुजे [क्, ख्: कूर्योदरगतं भजे]

bhavatyaharikī [g, gh: bhavatya hari khī ?] śrīghraṃ kṣayatraṃ kalmaṣasya ca | yajñāṅgatevyayāśakti kuṃbhodaragatāmbuje [k, kh: kūryodaragataṃ bhaje]

इष्टा फलप्रदा सम्यग्भवते विधिनाशना ? । विस्तारं तेऽथ तत्त्वस्य लक्षयित्वा प्रकल्प्य च

iṣṭā phalapradā samyagbhavate vidhināśanā ? | vistāraṃ te'tha tattvasya lakṣayitvā prakalpya ca

बहिराग्नेयमाधारमग्नेर्व * * * * स्तथैव च । एवं ध्रुवस्वरूपं च स्थिरं कृत्यज तद्विज ?

bahirāgneyamādhāramagnerva * * * * stathaiva ca | evaṃ dhruvasvarūpaṃ ca sthiraṃ kṛtyaja tadvija ?

ततः प्रविश्य तन्मध्यं क्षमातत्त्वं तपस्थितम् । ऊरूकृतां स्ववीर्येण जले निवसतां सती ?

tataḥ praviśya tanmadhyaṃ kṣamātattvaṃ tapasthitam | ūrūkṛtāṃ svavīryeṇa jale nivasatāṃ satī ?

निहत्य जलजाद्दोषाद्भूमिसृष्टिं चकार च । प्राजापत्येन विधिना ततः करणमाश्रयेत्

nihatya jalajāddoṣādbhūmisṛṣṭiṃ cakāra ca | prājāpatyena vidhinā tataḥ karaṇamāśrayet

एतस्मात् कारणाद्ब्रह्मन् पूज्य कुम्भोदराम्बुजे । वाराही भगवद्व्यक्तिर्नीलजीमूतसन्निभा

etasmāt kāraṇādbrahman pūjya kumbhodarāmbuje | vārāhī bhagavadvyaktirnīlajīmūtasannibhā

एवं स्त ?शक्तयः [ग्, घ्: एवमस्त्रशक्तयः] पूज्या परिवारसमन्विताः । नवपीठे महायागे तं च कृत्स्नं वदामि ते

evaṃ sta ?śaktayaḥ [g, gh: evamastraśaktayaḥ] pūjyā parivārasamanvitāḥ | navapīṭhe mahāyāge taṃ ca kṛtsnaṃ vadāmi te

येन सन्दृष्टमात्रेण भवबन्धक्षयो भवेत् । क्षेत्रं द्विरष्टधा कृत्वा समैर्भागैस्तु पूर्वदिक्

yena sandṛṣṭamātreṇa bhavabandhakṣayo bhavet | kṣetraṃ dviraṣṭadhā kṛtvā samairbhāgaistu pūrvadik

एते संविभजेत् पश्चाद्भागं षोढा तु लाञ्छयेत् । यथा जायन्ति भागानां सहस्राणि निवारवम् ?

ete saṃvibhajet paścādbhāgaṃ ṣoḍhā tu lāñchayet | yathā jāyanti bhāgānāṃ sahasrāṇi nivāravam ?

शतद्वयं शतामन्ये ? मन्ये षोडश कोष्ठगा [क्, ख्: गोष्ठका] । एवं संपूजयित्वा तु क्षेत्रं स्वं विततं द्विज

śatadvayaṃ śatāmanye ? manye ṣoḍaśa koṣṭhagā [k, kh: goṣṭhakā] | evaṃ saṃpūjayitvā tu kṣetraṃ svaṃ vitataṃ dvija

चतुर्विंशत्यत्रकरं ? यजनार्थं नवात्मनि । साधनीयात्ममध्ये तु मण्डलानवकक्रमात्

caturviṃśatyatrakaraṃ ? yajanārthaṃ navātmani | sādhanīyātmamadhye tu maṇḍalānavakakramāt

द्वारशोभाश्रियुक्तानि तानि वीर्ये युतानि च । मध्ये [ग्, घ्: ध्येतक्षेत्रयुक्तानि] तत्र च युक्तानि समानि विषमाणि च

dvāraśobhāśriyuktāni tāni vīrye yutāni ca | madhye [g, gh: dhyetakṣetrayuktāni] tatra ca yuktāni samāni viṣamāṇi ca

शतार्धेन षडूनेन त्वंशकानां [क्, ख्: अंशकेनांशकेन तु] शतेन तु । कल्पयेत् क्षेत्रमध्ये तु मण्डलं प्रथमं द्विज

śatārdhena ṣaḍūnena tvaṃśakānāṃ [k, kh: aṃśakenāṃśakena tu] śatena tu | kalpayet kṣetramadhye tu maṇḍalaṃ prathamaṃ dvija

चतुर्द्वाराणि पीठाढ्यं [क्, ख्: पीठोद्यं] बैम्बक्षेत्रविभूषितम् । मध्यषट्त्रिंशदंशानि प्रथमं परिमार्जयेत्

caturdvārāṇi pīṭhāḍhyaṃ [k, kh: pīṭhodyaṃ] baimbakṣetravibhūṣitam | madhyaṣaṭtriṃśadaṃśāni prathamaṃ parimārjayet

बिम्बायापि तु सा ज्ञेया पीठपङ्क्त्या तु तद्बहिः । तस्मादविगमांशानां [ग्, घ्: तस्माद् द्वि द्विगमांशानां] मध्यतो दिक्षु लोपयेत्

bimbāyāpi tu sā jñeyā pīṭhapaṅktyā tu tadbahiḥ | tasmādavigamāṃśānāṃ [g, gh: tasmād dvi dvigamāṃśānāṃ] madhyato dikṣu lopayet

ईशाग्नियातुसामीरकोणेष्वत्र [क्, ख्: ईशाग्नेय तुसारो] त्रयं त्रयम् । द्वाराणि च सकोणभागं ? पद्मपङ्क्तिद्वयेन तु

īśāgniyātusāmīrakoṇeṣvatra [k, kh: īśāgneya tusāro] trayaṃ trayam | dvārāṇi ca sakoṇabhāgaṃ ? padmapaṅktidvayena tu

चतुर्दिक्ष्वन्तरा [क्, ख्: * * * * क्ष्वन्तरा] पङ्क्तौ कर्णार्थं कोष्ठकद्वयोः । उपकर्णप्रसिद्ध्यर्थं तद्बाह्यं तु चतुष्टयम्

caturdikṣvantarā [k, kh: * * * * kṣvantarā] paṅktau karṇārthaṃ koṣṭhakadvayoḥ | upakarṇaprasiddhyarthaṃ tadbāhyaṃ tu catuṣṭayam

शोभं चतुर्थकोणस्थमंशकानां त्रिकद्वयम् । कृत्वैवं मण्डलं मध्ये बाह्यतस्तस्य [क्, ग्, घ्: बाह्यास्तस्त] मार्जयेत्

śobhaṃ caturthakoṇasthamaṃśakānāṃ trikadvayam | kṛtvaivaṃ maṇḍalaṃ madhye bāhyatastasya [k, g, gh: bāhyāstasta] mārjayet

वीथ्यर्थं पङ्क्तिषट्कं तु प्रागुदग्याम्यपश्चिमम् [ग्, घ्: प्रागुदग्यम्] । अथ क्षेत्रस्य पूर्वात्ममण्डलं [ग्, घ्: पूर्वत्र मध्यशो] मध्यते ? परम्

vīthyarthaṃ paṅktiṣaṭkaṃ tu prāgudagyāmyapaścimam [g, gh: prāgudagyam] | atha kṣetrasya pūrvātmamaṇḍalaṃ [g, gh: pūrvatra madhyaśo] madhyate ? param

भागैः पूर्वोक्तसंख्यैस्तु मार्जयेत्तद्वदेव हि । तस्य शोभान्वितं तत् स्याच्चतुर्दिक्ष्वब्जसंभव

bhāgaiḥ pūrvoktasaṃkhyaistu mārjayettadvadeva hi | tasya śobhānvitaṃ tat syāccaturdikṣvabjasaṃbhava

स्थानं संसाधयन्नेषां [ग्, घ्: संसाधनं नेषां] शोभानामवधारय । द्वारपार्श्वद्वयं कुर्याच्छुभं शोभाद्वयं द्विज

sthānaṃ saṃsādhayanneṣāṃ [g, gh: saṃsādhanaṃ neṣāṃ] śobhānāmavadhāraya | dvārapārśvadvayaṃ kuryācchubhaṃ śobhādvayaṃ dvija

तदर्थं बाह्यपङ्क्तौ तु एकांशं त्रिण्यतोऽन्तरात् । सांपकोष्ठकमायातु [ग्, घ्: सांपकोष्ठक्रमायां तु] पर्यस्तद्वद्भवद्भवेत् [सर्वत्र समान्यक्षराणि]

tadarthaṃ bāhyapaṅktau tu ekāṃśaṃ triṇyato'ntarāt | sāṃpakoṣṭhakamāyātu [g, gh: sāṃpakoṣṭhakramāyāṃ tu] paryastadvadbhavadbhavet [sarvatra samānyakṣarāṇi]

समीपवर्तिशोभस्य कोणं चापथकः [क्, ख्, ग्, घ्: समान्यक्षराणि] पयेत् । उभाभ्यामपि पङ्क्तिभ्यामंशषट्कोणपूर्ववत् ?

samīpavartiśobhasya koṇaṃ cāpathakaḥ [k, kh, g, gh: samānyakṣarāṇi] payet | ubhābhyāmapi paṅktibhyāmaṃśaṣaṭkoṇapūrvavat ?

मार्जयेद्वीथिसिद्ध्यर्थं दिक्त्रयात् पूर्वमेव तु । पङ्क्तिषट्कं तुकाभानां ? याम्योदक्पूर्वदिक्त्रयम्

mārjayedvīthisiddhyarthaṃ diktrayāt pūrvameva tu | paṅktiṣaṭkaṃ tukābhānāṃ ? yāmyodakpūrvadiktrayam

अनेन विधिना कुर्यादंशां (न्) [क्, ख्: कुर्याद्दशां] कुर्याच्च लोपयेत् । यथा न हीयते संख्या नवपीठेति या स्थिता

anena vidhinā kuryādaṃśāṃ (n) [k, kh: kuryāddaśāṃ] kuryācca lopayet | yathā na hīyate saṃkhyā navapīṭheti yā sthitā

प्रकल्प्य विधिनाऽनेन विधियुक्तानि पौष्कर । तल्लङ्घनं स्यादस्त्रस्य तद्द्वारोपगतस्य च

prakalpya vidhinā'nena vidhiyuktāni pauṣkara | tallaṅghanaṃ syādastrasya taddvāropagatasya ca

अंशपङ्क्तिद्विषट्कोणदिक्षु द्वारचतुष्टयम् । कुर्याच्छोभाष्टकं चैव तूपशोभाष्टकं तहा

aṃśapaṅktidviṣaṭkoṇadikṣu dvāracatuṣṭayam | kuryācchobhāṣṭakaṃ caiva tūpaśobhāṣṭakaṃ tahā

चतुष्टयं च कोणानां रेखाणां त्रितयं बहिः । शतमष्टाधिकं चैव द्वारं द्वारात्तु लोपयेत्

catuṣṭayaṃ ca koṇānāṃ rekhāṇāṃ tritayaṃ bahiḥ | śatamaṣṭādhikaṃ caiva dvāraṃ dvārāttu lopayet

अशीत्येकाधिकाद्भगात् प्रतिशोभात्तु मार्जयेत् । उपशोभप्रसिद्ध्यर्थं तावत्तच्चांशकं स्मृतम्

aśītyekādhikādbhagāt pratiśobhāttu mārjayet | upaśobhaprasiddhyarthaṃ tāvattaccāṃśakaṃ smṛtam

एकैकं मार्जयेत् कोणं क्रमशोनं च तत्त्रयम् । प्रागेव कल्पनं कृत्वा ततस्साधनमाचरेत्

ekaikaṃ mārjayet koṇaṃ kramaśonaṃ ca tattrayam | prāgeva kalpanaṃ kṛtvā tatassādhanamācaret

द्वारस्य वीथिबाह्यात्तु शोध्यः पङ्क्तित्रयाद्विति ? । षडंशमंशकानां तु स्याद्यथाऽष्टादशांसकात् [क्, ख्: सन्यधा]

dvārasya vīthibāhyāttu śodhyaḥ paṅktitrayādviti ? | ṣaḍaṃśamaṃśakānāṃ tu syādyathā'ṣṭādaśāṃsakāt [k, kh: sanyadhā]

जायते द्वारकर्णं तु चतुरश्रायतं समम् । कर्णबाह्ये ततो ब्रह्मन्नुपकर्णप्रसिद्धये

jāyate dvārakarṇaṃ tu caturaśrāyataṃ samam | karṇabāhye tato brahmannupakarṇaprasiddhaye

पङ्क्तित्रयं मार्जनीयं भागद्वादशकान्वितम् । यथा षट्त्रिंशदंशानि मार्जितानि भवन्ति हि

paṅktitrayaṃ mārjanīyaṃ bhāgadvādaśakānvitam | yathā ṣaṭtriṃśadaṃśāni mārjitāni bhavanti hi

अथोपकर्णबाह्ये तु द्वाराधारं प्रकल्पयेत् । उपकर्णोपमं रम्यं तदाऽन्यत् [ग्, घ्: तदद्य] कमलोद्भव

athopakarṇabāhye tu dvārādhāraṃ prakalpayet | upakarṇopamaṃ ramyaṃ tadā'nyat [g, gh: tadadya] kamalodbhava

भागपङ्क्तित्रयं चैव युक्तमष्टादशांशकैः । तर्दनीयं यदा [ग्, घ्: यथाग्रस्य] यस्या पञ्चाशच्चतुराधिका

bhāgapaṅktitrayaṃ caiva yuktamaṣṭādaśāṃśakaiḥ | tardanīyaṃ yadā [g, gh: yathāgrasya] yasyā pañcāśaccaturādhikā

लुप्त्वैवं तु भवेद्द्वारं त्रिपुनन्त्वादिशन्त्वतः [ग्, घ्: त्रपुरंत्वादृशं ततः] । द्वारपार्श्वोपगं कुर्याच्छोभात्तस्मात्तु लोपयेत्

luptvaivaṃ tu bhaveddvāraṃ tripunantvādiśantvataḥ [g, gh: trapuraṃtvādṛśaṃ tataḥ] | dvārapārśvopagaṃ kuryācchobhāttasmāttu lopayet

द्वारकर्णसमीपाच्च अंशपञ्चदशान्वितम् [क्, ख्: अंशपञ्चदश * * * * * * * *] । पङ्क्तित्रयं तु वै ब्रह्मंश्चत्वारिंशद्यथाक्रमात्

*dvārakarṇasamīpācca aṃśapañcadaśānvitam [k, kh: aṃśapañcadaśa * * * * * * * ] | paṅktitrayaṃ tu vai brahmaṃścatvāriṃśadyathākramāt

पञ्चाधिकाश्च [क्, ख्: पञ्चाशत्वाश्च] जायन्ते संख्यामानं तु पौष्कर । ततोपकर्णनिकटान्नवभागसमन्वितम्

pañcādhikāśca [k, kh: pañcāśatvāśca] jāyante saṃkhyāmānaṃ tu pauṣkara | tatopakarṇanikaṭānnavabhāgasamanvitam

त्रितयं चैव पङ्क्तिभ्यां लोपनीयं प्रयत्नतः । जायते संख्यमानं तु * * * * सप्तविंशत्यंशका ?

tritayaṃ caiva paṅktibhyāṃ lopanīyaṃ prayatnataḥ | jāyate saṃkhyamānaṃ tu * * * * saptaviṃśatyaṃśakā ?

तद्वाधारसमीपात्तु अंशकत्रयसंयुतम् । पङ्क्तित्रयं शोधनीयं यथाऽस्य [ग्, घ्: यथास्युर्नचकोष्ठयं ?] * * * * ष्टयम्

tadvādhārasamīpāttu aṃśakatrayasaṃyutam | paṅktitrayaṃ śodhanīyaṃ yathā'sya [g, gh: yathāsyurnacakoṣṭhayaṃ ?] * * * * ṣṭayam

शोभं बाह्याद्यालप्तमुपशोभा * * * * न्तरात् । संपाद्य चोपशोभं वै कोणशुद्धिं समाचरेत्

śobhaṃ bāhyādyālaptamupaśobhā * * * * ntarāt | saṃpādya copaśobhaṃ vai koṇaśuddhiṃ samācaret

प्रतिपङ्क्तित्रयाच्चैवमादिमध्यबहिर्मता । नवाधिकानि नवतिकोष्ठकानि तु मार्जयेत्

pratipaṅktitrayāccaivamādimadhyabahirmatā | navādhikāni navatikoṣṭhakāni tu mārjayet

यावद्भवन्ति भागानां त्रिभिरूनं शतत्रयम् । द्वाराधारं बहिस्तेन भागं पङ्क्तित्रयेण तु

yāvadbhavanti bhāgānāṃ tribhirūnaṃ śatatrayam | dvārādhāraṃ bahistena bhāgaṃ paṅktitrayeṇa tu

प्रतिवारणरेखाणां त्रितयं पञ्चकं तु वा । अथवा पट्टिकानां तु सम्पाद्य वै परानना

prativāraṇarekhāṇāṃ tritayaṃ pañcakaṃ tu vā | athavā paṭṭikānāṃ tu sampādya vai parānanā

भवन्तमपरद्वारे कुर्यात् क्षेत्रस्य पौष्कर । रेखागणं तु तद्बह्यान्मार्जं ? वा पट्टिकात्रयम्

bhavantamaparadvāre kuryāt kṣetrasya pauṣkara | rekhāgaṇaṃ tu tadbahyānmārjaṃ ? vā paṭṭikātrayam

विस्तीर्णमस्त्रविविधा यदिवेच्छसि पौष्कर । तदर्धं पङ्क्तिनवकं मार्जयित्वाऽधिकल्पयेत्

vistīrṇamastravividhā yadivecchasi pauṣkara | tadardhaṃ paṅktinavakaṃ mārjayitvā'dhikalpayet

द्वारादीन् पदषट्कोणान् प्रागुक्तेन तु । पङ्क्तिद्वयं द्वयेनैव द्वारकर्णादिको ? द्विज

dvārādīn padaṣaṭkoṇān prāguktena tu | paṅktidvayaṃ dvayenaiva dvārakarṇādiko ? dvija

संख्यानामंशकानां तु मण्डलं द्वियवेषु च । त्रिपङ्क्तिह्रासाद्बोद्धव्यं स्वयं किं कथये न तु

saṃkhyānāmaṃśakānāṃ tu maṇḍalaṃ dviyaveṣu ca | tripaṅktihrāsādboddhavyaṃ svayaṃ kiṃ kathaye na tu

संशोध्य मण्डलानां तु प्राङ्मध्ये बिम्बसन्ततिम् । द्विकप्रमाणे रेखासु समासु सुसितानि च

saṃśodhya maṇḍalānāṃ tu prāṅmadhye bimbasantatim | dvikapramāṇe rekhāsu samāsu susitāni ca

कृत्वा चैव परिच्छिन्ने बिम्बबाह्यात् क्रमेण तु । रञ्जयेद्विविधानेन [द्विधिना इति स्यात्] क्षेत्रं वै ह्यनलान्वितम्

kṛtvā caiva paricchinne bimbabāhyāt krameṇa tu | rañjayedvividhānena [dvidhinā iti syāt] kṣetraṃ vai hyanalānvitam

बिम्बैर्विना बता ? बाह्यं पाण्डुरक्तेन चात्र वै । राजपाषाण तुल्येन [ग्, घ्: तुल्येन * * * वैधें चारणा] पैठीयं चरणावलम् ?

bimbairvinā batā ? bāhyaṃ pāṇḍuraktena cātra vai | rājapāṣāṇa tulyena [g, gh: tulyena * * * vaidheṃ cāraṇā] paiṭhīyaṃ caraṇāvalam ?

शतधारनिभेनाथ [ग्, घ्: शतधामनिभेना] तद्गात्रं कवचं च यत् । तुषारारुणभेदेन नृपोपलनिभेन वा

śatadhāranibhenātha [g, gh: śatadhāmanibhenā] tadgātraṃ kavacaṃ ca yat | tuṣārāruṇabhedena nṛpopalanibhena vā

पूरयेद्रागपीतेन पीठकोणचतुष्टयम् । समारभ्य तु चैशानाद्यावत् कोणं तु मारुतम्

pūrayedrāgapītena pīṭhakoṇacatuṣṭayam | samārabhya tu caiśānādyāvat koṇaṃ tu mārutam

यागक्रमेणानेनैव त्वाप्योदक्पूर्वदक्षिणम् [क्, ख्: त्वा * * * * व्यो * * * पूर्व] । दिक्चतुष्कं तु वैरस्वं ? [ग्, घ्: वैरस्थ ?] द्वाराणि सुसितेन च

yāgakrameṇānenaiva tvāpyodakpūrvadakṣiṇam [k, kh: tvā * * * * vyo * * * pūrva] | dikcatuṣkaṃ tu vairasvaṃ ? [g, gh: vairastha ?] dvārāṇi susitena ca

रक्तोज्ज्वलेन रागेण पूरयित्वा कजं द्विज । अन्तरात् पाण्डुरक्तेन होमद्भोनोपशोभकम् [सर्वत्रैकरूपं हेमाभेनोप इति स्यात्]

raktojjvalena rāgeṇa pūrayitvā kajaṃ dvija | antarāt pāṇḍuraktena homadbhonopaśobhakam [sarvatraikarūpaṃ hemābhenopa iti syāt]

मध्यात्मन्तात ? [ग्: मध्यात्थताताभेदेन; घ्: मध्यात्मताता] भेदेन पूरयेत्तदनन्तरम् । हेमाभेनाथ वै मध्याद्बाह्यान्मरतकेन तु

madhyātmantāta ? [g: madhyātthatātābhedena; gh: madhyātmatātā] bhedena pūrayettadanantaram | hemābhenātha vai madhyādbāhyānmaratakena tu

रक्तोज्ज्वलेन कोणानि केवलेनाथवा [क्, ख्: केवलानि * * * *] द्विज । सह वै पाण्डरक्तेन रञ्जनीयानि तेन वा

*raktojjvalena koṇāni kevalenāthavā [k, kh: kevalāni * * * ] dvija | saha vai pāṇḍaraktena rañjanīyāni tena vā

यथा विभागसंस्थेन तन्मे निगदतश्शृणु । अंशपङ्क्तित्रयोत्थेन कोणमानस्य [ग्, घ्: कोणमानेन] मध्यतः

yathā vibhāgasaṃsthena tanme nigadataśśṛṇu | aṃśapaṅktitrayotthena koṇamānasya [g, gh: koṇamānena] madhyataḥ

पाण्डरोज्ज्वलरागेण पूरणीयं तदन्तरात् । रक्तोज्ज्वलेन रजसा रक्तेन च विभूषयेत्

pāṇḍarojjvalarāgeṇa pūraṇīyaṃ tadantarāt | raktojjvalena rajasā raktena ca vibhūṣayet

रक्तोज्ज्वलेन वा मध्याद्रागेण परिपूरयेत् । आद्यन्तात् पाण्डुरक्तेन रजसा कमलेन च

raktojjvalena vā madhyādrāgeṇa paripūrayet | ādyantāt pāṇḍuraktena rajasā kamalena ca

कर्णात् कर्णा * * * * पासूत्रा ? दत्वा कोणाद्विमाजयेत् । रक्तोज्ज्वलेन भागैकं पाण्डुरक्तेन चापरम्

karṇāt karṇā * * * * pāsūtrā ? datvā koṇādvimājayet | raktojjvalena bhāgaikaṃ pāṇḍuraktena cāparam

प्राग्वद्वा [क्, ख्: प्राग्वद्वा चैव नित्येना] वैपरीत्येनाप्यर्धमर्धेन रञ्जयेत् । रजसा तु यथार्थार्थमसदृश्येन राजते

prāgvadvā [k, kh: prāgvadvā caiva nityenā] vaiparītyenāpyardhamardhena rañjayet | rajasā tu yathārthārthamasadṛśyena rājate

नग्नाश्रिविधिनाऽनेन [क्, ख्: नग्नाश्री * * * धिना] बाह्यं रेखास्वतादिता ? । रेखानां चैव रागस्य स्थानभेदस्थितस्य च

nagnāśrividhinā'nena [k, kh: nagnāśrī * * * dhinā] bāhyaṃ rekhāsvatāditā ? | rekhānāṃ caiva rāgasya sthānabhedasthitasya ca

व्यवधानविधिं कुर्यादन्योन्यरजसा [क्, ख्: दन्योन्यारञ्जसा] तु वै । यागोचितेन [ग्, घ्: यागोत्थितेन] कुसुमैः पीठादि परिपूरयेत्

vyavadhānavidhiṃ kuryādanyonyarajasā [k, kh: danyonyārañjasā] tu vai | yāgocitena [g, gh: yāgotthitena] kusumaiḥ pīṭhādi paripūrayet

त्यक्त्वा परार्धमाभं तु ह्येकैकस्मिंस्तु मण्डले । बाह्यतो द्विजरेखार्थी कुङ्कुमाद्यैरनन्तरम्

tyaktvā parārdhamābhaṃ tu hyekaikasmiṃstu maṇḍale | bāhyato dvijarekhārthī kuṅkumādyairanantaram

मण्डलभ्रमणीं [क्, ख्: मण्डल इत्यर्धं गलितम्] सर्वामुपलिप्य सितादिना । * * * * * * * * * * * * * * * *

*maṇḍalabhramaṇīṃ [k, kh: maṇḍala ityardhaṃ galitam] sarvāmupalipya sitādinā | * * * * * * * * * * * * * * * **

1476

[अत्र ग्रन्थपातः सर्वेषु कोशेषु प्रत्युत पौष्कर उवाच इत्यादिरेकादशाध्यायारम्भभामः प्रमादादविभागेन संयोजितः मातृकाचतुष्टयेऽपि] * * * * * * * * * * * * * * * * । * * * * * * * * * * * * * * * *

*[atra granthapātaḥ sarveṣu kośeṣu pratyuta pauṣkara uvāca ityādirekādaśādhyāyārambhabhāmaḥ pramādādavibhāgena saṃyojitaḥ mātṛkācatuṣṭaye'pi] * * * * * * * * * * * * * * * * | * * * * * * * * * * * * * * * **

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां नवपद्मविधानलक्षणो नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ navapadmavidhānalakṣaṇo nāma daśamo'dhyāyaḥ

1478

अथ एकादशोऽध्यायः पौष्कर उवाच वृत्तादीनां च बिम्बानामज्ञातं लक्षणं मया । आशंस त्वं जगन्नाथ यदि सानुग्रहोऽसि मे

atha ekādaśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca vṛttādīnāṃ ca bimbānāmajñātaṃ lakṣaṇaṃ mayā | āśaṃsa tvaṃ jagannātha yadi sānugraho'si me

1479

श्रीभगवानुवाच [अत्र भगवद्वाक्यारम्भे ग्रन्थपातश्शक्यशङ्कः] * * * * * * * * * । * * * * * * * * * * * * * * * *

*śrībhagavānuvāca [atra bhagavadvākyārambhe granthapātaśśakyaśaṅkaḥ] * * * * * * * * * | * * * * * * * * * * * * * * * **

लुप्ते विविक्तयागानामाधारं लक्षणान्वितम् । मण्डलानामतो मध्ये बिम्बसङ्घं प्रकल्पते

lupte viviktayāgānāmādhāraṃ lakṣaṇānvitam | maṇḍalānāmato madhye bimbasaṅghaṃ prakalpate

अधमं क्षेत्रमध्ये तु मण्डलं यत् पुरोदितम् । तन्मध्येऽन्यं परित्यज्य षोडशार्धं च भ्रामयेत्

adhamaṃ kṣetramadhye tu maṇḍalaṃ yat puroditam | tanmadhye'nyaṃ parityajya ṣoḍaśārdhaṃ ca bhrāmayet

ज्ञानादिगुणषट्कस्य ज्ञापकं रञ्जयेत् क्रमात् । सितेनारुणरक्तेन जाम्बूनदनिभेन च

jñānādiguṇaṣaṭkasya jñāpakaṃ rañjayet kramāt | sitenāruṇaraktena jāmbūnadanibhena ca

नृपशैलप्रवालाभ्यां शतं नीलोपमैन तु । एतत्पादस्य मुख्यत्वं तुल्ये पीठादिके सति

nṛpaśailapravālābhyāṃ śataṃ nīlopamaina tu | etatpādasya mukhyatvaṃ tulye pīṭhādike sati

तादृग्वा तत्र मध्ये तु कुर्याच्छोभाविवर्जितम् । चतुरश्रं चतुर्द्वारं चापादस्य तु वृत्तता

tādṛgvā tatra madhye tu kuryācchobhāvivarjitam | caturaśraṃ caturdvāraṃ cāpādasya tu vṛttatā

तद्ब्रह्मदेशमध्ये तु सूत्रं कृत्वा प्रसार्य च । सीमन्त पीठवाग्वाभ्यां ? [ग्, घ्: पीठवावाभ्यां] भ्रामयित्वा समन्ततः

tadbrahmadeśamadhye tu sūtraṃ kṛtvā prasārya ca | sīmanta pīṭhavāgvābhyāṃ ? [g, gh: pīṭhavāvābhyāṃ] bhrāmayitvā samantataḥ

भूयो वै द्वारवेद्यां तु मन्तरा ? सूत्रमानयेत् । भ्रामं तु पूर्ववत् कुर्यात् तेन सूत्रेण पौष्कर

bhūyo vai dvāravedyāṃ tu mantarā ? sūtramānayet | bhrāmaṃ tu pūrvavat kuryāt tena sūtreṇa pauṣkara

प्रसार्य द्वारपर्यन्तं वृत्तं पूर्ववदाचरेत् । वृत्तानामन्तरस्थानां निर्वर्ण्य [ग्, घ्: निर्वर्ण्यश्रीण्यमाश्रये] श्री * * * * माश्रयेत्

prasārya dvāraparyantaṃ vṛttaṃ pūrvavadācaret | vṛttānāmantarasthānāṃ nirvarṇya [g, gh: nirvarṇyaśrīṇyamāśraye] śrī * * * * māśrayet

द्वारोपगानि बाह्यं तु कोणानि परिशोभयेत् । व्यजने [व्यज्यते इति स्यात्] मण्डलं वृत्तं यत् पूर्वं सूचितं मया

dvāropagāni bāhyaṃ tu koṇāni pariśobhayet | vyajane [vyajyate iti syāt] maṇḍalaṃ vṛttaṃ yat pūrvaṃ sūcitaṃ mayā

व्यूहमध्यं भवत्येवं यदि व्यूहं विना यजेत् । कुर्याद्द्वितीयमेकं तु * * * * कृतं चैव वृत्तये

vyūhamadhyaṃ bhavatyevaṃ yadi vyūhaṃ vinā yajet | kuryāddvitīyamekaṃ tu * * * * kṛtaṃ caiva vṛttaye

द्विसप्तधा कृतं क्षेत्रं जायते मण्डलक्रमत् । राज्या ? सितेन रागेण सितपुष्पैस्तु पूजयेत्

dvisaptadhā kṛtaṃ kṣetraṃ jāyate maṇḍalakramat | rājyā ? sitena rāgeṇa sitapuṣpaistu pūjayet

मध्येऽत्र कमलं कुर्यात् सुसितं लक्षणान्वितम् । कृत्वैवं वासुदेवाख्यं शक्तित्वं संप्रपूज्य च

madhye'tra kamalaṃ kuryāt susitaṃ lakṣaṇānvitam | kṛtvaivaṃ vāsudevākhyaṃ śaktitvaṃ saṃprapūjya ca

1492

[अत्र प्रतिपाद्यो विषयो न निगमितः अध्यायश्च अकाण्डे अवसानं प्रापितः कोश चतुष्टयेऽपि दृश्यते] * * * * । * * * * * * * * * * * * * * * *

*[atra pratipādyo viṣayo na nigamitaḥ adhyāyaśca akāṇḍe avasānaṃ prāpitaḥ kośa catuṣṭaye'pi dṛśyate] * * * * | * * * * * * * * * * * * * * * **

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां वृत्तबिम्बलक्षणो नाम एकादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ vṛttabimbalakṣaṇo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ

अथ द्वादशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच [अत्र प्रश्नप्रतिवचनप्रतिज्ञावाक्यनिर्देशं विनैव कृत्वैवं इत्यादिना चोदित प्रतिवचनमारभ्यते तेन प्रश्नोत्तरप्रतिज्ञावाक्ययोगः सुसन्धानः नानवसरश्च भवति अतः श्रीभगवानुवाच इति योजितम्] कृत्वैवं मध्यतो बिम्बं वृत्ताख्यं कमलासन । प्राग्दिङ्मण्डलमध्ये तु पद्मस्रग्बिम्बवल्लिखेत्

atha dvādaśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca [atra praśnaprativacanapratijñāvākyanirdeśaṃ vinaiva kṛtvaivaṃ ityādinā codita prativacanamārabhyate tena praśnottarapratijñāvākyayogaḥ susandhānaḥ nānavasaraśca bhavati ataḥ śrībhagavānuvāca iti yojitam] kṛtvaivaṃ madhyato bimbaṃ vṛttākhyaṃ kamalāsana | prāgdiṅmaṇḍalamadhye tu padmasragbimbavallikhet

अग्निदिङ्मण्डलं चक्रं सूर्यबिम्बं तु दक्षिणे । ततोद्य ? चात्र रूपं तु क्षेत्र ? नै-ऋतमण्डले

agnidiṅmaṇḍalaṃ cakraṃ sūryabimbaṃ tu dakṣiṇe | tatodya ? cātra rūpaṃ tu kṣetra ? nai-ṛtamaṇḍale

अथ पश्चिमदिक्कुर्याद्बिम्बं त्रिस्कन्धसंज्ञकम् । मण्डले वायुकोणं तु मध्यबिम्बं तु तत्पदे

atha paścimadikkuryādbimbaṃ triskandhasaṃjñakam | maṇḍale vāyukoṇaṃ tu madhyabimbaṃ tu tatpade

परत्वेन च सर्वेषामर्चनं वा करोति यः । वत्सरं मासषट्कं तु मासत्रयमथाब्जज

paratvena ca sarveṣāmarcanaṃ vā karoti yaḥ | vatsaraṃ māsaṣaṭkaṃ tu māsatrayamathābjaja

मासमेकं तु मासार्धं [ग्, घ्: सार्धं वा] नवांशदिनसंख्यया । प्राग्वत्तस्यापि विहितं क्रमशः परिवर्तनम्

māsamekaṃ tu māsārdhaṃ [g, gh: sārdhaṃ vā] navāṃśadinasaṃkhyayā | prāgvattasyāpi vihitaṃ kramaśaḥ parivartanam

एतेषामधुना ब्रह्मन् शृणु संसाधनं क्रमात् । प्रथमं पञ्चपद्मस्य बिम्बस्य कथयामि ते

eteṣāmadhunā brahman śṛṇu saṃsādhanaṃ kramāt | prathamaṃ pañcapadmasya bimbasya kathayāmi te

यदुक्तं मण्डलं क्षेत्रं तच्चतुर्विंशधा द्विज । विभज्य वृत्तन्यायेन * * * * संस्थावधेः क्रमात्

yaduktaṃ maṇḍalaṃ kṣetraṃ taccaturviṃśadhā dvija | vibhajya vṛttanyāyena * * * * saṃsthāvadheḥ kramāt

पीठसूत्रावधिर्यावन्मध्ये बिन्दुं त्रि ? कल्पयेत् । भागैकादशमानेन भागः पद्माद्बहिर्भवेत्

pīṭhasūtrāvadhiryāvanmadhye binduṃ tri ? kalpayet | bhāgaikādaśamānena bhāgaḥ padmādbahirbhavet

भ्राम्यवृत्तद्वयेनैव भागमष्टादशं ततः । यच्चतुर्विंशतो भागास्सुपीठनिकटे त्यजेत्

bhrāmyavṛttadvayenaiva bhāgamaṣṭādaśaṃ tataḥ | yaccaturviṃśato bhāgāssupīṭhanikaṭe tyajet

एवं सम्यग्यथा कुर्यात् पङ्कजं पद्मपङ्कजम् । यथा तत् कथयिष्यामि समासादब्जसंभव

evaṃ samyagyathā kuryāt paṅkajaṃ padmapaṅkajam | yathā tat kathayiṣyāmi samāsādabjasaṃbhava

यत् प्रवृत्तं द्वयं दत्तं मध्यात् तत् पञ्चधाऽङ्कयेत् । पूर्वदिक्संस्थितं कृत्वा चिह्नं तु प्रथमं त्वथ

yat pravṛttaṃ dvayaṃ dattaṃ madhyāt tat pañcadhā'ṅkayet | pūrvadiksaṃsthitaṃ kṛtvā cihnaṃ tu prathamaṃ tvatha

तच्चिह्नदेशादारभ्य कुर्यादन्यच्चतुष्टयम् । यथागं ? पञ्चगस्यान्ते समं स्याद्भागपञ्चकम्

taccihnadeśādārabhya kuryādanyaccatuṣṭayam | yathāgaṃ ? pañcagasyānte samaṃ syādbhāgapañcakam

तेषु चिह्नेषु संस्थाप्य सूत्रं पञ्चाङ्गसंमितम् । सिद्ध्यर्थं कमलानां तु भ्रामयेत् पूर्ववत् क्रमात्

teṣu cihneṣu saṃsthāpya sūtraṃ pañcāṅgasaṃmitam | siddhyarthaṃ kamalānāṃ tu bhrāmayet pūrvavat kramāt

एवं स्यात् पञ्चपत्राणां पद्मानां क्षेत्रपञ्चकम् । मध्यपद्मं भवेच्छुक्लं पञ्चकं पाण्डुरोज्ज्वलम्

evaṃ syāt pañcapatrāṇāṃ padmānāṃ kṣetrapañcakam | madhyapadmaṃ bhavecchuklaṃ pañcakaṃ pāṇḍurojjvalam

पीता स्यात् कर्णिका तेषां रक्तरागेण केसराः । प्रतिपत्रान्तरे तेषु पद्मेषु केसरत्रयम्

pītā syāt karṇikā teṣāṃ raktarāgeṇa kesarāḥ | pratipatrāntare teṣu padmeṣu kesaratrayam

पद्मानां साधनार्थ तु यत् प्राग्वृत्तत्रयं [ग्, घ्: प्राग्वृत्तित्रयं] द्विज । भ्रामितं तस्य मध्यं तु रजसा परिपूरयेत्

padmānāṃ sādhanārtha tu yat prāgvṛttatrayaṃ [g, gh: prāgvṛttitrayaṃ] dvija | bhrāmitaṃ tasya madhyaṃ tu rajasā paripūrayet

इन्द्रनीलोपमेनैव तन्नालं पद्मसन्ततेः । दलान्तराणि सर्वेषां मध्यभागादितः [ग्, घ्: मध्यपद्मादितः] क्रमात्

indranīlopamenaiva tannālaṃ padmasantateḥ | dalāntarāṇi sarveṣāṃ madhyabhāgāditaḥ [g, gh: madhyapadmāditaḥ] kramāt

नृपाश्मरुचिरागेण क्षेत्रान्तं परिपूरयेत् । मध्यवत् सर्वपद्मानां व्योमवृत्तं न कल्पयेत्

nṛpāśmarucirāgeṇa kṣetrāntaṃ paripūrayet | madhyavat sarvapadmānāṃ vyomavṛttaṃ na kalpayet

निष्पाद्य मध्यपद्मे तु बिम्बेशं संप्रपूजयेत् । सर्वारकर्णिकामध्यात्तदेव विधिवद्यजेत्

niṣpādya madhyapadme tu bimbeśaṃ saṃprapūjayet | sarvārakarṇikāmadhyāttadeva vidhivadyajet

पञ्चकं पुरुषाद्यं यत् पूर्वपद्मे प्रपूजितम् । क्रमेण पूर्वपद्माभ्यां [ग्, घ्: पूर्वपत्रं यत्] यावदीशानगोचरम्

pañcakaṃ puruṣādyaṃ yat pūrvapadme prapūjitam | krameṇa pūrvapadmābhyāṃ [g, gh: pūrvapatraṃ yat] yāvadīśānagocaram

प्रादक्षिण्येन सर्वेषां क्षंअं [ग्, घ्: क्षमां तत्व] तत्त्वगणं न्यसेत् । न्यस्य संपूज्य पाद्यार्घ्यपुष्पधूपविलेपनैः

prādakṣiṇyena sarveṣāṃ kṣaṃaṃ [g, gh: kṣamāṃ tatva] tattvagaṇaṃ nyaset | nyasya saṃpūjya pādyārghyapuṣpadhūpavilepanaiḥ

अनन्तरूपो भगवान् [क्, ख्, घ्: भगवान् * * * ली] वनमाली तु यस्स्मृतः । अभीप्सितैरतः [ग्, घ्: -रधः कुर्यात्] कुर्यादरकैर्बीजचक्रकम्

anantarūpo bhagavān [k, kh, gh: bhagavān * * * lī] vanamālī tu yassmṛtaḥ | abhīpsitairataḥ [g, gh: -radhaḥ kuryāt] kuryādarakairbījacakrakam

उत्तमं द्वादशारं तु तच्च [क्, ख्: तच्छते दीपिता] ते विदिता पुरा । कालक्रमाभिधास्सर्वा [क्, ख्: जलक्रमा] सृक्षादौ ? च क्रमं यजेत्

uttamaṃ dvādaśāraṃ tu tacca [k, kh: tacchate dīpitā] te viditā purā | kālakramābhidhāssarvā [k, kh: jalakramā] sṛkṣādau ? ca kramaṃ yajet

षटसु चाङ्गेषु विधिवन्नेम्यन्तेषु च सत्तम । स्थूलसूक्ष्मविभागेन यथा तत् ते ब्रवीम्यहम्

ṣaṭasu cāṅgeṣu vidhivannemyanteṣu ca sattama | sthūlasūkṣmavibhāgena yathā tat te bravīmyaham

प्राणो [क्, ख्: प्राणो ह्यक्षस्थविता सिद्धमनामिभ्रातु विनाडिका] ह्यक्षस्थितो सिद्धं ? ताभिस्स्यात्तु विनाडिका । ब्रह्मन् विद्धि वा व स्वरागता * * * *

*prāṇo [k, kh: prāṇo hyakṣasthavitā siddhamanāmibhrātu vināḍikā] hyakṣasthito siddhaṃ ? tābhissyāttu vināḍikā | brahman viddhi vā va svarāgatā * * * **

प्रधिषु [ग्, घ्: प्रथिष्ववस्थितो] प्रस्थितो मासो नेमिभागेषु वत्सराः । स्थूलमेतत् समाख्यातं सूक्ष्मकालमथ शृणु

pradhiṣu [g, gh: prathiṣvavasthito] prasthito māso nemibhāgeṣu vatsarāḥ | sthūlametat samākhyātaṃ sūkṣmakālamatha śṛṇu

उपोष्टको ? निमेषश्च ततस्त्रुटिलवौ द्विज । लक्षणं च तथा काष्ठात् पक्षादोपरिसंस्थिता ? [क्, ख्: पक्षादेरापरि]

upoṣṭako ? nimeṣaśca tatastruṭilavau dvija | lakṣaṇaṃ ca tathā kāṣṭhāt pakṣādoparisaṃsthitā ? [k, kh: pakṣāderāpari]

एतस्मिन् कालचक्रे तु प्रवर्तकनिवर्तके । पद्ममध्ये यजेत् साङ्गं प्रद्युम्नं परिमार्जितम्

etasmin kālacakre tu pravartakanivartake | padmamadhye yajet sāṅgaṃ pradyumnaṃ parimārjitam

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां पञ्चपद्मचक्रबिम्बलक्षणो नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ pañcapadmacakrabimbalakṣaṇo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

त्रयोदशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच चण्डानदीधियन् ? बिम्बमनन्तकरभासुरम् । सुरासुरेन्द्रनिमितं शृणु तामप ? सोदरम्

trayodaśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca caṇḍānadīdhiyan ? bimbamanantakarabhāsuram | surāsurendranimitaṃ śṛṇu tāmapa ? sodaram

पञ्चपद्मप्रसिद्ध्यर्थं क्षेत्रं प्राग्भाजितं यथा । संविभज्य तथा ब्रह्मन् सूर्यबिम्बप्रसिद्धये

pañcapadmaprasiddhyarthaṃ kṣetraṃ prāgbhājitaṃ yathā | saṃvibhajya tathā brahman sūryabimbaprasiddhaye

पङ्कजद्वादशांशेन भागं पद्मबहिस्त्यजेत् । द्वे वृत्ते भ्रामयेत् पश्चाद्भागीकृत्वांशपञ्चकम्

paṅkajadvādaśāṃśena bhāgaṃ padmabahistyajet | dve vṛtte bhrāmayet paścādbhāgīkṛtvāṃśapañcakam

प्रतप्तकरबिम्बं तद्बहिर्भार्गवपञ्चकम् । संस्थाप्य रश्मिसिद्ध्यर्थं भ्राम्य वृत्तं तृतीयकम्

prataptakarabimbaṃ tadbahirbhārgavapañcakam | saṃsthāpya raśmisiddhyarthaṃ bhrāmya vṛttaṃ tṛtīyakam

रश्मिपुञ्जस्य पीठस्य भागमध्ये परित्यजेत् । पर्यन्ते सूर्यबिम्बस्य सूत्रं कृत्वाऽथ सत्तम

raśmipuñjasya pīṭhasya bhāgamadhye parityajet | paryante sūryabimbasya sūtraṃ kṛtvā'tha sattama

प्रसार्य रश्मिपर्यन्तं यावदास्थालकं तु तत् । एकांशं दद्यमानं ? तु त्यक्त्वा सूत्रस्य चान्तरे

prasārya raśmiparyantaṃ yāvadāsthālakaṃ tu tat | ekāṃśaṃ dadyamānaṃ ? tu tyaktvā sūtrasya cāntare

संप्रसार्य तथा सूत्रं पातयित्वा द्विजापरम् । क्रमेणानेन वै दद्याद् रध्यर्थं [ग्, घ्: रम्यार्थं] सूत्रपञ्चकम्

saṃprasārya tathā sūtraṃ pātayitvā dvijāparam | krameṇānena vai dadyād radhyarthaṃ [g, gh: ramyārthaṃ] sūtrapañcakam

यं [ग्, घ्: यं अं खं सूर्यबिम्बस्य मालवद्भिरवब्जज ?] अं सूर्यस्य बिम्बस्य माल्प * * * * रववज्ज । ततः प्रसार्य रजसा रविवद्राजते यथा

yaṃ [g, gh: yaṃ aṃ khaṃ sūryabimbasya mālavadbhiravabjaja ?] aṃ sūryasya bimbasya mālpa * * * * ravavajja | tataḥ prasārya rajasā ravivadrājate yathā

रक्तारुणेन रागेण हितैर्मध्यान्तमेव [ग्, घ्: शतैर्मध्योन्तमेव च] च । बिम्बं भाति यथा सम्यक् तेजोगोलकरूपवत्

raktāruṇena rāgeṇa hitairmadhyāntameva [g, gh: śatairmadhyontameva ca] ca | bimbaṃ bhāti yathā samyak tejogolakarūpavat

पाण्डुरारुणरागेण सूक्ष्मरेखाचयेन च । चक्रेण यत्ततं ? [ग्, घ्: यत्नतं] कुर्याद्गोपुच्छादिव गोणकम्

pāṇḍurāruṇarāgeṇa sūkṣmarekhācayena ca | cakreṇa yattataṃ ? [g, gh: yatnataṃ] kuryādgopucchādiva goṇakam

रश्मीनामन्तरं सर्वं रश्मिबाह्यात् तथैव च । छायेन्द्ररजसा ब्रह्मन् विघनाम्बररूपिणीम्

raśmīnāmantaraṃ sarvaṃ raśmibāhyāt tathaiva ca | chāyendrarajasā brahman vighanāmbararūpiṇīm

प्राग्वत्तदुत्तरे कुर्यात् कमलं शुभलक्षणम् । न मध्यै धरया [ग्, घ्: न मध्ये यरया] भक्त्या यः पूरयति जह्वगम् ?

prāgvattaduttare kuryāt kamalaṃ śubhalakṣaṇam | na madhyai dharayā [g, gh: na madhye yarayā] bhaktyā yaḥ pūrayati jahvagam ?

सोऽचिरात् [क्, ख्: इदमर्धं गलितम्] परमं ब्रह्म प्रविशत्यजमव्ययम् । यद्गत्वा न निवर्तन्ते भूयोऽस्मिन् भवपङ्जरे

so'cirāt [k, kh: idamardhaṃ galitam] paramaṃ brahma praviśatyajamavyayam | yadgatvā na nivartante bhūyo'smin bhavapaṅjare

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां सूर्यबिम्बलक्षणो नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ sūryabimbalakṣaṇo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अथ चतुर्दशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच सुधारसमयारं [ग्, घ्: सुधारसामियाकामा] तु ? तुषारनिचयाकृतिम् । हारपञ्जलसारस्य ? बहिस्थश्चारु राजते

atha caturdaśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca sudhārasamayāraṃ [g, gh: sudhārasāmiyākāmā] tu ? tuṣāranicayākṛtim | hārapañjalasārasya ? bahisthaścāru rājate

तामिदानीं प्रवक्ष्यामि बिम्बार्थेषु च संज्ञितः । अङ्कयित्वाऽष्टधा क्षेत्रं दिग्द्वयाद्दक्षिणोत्तरम्

tāmidānīṃ pravakṣyāmi bimbārtheṣu ca saṃjñitaḥ | aṅkayitvā'ṣṭadhā kṣetraṃ digdvayāddakṣiṇottaram

क्षेत्रं सूत्रद्वयेनैव युक्तानि नवसंख्यया । एवं पूर्वापरं सूत्रं क्षेत्रमध्ये तु पातयेत्

kṣetraṃ sūtradvayenaiva yuktāni navasaṃkhyayā | evaṃ pūrvāparaṃ sūtraṃ kṣetramadhye tu pātayet

द्वे वाऽन्ये क्षेत्रजे सूत्रे त्रिण्येवं पूर्वपश्चिमे । प्राच्यादौ संख्यमानं यत् पौष्करांशं तृतीयकम्

dve vā'nye kṣetraje sūtre triṇyevaṃ pūrvapaścime | prācyādau saṃkhyamānaṃ yat pauṣkarāṃśaṃ tṛtīyakam

संविभज्य चतुर्धा तत् ब्रह्मस्थानावधेस्समम् । सुपत्यैरङ्कयेच्चिह्नैस्त्रिभिः [ग्, घ्: सुवक्यैरङ्क] कमलसंभव

saṃvibhajya caturdhā tat brahmasthānāvadhessamam | supatyairaṅkayeccihnaistribhiḥ [g, gh: suvakyairaṅka] kamalasaṃbhava

त्यक्त्वा तस्माच्चतुर्थांशं प्राग्दिग्भागद्वयोपमम् । सूत्रं कृत्वा तदङ्गस्थमनेन विधिना ततः

tyaktvā tasmāccaturthāṃśaṃ prāgdigbhāgadvayopamam | sūtraṃ kṛtvā tadaṅgasthamanena vidhinā tataḥ

प्रवासा ऋग्यजुत्या च ? [ग्: प्रवासा ऋग्यजात्या च; घ्: प्रवासा ऋश्यजात्या च] यावत् सूत्रं तु सप्तकम् । तस्मात्तल्लाञ्छयमानं तु दक्षिणे तु समानयेत्

pravāsā ṛgyajutyā ca ? [g: pravāsā ṛgyajātyā ca; gh: pravāsā ṛśyajātyā ca] yāvat sūtraṃ tu saptakam | tasmāttallāñchayamānaṃ tu dakṣiṇe tu samānayet

यावद्द्वे द्वितयं सूत्रमुदग्दिग्दलाञ्छनं तथा । एवं मध्येन्दुवच्चिह्नं प्रथमं परिकल्पयेत्

yāvaddve dvitayaṃ sūtramudagdigdalāñchanaṃ tathā | evaṃ madhyenduvaccihnaṃ prathamaṃ parikalpayet

सिद्ध्यर्थमर्धचन्द्राख्यं बिम्बस्यावरमुच्यते । अंसाभिधाच्चतुर्थस्य * * * * र्थ * * * * ते * * मस्य च ?

siddhyarthamardhacandrākhyaṃ bimbasyāvaramucyate | aṃsābhidhāccaturthasya * * * * rtha * * * * te * * masya ca ?

तं तु कृत्वा नयेत् पश्चाच्छृङ्गं प्राग्वञ्चनस्य च । एकं तस्माल्लाञ्छ्यमानं द्वितीयं शृङ्गमानयेत्

taṃ tu kṛtvā nayet paścācchṛṅgaṃ prāgvañcanasya ca | ekaṃ tasmāllāñchyamānaṃ dvitīyaṃ śṛṅgamānayet

कृत्वैवमिन्दुलेखेन त्वर्धेन्दुर्जायतेऽधिकम् । सुपूरणीयं रजसा यथा तदधुनोच्यते

kṛtvaivamindulekhena tvardhendurjāyate'dhikam | supūraṇīyaṃ rajasā yathā tadadhunocyate

सितपीतेन रागेण समं रेखासु पूरयेत् [ग्, घ्: पूजयेत्] । लाञ्छनद्वितयं चन्द्रं किञ्चित् स्थूलासु मध्यतः

sitapītena rāgeṇa samaṃ rekhāsu pūrayet [g, gh: pūjayet] | lāñchanadvitayaṃ candraṃ kiñcit sthūlāsu madhyataḥ

कृशासु शृङ्गदेशाच्च क्रमाद्गोपुच्छरूपवत् । प्रसार्य [ग्, घ्: प्रसूर्यमर्धात्] मध्याच्छुक्लेन तद्गर्भेऽम्बुरुहं लिखेत्

kṛśāsu śṛṅgadeśācca kramādgopuccharūpavat | prasārya [g, gh: prasūryamardhāt] madhyācchuklena tadgarbhe'mburuhaṃ likhet

ब्रह्मस्थानाच्च यत् सूत्रं कृत्वा सं ? संप्रसार्य च । चन्द्रोदयसमीपं [क्, ख्: चन्द्रोथ * * * समीपं] तु यथा चन्द्रं तु संस्पृशेत्

brahmasthānācca yat sūtraṃ kṛtvā saṃ ? saṃprasārya ca | candrodayasamīpaṃ [k, kh: candrotha * * * samīpaṃ] tu yathā candraṃ tu saṃspṛśet

तद्भ्राम्य पद्मसिद्ध्यर्थं पद्मपत्रायतेक्षणम् । यजेच्चन्द्रोदरस्थं च नारायणमनामयम्

tadbhrāmya padmasiddhyarthaṃ padmapatrāyatekṣaṇam | yajeccandrodarasthaṃ ca nārāyaṇamanāmayam

भवबन्धक्षयकरं मोक्षलक्ष्मीप्रदं विभुम् । * * * * * * * * * * * * * * * *

*bhavabandhakṣayakaraṃ mokṣalakṣmīpradaṃ vibhum | * * * * * * * * * * * * * * * **

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां चन्द्रबिम्बलक्षणो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ candrabimbalakṣaṇo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अथ पञ्चदशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच वैराजीया विभोश्शकिर्ब्रमतत्त्वेति कीर्त्यते । त्रिस्कन्धलक्षणं यागं तस्य वक्ष्यामि तेऽधुना

atha pañcadaśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca vairājīyā vibhośśakirbramatattveti kīrtyate | triskandhalakṣaṇaṃ yāgaṃ tasya vakṣyāmi te'dhunā

कृत्वा ब्रह्मपदे सूत्रं चतुरश्रस्य सत्तम । क्षेत्रार्धं पश्चिमाद्भागाल्लाञ्छयेदर्धचन्द्रवत्

kṛtvā brahmapade sūtraṃ caturaśrasya sattama | kṣetrārdhaṃ paścimādbhāgāllāñchayedardhacandravat

ततो वै पूर्वदिङ्मध्यं सूत्रं कृत्वाऽत्मयत्नतः । नयेत् पश्चिमदिङ्क्मध्ये तेन सूत्रेण लाञ्छयेत्

tato vai pūrvadiṅmadhyaṃ sūtraṃ kṛtvā'tmayatnataḥ | nayet paścimadiṅkmadhye tena sūtreṇa lāñchayet

समीपाद्यातुदिग् [क्, ख्: दिक् साधो] वायोश्चतुरश्रपुरं ह्ययम् । सूत्रद्वयमुदग्याम्ये संस्थितं कमलोद्भव

samīpādyātudig [k, kh: dik sādho] vāyoścaturaśrapuraṃ hyayam | sūtradvayamudagyāmye saṃsthitaṃ kamalodbhava

दिग्यात्वन्ते [ग्, घ्: दिश्यात्वङ्के कृतं] तु तत् सूत्रं त्रिकोणं व्यजने ततः । प्राग्वदुत्पाद्य मध्ये [ग्, घ्: मध्येतु त्रिकोणं * * * * वरं] तु * * * * कोणपर ?

digyātvante [g, gh: diśyātvaṅke kṛtaṃ] tu tat sūtraṃ trikoṇaṃ vyajane tataḥ | prāgvadutpādya madhye [g, gh: madhyetu trikoṇaṃ * * * * varaṃ] tu * * * * koṇapara ?

ताभ्यामभ्यन्तरं कुर्यात् तृतीयभ्रमसिद्धये । यथा सूत्रत्रयोपेतं स्यात् त्रिकोणचतुष्टयम्

tābhyāmabhyantaraṃ kuryāt tṛtīyabhramasiddhaye | yathā sūtratrayopetaṃ syāt trikoṇacatuṣṭayam

स्कन्धत्रयक्रमेणैव सोम्ययाम्यं तु पश्चिमे । सूत्रपातं ततः कुर्याच्छिन्ने क्रुद्धे ? तु तन्तुना

skandhatrayakrameṇaiva somyayāmyaṃ tu paścime | sūtrapātaṃ tataḥ kuryācchinne kruddhe ? tu tantunā

स्कन्धाभ्यां सौम्ययाम्याम्यां सौम्यापाभ्यां [क्, ख्: सोम्यावाभ्यां] तथैव च । याम्यापाभ्यां [क्, ख्: याम्यावाभ्यां] तु संस्थाभ्यां सूत्राणां तु तेन तु

skandhābhyāṃ saumyayāmyāmyāṃ saumyāpābhyāṃ [k, kh: somyāvābhyāṃ] tathaiva ca | yāmyāpābhyāṃ [k, kh: yāmyāvābhyāṃ] tu saṃsthābhyāṃ sūtrāṇāṃ tu tena tu

एवमास्फालितैस्सूत्रैरंशकानां शतद्वयम् । शतार्धं च शतान्येष जायते त्र्यंशरूपिणाम्

evamāsphālitaissūtrairaṃśakānāṃ śatadvayam | śatārdhaṃ ca śatānyeṣa jāyate tryaṃśarūpiṇām

शोभान्वितानि द्वाराणि कोणानि त्रीणि पौष्कर । भागपङ्क्तिद्वयेनैव वक्ता ? तु भ्रमणीशुभम्

śobhānvitāni dvārāṇi koṇāni trīṇi pauṣkara | bhāgapaṅktidvayenaiva vaktā ? tu bhramaṇīśubham

पङ्क्त्या तु साधयेत् पीठं सांशपङ्क्त्या तु पङ्कजम् । इत्येतां कल्पनां कृत्वा लोपयेत्तदनन्तरम्

paṅktyā tu sādhayet pīṭhaṃ sāṃśapaṅktyā tu paṅkajam | ityetāṃ kalpanāṃ kṛtvā lopayettadanantaram

दशकांशं दशानां तु दिङ्मध्याचारसिद्धये । बाह्यपङ्क्तौ तु वै सप्त त्रेधा [ग्, घ्: त्रेधानि च] च * * * * चतुर्दश

daśakāṃśaṃ daśānāṃ tu diṅmadhyācārasiddhaye | bāhyapaṅktau tu vai sapta tredhā [g, gh: tredhāni ca] ca * * * * caturdaśa

त्रीण्यन्ये योनिरूपाणि लोपयेदंशकानि च । सप्तैतानि बहिः पङ्क्तौ लोपनीयान्यतोऽन्तरात्

trīṇyanye yonirūpāṇi lopayedaṃśakāni ca | saptaitāni bahiḥ paṅktau lopanīyānyato'ntarāt

कर्णार्थं त्रीणि कोणस्थानि [ग्, घ्: कोणस्थानि (कोणानि ?)] द्वे योन्येकोऽग्नि ? च द्विज । एवमाग्नेयपुरवदित्येते चांशकां दश

karṇārthaṃ trīṇi koṇasthāni [g, gh: koṇasthāni (koṇāni ?)] dve yonyeko'gni ? ca dvija | evamāgneyapuravadityete cāṃśakāṃ daśa

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 10)

संशोध्य द्वारसिद्ध्यर्थं कुर्याच्छोभाद्वयं ततः । पश्चात् द्वये तु द्वारस्य त्रिंशत् [क्, ग्, घ्: त्वंशत् षट्] षट्कोण ? पौष्कर

saṃśodhya dvārasiddhyarthaṃ kuryācchobhādvayaṃ tataḥ | paścāt dvaye tu dvārasya triṃśat [k, g, gh: tvaṃśat ṣaṭ] ṣaṭkoṇa ? pauṣkara

योनिवद्बाह्यपङ्क्तौ तु एवं पङ्चदशान्तरात् [ग्, घ्: पञ्चतदन्तरात्] । त्रीण्यग्निपुररूपाणि मार्जयेद् द्वेऽथ योनिवत्

yonivadbāhyapaṅktau tu evaṃ paṅcadaśāntarāt [g, gh: pañcatadantarāt] | trīṇyagnipurarūpāṇi mārjayed dve'tha yonivat

व्यज्यते शोभनं शोभं ततः कोणं तु शोधयेत् । स बाह्याभ्यन्तराभ्यां तु [क्, ख्: सबाह्याभ्यन्तरं तं तु] पङ्क्तिभ्यां त्रिंशदंशकम्

vyajyate śobhanaṃ śobhaṃ tataḥ koṇaṃ tu śodhayet | sa bāhyābhyantarābhyāṃ tu [k, kh: sabāhyābhyantaraṃ taṃ tu] paṅktibhyāṃ triṃśadaṃśakam

द्वारद्वयं वा कृत्वाऽन्यत् प्राग्वच्छोभोपगं [क्, ख्: प्राग्वत् शोभावकं] द्विज । अंशकानां [क्, ख्: अंशकानां इत्याद्यर्धत्रयं गलितम्] तु दशकं शेषं कोणं तु शोधयेत्

dvāradvayaṃ vā kṛtvā'nyat prāgvacchobhopagaṃ [k, kh: prāgvat śobhāvakaṃ] dvija | aṃśakānāṃ [k, kh: aṃśakānāṃ ityādyardhatrayaṃ galitam] tu daśakaṃ śeṣaṃ koṇaṃ tu śodhayet

वीधीसंसिद्धये चैव पङ्क्त्येका या प्रकल्पिता । भागास्तत्रैव पञ्चा म ? लोपयेत् परितो द्विज

vīdhīsaṃsiddhaye caiva paṅktyekā yā prakalpitā | bhāgāstatraiva pañcā ma ? lopayet parito dvija

वीथ्यन्तर्गतपङ्क्तौ तु कुर्यात् पीठं सुलक्षणम् । पञ्चत्रिकोणानि दिक्षु ? * * * * ब्र त्तत्र मार्जयेत्

vīthyantargatapaṅktau tu kuryāt pīṭhaṃ sulakṣaṇam | pañcatrikoṇāni dikṣu ? * * * * bra ttatra mārjayet

हुताशपुरवत् [क्, ख्: हुताशपुरश्च] त्रीणि द्वेऽन्त्ययोन्योपमानि [ग्, घ्: देन्ये योन्योपमानि] च । अंशषट्कं तु वै ब्रह्मन् प्रतिकोणं तु मार्जयेत्

hutāśapuravat [k, kh: hutāśapuraśca] trīṇi dve'ntyayonyopamāni [g, gh: denye yonyopamāni] ca | aṃśaṣaṭkaṃ tu vai brahman pratikoṇaṃ tu mārjayet

पद्मपीठान्तरे कुर्याच्छिष्टैष्षोडशकोष्ठकैः । पृथक् सम्पूजनार्थं तु ह्येतल्लक्षणलक्षितम्

padmapīṭhāntare kuryācchiṣṭaiṣṣoḍaśakoṣṭhakaiḥ | pṛthak sampūjanārthaṃ tu hyetallakṣaṇalakṣitam

कुर्याद् द्वारा च शक्तौ तु मण्डलं यन्मयोदितम् । स लुप्तश्चतुरश्रं तु युक्तं रेखात्रयेण तु

kuryād dvārā ca śaktau tu maṇḍalaṃ yanmayoditam | sa luptaścaturaśraṃ tu yuktaṃ rekhātrayeṇa tu

नवाध्वरस्य यागस्य यदाऽङ्गत्वेन वै व्रजेत् । लुप्तवीथिं तथा कुर्याद्द्वारादिपरिभूषितम्

navādhvarasya yāgasya yadā'ṅgatvena vai vrajet | luptavīthiṃ tathā kuryāddvārādiparibhūṣitam

मुक्तारेखात्रयेणैव चतुरश्रं पुरान्वितम् । त्रिकोणं पूर्ववत् पूर्वं क्षेत्रं कृत्वा द्विसप्तधा

muktārekhātrayeṇaiva caturaśraṃ purānvitam | trikoṇaṃ pūrvavat pūrvaṃ kṣetraṃ kṛtvā dvisaptadhā

विभज्य सुसमैर्भागैस्सूत्राण्यस्फाल्य पूर्ववत् । अथ मन्त्रविशेषस्स्यादंशकानां तु मार्जयेत्

vibhajya susamairbhāgaissūtrāṇyasphālya pūrvavat | atha mantraviśeṣassyādaṃśakānāṃ tu mārjayet

शोभान्वितानि द्वाराणि भागैः पूर्वोदितैर्द्विज । श [क्, ख्: श * * * * न्यंश; ग्, घ्: शयशेन्यंश] * * * * न्यंशकसव्येन कुर्यात् कोणत्रयं ततः

śobhānvitāni dvārāṇi bhāgaiḥ pūrvoditairdvija | śa [k, kh: śa * * * * nyaṃśa; g, gh: śayaśenyaṃśa] * * * * nyaṃśakasavyena kuryāt koṇatrayaṃ tataḥ

पूर्ववत् पीठकोणेषु भागषट्कं तु मर्दयेत् । दिक्त्रयादवशेषेण शोधयेदंशकानि [ग्, घ्: शोषयेदंशकानि] च

pūrvavat pīṭhakoṇeṣu bhāgaṣaṭkaṃ tu mardayet | diktrayādavaśeṣeṇa śodhayedaṃśakāni [g, gh: śoṣayedaṃśakāni] ca

पीठान्तर्वर्तिनिश्वासैरवशिष्टैस्तु पङ्कजम् । लक्षणाढ्यं समं कुर्यात् कुर्याद्वा पीठवर्जितम्

pīṭhāntarvartiniśvāsairavaśiṣṭaistu paṅkajam | lakṣaṇāḍhyaṃ samaṃ kuryāt kuryādvā pīṭhavarjitam

अथवा षोडशांशोत्थां पीठवत्युज्झितां [क्, ख्: पीठवदुज्झितां] लिखेत् । यथा तु संकटं न्यस्य पञ्चानां चाथ वक्ष्यते

athavā ṣoḍaśāṃśotthāṃ pīṭhavatyujjhitāṃ [k, kh: pīṭhavadujjhitāṃ] likhet | yathā tu saṃkaṭaṃ nyasya pañcānāṃ cātha vakṣyate

द्वाराणि सुसितेनैव पाण्डुरक्तेन चोत्तरम् । कृष्णवर्णोन्तः ? [क्, ख्: तूर्णवर्णोन्त] दिग्भागं रञ्जनीयं च तेन वा

dvārāṇi susitenaiva pāṇḍuraktena cottaram | kṛṣṇavarṇontaḥ ? [k, kh: tūrṇavarṇonta] digbhāgaṃ rañjanīyaṃ ca tena vā

रक्तारुणेन तद्बाह्यमीशादौ वा सितादिना । हुतभुङ्मारुतस्सूर्यः पीठकोणत्रये स्थिते

raktāruṇena tadbāhyamīśādau vā sitādinā | hutabhuṅmārutassūryaḥ pīṭhakoṇatraye sthite

पूर्वमारुतविप्रेन्द्रदिक्त्रयेऽथ श्रुतित्रयम् । सौम्ये [ग्, घ्: सौम्याप्यदक्षिण] च दक्षिणे चैव ऋग्यजुस्सामसंज्ञितम्

pūrvamārutaviprendradiktraye'tha śrutitrayam | saumye [g, gh: saumyāpyadakṣiṇa] ca dakṣiṇe caiva ṛgyajussāmasaṃjñitam

संपाद्यैवं तदन्तस्थं ब्रह्मतत्त्वं तु योजयेत् । परिवारावृतं ब्रह्मन् भक्त्या भोगैश्च याज्ञिकैः

saṃpādyaivaṃ tadantasthaṃ brahmatattvaṃ tu yojayet | parivārāvṛtaṃ brahman bhaktyā bhogaiśca yājñikaiḥ

तदर्पितं मनः कृत्वा सुवाचैव परिग्रहम् । समाप्नोति शुभान् कामान् मोक्षार्थीं च परं पदम्

tadarpitaṃ manaḥ kṛtvā suvācaiva parigraham | samāpnoti śubhān kāmān mokṣārthīṃ ca paraṃ padam

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां त्रिकोणबिम्बलक्षणो नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ trikoṇabimbalakṣaṇo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अथ षोडशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच शृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि यागं कूर्मोदरं तु यत् । सप्तमं नवनाभस्य विष्णोस्संपूजनाय च

atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca śṛṇu brahman pravakṣyāmi yāgaṃ kūrmodaraṃ tu yat | saptamaṃ navanābhasya viṣṇossaṃpūjanāya ca

ऐशान्यां दिशि [ग्, घ्: दिशि वै कुर्या] वा कुर्याच्चक्रं कूर्मस्य सर्वदा । रजसा चोल्लिखेत्तस्माद्विभागोद्योतितेन च

aiśānyāṃ diśi [g, gh: diśi vai kuryā] vā kuryāccakraṃ kūrmasya sarvadā | rajasā collikhettasmādvibhāgodyotitena ca

विभज्य दशधा क्षेत्रं सूत्राण्यास्फालयेत् ततः । साध्यते [ग्, घ्: सिध्यते] शतमेकं तु कोष्ठकानां द्विजोत्तम

vibhajya daśadhā kṣetraṃ sūtrāṇyāsphālayet tataḥ | sādhyate [g, gh: sidhyate] śatamekaṃ tu koṣṭhakānāṃ dvijottama

वायव्यांशं समारभ्य यावदीशानगोचरम् । पङ्क्त्येका कोष्ठकानां तु ऐन्द्रीदिक्स्थां तु मार्जयेत्

vāyavyāṃśaṃ samārabhya yāvadīśānagocaram | paṅktyekā koṣṭhakānāṃ tu aindrīdiksthāṃ tu mārjayet

कृत्वा ब्रह्मावधौ सूत्रं संप्रसार्य क्रमेण तत् । उदग्याम्यतृतीयस्य [क्, ख्: उतयाम्य; ग्, घ्: उदयाम्य] यावत्सूत्रस्य सन्निधिम्

kṛtvā brahmāvadhau sūtraṃ saṃprasārya krameṇa tat | udagyāmyatṛtīyasya [k, kh: utayāmya; g, gh: udayāmya] yāvatsūtrasya sannidhim

स्थानं तस्मान्नयेच्चोदग्लाच्छ्यमानं तु [क्, ख्, ग्, घ्: नयेच्छोदह्यां च] सङ्गमम् । अस्य मध्याच्चतुर्थस्य यद्येतत् पञ्चमस्य च

sthānaṃ tasmānnayeccodaglācchyamānaṃ tu [k, kh, g, gh: nayecchodahyāṃ ca] saṅgamam | asya madhyāccaturthasya yadyetat pañcamasya ca

अनेन विधिना कुर्यात् * * * * पृष्ठलाञ्छनम् । याम्योदक् सप्तमस्याथ मध्मसूत्रस्य सङ्गमे

anena vidhinā kuryāt * * * * pṛṣṭhalāñchanam | yāmyodak saptamasyātha madhmasūtrasya saṅgame

निधाय सूत्रंमप्रग्वत्तया ? [ग्: सूत्रं प्रग्वत्त यास्तृतीयोपकं; घ्: सूत्रं प्रागुक्तया] स्तृतीयोपगं न्यसेत् । तत् सूत्रं लाञ्छयेद्याम्ये यावन्मध्यस्य पञ्चमे

nidhāya sūtraṃmapragvattayā ? [g: sūtraṃ pragvatta yāstṛtīyopakaṃ; gh: sūtraṃ prāguktayā] stṛtīyopagaṃ nyaset | tat sūtraṃ lāñchayedyāmye yāvanmadhyasya pañcame

भुजात् षष्ठे तु साध्यांशे कूर्मपृष्ठं तदा भवेत् । अथ षष्ठस्य वै मध्यादंशाख्यात् [क्, ख्: मध्यदंशा * * * * सप्त * * *] सप्तमस्य तु

*bhujāt ṣaṣṭhe tu sādhyāṃśe kūrmapṛṣṭhaṃ tadā bhavet | atha ṣaṣṭhasya vai madhyādaṃśākhyāt [k, kh: madhyadaṃśā * * * * sapta * * ] saptamasya tu

निधाय सङ्गमे सूत्रं मीलयेद्ब्रह्मलाञ्छने । समास्फाल्य तु लाङ्गूलं संसिद्ध्यर्थं तु पौष्कर

nidhāya saṅgame sūtraṃ mīlayedbrahmalāñchane | samāsphālya tu lāṅgūlaṃ saṃsiddhyarthaṃ tu pauṣkara

लाङ्गूलस्य ततश्चार्धं सूत्रं कुर्यात्तु सङ्गमे । आधारात् पञ्चसंख्यस्य भुजादष्टमकस्सुकैः ? [क्, ख्: सजास्तमकस्सुकैः]

lāṅgūlasya tataścārdhaṃ sūtraṃ kuryāttu saṅgame | ādhārāt pañcasaṃkhyasya bhujādaṣṭamakassukaiḥ ? [k, kh: sajāstamakassukaiḥ]

प्रसार्य ऋग्यजुस्सामबाहुस्सप्तक्रमस्पृशेत् । लाञ्छ्यमानं नयेत्तस्मान्मध्यात् तुर्यस्य मीलयेत्

prasārya ṛgyajussāmabāhussaptakramaspṛśet | lāñchyamānaṃ nayettasmānmadhyāt turyasya mīlayet

अथ पुच्छाग्रकं सूत्रं कृत्वा सिद्धिं [ग्, घ्: सिद्ध्यंशमानयेत्] समानयेत् । चतुर्थस्य तु वै मध्याद्भुजादष्टमकस्य च

atha pucchāgrakaṃ sūtraṃ kṛtvā siddhiṃ [g, gh: siddhyaṃśamānayet] samānayet | caturthasya tu vai madhyādbhujādaṣṭamakasya ca

तस्मान्नयेल्लाञ्छितेन [ग्, घ्: -लाञ्छनेदं यममध्यस्य] मयम् बद्धस्य पञ्चकम् । कृत्वैवं च ततः कुर्याल्लाञ्छनं कर्णदेशतः [ग्, घ्: कण्ठदेशतः अनयोः कोशयोः कर्णकण्ठशब्दयोरक्षररेखायां विवेको न भवति]

tasmānnayellāñchitena [g, gh: -lāñchanedaṃ yamamadhyasya] mayam baddhasya pañcakam | kṛtvaivaṃ ca tataḥ kuryāllāñchanaṃ karṇadeśataḥ [g, gh: kaṇṭhadeśataḥ anayoḥ kośayoḥ karṇakaṇṭhaśabdayorakṣararekhāyāṃ viveko na bhavati]

मध्यते सौ ? तृतीयस्य पञ्चमस्य भुजाभिधात् । सूत्रमन्तस्थितं कृत्वा सम्मुखं संप्रसार्य च

madhyate sau ? tṛtīyasya pañcamasya bhujābhidhāt | sūtramantasthitaṃ kṛtvā sammukhaṃ saṃprasārya ca

मध्यमापञ्चकं यावल्लाञ्छ्यमानं नयेत्ततः । अतो भागे तु कर्णस्य नोर्ध्वे तु कमलासन

madhyamāpañcakaṃ yāvallāñchyamānaṃ nayettataḥ | ato bhāge tu karṇasya nordhve tu kamalāsana

यावन्मध्यचतुर्थस्य लाञ्छनं लयमेति तत् । आधाराधारदष्टस्य ? प्रद्योतत् सप्तमस्य च

yāvanmadhyacaturthasya lāñchanaṃ layameti tat | ādhārādhāradaṣṭasya ? pradyotat saptamasya ca

सूत्रमन्तर्गतं कृत्वा तन्मानेन प्रसार्य च । यावन्मध्याच्चतुर्थं तु तस्मात् [ग्, घ्: तस्मात् संलाञ्छ्य] संचाल्य मीलयेत्

sūtramantargataṃ kṛtvā tanmānena prasārya ca | yāvanmadhyāccaturthaṃ tu tasmāt [g, gh: tasmāt saṃlāñchya] saṃcālya mīlayet

ब्रह्माभिधात् [क्, ख्: आत्माभिधात्] पञ्चमस्य सूत्रस्याधान ? [क्, ख्: सूत्रस्यायान] चोद्धृतम् । कर्णसिद्धिर्भवत्येषां पातसिद्धिमतश्शृणु

brahmābhidhāt [k, kh: ātmābhidhāt] pañcamasya sūtrasyādhāna ? [k, kh: sūtrasyāyāna] coddhṛtam | karṇasiddhirbhavatyeṣāṃ pātasiddhimataśśṛṇu

द्वयं पादार्धयेनैव ? ग्रस्तं जानुद्वयं द्वयम् । पार्श्वस्य [ग्, घ्: पश्यस्य] साधनार्थं च विधिं वक्ष्याम्यतः परम्

dvayaṃ pādārdhayenaiva ? grastaṃ jānudvayaṃ dvayam | pārśvasya [g, gh: paśyasya] sādhanārthaṃ ca vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param

मध्यसूत्रत्रयं यस्य याम्योदग्दशमस्य च । कुर्यात् सन्ध्यंशगं सूत्रं तेने [सर्वत्र अशुद्धं] ध्वानं च मस्पृशेत्

madhyasūtratrayaṃ yasya yāmyodagdaśamasya ca | kuryāt sandhyaṃśagaṃ sūtraṃ tene [sarvatra aśuddhaṃ] dhvānaṃ ca maspṛśet

प्रेरयेल्लाञ्छ्यमानं तु मम यत्तन्निबोधतु । ध्रुवाभिधाच्चतुर्थस्य स्कन्धाख्याद्दशमस्य च

prerayellāñchyamānaṃ tu mama yattannibodhatu | dhruvābhidhāccaturthasya skandhākhyāddaśamasya ca

अग्रवत् पश्चिमं जानुं तत्संख्येषु च तन्तुषु । एतच्चित्तद्वये सिद्धे क्रोडजान्वेकता [क्, ख्: कोसजान्वेक] भवेत्

agravat paścimaṃ jānuṃ tatsaṃkhyeṣu ca tantuṣu | etaccittadvaye siddhe kroḍajānvekatā [k, kh: kosajānveka] bhavet

जानोरधस्स्थिते कोष्ठे चरणं तत्र कल्पयेत् । संसूत्र्य तच्चतुर्धा वै भक्त्या पूर्वं द्विजोत्तम

jānoradhassthite koṣṭhe caraṇaṃ tatra kalpayet | saṃsūtrya taccaturdhā vai bhaktyā pūrvaṃ dvijottama

अर्धेषु [ग्: - अन्धेषुपंतखास्त्राणि; घ्: अंतेषुपंतखास्त्राणि] प * * * * कास्त्राणि तत्र पञ्च तु साधयेत् । भागपङ्क्तौ ह्यधस्थायां [क्, ख्: * * * तस्थाय] मध्यभागद्वयेन तु

ardheṣu [g: - andheṣupaṃtakhāstrāṇi; gh: aṃteṣupaṃtakhāstrāṇi] pa * * * * kāstrāṇi tatra pañca tu sādhayet | bhāgapaṅktau hyadhasthāyāṃ [k, kh: * * * tasthāya] madhyabhāgadvayena tu

अर्धेन्दुं प्रथमं कुर्यादधो वक्त्रं च पौष्कर । बाह्यैकादशसूत्रस्य शृङ्गे द्वे तस्य मीलयेत्

ardhenduṃ prathamaṃ kuryādadho vaktraṃ ca pauṣkara | bāhyaikādaśasūtrasya śṛṅge dve tasya mīlayet

तत्समौ द्वावर्धचन्द्रौ विधिनाऽनेन लाञ्छयेत् । ताभ्यां वै लाञ्छ्यमानाभ्यां विशेषोऽयं प्रदर्श्यते

tatsamau dvāvardhacandrau vidhinā'nena lāñchayet | tābhyāṃ vai lāñchyamānābhyāṃ viśeṣo'yaṃ pradarśyate

सूत्रदात् पादकोष्ठात्तु [ग्, घ्: क्रोष्ठात्तु ह्यद्यमध्य] सद्यमध्यबहिर्भवेत् ? । पादपार्श्वस्थसूत्राभ्यां मध्ये [क्, ख्: मध्यतस्य] ताभ्यां द्विजान्तरे

sūtradāt pādakoṣṭhāttu [g, gh: kroṣṭhāttu hyadyamadhya] sadyamadhyabahirbhavet ? | pādapārśvasthasūtrābhyāṃ madhye [k, kh: madhyatasya] tābhyāṃ dvijāntare

नस्वद्वयत्र येणैव [ग्, घ्: येनैव ग्रस्तमश्नान्न दृश्यते] ग्रस्तमग्नान्न दृश्यते । पादादूर्ध्व स्थिते मह्ये ? [ग्, घ्: स्थिते मर्हे] विलेख्यं नस्वसंमितम्

nasvadvayatra yeṇaiva [g, gh: yenaiva grastamaśnānna dṛśyate] grastamagnānna dṛśyate | pādādūrdhva sthite mahye ? [g, gh: sthite marhe] vilekhyaṃ nasvasaṃmitam

अर्धेन्दुजानुसिद्ध्यर्थं ध्रुवासूत्रं तु पञ्चमे । साधनं पादजानुभ्यामुक्तं शृणु मुखस्य च

ardhendujānusiddhyarthaṃ dhruvāsūtraṃ tu pañcame | sādhanaṃ pādajānubhyāmuktaṃ śṛṇu mukhasya ca

षोढा कर्णोर्ध्वगं भागं कृतं सर्वत्र सूत्रयेत् । भागपङ्क्त्या च ते ध्वस्ते ह्यर्धचन्द्रद्वयं लिखेत्

ṣoḍhā karṇordhvagaṃ bhāgaṃ kṛtaṃ sarvatra sūtrayet | bhāgapaṅktyā ca te dhvaste hyardhacandradvayaṃ likhet

भागद्वयद्वयस्यान्ते ह्यधो वक्त्रसमं द्विज । ताभ्यां भागद्वयं मध्ये चन्द्राभ्यां संपरित्यजेत्

bhāgadvayadvayasyānte hyadho vaktrasamaṃ dvija | tābhyāṃ bhāgadvayaṃ madhye candrābhyāṃ saṃparityajet

अधस्स्थिते भागपङ्क्त्यामंशाभ्यां तु द्वयेन तु । अर्धेन्दुमूर्ध्ववक्त्रं च पूर्ववल्लाञ्छयेत् समम्

adhassthite bhāgapaṅktyāmaṃśābhyāṃ tu dvayena tu | ardhendumūrdhvavaktraṃ ca pūrvavallāñchayet samam

अर्धेन्दुचिह्नशेषेषु भागेषु मुखमध्यतः । दर्शयेत् सुसमां रम्यां सता श्रोणिद्विजाभिधाम् ?

ardhenducihnaśeṣeṣu bhāgeṣu mukhamadhyataḥ | darśayet susamāṃ ramyāṃ satā śroṇidvijābhidhām ?

वक्त्रमध्यगतेनैव सूत्रेण रसनां [क्, ख्: रचनं] लिखेत् । दन्तान्तर्वर्तिनीं चैव नातिदीर्घां न वामनाम्

vaktramadhyagatenaiva sūtreṇa rasanāṃ [k, kh: racanaṃ] likhet | dantāntarvartinīṃ caiva nātidīrghāṃ na vāmanām

वक्त्रादन्तस्स्थभागस्य वर्तिमुल्लिख्य [ग्, घ्: वृत्तिमुल्लिख्य] मानतः । तद्भागात् तुर्यभागेषु तन्तुना नेत्र सिद्धयेत्

vaktrādantassthabhāgasya vartimullikhya [g, gh: vṛttimullikhya] mānataḥ | tadbhāgāt turyabhāgeṣu tantunā netra siddhayet

लोचनांशस्य यो [क्, ख्: ये भागाः; ग्, घ्: यो भागाः] भागस्समीपे चैव वर्तते । श्रवणस्य तु तत् स्थानं यथा सिध्यति तच्छृणु

locanāṃśasya yo [k, kh: ye bhāgāḥ; g, gh: yo bhāgāḥ] bhāgassamīpe caiva vartate | śravaṇasya tu tat sthānaṃ yathā sidhyati tacchṛṇu

तुर्यसूत्रस्य वै मध्यान्मध्ये सूत्रं निबोधयेत् । संमुखं लोचनस्थास्थ ? तद्वदे त्रितयस्य [क्, ख्: * * * दय स्य] च

turyasūtrasya vai madhyānmadhye sūtraṃ nibodhayet | saṃmukhaṃ locanasthāstha ? tadvade tritayasya [k, kh: * * * daya sya] ca

सूत्रं कृत्वाऽर्धभागेन * * * * * * * * । विविधान्विज ? मित्येतच्छ्रोत्रमास्फालनाद्भवेत्

sūtraṃ kṛtvā'rdhabhāgena * * * * * * * * | vividhānvija ? mityetacchrotramāsphālanādbhavet

बदरीपत्रवत् तूष्णीं विधिनाऽनेन जायते । कह्लारं षोडशांशैस्तु मध्येऽस्य परिकल्पयेत्

badarīpatravat tūṣṇīṃ vidhinā'nena jāyate | kahlāraṃ ṣoḍaśāṃśaistu madhye'sya parikalpayet

कृत्वैवं मार्जयेत् पश्चादङ्गावयववर्जितम् [क्, ख्: पश्चात् * * * येववर्जितम्] । अधस्ताल्लोचनस्याथ त्विषै काले ? तु निर्मिते

kṛtvaivaṃ mārjayet paścādaṅgāvayavavarjitam [k, kh: paścāt * * * yevavarjitam] | adhastāllocanasyātha tviṣai kāle ? tu nirmite

क्षेत्रान्तं विततं पश्चाद्रागजालेन रञ्जयेत् । पाण्डुरक्तेन रागेण सूत्रयुक्तं तु लाञ्छनात्

kṣetrāntaṃ vitataṃ paścādrāgajālena rañjayet | pāṇḍuraktena rāgeṇa sūtrayuktaṃ tu lāñchanāt

पूरणीया च रेखाभिर्व्यक्तयेऽभ्येति तत् तथा । तत्तद्भागकरूपेण रागेणात्युज्ज्वलेन च

pūraṇīyā ca rekhābhirvyaktaye'bhyeti tat tathā | tattadbhāgakarūpeṇa rāgeṇātyujjvalena ca

पूरयेदर्धचन्द्राणामन्तरं परितः क्रमात् । सितासितेन सूत्रं तु सुसितेन द्विजालिखेत्

pūrayedardhacandrāṇāmantaraṃ paritaḥ kramāt | sitāsitena sūtraṃ tu susitena dvijālikhet

सन्ध्याभ्यां तुल्यरागेण जिह्वामास्यं च रञ्जयेत् । द्विजान्तराणि रक्तेन रागेण व्यक्तमानयेत्

sandhyābhyāṃ tulyarāgeṇa jihvāmāsyaṃ ca rañjayet | dvijāntarāṇi raktena rāgeṇa vyaktamānayet

सन्दर्शयेच्चासितेन तस्य नासापुटद्वयम् । वैडूर्यतुल्यरागेण कुड्यबाह्यं तु छादयेत्

sandarśayeccāsitena tasya nāsāpuṭadvayam | vaiḍūryatulyarāgeṇa kuḍyabāhyaṃ tu chādayet

शकि ? नीलोपमेनाथ वीथ्योद्यं ? तु प्रदर्शयेत् । सर्वं [क्, ख्: सर्वं तु यस्य] तुर्याश्रपर्यन्तं प्राग्वत् संपूर्य पङ्कजम्

śaki ? nīlopamenātha vīthyodyaṃ ? tu pradarśayet | sarvaṃ [k, kh: sarvaṃ tu yasya] turyāśraparyantaṃ prāgvat saṃpūrya paṅkajam

एवं संपाद्य संपूज्य मध्ये तु गरुडासनम् । भोगमोक्षप्रसिद्ध्यर्थं विभवेन विपश्चितः

evaṃ saṃpādya saṃpūjya madhye tu garuḍāsanam | bhogamokṣaprasiddhyarthaṃ vibhavena vipaścitaḥ

इति श्रीपाङ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां कूर्मबिम्बलक्षणो नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīpāṅcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ kūrmabimbalakṣaṇo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अथ सप्तदशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच शृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि तवानह * * * * चाष्टकम् । शङ्खोदरमहायागं यजनार्थं नृकेसरेः

atha saptadaśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca śṛṇu brahman pravakṣyāmi tavānaha * * * * cāṣṭakam | śaṅkhodaramahāyāgaṃ yajanārthaṃ nṛkesareḥ

क्षेत्रं द्वात्रिंशधाल्पान्यं ? [द्वात्रिंशधास्फाल्य इति स्यात्] सर्वदिग्गह्य ? [ग्, घ्: सर्वदिग्गुह्यतः] तत्समम् । पत्रयेदर्धसूत्राणि [पातयेत् - इति स्यात्] त्रिंशद् [ग्, घ्: त्रिंशद्वै त्र्यधिकानि च] द्व्येकाधिकानि च

kṣetraṃ dvātriṃśadhālpānyaṃ ? [dvātriṃśadhāsphālya iti syāt] sarvadiggahya ? [g, gh: sarvadigguhyataḥ] tatsamam | patrayedardhasūtrāṇi [pātayet - iti syāt] triṃśad [g, gh: triṃśadvai tryadhikāni ca] dvyekādhikāni ca

सूत्रसंख्याकृतान्येषां [ग्, घ्: कृता ह्येषा] त्वंशसंख्यां निबोधतु । सहस्रे तत् तथा विंशत्यपरं च चतुष्टयम्

sūtrasaṃkhyākṛtānyeṣāṃ [g, gh: kṛtā hyeṣā] tvaṃśasaṃkhyāṃ nibodhatu | sahasre tat tathā viṃśatyaparaṃ ca catuṣṭayam

तन्मध्ये [ग्, घ्: तन्मध्यात्] पाञ्चजन्याख्यं बिम्बं कुर्यात् सुलक्षणम् [ग्, घ्: सलक्षणं] सूत्राणि कुर्यत् प्रागादौ भक्त्या पूर्वं द्विजोत्तरम्

tanmadhye [g, gh: tanmadhyāt] pāñcajanyākhyaṃ bimbaṃ kuryāt sulakṣaṇam [g, gh: salakṣaṇaṃ] sūtrāṇi kuryat prāgādau bhaktyā pūrvaṃ dvijottaram

अर्धेन्दुवन्नखस्त्रीणि ? तत्र पश्चात्तु साधयेत् । भागपङ्क्त्या ह्यधस्स्थाया मध्मभागपथेन तु

ardhenduvannakhastrīṇi ? tatra paścāttu sādhayet | bhāgapaṅktyā hyadhassthāyā madhmabhāgapathena tu

अर्धेन्दुं प्रथमं कुर्यादधोवक्त्रं च पौष्कर । मध्यसूत्राच्च सङ्गस्यान्याति ? प्राक्पश्चिमानि च

ardhenduṃ prathamaṃ kuryādadhovaktraṃ ca pauṣkara | madhyasūtrācca saṅgasyānyāti ? prākpaścimāni ca

उक्तानुक्तेषु बिम्बेषु ह्येष एवमिति स्मृतः । प्रसंख्यानेव ? सूत्राभ्यां सर्वेषां सत्यविक्रमम् [सत्यविक्रम इति पौष्करसंबोधनं स्यात्]

uktānukteṣu bimbeṣu hyeṣa evamiti smṛtaḥ | prasaṃkhyāneva ? sūtrābhyāṃ sarveṣāṃ satyavikramam [satyavikrama iti pauṣkarasaṃbodhanaṃ syāt]

उत्तराद्दक्षिणा यैस्तु स्पृष्टसूत्रैस्तु सेतुवत् । तान्युदग्दक्सिणामध्यप्राक्प्रत्यक्स्थानि तद्बहिः

uttarāddakṣiṇā yaistu spṛṣṭasūtraistu setuvat | tānyudagdaksiṇāmadhyaprākpratyaksthāni tadbahiḥ

उदग्भ्राम्यमृतं ? यस्य मध्यसूत्रस्य सङ्गमे । निधाय सूत्रमध्येऽरं पूर्वदिश्यां च वै द्विज

udagbhrāmyamṛtaṃ ? yasya madhyasūtrasya saṅgame | nidhāya sūtramadhye'raṃ pūrvadiśyāṃ ca vai dvija

द्व्यङ्गमानेन सूत्रेण चाच ? शृङ्गद्वयं तु तत् । लयं नयेत् तृतीयस्य सूत्रस्यात् ? सापिधस्य [क्, ख्: साविधस्य] च

dvyaṅgamānena sūtreṇa cāca ? śṛṅgadvayaṃ tu tat | layaṃ nayet tṛtīyasya sūtrasyāt ? sāpidhasya [k, kh: sāvidhasya] ca

सिध्यमुखम * * * * स्येवं येन चासौ लयं व्रजेत् । भवेच्छब्दोदयं येन सम्यरस्ते ? समीरणे

sidhyamukhama * * * * syevaṃ yena cāsau layaṃ vrajet | bhavecchabdodayaṃ yena samyaraste ? samīraṇe

पश्चात् संसाधनीयं च सुशुभं भुवनत्रयम् । मध्यसूत्राच्चतुर्थस्य याम्योदक्पश्चिमस्य च

paścāt saṃsādhanīyaṃ ca suśubhaṃ bhuvanatrayam | madhyasūtrāccaturthasya yāmyodakpaścimasya ca

मध्येंशे [ग्, घ्: मध्यांशे रोधयेत् सूत्रं मध्यात् षष्ठोदकं] प्रेरयेत् सूत्रं मध्याक्षा षो ? दकं नयेत् । लाञ्छयित्वाऽर्धचन्द्रं तु दिग्भागे चोत्तरोत्तरम्

madhyeṃśe [g, gh: madhyāṃśe rodhayet sūtraṃ madhyāt ṣaṣṭhodakaṃ] prerayet sūtraṃ madhyākṣā ṣo ? dakaṃ nayet | lāñchayitvā'rdhacandraṃ tu digbhāge cottarottaram

मध्यसूत्राच्च षष्ठस्य याम्योदङ्नवमस्य च । सङ्गमे स्थापयेत् सूत्रं नयेन्मध्याष्टदष्टगम् [ग्, घ्: नयेन्मध्यान्नदष्टकं]

madhyasūtrācca ṣaṣṭhasya yāmyodaṅnavamasya ca | saṅgame sthāpayet sūtraṃ nayenmadhyāṣṭadaṣṭagam [g, gh: nayenmadhyānnadaṣṭakaṃ]

सञ्चं ? [ग्, घ्: सचं तदर्धे * * * द्वितीयं] तदर्धे द्वितयं * * * * सौम्य दिग्द्विज । याम्योत्तरेषु सूत्रेषु यच्चतुर्दशमं तथा

sañcaṃ ? [g, gh: sacaṃ tadardhe * * * dvitīyaṃ] tadardhe dvitayaṃ * * * * saumya digdvija | yāmyottareṣu sūtreṣu yaccaturdaśamaṃ tathā

मध्यमान्नवसंख्या स्यात् सूत्रं संस्थाप्य सङ्गमे । तत् स्थानादानयेत्तद्वै यद्वा दशममध्यमात्

madhyamānnavasaṃkhyā syāt sūtraṃ saṃsthāpya saṅgame | tat sthānādānayettadvai yadvā daśamamadhyamāt

ततोऽर्धशशिनं दद्यात् तृतीयं सोमदिग्गता ? । सूत्रवापमतः [ग्, घ्: सूत्रपात] कुर्याद् द्विविधं येन तच्छृणु

tato'rdhaśaśinaṃ dadyāt tṛtīyaṃ somadiggatā ? | sūtravāpamataḥ [g, gh: sūtrapāta] kuryād dvividhaṃ yena tacchṛṇu

यत् [क्, ख्: यस्स्मृतं पञ्चदश * * * * ] स्मृतं पञ्चदशमं सूत्रं याम्योत्तरं तथा । मध्याद् द्वदशमं [क्, ख्: * * * द्वादशमं] यच्च ताभ्यां संरोध्य सङ्गमे

yat [k, kh: yassmṛtaṃ pañcadaśa * * * * ] smṛtaṃ pañcadaśamaṃ sūtraṃ yāmyottaraṃ tathā | madhyād dvadaśamaṃ [k, kh: * * * dvādaśamaṃ] yacca tābhyāṃ saṃrodhya saṅgame

सूत्रं नयेद्वारुणाशामध्यमास्फालयेत् ततः । भूयस्त्वनेन विधिना दक्षिणस्यां दिशि द्विज

sūtraṃ nayedvāruṇāśāmadhyamāsphālayet tataḥ | bhūyastvanena vidhinā dakṣiṇasyāṃ diśi dvija

अर्धचन्द्रत्रयं कुर्यात् सूत्रं संपातयेत् तथा । अतश्चाभ्यन्तरे [क्, ख्: अतश्चाभ्यन्त * * *] भागे सानम ? शृणु सत्तम

*ardhacandratrayaṃ kuryāt sūtraṃ saṃpātayet tathā | ataścābhyantare [k, kh: ataścābhyanta * * ] bhāge sānama ? śṛṇu sattama

यागदक्षिणदिग्भागे [क्, ख्: * * * * दिग्भागे] शङ्खाकृतिक्रमात् भवेत् । शुभाय पञ्चदशमं सूत्रं याम्येऽन्तगं [ग्, घ्: याम्योरगं] तथा

yāgadakṣiṇadigbhāge [k, kh: * * * * digbhāge] śaṅkhākṛtikramāt bhavet | śubhāya pañcadaśamaṃ sūtraṃ yāmye'ntagaṃ [g, gh: yāmyoragaṃ] tathā

मध्यमान्नवमं नाभ्यां [मध्यमानमं ताभ्यां] सूत्रं कृत्वा तु सङ्गमे । तस्मात् प्रसार्य तत् सूत्रं यावन्मध्याच्च सत्तम ? [सप्तमम् इति स्यात्]

madhyamānnavamaṃ nābhyāṃ [madhyamānamaṃ tābhyāṃ] sūtraṃ kṛtvā tu saṅgame | tasmāt prasārya tat sūtraṃ yāvanmadhyācca sattama ? [saptamam iti syāt]

मत्स्यवल्लाञ्छना [क्, ख्: यस्य वल्या] कार्या वादीका ? तत्र तेन च । प्राक् सिद्धं चन्द्रशृङ्गाभमस्य शृङ्गं तु मीलयेत्

matsyavallāñchanā [k, kh: yasya valyā] kāryā vādīkā ? tatra tena ca | prāk siddhaṃ candraśṛṅgābhamasya śṛṅgaṃ tu mīlayet

बाहुपञ्चदशाख्येन मध्यसूत्रस्य चाष्टमे । सन्धानौ ? स्थापयेत् सूत्रं क्रमात् तेन चतुर्दशी

bāhupañcadaśākhyena madhyasūtrasya cāṣṭame | sandhānau ? sthāpayet sūtraṃ kramāt tena caturdaśī

संस्पृशेद्बाहुसूत्रं [क्, ख्: संस्पर्शे * * * * त्रं] च तस्मात् स्थानात्तु लाञ्चयेत् । अर्धचन्द्रमधोवक्त्रं मध्ये सूत्रद्वयस्य च

saṃspṛśedbāhusūtraṃ [k, kh: saṃsparśe * * * * traṃ] ca tasmāt sthānāttu lāñcayet | ardhacandramadhovaktraṃ madhye sūtradvayasya ca

तदीयमुत्तरं शृङ्गं मत्स्यशृङ्गस्य मीलयेत् । अनेन विधिना सम्यङ्नाभ्यावर्तं भवेत् स्फुटम्

tadīyamuttaraṃ śṛṅgaṃ matsyaśṛṅgasya mīlayet | anena vidhinā samyaṅnābhyāvartaṃ bhavet sphuṭam

नाभेरधोगतं कुर्यात् करग्रहं सुलक्षणम् । तत् साधनं समासेन शृणु वक्ष्याम्यतः परम्

nābheradhogataṃ kuryāt karagrahaṃ sulakṣaṇam | tat sādhanaṃ samāsena śṛṇu vakṣyāmyataḥ param

सप्तमस्य तु वै मध्याद्बाहुपञ्चदशस्य च । कृत्वा मध्यगतं सूत्रं तत्क्रमेण प्रसार्य च

saptamasya tu vai madhyādbāhupañcadaśasya ca | kṛtvā madhyagataṃ sūtraṃ tatkrameṇa prasārya ca

यावन्मध्यमसूत्रस्य निषादाः ? [ग्, घ्: निष्टादां] पश्चिमे दिशि । आस्फलयेच्च [ग्, घ्: आस्फालयन्ति] तत् सूत्रं पाणिग्राहप्रसिद्धये

yāvanmadhyamasūtrasya niṣādāḥ ? [g, gh: niṣṭādāṃ] paścime diśi | āsphalayecca [g, gh: āsphālayanti] tat sūtraṃ pāṇigrāhaprasiddhaye

भुजात् सप्तदशस्याथ स्तम्भादष्टक्रमस्य च । सन्धौ [क्, ख्: सन्ध्या] संरोध्य वै सूत्रं प्राग्वन्नीत्वा तु पातयेत्

bhujāt saptadaśasyātha stambhādaṣṭakramasya ca | sandhau [k, kh: sandhyā] saṃrodhya vai sūtraṃ prāgvannītvā tu pātayet

मध्ये सूत्रद्वयं स्यात्तु कुर्यादर्धेन्दुसञ्चयम् । प्रमाणं भासते तेषां तस्मात् क्षेत्रक्रमेण तु

madhye sūtradvayaṃ syāttu kuryādardhendusañcayam | pramāṇaṃ bhāsate teṣāṃ tasmāt kṣetrakrameṇa tu

नाभावधस्तु [ग्, घ्: नाभावतेस्तु] शशिना लाञ्छनेन द्विजोत्तम । यवभागेऽर्धचन्द्रेन्दु ? भ्रामयेद्भागसन्निधिम्

nābhāvadhastu [g, gh: nābhāvatestu] śaśinā lāñchanena dvijottama | yavabhāge'rdhacandrendu ? bhrāmayedbhāgasannidhim

येनातिकृष्णं न भवेत् पतकं ? वृद्धिबिम्बकम् [ग्, घ्: बुद्धिबिंबकम्] । संपन्नं लाञ्छनस्याथ शृणु संख्यस्य कल्पनम्

yenātikṛṣṇaṃ na bhavet patakaṃ ? vṛddhibimbakam [g, gh: buddhibiṃbakam] | saṃpannaṃ lāñchanasyātha śṛṇu saṃkhyasya kalpanam

पञ्चकं चोल्लिखेन्मध्ये कोष्ठकानां शतानि तु । भुवनत्रयसंलग्नदक्षिणोत्तरगं तु यत्

pañcakaṃ collikhenmadhye koṣṭhakānāṃ śatāni tu | bhuvanatrayasaṃlagnadakṣiṇottaragaṃ tu yat

यत् सूत्रत्रितयं [ग्, घ्: वज्रसूत्रत्रयं] यत्नान्मुखमर्धेन्दुवद्भवेत् । भुवनद्वितयं चास्य क्रमस्स्याद्वर्तुलायतम्

yat sūtratritayaṃ [g, gh: vajrasūtratrayaṃ] yatnānmukhamardhenduvadbhavet | bhuvanadvitayaṃ cāsya kramassyādvartulāyatam

स बाह्याभ्यन्तरस्यातो मार्जनीयं तु कोष्ठकम् । अव्यक्तं व्यज्यते येन चतुरश्रस्य मध्यमम्

sa bāhyābhyantarasyāto mārjanīyaṃ tu koṣṭhakam | avyaktaṃ vyajyate yena caturaśrasya madhyamam

व्यूहं यदा [क्, ख्: व्यूहं यभा] विना कुर्यात् तदाऽस्य परिकल्पयेत् । द्वारशोभोपशोभानि द्विद्विकेनांशपङ्क्तिता

vyūhaṃ yadā [k, kh: vyūhaṃ yabhā] vinā kuryāt tadā'sya parikalpayet | dvāraśobhopaśobhāni dvidvikenāṃśapaṅktitā

द्वे चतुष्षट् तथा चाष्टौ द्वारसर्वाङ्गलादिका ? [ग्, घ्: द्वारसेसा गलादिका] । सप्तपञ्चत्रिरेखं च लुम्पेच्छोभोपशोभयोः

dve catuṣṣaṭ tathā cāṣṭau dvārasarvāṅgalādikā ? [g, gh: dvārasesā galādikā] | saptapañcatrirekhaṃ ca lumpecchobhopaśobhayoḥ

द्व्यंशात्यष्टाधिकां चैव कोणात् कोणं तु वै ततः । ग्रस्तौ पूर्वापरौ द्वारौ किञ्चिछोभासमन्वितौ

dvyaṃśātyaṣṭādhikāṃ caiva koṇāt koṇaṃ tu vai tataḥ | grastau pūrvāparau dvārau kiñcichobhāsamanvitau

अखण्डितं भवेच्छेषं प्रागुक्तं विधिना तव । कुर्याद्वीध्यादिकं सर्वं लुप्तचक्रचये सति

akhaṇḍitaṃ bhaveccheṣaṃ prāguktaṃ vidhinā tava | kuryādvīdhyādikaṃ sarvaṃ luptacakracaye sati

रागेण रञ्जयेत् पश्चाद्यथा तदिह कथ्यते । पाण्डरारुणकेनैव लाञ्छनात् सूत्रमिश्रिताः

rāgeṇa rañjayet paścādyathā tadiha kathyate | pāṇḍarāruṇakenaiva lāñchanāt sūtramiśritāḥ

क्रमेण पूरणीयाश्च संरेखासु [ग्, घ्: सरेखासु] च सर्वदिक् । पाण्डरेण तु रागेण गोक्षीरसदृशेन तु

krameṇa pūraṇīyāśca saṃrekhāsu [g, gh: sarekhāsu] ca sarvadik | pāṇḍareṇa tu rāgeṇa gokṣīrasadṛśena tu

दर्पणोदरवन्मध्यात् पूर्य पद्मं यथा पुरा । वक्त्रमध्येऽस्य वेधं तु कृष्णेन रजसा समम्

darpaṇodaravanmadhyāt pūrya padmaṃ yathā purā | vaktramadhye'sya vedhaṃ tu kṛṣṇena rajasā samam

स्वेच्छया [क्, ख्: स्वेवश्चा] विधिवत् कुर्यात् सुवृत्तं सुन्दराकृति । वैडूर्यसदृशेनाथ कृष्णेन परिरञ्जयेत्

svecchayā [k, kh: svevaścā] vidhivat kuryāt suvṛttaṃ sundarākṛti | vaiḍūryasadṛśenātha kṛṣṇena parirañjayet

बिम्बमद्य [ग्, घ्: बिंबाद्या] द्विजश्रेष्ठ एवं कृत्वा तु पूजयेत् । शङ्खकोदरमध्ये तु ध्यानसक्तो नृकेसरिम्

bimbamadya [g, gh: biṃbādyā] dvijaśreṣṭha evaṃ kṛtvā tu pūjayet | śaṅkhakodaramadhye tu dhyānasakto nṛkesarim

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां शङ्खबिम्बलक्षणो नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ śaṅkhabimbalakṣaṇo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अथ अष्टादशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच अथ ते संप्रवक्ष्यामि यागे तु कलशोदरम् । यत्र यज्ञाङ्गभृद्देवं [ग्, घ्: यज्ञाङ्गहृद्देवं] पूजयन्तीह साधकाः

atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca atha te saṃpravakṣyāmi yāge tu kalaśodaram | yatra yajñāṅgabhṛddevaṃ [g, gh: yajñāṅgahṛddevaṃ] pūjayantīha sādhakāḥ

आचत्वारिंशधा क्षेत्रं भङ्क्त्वा [क्: अचत्वारिंशते क्षेत्रे भक्ते; ग्, घ्: अचत्वारिंशधा क्षेत्रे भक्ते] सूत्राणि पातयेत् । अंशकानां सहस्रं तु विद्धि [क्: विधिं] तत्र शतानि च

ācatvāriṃśadhā kṣetraṃ bhaṅktvā [k: acatvāriṃśate kṣetre bhakte; g, gh: acatvāriṃśadhā kṣetre bhakte] sūtrāṇi pātayet | aṃśakānāṃ sahasraṃ tu viddhi [k: vidhiṃ] tatra śatāni ca

षडंशमानं [क्: षडङ्गमानं] कथितं सूत्रपातं निबोधतु । प्राक्प्रत्यक्संस्थिता सूत्रा ? चत्वारिंशत् तथा परम्

ṣaḍaṃśamānaṃ [k: ṣaḍaṅgamānaṃ] kathitaṃ sūtrapātaṃ nibodhatu | prākpratyaksaṃsthitā sūtrā ? catvāriṃśat tathā param

सूत्रमेकमुदग्याम्ये तद्वदेव प्रकीर्तितम् । सौम्ययाम्यैकविंशत्या [क्: विंशस्य] मध्यसूत्रस्य पञ्चकम्

sūtramekamudagyāmye tadvadeva prakīrtitam | saumyayāmyaikaviṃśatyā [k: viṃśasya] madhyasūtrasya pañcakam

निधाय संभ्रमेत् सूत्रं मध्यात् सप्तदशं नयेत् । तस्मात् स्थानादर्धचन्द्रम् लाञ्छयेत् सौम्यदिग्गतम्

nidhāya saṃbhramet sūtraṃ madhyāt saptadaśaṃ nayet | tasmāt sthānādardhacandram lāñchayet saumyadiggatam

मध्यमात् पञ्चमाख्यस्य याम्योदङ्नवमस्य [ग्, घ्: याद्योतं नवम] च । शृङ्गैकमर्धचन्द्रस्य [ग्, घ्: शृङ्गै..... मध्य] तस्मिन् बन्धो ? निरोधयेत्

madhyamāt pañcamākhyasya yāmyodaṅnavamasya [g, gh: yādyotaṃ navama] ca | śṛṅgaikamardhacandrasya [g, gh: śṛṅgai..... madhya] tasmin bandho ? nirodhayet

दोस्त्रयस्त्रिंशसंख्यस्य पद्म [ग्, घ्: पद्ममे मध्य] * * * * मध्यस्य च । सन्ध्यंशे [क्: सद्व्यंशेचावरं] चापरं शृङ्गं निरोध्यं दक्षिणे तथा

dostrayastriṃśasaṃkhyasya padma [g, gh: padmame madhya] * * * * madhyasya ca | sandhyaṃśe [k: sadvyaṃśecāvaraṃ] cāparaṃ śṛṅgaṃ nirodhyaṃ dakṣiṇe tathā

निधाय सङ्गमे सूत्रं तस्मात् तत्तत् प्रसार्य च । यावन्मध्याद् [घ्: यावन्मध्य इत्युक्तं मध्याद्याग इत्याद्यर्धत्रयं गलितम्] द्विसप्तस्य सन्धितो दशमस्य च

nidhāya saṅgame sūtraṃ tasmāt tattat prasārya ca | yāvanmadhyād [gh: yāvanmadhya ityuktaṃ madhyādyāga ityādyardhatrayaṃ galitam] dvisaptasya sandhito daśamasya ca

इत्युक्तं लाञ्छनं पूर्वमपरं कथयामि ते । मध्याद्यागन्तसूत्रस्य ? अंशी तच्चाष्टमस्य च

ityuktaṃ lāñchanaṃ pūrvamaparaṃ kathayāmi te | madhyādyāgantasūtrasya ? aṃśī taccāṣṭamasya ca

कृत्वा सन्धिगतं सूत्रं तस्मात् स्थानात् प्रसार्य च । शरवद्दां ? द्वितीयस्य समीपं चैव पौष्कर

kṛtvā sandhigataṃ sūtraṃ tasmāt sthānāt prasārya ca | śaravaddāṃ ? dvitīyasya samīpaṃ caiva pauṣkara

तस्मात्तु लाञ्छ्यमानं तु नीलत्वाम्भस्य ? मीलयेत् । लाञ्छनद्वितये सिद्धे विधिनाऽनेन सत्तम

tasmāttu lāñchyamānaṃ tu nīlatvāmbhasya ? mīlayet | lāñchanadvitaye siddhe vidhinā'nena sattama

वक्त्रं करिकराकारं सिध्यते जलनिर्गतम् । वृत्तं तस्याग्रतः कुर्याद्भागेनास्ती [ग्, घ्: भागेनोस्तिसितन च] स्ति ? तेन च

vaktraṃ karikarākāraṃ sidhyate jalanirgatam | vṛttaṃ tasyāgrataḥ kuryādbhāgenāstī [g, gh: bhāgenostisitana ca] sti ? tena ca

रुचिमन्त्रेण वस्त्रेण सर्वमन्त्रगणेन वा । सर्वध्वो ध्वानयेत् ? तस्मान्मध्यसप्तदशां नयेत्

rucimantreṇa vastreṇa sarvamantragaṇena vā | sarvadhvo dhvānayet ? tasmānmadhyasaptadaśāṃ nayet

तस्मात् तदर्धचन्द्रं तु लाञ्छयेत् सौम्यदिग्गतम् । मध्यात् पञ्चमसंख्यस्य याम्योदङ्नवमस्य च

tasmāt tadardhacandraṃ tu lāñchayet saumyadiggatam | madhyāt pañcamasaṃkhyasya yāmyodaṅnavamasya ca

शृङ्गेद ? मर्धचन्द्रस्य तस्मिन् सन्धौ निरोधयेत् । दोस्त्रयस्त्रिंशसंख्यस्य पञ्चमे मध्यमस्य च

śṛṅgeda ? mardhacandrasya tasmin sandhau nirodhayet | dostrayastriṃśasaṃkhyasya pañcame madhyamasya ca

सन्ध्यंशे परिशृङ्गानि निरोध्यं दक्षिणे तथा । सा लाञ्छ्यमर्धचन्द्रं तु कुम्भस्स्यात् कलशस्य वै

sandhyaṃśe pariśṛṅgāni nirodhyaṃ dakṣiṇe tathā | sā lāñchyamardhacandraṃ tu kumbhassyāt kalaśasya vai

कल्पनीयास्तथा वारः [ग्, घ्: पारः] पश्चादस्याप्यनिर्गतः । मध्यान्नवमसूत्रस्य सप्तविंशस्य दोर्द्विज

kalpanīyāstathā vāraḥ [g, gh: pāraḥ] paścādasyāpyanirgataḥ | madhyānnavamasūtrasya saptaviṃśasya dordvija

सन्धौ कृत्वा प्रसार्येदं मध्याद्वै पञ्चमं स्पृशेत् (स्फृशेत्)। मत्स्यवल्लाञ्छ्यमानं तु नीत्वा तस्यास्तु सङ्गमम्

sandhau kṛtvā prasāryedaṃ madhyādvai pañcamaṃ spṛśet (sphṛśet)| matsyavallāñchyamānaṃ tu nītvā tasyāstu saṅgamam

दोरेकचत्वारिंशस्य मध्याद्वै नवमस्य यत् । वायुवारुणदिङ्मध्ये लाञ्छनं संप्रकीर्तितम्

dorekacatvāriṃśasya madhyādvai navamasya yat | vāyuvāruṇadiṅmadhye lāñchanaṃ saṃprakīrtitam

तत्तद्वारुणनैर्-ऋत्यां मध्ये कुर्याच्च लाञ्छनम् । आधारस्सिध्यते चास्य [क्, ख्, ग्, घ्: चस्य कर्ण] कण्ठमानेन चोच्छ्रितः

tattadvāruṇanair-ṛtyāṃ madhye kuryācca lāñchanam | ādhārassidhyate cāsya [k, kh, g, gh: casya karṇa] kaṇṭhamānena cocchritaḥ

साधनीयं ततः कण्ठं भारयुक्तं मनोहरम् । मध्याद्दशमसूत्रस्य प्रत्योदक्प्रथमस्य च

sādhanīyaṃ tataḥ kaṇṭhaṃ bhārayuktaṃ manoharam | madhyāddaśamasūtrasya pratyodakprathamasya ca

निधाय सङ्गमे सूत्रं मध्यादेकादशं स्पृशेत् । लाञ्छ्यमानं नयेत् सिद्धिं द्वितीयस्य भुजाविधा [ख्, ग, घ्: भुजाभिधा]

nidhāya saṅgame sūtraṃ madhyādekādaśaṃ spṛśet | lāñchyamānaṃ nayet siddhiṃ dvitīyasya bhujāvidhā [kh, ga, gh: bhujābhidhā]

मध्याद [क्: मध्याद इत्याद्यर्धं गलितं] * * * * * * * * तत्सूत्रं कमलेक्षण । अथ यूपान्नवाख्यस्य याम्योदग्द्वितयस्य च

madhyāda [k: madhyāda ityādyardhaṃ galitaṃ] * * * * * * * * tatsūtraṃ kamalekṣaṇa | atha yūpānnavākhyasya yāmyodagdvitayasya ca

कृत्वा वै सङ्गमं तेन मध्याद्वै दशमं स्पृशेत् । मत्स्यवत्तन्नयेत् सूत्रं सन्ध्यांशात्तन्निबोध मे

kṛtvā vai saṅgamaṃ tena madhyādvai daśamaṃ spṛśet | matsyavattannayet sūtraṃ sandhyāṃśāttannibodha me

मध्यान्नवमसंज्ञस्य [ग्, घ्: न्नवमसंज्ञस्त्वसंस्त्रृतीयस्य * * * वत्] सत्वस स्त्रियस्य च तत् । अनेन विधिना तेन मुखमस्य तु सिध्यति

madhyānnavamasaṃjñasya [g, gh: nnavamasaṃjñastvasaṃstrṛtīyasya * * * vat] satvasa striyasya ca tat | anena vidhinā tena mukhamasya tu sidhyati

नवमस्य च वै स्तम्भाद्बाहुतप्तैकमस्य च ? । निधाय सङ्गमे सूत्रं स्पर्शं मध्यात्तु पञ्चमम्

navamasya ca vai stambhādbāhutaptaikamasya ca ? | nidhāya saṅgame sūtraṃ sparśaṃ madhyāttu pañcamam

मत्स्यवल्लाञ्छ्यमानं [ग्, घ्: समास्याल्लाञ्छ्यमानं] यन्मत्स्यवत् सङ्गमं नयेत् । यद्वे ? भुजतृतीयं स्यान्नवमस्य तु वै ध्रुवम्

matsyavallāñchyamānaṃ [g, gh: samāsyāllāñchyamānaṃ] yanmatsyavat saṅgamaṃ nayet | yadve ? bhujatṛtīyaṃ syānnavamasya tu vai dhruvam

एवमुत्तरदिक्कुर्याल्लाञ्छनं दक्षिणे तु वा । सुव्यक्तं [सर्वत्र स्वत्तं इत्यस्ति सुव्यक्तं इति स्यात्] सिध्यते कण्ठं कुम्भस्य साललोचनम् [ख्, ग्, घ्: स्याललोचनम्]

evamuttaradikkuryāllāñchanaṃ dakṣiṇe tu vā | suvyaktaṃ [sarvatra svattaṃ ityasti suvyaktaṃ iti syāt] sidhyate kaṇṭhaṃ kumbhasya sālalocanam [kh, g, gh: syālalocanam]

अस्याम्बुवाहमस्यैव ? कार्यमाग्नेयदिग्गतम् । दोस्त्रयोदशसंख्यस्य मध्यात् सप्तदशस्य च

asyāmbuvāhamasyaiva ? kāryamāgneyadiggatam | dostrayodaśasaṃkhyasya madhyāt saptadaśasya ca

निधाय सङ्गमे सूत्रं तस्मात् तत् संप्रसार्य च । यवमध्याद् द्विसप्तस्य सन्धितो दशमस्य च

nidhāya saṅgame sūtraṃ tasmāt tat saṃprasārya ca | yavamadhyād dvisaptasya sandhito daśamasya ca

पातयित्वा तु तत् सूत्रं ततो लाञ्छनमारभेत् । संवोत् ? सप्तदशाख्यस्य सप्तमस्य भुजाविधात्

pātayitvā tu tat sūtraṃ tato lāñchanamārabhet | saṃvot ? saptadaśākhyasya saptamasya bhujāvidhāt

कृत्वा सूत्रं सन्धिदेशे सङ्गमं तत् समानयेत् । यत्र बाहुत्रये यत्र ध्रुवात् सप्तदशस्य च

kṛtvā sūtraṃ sandhideśe saṅgamaṃ tat samānayet | yatra bāhutraye yatra dhruvāt saptadaśasya ca

स्थानं [क्: स्थानात्] तत् स्याल्लाञ्छ्यमानं संमील्यास्फालितस्य च । इत्युक्तं लाञ्छनं पूर्वमपरं कथयामि ते

sthānaṃ [k: sthānāt] tat syāllāñchyamānaṃ saṃmīlyāsphālitasya ca | ityuktaṃ lāñchanaṃ pūrvamaparaṃ kathayāmi te

मध्यात् प्रागुक्तसूत्रस्य अंशतश्चाष्टमस्य च । कृत्वा सन्धिगतं सूत्रं तस्मात् स्थानात् प्रसार्य च

madhyāt prāguktasūtrasya aṃśataścāṣṭamasya ca | kṛtvā sandhigataṃ sūtraṃ tasmāt sthānāt prasārya ca

शरद्वौघ ? [क्: शरदौ * * * *] द्वितीयस्य समीपं चैव पौष्कर । तस्मात्तु लाञ्छ्यमानं तु तिलत्वाभस्य ? मीलयेत्

*śaradvaugha ? [k: śaradau * * * ] dvitīyasya samīpaṃ caiva pauṣkara | tasmāttu lāñchyamānaṃ tu tilatvābhasya ? mīlayet

लाञ्छनद्वितये सिद्धे विधिनाऽनेन सत्तम । वक्त्रं करिकराकारं सिध्यते जलनिर्गमम्

lāñchanadvitaye siddhe vidhinā'nena sattama | vaktraṃ karikarākāraṃ sidhyate jalanirgamam

वृत्तं तस्य ततः कुर्याद्भागेनोर्ध्वस्थितेन च । रुचिमन्त्रेण वाऽस्त्रेण सर्वमन्त्रगणेन वा

vṛttaṃ tasya tataḥ kuryādbhāgenordhvasthitena ca | rucimantreṇa vā'streṇa sarvamantragaṇena vā

सर्वध्वेध्वाप्तये स्मानं ? [क्, ख्: * * * ध्वोध्वाप्तये * * * स्मानं] ज्ञातुमिच्छति योऽर्थिषु । समस्तविन्धुतप्रात ? सशीयां लब्धयेऽस्य [ख्, ग्: वशिद्धा; घ्: वशिथालब्धये ह्यथ] च

sarvadhvedhvāptaye smānaṃ ? [k, kh: * * * dhvodhvāptaye * * * smānaṃ] jñātumicchati yo'rthiṣu | samastavindhutaprāta ? saśīyāṃ labdhaye'sya [kh, g: vaśiddhā; gh: vaśithālabdhaye hyatha] ca

संमार्ज्य मध्ये मन्त्रे तु सर्ववस्तुषु सर्वदा । हिंसका ध्वंसते सप्त पातालगतिसिद्धये

saṃmārjya madhye mantre tu sarvavastuṣu sarvadā | hiṃsakā dhvaṃsate sapta pātālagatisiddhaye

समयानां तु दोषाणामखिलानां तु शान्तये । साम्बुवाहमदं विप्र कुर्यान्न [ग्, घ्: कुर्यान्यन्यत्र] ह्यत्र पूजयेत्

samayānāṃ tu doṣāṇāmakhilānāṃ tu śāntaye | sāmbuvāhamadaṃ vipra kuryānna [g, gh: kuryānyanyatra] hyatra pūjayet

स्थितं सूत्रद्वयं वक्त्रे याम्योत्तरगतं तु यत् । प्रथमामपि भुवं च स्थापनीयेन मार्जयेत्

sthitaṃ sūtradvayaṃ vaktre yāmyottaragataṃ tu yat | prathamāmapi bhuvaṃ ca sthāpanīyena mārjayet

पूर्वाद्यारभ्य भागस्य * * * * पङ्क्ति द्विजाधिप । तया वृत्तद्वयं कुर्यात् कण्ठसूत्रं [क्: कर्णसूत्रं] यथा भवेत्

pūrvādyārabhya bhāgasya * * * * paṅkti dvijādhipa | tayā vṛttadvayaṃ kuryāt kaṇṭhasūtraṃ [k: karṇasūtraṃ] yathā bhavet

कुर्याच्छतचतुष्केण कोष्ठकानां तु मध्यतः । दलाष्टकयुतं पद्मं नवशिष्टं तु शोधयेत्

kuryācchatacatuṣkeṇa koṣṭhakānāṃ tu madhyataḥ | dalāṣṭakayutaṃ padmaṃ navaśiṣṭaṃ tu śodhayet

भागपङ्क्तित्रये बाह्याद्द्वारदिक्कल्प्य शङ्खवत् । द्वे चतुष्षट् क्रमादंशौ द्वाराच्छोभोपशोभयोः

bhāgapaṅktitraye bāhyāddvāradikkalpya śaṅkhavat | dve catuṣṣaṭ kramādaṃśau dvārācchobhopaśobhayoḥ

एकांशस्त्रीण्यतः पश्चात् सप्तविंशत्यथ शृणु । चतुष्कमुपशोभान्या विदिक् शोभगणं [ग्, घ्: शोभा * * * गणं] तथा

ekāṃśastrīṇyataḥ paścāt saptaviṃśatyatha śṛṇu | catuṣkamupaśobhānyā vidik śobhagaṇaṃ [g, gh: śobhā * * * gaṇaṃ] tathā

जायतेऽनेन विधिना द्वारैः पूर्वापरं विना । संपूर्य रजसा पश्चादथ तत् कथयाम्यहम्

jāyate'nena vidhinā dvāraiḥ pūrvāparaṃ vinā | saṃpūrya rajasā paścādatha tat kathayāmyaham

लाञ्छनानि सवृत्तानि पत्राण्यत्युज्ज्वलेन च । रजसा रक्तवर्णेन हेमाभेन तदन्तरम्

lāñchanāni savṛttāni patrāṇyatyujjvalena ca | rajasā raktavarṇena hemābhena tadantaram

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 11)

नृपोपलनिभेनैव त्वरुणेन सितेन च । प्रपूरणीयं कण्ठस्थं [क्: कर्णस्य] क्रमाद्वृत्तगणं ततः

nṛpopalanibhenaiva tvaruṇena sitena ca | prapūraṇīyaṃ kaṇṭhasthaṃ [k: karṇasya] kramādvṛttagaṇaṃ tataḥ

ऊर्ध्वस्थं जलजातस्य वृत्तविद्रुमरूपिणा । रागेण रञ्जयेत् सर्वं कृत्वैवं लक्षणान्वितम्

ūrdhvasthaṃ jalajātasya vṛttavidrumarūpiṇā | rāgeṇa rañjayet sarvaṃ kṛtvaivaṃ lakṣaṇānvitam

चतुरश्रस्य मध्ये तु वराहं संयजेत् ततः । सप्तद्वीपाधिपत्यार्थी निष्कामो ह्यथ शक्तिमान्

caturaśrasya madhye tu varāhaṃ saṃyajet tataḥ | saptadvīpādhipatyārthī niṣkāmo hyatha śaktimān

वृत्तादीनां च बिम्बानां या मध्ये परिकल्पना । भागैरम्बुजसिद्ध्यर्थं नवपीठं विना [क्: विना * * * ] तु सा

vṛttādīnāṃ ca bimbānāṃ yā madhye parikalpanā | bhāgairambujasiddhyarthaṃ navapīṭhaṃ vinā [k: vinā * * * ] tu sā

यद्येकस्मिन् द्विज क्षेत्रे वृत्तादीन् परिकल्पयेत् । तेषामन्तर्गतं कुर्यात् कुर्यात् कमलसञ्चयम्

yadyekasmin dvija kṣetre vṛttādīn parikalpayet | teṣāmantargataṃ kuryāt kuryāt kamalasañcayam

प्राक् परिज्ञाय [क्: ज्ञाय चा * * * * बिंबानिवृत्त; ग्, घ्: बिंबा निर्वृत्ति] चात्यल्पं बिम्बं निर्वृतिपङ्कजम् । पश्चाद्वै [ख्: पश्चाद्वैतानि] तेन मानेन शेषं पद्मगणं लिखेत्

prāk parijñāya [k: jñāya cā * * * * biṃbānivṛtta; g, gh: biṃbā nirvṛtti] cātyalpaṃ bimbaṃ nirvṛtipaṅkajam | paścādvai [kh: paścādvaitāni] tena mānena śeṣaṃ padmagaṇaṃ likhet

इत्युक्तमरविन्दाक्ष यत् त्वया चोदितो ह्यहम् [ख्: चोदितोस्म्यहम्] । नवमण्डलगर्भं च नवद्वारपुरोपमम्

ityuktamaravindākṣa yat tvayā codito hyaham [kh: coditosmyaham] | navamaṇḍalagarbhaṃ ca navadvārapuropamam

भक्तानामारुरुक्षूणां प्रायश्श्रेयस्करो नृणाम् । नैतस्मादपरं चान्यदस्माच्चाहं तु मन्यते

bhaktānāmārurukṣūṇāṃ prāyaśśreyaskaro nṛṇām | naitasmādaparaṃ cānyadasmāccāhaṃ tu manyate

यागानां चैव सर्वेषां प्राधान्यत्वेन वर्तते । तदवाच्यमभक्तानां शठानां चात्मवैरिणाम्

yāgānāṃ caiva sarveṣāṃ prādhānyatvena vartate | tadavācyamabhaktānāṃ śaṭhānāṃ cātmavairiṇām

नास्तिकानां तु पापानामन्यदर्शनसेविनाम् । क्रमक्रियोज्झितानां [क्: कि * * * * कियो] च द्विजातेर्द्विषतामपि

nāstikānāṃ tu pāpānāmanyadarśanasevinām | kramakriyojjhitānāṃ [k: ki * * * * kiyo] ca dvijāterdviṣatāmapi

एषामन्यतमानोपि ? वक्तव्यं वै प्रजापते । नवगर्भस्य यागस्य विधानं शास्त्रचोदितम्

eṣāmanyatamānopi ? vaktavyaṃ vai prajāpate | navagarbhasya yāgasya vidhānaṃ śāstracoditam

यस्त्विमं पूजयेत् पश्चात् स्वशक्त्या विभवेन वा । सोऽनन्तं फलमाप्नोति ऐहिकामुष्मिकं शुभम्

yastvimaṃ pūjayet paścāt svaśaktyā vibhavena vā | so'nantaṃ phalamāpnoti aihikāmuṣmikaṃ śubham

पठ्यमानस्य वै यस्य याति वाग्वि [अत्र वाग्मित्वमक्षयं इति चेत् साधु] भवक्षयम् ? । येनापि च सकृद्दृष्टो महायागश्च पूजितः

paṭhyamānasya vai yasya yāti vāgvi [atra vāgmitvamakṣayaṃ iti cet sādhu] bhavakṣayam ? | yenāpi ca sakṛddṛṣṭo mahāyāgaśca pūjitaḥ

तस्य जन्मसहस्रोत्थ मेनसं [क्, ख्: मेनसां] विलयं व्रजेत् । क्रमाद्यास्यसि देहान्तं तेनेत्थं [ग्, घ्: तेन त्वं] स्थागणस्य च ?

tasya janmasahasrottha menasaṃ [k, kh: menasāṃ] vilayaṃ vrajet | kramādyāsyasi dehāntaṃ tenetthaṃ [g, gh: tena tvaṃ] sthāgaṇasya ca ?

तस्मात् पूज्यमिदं शक्त्या द्रष्टव्यं पूजनं विना ? । यागसंज्ञं शुभं ब्रह्म्न् ब्रह्मप्राप्तिफलप्रदम्

tasmāt pūjyamidaṃ śaktyā draṣṭavyaṃ pūjanaṃ vinā ? | yāgasaṃjñaṃ śubhaṃ brahmn brahmaprāptiphalapradam

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां नवनाभलक्षणो नाम अष्टादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ navanābhalakṣaṇo nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अथ एकोनविंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच लक्ष्मीनाथ ममाचक्ष्व हेतुना केन हीयते । येनातिसुदृढो भावस्त्वयि [ग्, घ्: भावस्त्वथ] चात्र सदैव हि

atha ekonaviṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca lakṣmīnātha mamācakṣva hetunā kena hīyate | yenātisudṛḍho bhāvastvayi [g, gh: bhāvastvatha] cātra sadaiva hi

श्रीभगवानुवाच धामया ? [क्, ख्: यामया] श्रित्य शाठ्येन महार्हमपि [ग्, घ्: महार्थमपि] लीलया । द्रष्टव्यं [ख्: दृष्टं वा * * * * ; घ्: दृष्टं वै] वा पूजितं वै दूरादपि नमस्कृतम् [क्: तमस्तुतम्; ग्, घ्: तमस्कृतं]

śrībhagavānuvāca dhāmayā ? [k, kh: yāmayā] śritya śāṭhyena mahārhamapi [g, gh: mahārthamapi] līlayā | draṣṭavyaṃ [kh: dṛṣṭaṃ vā * * * * ; gh: dṛṣṭaṃ vai] vā pūjitaṃ vai dūrādapi namaskṛtam [k: tamastutam; g, gh: tamaskṛtaṃ]

प्राप्यते चक्रवर्तीनामाधिपत्यं तु पौष्कर । सकामैर्भगवानत्र ब्रह्म नारायणात्मकम्

prāpyate cakravartīnāmādhipatyaṃ tu pauṣkara | sakāmairbhagavānatra brahma nārāyaṇātmakam

विना ? सद्भक्तिभावेन त्विष्टं ? विप्राचिरात्ततः । हेरा ततस्तु ? मूलानां वन्दनीयामरेषु च

vinā ? sadbhaktibhāvena tviṣṭaṃ ? viprācirāttataḥ | herā tatastu ? mūlānāṃ vandanīyāmareṣu ca

सिद्धितश्श्रद्धया [क्: सिद्धितच्छुद्धया; ख्: सिद्धितच्छ्रद्धया] यैस्तु तर्पितश्चानलान्तरे । संस्कृता [क्: वस्तुता; ग्: संस्तुता] परया भक्त्या ते पूज्यत्वं [क्: भक्त्या * * * पूज्यत्व] गतादिह ?

siddhitaśśraddhayā [k: siddhitacchuddhayā; kh: siddhitacchraddhayā] yaistu tarpitaścānalāntare | saṃskṛtā [k: vastutā; g: saṃstutā] parayā bhaktyā te pūjyatvaṃ [k: bhaktyā * * * pūjyatva] gatādiha ?

ब्रह्मादित्येन्दुरुद्राणामयोनां ? सिद्धसन्ततेः । सद्यागयाजी मनुजो यावद्देहेऽवतिष्ठति [क्: देहे पतिव्रते]

brahmādityendurudrāṇāmayonāṃ ? siddhasantateḥ | sadyāgayājī manujo yāvaddehe'vatiṣṭhati [k: dehe pativrate]

तावदस्य फलं भूयो जीवमुक्तस्य ? मे शृणु । संपूर्णायुश्च भवति ह्यपमृत्युविवर्जितः [क्: ह्यपमृत्युं विवर्जयेत्]

tāvadasya phalaṃ bhūyo jīvamuktasya ? me śṛṇu | saṃpūrṇāyuśca bhavati hyapamṛtyuvivarjitaḥ [k: hyapamṛtyuṃ vivarjayet]

नीरुजो हृष्टतुष्टश्च बलवानप्यकण्टकः । प्राप्नोत्यनुपमैश्वर्यं बल्लभस्सार्वकालिकम्

nīrujo hṛṣṭatuṣṭaśca balavānapyakaṇṭakaḥ | prāpnotyanupamaiśvaryaṃ ballabhassārvakālikam

पुत्रदारांस्तथा बन्धून् सभृत्यबलवाहनः [क्, ख्: स्वभूत्याबलवाहना] । विवेकधर्मसंयुक्तो वृद्धिं याति क्षणात् क्षणम्

putradārāṃstathā bandhūn sabhṛtyabalavāhanaḥ [k, kh: svabhūtyābalavāhanā] | vivekadharmasaṃyukto vṛddhiṃ yāti kṣaṇāt kṣaṇam

करोत्यत्र महायागं संकल्पादेव केवलात् । लभते विपुलां कीर्तिं सद्धर्मेणाभिवर्धते

karotyatra mahāyāgaṃ saṃkalpādeva kevalāt | labhate vipulāṃ kīrtiṃ saddharmeṇābhivardhate

कर्मणा मनसा वाचा यत् प्रागशुभमार्जितम् । आबाल्यात् तस्य तत् सर्वं नाशमायाति तत्क्षणात्

karmaṇā manasā vācā yat prāgaśubhamārjitam | ābālyāt tasya tat sarvaṃ nāśamāyāti tatkṣaṇāt

किं पुनर्योऽत्र निष्णातस्सर्वभावेन सर्वदा । चतुर्वर्गफलार्थी वै साधुमार्गे व्यवस्थितः

kiṃ punaryo'tra niṣṇātassarvabhāvena sarvadā | caturvargaphalārthī vai sādhumārge vyavasthitaḥ

अतीताद्वर्तमानाच्च * * * * ह्येष्यादखिलात् [ख्, घ्: माना च ददेष्या] कुलात् । तदीया ब्रह्मलोकं च नरकस्थाश्च यान्त्यपि

atītādvartamānācca * * * * hyeṣyādakhilāt [kh, gh: mānā ca dadeṣyā] kulāt | tadīyā brahmalokaṃ ca narakasthāśca yāntyapi

यानैश्चन्द्रप्रतीकाशैर्द्योतयद्भिर्दिशो दश । स्तूयमानश्च गन्धर्वैर्गीयमानश्च [क्, ख्, ग्, घ्: स्तूय- -मानैश्च गीयमानैश्च] किन्नरैः

yānaiścandrapratīkāśairdyotayadbhirdiśo daśa | stūyamānaśca gandharvairgīyamānaśca [k, kh, g, gh: stūya- -mānaiśca gīyamānaiśca] kinnaraiḥ

बीज्मयानश्च चमरैरप्सरोभिस्समन्ततः । अयमेव महात्माऽसौ देहपातादनन्तरम् [ग्, घ्: देव पादादनन्तरम्]

bījmayānaśca camarairapsarobhissamantataḥ | ayameva mahātmā'sau dehapātādanantaram [g, gh: deva pādādanantaram]

सकाया कामचारी स्यात् सर्वत्र भगवानिव । प्राग्भुक्ता चाणिमादीनि स्वेच्छयाऽवतरेत् पुनः

sakāyā kāmacārī syāt sarvatra bhagavāniva | prāgbhuktā cāṇimādīni svecchayā'vataret punaḥ

जात्युत्कर्षं समाश्रित्य प्रभावात्तस्य कर्मणः । कुले सतां च सिद्धानां देशे धर्मपरे शुभे

jātyutkarṣaṃ samāśritya prabhāvāttasya karmaṇaḥ | kule satāṃ ca siddhānāṃ deśe dharmapare śubhe

जातस्तस्माच्छ्रिया [ग्, घ्: जाततस्याश्रया] युक्तो धीमान् सत्यपराक्रमः । प्रवर्तनार्थमन्येषां भविनां करुणापरः

jātastasmācchriyā [g, gh: jātatasyāśrayā] yukto dhīmān satyaparākramaḥ | pravartanārthamanyeṣāṃ bhavināṃ karuṇāparaḥ

भुञ्जमानस्तु विषयानविरुद्धान् सदैव हि । ज्ञानकर्मरतस्सम्यङ्मतिमान् सुप्रसन्नधीः

bhuñjamānastu viṣayānaviruddhān sadaiva hi | jñānakarmaratassamyaṅmatimān suprasannadhīḥ

तिष्ठेद्यथेष्टं संसारे रागनिर्मुक्तमानसः । अन्ते भूतमयं देहं [क्: अन्ते तु पातयेत्] त्यक्त्वाऽस्ते वासुदेववत्

tiṣṭhedyatheṣṭaṃ saṃsāre rāganirmuktamānasaḥ | ante bhūtamayaṃ dehaṃ [k: ante tu pātayet] tyaktvā'ste vāsudevavat

सकृदष्यर्चितो देवो नवाब्जे मण्डलोत्तमे । विद्याबीजे [क्, ख्: विद्याबिंबे] समुद्भूते विद्यमात्रे विनिर्मिते

sakṛdaṣyarcito devo navābje maṇḍalottame | vidyābīje [k, kh: vidyābiṃbe] samudbhūte vidyamātre vinirmite

विश्वात्मा मूर्तिभेदस्य सत्यानन्दस्वरूपधृक् । विरजस्कैरमुक्तैस्तु मन्त्रैर्ब्रह्मप्रकाशकैः

viśvātmā mūrtibhedasya satyānandasvarūpadhṛk | virajaskairamuktaistu mantrairbrahmaprakāśakaiḥ

न भूयस्संभवस्तस्य भवेऽस्मिन् भयसंकुले । आरम्भाववं ? कामस्य नैष्ठिकस्यापवर्गिणः

na bhūyassaṃbhavastasya bhave'smin bhayasaṃkule | ārambhāvavaṃ ? kāmasya naiṣṭhikasyāpavargiṇaḥ

पौष्कर उवाच मूर्तयस्तु मया सम्यक् परिज्ञाताः पुराऽत्र याः [क्, ख्: पुरात्रयैः] । ज्ञातुमिच्छामि विद्याख्यं मन्त्राणां लक्षणं प्रभो

pauṣkara uvāca mūrtayastu mayā samyak parijñātāḥ purā'tra yāḥ [k, kh: purātrayaiḥ] | jñātumicchāmi vidyākhyaṃ mantrāṇāṃ lakṣaṇaṃ prabho

यैः पद्मकल्पना कार्या पद्मैर्निर्वर्तितैः प्रभो । ब्रह्मप्रकाशकानां तु मन्त्राणामथ लक्षणम्

yaiḥ padmakalpanā kāryā padmairnirvartitaiḥ prabho | brahmaprakāśakānāṃ tu mantrāṇāmatha lakṣaṇam

1773

यैरुद्दिष्टं महायागे नवाब्जे पूजनं तथा

yairuddiṣṭaṃ mahāyāge navābje pūjanaṃ tathā

श्रीभगवानुवाच सर्वकामप्रदातव्य ? इच्छाधारानिभं तव । महसमूहविभव क्षेत्रभूतास्पदेति च

śrībhagavānuvāca sarvakāmapradātavya ? icchādhārānibhaṃ tava | mahasamūhavibhava kṣetrabhūtāspadeti ca

मध्यपद्मे [ग्, घ्: मध्यपद्म] पदानां च नवकं परिकीर्तितम् । तत्त्वगर्भ जगद्वीतं क्षारते क महात्मने ?

madhyapadme [g, gh: madhyapadma] padānāṃ ca navakaṃ parikīrtitam | tattvagarbha jagadvītaṃ kṣārate ka mahātmane ?

विद्यात् स्वरूपं [क्: विद्युत्स्वरूप] निखिलमव्यक्तं त्रिगुणेन [ग्, घ्: त्रिगुणे तु] वै । शब्दब्रह्ममसंख्येयं भगवाभाग्महामयः ? [क्: भगवाभावमहाप्रथम्]

vidyāt svarūpaṃ [k: vidyutsvarūpa] nikhilamavyaktaṃ triguṇena [g, gh: triguṇe tu] vai | śabdabrahmamasaṃkhyeyaṃ bhagavābhāgmahāmayaḥ ? [k: bhagavābhāvamahāpratham]

प्रकृते बहुमूर्तेऽथ प्रधानालम्बने तथा । पादं वै ब्रह्मसोपानं तृतीये कमलेऽब्जज

prakṛte bahumūrte'tha pradhānālambane tathā | pādaṃ vai brahmasopānaṃ tṛtīye kamale'bjaja

सङ्कल्पसिद्धिविषयानथ [क्: सङ्कल्पसिद्धविषयान्] वस्तुप्रकाशक । अविनाश महाबुद्धे व्यूहादष्टगुणा ? यतः

saṅkalpasiddhiviṣayānatha [k: saṅkalpasiddhaviṣayān] vastuprakāśaka | avināśa mahābuddhe vyūhādaṣṭaguṇā ? yataḥ

मायामयेऽन्ते कमले चतुर्थे तु पदं स्मृतम् । गुप्त प्रत्यक्ष नीरूप सर्वाधार सुखास्पद

māyāmaye'nte kamale caturthe tu padaṃ smṛtam | gupta pratyakṣa nīrūpa sarvādhāra sukhāspada

प्रजापते जीवकोश लिङ्गपुर्यष्टके [ख्, ग्, घ्: पूर्यष्टके दिवै] ति । दिग्देशकालप्रकटात् चिद्बुद्धेर्बुद्धिगोचर [क्, ख्: चिद्बुद्धेः प्रतिगोचराः ?

prajāpate jīvakośa liṅgapuryaṣṭake [kh, g, gh: pūryaṣṭake divai] ti | digdeśakālaprakaṭāt cidbuddherbuddhigocara [k, kh: cidbuddheḥ pratigocarāḥ ?

धर्मोदये तु * * * * रिति [क्: दर्भोदधेतु * * * रिति] सर्वेच्छापरिपूरकः [ग्, घ्: परिपूजकः] । परिमाणो [ग्, घ्: परिमाणे] विश्वरूपं वा स्पष्टे मम्बुजेत्यमी ? [ग्: पास्पष्टे; घ्: वास्पष्टे बुजे त्यमी]

dharmodaye tu * * * * riti [k: darbhodadhetu * * * riti] sarvecchāparipūrakaḥ [g, gh: paripūjakaḥ] | parimāṇo [g, gh: parimāṇe] viśvarūpaṃ vā spaṣṭe mambujetyamī ? [g: pāspaṣṭe; gh: vāspaṣṭe buje tyamī]

सदातनोऽप्यपूर्णश्च ? भद्रसर्वाभगास्सता ? [ख्: सर्वाभगास्पद; ग्, घ्: भद्रसर्वाभगस्सदाः] । नानास्वरूप शब्दादे [ग्, घ्: शब्दादे बहुभेदे] र्बहुभेदो ? ततोऽब्जज

sadātano'pyapūrṇaśca ? bhadrasarvābhagāssatā ? [kh: sarvābhagāspada; g, gh: bhadrasarvābhagassadāḥ] | nānāsvarūpa śabdāde [g, gh: śabdāde bahubhede] rbahubhedo ? tato'bjaja

प्रभवच्चिद्य ? [ग्, घ्: प्रभवच्छाद्य] ब्रह्मेति सप्तमेति क्रमाः [ग्, घ्: क्रमः] क्रमैः । व्यक्ताव्यक्त ? ततो माये विद्ये व्यक्तविकासके [क्, ग्: व्यक्तिविकासकः]

prabhavaccidya ? [g, gh: prabhavacchādya] brahmeti saptameti kramāḥ [g, gh: kramaḥ] kramaiḥ | vyaktāvyakta ? tato māye vidye vyaktavikāsake [k, g: vyaktivikāsakaḥ]

पुरो * * * * च्छिन्नसन्तान ? [ग्, घ्: परं च्छिन्नसन्ताने] अष्टमे कमले पदात् । भूतभव्य भविष्याथ परिमाणविजृम्भिताः ?

puro * * * * cchinnasantāna ? [g, gh: paraṃ cchinnasantāne] aṣṭame kamale padāt | bhūtabhavya bhaviṣyātha parimāṇavijṛmbhitāḥ ?

महाचक्रमाहावर्ता सिद्धे सिद्धफलप्रदा ? । इति विद्यापदानां च स्वरूपेण प्रकाशितम्

mahācakramāhāvartā siddhe siddhaphalapradā ? | iti vidyāpadānāṃ ca svarūpeṇa prakāśitam

अथ ब्रह्मपदानां च लक्षणं चावधारय । सकृद्विभागता सद्ब्रह्म सुप्रतिष्ठित अनाहतः

atha brahmapadānāṃ ca lakṣaṇaṃ cāvadhāraya | sakṛdvibhāgatā sadbrahma supratiṣṭhita anāhataḥ

महाविभूषतानन्द ? ध्रुव नित्योऽमि(दि)ताक्षर ? । अज सम्पूर्णषाड्गुण्य अचिन्त्याद्भुत केवल

mahāvibhūṣatānanda ? dhruva nityo'mi(di)tākṣara ? | aja sampūrṇaṣāḍguṇya acintyādbhuta kevala

सर्वशक्ते असङ्कीर्ण सुशान्त पुरुषोत्तम । शाश्वताचल सर्वेष निर्विकार निरञ्जन

sarvaśakte asaṅkīrṇa suśānta puruṣottama | śāśvatācala sarveṣa nirvikāra nirañjana

स्वभाव [क्, ख्: पांसुदेवत्य] वासुदेवत्य निस्तरङ्गे [निस्तरङ्ग इति साधु] स्त्रिपौष्कर । उपादेयमनौपम्य सुप्रकाशस्थिरामृत [क्, ख्: संप्रकाश]

svabhāva [k, kh: pāṃsudevatya] vāsudevatya nistaraṅge [nistaraṅga iti sādhu] stripauṣkara | upādeyamanaupamya suprakāśasthirāmṛta [k, kh: saṃprakāśa]

अग्राह्यानन्त [ग्, घ्: अग्राह्यानन्द] चिद्रूप हंसेति तदनन्तरम् । अव्ययातर्क [अतर्क्य इति साधु] कूटस्थ निर्मलापार सद्बृहत्

agrāhyānanta [g, gh: agrāhyānanda] cidrūpa haṃseti tadanantaram | avyayātarka [atarkya iti sādhu] kūṭastha nirmalāpāra sadbṛhat

सर्वातिशायिनी यत्र इत्यब्जे पञ्चमेऽब्जज । पुण्डरीकाक्ष संबुद्ध परिपूर्णगुणोज्झित

sarvātiśāyinī yatra ityabje pañcame'bjaja | puṇḍarīkākṣa saṃbuddha paripūrṇaguṇojjhita

अकलङ्क असङ्कल्प ज्ञेयापरिमित [क्, ख्: ज्ञेयापरिमिति] श्रिया । सदानन्दापतीहीनि ? [ग्, घ्: पतिहिनि] बीजं हन्यपलायन् ?

akalaṅka asaṅkalpa jñeyāparimita [k, kh: jñeyāparimiti] śriyā | sadānandāpatīhīni ? [g, gh: patihini] bījaṃ hanyapalāyan ?

अनन्त संमितस्सर्वं ज्ञानज्ञेय सनातन । विकासित्वैथसैर्यक्ष ? परमानन्द भास्वर

ananta saṃmitassarvaṃ jñānajñeya sanātana | vikāsitvaithasairyakṣa ? paramānanda bhāsvara

स्वच्छन्दगमनालोक नित्यतृप्त निरब्जज ? । लोकंनाथ अनिर्देश्य प्रशान्त परमेश्वर

svacchandagamanāloka nityatṛpta nirabjaja ? | lokaṃnātha anirdeśya praśānta parameśvara

निष्कम्प निर्विकल्पे कं ? महाधर्म महामतम् [ग्, घ्: महात्मन] । इति ब्रह्मपदानां च लक्षणं संप्रकाशितम्

niṣkampa nirvikalpe kaṃ ? mahādharma mahāmatam [g, gh: mahātmana] | iti brahmapadānāṃ ca lakṣaṇaṃ saṃprakāśitam

1796

यैस्स्मृतैः पूजितैर्वा तैर्ब्रह्म संपद्यते पुमान्

yaissmṛtaiḥ pūjitairvā tairbrahma saṃpadyate pumān

पौष्कर उवाच नष्टसिद्धिप्रदाः पूर्वं कथिता मूर्तयस्तथा । मन्त्रराशिद्वयस्यास्य किमत्रार्थप्रयोजनम्

pauṣkara uvāca naṣṭasiddhipradāḥ pūrvaṃ kathitā mūrtayastathā | mantrarāśidvayasyāsya kimatrārthaprayojanam

श्रीभगवानुवाच कर्षणादिप्रकृष्टस्य विज्ञानेनान्वितस्य [क्, ख्: विज्ञानेनोज्झितस्य च । केवलाब्जाब्जसंभूतं तथा रूपफलात्मह ?

śrībhagavānuvāca karṣaṇādiprakṛṣṭasya vijñānenānvitasya [k, kh: vijñānenojjhitasya ca | kevalābjābjasaṃbhūtaṃ tathā rūpaphalātmaha ?

तत्त्वैर्ज्ञानानुसिद्धिश्च [क्, ख्: तत्त्वज्ञानानुसिद्धिश्च] फलभावनया विना । ऊर्ध्वतो देहविन्यासो विदधादच्युतं पदम्

tattvairjñānānusiddhiśca [k, kh: tattvajñānānusiddhiśca] phalabhāvanayā vinā | ūrdhvato dehavinyāso vidadhādacyutaṃ padam

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च क्रमचैतद् द्विधाऽब्जज । जयन्ति भोगैकरताः प्रवृत्तेन तु कर्मणा

pravṛttiśca nivṛttiśca kramacaitad dvidhā'bjaja | jayanti bhogaikaratāḥ pravṛttena tu karmaṇā

परितृप्तास्तुसंभोगैः निवृत्तेनाचरन्ति [क्, ख्: निवृत्तो नाशयन्ति] च । सर्वदा षड्गुणैश्वर्यं फलेन हि स सिध्यति

paritṛptāstusaṃbhogaiḥ nivṛttenācaranti [k, kh: nivṛtto nāśayanti] ca | sarvadā ṣaḍguṇaiśvaryaṃ phalena hi sa sidhyati

तानि संशुद्धभावानां भावसंसिद्धभाविनाम् । विद्याब्रह्ममयाख्यैस्तु नित्यमेव तथाऽब्जज

tāni saṃśuddhabhāvānāṃ bhāvasaṃsiddhabhāvinām | vidyābrahmamayākhyaistu nityameva tathā'bjaja

प्रवृत्तिफलदा मन्त्रा यैर्विद्या तपचर्यते ? [ग्, घ्: विद्या तव चर्यते] । कर्मणा केवलेनैव फलमिच्छति योऽचिरात्

pravṛttiphaladā mantrā yairvidyā tapacaryate ? [g, gh: vidyā tava caryate] | karmaṇā kevalenaiva phalamicchati yo'cirāt

शृणु तेन यथा कुर्यात् त्वाधाराधेयकल्पने ? । सर्वकामप्रदाद्यैस्तु पादैः कल्प्य कजावलीम्

śṛṇu tena yathā kuryāt tvādhārādheyakalpane ? | sarvakāmapradādyaistu pādaiḥ kalpya kajāvalīm

कर्णिकोदौ यथासिद्धिं प्रवृत्तिदशगोचर ? [क्, ख्: प्राक्प्रन्त्रिदशगोचरा] । पादानां नवकेनैव मधिष्ठायां ? [क्, ख्: मनिष्यायां] तु मध्यमम्

karṇikodau yathāsiddhiṃ pravṛttidaśagocara ? [k, kh: prākprantridaśagocarā] | pādānāṃ navakenaiva madhiṣṭhāyāṃ ? [k, kh: maniṣyāyāṃ] tu madhyamam

ततस्त्विन्द्रपदं स्याच्च पद्मादीशपदावधि । मध्यपद्मक्रमेणैव नवकं नवकं न्यसेत्

tatastvindrapadaṃ syācca padmādīśapadāvadhi | madhyapadmakrameṇaiva navakaṃ navakaṃ nyaset

पादानां कर्णिकादौ तु व्यधिष्ठातृव्यपेक्षया । एवं विद्यामयं पद्मं व्यूहं निष्पाद्य सर्वदा

pādānāṃ karṇikādau tu vyadhiṣṭhātṛvyapekṣayā | evaṃ vidyāmayaṃ padmaṃ vyūhaṃ niṣpādya sarvadā

आराधना? मूर्तीनां भोगमोक्षफलाप्तये । सांप्रतं भोगयागार्थं [ग्, घ्: भोगयोगार्थम्] पादपूजाक्रमेण तु

ārādhanā? mūrtīnāṃ bhogamokṣaphalāptaye | sāṃprataṃ bhogayāgārthaṃ [g, gh: bhogayogārtham] pādapūjākrameṇa tu

सकृद्विभागपूर्वैस्तु [ग्, घ्: संकृद्विभात] पदैस्सद्ब्रह्मवाचकैः । प्रणवादिनमोन्तैस्तु अर्घ्यपुष्पादिनाऽर्च्यते

sakṛdvibhāgapūrvaistu [g, gh: saṃkṛdvibhāta] padaissadbrahmavācakaiḥ | praṇavādinamontaistu arghyapuṣpādinā'rcyate

क्रमेण प्रभवेनैव तल्लक्षणमथोच्यते । मध्ये मध्यगते [क्, ख्: मध्ये मध्ये गते] पद्मे प्रापदं [क्, ख्: प्राचदम्] विनिवेश्य च

krameṇa prabhavenaiva tallakṣaṇamathocyate | madhye madhyagate [k, kh: madhye madhye gate] padme prāpadaṃ [k, kh: prācadam] viniveśya ca

प्रभातयष्टञ्चान्याद्या ? पादादाग्नेयदिग्दलम् । यद्भ्रमं विधिना येन प्रागुक्तं न तु तादृशम् [ग्, घ्: न तु तामृतम्]

prabhātayaṣṭañcānyādyā ? pādādāgneyadigdalam | yadbhramaṃ vidhinā yena prāguktaṃ na tu tādṛśam [g, gh: na tu tāmṛtam]

अत्रापि नित्यसंसिद्धं प्राग्भागं च समाश्रयेत् । पद्मानां पद्मपत्राणां पादपूजाविधौ सदा

atrāpi nityasaṃsiddhaṃ prāgbhāgaṃ ca samāśrayet | padmānāṃ padmapatrāṇāṃ pādapūjāvidhau sadā

ततोऽवतार्य संपूज्य स्वेच्छया तत्र मूर्तया । एकमूर्तिर्द्विमूर्तिश्च त्रिमूर्तेन्तमयावति ? [ग्, घ्: एवं मूर्तिर्द्विमूर्तीश्च त्रिमूर्तेन्तवधावति]

tato'vatārya saṃpūjya svecchayā tatra mūrtayā | ekamūrtirdvimūrtiśca trimūrtentamayāvati ? [g, gh: evaṃ mūrtirdvimūrtīśca trimūrtentavadhāvati]

मध्ये पद्मु समारभ्य यावदीशानपङ्कजम् । विद्यातत्त्वप्रदानं तु पूजनं प्राहरेत् ततः

madhye padmu samārabhya yāvadīśānapaṅkajam | vidyātattvapradānaṃ tu pūjanaṃ prāharet tataḥ

स्वाहान्तं प्रणवाद्यानां मध्यपद्मादितः क्रमात् । कर्णिकादौ समारभ्य पूर्तेरग्रच्छदात्तु वै

svāhāntaṃ praṇavādyānāṃ madhyapadmāditaḥ kramāt | karṇikādau samārabhya pūrteragracchadāttu vai

तत्प्रागपेक्षया यावत् प्रादक्षिण्येन मध्यगम् । अनेनैवाब्जसंभूत न्यायेन कमलाष्टकम्

tatprāgapekṣayā yāvat prādakṣiṇyena madhyagam | anenaivābjasaṃbhūta nyāyena kamalāṣṭakam

मध्यपद्मस्य यागाभ्यां बाह्यस्थं पूरणीय च । सर्वगा मध्यमा मूर्तिस्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्

madhyapadmasya yāgābhyāṃ bāhyasthaṃ pūraṇīya ca | sarvagā madhyamā mūrtissarvato'kṣiśiromukham

भावयित्वाऽथ विन्यस्य यावता यत्र कुत्रचित् । आवाह्यान्यत्र विन्यस्य मूर्तयस्तस्य संमुखाः

bhāvayitvā'tha vinyasya yāvatā yatra kutracit | āvāhyānyatra vinyasya mūrtayastasya saṃmukhāḥ

अथार्चावसरे प्राप्ते मूर्तेमूर्तेः क्रमेण तु । संमुखीकरणं कुर्यादात्मना सह पौष्कर

athārcāvasare prāpte mūrtemūrteḥ krameṇa tu | saṃmukhīkaraṇaṃ kuryādātmanā saha pauṣkara

एवमुक्तं सकामानां [क्, ख्: एवमुक्तं समानानाम्] वैदन्यासं तु चार्चनम् । कैवल्यं [ग्, घ्: वैकल्यम्] यः क्रियात् पूर्वमभ्यर्थयति साधकः

evamuktaṃ sakāmānāṃ [k, kh: evamuktaṃ samānānām] vaidanyāsaṃ tu cārcanam | kaivalyaṃ [g, gh: vaikalyam] yaḥ kriyāt pūrvamabhyarthayati sādhakaḥ

पदमन्त्रैस्तु [क्, घ्: पदमध्यैः] विद्याख्यैः प्राग्वत् पद्मजकल्पना । निष्पाद्याप्यययुक्ता वै ततो मोक्षापि * * * * ततैः

padamantraistu [k, gh: padamadhyaiḥ] vidyākhyaiḥ prāgvat padmajakalpanā | niṣpādyāpyayayuktā vai tato mokṣāpi * * * * tataiḥ

क्रमेण पूजनं कुर्यद्यजेन्मूर्तिगणं ततः । भूयो मध्यस्थपद्माच्च कुर्याद्ब्रह्मवदर्चनम्

krameṇa pūjanaṃ kuryadyajenmūrtigaṇaṃ tataḥ | bhūyo madhyasthapadmācca kuryādbrahmavadarcanam

भ्रमणेनाभ्यचारव्येन ? तस्यापि शृणु लक्षणम् । आविद्याख्य वदाद्दद्यात् [अविद्याख्यपदादाद्यात् इति स्यात्] प्रागुक्तमखिलं च यत्

bhramaṇenābhyacāravyena ? tasyāpi śṛṇu lakṣaṇam | āvidyākhya vadāddadyāt [avidyākhyapadādādyāt iti syāt] prāguktamakhilaṃ ca yat

व्यत्ययं विद्धि तत् सर्वं सविधानं तु * * * * । पौष्कर उवाच वासुदेवादिमूर्तिनां नवानां कथितं पुरा । पूजार्थं नवपद्मं तु सबिम्बं मण्डलोत्तमम्

vyatyayaṃ viddhi tat sarvaṃ savidhānaṃ tu * * * * | pauṣkara uvāca vāsudevādimūrtināṃ navānāṃ kathitaṃ purā | pūjārthaṃ navapadmaṃ tu sabimbaṃ maṇḍalottamam

इदानीं नयतस्तस्मान्मध्ये चाग्निं यथास्थितम् । एकद्वित्रिचतुष्पञ्चमूर्तयस्तु तथेच्छया [ग्, घ्: यथेच्छया]

idānīṃ nayatastasmānmadhye cāgniṃ yathāsthitam | ekadvitricatuṣpañcamūrtayastu tathecchayā [g, gh: yathecchayā]

1826

कथ नवानामब्जानां पूजनीयं ममादिश

katha navānāmabjānāṃ pūjanīyaṃ mamādiśa

श्रीभगवानुवाच बिम्बपीठादिसंयुक्तं नवाब्जं मण्डलं हि यत् । पुरा प्रोक्तं तु वै तस्मिन् स्थासाव ? नवमूर्तयः

śrībhagavānuvāca bimbapīṭhādisaṃyuktaṃ navābjaṃ maṇḍalaṃ hi yat | purā proktaṃ tu vai tasmin sthāsāva ? navamūrtayaḥ

साङ्गास्सपरिवाराश्च न्यस्तव्याश्च सकृत्सकृत् । बिम्बं विधानपीठादिद्वाराद्यैर्नवभिर्युतम्

sāṅgāssaparivārāśca nyastavyāśca sakṛtsakṛt | bimbaṃ vidhānapīṭhādidvārādyairnavabhiryutam

वृत्तं रेखागणेनाथ सर्वैस्तैरुज्झितं तु वा । नवाब्जं [ग्, घ्: नवाब्ज] मण्डलं कृत्वा यथासंपत्ति विस्तृतम्

vṛttaṃ rekhāgaṇenātha sarvaistairujjhitaṃ tu vā | navābjaṃ [g, gh: navābja] maṇḍalaṃ kṛtvā yathāsaṃpatti vistṛtam

विद्याब्रह्ममयैर्मन्त्रैर्निमित्तं पूजितं तथा । साधारमेकमूर्तादौ मूर्तीनां विद्धि तद्द्विज

vidyābrahmamayairmantrairnimittaṃ pūjitaṃ tathā | sādhāramekamūrtādau mūrtīnāṃ viddhi taddvija

1831

सव्याप्तौ ? सन्निधानं च नवमूर्तेर्विशेषतः

savyāptau ? sannidhānaṃ ca navamūrterviśeṣataḥ

पौष्कर उवाच नवमूर्तेर्मया ज्ञातं पुरा चात्र निरोधनम् । एकमूर्तेस्समारभ्य अष्टमूर्त्यवसानकम्

pauṣkara uvāca navamūrtermayā jñātaṃ purā cātra nirodhanam | ekamūrtessamārabhya aṣṭamūrtyavasānakam

1833

अथ मन्त्रं जगन्नाथ विन्यासं तु विधीयते

atha mantraṃ jagannātha vinyāsaṃ tu vidhīyate

श्रीभगवानुवाच षडङ्गमेकमूर्तिं च ह्येकैकं नवकं न्यसेत् । नवानां कर्णिकानां तु तदङ्गानि दलेषु च

śrībhagavānuvāca ṣaḍaṅgamekamūrtiṃ ca hyekaikaṃ navakaṃ nyaset | navānāṃ karṇikānāṃ tu tadaṅgāni daleṣu ca

द्विमूर्तेः प्रथमा मध्ये द्वितीयाष्टाषु वै क्रमात् । त्रिमूर्तेर्दिक्चतुष्केऽथ [क्, ख्: दिक्चतुर्थात्प्राक् अत्र; क्, ख्: कोशयोर्ग्रन्थो गलितः अर्धचतुष्टयात्मकः प्रत्युत गलितस्य तुरीयार्धस्य द्वितीयः पादः प्रमादादत्र संयोजितः यथा त्रिमूर्तेर्दिक् चतुर्थात् प्राक् आग्नेयमंबुजद्वयं इति] द्वितीयां विनिवेश्य च

dvimūrteḥ prathamā madhye dvitīyāṣṭāṣu vai kramāt | trimūrterdikcatuṣke'tha [k, kh: dikcaturthātprāk atra; k, kh: kośayorgrantho galitaḥ ardhacatuṣṭayātmakaḥ pratyuta galitasya turīyārdhasya dvitīyaḥ pādaḥ pramādādatra saṃyojitaḥ yathā trimūrterdik caturthāt prāk āgneyamaṃbujadvayaṃ iti] dvitīyāṃ viniveśya ca

विदिक्ष्वष्टचतुष्केषु तृतीयायां समन्वित ? । प्राक् प्रत्यगाभ्यां पद्माभ्यां चतुर्मूर्तेर्वरं न्यसेत्

vidikṣvaṣṭacatuṣkeṣu tṛtīyāyāṃ samanvita ? | prāk pratyagābhyāṃ padmābhyāṃ caturmūrtervaraṃ nyaset

तृतीयायाम्यसौम्याभ्यां [घ्: तृतीयायाम्यया - इत्याद्यर्धत्रयं गलितम्] चतुर्धा कोणकेषु च । पञ्चमूर्ते र्द्वितीयाथ [ग्, घ्: पञ्चमूर्तेर्द्वितीयायाम्] प्रागाग्नेयाम्बुजद्वये

tṛtīyāyāmyasaumyābhyāṃ [gh: tṛtīyāyāmyayā - ityādyardhatrayaṃ galitam] caturdhā koṇakeṣu ca | pañcamūrte rdvitīyātha [g, gh: pañcamūrterdvitīyāyām] prāgāgneyāmbujadvaye

तृतीया याम्यया त्वब्जे चतुर्थी वरुणानिले । उदगीशगताभ्यां तु पद्माभ्यां पञ्च विन्यसेत्

tṛtīyā yāmyayā tvabje caturthī varuṇānile | udagīśagatābhyāṃ tu padmābhyāṃ pañca vinyaset

षण्मूर्तेरीशदिक्पद्मे [क्, ख्: दिशिदिक्पद्मे] द्वितीयां विनिवेश्य च । तृतीयां पूर्वसौम्याभ्यां वह्निवायुगतेषु च

ṣaṇmūrterīśadikpadme [k, kh: diśidikpadme] dvitīyāṃ viniveśya ca | tṛtīyāṃ pūrvasaumyābhyāṃ vahnivāyugateṣu ca

पञ्चमं पश्चिमे याम्ये षष्ठी निर्-ऋतिनिर्गते । ईशपूर्वस्थपद्मानां सप्तमूर्तेस्तु या परा

pañcamaṃ paścime yāmye ṣaṣṭhī nir-ṛtinirgate | īśapūrvasthapadmānāṃ saptamūrtestu yā parā

तृतीयाग्निपदस्थे च चतुर्था दक्षिणे कजे । रक्षोवारुणपद्माभ्यां पञ्चमा कमलोद्भव

tṛtīyāgnipadasthe ca caturthā dakṣiṇe kaje | rakṣovāruṇapadmābhyāṃ pañcamā kamalodbhava

वायव्येऽथ उदक्पद्मे शेषमूर्तीश्च विन्यसेत् । ईशप्रागग्निपद्मेषु यात्वाप्यानिलकेषु च

vāyavye'tha udakpadme śeṣamūrtīśca vinyaset | īśaprāgagnipadmeṣu yātvāpyānilakeṣu ca

द्वयेऽनिले सौम्ययाम्ये अष्टमूर्तेस्सदाऽब्जज । अङ्गीकृत्य पदन्यासमिहोक्तं द्विविधं तु वै

dvaye'nile saumyayāmye aṣṭamūrtessadā'bjaja | aṅgīkṛtya padanyāsamihoktaṃ dvividhaṃ tu vai

सङ्कल्पविहितं मन्त्रं सव्याप्तावात्वया ? यजेत् । शशि ? ब्रह्म समाप्नोति स्वादुष्टादभिरीप्सितं ?

saṅkalpavihitaṃ mantraṃ savyāptāvātvayā ? yajet | śaśi ? brahma samāpnoti svāduṣṭādabhirīpsitaṃ ?

इदमुक्तं समासेन सामान्यं मूर्तिपूजनम् । वक्ष्ये विशेषविन्यासं नवात्वन्यत्र [क्, ख्: मम नवत्वन्यत्र] मण्डले

idamuktaṃ samāsena sāmānyaṃ mūrtipūjanam | vakṣye viśeṣavinyāsaṃ navātvanyatra [k, kh: mama navatvanyatra] maṇḍale

स्थितसञ्चारभेदेन पुनः पुण्येन पद्मज । विन्यस्य कोटरोर्ध्वे च आदिमूर्तिं च मध्यतः

sthitasañcārabhedena punaḥ puṇyena padmaja | vinyasya koṭarordhve ca ādimūrtiṃ ca madhyataḥ

तदीयमथलाखीनं ? स्वस्थानेऽङ्गगणान्न्यस्त् । ततः पत्राष्टके पूज्यं क्रमात् सङ्कर्षणादिकम्

tadīyamathalākhīnaṃ ? svasthāne'ṅgagaṇānnyast | tataḥ patrāṣṭake pūjyaṃ kramāt saṅkarṣaṇādikam

अथ प्राक् पङ्कजे स्वोर्ध्वे यजेत् सङ्कर्षणं द्विज । वासुदेवादिकं कृत्वा तच्छेषं मूर्तिसप्तकम्

atha prāk paṅkaje svordhve yajet saṅkarṣaṇaṃ dvija | vāsudevādikaṃ kṛtvā taccheṣaṃ mūrtisaptakam

तथैवावरणत्वेन यजेत् पत्राष्टकं क्रमात् । एवमेव वराहान्तं क्रमान्मूर्तिगणं यजेत्

tathaivāvaraṇatvena yajet patrāṣṭakaṃ kramāt | evameva varāhāntaṃ kramānmūrtigaṇaṃ yajet

किन्तु कोटरया तस्य मन्त्रमूर्तेर्महात्मनः । विनिवेश्यादिमूर्तिं च समासात् तालकेतुवत्

kintu koṭarayā tasya mantramūrtermahātmanaḥ | viniveśyādimūrtiṃ ca samāsāt tālaketuvat

एवं हि मूर्तिनवकमब्ज * * * * च्छे न ? वशं न्यसेत् । संसारभयभीतं तु सर्वकामफलाप्तये

evaṃ hi mūrtinavakamabja * * * * cche na ? vaśaṃ nyaset | saṃsārabhayabhītaṃ tu sarvakāmaphalāptaye

100

पदानां च विलोमेन यथोद्दिष्टं पुरार्चनम् । वाराहाद् वासुदेवाधि नाथ ? फलवशाद्भवेत्

padānāṃ ca vilomena yathoddiṣṭaṃ purārcanam | vārāhād vāsudevādhi nātha ? phalavaśādbhavet

101

मूलमन्त्रस्य मूर्तीनां सामान्ये गगने सति । मूर्तीनां तु तनुन्यासं प्राप्तादङ्गगणात्तु वै

mūlamantrasya mūrtīnāṃ sāmānye gagane sati | mūrtīnāṃ tu tanunyāsaṃ prāptādaṅgagaṇāttu vai

102

असामान्येषु वैतेषु मालानां प्राङ्गिवेशनम् । कृत्वाऽथ [ग्, घ्: कृत्वाऽथ सप्त पञ्चश्च मूर्तयो विनिवेश्य च] पञ्च सप्त च तृतीये विनिवेश्य च

asāmānyeṣu vaiteṣu mālānāṃ prāṅgiveśanam | kṛtvā'tha [g, gh: kṛtvā'tha sapta pañcaśca mūrtayo viniveśya ca] pañca sapta ca tṛtīye viniveśya ca

103

द्वाविंश [ग्, घ्: द्विविंशसप्त पञ्चस्तु तत्राद्यम्] पञ्चसप्तस्तु तत्राद्यं च प्रभात्मकम् । साकार [क्, ख्: काकारच * * * * वनाम] परमम् चैव नामध्यानोपलक्षितम्

dvāviṃśa [g, gh: dviviṃśasapta pañcastu tatrādyam] pañcasaptastu tatrādyaṃ ca prabhātmakam | sākāra [k, kh: kākāraca * * * * vanāma] paramam caiva nāmadhyānopalakṣitam

104

अपरं कमले स्वेस्वे एकपद्मेऽथ पौष्कर । पद्मन्यासप्रयोगेण दलमूलक्षितौ तु वा

aparaṃ kamale svesve ekapadme'tha pauṣkara | padmanyāsaprayogeṇa dalamūlakṣitau tu vā

105

न्यस्तव्यमर्चनीयं च नानाध्यानोपलक्षितम् । प्रभवस्थितिसंहारन्यासमूर्तियुतस्य च

nyastavyamarcanīyaṃ ca nānādhyānopalakṣitam | prabhavasthitisaṃhāranyāsamūrtiyutasya ca

106

साङ्गस्य मन्त्रनाथस्य न्यासमापेक्षितं द्विधा । सिद्धयेऽर्चननपूर्वाणां कर्मणां नित्यमेव हि

sāṅgasya mantranāthasya nyāsamāpekṣitaṃ dvidhā | siddhaye'rcananapūrvāṇāṃ karmaṇāṃ nityameva hi

107

मूर्तिन्यासस्तु विहितः प्राङ्मूलाङ्गगणात्तु वै । यस्माद्वै मन्त्रवेत्तृणां षाड्गुण्यफलदास्तदा

mūrtinyāsastu vihitaḥ prāṅmūlāṅgagaṇāttu vai | yasmādvai mantravettṛṇāṃ ṣāḍguṇyaphaladāstadā

108

अणिमाद्यां प्रयच्छन्ति तदाङ्गानि महात्मनाम् । मूर्तिभ्यस्त्वविविक्तं यन्मन्त्रेशगुणजं फलम्

aṇimādyāṃ prayacchanti tadāṅgāni mahātmanām | mūrtibhyastvaviviktaṃ yanmantreśaguṇajaṃ phalam

109

तदङ्गानि प्रयच्छन्ति मदमस्फुटमब्जज ? [क्, ख्: मन्त * * * स्फुट मन्त्रमस्फुटं इति स्यात्] । स्थित्यर्थं बहिरङ्गत्वं क्वचिन्मूर्तिभिराश्रितम्

tadaṅgāni prayacchanti madamasphuṭamabjaja ? [k, kh: manta * * * sphuṭa mantramasphuṭaṃ iti syāt] | sthityarthaṃ bahiraṅgatvaṃ kvacinmūrtibhirāśritam

110

अनुग्रहार्थं भक्तानां भोगमोक्षाभिलाषिणाम् । भक्तानां भविनां नाथ [भक्तानां भविमानार्थम्] ह्यन्तरङ्गत्व (स्त्व) मेव हि

anugrahārthaṃ bhaktānāṃ bhogamokṣābhilāṣiṇām | bhaktānāṃ bhavināṃ nātha [bhaktānāṃ bhavimānārtham] hyantaraṅgatva (stva) meva hi

111

स्वयमङ्गीकृतं विप्र तेषां संसारशान्तये । एवं न्यस्यार्चयित्वा तु कुर्याद्भक्तिपुरस्सरम्

svayamaṅgīkṛtaṃ vipra teṣāṃ saṃsāraśāntaye | evaṃ nyasyārcayitvā tu kuryādbhaktipurassaram

112

विशेषपूजनं तन्मे गदतश्चावधारय । हिरण्यमानं रजतैस्सौवर्णैः कमलोत्तमैः

viśeṣapūjanaṃ tanme gadataścāvadhāraya | hiraṇyamānaṃ rajataissauvarṇaiḥ kamalottamaiḥ

113

पद्मरागमहानीलवज्र वैडूर्यभूषितैः । सत्प्रवाल महामुक्ताफलसन्तिच्छ ? [घ्: महानील * * * * फलसंतिच्च] पूजितैः

padmarāgamahānīlavajra vaiḍūryabhūṣitaiḥ | satpravāla mahāmuktāphalasanticcha ? [gh: mahānīla * * * * phalasaṃticca] pūjitaiḥ

114

ततोऽन्यैस्सुशुभैः पुष्पैर्यथाकालोद्भवैर्यजेत् । तुषारक्षारवल्मीक ? [ग्, घ्: क्षोरवल्लीक] मलयारुणवासितैः

tato'nyaissuśubhaiḥ puṣpairyathākālodbhavairyajet | tuṣārakṣāravalmīka ? [g, gh: kṣoravallīka] malayāruṇavāsitaiḥ

115

सुगन्धैर्मधुरैर्धूपैः पट्टवस्त्रानुलेपनैः [ग्, घ्: पट्टवस्त्रं तु] । केयूरकटकैश्चित्रैर्मुकुटैः कङ्कणैस्तथा [क्, ख्: र्मकुलोकङ्कणैः]

sugandhairmadhurairdhūpaiḥ paṭṭavastrānulepanaiḥ [g, gh: paṭṭavastraṃ tu] | keyūrakaṭakaiścitrairmukuṭaiḥ kaṅkaṇaistathā [k, kh: rmakulokaṅkaṇaiḥ]

116

महार्हैस्सुशुभैर्हारैरङ्गुलीयकनूपुरैः । संपूज्य परया भक्त्या नवाब्जोदरगं विभुम्

mahārhaissuśubhairhārairaṅgulīyakanūpuraiḥ | saṃpūjya parayā bhaktyā navābjodaragaṃ vibhum

117

व्यजनैश्चामरैश्छत्रैर्दर्पणैश्शयनैर्ध्वजैः । घण्टाभिः किङ्किणीयुक्तैस्थि (स्सि) तैश्छत्रैर्वितानकैः

vyajanaiścāmaraiśchatrairdarpaṇaiśśayanairdhvajaiḥ | ghaṇṭābhiḥ kiṅkiṇīyuktaisthi (ssi) taiśchatrairvitānakaiḥ

118

नानावर्णपताकाभिरर्धचन्द्रैस्सुबुद्बुदैः । गोभिश्शिवैर्गजैर्यानैर्बहुभिर्बहुभूषणैः

nānāvarṇapatākābhirardhacandraissubudbudaiḥ | gobhiśśivairgajairyānairbahubhirbahubhūṣaṇaiḥ

119

प्रतिग्रहैः [पतद्गूहैः इति स्यात्] पादपीठैः पादुकाभिरुपानहैः । घृतादिकैर्महादीपैरच्छिन्नैरर्चयेद्धरिम्

pratigrahaiḥ [patadgūhaiḥ iti syāt] pādapīṭhaiḥ pādukābhirupānahaiḥ | ghṛtādikairmahādīpairacchinnairarcayeddharim

120

कुसुमप्रग्रहैश्शुभ्रैर्मधुपर्केण वै ततः । षडृतुप्रभवैर्दिव्यैर्नैवेद्यैः पावनैः फलैः

kusumapragrahaiśśubhrairmadhuparkeṇa vai tataḥ | ṣaḍṛtuprabhavairdivyairnaivedyaiḥ pāvanaiḥ phalaiḥ

121

पवित्रैश्शीतलैस्स्वादुयुग्मगन्धैश्च ? पानकैः [क्, ख्, ग्: वानगैः; घ्: पानहैः] । गुलखण्डाचितैर्भक्ष्यैर्बहुभिर्घृतपायसैः

pavitraiśśītalaissvāduyugmagandhaiśca ? pānakaiḥ [k, kh, g: vānagaiḥ; gh: pānahaiḥ] | gulakhaṇḍācitairbhakṣyairbahubhirghṛtapāyasaiḥ

122

सरसाभीरसालाभिः पयसा सुशृतेन च । श्रद्धापूतेन मनसा यष्टव्यमजमव्ययम् [ग्, घ्: यष्टव्यजय * * * *]

*sarasābhīrasālābhiḥ payasā suśṛtena ca | śraddhāpūtena manasā yaṣṭavyamajamavyayam [g, gh: yaṣṭavyajaya * * * ]

123

हेमराजतताम्रोत्थपात्राणि विततानि च । हिरण्यतिलसच्छालिरसा बीजान्वितानि च

hemarājatatāmrotthapātrāṇi vitatāni ca | hiraṇyatilasacchālirasā bījānvitāni ca

124

सफलानि सुपूर्णानि मन्त्रार्थं विनिवेश्य च । लवङ्गतक्कोलैलात्वक्कर्पूरपरिभावितम्

saphalāni supūrṇāni mantrārthaṃ viniveśya ca | lavaṅgatakkolailātvakkarpūraparibhāvitam

125

जातिपूगफलोपेतं सुसुगन्धान्वितं [ग्, घ्: सुसुगन्धच्छदम्] बहु । प्रदद्यात् प्रणतश्चान्ते ताम्बूलं [ग्, घ्: तांबूलीम्] जगतः पतेः

jātipūgaphalopetaṃ susugandhānvitaṃ [g, gh: susugandhacchadam] bahu | pradadyāt praṇataścānte tāmbūlaṃ [g, gh: tāṃbūlīm] jagataḥ pateḥ

126

नानावाद्यविशेषैश्च नृत्तगीतस्तवादिकैः । परितोषं नयेत् सम्यक् पुण्डरीकाक्षमव्ययम्

nānāvādyaviśeṣaiśca nṛttagītastavādikaiḥ | paritoṣaṃ nayet samyak puṇḍarīkākṣamavyayam

127

यद्यदिष्टतमं किञ्चिन्मनसः प्रीतिदं महत् । वाप्य ?मविरुद्धं [ग्, घ्: वापिमपिविरुद्धतं; ख्: वाप्यमविरुद्ध] च तत्तत् सर्वं प्रकल्पयेत्

yadyadiṣṭatamaṃ kiñcinmanasaḥ prītidaṃ mahat | vāpya ?maviruddhaṃ [g, gh: vāpimapiviruddhataṃ; kh: vāpyamaviruddha] ca tattat sarvaṃ prakalpayet

128

कुम्भमण्डलमध्यस्थमन्त्रमूर्ते जनार्दन । अथ त्वत्प्रीतये दानैः हेमानानगरादीकैः ? [ग्, घ्: हेमकानगरा]

kumbhamaṇḍalamadhyasthamantramūrte janārdana | atha tvatprītaye dānaiḥ hemānānagarādīkaiḥ ? [g, gh: hemakānagarā]

129

तन्मयानर्चयेत् तद्वद्विशुद्धेनान्तरात्मना । नवाब्जे मण्डले ह्यस्मिन्नाब्रह्म भुवनादिकम् [ग्, घ्: भुवनान्तिकम्]

tanmayānarcayet tadvadviśuddhenāntarātmanā | navābje maṇḍale hyasminnābrahma bhuvanādikam [g, gh: bhuvanāntikam]

130

पिबतिष्ठत्यनाहूतं ? मन्त्राख्यावरणाद्बहिः । मन्त्राभिमन्त्रितबलैस्सा ? दकाक्षय * * * * * * * *

*pibatiṣṭhatyanāhūtaṃ ? mantrākhyāvaraṇādbahiḥ | mantrābhimantritabalaissā ? dakākṣaya * * * * * * * **

131

आत्मनश्चोपराधाय ? या यज्ञानां ? तु सिद्धये । अस्यादूरतरे यावद्वलयो मन्त्रसंस्कृताः

ātmanaścoparādhāya ? yā yajñānāṃ ? tu siddhaye | asyādūratare yāvadvalayo mantrasaṃskṛtāḥ

132

कीर्तिनाथस्य यागस्य वरदोपरि ? [ग्, घ्: परदोषपरिद्विज] तद्द्विज । यान्तिसिद्धास्तथा मन्त्रे मन्त्रेशैरखिलैर्युताः

kīrtināthasya yāgasya varadopari ? [g, gh: paradoṣaparidvija] taddvija | yāntisiddhāstathā mantre mantreśairakhilairyutāḥ

133

भुवना भुवनेशाश्च नत्वा स्तुत्वेश्वरैस्सह । देवता वसवस्साध्या अग्नयो वायवस्तथा

bhuvanā bhuvaneśāśca natvā stutveśvaraissaha | devatā vasavassādhyā agnayo vāyavastathā

134

कुट्याद्यङ्गादयः [ग्, घ्: तुग्द्याद्यङ्गातयः] कालो भूतभव्यभवात्मकः । नक्षत्राश्चाखिलास्तारा [ग्, घ्: नक्षात्राद्यानवस्तारा] राशयश्चाखिला ग्रहाः

kuṭyādyaṅgādayaḥ [g, gh: tugdyādyaṅgātayaḥ] kālo bhūtabhavyabhavātmakaḥ | nakṣatrāścākhilāstārā [g, gh: nakṣātrādyānavastārā] rāśayaścākhilā grahāḥ

135

आदित्या मारुता रुद्रा मर्त्यास्तु [ग्, घ्: मार्त्यास्तु * * * तथा] च तथाऽश्विनौ । विश्वे देवास्सप्तर्षयः पितरो मुनयस्तथा

ādityā mārutā rudrā martyāstu [g, gh: mārtyāstu * * * tathā] ca tathā'śvinau | viśve devāssaptarṣayaḥ pitaro munayastathā

136

गन्धर्वाप्सरसाङ्गस्थाः किन्नराश्चारणोरगाः । देवा विद्याश्च मनवः स्वाहा [क्, ख्: सा * * * * सिद्धस्वयध्रुवा; ग्, घ्: स्वाहासिद्धस्वयध्रुवा] सिद्धा स्वधा ध्रुवा

gandharvāpsarasāṅgasthāḥ kinnarāścāraṇoragāḥ | devā vidyāśca manavaḥ svāhā [k, kh: sā * * * * siddhasvayadhruvā; g, gh: svāhāsiddhasvayadhruvā] siddhā svadhā dhruvā

137

धर्मस्सरस्वती सोमः खः प्रजापतयो युगाः । ऋक्सामसूक्ताश्छन्दांसि लोकाश्चैव दिशोदश

dharmassarasvatī somaḥ khaḥ prajāpatayo yugāḥ | ṛksāmasūktāśchandāṃsi lokāścaiva diśodaśa

138

द्वीपा नद्यः तदस्थित्वा ? ससमुद्रा [क्, ख्, ग्, घ्: द्युपनस्थोद्यातदस्थित्वा सय्यमुद्रा] च मेदिनी । पर्वतास्तरवो वल्यो रसाश्चौषधयोऽखिलाः

dvīpā nadyaḥ tadasthitvā ? sasamudrā [k, kh, g, gh: dyupanasthodyātadasthitvā sayyamudrā] ca medinī | parvatāstaravo valyo rasāścauṣadhayo'khilāḥ

139

क्षेत्राभ्यायतनास्सर्वे योगपीठस्य नेकशः ? । गावश्चामृतदोहास्तु जङ्गमाजङ्गमं च यत्

kṣetrābhyāyatanāssarve yogapīṭhasya nekaśaḥ ? | gāvaścāmṛtadohāstu jaṅgamājaṅgamaṃ ca yat

140

क्रमेण तस्मादेकैकं स्वनाम्ना तर्पयेद्गणम् । नतिप्रणवगर्भेण भोगकैवल्यमाप्तये ?

krameṇa tasmādekaikaṃ svanāmnā tarpayedgaṇam | natipraṇavagarbheṇa bhogakaivalyamāptaye ?

इति श्रीपञ्चरात्रे पौष्करसंहितायां नवनाभार्चनो नाम एकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīpañcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ navanābhārcano nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ

(समुदित श्लोकसंख्या 143) अथ विंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच पूजितेषु च मन्त्रेषु तर्पितेषु विशेषतः । विधाम्नि [ग्, घ्: स्वधाम्नि] विनियुक्तेषु गणनाथं द्विजोत्तम

(samudita ślokasaṃkhyā 143) atha viṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca pūjiteṣu ca mantreṣu tarpiteṣu viśeṣataḥ | vidhāmni [g, gh: svadhāmni] viniyukteṣu gaṇanāthaṃ dvijottama

विष्वक्सेनाभिधानं यद्विधिदृष्टेन कर्मणा । तदर्चने च सम्पन्ने तर्पणे सविसर्जने

viṣvaksenābhidhānaṃ yadvidhidṛṣṭena karmaṇā | tadarcane ca sampanne tarpaṇe savisarjane

प्राक्सेवनं तदा कुर्यात् तेषां वृत्तसमन्वितम् । तथाऽभिमतसिद्ध्यर्थमर्घ्यपात्रं तु पौष्कर

prāksevanaṃ tadā kuryāt teṣāṃ vṛttasamanvitam | tathā'bhimatasiddhyarthamarghyapātraṃ tu pauṣkara

पौष्कर उवाच किमर्थमाह भगवन् विघ्नच्छेदकरं प्रभुम् । समस्तविघ्ननाथानां परमं कारणं च यत्

pauṣkara uvāca kimarthamāha bhagavan vighnacchedakaraṃ prabhum | samastavighnanāthānāṃ paramaṃ kāraṇaṃ ca yat

विष्वक्सेनस्तु यष्टव्यो भोगभूमौ [ग्, घ्: भोगभूमि] गतेऽच्युते । कैर्द्रव्यैर्विधिना केन कि करोत्यभिपूजितः

viṣvaksenastu yaṣṭavyo bhogabhūmau [g, gh: bhogabhūmi] gate'cyute | kairdravyairvidhinā kena ki karotyabhipūjitaḥ

श्रीभगवानुवाच भविनां बहवो विघ्नास्सद्धर्मविनिवारकाः । न यागयज्ञधर्माद्यैर्मन्ये संसारिणां शुभम्

śrībhagavānuvāca bhavināṃ bahavo vighnāssaddharmavinivārakāḥ | na yāgayajñadharmādyairmanye saṃsāriṇāṃ śubham

तत्प्रवृत्तौ तु ये विघ्नाः प्रोत्साहविनिवारकाः । व्यपयान्ति च ते सर्वे चक्रज्वालाभयार्दिताः

tatpravṛttau tu ye vighnāḥ protsāhavinivārakāḥ | vyapayānti ca te sarve cakrajvālābhayārditāḥ

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ viṣvaksenārcano nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ 20 (cont. 12)

मध्ये नावसरे [ग्, घ्: मध्ये नाक्सरेत्] तेषां भूते वाप्यचये ? सति । तत्सन्निधानसामर्थ्यात् [क्, ख्, ग्, घ्: सत्सन्निधान] क्क दोषः क्व विनायकः

madhye nāvasare [g, gh: madhye nāksaret] teṣāṃ bhūte vāpyacaye ? sati | tatsannidhānasāmarthyāt [k, kh, g, gh: satsannidhāna] kka doṣaḥ kva vināyakaḥ

क्षुद्राश्छिद्रपरा विघ्नास्सुकर्मनियमे स्थिताः । याजिनां फलकालं च प्रवीक्षन्ते बहिर्जिताः

kṣudrāśchidraparā vighnāssukarmaniyame sthitāḥ | yājināṃ phalakālaṃ ca pravīkṣante bahirjitāḥ

प्रागार्जितेन किनापि कर्मणा द्विज सांप्रतम् । अनुभुङ्क्ते [तद्भुक्ते न] फलं यागाद्विविधंचाग्रतस्स्वकम् [ग्, घ्: चाग्रतः स्थितम्]

prāgārjitena kināpi karmaṇā dvija sāṃpratam | anubhuṅkte [tadbhukte na] phalaṃ yāgādvividhaṃcāgratassvakam [g, gh: cāgrataḥ sthitam]

तस्य संरक्षणार्थं तु विष्वक्सेनं तदैव हि । काले यागावसानाख्ये द्वितीये वासरेऽथवा

tasya saṃrakṣaṇārthaṃ tu viṣvaksenaṃ tadaiva hi | kāle yāgāvasānākhye dvitīye vāsare'thavā

कृत्वा निर्व्याकुलं चित्तं यष्टव्यं फलसिद्धये । यागनिर्वर्तनाच्छेषैरासनैरर्घ्यपूर्वकैः [क्, ख्: निर्वर्तनोच्छोषैरम्लानैः]

kṛtvā nirvyākulaṃ cittaṃ yaṣṭavyaṃ phalasiddhaye | yāganirvartanāccheṣairāsanairarghyapūrvakaiḥ [k, kh: nirvartanocchoṣairamlānaiḥ]

उपचारमयैर्भोगैस्सर्वैराभरणादिकैः । नैवेद्यैर्मधुपर्काद्यैर्मुख्यमूर्तेर्निवेदितैः

upacāramayairbhogaissarvairābharaṇādikaiḥ | naivedyairmadhuparkādyairmukhyamūrterniveditaiḥ

द्विजप्रदानशिष्टैस्तु स्वयं प्राशनवर्जितैः । तथा चर्वन्तरस्थैश्च ह्यपरेद्युर्निवेदितैः

dvijapradānaśiṣṭaistu svayaṃ prāśanavarjitaiḥ | tathā carvantarasthaiśca hyaparedyurniveditaiḥ

संस्कृतैरूष्मणोपेतैर्मधुराज्यपरिप्लुतैः । तस्मान्मण्डलमध्ये तु प्राग्दत्वा कमलासन

saṃskṛtairūṣmaṇopetairmadhurājyapariplutaiḥ | tasmānmaṇḍalamadhye tu prāgdatvā kamalāsana

धर्माद्यनन्तपर्यन्तं पञ्चकं नवकं तु वा । सत्त्वेनाच्छादितं पश्चात् केवलानम्बुजं ? स्मरेत्

dharmādyanantaparyantaṃ pañcakaṃ navakaṃ tu vā | sattvenācchāditaṃ paścāt kevalānambujaṃ ? smaret

ऐशानसोमदिङ्मध्ये चतुरश्रपुरेऽथवा । द्वारशोभाग्रनिर्मुक्ते [ग्, घ्: द्वारशोभाश्र] रेखात्रितयभूषिते

aiśānasomadiṅmadhye caturaśrapure'thavā | dvāraśobhāgranirmukte [g, gh: dvāraśobhāśra] rekhātritayabhūṣite

तदन्तरेऽर्धचन्द्रस्थे कमलेऽष्टदलान्विते । साम्राज्ये विनियुक्तं यद्विघ्नानामच्युतेन [ग्, घ्: मच्युतेन तु] तत्

tadantare'rdhacandrasthe kamale'ṣṭadalānvite | sāmrājye viniyuktaṃ yadvighnānāmacyutena [g, gh: macyutena tu] tat

पूजयेद्विधिना शश्वदभीष्टं साधकोऽश्नुते । तस्मान्मन्त्रैस्तदीयैस्तु स्नात्वा पूर्वविधानतः

pūjayedvidhinā śaśvadabhīṣṭaṃ sādhako'śnute | tasmānmantraistadīyaistu snātvā pūrvavidhānataḥ

प्रक्षाल्य पाणिपादौ वा त्वाचम्य न्यासमाचरेत् । तदधिष्ठातृकत्वेन धारणाभिस्स्वविग्रहम्

prakṣālya pāṇipādau vā tvācamya nyāsamācaret | tadadhiṣṭhātṛkatvena dhāraṇābhissvavigraham

शोधयित्वा पुनर्न्यस्य षडङ्गाद्यङ्कुरादितः । प्राग्वदानंदधामा ? च ह्यवतार्य तथा प्रभुम्

śodhayitvā punarnyasya ṣaḍaṅgādyaṅkurāditaḥ | prāgvadānaṃdadhāmā ? ca hyavatārya tathā prabhum

इष्ट्वा हृत्पुण्डरीके तु स्वापेक्षानिष्कलात्मकम् । तमेव [ग्, घ्: तेनैव] सकलत्वेन यातं ध्यात्वा यजेद्बहिः

iṣṭvā hṛtpuṇḍarīke tu svāpekṣāniṣkalātmakam | tameva [g, gh: tenaiva] sakalatvena yātaṃ dhyātvā yajedbahiḥ

नवदूर्वाङ्कुराभं च त्वीषत्पीतलकान्तिधृत् [क्, ख्: त्विषट्पतल] चतुर्दंष्ट्रं चतुर्बाहुं चतुर्मुष्कं चतुर्गतिम्

navadūrvāṅkurābhaṃ ca tvīṣatpītalakāntidhṛt [k, kh: tviṣaṭpatala] caturdaṃṣṭraṃ caturbāhuṃ caturmuṣkaṃ caturgatim

पूर्णाङ्गं केसस्स्किन्धं पृथूरस्स्थलराजितम् । दक्षिणावर्तनिम्नेन नाभिरन्ध्रेण शोभितम् [क्, ख्: पूजितम्]

pūrṇāṅgaṃ kesasskindhaṃ pṛthūrassthalarājitam | dakṣiṇāvartanimnena nābhirandhreṇa śobhitam [k, kh: pūjitam]

आजानुबाहुं श्रीमन्तं पिङ्गलार्चिर्जटाधरम् [क्: प * * * * जटा; ख्: अपिश्मश्रु जटा] । द्रवत्कनकपिङ्गाक्षचुबुकं पृथुनासिकम्

ājānubāhuṃ śrīmantaṃ piṅgalārcirjaṭādharam [k: pa * * * * jaṭā; kh: apiśmaśru jaṭā] | dravatkanakapiṅgākṣacubukaṃ pṛthunāsikam

सितदीर्घनखश्रेणिशोभितं कुटिलभ्रुवम् । मुक्ताविभूषितं मध्ये महारत्नोपसंस्कृतम् [क्, ख्: रत्नोपसंस्थितम्]

sitadīrghanakhaśreṇiśobhitaṃ kuṭilabhruvam | muktāvibhūṣitaṃ madhye mahāratnopasaṃskṛtam [k, kh: ratnopasaṃsthitam]

कुर्याच्च दक्षिणे पक्षे [ग्: दक्षिणे वर्षं तपश्रीवत्स] कृतश्रीवत्समङ्गलम् । असासि [(ख) अमासिकोणि * * * तन्मध्ये; ग्, घ्: अमासितक्योमणि * * * चितन्मध्ये] * * * * * * * * तन्मध्ये कमलालयम् [घ्: कमलातहाम्]

kuryācca dakṣiṇe pakṣe [g: dakṣiṇe varṣaṃ tapaśrīvatsa] kṛtaśrīvatsamaṅgalam | asāsi [(kha) amāsikoṇi * * * tanmadhye; g, gh: amāsitakyomaṇi * * * citanmadhye] * * * * * * * * tanmadhye kamalālayam [gh: kamalātahām]

द्विगुणं ब्रह्मसूत्रं स्यान्नाभेश्चाभिप्रदक्षिणम् । विस्तीर्णगण्डवदनं बालेन्दुकुटिलोपमैः

dviguṇaṃ brahmasūtraṃ syānnābheścābhipradakṣiṇam | vistīrṇagaṇḍavadanaṃ bālendukuṭilopamaiḥ

नवाकशुकारुणाभैर्लोमैस्संपूर्णाविग्रहम् । शोभनेन प्रलम्बेन पृथुना प्रोन्नतेन च

navākaśukāruṇābhairlomaissaṃpūrṇāvigraham | śobhanena pralambena pṛthunā pronnatena ca

माणिक्यकुण्डलाढ्येन युक्तं श्रोत्रद्वयेन तु । मुकुटेनोन्नतेनैव हाराद्यैरुपशोभितम्

māṇikyakuṇḍalāḍhyena yuktaṃ śrotradvayena tu | mukuṭenonnatenaiva hārādyairupaśobhitam

चित्रकौशेयवसनं विचित्रस्रग्विमण्डितम् । प्रलयद्वादशादित्यसहस्रगुणदीधितिम्

citrakauśeyavasanaṃ vicitrasragvimaṇḍitam | pralayadvādaśādityasahasraguṇadīdhitim

ईषदूर्ध्वे तथा तिर्यग्विनिपातितलोचनम् । कुन्देन्दुकान्तिदशनं किञ्चिद्विहसिताननम्

īṣadūrdhve tathā tiryagvinipātitalocanam | kundendukāntidaśanaṃ kiñcidvihasitānanam

स्वभावसौम्यममलं [क्, ख्: मुन्मिन्नम्] मायाक्रोधोपरञ्जितम् । सविलासचलत्पादन्यासस्थानकसंस्थितम्

svabhāvasaumyamamalaṃ [k, kh: munminnam] māyākrodhoparañjitam | savilāsacalatpādanyāsasthānakasaṃsthitam

स्वेनान्तः करणेनैव [ग्, घ्: करणैरेव] भावयन्तं परं पदम् । अङ्गुष्ठेन कनिष्ठान्तमङ्गुलैस्तु [ग्, घ्: त वामपाणौ लता] लतात्रयम्

svenāntaḥ karaṇenaiva [g, gh: karaṇaireva] bhāvayantaṃ paraṃ padam | aṅguṣṭhena kaniṣṭhāntamaṅgulaistu [g, gh: ta vāmapāṇau latā] latātrayam

नामयित्वोन्नता [ग्, घ्: नमयित्वां] चैका घ्राणेन विनियोजिता । सद्विघ्नभीतिप्रदया त्वनया मुद्रयाऽन्वितम्

nāmayitvonnatā [g, gh: namayitvāṃ] caikā ghrāṇena viniyojitā | sadvighnabhītipradayā tvanayā mudrayā'nvitam

रथाङ्गशङ्खहस्तं च लम्बमानगदाधरम् । श्रोणीतटनिविष्टेन सावहेलेन पाणिना

rathāṅgaśaṅkhahastaṃ ca lambamānagadādharam | śroṇītaṭaniviṣṭena sāvahelena pāṇinā

इत्थं रूपधरं देवमनेकाद्भूतविक्रमम् । कर्णिकामध्यगं तस्य हृदाद्यामुख्यमन्त्रवत् ?

itthaṃ rūpadharaṃ devamanekādbhūtavikramam | karṇikāmadhyagaṃ tasya hṛdādyāmukhyamantravat ?

पद्मच्छदान्तरस्थां च तदाकरद्युतिं विना । किन्त्वङ्गानां च सर्वत्र ध्यानमुक्तं सितादिकम्

padmacchadāntarasthāṃ ca tadākaradyutiṃ vinā | kintvaṅgānāṃ ca sarvatra dhyānamuktaṃ sitādikam

गजाननो जयत्सेनो हरिवक्त्रो महाबलः । कालप्रकृतिसंज्ञश्व चतुर्थः [क्, ख्: चत्वारः] कमलोद्भव

gajānano jayatseno harivaktro mahābalaḥ | kālaprakṛtisaṃjñaśva caturthaḥ [k, kh: catvāraḥ] kamalodbhava

गणराजेश्वरा ह्येते चत्वारश्चण्डविग्रहाः । आज्ञाप्रतीक्षकाश्चास्य सुश्वेतचमरोद्यताः

gaṇarājeśvarā hyete catvāraścaṇḍavigrahāḥ | ājñāpratīkṣakāścāsya suśvetacamarodyatāḥ

विनायकादयश्चैव विघ्नेशप्रवरास्तु ये । अमीषां गणनाथानां नित्यमाज्ञानुपालिनाम्

vināyakādayaścaiva vighneśapravarāstu ye | amīṣāṃ gaṇanāthānāṃ nityamājñānupālinām

ईशानादिषु कोणेषु पद्मवाह्यस्थितान्न्यसेत् । वीक्षमाणा विभोर्वक्त्रं तत्तुल्यस्थानकास्थिताः [क्, ख्: तत्तुल्यस्यानके-]

īśānādiṣu koṇeṣu padmavāhyasthitānnyaset | vīkṣamāṇā vibhorvaktraṃ tattulyasthānakāsthitāḥ [k, kh: tattulyasyānake-]

तद्वत् कराङ्कितास्सर्वे किन्तु मुद्राविवर्जिताः । ध्यानमेषां पृथग्भूतं शरीरमवधारय

tadvat karāṅkitāssarve kintu mudrāvivarjitāḥ | dhyānameṣāṃ pṛthagbhūtaṃ śarīramavadhāraya

भीमं द्विपेन्द्रवदनं चतुर्दंष्ट्रं त्रिलोचनम् । कम्बुग्रिवं चतुर्बाहुं पूर्णचन्द्रायुतद्युतिम्

bhīmaṃ dvipendravadanaṃ caturdaṃṣṭraṃ trilocanam | kambugrivaṃ caturbāhuṃ pūrṇacandrāyutadyutim

हारनूपुरकेयूरमेखलादाममण्डितम् । नानास्रग्गन्धवस्त्राढ्यमनौपम्यपराक्रमम्

hāranūpurakeyūramekhalādāmamaṇḍitam | nānāsraggandhavastrāḍhyamanaupamyaparākramam

ध्यायेद्गजाननमतो जयत्सेनं च संस्मरेत् । महत्तुरङ्गवदनं पद्मरागाचलप्रभम्

dhyāyedgajānanamato jayatsenaṃ ca saṃsmaret | mahatturaṅgavadanaṃ padmarāgācalaprabham

द्रवच्चामीकराक्षं च अनेकाद्भुतविक्रमम् । हरिवक्त्रमतो ध्यायेत् सटाच्छुरितमस्तकम्

dravaccāmīkarākṣaṃ ca anekādbhutavikramam | harivaktramato dhyāyet saṭācchuritamastakam

निष्टप्तकनकप्रख्यं घोरघर्घरनिखनम् । मृगराड्वदनं विप्र कल्पान्तानिलवेगिनम्

niṣṭaptakanakaprakhyaṃ ghoraghargharanikhanam | mṛgarāḍvadanaṃ vipra kalpāntānilaveginam

कालप्रकृतिनामानं भावयेदञ्जनाद्रिवत् । दंष्ट्राकरालवदनं पिङ्गलश्मश्रुलोचनम्

kālaprakṛtināmānaṃ bhāvayedañjanādrivat | daṃṣṭrākarālavadanaṃ piṅgalaśmaśrulocanam

झषकुण्डलिनं [क्, ख्: मिषत्कुण्डलिनम्] रौद्रं मीनवन्निम्ननासिकम् । गणराजेश्वरा ह्येते महापुरुषलक्षणैः

jhaṣakuṇḍalinaṃ [k, kh: miṣatkuṇḍalinam] raudraṃ mīnavannimnanāsikam | gaṇarājeśvarā hyete mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ

संयुक्ताश्चाखिलैर्विप्र त्वापादात् कन्धरावधि । यत्किञ्चिन्मण्डनं वस्तु तदाद्योक्तं स्मरेत् त्रिषु

saṃyuktāścākhilairvipra tvāpādāt kandharāvadhi | yatkiñcinmaṇḍanaṃ vastu tadādyoktaṃ smaret triṣu

एतेषामर्चनं कुर्यात् स्वनाम्ना प्रणवादिना । नमोन्तेनाब्जसंभूत नानासिद्धिफलाप्तये

eteṣāmarcanaṃ kuryāt svanāmnā praṇavādinā | namontenābjasaṃbhūta nānāsiddhiphalāptaye

पौष्कर उवाच क एषोऽतुलवीर्यो हि यस्य दूराद् द्रवन्ति च । विघ्ना निमेषमात्रेण त्रैलोक्योन्मूलनक्षमाः

pauṣkara uvāca ka eṣo'tulavīryo hi yasya dūrād dravanti ca | vighnā nimeṣamātreṇa trailokyonmūlanakṣamāḥ

श्रीभगवानुवाच कालवैश्वानराख्या या मूर्तिस्तुर्यात्मनो विभोः । स एष द्विज देवः स्याद्विष्वक्सेनः प्रकीर्तितः

śrībhagavānuvāca kālavaiśvānarākhyā yā mūrtisturyātmano vibhoḥ | sa eṣa dvija devaḥ syādviṣvaksenaḥ prakīrtitaḥ

स्थित आहवनीयादिभेदेन मखयाजिनाम् । पतितं [ग्, घ्: ऋक्पूतम्] हुतमादाय तर्पयत्यखिलं जगत्

sthita āhavanīyādibhedena makhayājinām | patitaṃ [g, gh: ṛkpūtam] hutamādāya tarpayatyakhilaṃ jagat

एवं मन्त्रमयाद्यागात् सात्त्विकात् ब्रह्मभावितात् [क्, ख्: सात्विका ब्रमभविनः] । संप्राप्य गुरुमूर्तेर्वै [ग्, घ्: गुरुदत्तेर्वै] प्रापणं मन्त्रसत्कृतम् [ग्, घ्: संस्कृतम्]

evaṃ mantramayādyāgāt sāttvikāt brahmabhāvitāt [k, kh: sātvikā bramabhavinaḥ] | saṃprāpya gurumūrtervai [g, gh: gurudattervai] prāpaṇaṃ mantrasatkṛtam [g, gh: saṃskṛtam]

अनाहूतामराणां च सर्वलोकनिवासिनाम् । स्वयं संविभजत्याशु तदनुग्रहकाम्यया

anāhūtāmarāṇāṃ ca sarvalokanivāsinām | svayaṃ saṃvibhajatyāśu tadanugrahakāmyayā

पौष्कर उवाच सर्वासां मन्त्रमूर्तीनां मध्ये मुख्यपरा त्वया । मूर्तिरेका समुद्दिष्टा वासुदेवाख्यलक्षणा

pauṣkara uvāca sarvāsāṃ mantramūrtīnāṃ madhye mukhyaparā tvayā | mūrtirekā samuddiṣṭā vāsudevākhyalakṣaṇā

तद्दत्तशिष्टैर्निर्दिष्टं विष्वक्सेनस्य चार्चनम् । यथा पृथक्पृथग्यागो [यागः साधकः इति साधु] मूर्तीनां साधकः प्रभो

taddattaśiṣṭairnirdiṣṭaṃ viṣvaksenasya cārcanam | yathā pṛthakpṛthagyāgo [yāgaḥ sādhakaḥ iti sādhu] mūrtīnāṃ sādhakaḥ prabho

कुर्याद्वा व्यूहभेदेन मन्त्रसङ्घस्य पूजनम् । अन्योन्याङ्गानि फालेन मुख्यतन्त्रत्रिकस्य च

kuryādvā vyūhabhedena mantrasaṅghasya pūjanam | anyonyāṅgāni phālena mukhyatantratrikasya ca

1954

यदि येनार्चितं तस्य कुर्यात् पुष्पादिकेन वै

yadi yenārcitaṃ tasya kuryāt puṣpādikena vai

श्रीभगवानुवाच सर्वत्र सर्वदा विप्र केवलस्य प्रदास्य च ? । आराध्य मन्त्रनाथस्य प्रागाभूतस्य ? मध्यतः

śrībhagavānuvāca sarvatra sarvadā vipra kevalasya pradāsya ca ? | ārādhya mantranāthasya prāgābhūtasya ? madhyataḥ

बहिर्व्याहृतये तस्य मुख्यत्वान्नापरस्य [क्, ख्: मुख्यत्वेनापरस्य] च । परत्वमेव सर्वत्र त्वाराधनवशात् स्थितम्

bahirvyāhṛtaye tasya mukhyatvānnāparasya [k, kh: mukhyatvenāparasya] ca | paratvameva sarvatra tvārādhanavaśāt sthitam

भावांशकवशाच्चैव नानाकर्मवशादपि । मन्त्राणां मन्त्रमूर्तीनां व्यूहानामब्जसंभव

bhāvāṃśakavaśāccaiva nānākarmavaśādapi | mantrāṇāṃ mantramūrtīnāṃ vyūhānāmabjasaṃbhava

तथैवाखिलतत्त्वानामौपाधिकमुदाहृतम् [क्, ग्: -मेवादिक] । परत्वमब्जसंभूत न कश्चित्तत्त्वतः परम्

tathaivākhilatattvānāmaupādhikamudāhṛtam [k, g: -mevādika] | paratvamabjasaṃbhūta na kaścittattvataḥ param

मुक्त्वैकं वासुदेवाख्यमध्यक्षान्तं सदोदितम् । सद्विरूपं चतुर्व्यूहं प्रभवाप्ययलक्षणम्

muktvaikaṃ vāsudevākhyamadhyakṣāntaṃ sadoditam | sadvirūpaṃ caturvyūhaṃ prabhavāpyayalakṣaṇam

समत्वं सति भेदे वै चतुर्णां येऽत्र सर्वदा । यद्ब्रह्मण्याधिपत्येन पिण्डीकृत्येथ ? [क्, ख्: पिण्डीकृत्येत पवतः] पत्रवत्

samatvaṃ sati bhede vai caturṇāṃ ye'tra sarvadā | yadbrahmaṇyādhipatyena piṇḍīkṛtyetha ? [k, kh: piṇḍīkṛtyeta pavataḥ] patravat

चित्ते ते पूर्णषाड्गुण्यसलक्षण * * * * [क्: तक्षण * * *; ख्: लक्षणम * * *; ग्, घ्: लक्षणमनेश्वरम् ] । प्रवृत्तिकालादारभ्य त्वात्मकालावसानकम्

*citte te pūrṇaṣāḍguṇyasalakṣaṇa * * * * [k: takṣaṇa * * *; kh: lakṣaṇama * * ; g, gh: lakṣaṇamaneśvaram ] | pravṛttikālādārabhya tvātmakālāvasānakam

यत्रावकाशे विघ्नानां तद्विद्या ? न कदाचन । वैभवं देवताचक्रं दूरे तिष्ठति यत्र वै

yatrāvakāśe vighnānāṃ tadvidyā ? na kadācana | vaibhavaṃ devatācakraṃ dūre tiṣṭhati yatra vai

समाराधनकाले तु तत्रेन्द्रादिषु को कथा [क्, ख्: तत्रेन्द्रादि * * * तथा] । तत्र दायान्वयं ? [ग्, घ्: तत्तदाधामयम्] सिद्धमनिच्छातोऽपवर्गदम्

samārādhanakāle tu tatrendrādiṣu ko kathā [k, kh: tatrendrādi * * * tathā] | tatra dāyānvayaṃ ? [g, gh: tattadādhāmayam] siddhamanicchāto'pavargadam

आमूलाद्ब्रह्मनिष्ठं च निर्मुक्तमखिलैः परैः । अन्त एव हि तद्व्यूहे नार्चना विहिता [क्, ख्: नानाविहितता] द्विज

āmūlādbrahmaniṣṭhaṃ ca nirmuktamakhilaiḥ paraiḥ | anta eva hi tadvyūhe nārcanā vihitā [k, kh: nānāvihitatā] dvija

ईषद्रागा तु विद्यानां देवतानां कदाचन । तथैव विष्वक्सेनस्य गणवृन्दावृतस्य च

īṣadrāgā tu vidyānāṃ devatānāṃ kadācana | tathaiva viṣvaksenasya gaṇavṛndāvṛtasya ca

अस्मात् परतराद्व्यूहात् सुसूक्ष्माद्वा सविग्रहः । गत्यै नित्योदिता * * * * स्तु संयुक्तात् सर्वसिद्धिदा

asmāt paratarādvyūhāt susūkṣmādvā savigrahaḥ | gatyai nityoditā * * * * stu saṃyuktāt sarvasiddhidā

मोक्षाद्यभीष्टसिध्यर्थमेकैकं यदि पूज्यते । द्वितयं त्रितयं वाऽपि भिन्नभावनया द्विज

mokṣādyabhīṣṭasidhyarthamekaikaṃ yadi pūjyate | dvitayaṃ tritayaṃ vā'pi bhinnabhāvanayā dvija

तत्र न्यासादिकैर्भागैर्विघ्नारियजनान्तिकैः । विना न सिद्धिं यद्यज्ञं जायते युगकोटिभिः

tatra nyāsādikairbhāgairvighnāriyajanāntikaiḥ | vinā na siddhiṃ yadyajñaṃ jāyate yugakoṭibhiḥ

पौष्कर उवाच अस्य व्यूहत्रयस्य स्यात् सकाशाच्च सनातनः । भेदनित्योदितान्यायं ? श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम्

pauṣkara uvāca asya vyūhatrayasya syāt sakāśācca sanātanaḥ | bhedanityoditānyāyaṃ ? śrotumicchāmi sāmpratam

श्रीभगवानुवाच यदिदं च समुद्दिष्टमनौपम्यमतीन्द्रियम् । संशान्तपरमानन्दं स्वरूपं च सदोदितम्

śrībhagavānuvāca yadidaṃ ca samuddiṣṭamanaupamyamatīndriyam | saṃśāntaparamānandaṃ svarūpaṃ ca sadoditam

सौदामिनीचयार्काग्निपूर्णचन्द्रायुतद्युति । सूक्ष्मसंज्ञं द्वितीयं स्यात् [ग्, घ्: यत्तदुदेत्यस्तमेति च] तदुदेत्यस्तमेति च

saudāminīcayārkāgnipūrṇacandrāyutadyuti | sūkṣmasaṃjñaṃ dvitīyaṃ syāt [g, gh: yattadudetyastameti ca] tadudetyastameti ca

लाञ्छनाम्बरवर्णाद्यैर्यदन्योन्यैः पृथक् पृथक् । कालेन [क्, ख्: कूलेन] कृतकृत्यत्वं ? [ग्, घ्: कृतकृत्यर्थम्] मुक्तो रोगादिकैर्मलैः

lāñchanāmbaravarṇādyairyadanyonyaiḥ pṛthak pṛthak | kālena [k, kh: kūlena] kṛtakṛtyatvaṃ ? [g, gh: kṛtakṛtyartham] mukto rogādikairmalaiḥ

प्रभवेन [ग्, घ्: विभवेन] समायुक्ता ? प्रत्यस्तमितसर्वदा ? । मुनिसङ्गे परे धाम्नि विकल्पगगना द्विज ?

prabhavena [g, gh: vibhavena] samāyuktā ? pratyastamitasarvadā ? | munisaṅge pare dhāmni vikalpagaganā dvija ?

1974

पौष्कर उवाच त्वया मण्डलयागेषु विष्वक्सेनार्चनादिकैः । * * * * * * * * * * * * * * * * [अत्र पौष्करप्रश्नस्य शेषभागो लुप्तः]

pauṣkara uvāca tvayā maṇḍalayāgeṣu viṣvaksenārcanādikaiḥ | * * * * * * * * * * * * * * * * [atra pauṣkarapraśnasya śeṣabhāgo luptaḥ]

- - - - [अत्र भगवदुत्तरस्य आदिभागः गलितः] । नामनाशागणं सर्वं ध्वंसयन्ति सदैव हि

** * * * * * * * * * * * * * * * [atra bhagavaduttarasya ādibhāgaḥ galitaḥ] | nāmanāśāgaṇaṃ sarvaṃ dhvaṃsayanti sadaiva hi*

तस्माद्ददाति योऽन्येषां स्वयमश्नाति वाऽधमः [क्, ख्: वाधमम्] । मोहादुपेक्षते वाऽपि स याति नरकेऽधमः

tasmāddadāti yo'nyeṣāṃ svayamaśnāti vā'dhamaḥ [k, kh: vādhamam] | mohādupekṣate vā'pi sa yāti narake'dhamaḥ

आश्रयोर्थतनाकार्यः ? परिवारस्सदैव हि । तस्या द्विदेवतेन्द्रस्य तद्देवस्य ? तथैव हि

āśrayorthatanākāryaḥ ? parivārassadaiva hi | tasyā dvidevatendrasya taddevasya ? tathaiva hi

स्वयं सङ्कल्पितस्य प्राक् शासनेनापि तस्य वा । कृतस्य श्रद्धयाऽनन्दनानारूपस्य पौष्कर

svayaṃ saṅkalpitasya prāk śāsanenāpi tasya vā | kṛtasya śraddhayā'nandanānārūpasya pauṣkara

1979

दधिभक्षफलाद्यस्य [क्, ख्: पदपक्ष; ग्, घ्: दधिपक्ष] देवान्नस्य विशेषतः

dadhibhakṣaphalādyasya [k, kh: padapakṣa; g, gh: dadhipakṣa] devānnasya viśeṣataḥ

पौष्कर उवाच देवद्रव्यं तु किं नाथ देवस्वं च किमुच्यते । गणान्नं [क्, ख्: गणं च न] च निषिद्धं च भक्तानं भक्तवत्सल

pauṣkara uvāca devadravyaṃ tu kiṃ nātha devasvaṃ ca kimucyate | gaṇānnaṃ [k, kh: gaṇaṃ ca na] ca niṣiddhaṃ ca bhaktānaṃ bhaktavatsala

श्रीभगवानुवाच यत् कोषे विद्यते किञ्चित् पत्रालङ्कारपूर्वकम् । लग्नं च भवमूर्तौ तत् प्रसादेन ममान्तरे

śrībhagavānuvāca yat koṣe vidyate kiñcit patrālaṅkārapūrvakam | lagnaṃ ca bhavamūrtau tat prasādena mamāntare

विपणे वा तदीये च देवद्रव्यं तु विद्धि तत् । नगरग्रामपर्यन्तविषये गोगजादयः

vipaṇe vā tadīye ca devadravyaṃ tu viddhi tat | nagaragrāmaparyantaviṣaye gogajādayaḥ

शालिसस्येक्षुपुष्पाद्या दासीदासाः कुटुम्बिनः । सत्संबन्धं च वाणिज्यं [क्, ख्: तत्संबन्धं च व * * * पुत्र पशुबान्धवाः] सपुत्रपशुबान्धवम्

śālisasyekṣupuṣpādyā dāsīdāsāḥ kuṭumbinaḥ | satsaṃbandhaṃ ca vāṇijyaṃ [k, kh: tatsaṃbandhaṃ ca va * * * putra paśubāndhavāḥ] saputrapaśubāndhavam

देवस्वं च विरुद्धं यत् सिद्धानामपि पापकृत् । स्वदत्तं परदत्तं वा यत्नात् तत् परिवर्जयेत्

devasvaṃ ca viruddhaṃ yat siddhānāmapi pāpakṛt | svadattaṃ paradattaṃ vā yatnāt tat parivarjayet

दोषदं चापि माद्यस्मा ? [क्, ख्: दोषा * * * ञ्चापि * * * माद्यस्मात्; ग्, घ्: कामस्मात्] दक्षय्यनरकप्रदम् । प्राक् प्रवृत्तमतस्तस्मिन् निबन्धा ? देवतागृहे

doṣadaṃ cāpi mādyasmā ? [k, kh: doṣā * * * ñcāpi * * * mādyasmāt; g, gh: kāmasmāt] dakṣayyanarakapradam | prāk pravṛttamatastasmin nibandhā ? devatāgṛhe

प्रयत्नात् पोषणीयं च योति ? नूनमथा यथा ? । प्रवृत्तकार्याकरणाद्वैष्णवायतनेषु च

prayatnāt poṣaṇīyaṃ ca yoti ? nūnamathā yathā ? | pravṛttakāryākaraṇādvaiṣṇavāyataneṣu ca

प्राप्नोति सुमहद्दोषं राजा राजपदेषु च । यथा तद्बिपुला [ग्, घ्: यद्धनविपुला] कीर्तिस्तथा चेहाक्षयं सुखम् [घ्: शुभम्]

prāpnoti sumahaddoṣaṃ rājā rājapadeṣu ca | yathā tadbipulā [g, gh: yaddhanavipulā] kīrtistathā cehākṣayaṃ sukham [gh: śubham]

1988

देहान्ते शुभमाप्नोति प्राक्प्रवृत्तस्य पालनात्

dehānte śubhamāpnoti prākpravṛttasya pālanāt

पौष्कर उवाच दानं संप्राशनं प्रोक्तं देवान्नस्य [ग्, घ्: देवतास्य] पुरा त्वया । तस्याधुना जगन्नाथ निषेधः कथ्यते कथम्

pauṣkara uvāca dānaṃ saṃprāśanaṃ proktaṃ devānnasya [g, gh: devatāsya] purā tvayā | tasyādhunā jagannātha niṣedhaḥ kathyate katham

श्रीभगवानुवाच प्राक्साधितं च यागार्थं देवतानां प्रयत्नतः । तत्सन्तर्पणपर्यन्तं यावद्देवान्नमुच्यते

śrībhagavānuvāca prāksādhitaṃ ca yāgārthaṃ devatānāṃ prayatnataḥ | tatsantarpaṇaparyantaṃ yāvaddevānnamucyate

अन्यथा भक्षणं तस्य यदि मोहात् कृतं द्विज । प्रायश्चित्तशतैश्चीर्णैश्शुद्धिर्भवति मानवः

anyathā bhakṣaṇaṃ tasya yadi mohāt kṛtaṃ dvija | prāyaścittaśataiścīrṇaiśśuddhirbhavati mānavaḥ

मन्त्रसन्तर्पणादन्ते याजिनां यजतां वर । गर्वबुद्धिविमुक्तानां भक्षणं सर्वशुद्धिकृत्

mantrasantarpaṇādante yājināṃ yajatāṃ vara | garvabuddhivimuktānāṃ bhakṣaṇaṃ sarvaśuddhikṛt

पावनं शुद्धिदं पुण्यं भूतिभृत्यभिवृद्धिदम् [ग्, घ्: भूमिभृत्यभि] । भक्षणं यद्यपि प्राप्तं नैवेद्यस्य च सर्वदा

pāvanaṃ śuddhidaṃ puṇyaṃ bhūtibhṛtyabhivṛddhidam [g, gh: bhūmibhṛtyabhi] | bhakṣaṇaṃ yadyapi prāptaṃ naivedyasya ca sarvadā

गुर्वादीनां तथाऽन्येषां भक्तानां तत्त्वतोऽब्जज । तत्रापि साधकानां च निषिद्धं वन्दनं विना

gurvādīnāṃ tathā'nyeṣāṃ bhaktānāṃ tattvato'bjaja | tatrāpi sādhakānāṃ ca niṣiddhaṃ vandanaṃ vinā

1995

अथ वासादृतेऽन्यत्र नित्यनैमित्तिकार्चने

atha vāsādṛte'nyatra nityanaimittikārcane

पौष्कर उवाच हेतुना केन भगवन् निषिद्धं साधकस्य च । मन्त्रपूतं तु नैवेद्यमत्र मे संशयो महान्

pauṣkara uvāca hetunā kena bhagavan niṣiddhaṃ sādhakasya ca | mantrapūtaṃ tu naivedyamatra me saṃśayo mahān

श्रीभगवानुवाच नाप्रार्थितं गृहीतव्यं पुष्पमात्रं कदाचन । स वै ? मन्त्रेण विभवाद्ग्राह्यं [ग्, घ्: विभवोदग्रात्] केचिद्दिगाजिना ?

śrībhagavānuvāca nāprārthitaṃ gṛhītavyaṃ puṣpamātraṃ kadācana | sa vai ? mantreṇa vibhavādgrāhyaṃ [g, gh: vibhavodagrāt] keciddigājinā ?

100

नैवेद्याद्यखिलानां च भोगानां भावितात्मनाम् । गुरुणा प्रार्थना [क्, ख्: प्रार्थनां कुर्यात्] कार्या मन्त्रेशस्य पुनः पुनः

naivedyādyakhilānāṃ ca bhogānāṃ bhāvitātmanām | guruṇā prārthanā [k, kh: prārthanāṃ kuryāt] kāryā mantreśasya punaḥ punaḥ

101

स सर्वतस्स्वतन्त्रत्वात् तत्सिद्धत्वान्न दोषभाक् । लब्धान्तरे यथा मन्त्री नृपेन्द्रात् सर्व मध्यगे [ग्, घ्: मध्यते]

sa sarvatassvatantratvāt tatsiddhatvānna doṣabhāk | labdhāntare yathā mantrī nṛpendrāt sarva madhyage [g, gh: madhyate]

102

स न रुप्यति वै तस्य एवं मन्त्रेश्वरो गुरोः । फलपर्यवसानं च सेवार्थं यस्समुद्यतः

sa na rupyati vai tasya evaṃ mantreśvaro guroḥ | phalaparyavasānaṃ ca sevārthaṃ yassamudyataḥ

103

न तेन प्रार्थना कार्या स्वल्पेऽप्यर्थे नृपस्य च । संप्रयच्छेत् प्रसन्नश्चेत् स्वयं तुष्टमयो ? यदि

na tena prārthanā kāryā svalpe'pyarthe nṛpasya ca | saṃprayacchet prasannaścet svayaṃ tuṣṭamayo ? yadi

104

प्रसादमिति [क्, ख्: प्रस * * * वै ब्रूया * * * चाभि] वै ब्रूयात् शिरसा चाभिनन्दयन् [ग्, घ्: चाभिनन्द्य यत् ] । नाभिं ? कुर्याच्च मेधावी महार्थफललंपका ?

prasādamiti [k, kh: prasa * * * vai brūyā * * * cābhi] vai brūyāt śirasā cābhinandayan [g, gh: cābhinandya yat ] | nābhiṃ ? kuryācca medhāvī mahārthaphalalaṃpakā ?

105

एवं मन्त्रव्रतपरो [क्, ख्: एवं मन्त्रावृत] यमाचरति साधकः । अचिरात् सिद्धिमाप्नोति मन्त्रमूर्तेः प्रसादतः

evaṃ mantravrataparo [k, kh: evaṃ mantrāvṛta] yamācarati sādhakaḥ | acirāt siddhimāpnoti mantramūrteḥ prasādataḥ

106

पौष्कर उवाच आराध्यमूर्तेर्मन्त्रस्तु नैवेद्यस्य [क्, ख्: नैवेद्यस्तु] जगत्पते । विनियोगं महाज्ञानमपि [क्, ख्: महा * * * नमपि] शिष्टस्य का गतिः

pauṣkara uvāca ārādhyamūrtermantrastu naivedyasya [k, kh: naivedyastu] jagatpate | viniyogaṃ mahājñānamapi [k, kh: mahā * * * namapi] śiṣṭasya kā gatiḥ

107

श्रीभगवानुवाच मण्डलावयवेशानां बाह्याधारसशक्तिषु [ग्, घ्: बाह्या * * * शशक्तिषु] । गुर्वादिकालनाथानां दत्तं यद्विभवे सति

śrībhagavānuvāca maṇḍalāvayaveśānāṃ bāhyādhārasaśaktiṣu [g, gh: bāhyā * * * śaśaktiṣu] | gurvādikālanāthānāṃ dattaṃ yadvibhave sati

108

दद्यात् [क्, ख्: विद्यात्] तद्ब्रह्मचारीणां भक्तानां भावितात्मनाम् । हृदयादिदृगन्तानामङ्गानां यन्निवेदितम्

dadyāt [k, kh: vidyāt] tadbrahmacārīṇāṃ bhaktānāṃ bhāvitātmanām | hṛdayādidṛgantānāmaṅgānāṃ yanniveditam

109

श्रियादि मूर्तिकान्तानां [ग्: मूर्तकान्तानाम्] तथा व्यूहाख्यमूर्तिषु । विहितं पुत्रकाणां तद्दानकर्मणि सर्वदा

śriyādi mūrtikāntānāṃ [g: mūrtakāntānām] tathā vyūhākhyamūrtiṣu | vihitaṃ putrakāṇāṃ taddānakarmaṇi sarvadā

110

चक्राद्यायुधजातस्य मन्त्रोपकरणस्य च । भोगस्थानावतीर्णस्य यत्तत् सामाधिना [ग्: सम्मर्थिनां; घ्: विभूतिनाम्] स्मृतम्

cakrādyāyudhajātasya mantropakaraṇasya ca | bhogasthānāvatīrṇasya yattat sāmādhinā [g: sammarthināṃ; gh: vibhūtinām] smṛtam

111

गणचक्रदिगीशास्त्रद्वार्स्थानां क्षेत्रियस्य [क्, ख्: क्षेत्रियस्य इत्याद्यर्धचतुष्टयं गलितम्] यत् । दत्तं तत् क्षेत्रियादीनां वैष्णवानां विभज्य च

gaṇacakradigīśāstradvārsthānāṃ kṣetriyasya [k, kh: kṣetriyasya ityādyardhacatuṣṭayaṃ galitam] yat | dattaṃ tat kṣetriyādīnāṃ vaiṣṇavānāṃ vibhajya ca

112

एतद्विसर्जनात् पूर्वं विहितं कमलोद्भव । प्रतिषिद्धं च सर्वेषां मन्त्र चक्रे विसर्जिते [क्, ख्: * * * क्षेत्रविसर्जने]

etadvisarjanāt pūrvaṃ vihitaṃ kamalodbhava | pratiṣiddhaṃ ca sarveṣāṃ mantra cakre visarjite [k, kh: * * * kṣetravisarjane]

113

यस्मादायान्ति भूतानि कोटिशस्समनन्तरम् । विष्णुपार्षदपूर्वाणां तादर्थ्येनाब्जसंभव

yasmādāyānti bhūtāni koṭiśassamanantaram | viṣṇupārṣadapūrvāṇāṃ tādarthyenābjasaṃbhava

114

पवित्रता न तद्वीर्या [ग्, घ्: पवित्रतान्ततद्वीर्या] भ्रात्वा ? संभूषयन्ति च । जलजानां परीवारसत्त्वानामनुकम्पया

pavitratā na tadvīryā [g, gh: pavitratāntatadvīryā] bhrātvā ? saṃbhūṣayanti ca | jalajānāṃ parīvārasattvānāmanukampayā

115

दत्तशिष्टमतस्सर्वं दत्तं वाऽप्यव्ययाक्षयम् । समभृत्य ? च निष्पिष्य ह्यगाधेऽम्भसि यत्नतः

dattaśiṣṭamatassarvaṃ dattaṃ vā'pyavyayākṣayam | samabhṛtya ? ca niṣpiṣya hyagādhe'mbhasi yatnataḥ

116

अर्चासंरुद्धमन्त्राणां [ग्, घ्: सं रुद्र] दत्तस्य विहितं सदा । दानं तदाश्रितानां वै भूतानां पूर्वरूपिणाम्

arcāsaṃruddhamantrāṇāṃ [g, gh: saṃ rudra] dattasya vihitaṃ sadā | dānaṃ tadāśritānāṃ vai bhūtānāṃ pūrvarūpiṇām

117

तत्सेवकानां च तथा नृत्तगेयरतात्मनाम् । प्रार्थयन्त्यपि [क्, ख्, ग्: प्रार्थयन्त्यभि] भक्तानां विप्रग्रामनिवासिनाम्

tatsevakānāṃ ca tathā nṛttageyaratātmanām | prārthayantyapi [k, kh, g: prārthayantyabhi] bhaktānāṃ vipragrāmanivāsinām

118

तस्मान्मन्त्रेश दृक्पूतं [क्, ख्: दिक्पूतम्] नैवेद्यं पावनं परम् । कुरुते कायशुद्धिं च तच्छुद्ध्या काललाघवम् [क्, तच्छूध्या * * * ख]

tasmānmantreśa dṛkpūtaṃ [k, kh: dikpūtam] naivedyaṃ pāvanaṃ param | kurute kāyaśuddhiṃ ca tacchuddhyā kālalāghavam [k, tacchūdhyā * * * kha]

119

निर्मुक्तवित्तदोषाणामचिराद्भवते शुभम् । यदप्येवं महत् तस्य तथाऽपि कमलोद्भव

nirmuktavittadoṣāṇāmacirādbhavate śubham | yadapyevaṃ mahat tasya tathā'pi kamalodbhava

120

प्रदानाच्चोदनाच्चैव श्रेयांस्त्यागो हि पूर्वात् । न येन लोभो लोकस्य दोषस्योपरि संभवेत्

pradānāccodanāccaiva śreyāṃstyāgo hi pūrvāt | na yena lobho lokasya doṣasyopari saṃbhavet

121

भवेत् तल्लोभमुक्तानामतीव विमला मतिः । या या वेत्ति परप्राप्तिफलदं [ग्, घ्: यथा वेत्ति फलप्राप्ति] कर्म शाश्वतम्

bhavet tallobhamuktānāmatīva vimalā matiḥ | yā yā vetti paraprāptiphaladaṃ [g, gh: yathā vetti phalaprāpti] karma śāśvatam

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ vṛttivicāro nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ 25

(समुदितश्लोकसंख्या 123 ) अथ एकविंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच देव त्वया शक्तिचयः [क्, ख्: शक्तितया; ग्: शक्तितयो; घ्: शक्तितयोपरासकृस] पुरा तु समुदीरितः । तस्याहं श्रोतुम्च्छामि सविन्यासं च लक्षणम्

(samuditaślokasaṃkhyā 123 ) atha ekaviṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca deva tvayā śakticayaḥ [k, kh: śaktitayā; g: śaktitayo; gh: śaktitayoparāsakṛsa] purā tu samudīritaḥ | tasyāhaṃ śrotumcchāmi savinyāsaṃ ca lakṣaṇam

श्रीभगवानुवाच सर्वसंपत्प्रदा लक्ष्मीः पुष्टिः परमसिद्धिदा । कान्तिः प्रभा मतिश्शक्तिः [ग्, घ्: प्रभामितिश्शक्तिः] क्रियेच्छा महिमोन्नतिः

śrībhagavānuvāca sarvasaṃpatpradā lakṣmīḥ puṣṭiḥ paramasiddhidā | kāntiḥ prabhā matiśśaktiḥ [g, gh: prabhāmitiśśaktiḥ] kriyecchā mahimonnatiḥ

स्वधा विद्याणिसा माया [क्, ख्: विद्यारणीमया] मूर्तिह्रींश्श्रीः [क्, ख्: मूर्तिह्रींः श्रीस्तुलाद्युती] कला द्युतिः । निष्ठा ऋज्वी रुचिश्चेष्टा शोभा शुद्धिर्विभूत्यतः

svadhā vidyāṇisā māyā [k, kh: vidyāraṇīmayā] mūrtihrīṃśśrīḥ [k, kh: mūrtihrīṃḥ śrīstulādyutī] kalā dyutiḥ | niṣṭhā ṛjvī ruciśceṣṭā śobhā śuddhirvibhūtyataḥ

वृत्तिर्व्याप्तिर्गतिस्सुप्तिर्भागा वागीश्वरी रतिः । सिद्धिर्नतिः [क्, ख्: सिद्धि * * * * क्रीडा] प्लुतिः क्रीडा संपत् कीर्तिश्शिखा मतिः

vṛttirvyāptirgatissuptirbhāgā vāgīśvarī ratiḥ | siddhirnatiḥ [k, kh: siddhi * * * * krīḍā] plutiḥ krīḍā saṃpat kīrtiśśikhā matiḥ

गायत्री चापि मर्यादा सृष्टिश्चेत्यब्जसंभव [ग्, घ्: सृष्टिश्चेत्यब्ज] । पूर्वमात्मगुणत्वेन मन्त्रदेहं स्मरेद्धिया [क्, ख्: स्मरेच्छ्रिया]

gāyatrī cāpi maryādā sṛṣṭiścetyabjasaṃbhava [g, gh: sṛṣṭiścetyabja] | pūrvamātmaguṇatvena mantradehaṃ smareddhiyā [k, kh: smarecchriyā]

आभिरापूरितं कृत्स्नममूर्ताभिस्सदैव हि । एतत् सामान्य संयोगं [क्, ख्: संयोगं * * * पौष्कर] शक्तिश्चक्रस्य पौष्कर

ābhirāpūritaṃ kṛtsnamamūrtābhissadaiva hi | etat sāmānya saṃyogaṃ [k, kh: saṃyogaṃ * * * pauṣkara] śaktiścakrasya pauṣkara

सह मन्त्रगणेनैव विशेषमधुनोच्यते । आदि मूर्तिन्नसन्तुष्टं ? [ग्, घ्: मूर्तिन्नसंसृष्ट] दक्षिणोत्तरविन्यसेत्

saha mantragaṇenaiva viśeṣamadhunocyate | ādi mūrtinnasantuṣṭaṃ ? [g, gh: mūrtinnasaṃsṛṣṭa] dakṣiṇottaravinyaset

लक्ष्मी पुष्टिद्वयाख्यं [क्, ख्: दाच्छयाख्यम्] यद्यत्नेनावकराश्रयम् [क्, ख्: यत्नेनावत्तरा; घ्: यत्नेनावत् कराश्रियम्] । अष्टदिक्ष्वष्टकं न्यस्येत् केसराग्रात् श्रुतक्रमात्

lakṣmī puṣṭidvayākhyaṃ [k, kh: dācchayākhyam] yadyatnenāvakarāśrayam [k, kh: yatnenāvattarā; gh: yatnenāvat karāśriyam] | aṣṭadikṣvaṣṭakaṃ nyasyet kesarāgrāt śrutakramāt

दलमध्ये हृदादीनां बहिर्वा सिद्ध्यपेक्षया । आसां मुख्यांशमध्ये [क्, ख्: आसां मुख्येंशमध्ये] तु * * * * [ग्, घ्: विनासं स्यात्] परं पदम्

dalamadhye hṛdādīnāṃ bahirvā siddhyapekṣayā | āsāṃ mukhyāṃśamadhye [k, kh: āsāṃ mukhyeṃśamadhye] tu * * * * [g, gh: vināsaṃ syāt] paraṃ padam

यथेष्टं लभते भोगमङ्गसङ्गाद्बहिः स्थितम् । शेषव्योमावृतादूर्ध्वे बद्धपद्मासनात्तु [क्, ख्: व्योमाहृतादूर्ध्वे शुद्धपद्मा] वै

yatheṣṭaṃ labhate bhogamaṅgasaṅgādbahiḥ sthitam | śeṣavyomāvṛtādūrdhve baddhapadmāsanāttu [k, kh: vyomāhṛtādūrdhve śuddhapadmā] vai

पर्येयाः परियोगेन वीक्षमाणाः परं प्रभुम् । पृथग्यागावतीर्णानां मन्त्राणामेवमेव हि

paryeyāḥ pariyogena vīkṣamāṇāḥ paraṃ prabhum | pṛthagyāgāvatīrṇānāṃ mantrāṇāmevameva hi

शक्त्यष्टकं च न्यस्तव्यं लक्ष्मीपुष्टिद्वयं विना । तच्छिष्टदेवता व्यूहं [ग्, घ्: व्यूहं प्राग्वदम्] मप्राप्तिपरिवृत्तकम्

śaktyaṣṭakaṃ ca nyastavyaṃ lakṣmīpuṣṭidvayaṃ vinā | tacchiṣṭadevatā vyūhaṃ [g, gh: vyūhaṃ prāgvadam] maprāptiparivṛttakam

अष्टपत्रं विनाऽन्यस्मिन् पद्मे [क्, ख्: पत्रे] केसरसन्तते । मूलदेशे यथा याति कर्णिकोपममष्टकम्

aṣṭapatraṃ vinā'nyasmin padme [k, kh: patre] kesarasantate | mūladeśe yathā yāti karṇikopamamaṣṭakam

एवं चाखिलयागानां न्यासस्स्याद्देवतासु च । मुक्तवैकं मिश्रचक्रं तु शारदं कमलोद्भव

evaṃ cākhilayāgānāṃ nyāsassyāddevatāsu ca | muktavaikaṃ miśracakraṃ tu śāradaṃ kamalodbhava

तत्राष्टकं तु कह्लारे शेषाचक्रे भिःस्ववत् । ध्यानमन्त्रं क्रमाद्ब्राह्मन् कथयामि यथास्थितम्

tatrāṣṭakaṃ tu kahlāre śeṣācakre bhiḥsvavat | dhyānamantraṃ kramādbrāhman kathayāmi yathāsthitam

रक्तपङ्कजवर्णाभा [क्, ख्: रक्तपद्मनिभा लक्ष्मीः] लक्ष्मीर्नीलाम्बुजेक्षणा । दुग्धौघधवला पुष्टिरानन्दकलितानना

raktapaṅkajavarṇābhā [k, kh: raktapadmanibhā lakṣmīḥ] lakṣmīrnīlāmbujekṣaṇā | dugdhaughadhavalā puṣṭirānandakalitānanā

कान्त्याद्युन्नतिपर्यन्तमष्टकं [कान्ताद्युन्निति] स्फटिकामलम् । यच्चतुस्त्रिंशकं विप्र शक्तीनां शुभलक्षणम्

kāntyādyunnatiparyantamaṣṭakaṃ [kāntādyunniti] sphaṭikāmalam | yaccatustriṃśakaṃ vipra śaktīnāṃ śubhalakṣaṇam

अन्तरान्तरयोगेन ध्यायेत् कनकसन्निभम् । पद्मरागोद्धतमं [ग्, घ्: पद्मरागेर्धतम्] किञ्चिदनौपम्यगुणान्वितम्

antarāntarayogena dhyāyet kanakasannibham | padmarāgoddhatamaṃ [g, gh: padmarāgerdhatam] kiñcidanaupamyaguṇānvitam

प्रसन्ननयनास्सर्वाः प्रसन्नवदनाम्बुजाः । रूपलावण्यसौभाग्यैरन्योन्येन समन्विताः

prasannanayanāssarvāḥ prasannavadanāmbujāḥ | rūpalāvaṇyasaubhāgyairanyonyena samanvitāḥ

सर्वा [ग्, घ्: सर्वमल्या] माल्याम्बरधरास्सर्वालङ्कारमण्डिताः । चन्द्ररश्मिप्रतिकाशवालव्यजनचिह्निताः

sarvā [g, gh: sarvamalyā] mālyāmbaradharāssarvālaṅkāramaṇḍitāḥ | candraraśmipratikāśavālavyajanacihnitāḥ

वामहस्तेन [ग्, घ्: वामहस्ते च सर्वासां ध्यायेदभिमतान्वितम्] चान्येन ध्यायेदभिमतार्थदाः । मन्त्रवत् [क्, ख्: मन्त्रवक्त्रमचारिंण्यः] क्रमचारिण्यस्तद्वत् सर्वफलप्रदाः

vāmahastena [g, gh: vāmahaste ca sarvāsāṃ dhyāyedabhimatānvitam] cānyena dhyāyedabhimatārthadāḥ | mantravat [k, kh: mantravaktramacāriṃṇyaḥ] kramacāriṇyastadvat sarvaphalapradāḥ

समाराधनकाले तु भक्तानामनुकम्पया । वैश्वरूप्यं समाश्रित्य दिक्षु [क्, ख्: दिक्षु द्रवत्यन्ति] दृक्पातयन्ति च

samārādhanakāle tu bhaktānāmanukampayā | vaiśvarūpyaṃ samāśritya dikṣu [k, kh: dikṣu dravatyanti] dṛkpātayanti ca

एवं बहिर्व्यापृतयो सहमन्त्रार्चनाब्जज [क्, ख्: सहमन्त्राब्जराब्जज] । विन्यासमर्चनं ध्यानं देवीसंसिद्धमन्त्रिणम्

evaṃ bahirvyāpṛtayo sahamantrārcanābjaja [k, kh: sahamantrābjarābjaja] | vinyāsamarcanaṃ dhyānaṃ devīsaṃsiddhamantriṇam

इति श्रीपाञ्चरात्रे पौष्करसंहितायां परिवारलक्षणो नाम एकविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ parivāralakṣaṇo nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ

अथ द्वाविंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच सम्यग्वेदितुमिच्छामि त्वत्तोऽहममरार्चित । हिताय साधकेन्द्राणां तदध्याराहिचासनम् [ग्, घ्: मदध्याराहिचासनम्]

atha dvāviṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca samyagveditumicchāmi tvatto'hamamarārcita | hitāya sādhakendrāṇāṃ tadadhyārāhicāsanam [g, gh: madadhyārāhicāsanam]

सरहस्यमसङ्कीर्णं साधितैव ? [साधिदैवम् इति साधु] यथास्थितम्

sarahasyamasaṅkīrṇaṃ sādhitaiva ? [sādhidaivam iti sādhu] yathāsthitam

श्रीभगवानुवाच आधेयमब्जसंभूत स्वेऽविकारे [ग्, घ्: स्वे विकारोर्ध्वरूपिणि] स्वरूपिणि । स्वयमाद्यन्तयोरुद्धं [क्, ख्: सधर्माद्यन्तयोरुद्धम्] सूत्रे मणिगणा [ग्, घ्: मणिगणो] यथा

śrībhagavānuvāca ādheyamabjasaṃbhūta sve'vikāre [g, gh: sve vikārordhvarūpiṇi] svarūpiṇi | svayamādyantayoruddhaṃ [k, kh: sadharmādyantayoruddham] sūtre maṇigaṇā [g, gh: maṇigaṇo] yathā

प्रागाधारात्मना चैव विश्वाकारतया ततः । नानामन्त्रात्मना ह्यूर्ध्वे निस्तरङ्गो हि तत्त्वतः

prāgādhārātmanā caiva viśvākāratayā tataḥ | nānāmantrātmanā hyūrdhve nistaraṅgo hi tattvataḥ

अभ्यस्तवासनानां च कर्मिणां कर्मशान्तये । तदिच्छाविष्कृतानां च भोगकैवल्यसिद्धये

abhyastavāsanānāṃ ca karmiṇāṃ karmaśāntaye | tadicchāviṣkṛtānāṃ ca bhogakaivalyasiddhaye

अनाद्यविद्याविधानामियत् तेषां हि वस्तुनि । नाथोर्ध्वे न त्वदृष्टीनां तत्त्वतो वाऽथ पौष्कर

anādyavidyāvidhānāmiyat teṣāṃ hi vastuni | nāthordhve na tvadṛṣṭīnāṃ tattvato vā'tha pauṣkara

न [ग्: नतिर्यक वृष्ट्?वपूर्वे च] तिर्यग्ब्रह्मपूर्वे च न हेयादिविकल्पना । या विशेषविकल्पैस्तु प्रत्यस्तमितलक्षणा

na [g: natiryaka vṛṣṭ?vapūrve ca] tiryagbrahmapūrve ca na heyādivikalpanā | yā viśeṣavikalpaistu pratyastamitalakṣaṇā

शक्तिर्भगवतो विष्णोस्साधाराख्याऽभिधीयते । प्राग्वदासनसामर्थ्यं बीजमादाय चेच्छया

śaktirbhagavato viṣṇossādhārākhyā'bhidhīyate | prāgvadāsanasāmarthyaṃ bījamādāya cecchayā

अव्यक्तव्यक्तरूपा च यथाऽदित्यकदम्बकम् । बाविप्रसरधर्मत्वाद्विश्वबीजचयस्य च

avyaktavyaktarūpā ca yathā'dityakadambakam | bāviprasaradharmatvādviśvabījacayasya ca

साम्प्रतं संभृताङ्गस्य [क्, ख्: सांप्रत प्रहृताङ्गस्य] कूर्मसंज्ञाऽभिधीयते । यो विश्वं निर्दहत्यन्ते कालवैश्वानरात्मना

sāmprataṃ saṃbhṛtāṅgasya [k, kh: sāṃprata prahṛtāṅgasya] kūrmasaṃjñā'bhidhīyate | yo viśvaṃ nirdahatyante kālavaiśvānarātmanā

दैवतं यस्य भगवान् कूर्मात्मा लोकपूजितः । अजहद्भगवच्छक्तिस्सामर्थ्यं पुनरेव तत्

daivataṃ yasya bhagavān kūrmātmā lokapūjitaḥ | ajahadbhagavacchaktissāmarthyaṃ punareva tat

अनन्तं सविल्पानां यद्विश्वाङ्कुरमव्ययम् । नयत्यूर्ध्वं यथा कूर्मो ग्रीवां स्वात्मनि संहृतम्

anantaṃ savilpānāṃ yadviśvāṅkuramavyayam | nayatyūrdhvaṃ yathā kūrmo grīvāṃ svātmani saṃhṛtam

शेषाख्यं फणिदैवत्यं [पणिदैवत्यम्] तदनन्तं हि गीयते । आश्रयं बीजभूतानां चतुर्णां च महामते

śeṣākhyaṃ phaṇidaivatyaṃ [paṇidaivatyam] tadanantaṃ hi gīyate | āśrayaṃ bījabhūtānāṃ caturṇāṃ ca mahāmate

तद्गन्धविटपस्तस्माद्व्यक्तिमभ्येति पूर्ववत् । भूरात्मा भगवान् यस्मिन्नभिमानाख्यदेवता

tadgandhaviṭapastasmādvyaktimabhyeti pūrvavat | bhūrātmā bhagavān yasminnabhimānākhyadevatā

फलं रसात्मकं तस्माद्व्यज्यत्यमृतलक्षणम् । यस्याभिमानिकं रूपं क्षीरार्णवमनश्वरम्

phalaṃ rasātmakaṃ tasmādvyajyatyamṛtalakṣaṇam | yasyābhimānikaṃ rūpaṃ kṣīrārṇavamanaśvaram

तस्मादनन्तरत्नोत्थं कान्तिं कमलमब्जज । व्यक्तं यस्य च वै शक्तिर्नित्या दहनलक्षणा

tasmādanantaratnotthaṃ kāntiṃ kamalamabjaja | vyaktaṃ yasya ca vai śaktirnityā dahanalakṣaṇā

तदनन्तदलं विद्धि दिव्यं विकसितं सितम् । परपूर्वेण भेदेन चैकद्वित्रिगुणात्मना [ग्, घ्: वैकद्वित्रि]

tadanantadalaṃ viddhi divyaṃ vikasitaṃ sitam | parapūrveṇa bhedena caikadvitriguṇātmanā [g, gh: vaikadvitri]

स्थित्वा वृद्धिर्विकारैस्तु [ग्, घ्: स्थित्वाबुद्धिर्विकारैस्तैः] सह चाष्टाभिरब्जज । यत्राथ देवतात्वेन वाग्विकारा मृगादयः [ग्, घ्: यत्राहि- -वाग्विकारान्मृगादयः]

sthitvā vṛddhirvikāraistu [g, gh: sthitvābuddhirvikāraistaiḥ] saha cāṣṭābhirabjaja | yatrātha devatātvena vāgvikārā mṛgādayaḥ [g, gh: yatrāhi- -vāgvikārānmṛgādayaḥ]

तथा कालविकारा ये चत्वारः कृतपूर्वकाः । तत्र रूपं हि सर्वेषां सत्तामात्रपरं स्मृतम्

tathā kālavikārā ye catvāraḥ kṛtapūrvakāḥ | tatra rūpaṃ hi sarveṣāṃ sattāmātraparaṃ smṛtam

व्यक्तिकारणध्यानाभि ? [क्: व्यक्तिकरण * * * नश्रिः; ख्: व्यक्तिकरणथानाभिः] स्साङ्गाभिरपरं तु तत् । तृतीयमभिमानाख्यं देवतादेहलक्षणम्

vyaktikāraṇadhyānābhi ? [k: vyaktikaraṇa * * * naśriḥ; kh: vyaktikaraṇathānābhiḥ] ssāṅgābhiraparaṃ tu tat | tṛtīyamabhimānākhyaṃ devatādehalakṣaṇam

तस्माद्वै वायुदैवत्यं स्पर्शतन्मात्रमेव च । जाता यस्य स्फुटा व्यक्तिर्नानाचक्राङ्गलक्षणम्

tasmādvai vāyudaivatyaṃ sparśatanmātrameva ca | jātā yasya sphuṭā vyaktirnānācakrāṅgalakṣaṇam

तस्मादाकाशदैवत्यं शब्दमुत्पन्नमब्जज । सर्वाङ्गसंहृता चक्र व्यक्तिर्यस्यामलं वपुः

tasmādākāśadaivatyaṃ śabdamutpannamabjaja | sarvāṅgasaṃhṛtā cakra vyaktiryasyāmalaṃ vapuḥ

गीयते व्योमवृत्तं तत् प्रधानकमलालयम् । यस्यान्तस्थानि भूतानि यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्

gīyate vyomavṛttaṃ tat pradhānakamalālayam | yasyāntasthāni bhūtāni yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam

तस्मादुन्मेषपूर्वं हि महत्प्रलयपश्चिमम् । प्रवर्तते कालतानं भेदकृत् सर्ववस्तुषु

tasmādunmeṣapūrvaṃ hi mahatpralayapaścimam | pravartate kālatānaṃ bhedakṛt sarvavastuṣu

वाङ्मात्रेणैव भिन्नस्य ह्यभिन्नस्यैव तत्त्वतः । ज्ञानादिगुणबृन्दस्य ब्रह्मणश्चतुरात्मनः

vāṅmātreṇaiva bhinnasya hyabhinnasyaiva tattvataḥ | jñānādiguṇabṛndasya brahmaṇaścaturātmanaḥ

नित्योदितत्वान्नित्यत्वाद्व्यापकत्वात् परं पदम् । पूर्णत्वात् षड्गुणत्वाच्च न कालो लब्धगोचरः

nityoditatvānnityatvādvyāpakatvāt paraṃ padam | pūrṇatvāt ṣaḍguṇatvācca na kālo labdhagocaraḥ

शब्दादादित्यदैवत्यमहङ्कारं महामते । मनश्चादित्यदैवत्यमहङ्कारमभूत् [अनन्त] ततः

śabdādādityadaivatyamahaṅkāraṃ mahāmate | manaścādityadaivatyamahaṅkāramabhūt [ananta] tataḥ

बुद्धिप्रकाशदैवत्या व्यक्तानन्दात्मनो विभोः । दलादिकर्णिकान्ता या सूर्यपूर्वादिकल्पना

buddhiprakāśadaivatyā vyaktānandātmano vibhoḥ | dalādikarṇikāntā yā sūryapūrvādikalpanā

प्रधानकमलस्यैषा मूर्तिर्गुणमयी स्मृता । बुद्ध्यादीनां च तत्त्वानां कारणं यदनश्वरम्

pradhānakamalasyaiṣā mūrtirguṇamayī smṛtā | buddhyādīnāṃ ca tattvānāṃ kāraṇaṃ yadanaśvaram

अव्यक्ताख्यं महाबुद्धे ह्यभिन्नगुणमूर्तिभृत् । स्वगुणानधरीकृत्य स्वप्रतिष्ठं प्रवर्तते

avyaktākhyaṃ mahābuddhe hyabhinnaguṇamūrtibhṛt | svaguṇānadharīkṛtya svapratiṣṭhaṃ pravartate

अध्यात्मलक्षणा वृत्तिस्सर्वास्संहृत्य वै हृदि । उत्पद्यन्ते हि चैतस्माद्भावास्सर्वे द्विजोत्तम

adhyātmalakṣaṇā vṛttissarvāssaṃhṛtya vai hṛdi | utpadyante hi caitasmādbhāvāssarve dvijottama

विपद्यन्तेऽत्र वै भूतास्तस्मात् पद्मं परं त्विदम् । चिदादित्यकलाजालं ग्राह्यग्राहकलक्षणम्

vipadyante'tra vai bhūtāstasmāt padmaṃ paraṃ tvidam | cidādityakalājālaṃ grāhyagrāhakalakṣaṇam

संक्रान्तं यत्र स्वं धाम स्वसामर्थ्यं च चेत्यपि [ग्, घ्: चैव हि] । विमलाख्या विमलता ज्ञानशक्तिर्ज्ञताब्जज [क्, ख्: ज्ञानशक्त्यब्जता]

saṃkrāntaṃ yatra svaṃ dhāma svasāmarthyaṃ ca cetyapi [g, gh: caiva hi] | vimalākhyā vimalatā jñānaśaktirjñatābjaja [k, kh: jñānaśaktyabjatā]

प्रभवाख्या प्रभवता सत्यसंज्ञा च सत्यता । नित्याख्या नित्यता वैव प्रकाशाख्या प्रकाशता

prabhavākhyā prabhavatā satyasaṃjñā ca satyatā | nityākhyā nityatā vaiva prakāśākhyā prakāśatā

अनन्तता ह्यनन्ताख्या कला कमलसंभव । सहानुग्रहशक्त्या वै ज्ञेयाऽनुग्रहता परा

anantatā hyanantākhyā kalā kamalasaṃbhava | sahānugrahaśaktyā vai jñeyā'nugrahatā parā

द्विचतुष्कं कलानां यत् स्वप्रतिष्ठं हि वर्तते । संवर्तते [ग्, घ्: संवर्तने] परं चैव पुनरेव निवर्तते

dvicatuṣkaṃ kalānāṃ yat svapratiṣṭhaṃ hi vartate | saṃvartate [g, gh: saṃvartane] paraṃ caiva punareva nivartate

परापरविभागेन कलास्त्वेतार्चितात्मनः ? [क्, ख्: कल्पास्त्वेतार्चिता] । प्रोक्ताः कमलसंभूत यासामानन्त्यमुत्तमम्

parāparavibhāgena kalāstvetārcitātmanaḥ ? [k, kh: kalpāstvetārcitā] | proktāḥ kamalasaṃbhūta yāsāmānantyamuttamam

स्वशक्त्याधिष्ठितं कृत्वा स्वस्वभावस्वभावया । ग्राह्यग्राहकरूपाय ? एवमव्यक्तपुष्करम्

svaśaktyādhiṣṭhitaṃ kṛtvā svasvabhāvasvabhāvayā | grāhyagrāhakarūpāya ? evamavyaktapuṣkaram

समास्ते केवलं शुद्धमीषत्काललवं द्विज । सामान्येनैव यो भूत्वा सांप्रतं शक्तयः कलाः

samāste kevalaṃ śuddhamīṣatkālalavaṃ dvija | sāmānyenaiva yo bhūtvā sāṃprataṃ śaktayaḥ kalāḥ

अस्मितालक्षणं [क्, ख्: अस्मिन् विलक्षमन्धर्मात्मकम्] धर्मं स्विकं सम्यङ्गिरस्य च । प्रवर्तते तन्निरासादानन्दमतुलं द्विज

asmitālakṣaṇaṃ [k, kh: asmin vilakṣamandharmātmakam] dharmaṃ svikaṃ samyaṅgirasya ca | pravartate tannirāsādānandamatulaṃ dvija

स्वप्रकाशमनौपम्यं तमिच्छेन्मन्त्रमव्ययम् । परिच्छेद्या दिगाद्यैस्तु [ग्, घ्: परिच्छेद्यदिगाद्यैः] प्रकाशाकाशवर्तिनी

svaprakāśamanaupamyaṃ tamicchenmantramavyayam | paricchedyā digādyaistu [g, gh: paricchedyadigādyaiḥ] prakāśākāśavartinī

कृत्वाऽश्रित्य कलामूर्तिं समनन्तरमब्जज । विहाय मध्यदेशं च प्रकाशगगनात् ततः

kṛtvā'śritya kalāmūrtiṃ samanantaramabjaja | vihāya madhyadeśaṃ ca prakāśagaganāt tataḥ

धृतिशक्त्यासने स्वेऽथ उपविश्य यथासुखम् । विद्यादेहेन सूक्ष्मेण भूतदेहानुकारिणा

dhṛtiśaktyāsane sve'tha upaviśya yathāsukham | vidyādehena sūkṣmeṇa bhūtadehānukāriṇā

अथानन्दकदम्बं तद्यत् स्वरूपं पृथक्कृतम् । रञ्जयेच्छास्त्रदृष्टेन व्यवहारं गतेन च

athānandakadambaṃ tadyat svarūpaṃ pṛthakkṛtam | rañjayecchāstradṛṣṭena vyavahāraṃ gatena ca

स्वकेनालम्बनेनैव देवतालक्षणेन च । ज्ञानानात् ? [(घ) ज्ञानानान्] सुस्थितान् पश्येदुदितान् सुहृदादिषु [ग्, घ्: स्वहृदादिषु]

svakenālambanenaiva devatālakṣaṇena ca | jñānānāt ? [(gha) jñānānān] susthitān paśyeduditān suhṛdādiṣu [g, gh: svahṛdādiṣu]

लाञ्छनाभरणादीनि यथा न्यस्यानि विग्रहे । स्वस्थानेष्वथ [ख्: स्वस्थानेष्वधि] वै तस्मादवदाता हृदादयः

lāñchanābharaṇādīni yathā nyasyāni vigrahe | svasthāneṣvatha [kh: svasthāneṣvadhi] vai tasmādavadātā hṛdādayaḥ

यथाशास्त्रक्रमेणैव यजेत् विधिना ततः । एवमासनदाने तु परस्मात्तत्त्वसन्ततिम्

yathāśāstrakrameṇaiva yajet vidhinā tataḥ | evamāsanadāne tu parasmāttattvasantatim

उदितां प्रलयं कुर्यात् करणे तदधिष्ठिते । निवृत्ते पुरुषार्थे तु चान्तर्वा बहिरब्जज

uditāṃ pralayaṃ kuryāt karaṇe tadadhiṣṭhite | nivṛtte puruṣārthe tu cāntarvā bahirabjaja

क्रमान्मन्त्रगणं स्मृत्वा यातं मन्त्रेश्वरे लयम् । मन्त्रशक्तिं स्वसङ्कल्पशक्त्या वाऽथ शमं नयेत्

kramānmantragaṇaṃ smṛtvā yātaṃ mantreśvare layam | mantraśaktiṃ svasaṅkalpaśaktyā vā'tha śamaṃ nayet

सह सङ्कल्पशक्त्या वै विद्यामूर्तिं स्वकां ततः । स्वकलासु लयीकुर्यात् कलाजालं तथाऽत्मनि

saha saṅkalpaśaktyā vai vidyāmūrtiṃ svakāṃ tataḥ | svakalāsu layīkuryāt kalājālaṃ tathā'tmani

प्राग्वदानन्दसन्दोहपरिपुष्टस्तु जायते । सृष्टिक्रमेण संहृत्य त्वाधारं यत् पुरोदितम्

prāgvadānandasandohaparipuṣṭastu jāyate | sṛṣṭikrameṇa saṃhṛtya tvādhāraṃ yat puroditam

ज्ञानिनां विगलन्त्येषां स्वभावात् तत्त्ववेदिनाम् । निष्कलानां महाबुद्धे निष्पन्नानां सुकर्मणि

jñānināṃ vigalantyeṣāṃ svabhāvāt tattvavedinām | niṣkalānāṃ mahābuddhe niṣpannānāṃ sukarmaṇi

विकासमेति चान्येषां नित्याकाररतात्मनाम् । मन्त्रक्रियारतानां च नानात्वेन समात्मनाम्

vikāsameti cānyeṣāṃ nityākāraratātmanām | mantrakriyāratānāṃ ca nānātvena samātmanām

घृतमच्युतशक्त्या वै ह्यपरि च्युतसत्तया [क्, ख्: च्युतशक्त्या] । सद्विकल्पस्वरूपं च विश्वासनमिदं द्विज

ghṛtamacyutaśaktyā vai hyapari cyutasattayā [k, kh: cyutaśaktyā] | sadvikalpasvarūpaṃ ca viśvāsanamidaṃ dvija

विधृतं विभुना व्याप्तं स्वसामर्थ्येन यद्यपि । तत्रापि तच्छरीराणां जिवानां तन्निवासिनाम्

vidhṛtaṃ vibhunā vyāptaṃ svasāmarthyena yadyapi | tatrāpi taccharīrāṇāṃ jivānāṃ tannivāsinām

स्वशक्त्याऽनुगृहीतानां तमाक्रम्य महामते । नानामन्त्रात्मना त्वास्ते तस्मिन् नानाविधात्मनि

svaśaktyā'nugṛhītānāṃ tamākramya mahāmate | nānāmantrātmanā tvāste tasmin nānāvidhātmani

संपूर्यमवि (पि) तानां ? वै व्रजत्यर्चार्धसिद्धये । कर्मणा स्वल्पबुद्धीनां स्वरूपं [ग्, घ्: स्वरूपं तं जहाति] न जहाति वै

saṃpūryamavi (pi) tānāṃ ? vai vrajatyarcārdhasiddhaye | karmaṇā svalpabuddhīnāṃ svarūpaṃ [g, gh: svarūpaṃ taṃ jahāti] na jahāti vai

व्रहयज्ञोत्पलाद्यस्तु [ग्, घ्: प्रहयज्ञोपलाद्यस्तु] दनावृन्दन्तु [ग्: तनावृन्दं तु; घ्: दन्विवृन्दं तु] पौष्कर । प्रभवज्ञोपलाद्यद्वि * * * * * * * * * * * * ** * *

*vrahayajñotpalādyastu [g, gh: prahayajñopalādyastu] danāvṛndantu [g: tanāvṛndaṃ tu; gh: danvivṛndaṃ tu] pauṣkara | prabhavajñopalādyadvi * * * * * * * * * * * * ** * **

अनुग्रहपरो मन्त्रस्त्वेवमब्जज चाप्युत ? । निजयत्स्वमहत्सत्तं ? ज्ञानादिगुणलक्षणाम्

anugrahaparo mantrastvevamabjaja cāpyuta ? | nijayatsvamahatsattaṃ ? jñānādiguṇalakṣaṇām

निश्रेयसपदप्राप्तिपर्यन्तं कालवर्तिनाम् । विनियोगावसाने तु तेऽपि चायान्ति वै सह

niśreyasapadaprāptiparyantaṃ kālavartinām | viniyogāvasāne tu te'pi cāyānti vai saha

विलयं वासुवे * * * * तेषां क्रीडार्थमेव च । समारोप्य स्वविज्ञानमन्येषां भवशान्तये

vilayaṃ vāsuve * * * * teṣāṃ krīḍārthameva ca | samāropya svavijñānamanyeṣāṃ bhavaśāntaye

एवं परा मन्त्रिविभो ? स तु सर्वेश्वरस्य च । स्थिता कमलसंभूत भूतयोनिविमुक्तये

evaṃ parā mantrivibho ? sa tu sarveśvarasya ca | sthitā kamalasaṃbhūta bhūtayonivimuktaye

पौष्कर उवाच निष्क्रियस्य विभोर्नाथ त्वच्युत स्याव्ययात्मनः [क्, ख्: स्याप्यथात्मनः] । कथं मन्त्रात्मभावेन विविक्तमुपपद्यते

pauṣkara uvāca niṣkriyasya vibhornātha tvacyuta syāvyayātmanaḥ [k, kh: syāpyathātmanaḥ] | kathaṃ mantrātmabhāvena viviktamupapadyate

श्रीभगवानुवाच तृणानां हि यथाऽदाने नारीश्चासं ? [घ्: नारीश्चसं] प्रवर्तते । स्वशक्तिः पुष्यरागस्य मणेर्विकसनेऽपि [ग्, घ्: प्रणेर्विकर्षणेपि] च

śrībhagavānuvāca tṛṇānāṃ hi yathā'dāne nārīścāsaṃ ? [gh: nārīścasaṃ] pravartate | svaśaktiḥ puṣyarāgasya maṇervikasane'pi [g, gh: praṇervikarṣaṇepi] ca

तद्वद्भगवतो विष्णोः परस्य परमात्मनः । प्रवर्तते शक्तिचयो यस्य मन्त्रस्य गं वपुः

tadvadbhagavato viṣṇoḥ parasya paramātmanaḥ | pravartate śakticayo yasya mantrasya gaṃ vapuḥ

कर्मात्मकत्वाद्यादाय पुनरेव निवर्तते । साऽच्युताख्या महाशक्तिश्शान्तसंविन्मया पुरा

karmātmakatvādyādāya punareva nivartate | sā'cyutākhyā mahāśaktiśśāntasaṃvinmayā purā

एवं कर्मात्मतत्त्वस्य विद्यासम्पालितस्य च । स्थितिस्संप्रतिबुद्धस्य इन्द्रियार्थासु [क्, ख्: इन्द्रियासु च] शक्तिषु

evaṃ karmātmatattvasya vidyāsampālitasya ca | sthitissaṃpratibuddhasya indriyārthāsu [k, kh: indriyāsu ca] śaktiṣu

यथा ह्यनिल पूर्णानां [अनिलपूर्णायां दृतौ इति साधु] द्रुतौ स्थित्वा सुशिक्षितः । प्रतरत्यतिसंक्षिस्था ? नष्टमव्याकुलेन्द्रियः

yathā hyanila pūrṇānāṃ [anilapūrṇāyāṃ dṛtau iti sādhu] drutau sthitvā suśikṣitaḥ | prataratyatisaṃkṣisthā ? naṣṭamavyākulendriyaḥ

सत्त्वशिक्षितबुद्धेर्वै व्यक्षुब्धे हसि ? पौष्कर । वर्तते त्वधरीकृत्य व्यूर्ध्वे त्वाकुलचेतसः

sattvaśikṣitabuddhervai vyakṣubdhe hasi ? pauṣkara | vartate tvadharīkṛtya vyūrdhve tvākulacetasaḥ

एवं संप्रतिबुद्धस्तु ? [क्, ख्: स एवं प्रति-] शक्तयश्चेन्द्रियान्तराः [ग्, घ्: -श्चेन्द्रियान्तरः] । भावमन्त्रक्रियाणां च समर्था न्यक्करोति च

evaṃ saṃpratibuddhastu ? [k, kh: sa evaṃ prati-] śaktayaścendriyāntarāḥ [g, gh: -ścendriyāntaraḥ] | bhāvamantrakriyāṇāṃ ca samarthā nyakkaroti ca

शुद्धसंविन्मयश्चास्ते निस्तरङ्गसमुद्रवत् । आमूढत्वाद्विजानन्दपरिस्पन्दं स्वकं पुनः

śuddhasaṃvinmayaścāste nistaraṅgasamudravat | āmūḍhatvādvijānandaparispandaṃ svakaṃ punaḥ

शक्तिभिस्तु समारोप्य वेद्यवेदकृतां भजेत् । एत्येवमुत्तमाधारस्वरूपं हि धरास्थितिः

śaktibhistu samāropya vedyavedakṛtāṃ bhajet | etyevamuttamādhārasvarūpaṃ hi dharāsthitiḥ

जायते तत्परिज्ञानात् [क्, ख्: ज्ञायमेतत्परिज्ञानात्] कर्मणां कर्मसंक्षयः । उदयाव्ययसंस्थानमन्तर्यागत्वमेव च

jāyate tatparijñānāt [k, kh: jñāyametatparijñānāt] karmaṇāṃ karmasaṃkṣayaḥ | udayāvyayasaṃsthānamantaryāgatvameva ca

नित्यमेवं हि मन्त्राणां * * * * वायुमूर्तिनां [क्, ख्: चद्यनोवायु; ग्: च ऋतेवायु; घ्: चरुतोवायु] । मध्यदेशं समावृत्य मध्यमार्गेण संविशेत्

nityamevaṃ hi mantrāṇāṃ * * * * vāyumūrtināṃ [k, kh: cadyanovāyu; g: ca ṛtevāyu; gh: carutovāyu] | madhyadeśaṃ samāvṛtya madhyamārgeṇa saṃviśet

सुव्यक्तो ? रन्तरीभूतमात्मानं खे पुरोदितम् । ध्रिये घृतविधिं ? यावदेतद्वै शासनं पुरा

suvyakto ? rantarībhūtamātmānaṃ khe puroditam | dhriye ghṛtavidhiṃ ? yāvadetadvai śāsanaṃ purā

100

बहिस्तदनु सा वृत्तिर्भेदानां यजनाय च

bahistadanu sā vṛttirbhedānāṃ yajanāya ca

इति श्रीपाञ्चरात्रे पौष्करसंहितायां आधारासनलक्षणो नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ ādhārāsanalakṣaṇo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

(समुदितश्लोकसंख्या 75 ) अथ त्रयोविंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच एवमाधारसंस्थानं कृत्वा तदनु विन्यसेत् । आकजक्षेत्रदेशाद्वै यावद्द्वारावनि क्रमात्

(samuditaślokasaṃkhyā 75 ) atha trayoviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca evamādhārasaṃsthānaṃ kṛtvā tadanu vinyaset | ākajakṣetradeśādvai yāvaddvārāvani kramāt

आधेयाधारकत्वेन [ग्, घ्: आर्याचारकत्वेन] तदधिष्ठातृदेवता । अपेक्षाप्राग्वशेनैव दिग्विदिक्षु यथाक्रमम्

ādheyādhārakatvena [g, gh: āryācārakatvena] tadadhiṣṭhātṛdevatā | apekṣāprāgvaśenaiva digvidikṣu yathākramam

ऐश्वरं पौरुषं प्राच्यां प्राजापत्यं तृतीयकम् । तत्राद्यमपवर्गादिसाधने कर्मिणां [ग्, घ्: कर्मणाम्] हितम्

aiśvaraṃ pauruṣaṃ prācyāṃ prājāpatyaṃ tṛtīyakam | tatrādyamapavargādisādhane karmiṇāṃ [g, gh: karmaṇām] hitam

तत्सिद्धिसाधनत्वेन सर्वेषां चाकरं स्मृतम् । प्रयाति चाङ्गभावं तु मन्त्रिणामप्यमन्त्रिणाम्

tatsiddhisādhanatvena sarveṣāṃ cākaraṃ smṛtam | prayāti cāṅgabhāvaṃ tu mantriṇāmapyamantriṇām

प्रसिद्धं सिद्धकामानां तृतीयममलेक्षण । स्वबुद्धिशक्त्यो हृद्यागसिद्धये उक्तमब्जज

prasiddhaṃ siddhakāmānāṃ tṛtīyamamalekṣaṇa | svabuddhiśaktyo hṛdyāgasiddhaye uktamabjaja

स्वमन्त्रं व्यक्ततां नीतं यत्तत्वे नित्यसंमुखम् । भूतसामर्थ्यमूर्तेर्वै चित्तेस्सकरणस्य च

svamantraṃ vyaktatāṃ nītaṃ yattatve nityasaṃmukham | bhūtasāmarthyamūrtervai cittessakaraṇasya ca

वस्तुत्वेन फलत्याशु त्वसमाम्मात्रवेदिनः ? । भक्तिश्रद्धावशेनैव सन्निरुद्धो भवानि [ग्, घ्: भवादिवत्] यत्

vastutvena phalatyāśu tvasamāmmātravedinaḥ ? | bhaktiśraddhāvaśenaiva sanniruddho bhavāni [g, gh: bhavādivat] yat

एवं मन्त्रार्क दृग्रश्मिजालेनाभासितं [क्, ख्: दृग्वह्निज्वालेन] हि यत् । ततस्संकल्पमाद्यं हि नित्यनिश्चयचेतसाम्

evaṃ mantrārka dṛgraśmijālenābhāsitaṃ [k, kh: dṛgvahnijvālena] hi yat | tatassaṃkalpamādyaṃ hi nityaniścayacetasām

मन्त्रैकशरणानां तु बहिरप्यर्चने [ग्, घ्: बहिरव्यच्यते] हितम् । अन्तर्वा बहिरब्जोत्थ आधाराद्दिगुदक् स्थितम्

mantraikaśaraṇānāṃ tu bahirapyarcane [g, gh: bahiravyacyate] hitam | antarvā bahirabjottha ādhārāddigudak sthitam

निपतत्यंशुजालं च यत्र तत् पौरुषं स्मृतम् । भगवान् भूतभावानामात्मदैवत्ययाजिनाम् [ग्, घ्: भावभूतानां]

nipatatyaṃśujālaṃ ca yatra tat pauruṣaṃ smṛtam | bhagavān bhūtabhāvānāmātmadaivatyayājinām [g, gh: bhāvabhūtānāṃ]

गुणा बहुभिदश्चासु [ग्, घ्: गुणाबहि तिहाच्चाशु] बहिरन्तर्यथैश्वरम् । यान्निश्चयीकृतं पूर्वं तत्प्रसिद्धिवशात्त्वपि

guṇā bahubhidaścāsu [g, gh: guṇābahi tihāccāśu] bahirantaryathaiśvaram | yānniścayīkṛtaṃ pūrvaṃ tatprasiddhivaśāttvapi

सुप्रसिद्धं च तद्वृत्ति तृतीयं हि महामते । रुचिदिग्वीक्षमाणानामेकद्वारादिकात्मनाम्

suprasiddhaṃ ca tadvṛtti tṛtīyaṃ hi mahāmate | rucidigvīkṣamāṇānāmekadvārādikātmanām

देवतायतनानां च नमतानां महामते । शेषादिशयनानां च धूपादीनां निवेशने

devatāyatanānāṃ ca namatānāṃ mahāmate | śeṣādiśayanānāṃ ca dhūpādīnāṃ niveśane

धर्मादिलक्षणे कार्या तद्वशादासनी स्थितिः । इन्द्रादिलोकपालानां यज्ञादीनां तथैव च

dharmādilakṣaṇe kāryā tadvaśādāsanī sthitiḥ | indrādilokapālānāṃ yajñādīnāṃ tathaiva ca

प्रयोजनवशेनैव मन्दमध्यपरायणैः । कलशस्थं च कुण्डस्थं यन्त्रस्याराधनस्य च

prayojanavaśenaiva mandamadhyaparāyaṇaiḥ | kalaśasthaṃ ca kuṇḍasthaṃ yantrasyārādhanasya ca

एवमेवमनुष्ठेयं लोकेशानस्य पूजनम् । वनेऽत्र गहने विप्र सद्भूधरगुहान्तरे

evamevamanuṣṭheyaṃ lokeśānasya pūjanam | vane'tra gahane vipra sadbhūdharaguhāntare

भूगृहे बलिभूमौ वा लोकधर्मरतात्मनाम् । लोके शासन शास्त्रार्थं [क्, ख्: शास्त्राख्य] मन्त्राणां संस्थितिं सदा

bhūgṛhe balibhūmau vā lokadharmaratātmanām | loke śāsana śāstrārthaṃ [k, kh: śāstrākhya] mantrāṇāṃ saṃsthitiṃ sadā

सममन्त्रस्य [ग्, घ्: सद्यमन्त्रस्य] दृष्ट्या वै कार्या कमलसंभव । अतत्व * * * * वदब्जोत्थ [क्, ख्: दब्जार्यं] मन्त्रतत्त्वज्ञमाचरेत्

samamantrasya [g, gh: sadyamantrasya] dṛṣṭyā vai kāryā kamalasaṃbhava | atatva * * * * vadabjottha [k, kh: dabjāryaṃ] mantratattvajñamācaret

नगरायतनादीनां सुस्थिराणां च सर्वदिक् । एवं ज्ञात्वा पुरा सम्यग्दिग्विदिङ्नियमं तथा

nagarāyatanādīnāṃ susthirāṇāṃ ca sarvadik | evaṃ jñātvā purā samyagdigvidiṅniyamaṃ tathā

सुयोग्यतावशेनैव स्वस्यान्तः [क्: स्वस्यान्त्य] करणाय च । समाचरेत् ततो न्यायं मण्डलानां यथा शृणु

suyogyatāvaśenaiva svasyāntaḥ [k: svasyāntya] karaṇāya ca | samācaret tato nyāyaṃ maṇḍalānāṃ yathā śṛṇu

सदैव शक्तिभावेन सद्रूपात्मनि वर्तते । स्थूलसूक्ष्मद्वयं विप्र त्वेवं सत्वात्मना सह

sadaiva śaktibhāvena sadrūpātmani vartate | sthūlasūkṣmadvayaṃ vipra tvevaṃ satvātmanā saha

व्यक्तिशक्तिसमूहं तु सूक्ष्मात्मन्यनुवर्तते । सत्ताख्येन स्वरूपेण [क्: स्वरूपेण * * * * *] संयुक्ता सूक्ष्मदेहिनाम्

*vyaktiśaktisamūhaṃ tu sūkṣmātmanyanuvartate | sattākhyena svarūpeṇa [k: svarūpeṇa * * * * ] saṃyuktā sūkṣmadehinām

स्थूलात्मन्यब्जसम्भूत [क्, ख्: स्थूलात्मनि इत्यादि दैवत्यंन्यसेद्ध्रुवम् इत्यन्तं सार्धं श्लोकषट्कं गलितम्] संस्थिता सर्वदैव हि । ऊह्येऽत्र विहितो वाऽपि बहिरन्तर्व्यपेक्षया

sthūlātmanyabjasambhūta [k, kh: sthūlātmani ityādi daivatyaṃnyaseddhruvam ityantaṃ sārdhaṃ ślokaṣaṭkaṃ galitam] saṃsthitā sarvadaiva hi | ūhye'tra vihito vā'pi bahirantarvyapekṣayā

पद्मावनिसमीपे तु पक्षन्यासो विधीयते । द्विधा सत्तात्मकं रूपं रूपं सर्वस्य देवहि ?

padmāvanisamīpe tu pakṣanyāso vidhīyate | dvidhā sattātmakaṃ rūpaṃ rūpaṃ sarvasya devahi ?

समीपे यागभूमौ तु विहिता न्यासकर्मणि । बृहद्रूपं तु सर्वेषामन्योन्यारागता ? द्विधा

samīpe yāgabhūmau tu vihitā nyāsakarmaṇi | bṛhadrūpaṃ tu sarveṣāmanyonyārāgatā ? dvidhā

मण्डलीयेषु पीठेषु यस्मादब्जसमुद्भव । वादगात्रकबिंबानाम् द्विविधा वर्तते स्थितिः

maṇḍalīyeṣu pīṭheṣu yasmādabjasamudbhava | vādagātrakabiṃbānām dvividhā vartate sthitiḥ

स्वेनोपदान्वितस्पष्टा ? सुस्पष्टाऽन्या च केवला । एवं ज्ञात्वा पुरा सम्यग् यथावदमलेक्षण

svenopadānvitaspaṣṭā ? suspaṣṭā'nyā ca kevalā | evaṃ jñātvā purā samyag yathāvadamalekṣaṇa

पूर्ववन्मण्डलानां तु पर्यन्तन्यासमाचरेत् । सर्वदा सर्वयागानां दलाद्व्योमदलान्तरे

pūrvavanmaṇḍalānāṃ tu paryantanyāsamācaret | sarvadā sarvayāgānāṃ dalādvyomadalāntare

शब्दे प्रकाशमात्रं तु स्वदैत्यं न्यसेद्ध्रुवम् । व्योमबाह्ये त्वपीठानामग्निकोणादितो न्यसेत्

śabde prakāśamātraṃ tu svadaityaṃ nyaseddhruvam | vyomabāhye tvapīṭhānāmagnikoṇādito nyaset

युगस्वभावमूर्तिं [ग्, घ्: ज्ञानस्वभाव * * *] च धर्माद्यं हि चतुष्टयम् । तन्निविष्टं तथा भूतं तद्व्यत्ययगुणं [ग्, घ्: तद्व्यत्ययगणम्] हि यत्

*yugasvabhāvamūrtiṃ [g, gh: jñānasvabhāva * * ] ca dharmādyaṃ hi catuṣṭayam | tanniviṣṭaṃ tathā bhūtaṃ tadvyatyayaguṇaṃ [g, gh: tadvyatyayagaṇam] hi yat

सह [ग्, घ्: सहान्यत्पूर्व] ऋक्पूर्वसामान्यं कालभेदेन चान्वितम् । ततो देशे सपीठानां तदुद्देशं [ग्, घ्: तदुद्देशे] तथैव च

saha [g, gh: sahānyatpūrva] ṛkpūrvasāmānyaṃ kālabhedena cānvitam | tato deśe sapīṭhānāṃ taduddeśaṃ [g, gh: taduddeśe] tathaiva ca

तदैव शब्दाकाशं [ग्, घ्: शब्दकोशै] तु चतुर्था त्वेक एव हि । शरदिन्दुकलासारकान्तिभूतं तु विन्यसेत्

tadaiva śabdākāśaṃ [g, gh: śabdakośai] tu caturthā tveka eva hi | śaradindukalāsārakāntibhūtaṃ tu vinyaset

पीठानामष्टबिम्बानां प्रादक्षिण्येन योजयेत् । आग्नेयादौ चतुष्कार्थे [ग्, घ्: चतुष्कं तु] ईशकोणावसानकम्

pīṭhānāmaṣṭabimbānāṃ prādakṣiṇyena yojayet | āgneyādau catuṣkārthe [g, gh: catuṣkaṃ tu] īśakoṇāvasānakam

धर्मज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं कमलोद्भव । प्रागादावुत्तरान्तं तु त्वधर्मममलेक्षण

dharmajñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ kamalodbhava | prāgādāvuttarāntaṃ tu tvadharmamamalekṣaṇa

अज्ञानं [क्, ख्: अज्ञानं च अवैराग्य] च त्ववैराग्यमनैश्वर्यमनन्तरम् । चतुःखण्डे तु वै पीठे केवले पूर्ववन्न्यसेत्

ajñānaṃ [k, kh: ajñānaṃ ca avairāgya] ca tvavairāgyamanaiśvaryamanantaram | catuḥkhaṇḍe tu vai pīṭhe kevale pūrvavannyaset

धर्माद्यैश्वर्यमूलं [ग्, घ्: धर्माद्यैश्वर्यनिष्कं] तु यथोद्दिष्टक्रमेण तु । बाह्यतश्चोपपीठे तु व्योमभावोपलक्षणैः

dharmādyaiśvaryamūlaṃ [g, gh: dharmādyaiśvaryaniṣkaṃ] tu yathoddiṣṭakrameṇa tu | bāhyataścopapīṭhe tu vyomabhāvopalakṣaṇaiḥ

चतुष्टयभ्रमाद्यं तु पादन्यासादनन्तरम् [क्, ख्: पादा * * * * दनन्तरं] । पीठानामेकबिम्बोत्थं गात्राणां कमलोद्भव

catuṣṭayabhramādyaṃ tu pādanyāsādanantaram [k, kh: pādā * * * * danantaraṃ] | pīṭhānāmekabimbotthaṃ gātrāṇāṃ kamalodbhava

द्विबिम्बचरणानां तु तत्र चाभ्यन्तरे क्रमात् । व्यत्ययैस्सहधर्माद्यैः प्राग्वद्वेद्यास्ततो बहिः

dvibimbacaraṇānāṃ tu tatra cābhyantare kramāt | vyatyayaissahadharmādyaiḥ prāgvadvedyāstato bahiḥ

गात्रकेषु [क्, ख्: गात्रक्षेषु] कृताद्याश्च चत्वारश्च यथाक्रमम् । साङ्घ्रिणा गात्रकाणां तु बिम्बमध्यात् तदात्मनाम्

gātrakeṣu [k, kh: gātrakṣeṣu] kṛtādyāśca catvāraśca yathākramam | sāṅghriṇā gātrakāṇāṃ tu bimbamadhyāt tadātmanām

पूर्वापराभ्यां बिम्बाभ्यामाग्नेयै तदनु न्यसेत् । परापरविभागेन धर्मस्तत्रैव तद्बहिः

pūrvāparābhyāṃ bimbābhyāmāgneyai tadanu nyaset | parāparavibhāgena dharmastatraiva tadbahiḥ

दक्षिणोत्तरभागाभ्यामैश्वर्यं द्विज [क्, ख्: त्विचशक्ति] शक्तिदम् । उदग्दक्षिणयोस्तत्र ह्यधर्माख्यं च रूपभृत्

dakṣiṇottarabhāgābhyāmaiśvaryaṃ dvija [k, kh: tvicaśakti] śaktidam | udagdakṣiṇayostatra hyadharmākhyaṃ ca rūpabhṛt

प्राचीपूर्वापराभ्यां तु अधर्मं [क्, ख्: म्यां तु * * ] च द्विरात्मवत् । युगं [ * * नामाख्य] हि कृतनामाख्यमात्मना दक्षिणोत्तरे

prācīpūrvāparābhyāṃ tu adharmaṃ [k, kh: myāṃ tu * * ] ca dvirātmavat | yugaṃ [ * * nāmākhya] hi kṛtanāmākhyamātmanā dakṣiṇottare

याम्ये प्राक्पश्चिमे त्रेता ह्यज्ञानं दक्षिणोत्तरे । वारुणे त्वप्यवैराग्यं द्विधा प्राक्पश्चिमे न्यसेत्

yāmye prākpaścime tretā hyajñānaṃ dakṣiṇottare | vāruṇe tvapyavairāgyaṃ dvidhā prākpaścime nyaset

सोत्तरे दक्षिणे भागे द्वापरं विनिवेश्य च । उत्तरे तु ह्यनैश्वर्यं दिग्द्वये [ग्, घ्: दिश्यये] दक्षिणादितः

sottare dakṣiṇe bhāge dvāparaṃ viniveśya ca | uttare tu hyanaiśvaryaṃ digdvaye [g, gh: diśyaye] dakṣiṇāditaḥ

बिम्बद्वये तु प्रागाद्यैर्वि धान्यकलिकं [ग्, घ्: विधानकलिकम्] ततः । त्रिबिम्बचरणे पीठे पञ्चबिम्बे तु गात्रके

bimbadvaye tu prāgādyairvi dhānyakalikaṃ [g, gh: vidhānakalikam] tataḥ | tribimbacaraṇe pīṭhe pañcabimbe tu gātrake

अभ्यन्तरेषु पादानां धर्मास्तद्बहिरस्य च । सूक्ष्म * * * * * * * * साधारास्तु कृतादयः

abhyantareṣu pādānāṃ dharmāstadbahirasya ca | sūkṣma * * * * * * * * sādhārāstu kṛtādayaḥ

गात्रकेषु त्वधर्माद्या न्यस्तव्या मूर्तिलक्षणाः । अथैकबिम्बपीठाग्रे पञ्चबिम्बे तु गात्रकम्

gātrakeṣu tvadharmādyā nyastavyā mūrtilakṣaṇāḥ | athaikabimbapīṭhāgre pañcabimbe tu gātrakam

यथा तदनु सार्धेन एकाग्रमवधारय । स्वक्षेत्रेषु च धर्माद्या न्यस्तव्या व्यक्तलक्षणाः

yathā tadanu sārdhena ekāgramavadhāraya | svakṣetreṣu ca dharmādyā nyastavyā vyaktalakṣaṇāḥ

मध्यतो गात्रबिम्बानामधर्माद्यास्तथाविधाः । तस्य सव्यापसव्याभ्यां बिम्बाभ्यां कमलोद्भव

madhyato gātrabimbānāmadharmādyāstathāvidhāḥ | tasya savyāpasavyābhyāṃ bimbābhyāṃ kamalodbhava

एक एव द्विधा चैव ऋग्वेदं सूक्ष्मलक्षणम् । ततस्सत्तास्वरूपं तु कृतं तदुपपक्षयोः

eka eva dvidhā caiva ṛgvedaṃ sūkṣmalakṣaṇam | tatassattāsvarūpaṃ tu kṛtaṃ tadupapakṣayoḥ

एवं दक्षिणदिग्भागे यजुस्त्रेतायुगान्वितम् [क्, ख्, ग्, घ्: यदुस्त्रेता] । प्रत्यक् प्राग्द्वापरं ह्युदक् साथर्वयुगः [ख्, घ्: त्वथर्वायुगनीकलिः एनमाकृतिमन्त्येपि] कलिः

evaṃ dakṣiṇadigbhāge yajustretāyugānvitam [k, kh, g, gh: yadustretā] | pratyak prāgdvāparaṃ hyudak sātharvayugaḥ [kh, gh: tvatharvāyuganīkaliḥ enamākṛtimantyepi] kaliḥ

द्विबिम्बचरणानां तु पीठानां कमलोद्भव । द्विबिम्बगात्रकाणां तु विन्यासमथ मे शृणु

dvibimbacaraṇānāṃ tu pīṭhānāṃ kamalodbhava | dvibimbagātrakāṇāṃ tu vinyāsamatha me śṛṇu

मन्त्रबिम्बेषु पादानामग्ने रीशपदावधि [क्, ख्: मग्नेः श्रीश] । परस्वरूपा धर्माद्या बहुस्थूला [क्, ख्: बहु * * * * ला] कृतादयः

mantrabimbeṣu pādānāmagne rīśapadāvadhi [k, kh: magneḥ śrīśa] | parasvarūpā dharmādyā bahusthūlā [k, kh: bahu * * * * lā] kṛtādayaḥ

मध्ये बिम्बेषु गात्रानां धर्माद्या परमात्मकाः । तत्पक्षयोस्तु साकाराः श्रुतिसङ्घा द्विधाद्विधा

madhye bimbeṣu gātrānāṃ dharmādyā paramātmakāḥ | tatpakṣayostu sākārāḥ śrutisaṅghā dvidhādvidhā

द्विबिम्बचरणे पीठे तदन्यत् पञ्चबिम्बके । परस्थलीविभेदेन [ग्, घ्: परस्थूलीविभेदेन] धर्माद्यास्वायतेषु च

dvibimbacaraṇe pīṭhe tadanyat pañcabimbake | parasthalīvibhedena [g, gh: parasthūlīvibhedena] dharmādyāsvāyateṣu ca

ततोऽधर्मादयस्स्थूला मध्यतो गात्रभूमिषु । पद्मावनिसमीपे तु मध्यबिम्बस्य पक्षयोः

tato'dharmādayassthūlā madhyato gātrabhūmiṣu | padmāvanisamīpe tu madhyabimbasya pakṣayoḥ

सत्तास्वरूपद्वित्वेन न्यसनीया ऋगादयः । एवमाकृतिमन्येऽपि [क्, ख्: एनमाकृतिमन्त्येपि] बहिः प्राग्वद्द्वयोरपि

sattāsvarūpadvitvena nyasanīyā ṛgādayaḥ | evamākṛtimanye'pi [k, kh: enamākṛtimantyepi] bahiḥ prāgvaddvayorapi

कृतादयस्तु साकाराश्चात्मनाद्व्यात्मना [क्, ख्: -द्वामनाच्चात्मना] न्यसेत् । चतुर्बिम्बेषु पादेषु पीठेष्वेव महामते

kṛtādayastu sākārāścātmanādvyātmanā [k, kh: -dvāmanāccātmanā] nyaset | caturbimbeṣu pādeṣu pīṭheṣveva mahāmate

अन्यत्रपञ्च [क्, ख्: अन्यपत्रं च] बिम्बेषु * * * * * * * * न्यासक्रममथोच्यते । तत्र धर्मादयस्तावत् परसूक्ष्ममयाः क्रमात्

anyatrapañca [k, kh: anyapatraṃ ca] bimbeṣu * * * * * * * * nyāsakramamathocyate | tatra dharmādayastāvat parasūkṣmamayāḥ kramāt

सर्वान्तरस्थतद्बाह्ये प्रत्यग्रे तु पदेपदे । ताभ्यां तदनु बाह्यस्थां बिम्बाभ्यां विनिवेश्य च

sarvāntarasthatadbāhye pratyagre tu padepade | tābhyāṃ tadanu bāhyasthāṃ bimbābhyāṃ viniveśya ca

स्थूलत्वेन [क्, ख्: * * * लस्सोततो] ततो भूयस्तथारूपा युगास्तथा । न्यस्तव्या युग्मयोगेन स्याच्चतुर्णां यथाऽष्टधा

sthūlatvena [k, kh: * * * lassotato] tato bhūyastathārūpā yugāstathā | nyastavyā yugmayogena syāccaturṇāṃ yathā'ṣṭadhā

साकारस्तु ह्यधर्मात्मा गात्रकाणां हि मध्यतः । समं [ग्, घ्: * * * समं व्यूहकासम्यक् पक्षबिम्बमधिस्थितः] व्यूह्य क * * * * सम्यक् पक्षबिम्बमपि स्थितम्

sākārastu hyadharmātmā gātrakāṇāṃ hi madhyataḥ | samaṃ [g, gh: * * * samaṃ vyūhakāsamyak pakṣabimbamadhisthitaḥ] vyūhya ka * * * * samyak pakṣabimbamapi sthitam

वासाभावद्विधैकैकं [ग्, घ्: द्वाहवभाव] पुनरप्यत्र पूर्ववत् । त्रि [क्, ख्: त्रि * * * काराद्विधाव्यवस्था * * * वेद्यास्ततो] प्रकारा द्विधावस्था ऋग्वेदाद्यास्ततो न्यसेत्

vāsābhāvadvidhaikaikaṃ [g, gh: dvāhavabhāva] punarapyatra pūrvavat | tri [k, kh: tri * * * kārādvidhāvyavasthā * * * vedyāstato] prakārā dvidhāvasthā ṛgvedādyāstato nyaset

गात्रकेष्वष्टबिम्बेषु चतुर्बिम्बेषु चाश्रिषु । विन्यासं [क्, ख्: विन्यासं * * * * चाब्ज * * * यथा] * * * * चाब्जोत्त्थ यथा तदवधारय

gātrakeṣvaṣṭabimbeṣu caturbimbeṣu cāśriṣu | vinyāsaṃ [k, kh: vinyāsaṃ * * * * cābja * * * yathā] * * * * cābjotttha yathā tadavadhāraya

आरभ्यान्तरबिम्बाद्यैर्बाह्यबिबान्तमङ्घ्रिषु । परसूक्ष्मविभक्तेन ततो धर्मादयः क्रमात्

ārabhyāntarabimbādyairbāhyabibāntamaṅghriṣu | parasūkṣmavibhaktena tato dharmādayaḥ kramāt

तत्रैव पक्षदेशाभ्यां कृता युग्मयुतो गतः ? । मुखसेनावहा मूर्तिलक्षणा विनिवेश्य च

tatraiva pakṣadeśābhyāṃ kṛtā yugmayuto gataḥ ? | mukhasenāvahā mūrtilakṣaṇā viniveśya ca

स्थूलभूतस्वधर्माद्या गात्रकाणां तु मध्यतह् । पत्रसूक्ष्मात्मना तेषां बिम्बमध्यबहिस्स्थिते

sthūlabhūtasvadharmādyā gātrakāṇāṃ tu madhyatah | patrasūkṣmātmanā teṣāṃ bimbamadhyabahissthite

स्थूलात्मा सर्व-ऋग्वेदमेकं तत्पक्षयोर्द्विधा [क्, ख्: तच्चक्रयोः] । पुनस्सूक्ष्मात्मना चैव न्यसेत्तदुपपक्षयोः

sthūlātmā sarva-ṛgvedamekaṃ tatpakṣayordvidhā [k, kh: taccakrayoḥ] | punassūkṣmātmanā caiva nyasettadupapakṣayoḥ

भूतस्तद्बाह्यसंस्थाभ्यां ? पादाभ्यां [क्, ख्: पाद्याभ्याम्] तत्पदात्मनाम् । एष एव हि तद्विप्र न्यसनीयं प्रयत्नतः

bhūtastadbāhyasaṃsthābhyāṃ ? pādābhyāṃ [k, kh: pādyābhyām] tatpadātmanām | eṣa eva hi tadvipra nyasanīyaṃ prayatnataḥ

एवं दक्षिणदिग्भागादुदङ्निष्टं द्विजोत्तम । अथर्ववेदपर्यन्तं यजुर्वेदादिकं न्यसेत्

evaṃ dakṣiṇadigbhāgādudaṅniṣṭaṃ dvijottama | atharvavedaparyantaṃ yajurvedādikaṃ nyaset

śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ vṛttivicāro nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ 25 (cont. 2)

दृकृश्रोत्रपाणिपादानां [क्, ख्: दिक्श्रोत्र] करणानां यथैव हि । सत्वैवाकातुश्च ? [सर्वत्र विकृतान्यक्षराणि] वै विश्व तथैतेषां द्विते ? ततः

dṛkṛśrotrapāṇipādānāṃ [k, kh: dikśrotra] karaṇānāṃ yathaiva hi | satvaivākātuśca ? [sarvatra vikṛtānyakṣarāṇi] vai viśva tathaiteṣāṃ dvite ? tataḥ

इति श्रीपाञ्चरात्रे पौष्करसंहितायां आसनदेवतान्यासो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ āsanadevatānyāso nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अथ चतुर्विंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच पूर्वापराभ्यां द्वाराभ्यां सुपर्णं [ग्, घ्: सुपत्यस्सत्य] सत्यविक्रमम् । न्यसेद्वै सर्व * * * * थानां [ग्, घ्: सर्वथाधानाम्] तत्र पृष्ठगते [ग्, घ्: तत्रपृष्ठगतम्] विभोः

atha caturviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca pūrvāparābhyāṃ dvārābhyāṃ suparṇaṃ [g, gh: supatyassatya] satyavikramam | nyasedvai sarva * * * * thānāṃ [g, gh: sarvathādhānām] tatra pṛṣṭhagate [g, gh: tatrapṛṣṭhagatam] vibhoḥ

ईषत् तद्द्वारमाश्रित्य हेमदण्डं [क्, ख्: हेमदण्डं समाधिरे; ग्, घ्: हेमदण्डममन्दिरे] * * * * मन्दिरे । संमुखं सम्मुखे द्वारि भूगतं विधृताञ्जलिम्

īṣat taddvāramāśritya hemadaṇḍaṃ [k, kh: hemadaṇḍaṃ samādhire; g, gh: hemadaṇḍamamandire] * * * * mandire | saṃmukhaṃ sammukhe dvāri bhūgataṃ vidhṛtāñjalim

दक्षिणोत्तरभागाभ्यां द्वाराभ्यां कमलोद्भव । गदाचक्रे ज्वलद्रूपे विन्यस्ते तत्परायणे

dakṣiṇottarabhāgābhyāṃ dvārābhyāṃ kamalodbhava | gadācakre jvaladrūpe vinyaste tatparāyaṇe

चण्डादीनां पुराष्टानां चतुर्द्वारगतौ [क्, ख्: द्वारगतो] स्थितः । प्रकाशितावगस्थानां ? सेवयागेषु भूगताः

caṇḍādīnāṃ purāṣṭānāṃ caturdvāragatau [k, kh: dvāragato] sthitaḥ | prakāśitāvagasthānāṃ ? sevayāgeṣu bhūgatāḥ

क्रमेण तु गतं तेषां शोभाष्टगणमष्टकम् [ग्, घ्: शोभाष्टगतमष्टकम्] । शोभाष्टकयुते यागे वज्रनाभादिकं हि यत्

krameṇa tu gataṃ teṣāṃ śobhāṣṭagaṇamaṣṭakam [g, gh: śobhāṣṭagatamaṣṭakam] | śobhāṣṭakayute yāge vajranābhādikaṃ hi yat

उपशोभाष्टकार्थानां यागानामथ तद्गतम् । न्यस्तव्यमष्टकमिदं तृतीयं क्रमशो द्विज

upaśobhāṣṭakārthānāṃ yāgānāmatha tadgatam | nyastavyamaṣṭakamidaṃ tṛtīyaṃ kramaśo dvija

लोहिताक्षो महावीर्यस्त्वप्रमेयस्सुशोभनः । वीरहा विक्रमो भीमश्शतावर्तस्तु चाष्टमः

lohitākṣo mahāvīryastvaprameyassuśobhanaḥ | vīrahā vikramo bhīmaśśatāvartastu cāṣṭamaḥ

त्रयोऽपि शोभानुगतमन्यशोभाष्टकं [क्, ख्: मन्यथोक्ताष्टकम्] द्विज । तत्राष्टकमिदं चान्यच्चतुर्थं क्रमशो न्यसेत्

trayo'pi śobhānugatamanyaśobhāṣṭakaṃ [k, kh: manyathoktāṣṭakam] dvija | tatrāṣṭakamidaṃ cānyaccaturthaṃ kramaśo nyaset

अनिवार्ती महावतोनागहा [क्, ख्: दर्पहा सर्पहा इति स्यात्] सर्वजित् स्थिरः । जयन्तो भयकूर्मादि [ग्, घ्: भयकुम्मानि (अयकृन्मानि ?)] त्वष्टमं कमलोद्भव

anivārtī mahāvatonāgahā [k, kh: darpahā sarpahā iti syāt] sarvajit sthiraḥ | jayanto bhayakūrmādi [g, gh: bhayakummāni (ayakṛnmāni ?)] tvaṣṭamaṃ kamalodbhava

उपद्वारेषु यागानामिदं षोडशकं क्रमात् । प्रदक्षिणेन प्राग्भागाद् द्वौ द्वौ चण्डप्रचण्डवत्

upadvāreṣu yāgānāmidaṃ ṣoḍaśakaṃ kramāt | pradakṣiṇena prāgbhāgād dvau dvau caṇḍapracaṇḍavat

दृढव्रतो बहुशिरा महाकायो महाबलः । जितक्रोधो दुराधर्षो महोत्साहस्त्रिविक्रमः

dṛḍhavrato bahuśirā mahākāyo mahābalaḥ | jitakrodho durādharṣo mahotsāhastrivikramaḥ

अनिलो दुष्टहाऽर्चिष्मान् सर्वदृग्दुरतिक्रमः [क्, ख्: सर्पदिग्दुर] । विषमो गहनो मेघष्षोडशैतैः भयोदिताः

anilo duṣṭahā'rciṣmān sarvadṛgduratikramaḥ [k, kh: sarpadigdura] | viṣamo gahano meghaṣṣoḍaśaitaiḥ bhayoditāḥ

चतुरश्रेषु यागानां वह्नेरीशपदावधि । चतुष्टयमिदं विप्र न्यसनीयं यथाक्रमम्

caturaśreṣu yāgānāṃ vahnerīśapadāvadhi | catuṣṭayamidaṃ vipra nyasanīyaṃ yathākramam

ऊर्जितश्चामृताङ्गस्तु [क्, ख्: ऊर्जितश्च भृशाङ्गस्तु] सर्वाङ्गस्सर्वतोमुखः । कोणानामेकबिम्बानामित्युक्तं कमलेक्षण

ūrjitaścāmṛtāṅgastu [k, kh: ūrjitaśca bhṛśāṅgastu] sarvāṅgassarvatomukhaḥ | koṇānāmekabimbānāmityuktaṃ kamalekṣaṇa

द्विबिम्बानां [क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्] सदुद्देशात् तत्पादान्तं बहिः पुनः । चतुष्टयं योजनीयं न्यासकाले द्विजं ? महत्

dvibimbānāṃ [k, kh: idamardhaṃ luptam] saduddeśāt tatpādāntaṃ bahiḥ punaḥ | catuṣṭayaṃ yojanīyaṃ nyāsakāle dvijaṃ ? mahat

शुभाङ्गो वरदश्चैव वागीशश्शब्दविक्रमः । विद्धि शङ्खविशेषास्ते सूक्ष्मस्थूला यथाक्रमम्

śubhāṅgo varadaścaiva vāgīśaśśabdavikramaḥ | viddhi śaṅkhaviśeṣāste sūkṣmasthūlā yathākramam

इदमुक्तं यदुद्दिष्टं मण्डलानां पुरा मया । आधारदेवताव्यूहं पीठामरगणान्वितम्

idamuktaṃ yaduddiṣṭaṃ maṇḍalānāṃ purā mayā | ādhāradevatāvyūhaṃ pīṭhāmaragaṇānvitam

द्वारेशानुगते सार्धं ? श्रीणानाथ ? गणं हि यत् । सर्वेषामर्चनं विप्रा ? [ग्, घ्: विप्र] दाराध्या हृदयान्वितः

dvāreśānugate sārdhaṃ ? śrīṇānātha ? gaṇaṃ hi yat | sarveṣāmarcanaṃ viprā ? [g, gh: vipra] dārādhyā hṛdayānvitaḥ

स्वसंज्ञाप्रणवोपेता नमस्कारपदानुगाः । या पुनस्थूलसूक्ष्माख्या [क्, ख्: या पुरःस्थूल-] युक्ताऽन्येषां पदेन तु

svasaṃjñāpraṇavopetā namaskārapadānugāḥ | yā punasthūlasūkṣmākhyā [k, kh: yā puraḥsthūla-] yuktā'nyeṣāṃ padena tu

आत्मनेतिपदोपेतास्स्वाहान्ता होमकर्मणि । चित्तसम्प्रतिपत्त्यर्थमाराधारादथाब्जज [घ्: माधारा * * * दथाब्जज]

ātmanetipadopetāssvāhāntā homakarmaṇi | cittasampratipattyarthamārādhārādathābjaja [gh: mādhārā * * * dathābjaja]

यथाक्रमेण सर्वेषां ध्यानमार्गक्रियामलम् [ग्, घ्: ध्यानक्रणियामलम्] । शान्त मुज्झितततच्छेषं [क्, ख्: * * * मुज्झितत; ग्, घ्: शान्तमुज्झिततच्छिष्टम्] स्थितमन्तर्मुखं स्थितम्

yathākrameṇa sarveṣāṃ dhyānamārgakriyāmalam [g, gh: dhyānakraṇiyāmalam] | śānta mujjhitatataccheṣaṃ [k, kh: * * * mujjhitata; g, gh: śāntamujjhitatacchiṣṭam] sthitamantarmukhaṃ sthitam

आधेयोल्लिखिताकारमाधाराख्यं स्मरेत् प्रभुम् । कूर्ममुद्रान्वित्तं कूर्मवक्त्रं निष्टप्तरुक्मभम्

ādheyollikhitākāramādhārākhyaṃ smaret prabhum | kūrmamudrānvittaṃ kūrmavaktraṃ niṣṭaptarukmabham

शङ्खपद्मधरं कूर्मं स्वस्तिकेन स्थितं स्मरेत् । मुञ्चन्तमनिशं तेजो देहाद्भीषणमुत्कटम्

śaṅkhapadmadharaṃ kūrmaṃ svastikena sthitaṃ smaret | muñcantamaniśaṃ tejo dehādbhīṣaṇamutkaṭam

तिर्यगूर्ध्वं तदाधारं ज्वालामालमिवोज्ज्वलम् [ग्, घ्: ज्वालामालामिव] । अनन्तशशिसङ्काशमनन्तमथ संस्मरेत्

tiryagūrdhvaṃ tadādhāraṃ jvālāmālamivojjvalam [g, gh: jvālāmālāmiva] | anantaśaśisaṅkāśamanantamatha saṃsmaret

सहस्रफणमालाढ्यं सहस्रफणभूषितम् । स्वपाणिसंपुटेनैव शोभवत् ? स्वाङ्ग भूतलम् [घ्: स्वाङ्गभूषितम्]

sahasraphaṇamālāḍhyaṃ sahasraphaṇabhūṣitam | svapāṇisaṃpuṭenaiva śobhavat ? svāṅga bhūtalam [gh: svāṅgabhūṣitam]

सितारविन्दशङ्खाक्षसूत्र चक्रकरान्वितम् [क्, ख्: सूत्रचक्रान्वितम्] । पतनाशङ्कबुद्धेर्वै [क्, ख्: पातानागकयुद्धेर्वै] वित्रस्तमनसस्तु च

sitāravindaśaṅkhākṣasūtra cakrakarānvitam [k, kh: sūtracakrānvitam] | patanāśaṅkabuddhervai [k, kh: pātānāgakayuddhervai] vitrastamanasastu ca

मा भैरित्यभयं [क्, ख्: त्यभयं य * * * *दा ब्रह्म] यच्छन्नाब्रह्मभुवनस्य च । निश्शेषरक्तहेमाभां [ग्, घ्: -रत्न-] प्रावृट्श्रियमिवोज्ज्वलाम् [ग्, घ्: प्रावृट् * * * * करिपोज्वलाम्]

*mā bhairityabhayaṃ [k, kh: tyabhayaṃ ya * * * dā brahma] yacchannābrahmabhuvanasya ca | niśśeṣaraktahemābhāṃ [g, gh: -ratna-] prāvṛṭśriyamivojjvalām [g, gh: prāvṛṭ * * * * karipojvalām]

पद्मासनेनोपविष्टां ध्यायेद्बद्धाञ्जलिं धराम् । फुल्लकुन्दावदातं च सितस्निग्धजटाधरम्

padmāsanenopaviṣṭāṃ dhyāyedbaddhāñjaliṃ dharām | phullakundāvadātaṃ ca sitasnigdhajaṭādharam

ध्यायमानं सितं शङ्खं मुक्तादामैरलंकृतम् । विस्तीर्णसर्वावयवं विक्षिप्तोरुद्ययस्थितम्

dhyāyamānaṃ sitaṃ śaṅkhaṃ muktādāmairalaṃkṛtam | vistīrṇasarvāvayavaṃ vikṣiptorudyayasthitam

विक्षिप्तजानुपादं च संस्मर्तव्यं पयोनिधिम् । स्पीताम्रफलश्यामपाणिपादतलोज्ज्वलम् [क्, ख्: सुखित्वाम्र]

vikṣiptajānupādaṃ ca saṃsmartavyaṃ payonidhim | spītāmraphalaśyāmapāṇipādatalojjvalam [k, kh: sukhitvāmra]

रक्ताक्षं च तदा विप्र कीर्णकेशं सिताननम् । पद्मासनेनोपविष्टमक्षमालासमाकुलम्

raktākṣaṃ ca tadā vipra kīrṇakeśaṃ sitānanam | padmāsanenopaviṣṭamakṣamālāsamākulam

पद्ममुद्रान्वितं पद्मं सूदीर्घचरणं स्मरेत् । तुहिनाच्छोपलस्वच्छमुक्ताफलशशिप्रभाः

padmamudrānvitaṃ padmaṃ sūdīrghacaraṇaṃ smaret | tuhinācchopalasvacchamuktāphalaśaśiprabhāḥ

मृगेन्द्रस्कन्धवदना धर्म ज्ञानादयश्चतुः [ग्, घ्: ज्ञानादयच्छदा] । पद्मरागप्रवालादिसद्दाडिमफलोज्ज्वलाः

mṛgendraskandhavadanā dharma jñānādayaścatuḥ [g, gh: jñānādayacchadā] | padmarāgapravālādisaddāḍimaphalojjvalāḥ

अन्तर्दयोपरक्ताश्च राजराजेश्वरोपमाः । द्विरष्टवर्षवद्विद्धि चत्वारो धर्मपूर्वकाः

antardayoparaktāśca rājarājeśvaropamāḥ | dviraṣṭavarṣavadviddhi catvāro dharmapūrvakāḥ

हेमचम्पकखद्योतहरितालदलोज्ज्वलाः । वाजिवक्त्रा स्मृताः वेदास्संपूर्णनरलक्षणाः

hemacampakakhadyotaharitāladalojjvalāḥ | vājivaktrā smṛtāḥ vedāssaṃpūrṇanaralakṣaṇāḥ

एवं [क्, ख्: एवं * * * वदना] वृषेन्द्रवदनां युगा ब्रह्मन् कृतादयः । सुपक्वाम्रातसीपुष्पनीलाब्जशुकसन्निभाः

evaṃ [k, kh: evaṃ * * * vadanā] vṛṣendravadanāṃ yugā brahman kṛtādayaḥ | supakvāmrātasīpuṣpanīlābjaśukasannibhāḥ

सर्वे सद्वस्त्रसत्पुष्पसदलङ्करणान्विताः । शङ्खपद्मधरास्सर्वे वराभयकरास्तु वै

sarve sadvastrasatpuṣpasadalaṅkaraṇānvitāḥ | śaṅkhapadmadharāssarve varābhayakarāstu vai

आधेयचक्रविन्यस्तमस्तकास्स्वात्मसिद्धये । समर्पितान्तः करणा परस्मिन् मन्त्रकारणे

ādheyacakravinyastamastakāssvātmasiddhaye | samarpitāntaḥ karaṇā parasmin mantrakāraṇe

युगान्तार्काग्निसङ्काशखगोमण्डलमध्यगम् । स्वमुद्राव्यग्रपाणिं च वल्गन्तं हेतिराट् स्तरेत्

yugāntārkāgnisaṅkāśakhagomaṇḍalamadhyagam | svamudrāvyagrapāṇiṃ ca valgantaṃ hetirāṭ staret

चिन्त्यमव्यक्तपद्मं [ग्, घ्: चित्तमव्यक्त] तं हिमहेमाग्निभास्वरम् । शान्तमष्टभुजं सौम्यं संस्थितं स्वस्तिकेन तु

cintyamavyaktapadmaṃ [g, gh: cittamavyakta] taṃ himahemāgnibhāsvaram | śāntamaṣṭabhujaṃ saumyaṃ saṃsthitaṃ svastikena tu

स्फटिकोपलकान्तिं च चिद्धनानव ? मव्ययम् । सर्वशक्तिनिधिं ध्यायेदमूर्तिं चित्प्रभाकरम्

sphaṭikopalakāntiṃ ca ciddhanānava ? mavyayam | sarvaśaktinidhiṃ dhyāyedamūrtiṃ citprabhākaram

सर्वेष्वपि [ग्, घ्: सर्वेष्वपि च भावान्तस्तत्राधारा] भवान्तस्थं तत्राधारात्मना विभोः । स्वसत्ताभासितं सत्त्वं गुणसत्त्वाद्विलक्षणम्

sarveṣvapi [g, gh: sarveṣvapi ca bhāvāntastatrādhārā] bhavāntasthaṃ tatrādhārātmanā vibhoḥ | svasattābhāsitaṃ sattvaṃ guṇasattvādvilakṣaṇam

विभवं विद्धि विप्रेन्द्र ज्वालौघं [क्, ख्: ज्वालोपङ्कश्चचात्मन] कच्छपात्मनः । स्वभोगं नाग नाथस्य [ग्, घ्: नाथस्य भुक्षितः काञ्चनीयथा] * * * * क्षितकाञ्चनित्यया ?

vibhavaṃ viddhi viprendra jvālaughaṃ [k, kh: jvālopaṅkaścacātmana] kacchapātmanaḥ | svabhogaṃ nāga nāthasya [g, gh: nāthasya bhukṣitaḥ kāñcanīyathā] * * * * kṣitakāñcanityayā ?

आसारमामृतं दिव्यं वीच्यौघैस्तु समन्वितम् । क्षीरोदकीयं विभवं परिज्ञेयमनश्वरम्

āsāramāmṛtaṃ divyaṃ vīcyaughaistu samanvitam | kṣīrodakīyaṃ vibhavaṃ parijñeyamanaśvaram

बीजकोशं [ग्, घ्: बीजकोशं सकेरासं क्रमस्यायाभ्रमं हि यत्] सकिरासं ? कमलस्य दलान्वितम् । स्वशक्तिनी ? [क्, ख्: * * * मयाविभव] प्रवृतीनां मया विभवमप्रकृत् ?

bījakośaṃ [g, gh: bījakośaṃ sakerāsaṃ kramasyāyābhramaṃ hi yat] sakirāsaṃ ? kamalasya dalānvitam | svaśaktinī ? [k, kh: * * * mayāvibhava] pravṛtīnāṃ mayā vibhavamaprakṛt ?

विमलादिकलाजालं पौरुषं विभवं स्मृतम् । विभोर्मन्त्रात्मनश्चेदमशेषममरार्चितम् [क्, ख्: * * * मम * * * त्मनश्चेदं अशेषपुरार्चितम्]

vimalādikalājālaṃ pauruṣaṃ vibhavaṃ smṛtam | vibhormantrātmanaścedamaśeṣamamarārcitam [k, kh: * * * mama * * * tmanaścedaṃ aśeṣapurārcitam]

आमहन्मन्त्रनाथेभ्यो [क्, ख्: * * * महन्मन्त्र] नानामन्त्रगणं हि यत् । स्वशक्तिनिचयोपेतं तद्विष्णोः परमात्मनः

āmahanmantranāthebhyo [k, kh: * * * mahanmantra] nānāmantragaṇaṃ hi yat | svaśaktinicayopetaṃ tadviṣṇoḥ paramātmanaḥ

विभवं कमलोद्भूतं ज्ञात्वैवं स्वं यजेत्तदा । पीठवेदिबहिष्ठानां प्रागुक्तानां द्विजोत्तम

vibhavaṃ kamalodbhūtaṃ jñātvaivaṃ svaṃ yajettadā | pīṭhavedibahiṣṭhānāṃ prāguktānāṃ dvijottama

लोहिताक्षादिकानां तु ध्यानस्यातः [क्, ख्: ध्यानं सातः] परं शृणु । लोहिताक्षादयश्चाष्टौ वर्णतस्वपतोज्वलाः ?

lohitākṣādikānāṃ tu dhyānasyātaḥ [k, kh: dhyānaṃ sātaḥ] paraṃ śṛṇu | lohitākṣādayaścāṣṭau varṇatasvapatojvalāḥ ?

ज्वलत्परशुहस्ताश्चाप्यस्तं ? [ग्, घ्: -श्चाप्यास्तम् ?] मुदितमानसाः । चतुर्थमष्टकं यद्वै ह्यनुवर्तिपुरस्सरम्

jvalatparaśuhastāścāpyastaṃ ? [g, gh: -ścāpyāstam ?] muditamānasāḥ | caturthamaṣṭakaṃ yadvai hyanuvartipurassaram

तदाऽनन्तकरं विद्धि स्वस्य [क्, ख्: स्वस्य * * * * * * * * करम्] नद्युदया ? करम् । दृढव्रतादयस्सर्वे षोडशोपप्रवेशकाः [क्, ख्: षोडषो * * * * काः]

tadā'nantakaraṃ viddhi svasya [k, kh: svasya * * * * * * * * karam] nadyudayā ? karam | dṛḍhavratādayassarve ṣoḍaśopapraveśakāḥ [k, kh: ṣoḍaṣo * * * * kāḥ]

महामुद्गरहस्ताश्च स्वाश्रयद्युतिलक्षणाः । ऊर्जिताद्यास्तथैश्रीरा ? गृहीतमुसलास्तुते

mahāmudgarahastāśca svāśrayadyutilakṣaṇāḥ | ūrjitādyāstathaiśrīrā ? gṛhītamusalāstute

कान्तितः कोणभूभागा ? लक्षणात् कमलोद्भव । सर्वे चार्वम्बराश्चैव द्विभुजाश्चारुकुण्डलाः

kāntitaḥ koṇabhūbhāgā ? lakṣaṇāt kamalodbhava | sarve cārvambarāścaiva dvibhujāścārukuṇḍalāḥ

प्रसन्नवदनास्सौम्यास्त्रैलोक्योद्धरणक्षमाः । हारनूपुरकेयूरपूर्वैर्द्वा * * * * [ग्, घ्: द्वारर्थेशविद्युताः] शविद्युताः

prasannavadanāssaumyāstrailokyoddharaṇakṣamāḥ | hāranūpurakeyūrapūrvairdvā * * * * [g, gh: dvārartheśavidyutāḥ] śavidyutāḥ

तदाज्ञाप्रेक्षकाश्चैव दुष्टदोषोपशान्तिदाः । बलेन महता क्षिप्तदेवासुरमहोरगाः

tadājñāprekṣakāścaiva duṣṭadoṣopaśāntidāḥ | balena mahatā kṣiptadevāsuramahoragāḥ

एकवीरासहायाश्च त्वप्रयत्नेन लीलया । आब्रह्मभुवनं शश्वत् परिवर्तनकृत्क्षमाः

ekavīrāsahāyāśca tvaprayatnena līlayā | ābrahmabhuvanaṃ śaśvat parivartanakṛtkṣamāḥ

गदागरुडचक्राणां चण्डादीनां महामते । यथावदुक्तं हि पुरा भूयः किं कथनेन हि

gadāgaruḍacakrāṇāṃ caṇḍādīnāṃ mahāmate | yathāvaduktaṃ hi purā bhūyaḥ kiṃ kathanena hi

इति श्रीपाञ्चरात्रे पौष्करसंहितायां आधारासनदेवतालक्षणो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ ādhārāsanadevatālakṣaṇo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

अथ पञ्चविंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच वृत्तिस्थानानि भगवन् त्वच्छासनरतात्मनाम् । हितार्थं ज्ञातुमिच्छामि त्वत्सकाशाच्च सांप्रतम्

atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca vṛttisthānāni bhagavan tvacchāsanaratātmanām | hitārthaṃ jñātumicchāmi tvatsakāśācca sāṃpratam

श्रीभगवानुवाच सत्यव्यूहं [क्, ख्: * * * भेदैः] च तद्भेदैस्सहमूर्त्यन्तरैस्तथा । प्रादुर्भावैर्द्विजश्रेष्ठ प्रादुर्भावान्तरैर्विना

śrībhagavānuvāca satyavyūhaṃ [k, kh: * * * bhedaiḥ] ca tadbhedaissahamūrtyantaraistathā | prādurbhāvairdvijaśreṣṭha prādurbhāvāntarairvinā

यदन्यदेवताकारं [क्, ख्: यदद्यदेवताकारं तदा * * * * लाञ्चनम्] तदा सारसलाञ्छनम् । निषिद्धं वैष्णवानां च सामान्यानां सदाऽर्चने

yadanyadevatākāraṃ [k, kh: yadadyadevatākāraṃ tadā * * * * lāñcanam] tadā sārasalāñchanam | niṣiddhaṃ vaiṣṇavānāṃ ca sāmānyānāṃ sadā'rcane

किं पुनर्मन्त्रतत्त्वज्ञ तत्पारम्यरतात्मनाम् । तदाराधनसिध्यर्थे [क्, ख्: महात्मनाम्] दीक्षितानां महात्मनाम्

kiṃ punarmantratattvajña tatpāramyaratātmanām | tadārādhanasidhyarthe [k, kh: mahātmanām] dīkṣitānāṃ mahātmanām

नमस्कुर्याद्विभूत्यंशं दृष्टं वा संश्रुतं [क्, ख्: संधुतम्; ग्, घ्: संशृतम्] स्मृतम् । पूजनीयमनुज्ञानमाराध्यानां बहिः क्वचित्

namaskuryādvibhūtyaṃśaṃ dṛṣṭaṃ vā saṃśrutaṃ [k, kh: saṃdhutam; g, gh: saṃśṛtam] smṛtam | pūjanīyamanujñānamārādhyānāṃ bahiḥ kvacit

कदाचिद्दृष्टसिद्ध्यर्थं स्वाङ्गमौभि ? [क्, ख्: स्वाङ्गमौ * * * तम्] रचर्चितम् । स्वातन्त्र्येणोपचारैस्तु शुद्धस्येषां ? न दोषकृत्

kadāciddṛṣṭasiddhyarthaṃ svāṅgamaubhi ? [k, kh: svāṅgamau * * * tam] racarcitam | svātantryeṇopacāraistu śuddhasyeṣāṃ ? na doṣakṛt

पौष्कर उवाच त्वत्तोऽहं ज्ञातुमिच्छामि विशेषेण जगत्प्रभो । उपादेयादिकं भेदमाश्रयाणां यथार्चितम्

pauṣkara uvāca tvatto'haṃ jñātumicchāmi viśeṣeṇa jagatprabho | upādeyādikaṃ bhedamāśrayāṇāṃ yathārcitam

श्रीभगवानुवाच उपादेयानि विप्रेन्द्र वृत्तिस्थानानि मे शृणु । सवाचकानां वाच्यानां सदाराधनसिद्धये

śrībhagavānuvāca upādeyāni viprendra vṛttisthānāni me śṛṇu | savācakānāṃ vācyānāṃ sadārādhanasiddhaye

भूतेभ्यस्त्रितयं [क्, ख्: स्त्रितयं * * * * तत्प्राक्] पूर्वं तत्प्राक् सामान्यलक्षणम् । चलाचलविभागेन पीठवत् पृथिवी पुनः

bhūtebhyastritayaṃ [k, kh: stritayaṃ * * * * tatprāk] pūrvaṃ tatprāk sāmānyalakṣaṇam | calācalavibhāgena pīṭhavat pṛthivī punaḥ

हेमादिनानापत्राणां मृत्काष्ठोपलजन्मनाम् । खड्गास्थिघटितानां च कलशानां तथैव हि

hemādinānāpatrāṇāṃ mṛtkāṣṭhopalajanmanām | khaḍgāsthighaṭitānāṃ ca kalaśānāṃ tathaiva hi

शुभपर्णपुटानां [क्, ख्: शुभवर्णपटूनांच * * * * संस्थिताञ्जलिम्] च गालितं संस्थितं जलम् । स्थलमल्लककुण्डानां स्थिरसञ्चाररूपिणाम्

śubhaparṇapuṭānāṃ [k, kh: śubhavarṇapaṭūnāṃca * * * * saṃsthitāñjalim] ca gālitaṃ saṃsthitaṃ jalam | sthalamallakakuṇḍānāṃ sthirasañcārarūpiṇām

प्रदीप्तो धूमनिर्मुक्तो [क्, ख्: यूपनिर्मुक्तो] सेन्धनश्शस्यतेऽनलः । पूर्वोक्तद्रव्यभेदोत्थे चतुरश्रादिलक्षणे

pradīpto dhūmanirmukto [k, kh: yūpanirmukto] sendhanaśśasyate'nalaḥ | pūrvoktadravyabhedotthe caturaśrādilakṣaṇe

केवले भद्रपीठे वा पद्माद्यैर्मध्यतो ? [क्, ख्: पद्माद्यै * * *] दिते । एवं रूपेषु पीठेषु प्रमाणोनेषु चाब्जज

*kevale bhadrapīṭhe vā padmādyairmadhyato ? [k, kh: padmādyai * * ] dite | evaṃ rūpeṣu pīṭheṣu pramāṇoneṣu cābjaja

विविधेष्वप्रणालेषु [क्, ख्: ष्वप्रमाणेषु] काश्रयेषूज्झितेषु च । बृहत्प्रवालसद्रत्नमहामुक्ताफलोपरि

vividheṣvapraṇāleṣu [k, kh: ṣvapramāṇeṣu] kāśrayeṣūjjhiteṣu ca | bṛhatpravālasadratnamahāmuktāphalopari

सूक्ष्मे तन्निकरे वाऽथ संभवे सति पद्मज । क्षौमकार्पासकौशेयवस्त्रजाले सितेऽहते

sūkṣme tannikare vā'tha saṃbhave sati padmaja | kṣaumakārpāsakauśeyavastrajāle site'hate

मार्गे [मार्गे चर्मणि = कृष्णाजिने] चर्मणि भूमिष्ठे कम्बले कुतपेऽब्जज । पृथग्भूतेऽथवा चाभि * * * क्तलक्ष्मीप्रसारिते

mārge [mārge carmaṇi = kṛṣṇājine] carmaṇi bhūmiṣṭhe kambale kutape'bjaja | pṛthagbhūte'thavā cābhi * * * ktalakṣmīprasārite

ग्राम्यैर्वृद्धगणैः [ग्: ग्राम्यैर्वृद्धागणैः; घ्: ग्राम्यैर्वृद्धान् गणैः] कृत्स्नैस्त्वारण्यैस्तण्डुलैस्तथा । क्षोदितैर्गन्धसंमिश्रैर्विधिवत् [ग्, घ्: क्षौमितैः] संप्रसारितैः

grāmyairvṛddhagaṇaiḥ [g: grāmyairvṛddhāgaṇaiḥ; gh: grāmyairvṛddhān gaṇaiḥ] kṛtsnaistvāraṇyaistaṇḍulaistathā | kṣoditairgandhasaṃmiśrairvidhivat [g, gh: kṣaumitaiḥ] saṃprasāritaiḥ

गन्धक्षोदैस्तु विविधैस्स्थूलैर्धूपाधिवासितैः । गर्भैर्वा [दर्भैः इति स्यात्] स्थगितै [घ्: स्थगिते] स्थाना ? [क्, ख्: स्थाना] पुष्पैः पत्रैश्च शाड्गलैः

gandhakṣodaistu vividhaissthūlairdhūpādhivāsitaiḥ | garbhairvā [darbhaiḥ iti syāt] sthagitai [gh: sthagite] sthānā ? [k, kh: sthānā] puṣpaiḥ patraiśca śāḍgalaiḥ

स्वतन्त्रैस्सितरक्ताद्यै रागै रेखाविवर्जितैः । मधुक्षीराज्यदध्यन्नभक्षैः पात्रस्थले स्थितैः

svatantraissitaraktādyai rāgai rekhāvivarjitaiḥ | madhukṣīrājyadadhyannabhakṣaiḥ pātrasthale sthitaiḥ

फलमूलैस्तथा सिद्धैश्शाकैः खण्डैश्च [क्, ख्: कण्डैश्चतादितैः; ग्, घ्: खण्डेश्चशाद्वलेः इति लिखित्वा पश्चात् खण्डैश्च तानितैः इति लिखितमस्ति] तानितैः । निवृत्तौ [क्, ख्: निवृत्तौचे * * * संज्ञे] चैत्यसंज्ञे तु मण्डले सप्तमेखले

phalamūlaistathā siddhaiśśākaiḥ khaṇḍaiśca [k, kh: kaṇḍaiścatāditaiḥ; g, gh: khaṇḍeścaśādvaleḥ iti likhitvā paścāt khaṇḍaiśca tānitaiḥ iti likhitamasti] tānitaiḥ | nivṛttau [k, kh: nivṛttauce * * * saṃjñe] caityasaṃjñe tu maṇḍale saptamekhale

चतुश्शृङ्गेन मे वीख्ये [क्, ख्: * * * मे कुलि] न लिंगे कुलिशोदरे । न शूलशृङ्गकोटीनां [क्, ख्: न शूल * * *] दिनत्र्यक्षाफलेषु ? च

*catuśśṛṅgena me vīkhye [k, kh: * * * me kuli] na liṃge kuliśodare | na śūlaśṛṅgakoṭīnāṃ [k, kh: na śūla * * ] dinatryakṣāphaleṣu ? ca

करञ्जाद्येष्वपूज्येषु त्वन्येष्वेव [क्, ख्: त्वद्येष्वेव] हि पद्मज । पुष्पेषून्मत्तकाद्येषु त्वज्ञातेषु विशेषतः

karañjādyeṣvapūjyeṣu tvanyeṣveva [k, kh: tvadyeṣveva] hi padmaja | puṣpeṣūnmattakādyeṣu tvajñāteṣu viśeṣataḥ

निन्दितेषु च पत्रेषु कमण्डलुगतेऽम्भसि । तत्र श्रेयोनि ? [क्, ख्: -श्रोयोनि] संस्थाप्य संस्थिते मण्डलादिके

ninditeṣu ca patreṣu kamaṇḍalugate'mbhasi | tatra śreyoni ? [k, kh: -śroyoni] saṃsthāpya saṃsthite maṇḍalādike

विना शङ्खदलं [क्, ख्: विनाशवदलम्] विप्र तथा शुक्तिकवाटकम् । न कपालाकृतौ पत्रे करवे ? भावदूषिते

vinā śaṅkhadalaṃ [k, kh: vināśavadalam] vipra tathā śuktikavāṭakam | na kapālākṛtau patre karave ? bhāvadūṣite

शब्ददुष्टो [क्, ख्: शब्दमुष्टोवमन्यस्मिन्] वमत्यस्मिन् ? रक्ते [क्, ख्: नृत्ते] वै स्थण्डिलादिके । स्वाश्रयेषु यथा देवैश्चातुरात्म्यादयोऽर्चिताः

śabdaduṣṭo [k, kh: śabdamuṣṭovamanyasmin] vamatyasmin ? rakte [k, kh: nṛtte] vai sthaṇḍilādike | svāśrayeṣu yathā devaiścāturātmyādayo'rcitāḥ

निराश्रर्यैनरैर्भक्तैर्नासाद्यास्तेऽर्चनाय च । विनोदितैर्विशेषा (ख्यै) र्हृच्चक्रकमलैस्सह

nirāśraryainarairbhaktairnāsādyāste'rcanāya ca | vinoditairviśeṣā (khyai) rhṛccakrakamalaissaha

हितं हितानुज्ञानानामाधाराणां परिग्रहम् । कर्मिणां फलकामानां मन्त्रात्मा सम्प्रयच्छति

hitaṃ hitānujñānānāmādhārāṇāṃ parigraham | karmiṇāṃ phalakāmānāṃ mantrātmā samprayacchati

सद्यो वृत्तवशाद् ब्रह्मन्ननुरूपफलं [क्, ख्: वशात् * * * ब्रह्मरूपफलम्] हि यत् । सामान्यादप्यसामान्यादामायाद्भूतलक्षणात् [क्, ख्: -न्यानामायात्]

sadyo vṛttavaśād brahmannanurūpaphalaṃ [k, kh: vaśāt * * * brahmarūpaphalam] hi yat | sāmānyādapyasāmānyādāmāyādbhūtalakṣaṇāt [k, kh: -nyānāmāyāt]

अचलप्राप्ति [क्: अर्धद्वयं लुप्तम्] वा भूतिप्राप्ति ? विप्राविनश्वरीम् ? । परिवर्तनरूपा [ख्: परिवर्तनपाश्च] च सा पुनश्चललक्षणा

acalaprāpti [k: ardhadvayaṃ luptam] vā bhūtiprāpti ? viprāvinaśvarīm ? | parivartanarūpā [kh: parivartanapāśca] ca sā punaścalalakṣaṇā

सप्रभूताञ्जलाद् ? वृष्टिलाभस्समुपजायते । वृष्टिरल्पतरा [ग्, घ्: पुष्टिरल्पतरा] चैव यावज्जीवं [क्, ख्: यावज्जीवं तु * * *] तु पौष्कर

*saprabhūtāñjalād ? vṛṣṭilābhassamupajāyate | vṛṣṭiralpatarā [g, gh: puṣṭiralpatarā] caiva yāvajjīvaṃ [k, kh: yāvajjīvaṃ tu * * ] tu pauṣkara

नित्यं [क्, ख्: * * * वृत्तौ तु] निरामयत्वं च वह्नेर्वृत्तौ तु मन्त्रिणाम् । हेमाद्युत्थेषु पीठेषु मन्त्री कमलसंभव

nityaṃ [k, kh: * * * vṛttau tu] nirāmayatvaṃ ca vahnervṛttau tu mantriṇām | hemādyuttheṣu pīṭheṣu mantrī kamalasaṃbhava

प्रतिपत्तिगणं श्रेष्ठं नृपेभ्यस्सरमाप्नुयात् ? । प्रवालाद्यैरधिष्ठानैस्तेजोवृत्तिमनुत्तमाम् [ग्, घ्: तेजोवृत्ति * * *]

*pratipattigaṇaṃ śreṣṭhaṃ nṛpebhyassaramāpnuyāt ? | pravālādyairadhiṣṭhānaistejovṛttimanuttamām [g, gh: tejovṛtti * * ]

धृतिं समृद्धिं [ग्, घ्: धृतिस्समृद्धि] पूजां च साजिताद्वस्त्रसञ्चयात् ? । प्राप्नोत्यारधनाच्छश्वदाराध्या कमलेक्षण

dhṛtiṃ samṛddhiṃ [g, gh: dhṛtissamṛddhi] pūjāṃ ca sājitādvastrasañcayāt ? | prāpnotyāradhanācchaśvadārādhyā kamalekṣaṇa

ध्यानवृत्तौ सदा वृत्तिर्वर्धते कुलवर्धनी । अक्षय्या कमला नॄणां जायान्नं तण्डुलाश्रयात्

dhyānavṛttau sadā vṛttirvardhate kulavardhanī | akṣayyā kamalā nṝṇāṃ jāyānnaṃ taṇḍulāśrayāt

गन्धाधाराच्च सौभाग्यं कुलाधारान्महत् सुखम् । संपूजनात् कुशादीनां पृष्ठे वै मन्त्रराट् सदा

gandhādhārācca saubhāgyaṃ kulādhārānmahat sukham | saṃpūjanāt kuśādīnāṃ pṛṣṭhe vai mantrarāṭ sadā

ददाति मनसः प्रीतिमतुलाममलेक्षण । रागाधारगतो मन्त्रः कामभोगमनुत्त्तमम्

dadāti manasaḥ prītimatulāmamalekṣaṇa | rāgādhāragato mantraḥ kāmabhogamanutttamam

संयच्छत्यविरुद्धं च द्रविणेन समन्वितम् । मधुक्षीराज्यपूर्वेषु त्वाश्रयेष्वखिलेषु च

saṃyacchatyaviruddhaṃ ca draviṇena samanvitam | madhukṣīrājyapūrveṣu tvāśrayeṣvakhileṣu ca

पूजनं [ग्, घ्: पूजानान्] मन्त्रनाथस्य दीर्घायुष्यं प्रयच्छति । तथैव विपुलां कीर्तिं [ग्, घ्: विफलां कीर्तिमधमं निचय] * * * * धर्मनिश्चयक्षमाम् ?

pūjanaṃ [g, gh: pūjānān] mantranāthasya dīrghāyuṣyaṃ prayacchati | tathaiva vipulāṃ kīrtiṃ [g, gh: viphalāṃ kīrtimadhamaṃ nicaya] * * * * dharmaniścayakṣamām ?

एतानि पुनरब्जोत्थ संभवानां [क्, ख्: संपान्ननाम्] फलानि च । भजन्ति नूनं नानार्थमुद्यमाद्यन्महामते [ग्, घ्: नानार्थमुत्तमाद्यं महा]

etāni punarabjottha saṃbhavānāṃ [k, kh: saṃpānnanām] phalāni ca | bhajanti nūnaṃ nānārthamudyamādyanmahāmate [g, gh: nānārthamuttamādyaṃ mahā]

देशं कालं तथा द्रव्यं महत्त्वादिव्यपेक्षया [क्, ख्: भाव्यं महत्वादव्यपेक्षया] । याति मोक्षाङ्गभाववं नैष्ठिकानां महात्मनाम्

deśaṃ kālaṃ tathā dravyaṃ mahattvādivyapekṣayā [k, kh: bhāvyaṃ mahatvādavyapekṣayā] | yāti mokṣāṅgabhāvavaṃ naiṣṭhikānāṃ mahātmanām

272

सदेव जीवमुक्तानां भक्तानां [क्, ख्: मुक्तानां भावि] भावितात्मनाम्

sadeva jīvamuktānāṃ bhaktānāṃ [k, kh: muktānāṃ bhāvi] bhāvitātmanām

Pauṣkara Saṃhitā

(समुदितश्लोकसंख्या 40 ॥ ) अथ षड्विंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच यद्वृत्तौ विहितं यद्वै देशकालवशाद्द्विज । अखण्डितं भोगजालं पावनं प्रितिवर्धनम्

(samuditaślokasaṃkhyā 40 || ) atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca yadvṛttau vihitaṃ yadvai deśakālavaśāddvija | akhaṇḍitaṃ bhogajālaṃ pāvanaṃ pritivardhanam

मात्रान्तमर्घ्यपूर्वं तु वस्त्रालङ्कारसंज्ञकम् । सुसंपूर्णं च तद्भक्त्या श्रद्धया विनिवेद्य च

mātrāntamarghyapūrvaṃ tu vastrālaṅkārasaṃjñakam | susaṃpūrṇaṃ ca tadbhaktyā śraddhayā vinivedya ca

पुरुषाशनमात्रं तु व्यञ्जनेन समन्वितम् । प्रापणं परमान्नाद्यमन्नाद्यमतिभूतये [क्, ख्: परमन्नाद्यमन्यार्थमति]

puruṣāśanamātraṃ tu vyañjanena samanvitam | prāpaṇaṃ paramānnādyamannādyamatibhūtaye [k, kh: paramannādyamanyārthamati]

विहितं शुद्धशालिभ्यस्तद्वदेव हि पौष्कर । लक्षणं लेह्यपेयाख्यशोष्यधानाभिधायिनाम्

vihitaṃ śuddhaśālibhyastadvadeva hi pauṣkara | lakṣaṇaṃ lehyapeyākhyaśoṣyadhānābhidhāyinām

विधिवत् षड्रगसोत्थानां पावनानामथाध्वतः । भक्तिश्रद्धावशाच्चैव प्रत्येकस्य त्वनेकता [ग्, घ्: त्वनेकधा]

vidhivat ṣaḍragasotthānāṃ pāvanānāmathādhvataḥ | bhaktiśraddhāvaśāccaiva pratyekasya tvanekatā [g, gh: tvanekadhā]

विशेषयागे विहिता नित्ये वा सति संभवे । यस्मात् प्रागात्मसात् कुर्याद्भोगशक्तिमनश्वरीम्

viśeṣayāge vihitā nitye vā sati saṃbhave | yasmāt prāgātmasāt kuryādbhogaśaktimanaśvarīm

व्यक्तां गुर्वादिवक्त्रेण [ग्, घ्: गुर्वादिवक्त्रैस्तु] भुनक्ति तदनन्तरम् । भोगत्वमुपचारस्य [क्, ख्: भोग * * * विहितम्] भोजनाद्विहितं त्वितः

vyaktāṃ gurvādivaktreṇa [g, gh: gurvādivaktraistu] bhunakti tadanantaram | bhogatvamupacārasya [k, kh: bhoga * * * vihitam] bhojanādvihitaṃ tvitaḥ

तस्यां नित्ये यथाशक्ति निमित्ताराधने तु वा । श्रद्धापूतेन मनसा प्रीतयेऽतिजगत्प्रभोः

tasyāṃ nitye yathāśakti nimittārādhane tu vā | śraddhāpūtena manasā prītaye'tijagatprabhoḥ

निवेदनीयमेकैकं भोगं भोगाप्तयेऽब्जज । तत्रासनादिभिर्भोगैर्व्यक्तैर्व्यक्तिस्थमर्चयेत्

nivedanīyamekaikaṃ bhogaṃ bhogāptaye'bjaja | tatrāsanādibhirbhogairvyaktairvyaktisthamarcayet

द्विरष्टाष्टकसंख्यैस्तु क्रमशो नरनाथवत् । मण्डलादौ तु वाऽन्यत्र स्मृत्वा मन्त्रमयं वपुः

dviraṣṭāṣṭakasaṃkhyaistu kramaśo naranāthavat | maṇḍalādau tu vā'nyatra smṛtvā mantramayaṃ vapuḥ

व्यक्तोपयोगभोगोपमूर्तं संयोज्य चेतसा । कृत्वा पाणितलस्थं च त्वर्घ्यस्रक्चन्दनादिभिः

vyaktopayogabhogopamūrtaṃ saṃyojya cetasā | kṛtvā pāṇitalasthaṃ ca tvarghyasrakcandanādibhiḥ

विलेपनैरलङ्कारैर्नेत्रवस्त्रैर्विनाऽब्जज । एतानि कर्णिकोर्ध्वे तु योजनीयानि वै विभोः

vilepanairalaṅkārairnetravastrairvinā'bjaja | etāni karṇikordhve tu yojanīyāni vai vibhoḥ

विनिवेद्य निधायान्ये बलिभूमेर्बहिर्द्विज । योक्तव्यमग्निमध्ये तु समिद्भिस्सह सर्वदा

vinivedya nidhāyānye balibhūmerbahirdvija | yoktavyamagnimadhye tu samidbhissaha sarvadā

सर्वाण्यन्नविशेषाणि चन्दनादीनि यान्यपि [क्, ख्: चान्यपि] । सदन्तकाष्ठताम्बूल मुत्कटक्षारवर्जितम् [क्, ख्: मुत्कटाक्षर-]

sarvāṇyannaviśeṣāṇi candanādīni yānyapi [k, kh: cānyapi] | sadantakāṣṭhatāmbūla mutkaṭakṣāravarjitam [k, kh: mutkaṭākṣara-]

दाप्यानि लक्षहोमे तु आसनादीनि यानि च । मधुलवणपानाम्बु कटुतैलोज्झितानि [क्, ख्: कटुतैलान्वितानि] च

dāpyāni lakṣahome tu āsanādīni yāni ca | madhulavaṇapānāmbu kaṭutailojjhitāni [k, kh: kaṭutailānvitāni] ca

कृत्वा [क्, ख्: कृत्व यागम् * * * *] यागं यथा शात्रमग्नौ मन्त्रार्चनं पुरा । आज्येन तर्पयेत् पश्चात् घृताक्तैस्सतिलैः फलैः

*kṛtvā [k, kh: kṛtva yāgam * * * ] yāgaṃ yathā śātramagnau mantrārcanaṃ purā | ājyena tarpayet paścāt ghṛtāktaissatilaiḥ phalaiḥ

वापीह्रदनदीदेवखातादिषु जलान्तरे । फलस्रगर्ध्य [ग्, घ्: फलस्रग्वर्ध्य स्रगर्ध्य इति स्यात्] गन्धैस्तु सतोयाञ्जलिभिर्द्विज [क्, ख्: सतो * * * * ञ्जलि]

vāpīhradanadīdevakhātādiṣu jalāntare | phalasragardhya [g, gh: phalasragvardhya sragardhya iti syāt] gandhaistu satoyāñjalibhirdvija [k, kh: sato * * * * ñjali]

अर्चनीयं [क्, ख्: इदमर्धं गलितम्] यथा कामं मन्त्रनाथमतन्द्रितैः । संग्रहे [क्, ख्: पात्रं कृत्वा * * * * गर्जितम्] पात्रगं कृत्वा घटे वा गर्जितं ? जलम्

arcanīyaṃ [k, kh: idamardhaṃ galitam] yathā kāmaṃ mantranāthamatandritaiḥ | saṃgrahe [k, kh: pātraṃ kṛtvā * * * * garjitam] pātragaṃ kṛtvā ghaṭe vā garjitaṃ ? jalam

तत्र मण्डलवत् पूज्य श्रद्धया संभधे [क्, ख्: सत्पूज्यश्र * * * संभवे] सति । वस्त्रालङ्कारनेत्रादि विनिवेद्य बहिर्न्यसेत्

tatra maṇḍalavat pūjya śraddhayā saṃbhadhe [k, kh: satpūjyaśra * * * saṃbhave] sati | vastrālaṅkāranetrādi vinivedya bahirnyaset

कर्पूरचन्दनक्षोदं [क्, ख्: चन्दन * * *] कुंङ्कुमागुरुभावितम् । विविधं [ग्, घ्: विधाय पुष्प] पुष्पजालं च तत्र [क्, ख्: तत्र * * * तु] साध्यं तु निक्षिपेत्

*karpūracandanakṣodaṃ [k, kh: candana * * ] kuṃṅkumāgurubhāvitam | vividhaṃ [g, gh: vidhāya puṣpa] puṣpajālaṃ ca tatra [k, kh: tatra * * * tu] sādhyaṃ tu nikṣipet

धातुपाषाणमृत्काष्ठरत्नौषधिचितेषु च । सपद्मेषु च पीठेषु चक्रयुक्तेषु वाऽब्जज

dhātupāṣāṇamṛtkāṣṭharatnauṣadhiciteṣu ca | sapadmeṣu ca pīṭheṣu cakrayukteṣu vā'bjaja

द्वितयेनोपरिष्टात्तु उषितेषु तथैव हि । द्वारार्धाश्रतया वीथीपीठैरेवान्वितेषु च

dvitayenopariṣṭāttu uṣiteṣu tathaiva hi | dvārārdhāśratayā vīthīpīṭhairevānviteṣu ca

चतुरश्रादिभेदोत्थनानाकृतिधरेषु च । एवं वा भद्रपीठेषु केवलेषु द्विजोत्तम

caturaśrādibhedotthanānākṛtidhareṣu ca | evaṃ vā bhadrapīṭheṣu kevaleṣu dvijottama

ध्यात्वा मण्डलवद्देवमर्चनीयं यथाविधि । मानसैस्सूर्यबिम्बस्थं तद्वद्धृत्पुष्करान्तरे

dhyātvā maṇḍalavaddevamarcanīyaṃ yathāvidhi | mānasaissūryabimbasthaṃ tadvaddhṛtpuṣkarāntare

किंतु तत्र विशेषो यस्तन्मे निगदतश्शृणु । द्रव्याणां भूतजातानां [क्, ख्: जातानां तुभ्यं सपतिः] ह्यसंपत्तिर्यदा बहिः

kiṃtu tatra viśeṣo yastanme nigadataśśṛṇu | dravyāṇāṃ bhūtajātānāṃ [k, kh: jātānāṃ tubhyaṃ sapatiḥ] hyasaṃpattiryadā bahiḥ

तदा सङ्कल्पसंभूतमृद्व * * * रर्चनं [ग्, घ्: मृद्वक्तैरर्चनम्] कृतम् । विलक्षणचिदानन्दप्रकाशवपुषो विभोः

tadā saṅkalpasaṃbhūtamṛdva * * * rarcanaṃ [g, gh: mṛdvaktairarcanam] kṛtam | vilakṣaṇacidānandaprakāśavapuṣo vibhoḥ

मूर्तिमन्त्रात्मकं रूपं ध्यात्वा सङ्कल्पसिद्धिदम् । संभवे सति भोगानां चिदानन्दकदम्बवत्

mūrtimantrātmakaṃ rūpaṃ dhyātvā saṅkalpasiddhidam | saṃbhave sati bhogānāṃ cidānandakadambavat

स्मृत्वोच्चरेद्द्विधा मन्त्रम् सुविशुद्धेन चेतसा । सदृशैरर्चयेद्भोगैरमूर्तैश्शब्दलक्षणैः [क्, ख्: भोगैरमृतैः]

smṛtvoccareddvidhā mantram suviśuddhena cetasā | sadṛśairarcayedbhogairamūrtaiśśabdalakṣaṇaiḥ [k, kh: bhogairamṛtaiḥ]

वृद्धिं समुपयातं तैस्स्मरेत्तद्भावितैः क्रमात् । ध्यातृध्येयविभागेन [क्: * * * * तदन्तरम्; ख्: श्विष्टे ते तदनन्तरम्] त्विष्टे वै तदनन्तरम्

vṛddhiṃ samupayātaṃ taissmarettadbhāvitaiḥ kramāt | dhyātṛdhyeyavibhāgena [k: * * * * tadantaram; kh: śviṣṭe te tadanantaram] tviṣṭe vai tadanantaram

विलाप्य स्वं मनोबुद्धौ तद्युक्ता सा परात्मनि । आत्मानं तन्मयीकुर्यान्निरस्तकरणैस्स्वयम्

vilāpya svaṃ manobuddhau tadyuktā sā parātmani | ātmānaṃ tanmayīkuryānnirastakaraṇaissvayam

केवलेनास्य रूपेण सर्वशक्तिमयेन च । चिद्विशिष्टनरेणैव ततोऽब्जज शनैश्शनैः

kevalenāsya rūpeṇa sarvaśaktimayena ca | cidviśiṣṭanareṇaiva tato'bjaja śanaiśśanaiḥ

निस्तरङ्गस्थितेनैव स्वतन्त्रत्वं मह * * * * ये [ग्, घ्: महत्रये] । स्वचैतन्यं पृथक्कुर्यादिच्छया [क्, ख्: पृथक्कुर्या च्चयत्] पुनरेव हि

nistaraṅgasthitenaiva svatantratvaṃ maha * * * * ye [g, gh: mahatraye] | svacaitanyaṃ pṛthakkuryādicchayā [k, kh: pṛthakkuryā ccayat] punareva hi

बहिर्यागप्रसिद्ध्यर्थं शश्वद्भोगफलाप्तये । प्राप्त्यर्थं त्वणिमादीनां तथा मन्त्रात्मनाऽप्तये

bahiryāgaprasiddhyarthaṃ śaśvadbhogaphalāptaye | prāptyarthaṃ tvaṇimādīnāṃ tathā mantrātmanā'ptaye

प्राग्वदाकारवत् स्मृत्वा सप्तलोकसमुद्भवैः । महद्रूपैः प्रभूतैस्तु [ग्, घ्: प्रवृत्त्तैस्तु] चोत्कृष्टतरलक्षणैः

prāgvadākāravat smṛtvā saptalokasamudbhavaiḥ | mahadrūpaiḥ prabhūtaistu [g, gh: pravṛtttaistu] cotkṛṣṭataralakṣaṇaiḥ

भोगैर्नृत्त्तैर्गीतवाद्यैर्जयशब्दाद्यलंकृतैः । समर्चयित्वा तदनु संस्मृते [क्, ख्: सस्भृते * * * ते] संस्मृतेऽर्चिते

bhogairnṛtttairgītavādyairjayaśabdādyalaṃkṛtaiḥ | samarcayitvā tadanu saṃsmṛte [k, kh: sasbhṛte * * * te] saṃsmṛte'rcite

बहिस्त्वभिमताधारे विभाव्यः प्रतिरूपितः । मन्त्रनाथो महद्धाम दर्पणो वृत्तिरन्तगे ?

bahistvabhimatādhāre vibhāvyaḥ pratirūpitaḥ | mantranātho mahaddhāma darpaṇo vṛttirantage ?

इत्येतत् [ग्, घ्: इत्येव बुद्धेर्वै * ** विषमम्] श्रद्ध वै * * * * र्विषयं नैष्ठिकस्य च । सुपदे ? पूर्ववद्ध्यानं विलाप्यं चारुलक्षणम्

ityetat [g, gh: ityeva buddhervai * ** viṣamam] śraddha vai * * * * rviṣayaṃ naiṣṭhikasya ca | supade ? pūrvavaddhyānaṃ vilāpyaṃ cārulakṣaṇam

वाच्यवाचकयोगेन स्वमन्त्रं तेजसां निधिम् । अपसव्येन मार्गेण त्वाऽकृष्य हृदयं [ग्, घ्: हृदयात्] न्यसेत्

vācyavācakayogena svamantraṃ tejasāṃ nidhim | apasavyena mārgeṇa tvā'kṛṣya hṛdayaṃ [g, gh: hṛdayāt] nyaset

सह स्ववायुना सम्यक् सद्धामाधिष्ठितासने । सुलक्षणेऽर्चादेशे वा द्रव्यार्थे सर्वतोऽब्जज

saha svavāyunā samyak saddhāmādhiṣṭhitāsane | sulakṣaṇe'rcādeśe vā dravyārthe sarvato'bjaja

तद्विनाऽन्यत्र मन्त्रेशं तस्मादभ्युदितं [क्, ख्: तस्मादप्युदितम्] स्मरेत् । व्यक्ताकृतिधरं चैव साङ्गं सावरणं द्विज

tadvinā'nyatra mantreśaṃ tasmādabhyuditaṃ [k, kh: tasmādapyuditam] smaret | vyaktākṛtidharaṃ caiva sāṅgaṃ sāvaraṇaṃ dvija

आराधनक्रमेणैव प्रविलाप्य यथा पुरा । युगपत् सह सर्वेषां संप्रवेशक्रमेण च

ārādhanakrameṇaiva pravilāpya yathā purā | yugapat saha sarveṣāṃ saṃpraveśakrameṇa ca

कृत्वा चनुगतां बुद्धिं स्वदेहस्थेन वायुना । शश्वदाकृष्य बुद्धिस्थं मध्यमार्गेण पौष्कर

kṛtvā canugatāṃ buddhiṃ svadehasthena vāyunā | śaśvadākṛṣya buddhisthaṃ madhyamārgeṇa pauṣkara

कुर्याच्चैतन्यविश्रान्तं हृदब्जगगनोदरे । एवं हि त्रिविधं यागं हार्दान्ते समुदाहृतम्

kuryāccaitanyaviśrāntaṃ hṛdabjagaganodare | evaṃ hi trividhaṃ yāgaṃ hārdānte samudāhṛtam

द्रव्यैर्ज्ञलक्षणैः पूर्वं चिदचित्सदृशैः परम् । दुर्गतैस्सुशुभैस्स्वल्पैरञ्जितैस्स्थापितैर्बहिः

dravyairjñalakṣaṇaiḥ pūrvaṃ cidacitsadṛśaiḥ param | durgataissuśubhaissvalpairañjitaissthāpitairbahiḥ

तृतीयमब्जसंभूत क्रमात् [क्, ख्: क्रमा * * * * प्रान्तनिनावतात्] तत्प्रातिभावनात् । हृद्यागो [क्, ख्: हृद्यशो * ** * सायागक्षमृच्छति] यस्तु भोगेषो संयोगान्मोक्षमृच्छति

tṛtīyamabjasaṃbhūta kramāt [k, kh: kramā * * * * prāntanināvatāt] tatprātibhāvanāt | hṛdyāgo [k, kh: hṛdyaśo * ** * sāyāgakṣamṛcchati] yastu bhogeṣo saṃyogānmokṣamṛcchati

संभोगमपवर्गं च तद्बहिर्व्यञ्जनं पुनः । कर्मसन्यासिनां विप्र कर्मिणां प्रददाति च

saṃbhogamapavargaṃ ca tadbahirvyañjanaṃ punaḥ | karmasanyāsināṃ vipra karmiṇāṃ pradadāti ca

आहूतः प्रविशेद्यत्र [क्, ख्: आहृतो; ग्, घ्: आहृद्यःप्रविशेत्] मन्त्रनाथो [क्, ख्: मन्त्रनामासि सम्मुखः] हि संमुखः । तत्प्रागपेक्षया [क्, ख्: पेक्षया * * * दधर्मा] कार्यं धर्मादीनां निवेशनम्

āhūtaḥ praviśedyatra [k, kh: āhṛto; g, gh: āhṛdyaḥpraviśet] mantranātho [k, kh: mantranāmāsi sammukhaḥ] hi saṃmukhaḥ | tatprāgapekṣayā [k, kh: pekṣayā * * * dadharmā] kāryaṃ dharmādīnāṃ niveśanam

सांमुख्यं भजते यस्मात् साध (स ?) नः परमेश्वरः । तदासनं हि चिद्रूपं सिद्धमेतत् स्ववाहनात्

sāṃmukhyaṃ bhajate yasmāt sādha (sa ?) naḥ parameśvaraḥ | tadāsanaṃ hi cidrūpaṃ siddhametat svavāhanāt

तत्पीठवसुधोद्देशं मण्डलादिषु वृत्तिषु । आत्मनः प्राग्वशाद्वायुकोणादारभ्य पूजनम्

tatpīṭhavasudhoddeśaṃ maṇḍalādiṣu vṛttiṣu | ātmanaḥ prāgvaśādvāyukoṇādārabhya pūjanam

कार्यं विघ्नेशपूर्वाणां तत्पदाराग्रभूः [ग्, घ्: तत्पदान्वाग्रभूः] पदम् । वीथौ ? सविधिकानां तु यागानामेतदाचरेत्

kāryaṃ vighneśapūrvāṇāṃ tatpadārāgrabhūḥ [g, gh: tatpadānvāgrabhūḥ] padam | vīthau ? savidhikānāṃ tu yāgānāmetadācaret

बहिर्वारणरेखानां [ग्, घ्: रेखानामक्तानाम्] मुक्तानां तु महामते । युक्तानां न बहिर्दोषैर्निर्यते चार्चने [क्, ख्: नवभिर्दोषैः नीयन्तेचार्चने] सति

bahirvāraṇarekhānāṃ [g, gh: rekhānāmaktānām] muktānāṃ tu mahāmate | yuktānāṃ na bahirdoṣairniryate cārcane [k, kh: navabhirdoṣaiḥ nīyantecārcane] sati

एवं रक्षःपदे कुर्यात् स दक्षिणवशात्तु [क्, ख्: कुर्यात् स्य दक्षिण-] वै । पुजनं कालनाथानामन्येषां भगवद्वशात्

evaṃ rakṣaḥpade kuryāt sa dakṣiṇavaśāttu [k, kh: kuryāt sya dakṣiṇa-] vai | pujanaṃ kālanāthānāmanyeṣāṃ bhagavadvaśāt

आद्वार्स्थेभ्यस्तु [क्, ख्: आद्वास्थे * * * नां यथाक्रमम्] पूजानां पैठीयानां यथाक्रमम् । लाञ्छनाह ? श्रियादीनां * * * * दिक्पतीन् [ग्, घ्: विष्टजित्] हितान्

ādvārsthebhyastu [k, kh: ādvāsthe * * * nāṃ yathākramam] pūjānāṃ paiṭhīyānāṃ yathākramam | lāñchanāha ? śriyādīnāṃ * * * * dikpatīn [g, gh: viṣṭajit] hitān

दिक्पालकत्वादासृष्टेर्यतस्तेषां स्थितिस्स्थिरा । भगवन्मन्त्रमूर्तीनामनन्तानां महामते

dikpālakatvādāsṛṣṭeryatasteṣāṃ sthitissthirā | bhagavanmantramūrtīnāmanantānāṃ mahāmate

स्वस्थानस्था नमस्यन्ति पूजयन्ति जपन्ति च । ध्वजाद्यैरुपचारैस्तु सम्यक् परिचरन्ति च

svasthānasthā namasyanti pūjayanti japanti ca | dhvajādyairupacāraistu samyak paricaranti ca

कैवल्यसिद्धये शश्वद्बहुभिस्सानुगैस्सह । पालयन्ति च भक्तानां बलमोजो ददन्ति च

kaivalyasiddhaye śaśvadbahubhissānugaissaha | pālayanti ca bhaktānāṃ balamojo dadanti ca

ध्वंसयन्ति च विघ्नौघमनिशं मन्त्रयोजिनाम् । संरक्षन्ति फलं मान्त्रं वर्धमानं विलक्षणम् [ग्, घ्: द्विलक्षणम्]

dhvaṃsayanti ca vighnaughamaniśaṃ mantrayojinām | saṃrakṣanti phalaṃ māntraṃ vardhamānaṃ vilakṣaṇam [g, gh: dvilakṣaṇam]

अधिकारमनादिं यच्छक्तिभूतं जगत्प्रभोः । दिक्सिद्धये दशात्मत्वं तद्वत्येषा [क्, ख्: सर्वशेषे * * * नित्ये] दशात्मका

adhikāramanādiṃ yacchaktibhūtaṃ jagatprabhoḥ | diksiddhaye daśātmatvaṃ tadvatyeṣā [k, kh: sarvaśeṣe * * * nitye] daśātmakā

कदाचिद्दिक्परिज्ञाने बहिर्भ्रष्टेऽथ हृद्गृहे । आराध्य पृष्ठतः प्राग्वत् तेषां कुर्यात् समर्चनम्

kadāciddikparijñāne bahirbhraṣṭe'tha hṛdgṛhe | ārādhya pṛṣṭhataḥ prāgvat teṣāṃ kuryāt samarcanam

एवं दिगन्तरे देशे योगज्ञे तु कृते सति । सविशेषेऽथ वै नित्ये विष्वक्सेनार्चनं हितम्

evaṃ digantare deśe yogajñe tu kṛte sati | saviśeṣe'tha vai nitye viṣvaksenārcanaṃ hitam

इति श्रीपाञ्चरारे पौष्करसंहितायां भोगभेदो नाम षड्विंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarāre pauṣkarasaṃhitāyāṃ bhogabhedo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

यहा तक भेजा जा चुका है अथ सप्तविंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच एवं कृत्वा यथाशास्त्रं दिव्यमब्जज वै पुरा । पित्र्यं तदनु वै कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा

yahā taka bhejā jā cukā hai atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca evaṃ kṛtvā yathāśāstraṃ divyamabjaja vai purā | pitryaṃ tadanu vai kuryādvidhidṛṣṭena karmaṇā

पौष्कर उवाच ज्ञातुमिछामि भगवन् कथं त्वच्छासनस्थितैः । समुद्दिश्य पितृश्राद्धं कार्यमाचार्यपूर्वकैः

pauṣkara uvāca jñātumichāmi bhagavan kathaṃ tvacchāsanasthitaiḥ | samuddiśya pitṛśrāddhaṃ kāryamācāryapūrvakaiḥ

केषां केषां च तत् कार्यं कस्य कस्य च कीदृशम् । विदधाति पञ्च पञ्चैव ? सम्यनिर्ड्वर्तितं हि यत्

keṣāṃ keṣāṃ ca tat kāryaṃ kasya kasya ca kīdṛśam | vidadhāti pañca pañcaiva ? samyanirḍvartitaṃ hi yat

श्रीभगवानुवाच कर्तव्यत्वेन वै कुर्यात् कर्मसन्यासिनां सदा । निर्वाणदीक्षितानां च भक्तानामपि चाब्जज

śrībhagavānuvāca kartavyatvena vai kuryāt karmasanyāsināṃ sadā | nirvāṇadīkṣitānāṃ ca bhaktānāmapi cābjaja

अनिर्दिष्टक्रमाणां च चतुर्थाश्रमिणां तु वै । भगवत्पदलिप्सूनां ज्ञानिनां [ग्, घ्: यतीनां] च तथैव हि

anirdiṣṭakramāṇāṃ ca caturthāśramiṇāṃ tu vai | bhagavatpadalipsūnāṃ jñānināṃ [g, gh: yatīnāṃ] ca tathaiva hi

प्रीतये मन्त्रसिद्धानां साधकानां तु पौष्कर । शुभजन्माप्तये शश्वन्मन्त्रसांमुख्यसिद्धये

prītaye mantrasiddhānāṃ sādhakānāṃ tu pauṣkara | śubhajanmāptaye śaśvanmantrasāṃmukhyasiddhaye

कार्यं तत्पुत्रकाणां तु कृपया देशिकादिकैः । कुर्याद्वै समयज्ञानां नित्यं सद्धर्मवृद्धये

kāryaṃ tatputrakāṇāṃ tu kṛpayā deśikādikaiḥ | kuryādvai samayajñānāṃ nityaṃ saddharmavṛddhaye

भूयस्सुजन्मलाभाय सद्विद्याधिगमाय च । बान्धवानामतोऽन्येषां भक्तानामेवमेव हि

bhūyassujanmalābhāya sadvidyādhigamāya ca | bāndhavānāmato'nyeṣāṃ bhaktānāmevameva hi

सद्यो दुष्कृतशान्त्यर्थं कृपया नित्यमाचरेत् । कर्ताना ? कर्मसन्यासी परिवृद्धो व्रताश्रयी

sadyo duṣkṛtaśāntyarthaṃ kṛpayā nityamācaret | kartānā ? karmasanyāsī parivṛddho vratāśrayī

न निर्वाणपदं नीतो [ग्, घ्: न निर्वाणपदंती च] दीक्षायां [ग्, घ्: दीक्षया] भोगलालसः । तीव्रभावं विना यस्तु न सिद्धो मन्त्रसेवनात्

na nirvāṇapadaṃ nīto [g, gh: na nirvāṇapadaṃtī ca] dīkṣāyāṃ [g, gh: dīkṣayā] bhogalālasaḥ | tīvrabhāvaṃ vinā yastu na siddho mantrasevanāt

निस्सन्तानोऽपि वै मन्त्री न याति सिद्धिगोचरम् । नूनमेतद्द्विजश्रेष्ठ सन्मार्गस्थैः क्रियापरैः

nissantāno'pi vai mantrī na yāti siddhigocaram | nūnametaddvijaśreṣṭha sanmārgasthaiḥ kriyāparaiḥ

सत्कर्तव्यप्रकारेण त्वनुग्राह्यास्सदैव हि । समासाद्यात्र ? संयाति यथा दिव्यं परं पदम्

satkartavyaprakāreṇa tvanugrāhyāssadaiva hi | samāsādyātra ? saṃyāti yathā divyaṃ paraṃ padam

आतस्तु ? दीक्षितानां च सर्वेषां सामयाजिनाम् । अवक्तव्यं च वक्तव्यमेतन्निर्वर्तनाय च

ātastu ? dīkṣitānāṃ ca sarveṣāṃ sāmayājinām | avaktavyaṃ ca vaktavyametannirvartanāya ca

श्राद्धकाले तु वै मुक्तवा तैरप्यन्यत्र पद्मज । मन्त्रमुद्राक्रियाध्यानमज्ञानादिक्रियां [क्, ख्: ध्यान * * * *] विना

*śrāddhakāle tu vai muktavā tairapyanyatra padmaja | mantramudrākriyādhyānamajñānādikriyāṃ [k, kh: dhyāna * * * ] vinā

नाभ्यस्तव्या न योक्तव्या भक्तैस्सामयिकादिभिः । समाश्रित्य निमित्तं वै देशकालादिकं द्विज

nābhyastavyā na yoktavyā bhaktaissāmayikādibhiḥ | samāśritya nimittaṃ vai deśakālādikaṃ dvija

क्रियते यत् पितॄणां च भवत्यनृणवान् नरः । प्रयाति [क्, ख्: प्रया * * * श्राद्धादाह्लादसंयुताम्] तृप्तिमतुलां तेन कर्मवशादपि

kriyate yat pitṝṇāṃ ca bhavatyanṛṇavān naraḥ | prayāti [k, kh: prayā * * * śrāddhādāhlādasaṃyutām] tṛptimatulāṃ tena karmavaśādapi

आगते गतिमायान्ति श्राधादाह्लादसंयुताम् । सकृद्वैकं तु बहुधा कालमादेहलक्षणम्

āgate gatimāyānti śrādhādāhlādasaṃyutām | sakṛdvaikaṃ tu bahudhā kālamādehalakṣaṇam

युक्तं तिथिगणेनैव [ग्, घ्: युक्तानिधिगणेनैव] वात्सरीयेण पौष्कर । क्षेत्राप्तिपूर्वेणान्नेन [क्, ख्: क्षेत्राप्ति संसार इत्याद्यर्धद्वयं गलितम्] सन्निमित्तगणेन तु

yuktaṃ tithigaṇenaiva [g, gh: yuktānidhigaṇenaiva] vātsarīyeṇa pauṣkara | kṣetrāptipūrveṇānnena [k, kh: kṣetrāpti saṃsāra ityādyardhadvayaṃ galitam] sannimittagaṇena tu

संसारदुःखशान्त्यर्थं दुष्कृतक्षपणाय च । व्यक्ते [क्, ख्: व्यक्ते द्वे त्रियचक्रस्य] चेन्द्रियचक्रस्य त्वौर्ध्वदेहिकमाचरेत्

saṃsāraduḥkhaśāntyarthaṃ duṣkṛtakṣapaṇāya ca | vyakte [k, kh: vyakte dve triyacakrasya] cendriyacakrasya tvaurdhvadehikamācaret

वासनादेहमाश्रित्य दुःखजं [क्, ख्: प्राश्रित्य * * * दुष्कृतम्] दुष्कृतं हि यत् । सवेद्यनन्तकल्पं [क्, ख्: सवेव * * * ब्जज] च कर्मात्मा ये ? यतोऽब्जज

vāsanādehamāśritya duḥkhajaṃ [k, kh: prāśritya * * * duṣkṛtam] duṣkṛtaṃ hi yat | savedyanantakalpaṃ [k, kh: saveva * * * bjaja] ca karmātmā ye ? yato'bjaja

अतो भूतमयं देहं समनन्तरसस्य वै । दुःखोपलम्भनं कल्पं यस्मात् कमलसंभव

ato bhūtamayaṃ dehaṃ samanantarasasya vai | duḥkhopalambhanaṃ kalpaṃ yasmāt kamalasaṃbhava

दुःखेन शाम्यते दुःखं सन्यस्कन्धगते ? [क्, ख्: सन्यस्कन्धगतये यथा] यथा । स्कन्धाद्गुरुतरं [क्, ख्: * * * रङ्गारम्] भारं नृणां दुष्कृतकारिणाम्

duḥkhena śāmyate duḥkhaṃ sanyaskandhagate ? [k, kh: sanyaskandhagataye yathā] yathā | skandhādgurutaraṃ [k, kh: * * * raṅgāram] bhāraṃ nṛṇāṃ duṣkṛtakāriṇām

निद्राक्रान्तस्वपिण्डाद्वै यथा निर्गत्य पौष्कर । वासनादेहमाश्रित्य नानाचेष्टां करोति च

nidrākrāntasvapiṇḍādvai yathā nirgatya pauṣkara | vāsanādehamāśritya nānāceṣṭāṃ karoti ca

भूतपिण्डं विना तासां न शान्तिमनुविन्दति । एवमन्नाश्रितं पूर्वं प्राणमिन्द्रियसंग्रहम् [क्, ख्: प्रणवमिन्द्रिय]

bhūtapiṇḍaṃ vinā tāsāṃ na śāntimanuvindati | evamannāśritaṃ pūrvaṃ prāṇamindriyasaṃgraham [k, kh: praṇavamindriya]

व्यक्तीकृतं न वै देव ? देहभावेन [ग्, घ्: नवैदेयदेह] देहिनाम् । तावत् कर्मक्षयं तेषां कथमेति महामते

vyaktīkṛtaṃ na vai deva ? dehabhāvena [g, gh: navaideyadeha] dehinām | tāvat karmakṣayaṃ teṣāṃ kathameti mahāmate

अन्तस्तदुपचारार्थं ज्ञानपूर्वेण कर्मणा । संपाद्य यद्वशाच्छीघ्रमनन्तं सुखमेधते

antastadupacārārthaṃ jñānapūrveṇa karmaṇā | saṃpādya yadvaśācchīghramanantaṃ sukhamedhate

सामान्यं वैष्णवानां च गुर्वादीनां विशेषतः । साधारस्संप्रधानाख्यस्साम्प्रतं विधिरुच्यते

sāmānyaṃ vaiṣṇavānāṃ ca gurvādīnāṃ viśeṣataḥ | sādhārassaṃpradhānākhyassāmprataṃ vidhirucyate

निमन्त्रितं वा संप्राप्तं नित्यमङ्गीकृतं त्वथ । द्विजेन्द्रं पञ्चकालज्ञं षट्कर्मनिरतं तु वा

nimantritaṃ vā saṃprāptaṃ nityamaṅgīkṛtaṃ tvatha | dvijendraṃ pañcakālajñaṃ ṣaṭkarmanirataṃ tu vā

स्नानादिना पुरा कृत्वा प्रयतस्संविशेत् पुनः । स्वयमर्घ्याम्बुना विप्र पवित्रीकृत्य पाणिना

snānādinā purā kṛtvā prayatassaṃviśet punaḥ | svayamarghyāmbunā vipra pavitrīkṛtya pāṇinā

सन्ताड्य कुसुमास्त्रेण मन्त्रास्त्राधिष्ठितेन च । समुद्धरन्नेत्रमन्त्रं मन्त्रार्थाधिष्ठितेन च

santāḍya kusumāstreṇa mantrāstrādhiṣṭhitena ca | samuddharannetramantraṃ mantrārthādhiṣṭhitena ca

समुच्चरन्नेत्रमन्त्रमवलोक्याथ कद्विति ? । निवेद्य [ग्, घ्: निवेश्य] भगवत्यग्रे प्रणवाधिष्ठितासने

samuccarannetramantramavalokyātha kadviti ? | nivedya [g, gh: niveśya] bhagavatyagre praṇavādhiṣṭhitāsane

पूजिते वितते पूते संमुखं वोत्तराननम् [क्, ख्: वोत्तरासनम्] । उदक् दिग्वीक्षमाणं [क्, ख्: उदक् * * * क्षमाणम्] च विनिवेश्य तथा च तत्

pūjite vitate pūte saṃmukhaṃ vottarānanam [k, kh: vottarāsanam] | udak digvīkṣamāṇaṃ [k, kh: udak * * * kṣamāṇam] ca viniveśya tathā ca tat

यथा मन्त्रेशदिग्रश्मिप्रसरेणाभिविष्यते । मन्त्रेणाराध्य तं ध्यात्वा ब्रूयात् संयतावाग्भव

yathā mantreśadigraśmiprasareṇābhiviṣyate | mantreṇārādhya taṃ dhyātvā brūyāt saṃyatāvāgbhava

समाधाय जगन्नाथं हृत्पद्मगगनेऽर्कवत् । सत्पात्रस्याथ [ग्, घ्: सपात्रस्याशु पात्राभ्यां] पात्राणां पात्राभ्यां वाऽब्जसंभव

samādhāya jagannāthaṃ hṛtpadmagagane'rkavat | satpātrasyātha [g, gh: sapātrasyāśu pātrābhyāṃ] pātrāṇāṃ pātrābhyāṃ vā'bjasaṃbhava

एवं कृत्वा प्रतिष्ठानं पाग्यत्नेनात्र [क्, ख्: प्रत्यनेनात्र] कर्मणि । समुद्दिश्य पितॄन् दद्याद्दानमन्तरवेदिकम्

evaṃ kṛtvā pratiṣṭhānaṃ pāgyatnenātra [k, kh: pratyanenātra] karmaṇi | samuddiśya pitṝn dadyāddānamantaravedikam

निवेशितं द्विजेन्द्रं यद् वृत्तिस्थमपि [क्, ख्: व्यक्तिस्थ] मन्त्रराट् । अन्तर्वेदी तु सा ज्ञेया त्वाभ्यामभ्यन्तरं हि तत्

niveśitaṃ dvijendraṃ yad vṛttisthamapi [k, kh: vyaktistha] mantrarāṭ | antarvedī tu sā jñeyā tvābhyāmabhyantaraṃ hi tat

संप्रदानं पितॄणां यत् कुर्यात् सत्पात्रपिण्डकम् । तद्दिव्यममलं यस्माच्चैतन्य मवलंब्यते [ग्, घ्: चैतन्यमवलंब्य वै]

saṃpradānaṃ pitṝṇāṃ yat kuryāt satpātrapiṇḍakam | taddivyamamalaṃ yasmāccaitanya mavalaṃbyate [g, gh: caitanyamavalaṃbya vai]

तत्कालं संविभज्याश्च तिष्ठंति कमलोद्भव । प्रदातृसङ्कल्पवशाद्दत्तं [क्, ख्: वशाद्दत्तः] पुष्करसंभव

tatkālaṃ saṃvibhajyāśca tiṣṭhaṃti kamalodbhava | pradātṛsaṅkalpavaśāddattaṃ [k, kh: vaśāddattaḥ] puṣkarasaṃbhava

एकस्य वा बहूनां व [क्, ख्: बहूनां तु] प्रदद्यादासनोपरि । पुनरेवासनं दार्भमग्रन्थि बहुभिः कुशैः

ekasya vā bahūnāṃ va [k, kh: bahūnāṃ tu] pradadyādāsanopari | punarevāsanaṃ dārbhamagranthi bahubhiḥ kuśaiḥ

विभोर्यज्ञाङ्गदेहस्य लोमानि तु कुशास्स्मृताः । ता एव नाडयस्सर्वस्तस्य [क्, ख्: सर्वास्तस्य * * *] भूतशरीरगाः

*vibhoryajñāṅgadehasya lomāni tu kuśāssmṛtāḥ | tā eva nāḍayassarvastasya [k, kh: sarvāstasya * * ] bhūtaśarīragāḥ

रश्म्यो भूतदेहे [क्, ख्: रश्मयो सोथ देहे; ग्, घ्: बोधदेहे] तु चिन्मूर्तेश्शक्तयोऽखिलाः । अत एव हि विप्रेन्द्र पितॄणां तु कुशासनम्

raśmyo bhūtadehe [k, kh: raśmayo sotha dehe; g, gh: bodhadehe] tu cinmūrteśśaktayo'khilāḥ | ata eva hi viprendra pitṝṇāṃ tu kuśāsanam

श्राद्धकाले तु विहित [क्, ख्: विहितभूतानन्तमुम * * * तः] माहूतानां तदूर्ध्वतः । यत्किञ्चिद्दीयते भक्त्या [क्, ख्: भक्त्या * * * *] ब्रह्मभूतं तु तद्भवेत्

*śrāddhakāle tu vihita [k, kh: vihitabhūtānantamuma * * * taḥ] māhūtānāṃ tadūrdhvataḥ | yatkiñciddīyate bhaktyā [k, kh: bhaktyā * * * ] brahmabhūtaṃ tu tadbhavet

पुरा वै हेतुनाऽनेन नृणामविदितात्मनाम् [क्, ख्: नृणा * * *] । कर्मण्यत्र कुशाजालं विहितं कमलोद्भव

*purā vai hetunā'nena nṛṇāmaviditātmanām [k, kh: nṛṇā * * ] | karmaṇyatra kuśājālaṃ vihitaṃ kamalodbhava

येषां सर्वगतं ब्रह्मन् मन्त्ररूपीश्वरोऽच्युतः । भावस्थतत्वतस्ताभिस्तेषां वै [क्, ख्: स्तेषांचै * * * *] न प्रयोजनम् [क्वचित् नैव प्रयोजनं इति पाठः]

*yeṣāṃ sarvagataṃ brahman mantrarūpīśvaro'cyutaḥ | bhāvasthatatvatastābhisteṣāṃ vai [k, kh: steṣāṃcai * * * ] na prayojanam [kvacit naiva prayojanaṃ iti pāṭhaḥ]

अथास्त्रपरिजप्तेन भूतिनावात्मशङ्कुना । मसृणेनाश्मचूर्णेन परिघासु यथाऽथवा

athāstraparijaptena bhūtināvātmaśaṅkunā | masṛṇenāśmacūrṇena parighāsu yathā'thavā

बहिस्तदासने कार्या त्वग्रे दैर्घ्याच्छमाधिका । वैपुल्याच्छममानं तु प्राग्वत् पावनतां नयेत्

bahistadāsane kāryā tvagre dairghyācchamādhikā | vaipulyācchamamānaṃ tu prāgvat pāvanatāṃ nayet

न्यसेत्तत्राप्यभग्नाग्रानुदङ्मुलान् कुशान् द्विज । यस्माद्दिव्यमुदग्भागं पित्र्यं दक्षिणसंज्ञकम्

nyasettatrāpyabhagnāgrānudaṅmulān kuśān dvija | yasmāddivyamudagbhāgaṃ pitryaṃ dakṣiṇasaṃjñakam

स्वकेनामृतवीर्येण नित्यं संवर्धयन्ति च । दर्भमार्गच्छलेनैव पितॄणां तेऽमरान् द्विज

svakenāmṛtavīryeṇa nityaṃ saṃvardhayanti ca | darbhamārgacchalenaiva pitṝṇāṃ te'marān dvija

वसत्यन्तः पितृगणो भागमाश्रित्य दक्षिणम् । चित्कलांशस्वरूपेण नृणामेवं [क्, ख्: नृणामेव] हि चोत्तरे

vasatyantaḥ pitṛgaṇo bhāgamāśritya dakṣiṇam | citkalāṃśasvarūpeṇa nṛṇāmevaṃ [k, kh: nṛṇāmeva] hi cottare

कृतास्पदामला नित्या [क्, ख्: नित्यास्त्वनुताद्याक्षयाः कलाः] त्वमृताख्याऽक्षया कला । अत एवं हि यत्किञ्चिदाब्रह्मविदितैर्द्विज

kṛtāspadāmalā nityā [k, kh: nityāstvanutādyākṣayāḥ kalāḥ] tvamṛtākhyā'kṣayā kalā | ata evaṃ hi yatkiñcidābrahmaviditairdvija

प्रदीयते पितॄणां च तत् सव्येन तु पाणिना । येऽधिकृत्य जगद्योनिं [क्, ख्: * * * * जगद्योनिम्] मन्त्रात्मानभजं हरिम्

pradīyate pitṝṇāṃ ca tat savyena tu pāṇinā | ye'dhikṛtya jagadyoniṃ [k, kh: * * * * jagadyonim] mantrātmānabhajaṃ harim

प्रयच्छन्ति पितॄणां च तोयतर्पणपूर्वकम् । तेषां तदाश्रयत्वाच्च यदुक्तं न न कारणम् [ग्, घ्: नानकारणम्]

prayacchanti pitṝṇāṃ ca toyatarpaṇapūrvakam | teṣāṃ tadāśrayatvācca yaduktaṃ na na kāraṇam [g, gh: nānakāraṇam]

कर्तव्यस्य च पारम्यं प्रकृतस्य महामते । स्फूरत्यन्तर्गतं येषां मन्त्राराधनपूर्वकम् ॥ 53 । तत् स्वोत्तरवशाद्येषां मन्त्रसांमुख्यदिग्वशात् । चेतसा निर्विकल्पेन कृतं भवति चाक्षयम्

kartavyasya ca pāramyaṃ prakṛtasya mahāmate | sphūratyantargataṃ yeṣāṃ mantrārādhanapūrvakam || 53 | tat svottaravaśādyeṣāṃ mantrasāṃmukhyadigvaśāt | cetasā nirvikalpena kṛtaṃ bhavati cākṣayam

किन्तु पुष्करसम्भूत दुर्लभा भुवि चेतनाः । इति चेतसि वै येषां निश्चयीकृत्य वर्तते

kintu puṣkarasambhūta durlabhā bhuvi cetanāḥ | iti cetasi vai yeṣāṃ niścayīkṛtya vartate

सत्यतामुपनीये ? तु ह्येव न्यस्ते कुशाचये । तिलांस्तथास्त्रजप्तांश्च तदूर्ध्वे विकिरेत् पुनः

satyatāmupanīye ? tu hyeva nyaste kuśācaye | tilāṃstathāstrajaptāṃśca tadūrdhve vikiret punaḥ

कुरुविन्दस्तु [ग्, घ्: कुरुविन्दावस्तु] दर्भाग्रैर्यस्मादेतद्वयं द्विज । सर्वस्य भोगजालस्य जनकं भुवनत्रये [ग्, घ्: भुवनत्रयम्]

kuruvindastu [g, gh: kuruvindāvastu] darbhāgrairyasmādetadvayaṃ dvija | sarvasya bhogajālasya janakaṃ bhuvanatraye [g, gh: bhuvanatrayam]

विशेषात् पितृदेवस्य श्रद्धापूतस्य वस्तुनः । अग्नीषोमस्वरूपेण शान्त्यात्मा भगवान् स्वयम्

viśeṣāt pitṛdevasya śraddhāpūtasya vastunaḥ | agnīṣomasvarūpeṇa śāntyātmā bhagavān svayam

व्यक्तः कर्मात्मक (त) त्वानां मूर्तित्वेनात्मसिद्धये । स पित्र्यस्य च [क्, ख्: स्यच * * * ष्यस्य] च दिव्यस्य व्यापारस्यातिवृद्धये

vyaktaḥ karmātmaka (ta) tvānāṃ mūrtitvenātmasiddhaye | sa pitryasya ca [k, kh: syaca * * * ṣyasya] ca divyasya vyāpārasyātivṛddhaye

तत्तेजस्तिलभावेन ह्लादो वर्तत्यपात्मना [त्यवात्मना इति साधु] । अत एवाप्रबुद्धानां प्रबुधानामपि द्विज

tattejastilabhāvena hlādo vartatyapātmanā [tyavātmanā iti sādhu] | ata evāprabuddhānāṃ prabudhānāmapi dvija

तिलोदकेन [ग्, घ्: तिलोदकोङ्ग] भावं तु गच्छतश्श्राद्धकर्मणि । श्राद्धस्य च परा रक्षा ते द्वे नित्यममन्त्रिणाम्

tilodakena [g, gh: tilodakoṅga] bhāvaṃ tu gacchataśśrāddhakarmaṇi | śrāddhasya ca parā rakṣā te dve nityamamantriṇām

तत्स्वरूपविदां चैव विशेषो मन्त्रवेदिनाम् । न्यस्तास्त्राण्यभिजप्तानि [क्, ख्: * * * भिजप्ता * * *] तत्र [ग्, घ्: ताम्रपात्राणि] पात्राणि विन्यसेत्

*tatsvarūpavidāṃ caiva viśeṣo mantravedinām | nyastāstrāṇyabhijaptāni [k, kh: * * * bhijaptā * * ] tatra [g, gh: tāmrapātrāṇi] pātrāṇi vinyaset

तत्राद्यं चक्रवृत्तानि [क्, ख्: तत्राद्य * * * * कवृत्तानि] हेमाद्युत्थानि सम्भवे । पालाशकदलीपत्रतमालच्छदनान्यथ [क्, ख्: पात्राणि कदलीपत्र]

tatrādyaṃ cakravṛttāni [k, kh: tatrādya * * * * kavṛttāni] hemādyutthāni sambhave | pālāśakadalīpatratamālacchadanānyatha [k, kh: pātrāṇi kadalīpatra]

पुटान्यस्त्राम्बुशुद्धानि शुभपर्णमयानि च । पादयोरपि पाद्यार्थं कं क्षिपेद्दक्षिणादितः [ग्, घ्: दक्षिणादिना]

puṭānyastrāmbuśuddhāni śubhaparṇamayāni ca | pādayorapi pādyārthaṃ kaṃ kṣipeddakṣiṇāditaḥ [g, gh: dakṣiṇādinā]

आमूर्धमर्चयेत् पश्चादर्घ्यपुष्पानुलेपनैः । वस्त्रस्रग्धूपदीपैस्तु दध्यन्नं फलवारिणा

āmūrdhamarcayet paścādarghyapuṣpānulepanaiḥ | vastrasragdhūpadīpaistu dadhyannaṃ phalavāriṇā

सताम्बूलेन वित्तेन यथाशक्ति महामते । समुद्दिश्य पितॄन् सर्वान् सनाभीयान् [क्, ख्: सताभि * * * न्यथाक्रमम्] यथाक्रमम्

satāmbūlena vittena yathāśakti mahāmate | samuddiśya pitṝn sarvān sanābhīyān [k, kh: satābhi * * * nyathākramam] yathākramam

शब्दभावस्वरूपास्तु ज्ञवृत्तिस्थानविग्रहान् [क्, ख्: आवृत्ति] । बहुत्वे सति विप्राणां पितॄणामेवमाचरेत्

śabdabhāvasvarūpāstu jñavṛttisthānavigrahān [k, kh: āvṛtti] | bahutve sati viprāṇāṃ pitṝṇāmevamācaret

यत्र द्विजद्वयं विप्र पित्रर्थं विनिवेशितम् । एकस्मिन् स्वपितॄणां तु तदा कार्यश्च सन्निधिः

yatra dvijadvayaṃ vipra pitrarthaṃ viniveśitam | ekasmin svapitṝṇāṃ tu tadā kāryaśca sannidhiḥ

द्वितीये जननीयानां तथाऽन्येषां तु संस्थितिम् । सर्वेषामेकमाप्तं तु तृप्तये [ग्, घ्: त्रयोजयति] यदि योजितम्

dvitīye jananīyānāṃ tathā'nyeṣāṃ tu saṃsthitim | sarveṣāmekamāptaṃ tu tṛptaye [g, gh: trayojayati] yadi yojitam

ओमाद्यमस्मच्छब्दं तु पितृभ्यस्तदनन्तरम् । इदमर्घ्यमिदं पाद्यं तदन्ते [क्, ख्: तदन्ते स्वं स्मरेत्] संस्मरेत् स्वधाम्

omādyamasmacchabdaṃ tu pitṛbhyastadanantaram | idamarghyamidaṃ pādyaṃ tadante [k, kh: tadante svaṃ smaret] saṃsmaret svadhām

सर्वस्मिन्नुपचारान्ते ह्येवं वा संस्मरन् [ग्, घ्: संस्मरेन्ममम् ?] नरम् । नमस्स्वधाऽथवा ब्रूयान्नमोन्तां त्वथवा स्वधाम्

sarvasminnupacārānte hyevaṃ vā saṃsmaran [g, gh: saṃsmarenmamam ?] naram | namassvadhā'thavā brūyānnamontāṃ tvathavā svadhām

एवमेव हि यः कुर्यात् कर्तव्यत्वेन पौष्कर । तुल्यानां च स्वकुल्यानां नमस्तत्र च केवलम्

evameva hi yaḥ kuryāt kartavyatvena pauṣkara | tulyānāṃ ca svakulyānāṃ namastatra ca kevalam

सत्युक्ते व्यत्यये नित्यं विहितं च स्वधा द्विज । स्वयमेव हि सन्यासी ददाति च फलार्थिनाम्

satyukte vyatyaye nityaṃ vihitaṃ ca svadhā dvija | svayameva hi sanyāsī dadāti ca phalārthinām

कार्यस्तेन नमस्कारस्स्वधान्ते नित्यमेव हि । ददाति फलकामस्तु यो नित्यफलमर्थिनाम्

kāryastena namaskārassvadhānte nityameva hi | dadāti phalakāmastu yo nityaphalamarthinām

स्वधाकारावसाने तु हितं तस्य सदा नमः । एवमिछावसेनैव संविभज्य पितॄन् द्विज

svadhākārāvasāne tu hitaṃ tasya sadā namaḥ | evamichāvasenaiva saṃvibhajya pitṝn dvija

पृष्ट्वा पात्रमुखेनैव सतृप्तिं च पुनः पुनः । ततोऽम्भज्ञ्चुलकं पाणौ हृन्मन्त्रेणामृतोपमम्

pṛṣṭvā pātramukhenaiva satṛptiṃ ca punaḥ punaḥ | tato'mbhajñculakaṃ pāṇau hṛnmantreṇāmṛtopamam

दद्यात् पूर्णेन्दुतुल्यं तद्ध्यातव्यं तत्कलाः पठन् । सानुस्वारमकाराद्यैर्भिन्नं षोडशभिस्स्वरैः

dadyāt pūrṇendutulyaṃ taddhyātavyaṃ tatkalāḥ paṭhan | sānusvāramakārādyairbhinnaṃ ṣoḍaśabhissvaraiḥ

त्वङ्कारनतिनिष्ठं च तत्र प्राक्स्थस्सतारकम् । इत्युक्तं सकलस्येन्दोर्वाचकं मन्त्रमब्जज

tvaṅkāranatiniṣṭhaṃ ca tatra prāksthassatārakam | ityuktaṃ sakalasyendorvācakaṃ mantramabjaja

पाणिप्रक्षालनात्पूर्वं पातव्यं तेन पूर्ववत् । येनामृतपुटान्तस्थमन्नवीर्यमनश्वरम्

pāṇiprakṣālanātpūrvaṃ pātavyaṃ tena pūrvavat | yenāmṛtapuṭāntasthamannavīryamanaśvaram

भवत्याप्यायकृद्ब्रह्मन् पितृदेवगणस्य च । माषचूर्णादिना पाणिं प्रक्षाल्यामणिबन्धनात्

bhavatyāpyāyakṛdbrahman pitṛdevagaṇasya ca | māṣacūrṇādinā pāṇiṃ prakṣālyāmaṇibandhanāt

समाचम्योपसंहृत्य ह्युच्छिष्टं तु यथाविधि । पवित्रीकृत्य वसुधां पाणौ कृत्वा तिलोदकम्

samācamyopasaṃhṛtya hyucchiṣṭaṃ tu yathāvidhi | pavitrīkṛtya vasudhāṃ pāṇau kṛtvā tilodakam

प्रीणनं भगवत्यग्रेसमुत्थायाचरेत् ततः । तवास्तु भगवन् पूर्वः प्रीतः [क्, ख्: भगवन् पूर्वप्रीतः] पितृगणस्तथा

prīṇanaṃ bhagavatyagresamutthāyācaret tataḥ | tavāstu bhagavan pūrvaḥ prītaḥ [k, kh: bhagavan pūrvaprītaḥ] pitṛgaṇastathā

शारीरो देवताव्यूह अ (आ) पादा (द्यो) द्या व्यवस्थितः । एवं सुवितते कुर्यात् [क्, ख्: कुर्या * * * नालये; ग्, घ्: राधनेलये] कर्मत्वाराधनालये

śārīro devatāvyūha a (ā) pādā (dyo) dyā vyavasthitaḥ | evaṃ suvitate kuryāt [k, kh: kuryā * * * nālaye; g, gh: rādhanelaye] karmatvārādhanālaye

सङ्कटे पुनरन्यत्र यायादभ्यर्च्य मन्त्रराट् । स्थानं संस्कारसंशुद्धं कृत्त्वा प्राक्ताडनादिना

saṅkaṭe punaranyatra yāyādabhyarcya mantrarāṭ | sthānaṃ saṃskārasaṃśuddhaṃ kṛttvā prāktāḍanādinā

व्याप्तिशक्त्याश्रितं [ग्, घ्: व्याप्तिशक्त्याश्रियम्] भूयस्तोयाधारगतं स्मरेत् । मन्त्रमर्चनपूर्वं [क्, ख्: मन्त्रमर्चन इत्याद्यर्धं लुप्तम्] तु तदग्रे सर्वमाचरेत्

vyāptiśaktyāśritaṃ [g, gh: vyāptiśaktyāśriyam] bhūyastoyādhāragataṃ smaret | mantramarcanapūrvaṃ [k, kh: mantramarcana ityādyardhaṃ luptam] tu tadagre sarvamācaret

पात्राघ्राणपरेणैव [क्, ख्: पात्राघ्राणपरेणैव * * * भावयेत्; ग्, घ्: पात्राग्रेण परेणैव] तत्पात्रस्थेन भावयेत् । मधुयुक्तेन हविषा दर्भकाण्डैस्तिलैस्सह

pātrāghrāṇapareṇaiva [k, kh: pātrāghrāṇapareṇaiva * * * bhāvayet; g, gh: pātrāgreṇa pareṇaiva] tatpātrasthena bhāvayet | madhuyuktena haviṣā darbhakāṇḍaistilaissaha

निर्दोषं वह्निना कृत्वा हृदा दर्भाग्रकेण तु । ध्यात्वा धाम द्रुमाकारं ज्ञस्वभावं महत् प्रभम्

nirdoṣaṃ vahninā kṛtvā hṛdā darbhāgrakeṇa tu | dhyātvā dhāma drumākāraṃ jñasvabhāvaṃ mahat prabham

द्रव्यदोषगणं कृत्स्नं निर्दहन्तं समन्ततः । देवतानां पितॄणां यत् तृप्तयेऽन्नं [क्, ख्: यत्तृप्त * * *] महामते

*dravyadoṣagaṇaṃ kṛtsnaṃ nirdahantaṃ samantataḥ | devatānāṃ pitṝṇāṃ yat tṛptaye'nnaṃ [k, kh: yattṛpta * * ] mahāmate

तत् साधनं च विहितं संस्कृतेन पुराऽग्निना । द्वाभ्यां देशिकपूर्वाभ्यामेतद्विषयमब्जज

tat sādhanaṃ ca vihitaṃ saṃskṛtena purā'gninā | dvābhyāṃ deśikapūrvābhyāmetadviṣayamabjaja

प्रदापनमतोऽन्येषां तत्कालं तस्य वै हितम् । सदैव विधिनाऽनेन तदर्थं शुभसिद्धये

pradāpanamato'nyeṣāṃ tatkālaṃ tasya vai hitam | sadaiva vidhinā'nena tadarthaṃ śubhasiddhaye

एकस्याश्रयबीजस्य नानाकर्मवशात्तु वै । नानात्वं भावयेद्बुद्ध्या पितृकर्मण्यतः पुरा

ekasyāśrayabījasya nānākarmavaśāttu vai | nānātvaṃ bhāvayedbuddhyā pitṛkarmaṇyataḥ purā

तेनैव तर्पणीयं [ग्, घ्: तर्पणीयस्य स्वयम्] तत् स्वयम्भूता तदात्मना । मत्प्रवाहवदन्तस्थो [क्, ख्: * * * प्रवाहदन्तस्यो] भावयेदन्नपात्रगौ

tenaiva tarpaṇīyaṃ [g, gh: tarpaṇīyasya svayam] tat svayambhūtā tadātmanā | matpravāhavadantastho [k, kh: * * * pravāhadantasyo] bhāvayedannapātragau

अर्हणाग्राहगर्भौ तु द्वौ दर्भौ तालसम्मितौ । हृन्मन्त्रमन्त्रितौ कृत्वा ताभ्यां सह समुद्धरेत्

arhaṇāgrāhagarbhau tu dvau darbhau tālasammitau | hṛnmantramantritau kṛtvā tābhyāṃ saha samuddharet

रसरूपस्वभावं तत् स्थ (स्थू)लत्वेनान्नतां गतम् । चतुरङ्गुलमात्रं तु ग्रासं ग्रासं महामते

rasarūpasvabhāvaṃ tat stha (sthū)latvenānnatāṃ gatam | caturaṅgulamātraṃ tu grāsaṃ grāsaṃ mahāmate

अग्नीषोमाश्रयस्थस्य पूर्वं पितृगणस्य च । पितॄणां [क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्] बीजभूतस्य ज्ञस्वभावस्य तत्त्वतः [ग्: कोशे तत्वतः इत्यनन्तरं दद्यात् इत्यक्षराणि सन्ति पश्चात् अन्यत् पिण्डद्वयम् इत्याद्यर्धमस्ति तेनेदमुल्लिख्यमानं नासमंजसं भवति अन्यत् पिण्डद्वयम् इत्यत्र अन्यत् पदस्थाने दद्यात् इति पदस्य योजने कृते वाक्यं पूर्णं भवति दद्यादिति पदेन विना न वाक्यार्थः पूर्यते किं च तत्वतः इत्यनन्तरं प्रक्रान्तस्य अर्धस्यादौ अन्यत् पिण्डद्वयम् इति अन्यत् इत्यस्य अन्यात् इति विकृतवर्णन्यासो दृश्यते तेन लेखकदोषात् दद्यात् इत्यस्य अन्यात् इत्यक्षरविकृतिः इति सुधियः प्रमाणम्]

agnīṣomāśrayasthasya pūrvaṃ pitṛgaṇasya ca | pitṝṇāṃ [k, kh: idamardhaṃ luptam] bījabhūtasya jñasvabhāvasya tattvataḥ [g: kośe tatvataḥ ityanantaraṃ dadyāt ityakṣarāṇi santi paścāt anyat piṇḍadvayam ityādyardhamasti tenedamullikhyamānaṃ nāsamaṃjasaṃ bhavati anyat piṇḍadvayam ityatra anyat padasthāne dadyāt iti padasya yojane kṛte vākyaṃ pūrṇaṃ bhavati dadyāditi padena vinā na vākyārthaḥ pūryate kiṃ ca tatvataḥ ityanantaraṃ prakrāntasya ardhasyādau anyat piṇḍadvayam iti anyat ityasya anyāt iti vikṛtavarṇanyāso dṛśyate tena lekhakadoṣāt dadyāt ityasya anyāt ityakṣaravikṛtiḥ iti sudhiyaḥ pramāṇam]

दद्यात् पिण्डद्वयं चैव त्वग्नीषोमसमुद्भवम् । नाडीस्वरूपौ तौ [ग्, घ्: स्वरूपौ द्वौ] दर्भौ पिण्डेन सह तत्र वै

dadyāt piṇḍadvayaṃ caiva tvagnīṣomasamudbhavam | nāḍīsvarūpau tau [g, gh: svarūpau dvau] darbhau piṇḍena saha tatra vai

लयं नीत्वा द्वितीयेन व्यवहारधियां ? ततः । पितॄणां [क्, ख्, ग्, घ्: वीणां वा] कल्पयेत् तेन पिण्डान्यन्येन साम्प्रतम्

layaṃ nītvā dvitīyena vyavahāradhiyāṃ ? tataḥ | pitṝṇāṃ [k, kh, g, gh: vīṇāṃ vā] kalpayet tena piṇḍānyanyena sāmpratam

क्रमेण प्रागदृष्टानां हृदा संज्ञापदेन तु । एवं दृष्टस्वरूपं च ज्ञात्वा तेषां स्थितिं स्फुटम्

krameṇa prāgadṛṣṭānāṃ hṛdā saṃjñāpadena tu | evaṃ dṛṣṭasvarūpaṃ ca jñātvā teṣāṃ sthitiṃ sphuṭam

100

प्राग्वत् स्वधावसानाद्यैर्मन्त्रैरोङ्कारपूर्वकैः । हृन्मन्त्रालङ्कृतैर्विप्र तदा संज्ञापदान्वितैः

prāgvat svadhāvasānādyairmantrairoṅkārapūrvakaiḥ | hṛnmantrālaṅkṛtairvipra tadā saṃjñāpadānvitaiḥ

101

पिण्डं प्रकल्पयामीति ततः पूर्ववदाचरेत् । अञ्जनाभ्यञ्जनाद्यैस्तु ह्युपचारैः प्रपूजनम्

piṇḍaṃ prakalpayāmīti tataḥ pūrvavadācaret | añjanābhyañjanādyaistu hyupacāraiḥ prapūjanam

102

क्रमेण तर्पणं कुर्यात् सतिलैश्चाम्भसा ततः । शिरसा [क्, ख्: शिरसाप्रनते] वनते ? कृत्वा जानुपादौ क्षितौ [क्, ख्: जानुपादक्षिते] गतौ

krameṇa tarpaṇaṃ kuryāt satilaiścāmbhasā tataḥ | śirasā [k, kh: śirasāpranate] vanate ? kṛtvā jānupādau kṣitau [k, kh: jānupādakṣite] gatau

103

पाणियुग्मे लालाटस्थे एकचित्तः पठेदिमम् । ओं नमो वः पितरो नमो वः पुरुषोत्तम

pāṇiyugme lālāṭasthe ekacittaḥ paṭhedimam | oṃ namo vaḥ pitaro namo vaḥ puruṣottama

104

नमो विष्णुपदस्हेभ्यस्स्वधा वः [क्, ख्: स्वधावापितरः] पितरो नमः । हरये पितृनाथाय ह्यग्नीषोमात्मने नमः

namo viṣṇupadashebhyassvadhā vaḥ [k, kh: svadhāvāpitaraḥ] pitaro namaḥ | haraye pitṛnāthāya hyagnīṣomātmane namaḥ

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 2)

105

सत्सोमपात्मने विष्णो नमो बर्हिषदात्मने । आसंसाराभिजनका अग्निष्वात्ता अथाच्युत

satsomapātmane viṣṇo namo barhiṣadātmane | āsaṃsārābhijanakā agniṣvāttā athācyuta

106

पितामहास्सोमपास्त्वं त्वमन्ये प्रपितामहाः । तुभ्यं नमो भगवते पितृमूर्तेऽच्युताय च

pitāmahāssomapāstvaṃ tvamanye prapitāmahāḥ | tubhyaṃ namo bhagavate pitṛmūrte'cyutāya ca

107

नारायणाय हंसाय विष्णो त्रिपुरुषात्मने । मुक्त्वा त्वामेव भगवन् न नमाम्यर्चयामि [क्, ख्: -र्चयाम्यहम्] च

nārāyaṇāya haṃsāya viṣṇo tripuruṣātmane | muktvā tvāmeva bhagavan na namāmyarcayāmi [k, kh: -rcayāmyaham] ca

108

न [क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्] तर्पयामि सर्वेश नान्यमावाहयाम्यहम् । स्तुत्वैवं हि पितृव्यूहं भक्त्या परमया पुनः

na [k, kh: idamardhaṃ luptam] tarpayāmi sarveśa nānyamāvāhayāmyaham | stutvaivaṃ hi pitṛvyūhaṃ bhaktyā paramayā punaḥ

109

संभवे सति सन्धानं पिण्डमूर्तेस्समाचरेत् । तदग्रतोपविष्टस्य क्रमात् पितृगणस्य च

saṃbhave sati sandhānaṃ piṇḍamūrtessamācaret | tadagratopaviṣṭasya kramāt pitṛgaṇasya ca

110

अनुसन्धाय वै द्वाभ्यामेकस्मिन् वा द्विजोत्तम । ऊष्माग्रावस्थितं ध्यात्वा पित्र्यं पितृगणं क्रमात्

anusandhāya vai dvābhyāmekasmin vā dvijottama | ūṣmāgrāvasthitaṃ dhyātvā pitryaṃ pitṛgaṇaṃ kramāt

111

प्रणवेन स्वरूपं तु समुत्थाय ततस्स्वयम् । मध्यतिर्यक्स्थितौ स्थित्वा [क्, ख्: स्थित्वा * * * नान्य] ह्यदूरं नान्यदृक्स्थितैः

praṇavena svarūpaṃ tu samutthāya tatassvayam | madhyatiryaksthitau sthitvā [k, kh: sthitvā * * * nānya] hyadūraṃ nānyadṛksthitaiḥ

112

उत्तराभिमुखैश्चैव दक्षिणस्याथवा द्विज । तदुत्तराननवशाद् हृन्मन्त्रं हृदयान्न्यसेत्

uttarābhimukhaiścaiva dakṣiṇasyāthavā dvija | taduttarānanavaśād hṛnmantraṃ hṛdayānnyaset

113

नमोऽन्तं प्रणवाद्यं तु [ग्, घ्: नमोन्तः प्रणवाद्यन्तः] मरुदम्बरविग्रहम् । पिण्डाग्रे ह्युपविष्टस्य प्राणशक्ति ? [ग्, घ्: प्राणशक्तो] द्विजस्य वा

namo'ntaṃ praṇavādyaṃ tu [g, gh: namontaḥ praṇavādyantaḥ] marudambaravigraham | piṇḍāgre hyupaviṣṭasya prāṇaśakti ? [g, gh: prāṇaśakto] dvijasya vā

114

बहूनां वा प्रयत्नेन स्वातन्त्र्यान्निर्गतां बहिः । ध्यात्वा तया सह क्षिप्रमेकीभूतत्वमागतम्

bahūnāṃ vā prayatnena svātantryānnirgatāṃ bahiḥ | dhyātvā tayā saha kṣipramekībhūtatvamāgatam

115

आत्मशक्तौ [क्, ख्: कूर्मशक्तौ] लयं नीत्वा यदि [ग्, घ्: यानि] ह्यूष्माख्यलक्षणा । कृत्वैवं प्राणसङ्घं च पितॄणां विप्रविग्रहे

ātmaśaktau [k, kh: kūrmaśaktau] layaṃ nītvā yadi [g, gh: yāni] hyūṣmākhyalakṣaṇā | kṛtvaivaṃ prāṇasaṅghaṃ ca pitṝṇāṃ vipravigrahe

116

प्राग्वदासनसंरुद्धे भोजयेत् पूर्ववत् [क्वचित् पितृरूपिण इति] ततः । ओं नयत्वमृतायान्नमिदं विष्णुपुरस्सराः

prāgvadāsanasaṃruddhe bhojayet pūrvavat [kvacit pitṛrūpiṇa iti] tataḥ | oṃ nayatvamṛtāyānnamidaṃ viṣṇupurassarāḥ

117

देवा नद्यस्तथा गावस्सूर्यस्सोमो वनस्पतिः । ओं माधवोऽथ भगवान् मन्त्रमूर्तिमयो महान्

devā nadyastathā gāvassūryassomo vanaspatiḥ | oṃ mādhavo'tha bhagavān mantramūrtimayo mahān

118

मधुभावेन वोऽन्यस्मिन् [ग्, घ्: वान्यस्मिन्] स्थित्वा तृप्तिं करोतु वै । अनुज्झितासनं कुर्यात् पितॄणां प्रीणनाय च

madhubhāvena vo'nyasmin [g, gh: vānyasmin] sthitvā tṛptiṃ karotu vai | anujjhitāsanaṃ kuryāt pitṝṇāṃ prīṇanāya ca

119

तस्मिन्नेवास्मि ? भूभागे वस्त्वा तत्पिण्डविक्षितौ ? [ग्, घ्: वस्वतत्पिण्डवीक्षितौ] । स्थितिस्सर्वं पितॄणां च साम्प्रतं कमलासन

tasminnevāsmi ? bhūbhāge vastvā tatpiṇḍavikṣitau ? [g, gh: vasvatatpiṇḍavīkṣitau] | sthitissarvaṃ pitṝṇāṃ ca sāmprataṃ kamalāsana

120

यावत् प्राणविमुक्तानां पिण्डानां नोपसंहृतिः । सोच्छिष्टानां कृता सम्यक् तदन्ते संव्रजन्ति ते

yāvat prāṇavimuktānāṃ piṇḍānāṃ nopasaṃhṛtiḥ | socchiṣṭānāṃ kṛtā samyak tadante saṃvrajanti te

121

स्वस्थानामाशिषं दत्त्वा श्राद्धकर्तुर्धिया द्विज । सामृतं सोदकं स्थाने सतिलं मन्त्रतेजसा

svasthānāmāśiṣaṃ dattvā śrāddhakarturdhiyā dvija | sāmṛtaṃ sodakaṃ sthāne satilaṃ mantratejasā

122

विविक्तं विवृतं मार्गं पुनरागमनाय च । नारायणाख्यसन्मन्त्रकर्म ब्रह्मजवीकृते [क्, ख्: ब्रह्मजपीकृते]

viviktaṃ vivṛtaṃ mārgaṃ punarāgamanāya ca | nārāyaṇākhyasanmantrakarma brahmajavīkṛte [k, kh: brahmajapīkṛte]

123

स्वे स्वेन्द्रियरथे कृत्वा तृप्ता याताच्युतास्पदम् । प्राजापत्यमिदं प्रोक्तं सम्प्रदायसमन्वितम्

sve svendriyarathe kṛtvā tṛptā yātācyutāspadam | prājāpatyamidaṃ proktaṃ sampradāyasamanvitam

124

सम्प्रदानं पितॄणां च पूर्वोक्तफलवर्धनम् । समाचरेत् सदा व्यूह्य मन्त्राणां मन्त्रकर्मणा

sampradānaṃ pitṝṇāṃ ca pūrvoktaphalavardhanam | samācaret sadā vyūhya mantrāṇāṃ mantrakarmaṇā

125

नित्यं बहुत्वे द्वित्वे वा प्रयोगं कमलोद्भव । यद्येतदप्यनङ्गं च तदा वै प्रतिकर्मणि

nityaṃ bahutve dvitve vā prayogaṃ kamalodbhava | yadyetadapyanaṅgaṃ ca tadā vai pratikarmaṇi

126

हृदाद्यङ्गाङ्गतो योज्यमङ्गि पूर्ववदब्जज । आराध्यानामनेत्राणामोङ्करस्तत्क्रियान्तरे [ग्, घ्: आराध्यानामनैणामोङ्कार]

hṛdādyaṅgāṅgato yojyamaṅgi pūrvavadabjaja | ārādhyānāmanetrāṇāmoṅkarastatkriyāntare [g, gh: ārādhyānāmanaiṇāmoṅkāra]

127

अस्मिन्नर्थे विकारस्तु य [क्, ख्, ग्, घ्: स्तु यमुक्तोमन्त्रः] उक्तो मन्त्रपूर्वकः । समयः [ग्, घ्: समयी पुत्रकादीनाम्] पुत्रकादीनामन्येषां भावितात्मनाम्

asminnarthe vikārastu ya [k, kh, g, gh: stu yamuktomantraḥ] ukto mantrapūrvakaḥ | samayaḥ [g, gh: samayī putrakādīnām] putrakādīnāmanyeṣāṃ bhāvitātmanām

128

गुरोश्च [क्, ख्: गुरो * * * साधक; ग्, घ्: गुरोर्वा] साधकेन्द्रस्य मन्त्रो मम महामते । प्रदाने स विरुद्धश्च त्वत्तोऽन्यस्त्वविरुद्धकृत् [क्, ख्: न्यस्य * * * रुकृत्]

gurośca [k, kh: guro * * * sādhaka; g, gh: gurorvā] sādhakendrasya mantro mama mahāmate | pradāne sa viruddhaśca tvatto'nyastvaviruddhakṛt [k, kh: nyasya * * * rukṛt]

129

समयी पुत्रकादीनां वैष्णवानामपि द्विज । चतुर्णां मौद्गलान्तानां तथैवाश्रमिणां तु वै

samayī putrakādīnāṃ vaiṣṇavānāmapi dvija | caturṇāṃ maudgalāntānāṃ tathaivāśramiṇāṃ tu vai

130

दीक्षया संस्कृतानां च दीक्षितानां महामुने । सामान्यस्त्वथ [क्, ख्: सामान्यं त्वय] सर्वत्र साङ्गस्सिद्धस्सुपूजितः

dīkṣayā saṃskṛtānāṃ ca dīkṣitānāṃ mahāmune | sāmānyastvatha [k, kh: sāmānyaṃ tvaya] sarvatra sāṅgassiddhassupūjitaḥ

131

तेषां यश्चोपदेष्टव्यो मन्त्रव्यूहो हि तं शृणु । सद्वादशाक्षरो मन्त्रः कवचं ब्रह्मणे नमः

teṣāṃ yaścopadeṣṭavyo mantravyūho hi taṃ śṛṇu | sadvādaśākṣaro mantraḥ kavacaṃ brahmaṇe namaḥ

132

एवं विश्वात्मने नेत्रमस्त्रं च परमात्मने । एते सप्रणवास्सर्वे शूद्राणां योग्यतावशात्

evaṃ viśvātmane netramastraṃ ca paramātmane | ete sapraṇavāssarve śūdrāṇāṃ yogyatāvaśāt

133

सम्यग्वा दीक्षितानां च तेषां वै प्रणवोज्झिताः । विहिता ? [क्, ख्: ता च तथा] च यथा स्त्रीणां सदाचारवशात्तु वै

samyagvā dīkṣitānāṃ ca teṣāṃ vai praṇavojjhitāḥ | vihitā ? [k, kh: tā ca tathā] ca yathā strīṇāṃ sadācāravaśāttu vai

134

असम्यक् प्रतिपन्नानां शूद्राणां तु महामते । न खण्डयेत्तु मन्त्राणां नमस्कारो भवेत् पुनः

asamyak pratipannānāṃ śūdrāṇāṃ tu mahāmate | na khaṇḍayettu mantrāṇāṃ namaskāro bhavet punaḥ

135

सजाते [ग्, घ्: सच्छान्ते] र्द्वादशार्णस्य तद्वदष्टाक्षरस्य च । षडक्षरस्य [क्, ख्: षडक्षरस्यैव पूर्वम्] वै पूर्वं प्रयोज्यं पूरणार्थतः

sajāte [g, gh: sacchānte] rdvādaśārṇasya tadvadaṣṭākṣarasya ca | ṣaḍakṣarasya [k, kh: ṣaḍakṣarasyaiva pūrvam] vai pūrvaṃ prayojyaṃ pūraṇārthataḥ

136

यदा [क्, ख्: * * * वतारितः] त्वभिहितोऽष्टार्णे त्वष्टार्णेनावत्तारितः । मुख्यता [ग्, घ्: मूर्ध्वताद्वादश] द्वादशार्णस्य मन्त्रस्य विहिता तदा

yadā [k, kh: * * * vatāritaḥ] tvabhihito'ṣṭārṇe tvaṣṭārṇenāvattāritaḥ | mukhyatā [g, gh: mūrdhvatādvādaśa] dvādaśārṇasya mantrasya vihitā tadā

137

षडक्षरस्य मुख्यत्वं [क्, ख्: मुख्यत्वा ? पि] भवेद्भाववशादपि । योज्यस्त्वष्टाक्षरो मन्त्रो नित्यमेव शिखावधौ

ṣaḍakṣarasya mukhyatvaṃ [k, kh: mukhyatvā ? pi] bhavedbhāvavaśādapi | yojyastvaṣṭākṣaro mantro nityameva śikhāvadhau

138

प्रणवस्य [क्, ख्: * * * राः] च मुख्यत्वं द्विषडष्टषडक्षराः । मन्त्रा हृदयपूर्वास्तु परिज्ञेयास्ततः क्रमात्

praṇavasya [k, kh: * * * rāḥ] ca mukhyatvaṃ dviṣaḍaṣṭaṣaḍakṣarāḥ | mantrā hṛdayapūrvāstu parijñeyāstataḥ kramāt

139

मन्त्राणां वर्मपूर्वाणां वाच्यत्वं यदि कल्प्यते । तदात्मता च विहिता तत्स्थाने प्रणवस्य च

mantrāṇāṃ varmapūrvāṇāṃ vācyatvaṃ yadi kalpyate | tadātmatā ca vihitā tatsthāne praṇavasya ca

140

देवो [क्, ख्: देवोजि * * * कृताः] जितंतामन्त्रेण चित्तस्थस्सन्निधिकृतः । योक्तव्यं तत्र चाङ्गानां मन्त्रषट्कं यथा स्थितम्

devo [k, kh: devoji * * * kṛtāḥ] jitaṃtāmantreṇa cittasthassannidhikṛtaḥ | yoktavyaṃ tatra cāṅgānāṃ mantraṣaṭkaṃ yathā sthitam

141

द्वादशाक्षरपूर्वं तु तृतीयं यत् प्रकीर्तितम् । तृतीयं ब्रह्मपूर्वं तु धर्मादीनां [क्, घ्: सर्वादीनाम्] हि वाचकम्

dvādaśākṣarapūrvaṃ tu tṛtīyaṃ yat prakīrtitam | tṛtīyaṃ brahmapūrvaṃ tu dharmādīnāṃ [k, gh: sarvādīnām] hi vācakam

142

प्रणवस्सर्वमन्त्राणामितश्चासनकर्मणि । द्वादशाक्षरपूर्वाणां मन्त्रसामान्यकर्मणाम्

praṇavassarvamantrāṇāmitaścāsanakarmaṇi | dvādaśākṣarapūrvāṇāṃ mantrasāmānyakarmaṇām

143

दर्भातिलोदकादीनां द्रव्याणां प्रतिकर्मणि । जायते [क्, ख्: जायते च * * * मुप] च विसृष्टानामुपसान्तिश्च तैजसी

darbhātilodakādīnāṃ dravyāṇāṃ pratikarmaṇi | jāyate [k, kh: jāyate ca * * * mupa] ca visṛṣṭānāmupasāntiśca taijasī

144

अत एवोपयुक्तानां भोगानां कमलोद्भव । विरुद्धसंग्रहो भूयस्त्वन्यस्मिन् [क्, ख्: भूयस्त्वन्यस्त्वहिनिक्रियान्तरे] हि क्रियान्तरे

ata evopayuktānāṃ bhogānāṃ kamalodbhava | viruddhasaṃgraho bhūyastvanyasmin [k, kh: bhūyastvanyastvahinikriyāntare] hi kriyāntare

145

गौणी व्यक्तिर्यतस्तेषामामूलाच्चिदधिष्ठिता । वर्तते परमाश्रित्य तत् कर्तुः फलसिद्धये

gauṇī vyaktiryatasteṣāmāmūlāccidadhiṣṭhitā | vartate paramāśritya tat kartuḥ phalasiddhaye

146

चित्सामान्यविनिर्मुक्ता ह्ययोग्यास्ते शरीरवत् । मन्त्राणां स्थायिनो भागा यान्ति वै योग्यतां पुनः

citsāmānyavinirmuktā hyayogyāste śarīravat | mantrāṇāṃ sthāyino bhāgā yānti vai yogyatāṃ punaḥ

147

कदाचिन्मन्त्रसामर्थ्यात् ज्ञानभावनया द्विज । (इति नित्यश्राद्धविधिः) अथ नैमित्तिकश्राद्धविधिः नैमित्तकमतश्श्राद्धविधानमवधारय । गतिप्रदं पितॄणां यत् कर्मणां सिद्धिभूरिदम् [क्, ख्: ?]

kadācinmantrasāmarthyāt jñānabhāvanayā dvija | (iti nityaśrāddhavidhiḥ) atha naimittikaśrāddhavidhiḥ naimittakamataśśrāddhavidhānamavadhāraya | gatipradaṃ pitṝṇāṃ yat karmaṇāṃ siddhibhūridam [k, kh: ?]

148

सद्यस्सत्पात्रसंप्राप्तिं विना नैव समाचरेत् । एवमाद्यैर्विनिर्मुक्तं [क्, ख्: एवमाअदिविनि] श्राद्धमब्जसमुद्भव

sadyassatpātrasaṃprāptiṃ vinā naiva samācaret | evamādyairvinirmuktaṃ [k, kh: evamāadivini] śrāddhamabjasamudbhava

149

तिष्ठत्यनुग्रहार्थं च यदि संप्रार्थितं हि यत् । तदा नियममातिष्ठे * * * * [ग्, घ्: तिष्ठेमरकाष्ठा] काष्ठादनादिकम्

tiṣṭhatyanugrahārthaṃ ca yadi saṃprārthitaṃ hi yat | tadā niyamamātiṣṭhe * * * * [g, gh: tiṣṭhemarakāṣṭhā] kāṣṭhādanādikam

150

मानमात्सर्यकार्पण्यक्रोधलोभादयोऽखिलाः । दोषा [क्, ख्: दोषा * * * प * * *] दूरतरे त्याज्या ह्यानिष्पत्तिदिनाबधि

*mānamātsaryakārpaṇyakrodhalobhādayo'khilāḥ | doṣā [k, kh: doṣā * * * pa * * ] dūratare tyājyā hyāniṣpattidinābadhi

151

शुद्धिपूर्वेण विधिना सुप्रयत्नेन चेतसा । प्रदत्तं फलमूलाद्यं भवेत् तदमृताधिकम्

śuddhipūrveṇa vidhinā suprayatnena cetasā | pradattaṃ phalamūlādyaṃ bhavet tadamṛtādhikam

152

देशपात्र वशेनैव [क्, ख्: वशेनेव * * * * सतो पति पद्विज] संपत्तौ सति पद्मज । एकाहात् सप्तरात्रं तु श्रद्धया तत् समाचरेत्

deśapātra vaśenaiva [k, kh: vaśeneva * * * * sato pati padvija] saṃpattau sati padmaja | ekāhāt saptarātraṃ tu śraddhayā tat samācaret

153

समाश्रित्य शुभं कालमेकाहं कमलोद्भव । निर्वर्त्य परया प्रीत्या नैति कालं यथाऽन्यथा

samāśritya śubhaṃ kālamekāhaṃ kamalodbhava | nirvartya parayā prītyā naiti kālaṃ yathā'nyathā

154

त्रयमाश्रित्य ते श्राद्धं सानुकम्पेन चेतसा । सत्त्वस्थेन कृतं शक्त्या शुद्धेन द्रविणेन च

trayamāśritya te śrāddhaṃ sānukampena cetasā | sattvasthena kṛtaṃ śaktyā śuddhena draviṇena ca

155

नयत्यवश्यमचिरात् सत्यलोकं तदर्थितम् । देशकालकृतं त्वेतत् तपोलोकं ददाति च

nayatyavaśyamacirāt satyalokaṃ tadarthitam | deśakālakṛtaṃ tvetat tapolokaṃ dadāti ca

156

देशपात्राश्रितं श्राद्धं जन (नो) लोकं ददाति च । फलं महर्लोकगतिं कालपात्रवशात् कृतम्

deśapātrāśritaṃ śrāddhaṃ jana (no) lokaṃ dadāti ca | phalaṃ maharlokagatiṃ kālapātravaśāt kṛtam

157

केवलं देशमासाद्य दत्तं स्वर्गं प्रयच्छति । कृतं यत् कालमाश्रित्य भुवर्लोकं [ग्, घ्: भुवर्लोकाद्विजायते] द्विजायते ?

kevalaṃ deśamāsādya dattaṃ svargaṃ prayacchati | kṛtaṃ yat kālamāśritya bhuvarlokaṃ [g, gh: bhuvarlokādvijāyate] dvijāyate ?

158

सौम्यपात्राश्रितं श्राद्धं तद्भूलोकगतिप्रदम् । सामान्यस्य च देशादेस्त्रितयस्य फलं [क्, ख्: यस्य फलं * * * *] त्विदम्

*saumyapātrāśritaṃ śrāddhaṃ tadbhūlokagatipradam | sāmānyasya ca deśādestritayasya phalaṃ [k, kh: yasya phalaṃ * * * ] tvidam

159

तत्र पुष्कर पुष्टिं हि प्रसिद्धं देहमब्जज [ग्, घ्: देशमब्जज] । कालं ग्राह्योपरागाद्यं पात्रं [क्, ख्: पात्रं तमः * * * मब्जज] तन्मयमब्जज

tatra puṣkara puṣṭiṃ hi prasiddhaṃ dehamabjaja [g, gh: deśamabjaja] | kālaṃ grāhyoparāgādyaṃ pātraṃ [k, kh: pātraṃ tamaḥ * * * mabjaja] tanmayamabjaja

160

तथा नियमवान् सम्यक् श्राद्धहेतोर्न चान्यथा । यदुक्तं त्रितयं श्राद्धे सविशेषं हि तत् पुनः

tathā niyamavān samyak śrāddhahetorna cānyathā | yaduktaṃ tritayaṃ śrāddhe saviśeṣaṃ hi tat punaḥ

161

भवत्युत्तारकं नॄणां सविज्ञानेन जन्मना । प्रसिद्ध्या वैष्णवं देशं पात्रस्तद्भगवन्मया ?

bhavatyuttārakaṃ nṝṇāṃ savijñānena janmanā | prasiddhyā vaiṣṇavaṃ deśaṃ pātrastadbhagavanmayā ?

162

द्वादश्याख्यो बृहत्कालस्सङ्क्रान्त्याद्यैः परिष्कृतम् । त्रयमेतन्महाबुद्धे सविशेषतरं यदि

dvādaśyākhyo bṛhatkālassaṅkrāntyādyaiḥ pariṣkṛtam | trayametanmahābuddhe saviśeṣataraṃ yadi

163

भवत्युत्तारकं नूनं देहान्तरनिवासिनाम् । स्वयंव्यक्तेन विभुना त्वेकमूर्त्यादिनाऽब्जज

bhavatyuttārakaṃ nūnaṃ dehāntaranivāsinām | svayaṃvyaktena vibhunā tvekamūrtyādinā'bjaja

164

अधिष्ठितं हि सर्गादावेकदेशात् सहाम्बुना ? । तद्विशेषान्तरं देशं सिद्धिकृत् सर्वकर्मणाम्

adhiṣṭhitaṃ hi sargādāvekadeśāt sahāmbunā ? | tadviśeṣāntaraṃ deśaṃ siddhikṛt sarvakarmaṇām

165

तस्मिन् द्विजोचिते काले द्वादश्याख्ये भवेद्यदि । समुहूर्तं सनक्षत्रं वैष्णवं तेन तद्भवेत्

tasmin dvijocite kāle dvādaśyākhye bhavedyadi | samuhūrtaṃ sanakṣatraṃ vaiṣṇavaṃ tena tadbhavet

166

प्रोत्तारकं [क्, ख्: प्रोत्तारकं * * * न्वितम्] पितॄणां च सव्य ? बाहुसमन्वितम् । सम्यक्सिद्धित्रयोपेतं पञ्चकालपरायणम्

prottārakaṃ [k, kh: prottārakaṃ * * * nvitam] pitṝṇāṃ ca savya ? bāhusamanvitam | samyaksiddhitrayopetaṃ pañcakālaparāyaṇam

167

लब्धलक्षं [ग्, घ्: लब्धलक्ष्म] परे तत्त्वे पात्रमेकायनं द्विज । संयमाद्यैरुपेतं [क्, ख्: अर्धद्वयं गलितम्] च तन्महार्थायनात्तु वै

labdhalakṣaṃ [g, gh: labdhalakṣma] pare tattve pātramekāyanaṃ dvija | saṃyamādyairupetaṃ [k, kh: ardhadvayaṃ galitam] ca tanmahārthāyanāttu vai

168

पितृणां सुगतिप्राप्तिश्शश्वदेव हि जायते । वेतं च तं महावेगात्तु ? * * * * * * * * जायते

pitṛṇāṃ sugatiprāptiśśaśvadeva hi jāyate | vetaṃ ca taṃ mahāvegāttu ? * * * * * * * * jāyate

169

देशे शुभे शुभं जन्म ज्ञानसत्कर्मणा सह । फलं शुभतरान् भिन्नान् पितॄणां त्रितयात् क्रमात्

deśe śubhe śubhaṃ janma jñānasatkarmaṇā saha | phalaṃ śubhatarān bhinnān pitṝṇāṃ tritayāt kramāt

170

ज्ञात्वैवं [क्, ख्: ज्ञात्वे वाश्र-इधानेतु] श्राद्धदाने तु देशकालादयो [क्, ख्: समासान्याः प्रसन्नतः] गुणाः । चित्तशुद्धि [क्, ख्: इदमर्ध लुप्तम्] समेताश्च समासन्नाः प्रसन्नतः

jñātvaivaṃ [k, kh: jñātve vāśra-idhānetu] śrāddhadāne tu deśakālādayo [k, kh: samāsānyāḥ prasannataḥ] guṇāḥ | cittaśuddhi [k, kh: idamardha luptam] sametāśca samāsannāḥ prasannataḥ

171

एतदस्त्रादिना सर्वमुपकारं हि कर्मणाम् । केवलं भक्तिपूतानां लोकधर्मरतात्मनाम्

etadastrādinā sarvamupakāraṃ hi karmaṇām | kevalaṃ bhaktipūtānāṃ lokadharmaratātmanām

172

ज्ञानकर्मरतानां च द्विजानामधिकारिणाम् । पञ्चकालरतानां च स्वकर्मण्यब्जसंभव

jñānakarmaratānāṃ ca dvijānāmadhikāriṇām | pañcakālaratānāṃ ca svakarmaṇyabjasaṃbhava

173

यान्ति ? व्याघारमन्त्रेण परिक्राम्येन [क्, ख्: यान्तो व्याघारमंत्रेण पराकम्येन] वै ततः ? । प्रबन्धब्रह्मवर्णत्वं ? तेषां तद्भगवान् हरिः

yānti ? vyāghāramantreṇa parikrāmyena [k, kh: yānto vyāghāramaṃtreṇa parākamyena] vai tataḥ ? | prabandhabrahmavarṇatvaṃ ? teṣāṃ tadbhagavān hariḥ

174

षाड्गुण्यविग्रहो देवः प्रभवाप्यकृत् स्वयम् । गुणमुक्तसमूहेन [ग्, घ्: गुणमूर्तसमूहेन] स्वरूपादच्युतेन च

ṣāḍguṇyavigraho devaḥ prabhavāpyakṛt svayam | guṇamuktasamūhena [g, gh: guṇamūrtasamūhena] svarūpādacyutena ca

175

कालादीनां समुत्थानं षाड्गुण्यादत एव हि । न विन्दन्ति परत्वेन ते चान्यस्याच्युतं [ग्, घ्: ते चान्यस्ताः] विना

kālādīnāṃ samutthānaṃ ṣāḍguṇyādata eva hi | na vindanti paratvena te cānyasyācyutaṃ [g, gh: te cānyastāḥ] vinā

176

कालादेस्सूक्ष्मभूतस्य त्वाश्रयस्यामलस्य च । अतोऽन्यद्भगवद्भक्तास्तन्मन्त्रज्ञानतत्पराः

kālādessūkṣmabhūtasya tvāśrayasyāmalasya ca | ato'nyadbhagavadbhaktāstanmantrajñānatatparāḥ

177

तेषां कमलसंभूत कालाद्यमखिलं हि यत् । सर्वमन्तस्थितं भाति तत्प्रभाववशात् स्फुटम्

teṣāṃ kamalasaṃbhūta kālādyamakhilaṃ hi yat | sarvamantasthitaṃ bhāti tatprabhāvavaśāt sphuṭam

178

बहिरन्तरवच्चापि यस्मादेतदधीश्व * * * * [ग्: यस्माद्दे * * * * विधीश्वकाः; घ्: यस्माद्देशविध] । विश्वस्य [क्, ख्: * * * स्य] चापि देहत्वं पुरा ते संप्रकाशितम्

bahirantaravaccāpi yasmādetadadhīśva * * * * [g: yasmādde * * * * vidhīśvakāḥ; gh: yasmāddeśavidha] | viśvasya [k, kh: * * * sya] cāpi dehatvaṃ purā te saṃprakāśitam

179

अध्वोपदेशद्वारेण [क्, ख्: अर्द्धोपदेशचारेण] विस्तरेण त एव हि । देहज्ञं सत्क्रियानिष्ठं ज्ञानिनं वैष्णवं स्थितम्

adhvopadeśadvāreṇa [k, kh: arddhopadeśacāreṇa] vistareṇa ta eva hi | dehajñaṃ satkriyāniṣṭhaṃ jñāninaṃ vaiṣṇavaṃ sthitam

180

इच्छन्त्युत्तारकं शुद्धं पितरस्स्वकुले पुमान् । देशकालादयस्त्वेवमाश्रित्य [क्, ख्: कालादय * ** मा] प्रयतस्समम् ?

icchantyuttārakaṃ śuddhaṃ pitarassvakule pumān | deśakālādayastvevamāśritya [k, kh: kālādaya * ** mā] prayatassamam ?

181

निस्तुषैरुज्ज्वलैश्शुद्धैस्सक्षीरैरब्जसंभव । सद्व्यञ्जनसमोपेतं संसाद्य श्रद्धया पुरा ?

nistuṣairujjvalaiśśuddhaissakṣīrairabjasaṃbhava | sadvyañjanasamopetaṃ saṃsādya śraddhayā purā ?

182

हृदा वा द्वादशार्णेन भाण्डेष्वभिनवेषु वै । विनिर्गतेषु वा पाकाद् भूयस्स्नेहोक्षितेष्वथ

hṛdā vā dvādaśārṇena bhāṇḍeṣvabhinaveṣu vai | vinirgateṣu vā pākād bhūyassnehokṣiteṣvatha

183

एवं वा साधनीयं च पुत्रशिष्यात्मना [क्, ख्: पुत्रशिष्या * * * ज] द्विज । भगिन्या [क्, ख्: भटिन्यधर्म * * * पन्त्यासुहृत्सद्धवात्मना] धर्मसा ? पत्न्या सुहृत्सम्बन्धवर्त्मना

evaṃ vā sādhanīyaṃ ca putraśiṣyātmanā [k, kh: putraśiṣyā * * * ja] dvija | bhaginyā [k, kh: bhaṭinyadharma * * * pantyāsuhṛtsaddhavātmanā] dharmasā ? patnyā suhṛtsambandhavartmanā

184

शुक्लांबरधरेणैव [क्: मर्धं गलितम्; घ्: शुक्लांबरधरेणैव भावभक्तिपरेण च । संसाधनीयं श्राद्धार्थं स्वजातीयेन वै चरुः; ख्: इदमर्धत्रयं लुप्तम्] दक्षेण शुचिनाऽत्मना । शारीरव्याधिहीनेन [क्, ख्: शरीरव्याधिहीनेषु] क्षुत्तृष्णाविगतेन च

śuklāṃbaradhareṇaiva [k: mardhaṃ galitam; gh: śuklāṃbaradhareṇaiva bhāvabhaktipareṇa ca | saṃsādhanīyaṃ śrāddhārthaṃ svajātīyena vai caruḥ; kh: idamardhatrayaṃ luptam] dakṣeṇa śucinā'tmanā | śārīravyādhihīnena [k, kh: śarīravyādhihīneṣu] kṣuttṛṣṇāvigatena ca

185

खासश्वास * * * * [क्, ख्: कास * * * वातदृक् * * * श्रु * * * वकैः] स्वभावाथ दृक्श्रुतिहीनखर्वटैः । एवं विमुक्तदोषेण [क्, ख्: दोषो * * * परेण च] भावभक्तिपरेण च

khāsaśvāsa * * * * [k, kh: kāsa * * * vātadṛk * * * śru * * * vakaiḥ] svabhāvātha dṛkśrutihīnakharvaṭaiḥ | evaṃ vimuktadoṣeṇa [k, kh: doṣo * * * pareṇa ca] bhāvabhaktipareṇa ca

186

संसाधनीयं श्राद्धार्थं स्वजातीयेन वै चरुः । अनुलोमेन विहितं वर्णानां चरुसाधनम् [क्, ख्: वर्णानां चारसाधनम्]

saṃsādhanīyaṃ śrāddhārthaṃ svajātīyena vai caruḥ | anulomena vihitaṃ varṇānāṃ carusādhanam [k, kh: varṇānāṃ cārasādhanam]

187

दिव्ये पित्र्येऽब्जसंभूत प्रतिलोमश्च दोषकृत् । तदलाभात् [क्, ख्: तदलाभात् * * * कारुकां शुचम्] क्रयक्रीतमदुष्टं कारुका शुचिम् ?

divye pitrye'bjasaṃbhūta pratilomaśca doṣakṛt | tadalābhāt [k, kh: tadalābhāt * * * kārukāṃ śucam] krayakrītamaduṣṭaṃ kārukā śucim ?

188

पूर्वोक्तदोषनिर्मुक्तं तेनापि कमलोद्भव । अपिक्षयविधूनां वा ? लौल्यैकनिरतात्मनाम्

pūrvoktadoṣanirmuktaṃ tenāpi kamalodbhava | apikṣayavidhūnāṃ vā ? laulyaikaniratātmanām

189

रजस्वलानां षण्डानां ऋत्वादीनां [ग्, घ्: मत्वादीनाम्] विशेषतः । श्वानसूकरमार्जारमर्कटानां तथैव हि

rajasvalānāṃ ṣaṇḍānāṃ ṛtvādīnāṃ [g, gh: matvādīnām] viśeṣataḥ | śvānasūkaramārjāramarkaṭānāṃ tathaiva hi

190

विड्वराहशिवागृध्रपूर्वाणां तु खचारिणाम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन [क्, ख्: यत्नेन पातिस्थगितांबरे] निवातस्थगिताम्बरे

viḍvarāhaśivāgṛdhrapūrvāṇāṃ tu khacāriṇām | tasmāt sarvaprayatnena [k, kh: yatnena pātisthagitāṃbare] nivātasthagitāmbare

191

निश्शल्ये कुट्टिमे भूयस्सुलिप्ते धवलीकृते [ग्, घ्: यमलीकृते] । स्थाने मन्त्रार्चनं देवपितृदेवस्य साधनम्

niśśalye kuṭṭime bhūyassulipte dhavalīkṛte [g, gh: yamalīkṛte] | sthāne mantrārcanaṃ devapitṛdevasya sādhanam

192

विहितं चैव सर्वेषां संभवे सति सर्वदा । अन्नव्यञ्जनभाण्डानां [क्, ख्: अङ्गव्यञ्जन] सर्वेषां क्रमशो द्विज

vihitaṃ caiva sarveṣāṃ saṃbhave sati sarvadā | annavyañjanabhāṇḍānāṃ [k, kh: aṅgavyañjana] sarveṣāṃ kramaśo dvija

193

अन्तश्चराम्भकाले ? तु मध्वाज्यैस्सकुशास्तिलाः [क्, ख्: मध्वाज्यै * * * *] । क्षेप्तव्या द्वादशार्णेन भूयस्सिद्धेन संग्रहे

*antaścarāmbhakāle ? tu madhvājyaissakuśāstilāḥ [k, kh: madhvājyai * * * ] | kṣeptavyā dvādaśārṇena bhūyassiddhena saṃgrahe

194

अष्टार्णेनाथ वस्त्रेण स्थगयेत् तान् प्रयत्नतः । यह्ता न बहिरन्योत्थं वाष्पं [क्, ख्: वाष्पं ना * * *] निर्याति पद्मज

*aṣṭārṇenātha vastreṇa sthagayet tān prayatnataḥ | yahtā na bahiranyotthaṃ vāṣpaṃ [k, kh: vāṣpaṃ nā * * ] niryāti padmaja

195

ऊर्ध्वपुंड्रे [क्, ख्: * * * किके क्षिप्ते] कृते लिप्ते क्षालिते स्थलिकाचये [क्, ख्: स्थलिकाद्वये] । वर्मणा वाससा च्छन्ने पूर्वादाभ्यन्तरीकृते

ūrdhvapuṃḍre [k, kh: * * * kike kṣipte] kṛte lipte kṣālite sthalikācaye [k, kh: sthalikādvaye] | varmaṇā vāsasā cchanne pūrvādābhyantarīkṛte

196

रक्षपालं च तत्पङ्क्तौ दत्त्वा स्नानाद्यमाचरेत् [क्, ख्: स्नानाद्यमाद्यमा] । अग्नेर्विप्रमवासाना * * ? स्थानस्य [क्, ख्: * * * जास्नानस्य] पौष्कर

rakṣapālaṃ ca tatpaṅktau dattvā snānādyamācaret [k, kh: snānādyamādyamā] | agnervipramavāsānā * * ? sthānasya [k, kh: * * * jāsnānasya] pauṣkara

197

भाण्डानां भागपूर्वाणां सत्सहायगणस्य च । विनियोगं पुरा कृत्वा पूर्णान्त? नित्यमाचरेत्

bhāṇḍānāṃ bhāgapūrvāṇāṃ satsahāyagaṇasya ca | viniyogaṃ purā kṛtvā pūrṇānta? nityamācaret

198

अपा * * * * * * * * नात् प्रतिशाटकम् । तस्याधश्शाटिकायां तु विभुयात् ? तनुवेष्टनम्

apā * * * * * * * * nāt pratiśāṭakam | tasyādhaśśāṭikāyāṃ tu vibhuyāt ? tanuveṣṭanam

199

अभूतं [क्, ख्: अ * * * स्वच्छम्] विमलं स्वच्छं * * * * सूतं ? वल्कलादिकम् । नीलाञ्चितं ? य यत्किञ्चिद्विद्यते चाम्बरादिकम्

abhūtaṃ [k, kh: a * * * svaccham] vimalaṃ svacchaṃ * * * * sūtaṃ ? valkalādikam | nīlāñcitaṃ ? ya yatkiñcidvidyate cāmbarādikam

200

सर्वत्र विषया चैव ? त्वपास्य भुवनाद्बहिः । ततो धियाऽभिसन्धाय मन्त्रमूर्तिगतं परम्

sarvatra viṣayā caiva ? tvapāsya bhuvanādbahiḥ | tato dhiyā'bhisandhāya mantramūrtigataṃ param

201

यजाम्यनुग्रहार्थं [क्, ख्: * * * र्थं] च पितॄणां पुनरेव हि । निवेश्य प्राग्वदाहूय ह्यासनेषु क्रमाद् [ग्, घ्: क्रमात् द्विज] द्विजान्

yajāmyanugrahārthaṃ [k, kh: * * * rthaṃ] ca pitṝṇāṃ punareva hi | niveśya prāgvadāhūya hyāsaneṣu kramād [g, gh: kramāt dvija] dvijān

202

तेभ्यः प्रागानौ [क्, ख्: प्रागानगोषू * * * निवेश्यौ; ग्, घ्: प्रागानने पूर्वम्] पूर्वं निवेश्यौ द्वौ द्विजोत्तमौं । द्वादशारो धरो धाम त्रितयाधिष्ठितासने [क्, ख्: त्रिधायास्हिष्ठिता]

tebhyaḥ prāgānau [k, kh: prāgānagoṣū * * * niveśyau; g, gh: prāgānane pūrvam] pūrvaṃ niveśyau dvau dvijottamauṃ | dvādaśāro dharo dhāma tritayādhiṣṭhitāsane [k, kh: tridhāyāshiṣṭhitā]

203

अथोक्तान् [क्, ख्: यथोक्तान् * * * षडङ्गा] सर्वसोमान्यान् षडङ्गा द्विजवास्वरा ? [ग्, घ्: द्विजवास्वकान्] । अस्त्रमन्त्रशिखायुक्तः क्रमाद्वि [ग्, घ्: क्रमाद्विन्योषडन्वितम्] * * * * षदन्वितम्

athoktān [k, kh: yathoktān * * * ṣaḍaṅgā] sarvasomānyān ṣaḍaṅgā dvijavāsvarā ? [g, gh: dvijavāsvakān] | astramantraśikhāyuktaḥ kramādvi [g, gh: kramādvinyoṣaḍanvitam] * * * * ṣadanvitam

204

नियोज्य प्राङ्मुखस्थाभ्यां देहतादात्म्यताप्तये । स्ववाचकेन सद्धाम्नो ह्येकमूर्त्यादिकात्मना

niyojya prāṅmukhasthābhyāṃ dehatādātmyatāptaye | svavācakena saddhāmno hyekamūrtyādikātmanā

205

न्यस्तव्यं देवताव्यूहं फड्वौषट्कारसंयुतम् [क्, ख्: फड्वौषट्कसमायुतम्] । नृसिंहाख्यं सवाराहं मन्त्रमूर्तिद्वयं हि यत्

nyastavyaṃ devatāvyūhaṃ phaḍvauṣaṭkārasaṃyutam [k, kh: phaḍvauṣaṭkasamāyutam] | nṛsiṃhākhyaṃ savārāhaṃ mantramūrtidvayaṃ hi yat

206

अग्नीषोमाख्यदैवत्यं [क्, ख्: अग्नीषोमस्य दैवत्यम्] रक्षार्थं सर्वदैव हि । अवीक्षयन्नुदग्भागं [क्, ख्: अधिक्षयन्तदिग्भागम्] अतोऽन्ये विनिवेश्य च

agnīṣomākhyadaivatyaṃ [k, kh: agnīṣomasya daivatyam] rakṣārthaṃ sarvadaiva hi | avīkṣayannudagbhāgaṃ [k, kh: adhikṣayantadigbhāgam] ato'nye viniveśya ca

207

तत्रादौ हृदयादीनामधः पङ्क्तौ निवेश्य च । दृशा सद्वर्णजानां तु सङ्घानामेवमेव हि

tatrādau hṛdayādīnāmadhaḥ paṅktau niveśya ca | dṛśā sadvarṇajānāṃ tu saṅghānāmevameva hi

208

तस्य दक्षिणतश्चोर्ध्वे जननीयकुलस्य [क्, ख्: जननीयत्रिकस्य] च । कवचेनापरं योज्यमेकान्तं भगवन्मयम्

tasya dakṣiṇataścordhve jananīyakulasya [k, kh: jananīyatrikasya] ca | kavacenāparaṃ yojyamekāntaṃ bhagavanmayam

209

पितृनाम्ना च * * * * तस्य [क्, ख्: श्रुतसा * * * तस्य] दक्षिणतस्ततः । तृतीयमाप्तिकारी ? च चतुर्थं हृदयेन तु

pitṛnāmnā ca * * * * tasya [k, kh: śrutasā * * * tasya] dakṣiṇatastataḥ | tṛtīyamāptikārī ? ca caturthaṃ hṛdayena tu

210

पितामहाभिधानेन मूर्तिमन्त्रेण पञ्चमम् । प्रपितामहनाम्ना वै योज्यमेकायनं द्विज

pitāmahābhidhānena mūrtimantreṇa pañcamam | prapitāmahanāmnā vai yojyamekāyanaṃ dvija

211

जनके जीवभावेन तदतीतत्रयं क्रमात् । निवेशनीयं [क्, ख्: निवेशनीयं यन्त्रेर्मन्त्रैः] तैर्मन्त्रैर्वर्तते च द्वयं [क्, ख्: द्वयं * * *] क्रमात्

*janake jīvabhāvena tadatītatrayaṃ kramāt | niveśanīyaṃ [k, kh: niveśanīyaṃ yantrermantraiḥ] tairmantrairvartate ca dvayaṃ [k, kh: dvayaṃ * * ] kramāt

212

प्रपितामहपूर्वं तु समतीतत्रयं न्यसेत् । सामान्येन षडङ्गेन त्वेवमुक्तं स्वकेन वा

prapitāmahapūrvaṃ tu samatītatrayaṃ nyaset | sāmānyena ṣaḍaṅgena tvevamuktaṃ svakena vā

213

मन्त्रेण श्राद्धदाने तु विनियोगं द्विजार्चने । चतुर्मूर्ताधिकारेण द्विधावस्थमथोच्यते

mantreṇa śrāddhadāne tu viniyogaṃ dvijārcane | caturmūrtādhikāreṇa dvidhāvasthamathocyate

214

सभोगमपवर्गं च मन्त्रैकस्मादवाप्यते । कैवल्यं केवलं चैव द्वितीयादमलेक्षण

sabhogamapavargaṃ ca mantraikasmādavāpyate | kaivalyaṃ kevalaṃ caiva dvitīyādamalekṣaṇa

215

ससुहृन्मन्त्रवर्गस्य न्यसेदव्यक्तमन्त्रराट् [क्, ख्: न्यरसदव्यक्त] । त्रयाणां वासुदेवान्तं प्रद्युम्नाद्यमतः क्रमात्

sasuhṛnmantravargasya nyasedavyaktamantrarāṭ [k, kh: nyarasadavyakta] | trayāṇāṃ vāsudevāntaṃ pradyumnādyamataḥ kramāt

216

न तद्वै सविशेषं च पुनरेव * * * मे शृणु । सुहृत्प्रपूर्वमिश्राणामनि रुद्धं [क्, ख्: मिश्राणां नि * * * * श्र * * * द्धम्] हि वाचकम्

na tadvai saviśeṣaṃ ca punareva * * * me śṛṇu | suhṛtprapūrvamiśrāṇāmani ruddhaṃ [k, kh: miśrāṇāṃ ni * * * * śra * * * ddham] hi vācakam

217

प्रद्युम्नमन्त्रवर्गस्य कामाद् [क्, ख्: कामात् * * * न्तकः] द्वाभ्यां द्वयं ततः । प्रणवेन परं ब्रह्मस्वरूपं प्रपितामहम्

pradyumnamantravargasya kāmād [k, kh: kāmāt * * * ntakaḥ] dvābhyāṃ dvayaṃ tataḥ | praṇavena paraṃ brahmasvarūpaṃ prapitāmaham

218

मह(ता तन्मु)दाप्तमुखेनैव तर्पणं यन्महामते । नवमूर्त्यधिकारेण त्रिप्रकारमथोच्यते

maha(tā tanmu)dāptamukhenaiva tarpaṇaṃ yanmahāmate | navamūrtyadhikāreṇa triprakāramathocyate

219

समित्राणां च वात्सल्याद् द्विजानां विष्णुना न्यसेत् । ततो वैराजमन्त्रेण मातृवर्गस्य पौष्कर

samitrāṇāṃ ca vātsalyād dvijānāṃ viṣṇunā nyaset | tato vairājamantreṇa mātṛvargasya pauṣkara

220

त्रिभिर्नारायणाद्यैस्तु पित्रादीनां त्रयं क्रमात् । विद्धि विद्धाख्यमेतद्धि श्राद्ध(श्रद्धा)ज्ञानं ? फलप्रदम्

tribhirnārāyaṇādyaistu pitrādīnāṃ trayaṃ kramāt | viddhi viddhākhyametaddhi śrāddha(śraddhā)jñānaṃ ? phalapradam

221

पितॄणां यजमानस्य देहलाभेविनैव [ग्, घ्: लाभेन्विहैव] हि । वैराजमन्त्रादारभ्य साङ्कर्षणान्तमब्जज [ग्, घ्: सङ्कर्षणावसानिकम्]

pitṝṇāṃ yajamānasya dehalābhevinaiva [g, gh: lābhenvihaiva] hi | vairājamantrādārabhya sāṅkarṣaṇāntamabjaja [g, gh: saṅkarṣaṇāvasānikam]

222

समन्त्रपञ्चकं [क्, ख्: समन्त्रपञ्चकम् इत्यास्भ्य * * * इत्यन्तं अर्धचतुष्टयं लुप्तम्] विद्धि * * * * * * * * * * । प्रपितामहनिष्ठानां यत्तच्छ्राद्धं हि पौष्कर

samantrapañcakaṃ [k, kh: samantrapañcakam ityāsbhya * * * ityantaṃ ardhacatuṣṭayaṃ luptam] viddhi * * * * * * * * * * | prapitāmahaniṣṭhānāṃ yattacchrāddhaṃ hi pauṣkara

223

प्रयच्छत्यात्मलाभं तु श्राद्धकर्तुः पितृष्वपि । आधाराणां * * * * मन्त्राद्वै * * * * * * * * * * * * * *

*prayacchatyātmalābhaṃ tu śrāddhakartuḥ pitṛṣvapi | ādhārāṇāṃ * * * * mantrādvai * * * * * * * * * * * * * **

224

नियोजनं द्विजेन्द्राणां पञ्चानां श्राद्धकर्मणि । मित्रवर्गात् समारभ्य परमेतद्धि वैस्वरम् [क्, ख्: वेश्वरः]

niyojanaṃ dvijendrāṇāṃ pañcānāṃ śrāddhakarmaṇi | mitravargāt samārabhya parametaddhi vaisvaram [k, kh: veśvaraḥ]

225

सामग्रीभिस्समोपेतं [क्, ख्: * * * भिस्समोपेतं * * * योजयेत्] कर्तुः पितृगणस्य च । परं [क्, ख्: * * * णं च चतुस्तंभ * * * किं पुनः] यच्छति निर्वाणं सकृत्स्नं हि च ? किं पुनः

sāmagrībhissamopetaṃ [k, kh: * * * bhissamopetaṃ * * * yojayet] kartuḥ pitṛgaṇasya ca | paraṃ [k, kh: * * * ṇaṃ ca catustaṃbha * * * kiṃ punaḥ] yacchati nirvāṇaṃ sakṛtsnaṃ hi ca ? kiṃ punaḥ

226

कालमाजीवितं विप्र श्रद्धापूतेन चेतसा । कृपया च समानानां संभवे सति पौष्कर

kālamājīvitaṃ vipra śraddhāpūtena cetasā | kṛpayā ca samānānāṃ saṃbhave sati pauṣkara

227

काम्येऽस्मिञ्श्राद्धदाने [क्, ख्: श्राद्धदा * * *] तु पङ्क्त्या नाऽन्यत्र योजयेत् । समूहमेकं पूर्वं तु विप्राणामुत्तराननम्

*kāmye'smiñśrāddhadāne [k, kh: śrāddhadā * * ] tu paṅktyā nā'nyatra yojayet | samūhamekaṃ pūrvaṃ tu viprāṇāmuttarānanam

228

हृन्मन्त्रेणाब्जसंभूत [क्, ख्: ब्रह्म * * * ब्जसंभूत] सर्वेषां विन्यसेत् ततः । प्रणवेन स्वनाम्ना च [क्, ख्: ज्ञातद्याद्वा * * * हृदादिषु; ग्, घ्: ज्ञाताद्याद्वहृदादिषु] ज्ञात * * * * * * * * हृदादिषु

hṛnmantreṇābjasaṃbhūta [k, kh: brahma * * * bjasaṃbhūta] sarveṣāṃ vinyaset tataḥ | praṇavena svanāmnā ca [k, kh: jñātadyādvā * * * hṛdādiṣu; g, gh: jñātādyādvahṛdādiṣu] jñāta * * * * * * * * hṛdādiṣu

229

अस्त्रभूसणहेतीश [क्, ख्: सर्वत्राभूषणं हेति] पूर्वमन्त्रान् सगोचरे । एवं वा प्राङ्मुखं शक्त्या चक्रमन्त्रेण योजयेत्

astrabhūsaṇahetīśa [k, kh: sarvatrābhūṣaṇaṃ heti] pūrvamantrān sagocare | evaṃ vā prāṅmukhaṃ śaktyā cakramantreṇa yojayet

230

विप्रमेकमुदग्वक्वं [क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्] मुख्यमन्त्रेण योजयेत् । द्वयं चोदङ्मुखं तत्र हृन्मन्त्रेणानुसन्ध्य च

vipramekamudagvakvaṃ [k, kh: idamardhaṃ luptam] mukhyamantreṇa yojayet | dvayaṃ codaṅmukhaṃ tatra hṛnmantreṇānusandhya ca

231

सुहृन्मित्रं द्विवेतं तु ? मातृवंशमथाब्जज । पितृवंशं [क्, ख्: पित्रंशनिहिनिश्शेषं * * * देहगम्] हि निश्शेषं स्मरेदपरदेहगम्

suhṛnmitraṃ dvivetaṃ tu ? mātṛvaṃśamathābjaja | pitṛvaṃśaṃ [k, kh: pitraṃśanihiniśśeṣaṃ * * * dehagam] hi niśśeṣaṃ smaredaparadehagam

232

मब्डले त्वम्बुपात्रस्थं चक्रं वा नृहरिं यजेत् । (विप्रमेकमुदग्वक्त्रं मुख्यमन्त्रेण विन्यसेत्)

mabḍale tvambupātrasthaṃ cakraṃ vā nṛhariṃ yajet | (vipramekamudagvaktraṃ mukhyamantreṇa vinyaset)

233

तृप्तये पितृवर्गस्य यथा मातृकुलस्य च । सर्वं जनमतोऽन्येषां [क्, ख्: मतो * * * त्रीतये * * *] प्रीतये च स्वशक्तितः

*tṛptaye pitṛvargasya yathā mātṛkulasya ca | sarvaṃ janamato'nyeṣāṃ [k, kh: mato * * * trītaye * * ] prītaye ca svaśaktitaḥ

234

गवा [क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्] ग्रासं समुद्धृत्य दद्याद् घृतमधुप्लुतम् । दर्भैस्तिलोदकैर्मिश्रं [क्, ख्: तिलोदकै * * * णोत्कटम्] न क्षारं लवणोत्कटम्

gavā [k, kh: idamardhaṃ luptam] grāsaṃ samuddhṛtya dadyād ghṛtamadhuplutam | darbhaistilodakairmiśraṃ [k, kh: tilodakai * * * ṇotkaṭam] na kṣāraṃ lavaṇotkaṭam

235

आत्मवंशाधिकारेण कुर्यादेवमतोऽन्यथा । पौरोहित्येन कृपया प्रीत्या वाऽन्यस्य कस्य चित्

ātmavaṃśādhikāreṇa kuryādevamato'nyathā | paurohityena kṛpayā prītyā vā'nyasya kasya cit

236

निर्वर्तने तदीयं हि तत्पूर्वं विहितं कुलम् [क्, ख्: क्रमे] । आपादाज्जानुपर्यन्तमाजानोर्मध्यमस्तकम् [क्, ख्: पर्यन्तमा * * * मस्तकम्]

nirvartane tadīyaṃ hi tatpūrvaṃ vihitaṃ kulam [k, kh: krame] | āpādājjānuparyantamājānormadhyamastakam [k, kh: paryantamā * * * mastakam]

237

आवस्तिमूर्ध्नो [क्, ख्: आ * * * मस्तकावधि] हृदयमाहृदो मस्तकावधि । अनिरुद्धादयो मन्त्राश्चत्वारो विनिवेश्य च

āvastimūrdhno [k, kh: ā * * * mastakāvadhi] hṛdayamāhṛdo mastakāvadhi | aniruddhādayo mantrāścatvāro viniveśya ca

238

सुगतिप्राप्तये विप्र पितॄणां नित्यमेव हि । तृप्तये वासुदेवाद्यादामूर्ध्नस्त्वङ्घ्रिगोचरम्

sugatiprāptaye vipra pitṝṇāṃ nityameva hi | tṛptaye vāsudevādyādāmūrdhnastvaṅghrigocaram

239

चत्वारश्चानिरुद्धान्ता [क्, ख्: चत्वारश्च * * *] योक्तव्या वा महामते । प्रणवेन [क्, ख्: प्रणव * * * संविधं तु वा] हृदि ब्रह्मन् शान्तं संविन्मयं तु वा

*catvāraścāniruddhāntā [k, kh: catvāraśca * * ] yoktavyā vā mahāmate | praṇavena [k, kh: praṇava * * * saṃvidhaṃ tu vā] hṛdi brahman śāntaṃ saṃvinmayaṃ tu vā

240

समीरानलतोयक्ष्माभूतानां [क्, ख्: तोयक्ष्मा * * *] व्यपकं क्रमात् । न्यस्तव्यं वासुदेवाद्यमध्यक्षान्तं चतुष्टयम्

*samīrānalatoyakṣmābhūtānāṃ [k, kh: toyakṣmā * * ] vyapakaṃ kramāt | nyastavyaṃ vāsudevādyamadhyakṣāntaṃ catuṣṭayam

241

अपेक्षयानिरुद्वाद्यं पृथिव्यादिचतुर्ष्वथ । रक्षार्थं नृहरिं न्यस्त्वा नवमूर्तेः परं द्विज

apekṣayānirudvādyaṃ pṛthivyādicaturṣvatha | rakṣārthaṃ nṛhariṃ nyastvā navamūrteḥ paraṃ dvija

242

मूर्धास्यकण्ठहृन्नाभिगुह्यजानुद्वये [क्, ख्: कण्ठ * * *] त्वथ । पादयोः क्ष्माधरान्तं तु न्यस्तव्यं त्वष्टकं क्रमात्

*mūrdhāsyakaṇṭhahṛnnābhiguhyajānudvaye [k, kh: kaṇṭha * * ] tvatha | pādayoḥ kṣmādharāntaṃ tu nyastavyaṃ tvaṣṭakaṃ kramāt

243

हृदम्बरे तु भगवान् वासुदेवोऽप्यधोक्षजः । क्ष्मान्तानां बुद्धिपूर्वाणां क्रमात् सङ्कर्षणादिकम्

hṛdambare tu bhagavān vāsudevo'pyadhokṣajaḥ | kṣmāntānāṃ buddhipūrvāṇāṃ kramāt saṅkarṣaṇādikam

244

याक्तव्यमथवा विप्र पृथिव्यादिक्रमेण तु । सप्तकं [क्, ख्: * * * कन्धराख्यं तु] भूधाराख्यं तु सङ्कर्षणान्तमेव हि

yāktavyamathavā vipra pṛthivyādikrameṇa tu | saptakaṃ [k, kh: * * * kandharākhyaṃ tu] bhūdhārākhyaṃ tu saṅkarṣaṇāntameva hi

245

अथ [क्, ख्: कथचि * * * धिष्ठाने] चिद्धृत्वधिष्ठाने वासुदेवं तु भावयेत् । रसलोहितमांसानां मेदोमज्जास्थिषु द्विज

atha [k, kh: kathaci * * * dhiṣṭhāne] ciddhṛtvadhiṣṭhāne vāsudevaṃ tu bhāvayet | rasalohitamāṃsānāṃ medomajjāsthiṣu dvija

246

क्रमेण शुक्लधात्वन्तं न्यसेत् सङ्कर्षणादिकम् । सप्तकं च वराहान्तमाशुक्लाद् [क्, ख्: माशुक्लाद्वार] द्वारसिद्धये

krameṇa śukladhātvantaṃ nyaset saṅkarṣaṇādikam | saptakaṃ ca varāhāntamāśuklād [k, kh: māśuklādvāra] dvārasiddhaye

247

वराहमन्त्रादारभ्य सङ्कर्षणान्तमब्जज । एवं दुष्टनिरासार्थं पूर्ववत् [ग्, घ्: पात्रगं न्यसेत्] पात्रकं न्यसेत्

varāhamantrādārabhya saṅkarṣaṇāntamabjaja | evaṃ duṣṭanirāsārthaṃ pūrvavat [g, gh: pātragaṃ nyaset] pātrakaṃ nyaset

248

व्यापकत्वेन भगवान् बहिरभ्यन्तरे खवत् । जीववत् सांकर्षणं च बीजं हृत्कमलोदरे

vyāpakatvena bhagavān bahirabhyantare khavat | jīvavat sāṃkarṣaṇaṃ ca bījaṃ hṛtkamalodare

249

सृष्टिसंअहारयोगेन सप्तकं धातुसप्तके । पौष्कर उवाच सामान्येन स्वमन्त्रेण सति सन्निहितेन वै । कारयो ? र्विग्रहे वृत्तौ ज्वालन्ताभ्यन्तरे [क्, ख्: ज्वलन्ता * * * वा] (यथा) तु वा

sṛṣṭisaṃahārayogena saptakaṃ dhātusaptake | pauṣkara uvāca sāmānyena svamantreṇa sati sannihitena vai | kārayo ? rvigrahe vṛttau jvālantābhyantare [k, kh: jvalantā * * * vā] (yathā) tu vā

250

न्यासार्चनादिमुक्तानां [क्, ख्: न्यासा * * * मुक्तानाम्] मन्त्राणां युज्यते कथम् । विनियोगं चतुर्णां [क्, ख्: चतुर्व * * *] वा नवानां मन्त्रकर्मणि

*nyāsārcanādimuktānāṃ [k, kh: nyāsā * * * muktānām] mantrāṇāṃ yujyate katham | viniyogaṃ caturṇāṃ [k, kh: caturva * * ] vā navānāṃ mantrakarmaṇi

251

श्रीभगवानुवाच सषडङ्गो हि सामान्यस्सर्वेषां विहितस्सदा । साधकस्य [क्, ख्: साध * * *] हि मन्त्रो हि विषमस्स्याद्विरोधकृत्

*śrībhagavānuvāca saṣaḍaṅgo hi sāmānyassarveṣāṃ vihitassadā | sādhakasya [k, kh: sādha * * ] hi mantro hi viṣamassyādvirodhakṛt

252

अनुज्ञातस्ससर्वस्य [क्, ख्: अनुज्ञान * * * चातु] चातुरात्म्यादिकं हि यत् । गुरोरिच्छा स्वकीयाऽत्र खमन्त्रादौ महामते

anujñātassasarvasya [k, kh: anujñāna * * * cātu] cāturātmyādikaṃ hi yat | guroricchā svakīyā'tra khamantrādau mahāmate

253

तत्रापि [क्, ख्: तत्रापि * * * श्राद्धे द्वाभ्यां सा * * *] हि विषेषाय श्राद्धे द्वाभ्यां स उच्यते । मन्त्रग्रामे [क्, ख्: * * * या पुरा] तु विन्यस्ते विप्राणामिच्छया पुरा

*tatrāpi [k, kh: tatrāpi * * * śrāddhe dvābhyāṃ sā * * ] hi viṣeṣāya śrāddhe dvābhyāṃ sa ucyate | mantragrāme [k, kh: * * * yā purā] tu vinyaste viprāṇāmicchayā purā

254

स्वमन्त्रमुपसंहृत्य स्वधाम्ना च [क्, ख्: विधि * * *] धिया सता । ब्रह्मभावनया व्याप्त एवं कृत्वाऽश्रयादिकम्

*svamantramupasaṃhṛtya svadhāmnā ca [k, kh: vidhi * * ] dhiyā satā | brahmabhāvanayā vyāpta evaṃ kṛtvā'śrayādikam

255

यद्विप्रविग्रहे व्यस्तं मन्त्रव्यूहं तदात्मनि । अ ? [क्, ख्: * * * पूर्वकम्] थानियोजनीयं च क्षन्तु ? तत्पाणिपूर्वकम्

yadvipravigrahe vyastaṃ mantravyūhaṃ tadātmani | a ? [k, kh: * * * pūrvakam] thāniyojanīyaṃ ca kṣantu ? tatpāṇipūrvakam

256

तत्रायं विहितं विप्र विशेषं तन्निबोधतु । व्यापकत्वेन भगवान् प्राक् सव्येतरयोस्ततः

tatrāyaṃ vihitaṃ vipra viśeṣaṃ tannibodhatu | vyāpakatvena bhagavān prāk savyetarayostataḥ

257

दक्षिणे करशाखासु द्वितीयं पञ्चसु न्यसेत् । तद्वन्द्वामे तृतीयं हि त्वङ्गुष्ठादिक्रमेण तु

dakṣiṇe karaśākhāsu dvitīyaṃ pañcasu nyaset | tadvandvāme tṛtīyaṃ hi tvaṅguṣṭhādikrameṇa tu

258

तलद्वये [क्, ख्: कुलद्वये दक्षिणादि * * * नि] दक्षिणादावनिरुद्धमतो न्यसेत् । एकं वा वासुदेवान्तं न्यसेदिच्छावशेन तु

taladvaye [k, kh: kuladvaye dakṣiṇādi * * * ni] dakṣiṇādāvaniruddhamato nyaset | ekaṃ vā vāsudevāntaṃ nyasedicchāvaśena tu

259

यदा नवात्मा करयोस्तदङ्गुष्ठद्वयेऽच्युतः । अष्टकं च वराहान्तं प्राग्वदातर्जनेः क्रमात्

yadā navātmā karayostadaṅguṣṭhadvaye'cyutaḥ | aṣṭakaṃ ca varāhāntaṃ prāgvadātarjaneḥ kramāt

260

वामतर्जननिष्ठं [क्, ख्: वाम तर्जन * * * वान्तमेववा] तु वासुदेवान्तमेव वा । स्वाहामध्योदितं कृत्वा पूजासारे ? तथाऽ(र्चने)नले

vāmatarjananiṣṭhaṃ [k, kh: vāma tarjana * * * vāntamevavā] tu vāsudevāntameva vā | svāhāmadhyoditaṃ kṛtvā pūjāsāre ? tathā'(rcane)nale

261

हुतमप्यनलं [क्, ख्: हुतमप्यलं * * * प्राग्वत्] भूतं प्राग्वत् पाव (न) कतां नयेत् । एवमिच्छावशेनैव मन्त्राणां परिवर्तनम्

hutamapyanalaṃ [k, kh: hutamapyalaṃ * * * prāgvat] bhūtaṃ prāgvat pāva (na) katāṃ nayet | evamicchāvaśenaiva mantrāṇāṃ parivartanam

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 3)

262

स्वाराध्या [क्, ख्: ध्यानवनि * * * लेखरोधकृत्] नवनिष्ठानां श्राद्धकाले विरोधकृत् । एवं नियोजनं कृत्वा शिरसाऽभ्यर्च्य साम्प्रतम्

svārādhyā [k, kh: dhyānavani * * * lekharodhakṛt] navaniṣṭhānāṃ śrāddhakāle virodhakṛt | evaṃ niyojanaṃ kṛtvā śirasā'bhyarcya sāmpratam

263

सासनं पुष्पपात्रेण समूहं भगवन्मयम् । तन्मध्येम्भश्चलं [क्, ख्: तन्मध्ये * * * पञ्चेन्द्रिय] चित्तं पञ्चेन्द्रियसमन्वितम्

sāsanaṃ puṣpapātreṇa samūhaṃ bhagavanmayam | tanmadhyembhaścalaṃ [k, kh: tanmadhye * * * pañcendriya] cittaṃ pañcendriyasamanvitam

264

कुर्यात्तां मन्त्रपीठस्थं [क्, ख्: क्रियताम्] मध्ये पारेऽथवा हृदि । कालमाचमनान्तं (र्थं) तु मदनुग्रहकाम्यया

kuryāttāṃ mantrapīṭhasthaṃ [k, kh: kriyatām] madhye pāre'thavā hṛdi | kālamācamanāntaṃ (rthaṃ) tu madanugrahakāmyayā

265

सन्निधाने द्विजानां च विभोस्सज्वलनस्य च । भाव्यं सुयन्त्रितेनैव [क्, ख्: भाव्यं स्वयन्त्रितेनैव] सर्वज्ञेनापि जन्तुना

sannidhāne dvijānāṃ ca vibhossajvalanasya ca | bhāvyaṃ suyantritenaiva [k, kh: bhāvyaṃ svayantritenaiva] sarvajñenāpi jantunā

266

एवं भूतैर्द्विजेन्द्रैस्तु (स्तैः) बुद्ध्या तु सुविशद्धया । श्रद्धेयमखिलं [क्, ख्: श्रये * * * खिलम्] तस्य सानुकम्पेन चेतसा

evaṃ bhūtairdvijendraistu (staiḥ) buddhyā tu suviśaddhayā | śraddheyamakhilaṃ [k, kh: śraye * * * khilam] tasya sānukampena cetasā

267

यस्मादब्जसमुद्भूत मानं यदुभयात्मकम् । नासकृत् सर्वभावानां विशेषाच्छ्राद्धकर्मणि

yasmādabjasamudbhūta mānaṃ yadubhayātmakam | nāsakṛt sarvabhāvānāṃ viśeṣācchrāddhakarmaṇi

268

समये * * * [क्, ख्: * * * तत्पूरणम्] योज्यं तत् पूरण सर्वकर्मणाम् । पावनं तृप्तिजननं कि पुनः पितृकर्मणि

samaye * * * [k, kh: * * * tatpūraṇam] yojyaṃ tat pūraṇa sarvakarmaṇām | pāvanaṃ tṛptijananaṃ ki punaḥ pitṛkarmaṇi

269

आदाय मनसा मान्त्रीमाज्ञां [क्, ख्: मनसामन्त्री * * * ज्ञाम्] वै शिरसा सह । हार्दमापाद्य वै श्राद्धं द्रव्योत्थं यद्वशाद् द्विज

ādāya manasā māntrīmājñāṃ [k, kh: manasāmantrī * * * jñām] vai śirasā saha | hārdamāpādya vai śrāddhaṃ dravyotthaṃ yadvaśād dvija

270

सफलं स्यात् पितॄणां तु ज्ञानमूलं हि तत्त्वतः । अन्यथा हेतुना केन [क्, ख्: केन * * * णां तत्सुतिप्रदम्] पितॄणां तद्गतिप्रदम्

saphalaṃ syāt pitṝṇāṃ tu jñānamūlaṃ hi tattvataḥ | anyathā hetunā kena [k, kh: kena * * * ṇāṃ tatsutipradam] pitṝṇāṃ tadgatipradam

271

मूलं [क्, ख्: मूलं विना क्षानास्येति] विना क्ष्मां नाभ्येति पादपानां यथा तथा । ज्ञानमाह्लादपूर्वेण फलत्याशु च वर्त्मना

mūlaṃ [k, kh: mūlaṃ vinā kṣānāsyeti] vinā kṣmāṃ nābhyeti pādapānāṃ yathā tathā | jñānamāhlādapūrveṇa phalatyāśu ca vartmanā

272

कारणं सर्वेन्द्रियग्रामं बहिर्वृत्तिगतं हि यत् । स्वयमात्मनि संलीनं कृत्वा हृत्कमलाम्बरे

kāraṇaṃ sarvendriyagrāmaṃ bahirvṛttigataṃ hi yat | svayamātmani saṃlīnaṃ kṛtvā hṛtkamalāmbare

273

स्वभावशक्त्या संपूर्य समास्ते साम्प्रतं तु तत् । स्वरूपाद्वन्दनं कुर्याद्विभोस्सर्वेश्वरस्य च

svabhāvaśaktyā saṃpūrya samāste sāmprataṃ tu tat | svarūpādvandanaṃ kuryādvibhossarveśvarasya ca

274

शान्तसंवित्स्वरूपस्य स्पन्दानन्दमयात्मनः । तवाच्युतं हि चित् स्पन्दं स्वयं परिणतं स्मरेत्

śāntasaṃvitsvarūpasya spandānandamayātmanaḥ | tavācyutaṃ hi cit spandaṃ svayaṃ pariṇataṃ smaret

275

सहस्रशशिसूर्याग्निप्रभया प्रोज्वलं स्थिरम् । मरीचिचक्रसंपूर्णचिद्गर्भं [क्, ख्: मरीचि * * * चिद्गर्भ] सर्वतोमुखम्

sahasraśaśisūryāgniprabhayā projvalaṃ sthiram | marīcicakrasaṃpūrṇacidgarbhaṃ [k, kh: marīci * * * cidgarbha] sarvatomukham

276

चिदम्बरान्तरावस्थं [क्, ख्: मिदम्बरा; ग्, घ्: तदम्बरा] सुशान्तं भगवत्पदम् । तच्छक्ति [क्, ख्: * * * विलक्षण] (तच्चित्र) ज्ञाननाडेर्वै विलक्षणतरं हि यत्

cidambarāntarāvasthaṃ [k, kh: midambarā; g, gh: tadambarā] suśāntaṃ bhagavatpadam | tacchakti [k, kh: * * * vilakṣaṇa] (taccitra) jñānanāḍervai vilakṣaṇataraṃ hi yat

277

स्मरेन्मरीचिकोणस्थं स्वभावाह्लादपिण्डकम् । स्वकं पितृसमूहं तु स्फुरन्तं कर्मशान्तये

smarenmarīcikoṇasthaṃ svabhāvāhlādapiṇḍakam | svakaṃ pitṛsamūhaṃ tu sphurantaṃ karmaśāntaye

278

महतः [क्, ख्: महतः फलकात् यद्वत्] पावकाद्यद्वच्छक्तिर्दहनलक्षणा । अङ्गारकणमाश्रित्य [क्, ख्: * * * कणमाश्रित्य बाह्य * * * पौष्कर] बाह्यमायाति पौष्कर

mahataḥ [k, kh: mahataḥ phalakāt yadvat] pāvakādyadvacchaktirdahanalakṣaṇā | aṅgārakaṇamāśritya [k, kh: * * * kaṇamāśritya bāhya * * * pauṣkara] bāhyamāyāti pauṣkara

279

तद्वदेव [क्, ख्: तद्वदे बहि * * * * कलनिश्चयात्] हि निर्यातः किन्तु सङ्कल्पनिश्चयात् । अग्नीषोमौ समाश्रित्य [क्, ख्: समाश्रित्य * * * पीत * * * श्वरेच्छया] पितरश्चेश्वरेच्छया

tadvadeva [k, kh: tadvade bahi * * * * kalaniścayāt] hi niryātaḥ kintu saṅkalpaniścayāt | agnīṣomau samāśritya [k, kh: samāśritya * * * pīta * * * śvarecchayā] pitaraśceśvarecchayā

280

प्रकाशमन्त्रराड्बाह्यं [क्, ख्: बाह्यं * * * द्विजं; ग्, घ्: बाह्यं मायाकाशवधद्विज] मायाकाशव * * * द्विज । क्रमेण यत्ततस्स्वेषां [क्, ख्: यत्ततः स्वेषां सुख * * * *; ग्, घ्: यत्ततः स्वष्टां सुख] सुखदुःखतरं तु वा

*prakāśamantrarāḍbāhyaṃ [k, kh: bāhyaṃ * * * dvijaṃ; g, gh: bāhyaṃ māyākāśavadhadvija] māyākāśava * * * dvija | krameṇa yattatassveṣāṃ [k, kh: yattataḥ sveṣāṃ sukha * * * ; g, gh: yattataḥ svaṣṭāṃ sukha] sukhaduḥkhataraṃ tu vā

281

मूलान्तःकरणेनैव [क्, ख्: * * * समाब्जज] सेन्द्रियेण समाब्जज । मायाकाशवृतेनैव [क्, ख्: * * * वतेनैव * * * कः] हृन्मन्त्रं भ्रामयेत्ततः

mūlāntaḥkaraṇenaiva [k, kh: * * * samābjaja] sendriyeṇa samābjaja | māyākāśavṛtenaiva [k, kh: * * * vatenaiva * * * kaḥ] hṛnmantraṃ bhrāmayettataḥ

282

तद्दुः (खगु) खादुपशान्त्यर्थं रश्मिरन्ध्रेण केनचित् । ज्ञानतस्त्वरविन्दाक्ष [ग्, घ्: ज्ञानतत्वांबरावस्वसत्व खरविन्दक्षं तं धाकाशवधे पुनः] तदाकाशावधे पुनः

tadduḥ (khagu) khādupaśāntyarthaṃ raśmirandhreṇa kenacit | jñānatastvaravindākṣa [g, gh: jñānatatvāṃbarāvasvasatva kharavindakṣaṃ taṃ dhākāśavadhe punaḥ] tadākāśāvadhe punaḥ

283

तत्कालं तत्कुलोद्भूतमनुभाववशाद् द्विज । अग्नीषोमाश्रयस्थं च चित्पिण्डं [क्, ख्: चित्पिण्डं * * * क्रमात्] तत्तु वै क्रमात्

tatkālaṃ tatkulodbhūtamanubhāvavaśād dvija | agnīṣomāśrayasthaṃ ca citpiṇḍaṃ [k, kh: citpiṇḍaṃ * * * kramāt] tattu vai kramāt

284

अन्तःकरणबीजं [क्, ख्: अन्तःकरण * * *] तु महामोहबलोज्झितम् । ज्ञानान्तमंबरान्तस्थं [क्, ख्: ज्ञानान्तवा * * * सुसूक्ष्मम्] सुसूक्ष्मं सततोदितम्

*antaḥkaraṇabījaṃ [k, kh: antaḥkaraṇa * * ] tu mahāmohabalojjhitam | jñānāntamaṃbarāntasthaṃ [k, kh: jñānāntavā * * * susūkṣmam] susūkṣmaṃ satatoditam

285

क्ष्मान्तं [क्, ख्: क्षाद्यं नारायणाद्यैस्तु * * * द्याक्षान्तै] नारायणाद्यैस्तु ह्यध्यक्षान्तैरधिष्ठितम् [ग्, घ्: क्षान्तैरनुष्ठितम्] । प्राणब्रह्मावसानैर्वा [क्, ख्: प्राण ब्रह्मवशानेमा] वासुदेवादिकैः क्रमात्

kṣmāntaṃ [k, kh: kṣādyaṃ nārāyaṇādyaistu * * * dyākṣāntai] nārāyaṇādyaistu hyadhyakṣāntairadhiṣṭhitam [g, gh: kṣāntairanuṣṭhitam] | prāṇabrahmāvasānairvā [k, kh: prāṇa brahmavaśānemā] vāsudevādikaiḥ kramāt

286

बुद्ध्या [क्, ख्: बुध्याव्याप्ता * * * स्थैः] व्याप्तैर्यथावस्थैः प्रभवस्थितिलक्षणैः । मन्त्राङ्गैर्ज्ञस्वरूपैर्वा पञ्चभिर्लोचनोज्झितैः

buddhyā [k, kh: budhyāvyāptā * * * sthaiḥ] vyāptairyathāvasthaiḥ prabhavasthitilakṣaṇaiḥ | mantrāṅgairjñasvarūpairvā pañcabhirlocanojjhitaiḥ

287

यद्वशात् प्रतिपत्तिर्वै कर्तुर्भवति [क्, ख्: ककुब्भवति] सुस्फुटा । सन्निवेशवशेनातो [क्, ख्: सन्निवेश * * * पितृतर्पणे] हार्देऽस्मिन् पितृतर्पणे

yadvaśāt pratipattirvai karturbhavati [k, kh: kakubbhavati] susphuṭā | sanniveśavaśenāto [k, kh: sanniveśa * * * pitṛtarpaṇe] hārde'smin pitṛtarpaṇe

288

स्वानुष्ठानवशेनापि [क्, ख्: * * * तुष्ठान * * *] मन्त्राणामुदयान् स्मरन् । अमूर्तमथवा मूर्तमधिदैवव्यवस्थया

*svānuṣṭhānavaśenāpi [k, kh: * * * tuṣṭhāna * * ] mantrāṇāmudayān smaran | amūrtamathavā mūrtamadhidaivavyavasthayā

289

चिद्बीजनिचयाधारद्व्यात्मकं यत् पुरोदितम् । * * * * ताभिः [क्, ख्: प्रथम * * * नाभिः संपूर्णमन्तः करणशुद्धिभिः; ग्, घ्: पृथक् दन्तानि संपूर्ण] संपूर्णमन्तः करणशक्तिभिः

cidbījanicayādhāradvyātmakaṃ yat puroditam | * * * * tābhiḥ [k, kh: prathama * * * nābhiḥ saṃpūrṇamantaḥ karaṇaśuddhibhiḥ; g, gh: pṛthak dantāni saṃpūrṇa] saṃpūrṇamantaḥ karaṇaśaktibhiḥ

290

अभिन्नलक्षणेनैव प्रणवेन महामते । ध्यायेच्चित्कर्णिकामध्ये [क्, ख्: * * * बीजत्वमागतम्] भूमौ बीजत्वमागतम्

abhinnalakṣaṇenaiva praṇavena mahāmate | dhyāyeccitkarṇikāmadhye [k, kh: * * * bījatvamāgatam] bhūmau bījatvamāgatam

291

सतुर्यमपृथग्भूतैस्सत्वाद्यैरनुपप्लुतम् [क्, ख्: सत्वोत्थैरनुपप्लवम्] । तस्माद्विनिर्गतं ध्यायेत् त्रितयेनाभिरञ्जितम्

saturyamapṛthagbhūtaissatvādyairanupaplutam [k, kh: satvotthairanupaplavam] | tasmādvinirgataṃ dhyāyet tritayenābhirañjitam

292

प्रपितामहसंज्ञं तु चैतन्यत्वेन पौष्कर । सुषुप्तिरूप (संज्ञ) ताप्राप्तमीषत्कालुष्यमागतम्

prapitāmahasaṃjñaṃ tu caitanyatvena pauṣkara | suṣuptirūpa (saṃjña) tāprāptamīṣatkāluṣyamāgatam

293

विश्रान्तं [ग्, घ्: सुज्ञान्तम्] कर्णिकाकाशदेशे चिद्भास्करोदरे । तदुद्देशं ततस्तस्माच्चैतन्यान्निर्गतं स्मरेत्

viśrāntaṃ [g, gh: sujñāntam] karṇikākāśadeśe cidbhāskarodare | taduddeśaṃ tatastasmāccaitanyānnirgataṃ smaret

294

स्वेनान्तःकरणेनैव रञ्जितं स्वं [क्, ख्: प्रपितामहम्] पितामहम् । एकारेण स्वनाम्ना च स्वप्नेनाविष्वकृतस्य [क्, ख्: स्वप्नान्तः करणेन] च

svenāntaḥkaraṇenaiva rañjitaṃ svaṃ [k, kh: prapitāmaham] pitāmaham | ekāreṇa svanāmnā ca svapnenāviṣvakṛtasya [k, kh: svapnāntaḥ karaṇena] ca

295

संस्थितिं संस्मरेत्तस्य द्व्यात्मनामाश्रितस्य च । चिदंशस्य च वैकण्ठ देशे नाभ्यन्तराम्बरे

saṃsthitiṃ saṃsmarettasya dvyātmanāmāśritasya ca | cidaṃśasya ca vaikaṇṭha deśe nābhyantarāmbare

296

मनोबुद्धिरहङ्काररञ्जितं संस्मरेत्ततः । जाग्रेणाकूलितेनैव पिता चैतन्यमब्जज

manobuddhirahaṅkārarañjitaṃ saṃsmarettataḥ | jāgreṇākūlitenaiva pitā caitanyamabjaja

297

ब्रह्मनाड्यन्तराकाशे [क्, ख्: ब्रह्मनाध्यानराकाशे] ब्रह्मरन्ध्रपथावनौ । द्व्यात्मके जीवकोशे तु कारणे तुर्यलक्षणे

brahmanāḍyantarākāśe [k, kh: brahmanādhyānarākāśe] brahmarandhrapathāvanau | dvyātmake jīvakośe tu kāraṇe turyalakṣaṇe

298

दैवत्यं वासुदेवं च साकारं वाऽर्कबिम्बवत् । तदात्मना च बोद्धव्यौ विबुधौ विश्वसंज्ञकौ

daivatyaṃ vāsudevaṃ ca sākāraṃ vā'rkabimbavat | tadātmanā ca boddhavyau vibudhau viśvasaṃjñakau

299

तन्मूलं [क्, ख्: तन्मूलं * * * कर्मिणाम्] हि यतस्सर्वं कर्मिणां पितृसंग्रहः । प्रपितामहसंज्ञं [क्, ख्: संज्ञा] वै त्वधिष्ठायाथवा भवेत्

tanmūlaṃ [k, kh: tanmūlaṃ * * * karmiṇām] hi yatassarvaṃ karmiṇāṃ pitṛsaṃgrahaḥ | prapitāmahasaṃjñaṃ [k, kh: saṃjñā] vai tvadhiṣṭhāyāthavā bhavet

300

मध्याह्नभास्कराकारं मूर्तं वा ज्ञानमूर्तिभृत् [क्, ख्: मूर्त वा ज्ञानमूर्तहृत्] । पैतामहीयमेवं हि चैतन्यं कमलोद्भव

madhyāhnabhāskarākāraṃ mūrtaṃ vā jñānamūrtibhṛt [k, kh: mūrta vā jñānamūrtahṛt] | paitāmahīyamevaṃ hi caitanyaṃ kamalodbhava

301

प्रद्युम्नाधिष्ठितं ध्यायेत् स्वस्थानेन पुरोदितम् । पिताधिदेवतारूपमनिरुद्धमतस्स्मरेत्

pradyumnādhiṣṭhitaṃ dhyāyet svasthānena puroditam | pitādhidevatārūpamaniruddhamatassmaret

302

मूर्ध्नश्छिद्रप्रवेशे [क्, ख्: चिद्रूपवेशे] तु अमूर्तं मूर्तमेव वा । आराध्य मन्त्रेणाढ्यं वा स्थानं कुर्यादधिधिष्ठितम्

mūrdhnaśchidrapraveśe [k, kh: cidrūpaveśe] tu amūrtaṃ mūrtameva vā | ārādhya mantreṇāḍhyaṃ vā sthānaṃ kuryādadhidhiṣṭhitam

303

हृन्मन्त्रेणापरं विप्र शिरसा तत् परं तु तत् । शिखाधिदैवतं ध्यायेच्चतुर्थं सर्वदैव हि

hṛnmantreṇāparaṃ vipra śirasā tat paraṃ tu tat | śikhādhidaivataṃ dhyāyeccaturthaṃ sarvadaiva hi

304

शक्तिमन्त्रेण तनुतीं [क्, ख्: तनुतीं ब्रह्म * * * नुगताम्; ग्, घ्: मनुतिः हृन्मन्त्रानुगता स्फुरेत्] हृन्मन्त्रानुगतां स्मरेत् । शिरसा सह चास्त्राख्यं शिखया सह लोचनम्

śaktimantreṇa tanutīṃ [k, kh: tanutīṃ brahma * * * nugatām; g, gh: manutiḥ hṛnmantrānugatā sphuret] hṛnmantrānugatāṃ smaret | śirasā saha cāstrākhyaṃ śikhayā saha locanam

305

नवमूर्तेश्चतुष्कं तु चिद्रूपं केवलं हृदि । सत्तामात्रस्वरूपाभिर्विभिन्नं गुणशक्तिभिः

navamūrteścatuṣkaṃ tu cidrūpaṃ kevalaṃ hṛdi | sattāmātrasvarūpābhirvibhinnaṃ guṇaśaktibhiḥ

306

ओं तत्सदिति चैतद्वत् कर्णिकागहनान्तरे । व्यक्तं [ग्, घ्: व्याप्तं कण्ठा] कण्ठावधोद्देशं कुर्याद्गरुडगादिना [ग्, घ्: गगनोदरे]

oṃ tatsaditi caitadvat karṇikāgahanāntare | vyaktaṃ [g, gh: vyāptaṃ kaṇṭhā] kaṇṭhāvadhoddeśaṃ kuryādgaruḍagādinā [g, gh: gaganodare]

307

ब्रह्मरन्ध्रगतं ध्यायेत् सवराहनृकेसरि ? । भिन्नत्वे भेदबुद्ध्या तु यथैकस्मिन् हि जायते

brahmarandhragataṃ dhyāyet savarāhanṛkesari ? | bhinnatve bhedabuddhyā tu yathaikasmin hi jāyate

308

स्वभावशीतलं चोष्णं स्वादु भिन्नजलद्वयम् । एवं भोगाप्तये कुर्यादेतस्माद्व्यत्ययं हि ये ?

svabhāvaśītalaṃ coṣṇaṃ svādu bhinnajaladvayam | evaṃ bhogāptaye kuryādetasmādvyatyayaṃ hi ye ?

309

ज्ञेयं [क्, ख्: जयन्तं मोक्षदम्] तन्मोक्षदं विप्र नित्यमेवाफलार्थिनाम् । तनुत्रास्त्रदृशो [क्, ख्: तनुत्रास्त्रमृगो] मन्त्राः हृदयान्मस्तकावधि

jñeyaṃ [k, kh: jayantaṃ mokṣadam] tanmokṣadaṃ vipra nityamevāphalārthinām | tanutrāstradṛśo [k, kh: tanutrāstramṛgo] mantrāḥ hṛdayānmastakāvadhi

310

न्यस्याधिदेवतात्वेन शक्तित्वेन हृदादयः । ज्ञानादीनां [क्, ख्: ज्ञानादीनां हि * * *] हि वै यस्माद्भोग्यास्त्रीणि बलादयः

*nyasyādhidevatātvena śaktitvena hṛdādayaḥ | jñānādīnāṃ [k, kh: jñānādīnāṃ hi * * ] hi vai yasmādbhogyāstrīṇi balādayaḥ

311

ते च षढृदयादीनि निर्णीतानि च वै पुरा । एवं कारणमूलं तु देहे पितृगणं क्रमात्

te ca ṣaḍhṛdayādīni nirṇītāni ca vai purā | evaṃ kāraṇamūlaṃ tu dehe pitṛgaṇaṃ kramāt

312

न्यस्त्वा [क्, ख्: निस्त्वामनिष्ठिते] मनीषितैरन्यैश्चिद्रूपैः पितृभिस्सह । सन्तर्पणं [क्, ख्: सन्त * * * द्विश्वेदेव] ततः पार्श्वे विश्वेदेवपुरस्सरम्

nyastvā [k, kh: nistvāmaniṣṭhite] manīṣitairanyaiścidrūpaiḥ pitṛbhissaha | santarpaṇaṃ [k, kh: santa * * * dviśvedeva] tataḥ pārśve viśvedevapurassaram

313

ज्ञलक्षणेन सन्तर्प्यौ प्रणविन तु तौ पुरा । परमानन्दगर्भेण सहस्रशशिरश्मिना

jñalakṣaṇena santarpyau praṇavina tu tau purā | paramānandagarbheṇa sahasraśaśiraśminā

314

हृदि प्राणकलामूले प्रोच्चरत् प्रणवं स्मरेत् । दुग्धबुद्बुदसङ्काशममृतं हिमशीतलम्

hṛdi prāṇakalāmūle proccarat praṇavaṃ smaret | dugdhabudbudasaṅkāśamamṛtaṃ himaśītalam

315

तरसारतयं [क्, ख्: तारका रसयन्तश्च] तं च ? ज्ञाननाडीक्रमं महत् । यमाश्रित्य च तिष्ठन्ति विश्वेदेवपुरस्सराः

tarasāratayaṃ [k, kh: tārakā rasayantaśca] taṃ ca ? jñānanāḍīkramaṃ mahat | yamāśritya ca tiṣṭhanti viśvedevapurassarāḥ

316

पितरो भगवद्रूपास्साकारां वह्निराकृतिः । ब्रह्मरन्ध्रावधिं यावद्विसर्पन्तं स्मरेत् तत्

pitaro bhagavadrūpāssākārāṃ vahnirākṛtiḥ | brahmarandhrāvadhiṃ yāvadvisarpantaṃ smaret tat

317

संपूर्णेन्दुत्वमापन्नं भावयेत्तत्र [क्, ख्: भावये * * * स्थितम् इत्यन्तं लुप्तम्] तद्द्विज । यत् पित्र्यदैवतं मन्त्रं ब्रह्मरन्ध्रोपरि स्थितम्

saṃpūrṇendutvamāpannaṃ bhāvayettatra [k, kh: bhāvaye * * * sthitam ityantaṃ luptam] taddvija | yat pitryadaivataṃ mantraṃ brahmarandhropari sthitam

318

प्राणशक्तिर्ज्वलद्रूपा तदीया तच्छिरोपरि । सूर्यमण्डलमध्यस्था युगान्ताऽनलवत् स्मरेत्

prāṇaśaktirjvaladrūpā tadīyā tacchiropari | sūryamaṇḍalamadhyasthā yugāntā'nalavat smaret

319

तत्तेजसावलीनं [क्, ख्: तत्तेजसा * * * ध्यायेत्] तद्ध्यायेन्मण्डलमामृतम् । जनकीयकरन्ध्रेण [क्, ख्: जनकं * * * च्चेतसा निर्मलेन तु; ग्, घ्: जनकीयकरन्ध्रेण प्रतिस्रोतीकृतम् पुनः मूलनिष्ठं क्रमात् ध्यायेत् चेतसानिर्मलेन तु] प्रतिस्रोतीकृतं पुनः

tattejasāvalīnaṃ [k, kh: tattejasā * * * dhyāyet] taddhyāyenmaṇḍalamāmṛtam | janakīyakarandhreṇa [k, kh: janakaṃ * * * ccetasā nirmalena tu; g, gh: janakīyakarandhreṇa pratisrotīkṛtam punaḥ mūlaniṣṭhaṃ kramāt dhyāyet cetasānirmalena tu] pratisrotīkṛtaṃ punaḥ

320

(अत्र ग्रन्थपात इव) मूलनिष्ठं क्रमाद्ध्यायेत् चेतसा निर्मलेन तु । एवं [क्, ख्: एवं गतविवासास्तु * * * रमुच्चरन्] गतपिपासार्थः प्राग्वदोङ्कारमुच्चरन्

(atra granthapāta iva) mūlaniṣṭhaṃ kramāddhyāyet cetasā nirmalena tu | evaṃ [k, kh: evaṃ gatavivāsāstu * * * ramuccaran] gatapipāsārthaḥ prāgvadoṅkāramuccaran

321

तुर्यभूमिं तु पित्रादिलयध्यानधिया न येत् । इति भोगाप्तये कुर्याद् [क्, ख्: कुर्यात् न * * * यो यो] भूयो भूयो द्विजोत्तम

turyabhūmiṃ tu pitrādilayadhyānadhiyā na yet | iti bhogāptaye kuryād [k, kh: kuryāt na * * * yo yo] bhūyo bhūyo dvijottama

322

पितॄणाममृतं श्राद्धं सर्वदुःखक्षयप्रदम् । प्रकाशाह्लादपिण्डस्थं कृत्वा पितृगणं तु वै

pitṝṇāmamṛtaṃ śrāddhaṃ sarvaduḥkhakṣayapradam | prakāśāhlādapiṇḍasthaṃ kṛtvā pitṛgaṇaṃ tu vai

323

अन्तर्मायाम्बराद्यान्तं क्षीणसंस्कारलक्षणम् । आमूलादुल्लसन्तं च ऊर्ध्वदेहव्यपेक्षया

antarmāyāmbarādyāntaṃ kṣīṇasaṃskāralakṣaṇam | āmūlādullasantaṃ ca ūrdhvadehavyapekṣayā

324

औदयेन क्रमेणैव सूर्यबिम्बमिवाम्बरे । तत् पुनर्विलयीकुर्याच्चन्द्रभावनया यथा

audayena krameṇaiva sūryabimbamivāmbare | tat punarvilayīkuryāccandrabhāvanayā yathā

325

न रोगमायाति पुनः कर्मभूमौ सचित्फलः । एवं यत् पातयेत् पिण्डं ब्रह्मक्षेत्रसमाश्रिते

na rogamāyāti punaḥ karmabhūmau sacitphalaḥ | evaṃ yat pātayet piṇḍaṃ brahmakṣetrasamāśrite

326

अनन्ते विपुले पूर्णे चिद्रूपे त्वस्फुटं द्विज । स्ववंशोत्तारकं विद्धि ज्ञानकर्मपरायणम्

anante vipule pūrṇe cidrūpe tvasphuṭaṃ dvija | svavaṃśottārakaṃ viddhi jñānakarmaparāyaṇam

327

किन्त्वसौ दुर्लभो यस्य भावनैषा [क्, ख्: भावं तेषाम्] हि तत्त्वतः । भगवद्भक्तिपूता (त्मा ?) तन्मन्त्रैकपरायणः

kintvasau durlabho yasya bhāvanaiṣā [k, kh: bhāvaṃ teṣām] hi tattvataḥ | bhagavadbhaktipūtā (tmā ?) tanmantraikaparāyaṇaḥ

328

प्रवर्तेताथ सिद्ध्यर्थं बाह्यतश्श्राद्धकर्मणि । मन्त्रेशवह्निविप्राणां सन्निधाने यथाक्रमम्

pravartetātha siddhyarthaṃ bāhyataśśrāddhakarmaṇi | mantreśavahniviprāṇāṃ sannidhāne yathākramam

329

अभ्यर्थासनकर्माख्यं [ग्, घ्: अभ्यर्थासनगं मुख्यम्] मन्त्रं यदवतारितम् । भगवन् पुण्डरीकाक्ष पित्र्यं [पितृ] वर्गं हि मामकम्

abhyarthāsanakarmākhyaṃ [g, gh: abhyarthāsanagaṃ mukhyam] mantraṃ yadavatāritam | bhagavan puṇḍarīkākṣa pitryaṃ [pitṛ] vargaṃ hi māmakam

330

स्वयं श्राद्धात्मना भूत्वा प्रोद्धरस्व भवार्णवात् । भुङ्क्ष त्वं शक्तिनिष्ठेन स्वयं ज्ञानादिकेन वै

svayaṃ śrāddhātmanā bhūtvā proddharasva bhavārṇavāt | bhuṅkṣa tvaṃ śaktiniṣṭhena svayaṃ jñānādikena vai

331

करणेन बलाद्यं हि भोगजालं त्रिलक्षणम् । एवमभ्यर्थयित्वा च ह्यभिसन्धाय चेतसा

karaṇena balādyaṃ hi bhogajālaṃ trilakṣaṇam | evamabhyarthayitvā ca hyabhisandhāya cetasā

332

क्रमात् पितृगणं सर्वमिदमुच्चार्य वै ततः । ओं ओं ओं ओं पितॄणां च तृप्तये परमेश्वर

kramāt pitṛgaṇaṃ sarvamidamuccārya vai tataḥ | oṃ oṃ oṃ oṃ pitṝṇāṃ ca tṛptaye parameśvara

333

उत्तारणार्थमपि वै यजाम्योमों नमो नमः । सकृच्चतुर्धा नवधा त्विदमुच्चार्य चेतसा

uttāraṇārthamapi vai yajāmyomoṃ namo namaḥ | sakṛccaturdhā navadhā tvidamuccārya cetasā

334

स्मरन् बाह्याम्बरावस्थं विन्यस्तं यत् परात्मनि । ततो विभवतस्सर्वैरर्घ्यपाद्यपुरस्सरैः

smaran bāhyāmbarāvasthaṃ vinyastaṃ yat parātmani | tato vibhavatassarvairarghyapādyapurassaraiḥ

335

भोगैस्ताम्बूलपर्यन्तैर्मन्त्रनाथं [क्, ख्: तांबूलचित्त * * * मन्त्र] यजेद् द्विज । तत्रेदं सर्वसामान्यं भोगोपादानकर्मणि

bhogaistāmbūlaparyantairmantranāthaṃ [k, kh: tāṃbūlacitta * * * mantra] yajed dvija | tatredaṃ sarvasāmānyaṃ bhogopādānakarmaṇi

336

मन्त्रमुच्चारणीयं च श्राद्धदानेषु सर्वदा । ओं वौषडमृताभं तु बलवीर्यमयं त्विदम्

mantramuccāraṇīyaṃ ca śrāddhadāneṣu sarvadā | oṃ vauṣaḍamṛtābhaṃ tu balavīryamayaṃ tvidam

337

तेजस्स्वभावममलं भोगं भुङ्क्ष्वो नमो नमः । नैवेद्यं विद्यमानं तु प्रोक्षयित्वा दृशा बृहत्

tejassvabhāvamamalaṃ bhogaṃ bhuṅkṣvo namo namaḥ | naivedyaṃ vidyamānaṃ tu prokṣayitvā dṛśā bṛhat

338

एवं यदबृहद्रूपं पाणौ कृत्वा तु पात्रगम् । तथा चाविद्यमानं यन्मनसा वाद्य धारणा

evaṃ yadabṛhadrūpaṃ pāṇau kṛtvā tu pātragam | tathā cāvidyamānaṃ yanmanasā vādya dhāraṇā

339

पितॄणां तृप्तये ह्येवमिष्ट्वा मन्त्रेश्वरं ततः । ततारा ? दर्भलोपे (भे) तं प्रदद्याद्देहमोदकम्

pitṝṇāṃ tṛptaye hyevamiṣṭvā mantreśvaraṃ tataḥ | tatārā ? darbhalope (bhe) taṃ pradadyāddehamodakam

340

ओं [क्, ख्, ग्, घ्: ओं त्वमस्मत्] नमोऽस्मत्पितृगणात् प्रीतो भव जगन्मय । तेषामस्त्विदमक्षय्यं यत् कृतं च त्वयाऽत्मसात्

oṃ [k, kh, g, gh: oṃ tvamasmat] namo'smatpitṛgaṇāt prīto bhava jaganmaya | teṣāmastvidamakṣayyaṃ yat kṛtaṃ ca tvayā'tmasāt

341

इति [क्, ख्, ग्, घ्: अथेति] कर्तव्यता सा वै पैत्रं स्थानात्मना नयेत् । मन्त्रेशरोमकूपानामाशयं चोदयार्कवत्

iti [k, kh, g, gh: atheti] kartavyatā sā vai paitraṃ sthānātmanā nayet | mantreśaromakūpānāmāśayaṃ codayārkavat

342

बहिर्हृत्कमलोद्देशे स्मरेत् पितृगणं क्रमात् । अथान्तर्माननिष्ठं तु ह्यर्घ्याद्यैः भोगसंचयैः [क्, ख्: भोगसंक्षयम्]

bahirhṛtkamaloddeśe smaret pitṛgaṇaṃ kramāt | athāntarmānaniṣṭhaṃ tu hyarghyādyaiḥ bhogasaṃcayaiḥ [k, kh: bhogasaṃkṣayam]

343

द्रवत्पूर्णेन्दुधवलं मरीचिचयसंकुलम् । संविशन्तं स्वशक्त्या वै ध्यायेन्मन्त्रात्मनि स्थिते

dravatpūrṇendudhavalaṃ marīcicayasaṃkulam | saṃviśantaṃ svaśaktyā vai dhyāyenmantrātmani sthite

344

तेजोमये पितृव्यूहे पितृसङ्घं हि तत् पुनः । मध्याह्नार्कायुताभं च संत्मरेद्वि (द्धि) [घ्: संस्मरेद्धि स्मरन् प्रभुम्] स्फुरत्प्रभम्

tejomaye pitṛvyūhe pitṛsaṅghaṃ hi tat punaḥ | madhyāhnārkāyutābhaṃ ca saṃtmaredvi (ddhi) [gh: saṃsmareddhi smaran prabhum] sphuratprabham

345

तद्व्यापारे निवृत्तेऽथ रोमरन्ध्रे [क्, ख्: रोमरन्ध्रै] शनैश्शनैः । मन्त्रहृत्पुष्कराकाशमाक्रान्तं [ग्, घ्: मन्त्रवाक् पुष्करा] तैस्स्मरेदथा

tadvyāpāre nivṛtte'tha romarandhre [k, kh: romarandhrai] śanaiśśanaiḥ | mantrahṛtpuṣkarākāśamākrāntaṃ [g, gh: mantravāk puṣkarā] taissmaredathā

346

पीठसन्निहितं [क्, ख्: * * * यज्ञा * * * त्तत] मन्त्रादादायेन्दुधिया ततः । यायादग्निसमीपं [क्, ख्: यायादग्नि * * *] तु ध्यायेत्तत्रोदितं प्रभुम्

*pīṭhasannihitaṃ [k, kh: * * * yajñā * * * ttata] mantrādādāyendudhiyā tataḥ | yāyādagnisamīpaṃ [k, kh: yāyādagni * * ] tu dhyāyettatroditaṃ prabhum

347

सन्तर्प्य विधिना भक्त्या पूर्णान्तं मन्त्रराट् ततः । तत्रापाद्यश्चरुः प्राग्वत् तथा पिण्डार्थमोदनम्

santarpya vidhinā bhaktyā pūrṇāntaṃ mantrarāṭ tataḥ | tatrāpādyaścaruḥ prāgvat tathā piṇḍārthamodanam

348

मध्वाज्यतिलदर्भाणां संपुटे रजतान्विते । अभिमन्त्रितमाराध्यैस्ततस्तैस्ताडनादिभिः

madhvājyatiladarbhāṇāṃ saṃpuṭe rajatānvite | abhimantritamārādhyaistatastaistāḍanādibhiḥ

349

नीत्वा निर्दोषतां पश्चात् स्थगयेदम्बरादिना । अथानुसन्धानपूर्वं साधारं त्वासनं यजेत्

nītvā nirdoṣatāṃ paścāt sthagayedambarādinā | athānusandhānapūrvaṃ sādhāraṃ tvāsanaṃ yajet

350

क्रमात् कुशानामूर्ध्वे तु यथास्थानविभागशः । संसिच्य प्रणवेनाथ सतिलेन तु वारिणा

kramāt kuśānāmūrdhve tu yathāsthānavibhāgaśaḥ | saṃsicya praṇavenātha satilena tu vāriṇā

351

हेमपूर्वाणि तत्राग्रे [ग्, घ्: तत्राधौ; ग्, घ्: त्वादावह्नो तदग्रतः] पात्राणि क्रमशो न्यसेत् । पित्राद्यनुक्रमेणैव त्वादावन्त्ये तदग्रतः

hemapūrvāṇi tatrāgre [g, gh: tatrādhau; g, gh: tvādāvahno tadagrataḥ] pātrāṇi kramaśo nyaset | pitrādyanukrameṇaiva tvādāvantye tadagrataḥ

352

मन्त्रपूर्वेण नाम्ना तं सनमस्केन निक्षिपेत् । तिलास्त्वम्बुकुशाग्राणि [क्, ख्: कुशाग्राणि * * * पठन्] त्विदं तेऽर्घ्यं पठन् क्रमात्

mantrapūrveṇa nāmnā taṃ sanamaskena nikṣipet | tilāstvambukuśāgrāṇi [k, kh: kuśāgrāṇi * * * paṭhan] tvidaṃ te'rghyaṃ paṭhan kramāt

353

प्रपितामहपर्यन्तामेवं कृत्वार्घ्यकल्पनाम् । कामोऽन्यस्मिन् [क्, ख्: कामान्यस्मिन्] श्राद्धदाने ह्येवमन्येष्वपि द्विज

prapitāmahaparyantāmevaṃ kṛtvārghyakalpanām | kāmo'nyasmin [k, kh: kāmānyasmin] śrāddhadāne hyevamanyeṣvapi dvija

354

पूर्ववन्नामगोत्रे [पूर्ववन्नामगोत्रैस्तु] तु ह्यर्घ्यमापाद्य पात्रगम् । पृथक् पृथग्वा पात्राणामासीनद्विजसङ्ख्यया

pūrvavannāmagotre [pūrvavannāmagotraistu] tu hyarghyamāpādya pātragam | pṛthak pṛthagvā pātrāṇāmāsīnadvijasaṅkhyayā

355

प्रकल्पितमथ स्वं स्वं नीत्वा सार्ध्यं तु भोजनम् । प्रपितामहनिष्ठानां पाणौ दद्यात् कुशान्वितम्

prakalpitamatha svaṃ svaṃ nītvā sārdhyaṃ tu bhojanam | prapitāmahaniṣṭhānāṃ pāṇau dadyāt kuśānvitam

356

सावशेषं तथाऽन्येषां हस्तेऽर्घ्यं प्रतिपाद्य च । कुर्यात् सार्घ्योदकानां च सुमर्यादासु [क्, ख्: सुमध्याचासु] चान्तरे

sāvaśeṣaṃ tathā'nyeṣāṃ haste'rghyaṃ pratipādya ca | kuryāt sārghyodakānāṃ ca sumaryādāsu [k, kh: sumadhyācāsu] cāntare

357

संस्थानं सर्वपात्रस्य दत्ते सार्घ्योदके सति । विप्रपाणिघृतेनाथ तेन चार्घ्योदकेन तु

saṃsthānaṃ sarvapātrasya datte sārghyodake sati | viprapāṇighṛtenātha tena cārghyodakena tu

358

विसृज्य नयने स्वे वै पात्रेऽन्यस्मिंस्ततो द्विज । क्रमादाहृत्य तत्तोयं प्रयायादग्निसन्निधिम्

visṛjya nayane sve vai pātre'nyasmiṃstato dvija | kramādāhṛtya tattoyaṃ prayāyādagnisannidhim

359

ततस्तदग्रे तत्पात्रं तिलाम्बुपरिपूरितम् । कृत्वा तस्मिन् धिया ध्यायेद्विष्टरं परमेश्वरम्

tatastadagre tatpātraṃ tilāmbuparipūritam | kṛtvā tasmin dhiyā dhyāyedviṣṭaraṃ parameśvaram

360

संविभज्य पितृव्यूहं तत्रोङ्कारेण भावयेत् । विमलाम्बरसंस्थं तु यथा नक्सत्रसञ्चयम्

saṃvibhajya pitṛvyūhaṃ tatroṅkāreṇa bhāvayet | vimalāmbarasaṃsthaṃ tu yathā naksatrasañcayam

361

तथा कमलसंभूत तस्मिन् पात्रान्तरे स्थिते [ग्, घ्: स्थिरे] । अपावन्यच्युताकाशे [ग्, घ्: अपापान्यच्युताकेश] ह्लादवृत्तौ विभावयेत्

tathā kamalasaṃbhūta tasmin pātrāntare sthite [g, gh: sthire] | apāvanyacyutākāśe [g, gh: apāpānyacyutākeśa] hlādavṛttau vibhāvayet

362

अन्तस्सर्वेश्वरं देवं स्पन्दमानं स्वतेजसा । ततोऽर्घ्यैः कुसुमैर्गन्धैः कृत्वा तेषां पुरार्चनम्

antassarveśvaraṃ devaṃ spandamānaṃ svatejasā | tato'rghyaiḥ kusumairgandhaiḥ kṛtvā teṣāṃ purārcanam

363

मधुलिप्ते कुशाकाण्डे तत्र द्वे सलिले न्यसेत् । स्थगयित्वा परेणैव पात्रेण च कजेन तु

madhulipte kuśākāṇḍe tatra dve salile nyaset | sthagayitvā pareṇaiva pātreṇa ca kajena tu

364

द्यावापृथिव्यौ ते पात्रे बोद्धव्ये [क्, ख्: योद्धव्ये बीजपूरिते; ग्, घ्: वेद्धव्ये] दिव्ज पूरिते । निधाय चार्चयित्वा तु स्वोत्तरोत्तरमूलतः

dyāvāpṛthivyau te pātre boddhavye [k, kh: yoddhavye bījapūrite; g, gh: veddhavye] divja pūrite | nidhāya cārcayitvā tu svottarottaramūlataḥ

365

तासु सूक्ष्मपितृव्यक्तिं प्रोच्चरेत् प्रणवं स्मरेत् । सामान्यचित्स्वरूपं तु तारशब्दैकतां गतम्

tāsu sūkṣmapitṛvyaktiṃ proccaret praṇavaṃ smaret | sāmānyacitsvarūpaṃ tu tāraśabdaikatāṃ gatam

366

स्ववृत्तिमार्गेणायातां रुद्धां कुर्यात् कुशासने । तत्रोदितक्रमेणैव प्रभावेन विभावयेत्

svavṛttimārgeṇāyātāṃ ruddhāṃ kuryāt kuśāsane | tatroditakrameṇaiva prabhāvena vibhāvayet

367

क्वचिच्छब्दैकवृत्तौ [क्, ख्: द्विश्शब्देरेकवृत्ते] तु पूर्वलक्षणलक्षिताम् । पङ्तीभूतां स्थितिं पैत्रीमनुमूर्ति प्रकाशिताम्

kvacicchabdaikavṛttau [k, kh: dviśśabderekavṛtte] tu pūrvalakṣaṇalakṣitām | paṅtībhūtāṃ sthitiṃ paitrīmanumūrti prakāśitām

368

तिलोदकेन संपूर्य अर्घ्यपात्रात् कराञ्जलिम् । धारां [क्, ख्: धारासन्दवद्द] सन्तानवद्दद्यात् क्रमात्तद्वै पठन् द्विज

tilodakena saṃpūrya arghyapātrāt karāñjalim | dhārāṃ [k, kh: dhārāsandavadda] santānavaddadyāt kramāttadvai paṭhan dvija

369

नाम प्रणवनिष्ठं तु एतत्ते पाद्यमस्त्विति [ग्, घ्: पाद्यमोस्तुते (पाद्यमोस्त्विति)] । ततोऽन्यपात्रमुत्पाद्य प्राग्वदग्नौ समर्पयेत्

nāma praṇavaniṣṭhaṃ tu etatte pādyamastviti [g, gh: pādyamostute (pādyamostviti)] | tato'nyapātramutpādya prāgvadagnau samarpayet

370

रजतालंकृतेनैव सपवित्रेण पाणिना । व्यापकं चित्स्वरूपं तु धातुसप्तकमूर्तिघृत्

rajatālaṃkṛtenaiva sapavitreṇa pāṇinā | vyāpakaṃ citsvarūpaṃ tu dhātusaptakamūrtighṛt

371

ब्रह्मभावनयानन्तं निश्चयीकृत्य चेतसा । जीवनामिदमाधारमिदमाप्यायनं [क्, ख्: रंदेवमाप्या] परम्

brahmabhāvanayānantaṃ niścayīkṛtya cetasā | jīvanāmidamādhāramidamāpyāyanaṃ [k, kh: raṃdevamāpyā] param

372

संभवं च लयस्थानं परमानन्दलक्षणम् । अतस्तमादौ पात्रस्थमर्घ्यपुष्पानुलेपनैः

saṃbhavaṃ ca layasthānaṃ paramānandalakṣaṇam | atastamādau pātrasthamarghyapuṣpānulepanaiḥ

373

प्रणवेनार्चनीयं च तेनैवापाद्य वै ततः । पठंस्तमेव मनसा वर्तयेद्गोलकाकृतिम्

praṇavenārcanīyaṃ ca tenaivāpādya vai tataḥ | paṭhaṃstameva manasā vartayedgolakākṛtim

374

सर्वंशक्त्यात्मकं यस्मात् सन्ति सर्वत्रतांखिलाम् ? । गृह्णन्ति नियता मूर्तिं कर्मणां प्रतिपत्तये

sarvaṃśaktyātmakaṃ yasmāt santi sarvatratāṃkhilām ? | gṛhṇanti niyatā mūrtiṃ karmaṇāṃ pratipattaye

375

सनाभीयाननुग्राह्यानधिकृत्याखिलान् पितॄन् । यथाऽर्घ्यपूर्वैर्मन्त्रेशमिष्टं भोगैस्सुपुष्कलैः

sanābhīyānanugrāhyānadhikṛtyākhilān pitṝn | yathā'rghyapūrvairmantreśamiṣṭaṃ bhogaissupuṣkalaiḥ

376

तथाऽन्नमूर्तिमापन्नांस्तानपि क्रमशो यजेत् । अलकाद्यं हि वै भाण्डं पूरितं गालिताम्भसा

tathā'nnamūrtimāpannāṃstānapi kramaśo yajet | alakādyaṃ hi vai bhāṇḍaṃ pūritaṃ gālitāmbhasā

377

मधुदर्भतिलोपेतं कृत्वाऽन्नं तत्र वै स्मरेत् । मन्त्रेशं चन्द्रबिम्बस्थममूर्तममितद्युतिम्

madhudarbhatilopetaṃ kṛtvā'nnaṃ tatra vai smaret | mantreśaṃ candrabimbasthamamūrtamamitadyutim

378

बहिस्स्वस्मिन्नुल्लसन्तं ध्यायेत्तेनांभसा सह । कुम्भादुत्कीर्यमाणेन निर्मलं शीतशीकरम्

bahissvasminnullasantaṃ dhyāyettenāṃbhasā saha | kumbhādutkīryamāṇena nirmalaṃ śītaśīkaram

379

आदायाथ कराभ्यां तु प्राक्तिलं मधुसंप्लुतम् । आपूर्यापूर्य चैकस्य श्रद्धया परया द्विज

ādāyātha karābhyāṃ tu prāktilaṃ madhusaṃplutam | āpūryāpūrya caikasya śraddhayā parayā dvija

380

तिलान् * * * स्तेन [ख्: तिला* * * ना जलैस्तेन] भावनासहितेन च । पितॄणां क्रमशो दद्यात् तृप्तयेंभस्तु मन्त्रितान्

tilān * * * stena [kh: tilā * * nā jalaistena] bhāvanāsahitena ca | pitṝṇāṃ kramaśo dadyāt tṛptayeṃbhastu mantritān*

381

अथ प्राङ्मुखपूर्वाणां द्विजेन्द्राणां समाचरेत् । पूर्ववत् सविशेषं हि स्वश्राद्धे श्रद्धयान्वितम्

atha prāṅmukhapūrvāṇāṃ dvijendrāṇāṃ samācaret | pūrvavat saviśeṣaṃ hi svaśrāddhe śraddhayānvitam

382

सर्वाङ्गिकं [क्, ख्: पूर्वाङ्गिकम्] क्रमाद्विप्र आपादान्मस्तकावधि । अर्घ्याम्बुमिश्रितैः पुष्पैश्चन्दनाद्यैर्विलेपनैः

sarvāṅgikaṃ [k, kh: pūrvāṅgikam] kramādvipra āpādānmastakāvadhi | arghyāmbumiśritaiḥ puṣpaiścandanādyairvilepanaiḥ

383

ततस्स (स्तु) पक्षव्यजनैस्तेषामुद्बोध्य मारुतम् । निवेद्य विविधान् पश्चाद्वस्त्रान् धूपाधिवसितान्

tatassa (stu) pakṣavyajanaisteṣāmudbodhya mārutam | nivedya vividhān paścādvastrān dhūpādhivasitān

384

तताऽलंकृत्य वै शक्त्या कङ्कणाद्यैर्विभूषितैः । उपवीतान् सोत्तरीयान् दद्यात्तेषामनन्तरम्

tatā'laṃkṛtya vai śaktyā kaṅkaṇādyairvibhūṣitaiḥ | upavītān sottarīyān dadyātteṣāmanantaram

385

शिरोमाल्यानि शुभ्राणि ततः कण्ठस्रजानि च । दिव्यगन्धं [क्, ख्: द्रव्यगन्धं * * * क्षोदम्] ततः क्षोदं मूर्ध्नि कर्पूरमिश्रितम्

śiromālyāni śubhrāṇi tataḥ kaṇṭhasrajāni ca | divyagandhaṃ [k, kh: dravyagandhaṃ * * * kṣodam] tataḥ kṣodaṃ mūrdhni karpūramiśritam

386

ततो निवेद्य वै तेषां नयनाञ्जनमुत्तमम् । दर्शयेद्दर्पणं पश्चात् पुरतः कुसुमान् क्षिपेत्

tato nivedya vai teṣāṃ nayanāñjanamuttamam | darśayeddarpaṇaṃ paścāt purataḥ kusumān kṣipet

387

सुगन्धधूपपूतेन ततस्तान् धूपयेत् क्रमात् । सुप्रकाशेन दीपेन पूजनीया महामते

sugandhadhūpapūtena tatastān dhūpayet kramāt | suprakāśena dīpena pūjanīyā mahāmate

388

उपानहौ * * * * तेषां [क्, ख्: पानदेह * * * * सुस्नेहात्; ग्, घ्: उपान होऽथ सुस्तेषाम्] छत्त्राणि विविधानि च । पादुकाः [क्: पादुकाः * * *; ख्: पादुकाः इत्येतदर्धमारभ्य भक्ष्यैः इति पर्यन्तं अर्धानामष्टकं लुप्तम्] पादपीठानि आसनानि च तानि च

*upānahau * * * * teṣāṃ [k, kh: pānadeha * * * * susnehāt; g, gh: upāna ho'tha susteṣām] chattrāṇi vividhāni ca | pādukāḥ [k: pādukāḥ * * ; kh: pādukāḥ ityetadardhamārabhya bhakṣyaiḥ iti paryantaṃ ardhānāmaṣṭakaṃ luptam] pādapīṭhāni āsanāni ca tāni ca

389

शयनानि विचित्राणि शिबिकाश्वादि चैव हि । कल्पनीयानि सर्वेषां [क्, ख्: संश्लेषाम्] कृत्वा तद्रजतादि च

śayanāni vicitrāṇi śibikāśvādi caiva hi | kalpanīyāni sarveṣāṃ [k, kh: saṃśleṣām] kṛtvā tadrajatādi ca

390

तन्मूलमथवा शक्त्या सर्वेषां विनिवेद्य (श्य) च । समवायश्च [ग्: समवायं च साधारम्] साधारस्चेतसः परितुष्टये

tanmūlamathavā śaktyā sarveṣāṃ vinivedya (śya) ca | samavāyaśca [g: samavāyaṃ ca sādhāram] sādhārascetasaḥ parituṣṭaye

391

पुनरर्घ्योदकं पाणौ दत्त्वा मन्त्रं समुच्चरन् । कुर्यात् संपूजनं तेषां भगवद्यागवत् क्रमात्

punararghyodakaṃ pāṇau dattvā mantraṃ samuccaran | kuryāt saṃpūjanaṃ teṣāṃ bhagavadyāgavat kramāt

392

मधुपर्केण चान्नेन श्रद्धया विविधेन च । भक्षैस्सफलमूलैस्तु पावनैः पानकैस्ततः

madhuparkeṇa cānnena śraddhayā vividhena ca | bhakṣaissaphalamūlaistu pāvanaiḥ pānakaistataḥ

393

रसालाभिस्सुगन्धाभिः शृतेन पयसा सह । भक्षितश्चाग्रतस्सर्वमल्पकेषु पुटेषु वा

rasālābhissugandhābhiḥ śṛtena payasā saha | bhakṣitaścāgratassarvamalpakeṣu puṭeṣu vā

394

प्रीतयेऽखिलविप्राणां समं कृत्वा निवेद्य च । प्राग्वदर्घ्योदकं पाणौ दद्यात् संप्राशनाय च

prītaye'khilaviprāṇāṃ samaṃ kṛtvā nivedya ca | prāgvadarghyodakaṃ pāṇau dadyāt saṃprāśanāya ca

395

संस्मरन् मनसा मन्त्रं प्रतिपद्य द्विजाम्भसा । जपन् ध्यायंस्तथाऽस्त्रं च आस्तेऽग्रे नान्यमानसः

saṃsmaran manasā mantraṃ pratipadya dvijāmbhasā | japan dhyāyaṃstathā'straṃ ca āste'gre nānyamānasaḥ

396

कलां वै तुष्टये तेषां सुखबोधमहाफलम् । तपाधिकं ? [ग्, घ्: तयादिकं] धर्मशास्त्रं मोक्षशास्त्र मथोत्तमम् [क्, ख्: मथोत्तरम्]

kalāṃ vai tuṣṭaye teṣāṃ sukhabodhamahāphalam | tapādhikaṃ ? [g, gh: tayādikaṃ] dharmaśāstraṃ mokṣaśāstra mathottamam [k, kh: mathottaram]

397

उद्धोषयन् [क्, ख्: उद्धोषयन् * * *] गुणांस्त (द्य) * * * यस्योपयुज्यते । निवेदनीयं तत्तस्य अथ तृप्ते द्विजे * * * *

*uddhoṣayan [k, kh: uddhoṣayan * * *] guṇāṃsta (dya) * * * yasyopayujyate | nivedanīyaṃ tattasya atha tṛpte dvije * * * **

398

पूर्ववच्चानुसन्धाने संपन्ने सति सर्वदा । कुर्यादुदकदानं तु भूयस्सन्तर्पयेद् द्विज

pūrvavaccānusandhāne saṃpanne sati sarvadā | kuryādudakadānaṃ tu bhūyassantarpayed dvija

399

पिण्डदानावशिष्टेन अन्नेन सह वारिणा । मधुपर्कतिलक्षीरैराज्यसव्यञ्जनेन च

piṇḍadānāvaśiṣṭena annena saha vāriṇā | madhuparkatilakṣīrairājyasavyañjanena ca

400

कराञ्जलिं च संपूर्य क्षिपेत् पिण्डं ततो बहिः । द्विजानामग्रतश्चाप्रि सह चोदकधारया

karāñjaliṃ ca saṃpūrya kṣipet piṇḍaṃ tato bahiḥ | dvijānāmagrataścāpri saha codakadhārayā

401

क्षिपेदुत्तरदिग्भागान्निनयेदन्तकास्पदम् [क्, ख्: दिग्भागम्] । पवित्रकं परित्यागं कृत्वाऽथ प्रतिशाटकम्

kṣipeduttaradigbhāgānninayedantakāspadam [k, kh: digbhāgam] | pavitrakaṃ parityāgaṃ kṛtvā'tha pratiśāṭakam

402

तद्वासः परिवर्त्याथ ऊर्ध्वं वा संस्मरन् हृदि । स्वमन्त्रेणाचमेत् पश्चाद् हृन्मन्त्रेणामलात्मना

tadvāsaḥ parivartyātha ūrdhvaṃ vā saṃsmaran hṛdi | svamantreṇācamet paścād hṛnmantreṇāmalātmanā

403

संपन्नमस्तु भोस्सर्वं चोदयेदासनस्थितान् । द्विजान् संयतचित्तांस्तु [ग्, घ्: द्विजानां संयतश्चित्तान्] दद्यात् पूर्णाहुतिं ततः

saṃpannamastu bhossarvaṃ codayedāsanasthitān | dvijān saṃyatacittāṃstu [g, gh: dvijānāṃ saṃyataścittān] dadyāt pūrṇāhutiṃ tataḥ

404

अथ पूर्ववदब्दानामाचर्तव्यं [ग्, घ्: अथ पूर्ववदब्जाचमाचर्तव्यम्] यथाक्रमम् । प्राङ्मुखाभ्यां [क्, ख्: प्राङ्मुखा * * *] विना सर्वैराचर्तव्यमततः स्थितैः

*atha pūrvavadabdānāmācartavyaṃ [g, gh: atha pūrvavadabjācamācartavyam] yathākramam | prāṅmukhābhyāṃ [k, kh: prāṅmukhā * * ] vinā sarvairācartavyamatataḥ sthitaiḥ

405

पद्यता(?)भ्यां तदन्तेऽथ सर्वमुद्धृत्य चोदनम् । पात्रे सफलमूलं च मध्वाज्यतिलभावितम्

padyatā(?)bhyāṃ tadante'tha sarvamuddhṛtya codanam | pātre saphalamūlaṃ ca madhvājyatilabhāvitam

406

द्विजनां चोदनं कुर्याद् भुक्तशेषस्य साम्प्रतम् । उच्यतां विनियोगं भोः प्रब्रूयुस्ते ह्यनाकुलाः

dvijanāṃ codanaṃ kuryād bhuktaśeṣasya sāmpratam | ucyatāṃ viniyogaṃ bhoḥ prabrūyuste hyanākulāḥ

407

उद्धृतं त्वस्मदीयं वै भाण्डस्थं विभवेच्छया । अथ पैतामहीयं यत् पूजितं चान्नगोलकम्

uddhṛtaṃ tvasmadīyaṃ vai bhāṇḍasthaṃ vibhavecchayā | atha paitāmahīyaṃ yat pūjitaṃ cānnagolakam

408

तस्मिन् किंगेहमानीय [ग्, घ्: किं देहमानीय] पृथक्कृत्य [क्, ख्: पृथक् * * *] स्फुलिङ्गवत् । स्वदेहाद्द्रेचकेनैव त्वनुसन्धाय वै ततः

*tasmin kiṃgehamānīya [g, gh: kiṃ dehamānīya] pṛthakkṛtya [k, kh: pṛthak * * ] sphuliṅgavat | svadehāddrecakenaiva tvanusandhāya vai tataḥ

409

ध्यात्वाऽमृतपुटान्तस्थममृतांशुसमं हृदा । कृत्वा द्विषट्कजप्तं तु प्रणताया द्विजेच्छया

dhyātvā'mṛtapuṭāntasthamamṛtāṃśusamaṃ hṛdā | kṛtvā dviṣaṭkajaptaṃ tu praṇatāyā dvijecchayā

410

प्रतिपाद्य स्वजायायाश्शेषं ब्राह्मणकाम्यया । विनियुज्योपसंहृत्य [क्, ख्: संहृत्य * * * द्विज] गोष्वापस्वा ? द्विजानले

pratipādya svajāyāyāśśeṣaṃ brāhmaṇakāmyayā | viniyujyopasaṃhṛtya [k, kh: saṃhṛtya * * * dvija] goṣvāpasvā ? dvijānale

411

अंषट् ? [क्, ख्: * * * भोजन] भोजनपात्राणां कृत्वा प्राग्ज्वलनं ततः । तत्र वा भगवत्यग्रे सतिलं चोदकालकम् [ग्, घ्: चोदकालुकम्]

aṃṣaṭ ? [k, kh: * * * bhojana] bhojanapātrāṇāṃ kṛtvā prāgjvalanaṃ tataḥ | tatra vā bhagavatyagre satilaṃ codakālakam [g, gh: codakālukam]

412

सहिरण्यं क्रमाद्दद्यात् पितृभ्यः प्रीणनाय च । रक्षयेच्च सृगालेभ्यस्सांप्रतं कमलोद्भव

sahiraṇyaṃ kramāddadyāt pitṛbhyaḥ prīṇanāya ca | rakṣayecca sṛgālebhyassāṃprataṃ kamalodbhava

413

पितृकर्मणि मात्रेऽस्मिन् [ग्, घ्: मात्रेण] सम्यक् स्थानक्रियात्मके [क्, ख्: स्थान * * * क्रियाय च] । क्रियान्नैः [क्, ख्: यान्नैः पाणि * * * निर्वर्त्या] प्रापणी पैण्डी निर्वर्त्या भोजनादनु

pitṛkarmaṇi mātre'smin [g, gh: mātreṇa] samyak sthānakriyātmake [k, kh: sthāna * * * kriyāya ca] | kriyānnaiḥ [k, kh: yānnaiḥ pāṇi * * * nirvartyā] prāpaṇī paiṇḍī nirvartyā bhojanādanu

414

नाक्षय्यां [क्, ख्: अक्षय्यां] वाचयेत् प्रीतिमुद्दिष्टेऽप्युदकक्रियाम् । न पूर्णाहुतिदानं च न चोदक् परिवर्तनम् [ग्, घ्: परिवर्तते]

nākṣayyāṃ [k, kh: akṣayyāṃ] vācayet prītimuddiṣṭe'pyudakakriyām | na pūrṇāhutidānaṃ ca na codak parivartanam [g, gh: parivartate]

415

पैत्र्यं पात्रमथोद्घाट्य स्वमन्त्रं हृत्कुशेशयात् । विरेच्य [क्, ख्: विशो * * * ] देवायान्नेन कल्पान्तार्कानलद्युति

paitryaṃ pātramathodghāṭya svamantraṃ hṛtkuśeśayāt | virecya [k, kh: viśo * * * ] devāyānnena kalpāntārkānaladyuti

416

तत्पात्रं [क्, ख्: तत्पात्रे गगनोद्धेशे * * * षडङ्गुलात्] गगनोद्देशे तद्दूरे (च) द्विषडङ्गुलात् । द्वादशान्तं हि तत्पित्र्यं पात्रादैक्यं यथाक्रमम्

tatpātraṃ [k, kh: tatpātre gaganoddheśe * * * ṣaḍaṅgulāt] gaganoddeśe taddūre (ca) dviṣaḍaṅgulāt | dvādaśāntaṃ hi tatpitryaṃ pātrādaikyaṃ yathākramam

417

संपश्येत्तांश्च [संविशोक्तांश्च; क्, ख्: संवि ? मन्त्रेण * * *] मन्त्रेशान् ध्यायेद् ध्यानधिया पितॄन् । पातं [घ्: पातङ्गीसाबलं यद्वत्] हि साबलं तद्वन्निशि दीप्तानलाचलं

*saṃpaśyettāṃśca [saṃviśoktāṃśca; k, kh: saṃvi ? mantreṇa * * ] mantreśān dhyāyed dhyānadhiyā pitṝn | pātaṃ [gh: pātaṅgīsābalaṃ yadvat] hi sābalaṃ tadvanniśi dīptānalācalaṃ

418

एवमेकत्वमापन्ना ? मन्त्रेण [क्, ख्: मन्त्रेण ....] तेन ते (ताः) । शशाङ्कशतसङ्काशमथ मन्त्रेश्वरं हरिम्

evamekatvamāpannā ? mantreṇa [k, kh: mantreṇa ....] tena te (tāḥ) | śaśāṅkaśatasaṅkāśamatha mantreśvaraṃ harim

419

निरस्तावयवं ध्याना? शक्तयस्ततत्र वैष्टराः । पितृव्यूहवदालीनं कृत्वा तदनु मन्त्रराट्

nirastāvayavaṃ dhyānā? śaktayastatatra vaiṣṭarāḥ | pitṛvyūhavadālīnaṃ kṛtvā tadanu mantrarāṭ

420

आत्मसात् [ग्, घ्: * * *? ? मार्गेण] पितृमार्गेण तत्र तेनोदकेन [ग्, घ्: तदस्तेनोदकेन] च । विसृज्य नयने भूयस्सपत्नीको दृशाऽब्जज

*ātmasāt [g, gh: * * ? ? mārgeṇa] pitṛmārgeṇa tatra tenodakena [g, gh: tadastenodakena] ca | visṛjya nayane bhūyassapatnīko dṛśā'bjaja

421

जलायैव च निक्षिप्य प्राग्दत्तं सह वारिणा । क्षान्तानलगतं देवं समासाद्यार्चनालयम्

jalāyaiva ca nikṣipya prāgdattaṃ saha vāriṇā | kṣāntānalagataṃ devaṃ samāsādyārcanālayam

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 4)

422

मन्त्रेशमर्चयित्वा च पूर्ववत् प्रीणयेद् द्विज । ततस्तदुपसंहार कृत्वा भोजनमाचरेत्

mantreśamarcayitvā ca pūrvavat prīṇayed dvija | tatastadupasaṃhāra kṛtvā bhojanamācaret

423

बान्धवैस्सह मन्त्रेशं ध्यायन् हृत्पुष्करोदरे । यतवागमृतप्रख्यैर्ग्रासैस्तदनु पौष्कर

bāndhavaissaha mantreśaṃ dhyāyan hṛtpuṣkarodare | yatavāgamṛtaprakhyairgrāsaistadanu pauṣkara

424

निरुच्छिष्टे तु भूभागे कृते संक्षालने ततः । सोदनं व्यञ्जनीयं यद्दुःखा * * * * * * * * [क्, ख्: यदुःखा * * *; ख्: दुःखांबुध * * * ?; ग्, घ्: दुःखापूतं च पाणिना]

*nirucchiṣṭe tu bhūbhāge kṛte saṃkṣālane tataḥ | sodanaṃ vyañjanīyaṃ yadduḥkhā * * * * * * * * [k, kh: yaduḥkhā * * ; kh: duḥkhāṃbudha * * * ?; g, gh: duḥkhāpūtaṃ ca pāṇinā]

425

तमाहृत्यापरस्मिन् वै पात्रे दर्भतिलान्विते । क्षिपेद्दीपद्वितीयं [क्, ख्: क्षि * * * र्वैदक्षि] तद्बहिर्वै दक्षिणेन च

tamāhṛtyāparasmin vai pātre darbhatilānvite | kṣipeddīpadvitīyaṃ [k, kh: kṣi * * * rvaidakṣi] tadbahirvai dakṣiṇena ca

426

स्मरन्मन्त्रं शुचौ देशे दत्वा दर्भास्तरं ततः । नयेद्धर्मकथाभिस्तु योग्य * * * * निशाम् [ग्, घ्: योग्य (* ?) वानिशाम्]

smaranmantraṃ śucau deśe datvā darbhāstaraṃ tataḥ | nayeddharmakathābhistu yogya * * * * niśām [g, gh: yogya ( ?) vāniśām]*

427

इत्येवं विधिना श्राद्धं पितॄणां विहितं द्विज । संसारदुःखशमनमचिरादपवर्गदम्

ityevaṃ vidhinā śrāddhaṃ pitṝṇāṃ vihitaṃ dvija | saṃsāraduḥkhaśamanamacirādapavargadam

428

कृतमेकप्रकारं च श्रद्धया चोभयात्मकम् । दत्त्वा ज्ञानक्रियानत ? [ग्, घ्: ज्ञानक्रियावह्नि (न्नि) तया] याचोपयुज्यते

kṛtamekaprakāraṃ ca śraddhayā cobhayātmakam | dattvā jñānakriyānata ? [g, gh: jñānakriyāvahni (nni) tayā] yācopayujyate

429

लोकधर्मस्थिता सा संपूरणे याति [क्, ख्: सपूरणे सति] वासनाम् । तस्माच्चित्तप्रसादं [ग्, घ्: यस्माच्चित्त] वै जायते येन कर्मणा

lokadharmasthitā sā saṃpūraṇe yāti [k, kh: sapūraṇe sati] vāsanām | tasmāccittaprasādaṃ [g, gh: yasmāccitta] vai jāyate yena karmaṇā

430

आचर्तव्यं प्रयत्नेन मन्त्रज्ञैर्वितताप्तये । अथ * * * * मनसंस्कारं [क्, ख्: अ * * * मनस्संस्कारं सपञ्चानाम्] संपन्नानां समाचरेत्

ācartavyaṃ prayatnena mantrajñairvitatāptaye | atha * * * * manasaṃskāraṃ [k, kh: a * * * manassaṃskāraṃ sapañcānām] saṃpannānāṃ samācaret

431

और्ध्वदेहिकसंज्ञं तु व्यापारं समनन्तरम् । पूर्वोक्तफलसिद्ध्यर्थं तन्मे निगदतश्शृणु

aurdhvadehikasaṃjñaṃ tu vyāpāraṃ samanantaram | pūrvoktaphalasiddhyarthaṃ tanme nigadataśśṛṇu

432

तच्चापि द्विगुणं विद्धि [क्, ख्: तच्चापि द्विविधं सिद्धि] द्विविधं (प्रथमं) कमलोद्भव । सा दीक्षितानां [क्, ख्: सुरक्षितानां] सर्वेषां मुक्तानाममृतादिकैः [ग्, घ्: मुक्तानां मृतकादिकैः]

taccāpi dviguṇaṃ viddhi [k, kh: taccāpi dvividhaṃ siddhi] dvividhaṃ (prathamaṃ) kamalodbhava | sā dīkṣitānāṃ [k, kh: surakṣitānāṃ] sarveṣāṃ muktānāmamṛtādikaiḥ [g, gh: muktānāṃ mṛtakādikaiḥ]

433

व्यक्तादिवृत्तिस्थानेषु हितं नित्यं तमेव हि । प्राग्वदाराधिते मन्त्रे श्रद्धया संप्रदत्तवत् [ग्, घ्: संप्रदानवत्]

vyaktādivṛttisthāneṣu hitaṃ nityaṃ tameva hi | prāgvadārādhite mantre śraddhayā saṃpradattavat [g, gh: saṃpradānavat]

434

आतृप्तेः भगवत्प्रीतिपर्यन्तममलेक्षण । द्वितीयममलाग्रे तु मन्त्रेशे सन्निधीकृते

ātṛpteḥ bhagavatprītiparyantamamalekṣaṇa | dvitīyamamalāgre tu mantreśe sannidhīkṛte

435

ओदनेनात्मकेनैव भोजनं क्रिययोज्झितम् । आहृष्टेरल्पसत्त्वानां सर्वेषां सर्वदा हितम्

odanenātmakenaiva bhojanaṃ kriyayojjhitam | āhṛṣṭeralpasattvānāṃ sarveṣāṃ sarvadā hitam

436

ज्वलदव्यक्तबीजान्तं निविष्टं [क्, ख्: * * * * विष्टरं वर्तते मृतम्] वर्तते ततः । सौम्यवृत्तिससूक्ष्मश्च [ग्, घ्: ऊर्ध्ववृत्ति] प्राणशक्तिपरश्चसन् [क्, ख्: शक्तिपरःश्वसन्]

jvaladavyaktabījāntaṃ niviṣṭaṃ [k, kh: * * * * viṣṭaraṃ vartate mṛtam] vartate tataḥ | saumyavṛttisasūkṣmaśca [g, gh: ūrdhvavṛtti] prāṇaśaktiparaścasan [k, kh: śaktiparaḥśvasan]

437

तद्दशांशं हि वै कालं बाह्यं च दिनलक्षणम् । समाश्रित्य क्रमेणैव कर्ता [क्, ख्: कर्ता * * * नात्] तदनुकल्पवान्

taddaśāṃśaṃ hi vai kālaṃ bāhyaṃ ca dinalakṣaṇam | samāśritya krameṇaiva kartā [k, kh: kartā * * * nāt] tadanukalpavān

438

तत्प्राणांशानुविद्धा [ग्, घ्: तत्प्रमाणांशुविद्यां च] * * * * व्यक्तमिन्द्रियलक्षणम् । आपादयति चाव्यक्तादन्नमूर्तिच्छलेन तु

tatprāṇāṃśānuviddhā [g, gh: tatpramāṇāṃśuvidyāṃ ca] * * * * vyaktamindriyalakṣaṇam | āpādayati cāvyaktādannamūrticchalena tu

439

श्रोत्रेन्द्रियादिकाश्चैव उपस्थेन्द्रियपश्चिमाः । यमाश्रित्य लभेताशु [ग्, घ्: लभेदाशु] समतीते दशाहिके

śrotrendriyādikāścaiva upasthendriyapaścimāḥ | yamāśritya labhetāśu [g, gh: labhedāśu] samatīte daśāhike

440

एकादशेऽह्नि विप्रेन्द्र अस्मिन् शक्तित्वमेव हि । त्रयस्त्रिंशाहिकेनैव [क्, ख्: यत्र त्रिंशा] ब्रह्मन् व्यक्ततरेण तु

ekādaśe'hni viprendra asmin śaktitvameva hi | trayastriṃśāhikenaiva [k, kh: yatra triṃśā] brahman vyaktatareṇa tu

441

विनाडि [ग्, घ्: विनाडीसह्यपूर्वेण] सत्यपूर्वेण तत्प्राणांशेन वै पुनः । द्विसट्कलक्षणेनैव शेषं तत्वगणं [क्, ख्: शेषं तेत्वगणम्] द्विज

vināḍi [g, gh: vināḍīsahyapūrveṇa] satyapūrveṇa tatprāṇāṃśena vai punaḥ | dvisaṭkalakṣaṇenaiva śeṣaṃ tatvagaṇaṃ [k, kh: śeṣaṃ tetvagaṇam] dvija

442

बुद्धितत्वान्धकारं तु व्यञ्जनीयं यथाक्रमम् । प्राक् संवत्सरे बुद्धिं द्वितीयेन ततो द्विज

buddhitatvāndhakāraṃ tu vyañjanīyaṃ yathākramam | prāk saṃvatsare buddhiṃ dvitīyena tato dvija

443

ततस्त्वाशब्दतन्मात्रात् [ग्, घ्: ततः स्वां शब्द] पञ्चभिः पञ्चकं तु वै । तन्मात्राणां व्यञ्जनीयमाकाशाद्यमतः परम्

tatastvāśabdatanmātrāt [g, gh: tataḥ svāṃ śabda] pañcabhiḥ pañcakaṃ tu vai | tanmātrāṇāṃ vyañjanīyamākāśādyamataḥ param

444

मासानां पञ्चकेनैव क्ष्मान्तं वै भूतपञ्चकम् [ग्, घ्: भूतपञ्चमम्] । ततस्सचेले संपन्ने (स्ना) स्थाने भुक्तोज्झितं [ग्, घ्: भुक्तोज्झिते] तथा

māsānāṃ pañcakenaiva kṣmāntaṃ vai bhūtapañcakam [g, gh: bhūtapañcamam] | tatassacele saṃpanne (snā) sthāne bhuktojjhitaṃ [g, gh: bhuktojjhite] tathā

445

दन्तकाष्ठे हृदा पीते [क्, ख्: हृदापीठे] पञ्चगव्येन ते पुनः । मन्त्रे तु विधिवत् स्थाने प्रावृते चाम्बरे तथा

dantakāṣṭhe hṛdā pīte [k, kh: hṛdāpīṭhe] pañcagavyena te punaḥ | mantre tu vidhivat sthāne prāvṛte cāmbare tathā

446

समाचम्य हृदा न्यस्य मूलं पाणितले ततः । आमूर्धयाथ ? [ग्, घ्: आमूर्ध्नया तथैनैव] तेनैव सकलीकृत्य विग्रहम्

samācamya hṛdā nyasya mūlaṃ pāṇitale tataḥ | āmūrdhayātha ? [g, gh: āmūrdhnayā tathainaiva] tenaiva sakalīkṛtya vigraham

447

संक्षेपेण निरङ्गेण ततो हृन्मन्त्रमन्त्रिताः । सगोत्रविहितं विप्र [क्, ख्: विप्रविप्रानुग्रह] प्रेतानुग्रहकाम्यया

saṃkṣepeṇa niraṅgeṇa tato hṛnmantramantritāḥ | sagotravihitaṃ vipra [k, kh: vipraviprānugraha] pretānugrahakāmyayā

448

तोयाञ्जलित्रयं दद्यात् तन्नाम्ना सतिलं द्विज । दर्भा राजतसम्मिश्रममुना तस्य वै ततः

toyāñjalitrayaṃ dadyāt tannāmnā satilaṃ dvija | darbhā rājatasammiśramamunā tasya vai tataḥ

449

शुद्धये शुभशान्त्यर्थं जपेदष्टाधिकं [ग्, घ्: धिकं शुभम्] शतम् । स्वमन्त्रादस्त्रमन्त्रं [क्, ख्: स्वमन्त्रपा * * * द्वादशाक्षरम्] वा सामान्यं द्वादशाक्षरम्

śuddhaye śubhaśāntyarthaṃ japedaṣṭādhikaṃ [g, gh: dhikaṃ śubham] śatam | svamantrādastramantraṃ [k, kh: svamantrapā * * * dvādaśākṣaram] vā sāmānyaṃ dvādaśākṣaram

450

नवात्मबीजसङ्घातमेकं वा भावनावशात् । प्रवर्तेताथ [ग्, घ्: प्रवर्ते काय] विधिवत् पूर्वोद्दिष्टे तु कर्मणि

navātmabījasaṅghātamekaṃ vā bhāvanāvaśāt | pravartetātha [g, gh: pravarte kāya] vidhivat pūrvoddiṣṭe tu karmaṇi

451

तीर्थोद्देशे नदीतरे गृहे वाऽयतने शुभे । अतीव श्रेयसं द्वाभ्यां प्रेतश्राद्धं यतेत् द्विज

tīrthoddeśe nadītare gṛhe vā'yatane śubhe | atīva śreyasaṃ dvābhyāṃ pretaśrāddhaṃ yatet dvija

452

विघ्नव्यूहतमोरूपं समासाद्या ? स्फूरादिकम् । व्यवसायविघातं च न्यूनं कुर्याच्च कर्मणाम्

vighnavyūhatamorūpaṃ samāsādyā ? sphūrādikam | vyavasāyavighātaṃ ca nyūnaṃ kuryācca karmaṇām

453

तस्मात् संरक्षणीयं [क्, ख्: संरक्षणी चैव] च ब्रह्ममन्त्रबलेन तु । भास्वरेण तमोरूप [ग्, घ्: तमोरूपा] मामूलाद्वै [क्, ख्: गामूलाद्यै * * *] स्वकं बलम्

*tasmāt saṃrakṣaṇīyaṃ [k, kh: saṃrakṣaṇī caiva] ca brahmamantrabalena tu | bhāsvareṇa tamorūpa [g, gh: tamorūpā] māmūlādvai [k, kh: gāmūlādyai * * ] svakaṃ balam

454

तिलदर्भादिकं सर्वं मन्त्रेणाराध्य वै पुरा । एतन्निरस्यान्यः ? कार्या प्राङ्मुखश्चोत्थितस्ततः [क्, ख्: मुखस्योज्झितः]

tiladarbhādikaṃ sarvaṃ mantreṇārādhya vai purā | etannirasyānyaḥ ? kāryā prāṅmukhaścotthitastataḥ [k, kh: mukhasyojjhitaḥ]

455

साम्प्रतं सर्वसामान्यं कुर्यात् स्थानपरिग्रहम् । ब्रह्मभावनया मूलमन्त्रं सर्वगतं [क्, ख्: सर्वगतं द्विज] स्मरेत्

sāmprataṃ sarvasāmānyaṃ kuryāt sthānaparigraham | brahmabhāvanayā mūlamantraṃ sarvagataṃ [k, kh: sarvagataṃ dvija] smaret

456

वसुधागगनाभ्यां [क्, ख्: वसुधा * * *] तु अष्टदिक्ष्वन्तरे स्मरेत् । प्रभाकरवदाभासा [क्, ख्: अष्टदिक्ष्वन्तरे * * * मूर्ति] मूर्तिर्हृन्मन्त्रमब्जज

*vasudhāgaganābhyāṃ [k, kh: vasudhā * * ] tu aṣṭadikṣvantare smaret | prabhākaravadābhāsā [k, kh: aṣṭadikṣvantare * * * mūrti] mūrtirhṛnmantramabjaja

457

ध्यायेद्गगन मात्रान्तमखिलं [मात्रान्त] शिरसा ततः । स्तम्भभूतं [क्, ख्: स्तंभ इत्याद्यर्ध लुप्तम्] शिवं मध्ये मध्ये संसारमार्गवत्

dhyāyedgagana mātrāntamakhilaṃ [mātrānta] śirasā tataḥ | stambhabhūtaṃ [k, kh: staṃbha ityādyardha luptam] śivaṃ madhye madhye saṃsāramārgavat

458

ब्रह्मनाडीस्वरूपं तु ध्यातव्यममलं महत् । कल्पनालक्षणे [क्, ख्: * * * सद्वस्तु] बाह्ये वर्त्म सद्वस्तु विन्यसेत्

brahmanāḍīsvarūpaṃ tu dhyātavyamamalaṃ mahat | kalpanālakṣaṇe [k, kh: * * * sadvastu] bāhye vartma sadvastu vinyaset

459

संशान्तकर्मब्रह्मभ्यामन्योन्यस्य [क्, ख्: मन्योन्यस्य तु वेधसे] तु वेदने (नम्) । गवाक्षवत् [क्, ख्: गवाक्षं वै स्मरेत्] स्मरेत्तत्र द्वारभूतं तु लोचनम्

saṃśāntakarmabrahmabhyāmanyonyasya [k, kh: manyonyasya tu vedhase] tu vedane (nam) | gavākṣavat [k, kh: gavākṣaṃ vai smaret] smarettatra dvārabhūtaṃ tu locanam

460

भ्रमद्वह्निस्फुलिङ्गो (र्मि) सहस्रमपराजितम् [ग्, घ्: सहस्रपरिराजितम्] । राजहंसपदं [ग्, घ्: राजहंसपदान्तं च] तच्च ततो ध्यायेत् सुविघ्नहम्

bhramadvahnisphuliṅgo (rmi) sahasramaparājitam [g, gh: sahasraparirājitam] | rājahaṃsapadaṃ [g, gh: rājahaṃsapadāntaṃ ca] tacca tato dhyāyet suvighnaham

461

एवमायतनं मन्त्रमूर्तिमन्त्रं [क्, ख्, ग्, घ्: मुक्तमन्त्रैः] मयोदितम् । आधारासनपूर्वाणां मन्त्राणां सर्वकर्मणाम्

evamāyatanaṃ mantramūrtimantraṃ [k, kh, g, gh: muktamantraiḥ] mayoditam | ādhārāsanapūrvāṇāṃ mantrāṇāṃ sarvakarmaṇām

462

हंसोपरमनिष्ठानां सिद्धये भावितात्मनाम् । न तत्रान्तं स्थितिं ? [क्, ख्: तत्रान्तस्संस्थितम्] कुर्यान्मन्त्रन्यासं यहाविधि

haṃsoparamaniṣṭhānāṃ siddhaye bhāvitātmanām | na tatrāntaṃ sthitiṃ ? [k, kh: tatrāntassaṃsthitam] kuryānmantranyāsaṃ yahāvidhi

463

उपविश्यासने दार्भे प्रणवव्याप्तिभाविते । मूलमन्त्रेण निष्पाद्य प्राणायामं त्रिलक्षणम्

upaviśyāsane dārbhe praṇavavyāptibhāvite | mūlamantreṇa niṣpādya prāṇāyāmaṃ trilakṣaṇam

464

धारणाद्वितयेनाथ देहसंस्कारमाचरेत् । मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात् पूर्ववत् करदेहयोः

dhāraṇādvitayenātha dehasaṃskāramācaret | mantranyāsaṃ tataḥ kuryāt pūrvavat karadehayoḥ

465

अर्घ्यं पाद्यं समासाद्य प्रोक्षयेच्च तदम्भसा । सर्वमन्त्रेण सन्ताड्य दर्भकाण्डगतेन च

arghyaṃ pādyaṃ samāsādya prokṣayecca tadambhasā | sarvamantreṇa santāḍya darbhakāṇḍagatena ca

466

निरीक्ष्य प्रोच्चरंस्तत्र [क्, ख्: प्रोक्षयंस्तत्रगन्धम्] दग्धं तत्तेजसा समरेत् । मूलेन [ग्, घ्: मूलेनाभिप्रभामान्ति] रविभाकान्तिमापन्नमथ भावयेत्

nirīkṣya proccaraṃstatra [k, kh: prokṣayaṃstatragandham] dagdhaṃ tattejasā samaret | mūlena [g, gh: mūlenābhiprabhāmānti] ravibhākāntimāpannamatha bhāvayet

467

सानलां सेन्धनां चुल्लीं प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा । ज्वालयेन्नेत्रमन्त्रेण ततश्चोद्बोध्य वर्मणा

sānalāṃ sendhanāṃ cullīṃ prokṣayedastravāriṇā | jvālayennetramantreṇa tataścodbodhya varmaṇā

468

प्रक्षाल्यास्त्राम्भसा स्थालीं ताडयेत् तदनन्तरम् । कृत्वाऽम्बुदर्भमूलेन [क्, ख्: कृत्वांबुगर्घां मूल] स्थगयेदथ वर्मणा

prakṣālyāstrāmbhasā sthālīṃ tāḍayet tadanantaram | kṛtvā'mbudarbhamūlena [k, kh: kṛtvāṃbugarghāṃ mūla] sthagayedatha varmaṇā

469

तण्डुलानस्त्रमन्त्रेण क्षालयित्वा पुनः पुनः । मध्वाज्यतिलगोक्षीरयुक्तं मूलेन निक्षिपेत्

taṇḍulānastramantreṇa kṣālayitvā punaḥ punaḥ | madhvājyatilagokṣīrayuktaṃ mūlena nikṣipet

470

दर्व्याऽस्त्रमन्त्रन्यस्ताया श्रपयेद् हृदयेन तु । सिद्धमुत्तारयेत् पश्चान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्

darvyā'stramantranyastāyā śrapayed hṛdayena tu | siddhamuttārayet paścānmūlamantreṇa mantravit

471

प्रक्षाल्यालिप्य नेत्रेण शिखामन्त्रेण वै ततः । दिक्षूर्ध्वपुण्ड्रीकृत्य प्राक् कवचेनावकुण्ठ्य च

prakṣālyālipya netreṇa śikhāmantreṇa vai tataḥ | dikṣūrdhvapuṇḍrīkṛtya prāk kavacenāvakuṇṭhya ca

472

प्रणवाधिष्ठिते कुर्यात् संस्थितं च कुशास्तरे । सूपलिप्ते तु भूभागे तिलाक्षतसमन्विते

praṇavādhiṣṭhite kuryāt saṃsthitaṃ ca kuśāstare | sūpalipte tu bhūbhāge tilākṣatasamanvite

473

पिधाय चास्त्रमन्त्रेण त्वेवं निष्पाद्य वै चरुम् । तं सुसाधनकाले [क्, ख्, घ्: तुं संसाधन] तु ब्रह्मास्तरणकर्मणाम्

pidhāya cāstramantreṇa tvevaṃ niṣpādya vai carum | taṃ susādhanakāle [k, kh, gh: tuṃ saṃsādhana] tu brahmāstaraṇakarmaṇām

474

हृन्मन्त्रं संप्रयोक्तव्यं मन्त्रमार्गे जपन् धिया । प्रेतकार्यं ततः कुर्यात् ? [क्, ख्: कुर्या * * * वातेन; ग्, घ्: कुर्यात् त्रिव्यापातेन] * * * * वा तेन लौकिकम्

hṛnmantraṃ saṃprayoktavyaṃ mantramārge japan dhiyā | pretakāryaṃ tataḥ kuryāt ? [k, kh: kuryā * * * vātena; g, gh: kuryāt trivyāpātena] * * * * vā tena laukikam

475

तत्र दिव्ये पुरा मन्त्रं पूर्ववत् संप्रपूज्य च । विधिवत् प्रेतमुद्दिश्य भोगैः पूर्वोक्तलक्षणैः

tatra divye purā mantraṃ pūrvavat saṃprapūjya ca | vidhivat pretamuddiśya bhogaiḥ pūrvoktalakṣaṇaiḥ

476

पुरुषाशनमात्रेण पात्रसा (त् ?) चक्रजं हि यत् । सर्वान्नेन [ग्, घ्: सर्वं तेन] समापूर्य अभ्यक्ताद्येन वै हृदा

puruṣāśanamātreṇa pātrasā (t ?) cakrajaṃ hi yat | sarvānnena [g, gh: sarvaṃ tena] samāpūrya abhyaktādyena vai hṛdā

477

दृशाऽग्निना [क्, ख्: दृशा * * * तु संस्पृश्य] तु संस्पृश्य कृत्वा सव्यञ्जनं तु वै । विनिवेद्य विभोः प्रोक्तं तदनुग्रहकाम्यया

dṛśā'gninā [k, kh: dṛśā * * * tu saṃspṛśya] tu saṃspṛśya kṛtvā savyañjanaṃ tu vai | vinivedya vibhoḥ proktaṃ tadanugrahakāmyayā

478

खशब्दमूर्तिं सुव्यक्तामोङ्कारेणाथवाम्बरात् । प्रेतं स्वनाम्ना (चाकृष्य) कृत्वा [क्, ख्, ग्, घ्: त्वाहृत्य] हृद्व्योम्नि तंतु ? तत्

khaśabdamūrtiṃ suvyaktāmoṅkāreṇāthavāmbarāt | pretaṃ svanāmnā (cākṛṣya) kṛtvā [k, kh, g, gh: tvāhṛtya] hṛdvyomni taṃtu ? tat

479

ईषन्निर्वाणशेषाग्निकणभूतं विचिन्त्य च । किञ्चित्प्राणकलायुक्तं कर्माणि च वशीकृतम्

īṣannirvāṇaśeṣāgnikaṇabhūtaṃ vicintya ca | kiñcitprāṇakalāyuktaṃ karmāṇi ca vaśīkṛtam

480

विशेषसत्तामात्रं च शनैश्चानलवर्त्मना । बहिर्नि (र्नै) वेद्य स्वस्थाने मन्त्रदृक् विषये स्थिते

viśeṣasattāmātraṃ ca śanaiścānalavartmanā | bahirni (rnai) vedya svasthāne mantradṛk viṣaye sthite

481

भावयेत् [ क्, ख्: * * * शक्ति] प्रणवेनाथ तत्वशक्तिगणान्वितम् । अन्नवीर्याश्रितं [क्, ख्: * * * श्रितं ब्रह्मन् * * *] ब्रह्मन् प्राणाख्यमविनश्वरम्

*bhāvayet [ k, kh: * * * śakti] praṇavenātha tatvaśaktigaṇānvitam | annavīryāśritaṃ [k, kh: * * * śritaṃ brahman * * ] brahman prāṇākhyamavinaśvaram

482

ततस्तदूष्ममार्गेण [क्, ख्: तनस्तरुषमात्रेण] हृन्मन्त्रेण तु संस्मरन् । प्रेतं श्रोत्रेन्द्रियच्छन्नप्राणवत्वाद्विनिर्गतम्

tatastadūṣmamārgeṇa [k, kh: tanastaruṣamātreṇa] hṛnmantreṇa tu saṃsmaran | pretaṃ śrotrendriyacchannaprāṇavatvādvinirgatam

483

ईषद्भावस्वरूपं तु विद्धि ज्ञानानुरञ्जितम् । प्रेतेन सह चैकत्वं समापन्नं च तत्त्वतः

īṣadbhāvasvarūpaṃ tu viddhi jñānānurañjitam | pretena saha caikatvaṃ samāpannaṃ ca tattvataḥ

484

चिन्तयेत्तेन तं विप्र किंचिद् [किञ्चिद् दृष्टि] हृदिगतं क्रमात् । एवं [ग्, घ्: श्रोत्रेन्द्रियत्वं न प्राण] श्रोत्रेन्द्रियैर्व्यक्तप्राणैकैकत्वमागतैः ?

cintayettena taṃ vipra kiṃcid [kiñcid dṛṣṭi] hṛdigataṃ kramāt | evaṃ [g, gh: śrotrendriyatvaṃ na prāṇa] śrotrendriyairvyaktaprāṇaikaikatvamāgataiḥ ?

485

सांप्रतं कमलोद्भूत समूलमखिलं हितम् । लीनमन्नोत्थिते प्राणे स्मर्तव्यं वै यथानिलम्

sāṃprataṃ kamalodbhūta samūlamakhilaṃ hitam | līnamannotthite prāṇe smartavyaṃ vai yathānilam

486

निघातवदमूर्तं तु प्राणशक्त्या [क्, ख्: शक्त्या * * *] द्विजेरितम् । तदिन्द्रियमवध्यायेद् [क्, ख्: * * * ध्यायेत्] हृदा हृन्मन्त्रतां गतम्

*nighātavadamūrtaṃ tu prāṇaśaktyā [k, kh: śaktyā * * ] dvijeritam | tadindriyamavadhyāyed [k, kh: * * * dhyāyet] hṛdā hṛnmantratāṃ gatam

487

आसीनामासने त्वां ते ? पूर्ववद्व्याप्तिभाविते । यजेन्मन्त्रेशवत् पश्चात् शश्वदर्घ्यादिभिश्शुभैः

āsīnāmāsane tvāṃ te ? pūrvavadvyāptibhāvite | yajenmantreśavat paścāt śaśvadarghyādibhiśśubhaiḥ

488

पुष्पानुलेपनैर्धूपैर्मात्रान्तैः कमलोद्भव । दद्यात्तिलोदकं पश्चान्नाम्ना गोत्रेण वै हृदा

puṣpānulepanairdhūpairmātrāntaiḥ kamalodbhava | dadyāttilodakaṃ paścānnāmnā gotreṇa vai hṛdā

489

अथानलाश्रयान्तस्थं हृन्मूर्तिं तु तमिन्द्रियम् । तर्पयित्वा यथान्यायं पूर्वोक्तेन क्रमेण तु

athānalāśrayāntasthaṃ hṛnmūrtiṃ tu tamindriyam | tarpayitvā yathānyāyaṃ pūrvoktena krameṇa tu

490

समाहूय [क्, ख्: * * *] ततः पात्रं पूर्वोक्तं भगवन्मयम् । निवेश्य भगवत्यग्रे त्वासने पूर्ववत्स्मृते

*samāhūya [k, kh: * * ] tataḥ pātraṃ pūrvoktaṃ bhagavanmayam | niveśya bhagavatyagre tvāsane pūrvavatsmṛte

491

न्यस्तमन्त्रं हृदा कृत्वा त्वर्घ्याद्यैरर्चयेत्ततः । यायादाराधनोद्देशमुपविश्य [क्, ख्: * * * देशमुप] यथासुखम्

nyastamantraṃ hṛdā kṛtvā tvarghyādyairarcayettataḥ | yāyādārādhanoddeśamupaviśya [k, kh: * * * deśamupa] yathāsukham

492

हृदा तमिन्द्रिये ध्यायेत् स्वशक्त्या मूर्ततां [क्, ख्: मूर्तिताम्] गतम् । रसात्मनान्नशक्तौ तु * * * * विभागेन [ग्, घ्: शक्तौ * * * चाद्विभागेन] च स्थितम्

hṛdā tamindriye dhyāyet svaśaktyā mūrtatāṃ [k, kh: mūrtitām] gatam | rasātmanānnaśaktau tu * * * * vibhāgena [g, gh: śaktau * * * cādvibhāgena] ca sthitam

493

ध्यातव्यं [क्, ख्: * * * पूर्ववत् प्रेतं * * * प्राण] पूर्ववत् प्रेतं स्मर्तव्यं प्रणवेन तु । अन्नाधिष्ठातृभावेन नीत्वा च प्रतिपद्य च

dhyātavyaṃ [k, kh: * * * pūrvavat pretaṃ * * * prāṇa] pūrvavat pretaṃ smartavyaṃ praṇavena tu | annādhiṣṭhātṛbhāvena nītvā ca pratipadya ca

494

द्विजेन्द्रस्य च मन्त्रान्तं सह चार्घ्योदकेन तु । अथ [क्, ख्: अथ * * *] तत्प्राणशक्तौ तु हृदा वैकात्मतां गतम्

*dvijendrasya ca mantrāntaṃ saha cārghyodakena tu | atha [k, kh: atha * * ] tatprāṇaśaktau tu hṛdā vaikātmatāṃ gatam

495

नैवेद्यं ग ? नरन्तस्तं ? प्रेतं कमलसम्भव । ततस्तद् हृदयाकाशं प्राणेन सह वै क्रमात्

naivedyaṃ ga ? narantastaṃ ? pretaṃ kamalasambhava | tatastad hṛdayākāśaṃ prāṇena saha vai kramāt

496

व्यक्तये श्रोत्रवृत्तौ तु प्रयातमनुभावयेत् । एवं लब्धात्मकं कृत्वा प्रेतं प्राग्विप्रविग्रहें

vyaktaye śrotravṛttau tu prayātamanubhāvayet | evaṃ labdhātmakaṃ kṛtvā pretaṃ prāgvipravigraheṃ

497

दद्यात्तदोदकं पाणौ पूर्ववत्प्राशनाय च । संप्रवृत्तस्य वै [ग्, घ्: तैस्] तस्य भोजने संशयस्य च

dadyāttadodakaṃ pāṇau pūrvavatprāśanāya ca | saṃpravṛttasya vai [g, gh: tais] tasya bhojane saṃśayasya ca

498

ध्यायन् धियाग्रतस्तिष्ठेदन्नवीर्याद्बलेन तु । हृदा श्रोत्रेन्द्रियात्तस्य तथार्थत्वमुपागतम् [क्, ख्: तथा त्वर्थ]

dhyāyan dhiyāgratastiṣṭhedannavīryādbalena tu | hṛdā śrotrendriyāttasya tathārthatvamupāgatam [k, kh: tathā tvartha]

499

निष्पन्नभोजनस्यैव [ग्, घ्: भोजनस्यैक] द्विजेन्द्रस्य द्विजोत्तम । स्वदेहात्प्रणवं शब्दं [क्, ख्: शब्दं * * * व्यदक्षिण सव्यदक्षिण इति स्यात्] * * * रेच्य दक्षिणवर्त्मना

niṣpannabhojanasyaiva [g, gh: bhojanasyaika] dvijendrasya dvijottama | svadehātpraṇavaṃ śabdaṃ [k, kh: śabdaṃ * * * vyadakṣiṇa savyadakṣiṇa iti syāt] * * * recya dakṣiṇavartmanā

500

विप्रहृत्कमलाकाशे प्रेतमाकृष्य तेन वै । यथा मृतेन [क्, ख्: यथामृतेन * * * श्रोत्रे * * * सम] स्वहृदा श्रोत्रे सत्तासमन्वितम्

viprahṛtkamalākāśe pretamākṛṣya tena vai | yathā mṛtena [k, kh: yathāmṛtena * * * śrotre * * * sama] svahṛdā śrotre sattāsamanvitam

501

अपनीते त्वथो च्छिष्टे [ग्, घ्: च्छिष्टे प्रणवं पूर्ववत्] प्रीणनं पूर्ववद्विभोः । विहितं विप्रशार्दूल कर्ताथ कृतभोजनः

apanīte tvatho cchiṣṭe [g, gh: cchiṣṭe praṇavaṃ pūrvavat] prīṇanaṃ pūrvavadvibhoḥ | vihitaṃ vipraśārdūla kartātha kṛtabhojanaḥ

502

अस्त्रं विघ्नादिशान्त्यर्थं जपेदष्टाधिकं शतम् । साङ्गमाराधनस्थानं कुर्यान्मन्त्रेशमा (त्म) वान्

astraṃ vighnādiśāntyarthaṃ japedaṣṭādhikaṃ śatam | sāṅgamārādhanasthānaṃ kuryānmantreśamā (tma) vān

503

संहृत्य सार्घ्यपुष्पाद्यं स्वरान्तमखिलं हि यत् । जलाशये विनिक्षिप्य कुर्यात्स्वाय * * * *

*saṃhṛtya sārghyapuṣpādyaṃ svarāntamakhilaṃ hi yat | jalāśaye vinikṣipya kuryātsvāya * * * **

504

ततो मन्त्रसमाधानं स जपं तु निशागमे । एवं [क्, ख्: एवं * * * घ्राण] चक्षू ? रसानां च घ्राणसंज्ञं चतुष्टयम्

tato mantrasamādhānaṃ sa japaṃ tu niśāgame | evaṃ [k, kh: evaṃ * * * ghrāṇa] cakṣū ? rasānāṃ ca ghrāṇasaṃjñaṃ catuṣṭayam

505

चतुष्केण दिनानां तु व्यञ्जनीयं महामते । पञ्चकं त्वथ वागाद्यं क्रमेणशिरसा [क्, ख्: क्रमेण * * * सत्तम] ततः

catuṣkeṇa dinānāṃ tu vyañjanīyaṃ mahāmate | pañcakaṃ tvatha vāgādyaṃ krameṇaśirasā [k, kh: krameṇa * * * sattama] tataḥ

506

प्रेतश्रेयाप्तये कुर्यात् [क्, ख्: कुर्या * * * द्विजोत्तम] लब्धसत्त ? द्विजोत्तम । एकादशेऽथ [क्, ख्: एका * * *] दिवसे संप्राप्ते साधयेच्चरुम्

*pretaśreyāptaye kuryāt [k, kh: kuryā * * * dvijottama] labdhasatta ? dvijottama | ekādaśe'tha [k, kh: ekā * * ] divase saṃprāpte sādhayeccarum

507

सभक्ष्यव्यञ्जनोपेतं [क्, ख्: * * * साधयेच्चरुम् अत्र साधयेच्चरुम् इत्यक्षरसंपातस्य कारणं मृग्यम्] श्रद्धया च सुसंयुतम् । प्रक्षालितांघ्रिं स्वाचान्तं ताडितं चावलोकितम् [ग्, घ्: चावलोकिकं न्तता इत्यस्ति]

sabhakṣyavyañjanopetaṃ [k, kh: * * * sādhayeccarum atra sādhayeccarum ityakṣarasaṃpātasya kāraṇaṃ mṛgyam] śraddhayā ca susaṃyutam | prakṣālitāṃghriṃ svācāntaṃ tāḍitaṃ cāvalokitam [g, gh: cāvalokikaṃ ntatā ityasti]

508

अच्छाम्बुपूतप्रणतं [क्: अ * * * पूतप्रणवम्; ख्: आश्यामपूतप्रणवं आश्वासभूतं इत्यपि पाठः] भगवत्तत्त्वभावितम् । निवेश्यासनवारे [क्, ख्: निवेश्या * * *] च पूजितेव्याप्तिभाविते

*acchāmbupūtapraṇataṃ [k: a * * * pūtapraṇavam; kh: āśyāmapūtapraṇavaṃ āśvāsabhūtaṃ ityapi pāṭhaḥ] bhagavattattvabhāvitam | niveśyāsanavāre [k, kh: niveśyā * * ] ca pūjitevyāptibhāvite

509

समालभ्य ततो भक्त्या चन्दनाद्यैर्विलेपनैः । सद्वस्त्रवेष्टितं कृत्वा यथाशक्त्या विभूषयेत्

samālabhya tato bhaktyā candanādyairvilepanaiḥ | sadvastraveṣṭitaṃ kṛtvā yathāśaktyā vibhūṣayet

510

हेमकङ्कणपूर्वैस्तु सरत्नैर्भूषणोत्तमैः । माल्यैर्यज्ञोपवीताद्यैश्शिरोवस्त्रैस्सपावनैः [क्, ख्: शिरोवासैः]

hemakaṅkaṇapūrvaistu saratnairbhūṣaṇottamaiḥ | mālyairyajñopavītādyaiśśirovastraissapāvanaiḥ [k, kh: śirovāsaiḥ]

511

भक्ष्यव्यञ्जनहस्तं तत् कृत्वा मन्त्रेशमर्चयेत् । श्रद्धया परया विप्रप्रेतानुग्रहकाम्यया [ग्, घ्: प्रोतानुग्राह्य]

bhakṣyavyañjanahastaṃ tat kṛtvā mantreśamarcayet | śraddhayā parayā viprapretānugrahakāmyayā [g, gh: protānugrāhya]

512

उभे हस्ते [ग्, घ्: हस्ततले मूल] ततो मूलमङ्गुलीषु हृदादयः । नेत्रं सर्वनखाग्राणां देहे त्वामस्तकात्ततः

ubhe haste [g, gh: hastatale mūla] tato mūlamaṅgulīṣu hṛdādayaḥ | netraṃ sarvanakhāgrāṇāṃ dehe tvāmastakāttataḥ

514

न्यस्त्वा पादावसाने च स्वस्थानेषु हृदादयः । ध्यात्वा मन्त्रस्वरूपं च तदा तदभिमानयुक् [क्, ख्: तदपि मानधृक्]

nyastvā pādāvasāne ca svasthāneṣu hṛdādayaḥ | dhyātvā mantrasvarūpaṃ ca tadā tadabhimānayuk [k, kh: tadapi mānadhṛk]

515

पितृसंज्ञासमेतेन नतिना प्रणवेन च । पूजयित्वार्घ्यपुष्पाद्यैस्सविशेषैस्तु पूर्ववत्

pitṛsaṃjñāsametena natinā praṇavena ca | pūjayitvārghyapuṣpādyaissaviśeṣaistu pūrvavat

516

प्रतिपाद्याखिलं [क्, ख्: * * * तस्यप्रीतो] तस्य मृ(प्रे) तोपकरणं हि यत् । गोभूहेमावसानं च तोषमेति च येन तत्

pratipādyākhilaṃ [k, kh: * * * tasyaprīto] tasya mṛ(pre) topakaraṇaṃ hi yat | gobhūhemāvasānaṃ ca toṣameti ca yena tat

517

जायते निर्-ऋणं प्रेतं सम्य * * * परं [क्, ख्: तस्य * * * परंपदम्; ग्, घ्: तस्यगग्निवरं परम्] पदम् । यथावद्भोजनेनाथतर्पणीयं [क्, ख्: जनेनाथ ** *] च पूर्ववत्

*jāyate nir-ṛṇaṃ pretaṃ samya * * * paraṃ [k, kh: tasya * * * paraṃpadam; g, gh: tasyagagnivaraṃ param] padam | yathāvadbhojanenāthatarpaṇīyaṃ [k, kh: janenātha ** ] ca pūrvavat

518

व्यापारं [क्, ख्: * * *] हृदयं प्राग्वन्मूलमन्त्रेण भावयेत् । किन्त्विन्द्रियगणान्तस्थं [क्, ख्: किंच * * * लक्षणम्] समाया ? लक्षणं हि तत्

*vyāpāraṃ [k, kh: * * ] hṛdayaṃ prāgvanmūlamantreṇa bhāvayet | kintvindriyagaṇāntasthaṃ [k, kh: kiṃca * * * lakṣaṇam] samāyā ? lakṣaṇaṃ hi tat

519

प्रणवं [क्, ख्: प्रबुद्धम्] मूलमन्त्रेण प्रेतं सर्वत्र संस्मरेत् । एवं प्राप्तास्मितं [क्: प्राप्तास्मितं * * * शक्तिभिः] सम्यग्युक्तमिन्द्रियशक्तिभिः

praṇavaṃ [k, kh: prabuddham] mūlamantreṇa pretaṃ sarvatra saṃsmaret | evaṃ prāptāsmitaṃ [k: prāptāsmitaṃ * * * śaktibhiḥ] samyagyuktamindriyaśaktibhiḥ

520

बुद्धिपूर्वैर्ध रान्तैस्तु [क्, ख्: धरान्तस्थं कृत्वा] कृत्वैतमनुरञ्जयेत् । बुध्यार्थमाचरेत्तत्र [क्, ख्: * * * रेत्तत्र] शिखामन्त्रेण चालिखेत्

buddhipūrvairdha rāntaistu [k, kh: dharāntasthaṃ kṛtvā] kṛtvaitamanurañjayet | budhyārthamācarettatra [k, kh: * * * rettatra] śikhāmantreṇa cālikhet

521

व्यक्तये मनसश्चैव कवचं विहितं द्विज । तन्मात्राणां [क्, ख्, ग्, घ्: तन्मन्त्राणाम्] व्यक्तयेऽथ पञ्चानामथ वै क्रमात्

vyaktaye manasaścaiva kavacaṃ vihitaṃ dvija | tanmātrāṇāṃ [k, kh, g, gh: tanmantrāṇām] vyaktaye'tha pañcānāmatha vai kramāt

522

भूतानामस्त्रमन्त्रं तु वादितां ? सन्ततं हि तम् । मासद्वादशकेनैव दशैकादशकेन तु

bhūtānāmastramantraṃ tu vāditāṃ ? santataṃ hi tam | māsadvādaśakenaiva daśaikādaśakena tu

523

प्रेतमापाद्य वै पिण्डं प्राप्ते मासे त्रयोदशे । योजना पितृमार्गे तु कार्यास्य भगवन्मये

pretamāpādya vai piṇḍaṃ prāpte māse trayodaśe | yojanā pitṛmārge tu kāryāsya bhagavanmaye

524

यथा तथाब्जसंभूतं शृणु मे गदतः स्फुटम् । स्नानं पूर्वे समाख्यातं पश्चात्तदनु साधयेत्

yathā tathābjasaṃbhūtaṃ śṛṇu me gadataḥ sphuṭam | snānaṃ pūrve samākhyātaṃ paścāttadanu sādhayet

525

श्राद्धार्थं श्रद्धयानं तु प्रभूतं च सुसंस्कृतम् । स्वाचान्तानथ [क्, ख्: स्नानान्तानथ] धौताङ्घ्रीन् द्विजेन्द्रानुपवेशयेत्

śrāddhārthaṃ śraddhayānaṃ tu prabhūtaṃ ca susaṃskṛtam | svācāntānatha [k, kh: snānāntānatha] dhautāṅghrīn dvijendrānupaveśayet

526

पुत्रकान् समयज्ञान् वा साधकानथ देशिकान् । गृहस्थान् ब्रह्मचारीन् वा वनस्थानथवा यतीन्

putrakān samayajñān vā sādhakānatha deśikān | gṛhasthān brahmacārīn vā vanasthānathavā yatīn

527

सम्मुखान् मन्त्रनाथस्य चत्वारो वाप्युदङ्मुखान् । एवं पूर्वानने द्वे तु विनिवेश्य द्विजोत्तम

sammukhān mantranāthasya catvāro vāpyudaṅmukhān | evaṃ pūrvānane dve tu viniveśya dvijottama

528

तयोरेकस्य चास्त्रेण सकली करणं [क्, ख्: करणे हितम्] हि यत् । वर्मणाथ द्वितीयस्य न्यासकर्म विधीयते

tayorekasya cāstreṇa sakalī karaṇaṃ [k, kh: karaṇe hitam] hi yat | varmaṇātha dvitīyasya nyāsakarma vidhīyate

529

उदङ्मुखेभ्यस्त्वाद्यस्य न्यासकर्मणि [क्, ख्: कर्मणि * * *] लोचनम् । तस्मादुपरिसंस्थास्य शिरसा विहितं द्विज

*udaṅmukhebhyastvādyasya nyāsakarmaṇi [k, kh: karmaṇi * * ] locanam | tasmāduparisaṃsthāsya śirasā vihitaṃ dvija

530

हृन्मन्त्रेण द्वितीयस्य मूलमन्त्रेण वै ततः । आचर्तव्यं चतुर्थस्य हस्तन्यासादिकं हि यत्

hṛnmantreṇa dvitīyasya mūlamantreṇa vai tataḥ | ācartavyaṃ caturthasya hastanyāsādikaṃ hi yat

531

षण्णामथ [क्: षण्णामथ * * * कृत्वाभगवदर्चनम् अत्र त्रुटिस्थाने अर्धद्वयं लुप्तम्; ख्: षण्णामथ नवानां तु भगवदर्चनम्] शिखामन्त्रं खा द्यखातपविन्यसेत् । ततोग्निभवनान्तं तु कृत्वा भगवदर्श्चनम्

ṣaṇṇāmatha [k: ṣaṇṇāmatha * * * kṛtvābhagavadarcanam atra truṭisthāne ardhadvayaṃ luptam; kh: ṣaṇṇāmatha navānāṃ tu bhagavadarcanam] śikhāmantraṃ khā dyakhātapavinyaset | tatognibhavanāntaṃ tu kṛtvā bhagavadarścanam

532

पूजयेत् सविशेषं तु कृत्वैवं हि यथोदितम् । अस्त्रन्यस्तं ततोऽस्त्रेण पूजनीयं द्विजोत्तम

pūjayet saviśeṣaṃ tu kṛtvaivaṃ hi yathoditam | astranyastaṃ tato'streṇa pūjanīyaṃ dvijottama

533

वर्मणा [क्, ख्: वर्मणा * * * मूर्तिं च] वर्ममूर्तिं च नामगोत्रद्वयं विना । ततः स्वनाम्ना गोत्रेण [ग्, घ्: गोत्रेषु] कुर्यादन्येषु चार्चनम्

varmaṇā [k, kh: varmaṇā * * * mūrtiṃ ca] varmamūrtiṃ ca nāmagotradvayaṃ vinā | tataḥ svanāmnā gotreṇa [g, gh: gotreṣu] kuryādanyeṣu cārcanam

534

स्वेन स्वेन तु मन्त्रेण तत्र प्रेतं द्विजं हि यत् । नेत्रमन्त्रकृतन्यासं [ग्, घ्: स्वेन स्वेनक्रतुन्यासम्] तत्तेनैव समर्चयेत्

svena svena tu mantreṇa tatra pretaṃ dvijaṃ hi yat | netramantrakṛtanyāsaṃ [g, gh: svena svenakratunyāsam] tattenaiva samarcayet

535

तस्योपर्युपविष्टं तु संस्थितं पितृलक्षणम् [क्, ख्: पितृलक्षणात्] । पूजने विहितं तस्य शिरोमन्त्रं स्वकं द्विज

tasyoparyupaviṣṭaṃ tu saṃsthitaṃ pitṛlakṣaṇam [k, kh: pitṛlakṣaṇāt] | pūjane vihitaṃ tasya śiromantraṃ svakaṃ dvija

536

विप्र हृन्मन्त्रमभ्यर्च्य यत्तद्विधि पितामहम् । प्रेतं तस्यार्चनं कुर्यान्नाम्ना गोत्रेण वै हृदा

vipra hṛnmantramabhyarcya yattadvidhi pitāmaham | pretaṃ tasyārcanaṃ kuryānnāmnā gotreṇa vai hṛdā

537

मूलमन्त्रकृतन्यासं [क्, ग्: मन्त्रे क्रतुन्यासम्] तद्विधि प्रपितामहम् । माननीयं हि तेनैव नाम्ना गोत्रेण वै सह

mūlamantrakṛtanyāsaṃ [k, g: mantre kratunyāsam] tadvidhi prapitāmaham | mānanīyaṃ hi tenaiva nāmnā gotreṇa vai saha

538

तेषां वै हृद्गतं ? विप्र पूजितानां च सांप्रतम् । प्रेतादिपितृकॢप्तस्य कार्या चान्तस्थयोजना [चान्तस्य इति पाठान्तरम्]

teṣāṃ vai hṛdgataṃ ? vipra pūjitānāṃ ca sāṃpratam | pretādipitṛkḷptasya kāryā cāntasthayojanā [cāntasya iti pāṭhāntaram]

539

यथा तत्पद्मसंभूत मत्तस्समवधारय । नैवेद्यनाशं क्रमशः प्राग्वदन्नरसात्मनाम्

yathā tatpadmasaṃbhūta mattassamavadhāraya | naivedyanāśaṃ kramaśaḥ prāgvadannarasātmanām

540

स्वयं [क्, ख्: स्वयं देवगणश्चिन्त्या] देवगणं चिन्त्यं समं ध्यायेद्धिया ततः । अजहन् स्वाश्रयं भक्त्या पूर्णेन्द्वा ? [क्, ख्: भक्त्या पूर्वे द्वाहासतुल्यताम्] सकुल्यताम्

svayaṃ [k, kh: svayaṃ devagaṇaścintyā] devagaṇaṃ cintyaṃ samaṃ dhyāyeddhiyā tataḥ | ajahan svāśrayaṃ bhaktyā pūrṇendvā ? [k, kh: bhaktyā pūrve dvāhāsatulyatām] sakulyatām

541

सामा ? [ग्, घ्: स्वातंपैत्रे] पैत्रेऽन्नमात्रं तु नेत्रमन्त्रं विचिन्त्य च । एवमेव शिरोमन्त्रमुपयातं धिया स्मरेत्

sāmā ? [g, gh: svātaṃpaitre] paitre'nnamātraṃ tu netramantraṃ vicintya ca | evameva śiromantramupayātaṃ dhiyā smaret

542

सह लोचनशक्त्या तु पात्रे हृन्मन्त्रभाविते । द्वे [क्, ख्: द्वेशक्तिनेत्रमध्वाख्ये] शक्ती नेत्रमूर्ध्वाख्ये समादायाथ हृन्मयीम्

saha locanaśaktyā tu pātre hṛnmantrabhāvite | dve [k, kh: dveśaktinetramadhvākhye] śaktī netramūrdhvākhye samādāyātha hṛnmayīm

543

शक्तिं वै मूलमन्त्रीयैर्नैवेद्यान्तर्गतां स्मरेत् । मन्त्रशक्तिच्छलेनैव सान्नेन प्रणवात्मना

śaktiṃ vai mūlamantrīyairnaivedyāntargatāṃ smaret | mantraśakticchalenaiva sānnena praṇavātmanā

544

मन्त्रब्रह्मणि चैकत्वं कुर्याद्वा [ग्, घ्: कुर्यात् प्रेतस्य] तस्य पौष्कर । प्रतिपाद्याथ वै स्मस्मिन् नीत्वा नैवेद्यभाजनम्

mantrabrahmaṇi caikatvaṃ kuryādvā [g, gh: kuryāt pretasya] tasya pauṣkara | pratipādyātha vai smasmin nītvā naivedyabhājanam

545

द्विजानामुपविष्टानां भक्ष्यभोज्यादिकैस्सह । गोक्षीरमात्रपर्यन्ते दद्यात्पाणौ ततोदकम् ?

dvijānāmupaviṣṭānāṃ bhakṣyabhojyādikaissaha | gokṣīramātraparyante dadyātpāṇau tatodakam ?

546

भोजने संप्रवृत्तानां यस्य यच्चोपयुज्यते । पृष्ट्वा पृष्ट्वा च दद्याद्वै पितॄणां तृप्तये द्विज

bhojane saṃpravṛttānāṃ yasya yaccopayujyate | pṛṣṭvā pṛṣṭvā ca dadyādvai pitṝṇāṃ tṛptaye dvija

547

स्वाहान्तानां ततस्तेषां तत्र स्थानं समाचरेत् । एकत्वं [क्, ख्: एक * * * शक्तीनाम्] त्विति शक्तीनां विधिनानेन पौष्कर

svāhāntānāṃ tatasteṣāṃ tatra sthānaṃ samācaret | ekatvaṃ [k, kh: eka * * * śaktīnām] tviti śaktīnāṃ vidhinānena pauṣkara

548

तत्त्वशक्तिगुणोपेतं प्रदीप्तमिव भास्करम् । सांप्रतं [क्, ख्: सवृद्धं पूर्व; ग्, घ्: सुपृक्तं पूर्व] पूर्ववत्प्रेतं आहृत्य द्विद्विविग्रहात्

tattvaśaktiguṇopetaṃ pradīptamiva bhāskaram | sāṃprataṃ [k, kh: savṛddhaṃ pūrva; g, gh: supṛktaṃ pūrva] pūrvavatpretaṃ āhṛtya dvidvivigrahāt

549

रेच्य हृत्कमले मन्त्रतेजसा तेन तत्पुनः [ग्, घ्: यत्पुनः] । कुर्याद्युक्ततरं चैव तस्मादाकृष्य [क्, ख्: दाहृत्य] वै हृदि

recya hṛtkamale mantratejasā tena tatpunaḥ [g, gh: yatpunaḥ] | kuryādyuktataraṃ caiva tasmādākṛṣya [k, kh: dāhṛtya] vai hṛdi

550

पैतामहे विरेच्याथ हृत्पद्मोपरि वृद्धये [घ्: परि वर्धयेत्] । तस्मादुद्धृत्य [क्, ख्: तस्मादु * * * वै] संतृप्तं हृदा कुर्याच्च वै हृदि

paitāmahe virecyātha hṛtpadmopari vṛddhaye [gh: pari vardhayet] | tasmāduddhṛtya [k, kh: tasmādu * * * vai] saṃtṛptaṃ hṛdā kuryācca vai hṛdi

551

प्रपितामहहृत्पद्मगोचरौ विनिवेश्य च । मन्त्रब्रह्मकलादीप्तं कृत्वा तत्रानयेत् हृदि

prapitāmahahṛtpadmagocarau viniveśya ca | mantrabrahmakalādīptaṃ kṛtvā tatrānayet hṛdi

552

विलाप्य [ग्, घ्: विलोप्य] प्रणवेनाथ शान्तभावनयात्मनि । एवं [क्, ख्: एवं कृत्वान्नसन्तानम्] कृत्वानुसन्धानं ततः प्रभृति तस्य वै

vilāpya [g, gh: vilopya] praṇavenātha śāntabhāvanayātmani | evaṃ [k, kh: evaṃ kṛtvānnasantānam] kṛtvānusandhānaṃ tataḥ prabhṛti tasya vai

553

पितृत्वं वात्सरे [ग्, घ्: वत्सरैर्वत्सरे] श्राद्धे काल * * * विशेषतः । * * * * मृतानां [ग्, घ्: धातृनेषामृतानां] च विहिता वत्सरे गते

pitṛtvaṃ vātsare [g, gh: vatsarairvatsare] śrāddhe kāla * * * viśeṣataḥ | * * * * mṛtānāṃ [g, gh: dhātṛneṣāmṛtānāṃ] ca vihitā vatsare gate

554

नान्येषां द्विजशार्दूल पितॄणां श्राद्धकाङ्क्षिणाम् । प्रेतत्वसुपशान्ते वैः [क्, ख्: * * * जयन्तो जाग्रतस्य च] जन्तोर्जाग्रस्थितस्य च

nānyeṣāṃ dvijaśārdūla pitṝṇāṃ śrāddhakāṅkṣiṇām | pretatvasupaśānte vaiḥ [k, kh: * * * jayanto jāgratasya ca] jantorjāgrasthitasya ca

555

पितृत्वं [क्, ख्: पितृत्वं * * * ञ्चोत्तरे; ग्, घ्: पितृत्वं लब्ध सस्तव्यसंस्थितम्] लब्ध * * * संस्थितं चोत्तरोत्तरम् । एवमुक्तं [क्, ख्: * * * कमलोद्भव] हि साङ्गेन मन्त्रेण कमलोद्भव

pitṛtvaṃ [k, kh: pitṛtvaṃ * * * ñcottare; g, gh: pitṛtvaṃ labdha sastavyasaṃsthitam] labdha * * * saṃsthitaṃ cottarottaram | evamuktaṃ [k, kh: * * * kamalodbhava] hi sāṅgena mantreṇa kamalodbhava

556

और्ध्वदैहिकसंज्ञं तु विधानं [ग्, घ्: विधानमविधानतः] भाविनामथ । चतुर्भिश्चातुरात्मीयैर्मन्त्रैस्तद्विनिबोध मे

aurdhvadaihikasaṃjñaṃ tu vidhānaṃ [g, gh: vidhānamavidhānataḥ] bhāvināmatha | caturbhiścāturātmīyairmantraistadvinibodha me

557

श्रोत्राद्युपस्थपर्यन्तमिन्द्रियाणां द्विपञ्चकम् । आपाद्य वासुदेयाख्यं मन्त्रेण दशभिर्दिनैः

śrotrādyupasthaparyantamindriyāṇāṃ dvipañcakam | āpādya vāsudeyākhyaṃ mantreṇa daśabhirdinaiḥ

558

अस्मिन् व्यक्तिमतः कुर्यात् साङ्कर्षणेन पौष्कर । बुद्धितत्त्वे तृतीयेन व्यञ्जयेन्मनसा सह

asmin vyaktimataḥ kuryāt sāṅkarṣaṇena pauṣkara | buddhitattve tṛtīyena vyañjayenmanasā saha

559

क्ष्मान्तमाकाशतन्मात्रादनिरुद्धेन [क्, ख्: * * * निरुद्धेन] पौष्कर । पूर्ववद्व्यञ्जनीयं च एवं संवत्सरे गते

kṣmāntamākāśatanmātrādaniruddhena [k, kh: * * * niruddhena] pauṣkara | pūrvavadvyañjanīyaṃ ca evaṃ saṃvatsare gate

560

सपिण्डीकरणं कुर्यादनिरुद्धादितः क्रमात् । चतुर्भिर्वासुदेवान्तैर्मन्त्रैर्मन्त्रविदां वर

sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryādaniruddhāditaḥ kramāt | caturbhirvāsudevāntairmantrairmantravidāṃ vara

561

एवमिच्छेन्नवात्मज्ञस्समूर्तिनवकेन यत् । संविधानं [क्, ख्: साविधानु] द्विजश्रेष्ठ बान्धवानां शुभाप्तये

evamicchennavātmajñassamūrtinavakena yat | saṃvidhānaṃ [k, kh: sāvidhānu] dvijaśreṣṭha bāndhavānāṃ śubhāptaye

562

तदिदानीं समासेन एकाग्रमवधारय । श्रोत्रादीनामिन्द्रियाणां तृप्तये [क्, ख्: याणां * * * क्ष्माधरम्; ग्, घ्: क्ष्माधराम्] क्ष्माधरं स्मृतम्

tadidānīṃ samāsena ekāgramavadhāraya | śrotrādīnāmindriyāṇāṃ tṛptaye [k, kh: yāṇāṃ * * * kṣmādharam; g, gh: kṣmādharām] kṣmādharaṃ smṛtam

563

भूगादीनां ? [क्, ख्: भू * * * दिनाम्] नृसिंहं तु अस्मिन् शक्तौ खगासने । व्यक्तये ब्रह्मतत्त्वं तु बुद्धे समनसां ? हितम्

bhūgādīnāṃ ? [k, kh: bhū * * * dinām] nṛsiṃhaṃ tu asmin śaktau khagāsane | vyaktaye brahmatattvaṃ tu buddhe samanasāṃ ? hitam

564

तन्मात्राणां सभूतानां मन्त्राणां [ग्, घ्: मन्त्रधारणयात्मकम् ?] धारणात्मकम् । एवं तत्त्वकलायुक्तं जपं कृत्वा महामते

tanmātrāṇāṃ sabhūtānāṃ mantrāṇāṃ [g, gh: mantradhāraṇayātmakam ?] dhāraṇātmakam | evaṃ tattvakalāyuktaṃ japaṃ kṛtvā mahāmate

565

पञ्चभिस्तु वराहाद्यैः ततस्संवत्सरे गते । चतुर्भिरनिरुद्धाद्यैः पितृभावनमानयेत्

pañcabhistu varāhādyaiḥ tatassaṃvatsare gate | caturbhiraniruddhādyaiḥ pitṛbhāvanamānayet

566

पूर्वोक्तेन विधानेन ज्ञानध्यानान्वितेन च । दिव्येनानश्वरेणैव कर्मणानेकसाधनम् [ग्, घ्: साधुना]

pūrvoktena vidhānena jñānadhyānānvitena ca | divyenānaśvareṇaiva karmaṇānekasādhanam [g, gh: sādhunā]

567

संविधानं द्वितीयं तत्प्रोक्तं संसूचितं मया । तन्मे स्फुटतरं कृस्वा गदतश्चावधारय

saṃvidhānaṃ dvitīyaṃ tatproktaṃ saṃsūcitaṃ mayā | tanme sphuṭataraṃ kṛsvā gadataścāvadhāraya

568

सर्वं पूर्वोदितं कृत्वा विधानं साधने चरोः । प्रज्वाल्य पावकं कुर्यात् प्राग्वत्संस्कारसंस्कृतम्

sarvaṃ pūrvoditaṃ kṛtvā vidhānaṃ sādhane caroḥ | prajvālya pāvakaṃ kuryāt prāgvatsaṃskārasaṃskṛtam

569

ध्यात्वा तदन्तर्मन्त्रेशं समिद्भिस्तर्पयेत् [क्, ख्: समि * * *] क्रमात् । तदग्रतो दक्षिणाग्रान् कुशानास्तीर्य पूर्ववत्

*dhyātvā tadantarmantreśaṃ samidbhistarpayet [k, kh: sami * * ] kramāt | tadagrato dakṣiṇāgrān kuśānāstīrya pūrvavat

570

सवासमासनं ध्यात्वा तदूर्ध्वे कमलासनम् । युक्तमाद्यादिकैः [क्, ख्: युक्तमा * * * प्राग्वत्] प्राग्वद्विन्यसेदन्नगोलकम्

savāsamāsanaṃ dhyātvā tadūrdhve kamalāsanam | yuktamādyādikaiḥ [k, kh: yuktamā * * * prāgvat] prāgvadvinyasedannagolakam

571

तस्मिन् पूर्वोदितं सर्वमापाद्य तदनन्तरम् । प्रेतनाम्ना तदग्रेऽथ सतिलानुदकाञ्जलीन्

tasmin pūrvoditaṃ sarvamāpādya tadanantaram | pretanāmnā tadagre'tha satilānudakāñjalīn

572

दत्त्वाथ चोपसंहृत्य विनिक्षिप्य जलान्तरे । कृत्वाथ सह मन्त्रेण आत्मसादसनं ? [ग्, घ्: आत्मसादादनम्] द्विज

dattvātha copasaṃhṛtya vinikṣipya jalāntare | kṛtvātha saha mantreṇa ātmasādasanaṃ ? [g, gh: ātmasādādanam] dvija

573

जलेऽखिलं समाहृत्य विनिक्षिप्यानलं विना । दशाहमेवं [क्, ख्: * * * निष्पाद्य] निष्पाद्य प्राग्वदेकादशेऽहनि

jale'khilaṃ samāhṛtya vinikṣipyānalaṃ vinā | daśāhamevaṃ [k, kh: * * * niṣpādya] niṣpādya prāgvadekādaśe'hani

574

श्राद्धं कुर्याद्विधानज्ञः पिण्डदानपुरस्सरम् । संवत्सरेऽथ निष्पन्ने पितृत्वापादनाय च

śrāddhaṃ kuryādvidhānajñaḥ piṇḍadānapurassaram | saṃvatsare'tha niṣpanne pitṛtvāpādanāya ca

575

ध्यानं समन्त्रं [ग्, घ्: समन्त्रं पूर्वोक्तं कंचदंचाधिकम्] पूर्वोक्तं * * * त्वाधिकं भवेत् । भास्वज्ज्वलनसंकाशं समर्थैकत्वमागतम् [क्, ख्: समयैकत्वमागतम्]

dhyānaṃ samantraṃ [g, gh: samantraṃ pūrvoktaṃ kaṃcadaṃcādhikam] pūrvoktaṃ * * * tvādhikaṃ bhavet | bhāsvajjvalanasaṃkāśaṃ samarthaikatvamāgatam [k, kh: samayaikatvamāgatam]

576

तदध्यक्षत्वभूतं [क्, ख्: * * * भूतं यत्] यन्मन्त्रमध्यात्मलक्षणम् । अधिभूतमथापन्नं पिण्डं [क्, ख्: पिंडनि * * * मुखस्थितं यत्] निर्गत्य संस्मरेत्

tadadhyakṣatvabhūtaṃ [k, kh: * * * bhūtaṃ yat] yanmantramadhyātmalakṣaṇam | adhibhūtamathāpannaṃ piṇḍaṃ [k, kh: piṃḍani * * * mukhasthitaṃ yat] nirgatya saṃsmaret

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 5)

577

तदूर्ध्वदेशे [क्, ख्: * * * हव्यपारम् * * *] नभसि व्यापारं सन्निरीक्षयेत् । एवमन्नात्पृथङ्नीते विप्रेते ? [ग्, घ्: विप्रेति कमलो] कमलोद्भव

*tadūrdhvadeśe [k, kh: * * * havyapāram * * ] nabhasi vyāpāraṃ sannirīkṣayet | evamannātpṛthaṅnīte viprete ? [g, gh: vipreti kamalo] kamalodbhava

578

तन्मन्त्रेण च तत्पिण्डादधिभूतमयादथ । समादायान्नमुष्टिं [क्, ख्: * * * व्यापकत्वेन सांप्रतम्] च तत्र तत् खण्डितं च यत्

tanmantreṇa ca tatpiṇḍādadhibhūtamayādatha | samādāyānnamuṣṭiṃ [k, kh: * * * vyāpakatvena sāṃpratam] ca tatra tat khaṇḍitaṃ ca yat

579

स्मरेत्परिणतं सम्यक् व्यापकत्वेन सांप्रतम् । अथादिभूतं चाध्यात्ममधिदैवमथाब्जज

smaretpariṇataṃ samyak vyāpakatvena sāṃpratam | athādibhūtaṃ cādhyātmamadhidaivamathābjaja

580

तदन्नं पितृपिण्डे [क्, ख्: पिण्डे तु * * * नयेत्] तु तदूर्ध्वेऽथ स्थितं नयेत् । एवमेकत्वमापन्ने प्रेते [क्, ख्: प्रेतचित्प्रतिना; ग्, घ्: प्रेते चित्प्रतिरासह] चित्प्रतिना सह

tadannaṃ pitṛpiṇḍe [k, kh: piṇḍe tu * * * nayet] tu tadūrdhve'tha sthitaṃ nayet | evamekatvamāpanne prete [k, kh: pretacitpratinā; g, gh: prete citpratirāsaha] citpratinā saha

581

प्रेतपिण्डव दब्जोत्थ [क्, ख्: दब्जोत्थ * * * चाखिलम्] वाचर्तव्यं हि चाखिलम् । व्यापारमथ तस्याथ [ग्, घ्: मथ तस्माद्वै तस्मात्] तस्मात्पैतामहे ततः

pretapiṇḍava dabjottha [k, kh: dabjottha * * * cākhilam] vācartavyaṃ hi cākhilam | vyāpāramatha tasyātha [g, gh: matha tasmādvai tasmāt] tasmātpaitāmahe tataḥ

582

तस्मात्तदपि * * * * तत्प्राग्वत्परतां [क्: * * * तत्प्राग्वत्परताम्; ख्: तस्मात्तदवधूर्ध्वस्थम्; ग्, घ्: तस्मात्तदपि मूर्ध्वस्थे ?] नयेत् । यथोक्तेऽस्मिन्द्विजश्रेष्ठ प्राजापत्ये तु कर्मणि

tasmāttadapi * * * * tatprāgvatparatāṃ [k: * * * tatprāgvatparatām; kh: tasmāttadavadhūrdhvastham; g, gh: tasmāttadapi mūrdhvasthe ?] nayet | yathokte'smindvijaśreṣṭha prājāpatye tu karmaṇi

583

आदे [ग्, घ्: आदेक्षेकादशापादने दिनम्] कादशाद्यावत्पितृत्वापादने दिनम् । तावत्पूर्वोदितं शेसं यत्तत्पूर्वं समाचरेत्

āde [g, gh: ādekṣekādaśāpādane dinam] kādaśādyāvatpitṛtvāpādane dinam | tāvatpūrvoditaṃ śesaṃ yattatpūrvaṃ samācaret

584

किन्तु भोजनभूमौ तु द्विजप्तैरासनस्थितैः । वचनीयं हि चाक्षय्यं तिलमिश्रेण वारिणा

kintu bhojanabhūmau tu dvijaptairāsanasthitaiḥ | vacanīyaṃ hi cākṣayyaṃ tilamiśreṇa vāriṇā

585

एतावतास्य तात्पर्यं यथावत्संप्रकाशितम् । और्ध्वदैहिकसंज्ञस्य व्या * * * सात्त्विकम् [ग्, घ्: संज्ञस्य * * * घाचस्य सचात्विकम्]

etāvatāsya tātparyaṃ yathāvatsaṃprakāśitam | aurdhvadaihikasaṃjñasya vyā * * * sāttvikam [g, gh: saṃjñasya * * * ghācasya sacātvikam]

586

आसृष्टे सति रागौ च ? यथा [क्, ख्: यथा स्मरति वै] स्फूरति वै हृदि । प्रत्ययावयवौ चैव * * * पौष्कर [ग्: प्रत्ययावयते चैव वनिद्वावाअपि]

āsṛṣṭe sati rāgau ca ? yathā [k, kh: yathā smarati vai] sphūrati vai hṛdi | pratyayāvayavau caiva * * * pauṣkara [g: pratyayāvayate caiva vanidvāvāapi]

587

बल्यर्थं विहितं तेषा मन्नं [क्, ख्: मग्नं पिण्डे तु] पिण्डं तु सोदकम् । प्रेतक्रियाविधौ [ग्, घ्: प्रेतक्रिया यथा] चैव [क्, ख्: चैव स्वयं कालम्] स्वं स्वं काल कुलोचितं

balyarthaṃ vihitaṃ teṣā mannaṃ [k, kh: magnaṃ piṇḍe tu] piṇḍaṃ tu sodakam | pretakriyāvidhau [g, gh: pretakriyā yathā] caiva [k, kh: caiva svayaṃ kālam] svaṃ svaṃ kāla kulocitaṃ

588

चातुर्माननिषेधं च विहितं सूतकादिके । प्रतिषेधं गृहीतुर्वै आभूतादब्जसंभव

cāturmānaniṣedhaṃ ca vihitaṃ sūtakādike | pratiṣedhaṃ gṛhīturvai ābhūtādabjasaṃbhava

589

द्विजेन्द्राणां तु [क्, ख्: द्विजेन्द्राणां स * * * चातुरात्म्यैव] सान्येषां चातुरात्म्यैकयाजिनाम् । आराध्यानां प्रभवाच्च नास्तीति द्विजसत्तम

dvijendrāṇāṃ tu [k, kh: dvijendrāṇāṃ sa * * * cāturātmyaiva] sānyeṣāṃ cāturātmyaikayājinām | ārādhyānāṃ prabhavācca nāstīti dvijasattama

590

अत एवाधिकारं तु मृतके सूतके तु वा । प्रतिग्रहे प्रदाने च तत्कालं सङ्करं विना

ata evādhikāraṃ tu mṛtake sūtake tu vā | pratigrahe pradāne ca tatkālaṃ saṅkaraṃ vinā

591

सहजा प्रतिपत्तिर्वै इत्येषामरयाजिनाम् । भगवद्याजिनां [क्, ख्: द्याजिनश्चैव] चैव निस्सन्दिग्धा ? परस्परम्

sahajā pratipattirvai ityeṣāmarayājinām | bhagavadyājināṃ [k, kh: dyājinaścaiva] caiva nissandigdhā ? parasparam

592

मार्गमिच्छति [ग्, घ्: मामामिच्छति यस्यैव] यस्त्वेवमनुसर्तुं हि चाच्युतम् । आशौचं समतीतं चेत्ततः कुर्याद्दशाहिकम्

mārgamicchati [g, gh: māmāmicchati yasyaiva] yastvevamanusartuṃ hi cācyutam | āśaucaṃ samatītaṃ cettataḥ kuryāddaśāhikam

593

इत्युक्तमब्जसंभूत [क्, ख्: इत्युक्त * * * स्थितम्] सर ? * * * * * * * * यथा स्थितम् । संप्रदानादिकं शश्वत् श्राद्धावरणमुत्तमम्

ityuktamabjasaṃbhūta [k, kh: ityukta * * * sthitam] sara ? * * * * * * * * yathā sthitam | saṃpradānādikaṃ śaśvat śrāddhāvaraṇamuttamam

594

अथ काम्य श्राद्धविधिः विध्यन्तरमथो भूयः प्रसङ्गादवधारय । स्वर्गापवर्गफलदं भक्तानां भावितात्मनाम्

atha kāmya śrāddhavidhiḥ vidhyantaramatho bhūyaḥ prasaṅgādavadhāraya | svargāpavargaphaladaṃ bhaktānāṃ bhāvitātmanām

595

व्यवहारपदस्थं यद्विच्छिन्ना शस्त्र ? [ग्, घ्: शास्तु बुद्धिभिः] बन्धुभिः । स्वयमिच्छति [ग्, घ्: स्वयमिष्टमिवै कस्तु] वैकस्तु द्वादशाहाद्विजाखिलम्

vyavahārapadasthaṃ yadvicchinnā śastra ? [g, gh: śāstu buddhibhiḥ] bandhubhiḥ | svayamicchati [g, gh: svayamiṣṭamivai kastu] vaikastu dvādaśāhādvijākhilam

596

तदिदानीं समासेन यथावत्कथयाम्यहम् । पुरा संभूतसंभारः सुसहायैस्समावृतः [ग्, घ्: समावृत्तैः]

tadidānīṃ samāsena yathāvatkathayāmyaham | purā saṃbhūtasaṃbhāraḥ susahāyaissamāvṛtaḥ [g, gh: samāvṛttaiḥ]

597

मनःप्रसादजनकमेकं वा बहवो [ग्, घ्: विभवाद्विज] द्विजाः । पुरस्कृत्य दिने शुभ्रे पितृपक्षात्तु वै पुरा

manaḥprasādajanakamekaṃ vā bahavo [g, gh: vibhavādvija] dvijāḥ | puraskṛtya dine śubhre pitṛpakṣāttu vai purā

598

प्रातृट्काले तु वान्यत्र शरत्काले तु माधवे । यायादायतनं विष्णोः पुष्पधूपजनाकुलम् [क्: पुष्पजना; ख्: पुष्पभ्रमजना]

prātṛṭkāle tu vānyatra śaratkāle tu mādhave | yāyādāyatanaṃ viṣṇoḥ puṣpadhūpajanākulam [k: puṣpajanā; kh: puṣpabhramajanā]

599

कूलं नदनदीनां वा सान्वाद्यं सोदकं गिरेः । निरातङ्कमस�न्कीर्णं [क्, ख्, ग्, घ्: निरातङ्कसमं कीर्ण्य श्वपाकरवरादिकैः] श्वपाकशबरादिकैः

kūlaṃ nadanadīnāṃ vā sānvādyaṃ sodakaṃ gireḥ | nirātaṅkamasa�nkīrṇaṃ [k, kh, g, gh: nirātaṅkasamaṃ kīrṇya śvapākaravarādikaiḥ] śvapākaśabarādikaiḥ

600

तमासाद्य तपः कुर्याद्यागं च विधिपूर्वकम् । गणे [क्, ख्: गणेन नाग] च नागस्थाने च भूतानां च वनस्पतेः

tamāsādya tapaḥ kuryādyāgaṃ ca vidhipūrvakam | gaṇe [k, kh: gaṇena nāga] ca nāgasthāne ca bhūtānāṃ ca vanaspateḥ

601

क्षेत्रवासिमुखेनैव यथाशक्त्या सदक्षिणाम् । अपरेऽहनि वै कुर्यात्स्वमन्त्राराधनं तु वै

kṣetravāsimukhenaiva yathāśaktyā sadakṣiṇām | apare'hani vai kuryātsvamantrārādhanaṃ tu vai

602

- - - - यतनस्थं [क्, ख्: * * * यतन्; ग्, घ्: तेन पायतन] च मन्त्रमज्ञातलक्षणम् । व्यक्तं वाप्यर्चनीयं च प्रार्थयेत्त (म) दनन्तरम्

** * * * * * * * yatanasthaṃ [k, kh: * * * yatan; g, gh: tena pāyatana] ca mantramajñātalakṣaṇam | vyaktaṃ vāpyarcanīyaṃ ca prārthayetta (ma) danantaram*

603

विभोः [क्, ख्: विभोः * * * बीजान्वितस्य च] प्रणमतेध्यक्षं ? स्वचिद्बीजान्वितस्य च । व्यक्ताव्यक्ता * * * * संज्ञस्य [क्, ख्: * * * मिन्द्रिय * * *] पिण्डमिन्द्रिय * * * *

*vibhoḥ [k, kh: vibhoḥ * * * bījānvitasya ca] praṇamatedhyakṣaṃ ? svacidbījānvitasya ca | vyaktāvyaktā * * * * saṃjñasya [k, kh: * * * mindriya * * *] piṇḍamindriya * * * **

604

स्थापयामि सतत्त्वांशैस्सन्धयित्वा यथाविधि । भेदरूपमभिन्नं [क्, ख्: मभिन्नं च कृपयात्माम् * * *] च * * * * यात्मांशुचयस्य च

*sthāpayāmi satattvāṃśaissandhayitvā yathāvidhi | bhedarūpamabhinnaṃ [k, kh: mabhinnaṃ ca kṛpayātmām * * ] ca * * * * yātmāṃśucayasya ca

605

सुकृतस्य [क्: * * * मन्यथा * * *; ख्: स्वे स्वे कृतस्य] च भोगार्थमन्यथा परमेश्वर । समुत्क्रान्तस्य [क्, ख्: स * * * कान्तस्य मे देहा * * *] मे देहात् स्थितं मारुतलक्षणम्

*sukṛtasya [k: * * * manyathā * * *; kh: sve sve kṛtasya] ca bhogārthamanyathā parameśvara | samutkrāntasya [k, kh: sa * * * kāntasya me dehā * * ] me dehāt sthitaṃ mārutalakṣaṇam

606

सदुःखायाभिलाषा च ? घनेन च समावृताः [ग्, घ्: समावृतम्] । जायते संभ्रमोपेता दीर्घ कालवदक्षया [ग्, घ्: कालवदाक्रिया]

saduḥkhāyābhilāṣā ca ? ghanena ca samāvṛtāḥ [g, gh: samāvṛtam] | jāyate saṃbhramopetā dīrgha kālavadakṣayā [g, gh: kālavadākriyā]

607

निष्क्रिया च तथा जन्तोर्वशा * * * स्य [ग्, घ्: वशानवशानकपुर] च । देहान्तरेण चाप्तेन शश्वत्कालान्तरेण वा

niṣkriyā ca tathā jantorvaśā * * * sya [g, gh: vaśānavaśānakapura] ca | dehāntareṇa cāptena śaśvatkālāntareṇa vā

608

सा स्थिता दुस्सहा घोर तत्त्वतो याति संक्षयम् । त्वत्प्रसादादतो नाथ शीघ्रमन्नं जलेन तु

sā sthitā dussahā ghora tattvato yāti saṃkṣayam | tvatprasādādato nātha śīghramannaṃ jalena tu

609

पिण्डमिन्द्रियसंज्ञं यन्निष्पाद्यं तन्निरामयम् । निस्सन्तान [ख्: निस्सन्तानस्सहं देहम्; ग्, घ्: विस्सन्तानस्वहं देहम्] स्त्वसंदेहं निराशः कर्मजालगः

piṇḍamindriyasaṃjñaṃ yanniṣpādyaṃ tannirāmayam | nissantāna [kh: nissantānassahaṃ deham; g, gh: vissantānasvahaṃ deham] stvasaṃdehaṃ nirāśaḥ karmajālagaḥ

610

अधिकृत्य [क्, ख्: अविकृत्य * * * करोमि तृणमात्मना] त्वमेवाद्य करोति ? त्राणमात्मना । पतितानां निराशानां नारकाणां परा गतिः

adhikṛtya [k, kh: avikṛtya * * * karomi tṛṇamātmanā] tvamevādya karoti ? trāṇamātmanā | patitānāṃ nirāśānāṃ nārakāṇāṃ parā gatiḥ

611

त्वमेव लुप्तपिण्डानां शश्वदुद्धरणक्षमः । यतस्त्वमे [क्, ख्: त्वमेवत * * * सनातन; ग्, घ्: त्वमेतत् शश्वच्च दत्यारग्य] (व) तत् शश्वद * * * * रभ्य सनातन

tvameva luptapiṇḍānāṃ śaśvaduddharaṇakṣamaḥ | yatastvame [k, kh: tvamevata * * * sanātana; g, gh: tvametat śaśvacca datyāragya] (va) tat śaśvada * * * * rabhya sanātana

612

निष्पत्तिदिनपर्यन्तं विघ्नजालं सवासनम् । मम मा यातु भगवन् कर्मसिद्धिर्ममास्तु वै

niṣpattidinaparyantaṃ vighnajālaṃ savāsanam | mama mā yātu bhagavan karmasiddhirmamāstu vai

613

एवमभ्यर्थयित्वाजं करमापूर्य वारिणा । कुर्यात्तच्छेषपूर्णं तु आसमाप्ति तु संयमम्

evamabhyarthayitvājaṃ karamāpūrya vāriṇā | kuryāttaccheṣapūrṇaṃ tu āsamāpti tu saṃyamam

614

लौकिकं व्यवहारं यद्धर्मकामार्थलक्षणम् । निरस्य पूर्ववत्सर्वं सावधानं ततो भवेत्

laukikaṃ vyavahāraṃ yaddharmakāmārthalakṣaṇam | nirasya pūrvavatsarvaṃ sāvadhānaṃ tato bhavet

615

ततोऽभिमतवृत्तौ तु कृत्वा देवार्चनं तु वै । तदग्रतो दक्षिणे वा [क्, ख्: वाचल * * * तर्पणम्] चलयिष्ये शि ? तर्पणम्

tato'bhimatavṛttau tu kṛtvā devārcanaṃ tu vai | tadagrato dakṣiṇe vā [k, kh: vācala * * * tarpaṇam] calayiṣye śi ? tarpaṇam

616

द्विजेन्द्रं सन्निवेश्याथ सर्वं कृत्वा यथाविधि । निर्विशङ्केन मनसा तद्वदेव धिया ततः

dvijendraṃ sanniveśyātha sarvaṃ kṛtvā yathāvidhi | nirviśaṅkena manasā tadvadeva dhiyā tataḥ

617

स्वगृहं * * * स्वचैतन्यं ध्यायेत् [क्, ख्: ध्यायेत् * * *] सान्निध्यमागतम् । स्मरेदेकं च निष्पापं प्रणवेनाप्तकालवत्

*svagṛhaṃ * * * svacaitanyaṃ dhyāyet [k, kh: dhyāyet * * ] sānnidhyamāgatam | smaredekaṃ ca niṣpāpaṃ praṇavenāptakālavat

618

गतावसं ? [ग्, घ्: गतासवम्] यत्संस्कारं यथा शास्त्रोदितं महत् । कृतभिक्षस्तु विहितमुक्तदीक्षं [ग्, घ्: कृतदीक्षं] तु वा चरेत्

gatāvasaṃ ? [g, gh: gatāsavam] yatsaṃskāraṃ yathā śāstroditaṃ mahat | kṛtabhikṣastu vihitamuktadīkṣaṃ [g, gh: kṛtadīkṣaṃ] tu vā caret

619

अस्थिसञ्चयमात्रं [क्, ख्: * * * कृत्वा] तु एवं कृत्वा यथाविधि । समाचरेत्ततः [ग्, घ्: स्रमाचरेन्नदीस्रानम्] स्नानं मान्त्रमब्जज तत्र वै

asthisañcayamātraṃ [k, kh: * * * kṛtvā] tu evaṃ kṛtvā yathāvidhi | samācarettataḥ [g, gh: sramācarennadīsrānam] snānaṃ māntramabjaja tatra vai

620

द्विजेन्द्रैः [क्, ख्: द्विजेन्द्रकृतदीक्षैस्तु] कृतदीक्षैस्तु ऋग्यजु स्सामसंगतैः [ग्, घ्: सामसंभवैः] । प्रधानमन्त्रैरब्लिङ्गैरुपस्नातो [ग्, घ्: जपस्नातो] भवेदथ

dvijendraiḥ [k, kh: dvijendrakṛtadīkṣaistu] kṛtadīkṣaistu ṛgyaju ssāmasaṃgataiḥ [g, gh: sāmasaṃbhavaiḥ] | pradhānamantrairabliṅgairupasnāto [g, gh: japasnāto] bhavedatha

621

द्वादशाक्षरपूर्वेभ्यो मध्यात्प्रागुक्तलक्षणम् । जपेदेकतमं मन्त्रं दीक्षितस्त्वेकमेव हि

dvādaśākṣarapūrvebhyo madhyātprāguktalakṣaṇam | japedekatamaṃ mantraṃ dīkṣitastvekameva hi

622

स्वमन्त्रादस्त्रमन्त्रैर्वा एवं स्नाने कृते पुनः । स्वमन्त्रं द्वादशार्णं वा ध्यायन् हृत्कमलान्तरे

svamantrādastramantrairvā evaṃ snāne kṛte punaḥ | svamantraṃ dvādaśārṇaṃ vā dhyāyan hṛtkamalāntare

623

तप्तकाञ्चनवर्णाभमुक्तमूर्ति * * * * मेव वा । मुहूर्तार्धं [क्, ख्: मुहूर्तार्धममूर्त वा] मुहूर्तं वा जपन्नास्ते ह्यनन्यधीः

taptakāñcanavarṇābhamuktamūrti * * * * meva vā | muhūrtārdhaṃ [k, kh: muhūrtārdhamamūrta vā] muhūrtaṃ vā japannāste hyananyadhīḥ

624

तेन कल्पाग्निकं विप्र आशौचं स्वकुलोद्भवम् । क्षयमेत्यभिसन्धानान्नराणामधिकारिणाम्

tena kalpāgnikaṃ vipra āśaucaṃ svakulodbhavam | kṣayametyabhisandhānānnarāṇāmadhikāriṇām

625

तत्वं [क्, ख्: * * * संभूतानां यथा ] मानसमन्येभ्यस्संभूतानां यथाक्रमम् । न पुनस्सर्वशक्तेर्वै संभूतानां सुखानले [ग्, घ्: स्वखानवे सुखावने]

tatvaṃ [k, kh: * * * saṃbhūtānāṃ yathā ] mānasamanyebhyassaṃbhūtānāṃ yathākramam | na punassarvaśaktervai saṃbhūtānāṃ sukhānale [g, gh: svakhānave sukhāvane]

626

तद्धा * * * * नां [ग्, घ्: द्याजितानां च सत् ज्ञानाम्] च तज्ज्ञानां द्विजानामधिकारिणाम् । एवं संशुद्धदेहस्तु अन्नं संसाद्य पूर्ववत्

taddhā * * * * nāṃ [g, gh: dyājitānāṃ ca sat jñānām] ca tajjñānāṃ dvijānāmadhikāriṇām | evaṃ saṃśuddhadehastu annaṃ saṃsādya pūrvavat

627

सभक्ष्यं व्यञ्जनोपेतं विभोर्यागार्थमेव च । तर्पणार्थं हि वै वह्नेः पिण्डनिर्वापणाय च

sabhakṣyaṃ vyañjanopetaṃ vibhoryāgārthameva ca | tarpaṇārthaṃ hi vai vahneḥ piṇḍanirvāpaṇāya ca

628

यथातिवाहिकं देहं द्वितीयं भूतविग्रहम् [ग्, घ्: भूतविग्रहे] । कर्मणा नाशमभ्येति दीक्षाद्येन च मोक्षिणाम्

yathātivāhikaṃ dehaṃ dvitīyaṃ bhūtavigraham [g, gh: bhūtavigrahe] | karmaṇā nāśamabhyeti dīkṣādyena ca mokṣiṇām

629

स्वयं [क्, ख्: * * * दिकेन यत्] संप्रति दत्वैवमादशाहादिकेन यत् । पुरस्तादुपकाराय कर्मणां देहमेति तत्

svayaṃ [k, kh: * * * dikena yat] saṃprati datvaivamādaśāhādikena yat | purastādupakārāya karmaṇāṃ dehameti tat

630

- - - - [क्: यम * * * रेणैव; ख्: यममान्यं द्विरेणैव; ग्: धर्मान्यद्विरैणैव; घ्: धर्मेणान्यद्विरेणैव] रेणैव भाविनां कमलोद्भव । दीर्घाभ्यासेन [क्, ख्: आचार्याभ्यसने * * * तहन्] कालेन सह कर्मचयं महत्

** * * * * * * * [k: yama * * * reṇaiva; kh: yamamānyaṃ dvireṇaiva; g: dharmānyadviraiṇaiva; gh: dharmeṇānyadvireṇaiva] reṇaiva bhāvināṃ kamalodbhava | dīrghābhyāsena [k, kh: ācāryābhyasane * * * tahan] kālena saha karmacayaṃ mahat*

631

शममायाति [क्, ख्: * * * शानाम्] वै नूनं मन्त्रेशानां प्रसादतः । पितृत्वापादनं तेन कर्मणा [क्, ख्: कर्मणा * * * लोचन; ग्, घ्: कर्मणाविमलोचन] विमलेन च

śamamāyāti [k, kh: * * * śānām] vai nūnaṃ mantreśānāṃ prasādataḥ | pitṛtvāpādanaṃ tena karmaṇā [k, kh: karmaṇā * * * locana; g, gh: karmaṇāvimalocana] vimalena ca

632

अस्माद्गुरुतरं [ग्, घ्: तस्माद्गुरु] चैव स्वयं संपादितं तु वा । आदशाहादिकं [क्, ख्: आदर्शगाहात् * * * सामुप] पुंसामुपकाराय वै भवेत्

asmādgurutaraṃ [g, gh: tasmādguru] caiva svayaṃ saṃpāditaṃ tu vā | ādaśāhādikaṃ [k, kh: ādarśagāhāt * * * sāmupa] puṃsāmupakārāya vai bhavet

633

नित्यमन्ते निवृत्ते तु स्वाराध्यं संयजेत्ततः । अभिसन्धाय मनसा स्वयं गुरुमुखेन वा

nityamante nivṛtte tu svārādhyaṃ saṃyajettataḥ | abhisandhāya manasā svayaṃ gurumukhena vā

634

कर्माधारं [क्: कर्म * * * वै भावि] हि वै भावि देहं श्राद्धच्छलेन तु । सन्धामीश्वरतत्त्वांगैर्देहभावात् [क्, ख्: सन्धायति स्वतत्वांशैः] पृथक्स्थितैः

karmādhāraṃ [k: karma * * * vai bhāvi] hi vai bhāvi dehaṃ śrāddhacchalena tu | sandhāmīśvaratattvāṃgairdehabhāvāt [k, kh: sandhāyati svatatvāṃśaiḥ] pṛthaksthitaiḥ

635

प्राग्वदिष्ट्वाथ मन्त्रेशं भोगैः संपूर्णलक्षणैः । सतिलाञ्जलिदानान्तैर्विधिवत्कमलोद्भव

prāgvadiṣṭvātha mantreśaṃ bhogaiḥ saṃpūrṇalakṣaṇaiḥ | satilāñjalidānāntairvidhivatkamalodbhava

636

पूर्वोक्तेन विधानेन भक्त्या सश्रद्धया ततः । एकाहं बहवो विप्राः पञ्चकालपरायणाः

pūrvoktena vidhānena bhaktyā saśraddhayā tataḥ | ekāhaṃ bahavo viprāḥ pañcakālaparāyaṇāḥ

637

सन्तर्प्यं भगवद्यागाद्यो हि वाञ्छति सम्पदम् । तस्मादुत्तरणे हेतुर्जीवितस्य मृतस्य वा

santarpyaṃ bhagavadyāgādyo hi vāñchati sampadam | tasmāduttaraṇe heturjīvitasya mṛtasya vā

638

न पश्यामि ऋते यागदेतस्मान्मन्त्रपूर्वकात् । प्रभवात्ययतत्त्वज्ञा [क्, ख्: प्रणवाव्यय] व्यामिश्राराधनोज्झिताः

na paśyāmi ṛte yāgadetasmānmantrapūrvakāt | prabhavātyayatattvajñā [k, kh: praṇavāvyaya] vyāmiśrārādhanojjhitāḥ

639

तेऽत्र [ग्, घ्: तत्र पात्रा] पात्रास्त्रयो ? नित्यं ज्ञानकर्मपरायणाः । मन्त्रप्रतिपरासक्ता इति कर्तव्याच्युतिः

te'tra [g, gh: tatra pātrā] pātrāstrayo ? nityaṃ jñānakarmaparāyaṇāḥ | mantrapratiparāsaktā iti kartavyācyutiḥ

640

भक्तिश्रद्धासमोपेता परमुत्तारणप्लवः । आस्तां तावदपापानामुपायत्वेन [क्, ख्: तावदवातानाम्] पौष्कर

bhaktiśraddhāsamopetā paramuttāraṇaplavaḥ | āstāṃ tāvadapāpānāmupāyatvena [k, kh: tāvadavātānām] pauṣkara

641

यागं ब्रह्ममयं शुद्धं प्रतिषिद्धं परैरपि । पतितत्वात्तु वै तेषां पिण्डदानं तिलोदकम्

yāgaṃ brahmamayaṃ śuddhaṃ pratiṣiddhaṃ parairapi | patitatvāttu vai teṣāṃ piṇḍadānaṃ tilodakam

642

नामसंकीर्तनं चैते प्रयान्ति [ग्, घ्: परियान्ति पराम्] परमां गतिम् । एकमुक्तं समुत्कृष्टमव्यापारं पराक्रमः ?

nāmasaṃkīrtanaṃ caite prayānti [g, gh: pariyānti parām] paramāṃ gatim | ekamuktaṃ samutkṛṣṭamavyāpāraṃ parākramaḥ ?

643

अधाराधानपूर्वं वा प्राजापत्यं समाचरेत् । सपिण्डीकरणान्तं तु आदशाहाद् द्विजोत्तम

adhārādhānapūrvaṃ vā prājāpatyaṃ samācaret | sapiṇḍīkaraṇāntaṃ tu ādaśāhād dvijottama

644

अग्नावग्रे तदन्तस्थे मन्त्रेशे तर्पिते सति । पिण्डनिर्वापणं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना ततः

agnāvagre tadantasthe mantreśe tarpite sati | piṇḍanirvāpaṇaṃ kuryātpūrvoktavidhinā tataḥ

645

विनिवेश्यासने विप्रमेकं शक्त्या बहूनपि । तर्पणीयानि विधिवत्तत्त्वसन्धानसिद्धये

viniveśyāsane vipramekaṃ śaktyā bahūnapi | tarpaṇīyāni vidhivattattvasandhānasiddhaye

646

भोजने फलमूलैस्तु भक्ष्यैरुच्चावचैस्तथा । पावनैर्विविधैः पानैर्लेह्यैः पेयैश्च चोष्यकैः

bhojane phalamūlaistu bhakṣyairuccāvacaistathā | pāvanairvividhaiḥ pānairlehyaiḥ peyaiśca coṣyakaiḥ

647

दक्षिणाभिस्तु ताम्बूलैर्वारिकुम्भसमन्वितैः । छत्रोपानहयानैस्तु दानैः काम्यैर्यथोचितैः

dakṣiṇābhistu tāmbūlairvārikumbhasamanvitaiḥ | chatropānahayānaistu dānaiḥ kāmyairyathocitaiḥ

648

प्रीतिमभ्येति वै येन समूहं भगवन्मयम् । ज्ञात्वा वा व्यवसायं यद्देशकालबलाबलम्

prītimabhyeti vai yena samūhaṃ bhagavanmayam | jñātvā vā vyavasāyaṃ yaddeśakālabalābalam

649

सह सत्पात्रलोभेन शीघ्रं यत्कर्तुमिच्छति । श्राद्धं दशाहपूर्वं वा पितृत्वापादानान्तिकम्

saha satpātralobhena śīghraṃ yatkartumicchati | śrāddhaṃ daśāhapūrvaṃ vā pitṛtvāpādānāntikam

650

अनेकदिवसोत्थं [ग्, घ्: अनेनादिवसोत्थं] तु सिद्धान्नेन विना द्विज । यथावदर्चनं कृत्वा पत्रपुष्पादिकैर्विभो ?

anekadivasotthaṃ [g, gh: anenādivasotthaṃ] tu siddhānnena vinā dvija | yathāvadarcanaṃ kṛtvā patrapuṣpādikairvibho ?

651

वह्नितर्पणनिष्ठं [क्, ख्: तर्पणनिष्कं] तु स्वार्थमुद्दिश्य वै पितॄन् । पात्रं मध्वाज्यसिक्तैस्तु संपूर्णं शालितण्डुलैः

vahnitarpaṇaniṣṭhaṃ [k, kh: tarpaṇaniṣkaṃ] tu svārthamuddiśya vai pitṝn | pātraṃ madhvājyasiktaistu saṃpūrṇaṃ śālitaṇḍulaiḥ

652

उपरिष्टाद्रसे मूर्तेः फलमूलैर्विभूषितम् । सोत्तरीयोपवीताढ्यं सर ? * * * * र्युतम्

upariṣṭādrase mūrteḥ phalamūlairvibhūṣitam | sottarīyopavītāḍhyaṃ sara ? * * * * ryutam

653

सस्य ? एकसमोपेतं वारिकुम्भसमन्वितम् । धूपदीपादिकैर्युक्तं पूजयित्वा निवेद्य च

sasya ? ekasamopetaṃ vārikumbhasamanvitam | dhūpadīpādikairyuktaṃ pūjayitvā nivedya ca

654

पित्रर्थं तु द्विजात्मार्थं ततो दद्यात्तिलोदकम् । एकमेव [क्, ख्: एवमेव * * * बहवस्तु] हि चै * * * * बहवस्तु वा

pitrarthaṃ tu dvijātmārthaṃ tato dadyāttilodakam | ekameva [k, kh: evameva * * * bahavastu] hi cai * * * * bahavastu vā

655

सिद्धान्नं सद्विजेन्द्राणां पूजित * * * * * * * * । प्रतिपाद्य क्रमेणैव पूजनीयं हि वै विभोः

siddhānnaṃ sadvijendrāṇāṃ pūjita * * * * * * * * | pratipādya krameṇaiva pūjanīyaṃ hi vai vibhoḥ

656

पिण्डं मध्वाज्यसिक्तैर्वा प्राग्वदापाद्य तण्डुलैः । अग्निगर्भगतस्याग्रे विभोर्दर्भसु * * * *

*piṇḍaṃ madhvājyasiktairvā prāgvadāpādya taṇḍulaiḥ | agnigarbhagatasyāgre vibhordarbhasu * * * **

657

- - - - त यथोक्तं तु स । * * * * ति प्राणेन्द्रियाणां तु [क्, ख्: णां तु * * *] यथावसरमत्र च

** * * * * * * * * * * ta yathoktaṃ tu sa | * * * * ti prāṇendriyāṇāṃ tu [k, kh: ṇāṃ tu * * ] yathāvasaramatra ca

658

गन्धानां पूर्ववत्कुर्यात् बुध्या च सुविशुद्धया । प्रेतोद्दिष्टेन विधिना * * * * * * * त्मनात्मना

gandhānāṃ pūrvavatkuryāt budhyā ca suviśuddhayā | pretoddiṣṭena vidhinā * * * * * * * tmanātmanā

659

विधिना मन्त्रपूर्वेण वत्सरं संप्रपूर्य च । प्रतिसंवत्सरं श्राद्धं यावज्जीवं समाचरेत्

vidhinā mantrapūrveṇa vatsaraṃ saṃprapūrya ca | pratisaṃvatsaraṃ śrāddhaṃ yāvajjīvaṃ samācaret

660

नानादानसमोपेतं भावश्राद्धविभूषितम् । यथोद्दिष्टेन मार्गेण किन्तु गोत्रसमन्विताः

nānādānasamopetaṃ bhāvaśrāddhavibhūṣitam | yathoddiṣṭena mārgeṇa kintu gotrasamanvitāḥ

661

मन्त्रान्ते विनियोक्तव्यास्समशब्दपुरस्सराः [ख्, ग्, घ्: मन्त्रान्ते विधयोक्तव्याः] । स्वयं ज्ञनाभिमानाख्यं मूर्तिं ध्यायेत् स्वकं द्विज

mantrānte viniyoktavyāssamaśabdapurassarāḥ [kh, g, gh: mantrānte vidhayoktavyāḥ] | svayaṃ jñanābhimānākhyaṃ mūrtiṃ dhyāyet svakaṃ dvija

662

अतश्शुद्धां ज्वलद्रूपां क्वचिदाकृतिलक्षणाम् । क्वचिद्गोलकरूपां च मध्याह्नादित्यसन्निभात्

ataśśuddhāṃ jvaladrūpāṃ kvacidākṛtilakṣaṇām | kvacidgolakarūpāṃ ca madhyāhnādityasannibhāt

663

क्वचिन्मन्दतराभां च तद्व्यापारवशेन तु । एवं समाप्य विधिवत् भगवद्यागपूर्वकम्

kvacinmandatarābhāṃ ca tadvyāpāravaśena tu | evaṃ samāpya vidhivat bhagavadyāgapūrvakam

664

विप्रतर्पणपर्यन्तमखिलं पूर्वचोदितम् । प्रा * * * * दन * * * * पिण्डाद्यैर्वह्न्यन्ते [ग्, घ्: प्रादोदनमपिण्डाद्यैः * * *] चोपसंहृतैः

*vipratarpaṇaparyantamakhilaṃ pūrvacoditam | prā * * * * dana * * * * piṇḍādyairvahnyante [g, gh: prādodanamapiṇḍādyaiḥ * * ] copasaṃhṛtaiḥ

665

बन्धुभिस्सह [क्, ख्: बुद्धिभिस्सह] चाश्नीयाद्दत्तशिष्टं द्विजोत्तम । प्राजापत्ये तु वै दिव्ये और्ध्वदैहिपूर्वके

bandhubhissaha [k, kh: buddhibhissaha] cāśnīyāddattaśiṣṭaṃ dvijottama | prājāpatye tu vai divye aurdhvadaihipūrvake

666

व्यापारेऽस्मिन् समन्त्रे तु सिद्धिरस्ति ? विदात्मनाम् । स्वयमात्मनि कतॄणां भावान्मन्त्रांश्च सा * * * *

*vyāpāre'smin samantre tu siddhirasti ? vidātmanām | svayamātmani katṝṇāṃ bhāvānmantrāṃśca sā * * * **

667

येन चोपरतस्याशु यथार्थत्वं प्रयाति च । तत्र * * * * * * * * कुर्यान्मन्त्रन्यस्तेन चाखिलम्

yena coparatasyāśu yathārthatvaṃ prayāti ca | tatra * * * * * * * * kuryānmantranyastena cākhilam

668

आपङ्तिसाधनात्कारि ? [क्, ख्: * * * ममलेक्षण] तृप्त्यन्तममलेक्षण । आचरेद्वचसा [क्, ख्: वचसा पूर्वम्] सर्वं मन्त्रोच्चारणपूर्वकम्

āpaṅtisādhanātkāri ? [k, kh: * * * mamalekṣaṇa] tṛptyantamamalekṣaṇa | ācaredvacasā [k, kh: vacasā pūrvam] sarvaṃ mantroccāraṇapūrvakam

669

गृहाणानय [क्, ख्: गृहाण * * * त्वेन] संयच्छ त्वेवमाद्यं हि यद्द्विज । मनसा भोजनान्तं तु व्यापारमखिलं स्मरेत्

gṛhāṇānaya [k, kh: gṛhāṇa * * * tvena] saṃyaccha tvevamādyaṃ hi yaddvija | manasā bhojanāntaṃ tu vyāpāramakhilaṃ smaret

670

प्रणवेनार्कचन्द्राग्निसमूहद्युतिसन्निभम् । संविशन्तं स्वयं मन्त्रमग्नौ तद्रूपलक्षणे

praṇavenārkacandrāgnisamūhadyutisannibham | saṃviśantaṃ svayaṃ mantramagnau tadrūpalakṣaṇe

671

परमात्मनि वा भिन्ने चातुरात्म्यं तु विद्धि तत् । कदम्बकुसुमाकारं सर्वशक्तिमलेपकम्

paramātmani vā bhinne cāturātmyaṃ tu viddhi tat | kadambakusumākāraṃ sarvaśaktimalepakam

672

इतीदमुक्तमब्जाक्ष जीवभावस्थितस्य च । पारत्रिकं विधानं तु मुखकल्पसमं महत्

itīdamuktamabjākṣa jīvabhāvasthitasya ca | pāratrikaṃ vidhānaṃ tu mukhakalpasamaṃ mahat

673

अत्र पूर्वोदितं विप्र उक्तानुक्तं तु चाखिलम् । भगवत्प्रीतिपर्यन्तं विज्ञातव्यं समाहितः

atra pūrvoditaṃ vipra uktānuktaṃ tu cākhilam | bhagavatprītiparyantaṃ vijñātavyaṃ samāhitaḥ

674

विधिनानेन यत्कुर्यात्पितृप्रेतमयं महत् । प्रीतये परतस्तस्य शुभां यच्छन्ति सन्ततिम्

vidhinānena yatkuryātpitṛpretamayaṃ mahat | prītaye paratastasya śubhāṃ yacchanti santatim

675

भावमन्त्रक्रियाद्रव्यैरसंपूर्णस्तु योगवत् । पठन् वै श्राद्धभोक्तॄणां श्राद्धाध्यायमिदं द्विज

bhāvamantrakriyādravyairasaṃpūrṇastu yogavat | paṭhan vai śrāddhabhoktṝṇāṃ śrāddhādhyāyamidaṃ dvija

676

समस्तं ह्यग्रतो भक्त्या पितॄणामनृणो भवेत् । किं पुनर्ब्रह्मसन्मत्त्रं मन्त्रकर्म महामते

samastaṃ hyagrato bhaktyā pitṝṇāmanṛṇo bhavet | kiṃ punarbrahmasanmattraṃ mantrakarma mahāmate

677

पौष्कर उवाच व * * * * पुण्येन [क्: * * * पुण्यो * * * भगवान्] भगवन् ब्रह्म * * * * * * * * । * * * * * * * * [क्, ख्: * * * स्तिसंशयः; ग्, घ्: मेऽत्रास्ति संशयः] * * * * * मे मूर्तं कथमत्रास्ति संशयः

pauṣkara uvāca va * * * * puṇyena [k: * * * puṇyo * * * bhagavān] bhagavan brahma * * * * * * * * | * * * * * * * * [k, kh: * * * stisaṃśayaḥ; g, gh: me'trāsti saṃśayaḥ] * * * * * me mūrtaṃ kathamatrāsti saṃśayaḥ

678

श्रीभगवानुवाच न तेषां व्रत * * * * सूर्यबिम्बं [ग्, घ्: न तेषां व्रत शुश्रावै] यथा विना ? । तथा भगवतो विष्णोर्मूर्तषाड्गुण्यविग्रान्

śrībhagavānuvāca na teṣāṃ vrata * * * * sūryabimbaṃ [g, gh: na teṣāṃ vrata śuśrāvai] yathā vinā ? | tathā bhagavato viṣṇormūrtaṣāḍguṇyavigrān

679

प्रकाश * * * * त पूर्व * * * * न्दर्माग्रा * * * * [ग्, घ्: * * * न्धरात्मना] । मा * * * * * * * * * * * * * * * [क्, ख्: मा * * * त्मना]

prakāśa * * * * ta pūrva * * * * ndarmāgrā * * * * [g, gh: * * * ndharātmanā] | mā * * * * * * * * * * * * * * * [k, kh: mā * * * tmanā]

680

व्यञ्जन्ति कमलोद्भूत त्वदन्येनैव सर्वदा । भेद एवं हि ? विभोश्चतुर्मूत्रेः परस्य च

vyañjanti kamalodbhūta tvadanyenaiva sarvadā | bheda evaṃ hi ? vibhoścaturmūtreḥ parasya ca

681

यत्तत्पिण्डाकृतानां [क्, ख्: कृतानां च * * * भिन्न] च रसानां भिन्नरूपिणाम् । * * * * परस्पर [क्, ख्: * * * * परस्पर * * * स्थितं द्विज] * * * * द्व्यापकत्वे स्थितं द्विज

yattatpiṇḍākṛtānāṃ [k, kh: kṛtānāṃ ca * * * bhinna] ca rasānāṃ bhinnarūpiṇām | * * * * paraspara [k, kh: * * * * paraspara * * * sthitaṃ dvija] * * * * dvyāpakatve sthitaṃ dvija

682

विभोस्सर्वेश्वरस्यैव सर्वस्सर्वासु शक्तिषु । वर्तन्ते च यथा * * * * * * * * * * *

*vibhossarveśvarasyaiva sarvassarvāsu śaktiṣu | vartante ca yathā * * * * * * * * * * **

683

(अत्र ग्रन्थपातः) * * * * * * * * * * रुपचर्यते । विश्वात्मा भगवान् विप्र वासुदेवस्सनातनः

(atra granthapātaḥ) * * * * * * * * * * rupacaryate | viśvātmā bhagavān vipra vāsudevassanātanaḥ

684

चिद्धनास्ताः पुनः सम्यगुमकाराय कर्मणि । * * * * * * * स्वरूपं व्यञ्जयन्ति च

ciddhanāstāḥ punaḥ samyagumakārāya karmaṇi | * * * * * * * svarūpaṃ vyañjayanti ca

685

- - - भावानां भाति संपूर्णलक्षणम् । पूर्णात्मनि पुनस्स (र्वे) र्वाः [ग्, घ्: * * * तो वर्णनामान्ते * * * रुपचर्यते] तथात्वेन च संस्थिताः

** * * * bhāvānāṃ bhāti saṃpūrṇalakṣaṇam | pūrṇātmani punassa (rve) rvāḥ [g, gh: * * * to varṇanāmānte * * * rupacaryate] tathātvena ca saṃsthitāḥ*

686

किन्तु कुर्वन्ति ताः कृत्याः कर्ता प * * * * रा । प्रकाशशक्त्या [क्, ख्: प्रका * * *] यां शक्ति * * * *स्य च

*kintu kurvanti tāḥ kṛtyāḥ kartā pa * * * * rā | prakāśaśaktyā [k, kh: prakā * * *] yāṃ śakti * * * sya ca

687

खचिता रश्मिजालेन यन्मध्यादेकमब्जज । प्रकटीकृतमात्मनमादितत्त्वेन वै सह

khacitā raśmijālena yanmadhyādekamabjaja | prakaṭīkṛtamātmanamāditattvena vai saha

688

समाधिसंविधानं च लाभे वा ध्यानकर्मणि । परमात्मा ससुद्भूत * * * * * * * * विभुः

samādhisaṃvidhānaṃ ca lābhe vā dhyānakarmaṇi | paramātmā sasudbhūta * * * * * * * * vibhuḥ

689

स्वप्रकाशांशमात्रेण अत एवानुमीयते । एवमाह्लादशक्तेर्वै लवमात्रं हि चन्द्रमाः

svaprakāśāṃśamātreṇa ata evānumīyate | evamāhlādaśaktervai lavamātraṃ hi candramāḥ

690

ज्ञातव्यमरविन्दाक्ष प्रीतस्य निधि ? मं परम् । * * * * क्ति परिज्ञेया तद्वदेव हि पावकः

jñātavyamaravindākṣa prītasya nidhi ? maṃ param | * * * * kti parijñeyā tadvadeva hi pāvakaḥ

691

जगत्यस्मिन् हि ये भावा अन्ये तदनुकारिणः । ज्ञानादयोऽपि लभ्यन्ते तेन शक्तिज (च) यांशजाः

jagatyasmin hi ye bhāvā anye tadanukāriṇaḥ | jñānādayo'pi labhyante tena śaktija (ca) yāṃśajāḥ

692

सर्वत्र भगवानेवं सामान्यत्वेन वर्तते । नेदं मायात्मकं रूपं जडशक्तिगुणैर्युतम्

sarvatra bhagavānevaṃ sāmānyatvena vartate | nedaṃ māyātmakaṃ rūpaṃ jaḍaśaktiguṇairyutam

693

भगवत्यब्जसंभूत त्वन्तर्ल्लीनं हि विद्यते । यतो विचार्यमाणं हि नित्यमच्युतभाविनाम्

bhagavatyabjasaṃbhūta tvantarllīnaṃ hi vidyate | yato vicāryamāṇaṃ hi nityamacyutabhāvinām

694

अभावभूमिमायाति स्वप्नदृष्टमिवेश्वरम् । मन्त्राः श्राद्धे समा ये च ये च दीक्षादिषूदिताः

abhāvabhūmimāyāti svapnadṛṣṭamiveśvaram | mantrāḥ śrāddhe samā ye ca ye ca dīkṣādiṣūditāḥ

695

व्यापारेष्वपि चान्येषु तऽप्येवं महिमान्वितम् । बुध्यैवं मन्त्रपूर्वं च सा (व्या)पारं शास्त्रचोदितम्

vyāpāreṣvapi cānyeṣu t'pyevaṃ mahimānvitam | budhyaivaṃ mantrapūrvaṃ ca sā (vyā)pāraṃ śāstracoditam

696

कृतिं (तं) ज्ञानात्मनाभ्येति ह्यचिरादेव कर्मणाम् । श्रोत्रियाणां द्विजेन्द्राणां त्वदर्थाश्रमवर्तिनाम्

kṛtiṃ (taṃ) jñānātmanābhyeti hyacirādeva karmaṇām | śrotriyāṇāṃ dvijendrāṇāṃ tvadarthāśramavartinām

697

यद्वद्भुक्ताद्ध ? वश्शूद्रात् न दोषो ज्ञानगौरवात् । एवं स्वभावदीप्तानां निर्मलानां सदैव हि

yadvadbhuktāddha ? vaśśūdrāt na doṣo jñānagauravāt | evaṃ svabhāvadīptānāṃ nirmalānāṃ sadaiva hi

698

ननैर्जातं ? न नैर्मल्यं ? भवेच्छूद्रपरिग्रहात् ? । यथैतदेव शूद्राणां * * * * ज्ञानगौरवात्

nanairjātaṃ ? na nairmalyaṃ ? bhavecchūdraparigrahāt ? | yathaitadeva śūdrāṇāṃ * * * * jñānagauravāt

699

अविरोधोऽस्ति सर्वत्र मन्त्राणां समयैस्सह । * * * * * * * * सर्वेषामत एव हि

avirodho'sti sarvatra mantrāṇāṃ samayaissaha | * * * * * * * * sarveṣāmata eva hi

700

त्रयीमयानां मन्त्राणां प्रवृत्तिफलदायिनाम् । अस्ति * * * * * * * ष्मान्तद्विजग्रहम्

trayīmayānāṃ mantrāṇāṃ pravṛttiphaladāyinām | asti * * * * * * * ṣmāntadvijagraham

701

अनिसर्गाद्विजश्रेष्ठ ब्रह्मतेजोविभासितम् । * * * * * * * * * * नामवस्थितम्

anisargādvijaśreṣṭha brahmatejovibhāsitam | * * * * * * * * * * nāmavasthitam

702

अनिषेकं [क्, ख्: अनिषेक * * * बोध्यम्] च संबुद्धं तेषां स वर्तते । उपकारत्वमेवास्ति * * * * परस्परम्

aniṣekaṃ [k, kh: aniṣeka * * * bodhyam] ca saṃbuddhaṃ teṣāṃ sa vartate | upakāratvamevāsti * * * * parasparam

703

द्विजेन्द्राणामृगादीनां [क्, ख्: -णां मृगेन्द्राणाम्] मन्त्राणां कमलोद्भव । एव * * * * नतरन्तं [क्, ख्: एव * * * क्रमात्] तु विश्रा * * * * क्रमात् क्रमात्

dvijendrāṇāmṛgādīnāṃ [k, kh: -ṇāṃ mṛgendrāṇām] mantrāṇāṃ kamalodbhava | eva * * * * natarantaṃ [k, kh: eva * * * kramāt] tu viśrā * * * * kramāt kramāt

704

संस्थितं च चतुर्थस्य शूद्रसंज्ञस्य पौष्कर । प्रभाकरं [क्, ख्: * * * ।] च वाहं च ? तैक्ष्यमध्ववशात्तु वै

saṃsthitaṃ ca caturthasya śūdrasaṃjñasya pauṣkara | prabhākaraṃ [k, kh: * * * |] ca vāhaṃ ca ? taikṣyamadhvavaśāttu vai

705

निवर्तन्ते तथा ब्रह्मन् तेजोवर्णत्रयं तथा । प्रतिषिद्धं [क्, ख्: * * * ।] यदर्थं वै * * * * * * * * * * *

*nivartante tathā brahman tejovarṇatrayaṃ tathā | pratiṣiddhaṃ [k, kh: * * * |] yadarthaṃ vai * * * * * * * * * * **

706

आधारस्तदृगादीनां मन्त्रणां मन एव हि । पवित्रता च या तेषां विद्धि [क्, ख्: तेषां वृद्धि] सर्वेश्वरी हि सा

ādhārastadṛgādīnāṃ mantraṇāṃ mana eva hi | pavitratā ca yā teṣāṃ viddhi [k, kh: teṣāṃ vṛddhi] sarveśvarī hi sā

707

- - - चक्र ? [क्, ख्: * * * न्निवृत्त] कास्तु वै मन्त्रास्तन्निवृत्तफलप्रदाः । संशयाविष्कृतानां च स्वाहा वौषड्वषट् तथा

** * * * cakra ? [k, kh: * * * nnivṛtta] kāstu vai mantrāstannivṛttaphalapradāḥ | saṃśayāviṣkṛtānāṃ ca svāhā vauṣaḍvaṣaṭ tathā*

708

प्रतिषिद्धं यदर्थं वै मया ते कथितं पुरा । पुरणैर्भगवन्मन्त्राः प्रणव * * * * * * *

*pratiṣiddhaṃ yadarthaṃ vai mayā te kathitaṃ purā | puraṇairbhagavanmantrāḥ praṇava * * * * * * **

709

सर्वज्ञवाचकास्ते वै सामान्या यद्यपि द्विज । मुखत्वेन च तत्रापि वर्तन्ते मखकर्मणि

sarvajñavācakāste vai sāmānyā yadyapi dvija | mukhatvena ca tatrāpi vartante makhakarmaṇi

710

येन दीप्तिकरत्वं च नोद्वहन्ति महामते । आदिदेवेन विभुना * * * * * * * * * *

*yena dīptikaratvaṃ ca nodvahanti mahāmate | ādidevena vibhunā * * * * * * * * * **

711

त्रिविधे शब्दराशौ तु त्रिविधा विकृतो जनः । अनन्ययाजिनो विप्रा मन्त्रसङ्घेऽञ्चलादिकेः ?

trividhe śabdarāśau tu trividhā vikṛto janaḥ | ananyayājino viprā mantrasaṅghe'ñcalādikeḥ ?

712

ऋग्यजुस्साम * * * * * * * * * * * व्यामिश्रयाजकाः । चत्वारो * * * * * * * बीजपिण्डपदादिके

ṛgyajussāma * * * * * * * * * * * vyāmiśrayājakāḥ | catvāro * * * * * * * bījapiṇḍapadādike

713

मन्त्रव्यूहे सुशुद्धे च रजोमोहान्वयोज्झिते । राजसानां हि मन्त्राणां तामसानां * * * *

*mantravyūhe suśuddhe ca rajomohānvayojjhite | rājasānāṃ hi mantrāṇāṃ tāmasānāṃ * * * **

714

- - - धिकृतास्सर्वे आत्मलाभार्थमेव हि । सुयन्त्रितेन वै नित्यं भक्तेन च विशेषतः

** * * * dhikṛtāssarve ātmalābhārthameva hi | suyantritena vai nityaṃ bhaktena ca viśeṣataḥ*

715

मन्त्रज्ञेन त्रयाणां च भाव्यं शूद्रेण सर्वदा । * * * * गाद्बलादीनां मन्त्राणां परमात्मनाम्

mantrajñena trayāṇāṃ ca bhāvyaṃ śūdreṇa sarvadā | * * * * gādbalādīnāṃ mantrāṇāṃ paramātmanām

716

- - - - कारिणां फलकैवल्यमब्जज । ऋग्यजुस्सामसंज्ञानां प्रयुक्तानां हि कर्मणि

** * * * * * * * kāriṇāṃ phalakaivalyamabjaja | ṛgyajussāmasaṃjñānāṃ prayuktānāṃ hi karmaṇi*

717

स्वर्गनिष्ठं हि चोत्कृष्टं सफलं साङ्गसां ? तथा । सिद्धसर्वज्ञमन्त्राणामणिमा * * * * * * * *

*svarganiṣṭhaṃ hi cotkṛṣṭaṃ saphalaṃ sāṅgasāṃ ? tathā | siddhasarvajñamantrāṇāmaṇimā * * * * * * * **

718

संयुक्तमपवर्गेणाप्रार्थितं [क्, ख्: * * * सप्तमवर्गेण] सर्वदैव हि । अत एव हि सामग्री निश्शेषाराधकस्य च

saṃyuktamapavargeṇāprārthitaṃ [k, kh: * * * saptamavargeṇa] sarvadaiva hi | ata eva hi sāmagrī niśśeṣārādhakasya ca

719

उपयुज्यति तत्सिध्यै फलं यस्याणिमादयः । भागेन सह सामग्ग्र्या * * * * पौष्किअर

upayujyati tatsidhyai phalaṃ yasyāṇimādayaḥ | bhāgena saha sāmaggryā * * * * pauṣkiara

720

साक्षात्करं हि यत्तस्य कैवल्यं शाश्वतं फलम् । राजसानां हि मन्त्राणां तामसानां महामते

sākṣātkaraṃ hi yattasya kaivalyaṃ śāśvataṃ phalam | rājasānāṃ hi mantrāṇāṃ tāmasānāṃ mahāmate

721

ईषद् [क्, ख्: एष दृष्ट] दृष्टफलोपेतमात्मसंस्कारमेव हि । जन्मोत्कर्षसमेतं च चित्तोत्कर्षफलप्रदम्

īṣad [k, kh: eṣa dṛṣṭa] dṛṣṭaphalopetamātmasaṃskārameva hi | janmotkarṣasametaṃ ca cittotkarṣaphalapradam

722

एषां प्रधानभूतं यत्फलमुक्तव्यपेक्षया । सात्विकानां हि मन्त्राणामेकदेशाश्रितं हि यत्

eṣāṃ pradhānabhūtaṃ yatphalamuktavyapekṣayā | sātvikānāṃ hi mantrāṇāmekadeśāśritaṃ hi yat

723

प्रत्ययार्थं हि मोक्षस्य सिद्धये संप्रकीर्तितम् । मशनामाकरोन्मन्त्राः ? तत्सिद्धिस्तत्क्रियावशात्

pratyayārthaṃ hi mokṣasya siddhaye saṃprakīrtitam | maśanāmākaronmantrāḥ ? tatsiddhistatkriyāvaśāt

724

क्रियाधिगम्यते शास्त्रात् * * * * * * * * । * * * * संशुद्धिसन्तोषभक्तिपूर्वात्तु संयमात्

kriyādhigamyate śāstrāt * * * * * * * * | * * * * saṃśuddhisantoṣabhaktipūrvāttu saṃyamāt

725

भवेत्तत्साधुसंपर्कात् * * * * * * * भोत् ? । सन्मन्त्राणां द्विजेन्द्राणां शाश्वतस्य च कर्मणः

bhavettatsādhusaṃparkāt * * * * * * * bhot ? | sanmantrāṇāṃ dvijendrāṇāṃ śāśvatasya ca karmaṇaḥ

726

क्वचित्त्रयस्य संयोग * * * * फलम् । क्वचिन्महत्ता मन्त्राणां फलनिष्ठा क्रिया द्विज

kvacittrayasya saṃyoga * * * * phalam | kvacinmahattā mantrāṇāṃ phalaniṣṭhā kriyā dvija

727

मुखस्वरूपा * * * * णान् स्थितान् । अधिकारं क्वचित्कर्तुं स्थितं मन्त्रवशात् द्विज

mukhasvarūpā * * * * ṇān sthitān | adhikāraṃ kvacitkartuṃ sthitaṃ mantravaśāt dvija

728

जन्मोत्कर्षक्रिया * * * * जायन्ते [ग्, घ्: जन्मोत्कर्षक्रमाद्येन] प्रत्ययैस्सह । ज्ञात्वैवं योजनं कार्यं भक्तानां सर्वदैव हि

janmotkarṣakriyā * * * * jāyante [g, gh: janmotkarṣakramādyena] pratyayaissaha | jñātvaivaṃ yojanaṃ kāryaṃ bhaktānāṃ sarvadaiva hi

787

मन्त्रव्यूहे तु विविधे ब्रह्मन् भोगापवर्गदे

mantravyūhe tu vividhe brahman bhogāpavargade

इति श्रीपाञ्चरात्रे श्रीपौष्करसंहितायां श्राद्धाख्यानो नाम सप्तविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre śrīpauṣkarasaṃhitāyāṃ śrāddhākhyāno nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ

(समुदितश्लोकसंख्या 729 ॥) अथ अष्टाविंशोऽध्यायः (अत्र ग्रन्थपात इव) [अस्मिन् अध्याये मूलभूतेषु मातृकाकोशेषु बहुधा त्रुटिः विपर्यासश्च ग्रन्थस्य दृश्यते बहुत्र प्रतिपाद्यावबोधोऽपि दुश्शकः] श्रीभगवानुवाच न वेदपाठसक्तानां न मोक्षक्रतुयाजिनाम् । न तपोभिरतानां च दानधर्मैकसेविनाम्

(samuditaślokasaṃkhyā 729 ||) atha aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ (atra granthapāta iva) [asmin adhyāye mūlabhūteṣu mātṛkākośeṣu bahudhā truṭiḥ viparyāsaśca granthasya dṛśyate bahutra pratipādyāvabodho'pi duśśakaḥ] śrībhagavānuvāca na vedapāṭhasaktānāṃ na mokṣakratuyājinām | na tapobhiratānāṃ ca dānadharmaikasevinām

अग्निहोत्रपराणां च सर्वेषां चैव पौष्कर । * * * * * * * * * * * * * *

*agnihotraparāṇāṃ ca sarveṣāṃ caiva pauṣkara | * * * * * * * * * * * * * **

महता चाग्निहोत्रेण त्वेवमुक्ता गरीयसी । तथा कथं न संसारदुःखशान्तिर्भवेन्नृणाम्

mahatā cāgnihotreṇa tvevamuktā garīyasī | tathā kathaṃ na saṃsāraduḥkhaśāntirbhavennṛṇām

(अत्र भूयान् ग्रन्थपातः) श्रीभगवानुवाच स्वर्गमार्गप्रदं चैव तथोत्कृष्टफलप्रदम् । केवलं चाग्निहोत्रं तु विप्राणां वेदवादिनाम्

(atra bhūyān granthapātaḥ) śrībhagavānuvāca svargamārgapradaṃ caiva tathotkṛṣṭaphalapradam | kevalaṃ cāgnihotraṃ tu viprāṇāṃ vedavādinām

ये पुनस्तु ततो ब्रह्मन् स्थिता तद्धर्मधर्मिणि । त * * * र्चने [ग्, घ्: तमार्चन] समाधौ तु जपकर्मणि यस्तुतौ ?

ye punastu tato brahman sthitā taddharmadharmiṇi | ta * * * rcane [g, gh: tamārcana] samādhau tu japakarmaṇi yastutau ?

तेषामुन्नतचित्तानां भगवत्कर्मवेदिनाम् । सन्तप * * * * भवनं सच्छास्त्रपरिशोधिनाम् [ग्, घ्: परिचोदिनाम्]

teṣāmunnatacittānāṃ bhagavatkarmavedinām | santapa * * * * bhavanaṃ sacchāstrapariśodhinām [g, gh: paricodinām]

गुग्गुल्वाद्यादिकैर्द्रव्यैः संपूर्णाहुतिभिस्सह । कृतं रहस्यमन्त्रैस्तु भवादुत्तारकं भवेत्

guggulvādyādikairdravyaiḥ saṃpūrṇāhutibhissaha | kṛtaṃ rahasyamantraistu bhavāduttārakaṃ bhavet

धिष्ण्या वैकङ्कती * * * * र्वैस्तु साधनैः । धनेन धर्मलब्धेन भक्त्या च श्रद्धयापि च

dhiṣṇyā vaikaṅkatī * * * * rvaistu sādhanaiḥ | dhanena dharmalabdhena bhaktyā ca śraddhayāpi ca

यथावदाहृते [क्, ख्: यथावाता * * *] वह्नौ नानायोन्युद्भवे तु वै । पुरा ते विधिना सम्यक्कुण्डं सं * * * *

*yathāvadāhṛte [k, kh: yathāvātā * * *] vahnau nānāyonyudbhave tu vai | purā te vidhinā samyakkuṇḍaṃ saṃ * * * **

798

अवतार्य च तन्मध्ये नानायोन्युत्थितं तु तत् । * * * * * * * * * * * *

*avatārya ca tanmadhye nānāyonyutthitaṃ tu tat | * * * * * * * * * * * **

(अत्र ग्रन्थपातः) पौष्कर उवाच योनयो भगवंश्चाग्नेः ज्ञान * * * * * * * । * * * * यथा * * * त्वत् प्रसादाद्धितकाम्यया

(atra granthapātaḥ) pauṣkara uvāca yonayo bhagavaṃścāgneḥ jñāna * * * * * * * | * * * * yathā * * * tvat prasādāddhitakāmyayā

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 6)

श्रीभगवानुवाच यौनिरग्नेर्द्विधा सौरिप्रभवा रत्नलक्षणा । तत्करादर्शसंयोगात् [क्, ख्: तत्करा * * * संयोगा] द्वितीया कमलोद्भव

śrībhagavānuvāca yauniragnerdvidhā sauriprabhavā ratnalakṣaṇā | tatkarādarśasaṃyogāt [k, kh: tatkarā * * * saṃyogā] dvitīyā kamalodbhava

- - - [ग्, घ्: * * * रित्वा * * * ञ्जन्म वह्ने] ज्जन्मवह्नेस्तु मध्यगम् । विविधारणियोनिस्तत्रै * * * * नैकलक्षणा

** * * * [g, gh: * * * ritvā * * * ñjanma vahne] jjanmavahnestu madhyagam | vividhāraṇiyonistatrai * * * * naikalakṣaṇā*

या मन्थनक्रमेणैव जगत्यस्मिन् व्यवस्थिता । * * * * * * * * वै परस्परनिघर्षणात्

yā manthanakrameṇaiva jagatyasmin vyavasthitā | * * * * * * * * vai parasparanigharṣaṇāt

- - - काण्डानामायता कमलोद्भव । कदाचित् * * * कैचकी यत्नवर्जिता

** * * * kāṇḍānāmāyatā kamalodbhava | kadācit * * * kaicakī yatnavarjitā*

त्रिप्रकारा तु पाषाणी तत्रैषद् केवलाब्जज । या समग्रशुभे गेवै ? परस्परनिघर्षणात्

triprakārā tu pāṣāṇī tatraiṣad kevalābjaja | yā samagraśubhe gevai ? parasparanigharṣaṇāt

- - - - लानां तु प्रज्वालयति पर्वतान् । सलोहचातकी ? चैव तर्जन्या भ्रंशलक्षणा

** * * * * * * * lānāṃ tu prajvālayati parvatān | salohacātakī ? caiva tarjanyā bhraṃśalakṣaṇā*

तृतीयावर्तयोः सम्यक् तामनं च परस्परम् । लोहपाषाणयोनीना * * * थैव च

tṛtīyāvartayoḥ samyak tāmanaṃ ca parasparam | lohapāṣāṇayonīnā * * * thaiva ca

- - - मध्यादयत्न * * * * द्वितीयं सर्वदा शुभम् । अष्टम * * * * पि संक्षिप्तमेकमन्थानलक्षणम्

** * * * madhyādayatna * * * * dvitīyaṃ sarvadā śubham | aṣṭama * * * * pi saṃkṣiptamekamanthānalakṣaṇam*

सन्ताडनं च * * * * * * न्न परं हि तम् । यद्रत्नत [क्, ख्: यदुक्तद्रत्नत्व * * * कुत्रापि] * * * * कुत्रापि कमलोद्भव

santāḍanaṃ ca * * * * * * nna paraṃ hi tam | yadratnata [k, kh: yaduktadratnatva * * * kutrāpi] * * * * kutrāpi kamalodbhava

प्रकृष्टमपि बोद्धव्यं काल * * * * । * * * * [क्, ख्: * * * विज्ञेया] लौकिकं विद्धि विज्ञेया साप्यनेकधा

prakṛṣṭamapi boddhavyaṃ kāla * * * * | * * * * [k, kh: * * * vijñeyā] laukikaṃ viddhi vijñeyā sāpyanekadhā

ज्वालाग्रात्तु कचालाच्च तद्भूतिमस्त * * * * [ग्, घ्: तद्भूमिमस्त * * * गनवितैस्संव्य] । * * * * * * * * * * तास्संव्यवस्थिताः

jvālāgrāttu kacālācca tadbhūtimasta * * * * [g, gh: tadbhūmimasta * * * ganavitaissaṃvya] | * * * * * * * * * * tāssaṃvyavasthitāḥ

आसां पञ्चविधं स्थानं * * * * न्तं [ग्, घ्: स्थानं पत्यान्तं ब्रा] ब्राह्मणादिकम् । * * * * * * * * [ग्, घ्: * * * पयो * * * स्वत्रव्यस्त्यब्ज] ब्जसंभव

āsāṃ pañcavidhaṃ sthānaṃ * * * * ntaṃ [g, gh: sthānaṃ patyāntaṃ brā] brāhmaṇādikam | * * * * * * * * [g, gh: * * * payo * * * svatravyastyabja] bjasaṃbhava

- - व्यक्तं [क्, ख्: * * * ] नयते चान्यदन्यस्ता ? * * * * । * * * * [क्, ख्: * * * नानाकर्मप्रसिद्ध्ये] चाददुष्टं च नानाकर्मप्रसिद्धये

** * * vyaktaṃ [k, kh: * * * ] nayate cānyadanyastā ? * * * * | * * * * [k, kh: * * * nānākarmaprasiddhye] cādaduṣṭaṃ ca nānākarmaprasiddhaye*

सदेव नानादेवैस्तु व्यक्तियुक्ता महामते । शक्तिर्गणशरैः [क्, ख्: * * * गरणशरैः] पूर्णा सामान्यव्याप * * * *

*sadeva nānādevaistu vyaktiyuktā mahāmate | śaktirgaṇaśaraiḥ [k, kh: * * * garaṇaśaraiḥ] pūrṇā sāmānyavyāpa * * * **

शक्तिभावेन वै तस्मादाहर्तव्यं च पावकम् । यथा गृही तथा * * * * विरोधे [ग्, घ्: तथा तृभ्यां विरोधे] नोपद्यते

śaktibhāvena vai tasmādāhartavyaṃ ca pāvakam | yathā gṛhī tathā * * * * virodhe [g, gh: tathā tṛbhyāṃ virodhe] nopadyate

तस्मात्सर्वपदार्थानामादेशा ? शक्तिरब्जज । * * * शषणं [क्, ख्: * * * वह्निकार्ये] तु वै वह्नेर्वह्निकार्ये ह्युपस्थिते

tasmātsarvapadārthānāmādeśā ? śaktirabjaja | * * * śaṣaṇaṃ [k, kh: * * * vahnikārye] tu vai vahnervahnikārye hyupasthite

चतुष्प्रकार एवैव गीयते सप्तधा पुनः । कथा कमलसंभूत तवेदानीं निगद्यते

catuṣprakāra evaiva gīyate saptadhā punaḥ | kathā kamalasaṃbhūta tavedānīṃ nigadyate

याक्षी च पार्थिवी सौरी शैखी भ्राष्ट्री तथैव च । कापाली कमलोद्भूत खतन्त्राग्निश्च तं विना

yākṣī ca pārthivī saurī śaikhī bhrāṣṭrī tathaiva ca | kāpālī kamalodbhūta khatantrāgniśca taṃ vinā

स्थितिरासां द्विधा विप्र पुनरेव निगद्यते । निर्बीजाख्या सबीजा च निर्बीजा तावदुच्यते

sthitirāsāṃ dvidhā vipra punareva nigadyate | nirbījākhyā sabījā ca nirbījā tāvaducyate

भवनी द्विप्रकारा च तत्स्थानाख्या च वै (कै) चकी । सलो * * * * चैव पात्राणि केवलाश्ममयी तथा

bhavanī dviprakārā ca tatsthānākhyā ca vai (kai) cakī | salo * * * * caiva pātrāṇi kevalāśmamayī tathā

न्र्बीजेयं समाख्याता सबीजा च निगद्यते । शैखी भ्राष्ट्री च कापाली स्वतन्त्रानललक्षणा

nrbījeyaṃ samākhyātā sabījā ca nigadyate | śaikhī bhrāṣṭrī ca kāpālī svatantrānalalakṣaṇā

होता संयोजनी [क्, ग्, घ्: संयोजनीती च] चैव यदुक्तं ते मयाब्जज । अविशेषा [क्, ख्: अविशेषासु मनसा] सुसामान्या सर्वेषां चैव सर्वदा

hotā saṃyojanī [k, g, gh: saṃyojanītī ca] caiva yaduktaṃ te mayābjaja | aviśeṣā [k, kh: aviśeṣāsu manasā] susāmānyā sarveṣāṃ caiva sarvadā

यद्यप्यब्जसमुद्भूत तथावग * * * * शृणु [ग्, घ्: तथावगततं शृणु] । * * * * [ग्, घ्: यविशेषनाना] नीनामाश्रमाणां स्थितं क्रमात्

yadyapyabjasamudbhūta tathāvaga * * * * śṛṇu [g, gh: tathāvagatataṃ śṛṇu] | * * * * [g, gh: yaviśeṣanānā] nīnāmāśramāṇāṃ sthitaṃ kramāt

विहिता ब्रह्मचारीणां लोहपाषाणलक्षणा । आधानाख्या [क्, ख्: अर्थानाख्या] गृहस्थानां कैचकी वनवासिनाम्

vihitā brahmacārīṇāṃ lohapāṣāṇalakṣaṇā | ādhānākhyā [k, kh: arthānākhyā] gṛhasthānāṃ kaicakī vanavāsinām

सावित्री च यतीनां [क्, ख्: सावित्री च यदुक्तीनाम्] वै त्वाराधन * * * * । * * * * षट्कर्मसक्तानां वाकीमन्यानलक्षणा ?

sāvitrī ca yatīnāṃ [k, kh: sāvitrī ca yaduktīnām] vai tvārādhana * * * * | * * * * ṣaṭkarmasaktānāṃ vākīmanyānalakṣaṇā ?

विहिता नयने ब्रह्नेररणीनां परस्य च । नृपस्य तदनुज्ञाता सामान्यान्नाभसी द्विधा

vihitā nayane brahneraraṇīnāṃ parasya ca | nṛpasya tadanujñātā sāmānyānnābhasī dvidhā

तद्वयं तदनुज्ञानं त्रितय * * * * * * * * । सीमम्तं वैश्यजातेर्वै त्रयमेतच्च रा * * * * * * *

*tadvayaṃ tadanujñānaṃ tritaya * * * * * * * * | sīmamtaṃ vaiśyajātervai trayametacca rā * * * * * * **

शूद्रस्य क्रमसिद्ध्यर्थं विशेषात्तदनुज्ञया । द्विजेन्द्रस्य द्विजे * * * * * * *

*śūdrasya kramasiddhyarthaṃ viśeṣāttadanujñayā | dvijendrasya dvije * * * * * * **

- - - - दशास्तु वै । द्वितीया चैव शूद्रस्य स * * * * दन्यस्य [ग्, घ्: सन्यादन्यस्य] पौष्कर

** * * * * * * * * * * daśāstu vai | dvitīyā caiva śūdrasya sa * * * * danyasya [g, gh: sanyādanyasya] pauṣkara*

आपत्काले तु नान्यस्य यच्छेच्छूद्रस्य वान्य * * * * । * * * * * * * * * * * * * * *

*āpatkāle tu nānyasya yacchecchūdrasya vānya * * * * | * * * * * * * * * * * * * * **

(अत्र कोशचतुष्टयेऽपि ग्रन्थपातः) * * * * * * * * * * चो विरोधकृत् । * * * * तथान * * * * मेतन्मुख्यमतः परम्

(atra kośacatuṣṭaye'pi granthapātaḥ) * * * * * * * * * * co virodhakṛt | * * * * tathāna * * * * metanmukhyamataḥ param

तम्मुख्य * * * * व्युत्क्रमं चाल्पसिद्धिदम् । फलभेदेन सर्वेषां विहिता योनयोऽखिलाः

tammukhya * * * * vyutkramaṃ cālpasiddhidam | phalabhedena sarveṣāṃ vihitā yonayo'khilāḥ

एकादशाब्जसंभूत यथा तदवधारय । रत्नजा [क्, ख्: * * *] भूमिकामानां कांसी तेजोऽर्त्थिनां तु वै ?

*ekādaśābjasaṃbhūta yathā tadavadhāraya | ratnajā [k, kh: * * ] bhūmikāmānāṃ kāṃsī tejo'rtthināṃ tu vai ?

गोप * * * * यच्छत्यरणिलक्षणा । विज्ञेया [क्, ख्: विज्ञे * * * योनिः] कैचकी योनिः सुखसौभाग्यपुष्टिदा

gopa * * * * yacchatyaraṇilakṣaṇā | vijñeyā [k, kh: vijñe * * * yoniḥ] kaicakī yoniḥ sukhasaubhāgyapuṣṭidā

बुद्धिवीर्यप्रदा [क्, ख्: बुद्धि * * * ख्या] भूमिः * * * * ख्या [ग्, घ्: भूयाख्या ?] शत्रुनाशिनी । कीर्तिता लोहपाषाणशोभिनी योनिरब्जज

buddhivīryapradā [k, kh: buddhi * * * khyā] bhūmiḥ * * * * khyā [g, gh: bhūyākhyā ?] śatrunāśinī | kīrtitā lohapāṣāṇaśobhinī yonirabjaja

धर्म * * * * शैखी भ्राष्ट्री भूमिप्रदा तु वै । संवेदयोनिः कापाली स्थानवृद्धिकराब्जज

dharma * * * * śaikhī bhrāṣṭrī bhūmipradā tu vai | saṃvedayoniḥ kāpālī sthānavṛddhikarābjaja

रोगोपशान्तिकामानां योनिर्भूतकरी शुभा । चतुर्णामाश्रमाणां च मनुकल्पे पु * * * *

*rogopaśāntikāmānāṃ yonirbhūtakarī śubhā | caturṇāmāśramāṇāṃ ca manukalpe pu * * * **

अण्डभा? न्नविरोधोऽस्ति त्वन्योन्यहरणे सति । सर्वेषां योनयः सर्वा इच्छाकाले ह्युपस्थितौ (ते)

aṇḍabhā? nnavirodho'sti tvanyonyaharaṇe sati | sarveṣāṃ yonayaḥ sarvā icchākāle hyupasthitau (te)

मन्त्राराधनसक्तानामविरुद्धास्सदैव हि । याव * * * * वाधिकं काले माभूतं यत्पुराद्विज

mantrārādhanasaktānāmaviruddhāssadaiva hi | yāva * * * * vādhikaṃ kāle mābhūtaṃ yatpurādvija

प्रमादानुपशान्तश्चे ? द्योनिरत्याहयेत् [योनिरन्या * * * इति स्यात्] पुनः । न बलादुपरोधाच्च संग्रहस्थस्य नार्चयात्

pramādānupaśāntaśce ? dyoniratyāhayet [yoniranyā * * * iti syāt] punaḥ | na balāduparodhācca saṃgrahasthasya nārcayāt

संगृहीतस्य वै भूयः प्रायश्चित्तं समाचरेत् । सविशेषं प्रकाशे तु ह्यप्रकाशौ तु चान्यथा

saṃgṛhītasya vai bhūyaḥ prāyaścittaṃ samācaret | saviśeṣaṃ prakāśe tu hyaprakāśau tu cānyathā

इति श्रीपञ्चरात्रे पौष्करसंहितायां हुताशनयोनिविभागो नाम अष्टाविंशोऽध्यायः

iti śrīpañcarātre pauṣkarasaṃhitāyāṃ hutāśanayonivibhāgo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

(समुदित श्लोकसंख्या 51) अथ एकोनत्रिंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच प्राजापत्ये दैशिकीये [क्: दैशिकीये * * * कर] सैषोत्थकरसंमिते । क्षेत्रं [क्, ख्: क्षेत्रं कामं नयेत्] क्रमान्नयेद् वृद्धिं तावदेकैकमङ्गुलम्

(samudita ślokasaṃkhyā 51) atha ekonatriṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca prājāpatye daiśikīye [k: daiśikīye * * * kara] saiṣotthakarasaṃmite | kṣetraṃ [k, kh: kṣetraṃ kāmaṃ nayet] kramānnayed vṛddhiṃ tāvadekaikamaṅgulam

यावदष्टकरं क्षेत्रं धिष्ण्यार्थमुपजायते । एवं स्यान्मानभावेन त्वेकाशीत्यधिकं शतम्

yāvadaṣṭakaraṃ kṣetraṃ dhiṣṇyārthamupajāyate | evaṃ syānmānabhāvena tvekāśītyadhikaṃ śatam

कुण्डानां सर्व * * * * * * * * । जायतेऽष्टगुणं संख्या त्वष्टदिक्संस्थिता शुभा

kuṇḍānāṃ sarva * * * * * * * * | jāyate'ṣṭaguṇaṃ saṃkhyā tvaṣṭadiksaṃsthitā śubhā

चतुरश्रादिभेदोत्था काम्यानां कर्मणां द्विज । * * * * प्रकारेण क्षेत्रसाम्येन वै सति

caturaśrādibhedotthā kāmyānāṃ karmaṇāṃ dvija | * * * * prakāreṇa kṣetrasāmyena vai sati

सद्रत्नमालाश्रीवत्समुकुटाङ्गदलक्षणाः । शङ्खचक्रगदापद्मशार्ङ्गनानाशरोपमाः

sadratnamālāśrīvatsamukuṭāṅgadalakṣaṇāḥ | śaṅkhacakragadāpadmaśārṅganānāśaropamāḥ

सर्वे सपीठा विहिताश्चतुस्त्रिद्व्येकमेखलाः । चक्रपद्मगदाशङ्खसमस्तव्यस्तलाञ्छिताः

sarve sapīṭhā vihitāścatustridvyekamekhalāḥ | cakrapadmagadāśaṅkhasamastavyastalāñchitāḥ

तथाष्टयोनिनिर्वाहैः स्वैरङ्गैरुचिरोत्थिताः [क्, ख्: खरगै] । प्रत्येकस्वस्व कव्यासद्विद्विद्वादशसंख्यया [क्, ख्: * * * व्यास * * * दश]

tathāṣṭayoninirvāhaiḥ svairaṅgairucirotthitāḥ [k, kh: kharagai] | pratyekasvasva kavyāsadvidvidvādaśasaṃkhyayā [k, kh: * * * vyāsa * * * daśa]

भागं तमङ्गुलं विद्धि सर्वावयवसिद्धये । नानाखातवशाच्चैव सर्वेषां पुनरेव हि

bhāgaṃ tamaṅgulaṃ viddhi sarvāvayavasiddhaye | nānākhātavaśāccaiva sarveṣāṃ punareva hi

अप्रकाशप्रकाशाख्यं भेदं तु विविधं स्मृतम् । सद्भोगलक्षणं बन्धमनन्तफलमर्थिनाम्

aprakāśaprakāśākhyaṃ bhedaṃ tu vividhaṃ smṛtam | sadbhogalakṣaṇaṃ bandhamanantaphalamarthinām

- - - [ग्, घ्: साःप्रयन्ती व्यासखातास्समा हि यौ ?] व्यासखातास्समा हि या । संप्रपच्छति कामानां संपदं परमेश्वरः ? [ग्, घ्: सत्पदं परमेश्वरम्]

** * * * [g, gh: sāḥprayantī vyāsakhātāssamā hi yau ?] vyāsakhātāssamā hi yā | saṃprapacchati kāmānāṃ saṃpadaṃ parameśvaraḥ ? [g, gh: satpadaṃ parameśvaram]*

प्रकाशिलक्षणन्याये तेषां खातो महामते । * * * * [ग्, घ्: व्यासार्धादसंवोपा] * * * * क्षया

prakāśilakṣaṇanyāye teṣāṃ khāto mahāmate | * * * * [g, gh: vyāsārdhādasaṃvopā] * * * * kṣayā

आद्वादशाङ्गुला कुण्डाः करान्ते ये त्रयोदश । सर्वाकृतिधराश्चैव जङ्गमा मेखलोज्झिताः

ādvādaśāṅgulā kuṇḍāḥ karānte ye trayodaśa | sarvākṛtidharāścaiva jaṅgamā mekhalojjhitāḥ

अनुकल्पे तु विहिता [क्, ख्: पिहिता * * * मन्त्र] जङ्गमा मन्त्रतर्पणे । एवं द्विहस्तपर्यन्ताः महालक्षणलक्षिताः

anukalpe tu vihitā [k, kh: pihitā * * * mantra] jaṅgamā mantratarpaṇe | evaṃ dvihastaparyantāḥ mahālakṣaṇalakṣitāḥ

भूमावुल्लिख्य संपूर्य धान्यैर्बीजैर्मृदा तु वा । सामग्रीविरहाद्वापि [क्, ख्: * * * शश्वत्कर्म] शश्वत्कर्मसमाप्तये

bhūmāvullikhya saṃpūrya dhānyairbījairmṛdā tu vā | sāmagrīvirahādvāpi [k, kh: * * * śaśvatkarma] śaśvatkarmasamāptaye

अनुकल्पानुकल्पे तु नित्यमेवाविरोधकृत् । त्वगन्वितैस्समैः [क्: अ * * * न्वितैः] पूर्णैः सरसैस्सरलैः [ख्: सरलैस्सरसैः] स्थिरैः

anukalpānukalpe tu nityamevāvirodhakṛt | tvaganvitaissamaiḥ [k: a * * * nvitaiḥ] pūrṇaiḥ sarasaissaralaiḥ [kh: saralaissarasaiḥ] sthiraiḥ

दलीकृतैस्तु * * * * । * * * * काष्ठैः * * * * कार्यात्र वै पुरी

dalīkṛtaistu * * * * | * * * * kāṣṭhaiḥ * * * * kāryātra vai purī

द्वादशाङ्गुलपूर्वाणां धातूत्थानामपि [ग्, घ्: वातोत्थानाम्] द्विज । विधेया हव्यपूरित्वे चलानामेवमेव हि

dvādaśāṅgulapūrvāṇāṃ dhātūtthānāmapi [g, gh: vātotthānām] dvija | vidheyā havyapūritve calānāmevameva hi

नाकुण्डं हवनं यस्मात्सिद्धिकृन्मन्त्रयाजिनाम् । तस्मात्कुण्डं सदा कार्यं सौत्रं वा जङ्गमं स्थिरम्

nākuṇḍaṃ havanaṃ yasmātsiddhikṛnmantrayājinām | tasmātkuṇḍaṃ sadā kāryaṃ sautraṃ vā jaṅgamaṃ sthiram

हव्यभूमेर्विशेषाच्च [क्, ख्: विशेषाच्च * * *] पीते तु द्विगुणोच्छ्रिते तत्तद्द्विचतुरश्रं तु व्यष्टाश्रं [क्, ख्, ग्, घ्: व्यष्टाग्रं परि] परिमण्डलम्

*havyabhūmerviśeṣācca [k, kh: viśeṣācca * * ] pīte tu dviguṇocchrite tattaddvicaturaśraṃ tu vyaṣṭāśraṃ [k, kh, g, gh: vyaṣṭāgraṃ pari] parimaṇḍalam

- - - षष्ठांशद्विषट्कांशेन चोन्नतम् । आपाद्य खातमानं प्राग्यथाभिमतमुच्छ्रितम्

** * * * ṣaṣṭhāṃśadviṣaṭkāṃśena connatam | āpādya khātamānaṃ prāgyathābhimatamucchritam*

इष्टकाभिरपक्वाभिः पक्वाभिर्वा यथारुचि । * * * * * * * * [ग्, घ्: यकेनांकुल * * * दुष्टं हितमन्यदा] हितम्न्यदा

iṣṭakābhirapakvābhiḥ pakvābhirvā yathāruci | * * * * * * * * [g, gh: yakenāṃkula * * * duṣṭaṃ hitamanyadā] hitamnyadā

कुर्याद्वाथ समास्तुल्या तेष्वंशं * * * * स्यतः क्षितः । द्व्यङ्गुलेनाधिकं जातं वासाद्वासां [ग्, घ्: वासाच्चासाम्] यथा भवेत्

kuryādvātha samāstulyā teṣvaṃśaṃ * * * * syataḥ kṣitaḥ | dvyaṅgulenādhikaṃ jātaṃ vāsādvāsāṃ [g, gh: vāsāccāsām] yathā bhavet

प्राङ्मेखलाननाद्देशाद्दत्तद्वा पत्तदु * * * * । * * * * दुप्रेमा * * * वनेः पुरा

prāṅmekhalānanāddeśāddattadvā pattadu * * * * | * * * * dupremā * * * vaneḥ purā

त्रिभागोनमथार्धं च नेमिमानसितात्मना । कुण्डानां तत्त्वतो मानादवस्थानं द्वादशानां महामते

tribhāgonamathārdhaṃ ca nemimānasitātmanā | kuṇḍānāṃ tattvato mānādavasthānaṃ dvādaśānāṃ mahāmate

द्वादशाङ्गुलनिष्ठानां द्वादाशानां कदाचन । संविभज्य चतुर्धात्र त्रिधा वामललोचन

dvādaśāṅgulaniṣṭhānāṃ dvādāśānāṃ kadācana | saṃvibhajya caturdhātra tridhā vāmalalocana

तन्मानमथ नेमीनामुच्छ्रिता विस्तृतेरपि । तत्समा सर्वदा योनेर्येण पृष्ठततः कृते

tanmānamatha nemīnāmucchritā vistṛterapi | tatsamā sarvadā yoneryeṇa pṛṣṭhatataḥ kṛte

किन्तु द्व्यङ्गुलमानेन प्रोन्नता पृष्ठतो वधेः । ह्रासयेदनुपातेन त्वंतु नेम्य * * * * क्रमात्

kintu dvyaṅgulamānena pronnatā pṛṣṭhato vadheḥ | hrāsayedanupātena tvaṃtu nemya * * * * kramāt

खाङ्गुलांश्च तृतीयांशादुल्बणत्वेन सर्वदा । विस्तृता मेखलामानात् पादोनात् कमलाद्भव

khāṅgulāṃśca tṛtīyāṃśādulbaṇatvena sarvadā | vistṛtā mekhalāmānāt pādonāt kamalādbhava

विधेयाथ त्रिभागेन तदग्रं संप्रसार्य च । * * * * * * * * * * द्य मेखला

vidheyātha tribhāgena tadagraṃ saṃprasārya ca | * * * * * * * * * * dya mekhalā

- - - - बिम्बप्राणप्रणालवत् । तं योनिं वृद्धिनिर्वाहं कोष्ठानिष्ठाविधिं क्रमात्

** * * * * * * * bimbaprāṇapraṇālavat | taṃ yoniṃ vṛddhinirvāhaṃ koṣṭhāniṣṭhāvidhiṃ kramāt*

समापाद्यानुपातेन समं श्लक्ष्णं गजोष्ठवत् । समाश्रित्य स्वकं ? मूर्तिं विचित्रां गुणलक्षणाम्

samāpādyānupātena samaṃ ślakṣṇaṃ gajoṣṭhavat | samāśritya svakaṃ ? mūrtiṃ vicitrāṃ guṇalakṣaṇām

निर्वहन्ति निशं बोधप्रवाहेना * * * * नादिना [ग्, घ्: प्रवाहेनां खनादिना] । पुंसमुद्रे त्वगाधे तु स * * * * क्षालनाश्रये [ग्, घ्: सदम्यक्षानलाः]

nirvahanti niśaṃ bodhapravāhenā * * * * nādinā [g, gh: pravāhenāṃ khanādinā] | puṃsamudre tvagādhe tu sa * * * * kṣālanāśraye [g, gh: sadamyakṣānalāḥ]

निशम्य [क्, ख्: गलितम्] योनिं * * * * व्योम्नि रज * * * * । द्वाभ्यां गुणाभ्यां तमसो द्विनेमिविनित्ततात्

niśamya [k, kh: galitam] yoniṃ * * * * vyomni raja * * * * | dvābhyāṃ guṇābhyāṃ tamaso dvinemivinittatāt

गुणस्याभिभवादेव * * * कं वत्सत्वमेखलम् । यदमूर्तं परं ब्रह्म तद्विद्धि नभसो गतम्

guṇasyābhibhavādeva * * * kaṃ vatsatvamekhalam | yadamūrtaṃ paraṃ brahma tadviddhi nabhaso gatam

सचतुर्मेखले धिष्ण्ये मेखलासु चतसृषु । चतुरात्मानमव्यक्तं तत्र प्राक् परिधेः स्वयम्

sacaturmekhale dhiṣṇye mekhalāsu catasṛṣu | caturātmānamavyaktaṃ tatra prāk paridheḥ svayam

समस्संपूर्णमूर्तीनां ममा * * * मोक्षजम् [ग्, घ्: ममान्ययमोक्षजम्] । गुणद्वयद्वयात्मानमच्युताद्यं क्रमात् त्रयम्

samassaṃpūrṇamūrtīnāṃ mamā * * * mokṣajam [g, gh: mamānyayamokṣajam] | guṇadvayadvayātmānamacyutādyaṃ kramāt trayam

- - - [ग्, घ्: द्वा * * * व्यूहाद्विद्धि * * *] सा योनिः सर्वकर्मणाम् । यत्प्रवाहाश्रितं कर्म ब्रह्मण्येकात्मतां व्रजेत्

** * * * [g, gh: dvā * * * vyūhādviddhi * * ] sā yoniḥ sarvakarmaṇām | yatpravāhāśritaṃ karma brahmaṇyekātmatāṃ vrajet

विस्तीर्णानन्तयोनीनां दूरतो वन ? मूर्तिनाम् । कुण्डनामितिमारी ? [क्: कुण्डलानाममि * * * * * * * * पूर्ववत् । विधेया वितताङ्गी सुस्थिरवर्ति * * * * * * * * । * * * * * * * दर्भेण * * * * * * * * * * । योनिश्चलरतोऽन्येषामुद्यताना * * * * * * * । * ** * * * * वितता कार्या सुस्थिता दर्पणोदरा । सङ्कोचः कुण्डनेमीनामनुकाले त्वतः शृनु । चतुर्भागा तुषा ? विप्रह्युत्तमादिव्यपेक्षया । करा * * * * * * * ह्यङ्गुलैः पञ्चभिर्विना । सततप्यासमानानां नानाकारवदात्मनाम् । विस्तारायामतुल्यां च * * * * * * * । * * * * * * * * * * मेकैकमङ्गुलानन ? । बन्धयेद्विकलान्येति साक्षि * * * * * * * । तुङ्गद्व * * * * * * * * * * * * * * । द्विहस्तमूर्धतोऽन्येषां तत्समं तु भवेच्छतम् । एवं विचार्य च पुरा देशकालवशादिकम् । स्वसामर्थ्य ततो व्यूहसूत्रपातं स * * * * । * * * * * * * समक्षं च चि * * * * यादिष्टकादिकैः । * * * * * * * * * * * पीठानामूर्ध्वतोऽब्जज । खातोऽष्टमेखलानां च योनिः पीठस्य पौष्कर ।] * * * * पूर्ववत्

vistīrṇānantayonīnāṃ dūrato vana ? mūrtinām | kuṇḍanāmitimārī ? [k: kuṇḍalānāmami * * * * * * * * pūrvavat | vidheyā vitatāṅgī susthiravarti * * * * * * * * | * * * * * * * darbheṇa * * * * * * * * * * | yoniścalarato'nyeṣāmudyatānā * * * * * * * | * ** * * * * vitatā kāryā susthitā darpaṇodarā | saṅkocaḥ kuṇḍanemīnāmanukāle tvataḥ śṛnu | caturbhāgā tuṣā ? viprahyuttamādivyapekṣayā | karā * * * * * * * hyaṅgulaiḥ pañcabhirvinā | satatapyāsamānānāṃ nānākāravadātmanām | vistārāyāmatulyāṃ ca * * * * * * * | * * * * * * * * * * mekaikamaṅgulānana ? | bandhayedvikalānyeti sākṣi * * * * * * * | tuṅgadva * * * * * * * * * * * * * * | dvihastamūrdhato'nyeṣāṃ tatsamaṃ tu bhavecchatam | evaṃ vicārya ca purā deśakālavaśādikam | svasāmarthya tato vyūhasūtrapātaṃ sa * * * * | * * * * * * * samakṣaṃ ca ci * * * * yādiṣṭakādikaiḥ | * * * * * * * * * * * pīṭhānāmūrdhvato'bjaja | khāto'ṣṭamekhalānāṃ ca yoniḥ pīṭhasya pauṣkara |] * * * * pūrvavat

विधेया वितताश्चा�न्गी * * * सुस्थिरवर्तिरा । पल्वस्तनगर्भेण तमूर्धक्षणमासपातयेत् ?

vidheyā vitatāścā�ngī * * * susthiravartirā | palvastanagarbheṇa tamūrdhakṣaṇamāsapātayet ?

योनिश्चलरतोऽन्येषामुद्यतानां * * * * । * * * * वितता कार्या सुस्थिता दर्पणोदर

yoniścalarato'nyeṣāmudyatānāṃ * * * * | * * * * vitatā kāryā susthitā darpaṇodara

सङ्कोचः कुण्डनेमीनामनुकाले [मनुकल्पे इति स्यात्] त्वतः शृणु । चतुर्भागा तु पा ? विप्र ह्युत्तमादिव्यपेक्षया

saṅkocaḥ kuṇḍanemīnāmanukāle [manukalpe iti syāt] tvataḥ śṛṇu | caturbhāgā tu pā ? vipra hyuttamādivyapekṣayā

करायस्सम्मितं मानमेकैकेनाङ्गुलेन वा । वर्धयेत् द्विकरा * * * * न्येति साक्षितः

karāyassammitaṃ mānamekaikenāṅgulena vā | vardhayet dvikarā * * * * nyeti sākṣitaḥ

सर्वदिक्करमानाश्चाप्यङ्गुलैः [ख्: सर्वदिक्कमनाधनी] पञ्चभिर्विना । सततव्यासमानानां नानाकारवदात्मनाम्

sarvadikkaramānāścāpyaṅgulaiḥ [kh: sarvadikkamanādhanī] pañcabhirvinā | satatavyāsamānānāṃ nānākāravadātmanām

विस्तारायामतुल्यानां धिष्ण्यानां [ग्, घ्: निध्यानाम्] मेखलासु च । * * * * सतुङ्गद्व * * * * सर्वमूर्धे नवोन्नति

vistārāyāmatulyānāṃ dhiṣṇyānāṃ [g, gh: nidhyānām] mekhalāsu ca | * * * * satuṅgadva * * * * sarvamūrdhe navonnati

द्विहस्ता मूर्धतोऽन्येषां तत्समं तु भवेच्छतम् । एवं विचार्य च पुरा देशकालवशादिकम्

dvihastā mūrdhato'nyeṣāṃ tatsamaṃ tu bhavecchatam | evaṃ vicārya ca purā deśakālavaśādikam

स्वसामर्थ्यं ततो व्यूहस्तत्र पातं ससिरि ? * * * * । * * * * शिल्पिसमक्षं च चिन्वयादिष्टकादिकैः

svasāmarthyaṃ tato vyūhastatra pātaṃ sasiri ? * * * * | * * * * śilpisamakṣaṃ ca cinvayādiṣṭakādikaiḥ

सवृत्ताष्टाश्रतुर्यान्त्री ? पीठानामूर्ध्वतोऽब्जज । खातोऽष्टमेखलानां च योनिः पीठस्य पौष्कर

savṛttāṣṭāśraturyāntrī ? pīṭhānāmūrdhvato'bjaja | khāto'ṣṭamekhalānāṃ ca yoniḥ pīṭhasya pauṣkara

क्षयवृद्ध * * * * प्रत्याय्य [ग्, घ्: क्षयवृद्ध * * * प्रत्यार्यन्द्रमनस्वयम्] द्रुमनस्वयम् । विलाप्यन्त [ग्, घ्: विलाप्यन्तमानि * * * ज्ञान] * * * * ज्ञानसंशुद्धया धिया

kṣayavṛddha * * * * pratyāyya [g, gh: kṣayavṛddha * * * pratyāryandramanasvayam] drumanasvayam | vilāpyanta [g, gh: vilāpyantamāni * * * jñāna] * * * * jñānasaṃśuddhayā dhiyā

द्विशोभात्मना स्वे * * * * तुष्ट्यर्थं सांप्रतं नयेत् । भगवद्वह्निशक्तेर्वै ज्वालाद्या प्रकृतिः परा

dviśobhātmanā sve * * * * tuṣṭyarthaṃ sāṃprataṃ nayet | bhagavadvahniśaktervai jvālādyā prakṛtiḥ parā

अपरा प्रकृतधिष्ण्यानां नानाकारं यथानलात् । एतदेवाग्निरूपा वै कुण्डभावान्नि ? कर्मणि

aparā prakṛtadhiṣṇyānāṃ nānākāraṃ yathānalāt | etadevāgnirūpā vai kuṇḍabhāvānni ? karmaṇi

का * * * * * * * * विहिता विभोर्विप्राननस्य च । हव्यं यत्पतिते कुण्डे दीयमानं हि देशिकात्

kā * * * * * * * * vihitā vibhorviprānanasya ca | havyaṃ yatpatite kuṇḍe dīyamānaṃ hi deśikāt

सर्वं सिद्धिदमग्नेर्वै हुतं यद्दहतेऽखिलम् । पुरस्तात् * * * * सम्यक् [ग्, घ्: पुरस्तात् सन्धम्] क्रमाल्लङ्घं बलं स्वयम्

sarvaṃ siddhidamagnervai hutaṃ yaddahate'khilam | purastāt * * * * samyak [g, gh: purastāt sandham] kramāllaṅghaṃ balaṃ svayam

कोटिलक्षायुतगुणं द्रव्यं यद्विहितं हुतम् । विधूमे लेलिहानेऽग्नौ स्वे * * * * स्वशयाश्रिते [क्, ख्: ग्नौ स्वे * * * ]

koṭilakṣāyutaguṇaṃ dravyaṃ yadvihitaṃ hutam | vidhūme lelihāne'gnau sve * * * * svaśayāśrite [k, kh: gnau sve * * * ]

सहस्रशतसंख्यं च जुहुयाद्द्रव्यसङ्ग्रहम् । दण्डकृद्विकपक्षं च * * * * निर्वाहकमक्षयम्

sahasraśatasaṃkhyaṃ ca juhuyāddravyasaṅgraham | daṇḍakṛdvikapakṣaṃ ca * * * * nirvāhakamakṣayam

धारावाहि ततोऽन्येषा * * * * । पुत्र युक्त्याम्बरस्थं च मन्त्रब्रह्माम्बुजोपरि

dhārāvāhi tato'nyeṣā * * * * | putra yuktyāmbarasthaṃ ca mantrabrahmāmbujopari

मुख्यकल्पो विलुप्ते [क्, ख्: विलुप्तेतु * * *] तु * * * * युक्तमथाब्जज । कुण्डानां विततानां च वंशवीर्यादिकं च यत्

*mukhyakalpo vilupte [k, kh: viluptetu * * ] tu * * * * yuktamathābjaja | kuṇḍānāṃ vitatānāṃ ca vaṃśavīryādikaṃ ca yat

- - - - ततोन्नतिः । कमलालयगर्भन्तु ताम्रमायसजं तु वा

** * * * * * * * * tatonnatiḥ | kamalālayagarbhantu tāmramāyasajaṃ tu vā*

धर्मान्योद्वहनं येन [क्, ख्: येनन * * * यति] न स्वेव ? * * * * यति भूतलम् । संस्कारसंस्कृतं कुर्यात्कुण्डं तदनु तन्न्यसेत्

dharmānyodvahanaṃ yena [k, kh: yenana * * * yati] na sveva ? * * * * yati bhūtalam | saṃskārasaṃskṛtaṃ kuryātkuṇḍaṃ tadanu tannyaset

- - - [ग्, घ्: न्यस्तर्यस्त * * * तत्राग्निम्] तत्राग्निं जनयित्वावतार्य च । आज्यदोहैस्तु बहुभिः मन्त्रसन्तर्पणाय च

** * * * [g, gh: nyastaryasta * * * tatrāgnim] tatrāgniṃ janayitvāvatārya ca | ājyadohaistu bahubhiḥ mantrasantarpaṇāya ca*

वह्नेवो?ङ्कारवेगेनै रसता सूपरि द्विज । पातयेदाज्यदोहं द्राक् मध्ये मन्त्रात्मनो विभोः

vahnevo?ṅkāravegenai rasatā sūpari dvija | pātayedājyadohaṃ drāk madhye mantrātmano vibhoḥ

मोक्षभोगाप्तये चैवं ब्रह्मरन्ध्रमुखे क्रमात् । यथागन्धवनोपेतं संपूर्णं च समप्रभम्

mokṣabhogāptaye caivaṃ brahmarandhramukhe kramāt | yathāgandhavanopetaṃ saṃpūrṇaṃ ca samaprabham

कृत्वा तु मन्त्रनाथस्य ब्रह्मन्नर्चनसंयुतम् । सव्यूहव्याङ्गसंयुक्तं लाञ्छनस्यावृतस्य च

kṛtvā tu mantranāthasya brahmannarcanasaṃyutam | savyūhavyāṅgasaṃyuktaṃ lāñchanasyāvṛtasya ca

कुर्याल्लब्धाधिकारोऽथ सेवार्थमयुतादिकम् । जपमारब्धमन्त्रस्य ब्रह्मपूर्वमतन्द्रितः

kuryāllabdhādhikāro'tha sevārthamayutādikam | japamārabdhamantrasya brahmapūrvamatandritaḥ

नियतं हि य (था श ?)क्ति प्रभातेऽस्तं गते रवौ । रात्रिया मध्यभागे तु यथाशास्त्रनिबन्धनम्

niyataṃ hi ya (thā śa ?)kti prabhāte'staṃ gate ravau | rātriyā madhyabhāge tu yathāśāstranibandhanam

पूर्वसेवाविधेरूर्ध्वं प्रीत्यर्थं पूजितस्य च । लक्षजापादिके सिद्धे * * * * ब्रह्मदिने * * * *

*pūrvasevāvidherūrdhvaṃ prītyarthaṃ pūjitasya ca | lakṣajāpādike siddhe * * * * brahmadine * * * **

समाप्ते तत्समे होमे * * * * विहितोऽथवाब्जज । अङ्गोनमङ्गतुल्यं [ग्, घ्: अंशोनमंशतुल्यं] वा धान्यैर्बीजैस्तिलैः फलैः

samāpte tatsame home * * * * vihito'thavābjaja | aṅgonamaṅgatulyaṃ [g, gh: aṃśonamaṃśatulyaṃ] vā dhānyairbījaistilaiḥ phalaiḥ

हरिणानननाराचमुद्रया जलजाख्यया । * * * * [क्, ख्: * * * जुहुया] समत्वात् जुहुयात्तदनन्तरम्

hariṇānananārācamudrayā jalajākhyayā | * * * * [k, kh: * * * juhuyā] samatvāt juhuyāttadanantaram

षण्माससममानेन द्विगुणेनाथ पौष्कर । चतुर्गुणेन वा शक्त्या ह्यन्तरान्तरयोगतः

ṣaṇmāsasamamānena dviguṇenātha pauṣkara | caturguṇena vā śaktyā hyantarāntarayogataḥ

शक्त * * * * शतान्ते [क्, ख्: शक्त * * * द्विचतुष्क] च द्विचतुष्परिपूरिते । * * * * वे साज्ये त्रिचतुष्कैकरात्रिणाम्

śakta * * * * śatānte [k, kh: śakta * * * dvicatuṣka] ca dvicatuṣparipūrite | * * * * ve sājye tricatuṣkaikarātriṇām

- - - - [क्, ख्: * * * समानयेत्] भूरिचात्म समानयेत् । समि [ग्: * * * ] * * * * * * * * * * * * * *

** * * * * * * * [k, kh: * * * samānayet] bhūricātma samānayet | sami [g: * * * ] * * * * * * * * * * * * * **

- - - नखिलमन्त्रैस्तु सह मन्त्री च संहिताम् । समुच्चरन् धिया सम्यक् स्वशक्त्या वा पृथक् पृथक्

** * * * nakhilamantraistu saha mantrī ca saṃhitām | samuccaran dhiyā samyak svaśaktyā vā pṛthak pṛthak*

भिन्नमन्त्रगणं सर्वमाज्यदोहैर्मुद्वं नयेत् । ध्रुवाच्चार्चितया ? * * * * त्तु वै

bhinnamantragaṇaṃ sarvamājyadohairmudvaṃ nayet | dhruvāccārcitayā ? * * * * ttu vai

तल्लक्षणमथो वक्ष्ये मानमेयसमन्वितम् । प्रसिद्धयज्ञवृक्षोत्थं न दोषैर्दृढमव्रण [ग्, घ्: न दोषम्] (त) म्

tallakṣaṇamatho vakṣye mānameyasamanvitam | prasiddhayajñavṛkṣotthaṃ na doṣairdṛḍhamavraṇa [g, gh: na doṣam] (ta) m

सुस्पष्टं काष्ठमादाय दवाग्नित्रासवर्जितम् । निरसंजिरका ? * * * * पर्युषितं शुभम्

suspaṣṭaṃ kāṣṭhamādāya davāgnitrāsavarjitam | nirasaṃjirakā ? * * * * paryuṣitaṃ śubham

मध्यमाङ्लिपर्यन्तं बाह्वोरामणिबन्धतः । तमङ्गुष्ठोदरैर्भूयो * * * * नगुण्य च

madhyamāṅliparyantaṃ bāhvorāmaṇibandhataḥ | tamaṅguṣṭhodarairbhūyo * * * * naguṇya ca

अष्टावष्टौ त्यजन् [क्, ख्: त्यजन् * * *] यायात् शेषास्त्वेकाधिकाहि * * * * । आचास्ते वै परिज्ञेया ध्वजाद्य (न्य) ष्टौ यथाक्रमात्

*aṣṭāvaṣṭau tyajan [k, kh: tyajan * * ] yāyāt śeṣāstvekādhikāhi * * * * | ācāste vai parijñeyā dhvajādya (nya) ṣṭau yathākramāt

तत्रैवमवशेषं यच्छुभं च शुभनस्स्मृतः । यूयं ? युग्मावशेषाच्च तृतीयाच्च मृगाधिपः

tatraivamavaśeṣaṃ yacchubhaṃ ca śubhanassmṛtaḥ | yūyaṃ ? yugmāvaśeṣācca tṛtīyācca mṛgādhipaḥ

चतुष्टया स्ववृद्धिं च पञ्चका वृषभस्स्मृतः । करष्मका [क्, ख्: क * * *] च शेषाच्च गजा वै सप्तकात्तु वै ?

*catuṣṭayā svavṛddhiṃ ca pañcakā vṛṣabhassmṛtaḥ | karaṣmakā [k, kh: ka * * ] ca śeṣācca gajā vai saptakāttu vai ?

एकाख्यस्सप्तकाश्शुद्धेस्तत्रामी शुभदाः स्मृताः । गजेन्द्रसिंहवृषभध्वजाद्या ये शुभप्रदाः

ekākhyassaptakāśśuddhestatrāmī śubhadāḥ smṛtāḥ | gajendrasiṃhavṛṣabhadhvajādyā ye śubhapradāḥ

अशुभाय [अशुभा ये स्वशुभाये इति स्यात्] विघातार्थं स्वशुभाय विवृद्धये । अङ्गुलं वाङ्गुलयुतं युक्तिदैर्घ्यं विनिक्षिपेत्

aśubhāya [aśubhā ye svaśubhāye iti syāt] vighātārthaṃ svaśubhāya vivṛddhaye | aṅgulaṃ vāṅgulayutaṃ yuktidairghyaṃ vinikṣipet

तद्दिर्घं पञ्चधा कुर्यात्तद्विस्तारं दलेन तु । सिद्धये मध्यदेशस्य विधेया यत्र पौष्कर

taddirghaṃ pañcadhā kuryāttadvistāraṃ dalena tu | siddhaye madhyadeśasya vidheyā yatra pauṣkara

आद्यकौशादयश्वागोः तदुद्देशात् क्रमेण तु । पत्रकेसरचक्राङ्गं भूमीनां ह्रासमाचरेत्

ādyakauśādayaśvāgoḥ taduddeśāt krameṇa tu | patrakesaracakrāṅgaṃ bhūmīnāṃ hrāsamācaret

- - - वनिपर्यन्तमुन्नतास्तत्क्षिपेत् पुनः । निर्वर्त्याः कर्णचिह्नास्तु [क्: चिह्नास्तु * * * सान्तरात्] चक्राब्जाभ्यां तु सान्तरात्

** * * * vaniparyantamunnatāstatkṣipet punaḥ | nirvartyāḥ karṇacihnāstu [k: cihnāstu * * * sāntarāt] cakrābjābhyāṃ tu sāntarāt*

पञ्चमांशेन दैर्घ्यं [ग्, घ्: दैर्घ्यात्तु] तु तद्विस्तारसमेन तु । द्विभागसंहतं चैव शाखादेशाग्रतो भवेत्

pañcamāṃśena dairghyaṃ [g, gh: dairghyāttu] tu tadvistārasamena tu | dvibhāgasaṃhataṃ caiva śākhādeśāgrato bhavet

- - - चेतराकारवेदी कार्या वसुन्धरा । आराप्रणालमध्यस्ता नानाकर्मविराजिता

** * * * cetarākāravedī kāryā vasundharā | ārāpraṇālamadhyastā nānākarmavirājitā*

स्वं स्वं संवेदितं कुर्यात्तेन चावेदिकं [क्, ख्: चाथेदितम्] शुभम् । क्षितिमण्डलमध्यस्थभागेनाद्येन वै ततः

svaṃ svaṃ saṃveditaṃ kuryāttena cāvedikaṃ [k, kh: cātheditam] śubham | kṣitimaṇḍalamadhyasthabhāgenādyena vai tataḥ

कमलं लक्षणोपेतं केवलं षोडशच्छदम् । सनालमभिनिर्वर्त्य केसरालं सकर्णिकम्

kamalaṃ lakṣaṇopetaṃ kevalaṃ ṣoḍaśacchadam | sanālamabhinirvartya kesarālaṃ sakarṇikam

निबीजं कर्णिकाकोशमीषत्परिविभूषितम् । यथोक्तलक्षणाढ्येन हेतीशेनावृतं तु वा

nibījaṃ karṇikākośamīṣatparivibhūṣitam | yathoktalakṣaṇāḍhyena hetīśenāvṛtaṃ tu vā

चक्राधारावनिं कुर्यात् कोणेषूभयतोऽङ्किताम् । कौस्तुभैः स्वस्तिकैर्वाथ शङ्काद्यैर्मण्डल ? मण्डितम्

cakrādhārāvaniṃ kuryāt koṇeṣūbhayato'ṅkitām | kaustubhaiḥ svastikairvātha śaṅkādyairmaṇḍala ? maṇḍitam

तारात्ता [क्: ताराक्ता * * *; ख्: ताराक्ता * * * गणाढ्यं वा] (रा) गणाढ्यं वा * * * * * * * * । * * * * [क्, ख्: * * * कुर्याच्च * * *] कुर्याच्चास्त्रं चोग्रयावदासचेत्

*tārāttā [k: tārāktā * * *; kh: tārāktā * * * gaṇāḍhyaṃ vā] (rā) gaṇāḍhyaṃ vā * * * * * * * * | * * * * [k, kh: * * * kuryācca * * ] kuryāccāstraṃ cograyāvadāsacet

अतश्चान्तनुपातार्थं स्वष्टांशं पक्षगं पुनः । त्यक्त्वा समाचरेद्ध्रासं यथा स्याद्गजपाणिवत्

ataścāntanupātārthaṃ svaṣṭāṃśaṃ pakṣagaṃ punaḥ | tyaktvā samācareddhrāsaṃ yathā syādgajapāṇivat

अन्तरं वसुधाभ्यां * * * * * * * * ष्टांशसम्मितम् । कार्यं षडंशतुल्यं वा विस्तृतैश्शुभलक्षणम्

antaraṃ vasudhābhyāṃ * * * * * * * * ṣṭāṃśasammitam | kāryaṃ ṣaḍaṃśatulyaṃ vā vistṛtaiśśubhalakṣaṇam

तद्विस्तारं द्विधा कृत्वा पञ्चधा वा समैः पदैः । * * * * * * * * * * मध्यभागस्य * * * *

*tadvistāraṃ dvidhā kṛtvā pañcadhā vā samaiḥ padaiḥ | * * * * * * * * * * madhyabhāgasya * * * **

- - - भागमभागं च पक्षयोर्वा द्वयं द्वयम् । अग्रतश्चानुपातार्थं विभज्यैव यथेच्छया

** * * * bhāgamabhāgaṃ ca pakṣayorvā dvayaṃ dvayam | agrataścānupātārthaṃ vibhajyaiva yathecchayā*

स्कन्धान्तरं च * * * * * * * * * * * * । मत्स्यवल्लाञ्छन * * * * * * * * यथाक्रमम्

skandhāntaraṃ ca * * * * * * * * * * * * | matsyavallāñchana * * * * * * * * yathākramam

पार्श्वाभ्यामन्तरं [क्, ख्: * * * मुत्तरं बाह्यं शेषम्] बाह्यात् शेषं कण्ठात्मना नयेत् । यथा स्याद्गोमुखे भास * * * * कण्ठं [ग्, घ्: भासः सृचः कर्ण महर्चितम्] महर्द्धिदम्

pārśvābhyāmantaraṃ [k, kh: * * * muttaraṃ bāhyaṃ śeṣam] bāhyāt śeṣaṃ kaṇṭhātmanā nayet | yathā syādgomukhe bhāsa * * * * kaṇṭhaṃ [g, gh: bhāsaḥ sṛcaḥ karṇa maharcitam] maharddhidam

निर्मुक्तवेदिकानां तु शङ्खादीनां यदन्त * * * * । * * * * पट्टेन [क्, ख्: * * * पद्मद्वयेन वा] युक्तं * * * * पद्मद्वयेन वा

nirmuktavedikānāṃ tu śaṅkhādīnāṃ yadanta * * * * | * * * * paṭṭena [k, kh: * * * padmadvayena vā] yuktaṃ * * * * padmadvayena vā

वेदिकावासुधांशा(भ्या) त्वनुपात्तेन [ग्, घ्: वसुधांशा * * * त्वनु] शातयेत् । स्कन्धकण्ठात् समारभ्यत्रयो [क्, ख्: समारभ्य * * *; ग्, घ्: समारभ्य सृचो ग्रीव * * *] ग्रीवा यथेच्छया

*vedikāvāsudhāṃśā(bhyā) tvanupāttena [g, gh: vasudhāṃśā * * * tvanu] śātayet | skandhakaṇṭhāt samārabhyatrayo [k, kh: samārabhya * * *; g, gh: samārabhya sṛco grīva * * ] grīvā yathecchayā

विधाय भागं प्रागुक्त * * * * * * * तम् । वेदिकाविधिहीनस्य शङ्खस्य वचनं हि यत्

vidhāya bhāgaṃ prāgukta * * * * * * * tam | vedikāvidhihīnasya śaṅkhasya vacanaṃ hi yat

100

सपादभागसमेतं कुर्यात्पञ्चाङ्गसंमितम् । विस्तृते वाधिकं किञ्चित् न्यूनं [क्, ख्: किञ्चि * * * ] वा राजते यथा

sapādabhāgasametaṃ kuryātpañcāṅgasaṃmitam | vistṛte vādhikaṃ kiñcit nyūnaṃ [k, kh: kiñci * * * ] vā rājate yathā

101

कुम्भभागत्रयं सद्मद्वयं संशातयेत् क्रमात् । पृथूदरस्य शङ्खस्य पञ्चमांशेन शातयेत्

kumbhabhāgatrayaṃ sadmadvayaṃ saṃśātayet kramāt | pṛthūdarasya śaṅkhasya pañcamāṃśena śātayet

102

कुक्षिदेशं [क्, ख्: कुक्षिदा * * * सृगाद्यै; ग्, घ्: कुक्षिदेशं चियाच्चैव] द्विधा चैव स्रगाद्यैरर्चयेत्ततः । वर्तते मूलमाश्रित्य दैर्घ्याद्भागत्रयं हि यत्

kukṣideśaṃ [k, kh: kukṣidā * * * sṛgādyai; g, gh: kukṣideśaṃ ciyāccaiva] dvidhā caiva sragādyairarcayettataḥ | vartate mūlamāśritya dairghyādbhāgatrayaṃ hi yat

103

तन्मध्यात्कण्ठदेशे प्रागाक्षिप्याङ्गं यथोदितम् । शेषं तु दशधा कृत्वा ततः सप्ताङ्गसंमितम् [ग्, घ्: सप्तांश]

tanmadhyātkaṇṭhadeśe prāgākṣipyāṅgaṃ yathoditam | śeṣaṃ tu daśadhā kṛtvā tataḥ saptāṅgasaṃmitam [g, gh: saptāṃśa]

104

दण्डं कुर्याद्गदाकारं कण्ठविस्तारविस्तृतम् । द्विप्रकारं यथोद्दिष्टमंते * * * * लवणान्वितम् [ग्, घ्: द्दिष्टं तेषष्टिल्लवणा]

daṇḍaṃ kuryādgadākāraṃ kaṇṭhavistāravistṛtam | dviprakāraṃ yathoddiṣṭamaṃte * * * * lavaṇānvitam [g, gh: ddiṣṭaṃ teṣaṣṭillavaṇā]

105

अंशकत्रितयेनैव [क्, ख्: अंगकत्रित] तत्र निर्माणमुच्यते । वेदिकोपगतं कुर्यादेकभागसमाशितम्

aṃśakatritayenaiva [k, kh: aṃgakatrita] tatra nirmāṇamucyate | vedikopagataṃ kuryādekabhāgasamāśitam

106

स्वस्तिकं लक्षणोपेतं [क्, ख्: लक्षणे मापेत् मध्यतः; ग्, घ्: मध्यमम्] मध्यतः कमलाङ्कितम् । कर्णिका [ग्, घ्: गण्डिका च नियश्रान्तम्] निचयश्श्चान्तं ? प्रत्यंशं रचयेत्ततः

svastikaṃ lakṣaṇopetaṃ [k, kh: lakṣaṇe māpet madhyataḥ; g, gh: madhyamam] madhyataḥ kamalāṅkitam | karṇikā [g, gh: gaṇḍikā ca niyaśrāntam] nicayaśścāntaṃ ? pratyaṃśaṃ racayettataḥ

107

अङ्गणे * * * * पेतैः [ग्, घ्: कंकणैयद्धयोपेतैः] सुसमैरन्तरीकृतैः । धारागुणान्वितै रम्यैश्शुक्तिकैरष्टकैः शुभिः

aṅgaṇe * * * * petaiḥ [g, gh: kaṃkaṇaiyaddhayopetaiḥ] susamairantarīkṛtaiḥ | dhārāguṇānvitai ramyaiśśuktikairaṣṭakaiḥ śubhiḥ

108

धाराचनविधानैवं ? [ग्, घ्: धारानन्विधान्वेवं * * * द्विषट्परि] द्विषट्कपरिनिष्ठिते । वर्तुलं चतुरश्रं तु * * * * चयमध्यगम्

dhārācanavidhānaivaṃ ? [g, gh: dhārānanvidhānvevaṃ * * * dviṣaṭpari] dviṣaṭkapariniṣṭhite | vartulaṃ caturaśraṃ tu * * * * cayamadhyagam

109

करग्रहवर्ती [क्: करग्रहपतिं मुष्टि मीदृ * * * लक्षणम्; ख्: मुष्टिमीदृग्रोदपलक्षणाम्] मुष्टि * * * * मरोदयलक्षणाम् । ईषामानाधिकं [क्, ख्: धिक * * * ] दण्डं बाह्यमापूरयेत्तथा

karagrahavartī [k: karagrahapatiṃ muṣṭi mīdṛ * * * lakṣaṇam; kh: muṣṭimīdṛgrodapalakṣaṇām] muṣṭi * * * * marodayalakṣaṇām | īṣāmānādhikaṃ [k, kh: dhika * * * ] daṇḍaṃ bāhyamāpūrayettathā

110

शतपत्रमधोवक्त्रं [क्, ख्: शतपत्र इत्याद्यर्धपञ्चकं गलितम्] पृथुलं चोर्ध्वकर्णिकम् । मुष्टिनिष्ठायुधौ ? [मुष्टिनिष्ठावधौ इति स्यात् ?] कुर्यात् बहुपर्णं सकेसरम्

śatapatramadhovaktraṃ [k, kh: śatapatra ityādyardhapañcakaṃ galitam] pṛthulaṃ cordhvakarṇikam | muṣṭiniṣṭhāyudhau ? [muṣṭiniṣṭhāvadhau iti syāt ?] kuryāt bahuparṇaṃ sakesaram

111

अथवेदिक्षिपेत् ? पीठलक्षणं चापरं शृणु । विहितं चार्धकल्पेयं ? देवपीठोपमं शुभम्

athavedikṣipet ? pīṭhalakṣaṇaṃ cāparaṃ śṛṇu | vihitaṃ cārdhakalpeyaṃ ? devapīṭhopamaṃ śubham

112

उष्णीवपदपर्यन्तमाचाग्रेस्स ? विभज्य च । स(मै)र्भागैः [क्, ख्: स * * *] पुरात्र स्यु * * * द्वाद * * * दिष्टमुच्यते

*uṣṇīvapadaparyantamācāgressa ? vibhajya ca | sa(mai)rbhāgaiḥ [k, kh: sa * * ] purātra syu * * * dvāda * * * diṣṭamucyate

113

पद्मं चक्रारविन्दं वा * * * लक्षणलक्षितम् । किंतु मानं विभागं च भूयः क्षेत्रवशात् शृणु

padmaṃ cakrāravindaṃ vā * * * lakṣaṇalakṣitam | kiṃtu mānaṃ vibhāgaṃ ca bhūyaḥ kṣetravaśāt śṛṇu

955

ब्रह्मस्थानावधेः क्षेत्रं कृत्वा षड्भागभाजितम् । द्वौ भागौ भूषयेन्मध्ये कर्णिकापदसिद्धये ॥ 11 4

brahmasthānāvadheḥ kṣetraṃ kṛtvā ṣaḍbhāgabhājitam | dvau bhāgau bhūṣayenmadhye karṇikāpadasiddhaye || 11 4

115

परिधिश्चार्धभागेन त्वर्धेन केसरावलिम् । सार्धेन पत्रनिचयं व्योम चार्धेन तद्बहिः

paridhiścārdhabhāgena tvardhena kesarāvalim | sārdhena patranicayaṃ vyoma cārdhena tadbahiḥ

116

पार्थिवं पुरमंशेन [क्, ख्: पुरमङ्गेन] विचित्ररचनान्वितम् । सान्तराणि समसाद्य क्षेत्राण्येतानि पौष्कर

pārthivaṃ puramaṃśena [k, kh: puramaṅgena] vicitraracanānvitam | sāntarāṇi samasādya kṣetrāṇyetāni pauṣkara

117

किञ्चित्किञ्चित्समादाय प्रो * * * ष्ववयवेषु च । आख्यातपरि * * * * ब्रहन् दलपादानिकं [क्, ख्: जलपादानिकम्] क्रमात्

kiñcitkiñcitsamādāya pro * * * ṣvavayaveṣu ca | ākhyātapari * * * * brahan dalapādānikaṃ [k, kh: jalapādānikam] kramāt

118

निम्नतां च नयेदीषत् क्षेत्रात् क्षेत्रं यथोदितम् । शेष एव सचक्रम्य * * * * मार्यचान्यथा [क्, ख्: क्रम्य * * *]

*nimnatāṃ ca nayedīṣat kṣetrāt kṣetraṃ yathoditam | śeṣa eva sacakramya * * * * māryacānyathā [k, kh: kramya * * ]

119

खातात्मकेसरक्षेत्रमानमत्र यथोदितम् । दलजालं समापाद्य सव्योम चांशकेन तु

khātātmakesarakṣetramānamatra yathoditam | dalajālaṃ samāpādya savyoma cāṃśakena tu

120

सचक्रनेमिवृत्तं तु सार्धेनांशेन तद्बहिः । भाग * * * * क्षेत्रं कुर्यात् प्रागुक्तलक्षणम्

sacakranemivṛttaṃ tu sārdhenāṃśena tadbahiḥ | bhāga * * * * kṣetraṃ kuryāt prāguktalakṣaṇam

121

पृष्ठतस्व * * * * कुर्यात् सपद्मं केवलं तु वा । कमलं दलजालं च [ग्, घ्: दलजालं च व्यते मम * * *] मुख * * * *

*pṛṣṭhatasva * * * * kuryāt sapadmaṃ kevalaṃ tu vā | kamalaṃ dalajālaṃ ca [g, gh: dalajālaṃ ca vyate mama * * *] mukha * * * **

122

एतत्प्रमाणनिर्माणपरि * * * * * * * * । तदा प्रमेयमस्यां वै ज्ञातव्यं [ग्, घ्: ज्ञातव्यं कल्प्यसिद्धये] कर्मसिद्धये

etatpramāṇanirmāṇapari * * * * * * * * | tadā prameyamasyāṃ vai jñātavyaṃ [g, gh: jñātavyaṃ kalpyasiddhaye] karmasiddhaye

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 7)

123

शतपत्रात्मनानन्तो [ग्, घ्: शतपत्रात्मनानीतमुष्टिस्थानं तवात्र धृक्] मुष्टिस्तेनन्तवात्र ? धृक् । अन्तर्बीजात्मभावेन स्थित्वा [ग्, घ्: भावेनस्थ * * * प्तकंध (य) वदर्या * * * शेत् पुनः] चोत्थमुखः पुनः

śatapatrātmanānanto [g, gh: śatapatrātmanānītamuṣṭisthānaṃ tavātra dhṛk] muṣṭistenantavātra ? dhṛk | antarbījātmabhāvena sthitvā [g, gh: bhāvenastha * * * ptakaṃdha (ya) vadaryā * * * śet punaḥ] cotthamukhaḥ punaḥ

124

पतस्कन्धं यदर्यात्मभूतप्राणमरुन्महत् । प्रेरितं ब्रह्मरन्ध्रेण तत्तदिच्छावशात् पुनः

pataskandhaṃ yadaryātmabhūtaprāṇamarunmahat | preritaṃ brahmarandhreṇa tattadicchāvaśāt punaḥ

125

सप्तपातालनालं च त्वगमक्षात्मनाम्बुजम् ? । यदाश्रित्य स्ववाहे तु ह्यमृतं जलवत् स्थितम्

saptapātālanālaṃ ca tvagamakṣātmanāmbujam ? | yadāśritya svavāhe tu hyamṛtaṃ jalavat sthitam

126

सचक्ररचनाजाले स्थितस्ते [ग्: जालेस्तिस्तेऽस्त्रमूर्तिधृक् । शङ्खविग्रह * * * यस्याखदेवता । सत्य भूतममेयं च; घ्: सचक्ररजना * * * शेत् पुनः । संस्कारकालेनारोप्य] सत्रमूर्तिधृक् । शङ्खविग्रहधृग्वायुराज्यकोशं च खं ततः

sacakraracanājāle sthitaste [g: jālestiste'stramūrtidhṛk | śaṅkhavigraha * * * yasyākhadevatā | satya bhūtamameyaṃ ca; gh: sacakrarajanā * * * śet punaḥ | saṃskārakālenāropya] satramūrtidhṛk | śaṅkhavigrahadhṛgvāyurājyakośaṃ ca khaṃ tataḥ

127

निर्बीजमजमक्षोभ्यमाद्यं स्रग्देवतस्याधिदैवतम् ? । सत्यभूतममेयं च प्रमेयमिदमच्युतम्

nirbījamajamakṣobhyamādyaṃ sragdevatasyādhidaivatam ? | satyabhūtamameyaṃ ca prameyamidamacyutam

128

संस्कारकाले त्वारोप्य नित्यं संमन्त्र्य तर्पणे । दैर्घ्यमेव तमुज्झित्य वेदिविस्तारमेव च

saṃskārakāle tvāropya nityaṃ saṃmantrya tarpaṇe | dairghyameva tamujjhitya vedivistārameva ca

129

यथोक्तांशं * * * * * * * * * * * * । * * * * संहतं गदादण्डं सुशिरं सुदृढं तु वा

yathoktāṃśaṃ * * * * * * * * * * * * | * * * * saṃhataṃ gadādaṇḍaṃ suśiraṃ sudṛḍhaṃ tu vā

130

नातिस्थूलं नातिकृशं युक्तमृजुगणेन तु । एवं द्रव्यमयं कुर्याच्छुभदारमयं ? तु वा

nātisthūlaṃ nātikṛśaṃ yuktamṛjugaṇena tu | evaṃ dravyamayaṃ kuryācchubhadāramayaṃ ? tu vā

131

स्रुक्स्रुवानां च होमार्थं तल्लक्षणमथोच्यते । आयशुद्धं समादाय प्रागुक्तगणलक्षितम्

sruksruvānāṃ ca homārthaṃ tallakṣaṇamathocyate | āyaśuddhaṃ samādāya prāguktagaṇalakṣitam

132

त्रयेंशोनं स्रुचा दैर्घ्यादष्टधा चोच्छ्रितं भजेत् । तेन भागप्रमाणेन तद्विस्तारं विधीयते

trayeṃśonaṃ srucā dairghyādaṣṭadhā cocchritaṃ bhajet | tena bhāgapramāṇena tadvistāraṃ vidhīyate

133

संविभज्य समांशैस्तत्सूत्रैस्स्पष्टैर्यथाक्रमम् । कलशं कॢप्तयेन्मूलादष्टांशं [कल्पयेन्मूलात् इति चेत् साधु] चतुरश्रकम्

saṃvibhajya samāṃśaistatsūtraisspaṣṭairyathākramam | kalaśaṃ kḷptayenmūlādaṣṭāṃśaṃ [kalpayenmūlāt iti cet sādhu] caturaśrakam

134

वर्जयित्वाथ बाहुल्यं विस्तारार्धेन कल्प्य वै । कुर्यादाधारविश्रान्तं कमलं रचितान्वितम्

varjayitvātha bāhulyaṃ vistārārdhena kalpya vai | kuryādādhāraviśrāntaṃ kamalaṃ racitānvitam

135

तं शंखं विततास्यं तु नन्द्यावर्तं सुलक्षणम् । पार्श्वभागद्वयं त्यक्त्वा चतुरंश * * * * स्मृतम् [क्, ख्: चतुरंश * * *; ग्, घ्: चतुरंशतव ? स्मृतम्]

*taṃ śaṃkhaṃ vitatāsyaṃ tu nandyāvartaṃ sulakṣaṇam | pārśvabhāgadvayaṃ tyaktvā caturaṃśa * * * * smṛtam [k, kh: caturaṃśa * * ; g, gh: caturaṃśatava ? smṛtam]

136

पाशवद्ग्रथितं मध्ये सुविभक्तं च वर्तुलम् । चतुर्भागाननं दण्डं निर्गतं कलशाननात्

pāśavadgrathitaṃ madhye suvibhaktaṃ ca vartulam | caturbhāgānanaṃ daṇḍaṃ nirgataṃ kalaśānanāt

137

वितानं शङ्खवक्त्राद्वा * * * * त्रितयसंयुतम् [क्: शङ्खव * * *; ख्: शङ्खवज्राद्वा * * * त्रितय संयुतम्] । धारानालद्वयं कुर्यात् * * * * ष्टाङ्गसंमितान्

*vitānaṃ śaṅkhavaktrādvā * * * * tritayasaṃyutam [k: śaṅkhava * * ; kh: śaṅkhavajrādvā * * * tritaya saṃyutam] | dhārānāladvayaṃ kuryāt * * * * ṣṭāṅgasaṃmitān

138

पीठवत्कण्ठपीठं तु चतुरश्रं समाप्य च । तस्मिन् पङ्कजमुल्लिख्य चक्रवृत्तान्तरीकृतम्

pīṭhavatkaṇṭhapīṭhaṃ tu caturaśraṃ samāpya ca | tasmin paṅkajamullikhya cakravṛttāntarīkṛtam

139

मुक्ताजालसमं सूत्रं शङ्खकोणचतुष्टये । एकांशेनोन्नता ग्रीवा विस्तारद्व्यङ्गसम्मिता

muktājālasamaṃ sūtraṃ śaṅkhakoṇacatuṣṭaye | ekāṃśenonnatā grīvā vistāradvyaṅgasammitā

140

ईषद्वक्त्रा न साष्टांशादूर्ध्वे भागसमुज्झिताम् । पद्मवच्चोत्तमाङ्गं च ग्रीवानालं सकर्णिकम्

īṣadvaktrā na sāṣṭāṃśādūrdhve bhāgasamujjhitām | padmavaccottamāṅgaṃ ca grīvānālaṃ sakarṇikam

141

अनन्तकेसरप्रान्तैरावृतं कर्णिकाननम् । तद्बहिः पत्रजालं तु केसरोच्छ्रायसंमितम्

anantakesaraprāntairāvṛtaṃ karṇikānanam | tadbahiḥ patrajālaṃ tu kesarocchrāyasaṃmitam

142

अविभाग * * * * पृष्ठतस्तिर्यगाननम् [ख्: अविमुक्त * * * पृष्ठतः; ग्, घ्: अविभक्तं * * * पृष्ठतः] । कुर्याच्च कर्णिकामध्ये गोलकेनैव मुद्रितम्

avibhāga * * * * pṛṣṭhatastiryagānanam [kh: avimukta * * * pṛṣṭhataḥ; g, gh: avibhaktaṃ * * * pṛṣṭhataḥ] | kuryācca karṇikāmadhye golakenaiva mudritam

143

कौस्तुभेनाङ्कितं चैव सौरभीयाश्रिणाथवा [क्, ख्: सौरभीयाग्रणी * * *] । सार्धहोमप्रमाणेन द्रव्यजाज्याहुतेः [क्, ख्: द्रव्य * * *] क्षमम्

*kaustubhenāṅkitaṃ caiva saurabhīyāśriṇāthavā [k, kh: saurabhīyāgraṇī * * *] | sārdhahomapramāṇena dravyajājyāhuteḥ [k, kh: dravya * * ] kṣamam

144

प्रमाणोपे * * * * * * * लक्षणं समुदाहृतम् । स्मृतं सदाज्यहोमार्थं शेषमन्यन्निबोधतु

pramāṇope * * * * * * * lakṣaṇaṃ samudāhṛtam | smṛtaṃ sadājyahomārthaṃ śeṣamanyannibodhatu

145

साक्षादमृतमूर्तिर्वै वरुणः [क्, ख्: वरुणं तु वलात्मना] कमलात्मना । नालात्मना [ग्, घ्: नालार्थिना] तदस्त्रं च संस्थितं विघ्नभीतिकृत्

sākṣādamṛtamūrtirvai varuṇaḥ [k, kh: varuṇaṃ tu valātmanā] kamalātmanā | nālātmanā [g, gh: nālārthinā] tadastraṃ ca saṃsthitaṃ vighnabhītikṛt

146

जगदाप्यायकृच्चन्द्रः पद्मत्वेनाग्रदेश * * * * [ग्, घ्: पद्मत्वे नागदेवतम्] । आनन्दाख्यं हि सामर्थ्यं ज्ञेयं तत्परमेश्वरम्

jagadāpyāyakṛccandraḥ padmatvenāgradeśa * * * * [g, gh: padmatve nāgadevatam] | ānandākhyaṃ hi sāmarthyaṃ jñeyaṃ tatparameśvaram

147

देशिकस्तु तदान्याससाधकस्संयतस्तु वा । दैवीयमभिमानं च समाश्रित्य * * * * ते

deśikastu tadānyāsasādhakassaṃyatastu vā | daivīyamabhimānaṃ ca samāśritya * * * * te

148

अर्चने सग्निकार्ये तु यथोपकरणाखिलाः । सन्नार्य स्वकरणानां तु ह्येकस्मिन् स्वाश्रये स्थिताः

arcane sagnikārye tu yathopakaraṇākhilāḥ | sannārya svakaraṇānāṃ tu hyekasmin svāśraye sthitāḥ

149

- - - [क्, ग्, घ्: * * *] सर्व * * * * देहेनानेन त्वर्घ्यपात्र * * * * । * * * * * * * * शङ्खचक्रादिकैर्युताः

** * * * [k, g, gh: * * ] sarva * * * * dehenānena tvarghyapātra * * * * | * * * * * * * * śaṅkhacakrādikairyutāḥ

150

- - - [क्, ख्: * * * मभिधाप्तये] कार्या * * * * त्वमभिमताप्तये । तस्मादनधिकार्येऽथ ह्यन्नदेवपरस्तथा

** * * * [k, kh: * * * mabhidhāptaye] kāryā * * * * tvamabhimatāptaye | tasmādanadhikārye'tha hyannadevaparastathā*

151

दमहो [क् : दमहो * * *] * * * * * * * * * * संश्रयेत् । निषिद्ध * * * * * * * * देहापहरणं शुभम्

*damaho [k : damaho * * ] * * * * * * * * * * saṃśrayet | niṣiddha * * * * * * * * dehāpaharaṇaṃ śubham

152

संपाद्य पदवीं याति योऽधिकारपदे स्थितः । ददत्यनुज्ञाजुष्टानां त्वद्भक्तानां च तत्प्रति

saṃpādya padavīṃ yāti yo'dhikārapade sthitaḥ | dadatyanujñājuṣṭānāṃ tvadbhaktānāṃ ca tatprati

153

आज्यस्थाली बृहद्ब्रह्मलक्षणे * * * * [ग्, घ्: महत् ब्र्ह्म लक्षणे * * *] । कुर्यात्कमलगर्भं तु याम्ययात्रात्मतो ? [ग्, घ्: याम्ययात्रार्थिता शुभम्] शुभाः

*ājyasthālī bṛhadbrahmalakṣaṇe * * * * [g, gh: mahat brhma lakṣaṇe * * ] | kuryātkamalagarbhaṃ tu yāmyayātrātmato ? [g, gh: yāmyayātrārthitā śubham] śubhāḥ

154

गृहीत्वात्मामृतः सम्यक् संस्तुत्वं [ग्, घ्: सम्यक् सत्कृत्वं मुह्यतेऽग्निना] लभतेऽग्निना । ध्रुवं प्रमाणनालं च तन्मूले शुभलक्षणम्

gṛhītvātmāmṛtaḥ samyak saṃstutvaṃ [g, gh: samyak satkṛtvaṃ muhyate'gninā] labhate'gninā | dhruvaṃ pramāṇanālaṃ ca tanmūle śubhalakṣaṇam

155

कुर्यदमलसारं च * * * * * * * ब्जज । तत्समर्थं च तन्नालसंज्ञिताः श्रिनिषेविताः

kuryadamalasāraṃ ca * * * * * * * bjaja | tatsamarthaṃ ca tannālasaṃjñitāḥ śriniṣevitāḥ

156

संपाद्य नलिनीं दिव्यां प्रफुल्लैरर्धपुष्पितैः । तथा [क्, ख्: इदमर्धं लुप्तम्] मुकुलितैः पद्मैस्सपद्मै रन्तरीकृतैः

saṃpādya nalinīṃ divyāṃ praphullairardhapuṣpitaiḥ | tathā [k, kh: idamardhaṃ luptam] mukulitaiḥ padmaissapadmai rantarīkṛtaiḥ

157

- - - दिक्पालिताश्चैव दक्षिणोत्तरयोस्तु वा । चतुर्विस्तारवक्त्रां च पुल्लपद्मान्तराणिताम् ? [ग्, घ्: पद्मान्तरान्तताम्]

** * * * dikpālitāścaiva dakṣiṇottarayostu vā | caturvistāravaktrāṃ ca pullapadmāntarāṇitām ? [g, gh: padmāntarāntatām]*

158

चक्रव्योमत्रिभागेन निम्ना वातदलेन तु । मूलयेद्गलदेश (स्ता) स्स्यादन्यमन्यं समाप्य वै

cakravyomatribhāgena nimnā vātadalena tu | mūlayedgaladeśa (stā) ssyādanyamanyaṃ samāpya vai

159

उष्णीषं [ग्, घ्: सोष्णीषम्] चात्पलोपेतं संसिद्धा सुरभीरवैः । सनाला नलिनी तेषां तत्पात्रं पारमेश्वरम्

uṣṇīṣaṃ [g, gh: soṣṇīṣam] cātpalopetaṃ saṃsiddhā surabhīravaiḥ | sanālā nalinī teṣāṃ tatpātraṃ pārameśvaram

160

शयनासनसंज्ञं च सततं चामृतार्णवम् । * * * * [ग्, घ्: वै कुण्ड द्यावापृथिव्या * * * तषणीषपन्दगम्] द्यावापृथिव्या * * * * * * * *

*śayanāsanasaṃjñaṃ ca satataṃ cāmṛtārṇavam | * * * * [g, gh: vai kuṇḍa dyāvāpṛthivyā * * * taṣaṇīṣapandagam] dyāvāpṛthivyā * * * * * * * **

161

स्रग्गंधव [क्: * * * स पुष्पे; ग्, घ्: सैगन्धवहन्तरस्ते स पुष्पे] तेरस्ते * * * * सपुष्पे चोपलद्वये । प्रणीतादीनि [ग्, घ्: कोशयोः प्रणीताअदीनि इत्यारभ्य अर्धपञ्चकं लुप्तम्] पात्राणि तृपयोग्यानि यान्यपि

sraggaṃdhava [k: * * * sa puṣpe; g, gh: saigandhavahantaraste sa puṣpe] teraste * * * * sapuṣpe copaladvaye | praṇītādīni [g, gh: kośayoḥ praṇītāadīni ityārabhya ardhapañcakaṃ luptam] pātrāṇi tṛpayogyāni yānyapi

162

तानि शङ्खाब्जहेतीशसंयुक्तान्यखिलानि च । विचित्रं रचना * * * * धातुदार्वमयानि [क्, ख्: धातुदार्वमजाति] वा

tāni śaṅkhābjahetīśasaṃyuktānyakhilāni ca | vicitraṃ racanā * * * * dhātudārvamayāni [k, kh: dhātudārvamajāti] vā

163

यथाभिमतमानानि [ख्: इदमर्धं तानि शङ्खाब्ज विचित्रम् इत्यर्धयोर्मध्ये वर्तरे] कुर्यात् पद्मेवतानि ? च । मन्त्राराधनपूर्वाणां कर्मणां कमलोद्भव

yathābhimatamānāni [kh: idamardhaṃ tāni śaṅkhābja vicitram ityardhayormadhye vartare] kuryāt padmevatāni ? ca | mantrārādhanapūrvāṇāṃ karmaṇāṃ kamalodbhava

164

सर्वं सलाञ्छनं कुर्या * * * * पदंत्र ? कलशादि * * * * । * * * * त्वासनादीनि स्वात्मोपकरणानि च

sarvaṃ salāñchanaṃ kuryā * * * * padaṃtra ? kalaśādi * * * * | * * * * tvāsanādīni svātmopakaraṇāni ca

165

मुक्ताङ्गुलीयकं चैव भूषकं (णं) कटकादिकम् । उत्तमाङ्गोद्वहं सर्वं शिरोष्णीषादिकं तु वै

muktāṅgulīyakaṃ caiva bhūṣakaṃ (ṇaṃ) kaṭakādikam | uttamāṅgodvahaṃ sarvaṃ śiroṣṇīṣādikaṃ tu vai

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां कुण्डलक्षणं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ kuṇḍalakṣaṇaṃ nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदित श्लोकसंख्या 165) अथ त्रिंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच संजाते भगवन् लोपे भक्तानां मन्त्रसेविनाम् । ज्ञानादियोगनिष्ठस्य [क्, ख्: स्नानादिनिष्ठयोगस्य] सद्व्यापारस्य चाच्युत

(samudita ślokasaṃkhyā 165) atha triṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca saṃjāte bhagavan lope bhaktānāṃ mantrasevinām | jñānādiyoganiṣṭhasya [k, kh: snānādiniṣṭhayogasya] sadvyāpārasya cācyuta

पातत्राणमुपायं वै श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् । कृतेन येन भक्तानां जायते कृतकृत्यता

pātatrāṇamupāyaṃ vai śrotumicchāmi sāmpratam | kṛtena yena bhaktānāṃ jāyate kṛtakṛtyatā

श्रीभगवानुवाच कथं संवत्सराद्विप्र कर्मणाभिमतं फलम् । प्राप्नुयाच्च क्रियासक्तः पवित्राराहणं विना

śrībhagavānuvāca kathaṃ saṃvatsarādvipra karmaṇābhimataṃ phalam | prāpnuyācca kriyāsaktaḥ pavitrārāhaṇaṃ vinā

यथाश्वमेघं विप्राणां सर्वेच्छापरिपूरकम् । राजसूयं नृपाणां च भक्तानां भूषणं तथा

yathāśvameghaṃ viprāṇāṃ sarvecchāparipūrakam | rājasūyaṃ nṛpāṇāṃ ca bhaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā

भूषणानां यथा मध्ये कौस्तुभं वरभूषणम् । ज्ञेयं पवित्रकं तद्वद्भोगजालस्य चान्तरे

bhūṣaṇānāṃ yathā madhye kaustubhaṃ varabhūṣaṇam | jñeyaṃ pavitrakaṃ tadvadbhogajālasya cāntare

यत्पूरयति भक्तानां व्यापारं पारमेश्वरम् । भोगमोक्षाप्तये शश्वद्भोगस्तस्मात्तु कोऽधिकः

yatpūrayati bhaktānāṃ vyāpāraṃ pārameśvaram | bhogamokṣāptaye śaśvadbhogastasmāttu ko'dhikaḥ

भक्तानां सततं भक्त्या सालोक्यं विदधाति वै । सामीप्यं साधकानां च नानासिद्धिसमन्वितम्

bhaktānāṃ satataṃ bhaktyā sālokyaṃ vidadhāti vai | sāmīpyaṃ sādhakānāṃ ca nānāsiddhisamanvitam

सायुज्यं साधकेन्द्राणां स्वमन्त्रात्मनि यच्छति । तदुत्तरायणेऽतीते चातुर्मास्यस्य मध्यतः

sāyujyaṃ sādhakendrāṇāṃ svamantrātmani yacchati | taduttarāyaṇe'tīte cāturmāsyasya madhyataḥ

आदावन्तेऽथवा कुर्याद्द्वादशीष्वखिलासु च । संक्रान्तिषु च सर्वासु पुऋनमासीषु चाब्जज

ādāvante'thavā kuryāddvādaśīṣvakhilāsu ca | saṃkrāntiṣu ca sarvāsu puṛnamāsīṣu cābjaja

अमावास्यास्वशेषासु तृतीयासु तथैव च । वैष्णवेष्वथ ऋक्षेषु तत्क्षणेष्वखिलेषु च

amāvāsyāsvaśeṣāsu tṛtīyāsu tathaiva ca | vaiṣṇaveṣvatha ṛkṣeṣu tatkṣaṇeṣvakhileṣu ca

चातुर्मास्यस्य कालस्य तूत्थानं द्वदशी तु या । षडशीतिमुखा दिव्या तस्यामारोपयेत्तु यः

cāturmāsyasya kālasya tūtthānaṃ dvadaśī tu yā | ṣaḍaśītimukhā divyā tasyāmāropayettu yaḥ

पवित्रकं जगद्योनेस्सपवित्रीकरोति च । अतीतां वर्तमानां च एष्यां स्वकुलसन्ततिम्

pavitrakaṃ jagadyonessapavitrīkaroti ca | atītāṃ vartamānāṃ ca eṣyāṃ svakulasantatim

तत्र सन्निहितस्साक्षान्नानानिर्माणविग्रहः । भक्तानां भगवान् प्रीतः परमात्माच्युतो हरिः

tatra sannihitassākṣānnānānirmāṇavigrahaḥ | bhaktānāṃ bhagavān prītaḥ paramātmācyuto hariḥ

यद्यप्यब्जसमुद्भूत भक्तानां नित्यमेव हि । नारायणस्तु मन्त्रात्मा स्थितस्स्सन्निहितस्स्वयम्

yadyapyabjasamudbhūta bhaktānāṃ nityameva hi | nārāyaṇastu mantrātmā sthitasssannihitassvayam

तथापि बलवत्ताअ वै तत्तिथेस्तत्र कर्मणि । सन्निधिं भजते येन मन्त्रिणां मन्त्रराट् प्रभुः

tathāpi balavattāa vai tattithestatra karmaṇi | sannidhiṃ bhajate yena mantriṇāṃ mantrarāṭ prabhuḥ

ग्रीष्मकालं समासाद्य यथर्कस्तीक्ष्णतां व्रजेत् । स्वरूपमजहन्नेव सन्निधानतरं विभोः

grīṣmakālaṃ samāsādya yatharkastīkṣṇatāṃ vrajet | svarūpamajahanneva sannidhānataraṃ vibhoḥ

सत्पात्रदेशकालानामासृष्टेस्स्थितये तु वै । अतः पवित्रकं तस्यामन्यस्यां तदसंभवात्

satpātradeśakālānāmāsṛṣṭessthitaye tu vai | ataḥ pavitrakaṃ tasyāmanyasyāṃ tadasaṃbhavāt

कार्यं क्रियापरैर्भक्त्या साखण्डा येन जायते । अखण्डकारी [क्, ख्: अखण्डकानि] पुरुषो ज्ञानकर्मपरायणः [ख्: ज्ञानकर्मपरिकल्पितः]

kāryaṃ kriyāparairbhaktyā sākhaṇḍā yena jāyate | akhaṇḍakārī [k, kh: akhaṇḍakāni] puruṣo jñānakarmaparāyaṇaḥ [kh: jñānakarmaparikalpitaḥ]

भक्तिश्रद्धातथोत्साहयुक्तो योगबलैर्युतः । ब्रह्मण्येकात्मतां याति अचिरादेव पौष्कर

bhaktiśraddhātathotsāhayukto yogabalairyutaḥ | brahmaṇyekātmatāṃ yāti acirādeva pauṣkara

सर्वभावेन भक्तानां यत्पालयति सर्वदा । मनोवाक्चित्तजं कृत्स्नं व्यापारं शुभलक्षणम्

sarvabhāvena bhaktānāṃ yatpālayati sarvadā | manovākcittajaṃ kṛtsnaṃ vyāpāraṃ śubhalakṣaṇam

परिज्ञेयमतस्तस्मात् स्वरूपं तस्य यादृशम् । फलमेति च वै येन भक्तानां तत्समापनात्

parijñeyamatastasmāt svarūpaṃ tasya yādṛśam | phalameti ca vai yena bhaktānāṃ tatsamāpanāt

यदच्छिन्नं जगद्योनेरनन्तप्रसरं सितम् । विच्छेदमकृतज्ञानामेति नानात्मना स्वयम्

yadacchinnaṃ jagadyoneranantaprasaraṃ sitam | vicchedamakṛtajñānāmeti nānātmanā svayam

जगत्सूत्रं [क्, ख्: जगत्सूत्रे] तु तद्विधि हेमसूत्रादिना तु वै । षाड्गुण्यमभिमानं यद्धत्ते प्रतिसरात्मना

jagatsūtraṃ [k, kh: jagatsūtre] tu tadvidhi hemasūtrādinā tu vai | ṣāḍguṇyamabhimānaṃ yaddhatte pratisarātmanā

ज्ञानरागोपरक्तं च युक्तं कार्यैस्तु वीर्यजैः । तैजसैरावृत्तं मन्त्रैर्बलेनावलितं परम्

jñānarāgoparaktaṃ ca yuktaṃ kāryaistu vīryajaiḥ | taijasairāvṛttaṃ mantrairbalenāvalitaṃ param

ऐश्वर्यमुपचारे तु संप्राप्ते शक्तितोऽव्ययम् । एवं पवित्रकं तावत्परिज्ञातं न तत् प्रभोः

aiśvaryamupacāre tu saṃprāpte śaktito'vyayam | evaṃ pavitrakaṃ tāvatparijñātaṃ na tat prabhoḥ

ब्रह्मण्यधिपतौ विष्णौ तदाकारे प्रतिष्ठिते । भक्त्या च विधिवद्दत्तं ददाति भगवत्पदम्

brahmaṇyadhipatau viṣṇau tadākāre pratiṣṭhite | bhaktyā ca vidhivaddattaṃ dadāti bhagavatpadam

स्थूलस्य व्यतिरिक्तस्य व्यवहारपदस्थितैः । पदार्थैः कल्पनीया च यथा तदवधारय

sthūlasya vyatiriktasya vyavahārapadasthitaiḥ | padārthaiḥ kalpanīyā ca yathā tadavadhāraya

सूक्ष्मं दृढं सितं श्लक्ष्णं सूत्रं ब्रह्मप्रसूतया । विनिर्मितं कुमार्या वा वृद्धया वा विनीतया

sūkṣmaṃ dṛḍhaṃ sitaṃ ślakṣṇaṃ sūtraṃ brahmaprasūtayā | vinirmitaṃ kumāryā vā vṛddhayā vā vinītayā

विशुधया विधवया संपादितमथापि वा । यथालब्धं तु चादाय कुर्यादस्त्रविशोधितम्

viśudhayā vidhavayā saṃpāditamathāpi vā | yathālabdhaṃ tu cādāya kuryādastraviśodhitam

अवलोक्य स्मरन्मूलं विनिष्पाद्य चतुर्गुणम् । चातुरात्म्यव्यपेक्षायामथवाष्टगुणं द्विज

avalokya smaranmūlaṃ viniṣpādya caturguṇam | cāturātmyavyapekṣāyāmathavāṣṭaguṇaṃ dvija

भगवन्मूर्तिभेदे तु भेदभिन्नोपलांक्षतम् । केशवादिष्वधिष्ठातृभावेन त्रिचतुर्गुणम्

bhagavanmūrtibhede tu bhedabhinnopalāṃkṣatam | keśavādiṣvadhiṣṭhātṛbhāvena tricaturguṇam

तन्तुभिर्विषमैविष्णोः राजस्य परिवजयेत् । पावित्रिकी क्रिया यस्माद्विषमा सा न कस्यचित्

tantubhirviṣamaiviṣṇoḥ rājasya parivajayet | pāvitrikī kriyā yasmādviṣamā sā na kasyacit

पावित्रकाणि कार्याणि तन्तुभिस्तैस्सुतानितैः । मन्त्रास्त्रकुम्भयोः पूर्वं नानामन्त्रालयस्य च

pāvitrakāṇi kāryāṇi tantubhistaissutānitaiḥ | mantrāstrakumbhayoḥ pūrvaṃ nānāmantrālayasya ca

मण्डलाख्यप्रधानस्य तद्गतस्याखिलस्य च । कर्णिकास्थस्य च विभाः केसरच्छदगस्य च

maṇḍalākhyapradhānasya tadgatasyākhilasya ca | karṇikāsthasya ca vibhāḥ kesaracchadagasya ca

विभवव्यूहरूपस्य लाञ्छनास्त्रद्वयस्य [ग्, घ्: लाञ्छनास्त्रवधस्य] च । मूर्ध्नि कण्ठेंऽसयोः पुष्पपूजायामुपरि क्षितौ

vibhavavyūharūpasya lāñchanāstradvayasya [g, gh: lāñchanāstravadhasya] ca | mūrdhni kaṇṭheṃ'sayoḥ puṣpapūjāyāmupari kṣitau

प्रमाणेन जगनाथप्रतिमायां चतुष्टयम् । द्वयम् हि कुण्डानलयोश्शास्त्रपीठस्य च द्वयम्

pramāṇena jaganāthapratimāyāṃ catuṣṭayam | dvayam hi kuṇḍānalayośśāstrapīṭhasya ca dvayam

लिपेर्वाक्तत्वभूतस्य [क्, ख्: लिपे * * * त्वभूतस्य] शब्दतत्त्वस्य च प्रभोः । घण्टाक्षसूत्रपूर्वाणां क्रियाङ्गानां महात्मनाम्

lipervāktatvabhūtasya [k, kh: lipe * * * tvabhūtasya] śabdatattvasya ca prabhoḥ | ghaṇṭākṣasūtrapūrvāṇāṃ kriyāṅgānāṃ mahātmanām

जायायां भक्तिनम्रायां रक्तायामर्चने हरेः । सम्बन्धिनां च मित्राणां भगवद्धर्मसेविनाम्

jāyāyāṃ bhaktinamrāyāṃ raktāyāmarcane hareḥ | sambandhināṃ ca mitrāṇāṃ bhagavaddharmasevinām

तदुत्तरसहायानां चातुरात्म्याभिलाषिणाम् । भृत्यानां स्वानुकूलानां पुरुषोत्तमयाजिनाम्

taduttarasahāyānāṃ cāturātmyābhilāṣiṇām | bhṛtyānāṃ svānukūlānāṃ puruṣottamayājinām

वृद्धये योषितां चैव पवित्रीकरणाय च । पवित्रकरणं रम्यं रचनीयं यथाक्रमम्

vṛddhaye yoṣitāṃ caiva pavitrīkaraṇāya ca | pavitrakaraṇaṃ ramyaṃ racanīyaṃ yathākramam

षडध्वपीठसंस्थस्य नानामन्त्रास्पदस्य च । ज्ञानादिगुणभेदस्य चतुस्स्थानार्चनाय च

ṣaḍadhvapīṭhasaṃsthasya nānāmantrāspadasya ca | jñānādiguṇabhedasya catussthānārcanāya ca

मुख्यमन्त्रस्य च विभोश्शतेनाष्ठाधिकेन च । तन्तुना भूषणं कुर्यादर्धेनांशेन वाब्जज

mukhyamantrasya ca vibhośśatenāṣṭhādhikena ca | tantunā bhūṣaṇaṃ kuryādardhenāṃśena vābjaja

जपहोमादिका संख्या पूर्णा रिक्ता तदात्मना । समीकरोति भक्तानां मन्त्राणामत एव हि

japahomādikā saṃkhyā pūrṇā riktā tadātmanā | samīkaroti bhaktānāṃ mantrāṇāmata eva hi

हेमसद्रत्नकर्पूरमालयक्षोदकुङ्कुमैः । सर्वौषधिसमोपेतैस्त्वगेलादिविमिश्रितैः

hemasadratnakarpūramālayakṣodakuṅkumaiḥ | sarvauṣadhisamopetaistvagelādivimiśritaiḥ

पावनैर्विविधैर्द्रव्यैर्निर्व्याजपिचुना सह । कुर्यात्तद्गर्भरचनां सूत्रसंख्यापलक्षिताम्

pāvanairvividhairdravyairnirvyājapicunā saha | kuryāttadgarbharacanāṃ sūtrasaṃkhyāpalakṣitām

बीजपूरवदब्जाक्ष आर्द्रामलकशङ्खवत् [क्, ख्: आम्रबल्क * * *शङ्खवत्] । तदन्तरालानि पुनस्त्वच्छिन्नेन तु तन्तुना

*bījapūravadabjākṣa ārdrāmalakaśaṅkhavat [k, kh: āmrabalka * * śaṅkhavat] | tadantarālāni punastvacchinnena tu tantunā

विभागप्रतिपत्त्यर्थं ग्रथनीयान्यदूरतः । यथेच्छया ततोऽन्येषां याज्यानां परिकल्प्य च

vibhāgapratipattyarthaṃ grathanīyānyadūrataḥ | yathecchayā tato'nyeṣāṃ yājyānāṃ parikalpya ca

सूत्रभ्रमसमोपेतैर्गर्भैर्भूषणसंचयम् । आराधकस्य च गुरोस्सगर्भं भूषणद्वयम्

sūtrabhramasamopetairgarbhairbhūṣaṇasaṃcayam | ārādhakasya ca gurossagarbhaṃ bhūṣaṇadvayam

विहितं भगवन्मन्त्रन्यासात्तादात्म्यभावनात् । अतोऽन्येषामगर्भं च रचनीयं पविक्रम्

vihitaṃ bhagavanmantranyāsāttādātmyabhāvanāt | ato'nyeṣāmagarbhaṃ ca racanīyaṃ pavikram

अन्तरालगतं गर्भं कुर्याद्बाह्लीकरञ्जितम् । अलंकृत्य च सौवर्णैरुपरिष्टाच्च रूपकैः

antarālagataṃ garbhaṃ kuryādbāhlīkarañjitam | alaṃkṛtya ca sauvarṇairupariṣṭācca rūpakaiḥ

पत्रच्छेदसमुत्थैस्तु जातरूपमयैस्तु वा । शङ्खचक्रगदापद्ममालाश्रीवत्सकौस्तुभैः [क्, ख्: शङ्खपद्मगदाचक्रमाला]

patracchedasamutthaistu jātarūpamayaistu vā | śaṅkhacakragadāpadmamālāśrīvatsakaustubhaiḥ [k, kh: śaṅkhapadmagadācakramālā]

खगेशतालमुसलनन्दकज्याहलादिकैः [क्, ख्: मुसल * * * ज्या] । मन्दारकुसुमाकारैः पारिजातद्रुमोपमैः

khageśatālamusalanandakajyāhalādikaiḥ [k, kh: musala * * * jyā] | mandārakusumākāraiḥ pārijātadrumopamaiḥ

श्रीवृक्षाचलनागेन्द्रस्वस्तिकैश्चामरैर्घटैः । वेद्यानलार्चिषाढ्या च व्यञ्जनैरातपत्रकैः

śrīvṛkṣācalanāgendrasvastikaiścāmarairghaṭaiḥ | vedyānalārciṣāḍhyā ca vyañjanairātapatrakaiḥ

सरित्समुद्रवृषभभोगजालैस्तु सारसैः । एकस्यैव बहूनां वा यथास्थानानुरूपतः

saritsamudravṛṣabhabhogajālaistu sārasaiḥ | ekasyaiva bahūnāṃ vā yathāsthānānurūpataḥ

धातुजे पित्तले भाण्डे वस्त्रच्छन्ने निधाय च । छादयेदुपरिष्टाच्च धूपितेनाहतेन च

dhātuje pittale bhāṇḍe vastracchanne nidhāya ca | chādayedupariṣṭācca dhūpitenāhatena ca

कृताह्निकोऽधिवासार्थं दशभ्यां प्रयतश्शुचिः । देशिकेन्द्रद्वितीयस्तु कर्तार्घ्यकुसुमोद्यतः

kṛtāhniko'dhivāsārthaṃ daśabhyāṃ prayataśśuciḥ | deśikendradvitīyastu kartārghyakusumodyataḥ

सह सद्ब्रह्मघोषेण स्तुतिमङ्गलपाठकैः । शशाङ्कोदयवेलायां कृत्वा द्वार्स्थार्चनं विशन्

saha sadbrahmaghoṣeṇa stutimaṅgalapāṭhakaiḥ | śaśāṅkodayavelāyāṃ kṛtvā dvārsthārcanaṃ viśan

वैराजभुवनाकारं मण्डपं मण्डनाङ्कितम् । उपविश्य यथान्यायमन्तर्यागान्तमारभेत्

vairājabhuvanākāraṃ maṇḍapaṃ maṇḍanāṅkitam | upaviśya yathānyāyamantaryāgāntamārabhet

न्यासपूर्वमशेषं तु अर्घ्याम्बुपरिकल्पनम् । गणेशाभ्यर्चनं कृत्वा निर्विघ्नफलसिद्धये

nyāsapūrvamaśeṣaṃ tu arghyāmbuparikalpanam | gaṇeśābhyarcanaṃ kṛtvā nirvighnaphalasiddhaye

कल्पयेद्ब्रह्मकूर्चं तु शोधयेद्वसुधां ततः । स्थापनं तोरणादीनामर्चनं कुण्डसंस्कृतिः

kalpayedbrahmakūrcaṃ tu śodhayedvasudhāṃ tataḥ | sthāpanaṃ toraṇādīnāmarcanaṃ kuṇḍasaṃskṛtiḥ

मन्त्रास्त्रकुम्भरचना तयोर्मन्त्रावतारणम् । तदर्चनादिकं सर्वं कुर्याद्दींक्षाविधेस्समम्

mantrāstrakumbharacanā tayormantrāvatāraṇam | tadarcanādikaṃ sarvaṃ kuryāddīṃkṣāvidhessamam

व्यापारमाचरेद्दिव्यं कुम्भकेन स्मरन् विभुम् । नानिशं युज्यते यस्मात्तस्मादेषा प्रतिक्रिया

vyāpāramācareddivyaṃ kumbhakena smaran vibhum | nāniśaṃ yujyate yasmāttasmādeṣā pratikriyā

विभाव्या मन्त्रिणा कौंभी आस्त्री रक्षार्थमेव हि । ततोऽवतार्य भगवान् ? स्थण्डिलेऽभ्यर्च्य चासनम्

vibhāvyā mantriṇā kauṃbhī āstrī rakṣārthameva hi | tato'vatārya bhagavān ? sthaṇḍile'bhyarcya cāsanam

जपान्तमखलितं कृत्वा प्रयायाद्बिम्बसन्निधिम् । अष्टाङ्गेन नमस्कृत्य [क्, ख्: मनस्तुत्या] दद्यादर्घ्यं तु मूर्धनि

japāntamakhalitaṃ kṛtvā prayāyādbimbasannidhim | aṣṭāṅgena namaskṛtya [k, kh: manastutyā] dadyādarghyaṃ tu mūrdhani

अनुलेपनसंयुक्तं ततः पुष्पाञ्जलिं शुभम् । साङ्गं सावरणं भक्त्या धूपयेत् पुरुसोत्तमम्

anulepanasaṃyuktaṃ tataḥ puṣpāñjaliṃ śubham | sāṅgaṃ sāvaraṇaṃ bhaktyā dhūpayet purusottamam

पुष्पपूजादिकं सर्वं मध्याह्ने यद्विनिर्मितम् । अपास्यादाय शिरसा अभिवन्द्य समर्च्य च

puṣpapūjādikaṃ sarvaṃ madhyāhne yadvinirmitam | apāsyādāya śirasā abhivandya samarcya ca

विष्वक्सेनस्य चास्त्रेण निर्मलीकृत्य वारिणा । सपीठं भगवद्बिम्बं प्रासादं शोधयेत्ततः

viṣvaksenasya cāstreṇa nirmalīkṛtya vāriṇā | sapīṭhaṃ bhagavadbimbaṃ prāsādaṃ śodhayettataḥ

स्नापयेद्देवदेवेशं विथिदृष्टेन कर्मणा । ब्रह्मकूर्चादिकैस्स्नानैर्मन्त्रादानप्रकल्पितैः

snāpayeddevadeveśaṃ vithidṛṣṭena karmaṇā | brahmakūrcādikaissnānairmantrādānaprakalpitaiḥ

पदार्थसंमितैश्शक्त्या यथावदधिवासितैः । फलैरत्नादिकोपेतैः पूजयेद्विधिना ततः

padārthasaṃmitaiśśaktyā yathāvadadhivāsitaiḥ | phalairatnādikopetaiḥ pūjayedvidhinā tataḥ

भक्त्या क्रमोपदिष्टैस्तु भोगः कृत्स्नैरकृत्रिमैः । सर्वं कृत्वा प्रणामान्तं यायाद्धोमनिकेतनम्

bhaktyā kramopadiṣṭaistu bhogaḥ kṛtsnairakṛtrimaiḥ | sarvaṃ kṛtvā praṇāmāntaṃ yāyāddhomaniketanam

तत्रानलं च संस्कृस्य कुर्याद्वै मन्त्रतर्पणम् । कलशस्थार्चबैम्बीयसंस्कृतेनाथ [ग्, घ्: कलशस्थलबैंबीय] वह्निना

tatrānalaṃ ca saṃskṛsya kuryādvai mantratarpaṇam | kalaśasthārcabaimbīyasaṃskṛtenātha [g, gh: kalaśasthalabaiṃbīya] vahninā

चरुं संश्रपयेच्चुल्यां हृदा क्षीराज्यतण्डुलैः । समुद्धृत्याज्यपूतं तं विनिवेद्य यथाक्रमम्

caruṃ saṃśrapayecculyāṃ hṛdā kṣīrājyataṇḍulaiḥ | samuddhṛtyājyapūtaṃ taṃ vinivedya yathākramam

कलशस्थलवृत्तीनामेकांशं जुहुयात्ततः । दद्यात्पूर्णाहुतिं पश्चाद्बलिभिस्सर्वमन्तरम् [ग्, घ्: सर्वमत्वरम्]

kalaśasthalavṛttīnāmekāṃśaṃ juhuyāttataḥ | dadyātpūrṇāhutiṃ paścādbalibhissarvamantaram [g, gh: sarvamatvaram]

तर्पयित्वाम्बुसिक्ताभिः क्रमेण जुहुयात्ततः । तद्वदाज्यं सुपूर्णं तं मुद्राबन्धादिकं तु वै

tarpayitvāmbusiktābhiḥ krameṇa juhuyāttataḥ | tadvadājyaṃ supūrṇaṃ taṃ mudrābandhādikaṃ tu vai

कृत्वा [क्, ख्: आर्याप्रणाम] प्रणामपर्यन्तं स्थलस्थस्याग्रतो विभोः । अस्त्रमन्त्रेण संप्रोक्ष्य कृत्स्नद्रव्यगणं ततः

kṛtvā [k, kh: āryāpraṇāma] praṇāmaparyantaṃ sthalasthasyāgrato vibhoḥ | astramantreṇa saṃprokṣya kṛtsnadravyagaṇaṃ tataḥ

निवेश्य वायुदिग्भागे सर्वं सूत्रपुरस्सरम् । सितवस्त्रान्वितेनैव त्वक्षेतेनैव वर्मणा

niveśya vāyudigbhāge sarvaṃ sūtrapurassaram | sitavastrānvitenaiva tvakṣetenaiva varmaṇā

अर्चयित्वास्त्रमन्त्रेण स्थगयेत् कवचेन च । बहिःपक्षसमोपेतं सर्वमिष्वष्टकं ततः

arcayitvāstramantreṇa sthagayet kavacena ca | bahiḥpakṣasamopetaṃ sarvamiṣvaṣṭakaṃ tataḥ

दिग्विदिक्ष्वस्त्रजप्तं तु दत्त्वाज्यमनलालये । पञ्चरङ्गेण सूत्रेण दृढेन सुसितेन वा

digvidikṣvastrajaptaṃ tu dattvājyamanalālaye | pañcaraṅgeṇa sūtreṇa dṛḍhena susitena vā

प्रदक्षिणचतुष्कं तु स्मरन् वर्म समापयेत् । ग्रासादस्यान्तराद्बाह्याद्वेष्टयेत्तद्वदेव हि

pradakṣiṇacatuṣkaṃ tu smaran varma samāpayet | grāsādasyāntarādbāhyādveṣṭayettadvadeva hi

प्राङ्मुखस्त्वासनारूढो गुरुपाणिपरिच्युतम् । ब्रह्मकूर्चं पिबेत् पश्चाच्चरुशेषं तु भक्षयेत्

prāṅmukhastvāsanārūḍho gurupāṇiparicyutam | brahmakūrcaṃ pibet paścāccaruśeṣaṃ tu bhakṣayet

पिबेद्धॄदयसञ्जप्तं हेमरत्नकुशोदकम् । अद्यात्तदनु ताम्बूलं दन्तकाष्ठसमन्वितम्

pibeddhṝdayasañjaptaṃ hemaratnakuśodakam | adyāttadanu tāmbūlaṃ dantakāṣṭhasamanvitam

कुतपे कम्बलोपेते स्हित्वा च सकुशास्तरे । जपेन्मन्त्रवरं साङ्गं पठन् स्तोत्रवरान् शुभान्

kutape kambalopete shitvā ca sakuśāstare | japenmantravaraṃ sāṅgaṃ paṭhan stotravarān śubhān

कथां सर्वेश्वरीं पुण्यां कुर्वन्निष्पाद्य मण्डलम् । कर्मशेषं तदापाद्य भूषणानां यथोदितम्

kathāṃ sarveśvarīṃ puṇyāṃ kurvanniṣpādya maṇḍalam | karmaśeṣaṃ tadāpādya bhūṣaṇānāṃ yathoditam

एकादश्यां प्रभाते तु स्नानपूर्वं तु पूजनम् । सम्पूर्णाहुतिदानान्तं हुत्वा सम्यग्यथाविधि

ekādaśyāṃ prabhāte tu snānapūrvaṃ tu pūjanam | sampūrṇāhutidānāntaṃ hutvā samyagyathāvidhi

आसाद्य कलशोद्देशं विनिवेदनमाचरेत् । ततो विशेषभोगानां प्रभोरामन्त्रणाय च

āsādya kalaśoddeśaṃ vinivedanamācaret | tato viśeṣabhogānāṃ prabhorāmantraṇāya ca

दन्तकाष्ठं सताम्बूलं मुखवासांसि दर्पणम् । चन्दनादीनि गन्धानि जातिपूगफलानि च

dantakāṣṭhaṃ satāmbūlaṃ mukhavāsāṃsi darpaṇam | candanādīni gandhāni jātipūgaphalāni ca

विनिवेश्य निधायाग्रे दक्षिणेऽथ जगत् प्रभोः । गुग्गुलं मृष्टधूपं च प्रकाशं ताम्रपात्रगम्

viniveśya nidhāyāgre dakṣiṇe'tha jagat prabhoḥ | guggulaṃ mṛṣṭadhūpaṃ ca prakāśaṃ tāmrapātragam

दृक्प्रभामण्डनं [ग्, घ्: प्रभामण्डलं] चैव हेमसूत्रं सकङ्कणम् । मध्वाज्यपूरिते पात्रे तैजसे रोचनाञ्जनम्

dṛkprabhāmaṇḍanaṃ [g, gh: prabhāmaṇḍalaṃ] caiva hemasūtraṃ sakaṅkaṇam | madhvājyapūrite pātre taijase rocanāñjanam

रसषट्कं महामूर्तेर्नेत्रवस्त्रे सितारुणे । पश्चिमेऽथ विभोर्दद्यात् पुण्यनद्युदकं तथा

rasaṣaṭkaṃ mahāmūrternetravastre sitāruṇe | paścime'tha vibhordadyāt puṇyanadyudakaṃ tathā

तीर्थतोयान्नभोगार्थं नगमृत् [क्, ख्: नग * * *?] श्रीफलादि यत् । शाड्वलं नीलदर्भांश्च [क्, ख्: नीलद * * * ताम्र] ताम्रपात्रे तु वायसे

*tīrthatoyānnabhogārthaṃ nagamṛt [k, kh: naga * * ?] śrīphalādi yat | śāḍvalaṃ nīladarbhāṃśca [k, kh: nīlada * * * tāmra] tāmrapātre tu vāyase

उत्तरेऽथ विभोर्दद्याद्देवदेवस्य पुष्कर । माल्यान्योपधयस्सप्त बीजानि च फलानि च

uttare'tha vibhordadyāddevadevasya puṣkara | mālyānyopadhayassapta bījāni ca phalāni ca

तिलतण्डुलपात्राणि क्षीरं दधिरसं घृतम् । गन्धबृन्दत्वगेलाद्यं घातवो गैरिकादयः

tilataṇḍulapātrāṇi kṣīraṃ dadhirasaṃ ghṛtam | gandhabṛndatvagelādyaṃ ghātavo gairikādayaḥ

सफलं नारिकेलं च विकारस्त्वैक्षवोऽखिलः । सराजते कांस्यपात्रे संभवे सति प्रद्मज

saphalaṃ nārikelaṃ ca vikārastvaikṣavo'khilaḥ | sarājate kāṃsyapātre saṃbhave sati pradmaja

यज्ञपर्णपुटे वापि विनिवेद्यमसंभवे । सकुशोदकमन्येषां ताम्बूलं दन्तधावनम्

yajñaparṇapuṭe vāpi vinivedyamasaṃbhave | sakuśodakamanyeṣāṃ tāmbūlaṃ dantadhāvanam

सितानि सोत्तरीयाणि उपवीतानि चन्दनम् । कुङ्कुमागुरुकर्पूरश्रीखण्डैरधिवासितम्

sitāni sottarīyāṇi upavītāni candanam | kuṅkumāgurukarpūraśrīkhaṇḍairadhivāsitam

चतुस्स्थानावतीर्णस्य दद्याद्गन्धपवित्रकम् । ततोऽर्घ्यपुष्पधूपं च मुद्राबन्धं समाचरेत्

catussthānāvatīrṇasya dadyādgandhapavitrakam | tato'rghyapuṣpadhūpaṃ ca mudrābandhaṃ samācaret

आदिमध्यावसाने तु सम्यगच्छिद्रशान्तये । जपेन्मन्त्रवरं साङ्गं पश्चाद्बद्धाञ्जलिः पठेत्

ādimadhyāvasāne tu samyagacchidraśāntaye | japenmantravaraṃ sāṅgaṃ paścādbaddhāñjaliḥ paṭhet

प्रणवद्विद्ययाद्यं ? तु स्तोत्रमन्त्रं निवेदयेत् । सर्वमन्त्रमयानन्त नित्यसन्निहिताव्यय

praṇavadvidyayādyaṃ ? tu stotramantraṃ nivedayet | sarvamantramayānanta nityasannihitāvyaya

गुणप्रधान योगेश भावनाभोगविग्रह । नारायण परं ब्रह्म प्राणेश चतुराकृते [ग्, घ्: चतुरात्मक]

guṇapradhāna yogeśa bhāvanābhogavigraha | nārāyaṇa paraṃ brahma prāṇeśa caturākṛte [g, gh: caturātmaka]

100

सर्वगाच्युत सन्मूर्ते सर्वज्ञ पुरुषोत्तम । अस्मात्काललवाद्यावद्विसर्जनदिनावधि

sarvagācyuta sanmūrte sarvajña puruṣottama | asmātkālalavādyāvadvisarjanadināvadhi

101

नानामन्त्रगणोपेतस्सन्निधिं भज मे प्रभो । देवबिम्बे तु तन्मूर्तौ कलशे मण्डलक्षितौ

nānāmantragaṇopetassannidhiṃ bhaja me prabho | devabimbe tu tanmūrtau kalaśe maṇḍalakṣitau

102

संख्यासूत्रेऽक्षसूत्रे च पावके गुरुविग्रहे । घण्टायां शास्त्रपीठे च यागोपकरणेषु च

saṃkhyāsūtre'kṣasūtre ca pāvake guruvigrahe | ghaṇṭāyāṃ śāstrapīṭhe ca yāgopakaraṇeṣu ca

103

स्रुक् स्रुवाद्येष्वशेषेषु एकान्ति * * * * * ? । विष्णुपार्षदभेदेषु जन्मकर्मरतेषु [क्, ख्: चर्म कर्म] च

sruk sruvādyeṣvaśeṣeṣu ekānti * * * * * ? | viṣṇupārṣadabhedeṣu janmakarmarateṣu [k, kh: carma karma] ca

104

श्रद्धापूतेषु दक्षेषु त्वदेकशरणे * * ? । तीतवात्सरीयाणां स्नानादीनां हि कर्मणाम्

śraddhāpūteṣu dakṣeṣu tvadekaśaraṇe * * ? | tītavātsarīyāṇāṃ snānādīnāṃ hi karmaṇām

105

नैमित्तिकानां नित्यानामपूर्ण * * * ? तये । त्वत्प्रीतये * * * * * ? द्य निर्वर्तयाम्यहम्

naimittikānāṃ nityānāmapūrṇa * * * ? taye | tvatprītaye * * * * * ? dya nirvartayāmyaham

106

पावित्रकं विधानं च सर्वकर्म * * * * ? । अतोयं मुखवा * * * * * * * * ? र्चितम्

pāvitrakaṃ vidhānaṃ ca sarvakarma * * * * ? | atoyaṃ mukhavā * * * * * * * * ? rcitam

107

होमान्तमधिवासीयं [क्, ख्: मधिवसीच * * * रु सर्वम्] कुरु सर्वं ? * * * * त्मसात् । त्वामय * * * * * * ? पतीते तु जागरे

homāntamadhivāsīyaṃ [k, kh: madhivasīca * * * ru sarvam] kuru sarvaṃ ? * * * * tmasāt | tvāmaya * * * * * * ? patīte tu jāgare

108

यथावद्ब्रह्मसूत्रान्तैभागैर्भोगापवर्गद । विज्ञप्तो सीह [क्, ख्: विशप्तो हि भगवान् वेत्ति सर्वम्] भगवन् वेत्सि सर्वं हृदि स्थितम्

yathāvadbrahmasūtrāntaibhāgairbhogāpavargada | vijñapto sīha [k, kh: viśapto hi bhagavān vetti sarvam] bhagavan vetsi sarvaṃ hṛdi sthitam

109

भक्तस्य मम वात्सल्यात् प्रातः कार्यस्त्वनुग्रहः । एवं निमन्त्रयित्वाजमष्टाङ्गेन नमेत् क्षितौ

bhaktasya mama vātsalyāt prātaḥ kāryastvanugrahaḥ | evaṃ nimantrayitvājamaṣṭāṅgena namet kṣitau

110

चतुःप्रदक्षिणीकृत्य हृदि मन्त्रमनुस्मरन् । गीतनृत्तादिकैः स्तोत्रैर्वेदपाठसमन्वितैः

catuḥpradakṣiṇīkṛtya hṛdi mantramanusmaran | gītanṛttādikaiḥ stotrairvedapāṭhasamanvitaiḥ

111

जयशब्दसमेतैस्तु जागरेण नयेन्निशाम् । स्नात्वा ब्राह्ममुहूर्तेऽथ कृतकौतुकमङ्गलः

jayaśabdasametaistu jāgareṇa nayenniśām | snātvā brāhmamuhūrte'tha kṛtakautukamaṅgalaḥ

112

महता विभवेन प्राक् द्वारयागं समाचरेत् । यथावद्भगवद्यागं कुर्यात्तदनु पौष्कर

mahatā vibhavena prāk dvārayāgaṃ samācaret | yathāvadbhagavadyāgaṃ kuryāttadanu pauṣkara

113

सांस्पर्शिकैरासनाद्यैर्विविधैरौपचारिकैः [ ? रञ्जनाद्यै] । हृदयङ्गमसंज्ञैस्तु बहुभेदविनिर्मितैः

sāṃsparśikairāsanādyairvividhairaupacārikaiḥ [ ? rañjanādyai] | hṛdayaṅgamasaṃjñaistu bahubhedavinirmitaiḥ

114

भक्ष्यैर्भोज्यैस्तथा लेह्यैश्चोष्यैर्नानाविधैरपि । षडृतुप्रभवैस्सर्वैश्शाकैर्मूलैः फलैश्शुभैः

bhakṣyairbhojyaistathā lehyaiścoṣyairnānāvidhairapi | ṣaḍṛtuprabhavaissarvaiśśākairmūlaiḥ phalaiśśubhaiḥ

115

पावनैः पावकस्विन्नैरुपदंशादिकान्वितैः । गोसंभवैस्स्थिरैः कांस्यपात्रैर्मध्वाज्यपूरितैः

pāvanaiḥ pāvakasvinnairupadaṃśādikānvitaiḥ | gosaṃbhavaissthiraiḥ kāṃsyapātrairmadhvājyapūritaiḥ

116

रसालक्षीरसंपूर्णैर्दिक्स्थितैस्तु समुद्रवत् । मात्रावित्तैस्सताम्बूलैरन्तर्मानैर्यथोचितैः

rasālakṣīrasaṃpūrṇairdiksthitaistu samudravat | mātrāvittaissatāmbūlairantarmānairyathocitaiḥ

117

वरशय्यासमेतैस्तु पावनैरात्मवल्लभैः । स्वदेशपरदेशोत्थैः क्रीडाभोगैरकृत्रिमैः

varaśayyāsametaistu pāvanairātmavallabhaiḥ | svadeśaparadeśotthaiḥ krīḍābhogairakṛtrimaiḥ

118

जातरूपमयैः पात्रैर्गन्धमाल्याद्यलङ्कृतैः । जपमुद्रावसानान्तमेवं मण्डलसन्निधौ

jātarūpamayaiḥ pātrairgandhamālyādyalaṅkṛtaiḥ | japamudrāvasānāntamevaṃ maṇḍalasannidhau

119

कृत्वा तु भगवद्यागं विशेषाद्देवमन्दिरे । अथ भूषणपात्रं तु आदायोद्घाट्य पूज्य च

kṛtvā tu bhagavadyāgaṃ viśeṣāddevamandire | atha bhūṣaṇapātraṃ tu ādāyodghāṭya pūjya ca

120

पवित्रकं समादाय यायात्कलशसन्निधिम् । आराधनाङ्गनिचयमव्यक्त तात्त्विकं हि यत्

pavitrakaṃ samādāya yāyātkalaśasannidhim | ārādhanāṅganicayamavyakta tāttvikaṃ hi yat

121

तृतीयमुभयात्मं वै अध्यात्मादित्रयं तथा । अनुसन्धाय वै तस्मिन् संस्मरन् हृदयाद्धिया

tṛtīyamubhayātmaṃ vai adhyātmāditrayaṃ tathā | anusandhāya vai tasmin saṃsmaran hṛdayāddhiyā

122

तत्राष्टाष्टकसंख्यं तु अव्यक्तं भोगसंग्रहम् । मन्त्रमुद्रासमूहं तु तात्त्विकं परिकीर्तितम्

tatrāṣṭāṣṭakasaṃkhyaṃ tu avyaktaṃ bhogasaṃgraham | mantramudrāsamūhaṃ tu tāttvikaṃ parikīrtitam

123

स्वाध्यायगीतवाद्यानि व्रतानि नियमानि च । दानान्युत्सवपूर्वाणि नानानैमित्तिकानि च

svādhyāyagītavādyāni vratāni niyamāni ca | dānānyutsavapūrvāṇi nānānaimittikāni ca

124

एतान्युभयरूपाणि पुरुषार्थप्रदानि च । प्रीतिदानि जगद्योनौ मन्त्रमूर्तौ जनार्दने

etānyubhayarūpāṇi puruṣārthapradāni ca | prītidāni jagadyonau mantramūrtau janārdane

125

भास्वरं [क्, ख्: भास्करम्] चिन्मयं शुद्धं यदेषां रूपमक्षयम् । तद्गर्भेष्वनुसन्धेयं सूक्ष्मं तदनु पौष्कर

bhāsvaraṃ [k, kh: bhāskaram] cinmayaṃ śuddhaṃ yadeṣāṃ rūpamakṣayam | tadgarbheṣvanusandheyaṃ sūkṣmaṃ tadanu pauṣkara

126

सूर्येन्दुवह्निसंकाशमियत्तापरिकल्पितम् । तद्ग्रन्थिगणदेशेषु भावनीयं महामते

sūryenduvahnisaṃkāśamiyattāparikalpitam | tadgranthigaṇadeśeṣu bhāvanīyaṃ mahāmate

127

सुस्थूलं व्यावहार्यं च तृतीयं सार्वलौकिकम् । तत्तन्तुनिचयोद्देशे [क्: * * * निचयो] भावनीयं सदैव हि

susthūlaṃ vyāvahāryaṃ ca tṛtīyaṃ sārvalaukikam | tattantunicayoddeśe [k: * * * nicayo] bhāvanīyaṃ sadaiva hi

128

एवमाध्यात्मिकीं व्याप्तिं लक्षयित्वा तु पौष्कर । चिन्तयेदधिदेवाख्यां व्याप्तिं मान्त्रीमनश्चरीम्

evamādhyātmikīṃ vyāptiṃ lakṣayitvā tu pauṣkara | cintayedadhidevākhyāṃ vyāptiṃ māntrīmanaścarīm

129

चतुर्णामविनाभावि यद्रूपममृतोपमम् । नानाभासगणाकीर्णं [क्, ख्: गणा कुण्ठ] मूर्तामूर्तमनश्वरम्

caturṇāmavinābhāvi yadrūpamamṛtopamam | nānābhāsagaṇākīrṇaṃ [k, kh: gaṇā kuṇṭha] mūrtāmūrtamanaśvaram

130

किरीटमालाश्रीवत्सकौस्तुभानां महामते । सन्निधिं भावयेन्नित्यमधिदेवात्मना त्रयम्

kirīṭamālāśrīvatsakaustubhānāṃ mahāmate | sannidhiṃ bhāvayennityamadhidevātmanā trayam

131

पृथ्य्वप्तेजोऽनिलाकाशपञ्चानां समु * * ? यत् । रमणीयं शुभं रूपं भक्तानां परितोषकृत्

pṛthyvaptejo'nilākāśapañcānāṃ samu * * ? yat | ramaṇīyaṃ śubhaṃ rūpaṃ bhaktānāṃ paritoṣakṛt

132

तस्य? चाधिभूतत्वं मन्तव्यं योजनावधौ । ध्यात्वैवं मूलमन्त्रान्त? समुदीर्याब्जसंभव

tasya? cādhibhūtatvaṃ mantavyaṃ yojanāvadhau | dhyātvaivaṃ mūlamantrānta? samudīryābjasaṃbhava

133

प्रणवालंकृतं मन्त्रं तमुद्यतकरः पठेत् । त्वत्प्राप्तिसाधनं देव ज्ञानं यदमलं परम्

praṇavālaṃkṛtaṃ mantraṃ tamudyatakaraḥ paṭhet | tvatprāptisādhanaṃ deva jñānaṃ yadamalaṃ param

134

भक्तिश्रद्धासमोपेता सत्क्रिया त्वत्प्रकाशिकी । अखण्डसिद्धये तस्याह्युपायः कथितस्त्वया

bhaktiśraddhāsamopetā satkriyā tvatprakāśikī | akhaṇḍasiddhaye tasyāhyupāyaḥ kathitastvayā

135

ज्ञानकर्मप्रसक्तानां भक्तानां भावितात्मनाम् । पवित्राख्यं यथाशक्त्या त्वत्प्रसादान्मया कृतम्

jñānakarmaprasaktānāṃ bhaktānāṃ bhāvitātmanām | pavitrākhyaṃ yathāśaktyā tvatprasādānmayā kṛtam

136

यथोचितमिदानीं तां ध्यायस्व परमेश्वरीम् । तस्माच्छुभतरं कर्म विज्ञानममलं हि यत्

yathocitamidānīṃ tāṃ dhyāyasva parameśvarīm | tasmācchubhataraṃ karma vijñānamamalaṃ hi yat

137

विध्यन्तरं मन्त्रगणाद् द्रव्यसङ्घस्त्वमेव हि । प्राप्तिः पूरयिता पूर्णमपुर्णानां [क्, ख्: पुण्यमपूर्णानाम्] हि कर्मणाम्

vidhyantaraṃ mantragaṇād dravyasaṅghastvameva hi | prāptiḥ pūrayitā pūrṇamapurṇānāṃ [k, kh: puṇyamapūrṇānām] hi karmaṇām

138

तथ्येनानेन भगवन् भवभङ्गार्दितस्य च । अशठस्य [क्, ख्: अङ्गस्य क्रिया] क्रियाकाण्डमखण्डं सर्वमस्तु ते

tathyenānena bhagavan bhavabhaṅgārditasya ca | aśaṭhasya [k, kh: aṅgasya kriyā] kriyākāṇḍamakhaṇḍaṃ sarvamastu te

139

विज्ञप्तोऽसीह भगवम् अर्थिता मे परा त्वयि । विना त्वत्परितोषेण सम्यक् ज्ञानप्रदेन च

vijñapto'sīha bhagavam arthitā me parā tvayi | vinā tvatparitoṣeṇa samyak jñānapradena ca

140

आपत्काले तु संप्राप्ते बुद्धिपूर्वं [क्, ख्: वृद्धिपूर्वम्] मयाच्युत । न सन्त्याज्यं क्रियाज्ञानं त्वं सर्वं वेत्सि तत्त्वतः

āpatkāle tu saṃprāpte buddhipūrvaṃ [k, kh: vṛddhipūrvam] mayācyuta | na santyājyaṃ kriyājñānaṃ tvaṃ sarvaṃ vetsi tattvataḥ

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 8)

141

यथाकालं यथावच्च भोगैर्देव यथोचितैः । नार्चितोऽसि यथा सम्यक् खेदश्चेतसि तेन मे

yathākālaṃ yathāvacca bhogairdeva yathocitaiḥ | nārcito'si yathā samyak khedaścetasi tena me

142

पूजनं भोगसंभोगैराज्यदोहैस्तु तर्पणम् । त्वय्येतत्कृतकृत्यानां न किञ्चिदुपयुज्यते

pūjanaṃ bhogasaṃbhogairājyadohaistu tarpaṇam | tvayyetatkṛtakṛtyānāṃ na kiñcidupayujyate

143

सुक्षेत्रवापितं ह्येतदखिलार्थस्य मेऽखिलम् । फलिष्यत्यमृतत्वेन ज्ञात्वैवं हि पुरा मया

sukṣetravāpitaṃ hyetadakhilārthasya me'khilam | phaliṣyatyamṛtatvena jñātvaivaṃ hi purā mayā

144

अङ्गीकृतं गुरुमुखात् किन्तु सर्वेश्वर प्रभो । परिस्फुरति मे बुद्धौ न निर्व्यूढं यथास्थितम्

aṅgīkṛtaṃ gurumukhāt kintu sarveśvara prabho | parisphurati me buddhau na nirvyūḍhaṃ yathāsthitam

145

मनोवाक्कायकर्मैस्तु आप्रभातान्निशावधि । अस्वातन्त्र्यादसामर्थ्यान्मनसश्चानवस्थितेः

manovākkāyakarmaistu āprabhātānniśāvadhi | asvātantryādasāmarthyānmanasaścānavasthiteḥ

146

शीतोष्णवातवर्षाद्यैरन्तरायैर्ज्वरादिकैः । असम्पत्तेः क्रियाङ्गानां देव त्वदनुरूपिणाम्

śītoṣṇavātavarṣādyairantarāyairjvarādikaiḥ | asampatteḥ kriyāṅgānāṃ deva tvadanurūpiṇām

147

आप्रवृत्तेः परानन्दप्राप्तिनिष्ठं यथाह्निकम् । यथोक्तममराणां तु यस्मान्न घटते त्वतः

āpravṛtteḥ parānandaprāptiniṣṭhaṃ yathāhnikam | yathoktamamarāṇāṃ tu yasmānna ghaṭate tvataḥ

148

तस्य संपूरणार्थं तु प्रधानतरमर्चनम् । पवित्रकाख्यमादिष्टं वत्सरं प्रति यत्त्वया

tasya saṃpūraṇārthaṃ tu pradhānataramarcanam | pavitrakākhyamādiṣṭaṃ vatsaraṃ prati yattvayā

149

तन्मया कृतमध्यक्षमर्चितं यदनिर्मलम् । क्रियायोगादसंपूर्णं तन्मे निर्मलतां नय

tanmayā kṛtamadhyakṣamarcitaṃ yadanirmalam | kriyāyogādasaṃpūrṇaṃ tanme nirmalatāṃ naya

150

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यथोक्तं न तु तन्मया । तत्सर्वं पूर्णमेवास्तु सुतृप्तो भव सर्वदा

jñānato'jñānato vāpi yathoktaṃ na tu tanmayā | tatsarvaṃ pūrṇamevāstu sutṛpto bhava sarvadā

151

ओमच्युत जगन्नाथ मन्त्रमूर्ते सनातन । रक्ष मां पुण्डरीकाक्ष क्षमस्वाज प्रसीद ओम्

omacyuta jagannātha mantramūrte sanātana | rakṣa māṃ puṇḍarīkākṣa kṣamasvāja prasīda om

152

उक्त्वैवं मूलमन्त्रं तु हृदाद्यैर्लाञ्छनैस्सह । समुद्दिश्य ततो दद्यान्मूर्ध्नि मन्त्रात्मनो विभोः

uktvaivaṃ mūlamantraṃ tu hṛdādyairlāñchanaissaha | samuddiśya tato dadyānmūrdhni mantrātmano vibhoḥ

153

सर्वज्ञानक्रियाभोगशुभसंकल्पविग्रहम् । मण्डलान्तर्गतस्यैवं प्रासादान्तस्स्थितस्य च

sarvajñānakriyābhogaśubhasaṃkalpavigraham | maṇḍalāntargatasyaivaṃ prāsādāntassthitasya ca

154

वह्निमध्यगतस्यापि समारोप्य महामते । अर्चनेन पुटीकृत्य पावनं च पवित्रकम्

vahnimadhyagatasyāpi samāropya mahāmate | arcanena puṭīkṛtya pāvanaṃ ca pavitrakam

155

यागोपकरणानां च दत्त्वा शास्त्रात्मनस्ततः [ग्, घ्: शास्त्रात्मनस्तदा] । देशिकस्य हृदारोप्य पूजितस्य च देववत्

yāgopakaraṇānāṃ ca dattvā śāstrātmanastataḥ [g, gh: śāstrātmanastadā] | deśikasya hṛdāropya pūjitasya ca devavat

156

परितुष्टेन तेनाथ तस्य सर्वार्थसिद्धये । साशिषं [क्, ख्: साशिष्टं] हि सदारभ्य संस्थितस्याग्निसन्नियौ

parituṣṭena tenātha tasya sarvārthasiddhaye | sāśiṣaṃ [k, kh: sāśiṣṭaṃ] hi sadārabhya saṃsthitasyāgnisanniyau

157

हवनान्तेर्चनान्ते वा ह्यन्येषां क्रमशस्तु वै । ततः प्रावरणैर्दानैर्यथासंपत्ति संभृतैः

havanāntercanānte vā hyanyeṣāṃ kramaśastu vai | tataḥ prāvaraṇairdānairyathāsaṃpatti saṃbhṛtaiḥ

158

सोपवीतोत्तरीयैश्च छत्त्रोपानत्समायुतैः । विविधैर्भोजनैर्विप्र धूपैश्चालभनादिकैः

sopavītottarīyaiśca chattropānatsamāyutaiḥ | vividhairbhojanairvipra dhūpaiścālabhanādikaiḥ

159

पूजयेद्ब्राह्मणान् सर्वान् सुसूपायांस्तथा यतीन् । त्रिरात्रादथ सप्ताहादुपसंहृत्य पौष्कर

pūjayedbrāhmaṇān sarvān susūpāyāṃstathā yatīn | trirātrādatha saptāhādupasaṃhṛtya pauṣkara

160

महदर्चनपूर्वं तु कृत्वा पूर्णावसानिकम् । क्रमशश्चोपसंहृत्य स्वयं गुर्वात्मनाथवा

mahadarcanapūrvaṃ tu kṛtvā pūrṇāvasānikam | kramaśaścopasaṃhṛtya svayaṃ gurvātmanāthavā

161

आदाय पूजिते पात्रे अर्चयित्वा यथाविधि । जानुनी भूगते कृत्वा प्रणिपत्य च देशिकम्

ādāya pūjite pātre arcayitvā yathāvidhi | jānunī bhūgate kṛtvā praṇipatya ca deśikam

162

मानयित्वार्घ्यपुष्पाद्यैः प्रणिपत्य स्वयं पुरा । विनिवेद्य च तत्पात्रं प्रसादः क्रियतां विभो

mānayitvārghyapuṣpādyaiḥ praṇipatya svayaṃ purā | vinivedya ca tatpātraṃ prasādaḥ kriyatāṃ vibho

163

साशिषं भगवत्प्रीतिर्वाच्याचार्येण तस्य तु । यथागमं यथाशास्त्रं प्रसादाच्चतुरात्मनः

sāśiṣaṃ bhagavatprītirvācyācāryeṇa tasya tu | yathāgamaṃ yathāśāstraṃ prasādāccaturātmanaḥ

164

त्वयि सांवत्सरं विप्र सुसंपूर्णं तदस्तु ते । समुत्कीर्तयतस्तस्य आसनस्थस्य मूर्धनि

tvayi sāṃvatsaraṃ vipra susaṃpūrṇaṃ tadastu te | samutkīrtayatastasya āsanasthasya mūrdhani

165

कलशद्वितयं मन्त्रं रक्षासौभाग्यमोक्षदम् । विसर्जनं विभोः कुर्यात् पूजापूर्वं यथाक्रमम्

kalaśadvitayaṃ mantraṃ rakṣāsaubhāgyamokṣadam | visarjanaṃ vibhoḥ kuryāt pūjāpūrvaṃ yathākramam

166

विष्वक्सेनं यजेत् साङ्गं तर्पयेत्तदनन्तरम् । समाहृत्याखिलं पश्चात् कृते वै तद्विसर्जने

viṣvaksenaṃ yajet sāṅgaṃ tarpayettadanantaram | samāhṛtyākhilaṃ paścāt kṛte vai tadvisarjane

167

प्रकल्प्य पूर्ववत्सोमपानमच्छिद्रसिद्धये । रुक्मराजतसद्रत्नघटिते वा विभूषिते

prakalpya pūrvavatsomapānamacchidrasiddhaye | rukmarājatasadratnaghaṭite vā vibhūṣite

168

चक्राधारे तु कलशे वितते कमलोदरे । पाञ्चजन्यवलीग्रीवे शतपत्रशुभानने

cakrādhāre tu kalaśe vitate kamalodare | pāñcajanyavalīgrīve śatapatraśubhānane

169

ऊर्ध्वाधःकौमुदीमालामण्डलालंकृतेऽब्जज । मकराननशेषाभिरमृताम्बुप्रवाहकै

ūrdhvādhaḥkaumudīmālāmaṇḍalālaṃkṛte'bjaja | makarānanaśeṣābhiramṛtāmbupravāhakai

170

नदीसमुद्रश्रीवृक्षमीनमाल्यैः [ग्, घ्: समुद्रश्रीवत्स] परिष्कृते । एवं [ग्, घ्: एवं लक्षणसंयुक्तान् विभो] लक्षणसंयुक्ता ? विभोराराधनाय च

nadīsamudraśrīvṛkṣamīnamālyaiḥ [g, gh: samudraśrīvatsa] pariṣkṛte | evaṃ [g, gh: evaṃ lakṣaṇasaṃyuktān vibho] lakṣaṇasaṃyuktā ? vibhorārādhanāya ca

171

पाद्यार्घ्याचमनस्नानदाने सांवत्सरोत्सवे । तथा सहस्रकलशैरभिषेकविधावपि

pādyārghyācamanasnānadāne sāṃvatsarotsave | tathā sahasrakalaśairabhiṣekavidhāvapi

172

इत्युक्तमरबिन्दाक्ष पवित्रारोपणं परम् । ऊनातिरिक्ताद्यद्याति [क्: ऊनातिरिक्ता * * * * पाति; ख्: ऊनातिरिक्तादन्यत् पाति] भुवि भक्तजनं सदा [ग्, घ्: भक्तजनं तदा]

ityuktamarabindākṣa pavitrāropaṇaṃ param | ūnātiriktādyadyāti [k: ūnātiriktā * * * * pāti; kh: ūnātiriktādanyat pāti] bhuvi bhaktajanaṃ sadā [g, gh: bhaktajanaṃ tadā]

173

तस्य निर्वर्तनाद्भक्त्या ब्राह्मणो वेदविद्भवेत् । श्रीमानत्युग्रशक्तिर्वै क्षत्रियोऽच्छिन्नसन्ततिः

tasya nirvartanādbhaktyā brāhmaṇo vedavidbhavet | śrīmānatyugraśaktirvai kṣatriyo'cchinnasantatiḥ

174

धनधान्ययुतो वैश्यश्शुद्रस्तु सुखवान् भवेत् । गोभूसुवर्णदानानामनन्तानां हि यत्फलम्

dhanadhānyayuto vaiśyaśśudrastu sukhavān bhavet | gobhūsuvarṇadānānāmanantānāṃ hi yatphalam

175

यावज्जीवं प्रदत्तानां प्रत्यहं तु समाश्शतम् । परमायुषि संपूर्णे तत्फलं प्राप्नुयान्नरः

yāvajjīvaṃ pradattānāṃ pratyahaṃ tu samāśśatam | paramāyuṣi saṃpūrṇe tatphalaṃ prāpnuyānnaraḥ

176

प्राप्तकालस्स्वबुध्या तु आसाद्यायतनं हरेः । स्मरन्मन्त्रेश्वरं सम्यक् सम्यक् सृजति विग्रहम्

prāptakālassvabudhyā tu āsādyāyatanaṃ hareḥ | smaranmantreśvaraṃ samyak samyak sṛjati vigraham

177

यानैश्चन्द्रप्रतीकाशैर्दिव्यस्त्रीजनसंयुतैः । वीज्ममानो दिवं याति पूज्यमानस्तथामरैः [क्, ख्: तथापरैः]

yānaiścandrapratīkāśairdivyastrījanasaṃyutaiḥ | vījmamāno divaṃ yāti pūjyamānastathāmaraiḥ [k, kh: tathāparaiḥ]

178

भुक्त्वा भोगांस्तु विपुलान् सर्वलोकान्तरोद्भवान् । कालेन महता साद्य [क्, ख्: साम्य] मानुष्यं पुनरेव हि

bhuktvā bhogāṃstu vipulān sarvalokāntarodbhavān | kālena mahatā sādya [k, kh: sāmya] mānuṣyaṃ punareva hi

179

शुभे काले शुभे देशे जायते च शुभे कुले । निवृत्ते बाल्यभावे तु व्यक्ते करणसंग्रहे

śubhe kāle śubhe deśe jāyate ca śubhe kule | nivṛtte bālyabhāve tu vyakte karaṇasaṃgrahe

180

बुद्धितत्त्वे प्रबुद्धे तु जन्माभ्यासवशात्तु वै । कर्मणा मनसा वाचा नारायणपरो भवेत्

buddhitattve prabuddhe tu janmābhyāsavaśāttu vai | karmaṇā manasā vācā nārāyaṇaparo bhavet

181

नित्यं क्रियापरो धीमान् ब्रह्मण्यस्सत्यविक्रमः । अनन्यथा विशुद्धात्मा दुष्टसङ्गविवर्जितः

nityaṃ kriyāparo dhīmān brahmaṇyassatyavikramaḥ | ananyathā viśuddhātmā duṣṭasaṅgavivarjitaḥ

182

व्यधिशोकविनिर्मुक्तः पुत्रदारादिकैर्युतः । अपमृत्युविनिर्मुक्तो ज्ञानमासाद्य निर्मलम्

vyadhiśokavinirmuktaḥ putradārādikairyutaḥ | apamṛtyuvinirmukto jñānamāsādya nirmalam

183

श्वेतद्वीपं समायाति सुराणां यत्सुदुर्लभम् । ज्ञानिनामपि चान्येषां तत्र दृष्ट्वा जगत्पतिम्

śvetadvīpaṃ samāyāti surāṇāṃ yatsudurlabham | jñānināmapi cānyeṣāṃ tatra dṛṣṭvā jagatpatim

184

परं ब्रह्मत्वमायाति तत्कर्मपरमः पुमान् । पस्यन्त्यारोप्यमाणं ये ब्रह्मसूत्रं जगत्प्रभोः

paraṃ brahmatvamāyāti tatkarmaparamaḥ pumān | pasyantyāropyamāṇaṃ ye brahmasūtraṃ jagatprabhoḥ

185

तथानुमोदयन्त्यन्ये [क्, ख्: तदानुमोद] यान्ति तेऽप्यमरावतीम् । शृण्वन्ति ये विधानं तु पवित्रं पापनाशनम्

tathānumodayantyanye [k, kh: tadānumoda] yānti te'pyamarāvatīm | śṛṇvanti ye vidhānaṃ tu pavitraṃ pāpanāśanam

186

प्राप्नुवन्ति च ते पुण्यमिष्टापूर्तादिकं हि यत् । नारीह्यनन्यशारणा पतिना परिचोदिता

prāpnuvanti ca te puṇyamiṣṭāpūrtādikaṃ hi yat | nārīhyananyaśāraṇā patinā paricoditā

187

तद्भक्ता सः सती साध्वी कर्मणा मनसा गिरा । नित्यं भर्तरि चाद्रोहा प्रयता साङ्गतेन वै

tadbhaktā saḥ satī sādhvī karmaṇā manasā girā | nityaṃ bhartari cādrohā prayatā sāṅgatena vai

188

पवित्रकं जगद्योनेरारोपयति चाब्जज । सातुलं चैव सौभाग्यं प्राप्नुयादचिरेण तु

pavitrakaṃ jagadyonerāropayati cābjaja | sātulaṃ caiva saubhāgyaṃ prāpnuyādacireṇa tu

189

देहान्ते देवनारीणां देवानां याति पूज्यताम् । सात्वरुन्धतिपूर्वाणामवाक् समभिवीक्षते [ग्, घ्: खमभिवीक्ष्यते]

dehānte devanārīṇāṃ devānāṃ yāti pūjyatām | sātvarundhatipūrvāṇāmavāk samabhivīkṣate [g, gh: khamabhivīkṣyate]

190

ज्ञानमासादयत्यन्ते येन यान्त्य(त्य)च्युतं पदम् । प्रोत्तारयति बन्धूनां दुष्कृतेभ्योऽब्जसंभव

jñānamāsādayatyante yena yāntya(tya)cyutaṃ padam | prottārayati bandhūnāṃ duṣkṛtebhyo'bjasaṃbhava

191

पितॄणां जनकादीनां नाम्ना स्नेहपुरस्तु यः । ददाति भूषणं विप्र मन्त्री मन्त्रात्मनो विभोः

pitṝṇāṃ janakādīnāṃ nāmnā snehapurastu yaḥ | dadāti bhūṣaṇaṃ vipra mantrī mantrātmano vibhoḥ

192

दुर्गतेस्सुगतिं [ग्, घ्: सुगतिं यान्ति द्यु सिन्धोरस्थिना नराः] याति द्युसिन्धोरस्थिरा ? नरः । यथा सुराणाममृतं नृणां गाङ्गं जलं यथा

durgatessugatiṃ [g, gh: sugatiṃ yānti dyu sindhorasthinā narāḥ] yāti dyusindhorasthirā ? naraḥ | yathā surāṇāmamṛtaṃ nṛṇāṃ gāṅgaṃ jalaṃ yathā

193

स्वधा यथा पितॄणां च कर्मिणां तद्वदब्जज । पवित्रकं क्रियाढ्यानां पावनं भूतिवर्धनम्

svadhā yathā pitṝṇāṃ ca karmiṇāṃ tadvadabjaja | pavitrakaṃ kriyāḍhyānāṃ pāvanaṃ bhūtivardhanam

194

सर्वदोषभयघ्नं च सर्वोपद्रवनाशनम् । सर्वसौख्यप्रदं चैव सर्वगुह्यप्रकाशकम्

sarvadoṣabhayaghnaṃ ca sarvopadravanāśanam | sarvasaukhyapradaṃ caiva sarvaguhyaprakāśakam

195

यस्सम्यग्भगवद्भक्तः कृतमन्त्रपरिग्रहः । एवमेव प्रवृत्तौ वा जन्माभ्यासात्सदार्चने

yassamyagbhagavadbhaktaḥ kṛtamantraparigrahaḥ | evameva pravṛttau vā janmābhyāsātsadārcane

196

अनन्यतेन वै विष्णोः परस्य परमात्मनः । प्रयत्नेनार्थनीयं च महतानेन देशिकः

ananyatena vai viṣṇoḥ parasya paramātmanaḥ | prayatnenārthanīyaṃ ca mahatānena deśikaḥ

197

असन्निधानात् स्वगुरोरभाबात्तस्य चाब्जज । प्रवर्तनीयमन्येन गुरुणाभ्यर्थितेन च

asannidhānāt svagurorabhābāttasya cābjaja | pravartanīyamanyena guruṇābhyarthitena ca

198

कर्मणा मनसा वाचा नेतरस्याधमस्य च । नान्यदर्शनसंस्थस्तु मद्भक्तैस्तत्परायणैः

karmaṇā manasā vācā netarasyādhamasya ca | nānyadarśanasaṃsthastu madbhaktaistatparāyaṇaiḥ

199

पवित्रारोहणादीनामर्थनीयो हि देशिकः । मामतिप्रतिपन्नं [क्, ख्: मामाति प्रतिपन्नं] च अन्तस्था वेत्ति यद्यपि

pavitrārohaṇādīnāmarthanīyo hi deśikaḥ | māmatipratipannaṃ [k, kh: māmāti pratipannaṃ] ca antasthā vetti yadyapi

200

कृतार्थमतिभक्तत्वादमुं मन्ये तदा गुरुम् । प्राप्तमुत्तारकं शिष्यो मन्ये भक्तिवशाद् गुरुम्

kṛtārthamatibhaktatvādamuṃ manye tadā gurum | prāptamuttārakaṃ śiṣyo manye bhaktivaśād gurum

201

यत्रैवं चित्तवृत्तीनां साम्यमस्ति त्रयस्य च । शिष्यदेशिकमन्त्राणां तन्त्रमोक्षश्च सिद्धयः

yatraivaṃ cittavṛttīnāṃ sāmyamasti trayasya ca | śiṣyadeśikamantrāṇāṃ tantramokṣaśca siddhayaḥ

202

ज्ञात्वैवं यस्तु भक्तानामभक्तस्संप्रवर्तते । मन्त्रदाने [क्, ख्: मन्त्रदानैश्] च शिष्याणां स याति नरकेऽधमः

jñātvaivaṃ yastu bhaktānāmabhaktassaṃpravartate | mantradāne [k, kh: mantradānaiś] ca śiṣyāṇāṃ sa yāti narake'dhamaḥ

203

प्रत्यक्षमेति भक्तानां भक्तिः प्रागार्जिता शनैः । तत्सम्पर्कसमाचारान् मन्त्रदैवतनिन्दनात्

pratyakṣameti bhaktānāṃ bhaktiḥ prāgārjitā śanaiḥ | tatsamparkasamācārān mantradaivatanindanāt

204

तस्माद्विषयसंभूतं यस्य यद्विषयं स्फुटम् । परेषामात्मनश्चापि तस्य तत्सिद्धिदं स्मृतम्

tasmādviṣayasaṃbhūtaṃ yasya yadviṣayaṃ sphuṭam | pareṣāmātmanaścāpi tasya tatsiddhidaṃ smṛtam

205

यत्रास्ति देशिकानां च भक्तिरव्यभिचारिणी । तत्रैव [क्, ख्: यतिशिष्या] यदि शिष्याणामभिलाषोऽस्ति पूजने [ग्, घ्: पूजिते]

yatrāsti deśikānāṃ ca bhaktiravyabhicāriṇī | tatraiva [k, kh: yatiśiṣyā] yadi śiṣyāṇāmabhilāṣo'sti pūjane [g, gh: pūjite]

206

तदा मन्त्रवरः [ख्, ग्, घ्: मन्त्रेश्वरः] प्रीतः सन्निधिं कुरुतेऽब्जज । सिद्धस्य समबुद्धेर्वै निष्क्रियस्य तु या क्रिया

tadā mantravaraḥ [kh, g, gh: mantreśvaraḥ] prītaḥ sannidhiṃ kurute'bjaja | siddhasya samabuddhervai niṣkriyasya tu yā kriyā

207

अतोऽन्यस्य क्रियां विद्धि भक्तिपूर्वा तु सा स्मृता । या च तद्विषया भक्तिः पतिवृत्तिसमोचिता

ato'nyasya kriyāṃ viddhi bhaktipūrvā tu sā smṛtā | yā ca tadviṣayā bhaktiḥ pativṛttisamocitā

208

अष्टाङ्गलक्षणा पूर्णा श्रद्धापूता च मोक्षदा । अतोऽन्या सिद्धिदा सिद्धिर्व्यभिचारफलप्रदा

aṣṭāṅgalakṣaṇā pūrṇā śraddhāpūtā ca mokṣadā | ato'nyā siddhidā siddhirvyabhicāraphalapradā

209

सर्वस्याहं तटस्थोऽहमाशयं वेद्मि तत्त्वतः । भक्तिर्मां प्रति वै [क्, ख्: वै त्वाभ्याम्] ताभ्यां यदा ह्यव्यभिचारिणी

sarvasyāhaṃ taṭastho'hamāśayaṃ vedmi tattvataḥ | bhaktirmāṃ prati vai [k, kh: vai tvābhyām] tābhyāṃ yadā hyavyabhicāriṇī

210

मन्त्रात्मनानुगृह्णामि शिष्यं गुरुमुखेन तु । नाभक्तेन त्वतो भक्तो दीक्षणीयः कदाचन

mantrātmanānugṛhṇāmi śiṣyaṃ gurumukhena tu | nābhaktena tvato bhakto dīkṣaṇīyaḥ kadācana

211

नाभक्तस्त्वतिभक्तेन योजनीयस्त्वदर्चने । गुरोरभक्ताद्भक्तानां भक्तिरभ्येति तापनम्

nābhaktastvatibhaktena yojanīyastvadarcane | gurorabhaktādbhaktānāṃ bhaktirabhyeti tāpanam

212

शारीरं मानसं दुःखं वर्धते च क्षणात् क्षणम् । भावनासुरतामेति येन यात्यधमां गतिम्

śārīraṃ mānasaṃ duḥkhaṃ vardhate ca kṣaṇāt kṣaṇam | bhāvanāsuratāmeti yena yātyadhamāṃ gatim

213

गुरोरनन्यशरणाद्भक्तानां कमलोद्भव । द्विविधं त्रिविधं दोषमचिरात् क्षयमेति च

gurorananyaśaraṇādbhaktānāṃ kamalodbhava | dvividhaṃ trividhaṃ doṣamacirāt kṣayameti ca

214

अनुग्राह्यादभक्ताच्च सावलेपात् क्रियोज्झितात् । गुरोरकीर्तिं महतीं विद्वेषं सहते न वै

anugrāhyādabhaktācca sāvalepāt kriyojjhitāt | gurorakīrtiṃ mahatīṃ vidveṣaṃ sahate na vai

215

सामुख्यं दुस्सहानां च दोषाणां दीक्षितस्य च । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन अदृष्टफलसिद्धये

sāmukhyaṃ dussahānāṃ ca doṣāṇāṃ dīkṣitasya ca | tasmātsarvaprayatnena adṛṣṭaphalasiddhaye

216

विहितं यच्च तत्कार्यं शिष्येण गुरुणापि च । नाभक्तस्संविदाप्नोति नाभक्तो ध्यानमाप्नुयात्

vihitaṃ yacca tatkāryaṃ śiṣyeṇa guruṇāpi ca | nābhaktassaṃvidāpnoti nābhakto dhyānamāpnuyāt

217

नाभक्तस्सत्क्रियां वेत्ति नाभक्तश्शास्त्रविद्भवेत् । नाभक्तमर्चां यागं च वह्निमर्चापयेत्तथा

nābhaktassatkriyāṃ vetti nābhaktaśśāstravidbhavet | nābhaktamarcāṃ yāgaṃ ca vahnimarcāpayettathā

218

बन्धापयेन्नमुद्रां च श्रावयेत्समयान्न हि । योऽपराधेन [ग्, घ्: योऽवरोधेन] वा लोभादभक्तानां जगद्गुरौ

bandhāpayennamudrāṃ ca śrāvayetsamayānna hi | yo'parādhena [g, gh: yo'varodhena] vā lobhādabhaktānāṃ jagadgurau

219

विपर्ययार्थवेत्तृणामपहासरतात्मनाम् । अभिगच्छापयेन्मोहात्स याति नरकं गुरुः

viparyayārthavettṛṇāmapahāsaratātmanām | abhigacchāpayenmohātsa yāti narakaṃ guruḥ

220

प्रायश्चित्तं हि पूर्वोक्तं तापार्तो नाचरेद्यदि । इत्युक्तमरविन्दोत्थ यत्त्वया परिचोदितम्

prāyaścittaṃ hi pūrvoktaṃ tāpārto nācaredyadi | ityuktamaravindottha yattvayā paricoditam

221

भक्तानामुपकारार्थं पवित्रारोहणं शुभम् । प्रावृट् काले प्रवृत्ते तु त्रैलोक्योदरवर्तिनाम्

bhaktānāmupakārārthaṃ pavitrārohaṇaṃ śubham | prāvṛṭ kāle pravṛtte tu trailokyodaravartinām

222

मनुष्यामरसिद्धानां वक्तव्यं चानुवर्तिनाम् । प्रवर्तन्ति [क्, ख्: प्रवतन्ति हि वेगेन; ग्, घ्: हि वै येन] हि वेगेन श्रद्धया वत्सरं प्रति

manuṣyāmarasiddhānāṃ vaktavyaṃ cānuvartinām | pravartanti [k, kh: pravatanti hi vegena; g, gh: hi vai yena] hi vegena śraddhayā vatsaraṃ prati

223

महत्यस्मिन् महाबुद्धे व्यापारे पारमेश्वरे । विभोश्शयनसंस्थस्य काले पुष्पफलाकुले

mahatyasmin mahābuddhe vyāpāre pārameśvare | vibhośśayanasaṃsthasya kāle puṣpaphalākule

224

गगने लङ्घ्यमाने तु सबलाकैर्वलाहकैः । कुमुदोत्पलकह्लारैर्भूषिते वसुधातले

gagane laṅghyamāne tu sabalākairvalāhakaiḥ | kumudotpalakahlārairbhūṣite vasudhātale

225

वनोपवन उद्याने हरितैश्शाद्वलादिकैः । शालिसस्यादिकैर्युक्ते पल्वलोदकशोभिते

vanopavana udyāne haritaiśśādvalādikaiḥ | śālisasyādikairyukte palvalodakaśobhite

226

पवित्रकं कृतं विष्णोरन्तस्स्थस्याति तुष्टिदम् । तस्य प्राग्विहिता विप्र सततं शयनक्रिया

pavitrakaṃ kṛtaṃ viṣṇorantassthasyāti tuṣṭidam | tasya prāgvihitā vipra satataṃ śayanakriyā

227

अथोक्तदिवसे ताभ्यां ब्रह्मन्निर्वर्तिते सति । रक्षणीयमवश्यं वै कर्मयागं [ग्: कमलागम्] क्रियापरैः

athoktadivase tābhyāṃ brahmannirvartite sati | rakṣaṇīyamavaśyaṃ vai karmayāgaṃ [g: kamalāgam] kriyāparaiḥ

इति श्रीप्राञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां पवित्रारोहणं नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīprāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ pavitrārohaṇaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ

अथ एकत्रिंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच पवित्रारोहणं कृत्वा चातुर्मास्यं महामते । निर्वहणीयं नियमैर्विविधैर्लोकपूजितैः

atha ekatriṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca pavitrārohaṇaṃ kṛtvā cāturmāsyaṃ mahāmate | nirvahaṇīyaṃ niyamairvividhairlokapūjitaiḥ

शयनं देवदेवीयमर्चयेत्तद्विधिं शृणु । हेमादिरत्नखचिते सर्वाङ्गपरिशोभिते

śayanaṃ devadevīyamarcayettadvidhiṃ śṛṇu | hemādiratnakhacite sarvāṅgapariśobhite

भगवत्यनुरूपे च शयने शशिवासिते । सितातपत्रचमरकिङ्किणीवरमण्डिते

bhagavatyanurūpe ca śayane śaśivāsite | sitātapatracamarakiṅkiṇīvaramaṇḍite

वैजयन्तीगणोपेते हेमदण्डाङ्घ्रिबूषिते । वितानकेन दिव्येन कुङ्कुमाद्यैर्विभूषिते

vaijayantīgaṇopete hemadaṇḍāṅghribūṣite | vitānakena divyena kuṅkumādyairvibhūṣite

शोभिते चोपरिष्टात्तु तिर्यगूर्ध्वपटावृते । जातीफलादिकैर्लाजसर्वबीजादिपूरिते

śobhite copariṣṭāttu tiryagūrdhvapaṭāvṛte | jātīphalādikairlājasarvabījādipūrite

विदिक् चित्रपटैर्युक्ते सत्पुष्पप्रकरीकृते । रत्नदीपसमायुक्त इत्यस्मिन् शयने स्मरेत्

vidik citrapaṭairyukte satpuṣpaprakarīkṛte | ratnadīpasamāyukta ityasmin śayane smaret

क्षीरोदार्णवमध्यस्थं सहस्रफणमौलिनम् । हिमकुन्देन्दुधवलं नागनाथं महामते

kṣīrodārṇavamadhyasthaṃ sahasraphaṇamaulinam | himakundendudhavalaṃ nāganāthaṃ mahāmate

प्रणवेन स्वनाम्ना च वर्णान्तेन सबिन्दुना । ध्वात्वार्चयित्वा स्तुत्वा च नमस्कृत्य प्रसाद्य च

praṇavena svanāmnā ca varṇāntena sabindunā | dhvātvārcayitvā stutvā ca namaskṛtya prasādya ca

निवेश्य तस्मिन् कर्मार्चो हारकेयूरभूषिताम् । श्रीखण्डशशिबाह्लीकविलिप्तां पुष्पवेष्टिताम्

niveśya tasmin karmārco hārakeyūrabhūṣitām | śrīkhaṇḍaśaśibāhlīkaviliptāṃ puṣpaveṣṭitām

प्रावृत्तां नेत्रवस्त्रेण सृष्टरूपैः सुधूपिताम् । स्वबीजं मन्त्रवर्णं तु ओं लक्ष्मीपतये नमः

prāvṛttāṃ netravastreṇa sṛṣṭarūpaiḥ sudhūpitām | svabījaṃ mantravarṇaṃ tu oṃ lakṣmīpataye namaḥ

समुदीर्य धिया चार्व्यमङ्गोपाङ्गक्रमेण । द्वादशाक्षरवर्णैस्तु स्वनामपदसंयुतैः

samudīrya dhiyā cārvyamaṅgopāṅgakrameṇa | dvādaśākṣaravarṇaistu svanāmapadasaṃyutaiḥ

कर्मार्चाया अभावात्तु दर्भमञ्जरिजं शुभम् । यथोक्तेन विधानेन विष्टरं विनिवेश्य च

karmārcāyā abhāvāttu darbhamañjarijaṃ śubham | yathoktena vidhānena viṣṭaraṃ viniveśya ca

तस्मिन् मन्त्रवरं न्यस्य स्वपद्मगगनोदरात् । निलीनाखिल गण्डादिशक्तिपञ्जरमध्यगम् [घ्: नाखिलगन्ध्यादि]

tasmin mantravaraṃ nyasya svapadmagaganodarāt | nilīnākhila gaṇḍādiśaktipañjaramadhyagam [gh: nākhilagandhyādi]

व्यक्तीनां मूर्तिदानेन नीत्वा ध्यानान्वितेन च । देवाङ्गमहितं वस्त्रमभुक्तममलात्मकम्

vyaktīnāṃ mūrtidānena nītvā dhyānānvitena ca | devāṅgamahitaṃ vastramabhuktamamalātmakam

दत्त्वोपरि समभ्यर्च्य पुष्पधूपविलेपनैः । सर्वतत्त्वोपसंहारं चितश्शक्तिं [घ्: चिन्ताशक्तिम्] तु विन्यसेत्

dattvopari samabhyarcya puṣpadhūpavilepanaiḥ | sarvatattvopasaṃhāraṃ citaśśaktiṃ [gh: cintāśaktim] tu vinyaset

दक्षिणे त्वभिमानाख्यां मूर्तिं तु चमरोद्यताम् । एवं ज्ञाननिशां वामे तालवृन्तकरोद्यताम्

dakṣiṇe tvabhimānākhyāṃ mūrtiṃ tu camarodyatām | evaṃ jñānaniśāṃ vāme tālavṛntakarodyatām

उत्तमां भावयेन्निद्रां करसंवाहने रताम् । पादारबिन्ददेशस्थां लालयन्तीं कराम्बुजैः

uttamāṃ bhāvayennidrāṃ karasaṃvāhane ratām | pādārabindadeśasthāṃ lālayantīṃ karāmbujaiḥ

आदाय चरणे दिव्ये साक्षाछ्री (स्स) सन्निधिस्थिता । आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तस्यै देवाधिदेवता

ādāya caraṇe divye sākṣāchrī (ssa) sannidhisthitā | ānandaṃ brahmaṇo rūpaṃ tasyai devādhidevatā

तदन्तस्स्मरणानन्दजातविस्मयलोचनाः । खनामपदमन्त्रैस्तास्संपूज्याः प्रणवादिभिः

tadantassmaraṇānandajātavismayalocanāḥ | khanāmapadamantraistāssaṃpūjyāḥ praṇavādibhiḥ

एवं हि देवदेवीयं शयनं कमलोद्भव । यथोक्तं संप्रतिष्ठाप्य चातुर्मास्यपरैर्नरैः

evaṃ hi devadevīyaṃ śayanaṃ kamalodbhava | yathoktaṃ saṃpratiṣṭhāpya cāturmāsyaparairnaraiḥ

कार्यात्र प्रत्यहं पूजा मार्जनं चोपलेपनम् । मृदा धातुविकारैर्वा सुगन्धैश्चन्दनादिकैः

kāryātra pratyahaṃ pūjā mārjanaṃ copalepanam | mṛdā dhātuvikārairvā sugandhaiścandanādikaiḥ

प्रदानं धूपदीपानां व्यजनेनानिलोत्थितः । शशिचन्दनसंयुक्तशीतलोदक सत्क्रियाः [क्, ख्: संस्क्रियाः]

pradānaṃ dhūpadīpānāṃ vyajanenānilotthitaḥ | śaśicandanasaṃyuktaśītalodaka satkriyāḥ [k, kh: saṃskriyāḥ]

कदलीदलकह्लारैः पद्मोत्पलविमिश्रितैः । स्वेदशान्तिं [क्, ख्: स्वेदे शान्तिम्] समापाद्यं पौनःपुन्येन पूजनम्

kadalīdalakahlāraiḥ padmotpalavimiśritaiḥ | svedaśāntiṃ [k, kh: svede śāntim] samāpādyaṃ paunaḥpunyena pūjanam

वेणुवीणासमोपेतां गीतिं च मधुरस्वराम् । एवं मासद्वये याते जाते मेघरवेऽम्बरात्

veṇuvīṇāsamopetāṃ gītiṃ ca madhurasvarām | evaṃ māsadvaye yāte jāte megharave'mbarāt

ब्रह्मन् भाद्रपदे मासि द्वादश्यां हि निशामुखे । ईषत् प्रबोधमाश्रित्य देवदेवो ह्यधोक्षजः

brahman bhādrapade māsi dvādaśyāṃ hi niśāmukhe | īṣat prabodhamāśritya devadevo hyadhokṣajaḥ

स्थित्यर्थममराणां च परिवर्तनमाचरेत् । दक्षिणेनाङ्गसङ्घेन त्यक्त्वा चोत्तानशायिकाम्

sthityarthamamarāṇāṃ ca parivartanamācaret | dakṣiṇenāṅgasaṅghena tyaktvā cottānaśāyikām

योगनिद्रां समाश्रित्य प्रकुर्वन् प्रभवाप्ययौ । मरुच्चक्राक्षसंस्थस्य [क्, ख्: कुरु * * * * कक्ष] विश्वबीजस्य पौष्कर

yoganidrāṃ samāśritya prakurvan prabhavāpyayau | maruccakrākṣasaṃsthasya [k, kh: kuru * * * * kakṣa] viśvabījasya pauṣkara

मूलेन्दुमण्डलाच्चाथ आपास्याच्छादनाम्बरम् । अस्ते त्वाश्वयुजे त्वेष द्वादश्यां परमेश्वरः

mūlendumaṇḍalāccātha āpāsyācchādanāmbaram | aste tvāśvayuje tveṣa dvādaśyāṃ parameśvaraḥ

संत्यजेच्छयनं दिव्यं निशायां कार्तिकस्य (तु) च । उत्थायामरनाथश्व समाक्रम्य पतत्रिराट्

saṃtyajecchayanaṃ divyaṃ niśāyāṃ kārtikasya (tu) ca | utthāyāmaranāthaśva samākramya patatrirāṭ

निश्शेषभुवनग्रामवीथीनां दोषशान्तये । विचरत्यप्रमेयात्मा नन्दयंस्तान् सुरादिकान्

niśśeṣabhuvanagrāmavīthīnāṃ doṣaśāntaye | vicaratyaprameyātmā nandayaṃstān surādikān

आवीक्षयञ्जगत्यस्मिन् स्वकृतं धर्मपद्धतिम् । एवं भक्तजनैः कार्यं तस्य तच्चेष्टितं महम्

āvīkṣayañjagatyasmin svakṛtaṃ dharmapaddhatim | evaṃ bhaktajanaiḥ kāryaṃ tasya tacceṣṭitaṃ maham

विविधैरुत्सवैर्दानजपजागरणैश्शुभैः । नृक्तगीतसमोपेतैर्विलासैर्हास्यसंयुतैः

vividhairutsavairdānajapajāgaraṇaiśśubhaiḥ | nṛktagītasamopetairvilāsairhāsyasaṃyutaiḥ

क्रीडमा नैस्सुमनसैः प्रयतैः प्रणतैः प्रभोः । एकदेशस्थितैर्विप्र अनन्यमानसैस्सदा

krīḍamā naissumanasaiḥ prayataiḥ praṇataiḥ prabhoḥ | ekadeśasthitairvipra ananyamānasaissadā

मासशेषं तपोनिष्ठैस्समर्थैः पुनरेव हि । स्वाश्रमे वामरक्षेत्रे रक्षणीयं महाजनैः

māsaśeṣaṃ taponiṣṭhaissamarthaiḥ punareva hi | svāśrame vāmarakṣetre rakṣaṇīyaṃ mahājanaiḥ

ब्रह्मन् द्वादशरात्रेण षड्रात्रेण शुभेन च (वा) । असामर्थ्यं त्रिरात्रेण अहोरात्रेण वाब्जज

brahman dvādaśarātreṇa ṣaḍrātreṇa śubhena ca (vā) | asāmarthyaṃ trirātreṇa ahorātreṇa vābjaja

नयेन्नक्ताशनेनाथ चत्वार्येते शुभव्रताः । मासोपवासनिरतैर्नरैः परमवैष्णवैः

nayennaktāśanenātha catvāryete śubhavratāḥ | māsopavāsaniratairnaraiḥ paramavaiṣṇavaiḥ

अन्ते त्रिद्व्येकरात्रं वा कार्यमच्युतजागरम् । पुण्याख्यानकथाभिस्तु स्तोत्रपूर्वैस्तु गीतकैः

ante tridvyekarātraṃ vā kāryamacyutajāgaram | puṇyākhyānakathābhistu stotrapūrvaistu gītakaiḥ

सवाद्यैर्मधुरैर्नृत्तैरपहासैस्तु हर्षदैः । जयशब्दैर्नमस्कारैः करतालसमन्वितैः

savādyairmadhurairnṛttairapahāsaistu harṣadaiḥ | jayaśabdairnamaskāraiḥ karatālasamanvitaiḥ

समर्चयेच्छ्रीनिवासं जुह्वन् ध्यायन् जपन्नपि । भोगैः षड्रसपूर्वैस्तु सुपूर्णैरौपचारिकैः [क्, ख्: सुवर्णै]

samarcayecchrīnivāsaṃ juhvan dhyāyan japannapi | bhogaiḥ ṣaḍrasapūrvaistu supūrṇairaupacārikaiḥ [k, kh: suvarṇai]

अर्घ्यैर्विलेपनैर्माल्यैर्सृष्टधूपसमन्वितैः । ब्राह्मे मुहूर्ते द्वाश्यां मन्त्रमूर्तिं यजेद्धरिम्

arghyairvilepanairmālyairsṛṣṭadhūpasamanvitaiḥ | brāhme muhūrte dvāśyāṃ mantramūrtiṃ yajeddharim

शङ्खध्वानसमोपेतैर्दुन्दुभीपटहस्वनैः । वन्दिवृन्दोत्थितोच्चाभिर्नानावाग्भिर्महामते

śaṅkhadhvānasamopetairdundubhīpaṭahasvanaiḥ | vandivṛndotthitoccābhirnānāvāgbhirmahāmate

महाजयजयारावैः पुनःपुनरुदीरितैः । प्रबोधलक्षणैस्तोत्रैरुत्थाप्य शयनात्ततः

mahājayajayārāvaiḥ punaḥpunarudīritaiḥ | prabodhalakṣaṇaistotrairutthāpya śayanāttataḥ

महता विभवेनाथ मण्डलादौ यजेत्क्रमात् । महत्स्नपनपूर्वैस्तु भोगैः पूर्णैर्यथोदितैः

mahatā vibhavenātha maṇḍalādau yajetkramāt | mahatsnapanapūrvaistu bhogaiḥ pūrṇairyathoditaiḥ

महादीपैः प्रभूतैस्तु साङ्कुरैः पालिकागणैः । फलैः पनसपूर्वैस्तु मध्वाज्यतिलचर्चितैः

mahādīpaiḥ prabhūtaistu sāṅkuraiḥ pālikāgaṇaiḥ | phalaiḥ panasapūrvaistu madhvājyatilacarcitaiḥ

पुष्पार्घ्यचन्दनाद्यन्तैर्ब्रह्मसूत्रविभूषितैः । मालतीमल्लिकापूर्वसमुत्थैर्मञ्जरीगणैः

puṣpārghyacandanādyantairbrahmasūtravibhūṣitaiḥ | mālatīmallikāpūrvasamutthairmañjarīgaṇaiḥ

कदम्बचूतश्रीवृक्ष-ऋजुशाखासमन्वितैः । तरण्डैः सूत्रसम्बन्धैः कुङ्कुमाद्यैस्सुपूजितैः

kadambacūtaśrīvṛkṣa-ṛjuśākhāsamanvitaiḥ | taraṇḍaiḥ sūtrasambandhaiḥ kuṅkumādyaissupūjitaiḥ

गोभूहेमादिकैर्दानैश्चित्रैः प्रावरणैश्शुभैः । एवमिष्ट्वा तु होमान्तं ग्रामं वा नगरं गृहम्

gobhūhemādikairdānaiścitraiḥ prāvaraṇaiśśubhaiḥ | evamiṣṭvā tu homāntaṃ grāmaṃ vā nagaraṃ gṛham

सपवित्रेण यानेन सचक्रेण शुभेनं वा । मन्त्रास्त्रकुम्भयुक्तेन तद्बिम्बोदरकेण वा

sapavitreṇa yānena sacakreṇa śubhenaṃ vā | mantrāstrakumbhayuktena tadbimbodarakeṇa vā

ब्रह्मघोषसमेतेन गीतवाद्यान्वितेन च । गणिकाभगवद्भक्तास्सहनागरिकैर्जनैः

brahmaghoṣasametena gītavādyānvitena ca | gaṇikābhagavadbhaktāssahanāgarikairjanaiḥ

परिव्राड्ब्रह्मचारीभिर्जपस्तुतिपरायणैः । महता केतुयुक्तेन सितच्छत्त्रावृतेन तु

parivrāḍbrahmacārībhirjapastutiparāyaṇaiḥ | mahatā ketuyuktena sitacchattrāvṛtena tu

प्रदहन् सुरभिं धूपं पृथक् साम्यं च गुगुलुम् । यानमेवं परिभ्रम्य द्रविणं चार्थिषु क्षिपेत्

pradahan surabhiṃ dhūpaṃ pṛthak sāmyaṃ ca gugulum | yānamevaṃ paribhramya draviṇaṃ cārthiṣu kṣipet

ततः प्रदक्षिणीकृत्य चतुर्धा प्रणिपत्य च । सर्वाङ्गैर्दण्डवद् भूमौ भक्त्या तु पुरुषोत्तमम्

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya caturdhā praṇipatya ca | sarvāṅgairdaṇḍavad bhūmau bhaktyā tu puruṣottamam

रथस्थमालयस्थं तु चेतसा संस्तुवन् जपन् । प्रक्षिपन् [क्, ख्: प्र * ?चार्घ्यपुष्पे] चार्घ्यपुष्पे तु लाजान् सिद्धार्थकान् फलान्

rathasthamālayasthaṃ tu cetasā saṃstuvan japan | prakṣipan [k, kh: pra * ?cārghyapuṣpe] cārghyapuṣpe tu lājān siddhārthakān phalān

दृष्टं यदेव [ग्, घ्: यथैव] दिग्देवं भावयेत्सर्वदिक्तथा । चङ्क्रमेद्भवनं कृत्स्नं स्थितिं बध्नानि येन वै

dṛṣṭaṃ yadeva [g, gh: yathaiva] digdevaṃ bhāvayetsarvadiktathā | caṅkramedbhavanaṃ kṛtsnaṃ sthitiṃ badhnāni yena vai

भक्तानां भगवान् भक्तौ दिक्कालाद्यैरनाहतः । एतत्प्रदक्षिणं नाम सामान्यं सर्वदेहिनाम्

bhaktānāṃ bhagavān bhaktau dikkālādyairanāhataḥ | etatpradakṣiṇaṃ nāma sāmānyaṃ sarvadehinām

समभ्यस्तं परिज्ञातं ददाति पदमाच्युतम् । जानुभ्यां सहपाणिभ्यां जानुभ्यां वा समाचरेत्

samabhyastaṃ parijñātaṃ dadāti padamācyutam | jānubhyāṃ sahapāṇibhyāṃ jānubhyāṃ vā samācaret

सकृत्संवत्सरस्यान्ते त्रिसन्ध्याद्वादशीषु वा । एकमेव तथेज्यान्ते शिरसावनतेन तु

sakṛtsaṃvatsarasyānte trisandhyādvādaśīṣu vā | ekameva tathejyānte śirasāvanatena tu

समभ्यर्च्य [क्, ख्: * * * समततो भावकर्मणाम्; ग्, घ्: समभ्यज्य] ततो भावमचिरादेव कर्मिणाम् [क्, ख्: कर्मणाम्] । फलं यच्छति देहान्ते क्रमाल्लोकास्तु वैभवाः

samabhyarcya [k, kh: * * * samatato bhāvakarmaṇām; g, gh: samabhyajya] tato bhāvamacirādeva karmiṇām [k, kh: karmaṇām] | phalaṃ yacchati dehānte kramāllokāstu vaibhavāḥ

कृतेज्यः परया भक्त्या प्रणम्यैवमधोक्षजम् । प्रदक्षिणैरर्चनीयं प्रणिपातसमन्वितैः

kṛtejyaḥ parayā bhaktyā praṇamyaivamadhokṣajam | pradakṣiṇairarcanīyaṃ praṇipātasamanvitaiḥ

सर्वक्षेत्राभिगमनात् सर्वतीर्थाटनात्तु वै । फलं ददाति भगवान् भक्तस्य चरणार्चितम्

sarvakṣetrābhigamanāt sarvatīrthāṭanāttu vai | phalaṃ dadāti bhagavān bhaktasya caraṇārcitam

प्रदक्षिणीकृता येन मूर्तिर्मन्त्रात्मनो हरेः । दोषैः प्रदक्षिणीकृत्य त्यक्तस्संभवगैर्नरैः

pradakṣiṇīkṛtā yena mūrtirmantrātmano hareḥ | doṣaiḥ pradakṣiṇīkṛtya tyaktassaṃbhavagairnaraiḥ

भगवत्कर्मदीक्षणां [ग्, घ्: कर्मदक्षाणाम्] भक्तानां भावितात्मनाम् । प्रकृष्टमेतद्व्यापरं दक्षिणं शुभवर्त्मनि

bhagavatkarmadīkṣaṇāṃ [g, gh: karmadakṣāṇām] bhaktānāṃ bhāvitātmanām | prakṛṣṭametadvyāparaṃ dakṣiṇaṃ śubhavartmani

ज्ञानगोलकतुल्यत्वाच्चक्रवद्भ्रमणात्तु वै । प्रददाति शुभं नित्यं क्षिणोति क्लेशसंचयम्

jñānagolakatulyatvāccakravadbhramaṇāttu vai | pradadāti śubhaṃ nityaṃ kṣiṇoti kleśasaṃcayam

भगवत्कर्मनिष्ठानां देवायतनवासिनाम् । भक्तानामपि वान्येषां कर्मवागिन्द्रियात्मकम्

bhagavatkarmaniṣṭhānāṃ devāyatanavāsinām | bhaktānāmapi vānyeṣāṃ karmavāgindriyātmakam

अन्तर्गर्भगृहे विष्णोर्गर्भाद्वाननमण्डपे । प्रणिपातगणं कुर्यात् प्रदक्षिणगणं विना

antargarbhagṛhe viṣṇorgarbhādvānanamaṇḍape | praṇipātagaṇaṃ kuryāt pradakṣiṇagaṇaṃ vinā

वह्विस्थस्य विभोर्यस्मात्पाणिपृष्ठस्य दर्शनम् । दोषकृन्मन्त्रमूर्तीनामेवं देहमसिद्धिकृत्

vahvisthasya vibhoryasmātpāṇipṛṣṭhasya darśanam | doṣakṛnmantramūrtīnāmevaṃ dehamasiddhikṛt

जानु प्रदक्षिणं [क्, ख्: प्रदक्षिणं मत्वा] कृत्वा अन्तस्सन्निकटे विभोः । विरुद्धमपरं विप्र भक्तानां चरणभ्रमः

jānu pradakṣiṇaṃ [k, kh: pradakṣiṇaṃ matvā] kṛtvā antassannikaṭe vibhoḥ | viruddhamaparaṃ vipra bhaktānāṃ caraṇabhramaḥ

उपानत्पादुकारूढच्छत्रोष्णीषधरास्तथा । यानाश्वशिबिकासंस्थस्ताम्बूलाद्यं हि चर्वयन्

upānatpādukārūḍhacchatroṣṇīṣadharāstathā | yānāśvaśibikāsaṃsthastāmbūlādyaṃ hi carvayan

क्रीडापक्षिहिलादण्डदर्पणं [ख्, ग्, घ्: पक्षिभिलादण्ड] व्यञ्जनं वहन् । प्रहसन्नथवामोदमुच्छ्वसन् प्रलपन् बहु

krīḍāpakṣihilādaṇḍadarpaṇaṃ [kh, g, gh: pakṣibhilādaṇḍa] vyañjanaṃ vahan | prahasannathavāmodamucchvasan pralapan bahu

विलासकेलिक्रीडां च कुर्वन् कुपितमानसः । त्वराविष्टश्शुभार्थी यो लभेन्नात्र [क्, ख्: लभेन्नात्र द्रुमात् फलम्] भ्रमन् फलम्

vilāsakelikrīḍāṃ ca kurvan kupitamānasaḥ | tvarāviṣṭaśśubhārthī yo labhennātra [k, kh: labhennātra drumāt phalam] bhraman phalam

अनन्यबुद्धिना तस्मात्तद्गतेनान्तरात्मना । कार्यं शुभेप्सुना नित्यं गृहायतनयानगे

ananyabuddhinā tasmāttadgatenāntarātmanā | kāryaṃ śubhepsunā nityaṃ gṛhāyatanayānage

यस्माद्वै भूरिफलदमल्पक्लेशं महामते । एकबेरमनन्तं च महामोक्षकरं [क्, ख्: महामोहक्षयंकरम्] परम्

yasmādvai bhūriphaladamalpakleśaṃ mahāmate | ekaberamanantaṃ ca mahāmokṣakaraṃ [k, kh: mahāmohakṣayaṃkaram] param

एवं प्रदक्षिणीकृत्य कृत्वा पुष्पाञ्जलिं ततः । अवतार्य रथान्मान्त्रं चक्राधिष्ठानपूर्वकम्

evaṃ pradakṣiṇīkṛtya kṛtvā puṣpāñjaliṃ tataḥ | avatārya rathānmāntraṃ cakrādhiṣṭhānapūrvakam

पूजनीयं पुनरपि मुद्राबद्धाञ्जलिं ततः । तर्पणीयमथाज्याद्यैर्दद्यात्पूर्णाहुतिं शुभाम्

pūjanīyaṃ punarapi mudrābaddhāñjaliṃ tataḥ | tarpaṇīyamathājyādyairdadyātpūrṇāhutiṃ śubhām

अर्घ्यधूपप्रदानाद्यैः क्षमयेत्पुरुषोत्तमम् । यानपात्रं तथा च्छत्रं प्रतिपाद्य सदक्षिणम्

arghyadhūpapradānādyaiḥ kṣamayetpuruṣottamam | yānapātraṃ tathā cchatraṃ pratipādya sadakṣiṇam

शयनं स्वगुरोर्विप्र द्विजानां तदसन्निधौ । कृत्वा जानुद्वयं भूमौ बद्धाञ्जलिरिदं पठेत्

śayanaṃ svagurorvipra dvijānāṃ tadasannidhau | kṛtvā jānudvayaṃ bhūmau baddhāñjaliridaṃ paṭhet

देव सर्वेश्वरानादे कर्मणानेन चाखिलाम् । शुभां गतिं जनो यातु प्रीतिं त्वं परमां भज

deva sarveśvarānāde karmaṇānena cākhilām | śubhāṃ gatiṃ jano yātu prītiṃ tvaṃ paramāṃ bhaja

भोजयेद्ब्राह्मणान् पश्चाद्विविधैः पानभोजनैः । श्रद्धया दक्षिणान्तश्चै तृप्त्यर्थं पितृसन्ततेः

bhojayedbrāhmaṇān paścādvividhaiḥ pānabhojanaiḥ | śraddhayā dakṣiṇāntaścai tṛptyarthaṃ pitṛsantateḥ

अनुयागं ततः कुर्याद्बन्धुभृत्यसमन्वितः । विभवे सति वाब्जोत्थ कार्यमेवमनाकुलैः

anuyāgaṃ tataḥ kuryādbandhubhṛtyasamanvitaḥ | vibhave sati vābjottha kāryamevamanākulaiḥ

द्रष्टव्यममरैर्देवं क्षेत्र्रे [क्, ख्: क्षेत्रात्] ब्रह्मरथे स्थितम् । ग्रामीये नागरे स्थाने विमाने वा स्थितं प्रभुम्

draṣṭavyamamarairdevaṃ kṣetrre [k, kh: kṣetrāt] brahmarathe sthitam | grāmīye nāgare sthāne vimāne vā sthitaṃ prabhum

इत्येवमुक्तं भक्तानां विधानं कौमुदीयकम् । यस्य सालोक्यतापूर्वं फलं भाववशात् स्थितम्

ityevamuktaṃ bhaktānāṃ vidhānaṃ kaumudīyakam | yasya sālokyatāpūrvaṃ phalaṃ bhāvavaśāt sthitam

पवित्रारोहणाद्यं च भक्तानां भावितात्मनाम् । यदुक्तमेवमखिलं यथाकमलसंभव

pavitrārohaṇādyaṃ ca bhaktānāṃ bhāvitātmanām | yaduktamevamakhilaṃ yathākamalasaṃbhava

अस्वातन्त्र्यादसामर्थ्याद्वित्ताभावात्तु वा द्विज । द्वादशीष्वखिलास्वेवं कुर्यात्संवत्सरान्तरे

asvātantryādasāmarthyādvittābhāvāttu vā dvija | dvādaśīṣvakhilāsvevaṃ kuryātsaṃvatsarāntare

वारितेऽपि निशायां तु चातुर्मास्ये तु संयमे । भक्तैर्निर्वहणीयं च तुलाभागावसानिकम्

vārite'pi niśāyāṃ tu cāturmāsye tu saṃyame | bhaktairnirvahaṇīyaṃ ca tulābhāgāvasānikam

प्राक् [क्, ख्: प * * * भवे] भवेत्तुलभो (गात्तु) गस्तु ? द्वादश्यां विगतं यदि । निशायामाचरेत्कृत्स्नं [क्, ख्: यगायामाचरेत्] पारम्यं तत्तिथेर्यतः

prāk [k, kh: pa * * * bhave] bhavettulabho (gāttu) gastu ? dvādaśyāṃ vigataṃ yadi | niśāyāmācaretkṛtsnaṃ [k, kh: yagāyāmācaret] pāramyaṃ tattitheryataḥ

कुर्याद्व्रतवरं चैवं पञ्चाहमुभयोरपि । एकादशीपूर्णिमान्ते तुलाद्वै वृश्चिकावधि

kuryādvratavaraṃ caivaṃ pañcāhamubhayorapi | ekādaśīpūrṇimānte tulādvai vṛścikāvadhi

मधुमांसपरित्यागं मदिरास्त्रीनिषेवणम् । मारणं मृगजातीनां द्रुमविच्छेदनं तथा

madhumāṃsaparityāgaṃ madirāstrīniṣevaṇam | māraṇaṃ mṛgajātīnāṃ drumavicchedanaṃ tathā

वनदाहं च वसुधाखातं कुद्दालकादिना । ताडनं गोपशूनां च वधबन्धादिकं नृणाम्

vanadāhaṃ ca vasudhākhātaṃ kuddālakādinā | tāḍanaṃ gopaśūnāṃ ca vadhabandhādikaṃ nṛṇām

निशाटनमवर्णानां व्यवहारं तु तैस्सह । मृष्टोदनं [क्, ख्: मृष्टोदनं तु सौभाग्यम्] तु साभ्यङ्गं सर्वं यत्नाद्विवर्जयेत्

niśāṭanamavarṇānāṃ vyavahāraṃ tu taissaha | mṛṣṭodanaṃ [k, kh: mṛṣṭodanaṃ tu saubhāgyam] tu sābhyaṅgaṃ sarvaṃ yatnādvivarjayet

उपसंहारदिवसादपरेऽहनि पद्मज । भक्तानामास्तिकानां च विहितं वत्सरं प्रति

upasaṃhāradivasādapare'hani padmaja | bhaktānāmāstikānāṃ ca vihitaṃ vatsaraṃ prati

कर्तव्यमभिषेकं च स्वस्तिशान्तिशुभाप्तये । तस्मादनुग्रहधिया कर्ताचार्यवरेण तु

kartavyamabhiṣekaṃ ca svastiśāntiśubhāptaye | tasmādanugrahadhiyā kartācāryavareṇa tu

जनन्या जनकेनाथ ऋत्विग्भिर्वा वयोऽधिकैः । गुरोरसन्निधानाच्च साधकः साधकैस्तु [ग्, घ्: साधकस्तु] वा

jananyā janakenātha ṛtvigbhirvā vayo'dhikaiḥ | gurorasannidhānācca sādhakaḥ sādhakaistu [g, gh: sādhakastu] vā

भद्रासने समारोप्य साम्बुजे स्वस्तिकाङ्किते । सूत्रिते नवनाभे तु पद्मे वाष्टदले ततः

bhadrāsane samāropya sāmbuje svastikāṅkite | sūtrite navanābhe tu padme vāṣṭadale tataḥ

कुङ्कुमाद्यैर्विलिखिते कुसुमैर्वा सुपूरिते । नेत्रवस्त्रैः परिच्छन्ने यथोक्तरजसा [क्: यथोक्त * * * त्तुते] कृते

kuṅkumādyairvilikhite kusumairvā supūrite | netravastraiḥ paricchanne yathoktarajasā [k: yathokta * * * ttute] kṛte

घण्टाविधानपूर्णैस्तु प्राक्स्थितैर्वा नवैर्युते । जातबीजशरावैस्तु शुभपूर्णयवाङ्कितैः

ghaṇṭāvidhānapūrṇaistu prāksthitairvā navairyute | jātabījaśarāvaistu śubhapūrṇayavāṅkitaiḥ

दधिदर्पणसच्छत्रपुष्पैस्सन्माङ्गलीयकैः [क्, ख्: सच्छस्त्रपूर्णैः समाङ्गलीयकैः] । सर्वबीजादिकैर्त्सर्वैस्सुगन्धैश्श्रीफलादिकैः

dadhidarpaṇasacchatrapuṣpaissanmāṅgalīyakaiḥ [k, kh: sacchastrapūrṇaiḥ samāṅgalīyakaiḥ] | sarvabījādikairtsarvaissugandhaiśśrīphalādikaiḥ

मङ्गल्यगीतिभिर्वाद्यैर्ब्रह्मघोषसमन्वितैः । आचार्यैः पञ्चरात्रज्ञैर्ज पध्यानपरायणैः [ग्, घ्: ध्यानजप्यपरायणैः]

maṅgalyagītibhirvādyairbrahmaghoṣasamanvitaiḥ | ācāryaiḥ pañcarātrajñairja padhyānaparāyaṇaiḥ [g, gh: dhyānajapyaparāyaṇaiḥ]

प्रभवाप्ययसद्ब्रह्मसदागममतस्थितैः । अलाबुवीणाजलजैर्वंशघण्टारवैस्सह

prabhavāpyayasadbrahmasadāgamamatasthitaiḥ | alābuvīṇājalajairvaṃśaghaṇṭāravaissaha

ज्वालासुमनसः पूर्णकुम्भसद्वृक्षमञजरीः । साकारविविधाकन्यालंकृते यज्ञमन्दिरे

jvālāsumanasaḥ pūrṇakumbhasadvṛkṣamañajarīḥ | sākāravividhākanyālaṃkṛte yajñamandire

100

दूर्वादीनपि चर्वद्भिर्गोवृषैर्बालवत्सकैः । परितश्चावृते गोभिर्वन्दि बृन्दसमाकुले [क्, ख्: वन्दिब्रह्मसमाकुले]

dūrvādīnapi carvadbhirgovṛṣairbālavatsakaiḥ | paritaścāvṛte gobhirvandi bṛndasamākule [k, kh: vandibrahmasamākule]

101

वृद्धये तु परां लक्ष्मीं सर्वशक्तिसमन्विताम् । प्राप्तये त्वाच्युतं सत्यं शाश्वतं पदमव्ययम्

vṛddhaye tu parāṃ lakṣmīṃ sarvaśaktisamanvitām | prāptaye tvācyutaṃ satyaṃ śāśvataṃ padamavyayam

102

भक्तानां विहितं स्नानविधिनानेन पौष्कर । पूर्वोद्दिष्टेन विधिना अधिवास्य यथाक्रमम्

bhaktānāṃ vihitaṃ snānavidhinānena pauṣkara | pūrvoddiṣṭena vidhinā adhivāsya yathākramam

103

हेमाद्यं रत्नखचितं प्रागुक्तरचनान्वितम् । नवकं कलशानां तु न्यस्तव्यमुदकोदरम्

hemādyaṃ ratnakhacitaṃ prāguktaracanānvitam | navakaṃ kalaśānāṃ tu nyastavyamudakodaram

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 9)

104

सर्वेषां वरुणं तावद्ध्येयं फणिरथस्थितम् । वरदाभयहस्तं च प्रोद्गिरन्तं सुधारसम्

sarveṣāṃ varuṇaṃ tāvaddhyeyaṃ phaṇirathasthitam | varadābhayahastaṃ ca prodgirantaṃ sudhārasam

105

स्वाद्वाख्यं क्षीरसंज्ञं च (तु) एकभावत्वमागतम् । विचित्रमकरारूढं रत्नपात्रकरोद्यतम्

svādvākhyaṃ kṣīrasaṃjñaṃ ca (tu) ekabhāvatvamāgatam | vicitramakarārūḍhaṃ ratnapātrakarodyatam

106

वरपाणिं समुद्रं च ध्येयं सर्वत्र चाम्बुवत् । नारायणाङ्घ्रिसंभूतां पूर्वे जलघटोद्वहाम्

varapāṇiṃ samudraṃ ca dhyeyaṃ sarvatra cāmbuvat | nārāyaṇāṅghrisaṃbhūtāṃ pūrve jalaghaṭodvahām

107

आग्नेये कच्छपारूढां यमुनां देवपूजिताम् । मण्डूकाम्बुजसंस्थां च दक्षिणे तु सरस्वतीम्

āgneye kacchapārūḍhāṃ yamunāṃ devapūjitām | maṇḍūkāmbujasaṃsthāṃ ca dakṣiṇe tu sarasvatīm

108

शनैः प्रवाहसंज्ञां च पाशबन्धविमोक्षणीम् । नैर्-ऋते वृषभस्थां च पश्चिमे सिंहवक्त्रकाम्

śanaiḥ pravāhasaṃjñāṃ ca pāśabandhavimokṣaṇīm | nair-ṛte vṛṣabhasthāṃ ca paścime siṃhavaktrakām

109

ऐरावतीं तु वायव्ये कलशे तु गजस्थिताम् । ईशानपद्ममध्येऽत्र वितस्तां मीनगां घटे

airāvatīṃ tu vāyavye kalaśe tu gajasthitām | īśānapadmamadhye'tra vitastāṃ mīnagāṃ ghaṭe

110

नर्मदां महिषारूढां समङ्गां देवपूजिताम् । वृ(दृ)षद्वतीं देविकां च परोष्णीं बडबाह्वयाम्

narmadāṃ mahiṣārūḍhāṃ samaṅgāṃ devapūjitām | vṛ(dṛ)ṣadvatīṃ devikāṃ ca paroṣṇīṃ baḍabāhvayām

111

सिन्धुः ककुप्सु सर्वासु अष्टासु परितः क्रमात् । उपकुम्भेषु वाब्जस्थास्सर्वास्तोयघटोद्यताः

sindhuḥ kakupsu sarvāsu aṣṭāsu paritaḥ kramāt | upakumbheṣu vābjasthāssarvāstoyaghaṭodyatāḥ

112

कुसुमैस्स्तबकैर्युक्ता जलमुद्गीर्यमानसाः । वासुदेवादिमूर्तीशैश्शताष्टपरिमन्त्रितैः

kusumaisstabakairyuktā jalamudgīryamānasāḥ | vāsudevādimūrtīśaiśśatāṣṭaparimantritaiḥ

113

पूजितैरभिषेकं च दद्यात्सर्वफलाप्तये । ध्यात्वाधारे तु हेमाद्ये एवं चक्रगतेऽम्बुजे

pūjitairabhiṣekaṃ ca dadyātsarvaphalāptaye | dhyātvādhāre tu hemādye evaṃ cakragate'mbuje

114

नदीसपुद्रवरुणयथोक्ते पूर्वनिर्मिते । उत्कृष्टमुक्तारत्नाढ्ये स्वस्तिकाद्यैर्विभूषिते

nadīsapudravaruṇayathokte pūrvanirmite | utkṛṣṭamuktāratnāḍhye svastikādyairvibhūṣite

115

द्वादशारासु मासेशकेशवाद्यैरधिष्ठिते [क्, ख्: मासेऽथ] । सर्वाङ्गदेवतोपेते मन्त्रन्यस्ते प्रतिष्ठिते

dvādaśārāsu māseśakeśavādyairadhiṣṭhite [k, kh: māse'tha] | sarvāṅgadevatopete mantranyaste pratiṣṭhite

116

तदम्बुना तु वा कुर्यात् स्नानं चावभृथं शुभम् । प्रत्यहं तज्जलं मूर्ध्नि धारणादभिवादनात्

tadambunā tu vā kuryāt snānaṃ cāvabhṛthaṃ śubham | pratyahaṃ tajjalaṃ mūrdhni dhāraṇādabhivādanāt

117

मुच्यते सर्वदोषेभ्यो मङ्गल्यं वृद्धिमेव च । तीर्थेभ्यस्त्वासमुद्रेभ्यो गङ्गादिसरितो गणात्

mucyate sarvadoṣebhyo maṅgalyaṃ vṛddhimeva ca | tīrthebhyastvāsamudrebhyo gaṅgādisarito gaṇāt

118

स्नानोत्थं फलमाप्नोति भावितात्माच्युताश्रयी । कृते चावभृथस्नाने परितुष्टोऽथ साधकः

snānotthaṃ phalamāpnoti bhāvitātmācyutāśrayī | kṛte cāvabhṛthasnāne parituṣṭo'tha sādhakaḥ

119

भगवत्पदसिध्यर्थं [क्, ख्: भगवत्पद्म] गुरुपादाम्बुना स्वयम् । दक्षिणेन करेणैव स्वमन्त्रं मनसा स्मरन्

bhagavatpadasidhyarthaṃ [k, kh: bhagavatpadma] gurupādāmbunā svayam | dakṣiṇena kareṇaiva svamantraṃ manasā smaran

120

मूर्ध्नि संसिच्य शङ्खाख्यमुद्रया [क्, ख्: शङ्खाद्यमुद्रया] चोर्ध्ववक्त्रया । अम्बुसिक्तेऽम्बरेऽपास्य परिधायापरे [क्, ख्: धायांबरे] ततः

mūrdhni saṃsicya śaṅkhākhyamudrayā [k, kh: śaṅkhādyamudrayā] cordhvavaktrayā | ambusikte'mbare'pāsya paridhāyāpare [k, kh: dhāyāṃbare] tataḥ

121

प्राग्वदुष्णीषपूर्वैस्तु पुष्पैर्गन्धैस्तु भूषणैः । शरीरमभ्यलंकृत्य उपविश्यासने ततः

prāgvaduṣṇīṣapūrvaistu puṣpairgandhaistu bhūṣaṇaiḥ | śarīramabhyalaṃkṛtya upaviśyāsane tataḥ

122

यथोदितं पुरास्त्रेण कुर्यान्निर्भर्त्सनं ततः । अभिनन्द्य [क्, ख्: अभिनन्द्य तु तन्यासो] कृतन्यासो मङ्गलार्घ्यपुरस्सरान्

yathoditaṃ purāstreṇa kuryānnirbhartsanaṃ tataḥ | abhinandya [k, kh: abhinandya tu tanyāso] kṛtanyāso maṅgalārghyapurassarān

123

नृपोपकरणान् सर्वान् छत्रचामरपश्चिमान् । देशिकेन्द्रकरात् प्राप्य समुत्थायासनात्ततः

nṛpopakaraṇān sarvān chatracāmarapaścimān | deśikendrakarāt prāpya samutthāyāsanāttataḥ

124

नमस्कृत्य जगन्नाथं परमेश्वरमच्युतम् । अनलालयमासाद्य देशिकेन्द्रेण वै सह

namaskṛtya jagannāthaṃ parameśvaramacyutam | analālayamāsādya deśikendreṇa vai saha

125

पुष्पस्रग्गन्धधूपैश्च फलैर्बीजैस्तु वा(चा)ञ्जलिम् । पूरयित्वार्चनं कृत्वा विभोर्वह्निगृहान्तरे

puṣpasraggandhadhūpaiśca phalairbījaistu vā(cā)ñjalim | pūrayitvārcanaṃ kṛtvā vibhorvahnigṛhāntare

126

संस्मरन् हृदि मन्त्रेशमुपविश्याग्निसंमुखम् । ततो मन्त्राभिजप्तेन साम्बुना विष्टरेण तु

saṃsmaran hṛdi mantreśamupaviśyāgnisaṃmukham | tato mantrābhijaptena sāmbunā viṣṭareṇa tu

127

प्राग्वदामस्तकात्सर्वं स्पृशेद्ध्यानधिया [क्, ख्: धिया * * * *] शुचि । कुर्याद्विन्यस्तदेहं तु ध्यात्वा मन्त्रं करोदरे

*prāgvadāmastakātsarvaṃ spṛśeddhyānadhiyā [k, kh: dhiyā * * * ] śuci | kuryādvinyastadehaṃ tu dhyātvā mantraṃ karodare

128

गन्धपुष्पार्घ्ययुक्तं तद्दद्यान्मूर्ध्नि शिरोहृदि । सौत्रं वा कुसुमं दार्भा ? दामवर्णाभिमन्त्रितम्

gandhapuṣpārghyayuktaṃ taddadyānmūrdhni śirohṛdi | sautraṃ vā kusumaṃ dārbhā ? dāmavarṇābhimantritam

129

स्वेऽम्बरे मेखलासूत्रे उपवीतेऽथ कूर्परे । कृत्वा सम्यक् निविष्टं प्राक् दद्यात् शिष्यकराम्बुजे

sve'mbare mekhalāsūtre upavīte'tha kūrpare | kṛtvā samyak niviṣṭaṃ prāk dadyāt śiṣyakarāmbuje

130

एवमैक्यं समापाद्य सगुणेनानलेन वै । आमोक्षात्सर्वसिद्धीनां तस्य साम्मुख्यसिद्धये

evamaikyaṃ samāpādya saguṇenānalena vai | āmokṣātsarvasiddhīnāṃ tasya sāmmukhyasiddhaye

131

गुरुस्समाचरेद्धोमं पूर्णान्तं पुनरेव हि । मिश्रीभूतैस्समिद्द्रव्यैस्सप्तभिश्शर्करान्वितैः

gurussamācareddhomaṃ pūrṇāntaṃ punareva hi | miśrībhūtaissamiddravyaissaptabhiśśarkarānvitaiḥ

132

मध्यस्थं मन्त्रमूर्तेर्वै साष्टकं जुहुयाच्छतम् । सहस्रं वायुतं विप्र दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः

madhyasthaṃ mantramūrtervai sāṣṭakaṃ juhuyācchatam | sahasraṃ vāyutaṃ vipra dadyātpūrṇāhutiṃ tataḥ

133

सविष्टरमधोवक्त्रं स्रुचामुपरि विन्यसेत् । स्रुचमभ्यर्च्य पुष्पाद्यैराज्यपूर्णां स्रुचं ततः

saviṣṭaramadhovaktraṃ srucāmupari vinyaset | srucamabhyarcya puṣpādyairājyapūrṇāṃ srucaṃ tataḥ

134

कुर्यात्पूजां सुगन्धाक्तैः पुष्पैः सार्ध्यैर्निरम्बुभिः । उक्तसंख्यं त्वतस्त्वाज्यं तदर्धमथ होमयेत्

kuryātpūjāṃ sugandhāktaiḥ puṣpaiḥ sārdhyairnirambubhiḥ | uktasaṃkhyaṃ tvatastvājyaṃ tadardhamatha homayet

135

पूजान्ते पातयेत्पूर्णां पुनरेवं यथोदिताम् । शतात्सहस्रादयुताल्लक्षाद्वामललोचन

pūjānte pātayetpūrṇāṃ punarevaṃ yathoditām | śatātsahasrādayutāllakṣādvāmalalocana

136

ज्ञानात्मा पूर्वमूर्तीनां चतुर्थांश पृथक् पृथक् । तत्समं हृदयादीनामथोर्ध्वमखिलासु च

jñānātmā pūrvamūrtīnāṃ caturthāṃśa pṛthak pṛthak | tatsamaṃ hṛdayādīnāmathordhvamakhilāsu ca

137

परमेश्वरकान्तासु तदर्धेन तु पौष्कर । लाञ्छनाभरणादीनि सर्वाणि जुहुयात् क्रमात्

parameśvarakāntāsu tadardhena tu pauṣkara | lāñchanābharaṇādīni sarvāṇi juhuyāt kramāt

138

साधारासनमन्त्राणां षण्णां कालात्मरूपिणाम् । गुर्वादीनां च विहितमर्धं लाञ्छनतर्पणम्

sādhārāsanamantrāṇāṃ ṣaṇṇāṃ kālātmarūpiṇām | gurvādīnāṃ ca vihitamardhaṃ lāñchanatarpaṇam

139

सास्त्राणां लोकपालानां द्वार्स्थानां कमलोद्भव । गुरुपूर्वक्रमाद् हुत्वा अर्धमर्धं यथाक्रमम्

sāstrāṇāṃ lokapālānāṃ dvārsthānāṃ kamalodbhava | gurupūrvakramād hutvā ardhamardhaṃ yathākramam

140

कार्या चैकाधिका संख्या विषमार्धस्य चाहुतेः । आज्यहोमस्य विप्रेन्द्र तद्वदेवाम्बुजादिषु

kāryā caikādhikā saṃkhyā viṣamārdhasya cāhuteḥ | ājyahomasya viprendra tadvadevāmbujādiṣu

141

ब्रह्मयज्ञद्रुमोद्भूताः पूतज्ञानद्रुमोत्थिताः । एवं क्षीरतरुभ्यो वै समिधस्त्रिमधुप्लुताः

brahmayajñadrumodbhūtāḥ pūtajñānadrumotthitāḥ | evaṃ kṣīratarubhyo vai samidhastrimadhuplutāḥ

142

जुहुयाद्विधिवन्मन्त्री नयन्मन्त्रगणं क्रमात् । तृप्तिं पूर्णप्रदानैस्तु अंशांशहवनैः [क्, ख्: अङ्गाङ्गभवनैः] कृतैः

juhuyādvidhivanmantrī nayanmantragaṇaṃ kramāt | tṛptiṃ pūrṇapradānaistu aṃśāṃśahavanaiḥ [k, kh: aṅgāṅgabhavanaiḥ] kṛtaiḥ

143

स्वबुद्धिसंख्याहोमेन स्वाङ्गं वै विश्वविघ्नजित् । तर्पणीयश्च पूर्णान्तमेवमन्तेऽनलो द्विज

svabuddhisaṃkhyāhomena svāṅgaṃ vai viśvavighnajit | tarpaṇīyaśca pūrṇāntamevamante'nalo dvija

144

पूर्णान्तेन नयेत्तृप्तिं मन्त्रव्यूहे कृते हृदि । इति संपादिते होमे दद्यात्पुष्पाञ्जलिं ततः

pūrṇāntena nayettṛptiṃ mantravyūhe kṛte hṛdi | iti saṃpādite home dadyātpuṣpāñjaliṃ tataḥ

145

तिलकं चोर्ध्वपुण्ड्रं वा कुर्याद्वै भूतिना शिशोः । स्वस्थानेषु हृदा वर्म शिरोमन्त्रेण [क्, ख्: गिरोमन्त्रेण] च क्रमात्

tilakaṃ cordhvapuṇḍraṃ vā kuryādvai bhūtinā śiśoḥ | svasthāneṣu hṛdā varma śiromantreṇa [k, kh: giromantreṇa] ca kramāt

146

हृन्मन्त्रेण प्रयोक्तव्यं सर्वदा सर्वकर्मसु । तस्य सर्वाणि कर्माणि सदा तेन समाचरेत्

hṛnmantreṇa prayoktavyaṃ sarvadā sarvakarmasu | tasya sarvāṇi karmāṇi sadā tena samācaret

147

सर्वमन्त्राख्यभूतस्य विधिमेवं समाचरेत् । कृते चास्रवणे वारिबिन्दवः स्रुङ्मुखात् च्युताः

sarvamantrākhyabhūtasya vidhimevaṃ samācaret | kṛte cāsravaṇe vāribindavaḥ sruṅmukhāt cyutāḥ

148

दद्यात्करेण शिरसि प्रणीताभाजनात्ततः । होममेतन्मुमुक्षोर्वै निष्कामस्य पुरोदितम्

dadyātkareṇa śirasi praṇītābhājanāttataḥ | homametanmumukṣorvai niṣkāmasya puroditam

149

सकामस्य मुमुक्षोर्वै कुर्यात्सालंकृतस्य [क्, ख्: सालंकृतेन] च । काङ्क्षितं नानुजानाति सर्वज्ञो हृदये स्थितः

sakāmasya mumukṣorvai kuryātsālaṃkṛtasya [k, kh: sālaṃkṛtena] ca | kāṅkṣitaṃ nānujānāti sarvajño hṛdaye sthitaḥ

150

अप्रार्थितोऽपि स्वर्गं तु भक्तानां यो ददाति च । किमदेयं हि तस्यास्ति तस्मादभ्यर्थनां [क्, ख्: दभ्यर्थिताम्] त्यजेत्

aprārthito'pi svargaṃ tu bhaktānāṃ yo dadāti ca | kimadeyaṃ hi tasyāsti tasmādabhyarthanāṃ [k, kh: dabhyarthitām] tyajet

151

एतावदर्थनीयं च परमेश्वरमच्युतम् । जन्तुना क्र्तपूजेन नित्यमेव महामते

etāvadarthanīyaṃ ca parameśvaramacyutam | jantunā krtapūjena nityameva mahāmate

152

मम यच्छ परां भक्तिं यया त्वं मे प्रसीदसि । त्वयि प्रसन्ने देवेश किं न प्राप्तं मया भुवि

mama yaccha parāṃ bhaktiṃ yayā tvaṃ me prasīdasi | tvayi prasanne deveśa kiṃ na prāptaṃ mayā bhuvi

153

इत्युक्तस्त्वरबिन्दाक्ष आभिषेचनिको विधिः । समाप्य भगवच्छास्त्रश्रवणेऽधिकृतो भवेत्

ityuktastvarabindākṣa ābhiṣecaniko vidhiḥ | samāpya bhagavacchāstraśravaṇe'dhikṛto bhavet

154

अधिकारपदं दिव्यमासादयति वैष्णवम् । येनातिभक्तस्संसारादुत्तारयति संकटात् [आत्मानमिति शेषः]

adhikārapadaṃ divyamāsādayati vaiṣṇavam | yenātibhaktassaṃsārāduttārayati saṃkaṭāt [ātmānamiti śeṣaḥ]

155

कृते कलशदानेऽथ सक्तुना पललादिना । मण्डलाद्बाह्यतो दद्यात्प्रादक्षिण्येन पौष्कर

kṛte kalaśadāne'tha saktunā palalādinā | maṇḍalādbāhyato dadyātprādakṣiṇyena pauṣkara

156

सर्वदिग्भगवन्भूत ? बलिं दत्त्वा सहाम्बुना । सतिलोदकमध्वाज्यगन्धपुष्पान्वितेन च

sarvadigbhagavanbhūta ? baliṃ dattvā sahāmbunā | satilodakamadhvājyagandhapuṣpānvitena ca

157

कार्या पितृक्रिया प्राग्वदोदनेनानलाग्रतः । बहिर्मण्डलवत्कुण्डाद्बलिदाने कृते सति

kāryā pitṛkriyā prāgvadodanenānalāgrataḥ | bahirmaṇḍalavatkuṇḍādbalidāne kṛte sati

158

आचम्य पूजयित्वाजं कुम्भात्कुण्डाच्च मण्डलात् । क्षान्त्याथ भुक्तं पूजार्थं माननीयो यथाविधि

ācamya pūjayitvājaṃ kumbhātkuṇḍācca maṇḍalāt | kṣāntyātha bhuktaṃ pūjārthaṃ mānanīyo yathāvidhi

159

साङ्गं सपरिवारं च धूपयित्वा यथाक्रमम् । तत्क्षान्तिप्रार्थनां कृत्वा निरम्बुकुसुमादिकैः

sāṅgaṃ saparivāraṃ ca dhūpayitvā yathākramam | tatkṣāntiprārthanāṃ kṛtvā nirambukusumādikaiḥ

160

वह्निपूजां समापाद्य नमस्कृत्य यथाविधि । तच्छक्तिमात्मसात् कृत्वा हृदा संहारमुद्रया

vahnipūjāṃ samāpādya namaskṛtya yathāvidhi | tacchaktimātmasāt kṛtvā hṛdā saṃhāramudrayā

161

विसृज्य स्रुक्स्रुवे कुर्यात् परिषेचनमम्बुना । यज्ञभूमेस्स्वशिरसि प्रणीतोत्थमथोदकम्

visṛjya sruksruve kuryāt pariṣecanamambunā | yajñabhūmessvaśirasi praṇītotthamathodakam

162

अथ द्वाभ्यां च संहृत्य हृदि तत्स्थितमच्युतम् । स्तरोपसंहृतिं कृत्वा मधुक्षीराम्बुना ततः

atha dvābhyāṃ ca saṃhṛtya hṛdi tatsthitamacyutam | staropasaṃhṛtiṃ kṛtvā madhukṣīrāmbunā tataḥ

163

संप्राप्य यज्ञवसुधामानलीमपि पद्मज । सर्वमम्भसि निक्षिप्य समाहृत्यार्घ्यपूर्वकम्

saṃprāpya yajñavasudhāmānalīmapi padmaja | sarvamambhasi nikṣipya samāhṛtyārghyapūrvakam

164

अनुग्रहार्थं शिष्यस्य अनुयागं समाचरेत् । भगवद्यागवत्कार्यं यागं तेनापि वै गुरोः

anugrahārthaṃ śiṣyasya anuyāgaṃ samācaret | bhagavadyāgavatkāryaṃ yāgaṃ tenāpi vai guroḥ

165

दत्त्वा शिष्यं ततो यायादात्मयागे कृते सति । यथावदद्यप्रभृति मन्त्राराधनमाचरेत्

dattvā śiṣyaṃ tato yāyādātmayāge kṛte sati | yathāvadadyaprabhṛti mantrārādhanamācaret

166

मोहालस्यादिकैर्दोषैर्बुद्धिपूर्वेण चेतसा । नाचर्तव्यं विभोः पुत्र परित्यागं हि पूजने

mohālasyādikairdoṣairbuddhipūrveṇa cetasā | nācartavyaṃ vibhoḥ putra parityāgaṃ hi pūjane

167

जपे तथाग्निभवने स्नाने दाने यथोदिते । स्तुतिपाठे यथा शास्त्रचिन्तने श्रवणेऽपि च

jape tathāgnibhavane snāne dāne yathodite | stutipāṭhe yathā śāstracintane śravaṇe'pi ca

168

व्याख्याने भव्यबुद्धीनां नारायणरतात्मनाम् । शिरसा दधतामाज्ञां कृत्वा पादाभिवन्दनम्

vyākhyāne bhavyabuddhīnāṃ nārāyaṇaratātmanām | śirasā dadhatāmājñāṃ kṛtvā pādābhivandanam

169

प्राणयात्रां ततः कुर्यात् नैवेद्यप्राशनादिकाम् । कृतोपवासा येऽश्नन्ति प्रापणं पारमेश्वरम्

prāṇayātrāṃ tataḥ kuryāt naivedyaprāśanādikām | kṛtopavāsā ye'śnanti prāpaṇaṃ pārameśvaram

170

सम्प्रदानावशिष्टं च पूतदेहा नरास्तु ते । वन्दनीया नराणां च मान्या वै सिद्धिसन्ततेः

sampradānāvaśiṣṭaṃ ca pūtadehā narāstu te | vandanīyā narāṇāṃ ca mānyā vai siddhisantateḥ

171

अन्वात्मतत्वं [क्, ख्: अब्जात्मतत्वम्] विज्ञेयं विहितं तस्य सर्वदा । आत्मनैवात्मसिध्यर्थं यागमन्नेन तेन च

anvātmatatvaṃ [k, kh: abjātmatatvam] vijñeyaṃ vihitaṃ tasya sarvadā | ātmanaivātmasidhyarthaṃ yāgamannena tena ca

172

सहयज्ञावशिष्टेन साम्बुना च फलादिना । अनुयागं च तं विद्धि आत्मनात्मनि यत्कृतम्

sahayajñāvaśiṣṭena sāmbunā ca phalādinā | anuyāgaṃ ca taṃ viddhi ātmanātmani yatkṛtam

173

कुर्वन्ति भोजनात्पूर्वं प्रत्यहं प्राशनं तु ये । तच्छक्ति ग्रहणं [ग्, घ्: ग्रहणं प्राणैः] प्राणे प्रयोजनवशात्तु वा

kurvanti bhojanātpūrvaṃ pratyahaṃ prāśanaṃ tu ye | tacchakti grahaṇaṃ [g, gh: grahaṇaṃ prāṇaiḥ] prāṇe prayojanavaśāttu vā

174

भावभक्तिसमायुक्तास्सन्मार्गस्था दृढव्रताः । अप्रयत्नेन ते यान्ति देहान्ते पदमाच्युतम्

bhāvabhaktisamāyuktāssanmārgasthā dṛḍhavratāḥ | aprayatnena te yānti dehānte padamācyutam

175

येषां व्रतमिदं दिव्यं नराणां पुण्यकर्मणाम् । ते सर्वव्रतिनां मूर्ध्नि तिष्ठन्ति मखयाजिनाम्

yeṣāṃ vratamidaṃ divyaṃ narāṇāṃ puṇyakarmaṇām | te sarvavratināṃ mūrdhni tiṣṭhanti makhayājinām

176

मन्त्रब्रह्मात्मनोविष्णोस्सम्यग्विधिनिवेदितम् । शुभं तस्य परिज्ञेयं मत्वा वापमिदं पुनः

mantrabrahmātmanoviṣṇossamyagvidhiniveditam | śubhaṃ tasya parijñeyaṃ matvā vāpamidaṃ punaḥ

177

इदं तदमृतं ब्रह्म इदमायुरनश्वरम् । इदं ज्ञानमिदं वीर्यमिदं तेजस्तु वैष्णवम्

idaṃ tadamṛtaṃ brahma idamāyuranaśvaram | idaṃ jñānamidaṃ vīryamidaṃ tejastu vaiṣṇavam

178

इदमिन्दुरखण्डं च स्थितमन्नात्मना स्वयम् । पर्जन्यदस्य भगवान् व्यञ्जनस्थितसिद्धये

idamindurakhaṇḍaṃ ca sthitamannātmanā svayam | parjanyadasya bhagavān vyañjanasthitasiddhaye

179

हार्दानलात्मना भुङ्क्ते अध्यक्षःपरमेश्वरः । तच्छक्त्यानुगृहीतत्वात् सोऽहं प्रकृतिगः पुमान्

hārdānalātmanā bhuṅkte adhyakṣaḥparameśvaraḥ | tacchaktyānugṛhītatvāt so'haṃ prakṛtigaḥ pumān

180

एवमन्नदमन्नादं ज्ञेयमन्नं पुरस्स्थितम् । बाह्यतस्स्वाज्यदानेन संबोधमुपयाति च

evamannadamannādaṃ jñeyamannaṃ purassthitam | bāhyatassvājyadānena saṃbodhamupayāti ca

181

यथा तथाम्बुनाभ्येति देहस्थो हुतभुक् प्रभुः । कारणं रसमन्नस्य षङ्गुणं षड्विधस्य च

yathā tathāmbunābhyeti dehastho hutabhuk prabhuḥ | kāraṇaṃ rasamannasya ṣaṅguṇaṃ ṣaḍvidhasya ca

182

आत्मब्रह्मा ततस्तस्मादीषत्तत्कारणेन तु । सांमुख्यमात्मना नीत्वा ततोऽन्नं जुहुयाच्छनैः

ātmabrahmā tatastasmādīṣattatkāraṇena tu | sāṃmukhyamātmanā nītvā tato'nnaṃ juhuyācchanaiḥ

183

प्रान्तपर्वैश्चतुर्धा प्राक् चातुरात्म्यव्यपेक्षया । तुर्यापेक्षावशेनैव जुहुयाद्वाहुतित्रयम्

prāntaparvaiścaturdhā prāk cāturātmyavyapekṣayā | turyāpekṣāvaśenaiva juhuyādvāhutitrayam

184

सहृदा मूलमन्त्रेण भुञ्जीयात्कबलैस्ततः । प्रयतास्यकरश्चान्ते पिबेन्मन्त्राभिमन्त्रितम्

sahṛdā mūlamantreṇa bhuñjīyātkabalaistataḥ | prayatāsyakaraścānte pibenmantrābhimantritam

185

तोयं तद्ध्यानपादाब्जपरिस्रुतमथापि वा । प्रतिष्ठितस्य वा पूर्वं तदाकृतिधरस्य च

toyaṃ taddhyānapādābjaparisrutamathāpi vā | pratiṣṭhitasya vā pūrvaṃ tadākṛtidharasya ca

186

यतस्तत्सर्वमापन्नं सर्वदोषक्षयङ्करम् । सर्वोपतापशमनं सर्वसौख्यप्रदं सदा

yatastatsarvamāpannaṃ sarvadoṣakṣayaṅkaram | sarvopatāpaśamanaṃ sarvasaukhyapradaṃ sadā

187

पावनं सर्वतीर्थेभ्यो मन्त्रेभ्यः पद्मसंभव । अतस्तु भोजनान्ते वै हार्दाग्नेस्तर्पणं पुरा

pāvanaṃ sarvatīrthebhyo mantrebhyaḥ padmasaṃbhava | atastu bhojanānte vai hārdāgnestarpaṇaṃ purā

188

भावभक्तिपरो नित्यं कं पिबेदाज्यदोहवत् । ब्रह्मतीर्थे तदा पाने द्विः पठेद्वा चतुः क्रमात्

bhāvabhaktiparo nityaṃ kaṃ pibedājyadohavat | brahmatīrthe tadā pāne dviḥ paṭhedvā catuḥ kramāt

189

दत्तशिष्टस्य चान्नस्य प्रापणाख्यस्य वै तदा । माहात्म्यमेवमतुलं परिज्ञेयं यथोदितम्

dattaśiṣṭasya cānnasya prāpaṇākhyasya vai tadā | māhātmyamevamatulaṃ parijñeyaṃ yathoditam

190

यागावसाने योग्यानां भक्तानां परमेश्वरे । पितॄणां तर्पयेन्नित्यं दद्याद्वै प्रीतये विभोः

yāgāvasāne yogyānāṃ bhaktānāṃ parameśvare | pitṝṇāṃ tarpayennityaṃ dadyādvai prītaye vibhoḥ

191

यो वेत्त्येवं महत्तां च नैवेद्यस्याच्युतस्य च । विधिपूर्वं समश्नाति सयात्यच्युतसाम्यताम्

yo vettyevaṃ mahattāṃ ca naivedyasyācyutasya ca | vidhipūrvaṃ samaśnāti sayātyacyutasāmyatām

192

व्रतज्ञेन जगद्योनेर्भक्तेन च विशेषतः । प्राणवद्रक्षणीयश्च प्राणेभ्यो नित्यमेव हि

vratajñena jagadyonerbhaktena ca viśeṣataḥ | prāṇavadrakṣaṇīyaśca prāṇebhyo nityameva hi

193

अन्नदानादिना सम्यग्विधिनानेन शक्तितः । परां प्रीतिं समभ्येति तस्य वै परमेश्वरः

annadānādinā samyagvidhinānena śaktitaḥ | parāṃ prītiṃ samabhyeti tasya vai parameśvaraḥ

194

मूर्तमन्नं परं ब्रह्म पूजितं प्रददाति यः । भगवत्तत्त्ववेत्तॄणां दत्तं तेनाखिलं भवेत्

mūrtamannaṃ paraṃ brahma pūjitaṃ pradadāti yaḥ | bhagavattattvavettṝṇāṃ dattaṃ tenākhilaṃ bhavet

195

व्रतपर्यन्तकाले तु स्थानेष्वायतनादिषु । पुण्येषु सन्मुहूर्तेषु तिथिलग्नाश्रितेषु च

vrataparyantakāle tu sthāneṣvāyatanādiṣu | puṇyeṣu sanmuhūrteṣu tithilagnāśriteṣu ca

196

कृत्वाऽक्षयं भगवतो दत्तमक्षय्यमेति च । सत्पात्राणां तदग्रे तु येन तुष्यत्यधोक्षजः

kṛtvā'kṣayaṃ bhagavato dattamakṣayyameti ca | satpātrāṇāṃ tadagre tu yena tuṣyatyadhokṣajaḥ

197

अपात्राणामभक्तानां नास्तिकानां दुरात्मनाम् । वर्जनीयं प्रयत्नेन स्वानुष्ठानपरेण तु

apātrāṇāmabhaktānāṃ nāstikānāṃ durātmanām | varjanīyaṃ prayatnena svānuṣṭhānapareṇa tu

198

स्त्रीशूद्राणां पशूनां च भृतकानां विशेषतः । सकामो वाथ निष्कामो मन्त्रज्ञः सद्व्रतस्थितः

strīśūdrāṇāṃ paśūnāṃ ca bhṛtakānāṃ viśeṣataḥ | sakāmo vātha niṣkāmo mantrajñaḥ sadvratasthitaḥ

199

मन्त्रपूतं हि नैवेद्यं निषिद्धानां ददाति यः । सिद्धोऽपि याति पातित्यमारुरुक्षुस्तु किं पुनः

mantrapūtaṃ hi naivedyaṃ niṣiddhānāṃ dadāti yaḥ | siddho'pi yāti pātityamārurukṣustu kiṃ punaḥ

200

पौष्कर उवाच ज्ञातुमिच्छामि देवेश तत्तत्संक्षेपतो यथा । लौकिकं यत्त्वयोद्दिष्टं भगवद्धर्मसंग्रहम्

pauṣkara uvāca jñātumicchāmi deveśa tattatsaṃkṣepato yathā | laukikaṃ yattvayoddiṣṭaṃ bhagavaddharmasaṃgraham

201

श्रीभगवानुवाच धनेन धर्मलब्धेन भूरिणाल्पेन वा पुनः । अधिकृत्याच्युतं देवं यदिवाप्यशुभं शुभम्

śrībhagavānuvāca dhanena dharmalabdhena bhūriṇālpena vā punaḥ | adhikṛtyācyutaṃ devaṃ yadivāpyaśubhaṃ śubham

202

भगवत्प्रीतये त्विष्टं सदस्यैस्तन्मयैस्सह । क्रतुवत् स्वल्पफलदा स्वर्गदा यद्यपि स्मृताः

bhagavatprītaye tviṣṭaṃ sadasyaistanmayaissaha | kratuvat svalpaphaladā svargadā yadyapi smṛtāḥ

203

सकामानां हि तत्रापि तेन तत्फलदास्तु वै । अकामानां तु भक्तानां नूनमच्युतलोकदाः [क्, ख्: ज्ञानमच्युतलोदकाः]

sakāmānāṃ hi tatrāpi tena tatphaladāstu vai | akāmānāṃ tu bhaktānāṃ nūnamacyutalokadāḥ [k, kh: jñānamacyutalodakāḥ]

204

कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि तपांसि विविधानि च । कृताअनि भगवत्प्रीत्यै यथाभिमतदानि च

kṛcchracāndrāyaṇādīni tapāṃsi vividhāni ca | kṛtāani bhagavatprītyai yathābhimatadāni ca

205

यावज्जीवाधिकारं तु यदेभ्योऽभिमतं हि यत् । प्रीत्यर्थं परमेशाय अङ्गीकृतमखेददम्

yāvajjīvādhikāraṃ tu yadebhyo'bhimataṃ hi yat | prītyarthaṃ parameśāya aṅgīkṛtamakhedadam

206

तत्फलत्यचिरेनैव दिव्यज्ञानात्मना तु वै । पुण्यमासाद्य वै क्षेत्रं तत्र चागतमव्ययम्

tatphalatyacirenaiva divyajñānātmanā tu vai | puṇyamāsādya vai kṣetraṃ tatra cāgatamavyayam

207

स्थले वा पत्रपुष्पाद्यैर्योऽर्चयत्यनिशं व्रती । भक्त्या ह्यनन्यचित्तस्तु देहान्ते तस्य देहिनः

sthale vā patrapuṣpādyairyo'rcayatyaniśaṃ vratī | bhaktyā hyananyacittastu dehānte tasya dehinaḥ

208

प्रसादाद्देवदेवस्य स्थितिस्स्यात् सार्वलौकिकी । पूजां विष्णुवदाप्नोति यावज्जीवावधिं तु सः

prasādāddevadevasya sthitissyāt sārvalaukikī | pūjāṃ viṣṇuvadāpnoti yāvajjīvāvadhiṃ tu saḥ

209

देहावसानसमये श्वेतद्वीपं प्रयाति च । भक्तिश्रद्धापरो विद्वान् नारायणपरायणः

dehāvasānasamaye śvetadvīpaṃ prayāti ca | bhaktiśraddhāparo vidvān nārāyaṇaparāyaṇaḥ

210

तैर्विमानैश्च मार्गेण ह्यर्चिराद्यान् महामते । सुप्रसिद्धैस्सुगन्धैस्तु [इतः परं मातृकाकोशेषु ग्रन्थपरिपाट्यां मिथः उल्लुंठितत्वं दृश्यते; क्, ख्: कोशौ एको वर्मः; ग्, घ्: कोशौ अपरो वर्गः तत्र प्रथमवर्गे यथा अध्यायादितः आरभ्य अर्चिराद्यान् महामते इत्यन्तं प्रथमो राशिः पश्चात् विभवव्यूह इत्युपक्रम्य देवपादांबुपूर्वं तु तिलसत्फलचर्वणम् इत्यन्ता अर्धन्यूना श्लोकविंशतिः द्वितीयो राशिः अथ च सुप्रसिद्धैः इत्युपस्तुल्य तद्भूत दर्शिते नैव माग्रेण महता मुने इत्यन्ता श्लोकद्वाविंशतिः तृतीयो राशिः अत ऊर्ध्वं कृत्वा चाघ्राय इत्युपक्रम्य आचाध्यायसमाप्ति चतुर्थो राशिः द्वितीयकोशवर्गे यथा प्रथम द्वितीय तृतीयराशयः यथापूवं लिखिताः चतुर्थस्य आरंभस्तु भिद्यते यथा तृतीयराशेरनत्तरं पुनरपि द्वितीयराशिं आन्तं लिखित्वा तृतीयराशिं परित्यज्य तुरीयराशिरनुस्यूततया समग्रा लिखिता वर्तते कोशवर्गद्वयेऽपि द्वितीयतृतीयरशयोः व्युत्क्रमेण लेखनमेव विपर्यासे हेतुः अत्रैवं समाधिः द्वितीयतुरीयराश्योरनालक्षितसन्धिबन्धतया स्थितिः ग्रन्थस्य परिपाटीं अनुसीव्यति न विश्लेषयति च यः पुनरन्तरापतितः तृतीयोराशिः स तु तुरीयेणराशिना साकं कथंचिदपि नान्वेतुं शक्नोति प्रत्युत प्रथमेन राशिना समं सुघटितसन्धानः प्राप्तावसरश्च संपद्यते अस्मात् परं द्वितीयराशिस्साधूपक्रमः ग्रन्थानुपूर्वीं पुष्णाति अतः दर्शितानुसारेण ग्रन्थपरिपाटी सन्निवेशिता परमतः सुधियः प्रमाणम्] हृद्यैः पुष्पफलैश्शुभैः

tairvimānaiśca mārgeṇa hyarcirādyān mahāmate | suprasiddhaissugandhaistu [itaḥ paraṃ mātṛkākośeṣu granthaparipāṭyāṃ mithaḥ ulluṃṭhitatvaṃ dṛśyate; k, kh: kośau eko varmaḥ; g, gh: kośau aparo vargaḥ tatra prathamavarge yathā adhyāyāditaḥ ārabhya arcirādyān mahāmate ityantaṃ prathamo rāśiḥ paścāt vibhavavyūha ityupakramya devapādāṃbupūrvaṃ tu tilasatphalacarvaṇam ityantā ardhanyūnā ślokaviṃśatiḥ dvitīyo rāśiḥ atha ca suprasiddhaiḥ ityupastulya tadbhūta darśite naiva māgreṇa mahatā mune ityantā ślokadvāviṃśatiḥ tṛtīyo rāśiḥ ata ūrdhvaṃ kṛtvā cāghrāya ityupakramya ācādhyāyasamāpti caturtho rāśiḥ dvitīyakośavarge yathā prathama dvitīya tṛtīyarāśayaḥ yathāpūvaṃ likhitāḥ caturthasya āraṃbhastu bhidyate yathā tṛtīyarāśeranattaraṃ punarapi dvitīyarāśiṃ āntaṃ likhitvā tṛtīyarāśiṃ parityajya turīyarāśiranusyūtatayā samagrā likhitā vartate kośavargadvaye'pi dvitīyatṛtīyaraśayoḥ vyutkrameṇa lekhanameva viparyāse hetuḥ atraivaṃ samādhiḥ dvitīyaturīyarāśyoranālakṣitasandhibandhatayā sthitiḥ granthasya paripāṭīṃ anusīvyati na viśleṣayati ca yaḥ punarantarāpatitaḥ tṛtīyorāśiḥ sa tu turīyeṇarāśinā sākaṃ kathaṃcidapi nānvetuṃ śaknoti pratyuta prathamena rāśinā samaṃ sughaṭitasandhānaḥ prāptāvasaraśca saṃpadyate asmāt paraṃ dvitīyarāśissādhūpakramaḥ granthānupūrvīṃ puṣṇāti ataḥ darśitānusāreṇa granthaparipāṭī sanniveśitā paramataḥ sudhiyaḥ pramāṇam] hṛdyaiḥ puṣpaphalaiśśubhaiḥ

211

योऽर्चयत्यच्युतं भक्त्या वने वा पर्वतान्तरे । बहवोऽभिमतान् कामान् प्राप्नोत्यप्रार्थितांस्तु वै

yo'rcayatyacyutaṃ bhaktyā vane vā parvatāntare | bahavo'bhimatān kāmān prāpnotyaprārthitāṃstu vai

212

देहान्ते वासवादीनां संपूज्यो भगवानिव । वैष्णवायतने दिव्ये सैद्धे वा पौरुषे तु यत्

dehānte vāsavādīnāṃ saṃpūjyo bhagavāniva | vaiṣṇavāyatane divye saiddhe vā pauruṣe tu yat

213

कुर्यात् कर्म धिया भक्त्या स्नानं क्षीरादिना महत् । श्रीखण्डागुरुकर्पूरबाह्लिकेनानुलेपनम्

kuryāt karma dhiyā bhaktyā snānaṃ kṣīrādinā mahat | śrīkhaṇḍāgurukarpūrabāhlikenānulepanam

214

सितपीतारुणैर्दिव्यैर्दुत्तुलैर्वेष्ठनं ? तु वै । शुभेन सोत्तरीयेण उपवीतेन तु द्विज

sitapītāruṇairdivyairduttulairveṣṭhanaṃ ? tu vai | śubhena sottarīyeṇa upavītena tu dvija

215

विभवे सत्यलंकारैस्सौवर्णैरत्नरञ्जितैः । मण्डयेच्च ततः पुष्पैस्स्रग्वरैश्चरणावधि

vibhave satyalaṃkāraissauvarṇairatnarañjitaiḥ | maṇḍayecca tataḥ puṣpaissragvaraiścaraṇāvadhi

216

धूपयेदाज्यसिक्तेन गुग्गुलेन शुभेन च । प्रभूतैश्च महादीपैस्तिलतैलाज्यपूरितैः

dhūpayedājyasiktena guggulena śubhena ca | prabhūtaiśca mahādīpaistilatailājyapūritaiḥ

217

अभुक्ताहतसुश्वेतरञ्जितैर्व्यतिवेष्टनैः । गर्भीकृतत्वगेलाद्यैः पूजयेत्तदनन्तरम्

abhuktāhatasuśvetarañjitairvyativeṣṭanaiḥ | garbhīkṛtatvagelādyaiḥ pūjayettadanantaram

218

ततो मध्वाज्ययुक्तेन दध्नाभ्यर्चितमीश्वरम् । नैवेद्यैर्विविधैः पूतैर्भक्ष्यैस्सफलमूलकैः

tato madhvājyayuktena dadhnābhyarcitamīśvaram | naivedyairvividhaiḥ pūtairbhakṣyaissaphalamūlakaiḥ

219

पानकैः पावनैस्स्वच्छैश्शीतलैर्मधुरादिकैः । त्वगेलाद्यन्विप्तैर्घृष्टैर्धूपकर्पूंरवासितैः

pānakaiḥ pāvanaissvacchaiśśītalairmadhurādikaiḥ | tvagelādyanviptairghṛṣṭairdhūpakarpūṃravāsitaiḥ

220

नालिकेरोदकोपेतैस्तर्पणीयमनन्तरम् । नैवेद्याचमनार्थं तु गन्धोदकमनुत्तमम्

nālikerodakopetaistarpaṇīyamanantaram | naivedyācamanārthaṃ tu gandhodakamanuttamam

221

अभुक्तमहतं शुक्लमथ निष्पुंसनाम्बरम् । अथ चूर्णितकर्पूरघृष्टश्रीखण्डभावितम्

abhuktamahataṃ śuklamatha niṣpuṃsanāmbaram | atha cūrṇitakarpūraghṛṣṭaśrīkhaṇḍabhāvitam

222

सपूगफलमुत्कृष्टं ताम्बूलं विनिवेद्य च । शालयश्शिम्बधान्यादितिलास्सिद्धार्थकानि च

sapūgaphalamutkṛṣṭaṃ tāmbūlaṃ vinivedya ca | śālayaśśimbadhānyāditilāssiddhārthakāni ca

223

रोचना श्रीफलं पुष्पं दूर्वा धात्रीफलं दधि । दुकूलमहतं श्वेतं दक्षिणावर्तमम्बुजम्

rocanā śrīphalaṃ puṣpaṃ dūrvā dhātrīphalaṃ dadhi | dukūlamahataṃ śvetaṃ dakṣiṇāvartamambujam

224

तमालादिदलच्छन्ने धातूत्थे वैदलेऽपि [क्, ख्: धातूत्थे पैत्तले] वा । पात्रे कृत्वार्घ्यपुष्पाढ्ये तत्र मध्ये निवेश्य च

tamālādidalacchanne dhātūtthe vaidale'pi [k, kh: dhātūtthe paittale] vā | pātre kṛtvārghyapuṣpāḍhye tatra madhye niveśya ca

225

हेममानं हिरण्यं च स्वशक्त्या वातिनिर्मलम् । जानुनी भूगते कृत्वा शिरसावनतेन तु

hemamānaṃ hiraṇyaṃ ca svaśaktyā vātinirmalam | jānunī bhūgate kṛtvā śirasāvanatena tu

226

आदायोत्तानपाणिभ्यां विनिवेद्य जगत्प्रभोः । संपूरणार्थं सर्वेषां भोगानां द्विजसत्तम

ādāyottānapāṇibhyāṃ vinivedya jagatprabhoḥ | saṃpūraṇārthaṃ sarveṣāṃ bhogānāṃ dvijasattama

227

येनाप्तिस्सर्वकामानां भाविनां सत्फलार्थिनाम् । परमात्मनि संयोज्यमकामानां हि येन वै

yenāptissarvakāmānāṃ bhāvināṃ satphalārthinām | paramātmani saṃyojyamakāmānāṃ hi yena vai

228

चामरव्यजनादीनि भोगान्यन्यानि यानि च । शयनासननिष्ठानि तन्त्रीवाद्यानि यानि च

cāmaravyajanādīni bhogānyanyāni yāni ca | śayanāsananiṣṭhāni tantrīvādyāni yāni ca

229

भेरीमृदङ्गसत्सङ्गपर्यन्तानि महान्ति च । तत्प्रेक्ष्य स्वधिया सम्यक् चित्तानन्दप्रदानि च

bherīmṛdaṅgasatsaṅgaparyantāni mahānti ca | tatprekṣya svadhiyā samyak cittānandapradāni ca

230

संभवे सति सर्वाणि मनसा तदसंभवे । श्रद्धाभक्तिवशाच्चैव यो यजत्यमराजितैः

saṃbhave sati sarvāṇi manasā tadasaṃbhave | śraddhābhaktivaśāccaiva yo yajatyamarājitaiḥ

231

स्वर्गादिसत्यनिष्ठानां भुक्त्वा भोगान् यथेच्छया । ततः कालान्तरेणैव देवीयेच्छावशेन तु

svargādisatyaniṣṭhānāṃ bhuktvā bhogān yathecchayā | tataḥ kālāntareṇaiva devīyecchāvaśena tu

232

तद्भूतदर्शितेनैव मार्गेण महता मुने । विभवव्यूहलोकानामास्ते [क्, ख्: अत्र यदवधेयं तत् (210) श्लोकस्य उत्तरार्धभूतस्य सुप्रसिद्धैः इत्यस्य ठिप्पणे निरुपितम्] कल्पशतान् बहून्

tadbhūtadarśitenaiva mārgeṇa mahatā mune | vibhavavyūhalokānāmāste [k, kh: atra yadavadheyaṃ tat (210) ślokasya uttarārdhabhūtasya suprasiddhaiḥ ityasya ṭhippaṇe nirupitam] kalpaśatān bahūn

233

ज्ञानमासाद्य तत्रैव ह्यवतीर्याथ भूतले । लयं च सहसा याति भगवत्यमितात्मनि

jñānamāsādya tatraiva hyavatīryātha bhūtale | layaṃ ca sahasā yāti bhagavatyamitātmani

234

क्षेत्रायतनसत्तीर्थवशेनाच्युतमर्चनम् । उक्तमुद्देशतः किञ्चित् [क्, ख्: किञ्चिदुक्तानाम्] भक्तानां भवशान्तये

kṣetrāyatanasattīrthavaśenācyutamarcanam | uktamuddeśataḥ kiñcit [k, kh: kiñciduktānām] bhaktānāṃ bhavaśāntaye

235

इदानीं का(ल)म ? माश्रित्य हरेराराधनं शृणु । भक्तानां भवनाशार्थं विष्ण्वेकनिरतात्मनाम्

idānīṃ kā(la)ma ? māśritya harerārādhanaṃ śṛṇu | bhaktānāṃ bhavanāśārthaṃ viṣṇvekaniratātmanām

236

प्रभूतैः पावनैर्भोगैर्न्यायोपायसमाजितैः । यष्टव्यं श्रद्धया बक्त्या पुण्येषु दिवसेष्वथ

prabhūtaiḥ pāvanairbhogairnyāyopāyasamājitaiḥ | yaṣṭavyaṃ śraddhayā baktyā puṇyeṣu divaseṣvatha

237

नैमित्तिकेषु कालेषु नित्यमेव निराकुलैः । दिव्यान्तरिक्षभौमाख्यशुभलग्नक्षणेष्वपि

naimittikeṣu kāleṣu nityameva nirākulaiḥ | divyāntarikṣabhaumākhyaśubhalagnakṣaṇeṣvapi

238

द्वादशीषु विशेषेण पक्षयोरुभयोरपि । दिनेषु देशरूढेषु [दिशि रुद्धेषु इति क्वचित्] विज्ञातेष्वागमान्तरात्

dvādaśīṣu viśeṣeṇa pakṣayorubhayorapi | dineṣu deśarūḍheṣu [diśi ruddheṣu iti kvacit] vijñāteṣvāgamāntarāt

239

सत्क्रियेष्वविरुद्धेषु देवतान्तरपूजनात् । पयोमूलफलाद्यैर्वा परिविद्धाद्यवासरे [क्, ख्: परिनिध्यार्धवासरे; घ्: परिपीड्याद्य]

satkriyeṣvaviruddheṣu devatāntarapūjanāt | payomūlaphalādyairvā parividdhādyavāsare [k, kh: parinidhyārdhavāsare; gh: paripīḍyādya]

240

कोष्ठसंक्षालनार्थं तु पञ्चगव्यं ततः पिबेत् । भगवद्बिम्बपादाम्बुभावितं पर्णपात्रगम्

koṣṭhasaṃkṣālanārthaṃ tu pañcagavyaṃ tataḥ pibet | bhagavadbimbapādāmbubhāvitaṃ parṇapātragam

241

सुवर्णदर्भसद्रत्नक्षालितेनाम्भसा सह । एवं कृतोपवासश्च प्राग्वदाराध्य केशवम्

suvarṇadarbhasadratnakṣālitenāmbhasā saha | evaṃ kṛtopavāsaśca prāgvadārādhya keśavam

242

हिरण्यान्नाम्बुगोभूमिदानैः कृष्णाजिनादिकैः । निवेदितैश्च सन्तोष्य पुण्डरीकाक्षमच्युतम्

hiraṇyānnāmbugobhūmidānaiḥ kṛṣṇājinādikaiḥ | niveditaiśca santoṣya puṇḍarīkākṣamacyutam

243

तदाज्ञां शिरसादाय यो यच्छेत्तन्मयस्य च । भक्त्या फलार्थिनो नूनं लभेत्तु भगवत्पदम्

tadājñāṃ śirasādāya yo yacchettanmayasya ca | bhaktyā phalārthino nūnaṃ labhettu bhagavatpadam

244

फलार्थिनोऽस्य च पुनः कल्पकोटिशतान् बहून् । दिव्यभावफलत्वेन [दिव्यभोग इति स्यात्] फलत्याशु महामते

phalārthino'sya ca punaḥ kalpakoṭiśatān bahūn | divyabhāvaphalatvena [divyabhoga iti syāt] phalatyāśu mahāmate

245

आयुरारोग्यसद्भृत्यपुत्रदारान्वितस्य च । लाग्नं (यागं) मौहूर्तिकं कर्म तैथ्यं यदपि वित्मृतम्

āyurārogyasadbhṛtyaputradārānvitasya ca | lāgnaṃ (yāgaṃ) mauhūrtikaṃ karma taithyaṃ yadapi vitmṛtam

246

सशेषं प्राक् समापाद्य सावधानेन चेतसा । प्राप्तायां पुण्यवेलायां कर्मशेषं समापयेत्

saśeṣaṃ prāk samāpādya sāvadhānena cetasā | prāptāyāṃ puṇyavelāyāṃ karmaśeṣaṃ samāpayet

247

पूर्णान्तमर्घ्यपुष्पाद्यैर्दतैर्हेमगवादिकैः । द्विवासरमहर्वात्र त्रिदिनं षडहं हि यत्

pūrṇāntamarghyapuṣpādyairdatairhemagavādikaiḥ | dvivāsaramaharvātra tridinaṃ ṣaḍahaṃ hi yat

248

द्वादशाहं द्विपक्षं यत् (च) क्षपयित्वा यथाविधि । व्रतान्तवासरात्पूर्वं सहजागरणादिना

dvādaśāhaṃ dvipakṣaṃ yat (ca) kṣapayitvā yathāvidhi | vratāntavāsarātpūrvaṃ sahajāgaraṇādinā

249

जपहोमार्चनध्यान [क्, ख्: ध्यानप्राणायामैः] प्रणामैस्सप्रदक्षिणैः । कथानकैस्तवैः [घ्: कथान्तरैस्तवैर्दिव्यैः इति क्वचित्] पुण्यैः क्षपणीयमतन्द्रितैः

japahomārcanadhyāna [k, kh: dhyānaprāṇāyāmaiḥ] praṇāmaissapradakṣiṇaiḥ | kathānakaistavaiḥ [gh: kathāntaraistavairdivyaiḥ iti kvacit] puṇyaiḥ kṣapaṇīyamatandritaiḥ

250

ततः प्रभातसमये रात्रौ वा पुण्यवासरे । प्राणाग्निहवनान्तं च स्नानपूर्वं समाचरेत्

tataḥ prabhātasamaye rātrau vā puṇyavāsare | prāṇāgnihavanāntaṃ ca snānapūrvaṃ samācaret

251

सूर्योदयं विना रात्रौ विरुद्धमनिशं द्विज । सिद्धान्नं कल्पयित्वा तु द्विजानामुदकान्वितम्

sūryodayaṃ vinā rātrau viruddhamaniśaṃ dvija | siddhānnaṃ kalpayitvā tu dvijānāmudakānvitam

252

दद्याच्च भगवत्यग्रे सुसिद्धं हविषा युतम् । देवपादाम्बुपूर्वं तु तिलसत्फलचर्वणम्

dadyācca bhagavatyagre susiddhaṃ haviṣā yutam | devapādāmbupūrvaṃ tu tilasatphalacarvaṇam

253

कृत्वाचाघ्राय [अत्र यत् ज्ञातव्यं तत् (210) संख्यातस्य सुप्रसिद्धैः इत्यस्य टिप्पणे प्रकाशितम्] नैवेद्यं स्पृशेत्तत्पुनरेव हि । भोजनात् प्राक् समश्रीयादशुभध्वंसनाय वै

kṛtvācāghrāya [atra yat jñātavyaṃ tat (210) saṃkhyātasya suprasiddhaiḥ ityasya ṭippaṇe prakāśitam] naivedyaṃ spṛśettatpunareva hi | bhojanāt prāk samaśrīyādaśubhadhvaṃsanāya vai

254

वन्दनीयं सदानन्दसुखसौभाग्यसिद्धये । एष्यद्दिनोदयं ह्येवं व्रतज्ञैर्भगवन्मयैः

vandanīyaṃ sadānandasukhasaubhāgyasiddhaye | eṣyaddinodayaṃ hyevaṃ vratajñairbhagavanmayaiḥ

255

व्रताद्यदिवसं कार्यमेवं व्रतदिनस्य च । वर्जनीयं प्रयत्नेन प्रजासद्गतिकाङ्क्षिणा

vratādyadivasaṃ kāryamevaṃ vratadinasya ca | varjanīyaṃ prayatnena prajāsadgatikāṅkṣiṇā

256

परपीडदिनं शुद्धमुपादेयं हि सर्वदा । पुरोवर्तिदिनांशेन [क्, ख्: पुरोवृत्ति] युक्तं गुरुतरं तु तत्

parapīḍadinaṃ śuddhamupādeyaṃ hi sarvadā | purovartidināṃśena [k, kh: purovṛtti] yuktaṃ gurutaraṃ tu tat

257

ईषदा [क्, ख्: * * * माद्यदिनो] द्यदिनोपेतमुपवासदिनं यदि । लोके लब्धप्रतिष्ठं च तथात्वेन तु सर्वदा

īṣadā [k, kh: * * * mādyadino] dyadinopetamupavāsadinaṃ yadi | loke labdhapratiṣṭhaṃ ca tathātvena tu sarvadā

258

उपवासपराणां तु न तद्दोषप्रदं भवेत् । निष्कामानां हि भक्तानां व्रतं व्रतपरायणः

upavāsaparāṇāṃ tu na taddoṣapradaṃ bhavet | niṣkāmānāṃ hi bhaktānāṃ vrataṃ vrataparāyaṇaḥ

259

फलार्थिनां तद्भविनां कर्मतन्त्ररतात्मनाम् । प्रतिषिद्धं [क्, ख्: प्रतिषिद्धं च सि * * * दुपवासे] च सिद्धत्वादुपवासेऽशनेऽपि च

phalārthināṃ tadbhavināṃ karmatantraratātmanām | pratiṣiddhaṃ [k, kh: pratiṣiddhaṃ ca si * * * dupavāse] ca siddhatvādupavāse'śane'pi ca

260

ततोऽङ्गभावं भक्तानां [ग्, घ्: क्तानामुक्तार्थं तत्प्रयाति च] नतार्थं तत्प्रयान्ति च । मनसो येन कालुष्यं न भवत्यच्युतार्चने

tato'ṅgabhāvaṃ bhaktānāṃ [g, gh: ktānāmuktārthaṃ tatprayāti ca] natārthaṃ tatprayānti ca | manaso yena kāluṣyaṃ na bhavatyacyutārcane

261

उपवासेप्यशक्तानां कर्मब्रह्मरतात्मनाम् । परपीडसमं विद्धि [क्, ख्: विद्धि * * * सर्व] सदानं सर्वमाचरेत्

upavāsepyaśaktānāṃ karmabrahmaratātmanām | parapīḍasamaṃ viddhi [k, kh: viddhi * * * sarva] sadānaṃ sarvamācaret

262

सोपवासवदन्यस्मिन्दिवसे भगवन्मयः । इतिकर्तव्यताशक्तः प्राप्तादेवं गुरुं यजेत्

sopavāsavadanyasmindivase bhagavanmayaḥ | itikartavyatāśaktaḥ prāptādevaṃ guruṃ yajet

263

सन्तोष्याभ्यर्त्थ वै क्षान्तिं वृत्त्यर्थं हि जगद्गुरोः । दिवसार्धसमानेन तदूनेनाधिकेन वा

santoṣyābhyarttha vai kṣāntiṃ vṛttyarthaṃ hi jagadguroḥ | divasārdhasamānena tadūnenādhikena vā

264

युक्तमाद्यदिनेनैवं पुरोवर्ति च वासारम् । कृत्वा नक्ताशनं नित्यं यदि संकल्पमाचरेत्

yuktamādyadinenaivaṃ purovarti ca vāsāram | kṛtvā naktāśanaṃ nityaṃ yadi saṃkalpamācaret

265

फलं सातिशयं तस्य उपवासात्तु जायते । सर्वदानावसानान्तमापाद्य व्रतवासरे

phalaṃ sātiśayaṃ tasya upavāsāttu jāyate | sarvadānāvasānāntamāpādya vratavāsare

266

तस्मिन्नेवात्मयागं तु विधेयमुपवासिना । तद्वासरक्षयाच्छश्वद्विश्वेशे पूजनादिना

tasminnevātmayāgaṃ tu vidheyamupavāsinā | tadvāsarakṣayācchaśvadviśveśe pūjanādinā

267

शिष्टं दिनेऽपरस्मिन् वै कृतं तदभवं भवेत् । विरोधमन्यथासि (वि) द्धि कृतकृत्यस्य देहिनः

śiṣṭaṃ dine'parasmin vai kṛtaṃ tadabhavaṃ bhavet | virodhamanyathāsi (vi) ddhi kṛtakṛtyasya dehinaḥ

268

अक्षीणस्य परित्यागात् प्रभावादग्रहस्य च । परिपीडतिथिष्वेवं हेयोपादेयतां पुरा

akṣīṇasya parityāgāt prabhāvādagrahasya ca | paripīḍatithiṣvevaṃ heyopādeyatāṃ purā

269

ज्ञात्वा तिथीशनाथात्मा वासुदेवोऽच्युतः प्रभुः । पूजनीयो हि पर्वादौ सोपवासैः क्रमेण तु

jñātvā tithīśanāthātmā vāsudevo'cyutaḥ prabhuḥ | pūjanīyo hi parvādau sopavāsaiḥ krameṇa tu

270

पक्षयोरुभयोश्चैव सितपक्षे तु वेच्छया । पितामहात्मा भगवान् तत्राद्येऽहनि पद्मज

pakṣayorubhayoścaiva sitapakṣe tu vecchayā | pitāmahātmā bhagavān tatrādye'hani padmaja

271

विधिवत्पूजनीयश्च भक्तियुक्तेन चेतसा । एवमब्ज [एवमब्दे द्वि इति स्यात्] द्विपक्षेण एकपक्षार्चने न वा

vidhivatpūjanīyaśca bhaktiyuktena cetasā | evamabja [evamabde dvi iti syāt] dvipakṣeṇa ekapakṣārcane na vā

272

क्षपयित्वा यथान्यायं दानैर्होमैस्स्वशक्तितः । विधात्रात्मा द्वितीयायां तृतीयायां स्वयं हरिः

kṣapayitvā yathānyāyaṃ dānairhomaissvaśaktitaḥ | vidhātrātmā dvitīyāyāṃ tṛtīyāyāṃ svayaṃ hariḥ

273

ततस्संयमनात्माहं (नं ?) चतुर्थे ह(रि) नि मानयेत् । पञ्चम्याममृतात्मानं शक्तीशं षष्ठवासरे

tatassaṃyamanātmāhaṃ (naṃ ?) caturthe ha(ri) ni mānayet | pañcamyāmamṛtātmānaṃ śaktīśaṃ ṣaṣṭhavāsare

274

सप्तम्यां ज्ञानमूर्तिं वै विश्वात्मा तदनन्तरम् । नवम्यामथ सिद्धात्मा धर्मात्मा भगवांस्ततः

saptamyāṃ jñānamūrtiṃ vai viśvātmā tadanantaram | navamyāmatha siddhātmā dharmātmā bhagavāṃstataḥ

275

ईशानात्माथ देवेशस्सूर्यात्मा दिक्प्रकाशकृत् । कामात्माथ त्रयोदश्यां कलात्माथ महामते

īśānātmātha deveśassūryātmā dikprakāśakṛt | kāmātmātha trayodaśyāṃ kalātmātha mahāmate

276

भगवान् पितृसंज्ञात्मा भेदास्त्वेते जगत्प्रभोः । काम्यकर्माधिकारेण नित्यं चाभिमताप्तये

bhagavān pitṛsaṃjñātmā bhedāstvete jagatprabhoḥ | kāmyakarmādhikāreṇa nityaṃ cābhimatāptaye

277

पूजनीयोऽर्घ्यपुष्पाद्यैरुपहारैः क्रियान्वितैः । पूजार्थमाद्यदिवसे ब्राह्म (ब्रह्मा)णं वत्सरं यजेत्

pūjanīyo'rghyapuṣpādyairupahāraiḥ kriyānvitaiḥ | pūjārthamādyadivase brāhma (brahmā)ṇaṃ vatsaraṃ yajet

278

एवं हि वाग्विभूत्यार्थी देवं धातारमव्ययम् । मोक्षविघ्नविनाशार्थं हरिं तत्सिद्धयेऽपि च

evaṃ hi vāgvibhūtyārthī devaṃ dhātāramavyayam | mokṣavighnavināśārthaṃ hariṃ tatsiddhaye'pi ca

279

अधर्मशान्तये चैव यमं [ग्, घ्: यमसंयमतां स्थितम्] संयमतां ततः । आयुरारोग्यवृद्ध्यर्थं पञ्चम्याममृतेश्वरम्

adharmaśāntaye caiva yamaṃ [g, gh: yamasaṃyamatāṃ sthitam] saṃyamatāṃ tataḥ | āyurārogyavṛddhyarthaṃ pañcamyāmamṛteśvaram

280

यजेच्छक्तिप्रभावार्थं षष्ठ्यां शक्तीशमच्युतम् । स्वसंविदाप्तये सम्यक् तद्दिनेशमथार्चयेत्

yajecchaktiprabhāvārthaṃ ṣaṣṭhyāṃ śaktīśamacyutam | svasaṃvidāptaye samyak taddineśamathārcayet

281

प्रभूतये तु विश्वात्मा त्रिविधास्वथ सिद्धिषु । प्राप्त्यर्थं नवमीनाथं सधर्मावाप्तिकृत्ततः

prabhūtaye tu viśvātmā trividhāsvatha siddhiṣu | prāptyarthaṃ navamīnāthaṃ sadharmāvāptikṛttataḥ

282

दशम्यामर्चनीयं च तद्दिनेशं महामते । एकादशेऽह्नि विद्यार्थीं विद्यानाथमहेश्वरम्

daśamyāmarcanīyaṃ ca taddineśaṃ mahāmate | ekādaśe'hni vidyārthīṃ vidyānāthamaheśvaram

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 10)

283

महत्तेजःप्रभावार्थं तदीशं द्वादशेऽहनि । नानास्त्रीरत्नलाभार्थं त्रयोदश्यां च तत्पतिम्

mahattejaḥprabhāvārthaṃ tadīśaṃ dvādaśe'hani | nānāstrīratnalābhārthaṃ trayodaśyāṃ ca tatpatim

284

कलात्मा कालमृत्यूनां विजयेऽथ यजेत् सदा । शान्तये त्रिविधस्याथ ऋणस्य परमेश्वरम्

kalātmā kālamṛtyūnāṃ vijaye'tha yajet sadā | śāntaye trividhasyātha ṛṇasya parameśvaram

285

एवं पञ्चदशाहेशो माननीयस्ससर्वदा । यद्यप्युक्तं तिथीशानामर्चनं तिथिषु द्विज

evaṃ pañcadaśāheśo mānanīyassasarvadā | yadyapyuktaṃ tithīśānāmarcanaṃ tithiṣu dvija

286

नैकान्तिनां तद्विहितं द्विजानामफलार्थिनाम् । एकादश्यां हि वै तेषां पक्षयोरुभयोरपि

naikāntināṃ tadvihitaṃ dvijānāmaphalārthinām | ekādaśyāṃ hi vai teṣāṃ pakṣayorubhayorapi

287

परपीडं [सर्वत्र परपीडं इत्यस्ति क्वचित् परिपीडं इति दृश्यते] च विहितं तन्निष्ठं वा परावृतम् । तिथीश्वरद्वयेनैव यद्यप्युक्तं तिथिद्वयम्

parapīḍaṃ [sarvatra parapīḍaṃ ityasti kvacit paripīḍaṃ iti dṛśyate] ca vihitaṃ tanniṣṭhaṃ vā parāvṛtam | tithīśvaradvayenaiva yadyapyuktaṃ tithidvayam

288

एकादश्यादिकं चैवं तथापि द्विजसत्तम । गौणमेतन्न मुख्यं च मुख्यत्वेन तदाच्युतम्

ekādaśyādikaṃ caivaṃ tathāpi dvijasattama | gauṇametanna mukhyaṃ ca mukhyatvena tadācyutam

289

न केवलं हि तद्यावद्वस्तुजालं हि चापरम् । मनवश्चोपदेष्टारः प्रपञ्चस्यास्य पौष्कर

na kevalaṃ hi tadyāvadvastujālaṃ hi cāparam | manavaścopadeṣṭāraḥ prapañcasyāsya pauṣkara

290

एवं प्रवर्तितं सर्वं भक्तानुग्रहकाम्यया । पूर्णभावेश्वर [क्, ख्: पूर्णभावेश्वरभवात्] पदात् सुपूर्णमय ? मुदीरितम्

evaṃ pravartitaṃ sarvaṃ bhaktānugrahakāmyayā | pūrṇabhāveśvara [k, kh: pūrṇabhāveśvarabhavāt] padāt supūrṇamaya ? mudīritam

291

व्रतार्थमुपवासानां [क्, ख्: भृतार्धम्] येन संवत्सरस्य च । संकल्पमुदकक्षेपपूर्वं कृतमकृत्रिमम्

vratārthamupavāsānāṃ [k, kh: bhṛtārdham] yena saṃvatsarasya ca | saṃkalpamudakakṣepapūrvaṃ kṛtamakṛtrimam

292

तस्य द्वादशमे मासे अनुयागावसानिकम् । द्वादश्यां विहितं सर्वमन्यथा वात्सरं फलम्

tasya dvādaśame māse anuyāgāvasānikam | dvādaśyāṃ vihitaṃ sarvamanyathā vātsaraṃ phalam

293

विफलं नूनमायाति त्रयोदश्यां समर्चनात् [ग्, घ्: समापनात्] । इच्छयाभिमतायां वै एकादश्यां समाचरेत्

viphalaṃ nūnamāyāti trayodaśyāṃ samarcanāt [g, gh: samāpanāt] | icchayābhimatāyāṃ vai ekādaśyāṃ samācaret

294

त्रिवर्गफलसिद्ध्यर्थं भक्त्या तावत्फलं विना । एकरात्रादिकं विप्र व्रतं व्रतपरायणः

trivargaphalasiddhyarthaṃ bhaktyā tāvatphalaṃ vinā | ekarātrādikaṃ vipra vrataṃ vrataparāyaṇaḥ

295

सर्वभावेष्वसक्तत्वान्नदोषस्तस्य जायते । यजने चात्मयागे च त्रयोदश्यां विनोदयात्

sarvabhāveṣvasaktatvānnadoṣastasya jāyate | yajane cātmayāge ca trayodaśyāṃ vinodayāt

296

पूर्वप्रहरपर्यन्तकालाद्वा धर्ममिश्रितम् । ऊनाधिकं तु प्रहरं द्वादशाख्यं यदा द्विज

pūrvapraharaparyantakālādvā dharmamiśritam | ūnādhikaṃ tu praharaṃ dvādaśākhyaṃ yadā dvija

297

अङ्गभावं त्रयोदश्यामुपयातं महामते । अनुद्यमेनेच्छया तु परिहृत्य विशेषतः

aṅgabhāvaṃ trayodaśyāmupayātaṃ mahāmate | anudyamenecchayā tu parihṛtya viśeṣataḥ

298

स्वबुध्या च त्रयोदश्यामितिकर्तव्यतां चरेत् । प्रत्यवायो महांस्तस्य विहितं वैष्णवस्य च

svabudhyā ca trayodaśyāmitikartavyatāṃ caret | pratyavāyo mahāṃstasya vihitaṃ vaiṣṇavasya ca

299

अमन्त्रज्ञस्य देवानामधिकं द्विजतर्पणम् । मन्त्रज्ञस्यार्चनं होमं जपदाने स्वशक्तितः

amantrajñasya devānāmadhikaṃ dvijatarpaṇam | mantrajñasyārcanaṃ homaṃ japadāne svaśaktitaḥ

300

प्रीतस्समाचरेद्यत्नं [ग्: अन्तस्समाचरेत् पूतस्समाचरेत् इति च पाठः] व्रतवांश्च क्रिया [क्, ख्: क्रिया विना] परः । संपद्यतेऽखिलो येन मुख्यकल्पविधिस्सदा

prītassamācaredyatnaṃ [g: antassamācaret pūtassamācaret iti ca pāṭhaḥ] vratavāṃśca kriyā [k, kh: kriyā vinā] paraḥ | saṃpadyate'khilo yena mukhyakalpavidhissadā

301

भक्त्या संप्रतिपन्नानां विना शाठ्येन मायया । व्रतिनां मुख्यतस्सम्यगनुकल्पं समं स्मृतम्

bhaktyā saṃpratipannānāṃ vinā śāṭhyena māyayā | vratināṃ mukhyatassamyaganukalpaṃ samaṃ smṛtam

302

सर्वस्य हृदयस्थो वै देवस्सर्वेश्वरो हरिः । सत्यार्थं वेत्ति वै भावं फलं यच्छति तत्समम्

sarvasya hṛdayastho vai devassarveśvaro hariḥ | satyārthaṃ vetti vai bhāvaṃ phalaṃ yacchati tatsamam

303

सुवर्णं रत्नमुदकं षड्रसानि तिलानि च । आज्योपवीतातपत्रमुपानद्वस्त्रगोमहीः [क्, ख्: आज्योपवीता * * *]

*suvarṇaṃ ratnamudakaṃ ṣaḍrasāni tilāni ca | ājyopavītātapatramupānadvastragomahīḥ [k, kh: ājyopavītā * * ]

304

स्रग्गन्धदीपधान्यं [क्, ख्: धान्यापस्सत्] च सत्फलं कामिकास्त्वमी । प्रदाय समुदायेन कामदास्ते भवन्ति च

sraggandhadīpadhānyaṃ [k, kh: dhānyāpassat] ca satphalaṃ kāmikāstvamī | pradāya samudāyena kāmadāste bhavanti ca

305

कामधेनुघटैस्तस्माद्बुधश्रवणवासरे द्वादश्यां प्रीणनीयश्च निम्नगासागरक्षितौ

kāmadhenughaṭaistasmādbudhaśravaṇavāsare dvādaśyāṃ prīṇanīyaśca nimnagāsāgarakṣitau

306

सर्वकामाप्तये देवस्सर्वसत्त्वहिताय च । सर्वद्वन्द्वविनाशार्थी पितॄणां तृप्तये घटम्

sarvakāmāptaye devassarvasattvahitāya ca | sarvadvandvavināśārthī pitṝṇāṃ tṛptaye ghaṭam

307

कामधेन्वाख्यदानेन अनेन परमेश्वरः । प्रयाति परमां प्रीतिं जगदुद्धरणोद्यतः

kāmadhenvākhyadānena anena parameśvaraḥ | prayāti paramāṃ prītiṃ jagaduddharaṇodyataḥ

308

अवेक्ष्य देशकालादीन् गृहे वायतनेऽच्युतम् । श्रद्धयाभ्यर्चितं तं तु प्रदत्तं स्वाद्यथाविधि

avekṣya deśakālādīn gṛhe vāyatane'cyutam | śraddhayābhyarcitaṃ taṃ tu pradattaṃ svādyathāvidhi

309

न [क्, ख्: * * * भावभक्ति] चेत् किन्त्वङ्गभावं तु भावभक्तिवशात्तु वै । द्विजलं यत्र वा तीर्थं गङ्गायमुनसङ्गमे

na [k, kh: * * * bhāvabhakti] cet kintvaṅgabhāvaṃ tu bhāvabhaktivaśāttu vai | dvijalaṃ yatra vā tīrthaṃ gaṅgāyamunasaṅgame

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां लोकधर्मो नाम एकत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ lokadharmo nāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदित श्लोकसंख्या 309) अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच भगवन् भूतभव्येश नृणां सन्मन्त्रयाजिनाम् । तदर्चनप्रित्यागाद्बुद्धिपूर्वात्तु किं भवेत्

(samudita ślokasaṃkhyā 309) atha dvātriṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca bhagavan bhūtabhavyeśa nṛṇāṃ sanmantrayājinām | tadarcanaprityāgādbuddhipūrvāttu kiṃ bhavet

श्रीभगवानुवाच मन्त्रपूर्वं हि सङ्कल्पं कृत्वा मन्त्रसमर्चने । अनिर्वेदान्महाबुद्धे यावदायुष (ष्य) मेव च

śrībhagavānuvāca mantrapūrvaṃ hi saṅkalpaṃ kṛtvā mantrasamarcane | anirvedānmahābuddhe yāvadāyuṣa (ṣya) meva ca

सन्दिष्टदेवतानां च कर्मणा मनसा गिरा । यत्नान्निर्हणीयं तच्छक्त्या स्वविभवेन च

sandiṣṭadevatānāṃ ca karmaṇā manasā girā | yatnānnirhaṇīyaṃ tacchaktyā svavibhavena ca

अस्वातन्त्र्यादसामर्थ्याज्जाते वै सूतकादिके । विधिवत् प्रार्थनापूर्वं गुरुमर्चापयेत्तदा

asvātantryādasāmarthyājjāte vai sūtakādike | vidhivat prārthanāpūrvaṃ gurumarcāpayettadā

संयतं गुरुपुत्रं वा भ्रातरं सहदीक्षितम् । कनिष्ठमथवा ज्येष्ठमन्यथा कमलोद्भव

saṃyataṃ guruputraṃ vā bhrātaraṃ sahadīkṣitam | kaniṣṭhamathavā jyeṣṭhamanyathā kamalodbhava

प्रायश्चित्तं भवेद्घोरं प्राक्संकल्प परीक्षया [परिक्षयात् इति स्यात्] । तदर्थमितरेषां वै मन्त्रमुद्रादिकं स्वकम्

prāyaścittaṃ bhavedghoraṃ prāksaṃkalpa parīkṣayā [parikṣayāt iti syāt] | tadarthamitareṣāṃ vai mantramudrādikaṃ svakam

नाख्येयमत्यये प्राप्ते सम्यक्सिद्धिपरैर्नरैः । प्रकाशयति यो मोहान्मन्त्रमुद्रादिकं स्वकम् [क्, ख्: स्वयम्]

nākhyeyamatyaye prāpte samyaksiddhiparairnaraiḥ | prakāśayati yo mohānmantramudrādikaṃ svakam [k, kh: svayam]

इतरेषामभक्तानां तन्त्र(त्र)मन्त्रेश्वरो द्विज । सहसिद्धगणेनैव समभ्येति पराङ्मुखम्

itareṣāmabhaktānāṃ tantra(tra)mantreśvaro dvija | sahasiddhagaṇenaiva samabhyeti parāṅmukham

दत्त्वा चैव महादुःखं तस्माद्यत्नेन याजकैः । स्वमन्त्रं गोपनीयं च इति कर्तव्यतान्वितम्

dattvā caiva mahāduḥkhaṃ tasmādyatnena yājakaiḥ | svamantraṃ gopanīyaṃ ca iti kartavyatānvitam

मुक्त्वा गुरुं सुतं जायां तच्छिष्यं चाप्यकृत्रिमम् । नान्येषां सन्निधौ [क्, ख्: सन्निधिम्] कुर्यान्मन्त्रसन्तर्पणार्चने

muktvā guruṃ sutaṃ jāyāṃ tacchiṣyaṃ cāpyakṛtrimam | nānyeṣāṃ sannidhau [k, kh: sannidhim] kuryānmantrasantarpaṇārcane

तत्रापि कमलोद्भूत इति कर्तव्यतापरं(रः) । प्रोच्चरेन्मनसा मन्त्रं मन्त्रध्यानं तु गोपयेत्

tatrāpi kamalodbhūta iti kartavyatāparaṃ(raḥ) | proccarenmanasā mantraṃ mantradhyānaṃ tu gopayet

तद्वन्मुद्राक्षसूत्रं च यथा वै सिद्धिभाग्भवेत् । एवमेव हि वै येन विना मन्त्रपरिग्रहात्

tadvanmudrākṣasūtraṃ ca yathā vai siddhibhāgbhavet | evameva hi vai yena vinā mantraparigrahāt

देवार्चां स्वगृहे भक्त्या संस्कृत्य [क्, ख्: संस्तुत्य] विनिवेशिताम् । तस्यार्चने नियोक्तव्यस्स्वसामर्थ्यादिके सति

devārcāṃ svagṛhe bhaktyā saṃskṛtya [k, kh: saṃstutya] viniveśitām | tasyārcane niyoktavyassvasāmarthyādike sati

द्विजेन्द्रः पञ्चकालज्ञः षट्कर्मनिरतस्तु वा । संभवे सति चैतस्य वृत्तिं कुर्याच्च शाश्वतीम्

dvijendraḥ pañcakālajñaḥ ṣaṭkarmaniratastu vā | saṃbhave sati caitasya vṛttiṃ kuryācca śāśvatīm

शाश्वतं भवतो येन ऐहिकामुष्मिकं फलम् । अन्यथा नोपरोधेन न भयेन न मायया

śāśvataṃ bhavato yena aihikāmuṣmikaṃ phalam | anyathā noparodhena na bhayena na māyayā

देवमर्चापयेत् प्राज्ञो नित्येऽप्याकस्मिकेऽपि वा । सुसंपूर्णफलप्राप्ते [क्, ख्: कोशयोः सुसंपूर्ण इत्यस्मादर्धात् प्राक् अर्धद्वयं प्रमादपतितमस्ति यथा कादाचित्के तु वा नित्ये नियुक्तानां द्विजार्चने । बहिःप्रतिष्ठितानां च स्थापिताना तु वा गृहे इति] स्सद्द्वृत्यममलेक्षण [ग्, घ्: संपृत्ममलेक्षण]

devamarcāpayet prājño nitye'pyākasmike'pi vā | susaṃpūrṇaphalaprāpte [k, kh: kośayoḥ susaṃpūrṇa ityasmādardhāt prāk ardhadvayaṃ pramādapatitamasti yathā kādācitke tu vā nitye niyuktānāṃ dvijārcane | bahiḥpratiṣṭhitānāṃ ca sthāpitānā tu vā gṛhe iti] ssaddvṛtyamamalekṣaṇa [g, gh: saṃpṛtmamalekṣaṇa]

तदर्थमर्चनं येन नित्यमङ्गीकृतं पुरा । प्रत्यवायं [ख्: प्रत्यवायं भूतंल्लोक पातनस्य तत्फलभाक्भवेत्] हि तल्लोपातस्य तत्फलभाग्भवेत्

tadarthamarcanaṃ yena nityamaṅgīkṛtaṃ purā | pratyavāyaṃ [kh: pratyavāyaṃ bhūtaṃlloka pātanasya tatphalabhākbhavet] hi tallopātasya tatphalabhāgbhavet

नावक्तव्यमतस्तस्माद्वृत्तिलोपं शुभेप्सुना । कादाचित्केतु वा नित्ये नियुक्तानां हि वार्चने

nāvaktavyamatastasmādvṛttilopaṃ śubhepsunā | kādācitketu vā nitye niyuktānāṃ hi vārcane

बहिःप्रतिष्ठितानां च स्थापितानां तु वा गृहे । वृत्तिं भुङ्क्ते तु यां यस्य यन्निमित्तं महामते

bahiḥpratiṣṭhitānāṃ ca sthāpitānāṃ tu vā gṛhe | vṛttiṃ bhuṅkte tu yāṃ yasya yannimittaṃ mahāmate

तन्निमित्तात् फलं तस्य सङ्कल्पादेव चाखिलम् । तस्मान्न लोपयेद् वृत्तिमाराधनपरायणः

tannimittāt phalaṃ tasya saṅkalpādeva cākhilam | tasmānna lopayed vṛttimārādhanaparāyaṇaḥ

मनसा मन्त्रमूर्तेर्वै अर्थिनां गृहमेधिनाम् । ज्ञात्वा हृदयसद्भावं द्वाभ्यां वै देवता द्विज

manasā mantramūrtervai arthināṃ gṛhamedhinām | jñātvā hṛdayasadbhāvaṃ dvābhyāṃ vai devatā dvija

विदधाति फलं सम्यक् प्रत्यवायं करोति वा । एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन शाश्त्रसद्भावमब्जज

vidadhāti phalaṃ samyak pratyavāyaṃ karoti vā | evaṃ jñātvā prayatnena śāśtrasadbhāvamabjaja

नोपेक्ष्या बुद्धिपूर्वाच्च सावलेपेन चेतसा । या काचिच्चातुरात्मीया मूर्तिर्वा वैभवी विभोः

nopekṣyā buddhipūrvācca sāvalepena cetasā | yā kāciccāturātmīyā mūrtirvā vaibhavī vibhoḥ

सार्चा [क्, ख्: सिद्धा] तु शैलकाष्ठोत्था पटे कुड्ये च चित्रिता । आत्मशक्त्यनुसारेण सूतकादौ सदार्चने

sārcā [k, kh: siddhā] tu śailakāṣṭhotthā paṭe kuḍye ca citritā | ātmaśaktyanusāreṇa sūtakādau sadārcane

लोपस्संरक्षणीयश्च [क्, ख्: णीयं च * * *; ख्: ज्ञात्वाकालं * * * लाञ्छितम्] ज्ञात्वा कालं कुलोत्थि (चि ?) तम् । कृत्वा स्वस्वनिवृत्तिं च श्रद्धापूतेन चेतसा

*lopassaṃrakṣaṇīyaśca [k, kh: ṇīyaṃ ca * * ; kh: jñātvākālaṃ * * * lāñchitam] jñātvā kālaṃ kulotthi (ci ?) tam | kṛtvā svasvanivṛttiṃ ca śraddhāpūtena cetasā

तावदर्चापयेद्यावत्कालमभ्येति निर्मलम् । क्षान्त्यर्थमर्चनं भूयस्स्नानपूर्वं समाचरेत्

tāvadarcāpayedyāvatkālamabhyeti nirmalam | kṣāntyarthamarcanaṃ bhūyassnānapūrvaṃ samācaret

हुत्वाग्निं विधिवद्भक्त्या गुर्वादीनां च दक्षिणा । प्रायश्चितोऽन्यथा [क्, ख्: प्रायश्चित्तो * * * वेदराध] विप्रभवेदाराधकस्य वै

hutvāgniṃ vidhivadbhaktyā gurvādīnāṃ ca dakṣiṇā | prāyaścito'nyathā [k, kh: prāyaścitto * * * vedarādha] viprabhavedārādhakasya vai

अनर्चनात्तु देवानां कलितानां गृहान्तरे । यस्माद्व्यक्तिगतानां च देवानामर्चनं नृणाम्

anarcanāttu devānāṃ kalitānāṃ gṛhāntare | yasmādvyaktigatānāṃ ca devānāmarcanaṃ nṛṇām

शुभप्रदं ह्येवमेव किं पुनः कमलोद्भव । विधिपूर्वं तु निश्शेषं सामग्रीभिस्समन्वितम्

śubhapradaṃ hyevameva kiṃ punaḥ kamalodbhava | vidhipūrvaṃ tu niśśeṣaṃ sāmagrībhissamanvitam

सह [क्, ख्: * * * सश्रद्धया] वै भोगसंपत्या भक्त्या सश्रद्धया द्विज । नीतिमार्गगतेनैव बुध्या तु सुविशुद्धया

saha [k, kh: * * * saśraddhayā] vai bhogasaṃpatyā bhaktyā saśraddhayā dvija | nītimārgagatenaiva budhyā tu suviśuddhayā

मन्त्रमुद्रासनध्यानैर्देवतानां यदर्चनम् । तदर्थसिद्धिकृत् [क्, ख्: तदर्थ * * * द्यान] शश्वद्याजकानां यथास्थितैः

mantramudrāsanadhyānairdevatānāṃ yadarcanam | tadarthasiddhikṛt [k, kh: tadartha * * * dyāna] śaśvadyājakānāṃ yathāsthitaiḥ

एवं ज्ञात्वा नावलेपः कार्यस्संसारभीरुणा । अनर्चने तु देवानां काम्ये नैमित्तिकेऽब्जज

evaṃ jñātvā nāvalepaḥ kāryassaṃsārabhīruṇā | anarcane tu devānāṃ kāmye naimittike'bjaja

प्रत्यहं च विशेषेण तव ? विघ्नं यथा भवेत् । विप्रादीनां च भक्तानां विप्रयोगादिकात्तु वै

pratyahaṃ ca viśeṣeṇa tava ? vighnaṃ yathā bhavet | viprādīnāṃ ca bhaktānāṃ viprayogādikāttu vai

दिव्यपित्र्योचितं स्नानं कृत्वा तदनु पौष्कर । प्राणायामं जपान्तं च प्राधान्येनाभिवर्तिनाम् [क्, ख्: प्राधान्येनाभव * * *]

*divyapitryocitaṃ snānaṃ kṛtvā tadanu pauṣkara | prāṇāyāmaṃ japāntaṃ ca prādhānyenābhivartinām [k, kh: prādhānyenābhava * * ]

मन्त्राणां च महत्तेषां सिद्धान्ताख्यागमस्य च । प्राप्यते तदनुष्ठानात् सर्मोत्कृष्टरं फलम्

mantrāṇāṃ ca mahatteṣāṃ siddhāntākhyāgamasya ca | prāpyate tadanuṣṭhānāt sarmotkṛṣṭaraṃ phalam

तथा च कमलोद्भूत जगत्यस्मिन् हि दृश्यते । देवासुरमनुष्याणां व्यवहारं स्वभावजम्

tathā ca kamalodbhūta jagatyasmin hi dṛśyate | devāsuramanuṣyāṇāṃ vyavahāraṃ svabhāvajam

जात्युक्तैः स्वप्रणैर्युक्ता ? वर्णाद्याश्रमिणोऽखिलाः । पुराणस्मृतिपारज्ञा वेदवेदान्तवेदिनः

jātyuktaiḥ svapraṇairyuktā ? varṇādyāśramiṇo'khilāḥ | purāṇasmṛtipārajñā vedavedāntavedinaḥ

स्वकर्मधर्मनिरता मुनयोऽपि महामते । न यान्ति परमां सिद्धिं विना मन्त्रपरिग्रहात्

svakarmadharmaniratā munayo'pi mahāmate | na yānti paramāṃ siddhiṃ vinā mantraparigrahāt

सैद्धान्तिकादनुष्ठानात्तद्विधानां च सेवनात् । किं पुनर्लोऽभमोहार्थं मानवा मन्दन्बुद्धयः

saiddhāntikādanuṣṭhānāttadvidhānāṃ ca sevanāt | kiṃ punarlo'bhamohārthaṃ mānavā mandanbuddhayaḥ

ज्ञात्वैव यत्नमातिष्ठेन्मन्त्राराधनकर्मणि । प्रसादने [क्, ख्: प्रदाएन] गुरूणां च सिद्धान्ताद्यवगाहने

jñātvaiva yatnamātiṣṭhenmantrārādhanakarmaṇi | prasādane [k, kh: pradāena] gurūṇāṃ ca siddhāntādyavagāhane

तन्निष्ठानां यतस्सम्यक् कैवल्यममलेक्षण । अपरोक्षमतोऽन्येषां शुष्कतर्करतात्मनाम्

tanniṣṭhānāṃ yatassamyak kaivalyamamalekṣaṇa | aparokṣamato'nyeṣāṃ śuṣkatarkaratātmanām

ज्ञानकर्मरतानां च सिद्धयो विविधास्त्विह । सर्वथा यान्ति कैवल्यं शश्वद्देह परीक्षया [परिक्षयात् इति स्यात्]

jñānakarmaratānāṃ ca siddhayo vividhāstviha | sarvathā yānti kaivalyaṃ śaśvaddeha parīkṣayā [parikṣayāt iti syāt]

पौष्कर उवाच नाथज्ञानानुविद्धस्य [क्, ख्: नाथज्ञानां तु सिद्धस्य] ज्ञातुमिच्छामि साम्प्रतम् । कर्मणोऽहं स्वरूपं च मन्त्रिणां यन्महर्द्धिदम्

pauṣkara uvāca nāthajñānānuviddhasya [k, kh: nāthajñānāṃ tu siddhasya] jñātumicchāmi sāmpratam | karmaṇo'haṃ svarūpaṃ ca mantriṇāṃ yanmaharddhidam

श्रीभगवानुवाच वाचकान्तनिविष्टं तु मन्त्रकृत्यादिकं हि यत् । प्रयाति चाङ्गभावं तु भोगजाले हि मन्त्रिणाम्

śrībhagavānuvāca vācakāntaniviṣṭaṃ tu mantrakṛtyādikaṃ hi yat | prayāti cāṅgabhāvaṃ tu bhogajāle hi mantriṇām

तत्तदादौ [क्, ख्: तत्तदन्तपरि] परिज्ञेयं नित्यमाराधकेन तु । शुद्धसंवित्स्वरूपं च प्रस्फुरन्तं स्वतेजसा

tattadādau [k, kh: tattadantapari] parijñeyaṃ nityamārādhakena tu | śuddhasaṃvitsvarūpaṃ ca prasphurantaṃ svatejasā

विषयेन्द्रियभूताख्ये नानाकरणशक्तिभिः । सुसंपूर्णं [ग्, घ्: स्वसंपूर्ण] प्रबुद्धाभिर्न्यग्भूताभिः परस्परम्

viṣayendriyabhūtākhye nānākaraṇaśaktibhiḥ | susaṃpūrṇaṃ [g, gh: svasaṃpūrṇa] prabuddhābhirnyagbhūtābhiḥ parasparam

यच्चाभिमानिके रूपे भोगे व्यक्तिं ब्रजन्ति च । तत्पुनर्भोगकैवल्यसिद्धये स्वयमेव हि

yaccābhimānike rūpe bhoge vyaktiṃ brajanti ca | tatpunarbhogakaivalyasiddhaye svayameva hi

प्रसिद्धं लक्षणेनैव वपुषा मन्त्रयाजिनाम् । समायात्यङ्गभावं च एवं नित्यं स्थिता स्थितिः

prasiddhaṃ lakṣaṇenaiva vapuṣā mantrayājinām | samāyātyaṅgabhāvaṃ ca evaṃ nityaṃ sthitā sthitiḥ

सांप्रतं च प्रबुद्धैस्तु सा पद्मदललोचन । क्षेप्तव्या ? भावनापेक्षो वस्तु [ग्, घ्: भावनापक्षे वस्तुतः] तच्चासतो न हि

sāṃprataṃ ca prabuddhaistu sā padmadalalocana | kṣeptavyā ? bhāvanāpekṣo vastu [g, gh: bhāvanāpakṣe vastutaḥ] taccāsato na hi

सत्वं स्याद्भावमन्त्रेण सद्भावं किन्तु साधनम् । आप्तवाक्यप्रधानानामागमैकरतात्मनाम्

satvaṃ syādbhāvamantreṇa sadbhāvaṃ kintu sādhanam | āptavākyapradhānānāmāgamaikaratātmanām

सम्यगच्युतभक्त्या वै [क्, ख्: * * * निर्मली] निर्मलीकृतचेतसाम् । यथाजलत्वं वै वह्नेर्युक्तिभिर्नोपपद्यते

samyagacyutabhaktyā vai [k, kh: * * * nirmalī] nirmalīkṛtacetasām | yathājalatvaṃ vai vahneryuktibhirnopapadyate

एवं जलस्य वह्नित्वं न कदाचित प्रजायते । यत्र वा मन्त्रिणा ताभ्यो(भ्यां)विपर्यासोऽभिदृश्यते

evaṃ jalasya vahnitvaṃ na kadācita prajāyate | yatra vā mantriṇā tābhyo(bhyāṃ)viparyāso'bhidṛśyate

तदिन्द्रजालं वै मान्त्रं भक्तानां शुभवर्त्मनि । प्रेरकं कमलोद्भूतं नानाप्रत्ययलक्षणम्

tadindrajālaṃ vai māntraṃ bhaktānāṃ śubhavartmani | prerakaṃ kamalodbhūtaṃ nānāpratyayalakṣaṇam

ज्ञानमूर्तिस्तु भगवान् भक्तानुग्रहकाम्यया । भुक्त्वा भोगात्मनांशेन भुनक्ति स्वयमेव हि

jñānamūrtistu bhagavān bhaktānugrahakāmyayā | bhuktvā bhogātmanāṃśena bhunakti svayameva hi

मुक्तये [क्, ख्: मूर्तये] याजकानां तु द्विविधं वस्तुसंग्रहम् । द्विविधेन तु भेदेन तस्मान्नित्यं समभ्यसेत्

muktaye [k, kh: mūrtaye] yājakānāṃ tu dvividhaṃ vastusaṃgraham | dvividhena tu bhedena tasmānnityaṃ samabhyaset

ज्ञानयुक्तं हि वै कर्तृ ? कर्मैवं सुविलक्षणम् । यत्प्राप्तमाप्तवक्त्रात्तु आगमान्निश्चयीकृतम्

jñānayuktaṃ hi vai kartṛ ? karmaivaṃ suvilakṣaṇam | yatprāptamāptavaktrāttu āgamānniścayīkṛtam

अभ्यर्थनादिना मन्त्रं यत्क्रमात्समुपागतम् । मुद्रान्वितं महाबुद्धे ह्यस्तित्वेनाप्यलङ्कृतम्

abhyarthanādinā mantraṃ yatkramātsamupāgatam | mudrānvitaṃ mahābuddhe hyastitvenāpyalaṅkṛtam

तत्प्रमादादबुद्धानामन्यकर्मरतात्मनाम् । वर्णाद्यैर्व्यत्ययीभूतं विलुप्तं [क्, ख्: विपुलं] वा स्वरादिना

tatpramādādabuddhānāmanyakarmaratātmanām | varṇādyairvyatyayībhūtaṃ viluptaṃ [k, kh: vipulaṃ] vā svarādinā

अधिकं वाब्जसंभूत तत्करोत्यशुभं सदा । मन्त्रिणामचिरादेव तत्रापि कमलोद्भव

adhikaṃ vābjasaṃbhūta tatkarotyaśubhaṃ sadā | mantriṇāmacirādeva tatrāpi kamalodbhava

अतिभक्तिप्रभावेन वाच्यस्यानेकरूपिणः । संमुखीकरणादीनां कर्मणा संप्रयोजितम्

atibhaktiprabhāvena vācyasyānekarūpiṇaḥ | saṃmukhīkaraṇādīnāṃ karmaṇā saṃprayojitam

तदनुग्रहसामर्थ्याद्वाञ्छितं संप्रयच्छति । यस्मात्सद्भक्तिभूतानां प्रपन्नानां क्रमं विना

tadanugrahasāmarthyādvāñchitaṃ saṃprayacchati | yasmātsadbhaktibhūtānāṃ prapannānāṃ kramaṃ vinā

प्रसादमेति मन्त्रेशस्त्वचिराद्भावितात्ग्ननाम् । किं पुनर्वै क्रियाज्ञानसंपूर्णानां तु पौष्कर

prasādameti mantreśastvacirādbhāvitātgnanām | kiṃ punarvai kriyājñānasaṃpūrṇānāṃ tu pauṣkara

भक्तिश्रद्धापराणां च बोधितानां च देशिकैः । विना गर्वोक्तिभिश्चैव वाक्यैश्चित्तानुरञ्जकैः

bhaktiśraddhāparāṇāṃ ca bodhitānāṃ ca deśikaiḥ | vinā garvoktibhiścaiva vākyaiścittānurañjakaiḥ

समुद्राणां च मन्त्राणामुपायं प्राग्यतो महत् । परम्परागतं चैव शाश्वतं हि गुरुक्रमम्

samudrāṇāṃ ca mantrāṇāmupāyaṃ prāgyato mahat | paramparāgataṃ caiva śāśvataṃ hi gurukramam

ततस्सदास्तिकत्वं च तत्परिग्राहिणो द्विज । संयमं भक्तिपूर्वं तु सक्रियं तदनन्तरम्

tatassadāstikatvaṃ ca tatparigrāhiṇo dvija | saṃyamaṃ bhaktipūrvaṃ tu sakriyaṃ tadanantaram

ततश्चैवागमार्थं तु पश्चात्संवेदनं स्वकम् । बुध्वैवं भक्तिपूर्वं तु ह्युपायैर्विविधैः पुनः

tataścaivāgamārthaṃ tu paścātsaṃvedanaṃ svakam | budhvaivaṃ bhaktipūrvaṃ tu hyupāyairvividhaiḥ punaḥ

आप्तस्सदागमज्ञश्च सेवनीयस्सदैव हि । नित्यं मन्त्रपरेणैव दृष्टादृष्टफलार्थिना

āptassadāgamajñaśca sevanīyassadaiva hi | nityaṃ mantrapareṇaiva dṛṣṭādṛṣṭaphalārthinā

संभवे सति सम्यक्च प्रत्यहं तस्य पौष्कर । योगक्षेमादिकं सर्वं चिन्तनीयं स्वशक्तितः

saṃbhave sati samyakca pratyahaṃ tasya pauṣkara | yogakṣemādikaṃ sarvaṃ cintanīyaṃ svaśaktitaḥ

यस्मादस्मिन् [ग्, घ्: तस्मादस्मिन्] हि संसारे गुरुत्वेन प्रवर्तितम् । ईश्वरेच्चहवशाच्चैवमच्युतं परमेश्वरम्

yasmādasmin [g, gh: tasmādasmin] hi saṃsāre gurutvena pravartitam | īśvareccahavaśāccaivamacyutaṃ parameśvaram

तन्मूखेन महाबुद्धे यः प्रसर्पितुमिच्छति । स्वमन्त्रं [ग्, घ्: समन्त्रं भक्तिमत्वर्थं तदा तत् ध्यानवाब्जज] भक्तिमत्यर्थं तदादौ तस्य

tanmūkhena mahābuddhe yaḥ prasarpitumicchati | svamantraṃ [g, gh: samantraṃ bhaktimatvarthaṃ tadā tat dhyānavābjaja] bhaktimatyarthaṃ tadādau tasya

तत्पुत्रस्याथवा भक्त्या अनुयागविधौ सदा । निवेदनीयं पाकाग्रं परितुष्टेन चेतसा

tatputrasyāthavā bhaktyā anuyāgavidhau sadā | nivedanīyaṃ pākāgraṃ parituṣṭena cetasā

आस्तां तावन्महाबुद्धे स्वगुरुं तत्सुतं तु वा । क्रमविच्चागमज्ञोऽन्य एकान्ती वा त्रयीमयः

āstāṃ tāvanmahābuddhe svaguruṃ tatsutaṃ tu vā | kramaviccāgamajño'nya ekāntī vā trayīmayaḥ

कृताह्निकस्सुसन्तुष्टश्शान्तचित्तो ह्यनाकुलः । अभ्यर्थितोऽतिभक्तो वै चिरकालं महामते

kṛtāhnikassusantuṣṭaśśāntacitto hyanākulaḥ | abhyarthito'tibhakto vai cirakālaṃ mahāmate

स्वमन्त्रसाधनाख्यं वा द्विषडष्टषडक्षरम् । जितन्तसंज्ञं प्रणवमाद्यं चान्तं सबीजकम्

svamantrasādhanākhyaṃ vā dviṣaḍaṣṭaṣaḍakṣaram | jitantasaṃjñaṃ praṇavamādyaṃ cāntaṃ sabījakam

एवमेकत्र संयोज्यमूर्ध्वमङ्गारकूटवत् [क्, ख्: मूर्ध्व * * *] । साङ्गं पाणितले न्यस्य तद्विज्ञानादिना तनौ

*evamekatra saṃyojyamūrdhvamaṅgārakūṭavat [k, kh: mūrdhva * * ] | sāṅgaṃ pāṇitale nyasya tadvijñānādinā tanau

तदहङ्कारमलम्ब्य यस्य सानुग्रहं गृहे । भुनक्ति तदनन्तं वै जायते तस्य तत्क्षणात्

tadahaṅkāramalambya yasya sānugrahaṃ gṛhe | bhunakti tadanantaṃ vai jāyate tasya tatkṣaṇāt

मण्डलादौ तु मन्त्रेशो भोगैरिष्टस्तथाखिलैः । तर्पितश्चाग्निमध्ये तु आज्याद्यैर्न तथाब्जज

maṇḍalādau tu mantreśo bhogairiṣṭastathākhilaiḥ | tarpitaścāgnimadhye tu ājyādyairna tathābjaja

समभ्येति परां प्रीतिं यथाचार्यशरीरगम् । तस्मान्निमित्तमाश्रित्य प्रतिपक्षस्य चान्तरे

samabhyeti parāṃ prītiṃ yathācāryaśarīragam | tasmānnimittamāśritya pratipakṣasya cāntare

तथामासस्य [ग्, घ्: तथा चाब्दस्य मासस्य] चाब्दस्य मासषट्कस्य वाब्जज । मध्येऽभ्यर्च्य विशेषेण स्वमन्त्रं गुरुसन्निधौ

tathāmāsasya [g, gh: tathā cābdasya māsasya] cābdasya māsaṣaṭkasya vābjaja | madhye'bhyarcya viśeṣeṇa svamantraṃ gurusannidhau

पितॄणां प्रीतये पश्चाद् भूतयेऽपि हि चात्मनः । प्रपूज्य देशिकेन्द्र(न्द्रं)स्तु कालं रात्रिक्षयावधि

pitṝṇāṃ prītaye paścād bhūtaye'pi hi cātmanaḥ | prapūjya deśikendra(ndraṃ)stu kālaṃ rātrikṣayāvadhi

पादसंवाहनान्तैस्तु भोगैः पाद्यार्घ्यपूर्वकैः । प्रसाद्य च यथाशक्त्या मात्रावित्तं निवेद्य च

pādasaṃvāhanāntaistu bhogaiḥ pādyārghyapūrvakaiḥ | prasādya ca yathāśaktyā mātrāvittaṃ nivedya ca

अनुब्रज्य महाबुद्धे व्रजन्तं स्वगृहादिकम् । एवं संप्रतिपन्ना ये मन्त्राराधनकर्मणि

anubrajya mahābuddhe vrajantaṃ svagṛhādikam | evaṃ saṃpratipannā ye mantrārādhanakarmaṇi

वर्णा [क्, ख्: * * * ब्रह्मचारि] द्विजेन्द्रपूर्वास्तु ब्रह्मचारिपुरस्सराः । भैक्षुकान्तास्तु वै सर्वे सिद्धिं समुपयान्ति च

varṇā [k, kh: * * * brahmacāri] dvijendrapūrvāstu brahmacāripurassarāḥ | bhaikṣukāntāstu vai sarve siddhiṃ samupayānti ca

पौष्कर उवाच पुरा यस्य जगन्नाथ मन्त्रमूर्तिर्गुहान्तरे । एका वानेकभेदोत्था विद्यते बिम्बलक्षणा

pauṣkara uvāca purā yasya jagannātha mantramūrtirguhāntare | ekā vānekabhedotthā vidyate bimbalakṣaṇā

भक्त्या परिग्रहीता प्राक् स्वयं वा पूर्वजैर्द्विज । निवेशिता मन्त्रपूर्वं निक्षिप्ता वा परेण तु

bhaktyā parigrahītā prāk svayaṃ vā pūrvajairdvija | niveśitā mantrapūrvaṃ nikṣiptā vā pareṇa tu

धनेनाप्ताथवान्यस्मादयोग्यात्तस्करादिकात् । साम्प्रतं स्वगुरोर्लब्धा दृष्टादृष्टप्रसिद्धये

dhanenāptāthavānyasmādayogyāttaskarādikāt | sāmprataṃ svagurorlabdhā dṛṣṭādṛṣṭaprasiddhaye

चित्तप्रसादजनको मन्त्रस्संसारदुःखहृत् । स च तद्विनियुक्तस्तु साङ्गस्सपरिवारकः

cittaprasādajanako mantrassaṃsāraduḥkhahṛt | sa ca tadviniyuktastu sāṅgassaparivārakaḥ

आराधकस्य भगवन् विहितं वा नवादिश । श्रीभगवानुवाच स्वयं व्यक्तं हि यद्विप्र तथामरगणैर्द्विज । स्थापितं मन्त्रसिद्धैस्तु आकारं भगवन्मयैः

ārādhakasya bhagavan vihitaṃ vā navādiśa | śrībhagavānuvāca svayaṃ vyaktaṃ hi yadvipra tathāmaragaṇairdvija | sthāpitaṃ mantrasiddhaistu ākāraṃ bhagavanmayaiḥ

तदधिष्ठितमन्त्राणां सह तस्य च योजना । विहिता [क्, ख्: विर्हिता वनलोद्भूत] कमलोद्भूत नृणां सन्निधिसिद्धये

tadadhiṣṭhitamantrāṇāṃ saha tasya ca yojanā | vihitā [k, kh: virhitā vanalodbhūta] kamalodbhūta nṛṇāṃ sannidhisiddhaye

एवं सपरिवारं च न स्वमन्त्रस्सदा गृहे । मन्त्राकृतौ तु चान्यस्मिन् योजनीयः पदादिषु

evaṃ saparivāraṃ ca na svamantrassadā gṛhe | mantrākṛtau tu cānyasmin yojanīyaḥ padādiṣu

पूजनीयं स्वमन्त्रेण लाञ्छनाङ्गान्वितेन च । बिम्बसंरुद्धमन्त्रं च तद्विमुक्तमपि द्विज

pūjanīyaṃ svamantreṇa lāñchanāṅgānvitena ca | bimbasaṃruddhamantraṃ ca tadvimuktamapi dvija

सर्वा चैव स्वयं व्यक्तपूर्णानां हि महामते । निवेशनं हि मन्त्राणामन्योन्यानां गुणावहम्

sarvā caiva svayaṃ vyaktapūrṇānāṃ hi mahāmate | niveśanaṃ hi mantrāṇāmanyonyānāṃ guṇāvaham

नित्यं योद्यतचित्तस्तु मन्त्राराधनकर्मणि । देहस्थं क्षपयेच्छेषं कर्मबन्धमशाश्वत्

nityaṃ yodyatacittastu mantrārādhanakarmaṇi | dehasthaṃ kṣapayeccheṣaṃ karmabandhamaśāśvat

समस्सर्वेषु भूतेषु मन्त्रेषु च विशेषतः । निषिद्धं तद्विनान्येषां स्वमन्त्रस्य नियोजनम्

samassarveṣu bhūteṣu mantreṣu ca viśeṣataḥ | niṣiddhaṃ tadvinānyeṣāṃ svamantrasya niyojanam

कस्य चित्कुत्र चित्सम्यक् यस्मान्मन्त्राकृतौ द्विज । प्रसीदति स्वमात्मानं शुद्धज्ञानोदयं विना

kasya citkutra citsamyak yasmānmantrākṛtau dvija | prasīdati svamātmānaṃ śuddhajñānodayaṃ vinā

न निषिद्धं स्वमन्त्रेण क्वचिदन्यत्र पूजनम् । प्राधान्येन स्वमार्गाच्च गृहे वान्यत्र मण्डले

na niṣiddhaṃ svamantreṇa kvacidanyatra pūjanam | prādhānyena svamārgācca gṛhe vānyatra maṇḍale

समाहृतां च पूजार्थं मन्त्रतन्त्रार्चने सति । स्वमन्त्रेण न दोषोऽस्ति तद्वदायतनेषु च

samāhṛtāṃ ca pūjārthaṃ mantratantrārcane sati | svamantreṇa na doṣo'sti tadvadāyataneṣu ca

मन्त्रेण भिन्नमार्गाच्च प्रतिमामण्डलं तु वा । अधिष्ठितं यदा तत्र विहितं दर्शनं तु वै

mantreṇa bhinnamārgācca pratimāmaṇḍalaṃ tu vā | adhiṣṭhitaṃ yadā tatra vihitaṃ darśanaṃ tu vai

पुष्पदानं स्वमन्त्रेण व्यापकेनामलात्मना । चिन्मात्रतास्वरूपेण मन्त्राणां हि यतोऽब्जज

puṣpadānaṃ svamantreṇa vyāpakenāmalātmanā | cinmātratāsvarūpeṇa mantrāṇāṃ hi yato'bjaja

100

अविशेषं हि सामान्यं शब्दब्रह्ममयं वपुः । ध्यानन्यासादिकैस्तेषां विशेषस्तु परस्परम्

aviśeṣaṃ hi sāmānyaṃ śabdabrahmamayaṃ vapuḥ | dhyānanyāsādikaisteṣāṃ viśeṣastu parasparam

101

जायते शबलं भीममभिचारफलप्रदम् । अनुग्रहपरं मन्त्रं शब्दब्रह्ममयं स्वकम्

jāyate śabalaṃ bhīmamabhicāraphalapradam | anugrahaparaṃ mantraṃ śabdabrahmamayaṃ svakam

102

याज्ययाजकभावेन समभ्येति तथाब्जज । संरुद्धमपि यत्तत्र व्यक्तिशक्तिधिया विना

yājyayājakabhāvena samabhyeti tathābjaja | saṃruddhamapi yattatra vyaktiśaktidhiyā vinā

103

शब्दब्रह्मात्मना त्वास्ते तदैक्याच्च बलं कुतः । पटव्यक्तिद्वयेनैव [ग्, घ्: घटव्यक्ति] विनैक्यं न भसो यथा

śabdabrahmātmanā tvāste tadaikyācca balaṃ kutaḥ | paṭavyaktidvayenaiva [g, gh: ghaṭavyakti] vinaikyaṃ na bhaso yathā

104

द्वाभ्यां शब्दस्वरूपाभ्यामेवमैक्यमनुग्रहात् । सुजन्म चैवं क्षोभस्य विशेषयजनं विना

dvābhyāṃ śabdasvarūpābhyāmevamaikyamanugrahāt | sujanma caivaṃ kṣobhasya viśeṣayajanaṃ vinā

1650

स्वगृहे मण्डले यागे दिव्याद्यायतनेऽपि च

svagṛhe maṇḍale yāge divyādyāyatane'pi ca

105

पौष्कर उवाच परं मार्गं न पश्यामि जगत्यस्मिञ्जगन्मय । वासुदेवात्मकं यस्मात्सर्वं स्थावरजङ्गमम्

pauṣkara uvāca paraṃ mārgaṃ na paśyāmi jagatyasmiñjaganmaya | vāsudevātmakaṃ yasmātsarvaṃ sthāvarajaṅgamam

106

श्रीभगवानुवाच सत्यमेतन्महाबुद्धे यथासंचोदितं त्वया । किन्तु क्रियाप्रवृत्तस्य जन्तोर्भक्तिपरस्य च

śrībhagavānuvāca satyametanmahābuddhe yathāsaṃcoditaṃ tvayā | kintu kriyāpravṛttasya jantorbhaktiparasya ca

107

हृदयावर्जको (गो) यत्र विश्रामः परमार्थतः । तत्सन्मार्गो [ग्, घ्: तत्समार्गो] याजकस्य वैष्णवस्स हि सात्त्विकः

hṛdayāvarjako (go) yatra viśrāmaḥ paramārthataḥ | tatsanmārgo [g, gh: tatsamārgo] yājakasya vaiṣṇavassa hi sāttvikaḥ

108

स्वयमेव प्रवृत्तस्य [क्, ख्: प्रमत्तस्य] लोकानुग्रहकाम्यया । विभवव्यूहभावेन स्वच्छसत् षड्गुणाअत्मना

svayameva pravṛttasya [k, kh: pramattasya] lokānugrahakāmyayā | vibhavavyūhabhāvena svacchasat ṣaḍguṇāatmanā

109

तस्योपचर्यते येन आगमेनाथ कर्मणा । सन्मार्गं विद्धि तं विप्र शश्वद्ब्रह्मविभूतिदम्

tasyopacaryate yena āgamenātha karmaṇā | sanmārgaṃ viddhi taṃ vipra śaśvadbrahmavibhūtidam

110

विभुर्विभवभावस्थ इच्छया वितनोति यत् । पाकृतं क्षेत्रमाश्रित्य तद्गुणं देवतात्मकम्

vibhurvibhavabhāvastha icchayā vitanoti yat | pākṛtaṃ kṣetramāśritya tadguṇaṃ devatātmakam

111

तन्मायीयं च निश्शेषज्ञानाद्यैश्छुरितं गुणैः । गुणात्मकं तु तं विद्धि शबलं नातिनिर्मलम्

tanmāyīyaṃ ca niśśeṣajñānādyaiśchuritaṃ guṇaiḥ | guṇātmakaṃ tu taṃ viddhi śabalaṃ nātinirmalam

112

तद्व्यञ्जकं हि यच्छास्त्रमितिकर्तव्यता च वै । असन्मार्गं तु तं विप्र विद्धि पूर्वव्यपेक्षया

tadvyañjakaṃ hi yacchāstramitikartavyatā ca vai | asanmārgaṃ tu taṃ vipra viddhi pūrvavyapekṣayā

113

तस्मात्परपदप्राप्तेः कारणं परमं स्मृतम् । विभवव्यूहसंज्ञं तु शाश्वतं रूपमाच्युतम्

tasmātparapadaprāpteḥ kāraṇaṃ paramaṃ smṛtam | vibhavavyūhasaṃjñaṃ tu śāśvataṃ rūpamācyutam

114

क्षिप्रमेव प्रपन्नानां ज्ञानपूर्वेण कर्मणा । ददाति सत्पदप्राप्तिं कर्मिणां भावितात्मनाम्

kṣiprameva prapannānāṃ jñānapūrveṇa karmaṇā | dadāti satpadaprāptiṃ karmiṇāṃ bhāvitātmanām

115

काम्यानां कर्मणां प्राप्तौ ह्यचिरेणैव पद्मज । उपायं नापरं मन्ये नित्यं भोगाभिलषिणाम्

kāmyānāṃ karmaṇāṃ prāptau hyacireṇaiva padmaja | upāyaṃ nāparaṃ manye nityaṃ bhogābhilaṣiṇām

116

सुसूक्ष्मव्यूहविभवं मुक्त्वा सद्ब्रह्मयाजिनाम् । सांसारिकं फलं हेयं स्वर्गादिप्राप्तिलक्षणम्

susūkṣmavyūhavibhavaṃ muktvā sadbrahmayājinām | sāṃsārikaṃ phalaṃ heyaṃ svargādiprāptilakṣaṇam

117

प्रार्थ्य * * हि ? यज्ञाद्यैश्शश्वत्तस्मान्न चाप्यते । अत एव हि मायीये नाराध्यो देवतागणः

prārthya * * hi ? yajñādyaiśśaśvattasmānna cāpyate | ata eva hi māyīye nārādhyo devatāgaṇaḥ

118

सम्यक् संप्रतिपन्नैस्तु सन्मार्गे परिचोदिते । तस्मात्कमलसंभूत प्रयत्नेन सदैव हि

samyak saṃpratipannaistu sanmārge paricodite | tasmātkamalasaṃbhūta prayatnena sadaiva hi

119

कुर्यादाराधनं भक्त्या मन्त्राणां हि यथा क्षणम् । एषामनुग्रहाद् दुःखं त्रिविधं क्षयमेति च

kuryādārādhanaṃ bhaktyā mantrāṇāṃ hi yathā kṣaṇam | eṣāmanugrahād duḥkhaṃ trividhaṃ kṣayameti ca

1666

आधिभौतिकमाध्यात्ममधिदेवीयमब्जज

ādhibhautikamādhyātmamadhidevīyamabjaja

120

पौष्कर उवाच आराधकानां भगवन् मन्त्राणां शश्वदर्चने । सर्वदा पत्रपुष्पाद्यैर्भोगैः किं फलमर्चनात्

pauṣkara uvāca ārādhakānāṃ bhagavan mantrāṇāṃ śaśvadarcane | sarvadā patrapuṣpādyairbhogaiḥ kiṃ phalamarcanāt

121

विस्तरेणार्चनात्तेषां बहुभिः कुसुमादिकैः । किं फलं याजकानां तु अत्र मे संशयो महान्

vistareṇārcanātteṣāṃ bahubhiḥ kusumādikaiḥ | kiṃ phalaṃ yājakānāṃ tu atra me saṃśayo mahān

122

श्रीभगवानुवाच फलसाम्यं द्विजश्रेष्ठ भावभक्तिवशात् स्थितम् । दरिद्राणां च भक्तानां फलपुष्पादिना विना

śrībhagavānuvāca phalasāmyaṃ dvijaśreṣṭha bhāvabhaktivaśāt sthitam | daridrāṇāṃ ca bhaktānāṃ phalapuṣpādinā vinā

123

यत्फलं तद्द्विजाढ्यानां निरन्नानां तु चार्चनात् । सदाढ्यानां च भक्तानां होमाद्यैरर्चनात् फलम्

yatphalaṃ taddvijāḍhyānāṃ nirannānāṃ tu cārcanāt | sadāḍhyānāṃ ca bhaktānāṃ homādyairarcanāt phalam

124

यत्तद्विद्धि दरिद्राणां भक्तानां कुसुमादिकैः । क्षणस्य च समं ज्ञेयं सदाहोरात्रलक्षणम्

yattadviddhi daridrāṇāṃ bhaktānāṃ kusumādikaiḥ | kṣaṇasya ca samaṃ jñeyaṃ sadāhorātralakṣaṇam

125

नृपाणां च दरिद्राणां कालं यत्तत्क्रिअयाश्रितम् । तत्रापि कमलोद्भूत भूतार्थमवधारय

nṛpāṇāṃ ca daridrāṇāṃ kālaṃ yattatkriayāśritam | tatrāpi kamalodbhūta bhūtārthamavadhāraya

126

यथालब्धेन शुद्धेन भोगजालेन वै सह । कर्तव्या धारणा ध्यानं मन्त्राणां यत्र पौष्कर

yathālabdhena śuddhena bhogajālena vai saha | kartavyā dhāraṇā dhyānaṃ mantrāṇāṃ yatra pauṣkara

127

समुद्राणां च योगस्य विस्तरान्नित्यमेव हि । तद्याजकानां यजनमचिराद् भुक्तिमुक्तिदम्

samudrāṇāṃ ca yogasya vistarānnityameva hi | tadyājakānāṃ yajanamacirād bhuktimuktidam

128

संक्षिप्तं धारणाद्यैर्यत्तत्कृतं चाप्यभोगदम् । संभोगैर्धारणाद्यैर्यत्सङ्कटं तच्चिरेण तु

saṃkṣiptaṃ dhāraṇādyairyattatkṛtaṃ cāpyabhogadam | saṃbhogairdhāraṇādyairyatsaṅkaṭaṃ taccireṇa tu

129

विदधाति च भक्तानां भोगहीनं परं पदम् । तस्माच्छ्रेयोऽर्थिनां नित्यं भुक्तिमुक्तिफलाप्तये

vidadhāti ca bhaktānāṃ bhogahīnaṃ paraṃ padam | tasmācchreyo'rthināṃ nityaṃ bhuktimuktiphalāptaye

130

निर्व्याकुलधिया भक्त्या कालांशमवलम्ब्य वै । विमुक्तमन्यैर्व्यापारैर्विधिवद्घटते यथा

nirvyākuladhiyā bhaktyā kālāṃśamavalambya vai | vimuktamanyairvyāpārairvidhivadghaṭate yathā

131

सुसंपूर्णं तु यजनं धारणाद्यैस्सुविस्तृतैः । भोगैर्यद्यपि संपूर्णैस्सम्पत्तिस्सह वै नृणाम्

susaṃpūrṇaṃ tu yajanaṃ dhāraṇādyaissuvistṛtaiḥ | bhogairyadyapi saṃpūrṇaissampattissaha vai nṛṇām

132

तथापि कर्मनिष्ठानामाधिक्यं चास्ति पौष्कर । भोगापवर्गहृत् [क्, ख्: भोगापवर्ग इत्यादि अर्धचतुष्टयं लुप्तम्] शाठ्यात् तन्निरासात् कृते स्फुटे

tathāpi karmaniṣṭhānāmādhikyaṃ cāsti pauṣkara | bhogāpavargahṛt [k, kh: bhogāpavarga ityādi ardhacatuṣṭayaṃ luptam] śāṭhyāt tannirāsāt kṛte sphuṭe

133

जायते याजकानां तु नातोत्साहं परित्यजेत् । द्रव्यसंपद्विना नित्यं मन्त्राराधनकर्मणि

jāyate yājakānāṃ tu nātotsāhaṃ parityajet | dravyasaṃpadvinā nityaṃ mantrārādhanakarmaṇi

134

परं हि यस्य वा भावो भोगबृन्दस्य पौष्कर । भोगाप्तिफलनिष्ठस्य प्रथमं चाकृतात्मनः

paraṃ hi yasya vā bhāvo bhogabṛndasya pauṣkara | bhogāptiphalaniṣṭhasya prathamaṃ cākṛtātmanaḥ

135

न पुनर्मोक्षनिष्ठस्य कर्मणश्शाश्वतस्य च । पुरुषार्थप्रदस्याशु खण्डनं सद्विवेकिनाम्

na punarmokṣaniṣṭhasya karmaṇaśśāśvatasya ca | puruṣārthapradasyāśu khaṇḍanaṃ sadvivekinām

136

पौष्कर उवाच संसारिणां हि भक्तानां नानाकर्मरतात्मनाम् । पुत्रदारादिभरणे नित्यं व्याकुलचेतसाम्

pauṣkara uvāca saṃsāriṇāṃ hi bhaktānāṃ nānākarmaratātmanām | putradārādibharaṇe nityaṃ vyākulacetasām

137

विस्तरेणार्चने तेषां कथं संपद्यतेऽच्युत । अनर्चनात्त्वयोद्दिष्टफलं वैकल्यमुत्तमम्

vistareṇārcane teṣāṃ kathaṃ saṃpadyate'cyuta | anarcanāttvayoddiṣṭaphalaṃ vaikalyamuttamam

138

श्रीभगवानुवाच क्रमयुक्तं हि यत्कर्मं तच्च श्रेयस्करं नृणाम् । तस्मात्तन्न परित्याज्यं संक्षिप्तमथ विस्तृतम्

śrībhagavānuvāca kramayuktaṃ hi yatkarmaṃ tacca śreyaskaraṃ nṛṇām | tasmāttanna parityājyaṃ saṃkṣiptamatha vistṛtam

139

मुख्यकल्पं हि विस्तारमनुकल्पमतः परम् । समत्वं घटते केन हेतुना कमलोद्भव

mukhyakalpaṃ hi vistāramanukalpamataḥ param | samatvaṃ ghaṭate kena hetunā kamalodbhava

140

तत्रापि चाशठानां च भक्तानां भावितात्मनाम् । विहितं पत्रपुष्पाद्यैस्सभोगैर्वाग्भिरर्चनम्

tatrāpi cāśaṭhānāṃ ca bhaktānāṃ bhāvitātmanām | vihitaṃ patrapuṣpādyaissabhogairvāgbhirarcanam

141

कर्मणामनुसन्धानं विना कालान्तरेण तु । क्ष्माजलानलवाय्वाख्यं नाभसीयं महामते

karmaṇāmanusandhānaṃ vinā kālāntareṇa tu | kṣmājalānalavāyvākhyaṃ nābhasīyaṃ mahāmate

142

धारणापञ्चकाच्चैव संक्षिप्तं विहितं द्वयम् । दहनाप्यायनाख्यं यदादेहात् सर्वशुद्धये

dhāraṇāpañcakāccaiva saṃkṣiptaṃ vihitaṃ dvayam | dahanāpyāyanākhyaṃ yadādehāt sarvaśuddhaye

143

परापरस्वरूपाच्च ध्यानादेकं परं महत् । हृन्मन्त्रं सर्वमन्त्राणामुपचारक्रियाविधौ

parāparasvarūpācca dhyānādekaṃ paraṃ mahat | hṛnmantraṃ sarvamantrāṇāmupacārakriyāvidhau

144

कर्मणा [ग्, घ्: कर्मणा सनमस्कं च] समनस्कं च प्रणवाद्यं महामते । एका ह्याराध्यमुद्रा वै योगमन्त्रस्य सा स्मृता

karmaṇā [g, gh: karmaṇā sanamaskaṃ ca] samanaskaṃ ca praṇavādyaṃ mahāmate | ekā hyārādhyamudrā vai yogamantrasya sā smṛtā

145

स्मरणान्नेत्रयोर्मध्ये स्वोच्चारं [क्, ख्: स्वोच्चरन् निष्क] निष्कलस्य तु । नतिप्रणवगर्भाभिः स्वसंज्ञाभिर्यदर्चनम्

smaraṇānnetrayormadhye svoccāraṃ [k, kh: svoccaran niṣka] niṣkalasya tu | natipraṇavagarbhābhiḥ svasaṃjñābhiryadarcanam

146

विधिवन्मन्त्रमूर्तीनां तत्परं क्षिप्रसंज्ञितम् । बीजैर्विशेषिताभिस्तद्द्वितायं सूक्ष्मलक्षणम्

vidhivanmantramūrtīnāṃ tatparaṃ kṣiprasaṃjñitam | bījairviśeṣitābhistaddvitāyaṃ sūkṣmalakṣaṇam

147

यल्लक्षणामृतैः पिण्डैः सह संज्ञाभिरब्जज । जपान्तमखिलं कर्म मन्त्राणां तद्बृहत् स्मृतम्

yallakṣaṇāmṛtaiḥ piṇḍaiḥ saha saṃjñābhirabjaja | japāntamakhilaṃ karma mantrāṇāṃ tadbṛhat smṛtam

148

क्षिप्रमाद्याच्च कैवल्यं किञ्चित्कालान्तरेण तु । द्वितीयादब्जसंभूत बुद्धिपूर्वक्रमेण तु

kṣipramādyācca kaivalyaṃ kiñcitkālāntareṇa tu | dvitīyādabjasaṃbhūta buddhipūrvakrameṇa tu

149

ज्ञानादिगुणषट्कं च इहैवाद्यं प्रयच्छति । अणिमाद्यष्टकं चैव द्वितीयममलेक्षण

jñānādiguṇaṣaṭkaṃ ca ihaivādyaṃ prayacchati | aṇimādyaṣṭakaṃ caiva dvitīyamamalekṣaṇa

150

समस्तभुवनैश्चर्यं तृतीयमचिरात्तु वै । साम्यं निश्रेयसावाप्तेस्सर्वेषां किन्तु पौष्कर

samastabhuvanaiścaryaṃ tṛtīyamacirāttu vai | sāmyaṃ niśreyasāvāptessarveṣāṃ kintu pauṣkara

151

क्षिप्रं लक्षणपूर्वेण कालेन त्रिविधेन तु । महत्तैव हि मन्त्रस्य स्वसंज्ञाख्यस्य यद्यपि

kṣipraṃ lakṣaṇapūrveṇa kālena trividhena tu | mahattaiva hi mantrasya svasaṃjñākhyasya yadyapi

152

तथापि कमलोद्भूत क्षिप्रपूर्वादिकेऽर्चने । बीजं वा पिण्डमन्त्रं च प्रणवादनुसंस्मरेत्

tathāpi kamalodbhūta kṣiprapūrvādike'rcane | bījaṃ vā piṇḍamantraṃ ca praṇavādanusaṃsmaret

153

आराध्य मन्त्रनथस्य हृदादीनां तथैव च । अन्येषामन्तरङ्गाख्यं मन्त्राणां कमलोद्भव

ārādhya mantranathasya hṛdādīnāṃ tathaiva ca | anyeṣāmantaraṅgākhyaṃ mantrāṇāṃ kamalodbhava

154

प्रधानलक्षणानां च कमलासनवर्तिनाम् । न विरोधोऽस्त्यतोऽन्येषां बीजैः पिण्डैर्विनाब्जज

pradhānalakṣaṇānāṃ ca kamalāsanavartinām | na virodho'styato'nyeṣāṃ bījaiḥ piṇḍairvinābjaja

155

वज्रलाञ्छनलोकेशतदस्त्राधारवर्तिनाम् । तथासनाख्यविघ्नेशपूर्वाणां द्वारवासिनाम्

vajralāñchanalokeśatadastrādhāravartinām | tathāsanākhyavighneśapūrvāṇāṃ dvāravāsinām

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 11)

156

ब्रह्मचारिगृहस्थस्य स्वतन्त्रस्य यतेरपि । किं पुनस्तु गृहस्थस्य व्यापारनिरतस्य च

brahmacārigṛhasthasya svatantrasya yaterapi | kiṃ punastu gṛhasthasya vyāpāraniratasya ca

157

एतद्वै नैष्ठिकानां तु तच्चित्तनिरतात्मनाम् । साधकानां सवित्तानां हितमेकान्तवासिनाम्

etadvai naiṣṭhikānāṃ tu taccittaniratātmanām | sādhakānāṃ savittānāṃ hitamekāntavāsinām

158

भक्तिश्रद्धापरस्सम्यग्गृहीत्वा यस्समाचरेत् । ददाति तत्र मन्त्रात्मा पूर्वोक्तं द्विविधं फलम्

bhaktiśraddhāparassamyaggṛhītvā yassamācaret | dadāti tatra mantrātmā pūrvoktaṃ dvividhaṃ phalam

1706

सह साधकसिद्धीभिर्निर्विघ्नेन महामते

saha sādhakasiddhībhirnirvighnena mahāmate

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां आराधनलोपविचारो नाम द्वात्रिंशोऽध्यायाः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ ārādhanalopavicāro nāma dvātriṃśo'dhyāyāḥ

(समुदितश्लोकसंख्या 160) अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच नवमूर्तेः परिज्ञातं पूर्वमाराधनं मया । नानात्वेनापवर्गार्थं [क्, ख्: नापवर्गस्थम्] न ज्ञातं चतुरात्मनः

(samuditaślokasaṃkhyā 160) atha trayastriṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca navamūrteḥ parijñātaṃ pūrvamārādhanaṃ mayā | nānātvenāpavargārthaṃ [k, kh: nāpavargastham] na jñātaṃ caturātmanaḥ

श्रीभगवानुवाच अनुज्झितस्वरूपस्य देवस्य चतुरात्मनः । केवलस्यार्चनान्मोक्षं भवते तद्द्विधार्चनात्

śrībhagavānuvāca anujjhitasvarūpasya devasya caturātmanaḥ | kevalasyārcanānmokṣaṃ bhavate taddvidhārcanāt

नानाफलाप्तये ब्रह्मन्नानारूपधरस्य च । नानात्वेनार्चनं भूयः शृणु सम्यग्यथास्थितम्

nānāphalāptaye brahmannānārūpadharasya ca | nānātvenārcanaṃ bhūyaḥ śṛṇu samyagyathāsthitam

व्यापकं परमात्मानमादिदेवमधोक्षजम् । प्रागर्चनीयं सर्वत्र पूजान्ते चापि मध्यतः

vyāpakaṃ paramātmānamādidevamadhokṣajam | prāgarcanīyaṃ sarvatra pūjānte cāpi madhyataḥ

ततः प्रभवयोगेन प्राक्पत्रादि समर्चयेत् । चतुष्कं संकर्षणाद्यं क्रमान्नारायणान्तिम(क)म्

tataḥ prabhavayogena prākpatrādi samarcayet | catuṣkaṃ saṃkarṣaṇādyaṃ kramānnārāyaṇāntima(ka)m

पुनरप्यययोगेन बन्ध्याधीशपदावधि ? । नारायणाद्यं यष्टव्यं सङ्कर्षणान्तमेव हि

punarapyayayogena bandhyādhīśapadāvadhi ? | nārāyaṇādyaṃ yaṣṭavyaṃ saṅkarṣaṇāntameva hi

एवमाग्नेयपद्मे [क्, ख्: ग्नेयप * * * प्रद्यु] तु प्रद्युम्नाद्यं चतुष्टयम् । शब्दब्रह्मादिदेवान्तमर्चनीयं सदैव हि

evamāgneyapadme [k, kh: gneyapa * * * pradyu] tu pradyumnādyaṃ catuṣṭayam | śabdabrahmādidevāntamarcanīyaṃ sadaiva hi

दक्षिणे त्वनिरुद्धाद्यं गरुडासनपश्चिमम् । विहितं चैव विन्यासं प्रभवाप्ययलक्षणम्

dakṣiṇe tvaniruddhādyaṃ garuḍāsanapaścimam | vihitaṃ caiva vinyāsaṃ prabhavāpyayalakṣaṇam

नारायणनृसिंहान्तं रक्षःपद्मेऽर्चयेत्ततः । प्रत्यग्दिक्संस्थिते [क्, ख्: स्थिते * * * ब्रह्मा] पद्मे ब्रह्माद्यं क्ष्माधरान्तिमम्

nārāyaṇanṛsiṃhāntaṃ rakṣaḥpadme'rcayettataḥ | pratyagdiksaṃsthite [k, kh: sthite * * * brahmā] padme brahmādyaṃ kṣmādharāntimam

सङ्कर्षणावसानान्तं [क्, ख्: सङ्कर्षण इत्याद्यर्धत्रयं लुप्तम्] विष्ण्वाद्यं मारुतेऽम्बुजे । नृकेसरिं वराहं च ज्ञानाद्योदकृद्युदक् ?

saṅkarṣaṇāvasānāntaṃ [k, kh: saṅkarṣaṇa ityādyardhatrayaṃ luptam] viṣṇvādyaṃ mārute'mbuje | nṛkesariṃ varāhaṃ ca jñānādyodakṛdyudak ?

त्रयं सङ्कर्षणाद्यं यत् ईशाने क्ष्माधरादिकम् । प्रभवेनाप्ययेनैव माननीयमतः क्रमात्

trayaṃ saṅkarṣaṇādyaṃ yat īśāne kṣmādharādikam | prabhavenāpyayenaiva mānanīyamataḥ kramāt

नवसंख्यमिदं [ग्, घ्: इत्याद्यर्धद्वयं लुप्तं प्रत्युत तत् स्थाने श्लोकान्तर मस्ति यथा नवसंख्यमिदं विप्र नवमूर्तिमयं महत् । चातुरात्म्यं चतुर्वर्गफलदं भावितात्मनाम् ॥ इति] विप्र प्रथमं यत्प्रकीर्तितम् । तदीयं जायते तस्य प्रभावं तत्क्रमार्चनात्

navasaṃkhyamidaṃ [g, gh: ityādyardhadvayaṃ luptaṃ pratyuta tat sthāne ślokāntara masti yathā navasaṃkhyamidaṃ vipra navamūrtimayaṃ mahat | cāturātmyaṃ caturvargaphaladaṃ bhāvitātmanām || iti] vipra prathamaṃ yatprakīrtitam | tadīyaṃ jāyate tasya prabhāvaṃ tatkramārcanāt

- - - - ** * * * * * नवमूर्तिमयं महत् । चातुरात्म्यचतुर्वर्गफलदं भावितात्मनाम्

** * * * * ** * * * * * navamūrtimayaṃ mahat | cāturātmyacaturvargaphaladaṃ bhāvitātmanām*

नानाफलाप्तिरचिराज्जायते च फलार्थिनाम् । स्वातन्त्र्येणार्चनान्नित्यमेतेषां चतुरात्मनाम्

nānāphalāptiracirājjāyate ca phalārthinām | svātantryeṇārcanānnityameteṣāṃ caturātmanām

यस्य यस्य चतुर्मूर्तेः प्रथमं यत्प्रकीर्तितम् । तदीयं जायते तस्य प्रभावं तत्क्रमार्चनात्

yasya yasya caturmūrteḥ prathamaṃ yatprakīrtitam | tadīyaṃ jāyate tasya prabhāvaṃ tatkramārcanāt

एतावदुक्तं हि फलं सन्निवेशवशात्तु वै । यतः प्रतिहतं वीर्यमैश्वर्यं प्रभवाप्यये

etāvaduktaṃ hi phalaṃ sanniveśavaśāttu vai | yataḥ pratihataṃ vīryamaiśvaryaṃ prabhavāpyaye

तं विप्र मन्त्रमूर्तीनां मन्त्रमप्रतिमप्रभम् । अनन्तं स्वप्रकाशत्वमनौपम्यं जगत्प्रभोः

taṃ vipra mantramūrtīnāṃ mantramapratimaprabham | anantaṃ svaprakāśatvamanaupamyaṃ jagatprabhoḥ

परमेश्वरमूर्तीनां परिज्ञानवशात् सति । अनादिनिधनोऽनन्तः कर्मिणां प्रतिपत्तये

parameśvaramūrtīnāṃ parijñānavaśāt sati | anādinidhano'nantaḥ karmiṇāṃ pratipattaye

तदुत्तारणसिध्यर्थं व्यूहतामागतस्स्वयम् । प्राणेच्छाशब्दकालाख्यचतुरात्मतया नव

taduttāraṇasidhyarthaṃ vyūhatāmāgatassvayam | prāṇecchāśabdakālākhyacaturātmatayā nava

अविशेषस्वरूपस्य देवस्यैव महात्मनः । नित्यसन्निहिताशेषशक्तेर्नित्योदितस्य च

aviśeṣasvarūpasya devasyaiva mahātmanaḥ | nityasannihitāśeṣaśakternityoditasya ca

शब्दवित्संभवानन्दविशेषैर्गमितस्य च । इदमुक्तं मया योगं भविनां भवशान्तये

śabdavitsaṃbhavānandaviśeṣairgamitasya ca | idamuktaṃ mayā yogaṃ bhavināṃ bhavaśāntaye

अहेयमप्यभिन्नं च प्रपञ्चं परमात्मनः । सत्यरूपस्य वै सम्यक् क्षोभं निश्रेयसप्रद(भ)म्

aheyamapyabhinnaṃ ca prapañcaṃ paramātmanaḥ | satyarūpasya vai samyak kṣobhaṃ niśreyasaprada(bha)m

यस्य सांसारिकी मायाचक्रमिच्छावशात्पुनः । निर्गता यत्र मुह्यन्ति ऋषयस्सामरा नराः

yasya sāṃsārikī māyācakramicchāvaśātpunaḥ | nirgatā yatra muhyanti ṛṣayassāmarā narāḥ

यावन्नानुगृहीता वै देशिकव्यक्तिगेन च । षाड्गुण्यमूर्तिनानेन परेण चतुरात्मना (नः)

yāvannānugṛhītā vai deśikavyaktigena ca | ṣāḍguṇyamūrtinānena pareṇa caturātmanā (naḥ)

अस्याराधनकाले तु बहिर्वा हृदयाम्बरे । कदम्बपुष्पवद्व्यक्तिं संस्मरेत् षड्गुणोज्वलाम्

asyārādhanakāle tu bahirvā hṛdayāmbare | kadambapuṣpavadvyaktiṃ saṃsmaret ṣaḍguṇojvalām

बह्वात्मना [क्, ख्: बद्धर्चनात्मकेन] चार्चकेन चतुर्वर्णमयेन च । स्वरेण वाक्षरेणैव केवलेन सबिन्दुना

bahvātmanā [k, kh: baddharcanātmakena] cārcakena caturvarṇamayena ca | svareṇa vākṣareṇaiva kevalena sabindunā

बाह्योपचारनाम्ना [ग्, घ्: सहोपचारं नाम्ना] तु सुप्रसिद्धेन केन चित् । मुख्येनाभिमतेनैव मनसस्तुष्टिदेन च

bāhyopacāranāmnā [g, gh: sahopacāraṃ nāmnā] tu suprasiddhena kena cit | mukhyenābhimatenaiva manasastuṣṭidena ca

न्यस्याङ्गानि स्वकान्यस्य प्राक् संपूर्णगुणानि च । स्वमन्त्रैरर्चनेनैव स्थानभेदं विनाब्जज

nyasyāṅgāni svakānyasya prāk saṃpūrṇaguṇāni ca | svamantrairarcanenaiva sthānabhedaṃ vinābjaja

तस्मिन् कदम्बकुसुमसदृशे मन्त्रगोलके । द्वादशाक्षरमन्त्रेण त्वभिन्नेन तु साम्प्रतम्

tasmin kadambakusumasadṛśe mantragolake | dvādaśākṣaramantreṇa tvabhinnena tu sāmpratam

व्यक्तिमापाद्य वै तस्यां पुनर्वर्णक्रमेण तु । अङ्गोपाङ्गस्थितिं कुर्यात् स्थानेषु हृदयादिषु

vyaktimāpādya vai tasyāṃ punarvarṇakrameṇa tu | aṅgopāṅgasthitiṃ kuryāt sthāneṣu hṛdayādiṣu

हृदि मूर्ध्नि शिखायां च स्कन्धयोः करमध्यतः । नेत्रयोरुदरे पृष्ठे देशे बाहुद्वये ततः

hṛdi mūrdhni śikhāyāṃ ca skandhayoḥ karamadhyataḥ | netrayorudare pṛṣṭhe deśe bāhudvaye tataḥ

ऊरुभ्यां जानुयुग्मे च पादयोस्तदनन्तरम् । तत्र प्रणवपूर्वं तु षड्वर्णास्त्वाङ्गिका मताः

ūrubhyāṃ jānuyugme ca pādayostadanantaram | tatra praṇavapūrvaṃ tu ṣaḍvarṇāstvāṅgikā matāḥ

षडुपाङ्गाभिधास्त्वन्ये एतेषां लक्षणं शृणु । यत्सुप्रतिष्ठितं [क्, ख्: यत्प्रतिष्ठितम्] शुद्धं सामान्यं यदनावृत्तम् [क्, ख्: सदनामृतम्]

ṣaḍupāṅgābhidhāstvanye eteṣāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu | yatsupratiṣṭhitaṃ [k, kh: yatpratiṣṭhitam] śuddhaṃ sāmānyaṃ yadanāvṛttam [k, kh: sadanāmṛtam]

प्रबुद्धं भास्वरं नित्यं ज्ञानं साक्षात्तदाच्युतम् । स्वस्य शक्तिसमूहस्य बलाद्यस्याखिलस्य च

prabuddhaṃ bhāsvaraṃ nityaṃ jñānaṃ sākṣāttadācyutam | svasya śaktisamūhasya balādyasyākhilasya ca

उदयस्थितिसंहारकारणेऽङ्गात्मना पुनः । विशेषतां समायाति स्वरूपमपि चात्यजन्

udayasthitisaṃhārakāraṇe'ṅgātmanā punaḥ | viśeṣatāṃ samāyāti svarūpamapi cātyajan

मन्त्रेशमन्त्रशक्तीनामनन्तानां तु तद्विज । नानासामर्थ्यवर्णानां हृदयं रत्नदीपवत्

mantreśamantraśaktīnāmanantānāṃ tu tadvija | nānāsāmarthyavarṇānāṃ hṛdayaṃ ratnadīpavat

आत्मप्रकाशकं चैव बलादीनां तथा च तत् । सर्वातिशायि चैश्वर्यं यद्गुणं पारमेश्वरम्

ātmaprakāśakaṃ caiva balādīnāṃ tathā ca tat | sarvātiśāyi caiśvaryaṃ yadguṇaṃ pārameśvaram

तच्छिरस्सर्वमन्त्राणां श्रीमद्भोगापवर्गदम् । या भूरिशक्तिभिः पूर्णा शक्तिर्वै पारमेश्वरी

tacchirassarvamantrāṇāṃ śrīmadbhogāpavargadam | yā bhūriśaktibhiḥ pūrṇā śaktirvai pārameśvarī

ऊर्ध्वतेजोवहा शुद्धा विधि मान्त्री [क्, ख्: मान्त्र शिखा तु वा] शिखा तु सा । धैर्यं यन्नापरं प्राणादाच्युतं धृतिलक्षणात्

ūrdhvatejovahā śuddhā vidhi māntrī [k, kh: māntra śikhā tu vā] śikhā tu sā | dhairyaṃ yannāparaṃ prāṇādācyutaṃ dhṛtilakṣaṇāt

तदेव कवचं विद्धि मन्त्राणां हि बलात्मकम् । यदप्रतिहतं वीर्यमैश्वर्यं प्रभवाप्ययम्

tadeva kavacaṃ viddhi mantrāṇāṃ hi balātmakam | yadapratihataṃ vīryamaiśvaryaṃ prabhavāpyayam

तद्विप्र मन्त्रमूर्तीनामस्त्रमप्रतिमप्रभम् । यदनन्तप्रकाशत्वमनौपम्यं जगत्प्रभोः

tadvipra mantramūrtīnāmastramapratimaprabham | yadanantaprakāśatvamanaupamyaṃ jagatprabhoḥ

तन्नेत्रं तत्परिज्ञानात् धामाचालक्ष्यते परम् । हृदा सह प्रलीनं च तत्केषां चिन्महामते

tannetraṃ tatparijñānāt dhāmācālakṣyate param | hṛdā saha pralīnaṃ ca tatkeṣāṃ cinmahāmate

स्वकमुज्झित्य वै क्षेत्रं ज्ञानमुद्दिपयेद् स्थितम् । मन्त्राणां नेत्रमन्त्रं तु ईश्वरेच्छावशाद् द्विज

svakamujjhitya vai kṣetraṃ jñānamuddipayed sthitam | mantrāṇāṃ netramantraṃ tu īśvarecchāvaśād dvija

क्वचिदङ्गचतुष्कस्य अन्तस्था (ञ्ज ?) जनवत्प्रभा । वर्तते मूर्धपूर्वस्य [क्, ख्: पूर्वस्य मा * * * उपाश्रयम्] रत्नेष्विव उपाश्रयम्

kvacidaṅgacatuṣkasya antasthā (ñja ?) janavatprabhā | vartate mūrdhapūrvasya [k, kh: pūrvasya mā * * * upāśrayam] ratneṣviva upāśrayam

वाचकेन विना तस्मात्तदीयाज्ञामयप्रभा । भगवत्कर्मकुशलैः [ग्, घ्: भगवत्कर्मकुशालः परिज्ञेयार्चनोज्झिताः] परिज्ञेयार्चना * * * * ताः

vācakena vinā tasmāttadīyājñāmayaprabhā | bhagavatkarmakuśalaiḥ [g, gh: bhagavatkarmakuśālaḥ parijñeyārcanojjhitāḥ] parijñeyārcanā * * * * tāḥ

इत्याङ्गिकी स्थितिस्तावत् सर्वत्र न्यासकर्मणि । प्रकाशिताब्जसंभूत त्वौपाङ्गं निश्चयं शृणु

ityāṅgikī sthitistāvat sarvatra nyāsakarmaṇi | prakāśitābjasaṃbhūta tvaupāṅgaṃ niścayaṃ śṛṇu

क्रोडीकरोति वै येन ज्ञानधर्मेण सर्वदा । बहिर्वा विषयं स्वल्पमुपाङ्गमुदरं च तत्

kroḍīkaroti vai yena jñānadharmeṇa sarvadā | bahirvā viṣayaṃ svalpamupāṅgamudaraṃ ca tat

संसिद्धमुपचराद्वै अन्येऽप्येवं महामते । उपायधर्मवद्यस्तु सिद्धिमोक्षवशात् पुनः

saṃsiddhamupacarādvai anye'pyevaṃ mahāmate | upāyadharmavadyastu siddhimokṣavaśāt punaḥ

पृष्ठतस्सर्वदाने च ऐश्वर्यस्य फलात्मनः । पृष्ठसंज्ञामुपाङ्गं तद् द्वितीयममलेक्षण

pṛṣṭhatassarvadāne ca aiśvaryasya phalātmanaḥ | pṛṣṭhasaṃjñāmupāṅgaṃ tad dvitīyamamalekṣaṇa

द्व्यात्मकं हि यदुल्लासं विभोश्शक्त्यात्मनो द्विज । सूतीक्ष्णमति सौम्यं [क्, ख्: सौम्यं च * * *] च तदुपाङ्गं भुजाभिधम्

*dvyātmakaṃ hi yadullāsaṃ vibhośśaktyātmano dvija | sūtīkṣṇamati saumyaṃ [k, kh: saumyaṃ ca * * ] ca tadupāṅgaṃ bhujābhidham

विभूतिशक्तेर्व्यक्तस्य नानाबीजस्य यन्महत् । रसं वीर्यमयं क्षेत्रमूरुसंज्ञं तदात्मकम्

vibhūtiśaktervyaktasya nānābījasya yanmahat | rasaṃ vīryamayaṃ kṣetramūrusaṃjñaṃ tadātmakam

यत्सर्वज्ञस्य [सर्वज्ञस्य सशक्तेर्वै इति वा योजयितुं अवकाशः समुन्मिषति] शक्तेर्वै विद्याविद्यात्मकं वपुः । जान्वाख्यं तदुपाङ्गं वै पञ्चमं परिकीर्तितम्

yatsarvajñasya [sarvajñasya saśaktervai iti vā yojayituṃ avakāśaḥ samunmiṣati] śaktervai vidyāvidyātmakaṃ vapuḥ | jānvākhyaṃ tadupāṅgaṃ vai pañcamaṃ parikīrtitam

आच्युतस्थितिशक्तिर्यत् स्वगुणं हि विलक्षणम् । सन्धारकत्वमब्जाक्ष तत्पादाह्वमुदाहृतम्

ācyutasthitiśaktiryat svaguṇaṃ hi vilakṣaṇam | sandhārakatvamabjākṣa tatpādāhvamudāhṛtam

सृष्टिसंस्थितिसंहारन्यासे स्वात्मनि वा प्रभोः । द्वादशाक्षरपूर्वाणां पूर्वाङ्गोपाङ्गकल्पना

sṛṣṭisaṃsthitisaṃhāranyāse svātmani vā prabhoḥ | dvādaśākṣarapūrvāṇāṃ pūrvāṅgopāṅgakalpanā

सा पुनः स्वल्पवर्णानामधिकाक्षरवर्तिनाम् । हीनातिरिक्तरूपापि तदङ्गाः परमेश्वर

sā punaḥ svalpavarṇānāmadhikākṣaravartinām | hīnātiriktarūpāpi tadaṅgāḥ parameśvara

एवं भजन्ति मां नित्यं प्रक्रियार्थं तु वै पुनः । स्वक्षेत्रेष्वर्चयेन्नाम्ना नतिना प्रणवेन तु

evaṃ bhajanti māṃ nityaṃ prakriyārthaṃ tu vai punaḥ | svakṣetreṣvarcayennāmnā natinā praṇavena tu

वर्णाधिकानां मन्त्राणामुपाङ्गेष्विदमाचरेत् । सह द्वादशमानैव वर्णेन समुदीरणा

varṇādhikānāṃ mantrāṇāmupāṅgeṣvidamācaret | saha dvādaśamānaiva varṇena samudīraṇā

सामान्यशब्दभावेन स्यादेव [क्, ख्: स्यादेवस्यमयि] ह्यम्मयी स्थिता । अकारादिस्वरेणैव कादिना वा सबिन्दुना

sāmānyaśabdabhāvena syādeva [k, kh: syādevasyamayi] hyammayī sthitā | akārādisvareṇaiva kādinā vā sabindunā

स्वरव्यञ्जनमिश्रेण पिण्डीभूतेन पाणिना । यत्र द्विजेन्द्र विहितं व्यक्तिदानं पुराणिषु

svaravyañjanamiśreṇa piṇḍībhūtena pāṇinā | yatra dvijendra vihitaṃ vyaktidānaṃ purāṇiṣu

अङ्गोपाङ्गमयी [क्, ख्: पाङ्गमयस्याप्तिः] व्याप्तिस्स्मर्तव्या वान्यलक्षणा । ज्ञानाङ्गोपाङ्गनिर्मुक्ता मन्त्रज्ञानप्रभात्मिका

aṅgopāṅgamayī [k, kh: pāṅgamayasyāptiḥ] vyāptissmartavyā vānyalakṣaṇā | jñānāṅgopāṅganirmuktā mantrajñānaprabhātmikā

या [क्, ख्: यावरा प्रकृतिः] परा प्रकृतिर्वाणी चिद्रूपा निर्मला परा । पूरिताध्यक्षभावेन निष्कलेन महात्मना

yā [k, kh: yāvarā prakṛtiḥ] parā prakṛtirvāṇī cidrūpā nirmalā parā | pūritādhyakṣabhāvena niṣkalena mahātmanā

शरीरमिव जीवेन स्थूलसूक्ष्माद्विलक्षणम् । स्थूलं भूतमयं तत्र सूक्ष्मं पुर्यष्टकाभिधम्

śarīramiva jīvena sthūlasūkṣmādvilakṣaṇam | sthūlaṃ bhūtamayaṃ tatra sūkṣmaṃ puryaṣṭakābhidham

देहस्थमात्मतत्त्वं तु भोगं विषयजं यथा । भुनक्ति तद्वदादत्ते पूर्णव्यक्तिगतः प्रभुः

dehasthamātmatattvaṃ tu bhogaṃ viṣayajaṃ yathā | bhunakti tadvadādatte pūrṇavyaktigataḥ prabhuḥ

सर्वथा तं स्वमन्त्रेण मन्त्रेशं मूर्तिसंस्थितम् । भोगैर्जपैस्तथा स्तोत्रैर्विविधैर्वह्नितर्पणैः

sarvathā taṃ svamantreṇa mantreśaṃ mūrtisaṃsthitam | bhogairjapaistathā stotrairvividhairvahnitarpaṇaiḥ

दानैविशेषयागैस्तु पितृतर्पणपश्चिमैः । नेतव्यमतुलां प्रीति प्रयोगैः प्रतिवाचकैः

dānaiviśeṣayāgaistu pitṛtarpaṇapaścimaiḥ | netavyamatulāṃ prīti prayogaiḥ prativācakaiḥ

मन्त्रेशस्यार्चनं कुर्यात् क्रमात्तदनु पौष्कर । तन्मूर्तिवाचकादीनां मन्त्रेशानां हि माननाम्

mantreśasyārcanaṃ kuryāt kramāttadanu pauṣkara | tanmūrtivācakādīnāṃ mantreśānāṃ hi mānanām

अन्तरङ्गाङ्गयुक्तानां लाञ्छनानामपि द्विज । भोगभूमौ तु तन्मूर्तौ किन्तु भोगावनेस्तु [क्, ख्: भोगावने कृते] ते

antaraṅgāṅgayuktānāṃ lāñchanānāmapi dvija | bhogabhūmau tu tanmūrtau kintu bhogāvanestu [k, kh: bhogāvane kṛte] te

यथोक्तलक्षणास्सर्वे ध्यातव्यास्तु यथाक्रमम् । मन्त्रमूर्तौ सदेहे च प्रस्फुरत्किरणोज्ज्वलाः

yathoktalakṣaṇāssarve dhyātavyāstu yathākramam | mantramūrtau sadehe ca prasphuratkiraṇojjvalāḥ

या परा प्रकृतिर्मान्त्री वैश्वरूप्यात्तु सा पुनः । नानानामाक्षरत्वेन नानामूर्तित्वमेव च

yā parā prakṛtirmāntrī vaiśvarūpyāttu sā punaḥ | nānānāmākṣaratvena nānāmūrtitvameva ca

अतो न विहितं विप्र मूर्तिदानं पृथक् पृथक् । मूलमन्त्रवदन्येषां मन्त्राणां पृथगक्षरैः

ato na vihitaṃ vipra mūrtidānaṃ pṛthak pṛthak | mūlamantravadanyeṣāṃ mantrāṇāṃ pṛthagakṣaraiḥ

कारणान्निर्गताः केचिद्व्याक्तिशक्तिगुणैर्युताः । पृथक् व्यक्तिमयाश्चान्ये मन्त्रनाथास्तदिच्छया

kāraṇānnirgatāḥ kecidvyāktiśaktiguṇairyutāḥ | pṛthak vyaktimayāścānye mantranāthāstadicchayā

एकस्सर्वेश्वरोऽनन्तो जीवानामनुकम्पया । नानामन्त्रस्वरूपेण संस्थितिं स्वेच्छया यथा

ekassarveśvaro'nanto jīvānāmanukampayā | nānāmantrasvarūpeṇa saṃsthitiṃ svecchayā yathā

प्रकृत्येका तथा बह्वी ह्याधेयानां महात्मनाम् । लोकनाथेच्छया विप्र बहुधा संव्यवस्थिता

prakṛtyekā tathā bahvī hyādheyānāṃ mahātmanām | lokanāthecchayā vipra bahudhā saṃvyavasthitā

या परा प्रकृतिर्मान्त्री वासुदेवाख्यलक्षणा । षाड्गुण्यविग्रहा सर्वशक्तितत्त्वगुणान्विता

yā parā prakṛtirmāntrī vāsudevākhyalakṣaṇā | ṣāḍguṇyavigrahā sarvaśaktitattvaguṇānvitā

कोशभूतत्वमापन्ना स्वयमानन्दलक्षणा । प्रकाशैकस्वभावे [ग्, घ्: अप्रकाशैकभवे] तु सूक्ष्मे स्वे मन्त्रविग्रहे

kośabhūtatvamāpannā svayamānandalakṣaṇā | prakāśaikasvabhāve [g, gh: aprakāśaikabhave] tu sūkṣme sve mantravigrahe

जपात्संस्मरणाद्यस्य स्वव्यक्तिस्थस्य पूजनात् । तदभिन्नं परं शान्तं परमाप्नोति तद्व्रती

japātsaṃsmaraṇādyasya svavyaktisthasya pūjanāt | tadabhinnaṃ paraṃ śāntaṃ paramāpnoti tadvratī

एवमेकत्वमापन्नं योऽर्चयत्यच्युतम् विभुम् । नित्याकृतधरस्तस्य ? भोगमोक्षौ करस्थितौ

evamekatvamāpannaṃ yo'rcayatyacyutam vibhum | nityākṛtadharastasya ? bhogamokṣau karasthitau

शुद्धसंवित्स्वभावानां ज्ञानादिगुणिनां तु वै । स्वमन्त्रशक्तिव्यूहानां व्यक्तये परमेश्वरः

śuddhasaṃvitsvabhāvānāṃ jñānādiguṇināṃ tu vai | svamantraśaktivyūhānāṃ vyaktaye parameśvaraḥ

स्वेच्छया शब्दशक्तिं स्वामनभिव्यक्तलक्षणाम् । प्रकाश्य चाब्जसंभूत यस्यां मन्त्रमयं वपुः

svecchayā śabdaśaktiṃ svāmanabhivyaktalakṣaṇām | prakāśya cābjasaṃbhūta yasyāṃ mantramayaṃ vapuḥ

ते सर्वज्ञगुणैश्चाथ [क्, ख्: गुणैर्मन्त्रैर्यथा] मन्त्रैस्संप्रोक्तलक्षणाः । अनुग्रहार्थं भविनां निबध्नन्ति स्थितिं स्थिराम्

te sarvajñaguṇaiścātha [k, kh: guṇairmantrairyathā] mantraissaṃproktalakṣaṇāḥ | anugrahārthaṃ bhavināṃ nibadhnanti sthitiṃ sthirām

लिपिव्यूहे तु विविधैर्बीजपिण्डवदातिमिके । केवलेऽपि च संमिश्रे भुरिसंख्ये जपात्मके

lipivyūhe tu vividhairbījapiṇḍavadātimike | kevale'pi ca saṃmiśre bhurisaṃkhye japātmake

ज्ञशुद्धिश्चिदधिष्ठातृवशादमरपूजिता । यस्योपचारमन्त्रत्वमामूलादुपगीयते

jñaśuddhiścidadhiṣṭhātṛvaśādamarapūjitā | yasyopacāramantratvamāmūlādupagīyate

शब्ददेहाः पुनस्त्वेते मन्त्रा मननधर्मिणः । अपरिच्युतरूपाश्च नानात्वमुपयान्ति च

śabdadehāḥ punastvete mantrā mananadharmiṇaḥ | aparicyutarūpāśca nānātvamupayānti ca

नानाकारवशाच्चैव नानासत्त्ववशादपि । श्रद्धाभक्तिवशान्नाना नानाफलवशात् पुनः

nānākāravaśāccaiva nānāsattvavaśādapi | śraddhābhaktivaśānnānā nānāphalavaśāt punaḥ

नानाजातिवशाच्चापि नानादेशवशात् पुनः । नानाकालवशाद्ब्रह्मन् [क्, ख्: नाना जाल] नानासाधनसंभ्रमैः

nānājātivaśāccāpi nānādeśavaśāt punaḥ | nānākālavaśādbrahman [k, kh: nānā jāla] nānāsādhanasaṃbhramaiḥ

मोक्षैकनिरतानां च नराणामात्मसिद्धये । विषयाक्षिप्तचित्तानां भूतये भविनामपि

mokṣaikaniratānāṃ ca narāṇāmātmasiddhaye | viṣayākṣiptacittānāṃ bhūtaye bhavināmapi

पौष्कर उवाच त्वयोक्तं भगवद्यागं शुद्धसत्त्वस्य कर्मिणः । जितेन्द्रियस्य भक्तस्य मन्त्रसिद्धस्य चाच्युत

pauṣkara uvāca tvayoktaṃ bhagavadyāgaṃ śuddhasattvasya karmiṇaḥ | jitendriyasya bhaktasya mantrasiddhasya cācyuta

योगं तत्त्वजयार्थं वै ज्ञातुमिच्छाम्यहं पुनः । विधिवद्यत्परिज्ञानात् [क्, ख्: परिज्ञानं] मन्त्रज्ञो लभते स्थितम्

yogaṃ tattvajayārthaṃ vai jñātumicchāmyahaṃ punaḥ | vidhivadyatparijñānāt [k, kh: parijñānaṃ] mantrajño labhate sthitam

1796

निवाताचलदीपाभे समाधौ पारमेश्वरे

nivātācaladīpābhe samādhau pārameśvare

श्रीभगवानुवाच प्रधानयोगमुक्तं ते कर्मयोगादनन्तरम् । तद्गार्हस्थ्यस्य च मुनेर्विहितं नान्ययाजिनः

śrībhagavānuvāca pradhānayogamuktaṃ te karmayogādanantaram | tadgārhasthyasya ca munervihitaṃ nānyayājinaḥ

तथा परमहंसस्य लोकबाह्यस्थितस्य च । तत्त्वयोगमतो वक्ष्ये भूमिकाभिन्नलक्षणम्

tathā paramahaṃsasya lokabāhyasthitasya ca | tattvayogamato vakṣye bhūmikābhinnalakṣaṇam

शुद्धयेऽखिलतत्त्वानां कृतदीक्षस्य पौष्कर । शश्वत्साक्षात्तु करणे नानासिद्धिव्यपेक्षया

śuddhaye'khilatattvānāṃ kṛtadīkṣasya pauṣkara | śaśvatsākṣāttu karaṇe nānāsiddhivyapekṣayā

अपवर्गाप्तये चैव ज्ञानावरणशान्तये । शुद्धसंवित्स्वभावेन परमात्मनि तिष्ठति

apavargāptaye caiva jñānāvaraṇaśāntaye | śuddhasaṃvitsvabhāvena paramātmani tiṣṭhati

चित्प्रकाशस्वरूपेण मन्त्रात्मनि महामते । विभवव्यूहयोगेन कर्मणाच्छाद्य संस्थितः

citprakāśasvarūpeṇa mantrātmani mahāmate | vibhavavyūhayogena karmaṇācchādya saṃsthitaḥ

व्याप्तः परेण विभुना सर्वशक्त्यात्मकेन तु । यमाच्छाद्य [ग्, घ्: मयाच्छाद्य] स्थितस्सम्यग्बोध्यं तं सर्वदाब्जज

vyāptaḥ pareṇa vibhunā sarvaśaktyātmakena tu | yamācchādya [g, gh: mayācchādya] sthitassamyagbodhyaṃ taṃ sarvadābjaja

असङ्कीर्णमसंख्यं च वासनाशतवासितम् । गुरुणानुगृहीतस्य मन्त्रैकनिरतस्य च

asaṅkīrṇamasaṃkhyaṃ ca vāsanāśatavāsitam | guruṇānugṛhītasya mantraikaniratasya ca

समग्रं तत्त्वजालं तद्विनिवर्तति नान्यथा । अतस्तु लब्धलक्षेण कर्मतन्त्ररतेन च

samagraṃ tattvajālaṃ tadvinivartati nānyathā | atastu labdhalakṣeṇa karmatantraratena ca

नित्यं तत्त्वजयं कार्यं स्वरूपप्राप्तये तु वै । व्यापकस्सर्वशक्त्यात्मा समाराध्य विभाव्य च

nityaṃ tattvajayaṃ kāryaṃ svarūpaprāptaye tu vai | vyāpakassarvaśaktyātmā samārādhya vibhāvya ca

तत्त्वाधिष्ठातृभावेन आपादान्मस्तकावधि । ज्ञातव्यं स्थानभेदेन दीक्षायां कथितं यथा

tattvādhiṣṭhātṛbhāvena āpādānmastakāvadhi | jñātavyaṃ sthānabhedena dīkṣāyāṃ kathitaṃ yathā

कदलीपुटवच्चाथ ततो मोदकवद् द्विज । तज्जयार्थं समभ्यस्य योगमेवं त्रिधामलम्

kadalīpuṭavaccātha tato modakavad dvija | tajjayārthaṃ samabhyasya yogamevaṃ tridhāmalam

100

किन्तु चाभ्या (भ्य ?) समानस्य ? मोहमायाति साम्प्रतम् । निद्रालस्यश्रमश्वासशून्यदृष्टित्वमब्जज

kintu cābhyā (bhya ?) samānasya ? mohamāyāti sāmpratam | nidrālasyaśramaśvāsaśūnyadṛṣṭitvamabjaja

101

षट्कोशलक्षणं [क्, ख्: विट्कोश] विद्धि सविघ्नं ते तदात्मना । निश्चयात्तज्जयेदेतदस्त्रध्यानाज्जपादपि

ṣaṭkośalakṣaṇaṃ [k, kh: viṭkośa] viddhi savighnaṃ te tadātmanā | niścayāttajjayedetadastradhyānājjapādapi

102

प्राणादीनां तु वायूनां कृत्वा तु विजयं पुरा । सुखासनोपविष्टस्तु गुर्वङ्घ्रिं वन्दयेद्धिया [क्, ख्: वन्दयेत् द्विधा]

prāṇādīnāṃ tu vāyūnāṃ kṛtvā tu vijayaṃ purā | sukhāsanopaviṣṭastu gurvaṅghriṃ vandayeddhiyā [k, kh: vandayet dvidhā]

103

व्यापकत्वेन चाराध्य न्यस्त्वाकारशरीरगम् । ततस्तादात्म्यमालम्ब्य चित्तं बाह्यस्थमाचरेत् [ग्, घ्: माहरेत्]

vyāpakatvena cārādhya nyastvākāraśarīragam | tatastādātmyamālambya cittaṃ bāhyasthamācaret [g, gh: māharet]

104

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु त्रिधाम भुवनोदरे । प्रणवेनापरं ब्रह्म सर्वशक्तिमयं द्विज

hṛtpuṇḍarīkamadhye tu tridhāma bhuvanodare | praṇavenāparaṃ brahma sarvaśaktimayaṃ dvija

105

अभ्यस्याभ्यासयोगेन प्रथमं भावयेत्ततः । कुर्यात्तत्त्वजयाभ्यासं विधिनानेन वै द्विज

abhyasyābhyāsayogena prathamaṃ bhāvayettataḥ | kuryāttattvajayābhyāsaṃ vidhinānena vai dvija

106

प्रणवाद्यन्तरुद्धेन हृदा संज्ञापरेण [ग्, घ्: संज्ञापदेन वा] वा । सहस्ररश्मिं ध्यायेद्वै तत्त्वजालं पृथक् पृथक्

praṇavādyantaruddhena hṛdā saṃjñāpareṇa [g, gh: saṃjñāpadena vā] vā | sahasraraśmiṃ dhyāyedvai tattvajālaṃ pṛthak pṛthak

107

जपाद्विलयमायाति तत्वज्ञानं [तत् तु अज्ञानं इति पदविभागः; क्, ख्: तावत् ध्यानम्] शनैश्शनैः । आधारं प्रणवं शब्दं हृन्मन्त्रस्तन्मये ततः

japādvilayamāyāti tatvajñānaṃ [tat tu ajñānaṃ iti padavibhāgaḥ; k, kh: tāvat dhyānam] śanaiśśanaiḥ | ādhāraṃ praṇavaṃ śabdaṃ hṛnmantrastanmaye tataḥ

108

तत्त्वतो भवहृच्छब्दं तत्संज्ञं प्रणवोदरे । स्वात्मानं प्रणवं शब्दमात्मानन्दमये हरौ

tattvato bhavahṛcchabdaṃ tatsaṃjñaṃ praṇavodare | svātmānaṃ praṇavaṃ śabdamātmānandamaye harau

109

एवं क्रमेण क्ष्मादीनां तन्मन्त्राणां जयं द्विज । कुर्यात् स्वकरणनां च इन्द्रियाणां पराजयम्

evaṃ krameṇa kṣmādīnāṃ tanmantrāṇāṃ jayaṃ dvija | kuryāt svakaraṇanāṃ ca indriyāṇāṃ parājayam

110

इति त्रिदशकं जित्वा तत्त्वानां चाव्ययेन तु । ततो मनस्त्वहङ्कारं बुद्धिं गुणगणं क्रमात्

iti tridaśakaṃ jitvā tattvānāṃ cāvyayena tu | tato manastvahaṅkāraṃ buddhiṃ guṇagaṇaṃ kramāt

111

तमोरजस्सत्त्वसंज्ञं ध्यात्वा जप्त्वा परित्यजेत् । सूक्ष्मं सङ्घातसंज्ञं तु स्वगुणेभ्यो विलक्षणम्

tamorajassattvasaṃjñaṃ dhyātvā japtvā parityajet | sūkṣmaṃ saṅghātasaṃjñaṃ tu svaguṇebhyo vilakṣaṇam

112

साक्षात्कृत्वाथ सन्त्यज्य अव्यक्तं च जयेत्ततः । कारणं यत्प्रपञ्चस्य अस्योक्तस्यापरस्य च

sākṣātkṛtvātha santyajya avyaktaṃ ca jayettataḥ | kāraṇaṃ yatprapañcasya asyoktasyāparasya ca

113

नानामतिनिविष्टस्य स्वविकल्पोत्थितस्य च । कालतत्त्वमतश्चिन्त्यं भूतभव्यभवात्मकम्

nānāmatiniviṣṭasya svavikalpotthitasya ca | kālatattvamataścintyaṃ bhūtabhavyabhavātmakam

114

शुद्धिकृद्यदनन्तस्य सदसल्लक्षणस्य च । प्रपञ्चस्य महाबुद्धे ध्यात्वैवं त्रितयं त्यजेत्

śuddhikṛdyadanantasya sadasallakṣaṇasya ca | prapañcasya mahābuddhe dhyātvaivaṃ tritayaṃ tyajet

115

उपायलक्षणं धर्मं चतुस्संख्यं हि लक्षणम् । ज्ञानक्रियेच्छाप्राणाख्यशक्तिसंज्ञं [क्, ख्: शक्तिसंज्ञं ह्यशाश्रतम्] हि शाश्वतम्

upāyalakṣaṇaṃ dharmaṃ catussaṃkhyaṃ hi lakṣaṇam | jñānakriyecchāprāṇākhyaśaktisaṃjñaṃ [k, kh: śaktisaṃjñaṃ hyaśāśratam] hi śāśvatam

116

साक्षात्कुर्याज्जपाद्ध्यानात् योगाभ्यासादथोर्ध्वतः । उपादेयमतो ब्रह्मन् समूहं व्यापकं ध्रुवम्

sākṣātkuryājjapāddhyānāt yogābhyāsādathordhvataḥ | upādeyamato brahman samūhaṃ vyāpakaṃ dhruvam

117

सप्तसंज्ञं [ग्, घ्: सप्तसंख्यम्] पदं दिव्यं ध्यातव्यं कर्मशान्तये । शब्दब्रह्मावसानं च ज्ञातव्यं च सदोदितम्

saptasaṃjñaṃ [g, gh: saptasaṃkhyam] padaṃ divyaṃ dhyātavyaṃ karmaśāntaye | śabdabrahmāvasānaṃ ca jñātavyaṃ ca sadoditam

118

शब्दब्रह्मस्वरूपस्य परस्य परमात्मनः । अमूर्तस्य च तन्मूर्तेः स्थितिस्सा षड्गुणात्मिका

śabdabrahmasvarūpasya parasya paramātmanaḥ | amūrtasya ca tanmūrteḥ sthitissā ṣaḍguṇātmikā

119

शब्दब्रह्म समभ्यस्य गुणषट्कादनन्तरम् । अनुर्च्चायमवर्णं तं निरावरणमस्वरम्

śabdabrahma samabhyasya guṇaṣaṭkādanantaram | anurccāyamavarṇaṃ taṃ nirāvaraṇamasvaram

120

सद्ब्रह्मवाचकं तद्वै वाङ्मयातीतमच्युतम् । स्वरव्यञ्जनरूपाश्च [क्, ख्: रूपश्चवाचकः] सर्वेषां मूर्तिवाचकाः

sadbrahmavācakaṃ tadvai vāṅmayātītamacyutam | svaravyañjanarūpāśca [k, kh: rūpaścavācakaḥ] sarveṣāṃ mūrtivācakāḥ

121

स्वविशेषाच्च बहवो दशलक्षणलक्षिताः । अक्षरस्वरवर्णाख्यघोष (षो ?) रावस्वरात्मकाः

svaviśeṣācca bahavo daśalakṣaṇalakṣitāḥ | akṣarasvaravarṇākhyaghoṣa (ṣo ?) rāvasvarātmakāḥ

122

ध्वनिः [क्, ख्: ध्वनिः फट् कृ * * * तथा] कूटस्तथा स्फोटविसर्गान्ता महामते । एभ्यस्सङ्कीर्णरूपाभ्यो यत्ने वाक्यतरात्मना

dhvaniḥ [k, kh: dhvaniḥ phaṭ kṛ * * * tathā] kūṭastathā sphoṭavisargāntā mahāmate | ebhyassaṅkīrṇarūpābhyo yatne vākyatarātmanā

123

आमोक्षात् सर्वसिद्धीनां प्रदाता सिद्धिभाग्भवेत् । ध्यातातस्मिन् हि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

āmokṣāt sarvasiddhīnāṃ pradātā siddhibhāgbhavet | dhyātātasmin hi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati

124

सम्यग्वेत्ति तदाभ्यासात् स्वाराध्येनानुरञ्जनात् । विलक्षणं च तद्ध्यानं ध्यानाध्यात्मकमब्जज

samyagvetti tadābhyāsāt svārādhyenānurañjanāt | vilakṣaṇaṃ ca taddhyānaṃ dhyānādhyātmakamabjaja

125

प्रकाशानन्दरूपे च नानाभूतं हि यद्बहिः । ते द्वे [क्, ख्: तेद्वे * * * नाथस्य] सच्छब्दनाथस्य ऊर्मिस्सूक्ष्मत्मानला

prakāśānandarūpe ca nānābhūtaṃ hi yadbahiḥ | te dve [k, kh: tedve * * * nāthasya] sacchabdanāthasya ūrmissūkṣmatmānalā

126

यया सह समं याति तत्त्वज्ञस्त्वव्यये पदे । आत्मलाभमतः प्राप्य परस्मात् परमेश्वरात्

yayā saha samaṃ yāti tattvajñastvavyaye pade | ātmalābhamataḥ prāpya parasmāt parameśvarāt

127

ज्ञानकर्मरतानां च श्रद्धासंयमसेविनाम् । आस्तिकानां जिताक्षाणां सद्भक्तानां सदा भवेत्

jñānakarmaratānāṃ ca śraddhāsaṃyamasevinām | āstikānāṃ jitākṣāṇāṃ sadbhaktānāṃ sadā bhavet

128

नैतद्वाच्यमभक्ताय नास्तिकाय कदाचन । न कुतर्कमतिष्ठाय कर्मब्रह्मोज्झिताय च

naitadvācyamabhaktāya nāstikāya kadācana | na kutarkamatiṣṭhāya karmabrahmojjhitāya ca

129

आप्रभातान्निशान्तं च व्यापारं पारमेश्वरम् । लोकातीतास्तु ये विप्रास्तेषां तद्धृदयंगमम्

āprabhātānniśāntaṃ ca vyāpāraṃ pārameśvaram | lokātītāstu ye viprāsteṣāṃ taddhṛdayaṃgamam

130

लौकिकव्यवहारस्था बहवोऽन्ये च नेश्वराः । शून्यब्रह्मैकनिष्ठाश्च वाक्प्रपञ्चधियान्विताः

laukikavyavahārasthā bahavo'nye ca neśvarāḥ | śūnyabrahmaikaniṣṭhāśca vākprapañcadhiyānvitāḥ

131

पौष्कर उवाच तत्त्वग्रामस्य भेदैश्च हेयोपादेयलक्षणम् । ज्ञातुमिच्छामि विधिवत्तन्ममाचक्ष्व शाश्वत्

pauṣkara uvāca tattvagrāmasya bhedaiśca heyopādeyalakṣaṇam | jñātumicchāmi vidhivattanmamācakṣva śāśvat

132

श्रीभगवानुवाच यथा क्षीरस्य वै स्नेहं भेदेन न तु वर्तते । एवं [ग्, घ्: एवं हि सिद्धिसर्वेषां तत्वानां पारमेश्वरम्] हि विद्धि सर्वेषां तत्वानां परमेश्वरः

śrībhagavānuvāca yathā kṣīrasya vai snehaṃ bhedena na tu vartate | evaṃ [g, gh: evaṃ hi siddhisarveṣāṃ tatvānāṃ pārameśvaram] hi viddhi sarveṣāṃ tatvānāṃ parameśvaraḥ

133

एकत्वेन पृथक्त्वेन समाधौ प्रोक्तमभ्यसेत् । केवलं हि यथापूर्वमुद्विष्टं च तदाप्तये

ekatvena pṛthaktvena samādhau proktamabhyaset | kevalaṃ hi yathāpūrvamudviṣṭaṃ ca tadāptaye

134

आक्षितेः करणग्राममिन्द्रियाख्यगणान्वितम् । उत्तमव्यक्तपर्यन्तं प्रपञ्चं तदनश्वरम्

ākṣiteḥ karaṇagrāmamindriyākhyagaṇānvitam | uttamavyaktaparyantaṃ prapañcaṃ tadanaśvaram

135

नानामूर्तिसमाख्यं [ग्, घ्: नानामूर्तिमसंख्यं] च भोगक्षेत्रं हि कर्मिणाम् । सुखदुःखगुणोपेतं मोहमायामयं दृढम्

nānāmūrtisamākhyaṃ [g, gh: nānāmūrtimasaṃkhyaṃ] ca bhogakṣetraṃ hi karmiṇām | sukhaduḥkhaguṇopetaṃ mohamāyāmayaṃ dṛḍham

136

अज्ञानं तु तदासक्तेर्वर्धते च क्षणात् क्षणम् । ज्ञानाद्विलयमायाति तस्मान्नित्यं हि तद्विज

ajñānaṃ tu tadāsaktervardhate ca kṣaṇāt kṣaṇam | jñānādvilayamāyāti tasmānnityaṃ hi tadvija

137

हेयभावनया चिन्त्यमुपायं यद्यपि स्फुटम् । सिद्धीनामात्मलाभे तु तत्राप्यस्थिरमेव तत्

heyabhāvanayā cintyamupāyaṃ yadyapi sphuṭam | siddhīnāmātmalābhe tu tatrāpyasthirameva tat

138

सारमादाय वै तस्मात्साधनं योगसिद्धये । मनोबुद्धिरहङ्कारस्सत्त्वं सत्ववतां वर

sāramādāya vai tasmātsādhanaṃ yogasiddhaye | manobuddhirahaṅkārassattvaṃ satvavatāṃ vara

139

चतुष्कमिदमव्यक्तं ब्रह्मप्राप्त्या निवर्तते । अथोपकरणं दिव्यं पञ्चशक्त्योपलक्षितम्

catuṣkamidamavyaktaṃ brahmaprāptyā nivartate | athopakaraṇaṃ divyaṃ pañcaśaktyopalakṣitam

140

कालज्ञानक्रियाख्येच्छाप्राणशंज्ञं महामते । अहेयमपरं नित्यं कर्मण्यानां च सिद्धिकृत्

kālajñānakriyākhyecchāprāṇaśaṃjñaṃ mahāmate | aheyamaparaṃ nityaṃ karmaṇyānāṃ ca siddhikṛt

141

तत्त्वबृन्दस्य विजये गुणषट्कोपलब्धये । चातुरात्म्यपरिज्ञाने शब्दब्रह्माप्तये तु वै

tattvabṛndasya vijaye guṇaṣaṭkopalabdhaye | cāturātmyaparijñāne śabdabrahmāptaye tu vai

142

प्रकाशानन्दलाभे तु निर्विकल्पपदाप्तये । नवप्रकारेणानेन प्राक्प्राप्तेन गुरोर्मुखात्

prakāśānandalābhe tu nirvikalpapadāptaye | navaprakāreṇānena prākprāptena gurormukhāt

143

प्राकृतेनाच्युतीयेन साध्यसाधनवस्तुना । तन्नास्ति यन्नचाप्नोति साक्षात्कारात्तु साधकः

prākṛtenācyutīyena sādhyasādhanavastunā | tannāsti yannacāpnoti sākṣātkārāttu sādhakaḥ

144

सिद्धध्यानं जयात् स्वं स्वं फलं यछति वै सदा । एतस्मात्कारणात् साध्यं साध्यस्यान्यस्य साधनम्

siddhadhyānaṃ jayāt svaṃ svaṃ phalaṃ yachati vai sadā | etasmātkāraṇāt sādhyaṃ sādhyasyānyasya sādhanam

145

तच्च ज्ञानादिकं षट्कं ब्रह्मतत्वविलक्षणम् । अणिमाद्यष्टकं चैवमतोऽन्यं रोचते हि यत्

tacca jñānādikaṃ ṣaṭkaṃ brahmatatvavilakṣaṇam | aṇimādyaṣṭakaṃ caivamato'nyaṃ rocate hi yat

146

प्रभवः प्रलयश्चैव ऐश्वर्यं सर्वतोमुखम् । आध्यात्ममाधिदैवत्यमाधिभूतात्मना द्विज

prabhavaḥ pralayaścaiva aiśvaryaṃ sarvatomukham | ādhyātmamādhidaivatyamādhibhūtātmanā dvija

147

तत्त्वाभ्याससमाधौ तु ज्ञातव्यं तत्त्वचिन्तकैः । शब्दब्रह्मपदादेव क्षित्यन्ते तत्त्वसंग्रहे

tattvābhyāsasamādhau tu jñātavyaṃ tattvacintakaiḥ | śabdabrahmapadādeva kṣityante tattvasaṃgrahe

148

अध्यात्मं परमं ब्रह्म सामान्यं विद्धि सर्वदा । ज्ञातव्यमधिदैवं च सेश्वरं प्रणवं तथा

adhyātmaṃ paramaṃ brahma sāmānyaṃ viddhi sarvadā | jñātavyamadhidaivaṃ ca seśvaraṃ praṇavaṃ tathā

149

स्वं स्वं स्वभावं सर्वस्य स्थूलसूक्ष्मपरात्मकम् । विज्ञेयमधिभूतत्वं साक्षात्कमललोचन

svaṃ svaṃ svabhāvaṃ sarvasya sthūlasūkṣmaparātmakam | vijñeyamadhibhūtatvaṃ sākṣātkamalalocana

150

सामान्यमेतत्सर्वत्र ध्येयमध्यात्मपूर्वकम् । सविशेषमथो वक्ष्ये शृणुष्वैकाग्रमानसः

sāmānyametatsarvatra dhyeyamadhyātmapūrvakam | saviśeṣamatho vakṣye śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ

151

निस्तरङ्गं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मण्यकृत्रिमे । अध्यात्मं द्विज बोद्धव्यं मन्त्रकोट्या ह्यनेकशः

nistaraṅgaṃ paraṃ brahma śabdabrahmaṇyakṛtrime | adhyātmaṃ dvija boddhavyaṃ mantrakoṭyā hyanekaśaḥ

152

अधिदैवत्यभावेन तस्मिन्नेव सदा [ग्, घ्: सदाद्विज इति च] स्थिताः । अधिभूतं तु बोद्धव्यं तद्वाक्तत्त्वचयं [ग्, घ्: तत्वात् तत्व] तु यत्

adhidaivatyabhāvena tasminneva sadā [g, gh: sadādvija iti ca] sthitāḥ | adhibhūtaṃ tu boddhavyaṃ tadvāktattvacayaṃ [g, gh: tatvāt tatva] tu yat

153

अध्यात्मगुणषट्काख्यं शब्दब्रह्म यथोदितम् । चातुरात्म्यं परिज्ञेयमधिदैवमनाकृति

adhyātmaguṇaṣaṭkākhyaṃ śabdabrahma yathoditam | cāturātmyaṃ parijñeyamadhidaivamanākṛti

154

शक्तिव्यूहमसंख्यं यद्गुणेभ्यः [क्, ख्: यद्गुणा * * * प्रवदन्ति तु] प्रवदन्ति तु । तद्विशेषस्वरूपं च अधिभूतं तु विद्धि तत्

śaktivyūhamasaṃkhyaṃ yadguṇebhyaḥ [k, kh: yadguṇā * * * pravadanti tu] pravadanti tu | tadviśeṣasvarūpaṃ ca adhibhūtaṃ tu viddhi tat

155

प्राणशक्तेस्तु चाध्यात्मं षाड्गुण्यमखिलं हि यत् । अधिदैवतमब्जाक्षो वसुदेवस्सनातनः

prāṇaśaktestu cādhyātmaṃ ṣāḍguṇyamakhilaṃ hi yat | adhidaivatamabjākṣo vasudevassanātanaḥ

156

अधिभूतमपानाद्या [ग्, घ्: अधिदैवमपानाद्या इति च क्वचित्] वायवो विश्वधारकाः । इच्छाशक्तेः परत्वेन स्थितं ज्ञानबलद्वयम्

adhibhūtamapānādyā [g, gh: adhidaivamapānādyā iti ca kvacit] vāyavo viśvadhārakāḥ | icchāśakteḥ paratvena sthitaṃ jñānabaladvayam

157

ज्ञेयं तदधिदैवं च परस्सङ्कर्षणः [क्, ख्: सङ्कर्षणोऽच्युतः] प्रभुः । सामर्थ्यमधिभूतं च सर्वतत्त्वाश्रितं हि यत्

jñeyaṃ tadadhidaivaṃ ca parassaṅkarṣaṇaḥ [k, kh: saṅkarṣaṇo'cyutaḥ] prabhuḥ | sāmarthyamadhibhūtaṃ ca sarvatattvāśritaṃ hi yat

158

द्वयमैश्वर्यवीर्याख्यमध्यात्मं विद्धि पौष्कर । क्रियाशक्तेस्तु दैवत्यं पद्युम्नः परमेश्वरः

dvayamaiśvaryavīryākhyamadhyātmaṃ viddhi pauṣkara | kriyāśaktestu daivatyaṃ padyumnaḥ parameśvaraḥ

159

महत्प्रकाशप्रसरमधिभूतं सदोदितम् । तेजश्शक्तिर्द्विजाध्यात्ममव्यक्तममलेक्षण

mahatprakāśaprasaramadhibhūtaṃ sadoditam | tejaśśaktirdvijādhyātmamavyaktamamalekṣaṇa

160

अर्केन्दुवह्नित्रितयं दैवतं परिकीर्तितम् । गुणत्रयमसङ्कीर्णमधिभूतं महामते

arkenduvahnitritayaṃ daivataṃ parikīrtitam | guṇatrayamasaṅkīrṇamadhibhūtaṃ mahāmate

161

गुणत्रयस्य चाध्यात्मं सङ्घातकरणं स्वकम् । सत्त्वस्य दैवतं वह्नीरजसस्त्वमृतात्पदम्

guṇatrayasya cādhyātmaṃ saṅghātakaraṇaṃ svakam | sattvasya daivataṃ vahnīrajasastvamṛtātpadam

162

तमसस्तपनोविष्णोः [ग्, घ्: विष्णुःस्त्वास्सात्वधिभूतं तथा] सत्व * * * * धिभूतता । रजस्यरागो विज्ञेयमधिभूतं महामते

tamasastapanoviṣṇoḥ [g, gh: viṣṇuḥstvāssātvadhibhūtaṃ tathā] satva * * * * dhibhūtatā | rajasyarāgo vijñeyamadhibhūtaṃ mahāmate

163

महामोहं हि तमसस्त्वधिबूतं प्रकीर्तितम् । अध्यात्मं चेतनो बुद्धेर्धर्मं सदधिदेवता

mahāmohaṃ hi tamasastvadhibūtaṃ prakīrtitam | adhyātmaṃ cetano buddherdharmaṃ sadadhidevatā

164

स वै राग ? द्विजैश्वर्यमधिभूतं तदात्मकम् । अहङ्काराख्यत्त्वस्य बुद्धिरध्यात्ममब्जज

sa vai rāga ? dvijaiśvaryamadhibhūtaṃ tadātmakam | ahaṅkārākhyattvasya buddhiradhyātmamabjaja

165

अधिदैवं परिज्ञेयं कालवैश्वानरो महान् । महत्त्वमधिभूतं च मनसोऽथ निरुच्यते

adhidaivaṃ parijñeyaṃ kālavaiśvānaro mahān | mahattvamadhibhūtaṃ ca manaso'tha nirucyate

166

अध्यात्मं तु अहङ्कारो नृवराहः प्रजापतिः । विज्ञेयमधिदैवं च सङ्कल्पमधिभूतता

adhyātmaṃ tu ahaṅkāro nṛvarāhaḥ prajāpatiḥ | vijñeyamadhidaivaṃ ca saṅkalpamadhibhūtatā

167

पञ्चानामिन्द्रियाणां तु अध्यात्मं च मनः स्मृतम् । कालात्मदैवतं विद्धि अधिभूतं सुखादिकम्

pañcānāmindriyāṇāṃ tu adhyātmaṃ ca manaḥ smṛtam | kālātmadaivataṃ viddhi adhibhūtaṃ sukhādikam

168

वागादीनां द्विजाध्यात्मं व्यूहमिन्द्रियकं तु यत् । अधिदैवं तु बोद्धव्यं विश्वरूपाख्यमच्युतम्

vāgādīnāṃ dvijādhyātmaṃ vyūhamindriyakaṃ tu yat | adhidaivaṃ tu boddhavyaṃ viśvarūpākhyamacyutam

169

व्यापारमधिभूतं च अष्टयोन्यात्मकं हि यत् । तन्मात्राणां सभूतानामध्यात्मममलेक्षण

vyāpāramadhibhūtaṃ ca aṣṭayonyātmakaṃ hi yat | tanmātrāṇāṃ sabhūtānāmadhyātmamamalekṣaṇa

170

सुसूक्ष्मं करणव्यूहमधिदैवं निबोधतु । वैभवं भगवद्व्यूहं विचित्रं विद्धि पद्मज

susūkṣmaṃ karaṇavyūhamadhidaivaṃ nibodhatu | vaibhavaṃ bhagavadvyūhaṃ vicitraṃ viddhi padmaja

171

वोद्धव्यमधिभूतं च तत्त्वभूमिजयैषिणाम् । उक्तमध्यात्मपूर्वं यत्त्रितयं योगसिद्धये

voddhavyamadhibhūtaṃ ca tattvabhūmijayaiṣiṇām | uktamadhyātmapūrvaṃ yattritayaṃ yogasiddhaye

172

प्रभावेन क्रमेणैव तत्पुनश्चतुरानन । आप्ययेन क्रमेणैव अभ्यस्तैस्सर्वयोगिनाम्

prabhāvena krameṇaiva tatpunaścaturānana | āpyayena krameṇaiva abhyastaissarvayoginām

173

आ [क्, ख्: आक * * * सर्व; ग्, घ्: आक्षिन्तः सर्व] (क्षितेः ?) सर्वशक्त्यात्म पदपर्यन्तमाच्युतम् । तत्वबुद्धनिरासार्थं [ग्, घ्: तत्वबन्धनिरासार्थम्] योगाभ्यासमिदं स्मृतम्

ā [k, kh: āka * * * sarva; g, gh: ākṣintaḥ sarva] (kṣiteḥ ?) sarvaśaktyātma padaparyantamācyutam | tatvabuddhanirāsārthaṃ [g, gh: tatvabandhanirāsārtham] yogābhyāsamidaṃ smṛtam

1882

भवेत् तत्वजयात् भिन्नं फलं तत्त्वं फलार्थिनाम्

bhavet tatvajayāt bhinnaṃ phalaṃ tattvaṃ phalārthinām

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां तत्त्वसमाख्यानं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ tattvasamākhyānaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदित श्लोकसंख्या 174) अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच क्षेत्रे वायतने दिव्ये तीर्थोद्देशेन संकुले । क्षुद्रप्राणिविमुक्ते च वने तूपवने शुभे

(samudita ślokasaṃkhyā 174) atha catustriṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca kṣetre vāyatane divye tīrthoddeśena saṃkule | kṣudraprāṇivimukte ca vane tūpavane śubhe

भूगृहे वा गिरेः शृङ्गे गुप्ते देवगृहान्तरे । स्वास्थ्यं मत्वैकदेशे वा गोष्ठे द्विजपरिग्रहे

bhūgṛhe vā gireḥ śṛṅge gupte devagṛhāntare | svāsthyaṃ matvaikadeśe vā goṣṭhe dvijaparigrahe

अर्धरात्रादतिक्रान्ते काले कमलसंभव । स्वमन्त्रस्याग्रतस्त्वेव तत्त्वाभ्यासं समाचरेत्

ardharātrādatikrānte kāle kamalasaṃbhava | svamantrasyāgratastveva tattvābhyāsaṃ samācaret

तत्र श्रमजये लब्धे दत्त्वार्घ्यं मन्त्रमूर्द्धनि । घण्टाशब्दसमोपेतं धूपं दत्त्वा महामते

tatra śramajaye labdhe dattvārghyaṃ mantramūrddhani | ghaṇṭāśabdasamopetaṃ dhūpaṃ dattvā mahāmate

स्तुत्वा प्रदक्षिणीकृत्य शुचिस्थाने तु सास्तरे । कृष्णाजिनप्रतिच्छन्ने कुतपे कम्बले तु वा

stutvā pradakṣiṇīkṛtya śucisthāne tu sāstare | kṛṣṇājinapraticchanne kutape kambale tu vā

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 12)

निद्रां सन्त्यज्य वै ब्रह्मन् पावने शयने स्थितः । ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय पञ्चाङ्गं स्नानमाचरेत्

nidrāṃ santyajya vai brahman pāvane śayane sthitaḥ | brāhme muhūrte cotthāya pañcāṅgaṃ snānamācaret

प्लवने वाप्सु मध्यै वा सन्ध्यां कृत्वा यथाविधि । तस्याग्रतश्चोपविश्य निर्मलं दर्पणं द्विज

plavane vāpsu madhyai vā sandhyāṃ kṛtvā yathāvidhi | tasyāgrataścopaviśya nirmalaṃ darpaṇaṃ dvija

दर्शयित्वोपसंहृत्य मन्त्रं हृत्कमलोदरे । नित्यप्रतिष्ठितं मन्त्रं विना स्थलजलात्मकान् [क्, ख्: जलात्मिकान्]

darśayitvopasaṃhṛtya mantraṃ hṛtkamalodare | nityapratiṣṭhitaṃ mantraṃ vinā sthalajalātmakān [k, kh: jalātmikān]

मन्त्रान् क्रियाङ्गसंरुद्धान् संहृत्य तदनन्तरम् । शेषमर्घ्यादिकं सर्वं भुक्तपूर्वेण वै सह

mantrān kriyāṅgasaṃruddhān saṃhṛtya tadanantaram | śeṣamarghyādikaṃ sarvaṃ bhuktapūrveṇa vai saha

पाणिना तोयपूर्णेन विष्वक्सेनाय चार्प्य च । प्राग्वदम्भसि निक्षिप्य समाहृत्य तदाखिलम्

pāṇinā toyapūrṇena viṣvaksenāya cārpya ca | prāgvadambhasi nikṣipya samāhṛtya tadākhilam

स्वदेहादुपसंहारमन्त्राणामपि चाचरेत् । मनसात्मनि विप्रेन्द्र कुर्याद्भोगार्जनं ततः

svadehādupasaṃhāramantrāṇāmapi cācaret | manasātmani viprendra kuryādbhogārjanaṃ tataḥ

भगवद्यागसिध्यर्थं शुद्धेन द्रविणेन च । याचयित्वा च पात्रेभ्यो वैष्णवेभ्यो हि नान्यथा

bhagavadyāgasidhyarthaṃ śuddhena draviṇena ca | yācayitvā ca pātrebhyo vaiṣṇavebhyo hi nānyathā

पौष्कर उवाच अत्यर्थेन जगन्नाथ भूयोभूयः प्रशंससि [क्, ख्: भूयः प्रशस्यते] । भोगेभ्यो धूपदानं च घण्टाध्वनिसमन्वितम्

pauṣkara uvāca atyarthena jagannātha bhūyobhūyaḥ praśaṃsasi [k, kh: bhūyaḥ praśasyate] | bhogebhyo dhūpadānaṃ ca ghaṇṭādhvanisamanvitam

महत्तां ज्ञातुमिच्छामि प्रमाणं लक्षणं तथा । यथावद्धूपघण्टाभ्यां धूपाग्नेर्धारकस्य च

mahattāṃ jñātumicchāmi pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā | yathāvaddhūpaghaṇṭābhyāṃ dhūpāgnerdhārakasya ca

1898

स्वरूपं धूपधूमस्य लक्षणं प्रत्युदीर्यताम् [क्, ख्: प्रत्युदीर्यते]

svarūpaṃ dhūpadhūmasya lakṣaṇaṃ pratyudīryatām [k, kh: pratyudīryate]

श्रीभगवानुवाच शब्दब्रह्मैकदेहायाः लक्षणं कमलोद्भव । प्रमाणमतिशुद्धं च सप्रमेयं निबोधतु

śrībhagavānuvāca śabdabrahmaikadehāyāḥ lakṣaṇaṃ kamalodbhava | pramāṇamatiśuddhaṃ ca saprameyaṃ nibodhatu

सममर्धसमं [क्: स्व * * * मध्यमम्; ख्: स्व * * * शमाशक्तुमज्येष्ठमायाममथमध्यमम्; ग्, घ्: स्वशमार्धशमज्येष्ठमायाममथमध्यमम्] ज्येष्ठमायाम (धम ?) मथ मध्यमम् । तत्त्रिभागसमं विद्धि चतुथांशं तु कन्यसम्

samamardhasamaṃ [k: sva * * * madhyamam; kh: sva * * * śamāśaktumajyeṣṭhamāyāmamathamadhyamam; g, gh: svaśamārdhaśamajyeṣṭhamāyāmamathamadhyamam] jyeṣṭhamāyāma (dhama ?) matha madhyamam | tattribhāgasamaṃ viddhi catuthāṃśaṃ tu kanyasam

त्रिभागेन तदुच्छ्रायाद्द्वादशांशान्वितेन [दशांशोज्झितेन (पाठात्तरम्)] । प्रमाणेन तु विस्तारं त्रिविधं तु विधियते

tribhāgena taducchrāyāddvādaśāṃśānvitena [daśāṃśojjhitena (pāṭhāttaram)] | pramāṇena tu vistāraṃ trividhaṃ tu vidhiyate

कृत्वा सूत्रपरिच्छिन्नं प्राक्प्रत्यग्दक्षिणोत्तरम् । चतुरश्रायतं क्षेत्रमेवमापाद्य वै पुरा

kṛtvā sūtraparicchinnaṃ prākpratyagdakṣiṇottaram | caturaśrāyataṃ kṣetramevamāpādya vai purā

तिर्यगूर्ध्वगतैस्सूत्रैर्भङ्क्त्वा [क्, ख्, ग्, घ्: भुक्त्वा संपूर्य] संपूर्यते ? ततः । तत्र पञ्चोर्ध्वसूत्राणि दद्यादेकादशानि च

tiryagūrdhvagataissūtrairbhaṅktvā [k, kh, g, gh: bhuktvā saṃpūrya] saṃpūryate ? tataḥ | tatra pañcordhvasūtrāṇi dadyādekādaśāni ca

भुजाख्यानि च वै यानि विभागमथ मे शृणु । सार्धैस्तु पञ्चभिर्भागैश्शब्दक्षेत्रं विधीयते

bhujākhyāni ca vai yāni vibhāgamatha me śṛṇu | sārdhaistu pañcabhirbhāgaiśśabdakṣetraṃ vidhīyate

तत्र चक्रं च कमलं सर्वदृश्यं प्रकल्प्य च । शङ्खं [ग्, घ्: शाखाकमल] कमलसंभूत मुक्ताहारादिकं क्रमात्

tatra cakraṃ ca kamalaṃ sarvadṛśyaṃ prakalpya ca | śaṅkhaṃ [g, gh: śākhākamala] kamalasaṃbhūta muktāhārādikaṃ kramāt

वलयत्रितयान्तस्थं मुक्ताहारं सुवर्तुलम् भागार्धेनाग्रतः कुर्यात्त्यक्त्वार्धार्धं तदूर्ध्वतः

valayatritayāntasthaṃ muktāhāraṃ suvartulam bhāgārdhenāgrataḥ kuryāttyaktvārdhārdhaṃ tadūrdhvataḥ

शिष्टेनांशेन महता भागार्धेन तदूर्ध्वतः । नाभिक्षेत्रान्वितं चक्रं द्वादशारं विधीयते

śiṣṭenāṃśena mahatā bhāgārdhena tadūrdhvataḥ | nābhikṣetrānvitaṃ cakraṃ dvādaśāraṃ vidhīyate

केवलं कर्तरीभिर्वा मिश्रं क्ष्मामिश्रितैर्वशात् । षोडशारं तु वा विप्र शतशृङ्गं [ग्, घ्: श्रितशृङ्गम्] मनोहरम्

kevalaṃ kartarībhirvā miśraṃ kṣmāmiśritairvaśāt | ṣoḍaśāraṃ tu vā vipra śataśṛṅgaṃ [g, gh: śritaśṛṅgam] manoharam

सांशेनाथोर्ध्वभागेन कर्णिकाकेसरान्वितम् । चतुर्विंशद्दलं पद्ममापाद्य कमलोद्भव

sāṃśenāthordhvabhāgena karṇikākesarānvitam | caturviṃśaddalaṃ padmamāpādya kamalodbhava

चक्रनाभेर्दलाग्राणां [क्, ख्: चक्रारभेर्दला] वर्जयित्वान्तरं [क्, ख्: वर्जयित्वा * * *] धिया । यथाभिमतमानं च सुश्लक्ष्णरचनोज्झितम्

*cakranābherdalāgrāṇāṃ [k, kh: cakrārabherdalā] varjayitvāntaraṃ [k, kh: varjayitvā * * ] dhiyā | yathābhimatamānaṃ ca suślakṣṇaracanojjhitam

दलमध्यनिविष्टं च किञ्जल्कनिचयं शुभम् । कुर्याद्वा कर्णिकालग्नमुछ्रितं च सुसंहतम्

dalamadhyaniviṣṭaṃ ca kiñjalkanicayaṃ śubham | kuryādvā karṇikālagnamuchritaṃ ca susaṃhatam

ऊर्ध्वे मार्गद्वयेनाथ भागेन शुभलक्षणम् । कर्णिकावनिविश्रान्तमर्धदृश्यं च शङ्खराट्

ūrdhve mārgadvayenātha bhāgena śubhalakṣaṇam | karṇikāvaniviśrāntamardhadṛśyaṃ ca śaṅkharāṭ

भुवनावलियोगेन बलीभूतेन भूषितम् । ओङ्कारावर्तरूपेण कुम्भं तस्यांशसंमितम्

bhuvanāvaliyogena balībhūtena bhūṣitam | oṅkārāvartarūpeṇa kumbhaṃ tasyāṃśasaṃmitam

कुम्भोपर्यथ चार्धेन भागेन तु शनैश्शनैः । कलशं कु (कृ) शतां ? नीत्वा च्छिद्रदेशावधेः क्रमात्

kumbhoparyatha cārdhena bhāgena tu śanaiśśanaiḥ | kalaśaṃ ku (kṛ) śatāṃ ? nītvā cchidradeśāvadheḥ kramāt

शङ्खकुम्भावधेर्विप्र शातनीयं [क्, ख्: शातनिर्य] च दिग्द्वयात् । मत्स्यवल्लाञ्छनं चैव अर्धमर्धं पदद्वयात्

śaṅkhakumbhāvadhervipra śātanīyaṃ [k, kh: śātanirya] ca digdvayāt | matsyavallāñchanaṃ caiva ardhamardhaṃ padadvayāt

चतुरंशार्धविस्तीर्णा प्रथमा भुवनावली । द्वितीया विरता चान्या तृतीया भागसंमिता

caturaṃśārdhavistīrṇā prathamā bhuvanāvalī | dvitīyā viratā cānyā tṛtīyā bhāgasaṃmitā

आ [क्, ख्: * * * अग्रात् स्वधिया] अग्रात् स्वधिया त्वीषदूर्ध्वान्तं कमलोद्भव । अनुपातवशान्मध्यं [सर्वत्र अनुतापवशात् इति] क्षामं क्षेत्रं विधीयते

ā [k, kh: * * * agrāt svadhiyā] agrāt svadhiyā tvīṣadūrdhvāntaṃ kamalodbhava | anupātavaśānmadhyaṃ [sarvatra anutāpavaśāt iti] kṣāmaṃ kṣetraṃ vidhīyate

शङ्खोपरि यथा कार्यं तथा तदवधारय । सार्धभागचतुष्केण तदुच्छ्रायं महामते

śaṅkhopari yathā kāryaṃ tathā tadavadhāraya | sārdhabhāgacatuṣkeṇa taducchrāyaṃ mahāmate

विस्तारं सार्धभागेन गदायां विहितं तु वै । मुष्टिसंज्ञं तु यत्पीठं कुर्याद्भागोन्नतं [क्, ख्: भोगोन्नतम्] द्विज

vistāraṃ sārdhabhāgena gadāyāṃ vihitaṃ tu vai | muṣṭisaṃjñaṃ tu yatpīṭhaṃ kuryādbhāgonnataṃ [k, kh: bhogonnatam] dvija

चतुरश्रं तु वा श्लक्ष्णं चित्रकर्मविभुषितम् । वृत्तायां चतुरश्रं तु तुर्याश्रं वर्तुले स्मृतम्

caturaśraṃ tu vā ślakṣṇaṃ citrakarmavibhuṣitam | vṛttāyāṃ caturaśraṃ tu turyāśraṃ vartule smṛtam

तुल्यरूपं हि वा ब्रह्मन् करग्राहं च तत्र यत् । तत्त्वष्टाग्रं (श्रं) तु वा वृत्तं सामान्यं सर्वतः स्मृतम्

tulyarūpaṃ hi vā brahman karagrāhaṃ ca tatra yat | tattvaṣṭāgraṃ (śraṃ) tu vā vṛttaṃ sāmānyaṃ sarvataḥ smṛtam

मुष्टेरूर्ध्वगतं कुर्याद्गदास्तम्भं च पूर्ववत् । विद्धि तं सप्तपर्वं [क्, ख्: सप्त पूर्वं] तु ग्रन्थिका शुक्तिभिर्युतम् [क्, ख्: शक्तिभिः]

muṣṭerūrdhvagataṃ kuryādgadāstambhaṃ ca pūrvavat | viddhi taṃ saptaparvaṃ [k, kh: sapta pūrvaṃ] tu granthikā śuktibhiryutam [k, kh: śaktibhiḥ]

मुक्ताबलिगणोपेतं तीक्ष्णाश्रं (ग्रं) चतुरश्रकम् । बलयाकृतिरूपेण युक्तं तारागणेन च

muktābaligaṇopetaṃ tīkṣṇāśraṃ (graṃ) caturaśrakam | balayākṛtirūpeṇa yuktaṃ tārāgaṇena ca

शुक्तिबृन्दसमेतेन वर्तुलं वा समाप्य च । रचनारहितं श्लक्ष्णं केवलं चतुरश्रकम्

śuktibṛndasametena vartulaṃ vā samāpya ca | racanārahitaṃ ślakṣṇaṃ kevalaṃ caturaśrakam

अष्टाश्रं च सुवृत्तं वा स्वप्रमाणेन लक्षितम् । कुर्यादेवं गदास्तम्भमथ तन्मस्तकोपरि

aṣṭāśraṃ ca suvṛttaṃ vā svapramāṇena lakṣitam | kuryādevaṃ gadāstambhamatha tanmastakopari

भागद्वयोन्नतं कुर्याद्द्विभुजं वा चतुर्भुजम् । प्रागुक्तं प्रविभक्ताङ्गं पक्षमण्डलमण्डितम्

bhāgadvayonnataṃ kuryāddvibhujaṃ vā caturbhujam | prāguktaṃ pravibhaktāṅgaṃ pakṣamaṇḍalamaṇḍitam

तत्पक्षविस्तृतं कुर्याच्चतुर्भागसमं द्विज । त्रिभागविततं चाथ पुच्छपक्षद्वयं हि यत्

tatpakṣavistṛtaṃ kuryāccaturbhāgasamaṃ dvija | tribhāgavitataṃ cātha pucchapakṣadvayaṃ hi yat

तत्समं विततं चैव मुख्यपाणियुगं तु वै । विधेयं कपलोद्भूत तस्य संपुटवद्यथा

tatsamaṃ vitataṃ caiva mukhyapāṇiyugaṃ tu vai | vidheyaṃ kapalodbhūta tasya saṃpuṭavadyathā

पक्षवत्प्रसृतं खस्थं वेदाध्ययनचिह्नितम् । मन्त्रजातरतं चैव विधेयं वा सविस्तरम्

pakṣavatprasṛtaṃ khasthaṃ vedādhyayanacihnitam | mantrajātarataṃ caiva vidheyaṃ vā savistaram

प्रस्तार्य विधिनानेन स्वयं क्षितितले ततः । शिल्पिनश्चैव द्रष्टव्यं प्रमाणेनाकृतैस्सह

prastārya vidhinānena svayaṃ kṣititale tataḥ | śilpinaścaiva draṣṭavyaṃ pramāṇenākṛtaissaha

न्यूनत्वमतिरिक्तं वा अतो हेतोस्तदग्रतः [क्, ख्: हेतोस्तटेऽग्रतः] । पूरयेद्धृदयेनैव स्वधिया कर्मणा स्वयम्

nyūnatvamatiriktaṃ vā ato hetostadagrataḥ [k, kh: hetostaṭe'grataḥ] | pūrayeddhṛdayenaiva svadhiyā karmaṇā svayam

चलन्तं गर्भमानेन तीक्ष्णलोहेन निर्मितम् । भागार्धेनाधिकं क्षेत्रात् शब्दव्यञ्जकमब्जज

calantaṃ garbhamānena tīkṣṇalohena nirmitam | bhāgārdhenādhikaṃ kṣetrāt śabdavyañjakamabjaja

एतावदाद्यं विहितं निर्माणं तैजसं महत् । व्यक्तं यत्राश्रितं कालं नाभिस्थं कमलोद्भव

etāvadādyaṃ vihitaṃ nirmāṇaṃ taijasaṃ mahat | vyaktaṃ yatrāśritaṃ kālaṃ nābhisthaṃ kamalodbhava

तत्र चाक्रमराबृन्दं स्वकं [ख्: स्वरं चादशकम्] द्वादशकं स्मृतम् । तमेव षोडशारं च वर्णैस्सह नपुंसकैः

tatra cākramarābṛndaṃ svakaṃ [kh: svaraṃ cādaśakam] dvādaśakaṃ smṛtam | tameva ṣoḍaśāraṃ ca varṇaissaha napuṃsakaiḥ

वर्णानां त्रिविधं रूपं सर्वेषां कमलोद्भव । संस्थितं वैखरीनिष्ठं पश्यन्ती पूर्वमब्जज

varṇānāṃ trividhaṃ rūpaṃ sarveṣāṃ kamalodbhava | saṃsthitaṃ vaikharīniṣṭhaṃ paśyantī pūrvamabjaja

अराश्रितद्विषट्कारे वाक्स्वरूपं परं हि यत् । तत्रैव षोडशारे च तत्रैवाकर्तरीषु च

arāśritadviṣaṭkāre vāksvarūpaṃ paraṃ hi yat | tatraiva ṣoḍaśāre ca tatraivākartarīṣu ca

मध्यमाख्यस्वरूपेण नित्यमेव हि वर्तते । अत ऊर्ध्वं चतुर्विंशत्संख्यं वर्णगुणं हि यत्

madhyamākhyasvarūpeṇa nityameva hi vartate | ata ūrdhvaṃ caturviṃśatsaṃkhyaṃ varṇaguṇaṃ hi yat

दलजालं हि यत्पद्मं परिज्ञेयं महामते । प्रकारसंज्ञं यद्वर्णं विद्धि सा पद्मकर्णिका

dalajālaṃ hi yatpadmaṃ parijñeyaṃ mahāmate | prakārasaṃjñaṃ yadvarṇaṃ viddhi sā padmakarṇikā

शङ्खं यकारवर्णं तु समुष्टीके गदाग्रहे । रादयस्सप्त ये वर्णा हान्ताः पर्वगदात्मकाः

śaṅkhaṃ yakāravarṇaṃ tu samuṣṭīke gadāgrahe | rādayassapta ye varṇā hāntāḥ parvagadātmakāḥ

क्षान्तं पतत्रिराड्विद्धि एवं कमलसंभव । शब्दब्रह्मस्वरूपं च घण्टाविग्रहलक्षणा

kṣāntaṃ patatrirāḍviddhi evaṃ kamalasaṃbhava | śabdabrahmasvarūpaṃ ca ghaṇṭāvigrahalakṣaṇā

विज्ञेया भगवच्छक्तिः षाड्गुण्यान्तर्गता हि सा । तेजोगणसमोपेता तेजस्तद्द्रव्यरूपधृक्

vijñeyā bhagavacchaktiḥ ṣāḍguṇyāntargatā hi sā | tejogaṇasamopetā tejastaddravyarūpadhṛk

घण्टाख्यमेतद्वै विद्धि अध्यक्षीयं गुणद्वयम् । शब्दब्रह्मत्वहेयं यद्धृदयाकाशमध्यगम्

ghaṇṭākhyametadvai viddhi adhyakṣīyaṃ guṇadvayam | śabdabrahmatvaheyaṃ yaddhṛdayākāśamadhyagam

नित्योदितमनौपम्यं मनसा (स्या ?)दगोचरम् । उपदेष्टुमतोऽन्येषामभक्तानां न युज्यते

nityoditamanaupamyaṃ manasā (syā ?)dagocaram | upadeṣṭumato'nyeṣāmabhaktānāṃ na yujyate

परस्वरूपमन्त्राणामेतल्लक्षणमब्जज । दशप्रकारे यच्छब्दे विसर्गान्तेऽक्षरादिके

parasvarūpamantrāṇāmetallakṣaṇamabjaja | daśaprakāre yacchabde visargānte'kṣarādike

ननामन्त्रस्वरूपे च वर्तते वर्णविग्रहे । भोगमोक्षप्रदे मन्त्रे य आप्तस्सद्गुरोर्मुखात्

nanāmantrasvarūpe ca vartate varṇavigrahe | bhogamokṣaprade mantre ya āptassadgurormukhāt

पञ्चस्थानगतं ज्ञेयं भक्तैर्दिव्यक्रियापरैः । बहिस्थं प्रतिमादौ तु जिह्वाग्रे [क्, ख्: * * * सोऽग्रे इत्कुशेशये] हृत्कुशेशये

pañcasthānagataṃ jñeyaṃ bhaktairdivyakriyāparaiḥ | bahisthaṃ pratimādau tu jihvāgre [k, kh: * * * so'gre itkuśeśaye] hṛtkuśeśaye

धूपधूमशिखायां च घण्टाशब्दे सुलक्षणे । स्वरूपं ज्योतिरेषां तत् भासयत्संस्थितं हृदि

dhūpadhūmaśikhāyāṃ ca ghaṇṭāśabde sulakṣaṇe | svarūpaṃ jyotireṣāṃ tat bhāsayatsaṃsthitaṃ hṛdi

मध्यमेन स्वरूपेण अभ्युच्छिन्नं महामते । धूपधूमाश्रितं विद्धि वैखरीविग्रहं पुनः

madhyamena svarūpeṇa abhyucchinnaṃ mahāmate | dhūpadhūmāśritaṃ viddhi vaikharīvigrahaṃ punaḥ

घण्टायां चाल्यमानायामच्छिन्नमनुभूतये (यते) । अस्यामाश्रित्य ये संस्था ज्ञातव्यास्तु सदैव हि

ghaṇṭāyāṃ cālyamānāyāmacchinnamanubhūtaye (yate) | asyāmāśritya ye saṃsthā jñātavyāstu sadaiva hi

नित्यमर्चनकाले तु साधकैस्सिद्धिलालसैः । कालवैश्वानरोपेतमनन्तं शब्दचोदके

nityamarcanakāle tu sādhakaissiddhilālasaiḥ | kālavaiśvānaropetamanantaṃ śabdacodake

मुक्ताहाराश्रितं शङ्खं घण्टायां वदने स्थितम् । संस्थितं च महाबुद्धे तदूर्ध्वे गगनाश्रितम्

muktāhārāśritaṃ śaṅkhaṃ ghaṇṭāyāṃ vadane sthitam | saṃsthitaṃ ca mahābuddhe tadūrdhve gaganāśritam

चक्रं यस्मिन्नरोद्देशे द्वादशात्मा स्थितो रविः । मासात्मना पुनस्सैव कर्तरीष्ववतिष्ठति

cakraṃ yasminnaroddeśe dvādaśātmā sthito raviḥ | māsātmanā punassaiva kartarīṣvavatiṣṭhati

षोडशात्मकलात्मा वै कलादेहस्तु चन्द्रमाः । सर्वेषु वृत्तक्षेत्रेषु वरुणस्स्वयमेव हि

ṣoḍaśātmakalātmā vai kalādehastu candramāḥ | sarveṣu vṛttakṣetreṣu varuṇassvayameva hi

तत्त्वसंबलिताव्यक्तपद्मपत्राश्रितस्तु वै । जीवः कमलकिञ्जल्के कर्णिकाश्रित ईश्वरः

tattvasaṃbalitāvyaktapadmapatrāśritastu vai | jīvaḥ kamalakiñjalke karṇikāśrita īśvaraḥ

शङ्खाहितश्च प्रणवो विद्यां विद्धि गदाश्रिताम् । प्राणाधिदैवं गरुडमित्येवं देवतागणम्

śaṅkhāhitaśca praṇavo vidyāṃ viddhi gadāśritām | prāṇādhidaivaṃ garuḍamityevaṃ devatāgaṇam

ध्यात्वाभ्यर्च्य पुरार्घ्याद्यैर्धूपयित्वा यथाविधि । पीठप्रतिष्ठितां कृत्वा कालेषु कमलोद्भव

dhyātvābhyarcya purārghyādyairdhūpayitvā yathāvidhi | pīṭhapratiṣṭhitāṃ kṛtvā kāleṣu kamalodbhava

संचालनीया वैधेषु तानि मे गदतः शृणु । गणेशपीठमध्यस्थदेवानामर्चने ततः

saṃcālanīyā vaidheṣu tāni me gadataḥ śṛṇu | gaṇeśapīṭhamadhyasthadevānāmarcane tataḥ

आहुतीकालमन्त्राणां धूपदाने विशेषतः । जपस्तुत्यवसानाभ्यां प्रवृत्ते चाग्नितर्पणे

āhutīkālamantrāṇāṃ dhūpadāne viśeṣataḥ | japastutyavasānābhyāṃ pravṛtte cāgnitarpaṇe

पूर्णाहुतिप्रदाने च मन्त्राणां च विसर्जने । विष्वक्सेनार्चनाकाले तत्पूजाप्रतिपादने

pūrṇāhutipradāne ca mantrāṇāṃ ca visarjane | viṣvaksenārcanākāle tatpūjāpratipādane

नातोऽन्यथा स्यात् विहितं चालनं सिद्धिमिच्छता । प्रमाणं लक्षणोपेतं सप्रमेयं सदैवतम्

nāto'nyathā syāt vihitaṃ cālanaṃ siddhimicchatā | pramāṇaṃ lakṣaṇopetaṃ saprameyaṃ sadaivatam

- - - - विन्दोत्थं? मुख्यमित्युदितं स्फुटम् । मुख्याभासानि चान्यानि रूपाण्यस्य निबोध मे

** * * * * vindotthaṃ? mukhyamityuditaṃ sphuṭam | mukhyābhāsāni cānyāni rūpāṇyasya nibodha me*

- - विविधं ? मानं विस्तारायामसंज्ञितम् । चक्रादिगरुडान्तेन पञ्चसंख्योदितेन तु

** * * vividhaṃ ? mānaṃ vistārāyāmasaṃjñitam | cakrādigaruḍāntena pañcasaṃkhyoditena tu*

- - भिमते? नैव योग्यस्थानाश्रितेन च । पादनीरचनां [ग्, घ्: वादनीरचनाम्] विप्र सर्वासां च विधीयते

** * * bhimate? naiva yogyasthānāśritena ca | pādanīracanāṃ [g, gh: vādanīracanām] vipra sarvāsāṃ ca vidhīyate*

- कुर्यात्तदूर्ध्वे ? तु प्रफुल्लं चोर्ध्वकर्णिकम् । विततं दीर्घपत्रं तु किञ्जल्कनिचयान्वितम्

** * kuryāttadūrdhve ? tu praphullaṃ cordhvakarṇikam | vitataṃ dīrghapatraṃ tu kiñjalkanicayānvitam*

तत्कर्णिकाश्रितं कुर्यात् शङ्खाद्यं त्रितयं हि यत् । वक्त्रसूत्रसमीपे तु चक्रं वा केवलं द्विज

tatkarṇikāśritaṃ kuryāt śaṅkhādyaṃ tritayaṃ hi yat | vaktrasūtrasamīpe tu cakraṃ vā kevalaṃ dvija

कृत्वा [ग्, घ्: कृत्वा पद्मोज्झितम्] पद्मान्वितं पश्चात् शङ्खं पूर्वं हि तत्त्रयम् । यथोदितं च संपाद्य सर्वं गरुडपश्चिमम्

kṛtvā [g, gh: kṛtvā padmojjhitam] padmānvitaṃ paścāt śaṅkhaṃ pūrvaṃ hi tattrayam | yathoditaṃ ca saṃpādya sarvaṃ garuḍapaścimam

विमुक्तचक्रपद्मस्य क्षेत्रस्योपरि पद्मज । शङ्खं गदां खगेन्द्रं च संपाद्य चतुरानन

vimuktacakrapadmasya kṣetrasyopari padmaja | śaṅkhaṃ gadāṃ khagendraṃ ca saṃpādya caturānana

कवाटोपरि पद्मं तु दीर्घच्छदमधोमुखम् । शङ्खचिह्नविनिर्मुक्तं [ग्, घ्: विनिर्युक्तम् गदानाल इत्यारभ्य कृत्वा यथोचितम् इत्यन्तं लुप्तम्] गदानालखगान्वितम्

kavāṭopari padmaṃ tu dīrghacchadamadhomukham | śaṅkhacihnavinirmuktaṃ [g, gh: viniryuktam gadānāla ityārabhya kṛtvā yathocitam ityantaṃ luptam] gadānālakhagānvitam

समानेन सभूमेर्वै शङ्खं कृत्वा यथोदितम् । गदा कार्या तदूर्ध्वे तु पन्नगारिसमन्विता

samānena sabhūmervai śaṅkhaṃ kṛtvā yathoditam | gadā kāryā tadūrdhve tu pannagārisamanvitā

कुर्याद्वा गरुडोद्देशे ऊर्ध्ववक्त्रं च हेतिकम् । कमलं वा स्ववक्त्रं तु तदुदेशे विधीयते

kuryādvā garuḍoddeśe ūrdhvavaktraṃ ca hetikam | kamalaṃ vā svavaktraṃ tu tadudeśe vidhīyate

शङ्खं च दक्षिणावर्तं बलित्रितयभूषितम् । एकैकमेवमापाद्य शङ्खचक्राम्बुजोज्झिते

śaṅkhaṃ ca dakṣiṇāvartaṃ balitritayabhūṣitam | ekaikamevamāpādya śaṅkhacakrāmbujojjhite

सुश्लक्ष्णवर्तुले क्षेत्रे मुक्तातारगणानने । निर्मुक्तलाञ्छना घण्टा विघ्नानामाश्रया भवेत्

suślakṣṇavartule kṣetre muktātāragaṇānane | nirmuktalāñchanā ghaṇṭā vighnānāmāśrayā bhavet

लाञ्छितेनान्विता विप्र विघ्नविद्राविणी हि सा । अतः सलाञ्छना कार्या नूनं भर्तृफलाप्तये

lāñchitenānvitā vipra vighnavidrāviṇī hi sā | ataḥ salāñchanā kāryā nūnaṃ bhartṛphalāptaye

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां धूपघण्टालक्षणं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ dhūpaghaṇṭālakṣaṇaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदितश्लोकसंख्या 89 ॥) अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच इत्युक्तं धूपघण्टाया लक्षणं लक्ष्मिवर्धनम् । यस्यां सञ्चाल्यमानायां [क्, ख्: सञ्चाल्य * * *] धूपदानावधौ द्विज

*(samuditaślokasaṃkhyā 89 ||) atha pañcatriṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca ityuktaṃ dhūpaghaṇṭāyā lakṣaṇaṃ lakṣmivardhanam | yasyāṃ sañcālyamānāyāṃ [k, kh: sañcālya * * ] dhūpadānāvadhau dvija

सन्निधिं [अत्र; क्, ख्: कोशयोः ग्रन्थानुक्रमविपर्यासोऽस्ति यथा धूपदानावधौ द्विज इत्यनन्तरं अष्टपत्रं समापाद्य इत्यारभ्य एतत्प्रासादयुक्तस्य वृत्तपीठाननस्य च इत्यन्तान् पञ्चविंशति श्लोकान् विलिख्य सन्निधिं भजते इत्यादिग्रन्थः प्रमादाल्लिखितो दृश्यते] भजते शश्वन्मन्त्र आराधकस्य च । अथाङ्गुलैस्स्वकैः कुर्यादध्वमानमयैस्तु वा

sannidhiṃ [atra; k, kh: kośayoḥ granthānukramaviparyāso'sti yathā dhūpadānāvadhau dvija ityanantaraṃ aṣṭapatraṃ samāpādya ityārabhya etatprāsādayuktasya vṛttapīṭhānanasya ca ityantān pañcaviṃśati ślokān vilikhya sannidhiṃ bhajate ityādigranthaḥ pramādāllikhito dṛśyate] bhajate śaśvanmantra ārādhakasya ca | athāṅgulaissvakaiḥ kuryādadhvamānamayaistu vā

चतुर्विंशतिभिर्ब्रह्मन् धूपं दाहकमुत्तमम् । आयामेनाथ शिल्पीयैरायशुद्धैस्तु पूर्ववत्

caturviṃśatibhirbrahman dhūpaṃ dāhakamuttamam | āyāmenātha śilpīyairāyaśuddhaistu pūrvavat

स्वचतुर्थांशमानेन तद्वक्त्रमनलाश्रयम् । चतुरश्रं समापाद्य वृत्तं वाष्टाश्रमब्जज

svacaturthāṃśamānena tadvaktramanalāśrayam | caturaśraṃ samāpādya vṛttaṃ vāṣṭāśramabjaja

अस्याष्टाश्रस्य वै मध्ये कुर्याच्चक्रं तु साम्बुजम् । कमलं वा सहेतीशं स्वस्तिकं वा नलग्र (लंगृ) हम् ?

asyāṣṭāśrasya vai madhye kuryāccakraṃ tu sāmbujam | kamalaṃ vā sahetīśaṃ svastikaṃ vā nalagra (laṃgṛ) ham ?

युक्तमुष्णीषपट्टेन निष्ठोद्देशात्तु कम्बुना । चतुरश्रस्य वृत्तस्य तच्चक्रस्याथ मे शृणु

yuktamuṣṇīṣapaṭṭena niṣṭhoddeśāttu kambunā | caturaśrasya vṛttasya taccakrasyātha me śṛṇu

लक्षणं हि यथावस्थं सविशेषं महामते । चतुरश्रं समापाद्य क्षेत्रं वा वर्तुलं समम्

lakṣaṇaṃ hi yathāvasthaṃ saviśeṣaṃ mahāmate | caturaśraṃ samāpādya kṣetraṃ vā vartulaṃ samam

तदन्तरेऽब्जमब्जोत्थ नलिनीनालराजितम् । केवलं तु सचक्रं वा विधिवद्भोगभाजितम्

tadantare'bjamabjottha nalinīnālarājitam | kevalaṃ tu sacakraṃ vā vidhivadbhogabhājitam

आमध्यादष्टधा तं वै कृत्वा वै सुसमैः पुरा । भ्रमं दद्यात् षडंशेन कर्णिकाकोटरात्ततः

āmadhyādaṣṭadhā taṃ vai kṛtvā vai susamaiḥ purā | bhramaṃ dadyāt ṣaḍaṃśena karṇikākoṭarāttataḥ

भ्रमन्तं कर्णिकाखातं निम्नतां च नयेद्द्विज । तन्मानं गोलकार्धेन जानीयान्मुद्रितं यथा

bhramantaṃ karṇikākhātaṃ nimnatāṃ ca nayeddvija | tanmānaṃ golakārdhena jānīyānmudritaṃ yathā

तृतीयांशेन षड्भागात् परितः कर्णिकोच्छ्रितिः । किञ्जल्कैस्तु सुसंवीतं तन्मानेनोपलक्षितैः

tṛtīyāṃśena ṣaḍbhāgāt paritaḥ karṇikocchritiḥ | kiñjalkaistu susaṃvītaṃ tanmānenopalakṣitaiḥ

सप्तमांशात्तु यच्छिष्टं बहिः केसरसन्ततेः । भागद्वयं तु वै येन दलजालं समाप्य च

saptamāṃśāttu yacchiṣṭaṃ bahiḥ kesarasantateḥ | bhāgadvayaṃ tu vai yena dalajālaṃ samāpya ca

यथाभिमतसंख्यं च एवं भागेन तद्बहिः । मुक्ताजालसमोपेतं चक्रमापाद्य पूर्ववत्

yathābhimatasaṃkhyaṃ ca evaṃ bhāgena tadbahiḥ | muktājālasamopetaṃ cakramāpādya pūrvavat

अष्टमांशाच्चतुर्थांशं भागमादाय वै द्विज । क्षेत्रस्य चोक्तमानस्य वेद्यर्थमनुयोज्य च

aṣṭamāṃśāccaturthāṃśaṃ bhāgamādāya vai dvija | kṣetrasya coktamānasya vedyarthamanuyojya ca

वेद्याः कोणचतुष्के तु (च) कुर्याच्छङ्खचतुष्टयम् । चतुरश्रस्य या प्रोक्ता वेदिका शङ्खभूषिता

vedyāḥ koṇacatuṣke tu (ca) kuryācchaṅkhacatuṣṭayam | caturaśrasya yā proktā vedikā śaṅkhabhūṣitā

स्थितिर्नैषा च विहिता वृत्तक्षेत्रस्य पद्मज । पद्मपृष्ठाद्विनिष्क्रान्तं यथाभिमतवर्तुलम्

sthitirnaiṣā ca vihitā vṛttakṣetrasya padmaja | padmapṛṣṭhādviniṣkrāntaṃ yathābhimatavartulam

वेदिकावनिपर्यन्तं चक्रनेम्यवधिं तु वा । वक्त्राकारं सुवृत्तं वा तदुद्देशात्तु तं पुनः

vedikāvaniparyantaṃ cakranemyavadhiṃ tu vā | vaktrākāraṃ suvṛttaṃ vā taduddeśāttu taṃ punaḥ

वेदिसन्धारणार्थं तु प्रोच्छ्रितं पङ्कजद्वयम् । तन्मध्ये लक्षणोपेतं स्थितं पद्मासनादिना

vedisandhāraṇārthaṃ tu procchritaṃ paṅkajadvayam | tanmadhye lakṣaṇopetaṃ sthitaṃ padmāsanādinā

कुर्यादाग्नेयमाकारं तत्पादयुगलं तु वै । प्रसारितं स्ववक्त्रं च प्रोच्छ्रितं श्रोत्रदेशगम् [क्, ख्: श्रोत्रदेशिकम्]

kuryādāgneyamākāraṃ tatpādayugalaṃ tu vai | prasāritaṃ svavaktraṃ ca procchritaṃ śrotradeśagam [k, kh: śrotradeśikam]

नालावसाने संपाद्य कर्णिकाकमले द्विज । अर्धप्रफुल्लै रचितैः पद्मपत्रैस्तथागतैः

nālāvasāne saṃpādya karṇikākamale dvija | ardhapraphullai racitaiḥ padmapatraistathāgataiḥ

तन्मूले साधिकां कुर्यात्तद्विस्तारां महामते । क्ष्माक्षेत्रं स्वस्तिकोपेतं सुषिरं सुदृढं तु वा

tanmūle sādhikāṃ kuryāttadvistārāṃ mahāmate | kṣmākṣetraṃ svastikopetaṃ suṣiraṃ sudṛḍhaṃ tu vā

पृष्ठदेशेऽथ पद्मस्य मरुत्क्षेत्रं सबिन्दुकम् । कुर्यादाधारभूतं च क्ष्माक्षेत्रस्योन्नतेस्समम्

pṛṣṭhadeśe'tha padmasya marutkṣetraṃ sabindukam | kuryādādhārabhūtaṃ ca kṣmākṣetrasyonnatessamam

सार्धं क्ष्माव्यासविस्तारं तत्समं द्विगुणं तु वा । चक्रनेम्याश्रितं चैव प्रलीनं तच्च सुखनम्

sārdhaṃ kṣmāvyāsavistāraṃ tatsamaṃ dviguṇaṃ tu vā | cakranemyāśritaṃ caiva pralīnaṃ tacca sukhanam

आद्यं वा किङ्किणीजालं विघ्नविद्रावणं परम् । इत्येवं सविशेषं हि लक्षणं समुदाहृतम्

ādyaṃ vā kiṅkiṇījālaṃ vighnavidrāvaṇaṃ param | ityevaṃ saviśeṣaṃ hi lakṣaṇaṃ samudāhṛtam

मान्त्रस्य धूपपात्रस्य सामान्यमथ मे शृणु । वृत्तस्याभ्यन्तरे पद्मं कर्णिकाकेसरान्वितम्

māntrasya dhūpapātrasya sāmānyamatha me śṛṇu | vṛttasyābhyantare padmaṃ karṇikākesarānvitam

अष्टपत्रं समापाद्य व्योमवृत्तविभूषितम् । मुक्तासूत्रान्वितं वाथ एवमेव सवेदिकम्

aṣṭapatraṃ samāpādya vyomavṛttavibhūṣitam | muktāsūtrānvitaṃ vātha evameva savedikam

अन्तरा द्वादशारेण साम्बुजेनाथ वा * * * * । विचित्रपत्रविततं कुर्यात् पृष्ठावधेस्ततः

antarā dvādaśāreṇa sāmbujenātha vā * * * * | vicitrapatravitataṃ kuryāt pṛṣṭhāvadhestataḥ

प्रफुल्लपत्रस्थाने तु उष्णीपांशुकभूषितम् । वक्त्रविश्रामभूतं च आधारवलयान्वितम्

praphullapatrasthāne tu uṣṇīpāṃśukabhūṣitam | vaktraviśrāmabhūtaṃ ca ādhāravalayānvitam

शुद्धं सुश्लक्ष्णनालं च नलिनीरचनोज्झितम् । एवमभ्यूह्यमाकारं मानेनाभिमतेन तु

śuddhaṃ suślakṣṇanālaṃ ca nalinīracanojjhitam | evamabhyūhyamākāraṃ mānenābhimatena tu

सर्वलोहैस्स्वशक्त्या तु कृतं यच्छति वै सुखम् । मन्त्रिणां सुगृहस्थानां भक्तानां कमलोद्भव

sarvalohaissvaśaktyā tu kṛtaṃ yacchati vai sukham | mantriṇāṃ sugṛhasthānāṃ bhaktānāṃ kamalodbhava

वक्ष्ये समुद्गराख्यस्य लक्षणं तन्निबोधतु । विस्तारोद्दिष्टमानेन सुषिरं वृत्तसंपुटम्

vakṣye samudgarākhyasya lakṣaṇaṃ tannibodhatu | vistāroddiṣṭamānena suṣiraṃ vṛttasaṃpuṭam

सुसमं प्राक्समापाद्य समुद्गकमिवाब्जज । सनालं [क्, ख्: वरालं] च तयोरेकमुपरिष्टाच्च मध्यतः

susamaṃ prāksamāpādya samudgakamivābjaja | sanālaṃ [k, kh: varālaṃ] ca tayorekamupariṣṭācca madhyataḥ

प्रफुल्लकमलेनैव अधोवक्त्रेण पद्मज । द्वितीयमूर्ध्ववक्त्रेण स्थगितं पङ्कजेन तु

praphullakamalenaiva adhovaktreṇa padmaja | dvitīyamūrdhvavaktreṇa sthagitaṃ paṅkajena tu

सच्छिद्रं बीजसङ्घेन युक्तमूर्ध्वस्थितं हि यत् । नालमापाद्य मूलाद्वै विनतेन गजाङ्घ्रिणा

sacchidraṃ bījasaṅghena yuktamūrdhvasthitaṃ hi yat | nālamāpādya mūlādvai vinatena gajāṅghriṇā

नालदेशगलाद्वाभ्यां स्थित्यर्थं विनियोज्य च । एवं प्रफुल्लरूपाणां लक्षणं समुदाहृतम्

nāladeśagalādvābhyāṃ sthityarthaṃ viniyojya ca | evaṃ praphullarūpāṇāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam

प्रार्थितानामिदानीं [ग्, घ्: प्रोत्थितानाम्] वै लक्ष्म शृणु यथागतम् । प्रागायामाच्चतुर्थांशं वैतत्येन महामते

prārthitānāmidānīṃ [g, gh: protthitānām] vai lakṣma śṛṇu yathāgatam | prāgāyāmāccaturthāṃśaṃ vaitatyena mahāmate

चतुरश्रायतं क्षेत्रं निक्षिप्य वसुधातले । अष्टधाथ तमायामं सुसमं संविभज्य च

caturaśrāyataṃ kṣetraṃ nikṣipya vasudhātale | aṣṭadhātha tamāyāmaṃ susamaṃ saṃvibhajya ca

चतुर्धा विस्तृतेश्चैव कुर्यात्तदनु पद्मज । अष्टभागोन्नतं पीठं प्रागुक्तरचनान्वितम्

caturdhā vistṛteścaiva kuryāttadanu padmaja | aṣṭabhāgonnataṃ pīṭhaṃ prāguktaracanānvitam

पादाद्युष्णीषपर्यन्तं यथाविस्तारविस्तृतम् । पीठार्धेनोच्छ्रितं चैव विस्तारात् त्र्यंशसंमितम्

pādādyuṣṇīṣaparyantaṃ yathāvistāravistṛtam | pīṭhārdhenocchritaṃ caiva vistārāt tryaṃśasaṃmitam

कमलं पीठमध्ये तु कुर्याद्द्वितयकर्णिकम् । अष्टपत्रं सकिञ्जल्कं व्योमवृत्तविभूषितम्

kamalaṃ pīṭhamadhye tu kuryāddvitayakarṇikam | aṣṭapatraṃ sakiñjalkaṃ vyomavṛttavibhūṣitam

विस्ताराच्चार्धभागेन पृथुलं चोन्नत्तेः पुनः । सार्धभागचतुष्केन अष्टाश्रं वा सुवर्तुलम्

vistārāccārdhabhāgena pṛthulaṃ connatteḥ punaḥ | sārdhabhāgacatuṣkena aṣṭāśraṃ vā suvartulam

चतुरश्रं तु वा रम्यं तदेव रचनान्वितम् । स्तम्भमापाद्यमेवं हि यथाभिमतमब्जज

caturaśraṃ tu vā ramyaṃ tadeva racanānvitam | stambhamāpādyamevaṃ hi yathābhimatamabjaja

येभ्यो यद्वर्तुलं तद्वै विचित्ररचनान्वितम् । स्तम्भमस्तकविश्रान्तं बाहुल्येनांशसंमितम्

yebhyo yadvartulaṃ tadvai vicitraracanānvitam | stambhamastakaviśrāntaṃ bāhulyenāṃśasaṃmitam

पीठतुल्यं तु विस्ताराद्द्वादशारविभूषितम् । नाभिनेमिप्रथीयुक्तं मुक्ताहाराद्यलंकृतम्

pīṭhatulyaṃ tu vistārāddvādaśāravibhūṣitam | nābhinemiprathīyuktaṃ muktāhārādyalaṃkṛtam

प्राग्वत्सकिङ्किणीकं च चक्रमापाद्य पद्मज । तदक्षमध्यसंरूढं सार्धांशेनोन्नतं तु वै

prāgvatsakiṅkiṇīkaṃ ca cakramāpādya padmaja | tadakṣamadhyasaṃrūḍhaṃ sārdhāṃśenonnataṃ tu vai

अग्रात्पीठसमं चैव बाहुल्याच्चक्रसंमितम् । विस्तारादर्धभागेन अष्टोद्देशाच्च संकटम्

agrātpīṭhasamaṃ caiva bāhulyāccakrasaṃmitam | vistārādardhabhāgena aṣṭoddeśācca saṃkaṭam

क्रमशश्चानुपातेन तद्विस्तारं विधीयते । मुखमेवं समापाद्य सधूमस्यानलस्य च

kramaśaścānupātena tadvistāraṃ vidhīyate | mukhamevaṃ samāpādya sadhūmasyānalasya ca

सदाश्रवं सदाकालं विभोरर्चनकर्मणि । जलजैस्स्थलजैश्चैव प्राणिभिर्नाकजैस्ततैः [ग्, घ्: कजैश्शुभैः]

sadāśravaṃ sadākālaṃ vibhorarcanakarmaṇi | jalajaissthalajaiścaiva prāṇibhirnākajaistataiḥ [g, gh: kajaiśśubhaiḥ]

पत्रवल्लीवितानैश्च सशङ्खैः स्वस्तिकैः कजैः । कुसुमस्तवकैः स्वच्छैः सिद्धविद्याधरादिकैः

patravallīvitānaiśca saśaṅkhaiḥ svastikaiḥ kajaiḥ | kusumastavakaiḥ svacchaiḥ siddhavidyādharādikaiḥ

देवाङ्गनासमेतैश्च दिक्षु वेशो भवेद्बहिः । एतत्प्रासादयुक्तस्य वृत्तपीठाननस्य च

devāṅganāsametaiśca dikṣu veśo bhavedbahiḥ | etatprāsādayuktasya vṛttapīṭhānanasya ca

यथावदुपदेक्ष्यामि सन्निवेशमतोब्जज । बलित्रितयसंयुक्तं शङ्खाननमिवासनम्

yathāvadupadekṣyāmi sanniveśamatobjaja | balitritayasaṃyuktaṃ śaṅkhānanamivāsanam

पद्ममानोन्नतं कुर्यादासनोपरि पद्मज । स्तम्भाधारं विचित्रं च दिव्यमामलसारकम्

padmamānonnataṃ kuryādāsanopari padmaja | stambhādhāraṃ vicitraṃ ca divyamāmalasārakam

रचनारचितं स्तम्भं रक्तपूर्वमथोच्छ्रितम् । बलयावलितुल्यं वा स्तम्भनालस्य तृपरि

racanāracitaṃ stambhaṃ raktapūrvamathocchritam | balayāvalitulyaṃ vā stambhanālasya tṛpari

चक्रवत्कमलं कुर्यात् सकिञ्जल्कं द्विषट्पदम् । विस्तीर्णकर्णिकं विप्र प्राग्वद्वक्त्रं तदूर्ध्वगम्

cakravatkamalaṃ kuryāt sakiñjalkaṃ dviṣaṭpadam | vistīrṇakarṇikaṃ vipra prāgvadvaktraṃ tadūrdhvagam

यथोक्तरचनोपेतं परितः किन्तु वर्तुलम् । मुक्तासूत्रान्वितं चैव किङ्किणीजाललम्बितम्

yathoktaracanopetaṃ paritaḥ kintu vartulam | muktāsūtrānvitaṃ caiva kiṅkiṇījālalambitam

एभ्यश्चोक्तमथैकं वै सविधानं तदब्जज । जलजस्थलजा [क्, ख्: जलजस्थलजा इत्यर्धमधिकमस्ति] यात्म्यरचना ? रचिता मया

ebhyaścoktamathaikaṃ vai savidhānaṃ tadabjaja | jalajasthalajā [k, kh: jalajasthalajā ityardhamadhikamasti] yātmyaracanā ? racitā mayā

समभ्यूह्य च सा कार्या सर्वेषां सर्वदाब्जज । स्फुटावस्य * * * * ? यस्मिन् वै कृताङ्गे ? त्यन्तरजते

samabhyūhya ca sā kāryā sarveṣāṃ sarvadābjaja | sphuṭāvasya * * * * ? yasmin vai kṛtāṅge ? tyantarajate

इदमुक्तं समासेन लक्षणं च सविस्तृतम् । धूपदाहक्रियाङ्गस्य नानाकृतिधरस्य च

idamuktaṃ samāsena lakṣaṇaṃ ca savistṛtam | dhūpadāhakriyāṅgasya nānākṛtidharasya ca

संपाद्यैवं च संस्कृत्य नीत्वा सत्यन्तता ? पुनः । स्वमन्त्राधिष्ठितं कृत्वा पूज्यमाधारसंस्थितम्

saṃpādyaivaṃ ca saṃskṛtya nītvā satyantatā ? punaḥ | svamantrādhiṣṭhitaṃ kṛtvā pūjyamādhārasaṃsthitam

मूलतस्स्वस्तिकास्थाने क्ष्मातत्त्वं पञ्चलक्षणम् । सलिलं कमलं विद्धि चक्रमग्निं महत्प्रभम्

mūlatassvastikāsthāne kṣmātattvaṃ pañcalakṣaṇam | salilaṃ kamalaṃ viddhi cakramagniṃ mahatprabham

किङ्किणीजालमनिलमाकाशं कर्णिकोदरे । इत्येवं साधिभूताधिदैवतानुगतं हि वै

kiṅkiṇījālamanilamākāśaṃ karṇikodare | ityevaṃ sādhibhūtādhidaivatānugataṃ hi vai

प्राक् प्रोक्तं भावनीयं च सिद्धयेऽखिलकर्मणाम् । चक्रस्य सकलं रूपं नाभ्यरानेमिसप्रथि ?

prāk proktaṃ bhāvanīyaṃ ca siddhaye'khilakarmaṇām | cakrasya sakalaṃ rūpaṃ nābhyarānemisaprathi ?

निष्कलं हि सुवृत्तं यत् व्योमवृत्तेति गीयते । एवं लक्षणसंयुक्तं धूपपात्रं समर्चयेत्

niṣkalaṃ hi suvṛttaṃ yat vyomavṛtteti gīyate | evaṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ dhūpapātraṃ samarcayet

संस्कृत्य च यथान्यायं स्ववंशस्य च कीर्तयेत् । स्वनामचिह्नितं कृत्वा प्रतिपाद्य महामते

saṃskṛtya ca yathānyāyaṃ svavaṃśasya ca kīrtayet | svanāmacihnitaṃ kṛtvā pratipādya mahāmate

हरेरायतने दिव्ये सुरसिद्धनिषेविते । त्रैकाल्यं बलिदानेन धूपधूमेन वै सह

harerāyatane divye surasiddhaniṣevite | traikālyaṃ balidānena dhūpadhūmena vai saha

वादयेत् सुखनां घण्टां भेरीशब्दादिकैर्युताम् । स्तोत्रैः प्रदक्षिणीकुर्याद्बहुधा दिव्यमालयम्

vādayet sukhanāṃ ghaṇṭāṃ bherīśabdādikairyutām | stotraiḥ pradakṣiṇīkuryādbahudhā divyamālayam

सिद्धसंघं च तत्रस्थं शब्दब्रह्मैकमासनम् । श्रुत्वा घण्टारवं बाह्यात् परितोषं महामते

siddhasaṃghaṃ ca tatrasthaṃ śabdabrahmaikamāsanam | śrutvā ghaṇṭāravaṃ bāhyāt paritoṣaṃ mahāmate

कस्येदमचिराद्याति अमिव्यक्तिमनाहतम् । भव्यानामुपदेशार्थं येनेदं व्यञ्जितं बहिः

kasyedamacirādyāti amivyaktimanāhatam | bhavyānāmupadeśārthaṃ yenedaṃ vyañjitaṃ bahiḥ

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां धूपाधारलक्षणो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ dhūpādhāralakṣaṇo nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच भगवन् ज्ञातुमिच्छामि त्वया यत्समुदीरितम् । महात्मनोऽनुविद्धं च लक्षणेनोपलक्षितम्

atha ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca bhagavan jñātumicchāmi tvayā yatsamudīritam | mahātmano'nuviddhaṃ ca lakṣaṇenopalakṣitam

यद्यद्वा?यतनं दिव्यं सिद्धायतनमेव च । नृणामुपायभूतं [क्, ख्: * * * दितं यज्ञज्ञानां ज्ञानि] यदज्ञानां ज्ञानिनामपि

yadyadvā?yatanaṃ divyaṃ siddhāyatanameva ca | nṛṇāmupāyabhūtaṃ [k, kh: * * * ditaṃ yajñajñānāṃ jñāni] yadajñānāṃ jñānināmapi

यत्राराधनपूर्वं हि मान्त्रमभ्येति मन्त्रिणाम् । शश्वत्प्रसन्नता देव तथा तत्त्वजयो महान्

yatrārādhanapūrvaṃ hi māntramabhyeti mantriṇām | śaśvatprasannatā deva tathā tattvajayo mahān

निर्विघ्नेन भवत्याशु स्नातकब्रह्मचारिणाम् । यतीनां मुक्तसङ्गानां विरतानां गृहाश्रमात्

nirvighnena bhavatyāśu snātakabrahmacāriṇām | yatīnāṃ muktasaṅgānāṃ viratānāṃ gṛhāśramāt

श्रीभगवानुवाच आक्षितेर्भेदभिन्नं वै मायामयमिदं जगत् । क्षेत्राख्यैर्भगवत्तत्त्वैः क्षेत्रनाथसमन्वितैः

śrībhagavānuvāca ākṣiterbhedabhinnaṃ vai māyāmayamidaṃ jagat | kṣetrākhyairbhagavattattvaiḥ kṣetranāthasamanvitaiḥ

नानाविभवरूपैस्तु व्याप्तव्यूहात्मपूर्वकैः । नित्यनिर्मलषाड्गुण्यविग्रहैस्तैस्स्वयं पुनः

nānāvibhavarūpaistu vyāptavyūhātmapūrvakaiḥ | nityanirmalaṣāḍguṇyavigrahaistaissvayaṃ punaḥ

अनुग्रहार्थं भविनामकृतज्ञाल्पमेधसाम् [क्, ख्, ग्, घ्: भविनां कृतज्ञाद्यल्पमेधसाम्] । भक्तानामप्यभक्तानां नास्तिकानां तथैव च

anugrahārthaṃ bhavināmakṛtajñālpamedhasām [k, kh, g, gh: bhavināṃ kṛtajñādyalpamedhasām] | bhaktānāmapyabhaktānāṃ nāstikānāṃ tathaiva ca

भूचक्राक्षं गते द्वीपे ह्यनादिप्रथितं हियत् । क्षेत्रं स्वकर्मफलदं पुण्यं [ख्: पुंसः] परिमितं तु वै

bhūcakrākṣaṃ gate dvīpe hyanādiprathitaṃ hiyat | kṣetraṃ svakarmaphaladaṃ puṇyaṃ [kh: puṃsaḥ] parimitaṃ tu vai

नृणामनुग्रार्थं तु स्थानभेदैरधिष्ठितम् । अमूर्तेस्तु स्वसंज्ञाभिः कारुण्यात् क्षेत्रसत्तमैः

nṛṇāmanugrārthaṃ tu sthānabhedairadhiṣṭhitam | amūrtestu svasaṃjñābhiḥ kāruṇyāt kṣetrasattamaiḥ

तथा क्षेत्राधिपैः किन्तु मूर्तैर्युक्ता नवाब्जज ? । बीजभावेन भूमौ वा स्थितिं कृत्वा स्थितां (रां) ततः

tathā kṣetrādhipaiḥ kintu mūrtairyuktā navābjaja ? | bījabhāvena bhūmau vā sthitiṃ kṛtvā sthitāṃ (rāṃ) tataḥ

ज्ञानाद्यैर्वाणिमाद्यैस्तु अव्यक्तैः क्ष्मानलादिकैः । तत्त्वबीजकलारूपैर्ब्रह्मसत्तासमन्वितैः

jñānādyairvāṇimādyaistu avyaktaiḥ kṣmānalādikaiḥ | tattvabījakalārūpairbrahmasattāsamanvitaiḥ

सहावतीर्य चासृष्टेः प्राग्व्यक्तिं [क्, ख्, ग्: प्राग्व्यक्ति ययानुवै] यान्ति वै ततः । स्वयमेवात्मभावेन [क्, ग्: स्वयमध्यात्मभावेन] सर्वानुग्रहकाम्यया

sahāvatīrya cāsṛṣṭeḥ prāgvyaktiṃ [k, kh, g: prāgvyakti yayānuvai] yānti vai tataḥ | svayamevātmabhāvena [k, g: svayamadhyātmabhāvena] sarvānugrahakāmyayā

क्ष्मामण्डलोपसंहारकालं क्षेत्रवरैस्सह । वशित्वावरदेहांस्तु प्रधानमुनि * * * ?

kṣmāmaṇḍalopasaṃhārakālaṃ kṣetravaraissaha | vaśitvāvaradehāṃstu pradhānamuni * * * ?

स्वस्मिम् स्वस्मिन् हि युगपत् क्षेत्रे क्षेमगतिप्रदे । स्वकामनैकभूतां च ? चैवाभिममानिकीम्

svasmim svasmin hi yugapat kṣetre kṣemagatiprade | svakāmanaikabhūtāṃ ca ? caivābhimamānikīm

कृत्वा वै व्यक्तिभावं च प्रमाणैरुत्तमादिकैः । यथाकालानुरूपैश्च वासुदेवोपलालात्मना

kṛtvā vai vyaktibhāvaṃ ca pramāṇairuttamādikaiḥ | yathākālānurūpaiśca vāsudevopalālātmanā

अतस्तद्रूपनाम्ना वै ख्याता क्षेत्रेश्वरा भुवि । प्रख्यातास्तुल्यनाम्नान्ये देवस्सायतनस्तु वै

atastadrūpanāmnā vai khyātā kṣetreśvarā bhuvi | prakhyātāstulyanāmnānye devassāyatanastu vai

एवं क्षेत्रेश्वरैः क्षेत्रैः कर्मभूमिरधिष्ठिता । क्षेत्रैरमूर्तैश्चिद्रूपैर्मूर्तैः क्षेत्राधिपैस्तथा

evaṃ kṣetreśvaraiḥ kṣetraiḥ karmabhūmiradhiṣṭhitā | kṣetrairamūrtaiścidrūpairmūrtaiḥ kṣetrādhipaistathā

इति यक्त्यावतीर्णा ये क्षेत्राणां क्षेत्रनायकाः । तेऽपि कालान्तरेणैव स्वयं दोषं शिलामयम्

iti yaktyāvatīrṇā ye kṣetrāṇāṃ kṣetranāyakāḥ | te'pi kālāntareṇaiva svayaṃ doṣaṃ śilāmayam

बुध्वान्तर्धानमायान्ति देशभङ्गादिकैर्द्विज । विचारैः प्रचुरैः र्भूयः प्राग्वद्व्यक्तिं व्रजन्ति च

budhvāntardhānamāyānti deśabhaṅgādikairdvija | vicāraiḥ pracuraiḥ rbhūyaḥ prāgvadvyaktiṃ vrajanti ca

स्वयं चावानियात्तु स्वसामर्थ्येन चोदयेत् । कुर्वन्नम्बुनिधेर्यद्वदम्बुदौघनचोदितम्

svayaṃ cāvāniyāttu svasāmarthyena codayet | kurvannambunidheryadvadambudaughanacoditam

इति मत्प्रतिनां? स्वप्ने प्रत्यक्षतोऽपिवा । वदन्ति योगक्षेमाद्यं स्वयं वा तन्मयात्मनाम् [क्, ख्: तन्मयात्मना]

iti matpratināṃ? svapne pratyakṣato'pivā | vadanti yogakṣemādyaṃ svayaṃ vā tanmayātmanām [k, kh: tanmayātmanā]

तत्तत्वेतिभक्तानां सस्यार्थं सर्वदा भवेत् । असत्यार्थमतोऽन्येषां किन्तु पुष्करसम्भव

tattatvetibhaktānāṃ sasyārthaṃ sarvadā bhavet | asatyārthamato'nyeṣāṃ kintu puṣkarasambhava

इत्युत्कर्षं भवेषामस्तित्वेन समन्वितम् । निरासार्थमभक्तानां नास्तिकत्वेन वासना

ityutkarṣaṃ bhaveṣāmastitvena samanvitam | nirāsārthamabhaktānāṃ nāstikatvena vāsanā

तुष्टये ह्यास्तिकानां तु तीर्थादीनां हि सिद्धये । क्षेत्रेशा वासुदेवाषुदेवास्ते स्थिताश्चोपलकुक्षिषु

tuṣṭaye hyāstikānāṃ tu tīrthādīnāṃ hi siddhaye | kṣetreśā vāsudevāṣudevāste sthitāścopalakukṣiṣu

क्वचित्साक्षात्तथा चक्रशङ्खपद्मगदात्मना । विशेषेण त्रिकूटे तु पिस्रैरैवतके तु वै

kvacitsākṣāttathā cakraśaṅkhapadmagadātmanā | viśeṣeṇa trikūṭe tu pisrairaivatake tu vai

सालग्रामे तु सह्यद्रौ तथा विष्णुपदे द्विज । व्यावर्ते चैव कृष्णाश्वे कुक्षौ तु हिमाचले

sālagrāme tu sahyadrau tathā viṣṇupade dvija | vyāvarte caiva kṛṣṇāśve kukṣau tu himācale

महेन्द्रे मलये विन्ध्यरियात्रेऽथवार्वुदे [ग्, घ्: थवानदे (म्बुदे)] । सत्यव्रतस्थे हस्त्यद्रौ विकटे [ग्, घ्: सङ्कटे] पर्वतोत्तमे

mahendre malaye vindhyariyātre'thavārvude [g, gh: thavānade (mbude)] | satyavratasthe hastyadrau vikaṭe [g, gh: saṅkaṭe] parvatottame

सिंहाचले मन क्षेत्रे पुण्ये वा सुमनोहरे । एवं कमलसंभूत वासुदेवैरधिष्ठिते

siṃhācale mana kṣetre puṇye vā sumanohare | evaṃ kamalasaṃbhūta vāsudevairadhiṣṭhite

अनेकाकृति भेदैत्यैरेनैकेन केनचित् ।? अयत्नात् कल्पिते क्षेत्रे स्वबुध्या तु व्रजन्ति ये

anekākṛti bhedaityairenaikena kenacit |? ayatnāt kalpite kṣetre svabudhyā tu vrajanti ye

अश्रित्य क्षेत्रनाथं तु विषयन्ते च तत्र ये । अवसाने तु वा चान्ये धरांशे मध्यमे तु वा

aśritya kṣetranāthaṃ tu viṣayante ca tatra ye | avasāne tu vā cānye dharāṃśe madhyame tu vā

आद्ये वा देवदृष्टे ते प्रयान्ति क्रमेण तु । तस्य वै क्षेत्रनाथस्य सतत्त्वक्ष्मागतस्य च

ādye vā devadṛṣṭe te prayānti krameṇa tu | tasya vai kṣetranāthasya satattvakṣmāgatasya ca

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 13)

तत्सालोक्यं तु सामीप्यं सायुज्यमलेक्षणा । परिग्रहविहीनं च विवेकरहितं जनम्

tatsālokyaṃ tu sāmīpyaṃ sāyujyamalekṣaṇā | parigrahavihīnaṃ ca vivekarahitaṃ janam

शरणागतभूतं तु अपि चेन्नास्तिकं पुरा । तथान्तिकं श्रद्धधानं निश्चेष्टं चापि पौष्कर

śaraṇāgatabhūtaṃ tu api cennāstikaṃ purā | tathāntikaṃ śraddhadhānaṃ niśceṣṭaṃ cāpi pauṣkara

विसंज्ञं बन्धुभिर्नीतं कारुण्यात्कमलोद्भव । त्राहीत्युक्त्वा जगन्नाथं क्षिप्त्वा स्त्रीबालपूर्वकैः ॥ 34 । ज्ञात्वा विमुक्तदेहं तं सह पुर्यष्टकेन तु । महता तूर्यघोषेण कृत्वा रथवरे तु वै

visaṃjñaṃ bandhubhirnītaṃ kāruṇyātkamalodbhava | trāhītyuktvā jagannāthaṃ kṣiptvā strībālapūrvakaiḥ || 34 | jñātvā vimuktadehaṃ taṃ saha puryaṣṭakena tu | mahatā tūryaghoṣeṇa kṛtvā rathavare tu vai

जित्वान्तकभटात्रौद्रान् बलात् क्षेत्रेशङ्किङ्करैः । नृसिंहकपिलक्रोडवामनाश्वशिरोमुखैः

jitvāntakabhaṭātraudrān balāt kṣetreśaṅkiṅkaraiḥ | nṛsiṃhakapilakroḍavāmanāśvaśiromukhaiḥ

ससौम्यवदनैः पद्मशचक्रगदाधरैः । सीरनन्दकधृग्वज्रपाशाङ्कुशधनुर्धरैः

sasaumyavadanaiḥ padmaśacakragadādharaiḥ | sīranandakadhṛgvajrapāśāṅkuśadhanurdharaiḥ

मुसलादितथादण्डहस्तैश्च गरुडाननैः । आनीय क्षेत्रनाथस्य अभिगच्छापयन्ति च

musalāditathādaṇḍahastaiśca garuḍānanaiḥ | ānīya kṣetranāthasya abhigacchāpayanti ca

देव क्षेत्रे त्वदीयेऽस्य विमुक्तं [ग्, घ्: वियुक्तं पाञ्च] पाञ्चभौतिकम् । शरीरमद्यानाथस्य कुरु श्वशद्यथोचितम्

deva kṣetre tvadīye'sya vimuktaṃ [g, gh: viyuktaṃ pāñca] pāñcabhautikam | śarīramadyānāthasya kuru śvaśadyathocitam

क्षेत्रनाथस्तु * * * समाकर्ण्य [क्, ख्: कर्म सत्कर्मिणाम्] गणेरितम् । करुणानुगतेनैव तं निरीक्ष्य तु चक्षुषा

kṣetranāthastu * * * samākarṇya [k, kh: karma satkarmiṇām] gaṇeritam | karuṇānugatenaiva taṃ nirīkṣya tu cakṣuṣā

कृतं विनपापं तु तस्मिन्नायतने पुरा । संप्राप्तस्य स्वके स्थाने दोषशेषं हि वै पुनः

kṛtaṃ vinapāpaṃ tu tasminnāyatane purā | saṃprāptasya svake sthāne doṣaśeṣaṃ hi vai punaḥ

संसर्गोलयं नीत्वा क्रमात् कालान्तरेण वै । द्वाभ्यामेवं प्रकारेण यदन्यच्चात्मसात् कृतम्

saṃsargolayaṃ nītvā kramāt kālāntareṇa vai | dvābhyāmevaṃ prakāreṇa yadanyaccātmasāt kṛtam

तपं लिङ्गवशात्कृष्य स्वशक्त्या च स्वविग्रहात् । संस्कारयोग्यतां ज्ञात्वा सम्यज्ज्ञानाप्तये तु वै

tapaṃ liṅgavaśātkṛṣya svaśaktyā ca svavigrahāt | saṃskārayogyatāṃ jñātvā samyajjñānāptaye tu vai

ददाति कर्मभूमौ तु जन्म [(पाठान्तरम्) तदादिकर्म] सत्कर्मिणा कुले । स्वक्षेत्रे वा परक्षेत्रे तत्र सालोकनं हि यत्

dadāti karmabhūmau tu janma [(pāṭhāntaram) tadādikarma] satkarmiṇā kule | svakṣetre vā parakṣetre tatra sālokanaṃ hi yat

कालात् प्राप्ताधिकारश्च कृत्वा व्याप्तां समासतः । यथोचितमनुष्ठानं त्रयोदशवि(धं)शुभम्

kālāt prāptādhikāraśca kṛtvā vyāptāṃ samāsataḥ | yathocitamanuṣṭhānaṃ trayodaśavi(dhaṃ)śubham

तत्तेन कृतकृत्यं स्यात्तदर्धेन तु चापरम् । तृतीयमब्जसंभूत सम्यज्ज्ञानेन युज्यते

tattena kṛtakṛtyaṃ syāttadardhena tu cāparam | tṛtīyamabjasaṃbhūta samyajjñānena yujyate

ज्ञा(न)तमात्रं हि वै कालादिन्द्रियव्यक्तिलक्ष(णं)णात् । स्वयं चीर्णव्रतं प्राग्वत्तत्क्षेत्रे बुद्धिपूर्वकम्

jñā(na)tamātraṃ hi vai kālādindriyavyaktilakṣa(ṇaṃ)ṇāt | svayaṃ cīrṇavrataṃ prāgvattatkṣetre buddhipūrvakam

तीव्रभावेन वै पश्चाद्देहत्यागं व्रतादिना । कुर्यात् क्षेत्राधिपस्याग्रे तद्वत्तं गतकल्मसम्

tīvrabhāvena vai paścāddehatyāgaṃ vratādinā | kuryāt kṣetrādhipasyāgre tadvattaṃ gatakalmasam

पृथग्देहारणीं कृत्वा ज्ञानं यद(धर्म)मलं शुभम् । स [क्, ख्: सनस्योपद्विजत्वाज्यम्; ग्, घ्: सनस्योपदिशन्याज्यम्] तस्योपदिशत्याज्यं ? तत्रै(वे)व कमलेक्षण

pṛthagdehāraṇīṃ kṛtvā jñānaṃ yada(dharma)malaṃ śubham | sa [k, kh: sanasyopadvijatvājyam; g, gh: sanasyopadiśanyājyam] tasyopadiśatyājyaṃ ? tatrai(ve)va kamalekṣaṇa

यत्प्राप्य परमं धाम वासुदेवाख्यमेव च । योगिनां तीर्थपुण्यानि ब्रह्मन्नापतितानि च

yatprāpya paramaṃ dhāma vāsudevākhyameva ca | yogināṃ tīrthapuṇyāni brahmannāpatitāni ca

सदाप्याधारभावेन ह्यङ्गभावं व्रजन्ति वै । योगोत्कृष्टप्रकृष्टं च प्राप्यन्ति ज्ञानिनोऽपि ये

sadāpyādhārabhāvena hyaṅgabhāvaṃ vrajanti vai | yogotkṛṣṭaprakṛṣṭaṃ ca prāpyanti jñānino'pi ye

शश्वज्ज्ञानसमाकीर्णं निर्विघ्नेनाप्नुवन्ति च । एवमाया(य)तनात् ब्रह्मन्नुपायं भविनां परम्

śaśvajjñānasamākīrṇaṃ nirvighnenāpnuvanti ca | evamāyā(ya)tanāt brahmannupāyaṃ bhavināṃ param

यतोऽस्ति च अतो हेतोस्सेवनीयं सदैव हि । अभिजातस्य बीजस्य यथामलमरीचयः

yato'sti ca ato hetossevanīyaṃ sadaiva hi | abhijātasya bījasya yathāmalamarīcayaḥ

प्रारोहजननीं शक्तिं सन्तापात् [क्, ख्: सन्तापं ध्वंस] ध्वंसयन्ति च । विना स्वरूपहानेर्वै सांप्रतं ह्येवमेव हि

prārohajananīṃ śaktiṃ santāpāt [k, kh: santāpaṃ dhvaṃsa] dhvaṃsayanti ca | vinā svarūpahānervai sāṃprataṃ hyevameva hi

स्वप्रभावेन वै सम्यक् स्वशक्तिकिरणैश्शुभैः । प्रक्षीणकल्मषं कृत्वा क्षेत्रे वै क्षेत्रवासिनाम्

svaprabhāvena vai samyak svaśaktikiraṇaiśśubhaiḥ | prakṣīṇakalmaṣaṃ kṛtvā kṣetre vai kṣetravāsinām

कुर्वन्त्यनुग्रहं पश्चात् क्षीणपापस्य तस्य च । मृदम्बुहुतभुग्वात्पातैर्गगनलक्षणैः

kurvantyanugrahaṃ paścāt kṣīṇapāpasya tasya ca | mṛdambuhutabhugvātpātairgaganalakṣaṇaiḥ

प्रसिद्धयन्त्रितं ह्यत्र असिद्धं तद्वयं शृणु । यदन्नाम्बुपरित्यागाद्वातं तद्वातसंज्ञितम् [ग्, घ्: तद्वाद]

prasiddhayantritaṃ hyatra asiddhaṃ tadvayaṃ śṛṇu | yadannāmbuparityāgādvātaṃ tadvātasaṃjñitam [g, gh: tadvāda]

सर्वद्वारोपरोधेन यत्त(त्न)न्नाभासमुत्तमम् । कालं वा देहपातीयं सम्यज्ज्ञात्वात्र पौष्कर

sarvadvāroparodhena yatta(tna)nnābhāsamuttamam | kālaṃ vā dehapātīyaṃ samyajjñātvātra pauṣkara

कार्यमासादने य(त्नं)त्नात्तत्र भक्त्या शुभैषिणा । यदि न प्राप्नुयाच्चैव जन्माभ्यासादवाप्यते

kāryamāsādane ya(tnaṃ)tnāttatra bhaktyā śubhaiṣiṇā | yadi na prāpnuyāccaiva janmābhyāsādavāpyate

विलयं यान्ति वै येन त्राहि जन्मनि जन्मनि । कृतबुद्धेर्मनुष्यस्य पापेनातिबलीयसा

vilayaṃ yānti vai yena trāhi janmani janmani | kṛtabuddhermanuṣyasya pāpenātibalīyasā

न सञ्जाता च तत्प्राप्तिर्यद्यप्यब्जसमुद्भव । न शासनस्य घोरस्य आन्तकस्य स भाजनम्

na sañjātā ca tatprāptiryadyapyabjasamudbhava | na śāsanasya ghorasya āntakasya sa bhājanam

मान्यो यमभटानां च यज्ञयाजी यथा पुमान् । आस्तां हि तावन्मनुजा नियमाद्यैरलंकृताः

mānyo yamabhaṭānāṃ ca yajñayājī yathā pumān | āstāṃ hi tāvanmanujā niyamādyairalaṃkṛtāḥ

भावभक्तिविशेषाढ्या [क्, ग्: विशेषाभ्याम्] प्राणिनोऽन्येपि तत्र ये । प्राक्संस्कारवशाज्जातास्तेऽपि जात्यन्तरं पुनः

bhāvabhaktiviśeṣāḍhyā [k, g: viśeṣābhyām] prāṇino'nyepi tatra ye | prāksaṃskāravaśājjātāste'pi jātyantaraṃ punaḥ

नाप्नुवन्ति [ग्, घ्: प्राप्नुवन्ति] विप्र सद्विवेकविवर्जिताः । मम भक्तायतानां ? च इत्येषां यस्तु विन्दति

nāpnuvanti [g, gh: prāpnuvanti] vipra sadvivekavivarjitāḥ | mama bhaktāyatānāṃ ? ca ityeṣāṃ yastu vindati

नृणां मध्ये स धन्यो वै दुष्कृतैर्नातिबाध्यते । कर्मणां वै ह्यभुक्तानां न नाशोस्ति च यद्यपि

nṛṇāṃ madhye sa dhanyo vai duṣkṛtairnātibādhyate | karmaṇāṃ vai hyabhuktānāṃ na nāśosti ca yadyapi

तानवं क्षेत्रमाहात्म्यप्रभावात्सम्प्रयान्ति ते । जन्माभ्यासवशेनैव नूनं कर्मक्षयो भवेत्

tānavaṃ kṣetramāhātmyaprabhāvātsamprayānti te | janmābhyāsavaśenaiva nūnaṃ karmakṣayo bhavet

सामर्थ्यात् क्षेत्रनाथानां सक्षेत्राणां महामते । क्षेत्रेष्वेवंप्रकारेषु दानं यच्छन्ति येऽर्थिनाम्

sāmarthyāt kṣetranāthānāṃ sakṣetrāṇāṃ mahāmate | kṣetreṣvevaṃprakāreṣu dānaṃ yacchanti ye'rthinām

विभोराराधनार्थं तु भक्त्या कुर्वन्ति वा तपः । साधयन्ति च मन्त्रेशं तर्पयन्ति तिलादिभिः

vibhorārādhanārthaṃ tu bhaktyā kurvanti vā tapaḥ | sādhayanti ca mantreśaṃ tarpayanti tilādibhiḥ

ये यजन्ति मखैर्देवान् लभन्ते तेऽखिलं फलम् । द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु प्रसिद्धैः कमलोद्भव

ye yajanti makhairdevān labhante te'khilaṃ phalam | dvādaśākṣarapūrvaistu prasiddhaiḥ kamalodbhava

मन्त्रैर्जितन्तामन्त्रान्तैः प्राप्तैर्वाथ गुरोर्मुखात् । स्वकेन मन्त्रमुख्येन विधिवत्परमेश्वरम्

mantrairjitantāmantrāntaiḥ prāptairvātha gurormukhāt | svakena mantramukhyena vidhivatparameśvaram

आराध्यायतनस्थम् च यत्किञ्चिदधिकारिणाम् । द्विजेन्द्रद्विजमुख्यानां [क्, ख्: मुख्यानां * * * * यतेपाञ्चिरकालिनाम्] दीयते पाञ्चकालिनाम्

ārādhyāyatanastham ca yatkiñcidadhikāriṇām | dvijendradvijamukhyānāṃ [k, kh: mukhyānāṃ * * * * yatepāñcirakālinām] dīyate pāñcakālinām

तदक्षयं परिज्ञेयं भवभोगाभिलाषिणाम् । दानान्निवृत्तरागाणां तत्पुनर्मोक्षसिद्धये

tadakṣayaṃ parijñeyaṃ bhavabhogābhilāṣiṇām | dānānnivṛttarāgāṇāṃ tatpunarmokṣasiddhaye

ग्राममण्डलदेशान्तर्मदायतनवासिनाम् । दत्तमात्मसमैः ? भूत्यै [(पाठान्तरम्) मृत्यैः पशुभिः] बहुभिर्नीरुजोऽश्नुते

grāmamaṇḍaladeśāntarmadāyatanavāsinām | dattamātmasamaiḥ ? bhūtyai [(pāṭhāntaram) mṛtyaiḥ paśubhiḥ] bahubhirnīrujo'śnute

संपुर्णासु स्वशक्त्या च नित्यं जन्मनि जन्मनि । अनन्तभविकं विद्धि तद्दिव्यायतनात्पुनः

saṃpurṇāsu svaśaktyā ca nityaṃ janmani janmani | anantabhavikaṃ viddhi taddivyāyatanātpunaḥ

विज्ञेयं लक्षभविकं तत्सिद्धायतनात्तु वै । सहस्रभविकं विप्र विप्रप्रवरकल्पितात्

vijñeyaṃ lakṣabhavikaṃ tatsiddhāyatanāttu vai | sahasrabhavikaṃ vipra viprapravarakalpitāt

दशाङ्गभविकं तद्वै कृतं यत्क्षत्रियेन तु । तदर्धभविकं विद्धि सद्वैश्यपरिकल्पितात्

daśāṅgabhavikaṃ tadvai kṛtaṃ yatkṣatriyena tu | tadardhabhavikaṃ viddhi sadvaiśyaparikalpitāt

सच्छूद्रकल्पिते विप्र दत्तमायतने तु वै । द्विषट्कभवनं तद्वै दानं ज्ञेयं द्विजोत्तम

sacchūdrakalpite vipra dattamāyatane tu vai | dviṣaṭkabhavanaṃ tadvai dānaṃ jñeyaṃ dvijottama

अनन्यशरणेभ्यो वै वर्णेभ्यः परिकल्पिते । द्विजेन्द्रायतने दत्तं फलं तत्पुनरेव हि ?

ananyaśaraṇebhyo vai varṇebhyaḥ parikalpite | dvijendrāyatane dattaṃ phalaṃ tatpunareva hi ?

व्यामिश्रयाजिभिर्वणैर्निर्मितायतनास्तु ये । पूर्वोक्तेभ्यः प्रयच्छन्ति तदर्धभविकं क्रमात्

vyāmiśrayājibhirvaṇairnirmitāyatanāstu ye | pūrvoktebhyaḥ prayacchanti tadardhabhavikaṃ kramāt

फलकामफलेप्सूनां निष्कामानां हि पौष्कर । सर्वायतनगो देवस्सर्वमूर्तिष्ववस्थितः

phalakāmaphalepsūnāṃ niṣkāmānāṃ hi pauṣkara | sarvāyatanago devassarvamūrtiṣvavasthitaḥ

मूर्त्यन्तरगतश्चापि प्रादुर्भावगतस्त्वपि । प्रादुर्भावान्त(रा)या ? वृत्तिं ददाति परमं पदम्

mūrtyantaragataścāpi prādurbhāvagatastvapi | prādurbhāvānta(rā)yā ? vṛttiṃ dadāti paramaṃ padam

आचर्तव्यमतस्तस्माद्यत्नेन महता [ग्, घ्: महताब्जज] द्विज । मन्त्राराधनपूर्वेण कर्मणा [ग्, घ्: चन्मलक्षणम्] चि * * * * लक्षयम्

ācartavyamatastasmādyatnena mahatā [g, gh: mahatābjaja] dvija | mantrārādhanapūrveṇa karmaṇā [g, gh: canmalakṣaṇam] ci * * * * lakṣayam

तस्माद्विमुक्तरागाणां नृणामच्युतयाजिनाम् । व्यज्यते स्वात्मवृत्तिस्थं वासुदेवमजं विभुम्

tasmādvimuktarāgāṇāṃ nṛṇāmacyutayājinām | vyajyate svātmavṛttisthaṃ vāsudevamajaṃ vibhum

तदधिष्ठितचित्तस्तु यत्र यत्र यजेद्बहिः । तत्र तत्र तदा तेषां व्यज्यते ब्रह्म शाश्वतम्

tadadhiṣṭhitacittastu yatra yatra yajedbahiḥ | tatra tatra tadā teṣāṃ vyajyate brahma śāśvatam

पौष्कर उवाच देवायतनजातानां नृणामशुभकारिणम् । मृतानां तत्र बाह्य (न्य)त्र ज्ञातुमिच्छाम्यहं गतिम्

pauṣkara uvāca devāyatanajātānāṃ nṛṇāmaśubhakāriṇam | mṛtānāṃ tatra bāhya (nya)tra jñātumicchāmyahaṃ gatim

श्रीभगवानुवाच केन चित् प्राक्तनेनैव कर्मणाऽविमलेन च । आचरन्त्यब्जसंभूत मतेर्वै दुष्कृतं पुनः

śrībhagavānuvāca kena cit prāktanenaiva karmaṇā'vimalena ca | ācarantyabjasaṃbhūta matervai duṣkṛtaṃ punaḥ

ज्ञात्वापि ज्ञेत्रमाहात्म्यं विवशात्तु बलात्तु वै । तं म्रियन्तं च तत्रास्थे ? जन्माभ्यासवशेन तु

jñātvāpi jñetramāhātmyaṃ vivaśāttu balāttu vai | taṃ mriyantaṃ ca tatrāsthe ? janmābhyāsavaśena tu

क्षेत्रे च पापतस्तेषां संक्षिपत्यन्तकस्य च । शश्वद्दुष्कृतशान्त्यर्थं उपायैर्नातिशासनैः (श्वतैः)

kṣetre ca pāpatasteṣāṃ saṃkṣipatyantakasya ca | śaśvadduṣkṛtaśāntyarthaṃ upāyairnātiśāsanaiḥ (śvataiḥ)

त्वमेव तेषां कुरु(षे)षु ? भुक्तशेषं हि कल्मषम् । शमयत्यचिरादेव आचरन्ति यथाशुभम्

tvameva teṣāṃ kuru(ṣe)ṣu ? bhuktaśeṣaṃ hi kalmaṣam | śamayatyacirādeva ācaranti yathāśubham

भूयः प्राप्तेन देहे(भोगे)न अस्मदीये परिग्रहे । स चाज्ञां शिरसा तां वै कृत्वा चैव महामते

bhūyaḥ prāptena dehe(bhoge)na asmadīye parigrahe | sa cājñāṃ śirasā tāṃ vai kṛtvā caiva mahāmate

करुणानुगतेनैव संशोधयति चेतसा । एवं विगतदोषास्ते यान्ति कालान्तरेण तु

karuṇānugatenaiva saṃśodhayati cetasā | evaṃ vigatadoṣāste yānti kālāntareṇa tu

सा * * * * [ग्, घ्: सामीथीनां च सालोक्यात् (पा) सन्ती ? धीताम्] च साकल्यात् सत्संपर्काद्विशेषतः । प्रक्षीणकल्मषा नूनं पुनरायान्ति वैदिकीम्

sā * * * * [g, gh: sāmīthīnāṃ ca sālokyāt (pā) santī ? dhītām] ca sākalyāt satsaṃparkādviśeṣataḥ | prakṣīṇakalmaṣā nūnaṃ punarāyānti vaidikīm

समाचरन्ति तद्वस्तु सायुज्यं यान्ति येन वै । पौष्कर उवाच तदुत्पन्ना विपद्यन्ति पापिष्ठा ह्यत्र वै यदि । कागतिर्भवते तेषां नराणामतिपापिनाम्

samācaranti tadvastu sāyujyaṃ yānti yena vai | pauṣkara uvāca tadutpannā vipadyanti pāpiṣṭhā hyatra vai yadi | kāgatirbhavate teṣāṃ narāṇāmatipāpinām

श्रीभगवानुवाच शोधयत्यन्तकस्तेषां दुष्कृतिं नातिशासनैः । गतदोषास्समायान्ति मानुष्यं हि तदा पुनः

śrībhagavānuvāca śodhayatyantakasteṣāṃ duṣkṛtiṃ nātiśāsanaiḥ | gatadoṣāssamāyānti mānuṣyaṃ hi tadā punaḥ

मतिर्देहविपत्यर्था तीव्रेण मनसाब्जज । प्रयाति पूर्ववच्छुद्धिं यथा दुष्कृतिनो नराः

matirdehavipatyarthā tīvreṇa manasābjaja | prayāti pūrvavacchuddhiṃ yathā duṣkṛtino narāḥ

तत्र जाताश्च निर्दोषा येऽन्यत्र विलयं गताः । प्रयान्ति साम्प्रतं ते वै विमानैरन्तकास्पदम्

tatra jātāśca nirdoṣā ye'nyatra vilayaṃ gatāḥ | prayānti sāmprataṃ te vai vimānairantakāspadam

संपूजत्यसौ तेषां ब्रूयाद्बद्धाञ्जलिस्ततः । स्थानमायतन * * * * भगवन्तं [ग्, घ्: यतनसा (ख) मे भगवन्ता संव्रजन्तु वै] व्रजन्तु वै

saṃpūjatyasau teṣāṃ brūyādbaddhāñjalistataḥ | sthānamāyatana * * * * bhagavantaṃ [g, gh: yatanasā (kha) me bhagavantā saṃvrajantu vai] vrajantu vai

सालोक्यसंज्ञं विमलं भवबन्धक्षयङ्करम् । मदीयदशितेनैव मार्गेणानेन साधुना

sālokyasaṃjñaṃ vimalaṃ bhavabandhakṣayaṅkaram | madīyadaśitenaiva mārgeṇānena sādhunā

भवतां संप्रयातानां शुभं तत्र भविष्यति । तद्वासिनां यथान्येषां भगवत्तत्त्ववेदिनाम्

bhavatāṃ saṃprayātānāṃ śubhaṃ tatra bhaviṣyati | tadvāsināṃ yathānyeṣāṃ bhagavattattvavedinām

100

एवमब्जसमुद्भूत फलमायतनाद्भवेत् । नराणां निर्विवेकानां तदन्येषां [क्, ख्: कानां न ह्येषां] तु किं पुनः

evamabjasamudbhūta phalamāyatanādbhavet | narāṇāṃ nirvivekānāṃ tadanyeṣāṃ [k, kh: kānāṃ na hyeṣāṃ] tu kiṃ punaḥ

101

क्षितिः पादौ च स्वं नाभिर्द्यौश्शिरश्शशिभास्करौ । नेत्रे लोका महत्पूर्वा विभोर्यस्य शिरोरुहाः

kṣitiḥ pādau ca svaṃ nābhirdyauśśiraśśaśibhāskarau | netre lokā mahatpūrvā vibhoryasya śiroruhāḥ

102

दिशश्श्रोत्रे भुजाश्चैव विदिशस्सर्व एव हि । आधारशक्तिपर्यन्तं यस्य पातालसन्नतिः

diśaśśrotre bhujāścaiva vidiśassarva eva hi | ādhāraśaktiparyantaṃ yasya pātālasannatiḥ

103

स्थितिः पादतलोद्देशे नित्याकृतिधरस्य च । विभोर्वै राजमानस्य सर्वगस्य महात्मनः

sthitiḥ pādataloddeśe nityākṛtidharasya ca | vibhorvai rājamānasya sarvagasya mahātmanaḥ

104

सर्वं पदात्मकं यस्माद्भक्तानामत एव हि । नह्यनायतनं देशमास्तिकानां द्विजास्ति वै

sarvaṃ padātmakaṃ yasmādbhaktānāmata eva hi | nahyanāyatanaṃ deśamāstikānāṃ dvijāsti vai

105

चराचरमिदं सर्वं नास्तिकानां तमोमयम् । सुप्रसिद्धं तु वै स्थानमास्तां तावन्महामते

carācaramidaṃ sarvaṃ nāstikānāṃ tamomayam | suprasiddhaṃ tu vai sthānamāstāṃ tāvanmahāmate

106

भक्त्यावस्थापिता यत्र स्थाने विप्रवरादिकैः । आचला वा चला रम्या चित्रमृत्काष्ठशैलजा

bhaktyāvasthāpitā yatra sthāne vipravarādikaiḥ | ācalā vā calā ramyā citramṛtkāṣṭhaśailajā

107

हेमादिधातुलोहोत्था या काचित्प्रतिमा हरेः । नृणां तत्र विपन्नानां तन्माहात्म्यवशात्तु वै

hemādidhātulohotthā yā kācitpratimā hareḥ | nṛṇāṃ tatra vipannānāṃ tanmāhātmyavaśāttu vai

108

स्थितिस्त्रिविष्ठपे तेषामनत्युत्कृष्टलक्षणा । अन्ते परिच्युते जन्म येषामायतनेषु च

sthitistriviṣṭhape teṣāmanatyutkṛṣṭalakṣaṇā | ante paricyute janma yeṣāmāyataneṣu ca

109

यथाक्रमं (कर्म) महाबुद्धे परिज्ञेयं हि मत्परैः । साक्षाद्वृत्तिर्द्विजेन्द्रीया क्षेत्रक्षेत्रेषु जायते

yathākramaṃ (karma) mahābuddhe parijñeyaṃ hi matparaiḥ | sākṣādvṛttirdvijendrīyā kṣetrakṣetreṣu jāyate

110

क्षत्रियायतनाद्वि (द्वृ) द्धि जन्मामरविनिर्मिते । सद्वैश्यकल्पितोद्देशे जन्म पुष्करसंभव

kṣatriyāyatanādvi (dvṛ) ddhi janmāmaravinirmite | sadvaiśyakalpitoddeśe janma puṣkarasaṃbhava

111

मुनिभिर्निर्मितस्थाने [ग्, घ्: मुनीन्द्रनिर्मिते] अच्युतायतनेऽब्जज । मा जन्म मौद्गलीयाच्च प्राप्नोत्याराधनान्नरः [(पाठा) प्राप्तो नारायणान्नरः]

munibhirnirmitasthāne [g, gh: munīndranirmite] acyutāyatane'bjaja | mā janma maudgalīyācca prāpnotyārādhanānnaraḥ [(pāṭhā) prāpto nārāyaṇānnaraḥ]

112

कल्पितं मन्त्रसिद्धेन नरेणायतनं महत् । भोगोत्कर्षं हि वै नॄणां तथा कालान्तरेण च

kalpitaṃ mantrasiddhena nareṇāyatanaṃ mahat | bhogotkarṣaṃ hi vai nṝṇāṃ tathā kālāntareṇa ca

113

मन्त्रज्ञैः कल्पितान्तं च यावदायतनं द्विज । शश्वत्पापक्षयं चान्यत् क्षत्रियं तदनन्तरम्

mantrajñaiḥ kalpitāntaṃ ca yāvadāyatanaṃ dvija | śaśvatpāpakṣayaṃ cānyat kṣatriyaṃ tadanantaram

114

क्रमेण सवितानं च नातिदीर्घेण पौष्कर । कालान्तरेण वै तेषां दोषाणां तु परिक्षयम्

krameṇa savitānaṃ ca nātidīrgheṇa pauṣkara | kālāntareṇa vai teṣāṃ doṣāṇāṃ tu parikṣayam

115

अवतीर्य क्षितिं पश्चाद् भुक्तशेषं हि पद्मज । क्षपयत्याशु तत्रैव नियमैः पूर्वदुष्कृतम्

avatīrya kṣitiṃ paścād bhuktaśeṣaṃ hi padmaja | kṣapayatyāśu tatraiva niyamaiḥ pūrvaduṣkṛtam

116

प्राग्वत् स्मृताः क्रमेणैव ते यान्ति परमं पदम् । पाता ये विहिताश्चात्र देहत्यागविधौ शुभे

prāgvat smṛtāḥ krameṇaiva te yānti paramaṃ padam | pātā ye vihitāścātra dehatyāgavidhau śubhe

117

विवेकिनां न विहिताः प्रायश्चित्तस्थमेव हि । आजन्म सञ्चितानां च दुष्कृतानां क्षयाय वै

vivekināṃ na vihitāḥ prāyaścittasthameva hi | ājanma sañcitānāṃ ca duṣkṛtānāṃ kṣayāya vai

118

लभन्ते तैस्तु निर्दग्धैर्देहान्ते पदमाच्युतम् । तस्मात् क्षेत्रं समासाद्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्

labhante taistu nirdagdhairdehānte padamācyutam | tasmāt kṣetraṃ samāsādya prāyaścittaṃ samācaret

119

स्वयं पापफलं ज्ञात्वा सत्त्वमाश्रित्य शाश्वतम् । विरुद्धचित्तबुद्धिस्तु येन याति शुभां स्थितिम्

svayaṃ pāpaphalaṃ jñātvā sattvamāśritya śāśvatam | viruddhacittabuddhistu yena yāti śubhāṃ sthitim

120

बलवान्यदपि [बलवद्यदपि इति स्यात्] क्षेत्रं नॄणां शुभगतिप्रदम् । तद्विवेकं द्वितीयं वै स्वसामर्थ्यं तु नोज्झति

balavānyadapi [balavadyadapi iti syāt] kṣetraṃ nṝṇāṃ śubhagatipradam | tadvivekaṃ dvitīyaṃ vai svasāmarthyaṃ tu nojjhati

121

मनोबुद्धीन्द्रियगणं करणग्रामसंयुतम् । आमूलाद्यस्य संशुद्धमन्ते वा तपसा महत्

manobuddhīndriyagaṇaṃ karaṇagrāmasaṃyutam | āmūlādyasya saṃśuddhamante vā tapasā mahat

122

कुर्वन्त्यनुग्रहं तस्य शश्वदायतनादयः । जीवभावस्थितो जन्तुः परलोकं गतस्तु वा

kurvantyanugrahaṃ tasya śaśvadāyatanādayaḥ | jīvabhāvasthito jantuḥ paralokaṃ gatastu vā

123

भूगुणा अपि चादेयास्सर्वत्र विधिगौरवात् । यथा महानुभावानां पुरुषाणां तु याचकाः

bhūguṇā api cādeyāssarvatra vidhigauravāt | yathā mahānubhāvānāṃ puruṣāṇāṃ tu yācakāḥ

124

सन्दृष्टमन्नपानार्थं गुणज्ञमगुणं तु वै । त्यजन्त्यगुणवांश्चैव सगुनं वापि चान्यथा

sandṛṣṭamannapānārthaṃ guṇajñamaguṇaṃ tu vai | tyajantyaguṇavāṃścaiva sagunaṃ vāpi cānyathā

125

ज्ञात्वैवं क्षेत्रमाहात्म्यं तपोध्यानजपादिकैः । कर्मवाच्कित्तसन्तोषादुपशोभां नयेत्पराम्

jñātvaivaṃ kṣetramāhātmyaṃ tapodhyānajapādikaiḥ | karmavāckittasantoṣādupaśobhāṃ nayetparām

126

श्रीभगवानुवाच [अत्र ग्रन्थपातः प्रतीयते इतः प्राक् तदुत्पन्ना विपद्यन्ते पापिष्ठा ह्यत्र वै यदि । का गतिर्भवते तेषां (श्लो 93) इत्यस्य पौष्कर प्रश्नस्य उत्तरत्वेन शोधयत्यन्तकस्तेषां (श्लो 94) (यत्र) या काचित्प्रतिमा हरेः । नृणां तत्र विपन्नानां तन्माहात्म्यवशात्तु वै । स्थितिस्त्रिविष्टपे तेषां (श्लो 106-109) इत्यादिना अन्तकेन शोधितपापानां सद्गतिमभिधाय तदनुबन्धतया प्रस्तुतं क्षेत्रमाहात्म्यं भगवता उपशोभां नयेत् पराम् इत्यन्तेन ग्रन्थेन समाहितं ततः अकाण्डताण्डवेन श्रीभगवानुवाच इति प्रतीकमुल्लिख्य चतुर्भिर्वासुदेवाद्यैः इत्युपक्रम्य विषयान्तरसुपक्रान्तं अस्य चोदकं पौष्कर प्रश्नवाक्यं न दृश्यते चोदकवाक्यं विना प्रक्रंस्यमानार्थस्य सङ्गतिर्न सङ्घटिता भवति तस्मात् चोदकं पौष्कर प्रश्नवाक्यं गलितमिति निश्चप्रचम्] चतुर्भिर्वासुदेवाद्यैर्मूर्तिभिः प्रागुदीरितैः । केशवाद्यैर्द्वादशभिर्मत्स्याद्यैर्दशभिस्ततः

śrībhagavānuvāca [atra granthapātaḥ pratīyate itaḥ prāk tadutpannā vipadyante pāpiṣṭhā hyatra vai yadi | kā gatirbhavate teṣāṃ (ślo 93) ityasya pauṣkara praśnasya uttaratvena śodhayatyantakasteṣāṃ (ślo 94) (yatra) yā kācitpratimā hareḥ | nṛṇāṃ tatra vipannānāṃ tanmāhātmyavaśāttu vai | sthitistriviṣṭape teṣāṃ (ślo 106-109) ityādinā antakena śodhitapāpānāṃ sadgatimabhidhāya tadanubandhatayā prastutaṃ kṣetramāhātmyaṃ bhagavatā upaśobhāṃ nayet parām ityantena granthena samāhitaṃ tataḥ akāṇḍatāṇḍavena śrībhagavānuvāca iti pratīkamullikhya caturbhirvāsudevādyaiḥ ityupakramya viṣayāntarasupakrāntaṃ asya codakaṃ pauṣkara praśnavākyaṃ na dṛśyate codakavākyaṃ vinā prakraṃsyamānārthasya saṅgatirna saṅghaṭitā bhavati tasmāt codakaṃ pauṣkara praśnavākyaṃ galitamiti niścapracam] caturbhirvāsudevādyairmūrtibhiḥ prāgudīritaiḥ | keśavādyairdvādaśabhirmatsyādyairdaśabhistataḥ

127

क्ष्मान्तं षड्विंशसख्यं यत्तत्त्वबृन्दं पुरोदितम् । व्याप्तमीश्वरपूर्वं वै द्वादशानां सह स्थितम्

kṣmāntaṃ ṣaḍviṃśasakhyaṃ yattattvabṛndaṃ puroditam | vyāptamīśvarapūrvaṃ vai dvādaśānāṃ saha sthitam

128

सुस्थूलेनानुरूपेण [क्, ख्: स * * * नानु] दशकं तेन चावृतम् । तत्त्वं तत्त्वं समासाद्य वासुदेवादिना सह

susthūlenānurūpeṇa [k, kh: sa * * * nānu] daśakaṃ tena cāvṛtam | tattvaṃ tattvaṃ samāsādya vāsudevādinā saha

129

स्थितिरेवं हि सर्वेषां देवानां भवशान्तये । गुणषट्कसमोपेतं वैश्वरूप्यं महामते

sthitirevaṃ hi sarveṣāṃ devānāṃ bhavaśāntaye | guṇaṣaṭkasamopetaṃ vaiśvarūpyaṃ mahāmate

130

स्वव्यापारवशेनैव व्यस्वयन्ति सदैव हि । अनुग्रहवशेनैव विभोरिच्छावशेन तु

svavyāpāravaśenaiva vyasvayanti sadaiva hi | anugrahavaśenaiva vibhoricchāvaśena tu

131

सर्वैः क्षितितलं व्याप्तं [क्, ख्: प्राप्तम्] नानाकारधरैस्सदा । एकैका वैभवे मूर्तिरनन्तेनात्मतां यथा

sarvaiḥ kṣititalaṃ vyāptaṃ [k, kh: prāptam] nānākāradharaissadā | ekaikā vaibhave mūrtiranantenātmatāṃ yathā

132

यान्ति नानात्मनामेवं वाहनायुधलाञ्छनैः । अतश्चेल्लोकनाथीय इच्छातः प्राभवेन तु

yānti nānātmanāmevaṃ vāhanāyudhalāñchanaiḥ | ataścellokanāthīya icchātaḥ prābhavena tu

133

स्थितिर्नानाप्रकारा वै सर्वेषां च स्वभूतिषु । नियतस्सायुधानां च लाञ्छनानां च यद्यपि

sthitirnānāprakārā vai sarveṣāṃ ca svabhūtiṣu | niyatassāyudhānāṃ ca lāñchanānāṃ ca yadyapi

134

तथापि सर्वमूर्तीनां सर्वे साधारणास्स्मृताः । यद्यप्येवं हि वै विप्र तत्रापि विनिबोध मे

tathāpi sarvamūrtīnāṃ sarve sādhāraṇāssmṛtāḥ | yadyapyevaṃ hi vai vipra tatrāpi vinibodha me

135

न चान्यभ्रान्तिशान्त्यर्थं विशेषं लाञ्छनैर्ध्वजैः । प्रादुर्भावास्तु विज्ञेयास्स्वव्यापारवशात्तु वै

na cānyabhrāntiśāntyarthaṃ viśeṣaṃ lāñchanairdhvajaiḥ | prādurbhāvāstu vijñeyāssvavyāpāravaśāttu vai

136

प्रादुर्भावान्तरास्तद्वदंशस्य [क्, ख्: स्तद्वदगस्य] तु वशादपि । आद्यका [क्, ख्: आद्याकाराः क्ष * * * केचित्] रक्षकाधाराः ? केचित्तु ध्वजलाञ्छनैः

prādurbhāvāntarāstadvadaṃśasya [k, kh: stadvadagasya] tu vaśādapi | ādyakā [k, kh: ādyākārāḥ kṣa * * * kecit] rakṣakādhārāḥ ? kecittu dhvajalāñchanaiḥ

137

तुल्यमेवं त्रयाणां तु प्रादुर्भावगणं परम् । अपरे केशवादीनां तुल्यमुद्वहति न्ति)द्विज

tulyamevaṃ trayāṇāṃ tu prādurbhāvagaṇaṃ param | apare keśavādīnāṃ tulyamudvahati nti)dvija

2180

आकारैर्लाञ्छनैस्सार्धं तद्विशेषेण वै सह

ākārairlāñchanaissārdhaṃ tadviśeṣeṇa vai saha

139

पौष्कर उवाच श्रोतुमिच्छामि भगवन् सर्वेषां लाञ्छनादिकम् । विशेषो यस्त्वयोद्दिष्टो भविनां भवशान्तये ॥ 138 । श्रीभगवानुवाच शृणु लाञ्छनविन्यासमादिदेवादितः क्रमात् । मत्तो निगदतस्सम्यग्यथावदमलेक्षण

pauṣkara uvāca śrotumicchāmi bhagavan sarveṣāṃ lāñchanādikam | viśeṣo yastvayoddiṣṭo bhavināṃ bhavaśāntaye || 138 | śrībhagavānuvāca śṛṇu lāñchanavinyāsamādidevāditaḥ kramāt | matto nigadatassamyagyathāvadamalekṣaṇa

140

आद्यः पाणिश्चतुर्णां वै दक्षिणे त्वभयप्रदः । वरप्रदो वा भक्तानां ध्यातव्यममलेक्षण

ādyaḥ pāṇiścaturṇāṃ vai dakṣiṇe tvabhayapradaḥ | varaprado vā bhaktānāṃ dhyātavyamamalekṣaṇa

141

वामं शङ्खोद्वहं विद्धि नानास्थित्या चतुर्ष्वपि । आद्यस्य पश्चिमाभ्यां तु वामदक्षिणयोः पुनः

vāmaṃ śaṅkhodvahaṃ viddhi nānāsthityā caturṣvapi | ādyasya paścimābhyāṃ tu vāmadakṣiṇayoḥ punaḥ

142

कालचक्रं गदां गुर्वीमच्युतस्यावधारय । लाङ्गलं मुसलोपेतं वामहस्ते सदक्षिणे

kālacakraṃ gadāṃ gurvīmacyutasyāvadhāraya | lāṅgalaṃ musalopetaṃ vāmahaste sadakṣiṇe

143

पश्चिमे भुजयुग्मेऽस्य संहत च धनुश्शरे । खेटकं नन्दकोपेतमनिरुद्धस्य पौष्कर

paścime bhujayugme'sya saṃhata ca dhanuśśare | kheṭakaṃ nandakopetamaniruddhasya pauṣkara

144

द्वाभ्यां पश्चिमपाणिभ्यां मध्यहस्तादितस्तु वै । इत्येवं हि चतुर्मूर्ते रेतन्मूर्त्यन्तरेषु च

dvābhyāṃ paścimapāṇibhyāṃ madhyahastāditastu vai | ityevaṃ hi caturmūrte retanmūrtyantareṣu ca

145

शङ्खचक्रगदापद्मलाञ्छनानां स्थितिं शृणु । आदिदेवीयदेवानां त्रयाणां तावदुच्यते

śaṅkhacakragadāpadmalāñchanānāṃ sthitiṃ śṛṇu | ādidevīyadevānāṃ trayāṇāṃ tāvaducyate

146

वामे पश्चिमगे चक्रं विद्धि शङ्खं तु दक्षिणे । दक्षिणे मुख्यहस्तेऽब्जं गदा तदपरे तु वै

vāme paścimage cakraṃ viddhi śaṅkhaṃ tu dakṣiṇe | dakṣiṇe mukhyahaste'bjaṃ gadā tadapare tu vai

147

एवं हि भगवान् धत्ते केशवः कमलादिकम् [क्, ख्: कमलादयः] । सव्यापसव्यहस्ताभ्यां मुख्याभ्यां तु गदाम्बुजे

evaṃ hi bhagavān dhatte keśavaḥ kamalādikam [k, kh: kamalādayaḥ] | savyāpasavyahastābhyāṃ mukhyābhyāṃ tu gadāmbuje

148

वामादौ शङ्खचक्रौ तु स धत्ते पश्चिमद्वये । नारायणाख्यो भगवान् माधवाख्यो निबोधतु

vāmādau śaṅkhacakrau tu sa dhatte paścimadvaye | nārāyaṇākhyo bhagavān mādhavākhyo nibodhatu

149

मुख्ये सव्यापसव्ये तु शङ्खं धत्ते गदां प्रभुः । पश्चिमे पद्मचक्रे तु सर्वपूर्वे भुजद्वये

mukhye savyāpasavye tu śaṅkhaṃ dhatte gadāṃ prabhuḥ | paścime padmacakre tu sarvapūrve bhujadvaye

150

मूर्तित्रयमिदं दिव्यं कुन्देन्दुस्फटिकप्रभम् । भगवद्वासुदेवेन सहास्य चतुरात्मना

mūrtitrayamidaṃ divyaṃ kundendusphaṭikaprabham | bhagavadvāsudevena sahāsya caturātmanā

151

त्रितयस्य परिज्ञेया मोक्षदा भवभोगदा । कामपालीयदेवानां त्रयाणां कमलोद्भव

tritayasya parijñeyā mokṣadā bhavabhogadā | kāmapālīyadevānāṃ trayāṇāṃ kamalodbhava

152

पद्मं मुख्यकरे वामे गदान्यस्मिन् हि दक्षिणे । विभोर्गोविन्दसंज्ञस्य इत्येवं समुदाहृतम्

padmaṃ mukhyakare vāme gadānyasmin hi dakṣiṇe | vibhorgovindasaṃjñasya ityevaṃ samudāhṛtam

153

विन्यासं लाञ्छनानां च विष्णोरथ निबोधतु । वामदक्षिणपाणिभ्यामग्रतश्शङ्खपङ्कजे

vinyāsaṃ lāñchanānāṃ ca viṣṇoratha nibodhatu | vāmadakṣiṇapāṇibhyāmagrataśśaṅkhapaṅkaje

154

एवं पश्चिमहस्ताभ्यां चक्रं कौमोदकीद्वयम् । मधुसूदनसंज्ञस्य संनिवेसमतश्शृणु

evaṃ paścimahastābhyāṃ cakraṃ kaumodakīdvayam | madhusūdanasaṃjñasya saṃnivesamataśśṛṇu

155

पद्मं मुख्य करे [क्, ख्: करे * * * क्षिणे] वामे पाञ्चजन्यं तु दक्षिणे । गदा [क्, ख्: * * * सव्ये] पश्चिमतस्सव्ये चक्रं दक्षिणतः परे

padmaṃ mukhya kare [k, kh: kare * * * kṣiṇe] vāme pāñcajanyaṃ tu dakṣiṇe | gadā [k, kh: * * * savye] paścimatassavye cakraṃ dakṣiṇataḥ pare

156

त्रयमेवं हि देवानां सह वै ज्ञानमूर्तिनाम् । चातुरात्म्याद् द्वितीयां तु पद्मरागोज्ज्वलद्युतिम्

trayamevaṃ hi devānāṃ saha vai jñānamūrtinām | cāturātmyād dvitīyāṃ tu padmarāgojjvaladyutim

157

अथ प्रद्युम्नदेवानां त्रयाणां क्रम उच्यते । वर्णभेदेन सह वै लाञ्छनग्रहनं शृणु

atha pradyumnadevānāṃ trayāṇāṃ krama ucyate | varṇabhedena saha vai lāñchanagrahanaṃ śṛṇu

158

अग्रतो वामपाणौ च चक्रमन्यकरे गदा । वामे तु पश्चिमे शङ्खं पद्मं तदपरे स्मृतम्

agrato vāmapāṇau ca cakramanyakare gadā | vāme tu paścime śaṅkhaṃ padmaṃ tadapare smṛtam

159

विभोस्त्रिविक्रमाख्यस्य वामनस्यावधारय । गदाऽग्रवामहस्ते तु चक्रं मुख्ये तु दक्षिणे

vibhostrivikramākhyasya vāmanasyāvadhāraya | gadā'gravāmahaste tu cakraṃ mukhye tu dakṣiṇe

160

वामे तु पश्चिमे पद्मं शङ्खं तद्दक्षिणे करे । श्रीधरस्य गदा वामे मुख्यहस्ते प्रकीर्तिता

vāme tu paścime padmaṃ śaṅkhaṃ taddakṣiṇe kare | śrīdharasya gadā vāme mukhyahaste prakīrtitā

161

चक्रमग्रेऽपसव्याख्ये शङ्खं वामे तु पश्चिमे । तदन्यस्मिन् परे पद्मं चक्रं कोटिसमप्रभम्

cakramagre'pasavyākhye śaṅkhaṃ vāme tu paścime | tadanyasmin pare padmaṃ cakraṃ koṭisamaprabham

162

मूर्तित्रितयमेते वै सह च स्वामिना द्विज । हेमधामप्रभं ज्ञेयं चातुरात्म्यतया स्थितम्

mūrtitritayamete vai saha ca svāminā dvija | hemadhāmaprabhaṃ jñeyaṃ cāturātmyatayā sthitam

163

अतोऽनिरुद्धमूर्तीनां त्रितयं चावधारय । लाञ्छनोद्वहनं चैव वर्णभेदेन वै सह

ato'niruddhamūrtīnāṃ tritayaṃ cāvadhāraya | lāñchanodvahanaṃ caiva varṇabhedena vai saha

164

पद्ममग्रकरे वामे तद्द्वितीये तु हेतिराट् । सव्यापसव्यहस्ताभ्यां पश्चिमाभ्यां क्रमेण तु

padmamagrakare vāme taddvitīye tu hetirāṭ | savyāpasavyahastābhyāṃ paścimābhyāṃ krameṇa tu

165

पद्मकोशं [क्, ख्: शब्दकोशम्] गदां गुर्वीं पद्मनाभे निबोधतु । अग्रगे चक्रराड्वामे पद्मं मुख्यकरे परे

padmakośaṃ [k, kh: śabdakośam] gadāṃ gurvīṃ padmanābhe nibodhatu | agrage cakrarāḍvāme padmaṃ mukhyakare pare

166

वामे गदां पश्चिमगे तदन्यस्मिंश्च शङ्खराट् । धत्ते [क्, ख्: यत्ने दामोदरे] दामोदरो वामे गदां चाग्रस्थिते शुभाम्

vāme gadāṃ paścimage tadanyasmiṃśca śaṅkharāṭ | dhatte [k, kh: yatne dāmodare] dāmodaro vāme gadāṃ cāgrasthite śubhām

167

अपसव्येऽग्रगे शङ्खं वामे चक्रं तु पश्चिमे । पश्चिमे त्वपसव्ये तु कमलं सूर्यवर्चसम्

apasavye'grage śaṅkhaṃ vāme cakraṃ tu paścime | paścime tvapasavye tu kamalaṃ sūryavarcasam

168

अतसीपुष्पसङ्काशमिदं मूर्तिगणं स्मृतम् । सहानिरुद्धदेवेन अस्यापि चतुरात्मता

atasīpuṣpasaṅkāśamidaṃ mūrtigaṇaṃ smṛtam | sahāniruddhadevena asyāpi caturātmatā

169

विश्वेश्वरस्य वै विष्णोः स्थितयेऽस्मिञ्जगत्त्रये । अमूर्तानां च मूर्तानामायुधानां स्थितिं शृणु

viśveśvarasya vai viṣṇoḥ sthitaye'smiñjagattraye | amūrtānāṃ ca mūrtānāmāyudhānāṃ sthitiṃ śṛṇu

170

पाणिद्वयेन चाक्रान्तौ पार्श्वद्वये पृथक् स्थितौ । तन्मु(खं)ख्यं च निरीक्षन्तौ गदाचक्रौ महामते

pāṇidvayena cākrāntau pārśvadvaye pṛthak sthitau | tanmu(khaṃ)khyaṃ ca nirīkṣantau gadācakrau mahāmate

171

शङ्खपाणिं च शङ्खेशं युग्ममन्येन हेतिना । द्व्यादिकं करजालं [क्, ख्: करजालं य * * * समन्वितम्] यत् तन्नानाभि समन्वितम्

śaṅkhapāṇiṃ ca śaṅkheśaṃ yugmamanyena hetinā | dvyādikaṃ karajālaṃ [k, kh: karajālaṃ ya * * * samanvitam] yat tannānābhi samanvitam

172

पाशाङ्कुशाधिपद्माद्यैर्युक्तं चान्यैर्वरायुधैः । मूर्त्यन्तराणां मूर्तीनां षोडशानामतश्शृणु

pāśāṅkuśādhipadmādyairyuktaṃ cānyairvarāyudhaiḥ | mūrtyantarāṇāṃ mūrtīnāṃ ṣoḍaśānāmataśśṛṇu

173

मुख्यहस्ते चतुर्णां तु पाञ्चजन्यं निराकृतिम् । सर्वदेहं [ग्, घ्: सर्वदेवं] हि सञ्चिन्त्य गदाचक्रे द्विजोत्तम

mukhyahaste caturṇāṃ tu pāñcajanyaṃ nirākṛtim | sarvadehaṃ [g, gh: sarvadevaṃ] hi sañcintya gadācakre dvijottama

174

हस्तद्वयेन चाक्रान्तौ साकारं च विभोर्मुखम् । पिबन्तमिव [अत्र संप्रति पन्नकोशान्तरसंवादः आवश्यकः] मृत्पात्रे ? स्मर्तव्यं तत्परायणैः

hastadvayena cākrāntau sākāraṃ ca vibhormukham | pibantamiva [atra saṃprati pannakośāntarasaṃvādaḥ āvaśyakaḥ] mṛtpātre ? smartavyaṃ tatparāyaṇaiḥ

175

अमुर्तमन्त्रसंस्थानमिदानीमवधारय । तमिच्छया च स्मर्तव्यं शोभालीलावशादपि

amurtamantrasaṃsthānamidānīmavadhāraya | tamicchayā ca smartavyaṃ śobhālīlāvaśādapi

176

नानादेशजनस्थित्या आसृष्टेस्संस्थितं यथा । आमूर्तेस्सहमूर्तानां सन्धारणमथोच्यते

nānādeśajanasthityā āsṛṣṭessaṃsthitaṃ yathā | āmūrtessahamūrtānāṃ sandhāraṇamathocyate

177

पश्चिमाभ्यां भुजाभ्यां तु यस्यं सद्विहितं द्वयम् । मूर्धदेशान् समाक्रान्तं निरीक्षन्तं विभोर्मुखम्

paścimābhyāṃ bhujābhyāṃ tu yasyaṃ sadvihitaṃ dvayam | mūrdhadeśān samākrāntaṃ nirīkṣantaṃ vibhormukham

178

आज्ञाप्रतीक्षकं चैव हस्तं तं व्यञ्जनादिकम् ? । कक्षान्तर्गतहस्तं वा अथ विस्मयमुद्रया

ājñāpratīkṣakaṃ caiva hastaṃ taṃ vyañjanādikam ? | kakṣāntargatahastaṃ vā atha vismayamudrayā

179

युक्तं सम्पुटसंज्ञाख्यं मुद्रया वाब्जसंभव । चतुर्वदनपादा वै धानारूपं ? [ध्यानारूढमिति साधु] तु संस्थितिः

yuktaṃ sampuṭasaṃjñākhyaṃ mudrayā vābjasaṃbhava | caturvadanapādā vai dhānārūpaṃ ? [dhyānārūḍhamiti sādhu] tu saṃsthitiḥ

180

सर्वेषां विहिता विप्र प्रयोजनवशेन तु । साधकेच्छावशाच्चैव तथाकालवशात्तु वै

sarveṣāṃ vihitā vipra prayojanavaśena tu | sādhakecchāvaśāccaiva tathākālavaśāttu vai

181

प्रार्थिताश्चोपविष्टास्तु भोगशय्यागतास्त्वथ । चक्राम्बुरुहपीठस्था हृहि धामत्रयान्वितम्

prārthitāścopaviṣṭāstu bhogaśayyāgatāstvatha | cakrāmburuhapīṭhasthā hṛhi dhāmatrayānvitam

182

द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु वाचकैः प्रागुदीरितैः । सामान्यैर्द्विजमन्त्रैर्वा षड्भिष्षाड्गुण्यलक्षणैः

dvādaśākṣarapūrvaistu vācakaiḥ prāgudīritaiḥ | sāmānyairdvijamantrairvā ṣaḍbhiṣṣāḍguṇyalakṣaṇaiḥ

183

योऽर्चयेद्भक्तिपूर्वं तु स्वशक्त्या विभवेन वा । स मुक्तदोष अभ्येति तत्तत्पदमनामयम्

yo'rcayedbhaktipūrvaṃ tu svaśaktyā vibhavena vā | sa muktadoṣa abhyeti tattatpadamanāmayam

184

व्यक्तं क्षेत्रवशे यस्मिन् स्वयं बाह्येऽवतारितम् । सिद्धेर्विशेषनाम्ना च तत्र सिध्यन्ति साधकाः

vyaktaṃ kṣetravaśe yasmin svayaṃ bāhye'vatāritam | siddherviśeṣanāmnā ca tatra sidhyanti sādhakāḥ

185

स्वमन्त्रजापिनो भक्ता नित्यशुद्धाः क्रियापराः । अथ मूर्त्यन्तराणां च देवानां कमलोद्भ्वव

svamantrajāpino bhaktā nityaśuddhāḥ kriyāparāḥ | atha mūrtyantarāṇāṃ ca devānāṃ kamalodbhvava

186

ध्वजाद्यं [क्, ख्: * * * तन्मे] यच्च संकेतं तन्मे निगदतश्शृणु । त्रयं वदामि देवीयं केशवाद्यं प्रकीर्तितम्

dhvajādyaṃ [k, kh: * * * tanme] yacca saṃketaṃ tanme nigadataśśṛṇu | trayaṃ vadāmi devīyaṃ keśavādyaṃ prakīrtitam

187

भूषितं प्रपताकेन महद्गरुडकेतुना । महता तालवृक्षेण लाङ्गलीयेन पौष्कर

bhūṣitaṃ prapatākena mahadgaruḍaketunā | mahatā tālavṛkṣeṇa lāṅgalīyena pauṣkara

188

गोविन्दाद्यं त्रयं यद्वै विज्ञेयमुपशोभितम् । ध्वजेन मकराख्येन प्रद्युम्नं येन च द्विज

govindādyaṃ trayaṃ yadvai vijñeyamupaśobhitam | dhvajena makarākhyena pradyumnaṃ yena ca dvija

189

त्रिविक्रमाद्यं त्रितयं नित्यमेव विभूषितम् । कुरङ्गलाञ्छनेनैव अनिरुद्धेन लाञ्छितम्

trivikramādyaṃ tritayaṃ nityameva vibhūṣitam | kuraṅgalāñchanenaiva aniruddhena lāñchitam

190

त्रयं दामोदरान्तं च हृषीकेशादिकं हि यत् । विश्वेश्वरस्य च विभोरिच्छारूपधरस्य च

trayaṃ dāmodarāntaṃ ca hṛṣīkeśādikaṃ hi yat | viśveśvarasya ca vibhoricchārūpadharasya ca

191

विहितास्सर्व एवैते रूपैश्वर्येण वै सह । वराहनरसिंहाद्यैर्देवैस्त्रिभुवनेश्वरैः

vihitāssarva evaite rūpaiśvaryeṇa vai saha | varāhanarasiṃhādyairdevaistribhuvaneśvaraiḥ

192

प्रादुर्भावान्तरोपेतैः * * * * सर्वगुणोज्वलैः । यथोचितैश्चातुरात्म्यैः केशवाद्यै(र)सतोऽब्जज

prādurbhāvāntaropetaiḥ * * * * sarvaguṇojvalaiḥ | yathocitaiścāturātmyaiḥ keśavādyai(ra)sato'bjaja

193

हंसमत्स्यहयैः कूर्मसिंहसूकरसंज्ञकैः । यथोक्तलक्षणैर्ब्रह्मन् शक्तितः प्रतिपत्तिजैः

haṃsamatsyahayaiḥ kūrmasiṃhasūkarasaṃjñakaiḥ | yathoktalakṣaṇairbrahman śaktitaḥ pratipattijaiḥ

194

वृत्तित्वेन जगत्यस्मिन् अर्चनाध्यानकर्मणि । यतीनां मुक्तसङ्गानां सिद्धानां क्षेत्रवासिनाम्

vṛttitvena jagatyasmin arcanādhyānakarmaṇi | yatīnāṃ muktasaṅgānāṃ siddhānāṃ kṣetravāsinām

195

एवं यथोक्तवदनैर्नृशरीरैर्महाभुजैः । नृवराहनृसिंहाख्यैर्नृवाजिवदनाभिधैः

evaṃ yathoktavadanairnṛśarīrairmahābhujaiḥ | nṛvarāhanṛsiṃhākhyairnṛvājivadanābhidhaiḥ

196

अनुग्रहधिया व्याप्तं भूभागममलेक्षण । तथावामननाथेन खर्वमूर्तिधरेण च

anugrahadhiyā vyāptaṃ bhūbhāgamamalekṣaṇa | tathāvāmananāthena kharvamūrtidhareṇa ca

197

स्नातकब्रह्मचारी च लाञ्छनैर्भूसितेन च । तस्य रूपान्तरेणैव सुखानां सुखदेन च

snātakabrahmacārī ca lāñchanairbhūsitena ca | tasya rūpāntareṇaiva sukhānāṃ sukhadena ca

198

त्रिविक्रमाख्यसंज्ञेन त्रैलोक्याक्रान्तमूर्तिना । रामसंज्ञेन विभुना ज्वलत्परशुपाणिना

trivikramākhyasaṃjñena trailokyākrāntamūrtinā | rāmasaṃjñena vibhunā jvalatparaśupāṇinā

199

भारावतरणं येन पृथिव्यां बहुशः कृतम् । एतैरन्यैर्द्विजश्रेष्ठ वक्ष्यमाणसमन्वितैः

bhārāvataraṇaṃ yena pṛthivyāṃ bahuśaḥ kṛtam | etairanyairdvijaśreṣṭha vakṣyamāṇasamanvitaiḥ

200

सबाह्याभ्यन्तरं द्व्याप्तं ब्रह्माण्डनिचयं हि यत् । प्रादुर्भावान्तरैस्सार्धं प्रादुर्भावैर्द्विजाखिलैः

sabāhyābhyantaraṃ dvyāptaṃ brahmāṇḍanicayaṃ hi yat | prādurbhāvāntaraissārdhaṃ prādurbhāvairdvijākhilaiḥ

201

अप्ययैः प्रभवाख्यैस्तु गौणमुख्यैस्सुरेश्वरैः । स्वभावमजहच्छश्वदाकारान्तरमाकृतेः

apyayaiḥ prabhavākhyaistu gauṇamukhyaissureśvaraiḥ | svabhāvamajahacchaśvadākārāntaramākṛteḥ

202

यत्तत्त्वमंशसंभूतं प्रादुर्भावान्तरं तु तत् । प्रदुर्भावान्तरोपेतं प्रादुर्भावगणं परम्

yattattvamaṃśasaṃbhūtaṃ prādurbhāvāntaraṃ tu tat | pradurbhāvāntaropetaṃ prādurbhāvagaṇaṃ param

203

शृणु मे गदतः सम्यक् यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । रामोऽपरः क्षत्रजन्मा भ्रात्रा भेदैस्त्रिभिस्सह

śṛṇu me gadataḥ samyak yairvyāptamakhilaṃ jagat | rāmo'paraḥ kṣatrajanmā bhrātrā bhedaistribhissaha

204

निहन्ता राक्षसानां यो मनुष्योऽहमिति स्मरन् । कृतकृत्यस्तु यो वेत्ता स्वभावं दिव्यमुत्तमम्

nihantā rākṣasānāṃ yo manuṣyo'hamiti smaran | kṛtakṛtyastu yo vettā svabhāvaṃ divyamuttamam

205

अपरस्सीरपाणिर्वै रामः कृष्णात्मना सह । शिशुभावं समाश्रित्य यो महद्दिव्यकर्मकृत्

aparassīrapāṇirvai rāmaḥ kṛṣṇātmanā saha | śiśubhāvaṃ samāśritya yo mahaddivyakarmakṛt

206

कल्किश्च विष्णुर्भगवान् नष्टधर्मावतारकृत् । उर्व्यां म्लेच्छगणं हत्वा विद्धि तं यत्कलौ युगे

kalkiśca viṣṇurbhagavān naṣṭadharmāvatārakṛt | urvyāṃ mlecchagaṇaṃ hatvā viddhi taṃ yatkalau yuge

207

धर्मात्मा भगवान्विष्णुः प्रादुर्भावं च शाश्वतम् । प्रादुर्भूतं हि वै यस्मान्नराद्यं कृष्णपश्चिमम्

dharmātmā bhagavānviṣṇuḥ prādurbhāvaṃ ca śāśvatam | prādurbhūtaṃ hi vai yasmānnarādyaṃ kṛṣṇapaścimam

208

सपञ्चकालषट्कर्मम ? स्वधर्मैस्समन्वितम् । जपध्यानसमोपेतमेवं यः पाति सर्वदा

sapañcakālaṣaṭkarmama ? svadharmaissamanvitam | japadhyānasamopetamevaṃ yaḥ pāti sarvadā

209

चतुर्मूर्तिमयं विप्र नरो नारायणो हरिः । कृष्णसंज्ञश्च भगवान् प्रादुर्भावोत्तरं विभोः

caturmūrtimayaṃ vipra naro nārāyaṇo hariḥ | kṛṣṇasaṃjñaśca bhagavān prādurbhāvottaraṃ vibhoḥ

210

प्रकाशितं चतुर्धा ते अतोऽन्यमवधारय । विश्वरूपस्स भगवान् बहुविग्रहलक्षणम्

prakāśitaṃ caturdhā te ato'nyamavadhāraya | viśvarūpassa bhagavān bahuvigrahalakṣaṇam

211

तत्रैकमन्तराख्यं हि कृष्णनाथस्य पौष्कर । मानुष्यत्वेऽवतीर्णस्य त्रयमाद्यमनश्वरम्

tatraikamantarākhyaṃ hi kṛṣṇanāthasya pauṣkara | mānuṣyatve'vatīrṇasya trayamādyamanaśvaram

212

सहस्रवदनश्श्रिमान् सहस्राङ्घ्रिकरस्तथा । मूर्तामूर्तं च यो धत्ते गोत्रेष्वमरसंग्रहम्

sahasravadanaśśrimān sahasrāṅghrikarastathā | mūrtāmūrtaṃ ca yo dhatte gotreṣvamarasaṃgraham

213

जलारविन्दनाभश्च प्रादुर्भावेश्वरो महान् । प्रभवाप्ययकृद्योगैर्बहुभेदैरूपासितैः

jalāravindanābhaśca prādurbhāveśvaro mahān | prabhavāpyayakṛdyogairbahubhedairūpāsitaiḥ

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 14)

214

मधुकैटभमाथी च प्रदुर्भावेश्वरस्य च । प्रदुर्भावान्तरं विद्धि पद्मनाभस्य तद्विभोः

madhukaiṭabhamāthī ca pradurbhāveśvarasya ca | pradurbhāvāntaraṃ viddhi padmanābhasya tadvibhoḥ

215

मन्दरोत्पा (त) दकृद्देवस्त्वमृताहरणस्तथा । सुधाकलशधृक् चैव वनिताकृतिविग्रहः

mandarotpā (ta) dakṛddevastvamṛtāharaṇastathā | sudhākalaśadhṛk caiva vanitākṛtivigrahaḥ

216

भूयो रूपान्तरं तस्य राहोश्चिच्छेद मस्तकम् । एवं चतुर्धा भगवानेष एव महामते

bhūyo rūpāntaraṃ tasya rāhościccheda mastakam | evaṃ caturdhā bhagavāneṣa eva mahāmate

217

प्रादुर्भावान्तरोपेतं प्रादुर्भावोत्तमोत्तमम् । समस्तसौभाग्यनिधिर्लक्ष्मीनाथः परः प्रभुः

prādurbhāvāntaropetaṃ prādurbhāvottamottamam | samastasaubhāgyanidhirlakṣmīnāthaḥ paraḥ prabhuḥ

218

न [पाठान्तरम् न द्वित्रयम्] द्वितीयः प्रसन्नात्मा नृणां भोगापवर्गदः । लक्ष्मीरूपान्तरैर्युक्तश्चतुर्भिर्गरुडासनः

na [pāṭhāntaram na dvitrayam] dvitīyaḥ prasannātmā nṛṇāṃ bhogāpavargadaḥ | lakṣmīrūpāntarairyuktaścaturbhirgaruḍāsanaḥ

219

पुनस्तदासनं चान्यदष्टभेदैः [क्, ख्: दष्टभेदस्त्रिधाचितः] श्रियान्वितः । देवादीनां [क्, ख्: भोगादीनाम्] मनोवृत्तिपूरको भोगपूर्वकम्

punastadāsanaṃ cānyadaṣṭabhedaiḥ [k, kh: daṣṭabhedastridhācitaḥ] śriyānvitaḥ | devādīnāṃ [k, kh: bhogādīnām] manovṛttipūrako bhogapūrvakam

220

भोगवान् कालनेमिघ्नः पक्षीन्द्रवरवाहनः । सहस्रारकरश्श्रीमान् श्रीवत्साङ्कितलक्षणः

bhogavān kālanemighnaḥ pakṣīndravaravāhanaḥ | sahasrārakaraśśrīmān śrīvatsāṅkitalakṣaṇaḥ

221

कालवैश्वानरश्शालिनाथ(ः)पाथोनिवासिनः ? । आधारशक्तिज्ञंस्य आ (अ) मूर्तस्य च वै विभोः

kālavaiśvānaraśśālinātha(ḥ)pāthonivāsinaḥ ? | ādhāraśaktijñaṃsya ā (a) mūrtasya ca vai vibhoḥ

222

अभिमानतनुर्यो वै नानाभेदैश्च वर्तते । गजेन्द्रग्राहमोक्षी [क्, ख्: मोक्षीयसस्यारादि] च संसाराद्रसलक्षणात्

abhimānatanuryo vai nānābhedaiśca vartate | gajendragrāhamokṣī [k, kh: mokṣīyasasyārādi] ca saṃsārādrasalakṣaṇāt

223

ज्ञानोपदेष्टा भगवान् कपिलाक्षस्त्वधोक्षजः । विद्यामूर्तिश्चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा वै लोकपूजितः

jñānopadeṣṭā bhagavān kapilākṣastvadhokṣajaḥ | vidyāmūrtiścaturvaktro brahmā vai lokapūjitaḥ

224

तमंशभूतं वै सम्यक् विश्वव्यञ्जनलक्षणम् । युगावसाने संहारं यः करोति च सर्वदा

tamaṃśabhūtaṃ vai samyak viśvavyañjanalakṣaṇam | yugāvasāne saṃhāraṃ yaḥ karoti ca sarvadā

225

शङ्कराख्यो महारुद्रः प्रादुर्भावान्तरं हि तत् । देवस्यानलशालेर्वै सर्वाधस्संस्थितस्य च

śaṅkarākhyo mahārudraḥ prādurbhāvāntaraṃ hi tat | devasyānalaśālervai sarvādhassaṃsthitasya ca

226

लोकेश्वरश्शान्ततनुर्बौद्धं यस्यापरं विदुः । निर्य(य)न्ता बुद्धिधर्माणां हिंसादोषस्य दूषकः

lokeśvaraśśāntatanurbauddhaṃ yasyāparaṃ viduḥ | nirya(ya)ntā buddhidharmāṇāṃ hiṃsādoṣasya dūṣakaḥ

227

अग्नीषोमात्मसंज्ञस्य देवस्य परमात्मनः । सूर्याचन्द्रमसौ विद्धि साकारौ लोचनेश्वरौ

agnīṣomātmasaṃjñasya devasya paramātmanaḥ | sūryācandramasau viddhi sākārau locaneśvarau

228

तद्वक्त्रं दैवतं चान्यद्धुतभुक् परमेश्वरः । मन्त्रपूतं सदादाय हुतमाज्यपुरस्सरम्

tadvaktraṃ daivataṃ cānyaddhutabhuk parameśvaraḥ | mantrapūtaṃ sadādāya hutamājyapurassaram

229

ब्रह्माण्डभुवनं सर्वं सन्तर्पयति सर्वदा । विश्वेशप्राणशक्तेर्वै वाय्वाख्यमधिदैवतम्

brahmāṇḍabhuvanaṃ sarvaṃ santarpayati sarvadā | viśveśaprāṇaśaktervai vāyvākhyamadhidaivatam

230

जगत्सन्धारकं चैव नानास्कन्धात्मना तु वै । एते भगवदाकारास्तिष्ठन्त्यस्मिञ्जगत्त्रये

jagatsandhārakaṃ caiva nānāskandhātmanā tu vai | ete bhagavadākārāstiṣṭhantyasmiñjagattraye

231

नानावेशस्वरूपैश्च नानासंस्थानलक्षणैः । नानाकार्यवशेनैव नानाकारवशेन तु

nānāveśasvarūpaiśca nānāsaṃsthānalakṣaṇaiḥ | nānākāryavaśenaiva nānākāravaśena tu

232

एवं कृतकशब्दाद्यैर्भगवांस्तत्क्षणेन च । आराध्याकृतितुल्येन तज्जपध्यानसेविनाम्

evaṃ kṛtakaśabdādyairbhagavāṃstatkṣaṇena ca | ārādhyākṛtitulyena tajjapadhyānasevinām

233

यथाभिमतरूपेण गुणषट्कान्वितेन च । ज्ञस्वभावेन नित्येन स्वरूपेणामलात्मना

yathābhimatarūpeṇa guṇaṣaṭkānvitena ca | jñasvabhāvena nityena svarūpeṇāmalātmanā

234

निश्वमापूरितं सर्वं सर्वानुग्रहकाम्यया । सर्वत्र यास्ति सर्वेषां यथोक्तानां महामते [क्, ख्: महामुने]

niśvamāpūritaṃ sarvaṃ sarvānugrahakāmyayā | sarvatra yāsti sarveṣāṃ yathoktānāṃ mahāmate [k, kh: mahāmune]

235

वासुदेवादिमूर्तीनां वैश्वरूप्यमनश्वरम् । योगैश्वर्यप्रभावेन अच्युतेच्छावशादपि

vāsudevādimūrtīnāṃ vaiśvarūpyamanaśvaram | yogaiśvaryaprabhāvena acyutecchāvaśādapi

236

ज्ञात्वैवमब्जसंभूत न कार्यो हृदि विस्मयः । स्फूटे * * * * रूपेण [स्फुटे त्वभ्रनिरूपेण] नानानामान्वितेन वै

jñātvaivamabjasaṃbhūta na kāryo hṛdi vismayaḥ | sphūṭe * * * * rūpeṇa [sphuṭe tvabhranirūpeṇa] nānānāmānvitena vai

237

दृष्टो भगवदाकारे स्वयं व्यक्तादिकेन च । क्षितिमध्येऽवतीर्णे च पूर्वोदिष्टेन वर्त्मना

dṛṣṭo bhagavadākāre svayaṃ vyaktādikena ca | kṣitimadhye'vatīrṇe ca pūrvodiṣṭena vartmanā

238

तीर्थोद्देशेषु सर्वेषु क्षेत्रेषु विविधेषु च । गिरिशृङ्गेषु रम्येषु तन्मध्येषु गुहासु च

tīrthoddeśeṣu sarveṣu kṣetreṣu vividheṣu ca | giriśṛṅgeṣu ramyeṣu tanmadhyeṣu guhāsu ca

239

वनेषूपवनाढ्येषु पातालतलभूमिषु । लोकान्तरेषूर्ध्वगेषु देवैर्गन्धर्वसत्तमैः

vaneṣūpavanāḍhyeṣu pātālatalabhūmiṣu | lokāntareṣūrdhvageṣu devairgandharvasattamaiḥ

240

नास्तिका भिन्नमर्यादा मोहमायामलान्विताः । विकल्पदोषैराविष्टाः [क्, ख्: * * * राविष्टाः] भ्रान्तबुद्धिज(डी) कृताः

nāstikā bhinnamaryādā mohamāyāmalānvitāḥ | vikalpadoṣairāviṣṭāḥ [k, kh: * * * rāviṣṭāḥ] bhrāntabuddhija(ḍī) kṛtāḥ

241

चरणाम्बुजनालं तु परामृश्यन्ति येऽधमाः । मज्जन्ति नरके घोरे पितृभिस्सहिताश्चिरात्

caraṇāmbujanālaṃ tu parāmṛśyanti ye'dhamāḥ | majjanti narake ghore pitṛbhissahitāścirāt

242

सदायतनदेवानां मूलं ये चान्विषन्ति वै । मूर्ध्नश्छेदो भवेत्तेषां भावोपहतचेतसाम्

sadāyatanadevānāṃ mūlaṃ ye cānviṣanti vai | mūrdhnaśchedo bhavetteṣāṃ bhāvopahatacetasām

243

धृतिशक्तिमयं मूलं देवानामपि दुर्दृशम् । तत्कथं लक्ष्यते मूढैर्यन्मूर्तद्रव्यतां गतम्

dhṛtiśaktimayaṃ mūlaṃ devānāmapi durdṛśam | tatkathaṃ lakṣyate mūḍhairyanmūrtadravyatāṃ gatam

244

मानमेयैस्सतन्त्रं च यथा तत्परम् * * * * तम । यैरेतन्मध्यषट्कं [क्, ख्: यैरोधमध्व] तु क्षेत्रेशाङ्घ्रिकजैस्स्थितैः

mānameyaissatantraṃ ca yathā tatparam * * * * tama | yairetanmadhyaṣaṭkaṃ [k, kh: yairodhamadhva] tu kṣetreśāṅghrikajaissthitaiḥ

245

गुणैर्दिव्यगुणोपेतैरूर्जितैः प्राकृतैर्गुणैः । स्वयमेवं जगन्नाथै रवतीर्य च या स्थितिः

guṇairdivyaguṇopetairūrjitaiḥ prākṛtairguṇaiḥ | svayamevaṃ jagannāthai ravatīrya ca yā sthitiḥ

246

गृहीता सुस्थिरा चैव सुसिद्धैश्चापि कल्पिता । दोषैस्सदिग्विभागाद्यैरन्यदात्वेन यान्ति च

gṛhītā susthirā caiva susiddhaiścāpi kalpitā | doṣaissadigvibhāgādyairanyadātvena yānti ca

247

नित्यसन्निधिमाहात्म्यात् कालं कल्पक्षयावधि । उत्तरोत्तरता चैव जगत्यस्मिन् हि वर्तते

nityasannidhimāhātmyāt kālaṃ kalpakṣayāvadhi | uttarottaratā caiva jagatyasmin hi vartate

248

दुष्टोपशान्तिदा शक्त्या सिद्धिदा या च वै सह । पौरुषायतनानां च सिद्धाख्यानां महामते

duṣṭopaśāntidā śaktyā siddhidā yā ca vai saha | pauruṣāyatanānāṃ ca siddhākhyānāṃ mahāmate

249

स्वयमेवावतीर्णानां तत्त्वेशानामपि क्षितौ । अतस्संसारभीतैश्च भक्तैस्सर्वेश्वरस्य च

svayamevāvatīrṇānāṃ tattveśānāmapi kṣitau | atassaṃsārabhītaiśca bhaktaissarveśvarasya ca

250

गम्यैश्च तेऽर्चनीयाश्च कालं वै जीवितावधि । नित्यं तूपासितव्याश्च तत्रस्थैराश्रमान्वितैः

gamyaiśca te'rcanīyāśca kālaṃ vai jīvitāvadhi | nityaṃ tūpāsitavyāśca tatrasthairāśramānvitaiḥ

251

प्राप्ताधिकारैर्दीक्षान्तस्स ? मयज्ञादिकैर्नरैः । यदैव कृतदीक्षाणामधिकारसमन्वितम्

prāptādhikārairdīkṣāntassa ? mayajñādikairnaraiḥ | yadaiva kṛtadīkṣāṇāmadhikārasamanvitam

252

अच्युताराधनार्थं तु निश्रेयसपदाप्तये । तदेव प्रतिषिद्धं च देवतान्तरपूजनम्

acyutārādhanārthaṃ tu niśreyasapadāptaye | tadeva pratiṣiddhaṃ ca devatāntarapūjanam

253

परमेतद्धि समयमप्रमेयरतात्मनाम् । सा प्रसिद्धा तु वै व्यक्तादाकारात् परमेश्वरात्

parametaddhi samayamaprameyaratātmanām | sā prasiddhā tu vai vyaktādākārāt parameśvarāt

254

व्यूहाद्वा विभवाख्याच्च ऋते नान्यं पुरोदितात् । समर्चनीयमाकारं न बुधैर्वसुधागतम्

vyūhādvā vibhavākhyācca ṛte nānyaṃ puroditāt | samarcanīyamākāraṃ na budhairvasudhāgatam

255

क्वचिद्भगवदंशैस्तु प्रदुर्भावैरधिष्ठिताः । दृश्यन्ते पार्थिवा लिङ्गाश्श्रूयन्ते च द्विजोत्तम

kvacidbhagavadaṃśaistu pradurbhāvairadhiṣṭhitāḥ | dṛśyante pārthivā liṅgāśśrūyante ca dvijottama

256

यद्यप्येवं महाबुद्धे वैष्णवानां तथापि हि । विरुद्धत्वादनर्च्यास्ते नोपाधिर्वैष्णवी हि सा

yadyapyevaṃ mahābuddhe vaiṣṇavānāṃ tathāpi hi | viruddhatvādanarcyāste nopādhirvaiṣṇavī hi sā

257

स्वयंभुवापि [ग्, घ्: स्वयं भूतापि * * * केचित्] ये केचित् सुरसिद्धावतारिताः । स्कन्दरुद्रमहेन्द्राद्याः प्रतिषिद्धास्तु तेऽर्चने

svayaṃbhuvāpi [g, gh: svayaṃ bhūtāpi * * * kecit] ye kecit surasiddhāvatāritāḥ | skandarudramahendrādyāḥ pratiṣiddhāstu te'rcane

258

अन्तर्यामी च सर्वेषां देवानां पुरुषोत्तमः । यद्यप्यव्यक्तरूपं च व्यक्तौ सिद्धिस्वकास्वकाः ?

antaryāmī ca sarveṣāṃ devānāṃ puruṣottamaḥ | yadyapyavyaktarūpaṃ ca vyaktau siddhisvakāsvakāḥ ?

259

भावभक्तिवशाद्विप्र स्वक्रि(की)याधिगमादपि । ज्ञात्वैवं भक्तिसांकर्यं न कुर्यादेवमेव हि

bhāvabhaktivaśādvipra svakri(kī)yādhigamādapi | jñātvaivaṃ bhaktisāṃkaryaṃ na kuryādevameva hi

260

वर्जनीयं प्रयत्नेन य इच्छेदुत्तमां गतिम् । विप्रा एकायनाख्या ये ते भक्तास्तत्त्वतोऽच्युते

varjanīyaṃ prayatnena ya iccheduttamāṃ gatim | viprā ekāyanākhyā ye te bhaktāstattvato'cyute

261

एकान्तिनस्सुतत्त्वस्था देहान्तान्नान्ययाजिनः । कर्तव्यत्वेन ये विष्णुं संयजन्ति फलं विना

ekāntinassutattvasthā dehāntānnānyayājinaḥ | kartavyatvena ye viṣṇuṃ saṃyajanti phalaṃ vinā

262

प्राप्नुवन्ति च देहान्ते वासुदेवत्वमब्जज । व्यामिश्रयाजिनश्चान्ये भक्ताभासास्तु ते स्मृताः

prāpnuvanti ca dehānte vāsudevatvamabjaja | vyāmiśrayājinaścānye bhaktābhāsāstu te smṛtāḥ

263

परिज्ञेयास्तु ते विप्रा नानामार्गगणार्चनात् । तस्मात्संसिद्धदेहस्तु दीक्षाख्येन तु कर्मणा

parijñeyāstu te viprā nānāmārgagaṇārcanāt | tasmātsaṃsiddhadehastu dīkṣākhyena tu karmaṇā

264

यावज्जपाधिकारं तु नारायणपरो भवेत् । जपहोमक्रियासक्तस्समास्ते स्तुतितत्परः

yāvajjapādhikāraṃ tu nārāyaṇaparo bhavet | japahomakriyāsaktassamāste stutitatparaḥ

265

देहान्ते वैष्णवं लोकं प्राप्नुयात् पुनरेव हि । जन्म चासाद्य चोत्कृष्टमाबाल्याद् द्विजसत्तम

dehānte vaiṣṇavaṃ lokaṃ prāpnuyāt punareva hi | janma cāsādya cotkṛṣṭamābālyād dvijasattama

266

भगवत्कर्मनिष्णातस्तत्परस्तन्मयो भवेत् । नाभिसन्धाय च फलमापत्कालगतोऽपि वै

bhagavatkarmaniṣṇātastatparastanmayo bhavet | nābhisandhāya ca phalamāpatkālagato'pi vai

2309

त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नाप्नुयादिह पौष्कर

tyaktvā dehaṃ punarjanma nāpnuyādiha pauṣkara

267

पौष्कर उवाच भगवन् भूतभव्येश क्षेत्रैः क्षेत्रवरैस्सह । पारम्येन च यैर्व्याप्तं [क्, ख्: पारम्येन च यो व्याप्ति] क्षित्यन्तं तत्त्वसंग्रहम्

pauṣkara uvāca bhagavan bhūtabhavyeśa kṣetraiḥ kṣetravaraissaha | pāramyena ca yairvyāptaṃ [k, kh: pāramyena ca yo vyāpti] kṣityantaṃ tattvasaṃgraham

268

वासुदेवाख्यसद्ब्रह्मतत्त्वादारभ्य वै क्रमात् । वक्तुमर्हसि मे शश्वत् सर्वानुग्रहकाम्यया

vāsudevākhyasadbrahmatattvādārabhya vai kramāt | vaktumarhasi me śaśvat sarvānugrahakāmyayā

269

श्रीभगवानुवाच षाड्गुण्यदेहसंज्ञेन स्वस्थेन चतुरात्मना । स्वर्गान्तं स्वपदा व्याप्तमधिदेवात्मना द्विज

śrībhagavānuvāca ṣāḍguṇyadehasaṃjñena svasthena caturātmanā | svargāntaṃ svapadā vyāptamadhidevātmanā dvija

270

या वै सर्वेश्वरी शक्तिरीश्वराख्या निशामनी । ज्ञानादिभेदभिन्नेन आद्येन चतुरात्मना

yā vai sarveśvarī śaktirīśvarākhyā niśāmanī | jñānādibhedabhinnena ādyena caturātmanā

271

व्याप्ता चाव्यक्तलिङ्गेन भारूपेण महात्मना । या परा प्रकृतिर्दैवी सत्त्वैकगुणलक्षणा

vyāptā cāvyaktaliṅgena bhārūpeṇa mahātmanā | yā parā prakṛtirdaivī sattvaikaguṇalakṣaṇā

272

पूर्णा शक्तिसमूहेन वैभवीयेन पद्मज । सह मूर्त्यन्तरेणैव प्रादुर्भावान्तरस्तथा

pūrṇā śaktisamūhena vaibhavīyena padmaja | saha mūrtyantareṇaiva prādurbhāvāntarastathā

273

प्रादुर्भावमयैर्बीजैस्समूहे चतुरात्मना । जीवक्षेत्रज्ञर्कात्मनामधेयमनश्वरम्

prādurbhāvamayairbījaissamūhe caturātmanā | jīvakṣetrajñarkātmanāmadheyamanaśvaram

274

वर्तते वै समासाद्य नित्यं सैवेश्वरेच्छया । त्रैगुण्यसाम्यमाधारमव्यक्ताख्यं च शाश्वतम्

vartate vai samāsādya nityaṃ saiveśvarecchayā | traiguṇyasāmyamādhāramavyaktākhyaṃ ca śāśvatam

275

तत्रस्थमभिमानाख्यरूपेण परमेश्वर(ः)म् । स्फुटमव्यक्तभेदं च चातुरात्म्यं जगत्प्रभुम्

tatrasthamabhimānākhyarūpeṇa parameśvara(ḥ)m | sphuṭamavyaktabhedaṃ ca cāturātmyaṃ jagatprabhum

276

द्विभुजं पुरुषाकारयुक्तमादित्यसन्निभैः (भम्) । ध्वजैराभरणैश्चिह्नैश्शङ्खचक्रादिसंज्ञितैः

dvibhujaṃ puruṣākārayuktamādityasannibhaiḥ (bham) | dhvajairābharaṇaiścihnaiśśaṅkhacakrādisaṃjñitaiḥ

277

अव्यक्ते बुद्धितत्त्वे च स्थितं व्यक्ततरं विभुम् । चतुर्मूर्तिं चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्गतिम्

avyakte buddhitattve ca sthitaṃ vyaktataraṃ vibhum | caturmūrtiṃ caturvaktraṃ caturbāhuṃ caturgatim

278

लाञ्छनैर्ध्वजपर्यन्तैर्व्यक्तैर्युक्तमनश्वरैः । अहङ्कारं समाश्रित्य अव्यक्तं कमलोद्भव

lāñchanairdhvajaparyantairvyaktairyuktamanaśvaraiḥ | ahaṅkāraṃ samāśritya avyaktaṃ kamalodbhava

279

स्थिता मूर्त्यन्तरास्सर्वे केशवाद्यास्तु वै स्मृताः । हंसाद्याष्षण्मयोक्ता ये यथासंसिद्धिलक्षणाः

sthitā mūrtyantarāssarve keśavādyāstu vai smṛtāḥ | haṃsādyāṣṣaṇmayoktā ye yathāsaṃsiddhilakṣaṇāḥ

280

मनस्तत्त्वं समासाद्य सम्यक् ज्ञानगुणान्विताः । बुद्धिन्द्रियगुणं विप्र षडेते पुनरन्यथा

manastattvaṃ samāsādya samyak jñānaguṇānvitāḥ | buddhindriyaguṇaṃ vipra ṣaḍete punaranyathā

281

पौरुषं देहमासाद्य संस्थिताः परमेश्वराः । कल्किनिष्ठाः षड्भुजाश्च वामनाद्या द्विजेश्वराः

pauruṣaṃ dehamāsādya saṃsthitāḥ parameśvarāḥ | kalkiniṣṭhāḥ ṣaḍbhujāśca vāmanādyā dvijeśvarāḥ

282

कर्मेन्द्रियसमूहं तु तिष्ठन्त्याश्रित्य सर्वदा । धर्माद्या विश्वरूपान्ता ये च सर्वगुणैर्युताः

karmendriyasamūhaṃ tu tiṣṭhantyāśritya sarvadā | dharmādyā viśvarūpāntā ye ca sarvaguṇairyutāḥ

283

तन्मात्रापञ्चकं खाद्यं समाश्रित्य च संस्थिताः । आकाशाद्यं समूहं यद्भूतानामब्जसंभव

tanmātrāpañcakaṃ khādyaṃ samāśritya ca saṃsthitāḥ | ākāśādyaṃ samūhaṃ yadbhūtānāmabjasaṃbhava

284

संस्थिता वै समाश्रित्य प्रागुक्ता विबुधोत्तमाः । उक्तशेषैर्महाबुद्धे प्रादुर्भावान्तरैस्सह

saṃsthitā vai samāśritya prāguktā vibudhottamāḥ | uktaśeṣairmahābuddhe prādurbhāvāntaraissaha

285

उपरागं यथासाद्य लोकत्रयसमन्वितम् । एकदेशं समायाति तीर्थसङ्गं कुरुक्षितौ

uparāgaṃ yathāsādya lokatrayasamanvitam | ekadeśaṃ samāyāti tīrthasaṅgaṃ kurukṣitau

286

अनुग्रहधिया चैव परया (कृ) रूपया द्विज । अन्तकाले तु बुद्धानां [ग्, घ्: बद्धानाम्] देवैर्व्याप्तमनुस्मरन्

anugrahadhiyā caiva parayā (kṛ) rūpayā dvija | antakāle tu buddhānāṃ [g, gh: baddhānām] devairvyāptamanusmaran

287

अध्यक्षो दैवतं क्ष्मान्तं विग्रहं तत्त्वसंग्रहम् । वाच्यवाचकयुक्तास्तु तेऽपि यान्ति परां गतिम्

adhyakṣo daivataṃ kṣmāntaṃ vigrahaṃ tattvasaṃgraham | vācyavācakayuktāstu te'pi yānti parāṃ gatim

288

यस्माद्वै भगवच्छक्त्या त्वनुकम्पाख्यया द्विज । आविश्य बान्धवैस्स्निग्धं जन्तोस्सङ्गतिसिद्धये

yasmādvai bhagavacchaktyā tvanukampākhyayā dvija | āviśya bāndhavaissnigdhaṃ jantossaṅgatisiddhaye

289

तत्तस्यानेन विधिना आपादयति वै शुभम् । तीर्थे वायतने क्षेत्रे विसंज्ञस्य महामते

tattasyānena vidhinā āpādayati vai śubham | tīrthe vāyatane kṣetre visaṃjñasya mahāmate

290

पौष्कर उवाच क्षेत्रैः क्षेत्रेश्वरोपेतैर्भूतानामिह यत्प्रभो । अनुग्रहार्थमाक्रान्तं तमादिशतु साम्प्रतम्

pauṣkara uvāca kṣetraiḥ kṣetreśvaropetairbhūtānāmiha yatprabho | anugrahārthamākrāntaṃ tamādiśatu sāmpratam

291

श्रीभगवानुवाच कर्मभूमौ मनुष्याणां भ?व्याः क्षेत्रास्तथा हि ये । अगम्यास्त्वपि तेषां ये सुरसिद्धगणं विना

śrībhagavānuvāca karmabhūmau manuṣyāṇāṃ bha?vyāḥ kṣetrāstathā hi ye | agamyāstvapi teṣāṃ ye surasiddhagaṇaṃ vinā

292

साम्प्रतं मे च ते शश्वदेकाग्रमवधारय । आर्यावर्ते तु भूभागे पृथिव्यां पुण्यसंज्ञके

sāmprataṃ me ca te śaśvadekāgramavadhāraya | āryāvarte tu bhūbhāge pṛthivyāṃ puṇyasaṃjñake

293

मध्यदेशसमोपेते चतुर्दिक्परिनिष्ठिते । सामुद्रजललेखायां तत्पर्यन्ते महान्तरे

madhyadeśasamopete caturdikpariniṣṭhite | sāmudrajalalekhāyāṃ tatparyante mahāntare

294

आसृष्टेरवतीर्णा यैस्स्वाधिष्ठानैस्सहाखिलाः । आदिदेवादयो देवा व्यक्तिविग्रहलक्षणाः

āsṛṣṭeravatīrṇā yaissvādhiṣṭhānaissahākhilāḥ | ādidevādayo devā vyaktivigrahalakṣaṇāḥ

295

यत्र यत्र च भूभागे यो यस्सार्वेश्वरं वपुः । यस्माद्यस्मात्तु वै तस्मादासृष्टेरेत्य संस्थिताः

yatra yatra ca bhūbhāge yo yassārveśvaraṃ vapuḥ | yasmādyasmāttu vai tasmādāsṛṣṭeretya saṃsthitāḥ

296

क्षेत्रेशेनान्विताश्चैव तीर्थेशेन तथैव हि । यस्माद्देवालयोद्देशात् ध्मातस्य जलजस्य च

kṣetreśenānvitāścaiva tīrtheśena tathaiva hi | yasmāddevālayoddeśāt dhmātasya jalajasya ca

297

भवेच्छब्दात्तवेधश्च तावत् क्षेत्रं तदुच्यते । दिव्याद्यायतनादीनामन्तरं यदनश्वरम् [क्, ख्: यदनन्तरम्]

bhavecchabdāttavedhaśca tāvat kṣetraṃ taducyate | divyādyāyatanādīnāmantaraṃ yadanaśvaram [k, kh: yadanantaram]

298

क्रोशाधिकसमं न्यूनं मानेनानेन येन तु । अन्तर्वेदी च सा ज्ञेया नारायणरतात्मनाम्

krośādhikasamaṃ nyūnaṃ mānenānena yena tu | antarvedī ca sā jñeyā nārāyaṇaratātmanām

299

यजने श्राद्धकरणे दाने वोत्क्रमणेऽर्चने । जपध्याने तपोयज्ञे अग्निसन्तर्पणेन च

yajane śrāddhakaraṇe dāne votkramaṇe'rcane | japadhyāne tapoyajñe agnisantarpaṇena ca

300

स्थितं यदेकदेशे तु दीपालोके(कं) द्विजोत्तम । आभासयति भूभागं परतस्तद्वदेव हि

sthitaṃ yadekadeśe tu dīpāloke(kaṃ) dvijottama | ābhāsayati bhūbhāgaṃ paratastadvadeva hi

301

स्वज्ञेत्रं क्षेत्रनाथं च समासाद्य च वर्तते । ऐहिकामुष्मिकी चैव सिद्धिर्भवति देहिनाम्

svajñetraṃ kṣetranāthaṃ ca samāsādya ca vartate | aihikāmuṣmikī caiva siddhirbhavati dehinām

302

तत्र तावच्चतुर्मूर्तेर्मूर्त्यन्तरगणस्य च । सन्निवेशं पृथिव्यां वै साम्प्रतं त्ववधारय

tatra tāvaccaturmūrtermūrtyantaragaṇasya ca | sanniveśaṃ pṛthivyāṃ vai sāmprataṃ tvavadhāraya

303

पुष्करं क्षेत्रमाश्रित्य पुण्डरीकाक्षसंज्ञया । वासुदेवस्तु भगवान्नित्यसन्निहितस्स्थितः

puṣkaraṃ kṣetramāśritya puṇḍarīkākṣasaṃjñayā | vāsudevastu bhagavānnityasannihitassthitaḥ

304

एवं क्षेत्रवरैस्सर्वमेत्य विश्वेश्वरस्स्वयम् । चतुर्मूर्तिर्द्विजाद्यं वै आसृष्टेस्संस्थितिं क्रतौ

evaṃ kṣetravaraissarvametya viśveśvarassvayam | caturmūrtirdvijādyaṃ vai āsṛṣṭessaṃsthitiṃ kratau

305

चतुर्णां मूर्तिभेदं यद्द्विषट्कपरिसंख्यया । क्षेत्रैस्तीर्थान्वितैस्तेषां संस्थानमवधारय

caturṇāṃ mūrtibhedaṃ yaddviṣaṭkaparisaṃkhyayā | kṣetraistīrthānvitaisteṣāṃ saṃsthānamavadhāraya

306

केशवः क्लेशहा लोके वै(द्वै)रूप्येण क्षितौ स्थितः । अभिव्यक्तेन रूपेण गोविन्दः पुरुषोत्तमः

keśavaḥ kleśahā loke vai(dvai)rūpyeṇa kṣitau sthitaḥ | abhivyaktena rūpeṇa govindaḥ puruṣottamaḥ

306

- - - [क्, ख्: ग्रन्थपात इति आदर्शग्रन्थे लिखितम्] । * * * * * * * * * * * * * * * * *

** * * * [k, kh: granthapāta iti ādarśagranthe likhitam] | * * * * * * * * * * * * * * * * **

307

- - - - । भूभागपदमाश्रित्य संस्थितो नगसाह्वये

** * * * * * * * * * * * * * * * * | bhūbhāgapadamāśritya saṃsthito nagasāhvaye*

308

स्थाने बृन्दावनाख्येऽपि द्विधैव कमलोद्भव । विष्णुर्लो * * * * हे [क्, ख्: विष्णुर्लोभा? हा?] विप्र स्थितो विष्णुपदेन च

sthāne bṛndāvanākhye'pi dvidhaiva kamalodbhava | viṣṇurlo * * * * he [k, kh: viṣṇurlobhā? hā?] vipra sthito viṣṇupadena ca

309

मन्दराख्यगिरिं चैव आसाद्य मधुसूदनः । भूतानामनुकम्पार्थमवतीर्य च संस्थितः

mandarākhyagiriṃ caiva āsādya madhusūdanaḥ | bhūtānāmanukampārthamavatīrya ca saṃsthitaḥ

310

यामुनं जलमाश्रित्य देवदेवस्त्रिविक्रमः । स्थितः कमलसंभूत [क्, ख्, ग्, घ्: संभूतरणं सुगतिप्रदम्] नृणां च सुगतिप्रदः

yāmunaṃ jalamāśritya devadevastrivikramaḥ | sthitaḥ kamalasaṃbhūta [k, kh, g, gh: saṃbhūtaraṇaṃ sugatipradam] nṛṇāṃ ca sugatipradaḥ

311

मूर्त्यन्तरं वामनाख्यं सह्याद्रौ कमलोद्भव । स्वतत्वादेत्य विश्रान्तं ? भविनां शोकशान्तये

mūrtyantaraṃ vāmanākhyaṃ sahyādrau kamalodbhava | svatatvādetya viśrāntaṃ ? bhavināṃ śokaśāntaye

312

नर्मदाख्यं हि चाक्रम्य जलं पापक्षयङ्करम् । श्रीधरस्संस्थितो देवः कौण्डले च श्रिया सह

narmadākhyaṃ hi cākramya jalaṃ pāpakṣayaṅkaram | śrīdharassaṃsthito devaḥ kauṇḍale ca śriyā saha

313

हृषीकेशस्तु भगवान् संस्थितोऽप्यात्मना भुवि । धराधरे ध्वजाख्ये तु क्षेत्रे [क्, ख्: कुब्जोमृगेऽब्जज] कुब्जाम्रकेऽब्जज

hṛṣīkeśastu bhagavān saṃsthito'pyātmanā bhuvi | dharādhare dhvajākhye tu kṣetre [k, kh: kubjomṛge'bjaja] kubjāmrake'bjaja

314

पद्मनाभस्तु माध्येशस्त्ववतीर्य च संस्थितः । दक्षिणां दिशमाश्रित्य समीपे जलधिक्षितौ

padmanābhastu mādhyeśastvavatīrya ca saṃsthitaḥ | dakṣiṇāṃ diśamāśritya samīpe jaladhikṣitau

315

गिरौ रैवतके विप्र स्वतत्त्वादेत्य वर्तते । दामोदरस्तु भगवान् हितार्थं भावितात्मनाम्

girau raivatake vipra svatattvādetya vartate | dāmodarastu bhagavān hitārthaṃ bhāvitātmanām

316

एभिर्मूर्त्यन्तरैस्सार्धं मूर्तिभिर्विश्वमन्दिरम् । समासाद्य द्विजश्रेष्ठ अतोऽन्येषां च संस्थितिम्

ebhirmūrtyantaraissārdhaṃ mūrtibhirviśvamandiram | samāsādya dvijaśreṣṭha ato'nyeṣāṃ ca saṃsthitim

317

निबोधतु महाबुद्धे सावधानेन चेतसा । सिद्धामरार्चितं विद्धि श्वेतद्वीपे तु हंसराट्

nibodhatu mahābuddhe sāvadhānena cetasā | siddhāmarārcitaṃ viddhi śvetadvīpe tu haṃsarāṭ

318

मत्स्यात्मा भगवानप्पु अश्वात्मा वडवामुखे । रसातले तु कूर्मात्मा विन्ध्यारण्ये तु पौष्कर

matsyātmā bhagavānappu aśvātmā vaḍavāmukhe | rasātale tu kūrmātmā vindhyāraṇye tu pauṣkara

319

विज्ञातव्यो मृगेन्द्रात्मा पापहा सर्वदेहिनाम् । सौकरीयेन रूपेण क्षेत्रे तत्संज्ञके तु वै

vijñātavyo mṛgendrātmā pāpahā sarvadehinām | saukarīyena rūpeṇa kṣetre tatsaṃjñake tu vai

320

गाङ्गे शुभजले कूले सुरसिद्धनिषेविते । हेमोत्तमाङ्गदृग्देवो हेमशैलमहान्तरे

gāṅge śubhajale kūle surasiddhaniṣevite | hemottamāṅgadṛgdevo hemaśailamahāntare

321

नौबन्धनगिरावेव मीनवक्त्रः स्थितः प्रभुः । कृष्णाश्वेऽश्वशिरोदेवो क्षितिक्षेत्रे क्षमार्चिते

naubandhanagirāveva mīnavaktraḥ sthitaḥ prabhuḥ | kṛṣṇāśve'śvaśirodevo kṣitikṣetre kṣamārcite

322

लवणोदधिपर्यन्ते भूभागे सिद्धसेविते । कूर्मवक्त्रश्च भगवान् संस्थितश्शङ्खचक्रधृक्

lavaṇodadhiparyante bhūbhāge siddhasevite | kūrmavaktraśca bhagavān saṃsthitaśśaṅkhacakradhṛk

323

नृहरिः कृतशौचे तु उज्जयिन्यामपि द्विज । विशाखमूलसंज्ञे तु स्थाने त्वेवं स्थितस्त्रिधा

nṛhariḥ kṛtaśauce tu ujjayinyāmapi dvija | viśākhamūlasaṃjñe tu sthāne tvevaṃ sthitastridhā

324

कोकामुखे वराहस्तु वाराहे तु नगोत्तमे । कन्दमाले विवैतस्ते [क्, ख्: विचेतस्ते] कुलकुक्षौ हिमाचले

kokāmukhe varāhastu vārāhe tu nagottame | kandamāle vivaitaste [k, kh: vicetaste] kulakukṣau himācale

325

वामनं खर्वमूर्तिं च वैश्वरूप्येण संस्थितम् ? । मध्यदेशे तु गङ्गायाः कुरुक्षेत्रे तु पौष्कर

vāmanaṃ kharvamūrtiṃ ca vaiśvarūpyeṇa saṃsthitam ? | madhyadeśe tu gaṅgāyāḥ kurukṣetre tu pauṣkara

326

यामुनं कूलमासाद्य प्रादुर्भावान्तरं महत् । स्थितिं त्रिविक्रमाख्यं यस्त्रैलोक्याक्रान्तविग्रहः

yāmunaṃ kūlamāsādya prādurbhāvāntaraṃ mahat | sthitiṃ trivikramākhyaṃ yastrailokyākrāntavigrahaḥ

327

नगोत्तमे महेन्द्राख्ये परश्वथकरो द्विज । रामसंज्ञश्च भगवान् संस्थितः क्षत्रियान्तकः

nagottame mahendrākhye paraśvathakaro dvija | rāmasaṃjñaśca bhagavān saṃsthitaḥ kṣatriyāntakaḥ

328

धराधरे चित्रकूटे रक्षःक्षयकरो महान् । संस्थितश्चापरो रामः पद्मपत्रायतेक्षणः

dharādhare citrakūṭe rakṣaḥkṣayakaro mahān | saṃsthitaścāparo rāmaḥ padmapatrāyatekṣaṇaḥ

329

रामोऽन्यस्सीरपाणिर्वै यामुनं भ्रामयञ्जलम् । संस्थितो मानुषीयेषु भूभागेषु शुभेषु च

rāmo'nyassīrapāṇirvai yāmunaṃ bhrāmayañjalam | saṃsthito mānuṣīyeṣu bhūbhāgeṣu śubheṣu ca

330

सामुद्रेऽपि ततो द्वीपे द्वारकाख्येऽमरार्चिते । वर्तते भगवान् कृष्णस्सर्वात्मा परमेश्वरः

sāmudre'pi tato dvīpe dvārakākhye'marārcite | vartate bhagavān kṛṣṇassarvātmā parameśvaraḥ

331

कल्की विष्णुश्च भगवान् स्तूयमानो द्विजैः स्थितः । समासाद्य विपाशां च नदीं नियतमानसः

kalkī viṣṇuśca bhagavān stūyamāno dvijaiḥ sthitaḥ | samāsādya vipāśāṃ ca nadīṃ niyatamānasaḥ

332

धर्ममूर्तिर्महात्मा वै धर्मारण्ये सुरार्चिते । अनुग्रहपरस्त्वास्ते लोकानां लोकपूजितः

dharmamūrtirmahātmā vai dharmāraṇye surārcite | anugrahaparastvāste lokānāṃ lokapūjitaḥ

333

नरसंज्ञं जगन्नाथं सिद्धैस्संपूजितेषु च । भूभागेषु च रम्येषु नित्यसन्निहितः स्थितः

narasaṃjñaṃ jagannāthaṃ siddhaissaṃpūjiteṣu ca | bhūbhāgeṣu ca ramyeṣu nityasannihitaḥ sthitaḥ

334

गिरौ गोवर्धनाख्ये तु देवस्सर्वेश्वरो हरिः । संस्थितः पूजिते स्थाने गवां निष्क्रमणेषु च

girau govardhanākhye tu devassarveśvaro hariḥ | saṃsthitaḥ pūjite sthāne gavāṃ niṣkramaṇeṣu ca

335

सालिग्रामे च भगवान् राजेन्द्राख्ये वने द्विज । तथैव वसुधांशेन स्थितो देवव्रताभिधे

sāligrāme ca bhagavān rājendrākhye vane dvija | tathaiva vasudhāṃśena sthito devavratābhidhe

336

कृष्णोऽपरश्चतुर्मूर्तिरवतीर्य धरातले । स्थितः पिण्डारके विप्र मोचयन्दुष्कृता(ज्ज)नान्

kṛṣṇo'paraścaturmūrtiravatīrya dharātale | sthitaḥ piṇḍārake vipra mocayanduṣkṛtā(jja)nān

337

श्वेतद्वीपे कुरुक्षेत्रे हिमवन्ताचलेऽब्जज । वेदिकायामपि [देविकायां इति स्यात्] तटे विश्वरूपस्स्थितः प्रभुः

śvetadvīpe kurukṣetre himavantācale'bjaja | vedikāyāmapi [devikāyāṃ iti syāt] taṭe viśvarūpassthitaḥ prabhuḥ

338

क्षीरोदधौ पद्मनाभश्शेषाहिशयनोपरे [शेषाहिशयनो हरिः इति पाठान्तरम्] । स्थितो नाभ्यब्जसंभूतो यस्माच्चैव पितामहः

kṣīrodadhau padmanābhaśśeṣāhiśayanopare [śeṣāhiśayano hariḥ iti pāṭhāntaram] | sthito nābhyabjasaṃbhūto yasmāccaiva pitāmahaḥ

339

चतुर्धा रूपमाश्रित्य विश्वेऽस्मिन् सैव वर्तते ? । हिताय सर्वलोकानां यथावदवधारय

caturdhā rūpamāśritya viśve'smin saiva vartate ? | hitāya sarvalokānāṃ yathāvadavadhāraya

340

आसाद्य शयनं ब्रह्मन् पातालतलसंस्थितः । वर [क्, ख्: योऽन्ते] मादाय चाग्नेयं योऽन्ते संहरते जगत्

āsādya śayanaṃ brahman pātālatalasaṃsthitaḥ | vara [k, kh: yo'nte] mādāya cāgneyaṃ yo'nte saṃharate jagat

341

वटमूलं समाश्रित्य प्रयागे सुरपूजिते । जगदेकार्णवं कृत्वा दिव्यमासाद्य पादपम्

vaṭamūlaṃ samāśritya prayāge surapūjite | jagadekārṇavaṃ kṛtvā divyamāsādya pādapam

342

सन्तिष्ठते स भगवांस्तस्मिंस्तीरे क्षितौ द्विज । न्यग्रोधशायिनं चैव ध्यायेद्दिव्यगतिप्रदम्

santiṣṭhate sa bhagavāṃstasmiṃstīre kṣitau dvija | nyagrodhaśāyinaṃ caiva dhyāyeddivyagatipradam

343

हिमाचलैकदेशे तु तुङ्गे वै भृगुसंज्ञके । मधुकैटभमाथी च संस्थितः सोऽवनीतले

himācalaikadeśe tu tuṅge vai bhṛgusaṃjñake | madhukaiṭabhamāthī ca saṃsthitaḥ so'vanītale

344

क्षीरोदकक्षितिक्षेत्रे सुरासुरनिषेविते । मन्दराद्रिकरो देवो वर्तते देवपूजितः

kṣīrodakakṣitikṣetre surāsuraniṣevite | mandarādrikaro devo vartate devapūjitaḥ

345

तत्रैवामृतजिद्देवः संस्थितस्सिद्धसेवितः । कान्तारूपधरश्चैव सुधाकलशधृक्तथा

tatraivāmṛtajiddevaḥ saṃsthitassiddhasevitaḥ | kāntārūpadharaścaiva sudhākalaśadhṛktathā

346

सिद्धानां च मुनीनां च देवानां मृत्युजित् स्थितः । द्विधा कर्तागणोपेतं ? देवं गरुडवाहनम्

siddhānāṃ ca munīnāṃ ca devānāṃ mṛtyujit sthitaḥ | dvidhā kartāgaṇopetaṃ ? devaṃ garuḍavāhanam

347

सालवृक्षभुजोद्देशे सालिग्रामे स्थितो विभुः । त्रिकूटगिरिपृष्ठे तु गम्ये गगनचारिणाम्

sālavṛkṣabhujoddeśe sāligrāme sthito vibhuḥ | trikūṭagiripṛṣṭhe tu gamye gaganacāriṇām

348

गजोद्धृतिच्छलेनैव अप्रमेयाख्यया स्थितः । श्वेतद्वीपपतिर्देव अवतीर्य च संस्थितः

gajoddhṛticchalenaiva aprameyākhyayā sthitaḥ | śvetadvīpapatirdeva avatīrya ca saṃsthitaḥ

349

गङ्गासमुद्रसंयोगे क्षित्युद्देशे मनोरमे । यज्ञभुग्भगवान् देवो नैमिशे सिद्धपूजिते

gaṅgāsamudrasaṃyoge kṣityuddeśe manorame | yajñabhugbhagavān devo naimiśe siddhapūjite

350

सैन्धवारण्यमाश्रित्य अनन्तो भगवांस्स्थितः । शार्ङ्गपाणिस्तु देवेशो दण्डकारण्यसंज्ञके

saindhavāraṇyamāśritya ananto bhagavāṃssthitaḥ | śārṅgapāṇistu deveśo daṇḍakāraṇyasaṃjñake

351

रक्षोगणकुलं चैव संस्थितस्तज्जयैषिणाम् । उत्पलावर्तके देशे शौरिसंज्ञोऽच्युतस्स च

rakṣogaṇakulaṃ caiva saṃsthitastajjayaiṣiṇām | utpalāvartake deśe śaurisaṃjño'cyutassa ca

352

क्षितौ समुद्रसिन्ध्वोब्धेः ? सङ्गमे सिद्धसेविते । ज्ञानोपदेष्टा भगवान् संस्थितो दुःखशान्तये

kṣitau samudrasindhvobdheḥ ? saṅgame siddhasevite | jñānopadeṣṭā bhagavān saṃsthito duḥkhaśāntaye

353

आसाद्य सूकरक्षेत्रं देवो गरुडवाहनः । संस्थितो गरुडारूढः पारिजातकराङ्कितः

āsādya sūkarakṣetraṃ devo garuḍavāhanaḥ | saṃsthito garuḍārūḍhaḥ pārijātakarāṅkitaḥ

354

सिद्धैस्सुरगणैस्सार्धं गगने चापि पौष्कर । देवदेवेशनाम्नाथ हस्तिपर्वतमस्तके

siddhaissuragaṇaissārdhaṃ gagane cāpi pauṣkara | devadeveśanāmnātha hastiparvatamastake

355

एकदेशं समासाद्य सर्वस्य वरदः स्थितः । माल्योदपाणिर्वैकुण्ठो [क्, ख्: वैकुण्ठो * * * गयायाम्] मगधायां महामते

ekadeśaṃ samāsādya sarvasya varadaḥ sthitaḥ | mālyodapāṇirvaikuṇṭho [k, kh: vaikuṇṭho * * * gayāyām] magadhāyāṃ mahāmate

356

ओड्डीन्ये [क्, ख्: * * * पुण्य] पुण्यभूभागे संस्थितः पुरुषोत्तमः । अचिन्त्यात्माथ भगवान् पर्वते गन्धमादने

oḍḍīnye [k, kh: * * * puṇya] puṇyabhūbhāge saṃsthitaḥ puruṣottamaḥ | acintyātmātha bhagavān parvate gandhamādane

357

शिपिविष्टाख्यया देवश्शिपिविष्टव्रते स्थितः । प्राक्समुद्रापयाने तु भूभागे शुभलक्षणे

śipiviṣṭākhyayā devaśśipiviṣṭavrate sthitaḥ | prāksamudrāpayāne tu bhūbhāge śubhalakṣaṇe

358

कापिलीं मूर्तिमासाद्य वासुदेवः स्थितः प्रभुः । अवतीर्य स्वतत्त्वाच्च ब्रह्मसंज्ञः प्रजापतिः

kāpilīṃ mūrtimāsādya vāsudevaḥ sthitaḥ prabhuḥ | avatīrya svatattvācca brahmasaṃjñaḥ prajāpatiḥ

359

मणिबन्धं समासाद्य नित्यं सन्निहितः स्थितः । मगधामण्डले विप्र महाबोधधराश्रितः

maṇibandhaṃ samāsādya nityaṃ sannihitaḥ sthitaḥ | magadhāmaṇḍale vipra mahābodhadharāśritaḥ

360

संस्थितो लोकनाथात्मा देवदेवो जनार्दनः । देवदक्षिणगाक्ष्णोर्वै योऽभिमानतनुर्द्विज

saṃsthito lokanāthātmā devadevo janārdanaḥ | devadakṣiṇagākṣṇorvai yo'bhimānatanurdvija

361

सूर्यसंज्ञस्तु भगवान् हेमशैलोपरि स्थितः । अच्युतो वामनेत्रे तु योऽभिमानतनुर्विभुः

sūryasaṃjñastu bhagavān hemaśailopari sthitaḥ | acyuto vāmanetre tu yo'bhimānatanurvibhuḥ

362

भगवान् सोमसंज्ञस्तु सोमतीर्थाश्रमेऽपि च । अग्निस्वरूपमजितं संस्थितं बडबानले

bhagavān somasaṃjñastu somatīrthāśrame'pi ca | agnisvarūpamajitaṃ saṃsthitaṃ baḍabānale

363

वस्वात्मा गगने विप्र भासते त्वसुरान्तकृत् । विष्णुनाम्ना पुनर्देवस्त्वनेकायुधमण्डितः

vasvātmā gagane vipra bhāsate tvasurāntakṛt | viṣṇunāmnā punardevastvanekāyudhamaṇḍitaḥ

364

जयाख्ययोज्जयिन्यां वै स्थितः पापजये नृणाम् । काश्मीरमण्डले पुण्ये क्षेत्रे चक्रधराभिधे

jayākhyayojjayinyāṃ vai sthitaḥ pāpajaye nṛṇām | kāśmīramaṇḍale puṇye kṣetre cakradharābhidhe

365

चक्रपाणिस्तु भगवान् भक्तानां मोक्षदः स्थितः । सुरोत्तमाभिधानश्च गदापाणिस्तु पौष्कर

cakrapāṇistu bhagavān bhaktānāṃ mokṣadaḥ sthitaḥ | surottamābhidhānaśca gadāpāṇistu pauṣkara

366

सदा सन्निहितं विद्धि गङ्गाद्वारे सुरैस्सह । चतुर्भुजश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्गतिः

sadā sannihitaṃ viddhi gaṅgādvāre suraissaha | caturbhujaścaturmūrtiścaturvaktraścaturgatiḥ

367

स्थितः पिण्डारके देवो विष्वक्सेनस्सनातनः । शुभमासाद्य भूभागं प्राग्ज्योतिषपुरे तथा

sthitaḥ piṇḍārake devo viṣvaksenassanātanaḥ | śubhamāsādya bhūbhāgaṃ prāgjyotiṣapure tathā

368

देवं विश्वेश्वराख्यं च स्थितमेत्य स्वगोचरात् । सा तत्र नाभिधक्षेत्रे सिद्धविद्याधरान्विते

devaṃ viśveśvarākhyaṃ ca sthitametya svagocarāt | sā tatra nābhidhakṣetre siddhavidyādharānvite

369

स्वामिसंज्ञो जगन्नाथः स्थितो मन्दाकिनीतटे । भल्लातके महायोगे ध्यायिनामपवर्गदः

svāmisaṃjño jagannāthaḥ sthito mandākinītaṭe | bhallātake mahāyoge dhyāyināmapavargadaḥ

370

रसातले नृसिंहाख्ये देविकायास्तटाश्रिते । रिपुक्षयाख्यया विप्र देवस्सर्वेश्वरस्स्थितः

rasātale nṛsiṃhākhye devikāyāstaṭāśrite | ripukṣayākhyayā vipra devassarveśvarassthitaḥ

371

शङ्कराख्ये तु भूभागे सर्वदेवनिषेविते । ज्ञानमूर्तिर्जगन्नाथस्संस्थितश्शुभकृन्नृणाम्

śaṅkarākhye tu bhūbhāge sarvadevaniṣevite | jñānamūrtirjagannāthassaṃsthitaśśubhakṛnnṛṇām

372

पृथिव्यां तु पितृक्षेत्रे मोचयन्तमृणत्रयात् । जनार्दनाख्यया ब्रह्मन् विश्वात्मा भगवान् स्थितः

pṛthivyāṃ tu pitṛkṣetre mocayantamṛṇatrayāt | janārdanākhyayā brahman viśvātmā bhagavān sthitaḥ

373

एतेऽवताराः कथिताः लेशतः कमलोद्भव । एभिः क्षितितलं व्याप्तं पौनः पुन्येन च स्वयम्

ete'vatārāḥ kathitāḥ leśataḥ kamalodbhava | ebhiḥ kṣititalaṃ vyāptaṃ paunaḥ punyena ca svayam

374

संसारिणां जनानां तु अनुग्रहधियाब्जज । सङ्कीर्तनमगम्यानां त्रिसन्ध्यं नित्यमाचरेत्

saṃsāriṇāṃ janānāṃ tu anugrahadhiyābjaja | saṅkīrtanamagamyānāṃ trisandhyaṃ nityamācaret

375

मतिं चक्रे च गम्यानां सेवने दर्शनेऽपि च । म्लेच्छानां तेषु देशेषु क्षितौ क्षेत्रादयो हि ये

matiṃ cakre ca gamyānāṃ sevane darśane'pi ca | mlecchānāṃ teṣu deśeṣu kṣitau kṣetrādayo hi ye

376

साङ्कर्यपरिहारेण द्रष्टव्याप्ते सदैव हि । ऋषिभिस्सामरैस्सिद्धैस्स्वाश्रमेषु महत्सु च

sāṅkaryaparihāreṇa draṣṭavyāpte sadaiva hi | ṛṣibhissāmaraissiddhaissvāśrameṣu mahatsu ca

377

जलाशयेषु पुण्येषु पृथिव्यां विविधेषु च । सर्वे भगवदाकारा विभवव्यूहलक्षणाः

jalāśayeṣu puṇyeṣu pṛthivyāṃ vividheṣu ca | sarve bhagavadākārā vibhavavyūhalakṣaṇāḥ

378

उ(मु)क्ता गताश्च ये चान्ये समुत्प्रेक्ष्य धिया स्वयम् । प्रतिष्ठिताश्च विधिवत्समन्त्रास्सत्यविक्रमाः

u(mu)ktā gatāśca ye cānye samutprekṣya dhiyā svayam | pratiṣṭhitāśca vidhivatsamantrāssatyavikramāḥ

379

स्थित्या नानाप्रकारा ये भूतभव्यादिकाख्यया । सौम्याग्नेयोभयाख्येन सन्निवेशवशेन वै

sthityā nānāprakārā ye bhūtabhavyādikākhyayā | saumyāgneyobhayākhyena sanniveśavaśena vai

2424

लीलारुचिमयेनैव चित्तसौख्यप्रदेन च । भुजाद्यायुधसन्धानकेतुभेदेन वै सह । 380

līlārucimayenaiva cittasaukhyapradena ca | bhujādyāyudhasandhānaketubhedena vai saha | 380

381

अलंकृतश्च ? भूभागं मनुजैस्त्वेवमेव हि । भक्तैरनुगृहीतैश्च सिद्धाद्यैश्च यथोदितम्

alaṃkṛtaśca ? bhūbhāgaṃ manujaistvevameva hi | bhaktairanugṛhītaiśca siddhādyaiśca yathoditam

382

आदिदेवादयश्चैते तत्वेशास्समुदीरिताः । परस्मिन् भगवत्तत्त्वे त्वभेदेन व्यवस्थिताः

ādidevādayaścaite tatveśāssamudīritāḥ | parasmin bhagavattattve tvabhedena vyavasthitāḥ

383

सूर्यस्य रश्मयो यद्वद्वहनेरचिंर्गणं यथा । जलधेरूर्मयो यद्वत्तद्वदेवाब्जसंभव

sūryasya raśmayo yadvadvahaneraciṃrgaṇaṃ yathā | jaladherūrmayo yadvattadvadevābjasaṃbhava

384

चित्सामान्यानि(न्नि)त्यशुद्धा व्यापकाः परमेश्वराः । तत्त्वसत्तां समाश्रित्य ज्ञानाद्यैस्समलंकृताः

citsāmānyāni(nni)tyaśuddhā vyāpakāḥ parameśvarāḥ | tattvasattāṃ samāśritya jñānādyaissamalaṃkṛtāḥ

385

अणिमाद्यष्टकोपेतास्संस्थितास्स्वात्मना तु वै । अध्वावनिषु सर्वासु नित्यम् कुर्वन्ति सन्निधिम्

aṇimādyaṣṭakopetāssaṃsthitāssvātmanā tu vai | adhvāvaniṣu sarvāsu nityam kurvanti sannidhim

386

मुक्तये सर्वभूतानां विशेषेण तु वै भुवि । आविश्वप्रभवात् कालादारभ्य प्रलयावधि

muktaye sarvabhūtānāṃ viśeṣeṇa tu vai bhuvi | āviśvaprabhavāt kālādārabhya pralayāvadhi

387

क्षेत्रेषु तीर्थतीरेषु शब्दब्रह्ममयात्मना । सामान्येनापि मन्त्रेण तद्विवर्तेन भात्मना

kṣetreṣu tīrthatīreṣu śabdabrahmamayātmanā | sāmānyenāpi mantreṇa tadvivartena bhātmanā

388

ततो व्यक्तेतरं रूपमाश्रयन्ति च पार्थिवम् । हितार्थं सर्वलोकानामवतीर्णमनश्वरम्

tato vyaktetaraṃ rūpamāśrayanti ca pārthivam | hitārthaṃ sarvalokānāmavatīrṇamanaśvaram

389

जगत्यायतनाख्यायामत्र सिध्यन्ति योगिनः । कालान्तरेण व्यक्तीनां मज्जनं जायते यदि

jagatyāyatanākhyāyāmatra sidhyanti yoginaḥ | kālāntareṇa vyaktīnāṃ majjanaṃ jāyate yadi

390

सन्निधिं शक्तिभावेन नित्यं कुर्वन्ति तत्र च । योगेश्वरामरास्सिद्धास्स्मृत्वाकारं तदात्मकम्

sannidhiṃ śaktibhāvena nityaṃ kurvanti tatra ca | yogeśvarāmarāssiddhāssmṛtvākāraṃ tadātmakam

391

शैलमृद्दारुधात्तूत्थां व्यक्तिं संस्थापयन्ति च । यत्रानुवेधं कुरुते मन्त्रशक्तिधरास्तु ये

śailamṛddārudhāttūtthāṃ vyaktiṃ saṃsthāpayanti ca | yatrānuvedhaṃ kurute mantraśaktidharāstu ye

392

येनाच्युतीयनाम्ना वै यद्यत्स्थानान्तरं स्मृतम् । सन्निधिस्थस्य वै रूपं शब्दमूर्तिधरस्य च

yenācyutīyanāmnā vai yadyatsthānāntaraṃ smṛtam | sannidhisthasya vai rūpaṃ śabdamūrtidharasya ca

393

भिन्नात्मनां स्वयंव्यक्तिरूपेष्वव्यक्तकेषु च । सन्निरुद्धेषु मन्त्रेषु इच्छावृत्तिगतेषु च

bhinnātmanāṃ svayaṃvyaktirūpeṣvavyaktakeṣu ca | sanniruddheṣu mantreṣu icchāvṛttigateṣu ca

394

आकारास्संन्निवेशाच्च पारमेश्वरमन्यथा । अन्यथा वै जगत्यस्मिन् ख्याताख्यातं च शाश्वतम्

ākārāssaṃnniveśācca pārameśvaramanyathā | anyathā vai jagatyasmin khyātākhyātaṃ ca śāśvatam

395

एवमायतनानां च नित्यत्वं सम्प्रकाशितम् । अनादित्वमसंख्यं च महत्त्वमपि पौष्कर

evamāyatanānāṃ ca nityatvaṃ samprakāśitam | anāditvamasaṃkhyaṃ ca mahattvamapi pauṣkara

396

जाता ये मां प्रसिद्धिर्वै सति व्यक्तिवशाद्द्विज । विना व्यक्तिस्वरूपेण शब्देनाप्यक्षयात्मना

jātā ye māṃ prasiddhirvai sati vyaktivaśāddvija | vinā vyaktisvarūpeṇa śabdenāpyakṣayātmanā

397

द्व्यात्मनापि हि चान्यत्र शब्दव्यक्तिमयात्मना । अन्ये मुनिवरा विप्र दृष्ट्वा स्थानं मनोरमम्

dvyātmanāpi hi cānyatra śabdavyaktimayātmanā | anye munivarā vipra dṛṣṭvā sthānaṃ manoramam

398

निर्दोषं [ग्, घ्: निर्दोषं सकलं शुद्धम्] सलिलं शुद्धं पादपौषधिसंकुलम् । स्थितिं कृत्वा स्थिरां तत्र कर्मणा मनसा ततः

nirdoṣaṃ [g, gh: nirdoṣaṃ sakalaṃ śuddham] salilaṃ śuddhaṃ pādapauṣadhisaṃkulam | sthitiṃ kṛtvā sthirāṃ tatra karmaṇā manasā tataḥ

399

सुलक्षणं तु पाषाणं दृष्ट्वा चान्यत्र बाहृतम् । विश्वकर्मकुलोद्भूतं समाज्ञाप्य तु शिल्पिनम्

sulakṣaṇaṃ tu pāṣāṇaṃ dṛṣṭvā cānyatra bāhṛtam | viśvakarmakulodbhūtaṃ samājñāpya tu śilpinam

400

उपलेऽस्मिञ्जगद्योनेर्विष्णोस्सर्वेश्वरस्य च । पादारविन्दमुद्रां च सम्पाद्य च मनोहराम्

upale'smiñjagadyonerviṣṇossarveśvarasya ca | pādāravindamudrāṃ ca sampādya ca manoharām

401

एवमन्ये तु मुनयस्स्वस्थानेषु महामते । शङ्खचक्रगदापद्मपूर्वा ये हरिलाञ्छनाः

evamanye tu munayassvasthāneṣu mahāmate | śaṅkhacakragadāpadmapūrvā ye harilāñchanāḥ

402

निवेशं तत्र कृत्वा वै भक्तिपूतेन कर्मणा । अपरे तु द्विजश्रेष्ठा भक्तिबृंहितमानसाः

niveśaṃ tatra kṛtvā vai bhaktipūtena karmaṇā | apare tu dvijaśreṣṭhā bhaktibṛṃhitamānasāḥ

403

कुर्वन्ति सन्निवेशं च भक्तानां हितकाम्यया । पूर्वोक्तेषु च देशेषु सिद्धाद्यैरचितेषु च

kurvanti sanniveśaṃ ca bhaktānāṃ hitakāmyayā | pūrvokteṣu ca deśeṣu siddhādyairaciteṣu ca

404

मुद्रितेषु सहस्रारपूर्वमुद्रागणेषु च । पाषाणैर्वा महाबुद्धेरासृष्टेः पूजनेषु च

mudriteṣu sahasrārapūrvamudrāgaṇeṣu ca | pāṣāṇairvā mahābuddherāsṛṣṭeḥ pūjaneṣu ca

405

कृत्वा संस्काररूपं तु न्यासं यत्रोचितं हि यत् । कुर्वन्ति [ग्, घ्: कुर्वन्तु] विधिपूर्वं तु नित्यं त्रैकाल्यमर्चनम्

kṛtvā saṃskārarūpaṃ tu nyāsaṃ yatrocitaṃ hi yat | kurvanti [g, gh: kurvantu] vidhipūrvaṃ tu nityaṃ traikālyamarcanam

406

ऋक्सामपूर्वैस्सन्मन्त्रैर्द्विषट्कार्णसमन्वितैः । भगवत्पदसिध्यर्थं शिष्यादीनां शुभाप्तये

ṛksāmapūrvaissanmantrairdviṣaṭkārṇasamanvitaiḥ | bhagavatpadasidhyarthaṃ śiṣyādīnāṃ śubhāptaye

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 15)

407

एवं पुष्करसंभूत ग्रामाश्च विषयाखिलाः । नगरास्सपुरा राज्ञां प्रख्याता ये क्षितौ शुभाः

evaṃ puṣkarasaṃbhūta grāmāśca viṣayākhilāḥ | nagarāssapurā rājñāṃ prakhyātā ye kṣitau śubhāḥ

408

ऋषिभिर्मनुजैश्शुद्धैस्स्वयं सर्वेश्वरेण तु । भक्तानामनुकम्पार्थं नीतां ? पुण्यपदात्मनाम् ?

ṛṣibhirmanujaiśśuddhaissvayaṃ sarveśvareṇa tu | bhaktānāmanukampārthaṃ nītāṃ ? puṇyapadātmanām ?

409

विभवव्यूहभेदेन स्थिता [क्, ख्: स्थिता च न्यासहेच्छया] चानुग्रहेच्छया । तस्कराद्युपघाते तु अन्तर्भागवते द्विज ?

vibhavavyūhabhedena sthitā [k, kh: sthitā ca nyāsahecchayā] cānugrahecchayā | taskarādyupaghāte tu antarbhāgavate dvija ?

410

पूर्वमन्त्रादयो मन्त्रास्तत्र ये प्राङ्निरोधिताः । बिम्बमुज्झित्य तिष्ठन्ति तद्ब्रह्मविवराम्बरे

pūrvamantrādayo mantrāstatra ye prāṅnirodhitāḥ | bimbamujjhitya tiṣṭhanti tadbrahmavivarāmbare

411

संस्कारं न कृतं यावत् पूवं तत् [क्, ख्: यावत्पूर्वं त * * * तम्] स्थावरोदितम् । वर्धते च महादोषो दिनार्धं दिनमन्यथा

saṃskāraṃ na kṛtaṃ yāvat pūvaṃ tat [k, kh: yāvatpūrvaṃ ta * * * tam] sthāvaroditam | vardhate ca mahādoṣo dinārdhaṃ dinamanyathā

412

तद्देशजानां सर्वेषां साधकानां नृपस्य च । द्विजेन्द्राद्यैरतस्तस्माद्वणिग्भिर्वा कुटुम्बिभिः

taddeśajānāṃ sarveṣāṃ sādhakānāṃ nṛpasya ca | dvijendrādyairatastasmādvaṇigbhirvā kuṭumbibhiḥ

413

देशिकैर्नरनाथेन कार्यं च भयनाशनम् । सर्वेषां पापशमने कृतमन्त्रगणं हि यत्

deśikairnaranāthena kāryaṃ ca bhayanāśanam | sarveṣāṃ pāpaśamane kṛtamantragaṇaṃ hi yat

414

प्रातिमं विग्रहं शश्वत्सर्वेषां श्रेयसे तु वै । निर्जनायतनानां तु धर्मार्थं यस्समाचरेत्

prātimaṃ vigrahaṃ śaśvatsarveṣāṃ śreyase tu vai | nirjanāyatanānāṃ tu dharmārthaṃ yassamācaret

415

दोषोपशमनं तस्य सर्वदुःखक्षयो भवेत् । भविनामाप्तपूर्णानां महामोहक्षयाय च

doṣopaśamanaṃ tasya sarvaduḥkhakṣayo bhavet | bhavināmāptapūrṇānāṃ mahāmohakṣayāya ca

416

ब्रह्मण्यधिपतित्वेन आकारं चाच्युतं हि यत् । सविशेषैस्समोपेतं विभूत्यंशैस्समन्वितम्

brahmaṇyadhipatitvena ākāraṃ cācyutaṃ hi yat | saviśeṣaissamopetaṃ vibhūtyaṃśaissamanvitam

417

प्रजापतिस्तमासाद्य संक्रान्तं बुद्धिदर्पणे । तेन कर्णपथं नीतं शिल्पिनस्स्वात्मजस्य च

prajāpatistamāsādya saṃkrāntaṃ buddhidarpaṇe | tena karṇapathaṃ nītaṃ śilpinassvātmajasya ca

2462

संपन्नस्य च होमाद्यैर्देशिकैस्संस्कृतस्य च । संक्रामन् [सङ्क्रामन्त्यचिरात् इति स्यात्] यचिरात्तत्र ? गौणमाकारमैश्वरम् । 418

saṃpannasya ca homādyairdeśikaissaṃskṛtasya ca | saṃkrāman [saṅkrāmantyacirāt iti syāt] yacirāttatra ? gauṇamākāramaiśvaram | 418

419

सह विन्यासकाले तु वाचकेन महात्मना । एवमेवमनादित्वं द्रव्यजास्वाकृतीषु च

saha vinyāsakāle tu vācakena mahātmanā | evamevamanāditvaṃ dravyajāsvākṛtīṣu ca

420

संसिद्धभूतिदृष्टिर्वै [ग्, घ्: संसृष्टभूतिसृष्टिर्वै] तुल्यकालं तु भूतले । विश्ववद्विस्मृतिं नैति शिल्पिबुद्धिसमाश्रितम्

saṃsiddhabhūtidṛṣṭirvai [g, gh: saṃsṛṣṭabhūtisṛṣṭirvai] tulyakālaṃ tu bhūtale | viśvavadvismṛtiṃ naiti śilpibuddhisamāśritam

421

स हि यच्छति भक्तानां कृत्वाकारं सुलक्षणम् । यस्य चाभिमतस्तादृक् भावभक्तिवशात्तु वै

sa hi yacchati bhaktānāṃ kṛtvākāraṃ sulakṣaṇam | yasya cābhimatastādṛk bhāvabhaktivaśāttu vai

422

दृष्टा स्वयं व्यक्तिमतो भुवि बिम्बं तु वै बुधः । ब्रह्मरुद्रैकसूर्याख्यमाच्युतं विद्धि तन्महत्

dṛṣṭā svayaṃ vyaktimato bhuvi bimbaṃ tu vai budhaḥ | brahmarudraikasūryākhyamācyutaṃ viddhi tanmahat

423

यदुक्तं व्यूहभेदस्थं मूर्तिभेदैस्समन्वितम् । तथैव हि समाराध्यं बुध्या कमललोचन

yaduktaṃ vyūhabhedasthaṃ mūrtibhedaissamanvitam | tathaiva hi samārādhyaṃ budhyā kamalalocana

424

आराधने समाधौ वा उपविष्टास्तु चोत्थिताः । संस्थितास्थानकैश्चान्ये तमोमूर्तिष्वनुष्ठितैः

ārādhane samādhau vā upaviṣṭāstu cotthitāḥ | saṃsthitāsthānakaiścānye tamomūrtiṣvanuṣṭhitaiḥ

425

धारयत्यद्भूतं [सर्वत्र वारयति लारयति इत्यस्ति] चैव लाञ्छनद्वयमिच्छया । द्वयं करद्वयेनैव लम्बमानचतुष्टयात्

dhārayatyadbhūtaṃ [sarvatra vārayati lārayati ityasti] caiva lāñchanadvayamicchayā | dvayaṃ karadvayenaiva lambamānacatuṣṭayāt

426

शङ्खचक्रगदापद्मपूर्वाद्यायुधसंग्रहात् । यथोद्दिष्टक्रमेणैव लोकेशादिषु वै पुरा

śaṅkhacakragadāpadmapūrvādyāyudhasaṃgrahāt | yathoddiṣṭakrameṇaiva lokeśādiṣu vai purā

427

ज्यादयश्चेच्छया(वा)चान्ये करैस्तिर्यक् प्रसारितैः । सूचयंत्यतिभक्तानामुद्भुजत्वेन संपदम् [क्, ख्: संभवम्]

jyādayaścecchayā(vā)cānye karaistiryak prasāritaiḥ | sūcayaṃtyatibhaktānāmudbhujatvena saṃpadam [k, kh: saṃbhavam]

428

मन्दभक्तिपराणां तु तिर्यक् संस्थानसंस्थितैः । महदात्मपदं दिव्यं यद * * * * * * * * [ख्: हृदयस्थं हि संपदा; ग्, घ्: यदन्तरथं हि संपदात् । (पाठो) अधधस्थं हि]

mandabhaktiparāṇāṃ tu tiryak saṃsthānasaṃsthitaiḥ | mahadātmapadaṃ divyaṃ yada * * * * * * * * [kh: hṛdayasthaṃ hi saṃpadā; g, gh: yadantarathaṃ hi saṃpadāt | (pāṭho) adhadhasthaṃ hi]

429

येषामन्त(रि ?)रता ? भक्तिर्नॄणां व्यामिश्रयाजिनाम् । प्राप्तिस्त्रिविष्टपे तेषां भुजबृन्दादयो मुखात्

yeṣāmanta(ri ?)ratā ? bhaktirnṝṇāṃ vyāmiśrayājinām | prāptistriviṣṭape teṣāṃ bhujabṛndādayo mukhāt

430

समस्सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मन् यद्यप्यहं सदा । उपदेक्ष्यामि यक्त्या वै मद्भक्ता यान्ति संपदम्

samassarveṣu bhūteṣu brahman yadyapyahaṃ sadā | upadekṣyāmi yaktyā vai madbhaktā yānti saṃpadam

431

अपरैरष्टभेदस्थैर्वर्णैर्वा ब्राह्मणादिकैः । प्रस्थापिताश्च विधिवत्प्रतिमा वा नृपोत्तमैः

aparairaṣṭabhedasthairvarṇairvā brāhmaṇādikaiḥ | prasthāpitāśca vidhivatpratimā vā nṛpottamaiḥ

432

प्रतिबिम्बमयीं व्यक्तिं स्वयमेवाच्युतेन वा । जीर्णदोषं विना चैव चालनं यदशान्तिकम्

pratibimbamayīṃ vyaktiṃ svayamevācyutena vā | jīrṇadoṣaṃ vinā caiva cālanaṃ yadaśāntikam

433

क्षतमुत्पातपूर्वैस्तु दोषैस्तु [ग्, घ्: दोषैस्तत्] नृपनाशकृत् । तदस्तमितमन्त्राणां भूयस्संस्थापने कृते

kṣatamutpātapūrvaistu doṣaistu [g, gh: doṣaistat] nṛpanāśakṛt | tadastamitamantrāṇāṃ bhūyassaṃsthāpane kṛte

434

उदयं जायते शश्वच्छान्तये किन्तु पौष्कर । देशिकेन्द्रैर्यथाध्याताः [क्, ख्: यथाध्यानम्] (तं) सूर्येन्द्वनलसन्निभाः

udayaṃ jāyate śaśvacchāntaye kintu pauṣkara | deśikendrairyathādhyātāḥ [k, kh: yathādhyānam] (taṃ) sūryendvanalasannibhāḥ

435

प्रविशन्ति च मन्त्रेशाः प्रणवध्वनिसाधिताः । कर्षयन्ति विभूतिं स्वां किञ्चित्कालान्तरेण तु

praviśanti ca mantreśāḥ praṇavadhvanisādhitāḥ | karṣayanti vibhūtiṃ svāṃ kiñcitkālāntareṇa tu

436

कृता वै ध्वस्तदोषाश्च निर्विघ्नं निर्मलाः पुनः । निवेशितास्सुसिद्धाद्यैस्तीर्थैः क्षेत्रवनेषु च

kṛtā vai dhvastadoṣāśca nirvighnaṃ nirmalāḥ punaḥ | niveśitāssusiddhādyaistīrthaiḥ kṣetravaneṣu ca

437

निवारयन्ति ये मोहाद्विभवव्यूहमूर्तिषु । संस्थानमानमाकारं दोषं कालान्तरे स्थितम्

nivārayanti ye mohādvibhavavyūhamūrtiṣu | saṃsthānamānamākāraṃ doṣaṃ kālāntare sthitam

438

त चान्तकाले मज्जन्ति घोरे तमसि दुस्सहे । स्वल्पवित्तैरतस्तस्मादल्पबोधसमन्वितैः

ta cāntakāle majjanti ghore tamasi dussahe | svalpavittairatastasmādalpabodhasamanvitaiḥ

439

वर्जनीयं विनानेन देवं श्रेयोऽभिवाञ्छितैः । स्वयमेव जगन्नाथस्त्ववतीर्य न यथा स्थितः

varjanīyaṃ vinānena devaṃ śreyo'bhivāñchitaiḥ | svayameva jagannāthastvavatīrya na yathā sthitaḥ

440

गृहीतासु स्थिरात्वेवमसिधैश्चापि कल्पितः । दोषैस्सदिग्विभङ्गाद्यैरन्यथात्वं न याति च

gṛhītāsu sthirātvevamasidhaiścāpi kalpitaḥ | doṣaissadigvibhaṅgādyairanyathātvaṃ na yāti ca

441

नित्यसन्निधिमाहात्म्यात् कालं कल्पक्षयावधि । उत्तरोत्तरतां चैव जगत्यस्मिन् हि वर्तते

nityasannidhimāhātmyāt kālaṃ kalpakṣayāvadhi | uttarottaratāṃ caiva jagatyasmin hi vartate

442

भूत्या कान्त्या च कीर्त्या च क्रियया चाप्रमेयया । दुष्टोपशान्तिदा शक्त्या सिद्धिदा या च वै सह

bhūtyā kāntyā ca kīrtyā ca kriyayā cāprameyayā | duṣṭopaśāntidā śaktyā siddhidā yā ca vai saha

443

पौरुषायतनानां च सिद्धाख्यानां महामते । स्वयमेवावतीर्णानां तत्त्वेशानामिह क्षितौ

pauruṣāyatanānāṃ ca siddhākhyānāṃ mahāmate | svayamevāvatīrṇānāṃ tattveśānāmiha kṣitau

2488

एवं क्षेत्रेश्वराणां तु सक्षेत्राणां मयाऽब्जज

evaṃ kṣetreśvarāṇāṃ tu sakṣetrāṇāṃ mayā'bjaja

444

प्रकाशितं रहस्यं च भुक्तये भविनां [क्, ख्: ह विनात्मना] मया

prakāśitaṃ rahasyaṃ ca bhuktaye bhavināṃ [k, kh: ha vinātmanā] mayā

445

फलार्थिनां [ग्, घ्: विद्यार्थिनां] च भविनां क्षेत्रे क्षेत्रेशसेविनाम् । यथाभिमतसंप्राप्तिमिहैवायान्त्यनश्वरीम्

phalārthināṃ [g, gh: vidyārthināṃ] ca bhavināṃ kṣetre kṣetreśasevinām | yathābhimatasaṃprāptimihaivāyāntyanaśvarīm

446

अथ भूमितले जाता प्रलयाख्ये महान्ति ते । क्षेत्रे क्षेत्रेश्वराणां तु रहस्यमवधारय

atha bhūmitale jātā pralayākhye mahānti te | kṣetre kṣetreśvarāṇāṃ tu rahasyamavadhāraya

447

ज्ञानाद्यैस्साणिमाद्यैस्तु अव्यक्तैः क्ष्मावसानिकैः । तत्त्वबीजैरुपादेयैर्ब्रह्मसत्तासमन्वितैः

jñānādyaissāṇimādyaistu avyaktaiḥ kṣmāvasānikaiḥ | tattvabījairupādeyairbrahmasattāsamanvitaiḥ

448

सहावतीर्य वा सृष्टेः प्राग्व्यक्तिं यान्ति वै ततः । स्वयमेवार्थभावेन सर्वानुग्रहकाम्यया

sahāvatīrya vā sṛṣṭeḥ prāgvyaktiṃ yānti vai tataḥ | svayamevārthabhāvena sarvānugrahakāmyayā

449

क्ष्मामण्डलोपसंहारकालं क्षेत्रधरैस्सह । स्थितिमीश्वरतत्त्वे तु कुर्वन्ति च तदिच्छया

kṣmāmaṇḍalopasaṃhārakālaṃ kṣetradharaissaha | sthitimīśvaratattve tu kurvanti ca tadicchayā

450

सविश्वव्यक्तिसमये प्राग्व्यक्तिं प्रवदन्ति च । जातिजन्मतथादेशदुःखैर्देहोत्थितैस्सह

saviśvavyaktisamaye prāgvyaktiṃ pravadanti ca | jātijanmatathādeśaduḥkhairdehotthitaissaha

451

आधिव्याधिप्रपूर्वैस्तु मानसैर्दुस्सहैस्तथा । इत्येवमादिभिर्दोषैर्मुच्यते [ग्, घ्: मुच्यते त्वापृतेः रावृतेः] * * * * कथम्

ādhivyādhiprapūrvaistu mānasairdussahaistathā | ityevamādibhirdoṣairmucyate [g, gh: mucyate tvāpṛteḥ rāvṛteḥ] * * * * katham

452

सम्यग्ज्ञानं विजानन्तो क्षेत्रीयानुग्रहेण वा । वाविष्कृता भवेद्भक्तिस्तीव्रभक्त्याद्यनुग्रहात्

samyagjñānaṃ vijānanto kṣetrīyānugraheṇa vā | vāviṣkṛtā bhavedbhaktistīvrabhaktyādyanugrahāt

453

जायते च मतिर्नॄणामन्ते क्षेत्रे द्विजाच्युते । नेच्छन्ति सविकल्पासु अभक्ता नास्तिकोत्तमाः

jāyate ca matirnṝṇāmante kṣetre dvijācyute | necchanti savikalpāsu abhaktā nāstikottamāḥ

454

विवेकः पुरुषादीनामायातं [ग्, घ्: पुरुषाधीनमायान्तं] च फलाद्विभोः । पुरुषार्थपरित्यागं न कार्यं बोधितेन वै

vivekaḥ puruṣādīnāmāyātaṃ [g, gh: puruṣādhīnamāyāntaṃ] ca phalādvibhoḥ | puruṣārthaparityāgaṃ na kāryaṃ bodhitena vai

455

जीवनं च जगत्यस्मिन् विप्रकर्म समन्वितम् । ईश्वरस्तन्निरासे तु शक्तो बहुविधैर्मखैः

jīvanaṃ ca jagatyasmin viprakarma samanvitam | īśvarastannirāse tu śakto bahuvidhairmakhaiḥ

456

तदास्तित्वं गुरुमुखात् तत्संवेदनसंयुतम् । श्रद्दधानाश्च भक्ताश्च लभन्ते च नरोत्तमाः

tadāstitvaṃ gurumukhāt tatsaṃvedanasaṃyutam | śraddadhānāśca bhaktāśca labhante ca narottamāḥ

457

ज्ञातव्यमात्मनात्मानं ततस्सर्वज्ञमीश्वरम् । अभिमानमनाद्यं यत् प्राकृतं सत्वजं त्वथ

jñātavyamātmanātmānaṃ tatassarvajñamīśvaram | abhimānamanādyaṃ yat prākṛtaṃ satvajaṃ tvatha

458

अस्मितालक्षणं [सर्वत्र अस्मीति लक्षणम्] घोरं सर्वदा वाञ्छितप्रदम् [क्, ख्: व्रतम्] । विज्ञेयमात्मनात्मानं तावद्यावन्निबोधितम्

asmitālakṣaṇaṃ [sarvatra asmīti lakṣaṇam] ghoraṃ sarvadā vāñchitapradam [k, kh: vratam] | vijñeyamātmanātmānaṃ tāvadyāvannibodhitam

459

बीजानां हि यथाकालं व्याप्तानां फलमल्पदा । एवं ? व्यापारनानाच्च क्षेत्रेष्वायतनेषु च

bījānāṃ hi yathākālaṃ vyāptānāṃ phalamalpadā | evaṃ ? vyāpāranānācca kṣetreṣvāyataneṣu ca

2505

जन्माभ्यासवशाच्चापि नूनं कर्मक्षयो भवेत्

janmābhyāsavaśāccāpi nūnaṃ karmakṣayo bhavet

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां आयतनविचारो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ āyatanavicāro nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदित श्लोकसंख्या 461) अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच पादमुद्राङ्कितानां च उपलानां जगत्प्रभो । चक्रपद्माङ्कितानां च न्यासं संस्कारपूर्वकम्

(samudita ślokasaṃkhyā 461) atha saptatriṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca pādamudrāṅkitānāṃ ca upalānāṃ jagatprabho | cakrapadmāṅkitānāṃ ca nyāsaṃ saṃskārapūrvakam

आधाराणां तथान्येषां ज्ञातुमिच्छामि साम्प्रतम् । एवं चानादिसिद्धानां पाषाणानां जगत्पते

ādhārāṇāṃ tathānyeṣāṃ jñātumicchāmi sāmpratam | evaṃ cānādisiddhānāṃ pāṣāṇānāṃ jagatpate

शङ्खाद्यैरङ्कितानां च लाञ्छनैः पारमेश्वरैः । प्राप्तैस्संपूजनार्थं तु गृहस्थैर्वा वनस्थितैः

śaṅkhādyairaṅkitānāṃ ca lāñchanaiḥ pārameśvaraiḥ | prāptaissaṃpūjanārthaṃ tu gṛhasthairvā vanasthitaiḥ

अन्येषां चैवमादीनां यागनिष्पत्तये तु वै । चलानामचलानां च संविधानं ममादिशं

anyeṣāṃ caivamādīnāṃ yāganiṣpattaye tu vai | calānāmacalānāṃ ca saṃvidhānaṃ mamādiśaṃ

श्रीभगवानुवाच आपादितं पुरा द्रव्यं शिल्पिना च यतात्मना । कृत्वा संस्कारसंशुद्धं द्रव्यैः प्राङ्मन्त्रभावितैः

śrībhagavānuvāca āpāditaṃ purā dravyaṃ śilpinā ca yatātmanā | kṛtvā saṃskārasaṃśuddhaṃ dravyaiḥ prāṅmantrabhāvitaiḥ

यत्र यत्रानुरूपं च तत्र तन्न्यासमाचरेत् । तदानुग्रहशक्त्यन्तमाक्षितेः कमलोद्भव

yatra yatrānurūpaṃ ca tatra tannyāsamācaret | tadānugrahaśaktyantamākṣiteḥ kamalodbhava

मन्त्राणां सन्निधिः कार्यश्चलपीठे तु केवले । तात्कालिकं तु विहितं निरोधं तत्र चार्चनम्

mantrāṇāṃ sannidhiḥ kāryaścalapīṭhe tu kevale | tātkālikaṃ tu vihitaṃ nirodhaṃ tatra cārcanam

आधारशक्तेरारभ्य मन्त्रग्रामस्य पौष्कर । सुस्थिरे सन्निरोधं च सर्वेषां विहितं सदा

ādhāraśakterārabhya mantragrāmasya pauṣkara | susthire sannirodhaṃ ca sarveṣāṃ vihitaṃ sadā

तत्रावाह्य यजेन्मन्त्रमिष्ट्वा चोत्थापयेत् पुनः । न हितं पूज्यमन्त्रस्य पूजाकालं विनाब्जज

tatrāvāhya yajenmantramiṣṭvā cotthāpayet punaḥ | na hitaṃ pūjyamantrasya pūjākālaṃ vinābjaja

साधनात् सन्निमित्तत्वात् ज्ञानेनात्र निरोधनम् । पुष्पाद्याहरणे काले प्रत्यहं परमेश्वरः

sādhanāt sannimittatvāt jñānenātra nirodhanam | puṣpādyāharaṇe kāle pratyahaṃ parameśvaraḥ

अनुग्रहपरस्त्वास्ते स तत्रैव खशब्दवत् । चलबिम्बेन सह वै एकीभावगतस्य वा (वै)

anugrahaparastvāste sa tatraiva khaśabdavat | calabimbena saha vai ekībhāvagatasya vā (vai)

पीठस्य मन्त्रविन्यासं विहितं चलपीठवत् । सुस्थिरस्यैकयोनेर्वा वियोगे सुस्थिरस्य च

pīṭhasya mantravinyāsaṃ vihitaṃ calapīṭhavat | susthirasyaikayonervā viyoge susthirasya ca

मन्त्राणां विहितं न्यासं स्थिरपीठोदितं तु वै । आपादाद्ब्रह्मरन्ध्रान्तं चलबिम्बस्य पौष्कर

mantrāṇāṃ vihitaṃ nyāsaṃ sthirapīṭhoditaṃ tu vai | āpādādbrahmarandhrāntaṃ calabimbasya pauṣkara

प्राकृतानां तु तत्त्वानां कुर्याद्वै सन्निवेशनम् । क्षित्यादिकानां पादान्तमव्यक्ताद्वाधरान्तिमम् [क्, ख्: धरान्तिकम्]

prākṛtānāṃ tu tattvānāṃ kuryādvai sanniveśanam | kṣityādikānāṃ pādāntamavyaktādvādharāntimam [k, kh: dharāntikam]

सर्वतत्त्वमयं मन्त्रं तस्य वा केवलं हृदि । प्राधानिकं योजनीयमभिन्नं तत्त्वकारणम्

sarvatattvamayaṃ mantraṃ tasya vā kevalaṃ hṛdi | prādhānikaṃ yojanīyamabhinnaṃ tattvakāraṇam

अथेज्यावसरे प्राप्ते मन्त्रतन्त्रे नियोजयेत् । जडत्वविनिवृत्त्यर्थं तत्त्वमन्त्रगणस्य च

athejyāvasare prāpte mantratantre niyojayet | jaḍatvavinivṛttyarthaṃ tattvamantragaṇasya ca

जीवभूतं तु तं विप्र नित्यं शुद्धं सदोदितम् । साङ्गमावाह्य मन्त्रं च लाञ्छनाद्यैः परिष्कृतम्

jīvabhūtaṃ tu taṃ vipra nityaṃ śuddhaṃ sadoditam | sāṅgamāvāhya mantraṃ ca lāñchanādyaiḥ pariṣkṛtam

उपसंहृत्य तत्रस्थं निष्पन्ने वार्चने सति । विन्यासमुपसंहारं मान्त्रं यत्समुदीरितम्

upasaṃhṛtya tatrasthaṃ niṣpanne vārcane sati | vinyāsamupasaṃhāraṃ māntraṃ yatsamudīritam

तीर्थक्षेत्रधराणां च विहितं तत्प्रवासनम् [ग्, घ्: तत्प्रवासिनाम्] । नित्यप्रतिष्ठिते बिम्बे प्रासादे स्वगृहेऽपि वा

tīrthakṣetradharāṇāṃ ca vihitaṃ tatpravāsanam [g, gh: tatpravāsinām] | nityapratiṣṭhite bimbe prāsāde svagṛhe'pi vā

अन्यत्र वाङ्कणादौ तु तस्य कुर्यान्निरोधनम् [ग्, घ्: निबोधनम्] । आधारपीठमन्त्रैस्तु लाञ्छनीयैस्स्वकैस्सह

anyatra vāṅkaṇādau tu tasya kuryānnirodhanam [g, gh: nibodhanam] | ādhārapīṭhamantraistu lāñchanīyaissvakaissaha

अस्थिराणां प्रतिष्ठानां विशेषमिदमाचरेत् । यथोदिते तु संपन्ने स्थापिते परमेश्वरे

asthirāṇāṃ pratiṣṭhānāṃ viśeṣamidamācaret | yathodite tu saṃpanne sthāpite parameśvare

कुर्यात्ततोऽनुवेधं च आधाराच्च [क्, ख्: आधारार्चशिखावधि] शिखा(व)विधि । सामर्थ्यशक्तसूत्रेण ईश्वरेणाक्षयेन च

kuryāttato'nuvedhaṃ ca ādhārācca [k, kh: ādhārārcaśikhāvadhi] śikhā(va)vidhi | sāmarthyaśaktasūtreṇa īśvareṇākṣayena ca

सति येन विलुप्तस्य बिम्बाद्यैरन्वितस्य च । न जहाति च मन्त्रौघस्तस्य कालान्तरेण च

sati yena viluptasya bimbādyairanvitasya ca | na jahāti ca mantraughastasya kālāntareṇa ca

अप्रबुद्धः प्रबुद्धो वा तस्मिन्नायतने पुमान् । निवेशयति यो बिम्बमपरं द्रव्यजं तु वा

aprabuddhaḥ prabuddho vā tasminnāyatane pumān | niveśayati yo bimbamaparaṃ dravyajaṃ tu vā

तद्विज्ञानानुविद्धं च जायते समनन्तरम् । एवंविधस्य ज्ञानस्य त्रैलोक्येऽस्मिन् हि पद्मज

tadvijñānānuviddhaṃ ca jāyate samanantaram | evaṃvidhasya jñānasya trailokye'smin hi padmaja

प्रतीत्यायतनत्वेन भवत्याचन्द्रतारकी । सन्निवेशं जगद्धातुर्यत्र यत्सिद्धसेवितम्

pratītyāyatanatvena bhavatyācandratārakī | sanniveśaṃ jagaddhāturyatra yatsiddhasevitam

तदसिद्धैर्न नेतव्यमन्यथात्वं * * * * * * * * [ग्, घ्: मलीयसे] । यस्तज्ज्ञस्तत्वविद्भक्तः श्रद्दधानस्सदास्तिकः

tadasiddhairna netavyamanyathātvaṃ * * * * * * * * [g, gh: malīyase] | yastajjñastatvavidbhaktaḥ śraddadhānassadāstikaḥ

बुध्वावनिविपर्यासमेकं कालान्तरोद्भवम् । प्रयत्नैस्सुचिकित्स्यं यत्तदन्तर्धानशङ्कया

budhvāvaniviparyāsamekaṃ kālāntarodbhavam | prayatnaissucikitsyaṃ yattadantardhānaśaṅkayā

प्रसन्नाद्यैस्समादाय तदाज्ञां व्रतपर्विकाम् । प्रणवेन महायोगं [महायागपूर्वं इति स्यात्किम्] पूर्वं पूर्णान्तमर्चनम्

prasannādyaissamādāya tadājñāṃ vrataparvikām | praṇavena mahāyogaṃ [mahāyāgapūrvaṃ iti syātkim] pūrvaṃ pūrṇāntamarcanam

समापाद्य सदानं च सन्निवेश्यासने परे [क्, ख्: श्यासने पुर] । अन्यथा जायते तस्मिन् संदेहं परमेश्वरम्

samāpādya sadānaṃ ca sanniveśyāsane pare [k, kh: śyāsane pura] | anyathā jāyate tasmin saṃdehaṃ parameśvaram

व्याधितस्करदुर्भिक्षराष्ट्रभङ्गपुरस्सरम् । आगामि वर्तमानं च देशभङ्गाद्युपप्लवैः

vyādhitaskaradurbhikṣarāṣṭrabhaṅgapurassaram | āgāmi vartamānaṃ ca deśabhaṅgādyupaplavaiḥ

चलनं विधिपूर्वं तु कृतं नानिष्टदं भवेत् । पुनरन्यत्र वा तस्मिन् स्थाने कुर्याच्च योजनम्

calanaṃ vidhipūrvaṃ tu kṛtaṃ nāniṣṭadaṃ bhavet | punaranyatra vā tasmin sthāne kuryācca yojanam

यथाशास्त्रोक्तविधिना सम्यगुत्सवपूर्वकम् । किन्तु प्रबोधयेन्मन्त्रं तन्त्रं यत्सत्क्रियां विना

yathāśāstroktavidhinā samyagutsavapūrvakam | kintu prabodhayenmantraṃ tantraṃ yatsatkriyāṃ vinā

स्थितं शान्तसमानौ तु आश्रयेचाक्षये सति । चालनाद्विधिनिर्मुक्ताद्दोषस्संचालकस्य यत्

sthitaṃ śāntasamānau tu āśrayecākṣaye sati | cālanādvidhinirmuktāddoṣassaṃcālakasya yat

तद्धोमार्चनदाने तु स्थापनात् प्राक्समं नयेत् । सुस्थिरं वाचलं बिम्बं तत्र कृत्वा निवेश्य च

taddhomārcanadāne tu sthāpanāt prāksamaṃ nayet | susthiraṃ vācalaṃ bimbaṃ tatra kṛtvā niveśya ca

गोभूसुवर्णदानं [क्, ख्: सुवर्णभेदं] च यथाशक्त्या समाचरेत् । धातुमृछैलदारूत्थं [क्, ख्: दारूत्थं * * * *] वस्त्रादिष्ववतारितम्

*gobhūsuvarṇadānaṃ [k, kh: suvarṇabhedaṃ] ca yathāśaktyā samācaret | dhātumṛchailadārūtthaṃ [k, kh: dārūtthaṃ * * * ] vastrādiṣvavatāritam

अकस्माद्भगवद्बिम्बं धत्ते वै म्लानतां यदि । व्यत्ययात्तत्क्रियालोपादकालपरिपूजनात्

akasmādbhagavadbimbaṃ dhatte vai mlānatāṃ yadi | vyatyayāttatkriyālopādakālaparipūjanāt

महद्भयं सराष्ट्रस्य पूजकस्य जनस्य च । तस्मान्मन्त्रवरं साङ्गं तन्त्रसंशोधितं च यत्

mahadbhayaṃ sarāṣṭrasya pūjakasya janasya ca | tasmānmantravaraṃ sāṅgaṃ tantrasaṃśodhitaṃ ca yat

कलशे मण्डलेऽग्नौ तु सप्ताहं तर्पयेत् क्रमात् । हेमन्तशैशिरे काले दैवीमर्चां तु शैलजाम्

kalaśe maṇḍale'gnau tu saptāhaṃ tarpayet kramāt | hemantaśaiśire kāle daivīmarcāṃ tu śailajām

स्नापयित्वार्चयित्वा च विधिदृष्टेन कर्मणा । सुवस्त्रवेष्टितां कृत्वा गव्येन हविषा ततः

snāpayitvārcayitvā ca vidhidṛṣṭena karmaṇā | suvastraveṣṭitāṃ kṛtvā gavyena haviṣā tataḥ

आपीठात् पिण्डतां नीत्वा रञ्जयेच्चन्दनादिना । पत्रच्छेदमयैः पुष्पैस्सिताद्यैरपि(ःपिचु) निर्मितैः

āpīṭhāt piṇḍatāṃ nītvā rañjayeccandanādinā | patracchedamayaiḥ puṣpaissitādyairapi(ḥpicu) nirmitaiḥ

नानादेशोद्भवैश्चान्यैस्सितैः पीतादिकैः [ग्, घ्: प्रागादिकैः] शुभैः । छायामारुतसंशुष्कैः [क्, ख्: * * * हरितः म * * * संयुतैः] हरितैर्भेदसंयुतैः

nānādeśodbhavaiścānyaissitaiḥ pītādikaiḥ [g, gh: prāgādikaiḥ] śubhaiḥ | chāyāmārutasaṃśuṣkaiḥ [k, kh: * * * haritaḥ ma * * * saṃyutaiḥ] haritairbhedasaṃyutaiḥ

पूजां यथोदितां कृत्वा भूषणैर्विविधैस्सह । वाससा स्थूलशुक्लेन कार्पासेनावकुण्ट्य च

pūjāṃ yathoditāṃ kṛtvā bhūṣaṇairvividhaissaha | vāsasā sthūlaśuklena kārpāsenāvakuṇṭya ca

कुङ्कुमेनामलेनैव कम्बलेनाविकेन वा । सितेन सुघनेनैव अभुक्तेनाहतेन च

kuṅkumenāmalenaiva kambalenāvikena vā | sitena sughanenaiva abhuktenāhatena ca

शीतकाले ह्यतीते तु अपनीय [क्, ख्: अपनीय * * * * केवलम्] ज्य ? कम्बलम् । पावनार्थं द्विजेन्द्राणां नृपाणां भावितात्मनाम्

śītakāle hyatīte tu apanīya [k, kh: apanīya * * * * kevalam] jya ? kambalam | pāvanārthaṃ dvijendrāṇāṃ nṛpāṇāṃ bhāvitātmanām

भक्तानां नागरादीनां यच्छेत् संप्रार्थितं क्रमात् । भूतयेऽशुभशान्त्यर्थं रक्षार्थं प्रार्थनं [ग्, घ्: प्रार्थनात् भयात्; प्राक्तनादिति साधु] क्रमात्

bhaktānāṃ nāgarādīnāṃ yacchet saṃprārthitaṃ kramāt | bhūtaye'śubhaśāntyarthaṃ rakṣārthaṃ prārthanaṃ [g, gh: prārthanāt bhayāt; prāktanāditi sādhu] kramāt

विजयेनापमृत्यूनां व्याधीनामुपशान्तये । प्राप्ते निदाघकाले तु प्रत्यहं शीतवारिणा

vijayenāpamṛtyūnāṃ vyādhīnāmupaśāntaye | prāpte nidāghakāle tu pratyahaṃ śītavāriṇā

यथोक्तेन विधानेन कुर्यात् स्नानमधिक्रमात् [ग्, घ्: स्नामयीम्] । मसूरमाषणूर्णेन रजनीशालिजेन च

yathoktena vidhānena kuryāt snānamadhikramāt [g, gh: snāmayīm] | masūramāṣaṇūrṇena rajanīśālijena ca

समुद्वर्त्य च संक्षाल्य हविषाभ्यञ्जनादिना [क्, ख्: भ्यञ्जनादिषु] । वाससा निर्मलं कृत्वा चन्दनेन सितेन च

samudvartya ca saṃkṣālya haviṣābhyañjanādinā [k, kh: bhyañjanādiṣu] | vāsasā nirmalaṃ kṛtvā candanena sitena ca

शीतकेनोदकेनाथ क्षलनीयं तदालयम् । संमार्ज्य गोमयेनैव कृत्वा बाह्योपलेपनम्

śītakenodakenātha kṣalanīyaṃ tadālayam | saṃmārjya gomayenaiva kṛtvā bāhyopalepanam

विकीर्य पत्रपुष्पाणि कुमुदोत्पलपङ्कजान् । जलार्द्रैस्तालवृन्तैस्तु बीजयेद्बिम्बमाच्युतम्

vikīrya patrapuṣpāṇi kumudotpalapaṅkajān | jalārdraistālavṛntaistu bījayedbimbamācyutam

स्तुत्वा च विविधैस्स्तोत्रैस्स्वरेणोच्चतरेण तु । ततः प्रदक्षिणीकृत्य द्विचतुस्संख्ययाब्जज

stutvā ca vividhaisstotraissvareṇoccatareṇa tu | tataḥ pradakṣiṇīkṛtya dvicatussaṃkhyayābjaja

नैकं त्रिपञ्चसंख्यं च गणनाविषमं च यत् । यतस्समो हि भगवान् देवस्सर्वस्य वै हरिः

naikaṃ tripañcasaṃkhyaṃ ca gaṇanāviṣamaṃ ca yat | yatassamo hi bhagavān devassarvasya vai hariḥ

सन्यासी दण्डवत्कुर्यात् प्रणिपातं च सर्वदिक् । प्रदक्षिणसमोपेतं बहुधोत्थाय चाअग्रतः

sanyāsī daṇḍavatkuryāt praṇipātaṃ ca sarvadik | pradakṣiṇasamopetaṃ bahudhotthāya cāagrataḥ

विहितं स्नातकादीनामन्येषामेवमेव हि । सहान्तःकरणेनैव भक्तियुक्तेन चेतसा

vihitaṃ snātakādīnāmanyeṣāmevameva hi | sahāntaḥkaraṇenaiva bhaktiyuktena cetasā

नतपृष्ठशिरोजानुललाटतटहृत्करः । गृहस्थ आचरेन्नित्यं प्रणामं सप्रदक्षिणम्

natapṛṣṭhaśirojānulalāṭataṭahṛtkaraḥ | gṛhastha ācarennityaṃ praṇāmaṃ sapradakṣiṇam

स्मरन्नष्टाक्षरं बुद्ध्या असकृत् वितते क्षितौ । सङ्कटे सति भूभागे भगवत्यग्रतः स्थितः

smarannaṣṭākṣaraṃ buddhyā asakṛt vitate kṣitau | saṅkaṭe sati bhūbhāge bhagavatyagrataḥ sthitaḥ

यथा तु भक्तितः कुर्याद्बध्वा तु करसंपूटम् । हृद्देशे मूर्ध्नि [ग्, घ्: मूर्धकंपैस्तु] कम्पैस्तु सह सर्वेश्वरं स्मरेत्

yathā tu bhaktitaḥ kuryādbadhvā tu karasaṃpūṭam | hṛddeśe mūrdhni [g, gh: mūrdhakaṃpaistu] kampaistu saha sarveśvaraṃ smaret

कृतेनानेन विधिना स्वशक्त्या बलितेन वा । यथेष्टं फलमाप्नोति पुमान् भक्तिक्रियापरः

kṛtenānena vidhinā svaśaktyā balitena vā | yatheṣṭaṃ phalamāpnoti pumān bhaktikriyāparaḥ

निष्कामश्शाश्वतं स्थानं प्राप्नुयात् सुरपूजितम् । भक्तैस्संपूजितं भक्त्या ये पश्यन्ति जगत्प्रभुम्

niṣkāmaśśāśvataṃ sthānaṃ prāpnuyāt surapūjitam | bhaktaissaṃpūjitaṃ bhaktyā ye paśyanti jagatprabhum

श्रद्धया चानुमोदन्ते तेऽपि तत्फलभागिनः । संसारक्षयमक्षय्यं ? कर्मिणां क्षयमेति च

śraddhayā cānumodante te'pi tatphalabhāginaḥ | saṃsārakṣayamakṣayyaṃ ? karmiṇāṃ kṣayameti ca

द्विविधेन ह्युपायेन नान्यथा तु कथञ्चन । समन्त्राच्च [क्, ख्: समन्ताच्च] क्रियाकाण्डात् संपूर्णात् पञ्चलक्षणात्

dvividhena hyupāyena nānyathā tu kathañcana | samantrācca [k, kh: samantācca] kriyākāṇḍāt saṃpūrṇāt pañcalakṣaṇāt

सम्यग्बोधपरिज्ञानात् भगवद्भक्तिरञ्जनात् । कर्मणा मनसा वाचा यो नित्यं भगवन्मयः

samyagbodhaparijñānāt bhagavadbhaktirañjanāt | karmaṇā manasā vācā yo nityaṃ bhagavanmayaḥ

शासने त्वधिकारीणामवतिष्ठेत्तु तत्त्वतः । पारम्यं वेत्ति शास्त्रस्य मोक्षदस्याच्युतस्य च

śāsane tvadhikārīṇāmavatiṣṭhettu tattvataḥ | pāramyaṃ vetti śāstrasya mokṣadasyācyutasya ca

2571

सोऽचिराच्छुद्धिमाप्नोति दुष्कृतात् पूर्वसञ्चितात्

so'cirācchuddhimāpnoti duṣkṛtāt pūrvasañcitāt

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां आयतनविचारो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ āyatanavicāro nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदितश्लोकसंख्या 64 ॥) अथ अष्टात्रिंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच आकाराणामनन्तानां क्षितौ क्षेत्रेषु वर्तिनाम् । कालेनान्तर्हितानां च तेषां भूयो निवेशनम्

(samuditaślokasaṃkhyā 64 ||) atha aṣṭātriṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca ākārāṇāmanantānāṃ kṣitau kṣetreṣu vartinām | kālenāntarhitānāṃ ca teṣāṃ bhūyo niveśanam

कुर्वन्ति विबुधास्सिद्धास्स्मृत्वा स्मृत्वा तदाकृतिम् । असत्यैर्मर्त्यधर्मस्थैः कथं कार्यं निवेशनम्

kurvanti vibudhāssiddhāssmṛtvā smṛtvā tadākṛtim | asatyairmartyadharmasthaiḥ kathaṃ kāryaṃ niveśanam

2575

स्वकुलोद्धरणार्थं च कीर्त्यर्थमपि चात्मनः

svakuloddharaṇārthaṃ ca kīrtyarthamapi cātmanaḥ

श्रीभगवानुवाच साङ्गेनाराध्य मन्त्रेण ज्ञानध्यानान्वितेन च । भवनार्चनयुक्तेन सजपेन तु पौष्कर

śrībhagavānuvāca sāṅgenārādhya mantreṇa jñānadhyānānvitena ca | bhavanārcanayuktena sajapena tu pauṣkara

निवेशनं [ग्, घ्: निवेशनं यन्मन्त्राणाम्] च मन्त्राणां द्रव्यजास्वाकृतीषु यत् । विहिता सा प्रतिष्ठा वै मन्त्रिणामाप्तलक्षणा

niveśanaṃ [g, gh: niveśanaṃ yanmantrāṇām] ca mantrāṇāṃ dravyajāsvākṛtīṣu yat | vihitā sā pratiṣṭhā vai mantriṇāmāptalakṣaṇā

मन्त्रसिद्धिप्रदं शश्वदन्ते मन्त्रं पदं द्विज । मन्त्रज्ञानामसामर्त्थ्यात् मृतानामथ पौष्कर

mantrasiddhipradaṃ śaśvadante mantraṃ padaṃ dvija | mantrajñānāmasāmartthyāt mṛtānāmatha pauṣkara

अनुग्रहधिया चार्यप्रेरितैस्तत्सुतादिभिः । यथोदितेन विधिना तन्मन्त्रेण महामते

anugrahadhiyā cāryapreritaistatsutādibhiḥ | yathoditena vidhinā tanmantreṇa mahāmate

सह ऋक्सामसंज्ञैस्तु मन्त्रैस्स्वव्याप्तिसंयुतैः । चेतसा सावधानेन व्यवहारयुतेन च

saha ṛksāmasaṃjñaistu mantraissvavyāptisaṃyutaiḥ | cetasā sāvadhānena vyavahārayutena ca

क्रियते मध्यमा सा वै प्रतिष्ठा स्वल्पभोगदा । पदमात्रं च देहान्ते संयच्छत्यमलं शुभम्

kriyate madhyamā sā vai pratiṣṭhā svalpabhogadā | padamātraṃ ca dehānte saṃyacchatyamalaṃ śubham

केवलैश्श्रुतिमन्त्रैस्तु यथावसरलक्षणैः । धारणा भगवद्ध्यानमन्त्रन्यासेन वै सह

kevalaiśśrutimantraistu yathāvasaralakṣaṇaiḥ | dhāraṇā bhagavaddhyānamantranyāsena vai saha

देशिकेन्द्रेण वै कार्या भक्तानां परमेश्वरे । सामान्या तु परिज्ञेया यज्ञवत् स्वर्गभोगदा

deśikendreṇa vai kāryā bhaktānāṃ parameśvare | sāmānyā tu parijñeyā yajñavat svargabhogadā

ऐहिकामुष्मिकं मान्त्रं फलं यत्कमलोद्भव । विज्ञेयं देशिकाधीनं लोकेऽस्मिन् लोकपूजित

aihikāmuṣmikaṃ māntraṃ phalaṃ yatkamalodbhava | vijñeyaṃ deśikādhīnaṃ loke'smin lokapūjita

तस्माद्यस्तत्त्वविज्ञानी शास्त्रज्ञस्सत्क्रियापरः । षडध्वविदसंकीर्णस्सर्वभावेन पौष्कर

tasmādyastattvavijñānī śāstrajñassatkriyāparaḥ | ṣaḍadhvavidasaṃkīrṇassarvabhāvena pauṣkara

तेन प्रतिष्ठितो देवश्चलो वा सुस्थिरो बृहत् । तत्र संरोधितो मन्त्रस्सम्यगब्जदलेक्षण

tena pratiṣṭhito devaścalo vā susthiro bṛhat | tatra saṃrodhito mantrassamyagabjadalekṣaṇa

2587

चलस्थिरविभागेन भवेत् सन्निहितस्सदा

calasthiravibhāgena bhavet sannihitassadā

पौष्कर उवाच देव कालान्तरेणैव द्रव्यमेति क्षयात्मताम् । अप्रत्यक्षो हि मन्त्रात्मा लोकानां लोकपूजित(ः)

pauṣkara uvāca deva kālāntareṇaiva dravyameti kṣayātmatām | apratyakṣo hi mantrātmā lokānāṃ lokapūjita(ḥ)

2589

प्रतीक्ष्यते किं तत्त्वज्ञैरत्र मे संशयो महान्

pratīkṣyate kiṃ tattvajñairatra me saṃśayo mahān

श्रीभगवानुवाच कर्मबन्धात् पृथक्कृत्य देवो देशिकमूर्तिकः । नानाभक्तिप्रपन्नानां तथा नानाफलार्थिनाम्

śrībhagavānuvāca karmabandhāt pṛthakkṛtya devo deśikamūrtikaḥ | nānābhaktiprapannānāṃ tathā nānāphalārthinām

कर्मिणां कीर्तिशक्तिर्या विश्वमन्दिरपूरकी । निरस्तदोषा महती तामाक्रम्य महामते

karmiṇāṃ kīrtiśaktiryā viśvamandirapūrakī | nirastadoṣā mahatī tāmākramya mahāmate

दिव्यमन्त्रस्वरूपेण वृत्तिद्रव्यमयेषु च । उपायेष्वनुविद्धासु धृत्या शक्तिमरीचिभिः

divyamantrasvarūpeṇa vṛttidravyamayeṣu ca | upāyeṣvanuviddhāsu dhṛtyā śaktimarīcibhiḥ

तिष्ठत्यनुग्रहार्थं च सा प्रतिष्ठेति कीर्तिता । एवं द्रव्यमयो यत्र सन्निवेशोऽब्जसंभव

tiṣṭhatyanugrahārthaṃ ca sā pratiṣṭheti kīrtitā | evaṃ dravyamayo yatra sanniveśo'bjasaṃbhava

उभयानुग्रहं नित्यं करुणाभक्तिलक्षणम् । प्रतिष्ठाख्यं हि तत्कर्म भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

ubhayānugrahaṃ nityaṃ karuṇābhaktilakṣaṇam | pratiṣṭhākhyaṃ hi tatkarma bhuktimuktiphalapradam

तच्च सद्ब्रह्मनिष्ठानां द्विजानामात्मसिद्धये । कर्तव्यत्वेन वै नित्यं निषिद्धममलेक्षण [सर्वत्र निषिद्धममलेक्षण इत्येवास्ति]

tacca sadbrahmaniṣṭhānāṃ dvijānāmātmasiddhaye | kartavyatvena vai nityaṃ niṣiddhamamalekṣaṇa [sarvatra niṣiddhamamalekṣaṇa ityevāsti]

तद्दोषाच्च यतस्तेषां निस्तारो हि न विद्यते । देहपातादृते नान्यस्तत्पातस्त्वतिदोषकृत्

taddoṣācca yatasteṣāṃ nistāro hi na vidyate | dehapātādṛte nānyastatpātastvatidoṣakṛt

आदावेव हि तत्तस्मान्नाचर्तव्यं कृतात्मभिः । तत्कर्मप्रतिपन्नानां चतुर्णामपि तैस्सदा

ādāveva hi tattasmānnācartavyaṃ kṛtātmabhiḥ | tatkarmapratipannānāṃ caturṇāmapi taissadā

कार्यं सम्यक् प्रतिष्ठानामनुग्रहधिया सदा । नोपरोधस्वभावेन न लोभेन न मानतः

kāryaṃ samyak pratiṣṭhānāmanugrahadhiyā sadā | noparodhasvabhāvena na lobhena na mānataḥ

प्राप्ते त्वाकस्मिके दोषे ह्यङ्गभङ्गादिकेऽब्जज । भक्तानामनुकम्पार्थं दिव्यैर्मन्त्रैर्बलादिकैः

prāpte tvākasmike doṣe hyaṅgabhaṅgādike'bjaja | bhaktānāmanukampārthaṃ divyairmantrairbalādikaiḥ

द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु मोक्षैकफललक्षणैः । संपूजितैर्हुतैर्जप्तैः कुरुते निष्कृतिं सदा

dvādaśākṣarapūrvaistu mokṣaikaphalalakṣaṇaiḥ | saṃpūjitairhutairjaptaiḥ kurute niṣkṛtiṃ sadā

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्येऽस्मिन् द्विजोत्तम । त्रैविद्यैः क्षत्रियैर्वैश्यैश्शूद्रैर्वा भ्गवन्मयैः

tasmātsarvaprayatnena kartavye'smin dvijottama | traividyaiḥ kṣatriyairvaiśyaiśśūdrairvā bhgavanmayaiḥ

सकामैरथ निष्कामैर्मन्त्राराधनतत्परैः । स्नातकैर्भगवद्बिम्बस्थापनार्थं सदैव हि

sakāmairatha niṣkāmairmantrārādhanatatparaiḥ | snātakairbhagavadbimbasthāpanārthaṃ sadaiva hi

पुरा प्रसादनीयं च प्रार्थनापूर्वकं तु वै । अधिकारपदस्थं च द्विजेन्द्रः पाञ्चरात्रिकः

purā prasādanīyaṃ ca prārthanāpūrvakaṃ tu vai | adhikārapadasthaṃ ca dvijendraḥ pāñcarātrikaḥ

वेत्ता यो व्यूहपूर्वस्य व्यक्तस्य परमात्मनः । सोऽन्येषां भगवद्बिम्बस्थापनेऽधिकृतस्सदा

vettā yo vyūhapūrvasya vyaktasya paramātmanaḥ | so'nyeṣāṃ bhagavadbimbasthāpane'dhikṛtassadā

अनुग्रहप्रतिष्ठा चाप्यधिकारनिरूपणा । अनन्यैरुपपन्नानां भक्तानां कार्यमुच्यते

anugrahapratiṣṭhā cāpyadhikāranirūpaṇā | ananyairupapannānāṃ bhaktānāṃ kāryamucyate

अनन्याः पञ्चकालज्ञाः व्यतिरिक्ता न ये पुरा । प्राक्सृष्टेस्तन्मुखोद्भूता द्विषट्काध्यात्मचिन्तकाः

ananyāḥ pañcakālajñāḥ vyatiriktā na ye purā | prāksṛṣṭestanmukhodbhūtā dviṣaṭkādhyātmacintakāḥ

चतुर्व्यूहपरत्वेन येषां वै प्रभवाप्यये । कर्मणामपि संन्यासं कुर्वन्त्यध्यक्षतः क्रमात्

caturvyūhaparatvena yeṣāṃ vai prabhavāpyaye | karmaṇāmapi saṃnyāsaṃ kurvantyadhyakṣataḥ kramāt

अतोऽन्यो दुर्लभतरः पारम्यं यस्य तं प्रति । प्रमेयनिष्ठा शुद्धा च स्फुटा तत्कर्मणि स्थितिः

ato'nyo durlabhataraḥ pāramyaṃ yasya taṃ prati | prameyaniṣṭhā śuddhā ca sphuṭā tatkarmaṇi sthitiḥ

परत्वमन्यमार्गस्था नेच्छन्ति च परस्परम् । य इच्छन्ति विभोस्तेषां स्थितिर्नास्ति तदाकृतेः

paratvamanyamārgasthā necchanti ca parasparam | ya icchanti vibhosteṣāṃ sthitirnāsti tadākṛteḥ

मुक्ताधिकारिणं तं वै लब्धलक्षमकृत्रिमम् । पञ्चकालरतं शुद्धं तन्त्रसिद्धान्तपारगम्

muktādhikāriṇaṃ taṃ vai labdhalakṣamakṛtrimam | pañcakālarataṃ śuddhaṃ tantrasiddhāntapāragam

तेन वै श्रुतिमन्त्राणां त्रयाणामपि चोदना । प्रतिकर्मणि वै कार्या यथावसरलक्षणा

tena vai śrutimantrāṇāṃ trayāṇāmapi codanā | pratikarmaṇi vai kāryā yathāvasaralakṣaṇā

यस्मादब्जसमुद्भूत मण्डलादिषु वृत्तिषु । स्वार्थतो वा परार्थेन सदाराधनकर्मणि

yasmādabjasamudbhūta maṇḍalādiṣu vṛttiṣu | svārthato vā parārthena sadārādhanakarmaṇi

नित्यसिद्धे तदाकारे तत्परत्वेऽपि पौष्कर । यस्यास्ति सत्ता(क्ता ?)हृदये तस्यासौ सन्निधिं भजेत्

nityasiddhe tadākāre tatparatve'pi pauṣkara | yasyāsti sattā(ktā ?)hṛdaye tasyāsau sannidhiṃ bhajet

मन्त्ररूपी जगन्नाथः परमात्माऽच्युतः प्रभुः । अत्यौत्सुक्यं विना विप्र मनसः प्रीतये त्वपि

mantrarūpī jagannāthaḥ paramātmā'cyutaḥ prabhuḥ | atyautsukyaṃ vinā vipra manasaḥ prītaye tvapi

कामाप्तये वा कीर्त्यर्थं तस्य तद्विहितं द्विज । साधनेन प्रतिष्ठानां प्रासादे स्वगृहे तु वा

kāmāptaye vā kīrtyarthaṃ tasya tadvihitaṃ dvija | sādhanena pratiṣṭhānāṃ prāsāde svagṛhe tu vā

इति सम्यक् समाख्यातं मुख्यकल्पमतः परम् । अनुकल्पं यदत्रान्यत्तत्समासान्निबोधतु

iti samyak samākhyātaṃ mukhyakalpamataḥ param | anukalpaṃ yadatrānyattatsamāsānnibodhatu

प्राक्प्राप्तदीक्षैर्विधिवत्त्रयीधर्मस्थितैर्द्विजैः । नित्याराधनसक्तैस्तु भक्तैर्भागवतैर्विभोः

prākprāptadīkṣairvidhivattrayīdharmasthitairdvijaiḥ | nityārādhanasaktaistu bhaktairbhāgavatairvibhoḥ

धारणाध्यानपूर्वैस्तु लब्धलक्षैस्तु कर्मणाम् । मन्त्रमण्डलकुण्डास्त्रमुद्रादीनां कृतश्रमैः

dhāraṇādhyānapūrvaistu labdhalakṣaistu karmaṇām | mantramaṇḍalakuṇḍāstramudrādīnāṃ kṛtaśramaiḥ

षडध्वव्याप्तिनिष्ठैस्तु त्यागशीलैरमत्सरैः । अनुज्झितक्रमैर्दक्षैस्स्वकर्मपरिपालकैः

ṣaḍadhvavyāptiniṣṭhaistu tyāgaśīlairamatsaraiḥ | anujjhitakramairdakṣaissvakarmaparipālakaiḥ

सत्कीर्तिप्रथितैर्लोके तथाऽकीर्तिबहिष्कृतैः । प्रतिष्ठां लभते कर्ता तैः प्रतिष्ठापने कृते

satkīrtiprathitairloke tathā'kīrtibahiṣkṛtaiḥ | pratiṣṭhāṃ labhate kartā taiḥ pratiṣṭhāpane kṛte

निषिद्धमरविन्दाक्ष अतोऽन्येषां हि सर्वदा । महामहं प्रतिष्ठाख्यं तथान्यं मिश्रयाजिनाम्

niṣiddhamaravindākṣa ato'nyeṣāṃ hi sarvadā | mahāmahaṃ pratiṣṭhākhyaṃ tathānyaṃ miśrayājinām

पौष्कर उवाच देव व्यामिश्रयाजित्यं प्रतिषिद्ध पुनः पुनः । प्रागुक्तानां च यागानां द्रष्टुमङ्गीकृतं च यत्

pauṣkara uvāca deva vyāmiśrayājityaṃ pratiṣiddha punaḥ punaḥ | prāguktānāṃ ca yāgānāṃ draṣṭumaṅgīkṛtaṃ ca yat

2623

तन्मात्रसंशयं जातं छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम्

tanmātrasaṃśayaṃ jātaṃ chettumarhasi sāmpratam

श्रीभगवानुवाच सत्यमेतन्महाबुद्धे यथा सञ्चोदितं त्वया । किन्तु क्रियान्तरे प्राप्ते न दोषस्त्वधिकारिणाम्

śrībhagavānuvāca satyametanmahābuddhe yathā sañcoditaṃ tvayā | kintu kriyāntare prāpte na doṣastvadhikāriṇām

यस्मात्सर्वपरत्वं हि तेषामस्त्यच्युतं प्रति । तदाश्रितत्वाद्देवानामन्येषां पूजनात्तु वै

yasmātsarvaparatvaṃ hi teṣāmastyacyutaṃ prati | tadāśritatvāddevānāmanyeṣāṃ pūjanāttu vai

न दोषो हि यथा लोके भ्रातृभृत्यगणस्य च । माननाद्धर्मपत्नीनां समक्षाद्वा परोक्षतः

na doṣo hi yathā loke bhrātṛbhṛtyagaṇasya ca | mānanāddharmapatnīnāṃ samakṣādvā parokṣataḥ

ये पुनर्लोकधर्मस्थास्समबुद्धिपदोज्झिताः । भगवत्यविशेषज्ञा नित्यं कार्यवशेन तु

ye punarlokadharmasthāssamabuddhipadojjhitāḥ | bhagavatyaviśeṣajñā nityaṃ kāryavaśena tu

वा.ङ्मात्रेण परत्वं वै सर्वेषां प्रवदन्ति हि (वै) । अधिकारं विना येऽत्र प्रेरिता देवतार्चने

vā.ṅmātreṇa paratvaṃ vai sarveṣāṃ pravadanti hi (vai) | adhikāraṃ vinā ye'tra preritā devatārcane

एवं मार्गस्थितेर्लोभात्परिज्ञाय तदाशयम् । व्यामिश्रयाजिनस्ते वै पातित्यपदसंस्थिताः

evaṃ mārgasthiterlobhātparijñāya tadāśayam | vyāmiśrayājinaste vai pātityapadasaṃsthitāḥ

नयन्ति नरकं नूनमेवमेव प्रवर्तिनः [क्, ख्: प्रवर्तिनाम्] । न तु सद्भक्तिपूतानां वासुदेवरतात्मनाम्

nayanti narakaṃ nūnamevameva pravartinaḥ [k, kh: pravartinām] | na tu sadbhaktipūtānāṃ vāsudevaratātmanām

कदाचित्तत्कृतं दोषं विदधाति च खण्डनाम् । आस्तां तावन्महाबुद्धे कर्तव्यं भक्तिपूर्वकम्

kadācittatkṛtaṃ doṣaṃ vidadhāti ca khaṇḍanām | āstāṃ tāvanmahābuddhe kartavyaṃ bhaktipūrvakam

भक्त्या वै मन्त्रनिष्ठानां तन्मन्त्रो [क्, ख्: तन्मन्त्र] जपकर्मणि । वर्णव्यत्ययमापन्नो [क्, ख्: वर्णव्यक्त * * * पन्नो] लुप्तस्तेन स्वरेण वा

bhaktyā vai mantraniṣṭhānāṃ tanmantro [k, kh: tanmantra] japakarmaṇi | varṇavyatyayamāpanno [k, kh: varṇavyakta * * * panno] luptastena svareṇa vā

स्वरादिनाधिकं चैव मन्त्रैकार्थप्रदस्सदा । अचिरात्तत्प्रयोक्तॄणां तथापि कमलोद्भव

svarādinādhikaṃ caiva mantraikārthapradassadā | acirāttatprayoktṝṇāṃ tathāpi kamalodbhava

अतिभक्तिप्रभावाच्च वाञ्छितं संप्रयच्छति । यस्मात्सद्भक्तिपूतानां प्रपन्नानां क्रमं विना

atibhaktiprabhāvācca vāñchitaṃ saṃprayacchati | yasmātsadbhaktipūtānāṃ prapannānāṃ kramaṃ vinā

प्रसादमेति मन्त्रेशस्त्वचिराद्भावितात्मनाम् । किं पुनर्वै क्रियाज्ञानसम्पूर्णानां तु पौष्कर

prasādameti mantreśastvacirādbhāvitātmanām | kiṃ punarvai kriyājñānasampūrṇānāṃ tu pauṣkara

श्रधाभक्तिपराणां च बोधितानां च देशिकैः । तस्मात् सम्यक् प्रसन्नानां शासनेऽस्मिन् महामते

śradhābhaktiparāṇāṃ ca bodhitānāṃ ca deśikaiḥ | tasmāt samyak prasannānāṃ śāsane'smin mahāmate

कार्यं दीक्षादिकं सर्वं भक्तानां भक्तवत्सलैः । मामसंप्रतिपन्नो यो मत्प्राप्त्यर्थं करोति च

kāryaṃ dīkṣādikaṃ sarvaṃ bhaktānāṃ bhaktavatsalaiḥ | māmasaṃpratipanno yo matprāptyarthaṃ karoti ca

मन्दमध्यमभक्तानां कामभोगरतात्मनाम् । भविना मामकी दीक्षा [ग्, घ्: मामकीं दीक्षाम्] मोहाद्वा स्थापनादिकम्

mandamadhyamabhaktānāṃ kāmabhogaratātmanām | bhavinā māmakī dīkṣā [g, gh: māmakīṃ dīkṣām] mohādvā sthāpanādikam

सनयत्यचिरात्तस्य भक्तिबीजेन वै सह । स्वकर्मकर्मतन्त्रं च सिद्धयश्च पराङ्मुखाः

sanayatyacirāttasya bhaktibījena vai saha | svakarmakarmatantraṃ ca siddhayaśca parāṅmukhāḥ

2640

इहैव शीघ्रमब्जाक्ष देहान्ते गतसद्गतिः [ग्, घ्: गतसन्तति] । घोरं प्रयाति नरकं भुक्त्वैवं दुष्कृतं महत् । 64

ihaiva śīghramabjākṣa dehānte gatasadgatiḥ [g, gh: gatasantati] | ghoraṃ prayāti narakaṃ bhuktvaivaṃ duṣkṛtaṃ mahat | 64

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 16)

भगवन्मन्त्रमाहात्म्यात्तद्व्यापारवशात्तु वै । संसर्गोत्थमघं याति प्राक्संस्कारवशात् पुनः

bhagavanmantramāhātmyāttadvyāpāravaśāttu vai | saṃsargotthamaghaṃ yāti prāksaṃskāravaśāt punaḥ

चीर्णदुश्चरितो भूयः प्राप्नुयान्मानुषीं तनुम् । प्रयत्नमाचरेच्छुभ्रं येन शान्तिमवाप्नुयात्

cīrṇaduścarito bhūyaḥ prāpnuyānmānuṣīṃ tanum | prayatnamācarecchubhraṃ yena śāntimavāpnuyāt

साहङ्कारं तमाचार्यमभक्तं नाधिकारिणम् । प्राप्नोति नूनं स लभेत् सकामं नारकीं स्थितिम्

sāhaṅkāraṃ tamācāryamabhaktaṃ nādhikāriṇam | prāpnoti nūnaṃ sa labhet sakāmaṃ nārakīṃ sthitim

सर्वगस्त्वपि मन्त्रात्मा सर्वानुग्रहकृ(त्) द्विज । यद्यप्येवं हि तत्रापि न भजेत्तत्र सन्निधिम्

sarvagastvapi mantrātmā sarvānugrahakṛ(t) dvija | yadyapyevaṃ hi tatrāpi na bhajettatra sannidhim

प्रतिमामर्च्य देहान्तं नूनं [क्, ख्: नूनमानें विशत्युत] मां न विशत्युत । तत्क्षणाद् भूतवेतालाः कुर्वन्त्यर्थादिकक्षयम्

pratimāmarcya dehāntaṃ nūnaṃ [k, kh: nūnamāneṃ viśatyuta] māṃ na viśatyuta | tatkṣaṇād bhūtavetālāḥ kurvantyarthādikakṣayam

अन्यदर्शनसंस्था ये नानुग्राह्या अतोऽब्जज । नापास्यो हि तथाऽचार्यस्संसारभयभोरुणा

anyadarśanasaṃsthā ye nānugrāhyā ato'bjaja | nāpāsyo hi tathā'cāryassaṃsārabhayabhoruṇā

सम्यग्भक्तिपरेणैव डम्भरागोज्झितेन च । अत एव महाबुद्धे प्रतिष्ठाख्यं मखोत्तमम्

samyagbhaktipareṇaiva ḍambharāgojjhitena ca | ata eva mahābuddhe pratiṣṭhākhyaṃ makhottamam

2648

निर्वर्तनीयमामूलात् वैष्णवानां हि वैष्णवैः

nirvartanīyamāmūlāt vaiṣṇavānāṃ hi vaiṣṇavaiḥ

पौष्कर उवाच चतुर्णां ब्राह्मणादीनां भगवद्भाविनां विभो । हितार्थं ज्ञातुमिच्छामि बिम्बापादनमेव च

pauṣkara uvāca caturṇāṃ brāhmaṇādīnāṃ bhagavadbhāvināṃ vibho | hitārthaṃ jñātumicchāmi bimbāpādanameva ca

श्रीभगवानुवाच देवार्थं वनयात्रार्थं कुर्याद्रक्षादिके शुभे । प्राप्ते वनभुवो देशे कृते तद्देवतार्चने

śrībhagavānuvāca devārthaṃ vanayātrārthaṃ kuryādrakṣādike śubhe | prāpte vanabhuvo deśe kṛte taddevatārcane

शाश्वतं वनपर्यन्ते पाषाणं वा हरेद्द्रुमम् । चेतसा सुविशुद्धेन भगवद्यागपूर्वकम्

śāśvataṃ vanaparyante pāṣāṇaṃ vā hareddrumam | cetasā suviśuddhena bhagavadyāgapūrvakam

सह तत्पञ्चरात्रज्ञैस्तथा ऋक्सामपूर्वकैः । भक्तैः क्रियापरैस्स्वच्छैर्विनीतैश्शिल्पिभिस्सह

saha tatpañcarātrajñaistathā ṛksāmapūrvakaiḥ | bhaktaiḥ kriyāparaissvacchairvinītaiśśilpibhissaha

संयतैर्दीक्षितैश्चापि वृक्षाद्यं प्राक् समाहरेत् । पाषाणं धातवो मृद्वा मृदुगर्भांस्तु सेचयेत्

saṃyatairdīkṣitaiścāpi vṛkṣādyaṃ prāk samāharet | pāṣāṇaṃ dhātavo mṛdvā mṛdugarbhāṃstu secayet

वनभूमिवनोत्थानां धातूनां मृत्स्वरूपिणाम् । संग्रहं विहितं स्वल्पं मेलनीयं च तद्द्विजे

vanabhūmivanotthānāṃ dhātūnāṃ mṛtsvarūpiṇām | saṃgrahaṃ vihitaṃ svalpaṃ melanīyaṃ ca taddvije

प्रतिमापादनार्थं च महामृत्संचये शुभे । धातुद्रव्यमयानां च मृद्गर्भाणां हृदा सह

pratimāpādanārthaṃ ca mahāmṛtsaṃcaye śubhe | dhātudravyamayānāṃ ca mṛdgarbhāṇāṃ hṛdā saha

तारहाटकताम्रोत्थरेणूनां कमलोद्भव । विहिता योजना नित्यं मन्त्रमृद्दाहशान्तये

tārahāṭakatāmrotthareṇūnāṃ kamalodbhava | vihitā yojanā nityaṃ mantramṛddāhaśāntaye

अङ्गारकाष्ठपर्यन्तं वनान्तादुपयुज्यते । तत्सर्वं विधिपूर्वं तु सिद्धिकृत् स्यात् समाहृतम्

aṅgārakāṣṭhaparyantaṃ vanāntādupayujyate | tatsarvaṃ vidhipūrvaṃ tu siddhikṛt syāt samāhṛtam

एवमादाय तु पुरा वृक्षपूर्वं वनावनेः । तत्र वा स्वगृहोद्देशे बिम्बापादनमाचरेत्

evamādāya tu purā vṛkṣapūrvaṃ vanāvaneḥ | tatra vā svagṛhoddeśe bimbāpādanamācaret

विधिवत् कर्मशालायामाज्ञप्तं गुरुणा यजेत् । शिल्पिस्वामिस्वकं पश्चात् स्वोत्थितेन क्रमेण तु

vidhivat karmaśālāyāmājñaptaṃ guruṇā yajet | śilpisvāmisvakaṃ paścāt svotthitena krameṇa tu

बुद्धिमान् यजमानो वा आरम्भादेव सन्त्यजेत् । सर्वोत्तमेऽस्मिन् व्यापारे भावं राजसतामसम्

buddhimān yajamāno vā ārambhādeva santyajet | sarvottame'smin vyāpāre bhāvaṃ rājasatāmasam

नूनं कलुषबुद्धीनां न तत्संअद्यतेऽब्जज । यद्येव परिपूर्नं वा विघ्नदोषशताकुलम्

nūnaṃ kaluṣabuddhīnāṃ na tatsaṃadyate'bjaja | yadyeva paripūrnaṃ vā vighnadoṣaśatākulam

कर्मणा प्राक्तनेनैव सात्त्विकस्यापि पद्मज । घटमानेऽङ्गवैकल्यं जायते दौर्मनस्यकृत्

karmaṇā prāktanenaiva sāttvikasyāpi padmaja | ghaṭamāne'ṅgavaikalyaṃ jāyate daurmanasyakṛt

अथ तत्र विधानं यद्विहितं तन्निबोध मे । वर्णकैश्चित्रबिम्बस्य गलितेनाम्भसादिना

atha tatra vidhānaṃ yadvihitaṃ tannibodha me | varṇakaiścitrabimbasya galitenāmbhasādinā

विहितावयवानां च योजना गन्धभावितैः । सितरक्तादिकै रागैः पावनैरस्त्रमन्त्रितैः

vihitāvayavānāṃ ca yojanā gandhabhāvitaiḥ | sitaraktādikai rāgaiḥ pāvanairastramantritaiḥ

मृदा मृन्मयबिम्बानां मध्वाज्यक्षीरमिश्रया । कौशेयचूर्णयुतया सुवर्णोदकसिक्तया

mṛdā mṛnmayabimbānāṃ madhvājyakṣīramiśrayā | kauśeyacūrṇayutayā suvarṇodakasiktayā

दारुजस्य तु संजाते भेदे भङ्गे तु वाब्जज । योजनावस्त्रशस्त्राभ्यां विहिता शान्तिपूर्विका

dārujasya tu saṃjāte bhede bhaṅge tu vābjaja | yojanāvastraśastrābhyāṃ vihitā śāntipūrvikā

सर्वदा विहितं त्यागमश्मजानां बृहत्क्षते । क्षते हीषत्क्षते जाते सति रत्नशलाकया

sarvadā vihitaṃ tyāgamaśmajānāṃ bṛhatkṣate | kṣate hīṣatkṣate jāte sati ratnaśalākayā

सहेमया च विहितं घृष्टशाणस्य घर्षणम् । क्षतसाम्ये कृते चैव प्रतिमा स्याद् गुणावहा

sahemayā ca vihitaṃ ghṛṣṭaśāṇasya gharṣaṇam | kṣatasāmye kṛte caiva pratimā syād guṇāvahā

स्थापनं सक्षतानां च करोति मरणं ध्रुवम् । गुरोश्च (स्स) यजमानस्य शिल्पिश्रेष्ठस्य देशिनाम्

sthāpanaṃ sakṣatānāṃ ca karoti maraṇaṃ dhruvam | gurośca (ssa) yajamānasya śilpiśreṣṭhasya deśinām

क्षतमिन्द्रियचक्रस्थं कर्तुर्भवति दोषदम् । आकर्णान्नाभिपर्यन्तमग्रस्थ [क्, ख्, ग्, घ्: आकर्णात् इत्यस्ति आकण्ठात् इति स्यात्] पुत्रमृत्युकृत्

kṣatamindriyacakrasthaṃ karturbhavati doṣadam | ākarṇānnābhiparyantamagrastha [k, kh, g, gh: ākarṇāt ityasti ākaṇṭhāt iti syāt] putramṛtyukṛt

पश्चाद्द्वये तु जायायाः प्रष्ठाङ्गं भ्रातृहानिदम् । आकटेः पायुपर्यन्तं भगिनीनां क्षयो भवेत्

paścāddvaye tu jāyāyāḥ praṣṭhāṅgaṃ bhrātṛhānidam | ākaṭeḥ pāyuparyantaṃ bhaginīnāṃ kṣayo bhavet

ऊरुमूलाच्च जान्वन्तं यत्र यत्र भवेत् क्षतम् । धनधान्यपशूनां च क्षयकृच्चाचिरेण तु

ūrumūlācca jānvantaṃ yatra yatra bhavet kṣatam | dhanadhānyapaśūnāṃ ca kṣayakṛccācireṇa tu

जानोः पादतलान्तं च भृत्यवर्गस्य दोषदम् । सर्वेषामनुकम्पार्थमात्मनश्चापि कीर्तयेत्

jānoḥ pādatalāntaṃ ca bhṛtyavargasya doṣadam | sarveṣāmanukampārthamātmanaścāpi kīrtayet

कर्ता कमलसंभूत क्षतमक्षतताः नयेत् । क्रियमाणस्य बिम्बस्य मधूच्छिष्टोज्झितस्य च

kartā kamalasaṃbhūta kṣatamakṣatatāḥ nayet | kriyamāṇasya bimbasya madhūcchiṣṭojjhitasya ca

2675

जातेऽवयववैकल्ये ह्यनुकल्पमिदं शृणु

jāte'vayavavaikalye hyanukalpamidaṃ śṛṇu

विग्रहारम्भे क्षतदोषः भगवत्प्रतिपत्तौ तु जातायां सति तत्र च । तत्त्यागं च विनाशं च विरुद्धं ह्युत्तरोत्तरम्

vigrahārambhe kṣatadoṣaḥ bhagavatpratipattau tu jātāyāṃ sati tatra ca | tattyāgaṃ ca vināśaṃ ca viruddhaṃ hyuttarottaram

बृहद्बिम्बाद्यपेक्षायां द्रव्यत्यागं हि नोचितम् । हेमादीनां तु धातूनामुत्क्र्ष्टानां विशेषतः

bṛhadbimbādyapekṣāyāṃ dravyatyāgaṃ hi nocitam | hemādīnāṃ tu dhātūnāmutkrṣṭānāṃ viśeṣataḥ

100

जातेऽवयववैकल्ये शान्त्यर्थं यागमाचरेत् । भूयस्संपूर्य तस्याङ्गं विशेषविधिनाब्जज

jāte'vayavavaikalye śāntyarthaṃ yāgamācaret | bhūyassaṃpūrya tasyāṅgaṃ viśeṣavidhinābjaja

101

केवलं हेमहैमस्य यथालाभं क्षते क्षिपेत् । सर्वं रत्नमयं चूर्णं द्वादशाक्षरमन्त्रितम्

kevalaṃ hemahaimasya yathālābhaṃ kṣate kṣipet | sarvaṃ ratnamayaṃ cūrṇaṃ dvādaśākṣaramantritam

102

एतत्पूर्वं तथा चान्यधातूत्थनानां महामते । ईषत्सुवर्णमिश्रेण पूरयेत्स्वेन धातुना

etatpūrvaṃ tathā cānyadhātūtthanānāṃ mahāmate | īṣatsuvarṇamiśreṇa pūrayetsvena dhātunā

103

यदि वै विधिनानेन क्रियमाणेन पौष्कर । न भवेच्चित्तनैर्मल्यमाचर्तव्यं क्रियान्तरम्

yadi vai vidhinānena kriyamāṇena pauṣkara | na bhaveccittanairmalyamācartavyaṃ kriyāntaram

104

संमतेन गुरूणां च प्राग्वदर्चनपूर्वकम् । आवीक्षयन्ति वै साक्षात् नयेच्चामूर्ततां पुनः

saṃmatena gurūṇāṃ ca prāgvadarcanapūrvakam | āvīkṣayanti vai sākṣāt nayeccāmūrtatāṃ punaḥ

105

आपाद्यमपरं तेन बिम्बद्वव्येण चाक्षतम् । सर्वावयवसंपूर्नं मनोहारि विलक्षणम्

āpādyamaparaṃ tena bimbadvavyeṇa cākṣatam | sarvāvayavasaṃpūrnaṃ manohāri vilakṣaṇam

106

संभवे सति तच्छश्वद्विना कालान्तरेण तु । यस्मात् कमलसंभूत संकल्पादेव शाश्वतम्

saṃbhave sati tacchaśvadvinā kālāntareṇa tu | yasmāt kamalasaṃbhūta saṃkalpādeva śāśvatam

107

स्थानमासादयन्त्याहुस्तस्य पूर्वपीतामहाः । प्रपितामहपूर्वास्तु विवदन्ति परस्परम्

sthānamāsādayantyāhustasya pūrvapītāmahāḥ | prapitāmahapūrvāstu vivadanti parasparam

108

प्रायशो मुक्तदोषास्तु सन्तानेन कृता वयम् । यास्यामो वासुदेवत्वं यदि चेच्छति तत्पुनः

prāyaśo muktadoṣāstu santānena kṛtā vayam | yāsyāmo vāsudevatvaṃ yadi cecchati tatpunaḥ

109

ततश्शीघ्रतरं कार्यं प्रतिष्ठाख्यं मखं महत् । प्रीतये चातुरात्म्यानामनूनां तत्त्ववेदिनाम्

tataśśīghrataraṃ kāryaṃ pratiṣṭhākhyaṃ makhaṃ mahat | prītaye cāturātmyānāmanūnāṃ tattvavedinām

110

ऋषीणां विबुधानां च पितृणां पद्मसंभव । मानवानां च भूतानां त्रैलोक्योदरवर्तिनाम्

ṛṣīṇāṃ vibudhānāṃ ca pitṛṇāṃ padmasaṃbhava | mānavānāṃ ca bhūtānāṃ trailokyodaravartinām

111

भिन्नागमोत्थिताद्भग्नबिम्बाद्द्धातुमयाद्द्विज । कृतबिम्बान्तरं कुर्यादेवमामुष्मिकादिकम्

bhinnāgamotthitādbhagnabimbādddhātumayāddvija | kṛtabimbāntaraṃ kuryādevamāmuṣmikādikam

112

अतस्तदेव विहितं तद्भेदं वा तदन्वयात् । लोकद्वयोद्भवं येन कर्ताप्नोति शुभं महत्

atastadeva vihitaṃ tadbhedaṃ vā tadanvayāt | lokadvayodbhavaṃ yena kartāpnoti śubhaṃ mahat

113

संस्थितानां स्वदेशे च विहितानां धनादिना । द्रव्यप्रमाणं कर्तव्यं पूर्वैर्भेदैर्विभाजितम्

saṃsthitānāṃ svadeśe ca vihitānāṃ dhanādinā | dravyapramāṇaṃ kartavyaṃ pūrvairbhedairvibhājitam

114

योऽर्थे वै बान्धवादीनां कुर्याद्वै प्रतिमां विभोः । सर्वदोषविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

yo'rthe vai bāndhavādīnāṃ kuryādvai pratimāṃ vibhoḥ | sarvadoṣavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati

115

स्वयंव्यक्तं तथा सैद्धं विबुधैश्च प्रतिष्ठितम् । ऋते विप्रादिकैर्विप्र देवबिम्बं निवेशितम्

svayaṃvyaktaṃ tathā saiddhaṃ vibudhaiśca pratiṣṭhitam | ṛte viprādikairvipra devabimbaṃ niveśitam

116

विन्यस्तं तत्र यन्मन्त्रमङ्गमन्त्रैस्सलाञ्छनैः । सह प्रयाति स्वं स्थानं बिम्बं त्यक्त्वा क्रिया विना

vinyastaṃ tatra yanmantramaṅgamantraissalāñchanaiḥ | saha prayāti svaṃ sthānaṃ bimbaṃ tyaktvā kriyā vinā

117

शप्त्वाचार्यं तथा कर्त्रा यदर्थं च प्रतिष्ठितम् । पिशाचभूतवेतालास्सयक्षाश्चैव राक्षसाः

śaptvācāryaṃ tathā kartrā yadarthaṃ ca pratiṣṭhitam | piśācabhūtavetālāssayakṣāścaiva rākṣasāḥ

118

स्थानं च पीठं बिम्बं च ध्वजान्तं संश्रयन्ति च । एवं ज्ञात्वा महाबुद्धे तथा कार्यं शुभेप्सुना

sthānaṃ ca pīṭhaṃ bimbaṃ ca dhvajāntaṃ saṃśrayanti ca | evaṃ jñātvā mahābuddhe tathā kāryaṃ śubhepsunā

119

प्रतिष्ठितस्य बिम्बस्य यथा सम्पद्यते शुभम् । पूजाहोमप्रदानैश्च वादित्रैस्सह गीतकैः

pratiṣṭhitasya bimbasya yathā sampadyate śubham | pūjāhomapradānaiśca vāditraissaha gītakaiḥ

120

स्वगृहे चलबिम्बस्य पुष्पधूपादिकीं स्थितिम् । सर्वकालं यथाशक्त्या भक्तैः कार्या शुभाप्तये

svagṛhe calabimbasya puṣpadhūpādikīṃ sthitim | sarvakālaṃ yathāśaktyā bhaktaiḥ kāryā śubhāptaye

121

यावज्जीवावधिः कालं तत्त्वमन्त्रैरधिष्ठिते । त्रैकाल्यं चलबिम्बे तु मन्त्रं मन्त्री स्वकं यजेत्

yāvajjīvāvadhiḥ kālaṃ tattvamantrairadhiṣṭhite | traikālyaṃ calabimbe tu mantraṃ mantrī svakaṃ yajet

122

द्वादशाक्षरपूर्वं वा सामान्यं गुरुणा पुरा । न्यस्तं संप्रतिपन्नानां भक्तानां हितकाम्यया

dvādaśākṣarapūrvaṃ vā sāmānyaṃ guruṇā purā | nyastaṃ saṃpratipannānāṃ bhaktānāṃ hitakāmyayā

123

संहृत्यैवं यथाशास्त्रं भक्त्या भोगफलाप्तये । निवेद्य मात्रासहितं स्वगुरोर्भवशान्तये

saṃhṛtyaivaṃ yathāśāstraṃ bhaktyā bhogaphalāptaye | nivedya mātrāsahitaṃ svagurorbhavaśāntaye

124

तदङ्घ्रिगौ करौ कृत्वा विज्ञाप्य नतमस्तकः । त्वया देहपरित्यागकाले योग्यस्य वा मम

tadaṅghrigau karau kṛtvā vijñāpya natamastakaḥ | tvayā dehaparityāgakāle yogyasya vā mama

125

न्यस्तव्यं वैष्णवैः पूर्णं मदनुग्रहकाम्यया । देहसन्यासकाले तु स्वशिष्यस्यानुकम्पया

nyastavyaṃ vaiṣṇavaiḥ pūrṇaṃ madanugrahakāmyayā | dehasanyāsakāle tu svaśiṣyasyānukampayā

126

एवं हि गुरुणा कार्या योग्यस्यान्यस्य चोदना । तेनाप्यन्यस्य देहान्ते संयतस्य महामते

evaṃ hi guruṇā kāryā yogyasyānyasya codanā | tenāpyanyasya dehānte saṃyatasya mahāmate

127

सत्क्रियस्य च भक्तस्य तदभावान्महामते । स्थितिर्वायतने विप्र विधेया गृहमेधिना

satkriyasya ca bhaktasya tadabhāvānmahāmate | sthitirvāyatane vipra vidheyā gṛhamedhinā

128

असम्पत्तेस्तु भोगानामन्नाद्यं संपरित्यजेत् । विभोराराधनार्थाय शुचिस्स्नातः प्रसन्नधीः

asampattestu bhogānāmannādyaṃ saṃparityajet | vibhorārādhanārthāya śucissnātaḥ prasannadhīḥ

129

मूर्ध्नि दत्त्वाम्बुनार्घ्यं प्राक् सपुष्पं केवलं तु वा । अम्बुपूजेयमाद्या वै भोगानां मूलमेव हि

mūrdhni dattvāmbunārghyaṃ prāk sapuṣpaṃ kevalaṃ tu vā | ambupūjeyamādyā vai bhogānāṃ mūlameva hi

130

यतो रसमयास्सर्वे तद्रसः परमेश्वरः । नारायणाख्यो भगवांस्तदर्घ्यं चोत्तमं स्मृतम्

yato rasamayāssarve tadrasaḥ parameśvaraḥ | nārāyaṇākhyo bhagavāṃstadarghyaṃ cottamaṃ smṛtam

131

पादयोस्तत्पुनर्दद्याद्भोगजालं यतोऽखिलम् । खकारणपुटान्तस्थमानस्त्यमुपयाति च

pādayostatpunardadyādbhogajālaṃ yato'khilam | khakāraṇapuṭāntasthamānastyamupayāti ca

132

अचिरादेव भक्तानां मन्त्रिणां मन्त्रयाजिनाम् । क्ष्मानलाम्बर वयव्य? विभवेनापि यद्यपि

acirādeva bhaktānāṃ mantriṇāṃ mantrayājinām | kṣmānalāmbara vayavya? vibhavenāpi yadyapi

133

पुष्पधूपादयो भोगा मन्त्रान्ताः परिकीर्तिताः । तत्रापि रसमूला वै व्यक्तिस्तेमां ? [क्, ख्: व्यक्तिस्ते * * * तदा] तदात्मिका

puṣpadhūpādayo bhogā mantrāntāḥ parikīrtitāḥ | tatrāpi rasamūlā vai vyaktistemāṃ ? [k, kh: vyaktiste * * * tadā] tadātmikā

134

स्थितमानन्दभावेन स्वादीनां चैव तद्रसम् । सर्वस्सर्वत्र वै येन रसिको दृश्यतेऽब्जज

sthitamānandabhāvena svādīnāṃ caiva tadrasam | sarvassarvatra vai yena rasiko dṛśyate'bjaja

135

इत्येवं मानवीयानामर्चनां कमलोद्भव । चलानामचलानां च संस्थानं समुदाहृतम्

ityevaṃ mānavīyānāmarcanāṃ kamalodbhava | calānāmacalānāṃ ca saṃsthānaṃ samudāhṛtam

136

मुक्त्वा द्विजेन्द्रकर्मार्चामन्यां वै वैष्णवीं चलाम् । नार्करुद्रेन्द्रसंस्थानां संस्थानं भगवद्गृहे

muktvā dvijendrakarmārcāmanyāṃ vai vaiṣṇavīṃ calām | nārkarudrendrasaṃsthānāṃ saṃsthānaṃ bhagavadgṛhe

137

विहितं प्रतिमानां च प्रमादजनकं च तत् । न मूर्त्यन्तरदेवानां मूर्तयो व्यूहलक्षणाः

vihitaṃ pratimānāṃ ca pramādajanakaṃ ca tat | na mūrtyantaradevānāṃ mūrtayo vyūhalakṣaṇāḥ

138

भुवनान्तर्गताः [क्, ख्: वनान्तर्गता] कार्या विधिना सुस्थिरेण तु । प्रादुर्भावान्तराणां च प्रादुर्भावास्तथैव च

bhuvanāntargatāḥ [k, kh: vanāntargatā] kāryā vidhinā susthireṇa tu | prādurbhāvāntarāṇāṃ ca prādurbhāvāstathaiva ca

139

निषिद्धं भित्तिगेहेषु उच्चस्थेषु निवेशनम् । देवानां भवनाद्वामे उच्छ्रायामसमं विना

niṣiddhaṃ bhittigeheṣu uccastheṣu niveśanam | devānāṃ bhavanādvāme ucchrāyāmasamaṃ vinā

140

यथोक्तं मुख्यकल्पाद्वै हेत्वपेक्षावशाद्भुवः । व्यत्ययं कर्तुमिच्छेद्यश्श्रद्धाभक्तिपुरस्सरम्

yathoktaṃ mukhyakalpādvai hetvapekṣāvaśādbhuvaḥ | vyatyayaṃ kartumicchedyaśśraddhābhaktipurassaram

141

पूजाहवनं पूर्वं च * * * * *? दैशिकीम् ? । तथैव च * * * * * * * * * * * *?

*pūjāhavanaṃ pūrvaṃ ca * * * * *? daiśikīm ? | tathaiva ca * * * * * * * * * * * ?

142

सुराणामर्चितानां च कदाचिन्न विरोधकृत् । अन्यथा क्ष्माभरणां च भक्तिभागानुवर्तिनाम्

surāṇāmarcitānāṃ ca kadācinna virodhakṛt | anyathā kṣmābharaṇāṃ ca bhaktibhāgānuvartinām

143

आदृष्टविग्रहाणां च पीठानामशुभं भवेत् । एवमायतनस्थानां गृहीतान्तरवर्तिनाम्

ādṛṣṭavigrahāṇāṃ ca pīṭhānāmaśubhaṃ bhavet | evamāyatanasthānāṃ gṛhītāntaravartinām

144

विभवव्यूहमूर्तीनां मन्त्रमूर्तेऽर्चने सति । विहितं वैष्णवानां च विप्रादीनामुपार्जनम्

vibhavavyūhamūrtīnāṃ mantramūrte'rcane sati | vihitaṃ vaiṣṇavānāṃ ca viprādīnāmupārjanam

145

आराधनार्थमादौ तु मन्त्रान्तमखिलं तु वै । मुख्यत्वेनानुकल्पे हि यदन्यस्थण्डिलादिकैः

ārādhanārthamādau tu mantrāntamakhilaṃ tu vai | mukhyatvenānukalpe hi yadanyasthaṇḍilādikaiḥ

146

ऊनमष्टाष्टकाच्चापि भोगजालादसंभवे । सर्वेषामेव भोनानां कर्मणां कमलोऽद्भव

ūnamaṣṭāṣṭakāccāpi bhogajālādasaṃbhave | sarveṣāmeva bhonānāṃ karmaṇāṃ kamalo'dbhava

147

ऊनाधिकविशालार्था भगवद्यागलक्षणा । विधेया परमा शान्तिस्सततं च शुभार्थिना

ūnādhikaviśālārthā bhagavadyāgalakṣaṇā | vidheyā paramā śāntissatataṃ ca śubhārthinā

148

पौष्कर उवाच सर्वदोषप्रशमनी यथा कार्याथ देशिकैः । शान्तिर्मान्त्री परा देवी तामादिश जगत्पते

pauṣkara uvāca sarvadoṣapraśamanī yathā kāryātha deśikaiḥ | śāntirmāntrī parā devī tāmādiśa jagatpate

149

श्रीभगवानुवाच सर्वदोषप्रशमनं भक्तानां भावितात्मनाम् । हितं पूर्वोदितं चक्रं पङ्कजं वेश्मवर्जितम्

śrībhagavānuvāca sarvadoṣapraśamanaṃ bhaktānāṃ bhāvitātmanām | hitaṃ pūrvoditaṃ cakraṃ paṅkajaṃ veśmavarjitam

150

यस्माद्वा स्थाप्य पीठं च विष्वक्सेनान्तमर्चनम् । नोपयुज्यति वै तत्र ऋते सर्वेश्वरार्चनात्

yasmādvā sthāpya pīṭhaṃ ca viṣvaksenāntamarcanam | nopayujyati vai tatra ṛte sarveśvarārcanāt

151

व्यतिरिक्ता निराशानामम्बरस्थाम्बरेषु च । विधिज्ञेन स्थितिः कार्या ऋग्विदर्चापयेत्ततः

vyatiriktā nirāśānāmambarasthāmbareṣu ca | vidhijñena sthitiḥ kāryā ṛgvidarcāpayettataḥ

152

पीठमश्रान्वितं कृत्वा पुरं त्वाचरणान्वितम् । तत्र पूर्वोदितन्यासं कुर्यदाधारपूर्वकम्

pīṭhamaśrānvitaṃ kṛtvā puraṃ tvācaraṇānvitam | tatra pūrvoditanyāsaṃ kuryadādhārapūrvakam

153

स्वदेहवत्तमालक्ष्य स्मृत्वाध्यक्षप्रकाशितम् । तद्वाचकेन मूर्तेस्तु चित्सामान्येन सांप्रतम्

svadehavattamālakṣya smṛtvādhyakṣaprakāśitam | tadvācakena mūrtestu citsāmānyena sāṃpratam

154

यथेह च सवेद्यादि स्मृत्वा युक्तस्वविग्रहे । न हि साङ्कर्यदोषोऽस्ति अध्यक्षाधिष्ठिते सति

yatheha ca savedyādi smṛtvā yuktasvavigrahe | na hi sāṅkaryadoṣo'sti adhyakṣādhiṣṭhite sati

155

तथैवाधारशक्त्यादि विष्वक्सेनान्तमर्चनम् । निर्दोषं मण्डले किन्तु भगवच्छब्दपूर्वकम्

tathaivādhāraśaktyādi viṣvaksenāntamarcanam | nirdoṣaṃ maṇḍale kintu bhagavacchabdapūrvakam

156

सर्वस्य नाम चोच्चार्य तदन्ते त्वात्मने नमः । एवमासनदेवानां धर्मादीनां समर्चनम्

sarvasya nāma coccārya tadante tvātmane namaḥ | evamāsanadevānāṃ dharmādīnāṃ samarcanam

157

स्थानभेदस्थितानां च कृत्वा तदनु पौष्कर । मण्डले मन्त्रमूर्तीनामाहूतानां समर्चनम्

sthānabhedasthitānāṃ ca kṛtvā tadanu pauṣkara | maṇḍale mantramūrtīnāmāhūtānāṃ samarcanam

158

संपूर्णं शान्तये तत्स्यादसंपूर्णमशान्तये । अतस्स्वशक्त्या शान्त्यर्थे सदानं वह्नितर्पणम्

saṃpūrṇaṃ śāntaye tatsyādasaṃpūrṇamaśāntaye | atassvaśaktyā śāntyarthe sadānaṃ vahnitarpaṇam

159

भगवद्यागपूर्वं तु सर्वत्र विहितं सदा । तच्च ज्ञानानुविद्धेन कर्मणार्घ्यादिकैस्सह

bhagavadyāgapūrvaṃ tu sarvatra vihitaṃ sadā | tacca jñānānuviddhena karmaṇārghyādikaissaha

160

सम्यक्ततो दयीं ? ज्ञत्वा सद्रव्यं संस्थितं शुभम् । यथा बीजाङ्कुराभ्यां तु अनन्यत्वमनादिमत्

samyaktato dayīṃ ? jñatvā sadravyaṃ saṃsthitaṃ śubham | yathā bījāṅkurābhyāṃ tu ananyatvamanādimat

161

फलाप्तये फलेप्सूनां जगत्यस्मिंस्तथाब्जज । अन्योन्यानुगतत्वं हि संस्थितं ज्ञानकर्मणोः

phalāptaye phalepsūnāṃ jagatyasmiṃstathābjaja | anyonyānugatatvaṃ hi saṃsthitaṃ jñānakarmaṇoḥ

162

ज्ञातव्यमाविवेकाच्च बुध्या तु सुविशुद्धया । भगवद्वासुदेवाख्यपरस्य परमात्मनः

jñātavyamāvivekācca budhyā tu suviśuddhayā | bhagavadvāsudevākhyaparasya paramātmanaḥ

163

अनुग्रहार्थमुल्लासं ज्ञानकर्मसमन्वितम् । मन्त्रमुद्रासमेतं च कर्मिणामनुकम्पया

anugrahārthamullāsaṃ jñānakarmasamanvitam | mantramudrāsametaṃ ca karmiṇāmanukampayā

164

तत्त्वशक्तिसमोपेतं ज्ञानाद्यैरन्वितं गुणैः । अणिमाद्यष्टकेनापि सिद्धिबीजेन वै सह

tattvaśaktisamopetaṃ jñānādyairanvitaṃ guṇaiḥ | aṇimādyaṣṭakenāpi siddhibījena vai saha

2743

शान्तये सर्वदोषाणां शश्वत्परपदाप्तये

śāntaye sarvadoṣāṇāṃ śaśvatparapadāptaye

165

पारमेश्वरोल्लासः [क्: कोशे अत्र पारमेश्वरोल्लासः इत्येतान्यक्षराणि सन्ति] पारमेश्वरमुल्लासमित्यभिन्नं द्विजोत्तम । परिज्ञेयं यथा वह्नेर्निर्धूमस्यार्चिषश्शुभाः

pārameśvarollāsaḥ [k: kośe atra pārameśvarollāsaḥ ityetānyakṣarāṇi santi] pārameśvaramullāsamityabhinnaṃ dvijottama | parijñeyaṃ yathā vahnernirdhūmasyārciṣaśśubhāḥ

166

समुद्रस्योर्मयो यद्वद्रश्मयो भास्करस्य च । संकल्पाद्भक्तिपूर्वात्तु सूर्यवद्धृदयाम्बुजे

samudrasyormayo yadvadraśmayo bhāskarasya ca | saṃkalpādbhaktipūrvāttu sūryavaddhṛdayāmbuje

167

करोति नित्यमुदयं भव्यबुद्धेर्महामहे । संकल्पलक्षणैर्भोगैर्मखैरिष्ट्वा तु पूर्ववम्

karoti nityamudayaṃ bhavyabuddhermahāmahe | saṃkalpalakṣaṇairbhogairmakhairiṣṭvā tu pūrvavam

168

बहिश्शुभतरैः पश्चात् भोगैराज्यादिकैस्ततः । तर्पितश्चानलाधारे यथोक्तविधिनाब्जज

bahiśśubhataraiḥ paścāt bhogairājyādikaistataḥ | tarpitaścānalādhāre yathoktavidhinābjaja

169

देशिकद्विजमूर्तिश्च सान्नपानधनादिना । परितोषं परं नीतं शान्तिं यच्छति वै परम्

deśikadvijamūrtiśca sānnapānadhanādinā | paritoṣaṃ paraṃ nītaṃ śāntiṃ yacchati vai param

170

पौष्कर उवाच कर्मणां शान्तिकादीनामधारे मण्डलादिके । ध्यानमस्य जगद्धातुर्ज्ञातुमिच्छाम्यहं प्रभो

pauṣkara uvāca karmaṇāṃ śāntikādīnāmadhāre maṇḍalādike | dhyānamasya jagaddhāturjñātumicchāmyahaṃ prabho

171

श्रीभगवानुवाच व्यक्तिस्संपूज्यते या या ज्ञानाद्यैस्सा गुणैर्युता । ज्ञातव्या कमलोद्भूत नित्या सर्वात्मना विभोः

śrībhagavānuvāca vyaktissaṃpūjyate yā yā jñānādyaissā guṇairyutā | jñātavyā kamalodbhūta nityā sarvātmanā vibhoḥ

172

संसारदुःखशान्त्यर्थं तज्जा वा सा सुशान्तये । संयजेद्गोचरीकृत्य भक्त्या सुश्रद्धया तु वै

saṃsāraduḥkhaśāntyarthaṃ tajjā vā sā suśāntaye | saṃyajedgocarīkṛtya bhaktyā suśraddhayā tu vai

173

वाचकैर्द्वादशार्णाद्यैश्शश्वच्चाभिमताप्तये । विचित्राकृतिरस्त्राङ्गवस्त्रस्रग्भूषणादिकैः

vācakairdvādaśārṇādyaiśśaśvaccābhimatāptaye | vicitrākṛtirastrāṅgavastrasragbhūṣaṇādikaiḥ

174

शक्तिपूतैस्सुसंपूर्णा तथान्यैस्साधनैस्स्वकैः । शुद्धसंविन्मयं त्वेवं व्यक्तविग्रहमाच्युतम्

śaktipūtaissusaṃpūrṇā tathānyaissādhanaissvakaiḥ | śuddhasaṃvinmayaṃ tvevaṃ vyaktavigrahamācyutam

175

पौरुषेण तु रूपेण स्मर्तव्यं सत्पदाप्तये । वपुषा सुन्दरेणैव दिव्येनाविकृतेन च

pauruṣeṇa tu rūpeṇa smartavyaṃ satpadāptaye | vapuṣā sundareṇaiva divyenāvikṛtena ca

176

मुञ्चन्तमनिशं देहादालोकं ज्ञानलणम् । प्रयत्नेन विना ज्ञानं न्यासकृद्ध्यायिनां महत्

muñcantamaniśaṃ dehādālokaṃ jñānalaṇam | prayatnena vinā jñānaṃ nyāsakṛddhyāyināṃ mahat

177

स्रग्वस्त्राभरणैर्युक्तं स्वानुरूपैरनूपमैः । चिन्मयैस्स्वप्रकाशैस्तु अन्योन्यरुचिरञ्जितैः

sragvastrābharaṇairyuktaṃ svānurūpairanūpamaiḥ | cinmayaissvaprakāśaistu anyonyarucirañjitaiḥ

178

पूर्वकर्मानलार्तानध्यायिनां खेदशान्तये । स्वदत्तेन्दुचयोत्थेन ह्लादयेद्गोगणेन तु

pūrvakarmānalārtānadhyāyināṃ khedaśāntaye | svadattenducayotthena hlādayedgogaṇena tu

179

विद्याकलाभिधे शक्ती सन्धत्ते शङ्खचक्रवत् । ज्ञानक्रियात्मके विद्धि इच्छासंवलितेऽब्जज

vidyākalābhidhe śaktī sandhatte śaṅkhacakravat | jñānakriyātmake viddhi icchāsaṃvalite'bjaja

180

अनन्तशक्तिर्भगवांस्तमनन्तगुणं स्मृतम् । दृश्यदृष्टान्तसूर्येन्दुवह्नितत्त्वैर्विलक्षणम्

anantaśaktirbhagavāṃstamanantaguṇaṃ smṛtam | dṛśyadṛṣṭāntasūryenduvahnitattvairvilakṣaṇam

181

स्वबोधप्रत्ययेनैव इयत्तास्य विधीयते । सर्वमेवैष भगवान् किमु सर्वमतः परम्

svabodhapratyayenaiva iyattāsya vidhīyate | sarvamevaiṣa bhagavān kimu sarvamataḥ param

182

ध्येयमस्य यदा भाति सा विद्या स्वात्मनि स्थिता । भक्त्या यथोचितध्यानादेतस्मादेव शान्तये

dhyeyamasya yadā bhāti sā vidyā svātmani sthitā | bhaktyā yathocitadhyānādetasmādeva śāntaye

183

एवमस्य परं रूपं परमं विनिबोध तु । ध्यायिनां मन्य?बुद्धीनां परमानन्ददं हि यत्

evamasya paraṃ rūpaṃ paramaṃ vinibodha tu | dhyāyināṃ manya?buddhīnāṃ paramānandadaṃ hi yat

184

घनकुञ्चितनीलालिग(द)लिताञ्जनसन्निभैः । कर्पूरधूसरैर्दिव्यैः पुष्पसंवलितान्तरैः

ghanakuñcitanīlāliga(da)litāñjanasannibhaiḥ | karpūradhūsarairdivyaiḥ puṣpasaṃvalitāntaraiḥ

185

किरीटमकुटाक्रान्तैश्शोभितं सुशिरोरुहैः । स्थलाब्जकाशसंकाशपद्मरागरुचिप्रभैः

kirīṭamakuṭākrāntaiśśobhitaṃ suśiroruhaiḥ | sthalābjakāśasaṃkāśapadmarāgaruciprabhaiḥ

186

पाणिपादतलै रक्तैर्वदनैरधरादिकैः । नासाश्रवणरन्ध्रान्तैर्मुक्ताभासादिकैर्द्विजैः

pāṇipādatalai raktairvadanairadharādikaiḥ | nāsāśravaṇarandhrāntairmuktābhāsādikairdvijaiḥ

187

ईषदारक्तगोक्षीरशुद्धनीलाब्जलोचनैः । एवं हृत्पुण्डरीके प्राक् पुण्डरीकाक्षमच्युतम्

īṣadāraktagokṣīraśuddhanīlābjalocanaiḥ | evaṃ hṛtpuṇḍarīke prāk puṇḍarīkākṣamacyutam

188

नानामन्त्रप्रभाकान्तिध्यानमिच्छाप्रदं भवेत् । बहिर्वै मण्डले ध्यानं भवदुःखं नयेत् क्षयम्

nānāmantraprabhākāntidhyānamicchāpradaṃ bhavet | bahirvai maṇḍale dhyānaṃ bhavaduḥkhaṃ nayet kṣayam

189

परस्माद्भगवत्तत्त्वादनन्यत्वेन वर्तते । अत्र स्थितं बहिर्ज्ञेयं मन्त्रव्यूहं सदोदितम्

parasmādbhagavattattvādananyatvena vartate | atra sthitaṃ bahirjñeyaṃ mantravyūhaṃ sadoditam

190

नानाव्यक्तिस्वरूपेण भविनां मोक्षदं हि यत् । तत्र तावत्परिज्ञेया क्रमशो वै पुरोदिता

nānāvyaktisvarūpeṇa bhavināṃ mokṣadaṃ hi yat | tatra tāvatparijñeyā kramaśo vai puroditā

191

निर्दिष्टलक्षणा ब्रह्मन् वराहानास्तु? [क्, ख्: वराहानास्तु ? संशयः] शक्तयः । तासां व्यक्तं क्रमाद्ध्यानं यथावत् प्राक् प्रकाशितम्

nirdiṣṭalakṣaṇā brahman varāhānāstu? [k, kh: varāhānāstu ? saṃśayaḥ] śaktayaḥ | tāsāṃ vyaktaṃ kramāddhyānaṃ yathāvat prāk prakāśitam

192

परस्य ब्रह्मणस्त्वेवं नित्या वा व्यापकामला । मूर्तिर्वै वासुदेवाख्या त्वभेदेन स्थिताब्जज

parasya brahmaṇastvevaṃ nityā vā vyāpakāmalā | mūrtirvai vāsudevākhyā tvabhedena sthitābjaja

193

ज्वाला ज्योऽत्स्ना प्रभा यद्वत् वह्नेरिन्दोर्विवस्वतः । स्वेच्छया योऽभिमानाख्यरूपं धत्ते यथोदितम्

jvālā jyo'tsnā prabhā yadvat vahnerindorvivasvataḥ | svecchayā yo'bhimānākhyarūpaṃ dhatte yathoditam

194

अनुग्रहार्थमेवं वै भगवन्मन्त्रशक्तयः । व्ययञ्जयन्ति स्वकं रूपमाभिमानिकमुत्तमम्

anugrahārthamevaṃ vai bhagavanmantraśaktayaḥ | vyayañjayanti svakaṃ rūpamābhimānikamuttamam

195

यमालम्ब्याचिरेणैव जपाद्ध्यानात् समर्चनात् । सर्वमाप्नोति मन्त्रज्ञस्स्तवभक्तिप्रदस्स्थितः [ग्, घ्: मन्त्रज्ञस्तीव्रभ्क्तिव्रतः; घ्: मन्त्रज्ञस्तीव्र भक्तिप्रदः]

yamālambyācireṇaiva japāddhyānāt samarcanāt | sarvamāpnoti mantrajñasstavabhaktipradassthitaḥ [g, gh: mantrajñastīvrabhktivrataḥ; gh: mantrajñastīvra bhaktipradaḥ]

196

साहजं प्राकृतं कर्मबन्धं कर्मात्मजं हि यत् । संस्थितं हि यथा ताम्रं धातोरब्जज कालिकाम्

sāhajaṃ prākṛtaṃ karmabandhaṃ karmātmajaṃ hi yat | saṃsthitaṃ hi yathā tāmraṃ dhātorabjaja kālikām

197

भूत्वा सर्वज्ञशक्तिस्सा स्वयं मन्त्रतरात्मना । क्रमात्कर्मात्मतत्त्वानामनुवेधं करोति च

bhūtvā sarvajñaśaktissā svayaṃ mantratarātmanā | kramātkarmātmatattvānāmanuvedhaṃ karoti ca

198

भक्तियुक्तमसंबाधं [ग्, घ्: भक्तियुक्तमसंबोधम्] शश्वद्ये चाप्नुवन्ति ते । पिबन्ति परमं ब्रह्म ईशं मन्त्रात्मनाप्तये

bhaktiyuktamasaṃbādhaṃ [g, gh: bhaktiyuktamasaṃbodham] śaśvadye cāpnuvanti te | pibanti paramaṃ brahma īśaṃ mantrātmanāptaye

199

लब्धाधिकाराः क्रमशस्संप्राप्य स्वेश्वरे पदे । प्रयान्ति मन्त्रसामर्थ्याद्यस्मान्नायान्ति [क्, ख्: सामर्थ्यादस्मान्नायान्ति] ते पुनः

labdhādhikārāḥ kramaśassaṃprāpya sveśvare pade | prayānti mantrasāmarthyādyasmānnāyānti [k, kh: sāmarthyādasmānnāyānti] te punaḥ

200

ज्ञात्वैवं कमलोद्भूत ध्येयाः पूज्यास्तथैव हि । ये प्रधानतरा मन्त्रा मूर्तयोऽपि जगत्प्रभोः

jñātvaivaṃ kamalodbhūta dhyeyāḥ pūjyāstathaiva hi | ye pradhānatarā mantrā mūrtayo'pi jagatprabhoḥ

201

आराधनाज्जपाद्ध्यानात् परिज्ञानाच्च ते शुभम् । यच्छन्ति पदमात्मीयं तत्तदक्षयमाच्युतम्

ārādhanājjapāddhyānāt parijñānācca te śubham | yacchanti padamātmīyaṃ tattadakṣayamācyutam

202

दहन्ति वह्निवत्कर्मजालं कर्मात्मनां महत् । एवं ज्ञात्वाब्जसंभूत सुप्रसिद्धैस्तु वाचकैः

dahanti vahnivatkarmajālaṃ karmātmanāṃ mahat | evaṃ jñātvābjasaṃbhūta suprasiddhaistu vācakaiḥ

203

द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु षडष्टाक्षरपश्चिमैः । स्वसंज्ञाख्यैस्स्वबीजैर्वा संप्राप्तैर्देशिकाननात्

dvādaśākṣarapūrvaistu ṣaḍaṣṭākṣarapaścimaiḥ | svasaṃjñākhyaissvabījairvā saṃprāptairdeśikānanāt

204

स्मर्तव्या वासुदेवाख्या द्विभेदाः परमेश्वराः । चत्वारश्चानिरुद्धान्ताश्चतुर्व्यूहव्यवस्थया

smartavyā vāsudevākhyā dvibhedāḥ parameśvarāḥ | catvāraścāniruddhāntāścaturvyūhavyavasthayā

205

एवमन्ये वराहाद्यास्चतुर्व्यूहेन वै सह । तथैव केशवाद्या ये द्वादशास्संप्रकीर्तिताः

evamanye varāhādyāscaturvyūhena vai saha | tathaiva keśavādyā ye dvādaśāssaṃprakīrtitāḥ

206

अनुज्झितस्वरूपस्य नानामूर्तियुतस्य च । नानाव्यत्ययसंस्थस्य यजनं चतुरात्मनः

anujjhitasvarūpasya nānāmūrtiyutasya ca | nānāvyatyayasaṃsthasya yajanaṃ caturātmanaḥ

207

यत्तु नानार्थसिद्ध्यर्थं तथा रुचिगुणाप्तये । सम्यग्ज्ञात्वा तु षाड्गुण्यं महिमाशान्तता परा

yattu nānārthasiddhyarthaṃ tathā ruciguṇāptaye | samyagjñātvā tu ṣāḍguṇyaṃ mahimāśāntatā parā

208

प्राप्तुमिच्छति यच्छीघ्रं धीमता तेन पौष्कर । पूजनीयं यथावस्थमध्यक्षांन्तं हि केवलम्

prāptumicchati yacchīghraṃ dhīmatā tena pauṣkara | pūjanīyaṃ yathāvasthamadhyakṣāṃntaṃ hi kevalam

209

प्राग्वद्विभवमूर्तीनां पञ्चव्यूहाद्यपेक्षया । ऐश्वर्यपूर्वषाड्गुण्यं चातुरात्म्याद्यमिच्छति

prāgvadvibhavamūrtīnāṃ pañcavyūhādyapekṣayā | aiśvaryapūrvaṣāḍguṇyaṃ cāturātmyādyamicchati

210

सप्रद्युम्नाच्युताध्यक्षवासुदेवाद्यमर्चयेत् । यः पुनर्मूर्तिपूर्वं तु इच्छेद्गुणगणं महत्

sapradyumnācyutādhyakṣavāsudevādyamarcayet | yaḥ punarmūrtipūrvaṃ tu icchedguṇagaṇaṃ mahat

211

संकल्पसिद्धयस्सर्वा विविधाश्चाणिमादयः । सर्वेश्वरोऽनुगन्तव्य अध्यक्षान्तं तु साच्युतम्

saṃkalpasiddhayassarvā vividhāścāṇimādayaḥ | sarveśvaro'nugantavya adhyakṣāntaṃ tu sācyutam

212

प्रद्युम्नान्तं तु सततं समाधावर्चने हितम् । मुख्यत्वेन तु वै यस्य चलाद्यं गुणसंग्रहम्

pradyumnāntaṃ tu satataṃ samādhāvarcane hitam | mukhyatvena tu vai yasya calādyaṃ guṇasaṃgraham

213

प्रतिभाति गुरोर्वक्त्रं धीरं तस्यार्चने पुनः । वासुदेवाच्युताध्यक्षक्रमं प्रद्युम्नपश्चिमम्

pratibhāti gurorvaktraṃ dhīraṃ tasyārcane punaḥ | vāsudevācyutādhyakṣakramaṃ pradyumnapaścimam

214

षट्कं तु वीर्यपूर्वं वै इच्छत्याराधनात्तु यः । अप्रद्युम्नं तमध्यक्षमच्युतं संयजेत्तदा

ṣaṭkaṃ tu vīryapūrvaṃ vai icchatyārādhanāttu yaḥ | apradyumnaṃ tamadhyakṣamacyutaṃ saṃyajettadā

215

तेजःपूर्वं तु षाड्गुण्यं योऽर्चनादभिवाञ्छति । तस्यार्चने तु विहितं भूयोऽध्यक्षादिकं त्रयम्

tejaḥpūrvaṃ tu ṣāḍguṇyaṃ yo'rcanādabhivāñchati | tasyārcane tu vihitaṃ bhūyo'dhyakṣādikaṃ trayam

216

प्रागर्चनात्तु मूर्तीनां केवलादर्चनात्तु वा । कैवल्यं भगवत्तत्त्वं मन्त्रज्ञस्समवाप्नुयात्

prāgarcanāttu mūrtīnāṃ kevalādarcanāttu vā | kaivalyaṃ bhagavattattvaṃ mantrajñassamavāpnuyāt

217

मूर्तित्रयं तदन्ते यत् सर्वगं यद्यपि स्थितम् । तथापि विश्वविभवं यत्सत्यं त्वात्मना प्रभुः

mūrtitrayaṃ tadante yat sarvagaṃ yadyapi sthitam | tathāpi viśvavibhavaṃ yatsatyaṃ tvātmanā prabhuḥ

218

ज्ञात्वैवमर्चनीयं तु तमेव समनन्तरम् । जाग्रदीश्वरमध्यक्षं त्वया नाथात्मना सह

jñātvaivamarcanīyaṃ tu tameva samanantaram | jāgradīśvaramadhyakṣaṃ tvayā nāthātmanā saha

219

त्रयाणामच्युतादीनां प्राथम्येन तु पूजनात् । तत्पदेष्वादिदेवस्य क्रमादाराधयेत्त्रयम्

trayāṇāmacyutādīnāṃ prāthamyena tu pūjanāt | tatpadeṣvādidevasya kramādārādhayettrayam

220

चातुरात्मीययोगेन गुणानामेवमर्चनम् । कुर्याद्वै विधिवन्मन्त्री यथा तदवधारय

cāturātmīyayogena guṇānāmevamarcanam | kuryādvai vidhivanmantrī yathā tadavadhāraya

221

ज्ञानं बलमथैश्वर्यं वीर्यं च तदनन्तरम् । चतुष्टयमिदं भिन्नं यजनात्सिद्धिकृत्सकृत्

jñānaṃ balamathaiśvaryaṃ vīryaṃ ca tadanantaram | catuṣṭayamidaṃ bhinnaṃ yajanātsiddhikṛtsakṛt

222

बलमैश्वर्यवीर्ये च तेजोनिष्ठं चतुष्टयम् । यं य इच्छत्यभिमतं परिज्ञानादवाप्नुयात्

balamaiśvaryavīrye ca tejoniṣṭhaṃ catuṣṭayam | yaṃ ya icchatyabhimataṃ parijñānādavāpnuyāt

223

तेजश्शक्तिस्तथा ज्ञानं बलं वीर्यान्तमेव हि । इष्टं चतुष्टयं दद्यात् मन्त्रिणामिदमब्जज

tejaśśaktistathā jñānaṃ balaṃ vīryāntameva hi | iṣṭaṃ catuṣṭayaṃ dadyāt mantriṇāmidamabjaja

224

ज्ञानात्मने समुच्चार्य प्रणवाद्यं पदं शुभम् । यथा ज्ञानगुणस्योक्तं सर्वेषामेवमेव हि

jñānātmane samuccārya praṇavādyaṃ padaṃ śubham | yathā jñānaguṇasyoktaṃ sarveṣāmevameva hi

225

अनुज्झितक्रमेणैव व्यत्ययेनोदितेन च । मोक्षभोगाप्तये त्वेवमर्चनं विविधं स्मृतम्

anujjhitakrameṇaiva vyatyayenoditena ca | mokṣabhogāptaye tvevamarcanaṃ vividhaṃ smṛtam

226

भेदभिन्नं जगद्योनेरभेदेन यजेत् पुनः । द्वादशारे महाचक्रे तथासंख्यच्छदोदरे

bhedabhinnaṃ jagadyonerabhedena yajet punaḥ | dvādaśāre mahācakre tathāsaṃkhyacchadodare

227

गुणातीतस्तु भगवान् पूर्ववत्कर्णिकान्तरे । द्वादशाक्षरमन्त्रेण पत्रगं हि तदक्षरैः

guṇātītastu bhagavān pūrvavatkarṇikāntare | dvādaśākṣaramantreṇa patragaṃ hi tadakṣaraiḥ

228

नमः प्रणवसंरुद्धैः प्रादक्षिण्येन प्राक् पदात् । प्राप्तये गुणभूतानां षट्कयुक्तं हि यच्च ते

namaḥ praṇavasaṃruddhaiḥ prādakṣiṇyena prāk padāt | prāptaye guṇabhūtānāṃ ṣaṭkayuktaṃ hi yacca te

229

दिव्यानां चातुरात्म्यानां त्रयं सञ्चरितं हि यत् । त्रयं गुणमयं चान्यत् चाकाराणां क्रमाद्यजेत्

divyānāṃ cāturātmyānāṃ trayaṃ sañcaritaṃ hi yat | trayaṃ guṇamayaṃ cānyat cākārāṇāṃ kramādyajet

230

उपायैस्तैः फलप्राप्त्यै तस्माद्यष्टव्यमिच्छया । भक्तिश्रद्धासमेतेन ज्ञानपूर्वेण कर्मणा

upāyaistaiḥ phalaprāptyai tasmādyaṣṭavyamicchayā | bhaktiśraddhāsametena jñānapūrveṇa karmaṇā

231

स्व (सु) वर्णाश्रमधर्मेण सह सम्यक् समाधिना । आ अनुग्रहकालाचा यावज्जीवावधि द्विज

sva (su) varṇāśramadharmeṇa saha samyak samādhinā | ā anugrahakālācā yāvajjīvāvadhi dvija

232

तीव्रप्रभावशान्ताच्च ज्ञानमाराधनेन च । देहेनानेन तेनैव ह्यनेनान्यतरेण वा

tīvraprabhāvaśāntācca jñānamārādhanena ca | dehenānena tenaiva hyanenānyatareṇa vā

233

मन्दमन्दवशाद्भाववशादमरपूजितः । एवं यदधिकारेण कुर्यादाराधनं हि यः

mandamandavaśādbhāvavaśādamarapūjitaḥ | evaṃ yadadhikāreṇa kuryādārādhanaṃ hi yaḥ

234

भोगैर्यथोदित्तैश्शुद्धैः क्रियाभिर्विविधैस्ततः । निष्पत्तौ तु क्रियाङ्गानां हृदास्त्रार्घ्यं स्वात्मनाम् ?

bhogairyathodittaiśśuddhaiḥ kriyābhirvividhaistataḥ | niṣpattau tu kriyāṅgānāṃ hṛdāstrārghyaṃ svātmanām ?

235

नानाचत विभोभोगं कल्पितं विनिवेद्यं च । प्रणवाद्यन्तकेनैव सनमस्कपदेन तु

nānācata vibhobhogaṃ kalpitaṃ vinivedyaṃ ca | praṇavādyantakenaiva sanamaskapadena tu

236

कल्पयामीति नाम्ना तद्भोगानां विध्युपार्जनम् । धिया निवेदनं तेषां शिरसावनतेन यत्

kalpayāmīti nāmnā tadbhogānāṃ vidhyupārjanam | dhiyā nivedanaṃ teṣāṃ śirasāvanatena yat

237

समर्पणे यद्विज्ञेयं वाचकेन हृदेश्वरात् । पूरकेण हृतानां प्राक् बहिस्स्थानां क्रमेण तु

samarpaṇe yadvijñeyaṃ vācakena hṛdeśvarāt | pūrakeṇa hṛtānāṃ prāk bahissthānāṃ krameṇa tu

238

हृदयङ्गमसंज्ञं यत् पङ्चकं त्वर्हणादिकम् । कृतमञ्जलिमुद्रायां श्रद्धापूतेन चेतसा

hṛdayaṅgamasaṃjñaṃ yat paṅcakaṃ tvarhaṇādikam | kṛtamañjalimudrāyāṃ śraddhāpūtena cetasā

239

निवेदनीयं बहुधा यथासंभवमेव वा । परमाश्रित्य वै यत्तु इन्द्रियैस्संयतैस्सह

nivedanīyaṃ bahudhā yathāsaṃbhavameva vā | paramāśritya vai yattu indriyaissaṃyataissaha

240

वदनं नासिकारन्ध्रे स्थगयित्वाम्बरेण तु । स्वश्वासोपहतं चैव न भवेत्तद्यथाऽब्जज

vadanaṃ nāsikārandhre sthagayitvāmbareṇa tu | svaśvāsopahataṃ caiva na bhavettadyathā'bjaja

241

सुभर्जितानां बीजानां प्रसवं न पुनर्यथा । क्रियाफलानां च तथा प्रथमं चाच्युतार्चनात्

subharjitānāṃ bījānāṃ prasavaṃ na punaryathā | kriyāphalānāṃ ca tathā prathamaṃ cācyutārcanāt

242

आस्तां तावन्महाबुद्धे कर्मसंज्ञं हि (ता) ज्ञाच्युतम् ? । फलहीनं हि चामूलाद्भवक्षयकरं परम्

āstāṃ tāvanmahābuddhe karmasaṃjñaṃ hi (tā) jñācyutam ? | phalahīnaṃ hi cāmūlādbhavakṣayakaraṃ param

243

अश्वमेधादयो यज्ञा नूनं कर्मफलप्रदाः । तेऽपि सन्मन्त्रभक्तानां न यच्छन्ति फलं स्वकम्

aśvamedhādayo yajñā nūnaṃ karmaphalapradāḥ | te'pi sanmantrabhaktānāṃ na yacchanti phalaṃ svakam

244

ज्ञस्वभावास्तु वै यज्ञास्सम्यग्बुध्वा पराशयम् । यच्छन्ति परमां शान्तिं भगवत्तत्त्ववेदिनाम्

jñasvabhāvāstu vai yajñāssamyagbudhvā parāśayam | yacchanti paramāṃ śāntiṃ bhagavattattvavedinām

245

स्वर्गाद्यं फलमन्येषां मर्त्यभोगं तु वेप्सितम् फलमामुष्मिकं चैव ऐहिकं वाब्जसंभव

svargādyaṃ phalamanyeṣāṃ martyabhogaṃ tu vepsitam phalamāmuṣmikaṃ caiva aihikaṃ vābjasaṃbhava

246

कृत्वा बुद्धिनिविष्टं तु जपादीन् श्रद्धया चरेत् । भक्तिपूतेन विप्रेन्द्र तात्पर्येण तु वै सह

kṛtvā buddhiniviṣṭaṃ tu japādīn śraddhayā caret | bhaktipūtena viprendra tātparyeṇa tu vai saha

247

साङ्गं सपरिवारं च इष्ट्वैवमजमव्ययम् । शक्तिव्यक्तिविभेदेन आदिमूर्तिक्रमात्तु वै

sāṅgaṃ saparivāraṃ ca iṣṭvaivamajamavyayam | śaktivyaktivibhedena ādimūrtikramāttu vai

248

ऋङ्मयेनाथ यजुषा पूजनीयं तमेव हि । अचिराख्ये पदे मन्त्रे तन्त्रैरभिमताप्तये

ṛṅmayenātha yajuṣā pūjanīyaṃ tameva hi | acirākhye pade mantre tantrairabhimatāptaye

249

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमैश्वरम् । सामर्थ्यादच्युतं नेत्रा नाम्ना यत्समुदाहृतम्

paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaiśvaram | sāmarthyādacyutaṃ netrā nāmnā yatsamudāhṛtam

250

व्यक्तमस्य परब्रह्म क्वचिन्नयनलक्षणम् । अन्तर्निगूडमन्त्राणां वर्ततेऽन्यत्र वै बहिः

vyaktamasya parabrahma kvacinnayanalakṣaṇam | antarnigūḍamantrāṇāṃ vartate'nyatra vai bahiḥ

251

अत एव षडङ्गानि पञ्चाङ्गानि महामते । वाचकानि तु वाच्यानि युक्तान्याराधनात्तु वै

ata eva ṣaḍaṅgāni pañcāṅgāni mahāmate | vācakāni tu vācyāni yuktānyārādhanāttu vai

252

नेत्राख्यं भगवत्तत्त्वं यदङ्गेभ्योऽतिरिच्यते । शिरोऽम्बरे तु मन्त्राणां प्रधानेतरवर्तिनाम्

netrākhyaṃ bhagavattattvaṃ yadaṅgebhyo'tiricyate | śiro'mbare tu mantrāṇāṃ pradhānetaravartinām

253

स्वबीजं विनियोक्तव्यं स्थित्यर्थं प्राक् प्रभात्मकम् । परावरस्वरूपेण स्मरेत्तत्स्थं दिगीश्वरम्

svabījaṃ viniyoktavyaṃ sthityarthaṃ prāk prabhātmakam | parāvarasvarūpeṇa smarettatsthaṃ digīśvaram

254

औदयेन तु योगेन मन्त्राणि च परात् पदात् । यथाक्रमस्थान्याहूय अर्चनावसरं प्रति

audayena tu yogena mantrāṇi ca parāt padāt | yathākramasthānyāhūya arcanāvasaraṃ prati

255

निवेश्य च यथाशास्त्रमस्त्रावरणपश्चिमम् । संपन्ने विधिवद्यागे पुनस्सर्वेश्वरे हरौ

niveśya ca yathāśāstramastrāvaraṇapaścimam | saṃpanne vidhivadyāge punassarveśvare harau

256

क्रमात् प्रविलयं कुर्यात् साधकस्सिद्धिमिच्छताम् । एवं नियन्तृशक्तिर्वै नेत्राख्या पारमेश्वरी

kramāt pravilayaṃ kuryāt sādhakassiddhimicchatām | evaṃ niyantṛśaktirvai netrākhyā pārameśvarī

257

प्रभा(भ)वत्वेन मन्त्राणामप्ययत्वेन वर्तते । बहिर्वा कमले हार्दे स्मर्तव्या सामलान्तरे

prabhā(bha)vatvena mantrāṇāmapyayatvena vartate | bahirvā kamale hārde smartavyā sāmalāntare

258

निषेधाख्येन बीजेन सानुस्वारेण खेन च । सहस्रानलसूर्येन्दुवराहायुतभास्वरा

niṣedhākhyena bījena sānusvāreṇa khena ca | sahasrānalasūryenduvarāhāyutabhāsvarā

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 17)

259

वाच्यवाचकयोगेन माननीयं सदैव हि । सहसृष्टिस्वरेणैव सृष्टौ सर्वं यदीप्सितम्

vācyavācakayogena mānanīyaṃ sadaiva hi | sahasṛṣṭisvareṇaiva sṛṣṭau sarvaṃ yadīpsitam

260

भोगबीजमखण्डं च प्रतीपं मन्त्रिणां पुनः । शश्वदज्ञानानुसिद्धं (च) संप्रयच्छति पूजनात्

bhogabījamakhaṇḍaṃ ca pratīpaṃ mantriṇāṃ punaḥ | śaśvadajñānānusiddhaṃ (ca) saṃprayacchati pūjanāt

261

नित्यमन्त्रोपसंहारवेलायामुदयेऽपि च । यथावदादौ बोद्धव्यं क्रमान्मन्त्रं यथास्थितम्

nityamantropasaṃhāravelāyāmudaye'pi ca | yathāvadādau boddhavyaṃ kramānmantraṃ yathāsthitam

262

बीजं पिण्डं पदाख्यं च तथा मन्त्रं सलक्षणम् । भेदमेतद्धि मन्त्राणां फलं भेदेन चान्वितम्

bījaṃ piṇḍaṃ padākhyaṃ ca tathā mantraṃ salakṣaṇam | bhedametaddhi mantrāṇāṃ phalaṃ bhedena cānvitam

263

नानावाच्यस्वरूपेण यतस्सर्वेश्वरस्स्थितः । चतुष्प्रकारैरमलैर्वाचकैरुपचर्यते

nānāvācyasvarūpeṇa yatassarveśvarassthitaḥ | catuṣprakārairamalairvācakairupacaryate

264

वाचकानां हि वाच्यानामेवमस्ति परस्परम् । आपेक्षिकं वैश्वरूप्यं संसिद्धे नियमे सति

vācakānāṃ hi vācyānāmevamasti parasparam | āpekṣikaṃ vaiśvarūpyaṃ saṃsiddhe niyame sati

265

विना पिण्डाक्षरैर्ब्रह्मन् संज्ञाख्यैः पदलक्षणैः । स्वकैर्बीजाक्षरैः कुर्याद्वाच्यस्य परिकल्पनम्

vinā piṇḍākṣarairbrahman saṃjñākhyaiḥ padalakṣaṇaiḥ | svakairbījākṣaraiḥ kuryādvācyasya parikalpanam

266

सोपाङ्गानां तु चाङ्गानां द्वादशानां स्वसंज्ञया । केवलानां तु षण्णां वै पञ्चानामपि चेच्छया

sopāṅgānāṃ tu cāṅgānāṃ dvādaśānāṃ svasaṃjñayā | kevalānāṃ tu ṣaṇṇāṃ vai pañcānāmapi cecchayā

267

तेऽनुस्वारयुतास्सर्वे कार्याः प्रणवमध्यगाः । न्यासात्मवान्मनोमूर्तेस्सामान्याराधने परम्

te'nusvārayutāssarve kāryāḥ praṇavamadhyagāḥ | nyāsātmavānmanomūrtessāmānyārādhane param

268

कर्मानुरूपमन्ते तु नमस्कारादिकं न्यसेत् । तथा फलाभिसन्धाने नमस्कारः प्रकीर्तितः

karmānurūpamante tu namaskārādikaṃ nyaset | tathā phalābhisandhāne namaskāraḥ prakīrtitaḥ

269

संप्राप्तौ त्वणिमादीनां स्वाहाकारमुदीरयेत् । आप्यायने तु वै वौषट् सर्वत्र कमलोद्भव

saṃprāptau tvaṇimādīnāṃ svāhākāramudīrayet | āpyāyane tu vai vauṣaṭ sarvatra kamalodbhava

270

वश्यार्थे चापि विद्वेषे दुष्टोच्चाटनकर्मणि । हुंफट्कारं च विहितमन्योन्यप्रीतये वषट्

vaśyārthe cāpi vidveṣe duṣṭoccāṭanakarmaṇi | huṃphaṭkāraṃ ca vihitamanyonyaprītaye vaṣaṭ

271

तृप्त्यर्थे बलिदाने च तेजसो ह्यभिवृद्धये । ऋते सप्रणवाद्विप्र नमस्कारपदात्तु वै

tṛptyarthe balidāne ca tejaso hyabhivṛddhaye | ṛte sapraṇavādvipra namaskārapadāttu vai

272

मन्त्राणां कर्मसन्यासकर्तॄणां जातयोऽपराः । निषिद्धास्तत्फलोपेतास्तथा सिद्धान्तिनां नृणाम्

mantrāṇāṃ karmasanyāsakartṝṇāṃ jātayo'parāḥ | niṣiddhāstatphalopetāstathā siddhāntināṃ nṛṇām

273

मन्त्रसिधान्तवेत्तॄणां मन्त्रज्ञानां विशेषतः । तथा तन्त्रान्तरज्ञानां मन्त्रिणां कमलोद्भव

mantrasidhāntavettṝṇāṃ mantrajñānāṃ viśeṣataḥ | tathā tantrāntarajñānāṃ mantriṇāṃ kamalodbhava

274

- ग? तिगणेनैव विधिना मन्त्रसिद्धयः । फलार्थिनामनुज्ञाताः कामभोगरतात्मनाम्

** * ga? tigaṇenaiva vidhinā mantrasiddhayaḥ | phalārthināmanujñātāḥ kāmabhogaratātmanām*

275

महातपस्य? याधीना मालामन्त्रादिकास्तु ये । श्रुतिमन्त्रैस्समोपेतास्तुतिमन्त्राश्च ये स्मृताः

mahātapasya? yādhīnā mālāmantrādikāstu ye | śrutimantraissamopetāstutimantrāśca ye smṛtāḥ

276

आवर्जयंति तद्ज्ञानां सततं चित्तमब्जज । नतिनः प्रणवाद्या ये त्यागपिण्डं तथाब्जज

āvarjayaṃti tadjñānāṃ satataṃ cittamabjaja | natinaḥ praṇavādyā ye tyāgapiṇḍaṃ tathābjaja

277

मन्त्राणां विविधार्थानां तेषां वै पारमेश्वरी । शक्तिर्नित्योदिता सूक्ष्मा सत्ताख्या ज्ञानलक्षणा

mantrāṇāṃ vividhārthānāṃ teṣāṃ vai pārameśvarī | śaktirnityoditā sūkṣmā sattākhyā jñānalakṣaṇā

278

आविश्वसाधनं कार्या तेषामिच्छा क्रियाब्जज । विकासयति सद्विप्र प्रदाने मुक्तयेऽपि च

āviśvasādhanaṃ kāryā teṣāmicchā kriyābjaja | vikāsayati sadvipra pradāne muktaye'pi ca

279

भक्तिक्रियापराणां च हितार्थं नित्यसेविनाम् । विद्वान् यथोक्तनीत्या तु ओषध्यो मूलमूर्ध्वगाः

bhaktikriyāparāṇāṃ ca hitārthaṃ nityasevinām | vidvān yathoktanītyā tu oṣadhyo mūlamūrdhvagāḥ

280

दग्धाग्निनापि कुर्वन्ति सम्यग्ज्ञातक्रिये भुवि । किं पुनस्त्वागमज्ञैस्तु भक्त्या तु विधिपूर्वकम्

dagdhāgnināpi kurvanti samyagjñātakriye bhuvi | kiṃ punastvāgamajñaistu bhaktyā tu vidhipūrvakam

281

उपदेष्टा प्रबुद्धानां कुर्वन्ति च मनोहितम् । तेषां गन्ता रहस्सर्वं बद्धाद्यं शब्दडम्बरम्

upadeṣṭā prabuddhānāṃ kurvanti ca manohitam | teṣāṃ gantā rahassarvaṃ baddhādyaṃ śabdaḍambaram

2861

हितं यत्पदमन्त्राणां समाश्रित्यानुपूर्वकम्

hitaṃ yatpadamantrāṇāṃ samāśrityānupūrvakam

282

पौष्कर उवाच ज्ञातुमिच्छामि भगवन् कालभेदेन वै सह । स्वरूपं मन्त्रसिद्धानामागमानां अय्थास्थितम्

pauṣkara uvāca jñātumicchāmi bhagavan kālabhedena vai saha | svarūpaṃ mantrasiddhānāmāgamānāṃ aythāsthitam

283

श्रीभगवानुवाच कालमेकं द्विजश्रेष्ठं तद्व्यापारवशात् पुनः । भिन्नमाभाति कर्तॄणां भगवद्भाविनां तु वै

śrībhagavānuvāca kālamekaṃ dvijaśreṣṭhaṃ tadvyāpāravaśāt punaḥ | bhinnamābhāti kartṝṇāṃ bhagavadbhāvināṃ tu vai

284

नाडिकाकलितं यद्वै अहोरात्रं तु षडृतुम् । पञ्चधा विषमांशैस्तदाप्रभाताद्विभज्य च

nāḍikākalitaṃ yadvai ahorātraṃ tu ṣaḍṛtum | pañcadhā viṣamāṃśaistadāprabhātādvibhajya ca

285

ब्राह्मं मुहूर्तमासाद्य मन्त्रज्ञः प्रयतश्शुचिः । शोधयित्वा स्वकं देहमायामाद्यैर्यथोदितैः

brāhmaṃ muhūrtamāsādya mantrajñaḥ prayataśśuciḥ | śodhayitvā svakaṃ dehamāyāmādyairyathoditaiḥ

286

मन्त्रविन्यस्तदेहोत्थं कुर्यान्मन्त्रार्चनं ततः । जपस्तोत्रावसानं च यावदादित्यदर्शनम्

mantravinyastadehotthaṃ kuryānmantrārcanaṃ tataḥ | japastotrāvasānaṃ ca yāvadādityadarśanam

287

कुर्याद्भोगार्चनं पश्चात् पुष्पमूलफलादिकम् [ग्, घ्: मूलजलादिकम्] । गते दिनाष्टमे भागे स्नानपूर्वं समाचरेत्

kuryādbhogārcanaṃ paścāt puṣpamūlaphalādikam [g, gh: mūlajalādikam] | gate dināṣṭame bhāge snānapūrvaṃ samācaret

288

प्राग्वदाराधनं मन्त्रं तृतीयप्रहरावधि । ततश्चतुर्थप्रहरे शास्त्राध्ययनमाचरेत्

prāgvadārādhanaṃ mantraṃ tṛtīyapraharāvadhi | tataścaturthaprahare śāstrādhyayanamācaret

289

चिन्तनं श्रवणोपेतं व्याख्यानं स्वधियेच्छया । अस्तंगते दिनकरे आसाद्याराधनालयम्

cintanaṃ śravaṇopetaṃ vyākhyānaṃ svadhiyecchayā | astaṃgate dinakare āsādyārādhanālayam

290

कुर्यान्मन्त्रार्चनं सम्यग्जपध्यानसमन्वितम् । आसाद्य शयनं पश्चात् स्मरेन्मन्त्रेश्वरं हृदि

kuryānmantrārcanaṃ samyagjapadhyānasamanvitam | āsādya śayanaṃ paścāt smarenmantreśvaraṃ hṛdi

291

क्षपयित्वा निशांशं तु उत्थाय शयनात्ततः । योगं युञ्जीत वै मान्त्रं प्राग्वद्धृत्कमलोदरे

kṣapayitvā niśāṃśaṃ tu utthāya śayanāttataḥ | yogaṃ yuñjīta vai māntraṃ prāgvaddhṛtkamalodare

292

तल्पमासाद्य वै भूयः प्रबुद्धः कमलोद्भव । उत्थाय शयनं त्यक्त्वा ततः पूर्वोक्तमाचरेत्

talpamāsādya vai bhūyaḥ prabuddhaḥ kamalodbhava | utthāya śayanaṃ tyaktvā tataḥ pūrvoktamācaret

293

कालभेदमिमं विद्धि शास्त्रभेदमथोच्यते । कर्तव्यत्वेन वै यत्र चातुरात्म्यमुपास्यते

kālabhedamimaṃ viddhi śāstrabhedamathocyate | kartavyatvena vai yatra cāturātmyamupāsyate

294

क्रमागतैस्स्वसंज्ञाभिर्ब्राह्मणैरागमं तु तत् । विद्धि सिद्धान्तसंज्ञं च तत्पूर्वमथ पौष्कर

kramāgataissvasaṃjñābhirbrāhmaṇairāgamaṃ tu tat | viddhi siddhāntasaṃjñaṃ ca tatpūrvamatha pauṣkara

295

सिद्धान्तलक्षणम् [क्: अत्र इमान्यक्षराणि सन्ति] नानाव्यूहसमेतं च मूर्तिशदशकं हि यत् । तथा मूर्त्यन्तरयुतं प्रादुर्भावगणं तु वै

siddhāntalakṣaṇam [k: atra imānyakṣarāṇi santi] nānāvyūhasametaṃ ca mūrtiśadaśakaṃ hi yat | tathā mūrtyantarayutaṃ prādurbhāvagaṇaṃ tu vai

296

प्रादुर्भावान्तरयुतंघृ (वृ)तं हृत्पद्मपूर्वकम् । लक्ष्म्यादिशङ्खचक्राख्यगारुत्म्यसदिगीश्वरैः

prādurbhāvāntarayutaṃghṛ (vṛ)taṃ hṛtpadmapūrvakam | lakṣmyādiśaṅkhacakrākhyagārutmyasadigīśvaraiḥ

297

सगणैरस्त्रनिष्ठैस्तु तं विद्धि कमलोद्भव । मन्त्रसिद्धान्तसंज्ञं च शास्त्रं सर्वफलप्रदम्

sagaṇairastraniṣṭhaistu taṃ viddhi kamalodbhava | mantrasiddhāntasaṃjñaṃ ca śāstraṃ sarvaphalapradam

298

विना मूर्तिचतुष्केण यत्रान्यदुपचर्यते । मन्त्रेण भगवद्रूपं केवलं यागसंयुतम् [वाङ्गसंवृत्तम् इति पाठान्तरम्]

vinā mūrticatuṣkeṇa yatrānyadupacaryate | mantreṇa bhagavadrūpaṃ kevalaṃ yāgasaṃyutam [vāṅgasaṃvṛttam iti pāṭhāntaram]

299

युक्तं श्रियादिकेनैव कान्ताव्यूहेन पौष्कर । भिन्नैराभरणैरस्त्रैरावृतं च सविग्रहैः

yuktaṃ śriyādikenaiva kāntāvyūhena pauṣkara | bhinnairābharaṇairastrairāvṛtaṃ ca savigrahaiḥ

300

तन्त्रसिद्धान्तसंज्ञं [तन्त्रसंज्ञं हि तच्छास्त्रं परिज्ञेयं हि चाब्जज । इति पाठान्तरम्] तच्छास्त्रं भोगापवर्गदम् । मुख्यानुवृत्तिभेदेन यत्र सिंहादयस्तु वै

tantrasiddhāntasaṃjñaṃ [tantrasaṃjñaṃ hi tacchāstraṃ parijñeyaṃ hi cābjaja | iti pāṭhāntaram] tacchāstraṃ bhogāpavargadam | mukhyānuvṛttibhedena yatra siṃhādayastu vai

301

चतुस्त्रिद्व्यादिकेनैव योगेनाभ्यर्चिते तु वै (नतु) । संवृताः परिवारेण स्वेन स्वेनान्वि (स्थि) तास्तु वा

catustridvyādikenaiva yogenābhyarcite tu vai (natu) | saṃvṛtāḥ parivāreṇa svena svenānvi (sthi) tāstu vā

302

यच्छक्त्याराधितं सर्वं विद्धि तन्त्रान्तरं तु तत् । एवं नानागमानां च सामान्यं विद्धि सर्वदा

yacchaktyārādhitaṃ sarvaṃ viddhi tantrāntaraṃ tu tat | evaṃ nānāgamānāṃ ca sāmānyaṃ viddhi sarvadā

303

नामद्वयं च सिद्धान्तं पञ्चरात्रेति पौष्कर । एकैकं बहुभिर्भेदैरामूलादेव संस्थितम्

nāmadvayaṃ ca siddhāntaṃ pañcarātreti pauṣkara | ekaikaṃ bahubhirbhedairāmūlādeva saṃsthitam

304

नानाशयवशेनैव सिद्धाद्यैः प्रकटीकृतम् । संक्षिप्तं सप्रपञ्चं च तृतीयमुभयात्मकम्

nānāśayavaśenaiva siddhādyaiḥ prakaṭīkṛtam | saṃkṣiptaṃ saprapañcaṃ ca tṛtīyamubhayātmakam

305

ऐतिहासपुराणैस्तु वेदैर्वेदान्तसंयुतैः । ये जन्मकोटिभिस्सिद्धास्तेषां मन्तोऽत्र [मन्तेऽत्र संस्थितिः इति पाठान्तरम्] वै स्मृतः

aitihāsapurāṇaistu vedairvedāntasaṃyutaiḥ | ye janmakoṭibhissiddhāsteṣāṃ manto'tra [mante'tra saṃsthitiḥ iti pāṭhāntaram] vai smṛtaḥ

306

(य) तस्मात् सम्यक् परं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययम् । एतस्मात् प्राप्यते शास्त्राद् ज्ञानपूर्वेण कर्मणा

(ya) tasmāt samyak paraṃ brahma vāsudevākhyamavyayam | etasmāt prāpyate śāstrād jñānapūrveṇa karmaṇā

307

सिद्धान्तसंज्ञा विप्रास्य सार्थका अत एव हि । पुराणं वेदवेदान्तं तथान्यत्साङ्ख्ययोगजम्

siddhāntasaṃjñā viprāsya sārthakā ata eva hi | purāṇaṃ vedavedāntaṃ tathānyatsāṅkhyayogajam

308

पञ्चप्रकारं विज्ञेयं यत्र रात्र्यायतेऽब्जज । फलोत्कर्षवशेनैव पञ्चरात्रमिति स्मृतम्

pañcaprakāraṃ vijñeyaṃ yatra rātryāyate'bjaja | phalotkarṣavaśenaiva pañcarātramiti smṛtam

309

सदागमाख्यं मूलं तु परब्रह्मप्रकाशकम् । दिव्यसिद्धिप्रदं चैव शान्तिकृद्विघ्नकर्मणाम्

sadāgamākhyaṃ mūlaṃ tu parabrahmaprakāśakam | divyasiddhipradaṃ caiva śāntikṛdvighnakarmaṇām

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां अधिकारनिरूपणं नाम अष्टात्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ adhikāranirūpaṇaṃ nāma aṣṭātriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदितश्लोकसंख्या 313) अथ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच प्रमाणमागमानां च ससंज्ञं परमेशवर । ज्ञातुमिच्छाम्यहं शश्वत्संबन्धं विबुधादिकम्

(samuditaślokasaṃkhyā 313) atha ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca pramāṇamāgamānāṃ ca sasaṃjñaṃ parameśavara | jñātumicchāmyahaṃ śaśvatsaṃbandhaṃ vibudhādikam

श्रीभगवानुवाच संक्षिप्तं त्रिप्रकारं च कनीयोमध्यमोत्तमम् । अनुष्ष्टुप्च्छन्दोबन्धेन [क्, ख्: बन्धेन अर्ध श्लोक] बद्धं श्लोकशतात्तु यत्

śrībhagavānuvāca saṃkṣiptaṃ triprakāraṃ ca kanīyomadhyamottamam | anuṣṣṭupcchandobandhena [k, kh: bandhena ardha śloka] baddhaṃ ślokaśatāttu yat

पादसंज्ञं हि तच्छास्त्रं मूलाख्यं द्विगुणं च तत् । यत्सार्धं शतसंख्यं तु तदुद्धारमिति स्मृतम्

pādasaṃjñaṃ hi tacchāstraṃ mūlākhyaṃ dviguṇaṃ ca tat | yatsārdhaṃ śatasaṃkhyaṃ tu taduddhāramiti smṛtam

न्यूनभेदास्त्रयस्त्वेते ऊनाधिक्येन वै सह । बहुधा चापि सर्वेषां न संज्ञा चलते पुनः

nyūnabhedāstrayastvete ūnādhikyena vai saha | bahudhā cāpi sarveṣāṃ na saṃjñā calate punaḥ

सार्धं शतद्वयं यद्वै परिज्ञेयं तदुत्तरम् । बृहदुत्तरसंज्ञं च यदेतद्द्विगुणं भवेत्

sārdhaṃ śatadvayaṃ yadvai parijñeyaṃ taduttaram | bṛhaduttarasaṃjñaṃ ca yadetaddviguṇaṃ bhavet

सार्धं सहस्रसंख्यं तु कल्पं तत्समुदाहृतम् । त्रयस्यास्य परिज्ञेयमूनाधिक्यं पुनश्शनैः

sārdhaṃ sahasrasaṃkhyaṃ tu kalpaṃ tatsamudāhṛtam | trayasyāsya parijñeyamūnādhikyaṃ punaśśanaiḥ

एवं संज्ञान्तरास्त्वन्ये आगमास्सन्त्यनेकशः । कल्पैकदेशास्ते सर्वे परिज्ञेयास्तथाब्जज

evaṃ saṃjñāntarāstvanye āgamāssantyanekaśaḥ | kalpaikadeśāste sarve parijñeyāstathābjaja

आ सहस्रत्रयात् सार्धात् षट्सहस्रं हि सोत्तरम् । द्विषट्सहस्रपर्यन्तं संहिताख्यं तदागमम्

ā sahasratrayāt sārdhāt ṣaṭsahasraṃ hi sottaram | dviṣaṭsahasraparyantaṃ saṃhitākhyaṃ tadāgamam

य चान्ये चान्तरालं वै शास्त्रार्थेनाधिकैश्शतैः । सर्वेषां संहितासंज्ञा बोद्धव्या कमलोद्भव

ya cānye cāntarālaṃ vai śāstrārthenādhikaiśśataiḥ | sarveṣāṃ saṃhitāsaṃjñā boddhavyā kamalodbhava

सपादलक्षपर्यन्ता ये च शास्त्राण्यतोर्ध्वतः । सहस्राशतमानेन आधिक्येन प्रकाशिताः

sapādalakṣaparyantā ye ca śāstrāṇyatordhvataḥ | sahasrāśatamānena ādhikyena prakāśitāḥ

कल्पस्कन्धात्तु ते सर्वे परिज्ञेयाः क्रमेण तु । लक्षाधिकैस्तु बहुभिस्सहस्रैस्तु शतान्वितैः

kalpaskandhāttu te sarve parijñeyāḥ krameṇa tu | lakṣādhikaistu bahubhissahasraistu śatānvitaiḥ

सार्धकोटित्रयान्तं च तच्च तन्त्राख्यमागमम् । नवप्रकारमित्येतद्भेदमुक्तं त्रयस्य च

sārdhakoṭitrayāntaṃ ca tacca tantrākhyamāgamam | navaprakāramityetadbhedamuktaṃ trayasya ca

यत्रान्तरालसंख्यानामसंख्येयं प्रवर्तते । युगानुसारबोधेन त्रैगुण्यबलितेन च

yatrāntarālasaṃkhyānāmasaṃkhyeyaṃ pravartate | yugānusārabodhena traiguṇyabalitena ca

दिव्याद्यवान्तरान्तेन सम्बन्धेन च भुरिणा । अप्रमेयाभिधानं च अत ऊर्ध्वं समागमः

divyādyavāntarāntena sambandhena ca bhuriṇā | aprameyābhidhānaṃ ca ata ūrdhvaṃ samāgamaḥ

कालेन सह निर्यान्तमसंख्यं परमेश्वरात् । तद्वै विदितवेद्यानां सिद्धानां संस्थितं हृदि

kālena saha niryāntamasaṃkhyaṃ parameśvarāt | tadvai viditavedyānāṃ siddhānāṃ saṃsthitaṃ hṛdi

यैस्स्वबोधप्रमाणेन कोटिसंख्यं प्रकाशितम् । पादान्ता यस्य वै भेदाः क्रमशस्समुदाहृताः

yaissvabodhapramāṇena koṭisaṃkhyaṃ prakāśitam | pādāntā yasya vai bhedāḥ kramaśassamudāhṛtāḥ

यत्र यत्रेच्छया जातं मतभेदेन वै सह । क्रियान्तराश्च बहवश्शुद्धा राजसतामसाः

yatra yatrecchayā jātaṃ matabhedena vai saha | kriyāntarāśca bahavaśśuddhā rājasatāmasāḥ

आद्यं सर्वागमानां च पारमेश्वरमागमम् । प्रमाणपरिशुद्धं च हितमब्जज सात्त्वतम्

ādyaṃ sarvāgamānāṃ ca pārameśvaramāgamam | pramāṇapariśuddhaṃ ca hitamabjaja sāttvatam

सिद्धान्ते भगवत्तत्त्ववेदिनः परमार्थतः । क्रमागतश्च तैः प्राप्तं मुक्तये भविनां तु वै

siddhānte bhagavattattvavedinaḥ paramārthataḥ | kramāgataśca taiḥ prāptaṃ muktaye bhavināṃ tu vai

पौष्कर उवाच विभोस्सर्वेश्वराद्येन स्वीकृतं पारमेश्वरम् । अप्रमेयं महच्छास्त्रमनन्तं गगनोपमम्

pauṣkara uvāca vibhossarveśvarādyena svīkṛtaṃ pārameśvaram | aprameyaṃ mahacchāstramanantaṃ gaganopamam

श्रीभगवानुवाच सर्वेश्वरस्य च विभोरव्ययस्याच्युतस्य च । वाच्यस्य वासुदेवस्य अप्रमेयाख्यमागमम्

śrībhagavānuvāca sarveśvarasya ca vibhoravyayasyācyutasya ca | vācyasya vāsudevasya aprameyākhyamāgamam

अपृथग्लक्षणं विद्धि स्वस्य शब्दं यथा द्विज । ज्ञानात्मसंज्ञमात्मानं नीतं वै स्वेच्छया [क्, ख्: स्वस्वेच्छया] द्विज

apṛthaglakṣaṇaṃ viddhi svasya śabdaṃ yathā dvija | jñānātmasaṃjñamātmānaṃ nītaṃ vai svecchayā [k, kh: svasvecchayā] dvija

स्वभावमाप्तकामस्य तस्यैतत् स्ववशस्य च । ज्ञानांशेनाभिमानाख्यं गुणशक्तिमयं महत्

svabhāvamāptakāmasya tasyaitat svavaśasya ca | jñānāṃśenābhimānākhyaṃ guṇaśaktimayaṃ mahat

गृहीतस्वयमात्मानमतीन्द्रियमनश्वरम् । शब्दमूर्तिस्स भगवान् स्वेच्छया स्वयमेत्य च

gṛhītasvayamātmānamatīndriyamanaśvaram | śabdamūrtissa bhagavān svecchayā svayametya ca

विश्रान्तं ज्ञानमूर्तौ तु स च संकर्षणो विभुः । स्वयं वीर्यमनन्तं च मूर्छितं ज्ञानमूर्तिना

viśrāntaṃ jñānamūrtau tu sa ca saṃkarṣaṇo vibhuḥ | svayaṃ vīryamanantaṃ ca mūrchitaṃ jñānamūrtinā

गुणं [क्, ख्: गुरुशक्ति] शक्तिमयं यस्य प्रकाशाख्यं तु विग्रहम् । आभिमानिकमक्षोभ्यं प्रद्युम्नाख्यं तु शाश्वतम्

guṇaṃ [k, kh: guruśakti] śaktimayaṃ yasya prakāśākhyaṃ tu vigraham | ābhimānikamakṣobhyaṃ pradyumnākhyaṃ tu śāśvatam

महता तेन भूतेन शास्त्रं विद्युत्प्रभोज्वलम् । श्वसितं वीर्यमूर्तिस्तु प्रविष्ठस्स्वयमेव हि

mahatā tena bhūtena śāstraṃ vidyutprabhojvalam | śvasitaṃ vīryamūrtistu praviṣṭhassvayameva hi

अथ वीर्यात्मना विप्र प्रसरं तैजसं महत् । जनितं चानिरुद्वेत्ति धत्ते योऽनश्वरं वपुः

atha vīryātmanā vipra prasaraṃ taijasaṃ mahat | janitaṃ cānirudvetti dhatte yo'naśvaraṃ vapuḥ

गुणशक्तिगुणोपेतमपराजितमक्षयम् । त्यक्तमुद्गारवच्छास्त्रं प्रद्युम्नेन महात्मना

guṇaśaktiguṇopetamaparājitamakṣayam | tyaktamudgāravacchāstraṃ pradyumnena mahātmanā

आदाय विधृतं तद्वै अनिरुद्धात्मना हृदि । गुणव्यक्तिमयं देवं वागीशमसृजत् प्रभुः

ādāya vidhṛtaṃ tadvai aniruddhātmanā hṛdi | guṇavyaktimayaṃ devaṃ vāgīśamasṛjat prabhuḥ

अनिरुद्धोऽव्ययात्मा च अर्थयुग्मं तदागमम् । अनुद्धृत्तमसन्दिग्धं गतं चाव्ययतां ततः

aniruddho'vyayātmā ca arthayugmaṃ tadāgamam | anuddhṛttamasandigdhaṃ gataṃ cāvyayatāṃ tataḥ

यदंशाद्विदितं तद्वै ज्ञानमूर्ते स्वविग्रहे । अव्ययीकृममाद्ये तु स्वरूपं ज्ञानमूर्तिना

yadaṃśādviditaṃ tadvai jñānamūrte svavigrahe | avyayīkṛmamādye tu svarūpaṃ jñānamūrtinā

नीतं समरसत्वं च प्रतिशास्त्रे प्रकाशिते । वागीश्वराच्च सिद्धानां तैरुद्धृत्य यथोदितम्

nītaṃ samarasatvaṃ ca pratiśāstre prakāśite | vāgīśvarācca siddhānāṃ tairuddhṛtya yathoditam

सम्यक् समुच्चयीकृत्य नवनीतं यथोदधेः । विभोर्विद्याधिदेवस्य ब्रह्मणोऽस्य प्रकाशितम्

samyak samuccayīkṛtya navanītaṃ yathodadheḥ | vibhorvidyādhidevasya brahmaṇo'sya prakāśitam

रुद्रादित्येन्द्रपूर्वाणां देवानां चोदितैर्द्विज । स्वांशोत्थानां च रुद्राद्यैस्स्वांशोत्थैरर्थिनामपि

rudrādityendrapūrvāṇāṃ devānāṃ coditairdvija | svāṃśotthānāṃ ca rudrādyaissvāṃśotthairarthināmapi

ब्रह्मणा नारदादीनां स्वसुतानां प्रकाशितम् । तेभ्यो लोकत्रयान्तस्थ-ऋषीणां भावितात्मनाम्

brahmaṇā nāradādīnāṃ svasutānāṃ prakāśitam | tebhyo lokatrayāntastha-ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

स्वाभिप्रायवशेनैव नानाकालवशादपि । नानादेशवशाच्चैव नानाजातिवशादपि

svābhiprāyavaśenaiva nānākālavaśādapi | nānādeśavaśāccaiva nānājātivaśādapi

इत्येतच्छास्त्रसंबन्धं कथितं ते यथास्थितम् । सरहस्यं महाबुद्धे बोद्धव्यं हि यथार्थतः

ityetacchāstrasaṃbandhaṃ kathitaṃ te yathāsthitam | sarahasyaṃ mahābuddhe boddhavyaṃ hi yathārthataḥ

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां आगमनिर्णयो नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ āgamanirṇayo nāma ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदित श्लोकसंख्या 38) अथ चत्वारिंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच परिज्ञातं मया देव दोषोपशमनं महत् । शान्तिकं परमं यद्वै व्यत्ययात् सौमनस्यकृत्

(samudita ślokasaṃkhyā 38) atha catvāriṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca parijñātaṃ mayā deva doṣopaśamanaṃ mahat | śāntikaṃ paramaṃ yadvai vyatyayāt saumanasyakṛt

शास्त्रसंबन्धपर्यन्तं प्रसङ्गात्त्वदनुग्रहात् । नानाधर्मप्रतिष्ठा च भविनां स्वर्गदा च या

śāstrasaṃbandhaparyantaṃ prasaṅgāttvadanugrahāt | nānādharmapratiṣṭhā ca bhavināṃ svargadā ca yā

इदानीं ज्ञातुमिच्छामि त्वत्तस्संक्षेपतस्ततः । सरहस्यं जगद्योनेः प्रतिमालक्षणादिकम्

idānīṃ jñātumicchāmi tvattassaṃkṣepatastataḥ | sarahasyaṃ jagadyoneḥ pratimālakṣaṇādikam

संविधानं प्रतिष्ठाख्यमशेषं पूर्वचोदितम् । क्षतदोषास्तु येऽर्चानां मधूच्छिष्टोदिताः क्रियाः

saṃvidhānaṃ pratiṣṭhākhyamaśeṣaṃ pūrvacoditam | kṣatadoṣāstu ye'rcānāṃ madhūcchiṣṭoditāḥ kriyāḥ

तास्त्वयोक्ताः पुरा देव मानोन्मानादिकैर्विना । आमूर्धदेशकेशीयं चरणान्तं हि लक्षणम्

tāstvayoktāḥ purā deva mānonmānādikairvinā | āmūrdhadeśakeśīyaṃ caraṇāntaṃ hi lakṣaṇam

2935

मया यथावन्न ज्ञातं नैपुण्येन जगत्पते

mayā yathāvanna jñātaṃ naipuṇyena jagatpate

श्रीभगवानुवाच नानाधर्मप्रतिष्ठानां पुरा कृत्वा तु पौष्कर । मोक्षार्थमाचरेच्छुद्धं प्रतिष्ठामाच्युतीं पराम्

śrībhagavānuvāca nānādharmapratiṣṭhānāṃ purā kṛtvā tu pauṣkara | mokṣārthamācarecchuddhaṃ pratiṣṭhāmācyutīṃ parām

सुलक्षणे तु भूभागे गव्यैर्भक्तेन वै पुरा । प्राग्दिक्सिद्धिसमेतं तु वसुधालक्षणं च ते

sulakṣaṇe tu bhūbhāge gavyairbhaktena vai purā | prāgdiksiddhisametaṃ tu vasudhālakṣaṇaṃ ca te

स्फुटमुक्तं प्रतिष्ठार्थं विज्ञातव्यं तदेव हि । जलाश्रयादिका या भूर्विविधैश्च विभूषिता

sphuṭamuktaṃ pratiṣṭhārthaṃ vijñātavyaṃ tadeva hi | jalāśrayādikā yā bhūrvividhaiśca vibhūṣitā

वनौघवनसंयुक्तैर्ग्रामैस्सह पुरादिकैः । प्रतिग्रहं प्रतिष्ठार्थं पूर्ववद्विधिपूर्वकम्

vanaughavanasaṃyuktairgrāmaissaha purādikaiḥ | pratigrahaṃ pratiṣṭhārthaṃ pūrvavadvidhipūrvakam

संपाद्य कुसुमारामपर्यन्तं च सुविस्तरम् । उत्तमं वनयात्रान्तं ततः कुर्यात् सदेशिकः

saṃpādya kusumārāmaparyantaṃ ca suvistaram | uttamaṃ vanayātrāntaṃ tataḥ kuryāt sadeśikaḥ

होराद्येन च लग्नेन मुहूर्तेनार्चितेन च । शकुने गागने भौमे चीत्तसौख्यप्रदे शुभे

horādyena ca lagnena muhūrtenārcitena ca | śakune gāgane bhaume cīttasaukhyaprade śubhe

किञ्चिदध्वावशिष्टे तु वस्तव्यं च वनाद्बहिः । शुभे ग्रहेऽनुकूले च नक्षत्रे वासरेऽपि च

kiñcidadhvāvaśiṣṭe tu vastavyaṃ ca vanādbahiḥ | śubhe grahe'nukūle ca nakṣatre vāsare'pi ca

कुर्याद्वनप्रवेशं च तत्रेष्ट्वा वनदेवताः । आदाय लक्षणोपेतमुपलं वै सितादिकम्

kuryādvanapraveśaṃ ca tatreṣṭvā vanadevatāḥ | ādāya lakṣaṇopetamupalaṃ vai sitādikam

सुस्निग्धं सुखनं शुद्धं दोषैर्हीनं स्फुटादिकैः । वृक्षं वा लक्षणोपेतमक्षतं सरलं दृढम्

susnigdhaṃ sukhanaṃ śuddhaṃ doṣairhīnaṃ sphuṭādikaiḥ | vṛkṣaṃ vā lakṣaṇopetamakṣataṃ saralaṃ dṛḍham

फलं (ल) पुष्पप्रदं स्थूलं सक्षीरं वा तदुज्झितम् । नानाजातिं च कर्मण्यं यज्ञाङ्गानां गुणावहम्

phalaṃ (la) puṣpapradaṃ sthūlaṃ sakṣīraṃ vā tadujjhitam | nānājātiṃ ca karmaṇyaṃ yajñāṅgānāṃ guṇāvaham

सत्त्वाद्यं तदधिष्ठातृबलिदानपुरस्सरम् । कृत्वा विसर्जनं [क्, ख्: कृत्वानीं विसर्ज] चैव मध्वाज्याक्तेन देशिकः

sattvādyaṃ tadadhiṣṭhātṛbalidānapurassaram | kṛtvā visarjanaṃ [k, kh: kṛtvānīṃ visarja] caiva madhvājyāktena deśikaḥ

शस्त्रेण प्रहरं दद्याच्छेतव्यं शिल्पिना ततः । चन्दनं स्यन्दनं तत्र तथा सुरभिचन्दनम्

śastreṇa praharaṃ dadyācchetavyaṃ śilpinā tataḥ | candanaṃ syandanaṃ tatra tathā surabhicandanam

अगरुं कर्णिकारं च काश्मर्यं रक्तचन्दनम् । बिल्वामलकचूताश्च तालवर्णकसिंहकाः

agaruṃ karṇikāraṃ ca kāśmaryaṃ raktacandanam | bilvāmalakacūtāśca tālavarṇakasiṃhakāḥ

श्रीपर्णी नालिकेरं च नागमातृकपीनकम् [क्, ख्: नागमात्मकपीनकम्] । गव्यं कपित्थं च तथा हिमतालतमालकम् [ग्, घ्: मीमताल]

śrīparṇī nālikeraṃ ca nāgamātṛkapīnakam [k, kh: nāgamātmakapīnakam] | gavyaṃ kapitthaṃ ca tathā himatālatamālakam [g, gh: mīmatāla]

बदरं खदिरं फल्गु मधूकं किंशुकद्रुमम् । फालवेतं च खर्जूरं नीपनारङ्गशिंशुपम् [ख्: नारदशिंशुपम्]

badaraṃ khadiraṃ phalgu madhūkaṃ kiṃśukadrumam | phālavetaṃ ca kharjūraṃ nīpanāraṅgaśiṃśupam [kh: nāradaśiṃśupam]

पिप्पलं वृक्षमश्वत्थं पिप्पलीविटपं महत् । सुरदारु हरीतक्यं वकुलं चाप्युदुम्बरम्

pippalaṃ vṛkṣamaśvatthaṃ pippalīviṭapaṃ mahat | suradāru harītakyaṃ vakulaṃ cāpyudumbaram

कालाख्यं पुष्पकूलं च वैरं चान्यत्फलद्रुमम् । फालस्यं भूर्जवृक्षं च पलाशं कृतमर्दकम्

kālākhyaṃ puṣpakūlaṃ ca vairaṃ cānyatphaladrumam | phālasyaṃ bhūrjavṛkṣaṃ ca palāśaṃ kṛtamardakam

तिन्दुकं बीजसारं च मातुलुङ्गद्रुमं महत् । राजवृक्षं [क्, ख्: रागवृक्षम्] कोहितकं सुनाभिकुटकार्जुनम्

tindukaṃ bījasāraṃ ca mātuluṅgadrumaṃ mahat | rājavṛkṣaṃ [k, kh: rāgavṛkṣam] kohitakaṃ sunābhikuṭakārjunam

सरलं कुठजश्शाकः शमीश्रीवेष्टकेतकाः । असनस्पन्दनाख्यं च स्तबछस्तबकेति च

saralaṃ kuṭhajaśśākaḥ śamīśrīveṣṭaketakāḥ | asanaspandanākhyaṃ ca stabachastabaketi ca

सारवंतो [क्, ख्: * * * सिद्धा] मखीया ये सुसिद्धा लोकपूजिताः । ग्राह्यास्तरूत्तमास्सर्वे कर्मणि स्थापनादिके

sāravaṃto [k, kh: * * * siddhā] makhīyā ye susiddhā lokapūjitāḥ | grāhyāstarūttamāssarve karmaṇi sthāpanādike

एकैकतालवृद्ध्या तु द्वादशान्तकरावधि । द्विरष्टकं तु बिम्बानामेवं स्यादपरं तु वै

ekaikatālavṛddhyā tu dvādaśāntakarāvadhi | dviraṣṭakaṃ tu bimbānāmevaṃ syādaparaṃ tu vai

प्रयोजनवशेनैव तरवो बिम्बकर्मणि । विहिताः क्रमशस्त्वेते स्वल्पानामादिनां महत्

prayojanavaśenaiva taravo bimbakarmaṇi | vihitāḥ kramaśastvete svalpānāmādināṃ mahat

केचित् फलवशेनैव विहिताश्च फलार्थिनाम् । निष्कामानां च विहितास्सर्वे सर्वफलप्रदाः

kecit phalavaśenaiva vihitāśca phalārthinām | niṣkāmānāṃ ca vihitāssarve sarvaphalapradāḥ

एतैः पूर्वोदिताः कार्यास्सप्ताङ्गैस्तोरणाश्शुभाः । अग्निकार्योपयोग्यानि स्रुवादीन्युदितानि वै

etaiḥ pūrvoditāḥ kāryāssaptāṅgaistoraṇāśśubhāḥ | agnikāryopayogyāni sruvādīnyuditāni vai

अग्नाविन्धनकाष्ठानि समित्परिधयस्तथा । आराधनार्थं मन्त्राणां भद्रपीठानि पुष्कर

agnāvindhanakāṣṭhāni samitparidhayastathā | ārādhanārthaṃ mantrāṇāṃ bhadrapīṭhāni puṣkara

मन्त्रबिम्बान्यशेषाणि तत्पीठानि तथैव च । प्रासादादीनि चित्राणि प्राकारसहितानि [ग्, घ्: प्रकारसहितानि] च

mantrabimbānyaśeṣāṇi tatpīṭhāni tathaiva ca | prāsādādīni citrāṇi prākārasahitāni [g, gh: prakārasahitāni] ca

शयनान्यासनादीनि देवोपकरणानि च । रथादिरथयात्रार्थं वैष्णवेषूत्सवेषु च

śayanānyāsanādīni devopakaraṇāni ca | rathādirathayātrārthaṃ vaiṣṇaveṣūtsaveṣu ca

केतुदण्डानि दीर्घाणि शिखराणां शिरोपरि । आहरेत यथाशास्त्रं छायाशुष्ककृतानि च

ketudaṇḍāni dīrghāṇi śikharāṇāṃ śiropari | āhareta yathāśāstraṃ chāyāśuṣkakṛtāni ca

भङ्गभेदक्रिमिच्छिद्रसिंह-ऋक्षनखक्षतैः । दोषैरशनिपाताद्यैर्नाहरेद्दूषितानि वै

bhaṅgabhedakrimicchidrasiṃha-ṛkṣanakhakṣataiḥ | doṣairaśanipātādyairnāhareddūṣitāni vai

पौष्कर उवाच भगवन् भद्रपीठानां प्रतिमानां च लक्षणम् । देवीयपिण्डिकानां च प्रासादानां तथैव च

pauṣkara uvāca bhagavan bhadrapīṭhānāṃ pratimānāṃ ca lakṣaṇam | devīyapiṇḍikānāṃ ca prāsādānāṃ tathaiva ca

याथावद्ज्ञातुमिच्छामि रथादीनां च संस्थितिम् । प्रमाणं ध्वजदण्डानां मण्डपान् मण्डयन्ति ये

yāthāvadjñātumicchāmi rathādīnāṃ ca saṃsthitim | pramāṇaṃ dhvajadaṇḍānāṃ maṇḍapān maṇḍayanti ye

श्रीभगवानुवाच स्वानुकूलदिने शुद्धे गुरूणां संमतेन च । मानभादौ तु सर्वत्र चिन्तयेत् सह शिल्पिना ।

śrībhagavānuvāca svānukūladine śuddhe gurūṇāṃ saṃmatena ca | mānabhādau tu sarvatra cintayet saha śilpinā |

सुनिवेशेन सह वै सर्वमापादयेत्ततः । यान्युक्तानि पुरा ब्रह्मन् व्यक्तिस्थानानि वै विभोः

suniveśena saha vai sarvamāpādayettataḥ | yānyuktāni purā brahman vyaktisthānāni vai vibhoḥ

द्वयं तेभ्यश्शुभतरं भद्रपीठमकृत्रिमम् । मानोन्मानप्रमाणाढ्यं दिव्यमाकारमब्जज

dvayaṃ tebhyaśśubhataraṃ bhadrapīṭhamakṛtrimam | mānonmānapramāṇāḍhyaṃ divyamākāramabjaja

तत्र तावत्सुवर्णाद्यैर्लोहैश्शुभतरैस्स्मृतः । शुभा भगवदाकाराश्शैलजास्समनन्तरम्

tatra tāvatsuvarṇādyairlohaiśśubhataraissmṛtaḥ | śubhā bhagavadākārāśśailajāssamanantaram

काष्ठं लेपं तथालेख्यमिष्टं भूतिव्यपेक्षया । तत्राप्तानां द्विजार्चासु स्थितिर्मोक्षाप्तये स्मृता

kāṣṭhaṃ lepaṃ tathālekhyamiṣṭaṃ bhūtivyapekṣayā | tatrāptānāṃ dvijārcāsu sthitirmokṣāptaye smṛtā

सेवापराणामाप्तानां [ग्, घ्: सेवावहनमाप्तानाम्] भूतये मरयाजिनाम् । मखहोमपराणां [क्: महन्म * * * * पराणां तु; ग्, घ्: महन्मघपराणां] तु दिवि देवासनाप्तये

sevāparāṇāmāptānāṃ [g, gh: sevāvahanamāptānām] bhūtaye marayājinām | makhahomaparāṇāṃ [k: mahanma * * * * parāṇāṃ tu; g, gh: mahanmaghaparāṇāṃ] tu divi devāsanāptaye

यतीनां मुक्तसङ्गानां हृदि सर्वेश्वरे हरौ । एहि ?श्रेष्ठतरं विप्र अर्चादेशं सुलक्षणम्

yatīnāṃ muktasaṅgānāṃ hṛdi sarveśvare harau | ehi ?śreṣṭhataraṃ vipra arcādeśaṃ sulakṣaṇam

चित्तप्रसादमतुलं यत्राभ्येति समर्चनात् । यत्नेन च समापाद्य मन्त्रैस्संस्कृत्य वैदिकैः

cittaprasādamatulaṃ yatrābhyeti samarcanāt | yatnena ca samāpādya mantraissaṃskṛtya vaidikaiḥ

मृद्भूतितीर्थतोयाद्यैर्मूलद्रव्यैस्सुपावनैः । संस्मरेच्च मणिस्वर्णतारताम्रमयैर्विना

mṛdbhūtitīrthatoyādyairmūladravyaissupāvanaiḥ | saṃsmarecca maṇisvarṇatāratāmramayairvinā

स्वदेहवदुपादेयैर्नाडीव्यूहैस्सवायवैः । धातुभिस्सोमसूर्याग्निसहज्ञानादिकैर्गुणैः

svadehavadupādeyairnāḍīvyūhaissavāyavaiḥ | dhātubhissomasūryāgnisahajñānādikairguṇaiḥ

गुणकारणतः क्ष्मान्तं यदन्यत्तत्त्वसंग्रहम् । द्रव्यमाश्रित्य वै बैम्बं वर्तते यदिदं महत्

guṇakāraṇataḥ kṣmāntaṃ yadanyattattvasaṃgraham | dravyamāśritya vai baimbaṃ vartate yadidaṃ mahat

तत्र हृत्कमलाकाशे मन्त्ररत्नप्रभोज्ज्वलम् । ब्रह्मभावनया न्यस्तं यच्छति प्रातिमं फलम्

tatra hṛtkamalākāśe mantraratnaprabhojjvalam | brahmabhāvanayā nyastaṃ yacchati prātimaṃ phalam

श्रद्धापराणां कर्तॄणां फलताभ्येति च स्थिरम् । प्रतिपत्तिं परां ब्राह्मीमाकारं प्रति सर्वदा

śraddhāparāṇāṃ kartṝṇāṃ phalatābhyeti ca sthiram | pratipattiṃ parāṃ brāhmīmākāraṃ prati sarvadā

प्राप्नोति सद्वशादन्ते ज्ञानमात्मप्रकाशकम् । प्रतिमानामतो मानं सांप्रतं चावधारय

prāpnoti sadvaśādante jñānamātmaprakāśakam | pratimānāmato mānaṃ sāṃprataṃ cāvadhāraya

तालप्रमाणादेकैकं ह्रासयेदङ्गुलं क्रमात् । चतुरङ्गुलपर्यन्तं यावन्मानं पुनस्ततः

tālapramāṇādekaikaṃ hrāsayedaṅgulaṃ kramāt | caturaṅgulaparyantaṃ yāvanmānaṃ punastataḥ

एकैकं वर्धद्विप्र शमपर्यन्तमङ्गुलम् । तालद्वयोन्नतिं यावच्चलार्चानामतोर्ध्वतः

ekaikaṃ vardhadvipra śamaparyantamaṅgulam | tāladvayonnatiṃ yāvaccalārcānāmatordhvataḥ

अचलानां द्विजार्चानां द्व्यङ्गुलद्व्यङ्गुलं क्रमात् । चतुश्शमावधिं यावदतोर्ध्वं तु समाचरेत्

acalānāṃ dvijārcānāṃ dvyaṅguladvyaṅgulaṃ kramāt | catuśśamāvadhiṃ yāvadatordhvaṃ tu samācaret

एकैकं तालवृद्ध्या तु द्वादशान्तकरावधि । वर्धयेदत ऊर्ध्वं तु सपादं तालमेव च

ekaikaṃ tālavṛddhyā tu dvādaśāntakarāvadhi | vardhayedata ūrdhvaṃ tu sapādaṃ tālameva ca

आधिक्येन द्विजार्चानां जायतेऽन्यच्चतुष्टयम् । दद्यात्तदुन्नते भूयो बृद्ध्यर्थं द्वादशाङ्गुलात्

ādhikyena dvijārcānāṃ jāyate'nyaccatuṣṭayam | dadyāttadunnate bhūyo bṛddhyarthaṃ dvādaśāṅgulāt

तृतीयांशं तृतीयांशात् प्रतिमात्रितयस्य च । भूयस्तदुन्नतेर्दद्यात्तालार्धं तालमेव वा

tṛtīyāṃśaṃ tṛtīyāṃśāt pratimātritayasya ca | bhūyastadunnaterdadyāttālārdhaṃ tālameva vā

द्वितीयप्रतिमानां तु उच्छ्रायेण वरं भवेत् । शममेकं ततोर्ध्वं तु उन्मानार्थं तु वर्धयेत्

dvitīyapratimānāṃ tu ucchrāyeṇa varaṃ bhavet | śamamekaṃ tatordhvaṃ tu unmānārthaṃ tu vardhayet

एकैवार्चा भवेदन्या वर्धयेदत ऊर्ध्वतः । क्रमाच्छतावधिं यावत् सांशात्तालाद्विजोत्तम

ekaivārcā bhavedanyā vardhayedata ūrdhvataḥ | kramācchatāvadhiṃ yāvat sāṃśāttālādvijottama

यथाभिमत उच्छ्रायसिद्धयेऽभिमताप्तये । भूयो भूयोन्नतिं कुर्यात्प्रादुर्भावाकृतेर्वशात्

yathābhimata ucchrāyasiddhaye'bhimatāptaye | bhūyo bhūyonnatiṃ kuryātprādurbhāvākṛtervaśāt

प्रयोजनवशाच्चापि महत्त्वं बिम्बकर्मणि । विहितं क्रमशश्चैव स्वस्वमानादिना सह

prayojanavaśāccāpi mahattvaṃ bimbakarmaṇi | vihitaṃ kramaśaścaiva svasvamānādinā saha

तथा फलवशाच्चैव विज्ञेयं हि फलार्थिना । निष्कामानां च कथितं सर्वं सर्वफलाप्तये

tathā phalavaśāccaiva vijñeyaṃ hi phalārthinā | niṣkāmānāṃ ca kathitaṃ sarvaṃ sarvaphalāptaye

मानतो बहुधा प्रोक्तमित्येवं प्रतिमागणम् । धातुमृच्छैलदारूत्थं यथासंपत्तितो द्विज

mānato bahudhā proktamityevaṃ pratimāgaṇam | dhātumṛcchailadārūtthaṃ yathāsaṃpattito dvija

अधिरुध्य स्ववृक्षोत्थभिन्नैरवयवस्थितिः । वर्णकैस्समवेताश्च बद्धैश्शस्त्राम्बरादिकैः

adhirudhya svavṛkṣotthabhinnairavayavasthitiḥ | varṇakaissamavetāśca baddhaiśśastrāmbarādikaiḥ

भिन्नैस्स्नाय्वस्थिमांसाद्यैर्जीवानां विग्रहं यथा । मन्त्राणामेवमब्जोत्थ व्यक्तिर्धात्वादिकी स्मृता

bhinnaissnāyvasthimāṃsādyairjīvānāṃ vigrahaṃ yathā | mantrāṇāmevamabjottha vyaktirdhātvādikī smṛtā

अप्रबुद्धैः प्रबुद्धैर्या चतुर्वर्गफलाप्तये । पूज्यते विविधैर्भोगैरन्तस्संपूजनाद्बहिः

aprabuddhaiḥ prabuddhairyā caturvargaphalāptaye | pūjyate vividhairbhogairantassaṃpūjanādbahiḥ

चित्रशैलमयीं मुक्त्वा प्रतिमां महतीं च याम् । मृद्धातुदारुजं विप्र घटते [क्, ख्: घटने] कथमन्यथा

citraśailamayīṃ muktvā pratimāṃ mahatīṃ ca yām | mṛddhātudārujaṃ vipra ghaṭate [k, kh: ghaṭane] kathamanyathā

प्रमाणपरिशुद्धैस्तु भिन्नैरवयवैर्विना । एतावत्प्रतिमां विप्र मानमात्रमुदाहृतम्

pramāṇapariśuddhaistu bhinnairavayavairvinā | etāvatpratimāṃ vipra mānamātramudāhṛtam

भक्तिश्रद्धापराणां च पूजार्थं हि चलाचलम् । तत्रायतनतीर्थानां यात्रायां गमने चला

bhaktiśraddhāparāṇāṃ ca pūjārthaṃ hi calācalam | tatrāyatanatīrthānāṃ yātrāyāṃ gamane calā

प्रतिमाप्रयतानां च दद्याद्दोषादिकं विना । पूजितामुष्मिकीं सिद्धिमैहिकीं च प्रयच्छति

pratimāprayatānāṃ ca dadyāddoṣādikaṃ vinā | pūjitāmuṣmikīṃ siddhimaihikīṃ ca prayacchati

अतो भिन्नासनारूढा स्वाश्रमे स्वाश्रमान्तरे । तस्माच्चलानामर्चानां भिन्नं पीठं शुभप्रदम्

ato bhinnāsanārūḍhā svāśrame svāśramāntare | tasmāccalānāmarcānāṃ bhinnaṃ pīṭhaṃ śubhapradam

चलस्थिरविभागेन विहितं सर्व एव हि । मृण्मया लेशतः प्रोक्ताः प्रान्तपीठास्तु केवलाः

calasthiravibhāgena vihitaṃ sarva eva hi | mṛṇmayā leśataḥ proktāḥ prāntapīṭhāstu kevalāḥ

इदानीं सविशेषेण वक्ष्ये भङ्गासनात्तु वै । साम्प्रतं भद्रपीठानां दारुजानां च लक्षणम्

idānīṃ saviśeṣeṇa vakṣye bhaṅgāsanāttu vai | sāmprataṃ bhadrapīṭhānāṃ dārujānāṃ ca lakṣaṇam

व्यापकं हि यदन्येषां शैलहेमादिकात्मनाम् । द्विषट्काङ्गुलमानाच्च द्विहस्तान्तं महामते

vyāpakaṃ hi yadanyeṣāṃ śailahemādikātmanām | dviṣaṭkāṅgulamānācca dvihastāntaṃ mahāmate

कुर्यादङ्गुलवृद्ध्या तु भद्रपीठगणं शुभम् । त्रिविधैरङ्गुलैः प्राग्वद्यथाभिमतलक्षणैः

kuryādaṅgulavṛddhyā tu bhadrapīṭhagaṇaṃ śubham | trividhairaṅgulaiḥ prāgvadyathābhimatalakṣaṇaiḥ

द्विदशाङ्गुलपर्यन्तास्सर्वे संक्षिप्तलक्षणाः । सर्वैकहस्तनिष्ठास्तु मध्यमानाः प्रकीर्तिताः

dvidaśāṅgulaparyantāssarve saṃkṣiptalakṣaṇāḥ | sarvaikahastaniṣṭhāstu madhyamānāḥ prakīrtitāḥ

अत ऊर्ध्वं द्विहस्तान्ता मानतो [क्, ख्: मानतो विनताः] वितताअस्स्मृताः । आद्यार्चा क्रमशो विद्धि प्राधान्यं चोत्तरोत्तरम्

ata ūrdhvaṃ dvihastāntā mānato [k, kh: mānato vinatāḥ] vitatāassmṛtāḥ | ādyārcā kramaśo viddhi prādhānyaṃ cottarottaram

फलाधिक्येन सह वै अर्घ्यपुष्पादिनार्चनात् । सप्रणालाश्चतुष्पादास्सर्वे सद्रचनान्विताः

phalādhikyena saha vai arghyapuṣpādinārcanāt | sapraṇālāścatuṣpādāssarve sadracanānvitāḥ

एकपादाम्बरस्था (न) ये बोद्धव्याः पार्थिवैर्विना । प्रनालरहितास्तेवै पादगात्रविभुषिताः

ekapādāmbarasthā (na) ye boddhavyāḥ pārthivairvinā | pranālarahitāstevai pādagātravibhuṣitāḥ

दर्पणोदरवत्कार्याः परिशिष्टा महामते । मुक्तामालासमोपेतैरर्धचन्द्रैस्सदर्पणैः

darpaṇodaravatkāryāḥ pariśiṣṭā mahāmate | muktāmālāsamopetairardhacandraissadarpaṇaiḥ

कणिकाविततोपेतैः कर्णिकाक्रमलच्छदैः । हंसैर्विद्याधरैश्चापि संयुक्तैरन्तरान्तरा

kaṇikāvitatopetaiḥ karṇikākramalacchadaiḥ | haṃsairvidyādharaiścāpi saṃyuktairantarāntarā

यथाशोभानुरूपेण एवं संपाद्य साम्प्रतम् । बाहुल्यं भद्रपीठीयं प्रणालेनोपशोभितम्

yathāśobhānurūpeṇa evaṃ saṃpādya sāmpratam | bāhulyaṃ bhadrapīṭhīyaṃ praṇālenopaśobhitam

तदाराध्यस्य वै कुर्यादुत्तरेण तु सर्वदा । स्वात्मनो दक्षिणे भागे तल्लक्षणमथोच्यते

tadārādhyasya vai kuryāduttareṇa tu sarvadā | svātmano dakṣiṇe bhāge tallakṣaṇamathocyate

विस्तृते भद्रपीठस्य तृतीयांशेन मध्यतः । पूर्वोद्दिष्टेन दैर्घ्येण श्लक्ष्णं वा रचनान्वितम्

vistṛte bhadrapīṭhasya tṛtīyāṃśena madhyataḥ | pūrvoddiṣṭena dairghyeṇa ślakṣṇaṃ vā racanānvitam

प्रोल्लसन्तं यथा भाति स्नानाभं निखनेत्ततः । समांशेनाग्रतो भागैविभज्य सुसमैस्त्रिभिः

prollasantaṃ yathā bhāti snānābhaṃ nikhanettataḥ | samāṃśenāgrato bhāgaivibhajya susamaistribhiḥ

मूलतः कण्ठदेशाद्द्वौ भागौ बाह्याद्विशोध्य च । त्रिधाग्रं मूलतः कृत्वा मध्यमं व्रजनिर्गतम्

mūlataḥ kaṇṭhadeśāddvau bhāgau bāhyādviśodhya ca | tridhāgraṃ mūlataḥ kṛtvā madhyamaṃ vrajanirgatam

जलोपभोगकान्तोऽपि [ख्: जलोपभोगरात्रोऽपि] विद्धि भागद्वयोपरि । रचनोपर्युदुद्दिष्टा [क्, ख्: रचनोपर्युद्दिष्टा] कार्या कर्माणिनी ? च सा

jalopabhogakānto'pi [kh: jalopabhogarātro'pi] viddhi bhāgadvayopari | racanoparyududdiṣṭā [k, kh: racanoparyuddiṣṭā] kāryā karmāṇinī ? ca sā

मकराननरूपा सा त्याज्या कापिललक्षणा । तृतीयांशेन विस्ताराद् भूगतस्साङ्घ्रिसन्ततिः

makarānanarūpā sā tyājyā kāpilalakṣaṇā | tṛtīyāṃśena vistārād bhūgatassāṅghrisantatiḥ

समुद्गता न वै कुर्याद्बाहुल्यरचनान्विता । सर्वतो भद्रबिम्बैव मध्यतो गात्रकान्विता

samudgatā na vai kuryādbāhulyaracanānvitā | sarvato bhadrabimbaiva madhyato gātrakānvitā

भूषयेद्गात्रदेशेभ्यः पुष्पैः पत्रैस्तु साङ्कुरैः । भवेच्छशिकलाकारलाञ्छनैस्स्वधियाऽथवा

bhūṣayedgātradeśebhyaḥ puṣpaiḥ patraistu sāṅkuraiḥ | bhavecchaśikalākāralāñchanaissvadhiyā'thavā

कुर्यात्तदुत्तरे पद्मं सचक्रं केवलं तु वा । आनतं तं बहिः कुर्यादाभोगंवाननं [क्, ख्: वामनम्] महत्

kuryāttaduttare padmaṃ sacakraṃ kevalaṃ tu vā | ānataṃ taṃ bahiḥ kuryādābhogaṃvānanaṃ [k, kh: vāmanam] mahat

तदाननं तथेशान्ये भागान्तेन सुसंयुतम् । विधेयं च तथाभोगं दक्षिणावर्तलक्षणम्

tadānanaṃ tatheśānye bhāgāntena susaṃyutam | vidheyaṃ ca tathābhogaṃ dakṣiṇāvartalakṣaṇam

सन्निवेशमतस्वाङ्गं गात्र * * * * गैस्सह [ग्, घ्: गात्रनदरगैस्सह] । न च प्रासादभद्रं च एकाग्रमवधारय

sanniveśamatasvāṅgaṃ gātra * * * * gaissaha [g, gh: gātranadaragaissaha] | na ca prāsādabhadraṃ ca ekāgramavadhāraya

अर्धेनार्घ्याच्च पीठात्तु विस्तीर्णं पृष्ठदेशतः । विधेयं चतुरश्रं तु सुवृत्तं वामभागतः

ardhenārghyācca pīṭhāttu vistīrṇaṃ pṛṣṭhadeśataḥ | vidheyaṃ caturaśraṃ tu suvṛttaṃ vāmabhāgataḥ

बाहुल्यवन्तं बाहुल्यात्तस्मिं * * * * शिरो न्यसेत् । स्तम्भं सुवृत्तं विहितं श्लक्ष्णं वा चतुरश्रकम्

bāhulyavantaṃ bāhulyāttasmiṃ * * * * śiro nyaset | stambhaṃ suvṛttaṃ vihitaṃ ślakṣṇaṃ vā caturaśrakam

अष्टाश्रमथवा रम्यरचनारचितं तु वा । बाहुल्यात्त्रिगुणाद्दीर्घं विहितं स्तम्भवेष्टनम्

aṣṭāśramathavā ramyaracanāracitaṃ tu vā | bāhulyāttriguṇāddīrghaṃ vihitaṃ stambhaveṣṭanam

लतावितानपत्राढ्यैर्वनैरुपवनैस्सह । ध्यानासक्तैर्मुनीन्द्रैस्तु वेदाध्ययनतत्परैः

latāvitānapatrāḍhyairvanairupavanaissaha | dhyānāsaktairmunīndraistu vedādhyayanatatparaiḥ

शङ्खचक्रगदापद्ममूर्तामूर्तैर्महामते । साक्षसूत्रकरैर्वापि सिद्धैस्तु भगवन्मयैः

śaṅkhacakragadāpadmamūrtāmūrtairmahāmate | sākṣasūtrakarairvāpi siddhaistu bhagavanmayaiḥ

इत्येषां रचनां कुर्यदपरां वाऽब्जसम्भव । प्रफुल्लपद्मैरापूरात् कर्णिकाकेसरान्वितैः

ityeṣāṃ racanāṃ kuryadaparāṃ vā'bjasambhava | praphullapadmairāpūrāt karṇikākesarānvitaiḥ

उपर्युपरि संमूढैः कर्मभिस्त्वेवमेव वा । स्रग्दण्डवद्विधेयं वा नालं भद्रासनीयकम्

uparyupari saṃmūḍhaiḥ karmabhistvevameva vā | sragdaṇḍavadvidheyaṃ vā nālaṃ bhadrāsanīyakam

100

पृष्ठदेशे तु यद्भक्तं वृत्ताद्यं परिकल्पितम् । चक्राधारस्वभावेन ऊर्ध्ववक्त्राम्बुजात्मना

pṛṣṭhadeśe tu yadbhaktaṃ vṛttādyaṃ parikalpitam | cakrādhārasvabhāvena ūrdhvavaktrāmbujātmanā

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 18)

101

नीत्वा तद्बाह्यतः कुर्याच्चक्रं सर्वाङ्गचिह्नितम् । चतुभिः कूर्मवत् कुर्यात् स्तम्भमाधारमुत्तमम्

nītvā tadbāhyataḥ kuryāccakraṃ sarvāṅgacihnitam | catubhiḥ kūrmavat kuryāt stambhamādhāramuttamam

102

समत्वेनासनीयस्य विस्तारस्य महांहामते । विस्तारं तस्य तेनैव सार्धेन विहितस्तु वै

samatvenāsanīyasya vistārasya mahāṃhāmate | vistāraṃ tasya tenaiva sārdhena vihitastu vai

103

माहेन्द्रमण्डलाकारं वृत्तं वा वसुधावने । समं वा मस्तकोद्देशादनुपातेन सङ्कटम्

māhendramaṇḍalākāraṃ vṛttaṃ vā vasudhāvane | samaṃ vā mastakoddeśādanupātena saṅkaṭam

104

त्रिभागं समतुल्यं वा बुध्नदेशाच्च विस्तृते । समापाद्यैव संस्कृत्य प्राग्वद्वै भवनान्वितम्

tribhāgaṃ samatulyaṃ vā budhnadeśācca vistṛte | samāpādyaiva saṃskṛtya prāgvadvai bhavanānvitam

105

सन्निधीकृत्य मन्त्रेशं मन्त्रं मोक्षाप्तये* *? । यष्टव्यं परया भक्त्या स्वशक्त्या वा फलाप्तये

sannidhīkṛtya mantreśaṃ mantraṃ mokṣāptaye ? | yaṣṭavyaṃ parayā bhaktyā svaśaktyā vā phalāptaye

106

महता विभवेनैव साधकैस्स्वगृहस्थितैः । एते भेदास्य विहिता अष्टाश्राः कमलोद्भव

mahatā vibhavenaiva sādhakaissvagṛhasthitaiḥ | ete bhedāsya vihitā aṣṭāśrāḥ kamalodbhava

107

षडश्रा वर्तुलाश्चापि चतुरश्रा अथापि वा । स्वदलेन समोपेतं चतुरश्रस्य कल्पयेत्

ṣaḍaśrā vartulāścāpi caturaśrā athāpi vā | svadalena samopetaṃ caturaśrasya kalpayet

108

तदास्य सत्त्वसिद्धयर्थं सर्वदैवं महामते । विभवानुगुणेनैव प्रोक्तमानात्तु साधितम्

tadāsya sattvasiddhayarthaṃ sarvadaivaṃ mahāmate | vibhavānuguṇenaiva proktamānāttu sādhitam

3039

रचनासन्निवेशेन समभूह्य समाप्य वै

racanāsanniveśena samabhūhya samāpya vai

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां भद्रपीठलक्षणं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ bhadrapīṭhalakṣaṇaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदितश्लोकसंख्या 109) अथ एकचत्वारिंशोऽध्यायः पौष्कर उवाच उक्तमार्गेण चोद्दिष्टं मान्त्रं संस्थापनं तु वै । यथावदुक्तं तदहं ज्ञातुमिच्छामि सांप्रतम्

(samuditaślokasaṃkhyā 109) atha ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ pauṣkara uvāca uktamārgeṇa coddiṣṭaṃ māntraṃ saṃsthāpanaṃ tu vai | yathāvaduktaṃ tadahaṃ jñātumicchāmi sāṃpratam

श्रीभगवानुवाच नृणामाराधकानां तु मन्त्रैकनिरतात्मनाम् । मन्त्राकृतेः प्रबुद्धस्य गुप्तं कृत्वार्चनं हितम्

śrībhagavānuvāca nṛṇāmārādhakānāṃ tu mantraikaniratātmanām | mantrākṛteḥ prabuddhasya guptaṃ kṛtvārcanaṃ hitam

अथ दार्वादिकानां तु धातृत्थानां समाहितः । रचनासन्निवेशं च सस्तम्भानां निबोधतु

atha dārvādikānāṃ tu dhātṛtthānāṃ samāhitaḥ | racanāsanniveśaṃ ca sastambhānāṃ nibodhatu

तथा स्तम्भविमुक्तानां भूभाङ्घ्रिनिवेशिनाम् । बाहुल्यं च स्वविस्तारात्तृतीयांशसमं स्मृतम्

tathā stambhavimuktānāṃ bhūbhāṅghriniveśinām | bāhulyaṃ ca svavistārāttṛtīyāṃśasamaṃ smṛtam

प्रणालं तत्समं दैर्घ्याद्विस्तृतेर्वार्धसंमितम् । विभज्य सुसमैर्भागैरधमं बलवत्पुरा

praṇālaṃ tatsamaṃ dairghyādvistṛtervārdhasaṃmitam | vibhajya susamairbhāgairadhamaṃ balavatpurā

स्वल्पा द्वादशसंख्यैस्तु मध्यमास्तु द्विसप्तकैः । द्विरष्टसंख्यैर्विततास्तत्राद्यानां तु मध्यतः

svalpā dvādaśasaṃkhyaistu madhyamāstu dvisaptakaiḥ | dviraṣṭasaṃkhyairvitatāstatrādyānāṃ tu madhyataḥ

विधेयं षड्भिरंशैस्तु पीठं श्लक्ष्णं समं शुभम् । सुवृत्तं चतुरश्रं वा स्वपद्मं केवलं त्वथ

vidheyaṃ ṣaḍbhiraṃśaistu pīṭhaṃ ślakṣṇaṃ samaṃ śubham | suvṛttaṃ caturaśraṃ vā svapadmaṃ kevalaṃ tvatha

चक्राम्बुरुहयुक्तं वा तदुच्छ्रायं विधीयते । अर्धभागेन बाहुल्यात्तत्सार्धं सकजस्य च

cakrāmburuhayuktaṃ vā taducchrāyaṃ vidhīyate | ardhabhāgena bāhulyāttatsārdhaṃ sakajasya ca

समं सचक्रपद्मस्य तयोः पूर्वोक्तलक्षणम् । विहितं किन्तु विप्रेन्द्र चतुरश्रस्य कल्पयेत्

samaṃ sacakrapadmasya tayoḥ pūrvoktalakṣaṇam | vihitaṃ kintu viprendra caturaśrasya kalpayet

कोणेषु शङ्खनिर्माणं शङ्खाद्यं वा चतुष्टयम् । वर्तुलस्य न ते कार्यास्तथैव कमलोद्भव

koṇeṣu śaṅkhanirmāṇaṃ śaṅkhādyaṃ vā catuṣṭayam | vartulasya na te kāryāstathaiva kamalodbhava

चक्रपद्मवियुक्तस्य चतुरश्राश्रयस्य च । यदुक्तं चक्रपद्माभ्यामर्धे तुङ्गत्वमब्जज

cakrapadmaviyuktasya caturaśrāśrayasya ca | yaduktaṃ cakrapadmābhyāmardhe tuṅgatvamabjaja

न केवलस्य विहितं मन्त्रं मन्त्रास्सदस्य च ? । तदब्जं निखनेन्मध्याद्व्यंशं द्व्यंशं समन्ततः

na kevalasya vihitaṃ mantraṃ mantrāssadasya ca ? | tadabjaṃ nikhanenmadhyādvyaṃśaṃ dvyaṃśaṃ samantataḥ

खातं भागं समं चैव सार्धं दैर्घ्याद्विधीयते । जलाश्रयं तु परितः खाताद्भङ्गसमं बहिः

khātaṃ bhāgaṃ samaṃ caiva sārdhaṃ dairghyādvidhīyate | jalāśrayaṃ tu paritaḥ khātādbhaṅgasamaṃ bahiḥ

सोपवीतं च विहितमन्तरेखाश्रयस्थिते । द्वादशांशकृतानां च इत्येषा (मं) शकल्पना [सर्वत्र इत्येषांशककल्पना इत्येवास्ति]

sopavītaṃ ca vihitamantarekhāśrayasthite | dvādaśāṃśakṛtānāṃ ca ityeṣā (maṃ) śakalpanā [sarvatra ityeṣāṃśakakalpanā ityevāsti]

विहिता काष्ठवर्गाणां शैलजानामपि द्विज । भङ्गाद्विभक्तिभिर्भागैर्मात्रं ? यत्कल्पितं पुरा

vihitā kāṣṭhavargāṇāṃ śailajānāmapi dvija | bhaṅgādvibhaktibhirbhāgairmātraṃ ? yatkalpitaṃ purā

तन्मध्ये मुनिभिर्भागैस्सर्वं पूर्वोक्तमाचरेत् । भागद्वयं द्वयं चैव परितो निखनेत् क्रमात्

tanmadhye munibhirbhāgaissarvaṃ pūrvoktamācaret | bhāgadvayaṃ dvayaṃ caiva parito nikhanet kramāt

जन्माश्रयं तु भागेन सार्धेन परितः स्मृतम् । ततोर्ध्वमुक्तमानं यत्तत्र तद्विहितं तु वै

janmāśrayaṃ tu bhāgena sārdhena paritaḥ smṛtam | tatordhvamuktamānaṃ yattatra tadvihitaṃ tu vai

विभज्य तत् षोडशधा मध्ये भागाष्टकेन वै । विधेयमखिलं प्राग्वद्भागात् पादेन वै सह

vibhajya tat ṣoḍaśadhā madhye bhāgāṣṭakena vai | vidheyamakhilaṃ prāgvadbhāgāt pādena vai saha

परितो निखनेद् द्रोणीं ब्रह्मन् भागद्वयेन तु । जलाश्रयं तु विहितं पादोनेन द्वयेन वा

parito nikhaned droṇīṃ brahman bhāgadvayena tu | jalāśrayaṃ tu vihitaṃ pādonena dvayena vā

आपाद्य चक्रं प्रगुक्तं कमलाद्यं यथोदितम् । नवपद्ममयीं कुर्यात् संस्थितं चार्चने विभोः

āpādya cakraṃ praguktaṃ kamalādyaṃ yathoditam | navapadmamayīṃ kuryāt saṃsthitaṃ cārcane vibhoḥ

यथायथा च विस्तारं समभ्यूह्य तथातथा । आदाय खातपूर्वेभ्यो मध्यदेशे तु योजयेत्

yathāyathā ca vistāraṃ samabhyūhya tathātathā | ādāya khātapūrvebhyo madhyadeśe tu yojayet

विभक्तं भवते येन क्षेत्रं चेदम्बुजस्य च । नवानामपि पद्मानामथ मन्त्रवराश्रितम्

vibhaktaṃ bhavate yena kṣetraṃ cedambujasya ca | navānāmapi padmānāmatha mantravarāśritam

पद्मं साधारणाज्जालं युज्यतेऽभ्यर्चितं यथा । इति विस्तीर्णभागानां विभागं हि यथोदितम्

padmaṃ sādhāraṇājjālaṃ yujyate'bhyarcitaṃ yathā | iti vistīrṇabhāgānāṃ vibhāgaṃ hi yathoditam

कृत्वाथ रचयेद्यत्नाद्बाहुल्यं मेखलादिकैः । जलाश्रयसमेनादौ तदुद्देशात् क्रमेण तु

kṛtvātha racayedyatnādbāhulyaṃ mekhalādikaiḥ | jalāśrayasamenādau taduddeśāt krameṇa tu

शोधयित्वानुपादेन बाहुल्यं दिक्चतुष्टयात् । त्रिचतुः पञ्च वा षड् वा ततः पुच्छाश्रितेर्भजेत्

śodhayitvānupādena bāhulyaṃ dikcatuṣṭayāt | tricatuḥ pañca vā ṣaḍ vā tataḥ pucchāśriterbhajet

त्रिधा [क्, ख्: त्रिधाविभक्तं * * * सपद्भम्] विभक्तं सोष्णीषं सपद्मं मेखलात्रयम् । चतुर्विभक्तेनोष्णीषं मेखलाषट्कमध्यगम्

tridhā [k, kh: tridhāvibhaktaṃ * * * sapadbham] vibhaktaṃ soṣṇīṣaṃ sapadmaṃ mekhalātrayam | caturvibhaktenoṣṇīṣaṃ mekhalāṣaṭkamadhyagam

कुर्याद्वै किङ्किणीजालद्वयेन नलिनीं शुभाम् । मुनिभक्ते तु बाहुल्ये षोढा कमलसंभव

kuryādvai kiṅkiṇījāladvayena nalinīṃ śubhām | munibhakte tu bāhulye ṣoḍhā kamalasaṃbhava

भागेनोष्णीषवर्गं तु श्लथगाश्रयवद्भवेत् । तदधश्शुक्तिकाकारं सूत्रं छिन्नं विधीयते

bhāgenoṣṇīṣavargaṃ tu ślathagāśrayavadbhavet | tadadhaśśuktikākāraṃ sūtraṃ chinnaṃ vidhīyate

अधस्ताच्छुक्तिभागस्य वृत्तं कुर्यात् सकर्णिकम् । वृत्तासनं च विहितं चतुरश्रं समन्ततः

adhastācchuktibhāgasya vṛttaṃ kuryāt sakarṇikam | vṛttāsanaṃ ca vihitaṃ caturaśraṃ samantataḥ

तदधस्त्रितयं कुर्यान्मेखलानां सुलक्षणम् । सपादाश्चोक्तपादेभ्यः किञ्चित्किञ्चिद्यथाक्रमम्

tadadhastritayaṃ kuryānmekhalānāṃ sulakṣaṇam | sapādāścoktapādebhyaḥ kiñcitkiñcidyathākramam

स्थितिरन्तरसूत्रीया विभागजननी हिता । सन्त्यज्योष्णीषपीठांशं गरुडं च कृताञ्जलिम्

sthitirantarasūtrīyā vibhāgajananī hitā | santyajyoṣṇīṣapīṭhāṃśaṃ garuḍaṃ ca kṛtāñjalim

स्ववक्त्रेणापरेणैव युक्तं पाणिद्वयेन तु । कुर्यात् पूर्वापराभ्यां वा मन्ये भद्रासनस्य च

svavaktreṇāpareṇaiva yuktaṃ pāṇidvayena tu | kuryāt pūrvāparābhyāṃ vā manye bhadrāsanasya ca

गङ्गायमुनयोर्मध्ये वरुणं यादसां पतिम् । मध्यतस्तदुदग्भागे भद्रपीठस्य कल्पयेत्

gaṅgāyamunayormadhye varuṇaṃ yādasāṃ patim | madhyatastadudagbhāge bhadrapīṭhasya kalpayet

पार्श्वद्वये प्रमाणस्य समुद्रं रत्नपात्रवृत् । विधेयं सौम्यमूर्तिं च दिव्यैर्जलचरैस्सह

pārśvadvaye pramāṇasya samudraṃ ratnapātravṛt | vidheyaṃ saumyamūrtiṃ ca divyairjalacaraissaha

दिक्चतुष्कमतश्शेषमापूर्यं किङ्किणीगणैः । द्रव्यजे चलबिम्बे वा अङ्गुलैः परिनिर्मिते

dikcatuṣkamataśśeṣamāpūryaṃ kiṅkiṇīgaṇaiḥ | dravyaje calabimbe vā aṅgulaiḥ parinirmite

अथोर्ध्वं तु नृपादीनां हितं नानानिवेशनम् । महाधनानां चान्येषां शुभेप्सूनां च कीर्तये

athordhvaṃ tu nṛpādīnāṃ hitaṃ nānāniveśanam | mahādhanānāṃ cānyeṣāṃ śubhepsūnāṃ ca kīrtaye

नानाधर्मप्रतिष्ठानां तत्र तावत्समाचरेत् । राजा वा साधकश्चान्यो लोकदं स्वर्गदं हि यत्

nānādharmapratiṣṭhānāṃ tatra tāvatsamācaret | rājā vā sādhakaścānyo lokadaṃ svargadaṃ hi yat

वृषोत्सर्गफलेनाशु निवृत्तिं तस्य कर्मणः । कृत्वा तदनु वै कुर्याद्धरेस्संस्थापनं पुनः

vṛṣotsargaphalenāśu nivṛttiṃ tasya karmaṇaḥ | kṛtvā tadanu vai kuryāddharessaṃsthāpanaṃ punaḥ

विशेषकर्मनिचयं प्रत्यस्तमति [ग्, घ्: प्रत्यस्त्रमति] यत्र वै । संकल्पादेव नाधर्म ? [क्, ख्: सङ्कल्पादेव ना * * * मजीव] माजीवमभिविन्दति

viśeṣakarmanicayaṃ pratyastamati [g, gh: pratyastramati] yatra vai | saṃkalpādeva nādharma ? [k, kh: saṅkalpādeva nā * * * majīva] mājīvamabhivindati

सम्यक् समाप्तो येनैव तेनान्यस्मिन् हि जन्मनि । विवेकजं परं ज्ञानमाप्नुयान्मोक्षसिद्धिदम्

samyak samāpto yenaiva tenānyasmin hi janmani | vivekajaṃ paraṃ jñānamāpnuyānmokṣasiddhidam

नान्येन कर्मणा यस्माद्विषकीर्णेन कर्मणा । जायते परया शान्तिर्धर्मवश्योऽक्षयप्रदः [ग्, घ्: धर्मवत्योऽक्षयप्रजाः]

nānyena karmaṇā yasmādviṣakīrṇena karmaṇā | jāyate parayā śāntirdharmavaśyo'kṣayapradaḥ [g, gh: dharmavatyo'kṣayaprajāḥ]

पौष्कर उवाच नानाधर्मप्रतिष्ठानं लोकानां हितकाम्यया । ज्ञातुमिच्छामि भगवन् त्वत्तस्सन्देहशान्तये

pauṣkara uvāca nānādharmapratiṣṭhānaṃ lokānāṃ hitakāmyayā | jñātumicchāmi bhagavan tvattassandehaśāntaye

श्रीभगवानुवाच पञ्चायतनपूर्वं प्राक् कृत्वा देवालयं शुभम् । कामनारहितेनैव चेतसा विमलेन तु

śrībhagavānuvāca pañcāyatanapūrvaṃ prāk kṛtvā devālayaṃ śubham | kāmanārahitenaiva cetasā vimalena tu

धर्मार्थमाश्रितं तस्मिन् पुरं कुर्याद्द्विजास्पदम् । सर्वलोकेषु सामान्यं सर्वदोषक्षयङ्करम्

dharmārthamāśritaṃ tasmin puraṃ kuryāddvijāspadam | sarvalokeṣu sāmānyaṃ sarvadoṣakṣayaṅkaram

सर्वधर्मोत्तमं चैव सर्वदा सर्वकामदम् । प्रवरं पञ्चकालज्ञसमूहं भगवन्मयम्

sarvadharmottamaṃ caiva sarvadā sarvakāmadam | pravaraṃ pañcakālajñasamūhaṃ bhagavanmayam

षट्कर्मनिरतं चापि त्रयीधर्मपरायणम् । ज्ञातिशुद्धं परिज्ञाय निर्द्वन्द्वं च परस्परम्

ṣaṭkarmanirataṃ cāpi trayīdharmaparāyaṇam | jñātiśuddhaṃ parijñāya nirdvandvaṃ ca parasparam

दाराग्निहोत्रसंयुक्तं वेदाध्ययनतत्परम् । नदीशैलवनोपेते दुष्टप्राणिविवर्जिते

dārāgnihotrasaṃyuktaṃ vedādhyayanatatparam | nadīśailavanopete duṣṭaprāṇivivarjite

सस्यशालिफलाढ्ये तु स्निग्धशष्पसमाकुले । स्वादुतोयप्रदे देशे सुप्राकारविभूषिते

sasyaśāliphalāḍhye tu snigdhaśaṣpasamākule | svādutoyaprade deśe suprākāravibhūṣite

तमासाद्य शुभं तत्र पूजयित्वा जगत्प्रभुम् । ततस्स्नात्वानुलिप्तं च वस्त्रालंकारभूषितम्

tamāsādya śubhaṃ tatra pūjayitvā jagatprabhum | tatassnātvānuliptaṃ ca vastrālaṃkārabhūṣitam

ताम्रशासनपूर्वं तु ब्राह्मणं विनिवेश्य च । आसनेषु समूहन्तं पाद्यार्घ्यकुसुमैर्यजेत्

tāmraśāsanapūrvaṃ tu brāhmaṇaṃ viniveśya ca | āsaneṣu samūhantaṃ pādyārghyakusumairyajet

तं च धूपैस्सुगन्धैश्च ताम्बूलेन महामते । यथाक्रमोपदिष्टेषु दद्यात् पाणौ कुशोदकम्

taṃ ca dhūpaissugandhaiśca tāmbūlena mahāmate | yathākramopadiṣṭeṣu dadyāt pāṇau kuśodakam

द्वादशाक्षरमन्त्रेण प्रमाद्यमिति पाठयेत् । प्रतिष्ठासीति वै साम कुर्याद्वै प्रार्थनां ततः

dvādaśākṣaramantreṇa pramādyamiti pāṭhayet | pratiṣṭhāsīti vai sāma kuryādvai prārthanāṃ tataḥ

यथावदर्चनीयश्च मदनुग्रहकाम्यया । स्वगृहे पुण्डरीकाक्ष स्वकुलोत्थेन कर्मणा

yathāvadarcanīyaśca madanugrahakāmyayā | svagṛhe puṇḍarīkākṣa svakulotthena karmaṇā

सहसद्धर्मचारिण्या व्यक्तवेद्यां यथागमम् । समिदादीनि चाग्नीनामग्नेर्वा शक्त्यपेक्षया

sahasaddharmacāriṇyā vyaktavedyāṃ yathāgamam | samidādīni cāgnīnāmagnervā śaktyapekṣayā

त्रैकाल्यमा च कर्तव्यं स्वधर्मः परिपाल्यताम् । प्रवेशं न समापन्ना?दातव्यं पापकर्मणाम्

traikālyamā ca kartavyaṃ svadharmaḥ paripālyatām | praveśaṃ na samāpannā?dātavyaṃ pāpakarmaṇām

संस्कार्या स्वसुताः कन्या भृत्यामात्यास्स्ववंशजाः । वैष्णवेन विधानेन कार्यास्ते भगवन्मयाः

saṃskāryā svasutāḥ kanyā bhṛtyāmātyāssvavaṃśajāḥ | vaiṣṇavena vidhānena kāryāste bhagavanmayāḥ

आ मुहूर्तात्तु वै ब्राह्माद्यावदादित्यदर्शनम् । स्नानपूजाजपस्तोत्रपाठैस्सन्ध्यां समाचरेत्

ā muhūrtāttu vai brāhmādyāvadādityadarśanam | snānapūjājapastotrapāṭhaissandhyāṃ samācaret

यागसाधनभोगानामुपार्जनमनन्तरम् । ततस्स्नानं तु विधिवद्यथोक्तं विधिना हितम्

yāgasādhanabhogānāmupārjanamanantaram | tatassnānaṃ tu vidhivadyathoktaṃ vidhinā hitam

सायमाभूतशुद्धिं च अन्तर्यागमनन्तरम् । यथोक्तविधिना चाथ कुर्यादाराधनं बहिः

sāyamābhūtaśuddhiṃ ca antaryāgamanantaram | yathoktavidhinā cātha kuryādārādhanaṃ bahiḥ

ततोऽग्निहवनं चैव क्रियां पैत्रीमनन्तरम् । बलिदानं च भूतानामतिथीनामथार्चनम्

tato'gnihavanaṃ caiva kriyāṃ paitrīmanantaram | balidānaṃ ca bhūtānāmatithīnāmathārcanam

बन्धुभृत्यसमोपेतमात्मयागमनन्तरम् । ऋक्सामपूर्वं स्वाध्यायमितिहासादिचिन्तनम्

bandhubhṛtyasamopetamātmayāgamanantaram | ṛksāmapūrvaṃ svādhyāyamitihāsādicintanam

आचर्तव्यं समाधानं स्वहृत्पद्मान्तरे ततः । त्रयोदशाङ्गमित्युक्तमाह्निकं भगवन्मयम्

ācartavyaṃ samādhānaṃ svahṛtpadmāntare tataḥ | trayodaśāṅgamityuktamāhnikaṃ bhagavanmayam

कार्यं वै प्रत्यहं भक्त्या क्षीयमाणे क्षपागमे । सन्यासमाचरेद् भूयः कुर्याद्ग्रहणमस्य वै

kāryaṃ vai pratyahaṃ bhaktyā kṣīyamāṇe kṣapāgame | sanyāsamācared bhūyaḥ kuryādgrahaṇamasya vai

देशिकेन्द्रमुखेनैवमाज्ञातुं गृहमेधिनाम् । दत्त्वा निर्गत्य वै तत्र कर्ता कुर्यात् प्रदक्षिणम्

deśikendramukhenaivamājñātuṃ gṛhamedhinām | dattvā nirgatya vai tatra kartā kuryāt pradakṣiṇam

इति ब्रह्मप्रतिष्ठानं विधानं कथितं च ते । वैष्णवीयैः पालनीयं नृपेन्द्रैश्च स्वसिद्धये

iti brahmapratiṣṭhānaṃ vidhānaṃ kathitaṃ ca te | vaiṣṇavīyaiḥ pālanīyaṃ nṛpendraiśca svasiddhaye

स्वसिद्धान्तप्रतिष्ठानमथेदानीं निबोधतु । मठमायतने कृत्वा वृत्तिपुर्वमकृत्रिमम्

svasiddhāntapratiṣṭhānamathedānīṃ nibodhatu | maṭhamāyatane kṛtvā vṛttipurvamakṛtrimam

वणिक्कुटुम्बभृतकैर्युक्तं दासगणेन तु । वाप्यो घरदृजा * * * * न्या [ग्, घ्: घरट्टजाकितिन्या ?] सह वातायनैः स्थिताः

vaṇikkuṭumbabhṛtakairyuktaṃ dāsagaṇena tu | vāpyo gharadṛjā * * * * nyā [g, gh: gharaṭṭajākitinyā ?] saha vātāyanaiḥ sthitāḥ

तत्रान्नं व्यञ्जनोपेतं भक्ष्यकान्नादिकं बहु । विविधं साधयित्वा प्राक् स्नात्वा तु गुरुणा सह

tatrānnaṃ vyañjanopetaṃ bhakṣyakānnādikaṃ bahu | vividhaṃ sādhayitvā prāk snātvā tu guruṇā saha

द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु मन्त्रैर्न्यस्ततनुस्सुधीः । अर्चयित्वा जगन्नाथं परमेश्वरमच्युतम्

dvādaśākṣarapūrvaistu mantrairnyastatanussudhīḥ | arcayitvā jagannāthaṃ parameśvaramacyutam

अभ्यागतान् समाहूय ब्राह्मणान् वेदपारगान् । इदं तदमृतं चान्नमिदमायुः प्रजापतिः

abhyāgatān samāhūya brāhmaṇān vedapāragān | idaṃ tadamṛtaṃ cānnamidamāyuḥ prajāpatiḥ

इदं विष्णुरिदं प्राणमिदं जीवमिदं परम् । सर्वसत्त्वहितार्थं च अनुयागं प्रतिष्ठितम्

idaṃ viṣṇuridaṃ prāṇamidaṃ jīvamidaṃ param | sarvasattvahitārthaṃ ca anuyāgaṃ pratiṣṭhitam

पञ्चभूतजगद्योनेरन्नमूर्ते जनार्दन । आ भूतसंप्लवं कालं भव सन्निहितस्त्विह

pañcabhūtajagadyonerannamūrte janārdana | ā bhūtasaṃplavaṃ kālaṃ bhava sannihitastviha

चोदयेदृङ्मयान् प्राग्वत् सामज्ञाद्वे परे श्रुती । गुरुरभ्यर्थनीयश्च सकुटुम्बेन वै पुरा

codayedṛṅmayān prāgvat sāmajñādve pare śrutī | gururabhyarthanīyaśca sakuṭumbena vai purā

अभ्यागतगणेनापि सह चान्यैः परेण तु । योक्तव्यं पालनीयं च मदनुग्राह्यया धिया

abhyāgatagaṇenāpi saha cānyaiḥ pareṇa tu | yoktavyaṃ pālanīyaṃ ca madanugrāhyayā dhiyā

तर्पयेत ततोऽन्नेन [ग्, घ्: तर्पयेत ततोऽन्येन] अन्नादर्चार्चितेन तु । समूहमुपविष्टं तु उच्छिष्टं शोधयेत्ततः

tarpayeta tato'nnena [g, gh: tarpayeta tato'nyena] annādarcārcitena tu | samūhamupaviṣṭaṃ tu ucchiṣṭaṃ śodhayettataḥ

यायात् प्रदक्षिणीकृत्य अभ्यागतगणं ततम् । इदमन्नप्रतिष्ठानमुक्तमच्युतभाविनाम्

yāyāt pradakṣiṇīkṛtya abhyāgatagaṇaṃ tatam | idamannapratiṣṭhānamuktamacyutabhāvinām

3117

परमुद्धरणोपायं तथाखिलसुखप्रदम्

paramuddharaṇopāyaṃ tathākhilasukhapradam

ज्ञानप्रतिष्ठानम् अथ ज्ञानप्रतिष्ठानमिदानीमवधारय । यत्कृत्वा जायते ज्ञानं विवेकसहितं हि यत्

jñānapratiṣṭhānam atha jñānapratiṣṭhānamidānīmavadhāraya | yatkṛtvā jāyate jñānaṃ vivekasahitaṃ hi yat

परिशुद्धान् समुच्चित्य पञ्चरात्रीयसञ्चयान् । सदागमादिकान् कृत्स्नान् वेदवेदाङ्गसंयुतान्

pariśuddhān samuccitya pañcarātrīyasañcayān | sadāgamādikān kṛtsnān vedavedāṅgasaṃyutān

स्मृतिस्मृत्यन्तरोपेतानितिहाससमन्वितान् । आन्वीक्षकीभिर्विद्याभिस्सशब्दाख्याभिसंवृतान्

smṛtismṛtyantaropetānitihāsasamanvitān | ānvīkṣakībhirvidyābhissaśabdākhyābhisaṃvṛtān

नदीनागरकैर्वर्णैर्विविधान् [सर्वत्र नदीनागरकैः इत्येवास्ति अस्य पदस्य वर्णविशेषणत्वात् नन्दिनागरकैः इति स्यात्] वर्णसंचयान् । पूरयित्वा विनिक्षिप्य संपूटेष्वक्षयेषु च

nadīnāgarakairvarṇairvividhān [sarvatra nadīnāgarakaiḥ ityevāsti asya padasya varṇaviśeṣaṇatvāt nandināgarakaiḥ iti syāt] varṇasaṃcayān | pūrayitvā vinikṣipya saṃpūṭeṣvakṣayeṣu ca

ग्रथयित्वासिताद्येन सूत्रेण सुदृढेन तु । सुस्थिरे सुप्रसिद्धे च नृपनागरसेविते

grathayitvāsitādyena sūtreṇa sudṛḍhena tu | susthire suprasiddhe ca nṛpanāgarasevite

द्विजोषितेभ्यस्संकीर्णे सत्समूहेन पालिते । समीपेऽश्ममयं वेश्म लोहयन्त्रसमन्वितम्

dvijoṣitebhyassaṃkīrṇe satsamūhena pālite | samīpe'śmamayaṃ veśma lohayantrasamanvitam

सकवाटार्गलोपेतं सुधाधवलितं शुभम् । कञ्जस्थया वागीश्वर्या भूषितं चित्रभूषया

sakavāṭārgalopetaṃ sudhādhavalitaṃ śubham | kañjasthayā vāgīśvaryā bhūṣitaṃ citrabhūṣayā

शङ्गचक्रगदापद्मकरप्रोद्यतया तया । प्रोद्वहन्त्याक्षमालां तु शास्त्रसञ्चयहस्तया

śaṅgacakragadāpadmakaraprodyatayā tayā | prodvahantyākṣamālāṃ tu śāstrasañcayahastayā

वरदाभयदायिन्या सिद्धाद्यैर्वा तया परैः । ततः प्राग्वत् कृतन्यासश्शुक्लाम्बरधरश्शुचिः

varadābhayadāyinyā siddhādyairvā tayā paraiḥ | tataḥ prāgvat kṛtanyāsaśśuklāmbaradharaśśuciḥ

लोहयन्त्रायने तस्मिन् प्रणवाधिष्ठितेऽर्चिते । यथाक्रमं समारोप्य शास्त्रसंग्रहपुस्तकान्

lohayantrāyane tasmin praṇavādhiṣṭhite'rcite | yathākramaṃ samāropya śāstrasaṃgrahapustakān

पूजितांस्तु समालब्धान्नेत्रवस्त्रैस्तु वेष्टितान् । द्वादशाक्षरमन्त्रेण पूजयित्वा पठेदिदम्

pūjitāṃstu samālabdhānnetravastraistu veṣṭitān | dvādaśākṣaramantreṇa pūjayitvā paṭhedidam

विशुद्धज्ञानदेहाय विष्णवे परमात्मने । सुप्रतिष्ठितमक्षय्यं तिष्ठ शास्त्रात्मनेह वै

viśuddhajñānadehāya viṣṇave paramātmane | supratiṣṭhitamakṣayyaṃ tiṣṭha śāstrātmaneha vai

अज्ञानामुपकारार्थं प्रबोधजननाय च । मुक्त्वा त्वामेवमक्षय्यं क्षयवन्तोऽमरादयः

ajñānāmupakārārthaṃ prabodhajananāya ca | muktvā tvāmevamakṣayyaṃ kṣayavanto'marādayaḥ

उक्त्वैवमर्चयेद् भूयो वेदवेदान्तविग्रहम् । सदागमाद्यैर्भगवत्पुराणाद्यैरलङ्कृतम्

uktvaivamarcayed bhūyo vedavedāntavigraham | sadāgamādyairbhagavatpurāṇādyairalaṅkṛtam

प्रत्यहं परया भक्त्या विद्यापीठस्य चाग्रतः । शब्दब्रह्ममयं पीठं भद्रपीठे पुरोदिते

pratyahaṃ parayā bhaktyā vidyāpīṭhasya cāgrataḥ | śabdabrahmamayaṃ pīṭhaṃ bhadrapīṭhe purodite

नियुक्तं चार्चने कुर्यादप्रमत्तं द्विजोत्तम । ततः प्रदक्षिणीकृत्य धूपं दत्त्वा क्षमापयेत्

niyuktaṃ cārcane kuryādapramattaṃ dvijottama | tataḥ pradakṣiṇīkṛtya dhūpaṃ dattvā kṣamāpayet

सञ्चारदानेऽर्थिनां च संचयं [ग्, घ्: संयतं] तत्र सञ्चयेत् । शासनावनिबन्धां च तस्य वृत्तिं सुपुष्कलाम्

sañcāradāne'rthināṃ ca saṃcayaṃ [g, gh: saṃyataṃ] tatra sañcayet | śāsanāvanibandhāṃ ca tasya vṛttiṃ supuṣkalām

कृत्वा तच्छासनं दद्याद् ज्ञानकोशानुपालने । तस्मिन् देवगृहे पश्चाद्ब्रह्मचारींस्तु पाठयेत्

kṛtvā tacchāsanaṃ dadyād jñānakośānupālane | tasmin devagṛhe paścādbrahmacārīṃstu pāṭhayet

मन्त्रद्वयं पुरोद्दिष्टं स्वयं बद्धाञ्जलिः पठेत् । अज्ञानतिमिरान्धानां जनानामविवेकिनाम्

mantradvayaṃ puroddiṣṭaṃ svayaṃ baddhāñjaliḥ paṭhet | ajñānatimirāndhānāṃ janānāmavivekinām

शास्त्रपीठप्रतिष्ठानात् ज्ञानमेति च निर्मलम् । एतस्मादुत्थितेनैव फलेन महता हरिः

śāstrapīṭhapratiṣṭhānāt jñānameti ca nirmalam | etasmādutthitenaiva phalena mahatā hariḥ

प्रीतिमायातु परमां फलं मे नोपयुज्यते । विद्यापीठप्रतिष्ठानमिदं सम्यक् प्रकाशितम्

prītimāyātu paramāṃ phalaṃ me nopayujyate | vidyāpīṭhapratiṣṭhānamidaṃ samyak prakāśitam

फलार्थिनां ज्ञाननिष्ठं फलं यच्छति चेप्सितम् । वापीकूपतटाकानामारामाणां च मोक्षणम्

phalārthināṃ jñānaniṣṭhaṃ phalaṃ yacchati cepsitam | vāpīkūpataṭākānāmārāmāṇāṃ ca mokṣaṇam

प्रतिष्ठापनपूर्वं च स्वर्गदं हि फलार्थिनाम् । कर्मसन्यासिनां विष्णोस्तत्पुनस्तत्पदप्रदम्

pratiṣṭhāpanapūrvaṃ ca svargadaṃ hi phalārthinām | karmasanyāsināṃ viṣṇostatpunastatpadapradam

100

कारणं जगतामीशो भूतस्सर्वेश्वरोऽच्युतः । शब्दात्मिकाममूर्तो च ज्ञानकर्मात्मलक्षणाम्

kāraṇaṃ jagatāmīśo bhūtassarveśvaro'cyutaḥ | śabdātmikāmamūrto ca jñānakarmātmalakṣaṇām

101

समासाद्य स्वरूपेण जगत्यामवतिष्ठते । तन्मयं देहमाश्रित्य यत्सत्याह्लादमुत्तमम्

samāsādya svarūpeṇa jagatyāmavatiṣṭhate | tanmayaṃ dehamāśritya yatsatyāhlādamuttamam

102

सामराणामृषीणां च मनुष्याणां महामते । एवं नानारसमयीं शक्तिं विटपविग्रहाम्

sāmarāṇāmṛṣīṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ mahāmate | evaṃ nānārasamayīṃ śaktiṃ viṭapavigrahām

103

दावानलस्थकरीं ? नानाव्यक्तमयैस्स्वरैः । प्रवालपत्रकुसुममारुताम्बुविमिश्रितैः

dāvānalasthakarīṃ ? nānāvyaktamayaissvaraiḥ | pravālapatrakusumamārutāmbuvimiśritaiḥ

104

अजङ्गमां पादपाख्यां पत्रपुष्पफलप्रदाम् । मूर्तिं देवोपवरणीं भूमिं वै प्रथमांशकाम्

ajaṅgamāṃ pādapākhyāṃ patrapuṣpaphalapradām | mūrtiṃ devopavaraṇīṃ bhūmiṃ vai prathamāṃśakām

105

अपरां जङ्गमां मूर्तिं सौरभीं संश्रितास्पदाम् । ततस्तदुत्थितैस्तावत्पञ्चोपनिषदात्मकैः

aparāṃ jaṅgamāṃ mūrtiṃ saurabhīṃ saṃśritāspadām | tatastadutthitaistāvatpañcopaniṣadātmakaiḥ

106

मन्त्रितैः पञ्चभिर्मन्त्रैर्गोमयाद्यैर्यथाक्रमम् । सह ऋक्सामपूर्वैस्तु कुशोदकसमन्वितैः

mantritaiḥ pañcabhirmantrairgomayādyairyathākramam | saha ṛksāmapūrvaistu kuśodakasamanvitaiḥ

107

शुद्धयेऽपि च तत्खातं पर्युक्ष्य परितः पुरा । नयेत् पावनतां पश्चादम्बुना परिपूरिताम्

śuddhaye'pi ca tatkhātaṃ paryukṣya paritaḥ purā | nayet pāvanatāṃ paścādambunā paripūritām

108

क्ष्मागतेनाथवाद्येन कोपेनाल्पेन वा द्विज । अक्षारेण सुतोयेन साम्प्रतं शीतलेन च

kṣmāgatenāthavādyena kopenālpena vā dvija | akṣāreṇa sutoyena sāmprataṃ śītalena ca

109

संभवे सति हेमेन देशकालवशादपि । क्रीतेन ताटकीयेन पल्लवेनोद्धृतेन वा

saṃbhave sati hemena deśakālavaśādapi | krītena tāṭakīyena pallavenoddhṛtena vā

110

गोब्राह्मणानां सांमूल्यं गत्वा शतपदादिकम् । खातमध्ये विनिक्षिप्य स खातो विततो महान्

gobrāhmaṇānāṃ sāṃmūlyaṃ gatvā śatapadādikam | khātamadhye vinikṣipya sa khāto vitato mahān

111

बहुकाले जलस्थायी यथाभिमतविस्तृतः । कार्यो वै सर्वदिक्सेव्योऽनवस्था जायते यथा

bahukāle jalasthāyī yathābhimatavistṛtaḥ | kāryo vai sarvadiksevyo'navasthā jāyate yathā

112

कुलस्त्रीजनवृद्धानां स्नेहमाहरतां भृशम् । धनुर्द्वयसमं कुर्यान्निम्नत्वेन तु सर्वदा

kulastrījanavṛddhānāṃ snehamāharatāṃ bhṛśam | dhanurdvayasamaṃ kuryānnimnatvena tu sarvadā

113

सार्धकार्मुकतुल्यं वा एकज्यानिष्ठमेव वा । धनुर्द्वयात् समारभ्य यावद्धनुशतं तु वै

sārdhakārmukatulyaṃ vā ekajyāniṣṭhameva vā | dhanurdvayāt samārabhya yāvaddhanuśataṃ tu vai

114

विहिते खातविस्तारे ह्यत ऊर्ध्वं यथा च ते । तत्पार्थिवं च वायव्यं सौम्यमाग्नेयमेव च

vihite khātavistāre hyata ūrdhvaṃ yathā ca te | tatpārthivaṃ ca vāyavyaṃ saumyamāgneyameva ca

115

चतुरश्रायतं चैव आपाद्य शुभलक्षणम् । सभूभागवशाच्चैव पदवीगणभूषितम्

caturaśrāyataṃ caiva āpādya śubhalakṣaṇam | sabhūbhāgavaśāccaiva padavīgaṇabhūṣitam

116

वृक्षवल्लींगणोपेतं शाड्वलस्थलभूषितम् । पथिकावासकैर्युक्तं तथा विश्रामतोरणैः

vṛkṣavallīṃgaṇopetaṃ śāḍvalasthalabhūṣitam | pathikāvāsakairyuktaṃ tathā viśrāmatoraṇaiḥ

117

एवं कृत्वा यथोद्दिष्टं यत्र गोविग्रहक्षितौ । अवधार्य च सन्धार्य खातह्रासं च कुर्वती

evaṃ kṛtvā yathoddiṣṭaṃ yatra govigrahakṣitau | avadhārya ca sandhārya khātahrāsaṃ ca kurvatī

118

कालं प्रवृत्तिपर्यन्तं तर्पयन्ति च तज्जलम् । एवं संस्कृत्य च ततः प्राग्भागमपि वीक्षयन्

kālaṃ pravṛttiparyantaṃ tarpayanti ca tajjalam | evaṃ saṃskṛtya ca tataḥ prāgbhāgamapi vīkṣayan

119

प्रत्यग्भागस्थितः कर्ता गुरुणा ब्राह्मणैस्सह । तदुद्धृतेनाम्भसाथ अथवान्येन साम्प्रतम्

pratyagbhāgasthitaḥ kartā guruṇā brāhmaṇaissaha | taduddhṛtenāmbhasātha athavānyena sāmpratam

120

मृदा गोमययुतया तत्कालं लेपयेत् स्थलम् । द्वादशार्णेन गायत्र्या साम्ना वै वासुधेन तु

mṛdā gomayayutayā tatkālaṃ lepayet sthalam | dvādaśārṇena gāyatryā sāmnā vai vāsudhena tu

121

पूर्वदक्षिणसौम्यानां दिग्भागानां यथाक्रमम् । होमार्थमृग्यजुस्सामपाठकान् विनिवेश्य च

pūrvadakṣiṇasaumyānāṃ digbhāgānāṃ yathākramam | homārthamṛgyajussāmapāṭhakān viniveśya ca

122

स्थलेषु वालकीयेषु कुण्डेषु सुशुभेषु वा । द्वादशाक्षरमन्त्रेण कृतन्यासस्वकेन वा

sthaleṣu vālakīyeṣu kuṇḍeṣu suśubheṣu vā | dvādaśākṣaramantreṇa kṛtanyāsasvakena vā

123

मृत्पिण्डमेकमादाय खातमध्यात्तु पात्रकम् । कौशेयकुसुमोपेते आसने विनिवेश्य च

mṛtpiṇḍamekamādāya khātamadhyāttu pātrakam | kauśeyakusumopete āsane viniveśya ca

124

तोयपूर्णं तदूर्ध्वे तु कलशं काञ्चनोदरम् । वस्त्रेण वेष्टितं सम्यक्कुङ्कुमाद्यैर्विलेपितम्

toyapūrṇaṃ tadūrdhve tu kalaśaṃ kāñcanodaram | vastreṇa veṣṭitaṃ samyakkuṅkumādyairvilepitam

125

पुष्पस्रङ्मञ्जरीदूर्वादर्भबीजफलोदकम् । सितोपवीतमाशुभ्रं नेत्रमुष्णीषभृन्न्यसेत्

puṣpasraṅmañjarīdūrvādarbhabījaphalodakam | sitopavītamāśubhraṃ netramuṣṇīṣabhṛnnyaset

126

पार्थिवेन च शून्येन जीवयुक्तेन भावयेत् । सबिन्दुनामयेनाथ सामृतेनाच्युतं विभुम्

pārthivena ca śūnyena jīvayuktena bhāvayet | sabindunāmayenātha sāmṛtenācyutaṃ vibhum

127

नारायणं परां मूर्तिमुत्थितं मधुरध्वनेः । पद्ममन्ते नियोक्तव्यमस्य बीजत्रयस्य च

nārāyaṇaṃ parāṃ mūrtimutthitaṃ madhuradhvaneḥ | padmamante niyoktavyamasya bījatrayasya ca

128

नारायणाय भगवंस्ततो भूतात्मने नमः । स्नानपूर्वं प्रतिष्ठानमाचर्तव्यं यथाविधि

nārāyaṇāya bhagavaṃstato bhūtātmane namaḥ | snānapūrvaṃ pratiṣṭhānamācartavyaṃ yathāvidhi

129

द्वादशाक्षरमन्त्रेण अथवाष्टाक्षरेण तु । षडक्षरेण संपाद्य पूर्णान्ताहवनक्रिया

dvādaśākṣaramantreṇa athavāṣṭākṣareṇa tu | ṣaḍakṣareṇa saṃpādya pūrṇāntāhavanakriyā

130

अर्चयित्वा यथाशक्ति गुरुपूर्वान् द्विजोत्तमान् । समादायाथ कलशं पूर्णं पल्वलजं हि यत्

arcayitvā yathāśakti gurupūrvān dvijottamān | samādāyātha kalaśaṃ pūrṇaṃ palvalajaṃ hi yat

131

कर्ता विनिक्षिपेत् पूर्वं मृत्पिण्डं पुष्करोदरे । कलशोदकमुत्कीर्य इमं मन्त्रमुदीरयेत्

kartā vinikṣipet pūrvaṃ mṛtpiṇḍaṃ puṣkarodare | kalaśodakamutkīrya imaṃ mantramudīrayet

132

आमूर्ते भगवन्नाथ वासुदेवामृतात्मने । आचन्द्रतारकं कालं तिष्ठ त्वं सुप्रतिष्ठितम्

āmūrte bhagavannātha vāsudevāmṛtātmane | ācandratārakaṃ kālaṃ tiṣṭha tvaṃ supratiṣṭhitam

133

मामकस्याञ्जसा त्राणं नाथ सानुगसंयुतान् । देवान् पितॄन् ससाध्यांश्च भूतान्याप्यायिता सदा

māmakasyāñjasā trāṇaṃ nātha sānugasaṃyutān | devān pitṝn sasādhyāṃśca bhūtānyāpyāyitā sadā

134

फलेन तु इहोत्थेन यातु प्रीतिं परां भवान् । तृप्तिर्भवतु भूतानां त्रैलोक्योदरवर्तिनाम्

phalena tu ihotthena yātu prītiṃ parāṃ bhavān | tṛptirbhavatu bhūtānāṃ trailokyodaravartinām

135

इत्युक्त्वा पाठयेत् साम ध्रुवाद्यौ ऋङ्मयांस्ततः । प्रतिष्ठासीति वै साम सामज्ञान् ब्राह्मणोत्तमान्

ityuktvā pāṭhayet sāma dhruvādyau ṛṅmayāṃstataḥ | pratiṣṭhāsīti vai sāma sāmajñān brāhmaṇottamān

136

पूजनैर्विविधैः पश्चात्तदुत्थेन तु साम्भसम् । तर्पयेद्ब्राह्मणान् सर्वान् खातकर्तॄन् तथाखिलान्

pūjanairvividhaiḥ paścāttadutthena tu sāmbhasam | tarpayedbrāhmaṇān sarvān khātakartṝn tathākhilān

137

प्रसाद्य दानपूर्वेण देशिकान् विभवे सति । दीनानाथांस्तथा भृत्याननन्तफलसिद्धये

prasādya dānapūrveṇa deśikān vibhave sati | dīnānāthāṃstathā bhṛtyānanantaphalasiddhaye

138

सुवर्णवसुधादानं यथाशक्त्या समाचरेत् । कन्यादानं वृषोत्सर्गं पितृश्राद्धपुरस्सरम्

suvarṇavasudhādānaṃ yathāśaktyā samācaret | kanyādānaṃ vṛṣotsargaṃ pitṛśrāddhapurassaram

139

वधबन्धोत्थितं दोषं धनदण्डोत्थितं च यत् । विचारणीयं लोकानामर्थयित्वा नरेश्वरम्

vadhabandhotthitaṃ doṣaṃ dhanadaṇḍotthitaṃ ca yat | vicāraṇīyaṃ lokānāmarthayitvā nareśvaram

140

किन्तु वी(वि)ध्यन्तरमिदं विहितं सति संभवे । प्रधानफलवृक्षं तु अश्वत्थविटपं तु वा

kintu vī(vi)dhyantaramidaṃ vihitaṃ sati saṃbhave | pradhānaphalavṛkṣaṃ tu aśvatthaviṭapaṃ tu vā

141

आरामसंप्रतिष्ठायां संस्कृत्य स्नानकर्मणाम् । समालभ्य स्वलंकृत्य उपनेत्य यथाविधि

ārāmasaṃpratiṣṭhāyāṃ saṃskṛtya snānakarmaṇām | samālabhya svalaṃkṛtya upanetya yathāvidhi

142

वाससा वेष्टितं कृत्वा पुष्पस्रक्परिभूषितम् । होमान्तमखिलं प्राग्वत् समन्त्रं तत्समाचरेत्

vāsasā veṣṭitaṃ kṛtvā puṣpasrakparibhūṣitam | homāntamakhilaṃ prāgvat samantraṃ tatsamācaret

3184

तेन याति परं कर्ता पारं संसारवारिधेः

tena yāti paraṃ kartā pāraṃ saṃsāravāridheḥ

143

फलमूलान्नादिप्रतिष्ठा फलमूलान्नप्रतिष्ठां शृणु वक्ष्ये फलार्थिनाम् । नान्नदानात् परं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते

phalamūlānnādipratiṣṭhā phalamūlānnapratiṣṭhāṃ śṛṇu vakṣye phalārthinām | nānnadānāt paraṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate

144

सद्यः प्रीतिकरं हृद्यं प्राणदं प्राणिनामपि । उत्पत्तावपि संस्कारे रसमन्नस्य कीर्तितम्

sadyaḥ prītikaraṃ hṛdyaṃ prāṇadaṃ prāṇināmapi | utpattāvapi saṃskāre rasamannasya kīrtitam

145

अन्नाद्भवन्ति भूतानि तस्मात् सर्वं प्रतिष्ठितम् । तच्च प्रतिष्ठितं येन तेन सर्वं प्रतिष्ठितम्

annādbhavanti bhūtāni tasmāt sarvaṃ pratiṣṭhitam | tacca pratiṣṭhitaṃ yena tena sarvaṃ pratiṣṭhitam

146

आत्मना सह लोकेऽस्मिन् स्वर्लोके ब्रह्मसंज्ञिते । यावज्जीवं च नीरोगो वसेद्दुःखविवर्जितः

ātmanā saha loke'smin svarloke brahmasaṃjñite | yāvajjīvaṃ ca nīrogo vasedduḥkhavivarjitaḥ

147

पुत्रदारधनैरन्नैर्वृद्धिं याति क्षणात् क्षणम् । प्राप्नोति परमां पूजामुत्कृष्टेभ्यो महत्तराम्

putradāradhanairannairvṛddhiṃ yāti kṣaṇāt kṣaṇam | prāpnoti paramāṃ pūjāmutkṛṣṭebhyo mahattarām

148

देवता ऋषयस्सिद्धास्तस्य संचिन्तयन्ति च । नित्यमेव परां वृद्धिमायुषस्सह चोन्नताम्

devatā ṛṣayassiddhāstasya saṃcintayanti ca | nityameva parāṃ vṛddhimāyuṣassaha connatām

149

हृष्टः पुष्टस्ततो भूत्वा तृप्तो भवति सर्वदा । भुक्त्वा भोगान् सुविपुलानन्ते नारायणालयम्

hṛṣṭaḥ puṣṭastato bhūtvā tṛpto bhavati sarvadā | bhuktvā bhogān suvipulānante nārāyaṇālayam

150

याति चन्द्रप्रतीकाशैर्विमानैर्देवनिर्मितैः । स्वर्गादौ सर्वलोके तु स्थित्वा कल्पशतान् बहून्

yāti candrapratīkāśairvimānairdevanirmitaiḥ | svargādau sarvaloke tu sthitvā kalpaśatān bahūn

151

कालात् पुनरिहायाति देशे सर्वोत्तमे शुभे । सतां कुले समासाद्य जन्म जात्युत्तमं महत्

kālāt punarihāyāti deśe sarvottame śubhe | satāṃ kule samāsādya janma jātyuttamaṃ mahat

152

जायते रूपवान् वाग्मी विद्याज्ञानपरायणः । द्विषतामपि सर्वेषां पूज्यः प्रियतरस्सदा

jāyate rūpavān vāgmī vidyājñānaparāyaṇaḥ | dviṣatāmapi sarveṣāṃ pūjyaḥ priyatarassadā

153

शीलवाञ् शौर्यसम्पन्नो धृत्युत्साहसमन्वितः । द्विजदेवपरो नित्यं दाता भूतहिते रतः

śīlavāñ śauryasampanno dhṛtyutsāhasamanvitaḥ | dvijadevaparo nityaṃ dātā bhūtahite rataḥ

154

एकान्ती धर्मवेत्ता वै नारायणपरायणः । त्रिवर्गमखिलं भुक्त्वा यथाभिमतलक्षणः

ekāntī dharmavettā vai nārāyaṇaparāyaṇaḥ | trivargamakhilaṃ bhuktvā yathābhimatalakṣaṇaḥ

155

जन्माभ्यस्तं शुभं कर्म कृत्वानन्तगुणं पुनः । ज्ञानमासाद्यते येन प्रयाति परमं पदम्

janmābhyastaṃ śubhaṃ karma kṛtvānantaguṇaṃ punaḥ | jñānamāsādyate yena prayāti paramaṃ padam

156

न हि वै कूपवापीनां सुरभीणां च पूजनम् । दद्याच्छुद्धं हि तादात्म्यं विधानं सर्वमाचरेत्

na hi vai kūpavāpīnāṃ surabhīṇāṃ ca pūjanam | dadyācchuddhaṃ hi tādātmyaṃ vidhānaṃ sarvamācaret

157

नीत्वाङ्गभावमस्मिंश्च गोगणं भगवद्गृहे । स्नानोपभोगपूर्वाणां विभोरनलतर्पणात्

nītvāṅgabhāvamasmiṃśca gogaṇaṃ bhagavadgṛhe | snānopabhogapūrvāṇāṃ vibhoranalatarpaṇāt

158

प्रीत्यर्थं सुरभीणां तु प्रतिपाद्यं तु शासनम् । तमग्निं गोव्रजोपेतं घृतदीपसमन्वितम्

prītyarthaṃ surabhīṇāṃ tu pratipādyaṃ tu śāsanam | tamagniṃ govrajopetaṃ ghṛtadīpasamanvitam

159

देववत् पालनीयं च यावदाचन्द्रतारकम् । अनिशं ज्वलमानं च वसेत् कर्मकरैस्सह

devavat pālanīyaṃ ca yāvadācandratārakam | aniśaṃ jvalamānaṃ ca vaset karmakaraissaha

160

षडशीतिमुखाद्यं वै कालमासाद्य पुण्यदम् । कुण्डं सुलक्षणं कृत्वा दिव्याद्यैर्वैष्णवैर्गृहे

ṣaḍaśītimukhādyaṃ vai kālamāsādya puṇyadam | kuṇḍaṃ sulakṣaṇaṃ kṛtvā divyādyairvaiṣṇavairgṛhe

161

स्वयं प्रतिष्ठिते वापि धर्मस्कन्धेषु वै पुरा । द्वादशाक्षरमन्त्राद्यैश्शुभैस्सूक्तैस्तु वैष्णवैः

svayaṃ pratiṣṭhite vāpi dharmaskandheṣu vai purā | dvādaśākṣaramantrādyaiśśubhaissūktaistu vaiṣṇavaiḥ

162

ऋग्यजुस्सहसामैस्तु देवदेवप्रशंसकैः । एवं होता शनैश्चापि संपठेच्छान्तिके कृते

ṛgyajussahasāmaistu devadevapraśaṃsakaiḥ | evaṃ hotā śanaiścāpi saṃpaṭhecchāntike kṛte

163

घृताद्यैरक्षतैः पीतैस्सितकृष्णान्वितैस्तिलैः । संस्कृत्य चानलं कुण्डं प्राजापत्येन कर्मणा

ghṛtādyairakṣataiḥ pītaissitakṛṣṇānvitaistilaiḥ | saṃskṛtya cānalaṃ kuṇḍaṃ prājāpatyena karmaṇā

164

आहुतीनां तु जुहुयात् सहस्रादयुतावधि । शताद्यं च सहस्रान्तं ताम्रजेन स्रुवेण तु

āhutīnāṃ tu juhuyāt sahasrādayutāvadhi | śatādyaṃ ca sahasrāntaṃ tāmrajena sruveṇa tu

165

पालीयेनाष्टमांशेन घृतं तु जुहुयात्ततः । अकामो वा सकामो वा दद्यात् पूर्णाहुतिं ततः

pālīyenāṣṭamāṃśena ghṛtaṃ tu juhuyāttataḥ | akāmo vā sakāmo vā dadyāt pūrṇāhutiṃ tataḥ

166

नारायणस्तु वेदात्मा सहवेदमुखेन तु । ददात्यभिमतान् कामानुपायं नैष्ठिकं तु वै

nārāyaṇastu vedātmā sahavedamukhena tu | dadātyabhimatān kāmānupāyaṃ naiṣṭhikaṃ tu vai

167

एवं कृते तु संपाद्याद्बध्नीयाद्विषणोपरि । सप्ताहं वसुधारां च त्रिरात्रमथवा शुभम्

evaṃ kṛte tu saṃpādyādbadhnīyādviṣaṇopari | saptāhaṃ vasudhārāṃ ca trirātramathavā śubham

168

एकाहं वा स्वशक्त्या तु तद्विधानमथोच्यते । निर्धूमे वितते कुण्डे दृढैः काष्ठैस्तु याज्ञिकैः

ekāhaṃ vā svaśaktyā tu tadvidhānamathocyate | nirdhūme vitate kuṇḍe dṛḍhaiḥ kāṣṭhaistu yājñikaiḥ

169

कृत्वाग्निं मेखलाभूमेरधिकं शिबिकोपमम् । धनुर्द्वयोच्छ्रिते वाथ तदूर्ध्वे ताम्रजं ततम्

kṛtvāgniṃ mekhalābhūmeradhikaṃ śibikopamam | dhanurdvayocchrite vātha tadūrdhve tāmrajaṃ tatam

170

कटाहकं योजनीयं काष्ठजे वलये दृढे । स्थिरवंशचतुष्पादे पदवीसहनक्षमे

kaṭāhakaṃ yojanīyaṃ kāṣṭhaje valaye dṛḍhe | sthiravaṃśacatuṣpāde padavīsahanakṣame

171

अङ्गुलैरथ मानीयैश्चतुस्संख्यैस्तु चोन्नतम् । हैमीं सुवर्णमानोत्थां शलाकां सर्वतस्समाम्

aṅgulairatha mānīyaiścatussaṃkhyaistu connatam | haimīṃ suvarṇamānotthāṃ śalākāṃ sarvatassamām

172

तत्प्रमाणसमोपेतं मध्यमे तु कटाहके । वेधं कुर्याच्च लोहेन वस्त्रापृतमथाहरेत्

tatpramāṇasamopetaṃ madhyame tu kaṭāhake | vedhaṃ kuryācca lohena vastrāpṛtamathāharet

173

व्याजहीनं घृटं हव्यं सुगन्धि शुभलक्षणम् । कटाहके समुत्कीर्य यत्न * * * * परिक्षयम् [ख्: यत्नती च पुरि]

vyājahīnaṃ ghṛṭaṃ havyaṃ sugandhi śubhalakṣaṇam | kaṭāhake samutkīrya yatna * * * * parikṣayam [kh: yatnatī ca puri]

174

प्रवहं दिनरात्रीयं कालं यत्त्रिविधं स्मृतम् ? । एतावदुक्तमारभ्य देवमात्मानमक्षमम्

pravahaṃ dinarātrīyaṃ kālaṃ yattrividhaṃ smṛtam ? | etāvaduktamārabhya devamātmānamakṣamam

175

आप्रभाताथवाद्यं वा हरयेत् प्रहरं धृतम् । प्रहरद्वितयं वाथ प्रहरत्रयमेव वा

āprabhātāthavādyaṃ vā harayet praharaṃ dhṛtam | praharadvitayaṃ vātha praharatrayameva vā

176

प्रहराणां चतुष्कं वा स्वसामर्थ्याद्यपेक्षया । आदौ षट्प्रस्थमानात्तु चतुःप्रस्थान्तमेव हि

praharāṇāṃ catuṣkaṃ vā svasāmarthyādyapekṣayā | ādau ṣaṭprasthamānāttu catuḥprasthāntameva hi

177

प्रवाहमाहरेच्छक्त्या पालिकं तु घृतस्य वा । अधिभूताधिदेवाढ्यं स्तृत्वाध्यात्मतया घृतम्

pravāhamāharecchaktyā pālikaṃ tu ghṛtasya vā | adhibhūtādhidevāḍhyaṃ stṛtvādhyātmatayā ghṛtam

178

पवित्रममृतं ब्रह्म आज्यमध्यात्ममेव हि । अधिदेवं परं वह्निरधिभूतं च गोगणम्

pavitramamṛtaṃ brahma ājyamadhyātmameva hi | adhidevaṃ paraṃ vahniradhibhūtaṃ ca gogaṇam

179

स्मृतमुक्तं ममैवं हि वसु मत्वा स्वरूपधृक् । तद्वारपरिमाणेन विधित्वेन च वर्तते

smṛtamuktaṃ mamaivaṃ hi vasu matvā svarūpadhṛk | tadvāraparimāṇena vidhitvena ca vartate

180

स्वदरिद्रमिमं लोकं कृत्स्नं वै यत्प्रभावतः । विततेन तु पात्रेण स्थापयित्वा कटाहकम्

svadaridramimaṃ lokaṃ kṛtsnaṃ vai yatprabhāvataḥ | vitatena tu pātreṇa sthāpayitvā kaṭāhakam

181

दैवत्वेनार्चनीयं च भगवान् पुरुषोत्तमः । सांप्रतं चार्घ्यपुष्पाद्यैर्वसुगर्भकटाहके

daivatvenārcanīyaṃ ca bhagavān puruṣottamaḥ | sāṃprataṃ cārghyapuṣpādyairvasugarbhakaṭāhake

182

अनुग्रहकरस्त्वास्ते स्वयं श्रद्धावतां नृणाम् । आरम्भादेव निष्पत्तिपर्यन्तं शुभकर्मणाम्

anugrahakarastvāste svayaṃ śraddhāvatāṃ nṛṇām | ārambhādeva niṣpattiparyantaṃ śubhakarmaṇām

183

अर्चयित्वा नमस्कृत्य द्वादशार्णेन चाच्युतम् । ततोऽनुलेपनं दद्यात् पुष्पस्रग्धूपमेव हि

arcayitvā namaskṛtya dvādaśārṇena cācyutam | tato'nulepanaṃ dadyāt puṣpasragdhūpameva hi

184

नैवेद्यं मधुपर्काद्यं सभक्ष्यं सफलं महत् । अथ सर्वेश्वरं भक्त्या विभुमायतनस्थितम्

naivedyaṃ madhuparkādyaṃ sabhakṣyaṃ saphalaṃ mahat | atha sarveśvaraṃ bhaktyā vibhumāyatanasthitam

185

महता विभवेनैव स्नानपूर्वेण कर्मणा । पूजयित्वा यथान्यायं सत्सूक्तैस्सम्यगुत्तमैः

mahatā vibhavenaiva snānapūrveṇa karmaṇā | pūjayitvā yathānyāyaṃ satsūktaissamyaguttamaiḥ

186

रहस्यमन्त्रपूर्वैस्तु साष्टार्णद्वादशाक्षरैः । जानुभ्यामवनिं कृत्वा नतमूर्धाग्रतो भवेत्

rahasyamantrapūrvaistu sāṣṭārṇadvādaśākṣaraiḥ | jānubhyāmavaniṃ kṛtvā natamūrdhāgrato bhavet

187

तदेकक्षेमपूर्वं तु विनिवेश्य इदं पठेत् । परं वसु घृता ऋक्त्वं सर्वं संपूरितं त्वया

tadekakṣemapūrvaṃ tu viniveśya idaṃ paṭhet | paraṃ vasu ghṛtā ṛktvaṃ sarvaṃ saṃpūritaṃ tvayā

188

तारेयं परमा शक्तिस्वमियादेव पूजितः । वासाद्याननमाग्नेयतुल्यं यज्ञस्य वै फलम्

tāreyaṃ paramā śaktisvamiyādeva pūjitaḥ | vāsādyānanamāgneyatulyaṃ yajñasya vai phalam

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 19)

189

सुमहद्गोकुलोपेतं ग्रामं यद्विषयोदितम् । तत्पालकानां विप्राणां शासनेन समाप्य च

sumahadgokulopetaṃ grāmaṃ yadviṣayoditam | tatpālakānāṃ viprāṇāṃ śāsanena samāpya ca

190

यथा नोच्छिद्यते चैव कीर्तिधर्मपरं महत् । नृपेणैतत्तथा कार्यं यशोधर्मविवृद्धये

yathā nocchidyate caiva kīrtidharmaparaṃ mahat | nṛpeṇaitattathā kāryaṃ yaśodharmavivṛddhaye

191

षट्काद्यदधिकं चैव सशुभं कीर्तितं त्रयम् । गोष्ठमग्निं च दीपं च अङ्गमायतनेषु तत्

ṣaṭkādyadadhikaṃ caiva saśubhaṃ kīrtitaṃ trayam | goṣṭhamagniṃ ca dīpaṃ ca aṅgamāyataneṣu tat

192

धर्मज्ञैः पालनीयं च विच्छेदो न भवेद्यथा । यस्माद्वह्निमुखेनैव त्रयस्त्रिंशत्तु कोटयः

dharmajñaiḥ pālanīyaṃ ca vicchedo na bhavedyathā | yasmādvahnimukhenaiva trayastriṃśattu koṭayaḥ

193

प्रत्यहं तृप्तिमतुलां विबुधानां प्रयान्ति च । दधिक्षीराज्यपूर्वैस्तु विविधैर्गोसमुत्थितैः

pratyahaṃ tṛptimatulāṃ vibudhānāṃ prayānti ca | dadhikṣīrājyapūrvaistu vividhairgosamutthitaiḥ

194

प्रीतिमभ्येति भगवानुपहारैस्तु सात्त्विकैः । परमादित्यवत् सर्वमाभासयति तेजसा

prītimabhyeti bhagavānupahāraistu sāttvikaiḥ | paramādityavat sarvamābhāsayati tejasā

195

प्रभावाच्चैव दीपस्य नित्यं सन्निहितस्य च । योऽधिकृत्य जगनाथं षडसीतिमुखासु च

prabhāvāccaiva dīpasya nityaṃ sannihitasya ca | yo'dhikṛtya jaganāthaṃ ṣaḍasītimukhāsu ca

196

तिथिष्वर्च्यस्तु भगवान् कलशे मण्डनेऽनले । सोपवासश्शुचिस्स्नातः कृतकौतुकमङ्गलः

tithiṣvarcyastu bhagavān kalaśe maṇḍane'nale | sopavāsaśśucissnātaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ

197

प्रणवादिनमोन्तेन मन्त्रेणानेन भक्तितः । प्रीयतां मम देवेशो धर्माध्यक्षो वृषाकपिः

praṇavādinamontena mantreṇānena bhaktitaḥ | prīyatāṃ mama deveśo dharmādhyakṣo vṛṣākapiḥ

198

गोहितो गोपतिर्गोप्ता सर्वमावृत्य च स्थितः । ततोऽनुलिप्ते भूभागे कुतपः केवलं तु यत्?

gohito gopatirgoptā sarvamāvṛtya ca sthitaḥ | tato'nulipte bhūbhāge kutapaḥ kevalaṃ tu yat?

199

अभुक्तमहतं शुद्धं प्रस्तीर्य सतिलाक्षतम् । समस्तबीजं सकुशं सिद्धार्थकसमन्वितम्

abhuktamahataṃ śuddhaṃ prastīrya satilākṣatam | samastabījaṃ sakuśaṃ siddhārthakasamanvitam

200

तद्बहिस्तेजसं दद्यात् पूर्णं प्रागादितः क्रमात् । पात्राष्टकं पयश्शालिदध्यक्षतरसैस्तिलैः

tadbahistejasaṃ dadyāt pūrṇaṃ prāgāditaḥ kramāt | pātrāṣṭakaṃ payaśśālidadhyakṣatarasaistilaiḥ

201

घृतेन सर्वबीजैस्यु वस्त्रैर्यवनिका वहिः । इषुभिस्सह सूत्रैस्तु बर्हिपक्षैस्सुविष्टरैः

ghṛtena sarvabījaisyu vastrairyavanikā vahiḥ | iṣubhissaha sūtraistu barhipakṣaissuviṣṭaraiḥ

202

जातबीजशरावाश्च पूर्णकुम्भमुखस्थिताः । पूर्णशाखासमेताश्च तरुशाखाभ्यलंकृताः

jātabījaśarāvāśca pūrṇakumbhamukhasthitāḥ | pūrṇaśākhāsametāśca taruśākhābhyalaṃkṛtāḥ

203

दिक्षु प्रज्वलितैर्दीपैस्सह न्यस्य ऋगादिकैः । ततोऽवतार्य तन्मध्ये सुरभिः कृतमण्डलाम्

dikṣu prajvalitairdīpaissaha nyasya ṛgādikaiḥ | tato'vatārya tanmadhye surabhiḥ kṛtamaṇḍalām

204

सालंकृता सवस्त्रां च घण्टाचामरभूषिताम् । सरत्नहेमकुमुदां तच्छृङ्गपरिभूषितां

sālaṃkṛtā savastrāṃ ca ghaṇṭācāmarabhūṣitām | saratnahemakumudāṃ tacchṛṅgaparibhūṣitāṃ

205

मुक्ताप्रवाललाङ्गूलां रजताङ्घ्रिमभिप्रियाम् । ललाटदर्पणां श्रीमत्स्रगुष्णीषबलां महत्

muktāpravālalāṅgūlāṃ rajatāṅghrimabhipriyām | lalāṭadarpaṇāṃ śrīmatsraguṣṇīṣabalāṃ mahat

206

एवमेवाथ वीर्यध्वं सुरभिं कृतमण्डनाम् । यौवनस्थामधृष्टां च वामभागे वृषस्य च

evamevātha vīryadhvaṃ surabhiṃ kṛtamaṇḍanām | yauvanasthāmadhṛṣṭāṃ ca vāmabhāge vṛṣasya ca

207

कांस्योपदोहसंयुक्तां पूर्वेद्युरधिवासिताम् । नन्दासुनन्दासुरभिशीतलाख्यपदान्विताम्

kāṃsyopadohasaṃyuktāṃ pūrvedyuradhivāsitām | nandāsunandāsurabhiśītalākhyapadānvitām

208

चत्वारो धेनवः स्थाप्याः प्रागादौ तत्र संमुखम् । सुशक्तिविभवोपेता दुग्धदोहप्रदक्षमाः

catvāro dhenavaḥ sthāpyāḥ prāgādau tatra saṃmukham | suśaktivibhavopetā dugdhadohapradakṣamāḥ

209

सगर्भाश्च सवत्साश्च प्रसूताश्च सकृत् सकृत् । इष्टदेवमथोद्दिश्य दिग्भागान् सांप्रतं तु वै

sagarbhāśca savatsāśca prasūtāśca sakṛt sakṛt | iṣṭadevamathoddiśya digbhāgān sāṃprataṃ tu vai

210

हेतिना च तदीयेन चन्दनेनात्वचोत्सृजेत् । वृष्णिक्षेत्रसमेतं च तस्य चासंभवात्तु वै

hetinā ca tadīyena candanenātvacotsṛjet | vṛṣṇikṣetrasametaṃ ca tasya cāsaṃbhavāttu vai

211

आनुगुण्यं यथाशक्त्या तन्मूल्यं तु न कल्प्य च । चतुर्णामग्निहोत्राणां बहिस्स्थाः प्रतिपाद्य च

ānuguṇyaṃ yathāśaktyā tanmūlyaṃ tu na kalpya ca | caturṇāmagnihotrāṇāṃ bahissthāḥ pratipādya ca

212

वस्त्रालंकरणोपेतं मूल्यं च सुरभीयकम् । वसुधां वसुधार्थं वा वृषोपकरणं हि यत्

vastrālaṃkaraṇopetaṃ mūlyaṃ ca surabhīyakam | vasudhāṃ vasudhārthaṃ vā vṛṣopakaraṇaṃ hi yat

213

प्रणिपाद्य गुरोर्भक्त्या वृषभं सुरभिं त्यजेत् । दक्षिणे स्कन्धदेशे च हेतिनाभिमतेन च

praṇipādya gurorbhaktyā vṛṣabhaṃ surabhiṃ tyajet | dakṣiṇe skandhadeśe ca hetinābhimatena ca

214

लोहेनानलतप्तेन मुद्रणीयं क्षणेन च । एवं कृत्वा वृषत्यागं तदुद्देशेन वै पुनः

lohenānalataptena mudraṇīyaṃ kṣaṇena ca | evaṃ kṛtvā vṛṣatyāgaṃ taduddeśena vai punaḥ

215

प्रभूतमन्नदानां च दद्याच्चैव सदक्षिणम् । समन्त्रनाथमुद्दिश्य ह्यात्मनोऽर्थे परस्य वा

prabhūtamannadānāṃ ca dadyāccaiva sadakṣiṇam | samantranāthamuddiśya hyātmano'rthe parasya vā

216

वृषोत्सर्गं हि यः कुर्याद्ब्रह्मलोकं व्रजत्यसौ । वृषो हि भगवान् धर्मो लोके कामार्थबन्धतः

vṛṣotsargaṃ hi yaḥ kuryādbrahmalokaṃ vrajatyasau | vṛṣo hi bhagavān dharmo loke kāmārthabandhataḥ

217

तेन त्यक्तेन संत्यक्तं जन्मदुःखं हि शाश्वतम् । प्रकृत्या सह वै शश्वत् सुरभी सविनश्वरा

tena tyaktena saṃtyaktaṃ janmaduḥkhaṃ hi śāśvatam | prakṛtyā saha vai śaśvat surabhī savinaśvarā

218

तद्विशेषाच्च तिस्रो याश्शक्तयो मदनात्मिकाः । बुद्धिरस्मीति पूर्वा च पञ्चेन्द्रियमथापरा

tadviśeṣācca tisro yāśśaktayo madanātmikāḥ | buddhirasmīti pūrvā ca pañcendriyamathāparā

219

विनिवर्तन्ति सर्वास्ता गोत्वमाश्रित्य ये स्थिताः । नानाधर्मप्रतिष्ठानं वृषोत्सर्गेण वै सह

vinivartanti sarvāstā gotvamāśritya ye sthitāḥ | nānādharmapratiṣṭhānaṃ vṛṣotsargeṇa vai saha

220

उक्तमब्जसमुद्भूत इदानीमवधारय । अपवर्गप्रदं दिव्यं सूचितं यत् पुनः पुनः

uktamabjasamudbhūta idānīmavadhāraya | apavargapradaṃ divyaṃ sūcitaṃ yat punaḥ punaḥ

3263

प्रतिष्ठापनमब्जाक्ष आच्युतं भुक्तिमुक्तिदम्

pratiṣṭhāpanamabjākṣa ācyutaṃ bhuktimuktidam

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां नानाधर्मप्रतिष्ठापनं नाम एकचत्वारिंशोऽध्यायाः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ nānādharmapratiṣṭhāpanaṃ nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyāḥ

(समुदितश्लोकसंख्या 221॥) अथ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच क्ष्मापरिग्रहपूर्वाणामारम्भे सर्वकर्मणाम् । द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु मन्त्रैस्सर्वेश्वरः पुरा

(samuditaślokasaṃkhyā 221||) atha dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca kṣmāparigrahapūrvāṇāmārambhe sarvakarmaṇām | dvādaśākṣarapūrvaistu mantraissarveśvaraḥ purā

आराध्यो भगवान् भक्त्या वेद्यां वा कलशे स्थले । सन्तर्प्याज्यादिकैर्भक्त्या मन्त्रैश्श्रुतिमयैस्ततः

ārādhyo bhagavān bhaktyā vedyāṃ vā kalaśe sthale | santarpyājyādikairbhaktyā mantraiśśrutimayaistataḥ

भगवान् विश्वकर्मात्मा सगणेशं तु याजयेत् । विविधैरुपचारैस्तु पुष्पधूपानुलेपनैः

bhagavān viśvakarmātmā sagaṇeśaṃ tu yājayet | vividhairupacāraistu puṣpadhūpānulepanaiḥ

विसर्जने कृते विष्णौ सानले कमलोद्भव । शिल्पिनो यत्र ये दक्षा मान्यास्ते तदनन्तरम्

visarjane kṛte viṣṇau sānale kamalodbhava | śilpino yatra ye dakṣā mānyāste tadanantaram

यथाप्रसन्नबुध्या तु शश्वन्निर्वर्तयन्ति च । तैरपि प्रयतैस्स्नातैस्तर्पणीयः स्वकः पतिः

yathāprasannabudhyā tu śaśvannirvartayanti ca | tairapi prayataissnātaistarpaṇīyaḥ svakaḥ patiḥ

ततः परिगृहीतव्यं क्षेत्रं त्वभिमतं द्विज । अभुक्तमथवा भुक्तं वसुधागुणलक्षितम्

tataḥ parigṛhītavyaṃ kṣetraṃ tvabhimataṃ dvija | abhuktamathavā bhuktaṃ vasudhāguṇalakṣitam

निश्शल्यमनुकूलं च स्थपतीनां च संमतम् । समादाय प्रतिष्ठार्थं यथाभिमतविस्तृतम्

niśśalyamanukūlaṃ ca sthapatīnāṃ ca saṃmatam | samādāya pratiṣṭhārthaṃ yathābhimatavistṛtam

महेन्द्रोऽपांपतिर्वायुर्वित्तपेशानदिक्षु च । पदमासाद्य वै कुर्याद्दिव्याद्यायतनाश्रितम्

mahendro'pāṃpatirvāyurvittapeśānadikṣu ca | padamāsādya vai kuryāddivyādyāyatanāśritam

पञ्चायतनपूर्वं तु शुभं देवगृहं महत् । सिद्धायतस्वमार्गात्तु [ग्, घ्: सिद्धये तत्स्वमार्गात्तु] विमार्गात्तदसिद्धये

pañcāyatanapūrvaṃ tu śubhaṃ devagṛhaṃ mahat | siddhāyatasvamārgāttu [g, gh: siddhaye tatsvamārgāttu] vimārgāttadasiddhaye

एतावदर्थनान्मुक्तं अतोऽन्येषां तु दोषकृत् । स्वमार्गं परमार्गं वा येषां सर्वगतो हरिः

etāvadarthanānmuktaṃ ato'nyeṣāṃ tu doṣakṛt | svamārgaṃ paramārgaṃ vā yeṣāṃ sarvagato hariḥ

स्फुरत्यविरतं बुद्धौ गुरुं तं शास्त्रतस्स्वयम् । शुभेऽनुकूले नक्षत्रे नमस्कृत्याच्युतं विभुम्

sphuratyavirataṃ buddhau guruṃ taṃ śāstratassvayam | śubhe'nukūle nakṣatre namaskṛtyācyutaṃ vibhum

निर्वर्त्य नित्यं विघ्नेन पूर्वमर्चापयेद्द्विज । सह एकायनैश्चान्यै ऋग्यजुस्सामपाठकैः

nirvartya nityaṃ vighnena pūrvamarcāpayeddvija | saha ekāyanaiścānyai ṛgyajussāmapāṭhakaiḥ

सालंकारैश्व सोष्णीषैस्सिताम्बरधरैस्तथा । समालभनमाल्यैश्च भूषितैस्साङ्गुलीयकैः

sālaṃkāraiśva soṣṇīṣaissitāmbaradharaistathā | samālabhanamālyaiśca bhūṣitaissāṅgulīyakaiḥ

शङ्खवादित्रनिर्घोषैर्गीतिभिर्माङ्गलीयकैः । फलपुष्पाक्षतकरो जालसिद्धार्थकादिकम्

śaṅkhavāditranirghoṣairgītibhirmāṅgalīyakaiḥ | phalapuṣpākṣatakaro jālasiddhārthakādikam

समादाय शुचिः कर्ता देशिकेन सह द्विज । स्थानमासाद्य सर्वेषां वासुदेवं हृदि स्मरन्

samādāya śuciḥ kartā deśikena saha dvija | sthānamāsādya sarveṣāṃ vāsudevaṃ hṛdi smaran

पुण्याहं वाचयित्वा च गायत्रीत्रितयादिकम् । उद्घोष्य शाकुनं सूक्तं शिवसंकल्पमेव च

puṇyāhaṃ vācayitvā ca gāyatrītritayādikam | udghoṣya śākunaṃ sūktaṃ śivasaṃkalpameva ca

श्रीसूक्तेन समोपेतं भद्रश्रीसाममुत्तमम् । कर्मारम्भेण सह वै स्वस्ति भो इत्ययं पठेत्

śrīsūktena samopetaṃ bhadraśrīsāmamuttamam | karmārambheṇa saha vai svasti bho ityayaṃ paṭhet

चमषट्कांस्ततोदीर्य शान्त्याद्यास्तदनन्तरम् । जपन्नष्टाक्षरं तिष्ठन् कर्तास्ते देशिकस्ततः

camaṣaṭkāṃstatodīrya śāntyādyāstadanantaram | japannaṣṭākṣaraṃ tiṣṭhan kartāste deśikastataḥ

बहिः क्षेत्रस्य चैशान्यां प्राच्यां वा कमलोद्भव । ततां पर्णकुठीं कृत्वा वातवृष्टिक्षमां शुभाम्

bahiḥ kṣetrasya caiśānyāṃ prācyāṃ vā kamalodbhava | tatāṃ parṇakuṭhīṃ kṛtvā vātavṛṣṭikṣamāṃ śubhām

तत्र पुष्पार्घ्यधूपाद्यं कृत्वा वै भद्रप्रीठगम् । पञ्चगव्यं समापाद्य सार्धं मन्त्रैर्विलक्षणैः

tatra puṣpārghyadhūpādyaṃ kṛtvā vai bhadraprīṭhagam | pañcagavyaṃ samāpādya sārdhaṃ mantrairvilakṣaṇaiḥ

नारायणा * *? मूर्तिं हेमाद्ये कुतपे शुभे । सन्निधीकृत्य संपूज्य सरित्तीर्थाम्बुपूजिते

*nārāyaṇā * ? mūrtiṃ hemādye kutape śubhe | sannidhīkṛtya saṃpūjya sarittīrthāmbupūjite

हेमसर्वौघ * * * ? दर्भवर्गस्रगन्विते । मन्त्रास्त्रकलशाभ्यां तु संपाद्य रचनां परः?

hemasarvaugha * * * ? darbhavargasraganvite | mantrāstrakalaśābhyāṃ tu saṃpādya racanāṃ paraḥ?

साधारमासनं ताभ्यां ज्ञात्वा कुर्यात्तदर्चनम् । हृदि मन्त्रेश्वरं सास्त्रं पूजयित्वा यथाविधि

sādhāramāsanaṃ tābhyāṃ jñātvā kuryāttadarcanam | hṛdi mantreśvaraṃ sāstraṃ pūjayitvā yathāvidhi

न्यस्तव्यमासने कौम्भे प्राणवन्मनसा सह । सौम्यनाडीपथा चैव ततो ह्मस्त्रं समन्त्रराट्

nyastavyamāsane kaumbhe prāṇavanmanasā saha | saumyanāḍīpathā caiva tato hmastraṃ samantrarāṭ

दक्षिणेन तु मार्गेण त्वपसव्यघटे विभोः । अवतार्य ज्वलद्रूपं दहन्तं विघ्नसंचयम्

dakṣiṇena tu mārgeṇa tvapasavyaghaṭe vibhoḥ | avatārya jvaladrūpaṃ dahantaṃ vighnasaṃcayam

मन्त्रत्रयं तु सामान्यं सर्वत्र विहितं द्विज । षडष्टाक्षरमन्त्रं यत्तथा वै द्वादशाक्षरम्

mantratrayaṃ tu sāmānyaṃ sarvatra vihitaṃ dvija | ṣaḍaṣṭākṣaramantraṃ yattathā vai dvādaśākṣaram

हेतीशं यत्सहस्रारं परिज्ञेयं तदायुधम् । कृतदीक्षेण यल्लब्धं सुप्रसन्नाच्च वै गुरोः

hetīśaṃ yatsahasrāraṃ parijñeyaṃ tadāyudham | kṛtadīkṣeṇa yallabdhaṃ suprasannācca vai guroḥ

अस्त्रं तदङ्गमापाद्यं सविशेषमिदं शुभम् । साङ्गं समर्चयित्वा तु भोगैर्मात्रावसानिकैः

astraṃ tadaṅgamāpādyaṃ saviśeṣamidaṃ śubham | sāṅgaṃ samarcayitvā tu bhogairmātrāvasānikaiḥ

सत्सूक्तैर्यजुभिस्सामैर्यथावसरलक्षणैः । व्यञ्जकैरथ सर्वेशमथ होमं समाचरेत्

satsūktairyajubhissāmairyathāvasaralakṣaṇaiḥ | vyañjakairatha sarveśamatha homaṃ samācaret

सहस्रशतसंख्यं यत् पूर्णान्तैस्साक्षतैस्तिलैः । कुण्डमन्त्रास्त्रदृक्पूतैरेवं कुर्यात्तु देशिकः

sahasraśatasaṃkhyaṃ yat pūrṇāntaissākṣataistilaiḥ | kuṇḍamantrāstradṛkpūtairevaṃ kuryāttu deśikaḥ

स्थणेषु बालुकाद्येषु प्रागादौ विनिवेश्य च । चत्वारश्चातुरात्मीया मन्त्रज्ञाः कृतमण्डनाः

sthaṇeṣu bālukādyeṣu prāgādau viniveśya ca | catvāraścāturātmīyā mantrajñāḥ kṛtamaṇḍanāḥ

ऋग्वेदाद्याश्चतस्रो ये ईशाद्वायुपथावधि । भक्त्या कियापरा याज्या होमार्थं क्षेत्रसंग्रहे

ṛgvedādyāścatasro ye īśādvāyupathāvadhi | bhaktyā kiyāparā yājyā homārthaṃ kṣetrasaṃgrahe

होतव्यं अमिलिङ्गैस्तैर्मन्त्रैराज्यादिकं बहु । चतुर्भिश्चातुरात्मीयैर्द्विषट्कार्णपुरस्सरैः

hotavyaṃ amiliṅgaistairmantrairājyādikaṃ bahu | caturbhiścāturātmīyairdviṣaṭkārṇapurassaraiḥ

होतव्यमपरैर्विप्रैस्स्मरन् सर्वेश्वरं हरिम् । उपद्रष्टा चतुष्कोणे एकैकं विनियोज्य च

hotavyamaparairvipraissmaran sarveśvaraṃ harim | upadraṣṭā catuṣkoṇe ekaikaṃ viniyojya ca

होमार्थं सर्वकुण्डेषु मन्त्रविन्यस्तविग्रहम् । शुचयस्संयता दक्षा वास्तुशास्त्रकृतश्रमान्

homārthaṃ sarvakuṇḍeṣu mantravinyastavigraham | śucayassaṃyatā dakṣā vāstuśāstrakṛtaśramān

विश्वकर्मकुलोद्भूतानाहूयाग्रे निवेश्य च । पञ्चगव्यादिनाभ्युक्ष्य सिताम्बरधरांस्तु वै

viśvakarmakulodbhūtānāhūyāgre niveśya ca | pañcagavyādinābhyukṣya sitāmbaradharāṃstu vai

माल्यचन्दनसोष्णीषैर्भूषिताङ्गुलिकादिकान् । संवीक्ष्य पावनीकृत्य ह्यादाय घटिकान्वितम्

mālyacandanasoṣṇīṣairbhūṣitāṅgulikādikān | saṃvīkṣya pāvanīkṛtya hyādāya ghaṭikānvitam

कार्पासं सुदृढं सूत्रं सहस्राराभिमन्त्रितम् । स्थपतीनां करे दद्यात् सह चैकशलाकया

kārpāsaṃ sudṛḍhaṃ sūtraṃ sahasrārābhimantritam | sthapatīnāṃ kare dadyāt saha caikaśalākayā

प्रोक्षितान् पञ्चगव्येन सहस्राराभिमन्त्रितान् । विकीर्य लाजसंमिश्रान् बीजान् सिद्धार्थकान्वितान्

prokṣitān pañcagavyena sahasrārābhimantritān | vikīrya lājasaṃmiśrān bījān siddhārthakānvitān

जपन्नस्त्रं सचक्रं च त्रिधा कुर्यात् प्रदक्षिणम् । प्राक्पदात्तत्पदं यावत् सह घण्टारवैश्शुभैः

japannastraṃ sacakraṃ ca tridhā kuryāt pradakṣiṇam | prākpadāttatpadaṃ yāvat saha ghaṇṭāravaiśśubhaiḥ

क्षेत्रमानमथादाय करैरभिमतैस्ततः । शिष्यदेशिककर्तृस्थैर्विश्वकर्मांशकैस्तु [ग्, घ्: कर्माशजैस्तु] वा

kṣetramānamathādāya karairabhimataistataḥ | śiṣyadeśikakartṛsthairviśvakarmāṃśakaistu [g, gh: karmāśajaistu] vā

ईशकोणादि तत्सूत्रं चतुर्दिक्षु प्रसार्य च । शङ्कुभिर्यज्ञदारूत्थैर्मुद्रयेच्च दिशाष्टकम्

īśakoṇādi tatsūtraṃ caturdikṣu prasārya ca | śaṅkubhiryajñadārūtthairmudrayecca diśāṣṭakam

ततो भूतबलिं दद्यात् प्रादक्षिण्येन बुद्धिमान् । तिलपिष्टं निशाचूर्णं सलाजदधिसक्तुकम्

tato bhūtabaliṃ dadyāt prādakṣiṇyena buddhimān | tilapiṣṭaṃ niśācūrṇaṃ salājadadhisaktukam

भूतक्रूरमिति प्रोक्तं तेन भूतबलिं हरेत् । भूतानि राक्षसा वापि येऽत्र तिष्ठन्ति केचन

bhūtakrūramiti proktaṃ tena bhūtabaliṃ haret | bhūtāni rākṣasā vāpi ye'tra tiṣṭhanti kecana

ते सर्वेऽद्यापगच्छन्तु स्थानं कुर्यामिमं हरेः । शरवेत्रलताचर्मपुञ्जाद्यैर्ग्रथितान् द्रुभान्

te sarve'dyāpagacchantu sthānaṃ kuryāmimaṃ hareḥ | śaravetralatācarmapuñjādyairgrathitān drubhān

मृदङ्गोर्ध्वसमाकारान् [क्, ख्: मृदं * * * समाकारान्] पाण्डुमृद्ग्रहणक्षमान् । नचाङ्गहोमास्युस्तीक्ष्णान् कुद्दालाख्यस्वनित्रकान्

mṛdaṅgordhvasamākārān [k, kh: mṛdaṃ * * * samākārān] pāṇḍumṛdgrahaṇakṣamān | nacāṅgahomāsyustīkṣṇān kuddālākhyasvanitrakān

सुदृदान् यज्ञकाष्ठोत्थान् हस्तिपादांश्च पूजयेत् । क्षेत्रब्रह्मपदे स्थित्वा यथाभिमतदिङ्मुखः

sudṛdān yajñakāṣṭhotthān hastipādāṃśca pūjayet | kṣetrabrahmapade sthitvā yathābhimatadiṅmukhaḥ

संस्मृत्य द्वादशार्णेन भगवान् भूतभावनः । अधिभूताधिदेवाख्यं स्मरेदध्यात्मलक्षणम्

saṃsmṛtya dvādaśārṇena bhagavān bhūtabhāvanaḥ | adhibhūtādhidevākhyaṃ smaredadhyātmalakṣaṇam

सप्तद्वीपवर्ती तत्र समुद्रादिसमन्विताम् । सप्तपातालसहितां भूतैर्युक्तं [क्, ख्: श्रुतैर्युक्ताम्] चरादिकैः

saptadvīpavartī tatra samudrādisamanvitām | saptapātālasahitāṃ bhūtairyuktaṃ [k, kh: śrutairyuktām] carādikaiḥ

शक्तिभिश्शब्दनिष्ठाभिस्सर्वभाभिस्समावृताम् । ब्रह्मबीजसमेतेन लकारेण सबिन्दुना

śaktibhiśśabdaniṣṭhābhissarvabhābhissamāvṛtām | brahmabījasametena lakāreṇa sabindunā

स्वसंज्ञानतियुक्तेन मानयित्वा पुरा ततः । भावयित्वाधिभूतत्वमाधिदैवमतस्स्मरेत्

svasaṃjñānatiyuktena mānayitvā purā tataḥ | bhāvayitvādhibhūtatvamādhidaivamatassmaret

सामर्थ्यं यद्भगवतो विष्णोस्सर्वेश्वरस्य च । परमध्यात्मरूपं च वाराहं वैष्णवं महत्

sāmarthyaṃ yadbhagavato viṣṇossarveśvarasya ca | paramadhyātmarūpaṃ ca vārāhaṃ vaiṣṇavaṃ mahat

एतावदुक्तं सामान्यं ध्यानं क्षितिपरिग्रहे । देवालयवशादन्यद्विशेषं चात्र संस्मरेत्

etāvaduktaṃ sāmānyaṃ dhyānaṃ kṣitiparigrahe | devālayavaśādanyadviśeṣaṃ cātra saṃsmaret

चतुरश्रे चतुर्मूर्तिव्यक्तिव्यूहं विचिन्त्य च । चतुरश्रायते ध्यायेद्दिव्यं विद्यागमाभिदम्

caturaśre caturmūrtivyaktivyūhaṃ vicintya ca | caturaśrāyate dhyāyeddivyaṃ vidyāgamābhidam

वृत्तशान्तोदितं चक्रं संवृतावयवं स्मरेत् । अनन्तशयनं देवं ध्यायेद्वृत्तायते गृहे

vṛttaśāntoditaṃ cakraṃ saṃvṛtāvayavaṃ smaret | anantaśayanaṃ devaṃ dhyāyedvṛttāyate gṛhe

पुर्यष्टकं यदमलं कालपुष्करदेहभृत् । नाभिरन्ध्रोद्भवं विष्णोस्स्थितमष्टदिगात्मनाम्

puryaṣṭakaṃ yadamalaṃ kālapuṣkaradehabhṛt | nābhirandhrodbhavaṃ viṣṇossthitamaṣṭadigātmanām

देवालये द्विजाष्टाश्रे स्मर्तव्यं वसुधागृहम् । ध्यात्वैवं द्वादशार्णेन मन्त्रेण च पुनः पुनः

devālaye dvijāṣṭāśre smartavyaṃ vasudhāgṛham | dhyātvaivaṃ dvādaśārṇena mantreṇa ca punaḥ punaḥ

षडक्षरेण संरोध्य मुद्रां बद्ध्वा द्विजाच्युतम् । अधिध्यानसमाधानाद्यावत् कलशसन्निधिम्

ṣaḍakṣareṇa saṃrodhya mudrāṃ baddhvā dvijācyutam | adhidhyānasamādhānādyāvat kalaśasannidhim

प्राग्वद्विलक्षणैर्भोगैरथाष्टार्णेन पूजयेत् । सह विप्रैस्स्वयं दद्यादग्नौ पूर्णाहुतिं पुनः

prāgvadvilakṣaṇairbhogairathāṣṭārṇena pūjayet | saha vipraissvayaṃ dadyādagnau pūrṇāhutiṃ punaḥ

सर्वकर्मसमाप्त्यर्थं क्षेत्रे क्षेत्रीकृते सति । कुर्यात् पादप्रतिष्ठां वै सुशुभे दिवसे परे

sarvakarmasamāptyarthaṃ kṣetre kṣetrīkṛte sati | kuryāt pādapratiṣṭhāṃ vai suśubhe divase pare

अथ कर्मकरा दक्षा नियोक्तव्याः क्रमेण तु । सन्तोष्य चान्नपानाद्यैस्तोषमायान्ति वै (यथा)

atha karmakarā dakṣā niyoktavyāḥ krameṇa tu | santoṣya cānnapānādyaistoṣamāyānti vai (yathā)

श्रीभगवानुवाच एवं परिगृहीते तु क्ष्मांशे शल्योज्झिते सति । आधृष्टे सोपला बाला वसुद्धा वसुभूमिदा

śrībhagavānuvāca evaṃ parigṛhīte tu kṣmāṃśe śalyojjhite sati | ādhṛṣṭe sopalā bālā vasuddhā vasubhūmidā

शुद्धिं सोपेक्षते किञ्चित् कृत्रिमामुदपासर ? । यावन्नोपवनस्तांतु ? चिररूढैर्महा द्रुमैः

śuddhiṃ sopekṣate kiñcit kṛtrimāmudapāsara ? | yāvannopavanastāṃtu ? cirarūḍhairmahā drumaiḥ

सङ्कीर्णा तत्प्रसूतैश्च मूलैर्व्याप्ता निरन्तरैः । ज्ञातं तस्यापि बालत्वं शुद्धिर्वै भाविनी स्मृता

saṅkīrṇā tatprasūtaiśca mūlairvyāptā nirantaraiḥ | jñātaṃ tasyāpi bālatvaṃ śuddhirvai bhāvinī smṛtā

त्यक्ता सरित्प्रवाहैर्न नगरग्रामदेशिकाः । महान्तं प्रेक्षते शुद्धिं भङ्क्त्वाशा बहुशो यतः

tyaktā saritpravāhairna nagaragrāmadeśikāḥ | mahāntaṃ prekṣate śuddhiṃ bhaṅktvāśā bahuśo yataḥ

स्वात्वा वै भावमुद्धृत्य दायादभ्येति मुच्छुभाम् । सितामशर्करां स्निग्धां (जलान्तनिखनत वा) [क्, ख्: अयं पादःलुप्तः]

svātvā vai bhāvamuddhṛtya dāyādabhyeti mucchubhām | sitāmaśarkarāṃ snigdhāṃ (jalāntanikhanata vā) [k, kh: ayaṃ pādaḥluptaḥ]

दृष्ट्वा जलं समभ्यर्च्य तर्पयेद्यादसांपतिम् । नागनाथसमोपेतं सुरसङ्घमतस्थितम्

dṛṣṭvā jalaṃ samabhyarcya tarpayedyādasāṃpatim | nāganāthasamopetaṃ surasaṅghamatasthitam

स्थित्यर्थमुपलैस्सर्वैस्सह संपूर्यते मृदा । मृदोपलैश्च संपूर्य जातिषु स्निग्धया तया

sthityarthamupalaissarvaissaha saṃpūryate mṛdā | mṛdopalaiśca saṃpūrya jātiṣu snigdhayā tayā

आकोट्य पौनःपुन्येन बालाद्वै वारिसेचना (त्) । समीकृत्योपलिप्याथ गोगणांस्तत्र वासयेत्

ākoṭya paunaḥpunyena bālādvai vārisecanā (t) | samīkṛtyopalipyātha gogaṇāṃstatra vāsayet

बालवत्ससमेतं च वृषेन्द्रगणसंयुतम् । सतोयाश्शालयश्चैव प्रभूततृणसञ्चयम्

bālavatsasametaṃ ca vṛṣendragaṇasaṃyutam | satoyāśśālayaścaiva prabhūtatṛṇasañcayam

विकीर्य सतिलं तत्र सन्त्यक्ते गोमयादिकैः । अपास्य गोगणं पश्चादुपलिप्य पुनर्महीम्

vikīrya satilaṃ tatra santyakte gomayādikaiḥ | apāsya gogaṇaṃ paścādupalipya punarmahīm

समर्चयित्वा सूर्यात्मा प्राग्वद्दिक्सिद्धिमाचरेत् । प्रासादं भगवद्रूपसमेतं कमलोद्भव

samarcayitvā sūryātmā prāgvaddiksiddhimācaret | prāsādaṃ bhagavadrūpasametaṃ kamalodbhava

यथाभिमतदिग्वक्त्रं निश्चयीकृत्य वै पुरा । भूभागे सति वै कुर्यात्तदग्रे यागमण्डपम्

yathābhimatadigvaktraṃ niścayīkṛtya vai purā | bhūbhāge sati vai kuryāttadagre yāgamaṇḍapam

दिक्त्रये तदलाभे तु सौम्ययाम्यदिगायतम् । आनुगुण्याय शुद्धिं च सुखं निर्बाधमिश्रितम् ॥ 74 । शरैः काशैश्शरैः कूर्चैरच्छिन्नं वा परैस्तु वा । सान्तरं विहितं तत्र पार्थिवं पीठपञ्चकम्

diktraye tadalābhe tu saumyayāmyadigāyatam | ānuguṇyāya śuddhiṃ ca sukhaṃ nirbādhamiśritam || 74 | śaraiḥ kāśaiśśaraiḥ kūrcairacchinnaṃ vā paraistu vā | sāntaraṃ vihitaṃ tatra pārthivaṃ pīṭhapañcakam

सप्तषट्पञ्चहस्तं च विभवानुगुणं ततः । चतुर्हस्तं तु वै सार्धं चतुर्हस्तमथापि वा

saptaṣaṭpañcahastaṃ ca vibhavānuguṇaṃ tataḥ | caturhastaṃ tu vai sārdhaṃ caturhastamathāpi vā

सुविस्तृतै(ते)ष्षडंशेन सर्वेषां परिवर्ज्य च । अन्तरालानि विप्रेन्द्र तदुच्छ्रायमथाचरेत्

suvistṛtai(te)ṣṣaḍaṃśena sarveṣāṃ parivarjya ca | antarālāni viprendra taducchrāyamathācaret

चतुर्विंशतिमांशेन स्वेन स्वेन महामते । तद्विस्तारोच्छ्रिते सर्वे कोणस्तम्भेषु भूषयेत्

caturviṃśatimāṃśena svena svena mahāmate | tadvistārocchrite sarve koṇastambheṣu bhūṣayet

तन्मानेन समारोप्य स्तम्भानां शिरसोपरि । रचनारचिताश्चान्ये दण्डास्तिर्यक्प्रसारिताः

tanmānena samāropya stambhānāṃ śirasopari | racanāracitāścānye daṇḍāstiryakprasāritāḥ

सर्वे स्थूलाब्जसंभूताश्चतुर्दिक्तोरणान्विताः । तृतीयांशेन वै पीठात्तोरणाविस्तृतिर्भवेत्

sarve sthūlābjasaṃbhūtāścaturdiktoraṇānvitāḥ | tṛtīyāṃśena vai pīṭhāttoraṇāvistṛtirbhavet

सुविस्तृतैस्त्रिभागेन सर्वेषामुन्नतिस्स्मृता । सचक्रगरुडास्सर्वे त्रिचतुःपञ्चसंख्यया

suvistṛtaistribhāgena sarveṣāmunnatissmṛtā | sacakragaruḍāssarve tricatuḥpañcasaṃkhyayā

सान्तरालप्रमाणेन सस्तम्भास्तोरणाखिलाः । विनिवेश्याः क्षितौ कृत्वा सर्वे चैव सुलक्षणा

sāntarālapramāṇena sastambhāstoraṇākhilāḥ | viniveśyāḥ kṣitau kṛtvā sarve caiva sulakṣaṇā

चतुरश्रास्त्वथो देशा ह्यष्टाश्रा मध्यतो द्विज । वर्तुलाश्चार्ध्वभागाश्च समांशेन विभाजिता?

caturaśrāstvatho deśā hyaṣṭāśrā madhyato dvija | vartulāścārdhvabhāgāśca samāṃśena vibhājitā?

वीथी प्राक्पश्चिमा भागा उभयोः पीठसंमिताः । सोत्तरं दक्षिणं भागमेकैकं पीठवर्तनी

vīthī prākpaścimā bhāgā ubhayoḥ pīṭhasaṃmitāḥ | sottaraṃ dakṣiṇaṃ bhāgamekaikaṃ pīṭhavartanī

कृत्वैवं भगवद्यागमण्डपं सर्वकर्मणा । उदग्दिक्पीठतश्चोर्ध्वे धिष्ण्यं कुर्यात् कजाङ्कितम्

kṛtvaivaṃ bhagavadyāgamaṇḍapaṃ sarvakarmaṇā | udagdikpīṭhataścordhve dhiṣṇyaṃ kuryāt kajāṅkitam

वर्तुलं चतुरश्रं वा प्रकाशाख्यं सुलक्षणम् । शङ्खचक्रगदापद्मैश्चिह्निते मेखलावनौ

vartulaṃ caturaśraṃ vā prakāśākhyaṃ sulakṣaṇam | śaṅkhacakragadāpadmaiścihnite mekhalāvanau

द्रव्याणामधिवासार्थं तत्समीपस्थितां महीम् । मध्यमे मण्डलं पीठे मन्त्रास्त्रकलशार्चनम्

dravyāṇāmadhivāsārthaṃ tatsamīpasthitāṃ mahīm | madhyame maṇḍalaṃ pīṭhe mantrāstrakalaśārcanam

चतुष्कं स्नानकुम्भानां सोषधीनां निवेशने । अन्यत्र शयनं तस्मिन् स्नानपीठे तु विन्यसेत्

catuṣkaṃ snānakumbhānāṃ soṣadhīnāṃ niveśane | anyatra śayanaṃ tasmin snānapīṭhe tu vinyaset

स्नानकुम्भसमीपं तु स्नानद्रव्यसमन्वितम् । पीठं तत्पञ्चमं विद्धि बालुकाभिस्सुपूजितम्

snānakumbhasamīpaṃ tu snānadravyasamanvitam | pīṭhaṃ tatpañcamaṃ viddhi bālukābhissupūjitam

सद्वारं सगवाक्षं च सकवाटं हि सार्गलम् । कृत्वैवमधिवासार्थं [क्, ख्: कृत्वैवथ मवासाधम्] प्राकारवलयं महत्

sadvāraṃ sagavākṣaṃ ca sakavāṭaṃ hi sārgalam | kṛtvaivamadhivāsārthaṃ [k, kh: kṛtvaivatha mavāsādham] prākāravalayaṃ mahat

प्रासादक्षेत्रमानं च सन्त्यज्य परितः स्थितम् । समेखलं सपीठं तत् दिक्षु कुण्डाष्टकं लिखेत्

prāsādakṣetramānaṃ ca santyajya paritaḥ sthitam | samekhalaṃ sapīṭhaṃ tat dikṣu kuṇḍāṣṭakaṃ likhet

अनुकल्पे तु वै कुर्यात् प्राच्यां दिङ्मब्डलाद्बहिः । तत्पाश्चात्ये तु वा भागे एकपीठास्सतोरणाः

anukalpe tu vai kuryāt prācyāṃ diṅmabḍalādbahiḥ | tatpāścātye tu vā bhāge ekapīṭhāssatoraṇāḥ

सस्तम्भा वा पृथक्पीठा विविक्ताश्च परस्परम् । प्राग्भागे चक्रपद्माख्यं दक्षिणे केवलेश्वरी

sastambhā vā pṛthakpīṭhā viviktāśca parasparam | prāgbhāge cakrapadmākhyaṃ dakṣiṇe kevaleśvarī

चतुरश्रं तु वा कल्प्यं गदामेखलमब्जज । पद्ममुत्तरदिग्भागे शङ्खं कोणचतुष्टये

caturaśraṃ tu vā kalpyaṃ gadāmekhalamabjaja | padmamuttaradigbhāge śaṅkhaṃ koṇacatuṣṭaye

एष पादप्रतिष्ठायां कुण्डानां संस्थितिस्स्मृता । चातुरात्म्यादिदेवानां ब्रह्मन् स्थापनकर्मणि

eṣa pādapratiṣṭhāyāṃ kuṇḍānāṃ saṃsthitissmṛtā | cāturātmyādidevānāṃ brahman sthāpanakarmaṇi

संस्थितिं शृणु कुण्डानां विविधा दिग्विदिक्षु च । महाविभवसौभाग्य-आयुरारोग्यवृद्धये

saṃsthitiṃ śṛṇu kuṇḍānāṃ vividhā digvidikṣu ca | mahāvibhavasaubhāgya-āyurārogyavṛddhaye

सिद्धये सर्वकर्माणां विघ्नानां विनिवृत्तये । व्यत्ययाच्च फलं विद्धि मुक्तये समतानसौ

siddhaye sarvakarmāṇāṃ vighnānāṃ vinivṛttaye | vyatyayācca phalaṃ viddhi muktaye samatānasau

गदाद्वन्द्वद्वयोपेतं पाग्दिक्तुर्याश्रमेव च । चक्रदक्षिणदिग्विप्र शङ्खं प्रत्यग्गते ततः

gadādvandvadvayopetaṃ pāgdikturyāśrameva ca | cakradakṣiṇadigvipra śaṅkhaṃ pratyaggate tataḥ

पद्ममुत्तरदिग्भागे यथाभिमतपल्लवम् । आग्नेयं तु समापाद्य कुण्डमश्वत्थपत्रवत्

padmamuttaradigbhāge yathābhimatapallavam | āgneyaṃ tu samāpādya kuṇḍamaśvatthapatravat

100

विमुक्तकमलं कुर्यात्त्रिकोणं पूर्ववर्तुलम् । होमार्थं यातुदिक्कुण्डमष्टाश्रं वायवे पदे

vimuktakamalaṃ kuryāttrikoṇaṃ pūrvavartulam | homārthaṃ yātudikkuṇḍamaṣṭāśraṃ vāyave pade

101

धिष्ण्यं श्रीवत्ससंज्ञं यत् प्राग्वदर्धेन्दुलक्षणम् । ऐशान्यां तु समालिख्य लक्षणेनोपलक्षितम्

dhiṣṇyaṃ śrīvatsasaṃjñaṃ yat prāgvadardhendulakṣaṇam | aiśānyāṃ tu samālikhya lakṣaṇenopalakṣitam

102

अतोऽपरं संनिवेशमेकाग्रमवधारय । धिष्ण्यं पूर्वपदे वृत्तमाग्नेय्यां कौस्तुभाकृतिम्

ato'paraṃ saṃniveśamekāgramavadhāraya | dhiṣṇyaṃ pūrvapade vṛttamāgneyyāṃ kaustubhākṛtim

103

चक्रं दक्षिणदिग्भागे शार्ङ्गाकारं तु यातुदिक् । आप्यं गदाकृतिं प्राग्वन्मालाख्या वायवे पदे

cakraṃ dakṣiṇadigbhāge śārṅgākāraṃ tu yātudik | āpyaṃ gadākṛtiṃ prāgvanmālākhyā vāyave pade

104

उदग्दिक्कमलाकारं श्रीवत्साकारमीशगम् । विस्तारसममानं तु सर्वेषां विहितं तु वै

udagdikkamalākāraṃ śrīvatsākāramīśagam | vistārasamamānaṃ tu sarveṣāṃ vihitaṃ tu vai

105

प्राग्वद्द्वादशमांशं तु ओष्ठार्धं परिमृज्य च । सुसमं मेखलाबन्धं कुर्यात्तद्विस्तृतेस्समम्

prāgvaddvādaśamāṃśaṃ tu oṣṭhārdhaṃ parimṛjya ca | susamaṃ mekhalābandhaṃ kuryāttadvistṛtessamam

106

समेखला वै विषमास्सर्वेषां पूर्ववद्द्विज । यथोक्तलक्षणा कार्या योनिः पिप्पलपत्रवत्

samekhalā vai viṣamāssarveṣāṃ pūrvavaddvija | yathoktalakṣaṇā kāryā yoniḥ pippalapatravat

107

मध्यदेशे सुवृत्तं च तुर्यं श्रीवत्सलक्षणम् । प्रासादक्षेत्र भूमेर्वा [ग्, घ्: भूमेर्वै] तमेवैशपदे बहिः

madhyadeśe suvṛttaṃ ca turyaṃ śrīvatsalakṣaṇam | prāsādakṣetra bhūmervā [g, gh: bhūmervai] tamevaiśapade bahiḥ

108

संपाद्य मानयुक्तं वा तर्पणे सर्वकर्मणाम् । वास्त्वङ्गविबुधानां च लोकेशानां महामते

saṃpādya mānayuktaṃ vā tarpaṇe sarvakarmaṇām | vāstvaṅgavibudhānāṃ ca lokeśānāṃ mahāmate

109

विघ्नेशद्वारपालानां क्षेत्रेशस्य तथा क्षितेः । संपाद्यमेवमब्जोत्थ सकुण्डं यागमन्दिरम्

vighneśadvārapālānāṃ kṣetreśasya tathā kṣiteḥ | saṃpādyamevamabjottha sakuṇḍaṃ yāgamandiram

110

ततोऽन्तरात् सबाह्यं च ऊर्जनं परिभूषयेत् । सुविचित्रैर्ध्वजै रम्यैर्वैजयन्तीगणैश्च तैः

tato'ntarāt sabāhyaṃ ca ūrjanaṃ paribhūṣayet | suvicitrairdhvajai ramyairvaijayantīgaṇaiśca taiḥ

111

प्रोच्छ्रितैः कदलीरूपैर्द्रुमाङ्गैः पावनैर्दृढैः । सवस्त्रैः पूर्णसुघटैः पुष्पैर्वै मञ्जरीगणैः

procchritaiḥ kadalīrūpairdrumāṅgaiḥ pāvanairdṛḍhaiḥ | savastraiḥ pūrṇasughaṭaiḥ puṣpairvai mañjarīgaṇaiḥ

112

वितानैविविधाकारैर्विनानलगृहं तु वै । सशरैर्बर्हिपक्षैस्तु सूत्रैर्भूताधिदैवतैः

vitānaivividhākārairvinānalagṛhaṃ tu vai | saśarairbarhipakṣaistu sūtrairbhūtādhidaivataiḥ

113

प्राक् प्राप्तैर्लोकनाथाद्यैर्द्वास्स्थैः क्षेत्रतलागृहैः [क्, ख्: क्षेत्रलतागृहैः] । दर्पणैश्चामरैश्चित्रैर्घण्टाबृन्दैस्स्वरान्वितैः

prāk prāptairlokanāthādyairdvāssthaiḥ kṣetratalāgṛhaiḥ [k, kh: kṣetralatāgṛhaiḥ] | darpaṇaiścāmaraiścitrairghaṇṭābṛndaissvarānvitaiḥ

114

मध्वाज्यदधिसक्षीरसुपूर्णैः कांस्यभाजानैः । उपकुम्भाननस्थैश्च हरितैः पालिकागणैः

madhvājyadadhisakṣīrasupūrṇaiḥ kāṃsyabhājānaiḥ | upakumbhānanasthaiśca haritaiḥ pālikāgaṇaiḥ

115

शालितण्डुलपात्रैस्तु सहिरण्यैः फलोद्वहैः । लाजसिधार्थकैर्बीजभाजनैः षड्रसान्वितैः

śālitaṇḍulapātraistu sahiraṇyaiḥ phalodvahaiḥ | lājasidhārthakairbījabhājanaiḥ ṣaḍrasānvitaiḥ

116

सत्सुगन्धैस्त्वगेलाद्यैः पात्रैः पूगफलैस्ततः । मधूकबदरीलाक्षा-इक्षुभिस्त्रिफलैः फलैः

satsugandhaistvagelādyaiḥ pātraiḥ pūgaphalaistataḥ | madhūkabadarīlākṣā-ikṣubhistriphalaiḥ phalaiḥ

117

यथा तत्प्रभवैः पुष्पैः बहुभिः प्रकरीयकैः । इत्येवमाद्यैर्विविधैर्भोगपूगैस्तु पावनैः

yathā tatprabhavaiḥ puṣpaiḥ bahubhiḥ prakarīyakaiḥ | ityevamādyairvividhairbhogapūgaistu pāvanaiḥ

118

भूमयः पीठबाह्यास्तु सर्वदिक्परिवार्य च । संप्रवेश्याखिलं तत्र संभारं भूरिसम्भृतम्

bhūmayaḥ pīṭhabāhyāstu sarvadikparivārya ca | saṃpraveśyākhilaṃ tatra saṃbhāraṃ bhūrisambhṛtam

119

शुभे ग्रहेऽनुकूले च नक्षत्रे सुस्थिरे ततः । लग्ने स्थिरे स्थिरांशे च परिशुद्धे गुणान्विते

śubhe grahe'nukūle ca nakṣatre susthire tataḥ | lagne sthire sthirāṃśe ca pariśuddhe guṇānvite

120

प्रासादाङ्घ्रिप्रतिष्ठार्थं कर्ता वै भगवन्मयः । कृताह्विको द्विजेन्द्राद्यैर्देशिकेन समन्वितः

prāsādāṅghripratiṣṭhārthaṃ kartā vai bhagavanmayaḥ | kṛtāhviko dvijendrādyairdeśikena samanvitaḥ

121

भेरीपटहवादित्रशङ्खशब्दादिकैस्सह । ऋग्यजुस्सामपूर्वांश्च प्रशस्तास्संपठन् श्रुतीः

bherīpaṭahavāditraśaṅkhaśabdādikaissaha | ṛgyajussāmapūrvāṃśca praśastāssaṃpaṭhan śrutīḥ

122

द्वारपालार्चनं कृत्वा यागागारं प्रविश्य च । संस्मृत्य स्वासने व्याप्तिमर्चयित्वोपविश्य च

dvārapālārcanaṃ kṛtvā yāgāgāraṃ praviśya ca | saṃsmṛtya svāsane vyāptimarcayitvopaviśya ca

123

मध्यपीठसमीपे तु प्राङ्मुखं पश्चिमे पदे । प्राग्दिक्प्रत्यङ्मुखं योज्य मृन्मयाश्चासनेषु च

madhyapīṭhasamīpe tu prāṅmukhaṃ paścime pade | prāgdikpratyaṅmukhaṃ yojya mṛnmayāścāsaneṣu ca

124

उदग्दक्षिणदिग्यन्त्रं यजुर्वेदांस्तु योजयेत् । प्राङ्मुखं पश्चिमे भागे सामज्ञान्विनियोज्य च

udagdakṣiṇadigyantraṃ yajurvedāṃstu yojayet | prāṅmukhaṃ paścime bhāge sāmajñānviniyojya ca

125

सह चैकायनैर्विप्रैर्मूर्तिसंज्ञोपलक्षितैः । दिगुत्तरस्यां च ततो नित्यकर्मपरायणान्

saha caikāyanairviprairmūrtisaṃjñopalakṣitaiḥ | diguttarasyāṃ ca tato nityakarmaparāyaṇān

126

निवेश्याथर्ववेदांश्च सर्वे द्विद्विकसंख्यया । पृष्ठतस्सुसहायाद्यैस्सम्यग्ज्ञानप्रतीक्षकः

niveśyātharvavedāṃśca sarve dvidvikasaṃkhyayā | pṛṣṭhatassusahāyādyaissamyagjñānapratīkṣakaḥ

127

उपदेष्टा च मन्त्राणां द्विजादीनां समर्चने । दक्षिणे स्वात्मनः कुर्यादेकचितं समाहितम्

upadeṣṭā ca mantrāṇāṃ dvijādīnāṃ samarcane | dakṣiṇe svātmanaḥ kuryādekacitaṃ samāhitam

128

ततः समाचरेत् न्यासं द्वादशाक्षरमूर्तिना । मन्त्राभिमानशक्तिं वै समालम्ब्य धिया ततः

tataḥ samācaret nyāsaṃ dvādaśākṣaramūrtinā | mantrābhimānaśaktiṃ vai samālambya dhiyā tataḥ

129

अथाष्टाक्षरपूर्वैस्तु मन्त्रैश्श्रुतिमयैस्ततः । प्राक्प्रोक्तविधिना पाद्यं भृङ्गारकमलं पुरा

athāṣṭākṣarapūrvaistu mantraiśśrutimayaistataḥ | prākproktavidhinā pādyaṃ bhṛṅgārakamalaṃ purā

130

पाद्यार्घ्यैः पञ्चगव्यं च कृत्वाभ्यर्च्य द्विजातये । समालम्भनपुष्पाद्यैस्सवस्त्रैरङ्गुलीम् ?

pādyārghyaiḥ pañcagavyaṃ ca kṛtvābhyarcya dvijātaye | samālambhanapuṣpādyaissavastrairaṅgulīm ?

131

पवित्रकैस्तु हेमाढ्यैर्धूपयित्वा यथाक्रमम् । प्रयतस्ससहायश्च स्थपतिश्चोपवेशयेत्

pavitrakaistu hemāḍhyairdhūpayitvā yathākramam | prayatassasahāyaśca sthapatiścopaveśayet

132

दत्त्वाज्ञामथ मानस्य कर्मभूमौ स्थितानि च । सुवर्णराजतोत्थानि नवताम्रमयानि वा

dattvājñāmatha mānasya karmabhūmau sthitāni ca | suvarṇarājatotthāni navatāmramayāni vā

133

शैलजान्यनुकल्पे तु मृत्कुम्भान्यथवाब्जज । तत्र मध्यमकुम्भं यत् चतुर्विंशाङ्गुलेन च

śailajānyanukalpe tu mṛtkumbhānyathavābjaja | tatra madhyamakumbhaṃ yat caturviṃśāṅgulena ca

134

विस्तृते मध्यतस्तच्च द्व्यङ्गुलद्व्यङ्गुलोन्नतम् । वक्त्रमङ्गुलषट्केन तत्रास्यं त्र्यङ्गुलं स्मृतम्

vistṛte madhyatastacca dvyaṅguladvyaṅgulonnatam | vaktramaṅgulaṣaṭkena tatrāsyaṃ tryaṅgulaṃ smṛtam

135

मेखलोपरितो ज्ञेया त्र्यङ्गुला कमलोद्भव । ये तु दिक्कमलान्येवैतदर्धेनोन्नतैस्समाः

mekhaloparito jñeyā tryaṅgulā kamalodbhava | ye tu dikkamalānyevaitadardhenonnataissamāḥ

136

फलैश्च विविधैश्चैव सह संपूर्य वै मृदा । आकोट्य खादिरैः काष्ठैः प्रबलैरम्बुसञ्चिताः

phalaiśca vividhaiścaiva saha saṃpūrya vai mṛdā | ākoṭya khādiraiḥ kāṣṭhaiḥ prabalairambusañcitāḥ

137

पूरणार्थमशेषात्तु कृत्वा खातं तु साधकम् । समीकृत्योपलिप्याथ प्राग्वद्दिक्सिद्धिमाचरेत्

pūraṇārthamaśeṣāttu kṛtvā khātaṃ tu sādhakam | samīkṛtyopalipyātha prāgvaddiksiddhimācaret

138

भूषयेच्च ध्वजैरन्यैर्वेजयन्तीस्समुत्क्षिपेत् । शोभयेत् कदलीपूर्वैर्द्रुमाङ्गैः पावनैर्दृढैः

bhūṣayecca dhvajairanyairvejayantīssamutkṣipet | śobhayet kadalīpūrvairdrumāṅgaiḥ pāvanairdṛḍhaiḥ

139

वस्त्रैः पूर्णघटैः पुष्पैः कौशेयैर्मञ्जरीगणैः । शुभे ग्रहेऽनुकूले तु नक्षत्रे शुभदर्शने

vastraiḥ pūrṇaghaṭaiḥ puṣpaiḥ kauśeyairmañjarīgaṇaiḥ | śubhe grahe'nukūle tu nakṣatre śubhadarśane

140

लग्ने स्थिरे स्थिरांशे च परिशुद्धे गुणान्विते । प्रासादाङ्घ्रिग्रसार्थं ? कर्ता वै भगवन्मयः

lagne sthire sthirāṃśe ca pariśuddhe guṇānvite | prāsādāṅghrigrasārthaṃ ? kartā vai bhagavanmayaḥ

141

कृताह्निको द्विजेन्द्राद्यैर्देशिकेन समन्वितः । भेरीपटहवादित्र? शब्दादिकैश्शुभैः

kṛtāhniko dvijendrādyairdeśikena samanvitaḥ | bherīpaṭahavāditra? śabdādikaiśśubhaiḥ

142

वन्दिवृन्दसमोपेतैर्गीयमानैश्च मङ्गलैः । साम-ऋग्यजुपूर्वास्तु प्रशस्ताः पाठयेच्छ्रुतीः

vandivṛndasamopetairgīyamānaiśca maṅgalaiḥ | sāma-ṛgyajupūrvāstu praśastāḥ pāṭhayecchrutīḥ

143

सहसंभृतसंभारक्ष्माकृतं क्ष्मातलं विशेत् । समाचम्य कृतन्यासो द्वादशाक्षरमूर्तिना

sahasaṃbhṛtasaṃbhārakṣmākṛtaṃ kṣmātalaṃ viśet | samācamya kṛtanyāso dvādaśākṣaramūrtinā

144

अथाष्टाक्षरपूर्वैस्तु मन्त्रैश्श्रुतिमयैस्सह । पाद्यार्घ्यपञ्चगव्यं तु कृत्वाभ्यर्च्य द्विजोत्तमम्

athāṣṭākṣarapūrvaistu mantraiśśrutimayaissaha | pādyārghyapañcagavyaṃ tu kṛtvābhyarcya dvijottamam

145

स्थपतिश्चार्घ्यपुष्पाद्यैः प्रवर्तेत सुकर्मणि । ओङ्कारपूर्वां गायत्रीमेकैकं पाठयेद् द्विज

sthapatiścārghyapuṣpādyaiḥ pravarteta sukarmaṇi | oṅkārapūrvāṃ gāyatrīmekaikaṃ pāṭhayed dvija

146

गायत्रीसामपूर्वं च कनिक्रन्दमुदीर्य च । एवमोङ्कारपूर्वं च कर्मारम्ममनन्तरम्

gāyatrīsāmapūrvaṃ ca kanikrandamudīrya ca | evamoṅkārapūrvaṃ ca karmārammamanantaram

147

पठेदेकायनं पश्चात् शिवसंकल्पमेव च । ऋग्वेदज्ञो यजुर्ज्ञोऽथ भद्रोनं समुदीर्यं च

paṭhedekāyanaṃ paścāt śivasaṃkalpameva ca | ṛgvedajño yajurjño'tha bhadronaṃ samudīryaṃ ca

148

भद्रश्रीसामसामज्ञश्शताद्यौ कृत्यधर्मवित् । विभज्य पूर्ववत् क्षेत्रं पवित्रीकृत्य सांप्रतम्

bhadraśrīsāmasāmajñaśśatādyau kṛtyadharmavit | vibhajya pūrvavat kṣetraṃ pavitrīkṛtya sāṃpratam

149

पवित्रमन्त्रैरखिलैर्वैदिकैः पाञ्चरात्रिकैः । कन्यां च सौम्यदिग्भागे ऐशान्यां वालयावने

pavitramantrairakhilairvaidikaiḥ pāñcarātrikaiḥ | kanyāṃ ca saumyadigbhāge aiśānyāṃ vālayāvane

150

मण्डलं पार्थिवे पीठे विनिवर्त्य चतुस्समे । अशुभं सर्वतोभद्रं वश्यागारद्वयान्वितम्

maṇḍalaṃ pārthive pīṭhe vinivartya catussame | aśubhaṃ sarvatobhadraṃ vaśyāgāradvayānvitam

151

भद्रपीठासनस्थं च सोदकं च घटद्वयम् । स्रगाद्यैर्भूषितं कृत्वा एकस्मिन् साधनं यजेत्

bhadrapīṭhāsanasthaṃ ca sodakaṃ ca ghaṭadvayam | sragādyairbhūṣitaṃ kṛtvā ekasmin sādhanaṃ yajet

152

द्वादशाक्षरमन्त्रेण भगवान् पुरुषोत्तमः । श्रुत्युक्तैर्मन्त्रमुख्यैस्तु तदस्त्रपरके घटे

dvādaśākṣaramantreṇa bhagavān puruṣottamaḥ | śrutyuktairmantramukhyaistu tadastraparake ghaṭe

153

मन्त्रैर्हेतीशलिङ्गैस्तु चतुर्वेदसमुत्थितैः । मण्डपाग्रमथासाद्य हार्दमापाद्यमर्चनम्

mantrairhetīśaliṅgaistu caturvedasamutthitaiḥ | maṇḍapāgramathāsādya hārdamāpādyamarcanam

154

अवतार्य बहिः कुर्यात् पूजनं प्राग्यथोदितम् । पूर्णाहुतिं विनाग्नौ तु तर्पयित्वा यथाविधि

avatārya bahiḥ kuryāt pūjanaṃ prāgyathoditam | pūrṇāhutiṃ vināgnau tu tarpayitvā yathāvidhi

155

यजेद्वास्तु नराद्यं वै सुरसङ्घं तदङ्गकम् । शतं शतार्धं पादं वा आहुतीनां समापयेत्

yajedvāstu narādyaṃ vai surasaṅghaṃ tadaṅgakam | śataṃ śatārdhaṃ pādaṃ vā āhutīnāṃ samāpayet

156

तिलानामाज्यसिक्तानामाज्यस्य तदनन्तरम् । सामरैर्वास्तुलिङ्गैस्तु मन्त्रैर्देवव्रतादिकैः

tilānāmājyasiktānāmājyasya tadanantaram | sāmarairvāstuliṅgaistu mantrairdevavratādikaiḥ

157

सुसमं कलशानां तु नवकं त्वथ धातुजम् । यथाशक्तिप्रमाणं तु नाल्पं वै द्वादशाङ्गुलम्

susamaṃ kalaśānāṃ tu navakaṃ tvatha dhātujam | yathāśaktipramāṇaṃ tu nālpaṃ vai dvādaśāṅgulam

158

शैलजं मृन्मयोत्थं वा सुपक्वं सुदृढं शुभम् । भृङ्गारतुल्यमष्टाश्रं शङ्खाकारं तु वोच्छ्रितम्

śailajaṃ mṛnmayotthaṃ vā supakvaṃ sudṛḍhaṃ śubham | bhṛṅgāratulyamaṣṭāśraṃ śaṅkhākāraṃ tu vocchritam

159

वलिहीनं विरक्तास्यं द्रव्याणां ग्रहलक्षणम् । शुद्ध्यर्थमथ सर्वेषां स्नानकर्म समाचरेत्

valihīnaṃ viraktāsyaṃ dravyāṇāṃ grahalakṣaṇam | śuddhyarthamatha sarveṣāṃ snānakarma samācaret

160

अधिवास्याम्बरच्छन्नान् सद्यो वाऽन्येऽहनि द्विज । क्रमशः पूरयेद् द्रव्यैस्तल्लिङ्गैश्श्रुतिसंपठैः

adhivāsyāmbaracchannān sadyo vā'nye'hani dvija | kramaśaḥ pūrayed dravyaistalliṅgaiśśrutisaṃpaṭhaiḥ

161

गायत्र्याष्टाक्षरेणैव द्वादशाक्षरविद्यया । सुवर्णसिकताभिस्तु रत्नैर्मुक्ताफलादिकैः

gāyatryāṣṭākṣareṇaiva dvādaśākṣaravidyayā | suvarṇasikatābhistu ratnairmuktāphalādikaiḥ

162

धातुभिश्चाखिलैर्धान्यैरथान्यैः पारतादिकैः । सिद्धार्थकान्वितैर्बीजैर्धान्यैर्नीवारपूर्वकैः

dhātubhiścākhilairdhānyairathānyaiḥ pāratādikaiḥ | siddhārthakānvitairbījairdhānyairnīvārapūrvakaiḥ

163

कर्पूरमलयक्षोदकुङ्कुमागरुमिश्रितैः । पट्टस्रक्चन्दनाद्यैस्तु बाह्यतश्चोपशोभयेत्

karpūramalayakṣodakuṅkumāgarumiśritaiḥ | paṭṭasrakcandanādyaistu bāhyataścopaśobhayet

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 20)

164

एवं संपूज्य संस्कृत्य चतुर्णां मध्यतो न्यसेत् । पद्मासनगतां लक्ष्मीं निधिभिः [ग्, घ्: जलधिं परिवारितम् इत्यपि पाठान्तरं दृश्यते] परिवारिताम्

evaṃ saṃpūjya saṃskṛtya caturṇāṃ madhyato nyaset | padmāsanagatāṃ lakṣmīṃ nidhibhiḥ [g, gh: jaladhiṃ parivāritam ityapi pāṭhāntaraṃ dṛśyate] parivāritām

165

चतुर्णामथ चान्येषां रत्नराट् कौस्तुभाभिधः । समन्त्रेण स्वनाम्ना च निधिनाथैस्समन्विताम्

caturṇāmatha cānyeṣāṃ ratnarāṭ kaustubhābhidhaḥ | samantreṇa svanāmnā ca nidhināthaissamanvitām

166

भगवान् सर्वशक्त्यात्मा एकस्मिन् परिचिन्तयेत् । षडक्षरेण मन्त्रेण निष्कलं शब्दविग्रहम्

bhagavān sarvaśaktyātmā ekasmin paricintayet | ṣaḍakṣareṇa mantreṇa niṣkalaṃ śabdavigraham

167

ब्राह्मं चतुष्पदं क्षेत्रं नयेदष्टच्छदात्मना । न्यस्य सार्वेश्वरं कुम्भं मध्यतः कर्णिकोदरे

brāhmaṃ catuṣpadaṃ kṣetraṃ nayedaṣṭacchadātmanā | nyasya sārveśvaraṃ kumbhaṃ madhyataḥ karṇikodare

168

रत्नकुम्भचतुष्कं तु दिक्चक्रेष्वष्टदिक्षु च । प्रादक्षिण्येन प्राग्भागान् मन्त्रान् वा लौकिकान् द्विज

ratnakumbhacatuṣkaṃ tu dikcakreṣvaṣṭadikṣu ca | prādakṣiṇyena prāgbhāgān mantrān vā laukikān dvija

169

लक्ष्यं कुम्भचतुष्कं येदीशाद् वायुपदावधि । एवं न्यस्त्वा ततः कुर्यादर्चनं मध्यमस्य च

lakṣyaṃ kumbhacatuṣkaṃ yedīśād vāyupadāvadhi | evaṃ nyastvā tataḥ kuryādarcanaṃ madhyamasya ca

170

चतुष्कं हृदयाद्यं वै रत्नकुम्भगतं यजेत् । चतुर्णां मन्त्रमेकं तु श्रीकुम्भानां तु पूजयेत्

catuṣkaṃ hṛdayādyaṃ vai ratnakumbhagataṃ yajet | caturṇāṃ mantramekaṃ tu śrīkumbhānāṃ tu pūjayet

171

पुरतो नेत्रमन्त्रैस्तु मध्यकुम्भे च तस्य च । कृत्वैवं निष्कलं न्यासं सर्वेषां सांप्रतं ततः

purato netramantraistu madhyakumbhe ca tasya ca | kṛtvaivaṃ niṣkalaṃ nyāsaṃ sarveṣāṃ sāṃprataṃ tataḥ

172

विधाननवकं दद्यात्ताम्रं वा शैलजं समम् । सुवृत्तं चतुरश्रं वा सुघनं द्वादशाङ्गुलम्

vidhānanavakaṃ dadyāttāmraṃ vā śailajaṃ samam | suvṛttaṃ caturaśraṃ vā sughanaṃ dvādaśāṅgulam

173

चतुश्शक्तिनिरुद्धं च तत्र मध्यगते घटे । शक्तिर्वा या परा देवी विश्वसन्धारणक्षमा

catuśśaktiniruddhaṃ ca tatra madhyagate ghaṭe | śaktirvā yā parā devī viśvasandhāraṇakṣamā

174

प्रभासावैश्वरी दिक्षु ज्ञानशक्त्यामृता च सा । विदिग्घटसमूहे तु स्मरेदानन्दलक्षणा

prabhāsāvaiśvarī dikṣu jñānaśaktyāmṛtā ca sā | vidigghaṭasamūhe tu smaredānandalakṣaṇā

175

क्रियाख्या याच्युती शक्तिश्शुद्धा शक्तस्य जन्मदा । न्यस्त्वैवमर्चनं कुर्यात् श्रियादीनां स्वसंज्ञया

kriyākhyā yācyutī śaktiśśuddhā śaktasya janmadā | nyastvaivamarcanaṃ kuryāt śriyādīnāṃ svasaṃjñayā

176

निधीनां निधिनाथानां मन्त्रं साङ्गं यजेत्ततः । मुद्रां प्रदर्शयेत् मान्त्रीं सर्वसामर्थ्यलक्षणाम्

nidhīnāṃ nidhināthānāṃ mantraṃ sāṅgaṃ yajettataḥ | mudrāṃ pradarśayet māntrīṃ sarvasāmarthyalakṣaṇām

177

द्वादशाक्षरमन्त्रेण जप्तव्यं च समाचरेत् । सन्निरोधं द्विषट्कार्णे * * * * * * * * न सन्नि

dvādaśākṣaramantreṇa japtavyaṃ ca samācaret | sannirodhaṃ dviṣaṭkārṇe * * * * * * * * na sanni

178

यजुर्ज्ञं त्वथ सञ्चोद्य युज्यतेति च यद्यजुः । ऋचं च पौरुषं सूक्तं सामज्ञो विष्णुसंज्ञितः ?

yajurjñaṃ tvatha sañcodya yujyateti ca yadyajuḥ | ṛcaṃ ca pauruṣaṃ sūktaṃ sāmajño viṣṇusaṃjñitaḥ ?

179

अथर्वायेति षट्पाद्य द्विजमेकायनं ततः । आत्मव्यूहादिकं कुर्यात् संज्ञामन्त्रचतुष्टयम्

atharvāyeti ṣaṭpādya dvijamekāyanaṃ tataḥ | ātmavyūhādikaṃ kuryāt saṃjñāmantracatuṣṭayam

180

नमस्कारसमोपेतं ततस्साम रथन्तरम् । आहुत्वा (हा) हर्षपूर्वं वै ऋन्वेदं समुदीरयेत्

namaskārasamopetaṃ tatassāma rathantaram | āhutvā (hā) harṣapūrvaṃ vai ṛnvedaṃ samudīrayet

181

प्रतिष्ठासिति वै साम सामज्ञोऽथ उदीरयेत् । अतोऽन्तरं तु कुम्भानां * * * * * * * * * * * * * * *

*pratiṣṭhāsiti vai sāma sāmajño'tha udīrayet | ato'ntaraṃ tu kumbhānāṃ * * * * * * * * * * * * * * **

182

आपाद्यमथ सर्वेषां सुधालेपेन चैव हि । दिगष्टकं मुद्रणीयं क्षेत्रं शक्त्यष्टकेन तु

āpādyamatha sarveṣāṃ sudhālepena caiva hi | digaṣṭakaṃ mudraṇīyaṃ kṣetraṃ śaktyaṣṭakena tu

183

शिलान्तस्सन्निरोधेन शिलानामसमास्तु वा । कार्या ऊर्ध्वसमास्सर्वास्सर्वतोभद्रलक्षणाः

śilāntassannirodhena śilānāmasamāstu vā | kāryā ūrdhvasamāssarvāssarvatobhadralakṣaṇāḥ

184

स्नानाद्यैस्संस्कृतं पूर्वं वासस्रग्वर्णभूषिता । रत्नाष्टकासनस्था च अष्टानां च सुविन्यसेत्

snānādyaissaṃskṛtaṃ pūrvaṃ vāsasragvarṇabhūṣitā | ratnāṣṭakāsanasthā ca aṣṭānāṃ ca suvinyaset

185

मन्त्रमक्षरभेदेन प्रणवाद्यन्तगं [ग्, घ्: प्रणवाद्यगतम् * * *] तु वै । प्रागादावीशदिङ्निष्ठमष्टकं व्यक्तिगं न्यसेत्

*mantramakṣarabhedena praṇavādyantagaṃ [g, gh: praṇavādyagatam * * ] tu vai | prāgādāvīśadiṅniṣṭhamaṣṭakaṃ vyaktigaṃ nyaset

186

प्रणवेन स्वनाम्ना च नमोऽन्तेन महामते । बलवीर्यवती नित्या अनन्ताख्या स्थिरा ध्रुवा

praṇavena svanāmnā ca namo'ntena mahāmate | balavīryavatī nityā anantākhyā sthirā dhruvā

187

सन्ध्याख्या धृतिसंज्ञा च स्थितिर्नाम्ना द्विजाष्टमी । वेदाद्यन्तं [क्: वेदाद्यम् * * * समुद्घोष्य; ख्: यो वेदान्तं समु] समुद्घोष्य यजुर्वेदव्रतैस्सह

sandhyākhyā dhṛtisaṃjñā ca sthitirnāmnā dvijāṣṭamī | vedādyantaṃ [k: vedādyam * * * samudghoṣya; kh: yo vedāntaṃ samu] samudghoṣya yajurvedavrataissaha

188

हये च विद्या ऋक्सूक्ता ब्रूयादेकायनं ततः । यदिवायो सवेत्यादि हुत्वैवं कमलोद्भव

haye ca vidyā ṛksūktā brūyādekāyanaṃ tataḥ | yadivāyo savetyādi hutvaivaṃ kamalodbhava

189

दत्त्वा पूर्णाहुतिं ब्रूयात् मन्त्रमाश्राविकं हि यत् । कर्ता च देशिकेन्द्रोऽथ संस्मरन् मन्त्रसंहिताम्

dattvā pūrṇāhutiṃ brūyāt mantramāśrāvikaṃ hi yat | kartā ca deśikendro'tha saṃsmaran mantrasaṃhitām

190

न्यस्तश्रियादिकैर्नाममन्त्रैस्सर्वैस्समन्वितम् । एषां बुद्धिस्सप्तधेति मन्त्रमेकायत्रं पठन्

nyastaśriyādikairnāmamantraissarvaissamanvitam | eṣāṃ buddhissaptadheti mantramekāyatraṃ paṭhan

191

दद्यादाहुतिकं सर्वं कर्मणां पूरणाय च । एतावदुक्तमब्जाक्ष मुख्यकल्पं मया च ते

dadyādāhutikaṃ sarvaṃ karmaṇāṃ pūraṇāya ca | etāvaduktamabjākṣa mukhyakalpaṃ mayā ca te

192

अनुकल्पमतो वक्ष्ये सर्वेषां च हितावहम् । एतस्मिन् कलशे सर्वमन्यक्षेत्रगणार्चितम्

anukalpamato vakṣye sarveṣāṃ ca hitāvaham | etasmin kalaśe sarvamanyakṣetragaṇārcitam

193

मन्त्रव्यूहं यथोक्तं च स्थलगोपलगं न्यसेत् । सर्वशक्तिमयीमेकां शक्तिं वै पारमेश्वरीम्

mantravyūhaṃ yathoktaṃ ca sthalagopalagaṃ nyaset | sarvaśaktimayīmekāṃ śaktiṃ vai pārameśvarīm

194

निवेश्य मध्यतस्तस्मिन् दद्यात् कोशं सुधादिकम् । वर्णकैः कुङ्कुमाद्यैस्तु तत्रोर्ध्वेऽब्जं लिखेत्ततः

niveśya madhyatastasmin dadyāt kośaṃ sudhādikam | varṇakaiḥ kuṅkumādyaistu tatrordhve'bjaṃ likhettataḥ

195

भूभागं खातशेषं यत् समन्तात् समतां नयेत् । प्राग्वदाकोट्टनाद्येन सर्वाङ्गैरिषुभिस्ततः

bhūbhāgaṃ khātaśeṣaṃ yat samantāt samatāṃ nayet | prāgvadākoṭṭanādyena sarvāṅgairiṣubhistataḥ

196

पञ्चरङ्गेण सूत्रेण शङ्कुभिर्याज्ञिकैर्दृढैः । अस्त्रमन्त्रेण मन्त्रज्ञो जीमूतमथ संपठेत्

pañcaraṅgeṇa sūtreṇa śaṅkubhiryājñikairdṛḍhaiḥ | astramantreṇa mantrajño jīmūtamatha saṃpaṭhet

197

चतुस्स्रक्चन्दनोपेतां बलिं वै साच्च कामिकीम् । दद्यात् पूर्वोदितां दिक्षु समाचम्य प्रणम्य च

catussrakcandanopetāṃ baliṃ vai sācca kāmikīm | dadyāt pūrvoditāṃ dikṣu samācamya praṇamya ca

198

द्वादशाक्षरमन्त्रेण त्रिस्थानस्थं च मन्त्रराट् । क्षान्त्वा तदोपसंहृत्य प्राग्वदर्चनपूर्वकम्

dvādaśākṣaramantreṇa tristhānasthaṃ ca mantrarāṭ | kṣāntvā tadopasaṃhṛtya prāgvadarcanapūrvakam

199

सांसारीनां बहिर्यावदाचरेत् स्थपतिं पुनः । विश्वकर्मा पुरस्कृत्य अन्येषां पिशिताशिनाम्

sāṃsārīnāṃ bahiryāvadācaret sthapatiṃ punaḥ | viśvakarmā puraskṛtya anyeṣāṃ piśitāśinām

200

दद्याद् द्विजेन्द्रपूर्वाणामशनं दक्षिणादिकम् । अन्येषामर्थिनामन्नं धनदानं स्वशक्तितः

dadyād dvijendrapūrvāṇāmaśanaṃ dakṣiṇādikam | anyeṣāmarthināmannaṃ dhanadānaṃ svaśaktitaḥ

201

नानादेशवशाच्चैव कुर्यादेवं गृहासनम् । विभागेन समायुक्तमालयं विविधं तथा

nānādeśavaśāccaiva kuryādevaṃ gṛhāsanam | vibhāgena samāyuktamālayaṃ vividhaṃ tathā

3465

ध्वजासनावसानं च विभज्य स्वधिया ततः

dhvajāsanāvasānaṃ ca vibhajya svadhiyā tataḥ

3466

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि पौष्करसंहितायां प्रासादस्य पादप्रतिष्ठा नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi pauṣkarasaṃhitāyāṃ prāsādasya pādapratiṣṭhā nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ

(समुदितश्लोकसंख्या 201 ॥) अथ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः श्रिभगवानुवाच प्रासादावासतः कोणे समारभ्य यथारुचि । प्राङ्कणं [ग्, घ्: प्राङ्कणं सर्वतो दिक्षु; ख्: प्राङ्कणं सर्वदिक् त्यक्त्वा] सर्वदिक्कृत्वा प्राकारं परिकल्पयेत्

(samuditaślokasaṃkhyā 201 ||) atha tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ śribhagavānuvāca prāsādāvāsataḥ koṇe samārabhya yathāruci | prāṅkaṇaṃ [g, gh: prāṅkaṇaṃ sarvato dikṣu; kh: prāṅkaṇaṃ sarvadik tyaktvā] sarvadikkṛtvā prākāraṃ parikalpayet

ग्रहिकासप्रतोलीकं केवलं वामरान्वितम् । प्रासादे तु चतुर्द्वारे चतुर्मूर्तिरलंकृते

grahikāsapratolīkaṃ kevalaṃ vāmarānvitam | prāsāde tu caturdvāre caturmūrtiralaṃkṛte

द्विद्विकं तु प्रतोलीनां दिक्षु प्राकारगं हितम् । चतुष्कं ? प्राष्टकं कुर्यात् प्रासादानां महामते

dvidvikaṃ tu pratolīnāṃ dikṣu prākāragaṃ hitam | catuṣkaṃ ? prāṣṭakaṃ kuryāt prāsādānāṃ mahāmate

एकरूपं हि वा नाना लक्षणं भगवद्वशात् । यथाभिमतमानं च प्रासादाभासमात्रकम्

ekarūpaṃ hi vā nānā lakṣaṇaṃ bhagavadvaśāt | yathābhimatamānaṃ ca prāsādābhāsamātrakam

पक्वेष्ठकाश्मदारूत्थं तत्र कोणचतुष्टये । चतुष्कं विहितं विप्र अष्टकं कल्पयेद्यदि

pakveṣṭhakāśmadārūtthaṃ tatra koṇacatuṣṭaye | catuṣkaṃ vihitaṃ vipra aṣṭakaṃ kalpayedyadi

परस्परमुखं कुर्यात् द्वारोद्देशद्वये ततः । सान्तरं दिक्त्रये कुर्यात् प्रासादानां द्विकं द्विकम्

parasparamukhaṃ kuryāt dvāroddeśadvaye tataḥ | sāntaraṃ diktraye kuryāt prāsādānāṃ dvikaṃ dvikam

सपीठाद्देवमानाच्च द्वारोच्छ्रायमुदाहृतम् । प्रमाणेनोन्नतानां च देवानां च महामते

sapīṭhāddevamānācca dvārocchrāyamudāhṛtam | pramāṇenonnatānāṃ ca devānāṃ ca mahāmate

नानाह्रस्वप्रमाणानां पीठेनोन्नतिमानयेत् । वैतत्येनोन्नतत्वेन लक्षणानियमोज्झिता

nānāhrasvapramāṇānāṃ pīṭhenonnatimānayet | vaitatyenonnatatvena lakṣaṇāniyamojjhitā

द्वारं सुखप्रवेशं च संकटानां गुणावहम् । कृतायां शुद्धविहितं ऋक्षेणानुगतम् ?

dvāraṃ sukhapraveśaṃ ca saṃkaṭānāṃ guṇāvaham | kṛtāyāṃ śuddhavihitaṃ ṛkṣeṇānugatam ?

विस्तारायामयोश्चैव आदायाङ्गुलसन्ततिम् । शुभाय ऋक्षलाभार्थं गुणयेच्च परस्परम्

vistārāyāmayoścaiva ādāyāṅgulasantatim | śubhāya ṛkṣalābhārthaṃ guṇayecca parasparam

शोधयेद्वाथ लाभार्थं मुष्टिभिश्चाङ्गुलिस्थितिः । एकत्रिपञ्च वै सप्त शेषास्सर्वे शुभास्स्मृताः

śodhayedvātha lābhārthaṃ muṣṭibhiścāṅgulisthitiḥ | ekatripañca vai sapta śeṣāssarve śubhāssmṛtāḥ

ध्वजशार्दूलवृषभगजेन्द्राः क्रमशो हिते । एवं नक्षत्रलाभार्थं शोभयेत्तां स्थितिं पुनः

dhvajaśārdūlavṛṣabhagajendrāḥ kramaśo hite | evaṃ nakṣatralābhārthaṃ śobhayettāṃ sthitiṃ punaḥ

आदेकात् सप्तविंशान्तं शेषान्तं हृष्टमाचरेत् । वरयेदङ्गुलं चैकं पादयोर्वा प्रयत्नतः

ādekāt saptaviṃśāntaṃ śeṣāntaṃ hṛṣṭamācaret | varayedaṅgulaṃ caikaṃ pādayorvā prayatnataḥ

नूनमङ्गुलराशेर्वै शुभ-ऋक्षाय सिद्धये । विचार्यैवं पुरा सम्यक् कुर्याद् भूमिसुरालयम्

nūnamaṅgularāśervai śubha-ṛkṣāya siddhaye | vicāryaivaṃ purā samyak kuryād bhūmisurālayam

शयनासन आसीनस्सुपर्णस्थस्य वा विभोः । दिक्त्रयेऽभिमते चैव एकं वा दिक्त्रये त्रयः

śayanāsana āsīnassuparṇasthasya vā vibhoḥ | diktraye'bhimate caiva ekaṃ vā diktraye trayaḥ

उपविष्टं तु याम्यायां पश्चिमे या दिगुत्थितम् । उदग्दिग्दक्षिणद्वारे प्रासादे गरुडासनम्

upaviṣṭaṃ tu yāmyāyāṃ paścime yā digutthitam | udagdigdakṣiṇadvāre prāsāde garuḍāsanam

चतुष्टयं चतुर्णां तु कोणानां यत् प्रकीर्तितम् । तत्रानले दिगल्पस्थमुदग्द्वारे तु प्राक्चरम्

catuṣṭayaṃ caturṇāṃ tu koṇānāṃ yat prakīrtitam | tatrānale digalpasthamudagdvāre tu prākcaram

स्वबोधपरिमाणेन [परिणामेन इति पाठान्तरम्] सत्त्वेनाभिमतेन च । कलासक्ता इयत्ताख्याः परिच्छेदवशात् स्मृतम्

svabodhaparimāṇena [pariṇāmena iti pāṭhāntaram] sattvenābhimatena ca | kalāsaktā iyattākhyāḥ paricchedavaśāt smṛtam

तमास्थापनसंज्ञं च विशेषं कमलोद्भव । संपन्ने ब्रह्मपाषाणसंस्कारे पैठिकेऽपि च

tamāsthāpanasaṃjñaṃ ca viśeṣaṃ kamalodbhava | saṃpanne brahmapāṣāṇasaṃskāre paiṭhike'pi ca

उद्वर्तनाभ्यञ्जनेन मृद्भूतिगोमयादिना । शिल्पिदोषोपशमने स्नानमात्रे कृते सति

udvartanābhyañjanena mṛdbhūtigomayādinā | śilpidoṣopaśamane snānamātre kṛte sati

निष्पन्ने नेत्रदाने तु स्नाने संपादिते परे । उत्थाप्य मूर्तिपालैस्तु गुर्वादीन् बहुभिर्बलात्

niṣpanne netradāne tu snāne saṃpādite pare | utthāpya mūrtipālaistu gurvādīn bahubhirbalāt

निवेशनेन मन्त्रं यद्विविधं साम्प्रतं कृतम् । त्रितये चैकतां प्राप्ते वज्रलेपेन पौष्कर

niveśanena mantraṃ yadvividhaṃ sāmprataṃ kṛtam | tritaye caikatāṃ prāpte vajralepena pauṣkara

प्रोक्ते लग्नोदये मन्त्रन्यासमाचरणात्तु वै । यच्छक्तेरनुसन्धानात्तत्स्थितिस्थापने तथा

prokte lagnodaye mantranyāsamācaraṇāttu vai | yacchakteranusandhānāttatsthitisthāpane tathā

प्रासादान्तरभित्तीनां लिखितं वाम्बरादिके । सिध्यर्थं साधकेन्द्रैस्तु सिद्धिकालावधिं तु वै

prāsādāntarabhittīnāṃ likhitaṃ vāmbarādike | sidhyarthaṃ sādhakendraistu siddhikālāvadhiṃ tu vai

चलबिम्बस्य यन्मन्त्रं न्यासं वै सासनस्य च । नित्यमाराधनार्थं तु कर्मार्चायामपि द्विज

calabimbasya yanmantraṃ nyāsaṃ vai sāsanasya ca | nityamārādhanārthaṃ tu karmārcāyāmapi dvija

तं विप्र चलनाख्यं तु स्थितिस्थापनमेव च । क्ष्माभङ्गैर्जलपूर्वैस्तु दोषैर्या चातिदूषिता

taṃ vipra calanākhyaṃ tu sthitisthāpanameva ca | kṣmābhaṅgairjalapūrvaistu doṣairyā cātidūṣitā

उद्धृत्य योजनान्यत्र स्थाने तु शुभलक्षणे । सम्यक् स्संस्थापनाद् भूयस्संस्थापनमुदाहृतम्

uddhṛtya yojanānyatra sthāne tu śubhalakṣaṇe | samyak ssaṃsthāpanād bhūyassaṃsthāpanamudāhṛtam

विद्युत्प्रपातपूर्वैस्तु दोषैर्या चाभिदूषिता । तदुत्थानकृते शश्वन्निर्दोषे चासने स्थितिम्

vidyutprapātapūrvaistu doṣairyā cābhidūṣitā | tadutthānakṛte śaśvannirdoṣe cāsane sthitim

तत्समा लक्षणाढ्या च प्रतिमान्या महामते (हे) । अन्यस्मिन् वा नवे पीठे बिम्ब (व ?) त्परियोजिता

tatsamā lakṣaṇāḍhyā ca pratimānyā mahāmate (he) | anyasmin vā nave pīṭhe bimba (va ?) tpariyojitā

बोद्धव्यं तद्विशेषं च स्थापनोत्थापनं तु वै । ज्ञानसङ्घोज्झितत्वाच्च एकदिक्सममीक्षणात्

boddhavyaṃ tadviśeṣaṃ ca sthāpanotthāpanaṃ tu vai | jñānasaṅghojjhitatvācca ekadiksamamīkṣaṇāt

प्राधान्येनाथ दिक्चक्रं स्वगात्रैरिह वासनात् । शयनासनसंस्थानचलाचलवशादपि

prādhānyenātha dikcakraṃ svagātrairiha vāsanāt | śayanāsanasaṃsthānacalācalavaśādapi

प्रतिष्ठाख्यविशेषाश्च बहवस्सर्वसिद्धिदाः । सामान्यसन्निवेशाच्च तद्विशेषगुणात्तु वै

pratiṣṭhākhyaviśeṣāśca bahavassarvasiddhidāḥ | sāmānyasanniveśācca tadviśeṣaguṇāttu vai

स्थितं चाक्षरया शुद्धा सामान्यार्च्चा फलार्थिनाम् । फलसाम्यं परिज्ञेयं किं त्वन्यस्मिन् हि जन्मनि

sthitaṃ cākṣarayā śuddhā sāmānyārccā phalārthinām | phalasāmyaṃ parijñeyaṃ kiṃ tvanyasmin hi janmani

चातुरात्म्यप्रतिष्ठा च ज्ञानं यच्छति शाश्वतम् । यत्प्राप्य न पुनर्जन्म पुनरेवाप्नुयान्नरः

cāturātmyapratiṣṭhā ca jñānaṃ yacchati śāśvatam | yatprāpya na punarjanma punarevāpnuyānnaraḥ

फलकामस्तु यः कुर्याच्चतुर्मूर्तिनिवेशनम् । श्रद्धया परया भक्त्या संरुल्पादेव पद्मज

phalakāmastu yaḥ kuryāccaturmūrtiniveśanam | śraddhayā parayā bhaktyā saṃrulpādeva padmaja

पैतृकं मातृकं चैव जायाख्यं [क्, ख्: ज्ञानाख्यम्] सप्तसंख्यकम् । कुलमुद्धरते तस्मिन् जन्मप्राप्तौ क्षितौ पुनः

paitṛkaṃ mātṛkaṃ caiva jāyākhyaṃ [k, kh: jñānākhyam] saptasaṃkhyakam | kulamuddharate tasmin janmaprāptau kṣitau punaḥ

धर्मोपेतां हरेर्भक्तिमाश्रय(त्य ?)न्त्यब्जसंभव । जातजन्मा तृतीया तु ? प्राप्नुयात् सद्विवेकवत्

dharmopetāṃ harerbhaktimāśraya(tya ?)ntyabjasaṃbhava | jātajanmā tṛtīyā tu ? prāpnuyāt sadvivekavat

समुत्तरति वै येन घोरात् संसारसंकटात् । रूपमाद्यप्रतिष्ठाया इत्युक्तं द्विजसत्तम

samuttarati vai yena ghorāt saṃsārasaṃkaṭāt | rūpamādyapratiṣṭhāyā ityuktaṃ dvijasattama

विशेषसन्निवेशेभ्यस्त्विदानीमवधारय । मनीषितं फलं भुक्त्वा दिव्येषु भुवनेषु च

viśeṣasanniveśebhyastvidānīmavadhāraya | manīṣitaṃ phalaṃ bhuktvā divyeṣu bhuvaneṣu ca

जन्मासाद्य समुत्कृष्टमाचरेत् पुनरेव हि । दैवी ब्रह्मप्रतिष्ठाद्या या परस्मिन् हि जन्मनि

janmāsādya samutkṛṣṭamācaret punareva hi | daivī brahmapratiṣṭhādyā yā parasmin hi janmani

प्राग्वद्यच्छति विज्ञानं परमेशपदाप्तिगम् । एतावदुक्तं वैषम्यं सति साम्यं महामते

prāgvadyacchati vijñānaṃ parameśapadāptigam | etāvaduktaṃ vaiṣamyaṃ sati sāmyaṃ mahāmate

यज्ञोत्तमस्य दिव्यस्य सफलस्याब्जसंभव । अच्युतस्याविनाशस्य भवक्षयकरस्य च

yajñottamasya divyasya saphalasyābjasaṃbhava | acyutasyāvināśasya bhavakṣayakarasya ca

भेदं यद्वस्तुमात्रेण स्थितं तदवधारय । वर्णा(दी)नां ब्राह्मणादीनां गृहाश्रमरतात्मनाम्

bhedaṃ yadvastumātreṇa sthitaṃ tadavadhāraya | varṇā(dī)nāṃ brāhmaṇādīnāṃ gṛhāśramaratātmanām

आदीक्षितानां प्राग्विप्र भीतानां मरणादिके । व्यवहारस्थितानां च प्रतिष्ठाद्या महामते

ādīkṣitānāṃ prāgvipra bhītānāṃ maraṇādike | vyavahārasthitānāṃ ca pratiṣṭhādyā mahāmate

निवर्जिताः प्रयच्छन्ति फलमुक्तं हि यन्मया । निर्वाणदीक्षितानां च गुरुणाच्युतवेदिनाम्

nivarjitāḥ prayacchanti phalamuktaṃ hi yanmayā | nirvāṇadīkṣitānāṃ ca guruṇācyutavedinām

भक्त्या प्राप्ताधिकाराणां नित्यमाराधनं प्रति । सम्यक्समाधिनिष्ठानामिह जन्मैकशेषिणाम्

bhaktyā prāptādhikārāṇāṃ nityamārādhanaṃ prati | samyaksamādhiniṣṭhānāmiha janmaikaśeṣiṇām

विकल्पक्षीणचित्तानां प्रतिष्ठा विहिताब्जज । त्राणार्थं स्वकुलादीनामनन्तानां च संभवात्

vikalpakṣīṇacittānāṃ pratiṣṭhā vihitābjaja | trāṇārthaṃ svakulādīnāmanantānāṃ ca saṃbhavāt

यावज्जीवावधिं कालं तेषामास्थापनं तु वै । विहितं परितोषार्थं बुद्धेर्बुद्धिमतां वर

yāvajjīvāvadhiṃ kālaṃ teṣāmāsthāpanaṃ tu vai | vihitaṃ paritoṣārthaṃ buddherbuddhimatāṃ vara

ज्ञात्वैवं धर्मलब्धेन धनेन च बलेन च । आक्षिपन् ग्रहणात् सर्वं ध्वजान्तं वै समाप्य च

jñātvaivaṃ dharmalabdhena dhanena ca balena ca | ākṣipan grahaṇāt sarvaṃ dhvajāntaṃ vai samāpya ca

विश्वावासपदावासं दक्षिणाननमासितम् । पीठस्थमुपविष्टं च प्राग्द्वारे नि-ऋते गृहे

viśvāvāsapadāvāsaṃ dakṣiṇānanamāsitam | pīṭhasthamupaviṣṭaṃ ca prāgdvāre ni-ṛte gṛhe

एवं खगेशपृष्ठस्थं वायुदिङ्मन्दिरे हितम् । दिव्यभोगफलावाप्तिं [क्, ख्: दिव्यां भोगफलावाप्तिमहिदिक्तल्प] सह दिक्तल्पगात्तु वै

evaṃ khageśapṛṣṭhasthaṃ vāyudiṅmandire hitam | divyabhogaphalāvāptiṃ [k, kh: divyāṃ bhogaphalāvāptimahidiktalpa] saha diktalpagāttu vai

प्रजापतित्वमापन्ना [ख्: पतित्वमासीना] उक्तदिग्विनिवेशनात् । स्थिति त्रिविष्टपादीनामुपरिष्टात्तु शाश्वतीम्

prajāpatitvamāpannā [kh: patitvamāsīnā] uktadigviniveśanāt | sthiti triviṣṭapādīnāmupariṣṭāttu śāśvatīm

विहायसगतिं दिव्यां यानगात् प्राप्यते पुमान् । भक्तानां फललिप्सूनां स्थानस्थलफलादिकम्

vihāyasagatiṃ divyāṃ yānagāt prāpyate pumān | bhaktānāṃ phalalipsūnāṃ sthānasthalaphalādikam

फलदिक्संस्थितास्सर्वे नगराणां फलार्थिनाम् । उत्कृष्टजन्मपूर्वं तु जन्म चात्मप्रकाशकम्

phaladiksaṃsthitāssarve nagarāṇāṃ phalārthinām | utkṛṣṭajanmapūrvaṃ tu janma cātmaprakāśakam

तद्विद्धि भवशान्त्यर्थमचिरादेव पद्मज । यथोद्दिष्टक्रमेणैव दिक्त्रये विनिवेश्य च

tadviddhi bhavaśāntyarthamacirādeva padmaja | yathoddiṣṭakrameṇaiva diktraye viniveśya ca

नृसिंहकपिलक्रोडमूर्तयो वा महामते । प्राग्वद्विदिक्चतुष्केषु चतुर्णां विहितं क्रमात्

nṛsiṃhakapilakroḍamūrtayo vā mahāmate | prāgvadvidikcatuṣkeṣu caturṇāṃ vihitaṃ kramāt

वाजिवक्त्रं तु मुक्तानां सिंहादीनां निवेशनम् । दिक्त्रये कच्छपादीनां कुर्यात् संस्थापनं तु वा

vājivaktraṃ tu muktānāṃ siṃhādīnāṃ niveśanam | diktraye kacchapādīnāṃ kuryāt saṃsthāpanaṃ tu vā

मीनवामननाथानां देवानां प्राक्फलाप्तये । विदिक्षु विनियोक्तव्यं यथोद्दिष्टक्रमेण तु

mīnavāmananāthānāṃ devānāṃ prākphalāptaye | vidikṣu viniyoktavyaṃ yathoddiṣṭakrameṇa tu

त्रिविक्रमकुठारास्त्रकरं कान्तावपूर्धरम् । सर्वदेवमयं विश्वरूपं तु परमेश्वरम्

trivikramakuṭhārāstrakaraṃ kāntāvapūrdharam | sarvadevamayaṃ viśvarūpaṃ tu parameśvaram

एतावदुक्तनियममतोऽन्ये येऽखिलास्तु वै । प्रादुर्भावान्तराश्चैव प्रादुर्भावाब्जसंभव

etāvaduktaniyamamato'nye ye'khilāstu vai | prādurbhāvāntarāścaiva prādurbhāvābjasaṃbhava

गुरूणां संमतेनैव योक्तव्यं नान्ययाजकैः । सदेवां हि कुटीं रम्यामापाद्याभिमतां ततः?

gurūṇāṃ saṃmatenaiva yoktavyaṃ nānyayājakaiḥ | sadevāṃ hi kuṭīṃ ramyāmāpādyābhimatāṃ tataḥ?

द्वाराग्रे मण्डपाभासं सोपानपदवीयुतम् । वेदीविभूषितं कुर्यात् स्थितमाराधनाश्रयम्

dvārāgre maṇḍapābhāsaṃ sopānapadavīyutam | vedīvibhūṣitaṃ kuryāt sthitamārādhanāśrayam

भोगानां स्थितयेऽन्येषां वातवृष्टिक्षमं शुभम् । प्रासादाङ्घ्रिप्रतिष्ठार्थमापाद्याब्जज वै ततः

bhogānāṃ sthitaye'nyeṣāṃ vātavṛṣṭikṣamaṃ śubham | prāsādāṅghripratiṣṭhārthamāpādyābjaja vai tataḥ

पञ्चानां वा नवानां च एकस्मिन् वा घटोदके । सर्वरत्नमयोपेते न्यस्तं यत्परमेश्वरम्

pañcānāṃ vā navānāṃ ca ekasmin vā ghaṭodake | sarvaratnamayopete nyastaṃ yatparameśvaram

आङ्गं सलाञ्छनं मान्त्रं परिवारसमन्वितम् । स्वशक्तिखचितं चैव प्रत्यहं पूजयेच्च तम्

āṅgaṃ salāñchanaṃ māntraṃ parivārasamanvitam | svaśaktikhacitaṃ caiva pratyahaṃ pūjayecca tam

मन्त्रबिम्बप्रतिष्ठार्थं कालविघ्नोपशान्तये । अन्यथा जायते विघ्नमनिवार्यं महामते

mantrabimbapratiṣṭhārthaṃ kālavighnopaśāntaye | anyathā jāyate vighnamanivāryaṃ mahāmate

गच्छन्ति सन्निधिं मन्त्रा नित्यं त्रैकाल्यमर्चनात् । यच्छन्त्यनर्चनाच्छोकं रोधितं यत्र यत्र च

gacchanti sannidhiṃ mantrā nityaṃ traikālyamarcanāt | yacchantyanarcanācchokaṃ rodhitaṃ yatra yatra ca

पदानि प्राङ्कणे चैव देवानां विनिवेशने । उक्तानि पद्मसंभूत इदानीमवधारय

padāni prāṅkaṇe caiva devānāṃ viniveśane | uktāni padmasaṃbhūta idānīmavadhāraya

मध्यदेशे तु तद्भूमेः प्रासादेऽभिमते तते । सन्निवेशवशेनैव नानासंज्ञावसंस्थितः

madhyadeśe tu tadbhūmeḥ prāsāde'bhimate tate | sanniveśavaśenaiva nānāsaṃjñāvasaṃsthitaḥ

पीठब्रह्मवशास्थानस्त(म्भ)म्ब?स्य? चतुरात्मनः । चतुर्दिग्वीक्षमाणस्य यानुसन्धानलक्षणा

pīṭhabrahmavaśāsthānasta(mbha)mba?sya? caturātmanaḥ | caturdigvīkṣamāṇasya yānusandhānalakṣaṇā

बोद्धव्यं सा प्रतिष्ठा च दिग्व्यूहपरिपूरकी । घृतिशक्तिस्वरूपेण अमूर्तेनात्ययात्मना

boddhavyaṃ sā pratiṣṭhā ca digvyūhaparipūrakī | ghṛtiśaktisvarūpeṇa amūrtenātyayātmanā

स्थितये प्रक्रियार्थं च ब्रह्मपाषाणताम्रता । सर्वं ब्रह्मशिलानिष्ठमाक्षितेः कमलोद्भव

sthitaye prakriyārthaṃ ca brahmapāṣāṇatāmratā | sarvaṃ brahmaśilāniṣṭhamākṣiteḥ kamalodbhava

व्याप्तमामूलतश्चैव तेनामूर्तेन वै पुनः । द्रव्यमूर्तिममूर्तां च गृहीतस्तम्ब?लक्षणाम्

vyāptamāmūlataścaiva tenāmūrtena vai punaḥ | dravyamūrtimamūrtāṃ ca gṛhītastamba?lakṣaṇām

एकस्याच्युतबीजस्य भिन्नेषु प्रतिवस्तुषु । संस्थिता स्थितिरच्छिन्ना सा प्रतिष्ठित एव हि

ekasyācyutabījasya bhinneṣu prativastuṣu | saṃsthitā sthitiracchinnā sā pratiṣṭhita eva hi

भिन्नानां व्यूहमूर्तीनां केवला(द्य)खिलस्य च । प्रादुर्भावसमूहस्य द्व्यादिकस्य ? तु यद्द्विज

bhinnānāṃ vyūhamūrtīnāṃ kevalā(dya)khilasya ca | prādurbhāvasamūhasya dvyādikasya ? tu yaddvija

एकस्मिन् विश्वपीठे तु स्थितिरेकस्य चेच्छया । प्रतिष्ठाख्यं विशेषं तत् स्थापनं समुदाहृतम्

ekasmin viśvapīṭhe tu sthitirekasya cecchayā | pratiṣṭhākhyaṃ viśeṣaṃ tat sthāpanaṃ samudāhṛtam

चिच्छक्तिमनुविद्धं च अव्यक्तं तत्त्वसंग्रहम् । द्रव्यमूर्तौ चलाख्ये च नीतमेकात्मना धिया

cicchaktimanuviddhaṃ ca avyaktaṃ tattvasaṃgraham | dravyamūrtau calākhye ca nītamekātmanā dhiyā

बिम्बसंस्कारकाले तु अधिवासाभिधे द्विज । अचलत्वेन सन्मन्त्रं चलभावनया पुनः

bimbasaṃskārakāle tu adhivāsābhidhe dvija | acalatvena sanmantraṃ calabhāvanayā punaḥ

साङ्गं सलाञ्छनं चैव कृत्वा अभितमतंतु वै । आराधनार्थं हृदयान्यस्तं तद्धृदये पुनः

sāṅgaṃ salāñchanaṃ caiva kṛtvā abhitamataṃtu vai | ārādhanārthaṃ hṛdayānyastaṃ taddhṛdaye punaḥ

समाहरेत् कृतार्थत्वान्नित्यं कालान्तरेण वा । सदाख्यमपरं [सदाख्यानपरं * * * ] तत्त्व * * *

*samāharet kṛtārthatvānnityaṃ kālāntareṇa vā | sadākhyamaparaṃ [sadākhyānaparaṃ * * * ] tattva * * **

नानासंज्ञं तथानानाप्रमाणं तद्वदेव हि । रचनाभिस्तथा नानाविविधाभिस्तु रञ्जितम्

nānāsaṃjñaṃ tathānānāpramāṇaṃ tadvadeva hi | racanābhistathā nānāvividhābhistu rañjitam

बह्वीभिर्भूमिकाभिस्तु चित्रिताभिरलङ्कृतम् । आपादभूमेरण्डान्तमनुरूपं च यत्रयम्

bahvībhirbhūmikābhistu citritābhiralaṅkṛtam | āpādabhūmeraṇḍāntamanurūpaṃ ca yatrayam

उत्तरोत्तरतः कुर्याद्भूर्भुवस्वादिकोत्थितैः । स्थावरैर्जङ्गमैस्सिद्धैर्विविधैर्मञ्जरीगणैः

uttarottarataḥ kuryādbhūrbhuvasvādikotthitaiḥ | sthāvarairjaṅgamaissiddhairvividhairmañjarīgaṇaiḥ

नगेन्द्रैर्नागराजैस्तु सुशुभैर्नलिनीवनैः । मुरजशृङ्खलाबद्धैर्दिव्यैर्नानालतागृहैः

nagendrairnāgarājaistu suśubhairnalinīvanaiḥ | murajaśṛṅkhalābaddhairdivyairnānālatāgṛhaiḥ

पुरुजाद्यैर्जलोद्भूतैः प्राणिजालिस्तथैव हि । वनजैर्नगजैश्चान्यैर्मृगराड्गणपूर्वकैः

purujādyairjalodbhūtaiḥ prāṇijālistathaiva hi | vanajairnagajaiścānyairmṛgarāḍgaṇapūrvakaiḥ

वारणाश्शबराश्चैव हंसपद्मसमाश्रितैः । शङ्खस्वस्तिककह्लारपूर्वैरन्यैस्तु [क्, ख्: कह्लारपुटैरन्यैः] वारिजैः

vāraṇāśśabarāścaiva haṃsapadmasamāśritaiḥ | śaṅkhasvastikakahlārapūrvairanyaistu [k, kh: kahlārapuṭairanyaiḥ] vārijaiḥ

नन्दिकैः केसरै रम्यैश्शतपत्रवदुत्थितैः । सकिङ्किणीकैश्चमरैरातपत्रैर्ध्वजादिकैः

nandikaiḥ kesarai ramyaiśśatapatravadutthitaiḥ | sakiṅkiṇīkaiścamarairātapatrairdhvajādikaiḥ

भूमिगाभूमिगैस्सर्वैस्समुद्रैस्सरितान्वितैः । नवोपकरणैर्देवैश्चन्द्रार्कज्वलनादिकैः

bhūmigābhūmigaissarvaissamudraissaritānvitaiḥ | navopakaraṇairdevaiścandrārkajvalanādikaiḥ

प्रादुर्भावान्तरैर्द्विव्यैः प्रादुर्भावसमन्वितैः । द्वीपैर्द्वीपान्तरोपेतैः पातालैस्तज्ज?नान्वितैः

prādurbhāvāntarairdvivyaiḥ prādurbhāvasamanvitaiḥ | dvīpairdvīpāntaropetaiḥ pātālaistajja?nānvitaiḥ

महर्जनस्तपस्सत्यलोकनाथैर्महाप्रभैः । ध्यानमौनपरैर्ब्रह्मन् वह्निदेवयुतैर्द्विजैः

maharjanastapassatyalokanāthairmahāprabhaiḥ | dhyānamaunaparairbrahman vahnidevayutairdvijaiḥ

इत्येवमादिकैश्चान्यैर्जङ्घास्तम्भवतीश्शुभाः । भूषयेत् कमलोद्भूत सर्वदिक्नासिकैस्सह

ityevamādikaiścānyairjaṅghāstambhavatīśśubhāḥ | bhūṣayet kamalodbhūta sarvadiknāsikaissaha

गर्भगृहाम्बरमध्यात् कुर्याच्चक्राम्बुजाङ्कितम् । पितामहाद्यैर्विबुधैस्सिद्द्धविद्याधरैस्सह

garbhagṛhāmbaramadhyāt kuryāccakrāmbujāṅkitam | pitāmahādyairvibudhaissidddhavidyādharaissaha

पुष्पमालाधरैः प्रहैश्चामरैर्व्यजनोद्धतैः । वनमालागदाशङ्खचक्रपद्मश्रियादिकैः

puṣpamālādharaiḥ prahaiścāmarairvyajanoddhataiḥ | vanamālāgadāśaṅkhacakrapadmaśriyādikaiḥ

स्वगेशवेदवेदाङ्गैरक्षसूत्रकराङ्कितैः । आवार्यावरकत्वेन चक्रपह्माद्बहिः स्थितैः

svageśavedavedāṅgairakṣasūtrakarāṅkitaiḥ | āvāryāvarakatvena cakrapahmādbahiḥ sthitaiḥ

अन्तर्भित्तिगणं सर्वदेवदैत्यादिकैर्गणैः । नृत्तगी(त)परैश्चान्यैर्नारदाद्यैर्विभूषयेत्

antarbhittigaṇaṃ sarvadevadaityādikairgaṇaiḥ | nṛttagī(ta)paraiścānyairnāradādyairvibhūṣayet

प्रणवेन स्वनाम्ना च नतिनिष्ठेन तत्र वै । सन्निरोध्य च तन्मन्त्रं भूलोकं पादमाक्षिति

praṇavena svanāmnā ca natiniṣṭhena tatra vai | sannirodhya ca tanmantraṃ bhūlokaṃ pādamākṣiti

एवं प्रासादपीठे तु भुवर्लोकं यथास्थितम् । जङ्घायां स्वर्गलोकं च महच्छिखरभूमिगम्

evaṃ prāsādapīṭhe tu bhuvarlokaṃ yathāsthitam | jaṅghāyāṃ svargalokaṃ ca mahacchikharabhūmigam

स्तम्भं च तलपं चैव चरणं जङ्घमेव च । स्थानं स्थूणं च पादं च पर्यायवचनास्त्विमे

stambhaṃ ca talapaṃ caiva caraṇaṃ jaṅghameva ca | sthānaṃ sthūṇaṃ ca pādaṃ ca paryāyavacanāstvime

जनर्लोकं च तद्वेद्यांतस्तपस्संज्ञं ? च दण्डकम् । सत्यसंज्ञश्च तल्लोकं तच्छिखायां सुरालये

janarlokaṃ ca tadvedyāṃtastapassaṃjñaṃ ? ca daṇḍakam | satyasaṃjñaśca tallokaṃ tacchikhāyāṃ surālaye

100

भावयेच्च परां व्याप्तिमेवं वै साप्तलौकिकीम् । भुवनोर्ध्वमयीं विप्र प्रासादेऽभिमते तु वै

bhāvayecca parāṃ vyāptimevaṃ vai sāptalaukikīm | bhuvanordhvamayīṃ vipra prāsāde'bhimate tu vai

101

अनुबिद्धं पादपाद्यैरन्यैस्वत्तास्वरूपकैः । परस्परं हि सर्वत्र व्यापकैः परलक्षणैः

anubiddhaṃ pādapādyairanyaisvattāsvarūpakaiḥ | parasparaṃ hi sarvatra vyāpakaiḥ paralakṣaṇaiḥ

102

भूर्लोकांशं विना ब्रह्मंस्तथान्यैरुज्झितं हि तत् । रजस्तमोमहत्वाच्च ईषत्सत्त्वगुणात्तु वै

bhūrlokāṃśaṃ vinā brahmaṃstathānyairujjhitaṃ hi tat | rajastamomahatvācca īṣatsattvaguṇāttu vai

103

सत्त्वैकगुणरूपाणामन्येषामत एव हि । भूर्लोकं च पृथक्संस्थं पादाद्यध्वगणस्य च

sattvaikaguṇarūpāṇāmanyeṣāmata eva hi | bhūrlokaṃ ca pṛthaksaṃsthaṃ pādādyadhvagaṇasya ca

104

कूर्मब्रह्मात्मसंज्ञायां शिखायां च पदत्रयम् । न्यस्तव्यं जाग्रदाद्यं यद्रत्नन्यासे कृते सति

kūrmabrahmātmasaṃjñāyāṃ śikhāyāṃ ca padatrayam | nyastavyaṃ jāgradādyaṃ yadratnanyāse kṛte sati

105

तुर्यब्रह्मपदोपेतं मन्त्राध्वप्रतिमासने । ताभ्यां तं पादतोऽन्यस्य तत्वेयं कामलोद्भव

turyabrahmapadopetaṃ mantrādhvapratimāsane | tābhyāṃ taṃ pādato'nyasya tatveyaṃ kāmalodbhava

106

आनाभेमूर्धपर्यन्तं कलाध्वं भावयेत्ततः । तद्ब्रह्मरन्ध्रकमले मन्त्रब्रह्मतलक्षितौ

ānābhemūrdhaparyantaṃ kalādhvaṃ bhāvayettataḥ | tadbrahmarandhrakamale mantrabrahmatalakṣitau

107

कर्णिकायां परं ब्रह्म सामान्यं शाश्वतं विभुम् । दीक्षाकाले यथोद्दिष्टा मया तेऽध्वमयी स्थितिः

karṇikāyāṃ paraṃ brahma sāmānyaṃ śāśvataṃ vibhum | dīkṣākāle yathoddiṣṭā mayā te'dhvamayī sthitiḥ

108

प्रासादानां तु सा सिद्धिश्शिखान्तानां महामते । प्रतिमानां सपीठानां साधिभूतादिलक्षणम्

prāsādānāṃ tu sā siddhiśśikhāntānāṃ mahāmate | pratimānāṃ sapīṭhānāṃ sādhibhūtādilakṣaṇam

109

तत्राध्यात्मं हि भगवान् मूर्तं शान्तं ममाच्युतम् । स एव हि विराडात्मा ह्यधिदैवतमव्ययम्

tatrādhyātmaṃ hi bhagavān mūrtaṃ śāntaṃ mamācyutam | sa eva hi virāḍātmā hyadhidaivatamavyayam

110

अधिभूतं द्विजाव्यक्तं सर्वतत्त्वमयं हि तत् । विद्याकलादिकैश्चान्यैः परार्थैर [ग्, घ्: परार्थैरक्तिलैस्सह] (खि) लैस्सह

adhibhūtaṃ dvijāvyaktaṃ sarvatattvamayaṃ hi tat | vidyākalādikaiścānyaiḥ parārthaira [g, gh: parārthairaktilaissaha] (khi) laissaha

111

सबीजे विलये यद्वत्सुसूक्ष्माद्यैर्व्यवस्थितः । तत्त्वाश्शब्दादयश्चैव बुद्धिनिष्ठा महामते

sabīje vilaye yadvatsusūkṣmādyairvyavasthitaḥ | tattvāśśabdādayaścaiva buddhiniṣṭhā mahāmate

112

तद्वत्प्रासाददेहे तु ते देवाधिष्ठिते स्मृताः । सर्वशक्तिमये विप्र शुद्धं सत्सत्त्वलक्षणैः

tadvatprāsādadehe tu te devādhiṣṭhite smṛtāḥ | sarvaśaktimaye vipra śuddhaṃ satsattvalakṣaṇaiḥ

113

यथोपचारा विहितं मन्त्रं सर्वेश्वराद्विभोः । सर्वज्ञं सर्वगं चैव सर्वकर्तारमीश्वरम्

yathopacārā vihitaṃ mantraṃ sarveśvarādvibhoḥ | sarvajñaṃ sarvagaṃ caiva sarvakartāramīśvaram

114

मन्त्रमूर्तेस्तथा विद्धि उपचारात्तु तद्गृहम् । संस्कृतस्य त्वतो यत्नात् सपीठस्य यथाविधि

mantramūrtestathā viddhi upacārāttu tadgṛham | saṃskṛtasya tvato yatnāt sapīṭhasya yathāvidhi

115

देववत्स्थापनं तस्य विहितं सत्त्वजस्य च । सोपानपदवी युक्ता जगती या सुलक्षणा

devavatsthāpanaṃ tasya vihitaṃ sattvajasya ca | sopānapadavī yuktā jagatī yā sulakṣaṇā

116

प्रासादस्य च पीठं तत् परिज्ञेयं यदात्मकम् । एकीभूतत्वमापन्नं सुधालेपैस्तु सायसैः

prāsādasya ca pīṭhaṃ tat parijñeyaṃ yadātmakam | ekībhūtatvamāpannaṃ sudhālepaistu sāyasaiḥ

117

पक्वेष्टकासमेतैश्च स्थिरमृच्चोपलैस्तथा । प्रमाणलक्षणोपेतं विश्वविद्रचनान्वितम्

pakveṣṭakāsametaiśca sthiramṛccopalaistathā | pramāṇalakṣaṇopetaṃ viśvavidracanānvitam

118

रञ्जितं रागजालेन फलं यच्छति शाश्वतम् । जीर्णत्वाच्च कृतं भूयस्स्वयंव्यक्तादिभिद्विज

rañjitaṃ rāgajālena phalaṃ yacchati śāśvatam | jīrṇatvācca kṛtaṃ bhūyassvayaṃvyaktādibhidvija

119

आकारेष्वाच्युतीयेषु विविधेष्वर्चितेषु च । फलं सहस्रगुणितं कर्ताप्नोति महामते

ākāreṣvācyutīyeṣu vividheṣvarciteṣu ca | phalaṃ sahasraguṇitaṃ kartāpnoti mahāmate

120

तोयाशयाशया [ग्, घ्: शयावक्षाक्षत्रं पुष्कर] वृक्षा क्षेत्रं पुष्कर मादियत् । पौनः पुन्येन सद्भक्तैः कृतदुष्कृतशान्तये

toyāśayāśayā [g, gh: śayāvakṣākṣatraṃ puṣkara] vṛkṣā kṣetraṃ puṣkara mādiyat | paunaḥ punyena sadbhaktaiḥ kṛtaduṣkṛtaśāntaye

121

अनाद्यज्ञानसंसर्गात् कालह्ना सवशादपि [क्, ख्: कालन्यास] । नष्टं नरेन्द्रनाथा ये पालयन्त्यर्चनादिकैः

anādyajñānasaṃsargāt kālahnā savaśādapi [k, kh: kālanyāsa] | naṣṭaṃ narendranāthā ye pālayantyarcanādikaiḥ

122

देहान्ते यान्ति ते स्वर्गं राज्यदोषैरनावृताः । कालेनेत्य पुनस्स्वर्गात् ज्ञानमासाद्य निर्मलम्

dehānte yānti te svargaṃ rājyadoṣairanāvṛtāḥ | kālenetya punassvargāt jñānamāsādya nirmalam

123

येन सांसारिकं दुःखं हुस्सहं नाशमेति च । फलमेतावदुक्तं हि देवालयसमापनात्

yena sāṃsārikaṃ duḥkhaṃ hussahaṃ nāśameti ca | phalametāvaduktaṃ hi devālayasamāpanāt

124

सवित्तानां च भक्तानां नृपाणामपि पद्मज । सर्वाध्वभावनोपेतमास्तां तावत् सुरालयम्

savittānāṃ ca bhaktānāṃ nṛpāṇāmapi padmaja | sarvādhvabhāvanopetamāstāṃ tāvat surālayam

125

भुवनाध्वमयीं व्याप्तिमापादयति केवलात् । अगुग्रहेच्छयाचार्यो भक्तानां संप्रदर्शयेत्

bhuvanādhvamayīṃ vyāptimāpādayati kevalāt | agugrahecchayācāryo bhaktānāṃ saṃpradarśayet

126

लक्ष्म्या लक्षणयुक्तस्य स्थपतेरशठस्य च । प्रागुक्तं लभते कर्ता सुसंपूर्णफलं द्विज

lakṣmyā lakṣaṇayuktasya sthapateraśaṭhasya ca | prāguktaṃ labhate kartā susaṃpūrṇaphalaṃ dvija

127

प्रासादानाममन्त्रं तु स्वयं शिल्पिकरात्तु वै । यत्फलं लभते कर्ता हेमक्ष्मान्नादिकं हि तत्

prāsādānāmamantraṃ tu svayaṃ śilpikarāttu vai | yatphalaṃ labhate kartā hemakṣmānnādikaṃ hi tat

128

फलं सर्वस्वदानाद्वा लभते विधिपूर्वकात् । मृदा दार्विष्टकाद्यैस्तु स्वल्पं वा मध्यमं महत्

phalaṃ sarvasvadānādvā labhate vidhipūrvakāt | mṛdā dārviṣṭakādyaistu svalpaṃ vā madhyamaṃ mahat

129

प्रमाणलक्षणोपेतं सुराकीर्णं सुरालयम् । यथोदितैर्गुणैर्युक्तं ग्राम्यं वा कुटिसंज्ञितम्

pramāṇalakṣaṇopetaṃ surākīrṇaṃ surālayam | yathoditairguṇairyuktaṃ grāmyaṃ vā kuṭisaṃjñitam

130

दिग्विदिक्सान्तराद्बाह्याद्युक्तं प्रस्थापितैः परैः । विभव व्यूहसंज्ञैस्तु प्रादुर्भावान्तरास्तु वा

digvidiksāntarādbāhyādyuktaṃ prasthāpitaiḥ paraiḥ | vibhava vyūhasaṃjñaistu prādurbhāvāntarāstu vā

131

अवनीचलनाद्यैस्तु दोषैस्संचालितं यदि । दीर्घकालवशेनापि स्नातानां धनकर्मणाम्

avanīcalanādyaistu doṣaissaṃcālitaṃ yadi | dīrghakālavaśenāpi snātānāṃ dhanakarmaṇām

132

कुर्याद्यथावदुद्धारं गुरूणां संमतेन तु । राजा वा तदमात्योऽन्यस्सद्भक्तश्च नृपाज्ञया

kuryādyathāvaduddhāraṃ gurūṇāṃ saṃmatena tu | rājā vā tadamātyo'nyassadbhaktaśca nṛpājñayā

133

व्रतार्चनादिकार्याणां लब्ध्वानुज्ञां परां विभोः । अनन्तशयने दार्भे उत्तानस्थं स्मरेद्विभुम्

vratārcanādikāryāṇāṃ labdhvānujñāṃ parāṃ vibhoḥ | anantaśayane dārbhe uttānasthaṃ smaredvibhum

134

द्वादशाक्षरमन्त्रेणं स्वर्गेशं भगवान् हरिः । अयुतं त्वयुतार्धं च शतमर्धाधिकं तु वा

dvādaśākṣaramantreṇaṃ svargeśaṃ bhagavān hariḥ | ayutaṃ tvayutārdhaṃ ca śatamardhādhikaṃ tu vā

135

अथानुकूले नक्षत्रे नृपस्य नगरस्य च । शान्त्यर्थं जीवभूतं यन्मन्त्रेशगुणमूर्तिभृत्

athānukūle nakṣatre nṛpasya nagarasya ca | śāntyarthaṃ jīvabhūtaṃ yanmantreśaguṇamūrtibhṛt

136

त्रैगुण्यं यच्छते हस्तमर्चयित्वा यथाविधि । तर्पयित्वा च देहान्ते समिद्भिर्बहुभिः क्रमात्

traiguṇyaṃ yacchate hastamarcayitvā yathāvidhi | tarpayitvā ca dehānte samidbhirbahubhiḥ kramāt

137

भुवनाध्वमयं शक्तिर्व्यक्तिसङ्घं यथोदितम् । तथा वर्णाध्वपदसङ्घं [क्, ख्: ध्वपद * * * सत्ता] सत्ताभूतं हि पञ्चकम्

bhuvanādhvamayaṃ śaktirvyaktisaṅghaṃ yathoditam | tathā varṇādhvapadasaṅghaṃ [k, kh: dhvapada * * * sattā] sattābhūtaṃ hi pañcakam

138

तर्पयित्वार्चयित्वा च साधिभूताधिकं तु वै । भूतशक्तिगणं तद्वत् सुसूक्ष्ममपरं हि यत्

tarpayitvārcayitvā ca sādhibhūtādhikaṃ tu vai | bhūtaśaktigaṇaṃ tadvat susūkṣmamaparaṃ hi yat

139

देवपीठालयं विप्र रुद्धं कुर्याद्यथाक्रमम् । उदयार्कसमं ज्ञात्वा संज्ञामन्त्रपदैस्स्वकैः

devapīṭhālayaṃ vipra ruddhaṃ kuryādyathākramam | udayārkasamaṃ jñātvā saṃjñāmantrapadaissvakaiḥ

140

प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तैश्च व्यक्तिस्थं पुनरेव हि । प्रातिमं रक्ष भ्गवन् मन्त्रबृन्दं हि चाध्वजम्

praṇavādyairnamo'ntaiśca vyaktisthaṃ punareva hi | prātimaṃ rakṣa bhgavan mantrabṛndaṃ hi cādhvajam

141

उदुम्बरार्धमानस्थं दिग्विदिग्भूमिकं हि यत् । बुद्धिधर्मस्थितैर्दर्भैर्व्याप्तामां बैम्बलक्षणैः

udumbarārdhamānasthaṃ digvidigbhūmikaṃ hi yat | buddhidharmasthitairdarbhairvyāptāmāṃ baimbalakṣaṇaiḥ

142

सम्यक् तदपरिज्ञानादनुसन्धानमाचरेत् । तदुत्थापनकाले तु कृतन्यासस्तु साम्प्रतम्

samyak tadaparijñānādanusandhānamācaret | tadutthāpanakāle tu kṛtanyāsastu sāmpratam

143

उपोद्धरणलिङ्गैश्च साष्टाङ्गैर्वैदिकैस्तथा । एकैकमात्मसाकृत्वा पूरकेणात् र्कबिम्बवत्

upoddharaṇaliṅgaiśca sāṣṭāṅgairvaidikaistathā | ekaikamātmasākṛtvā pūrakeṇāt rkabimbavat

144

सुसंमतेऽर्चिते कुम्भे हेमाद्यैर्मूर्तिके तु वा । निरोध्योदकसंपूर्णे पूजयेत् प्रत्यहं ततः ?

susaṃmate'rcite kumbhe hemādyairmūrtike tu vā | nirodhyodakasaṃpūrṇe pūjayet pratyahaṃ tataḥ ?

145

संपन्नोत्पत्तये सम्यगवतार्य यथोद्धृतात् । संस्कृतस्य प्रतिष्ठानमाचर्तव्यं हि वै पुनः

saṃpannotpattaye samyagavatārya yathoddhṛtāt | saṃskṛtasya pratiṣṭhānamācartavyaṃ hi vai punaḥ

146

नृपेन्द्रराष्ट्रस्थानानां गोद्विजानां च वृद्धये । यत्पदप्राप्तये शश्वत् सखिलस्याखिलस्य च

nṛpendrarāṣṭrasthānānāṃ godvijānāṃ ca vṛddhaye | yatpadaprāptaye śaśvat sakhilasyākhilasya ca

147

प्रासादप्रतिमानां च एवमुत्थापनं द्विज । गोभूहेमादिकानां च राष्ट्रस्य सनृपस्य च

prāsādapratimānāṃ ca evamutthāpanaṃ dvija | gobhūhemādikānāṃ ca rāṣṭrasya sanṛpasya ca

148

जायते शुभशान्त्यर्थमिहलोके परत्र च । अतोऽन्यथा माहान् दोषो भवेद्वै पद्मसंभव

jāyate śubhaśāntyarthamihaloke paratra ca | ato'nyathā māhān doṣo bhavedvai padmasaṃbhava

149

प्रासादग्राहिकानां च बहिश्चाभ्यन्तरे तु वा । बिम्बानां चाल्यमानानां मन्त्रैरष्टाक्षरादिकैः

prāsādagrāhikānāṃ ca bahiścābhyantare tu vā | bimbānāṃ cālyamānānāṃ mantrairaṣṭākṣarādikaiḥ

150

प्राग्वन्न्यस्तस्वमन्त्राणां समाहरणमाचरेत् । मणिना सूर्यकान्तेन आदित्यादनलं यथा

prāgvannyastasvamantrāṇāṃ samāharaṇamācaret | maṇinā sūryakāntena ādityādanalaṃ yathā

151

समाहृतेषु मन्त्रेषु चाल्यमानेषु पौष्कर । भङ्गे कर्मवशाज्जाते प्रतिमासु प्रमादतः

samāhṛteṣu mantreṣu cālyamāneṣu pauṣkara | bhaṅge karmavaśājjāte pratimāsu pramādataḥ

152

प्राक्तनेनैव पापेन प्रायश्चित्तं चरेत्तदा । चित्तप्रसादजनकं कीर्तिशर्मकरं तु वै

prāktanenaiva pāpena prāyaścittaṃ carettadā | cittaprasādajanakaṃ kīrtiśarmakaraṃ tu vai

153

तत्रैकरात्रपूर्वं तु त्रिरात्रं षडहन्तु वै । व्रतं द्वादशरात्रं च स्वशक्त्या तु समाचरेत्

tatraikarātrapūrvaṃ tu trirātraṃ ṣaḍahantu vai | vrataṃ dvādaśarātraṃ ca svaśaktyā tu samācaret

154

स्नानादिहवनान्तेन कर्मणावहितेन (तु) च । तिलानि सहिरण्यानि दानं सरजतानि च

snānādihavanāntena karmaṇāvahitena (tu) ca | tilāni sahiraṇyāni dānaṃ sarajatāni ca

155

शान्तिपूर्वं द्विजेन्द्राणां साज्यक्षीरोदनादिकम् । भोजनं तु यथाशक्ति बहूनां वै महामते

śāntipūrvaṃ dvijendrāṇāṃ sājyakṣīrodanādikam | bhojanaṃ tu yathāśakti bahūnāṃ vai mahāmate

Pauṣkara Saṃhitā (cont. 21)

156

सदानमेवं निर्वर्त्य व्रतं वै देशिकादिजम् । वसेदाश्रित्य वै क्षेत्रं प्रसिद्धं सिद्धसेवितम्

sadānamevaṃ nirvartya vrataṃ vai deśikādijam | vasedāśritya vai kṣetraṃ prasiddhaṃ siddhasevitam

157

सुप्रसिद्धं तु वा तीर्थमेकाहं वा दिनत्रयम् । आवर्तयन् महामन्त्रमसकृद्द्वादशाक्षरम्

suprasiddhaṃ tu vā tīrthamekāhaṃ vā dinatrayam | āvartayan mahāmantramasakṛddvādaśākṣaram

158

कालं मुहूर्तसंज्ञं यत् प्रतिसन्ध्यात्रयं तु वै । पूर्णमायतने कुर्याद्दिव्ये वा सिद्धसंज्ञके

kālaṃ muhūrtasaṃjñaṃ yat pratisandhyātrayaṃ tu vai | pūrṇamāyatane kuryāddivye vā siddhasaṃjñake

159

सति वै भक्तिसाम्ये तु प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् । सामान्यं सर्ववर्णानां मनच्छः प्रकटे तु वै

sati vai bhaktisāmye tu prāyaścittamidaṃ smṛtam | sāmānyaṃ sarvavarṇānāṃ manacchaḥ prakaṭe tu vai

160

उत्तरोत्तरमाधिक्यं जपकर्मणि वै स्मृतम् । शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां भक्तानां नान्ययाजिनाम्

uttarottaramādhikyaṃ japakarmaṇi vai smṛtam | śūdraviṭkṣatraviprāṇāṃ bhaktānāṃ nānyayājinām

161

उक्तं ह्येतत् प्रकाशे तु अथ यावत्प्रसन्नताम् । तावत्कालं जपेन्मन्त्रं भक्षयेत् पावनं मतम्

uktaṃ hyetat prakāśe tu atha yāvatprasannatām | tāvatkālaṃ japenmantraṃ bhakṣayet pāvanaṃ matam

162

यावत्प्रसादमायाति स्वबुद्धिर्मनसा सह । अप्रकाशे द्विषट्कार्णं मन्त्रमष्टाक्षरं हि यत्

yāvatprasādamāyāti svabuddhirmanasā saha | aprakāśe dviṣaṭkārṇaṃ mantramaṣṭākṣaraṃ hi yat

163

षडक्षरं द्विजश्रेष्ठ क्रमात् सन्ध्यात्रयं तु वै । स्नानं यथोदितं कुर्याज्जपेदन्तर्जले स्थितवा?

ṣaḍakṣaraṃ dvijaśreṣṭha kramāt sandhyātrayaṃ tu vai | snānaṃ yathoditaṃ kuryājjapedantarjale sthitavā?

164

त्रिमन्त्रसहितां शक्त्या स्नानकाले त्वनन्यधीः । अष्टार्णमुक्तसंख्यं तु प्रातर्मध्ये दिन ?

trimantrasahitāṃ śaktyā snānakāle tvananyadhīḥ | aṣṭārṇamuktasaṃkhyaṃ tu prātarmadhye dina ?

165

देशकालं तु वै कुर्यात् प्रतिस्नानं तु वै सकृत् । पञ्चाङ्गमभिषेकं च शेषं सन्ध्याद्वन्वहतम्?

deśakālaṃ tu vai kuryāt pratisnānaṃ tu vai sakṛt | pañcāṅgamabhiṣekaṃ ca śeṣaṃ sandhyādvanvahatam?

166

जघनान्तमधः कायं संप्रक्षाल्यामृताम्भसा । अधोवासः परित्यज्य शुभमादाय चाम्बरम्

jaghanāntamadhaḥ kāyaṃ saṃprakṣālyāmṛtāmbhasā | adhovāsaḥ parityajya śubhamādāya cāmbaram

167

दिनत्रयं च षडहमष्टाहो द्वादशाह्निकम् । शूद्रादीनां द्विजान्तानां हितं चोत्तरतोत्तरम्

dinatrayaṃ ca ṣaḍahamaṣṭāho dvādaśāhnikam | śūdrādīnāṃ dvijāntānāṃ hitaṃ cottaratottaram

168

क्रममेतन्महाबुद्धे मनसश्शुद्धिकारणम् । फलेनानुगतं भूयो विध्यन्तरमथोच्यते

kramametanmahābuddhe manasaśśuddhikāraṇam | phalenānugataṃ bhūyo vidhyantaramathocyate

169

संक्षिप्तं सर्वसामान्यं यथाभिमतभूमिकम् । चतुर्हस्तद्विषट्कान्तं क्षेत्रं क्षेत्र * * * * कम्

saṃkṣiptaṃ sarvasāmānyaṃ yathābhimatabhūmikam | caturhastadviṣaṭkāntaṃ kṣetraṃ kṣetra * * * * kam

170

उत्तरोत्तरपूर्वाभ्यां न्यूनं न्यूनतरावधि । भोगैस्त्रिदशपर्यन्तैर्भक्तैः पञ्चशतादिकैः

uttarottarapūrvābhyāṃ nyūnaṃ nyūnatarāvadhi | bhogaistridaśaparyantairbhaktaiḥ pañcaśatādikaiḥ

171

भित्तयोंऽशद्वयेनैव पञ्चाङ्गादन्तरं तु हि । गर्भं सार्धत्रयेनातो भित्तयोऽर्धद्वयेन च

bhittayoṃ'śadvayenaiva pañcāṅgādantaraṃ tu hi | garbhaṃ sārdhatrayenāto bhittayo'rdhadvayena ca

172

विद्धि षट्करमानस्य भूभागस्य च कल्पना । अष्टमांशोज्झितैर्भागैर्गर्भं सप्तपदं तु वै

viddhi ṣaṭkaramānasya bhūbhāgasya ca kalpanā | aṣṭamāṃśojjhitairbhāgairgarbhaṃ saptapadaṃ tu vai

173

परिज्ञेयं चतुर्भिर्वै तच्छिष्टैर्भित्तयोंऽशकैः । चतुर्भिरष्टभागैस्तु सार्धैरष्टकराग्रहम्

parijñeyaṃ caturbhirvai tacchiṣṭairbhittayoṃ'śakaiḥ | caturbhiraṣṭabhāgaistu sārdhairaṣṭakarāgraham

174

भागत्रयेन सार्धेन भित्तिव्यूहं समापयेत् । साङ्गं पञ्चकरं गर्भक्षेत्रं नवपदात्तु वै

bhāgatrayena sārdhena bhittivyūhaṃ samāpayet | sāṅgaṃ pañcakaraṃ garbhakṣetraṃ navapadāttu vai

175

शेषेण करसङ्घेन भित्तयः परिकीर्तिताः । षट्करं दशहस्तस्य गर्भक्षेत्रस्य विस्तृतम्

śeṣeṇa karasaṅghena bhittayaḥ parikīrtitāḥ | ṣaṭkaraṃ daśahastasya garbhakṣetrasya vistṛtam

176

करद्विद्वितयेनैव भित्तिसङ्घं विधीयते । एकादशकरक्षेत्रात् गर्भं सार्धं च षट्करम्

karadvidvitayenaiva bhittisaṅghaṃ vidhīyate | ekādaśakarakṣetrāt garbhaṃ sārdhaṃ ca ṣaṭkaram

177

सार्धं चतुःकरं चैव भित्तिमानमुदाहृतम् । क्षेत्रद्वादशभागात्तु पादोनं समसप्तकम्

sārdhaṃ catuḥkaraṃ caiva bhittimānamudāhṛtam | kṣetradvādaśabhāgāttu pādonaṃ samasaptakam

178

देवालयं परिज्ञेयं पादोनैकं चतुष्करैः । विधेया भित्तयश्चैव विभज्यैवं तमेव हि

devālayaṃ parijñeyaṃ pādonaikaṃ catuṣkaraiḥ | vidheyā bhittayaścaiva vibhajyaivaṃ tameva hi

179

कृत्वा त्रयोदशांशैस्तु फलदीभित्तयोंऽशकैः । नवांशे नभभिः पूर्णे विधेयं भगवद्गृहम्

kṛtvā trayodaśāṃśaistu phaladībhittayoṃ'śakaiḥ | navāṃśe nabhabhiḥ pūrṇe vidheyaṃ bhagavadgṛham

180

शुभाय सिद्धिमापाद्य द्व्यङ्गुलेनाङ्गुलेन वा । एषां प्रसादगर्भांशभित्तिभ्यां पातयेन्मनः

śubhāya siddhimāpādya dvyaṅgulenāṅgulena vā | eṣāṃ prasādagarbhāṃśabhittibhyāṃ pātayenmanaḥ

181

मानाधिकं विनिक्षिप्य क्षेत्राणां च निपातयेत् । परमाणुसमं मानं किं पुनश्चाङ्गुलादिकम्

mānādhikaṃ vinikṣipya kṣetrāṇāṃ ca nipātayet | paramāṇusamaṃ mānaṃ kiṃ punaścāṅgulādikam

182

यतो वृद्धिकरी नॄणां वृद्धिपातमशोभनम् । समनीयं हि यत्नेन महता तच्च पौष्कर

yato vṛddhikarī nṝṇāṃ vṛddhipātamaśobhanam | samanīyaṃ hi yatnena mahatā tacca pauṣkara

183

रचनाभिरुपेतं च विहितं च चतुर्मुखम् । चातुरात्म्यव्यपेक्षायामेकद्वार * * * * था

racanābhirupetaṃ ca vihitaṃ ca caturmukham | cāturātmyavyapekṣāyāmekadvāra * * * * thā

184

यथाभिमतदिग्वक्त्रं नानासिद्धिफलाप्तये । चिरायुषार्थी प्राग्वक्त्रं यशोऽर्थी दक्षिणामुखम्

yathābhimatadigvaktraṃ nānāsiddhiphalāptaye | cirāyuṣārthī prāgvaktraṃ yaśo'rthī dakṣiṇāmukham

185

कुर्यात् प्रत्यङ्मुखं चैव वृत्त्यर्थं च स्वतन्त्रके । उदङ्मुखं च प्रासादं धनधान्यं प्रयच्छति

kuryāt pratyaṅmukhaṃ caiva vṛttyarthaṃ ca svatantrake | udaṅmukhaṃ ca prāsādaṃ dhanadhānyaṃ prayacchati

186

एतावदुक्तं हि फलमैहलौकिकमुत्तमम् । नानाभोगसमोपेतं सर्वासां विद्धि पौष्कर

etāvaduktaṃ hi phalamaihalaukikamuttamam | nānābhogasamopetaṃ sarvāsāṃ viddhi pauṣkara

187

स्वक्षेत्रे वितते रम्ये स्वतन्त्रं स्वाङ्कनक्षितौ । सह पूर्वप्रतिष्ठायामथवायतने हरेः

svakṣetre vitate ramye svatantraṃ svāṅkanakṣitau | saha pūrvapratiṣṭhāyāmathavāyatane hareḥ

188

स्वायम्भुवे वा सिद्धाख्ये मुख्यकल्पमिदं स्मृतम् । अनुकल्पमतोऽन्यत्र बोद्धव्यं विबुधाङ्कणे

svāyambhuve vā siddhākhye mukhyakalpamidaṃ smṛtam | anukalpamato'nyatra boddhavyaṃ vibudhāṅkaṇe

189

प्राक्प्रासादध्वजच्छायाविनियुक्ते तते पदे । इष्टकां च सुधाचूर्णं दोषैश्च परिशोधिते

prākprāsādadhvajacchāyāviniyukte tate pade | iṣṭakāṃ ca sudhācūrṇaṃ doṣaiśca pariśodhite

190

तदन्तरे प्रतिष्ठाप्य होमाद्युक्तं हि सोन्नतम् । प्रासादद्वारमानैस्तु सपीठं विश्वमाच्युतम्

tadantare pratiṣṭhāpya homādyuktaṃ hi sonnatam | prāsādadvāramānaistu sapīṭhaṃ viśvamācyutam

191

संपूर्णं लक्षणैस्सर्वैरार्णवान्तरकीर्तये । एष्यातीतस्य वंशस्य स्वकस्योद्धरणाय च

saṃpūrṇaṃ lakṣaṇaissarvairārṇavāntarakīrtaye | eṣyātītasya vaṃśasya svakasyoddharaṇāya ca

192

यदैवैतत्कृता बुद्धिः प्रतिष्ठां पादयाम्यहम् । तत्क्षणादेव तत्कीर्तिः प्रतिष्ठां लभतेऽच्युताम्

yadaivaitatkṛtā buddhiḥ pratiṣṭhāṃ pādayāmyaham | tatkṣaṇādeva tatkīrtiḥ pratiṣṭhāṃ labhate'cyutām

193

भूलोकाद्यखिलानां च स्थानानामपि किं पुनः । विभवेन जगद्योनेः प्रतिष्ठां यस्समाचरेत्

bhūlokādyakhilānāṃ ca sthānānāmapi kiṃ punaḥ | vibhavena jagadyoneḥ pratiṣṭhāṃ yassamācaret

194

पित्रासू(दी)नां गतासूनामन्येषां वा करोति यः । वैष्णवं च प्रतिष्ठानं स्वशक्त्या विभवेन वा

pitrāsū(dī)nāṃ gatāsūnāmanyeṣāṃ vā karoti yaḥ | vaiṣṇavaṃ ca pratiṣṭhānaṃ svaśaktyā vibhavena vā

195

अचिरादेव ते यान्ति शश्वदेवान्तकास्पदम् । वैष्णवं च परं स्थानं ततः कालान्तरेण तु

acirādeva te yānti śaśvadevāntakāspadam | vaiṣṇavaṃ ca paraṃ sthānaṃ tataḥ kālāntareṇa tu

196

क्षित्यंशं शुभमासाद्य कुलशीलादिकैस्सह । आचरन्ति शुभं येन प्राप्नुवन्ति पुनर्भवम्

kṣityaṃśaṃ śubhamāsādya kulaśīlādikaissaha | ācaranti śubhaṃ yena prāpnuvanti punarbhavam

197

कृपया * * * * नन्तु प्रतिष्ठां यस्समाचरेत् । ज्ञातीनामथवान्येषां तदुत्थं [क्, ख्: तद् * * * फलम् * * *] च फलं * * *

*kṛpayā * * * * nantu pratiṣṭhāṃ yassamācaret | jñātīnāmathavānyeṣāṃ tadutthaṃ [k, kh: tad * * * phalam * * *] ca phalaṃ * * **

198

praviśanti ca mantreśāḥ praṇavadhvanisādhitāḥ | karṣayanti vibhūtiṃ svāṃ kiñcitkālāntareṇa tu

199

कृता वै ध्वस्तदोषाश्च निर्विघ्नममलां पुनः । निवेशितास्सुसिद्धाद्यैस्तीर्थैः क्षेत्रावनेषु च

kṛtā vai dhvastadoṣāśca nirvighnamamalāṃ punaḥ | niveśitāssusiddhādyaistīrthaiḥ kṣetrāvaneṣu ca

200

निवारयन्ति ये मोहाद्विभवव्यूहमूर्तिषु । संस्थानमानमाकारं दोषं कालान्तरोत्थितम्

nivārayanti ye mohādvibhavavyūhamūrtiṣu | saṃsthānamānamākāraṃ doṣaṃ kālāntarotthitam

201

स्मर्तव्या वासुदेवाद्या द्विभेदाः पारमेश्वराः । चत्वारश्चानिरुद्धान्ताश्चतुर्व्यूहव्यवस्थया

smartavyā vāsudevādyā dvibhedāḥ pārameśvarāḥ | catvāraścāniruddhāntāścaturvyūhavyavasthayā

202

एवमन्ये प(व)राहाद्याश्चतुर्व्यूहेन वै सह । तथैव केशवाद्या ये अन्येनान्यतरेण वा

evamanye pa(va)rāhādyāścaturvyūhena vai saha | tathaiva keśavādyā ye anyenānyatareṇa vā

203

मंदमन्दतराद्भाववशादमरपूजित । एवं यदधिकारेण कुर्यादाराधनं हि यः

maṃdamandatarādbhāvavaśādamarapūjita | evaṃ yadadhikāreṇa kuryādārādhanaṃ hi yaḥ

204

भोगैर्यथोदितैश्शुद्धैः क्रियाभिर्विविधैस्ततः । निष्पत्तौ तु क्रियाङ्गानां हृदास्त्रार्घ्यं समन्त्रराट्

bhogairyathoditaiśśuddhaiḥ kriyābhirvividhaistataḥ | niṣpattau tu kriyāṅgānāṃ hṛdāstrārghyaṃ samantrarāṭ

205

नानार्चितं विभोर्भोगं कल्पितं विनिवेद्य च । प्रणवाद्यन्तगेनैव * * * * [एतावदवधिरेव ग्रन्थो लब्धः]

nānārcitaṃ vibhorbhogaṃ kalpitaṃ vinivedya ca | praṇavādyantagenaiva * * * * [etāvadavadhireva grantho labdhaḥ]

3672

########### END OF FILE #######

########### END OF FILE #######