1. Prakatartha Vivarnam Chintamani T.R. Vol 1 University of Madras 1935

DELHI UNIVERSITY LIBRARY

DELHI UNIVERSITY LIBRAPI a. No. REe. SxI :: 3 Ac. No. (8758 Date of release for kogn This book should be returned on or before the date last stamped below. An overdue charge of 05 nP. will be charged for each day the book is køpt overtime,

maoras universiry Sanskrit Series, No. 9

Prakatärthavıvaranam

[A COMMENTARY ON THE BRAHMASŪTRABHĀSYA OF ŚRĪ AANKARA]

VOLUME I

EDITED BY T. R. CHINTAMANI, M. A., PH. D. Semor Lecturer in Sanskrit University of Madras

UNIVERSITY OF MADRAS

1935

Price Rs. 6. J

थावलि:

प्रकटार्थविवरणम

[बह्मसूत्रशार्ङरभाष्यव्याख्यानम्]

संपुट: पथम:

संपादक:

ति. रा. चिन्तामणि:

विश्विद्यलय:

१९३५

मूल्यम् रु. 4.)

TO

MY TEACHERS

MAHĀMAHOPĀDHYĀYA

BRAHMAŚRI S. KUPPUSWAMI SASTRIGAL

VEDĀNTAVISARADA BRAHMAŚRI S. K. PADMANABHA SASTRIGAL

VEDĀNTASIROMANI BRAHMAJRI T. V. RAMACHANDRA DIKSHITAR

FOREWORD

The Prakatarthavivarana, a commentary on the Brahma- sütrabhāşya of Srī Sankarararya, is now published for the first time as No. 8, in the Mudras University Sanskrit Series. The work is a very important one, both as a clear exposition of one of the prasthanas in the Advaitavedanta and as & valnable source of mformation regarding the early history of Vedanta. The first volume which is now published, contains the commentary from the beginning to the end of the second Pada of the second Adhyaya. The rest will soon appear as the second volume. The second volume will contain a detailed Introduction by the editor besides some appendices.

UNIVERSITY OF MADRAS, C. KUNHAN RAJA, 29th August 1935. Reader in Sanskrit.

PREFACE

The Prakatarthavivarana is an old commentary on the Brahmasūtrabhasya of Srī Sankara, by an eminent scholar- presumably a Samnyasin-whose exast name has not so far been ascertained and who is quoted hy writers I:ke Sri Appayya Diksita under the descriptive appellations-Pra atārthakārak and Pra- katārthavivaraņakarah. The existence of manuscript copies of this work was practically unknown till recently, though Rajendra Lal Mitra acquired long ago, a copy of this work for the Government of Bengal. It is interesting to note that Prof. Das Gupta of the Calcutta Sanskrit College, borrowed for his use, the transcript of the work from the Adyar Library, not being aware of the existence of a copy of the work in his own place. The existence of the work was made known to the world of scholars by the Peripatetic Search party of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. The importance of the work was brought to the notice of scholars by Mr. Tripathi in his Introduction to Anandagiri's Tarkasangraha, published in the Gaekwad Oriental Series, Baroda.1

The Prakatarthavivarana holds an important place in the history of the commentaries on the Bhasya of Sankara. Though not the first-for the oldest complete commentary is the Bhamati of Vacaspatimisra-the Prakatarthavivarana is the first complete commentary on the Bhasya, written from the point of view of Padmapada and Prakasatman. Padmapada and Praka- satman wrote only on the first four sutras of the first pada of the

1. It may be mentioned in this connection that the Prakatarthavivarana is a direct commen- tary on the Bhisya of Sri Sankara on the Brahmasutras. Mr. Tripathi thougut that thare should bave been a work called Prakatartha and that the Prakatarthavivarana should have boan a commeatary thercon. See the introduction to the Tarkasangraba, p. xiv. B

first adhyaya. It is well-known that Vacaspati was, on the doctrinal side, a follower of Mandanamisra. In fact, Vacaspati has written the Tattvasamīksa, a commentary on the Brahma- siddhi of Mandanamisra. It is also well-known that on the philosophic side Mandana represents a school different from that of Śrī Śankara. Vacaspati has tried to reconcile the views of the two great thinkers and has struck a via media. The followers of Padmapada-Prakasatman and others usually regard Vacas- pati, more as a follower of Mandana than of Sankara. This forms the basis of the sneer in the phrase वाचस्पतिस्तु मण्डनपृष्ठसेवी in the Prakatartha (III-iv-47.).

The name of the author of the Prakatarthavivarana is not known at present. Bodas in the Introduction to his edition of the Tarkasangraha in the Bombay Sanskrit Series has suggested that Sri Carana is the name of the author of the Prakatartha- vivarana. Prof. Ui repeats the same in his Dasapadartha Sastra. What they base their information on, is not clear. The name of the author is not given in any of the manuscripts of this work. The learned Professors, Bodas and Ui, seem to have mistaken the honorific affix Sri Carana in the descriptive expression-Prakatārthakāra Srī Carana, for the name of the author. The expression-Prakatarthakara Śri Carana, which is used in some Advaitic works in referring to this author, is similar to expressions like Prakasātma Śrī Caraņa; and Śrī Caraņa is here an honorific affix, like Bhagavatpāda.

With regard to the date of the commentary one thing is clear-that he is later than Udayana who is referred to several times in the Prakatarthavivarana1 and who wrote the Lakaņa- vali in 984 A.D. He is also earlier than Anandagiri, who refers

1. See pagos 42, etc.

X1

to this work in several places .? The date of Anandagiri is ascertained to be 1,200 A.D., and therefore the Prakatārtha- vivaraņa should have been written between 1,000 and 1,200 A.D. In the present state of our knowledge, it is impossible to narrow down the limits of the date further. It is not improbable that the work is pre-Ramanuja. Ramanuja became famous only by the middle of the 12th century and this work might have been written at a slightly earlier date.

With regard to the name Prakatārthavivarana, it is possible to conjecture that the author so named it in contrast to the Vivarana of Prakasatman, which all of us know, is Gudhartha- vivaraņa. Prakasatman has explained the Bhasya and the Panicapadika in a language which is terse and cannot be under- stood easily. The author of the Prakatarthavivarana, on the other hand, has explained things in a form, which in his opinion is lucid and clear; hence the name Prakatarthavivarana.

Details relating to the date of Sankara, the history of com- mentaries on the Brahmasutra Bhasya, the authors referred to in the Prakatarthavivarana and other topios will be dealt with in the Introduction to the Second Volume.

The differences in the readings of the bhasya will be indicated at the end of the Second Volume. Index of quota- tions, tracing them to their original sources, will be furnished in the Second Volume.

Mahamahopadhyaya Professor S. Kuppuswami Sastriyar has laid me under a very deep debt of gratitude by solving for me such of the textual difficulties and abstruse doctrinal problems as arose during the course of this edition. Brahmaśri

1. Knandagiri's Taittiriyopanişadbbāşyavyā. p. 31; Mundakabhīşhyavyā. p. 32, Kenopanişad VI. bhasyavyl p. 23; KathopanişadbhīryavyI. p. 124; Anandasrama Souakrit Serim. Edu.

xii

S. K. Padmanabha Sastriyar of the Presidency College, Madras and Brahmasri T. V. Ramachandra Dikshitar of the Madras Sanskrit College, Mylapore, have angrudgingly placed their valuable time and profound erudition at my disposal, while reading through the proofs of this publication. In spite of their delicate health, and despite their official responsibilities, they willingly and whole-heartedly threw themselves into this task and encouraged me at every step. I take this opportunity to offer them my sincere and grateful thanks for the help they have rendered. Dr. C. Kunhan Raja, my colleague in office, offered varions useful suggestions; in his capacity as the Honorary Director of the Adyar Library he allowed two of the Pandits of the Library to help me in collating certain manuscripts. I take this opportunity to record my deep obligations to him for the unstinting manner in which he has helped me.

The present edition of the Prakatarthavivarana, is based on the following manuscripts :-

1. T. A palm leaf copy of the Prakatarthavivaraņa in Malayalam script found m the Tekke Matham at Trichur. A Devanagarī transcript of this manuscript is found in the Govern- ment Oriental Manuscripts Library, Madras. R. No. 3072.

2. T1. Another palm leaf manuscript of the same work in Malayalam script in the same place.

3. P. This is a palm leaf of the work copy found at the Pūvaļļimanakkal in Malabar. This is also in Malayalam characters.

4. TM. This is a Devanägari transcript of the work in the Library of the Curator for the publication of Sanskrit Manus- eripts, Trivandrum.

xiii

5. A. This is a paper manuscript in Bengali characters found in the library of the Asiatic Society of Bengal.

N. B .- Manuscript No. 1. which belongs to the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, was collated by the Library authorities with manuscripts 2 and 3 and they have carefully indicated the noteworthy variants. All this material has been used in bringing s it the present edition of this work, with the kind premission of the Carator of the Government Oriental Manuscripta Library, Madras.

I take this opportunity to express my gratefni thanks to the authorities of the Government Oniental Ma. uscripts Library, Madras, the Curator for the publication of Sanskrit Manuscripts, Trivandrum, the President of the Asiatic Society of Bengal and the Director of the Adyar Library, Madras, for the very generous help they have rendered me in connection with this pubhcation, by placing at my disposal the manuscripts in their collection. Brahmasri T. R. Seshadri Sarma and Brahmaśri V. Narayanaswami Sastri helped me in collating the Trivandrum and Calcutta manuscripts of the work. I take this opportunity to acknowledge with gratitude the help they have rendered. My friend Mr. B. Madhava Rao, M.A., of Messrs. R. Venkatesh- war & Co., has spared no pains in getting this volume printed in an attractive form.

UNIVERSITY OF MADRAS, 28th August 1935. T. R. CHINTAMANI.

विषयसूची

पथमाध्याये पथम: पाद: 1 ... 160 ... ...

जिज्ासाधिकरणम् 1 ... 37 ...

जन्माद्यधिकरणम् 37 ... 47 ...

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् 48 ... 51

समन्ययाधिकरणम् 51 .. 84 ...

ईक्षत्यधिकरणम् 85 ... 103 ... ...

आनन्दमयाधिकरणम् 104 .. 124 ...

अन्तरधिकरणम् 125 ... 130 ... ...

आकाशाधिकरणम् 130 ... 134 ...

प्राणाधिकरणम् 134 ... 137 ...

ज्योतिश्वरणाधिकरणम् 138 .. 149 प्रातर्दनाधिकरणम् 149 ... 160 ...

पथमाध्याये द्वितीय: पाद: 161 ... 218

सर्वत्रप्रसिद्ध यधिकरणम् 161 ... 172

अरत्रधिकरणम् 173 ... 174

गुहाप्रविष्वाधिकरणम् 175 ... 182

अन्तराधिकरणम् 182 .190 अन्तर्याग्यधिकरणम् 191 ... 197

197 ... 205 वैश्वानराधिकरणम् 206 ... 218

मथमाध्याये तृतीय: पाद: 219 ... 317

धुम्बाद्यधिकरणम् 219 ... 227

भूमाधिकरणम् 228 ... 234

मक्षराधिकरणम् ... 235 ... 237 ...

837 ... 241 ...

xvi

दहराधिकरणम् 241 ... 250 ... उत्तराधिकरणम् 251 ... 260 ... ...

अनुकृत्यधिकरणम् 261 ... 264 .. प्रमिताधिकरणम् 264 .. 267 ... देवताधिकरणम् 263 ... 301 .. ...

अपशूद्राधिकरणम् 301 ... 307 ...

कम्पनाधिक रणम् 308 .. 310 ...

ज्योतिरधिकरणम् 311 ... 312 ... ... अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् 312 ... 314 ...

सुपुप्तयधिकरणम् 314 ... 317 ...

प्रथमाध्याये चतुर्थः पाद: 318 ... 382 ..

आनुमानिकाधिकरणम् 318 ... 336 ... चमसाधिकरणम् 336 .. 341 संख्योपसंग्रहाधिकरणम् 341 .349 ...

कारणत्वाधिकरणम् 349 .. 355 बालाक्यधिकरणम् 355 ... 362 वाक्यान्वयाधिकरणम् 362.371 प्रकृत्यधिकरणम् 372 ... 381 सर्वव्याख्यानाधिकरणम् 381 .. 982 ...

द्वितीयाध्याये प्रथम: पाद: 383 ... 467 ...

स्सृत्यधिकरणम् 3$3 391 ... योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् 391 ... 393 नविलक्षणत्वाधिकरणम् 394 .. 412 ...

... 412 413 भोक्त्रापत्यधिकरणम् 413 415 ...

आरम्मणाधिकरणम् 416 ... 444 इतरव्यपदेशाधिकरणम् ... 445 ... 448 उपसंहारदर्शनाधिकरणम ... 449 .. 452

452 ... 458 ... सर्वपताधिकरणम् ... 458 ... 460

xvii प्रयोजनवत्वाधिकरणम् ... 460 ... 462 462. 466 ... सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् ... 466 .. 467 द्वितीयाध्याये द्वितीय: पाद: 468 .. 579 ... रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ... 468 . 489 महद्दीर्वाधिकरणम् 489 ... 495 परमाणुजगद्कारणत्वाधिकरणम् 495 ... 515 समुवायाधिकरणम् 516 ... 534 माभावाधिकरणम् 534 .. 545 एकस्मिन्नसंभवाधिकरणम् 546 .. 553 पत्धिकरणम 553 .. 574 उत्पत्यसंभवाधिकरणम् 575 ... 579

।। शान्तिपाठ: ॥।

ओोम्। शं नो' मित्रः शं वर्रुणः । शं नो' भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहस्पति:। शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमा ब्रह्मेणे। नर्मेस्ते वायों। त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि। त्वमेव प्रश्यक्ष व्रह्मं वदिष्यामि। ऋतं वदिष्यामि। सन्यं वंदध्यामि। तन्मामंवतु। तद्ुक्ारमवतु। अवंतु माम। अर्वंतु वकारम्।। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिंः।

सह नांववतु। सह नौ' भुनकतु, सह चीर्ये करवावहे। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा 'विद्विषावहै'। ॐ शान्ति: शान्तिः शानि:।।

यश्छन्दसामृपभो चिश्वरूंपः। छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूर्च। स मेन्द्रो' मेधया स्पृणोतु। अमृरतस्य देवधारणो भूयासम्। शरीरं मे विचर्षणम्। जिह्ला मे मधु मस्तमा। कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्। ब्रह्मण: कोशीऽसि मेघया 'पिहितः। श्रुतं में गोपाय॥। ॐ शान्तिः शान्ति: शान्तिः।।

अहं वृक्षस्य रेरिवा। कीर्ति: पृष्ठ गिरेरिव । ऊर्ध्चर्पवित्रो वाजिनीवं स्वमृ्त- मरिमि। द्रविण सवर्चसम्। सुमेधा अमृतोक्षितः। इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम्॥। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः।

भद्रं कर्णे भिः शृणुयाम देवाः। भद्रं पश्येमाक्षभियजत्राः। स्थिरैरजैस्तुष्टुवा सस्तनूभि:। व्यशेम देवहितं यदायुंः। स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रंवाः। खवस्ति नः पूषा विश्रा वेदा: । स्वस्ति नस्तार्कष्यों अरिष्टनेमिः। खवस्ति नो बृहुस्पतिर्दधातु॥ ॐ शाम्ति: शान्ति: शान्तिं:।।

पूर्णमद्: पूर्णमिदुं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते।। ॐ शाम्ति: शा्ति: शान्ति:।।

माध्यायन्तु ममाङ्कानि वाकूप्राणश्रक्षु: श्रोत्रमयो बलमिन्द्रियाणि य सर्वाणि। सर्वे प्रऔमौपनिषद माहं ब्रह्म निराकुर्या मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिरा-

XX

करणं मेडस्तु। तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु।। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः।।

वाङू मे मनसि प्रतिष्ठिता। मनो' मे वाचि प्रतिष्ठितम्। आविरावीर्म पधि। वेदस्य म आणीखयः । श्रुतं मे मा प्रहांसीः। अनेनाधीतन। अहोरात्रान्संदधामि। ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदिष्यामि । तन्मामंवतु। तद्क्तारमवतु। अवंतु माम्। अर्वंतु वकतारमवंतु वकतारमूं॥ ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिंः॥

ॐ भद्ं नोऽपि वातय मनः ॥ ॐ शान्ति: शान्तिः शान्तिः॥

यो ब्रह्माणं विदधांति पूर्वे यो वै वेदांश्च प्रहिणोनि तस्मै। नह देवमात्म- बुद्धिंप्रकाशं मुमुक्षुर्वे शरणमहं' प्रपदे॥ ॐ शान्ति: शान्तिः शान्तिः॥

ॐ नमो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यो वंशर्िभ्यो महन्दयो नमो

गुरुम्य:। सर्वोपपनवरहितः प्रज्ञानघनः प्रत्यगर्थो ब्रम्मैवाहमस्मि ब्रह्मवाहमस्मि॥ ॐ शाम्ति: शान्ति: शान्ति:।।

उचरशान्ति:

ओोम्। शं नो' मित्रः शं वरुणः। शं नो' भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो वृहस्पतिः । शं

नो विष्णुरुरुकरमः। नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक्ष म्रह्यावोदिषम्। अतर्मवादिषम्। सत्यर्मवादिषम्। तन्मामावीत्। तट्टकारं- मावीत्। मावीन्माम्। आंवीडकारम्।। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिंः ॥ शेषं पूर्ववद्।

॥ श्री:। ।। ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्॥। प्रकटार्थविवरणसहितम्

भाष्यम्

॥श्रीः ।।

प्रकटार्थविवरणम्

सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्कूटसं सुखविप्रहम्। 5 निस्यमुक्तं परं ब्रह्म भवामि तदहं सद्ा।। शत्वापि यस्य बहुकालमचिन्तनेन व्याख्यातुमक्षमतया परितापि चेतः । तस्योपतापहरणाय मयेह भाष्ये प्रारभ्यते विधरणं प्रकटार्थमेतत्।। 10

श्रीमच्छार्रारकं व्याचिक्यासुर्भगवान् भाष्यकारो विषयाद्यसम्भवेनाव्या- वयेयत्वमाशङ्कय बन्धमिथ्यात्वाङ्गीकारेण विषयादिकं सम्मावयन्व्याख्येयत्वं प्रतिजश्े-युष्मदस्मदित्यादिना । तत्प्रत्याचिस्यास् व अमृतानन्दब्रह्म- पकाशिकाकारौ माचख्यतुः-'व्यर्थामेदमनर्थानृतत्ववर्णनम्; शास्त्रप्ामाण्यात् ज्ञानेन सत्यबन्धध्वंससंभवात्; अथ लोके ज्ञानात् सत्यस्य धरंसो न उष्टः ?तत्कि- 15 मिदानीमामुष्मिकफलं कर्मशास्त्रं नोपेयते। किश् लोकेऽपि तार्क्ष्यस्रणाद्विषं शंशमीति, सेतुदर्शनाञ्चाशुभं सनीस्रस्यते, विर्षयदोषदर्शनाख् रागो दनी- ववस्ते। यथा व ज्ञानं स्वप्रागभावं दन्दहीति, तथानर्थहेतुमपि धक्ष्यति; तस्मात्सस्वत्वे Sपि बन्धस्य ध्वंससंभवाश् तदर्थमनर्थवैतथ्यमासेयम्। वाक्यार्था- न्वयसिदये जीव निर्णयोऽपि जीवपादे प्रववृते। अतो न तदर्थमपि तह्वूर्णनम्'॥ 20 मशोच्यते-सार्थकमिदमनर्थवैतथ्यवर्णनम्, तदन्तरेण शास्रादृपि तद्- सिद्धे:। शासत्रं किल लोकावलोकितां पदशर्कि पदार्थयोग्यताओजोरराक्ृित्य

4. All except T. सत्यथ्वसो. 2. A omits विषय ... ध्वस्यते. २. TM. किमितीदा. Y. Tand P वादे.

मसमुतमाच्य ज्वारयानम्

प्रकटार्थविवरणम् संवरीवर्ति, इतरथा "अन्मो मणिमविन्दृत्" इत्यादेरपि यथाभुते मात्वापा- ताद, अंपूर्वकल्पनानवकाशप्रसङ्गा। लोके न शुक्तपादित्त्वज्ञानं तदजञानं पर पोपुषीति ; ततः संसारस्यापि सत्यत्वे न सम्यग्धानात् प्लुष्टि: स्याद्। न च 5 तार्क्ष्यस्रणमात्राद्विषोपशमः अतिमसभ्गात्, किन्तु ध्यानमन्त्रप्रयोगाविकरियया। विषयदोषदर्शनश् वैराग्यकारणम्। नच् रागभ्वंसा वैराग्यम्, भोगेन एवस्तेऽ- पि रागे वैराग्याननुगमात्; किन्तु रागविरुद्ध श्वेतोवृत्तिविशेषः। न च सेतुदेश- नमशुभशाम्तयऽलम्, प्रमाणाभावात्। "सेतुं रष्टा विमुच्येत ब्रह्महा वहा- हत्यया" इति विधेरिति चेत्र, न दशनं विध्बहमक्ियासाघनरवात्, खवर्गवद्; 10 अक्रियात्वञ्च प्रकाशत्वाठ्, प्रदोपवत्। क्रियात्वे व संवित्साघ नत्याभावप्रस- दात् गतिवत्। किश्च पद्वििजन्यपुरषेच्छाप्रयलसाध्यं कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तु शक्यं तस्यैव विधित: फेलसंबन्धोऽवकल्पते यथा कर्मणः। न तथा ज्ञानं सति कारणे पुरुषेक्छामप्यपेक्षते । अनिच्छतीऽपि अनिष्टम्ञानादिदर्शनाव् "माज्यमवेक्षत" "मादित्यमवकोकयेत्" इति चाकषिसत्निपातविधानम्; ज्ञानं 15 स्वर्थसिद्धमनूदते। न च स्मृतेषैयर्थ्यम्-"ब्रह्मदापि प्रमुख्येते तस्मिन्स्ना

दर्शनमात्रादशुभोपराम:, किमु तत्र खनानादिना। अन्यथा दूरगमनादेरानर्थ- क्याठ् । पषैस गति:

20 "दकषिणामिमुख देवं डोलमानं सुरेश्वरम्। सकृदूरष्ट्रा तु गोविन्दं सुध्यते ब्रह्महंत्यया।।" "अभिचित्कपिला सत्री राजा मिक्षुर्महोदघिः'। रष्टमात्रा: पुनम्सेते तस्ात्पश्येत नित्यशः।" इत्वादे:, गोविन्दाभ्निचिदादयर्चापरिच्र्यादी तात्पर्यात् । अतो विधितीं न 25 बोधस्य फळर्सबन्धः । नापि ज्ञानं खवप्रागमावं जेश्रीयते, भावस्यामावयोगाद-

१. A. अथ [अपूर्वार्य-] ६. T Omits फल ...... यथा. २. A omits आदि. ७. A. दध्यवेक्षेत ३. All except T. करणम्. ४. T. बैराग्यमोगेन. ८. A omits सहित. ९. T. यथाविधि. ५. T. दर्शनात्.

2

प्रकटार्थविवरणम् रग्धारमकस्य घातकत्वायोगात्; किन्तु तन्रिवृतिरेत शानम्। न च तद्ण्पंसे तस्याध्यस्तत्वम्, पुनरुदयो वा; सकज्जातस्य नाशस्य तत्रोर्ष्यमुपलक्षणस्वेन

10 वस्ा; अमावर्चे तथ्या पत्र प्रागमावत्वप्रसङ्कः ; तुल्यकाळतवे न भ्ानजग्यता;

निदानमिति सत्यत्वे बण्घस्य ज्ञानात् ध्वंसो नोपपथते; सत्वतनं वानृतविरो- घित्वमविवक्षितविशेषं व्याप्यतयोपादीयते धूमवत्ववद्, अपरया तत्याप्या- व्याप्यतापातात्; अतो विकल्पजालप्लापो निष्फलः । परमार्थत्ी कि परामा- णिकत्यमात्रमुत तात्विकप्रमाणवत्त्थमित्यादिः। तस्ार्सनिदानाध्बासम्वंस- 10 रूपप्रयोजनसिद्धयेऽयाससमर्थनं समज्सम्॥।

यश्चोवाच-न परमात्माध्यस्यति, विद्यासभावतवात्; न जीव:, अनति- रेकात्, अतिरेकेऽपि कल्पितत्त्रात्-इति ; तत्रोच्यते। मक्षोऽध्यस्यति, तस्य भ्रान्तत्वप्रसिद्धे :; अश्ञश्चाज्ञानप्रतिबिम्बिता चिदुच्यते; यथा न घटावचिछनस्य मनवच्छिन्स्य वाकाशस्य घटावच्छेद: अनवस्थानात् विरोधाच्, किन्तु ख्रू- 15 पस्य, तथा नाजानावच्छिन्नस्यानवच्छिन्नस्य वा चिद्धातोरक्ञानावचछेद:, किन्तु स्वरूपस्य । कचिसु ब्रह्मणोऽव्ञत्वॉभिधानं परिष्छिन्नाभयत्वाभावािप्रायम्: जी वाधयत्वाभिधानक्च स्वावच्छिन्न एव सकार्याध्याससामर्ध्याभिन्नायम्; यथा हयाका रातन्त्रं नीरं न तभ् स्वकार्याध्यारोपं चर्करीति, किन्तु स्वात्मनि प्रतिबिस्विते स्वकार्याण्यारोपं चेक्रीयते, जानुमात्रेऽपि नीरे साम्रनक्षत्रस्य नभसो दोघूय- 20 मानतादर्शनाव्• तथाश्ञानमपि सप्रतिबिम्मितचिति स्कार्याण्यारोपकरम्। तदयं सल्ेप :- पका तावदनाद्यनिर्याच्या भूतप्रकृतिश्धिन्मान्नसेम्पन्घिनी माया। तैस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वर: तत्परिणामैरेव सर्वश्रत्वादिमान ; विम्बकर्ल्पं तु निर्विकल्पकं ब्रह्म कैवल्यावलम्बनम्। तस्या एव परिच्छिन्नानिर्वाच्यानंन्तप्रदे- शेष्वज्ञानाभिधानेष्वावरणविक्षेपशक्तिमतसु प्रतिबिम्बितं तदेव चैतन्यमनन्त- 25

१. A adds गत :. ५. M. Tन संबन्धिनी. २. T. omits अनवच्छित्नस्य. ६. T, Ti and P तस्या० १. TM. घटावच्छेदेनावस्या. ७. TM. अनन्तर. ४. TM. भिसाधनम्.

अस्मूत्र भाष्यव्यारूयानम् [t.पा. १.ब:१. प्रकटार्थविवरणम् जीवव्यवहारास्पदम्। न च लोके प्रतिबिम्बस्य विम्बदर्शनपूर्वकत्वं सरूपै- स्वाद्। इषव विशिष्टस्य तसन्त्रता। न च 'निरंशस्यैकस्य कृत्स्नस्यानन्तप्रति- बिम्बमावो विरो[रु]ध्येत, "रूपंरूप प्रतिरूपो बभूव" इत्यादिश्रुतेः, नभसि 5 दर्शनाथ। प्रत्येकमक्ञानातुबन्धश् "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः" "न तं वि- दाथ" "तेन मुहन्ति जन्तवः" इत्यादिश्ुतिस्मृतिलिङ्गसिद्धोऽतुभवसिद्धम्ध नापलापमेईति। सति चैवं गुरुशिष्यमुक्तामुकादिविभागोऽपि सुगमः । तथा हि-यस्य िम्बकल्पनिर्विकल्पत्रह्मात्मानुभव: तस्य सवोपाध्यक्षानभक्े तज्जान्त :- करणापसरणे प्रमातृत्वानुपपत्ती स्वरूपावस्थानं मुक्ति: सञ्ाघटीति। यस्तु माया- 10 विवतों महाभूते: प्रपञ्चः स विद्यमानोऽपि निरिन्द्रियेणेव रूपं नानुबोभूयते। "भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" हत्यत्र मायाशब्देन मायकदेशाविद्याभिधाना- दोगमिसकलसंसार कारणाविद्यानिवृत्तिर्न स्वरूपण मायाया :; सदेहित्वादि- व्याघातात्, मिथ्यात्वेऽव्यनादित्ववद्नुच्छेदसम्भवात्। न चैवमद्वैतव्याघातः संवित्सुखात्मन एकरसत्वादनिर्वाच्यत्वाच्च विभागस्येति। तस्मादेकस्यैव 15 चिद्धातोरक्षानानुपवेशेन प्रमातृत्वाद्यध्यासशालित्वं संसार, तद्ध्वंसश् मोक्ष इस्यदवते न कोऽप्यवकरः । यद्यपि चैतद्विस्तरेणाभिघास्यते, तथापि श्रोतृप्रवृ- स्यङ्गतया आदावेवाभ्यधायि किश्चिदिति सकलमनाकुलम् ।

प्रयोजनादि सिद्धिसमर्थमध्यासं गौणवादालम्बनेन प्रथममाक्षिपति।तथा- हि मेनिरे मीमांसका :- संसर्गाध्यासो भेदाप्रह्पुरस्सरो ष्टः शुकतिरूप्याद्य 20 ध्यासे; देदाद्यात्मनोक्ष युष्मदस्मच्छव्दार्थतया 'इदमहम्' इति प्रत्ययविषयतथा स्पुटतरभेदावभासयोव्यांपकनिवृत्या व्याप्याध्यासनिवृत्षिरिति। तदेतदाह- युष्मदस्त्मत्ययगोचरयोरिति । युष्मश्चास्मन्च युष्मदसदौ राष्दौ; प्रत्ययौ च 'इदमद्दम्' इति; तयोगोंचरा, तयोरिति विभ्रहः। शब्दानुकारादेव "प्रत्ययो- सरपद्योक्ष" इति न त्वन्मदादेशप्राप्तिः। केवल[लं] विषयस्यैव विषयाम्तरेS- 25 ध्यासो हछः; तदभावाच्चं नाध्यास इस्याह- विषयविषयिणोरिति॥ सदश-

१. TM. निरंशस्य तस्य. ४. T, T1 and P भूर्ता[तादि:] २. TM. हन्ति. ५. A. आगमिक. ३. T. T and P स्थानान्मुक्ति :. ६. TM. वनाध्या.

जिहासािकरणम् १.j अकटार्भबिवरणम्

भाष्यम् वयोः इतरेतरभावानुपपचौ सिद्धार्यां तर्द्दर्माणामपि सुतरामितरेतर- भावानुपपचिः इत्यतः असत्मत्ययगोचरे विषयिणि चिदात्मके युष्मत्म- त्ययगोचरस्य विषयस्य तद्धर्माणां चाध्यास :; तद्विपर्ययेण विषयिण: तद्दर्माणां च विषयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तम्। तथाप्यन्योन्यस्मिन् 5 अन्योन्यात्मकर्ता अन्योन्यधर्मोक्च अध्यस्य इतरेतराविवेकेन अत्यन्त- प्रकटार्थविवरणम् सन्दर्शने सदशान्तराध्यासः प्रायेण रष्टः, तदभावाञ्च नाध्यास इत्याह-तमः- प्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयोरिति ॥ ननु धर्मिणोस्तादात्म्यासंभवेऽि तद्धर्माणा- मितरेतरभाव: किन्न स्यात्, अलक्तकलौहित्यवदित्याशङ्कयाह-त्द्वर्माणामपि 10 सुतरामिति ॥ तद्धर्माणां धर्मिणं विहायान्यत्र गमने धर्मत्वस्यैव व्याघातात् अलक्तके च द्रव्यस्यैव संसर्गाध्यास हत्यर्थः । नन्वध्यासोऽर्यब्ञानात्मकः, तत्रा- र्याभावेऽप्यसदवभास एव विभ्रम: स्याित्याशङ्कयाह्-इत्यतोऽसत्मत्ययेति॥ यतोऽर्याध्यासो न सम्बोभूयते अतोऽवभासोऽपि न जाघट्यते निरालम्बन- जानाभ्युपगमप्रसङ्गात्। नेनु अहङ्काराद्रावात्मनः प्रतिबिम्बतवेन [नेन] तद्धर्मस्य 15 द्रेष्टत्वादस्तत्राध्यासो Sस्त्वित्याशङ्याह - तद्रिपर्ययेणेति ॥ द्रपडत्यविशेष- स्फुरणान्नाध्यासस्सम्भवति, इतरथा न कदाचिदवाघ: स्याद्। अतो गौण पवायं सामानाधिकरण्यावभास इति भावः । तथा [तथा च] सत्यात्मनस्संसारस्सत्य प्वेति न आ्ानान्निरवत्यते। अतो न तद्ष्वंससाधनश्रानाय शास्त्रारम्म: सम्बो- भर्वाति [वीतीति ] पूंर्व: पक्षः। हदानी अध्याससमर्थनेनार्य सम्भावयभारम्म 20 सम्भावयति-तथापि इत्यादिना । तन्ैतद्द्वान्व्याचष्टाम्। किमर्यतो 'मेदोऽ उयासविरोधितया गौणत्वमावहृति कि वा प्रकाशमान इति। नायय: । शुक्ति- रूप्याविभ्रमस्यापि भङ्गपसङ्गात् । द्वितीयस्तु यद्यप्यदुष्टः, तथापि नास्माकीन- पक्षक्षतिः। यतोऽर्थतोऽत्यन्तविविक्तयोरपि धर्मिणोः इतरेतराविवेकेन प्रति- भासतेः विवेकास्फुरणात् अन्योन्यरिमिन मत्मदेहादौ अन्योन्यात्मकतां देवा- 25

१. A adds अस्मदिति. ४. TM. भेदेडण्पास. २. TM. डष्ट. ५. T, Ti and P सतोर्विवेफा. १. TM. पूर्वपक्ष :.

माध्यम् विविक्तयो: धर्मधर्मिणो: मिथ्याज्ञाननिमिचः सत्यावृते मिथुनीकृत्म 'अहमिदम्' 'ममेदम्' इति नैसर्मिकोऽयं लोकव्यवहारः ।। पकटार्थविवरणम्

5 धारमभावं परस्परधमांत् समारोप्य 'अहमिदम्' 'ममेदम्' इति अभिन्वाभि- वदनरूपो लोकग्यवहारो भंविष्यति।न चापुनरुक्तशम्दध्ाच्यतयैवाध्यास विरो- धिमेदाध्यवसायः इंद रूप्यमित्यत्रापि प्रसक्गात्, अत एव न पदार्थमात्रज्ञानात् सप्रतियेगिरवेन स्वरूपत्वासम्भवाञ्च भेदस्य।। नैसगिक इति॥ शास्त्राद्याधेयसं- स्काराजन्य इत्यर्थ: । तेन यद्यपि शास्त्राद्वितविवेकस्य व्यतरिक्तगोचरोऽ- 10 हझ्गारस्तथापि पूर्व देहादिसमानाधिकृत पवेति भावः।। यदूचिरे-इयोविषयत्वाभावात्साडश्याभावाञ्च नाध्यास इति तत्राह- मिथ्याव्वाननिमित्त इति ॥। मिध्या च तदशानञ्च तन्निमिसस्तदुपादान इत्यर्थः। ने विषयत्वं साधटश्यं वाध्यालहेतु, किन्त्वन्वयव्यतिरेकवद्स्ञानम् । तथा च प्रयोग :- विमसं मिथ्याश्ञानोपादानं कार्यत्वाद नन्यथासिद्धतद्म्ययव्यतिरेकष - 15 त्वाद्ा; विपक्षवाधकोपगहीतत्वे सति कार्यस्वादां। न यदषं न तदेपम् यथा सम्मतं वस्तु। कार्ये नोपादानदानम्। न व सदसती साझ्षातुपादाने कार्यानतु- कूलत्वाद्; साक्षादुपादान[नत्व]कल्पनायां व गौरवमनवल्ता थ। मतो विपस- बाधकानम्यधासिद्धी। न चाझाने प्रमाणप्र प्रशंसन्ति। द्रषटत्वादेवाज्ञेत्वोप. गमात्। सुपुप्ते च सकलप्रमाणविकले कथमन्यथोस्थितोऽसुसन्दध्यात्। अभाव- 20 मानं विना सिद्धत्वाश्चाभावत्वं प्रत्युक्तम्, ह्ञानसहमावित्वाच। न हि घटावरण्घे भूतले निर्मट भूतलमिति जाघटीति । किश्च विमतमश्ञानं नामाव: उपादानत्वात् मृदत्; मावरणरात्प्रकायेयत्वाडा तमोबद्।

जिकस्वं न विरुध्यते; धर्मस्येवाशब्दागोघरस्य फलदानायोगमुखीमाय- 25 विशिष्टस्य फललिङगम्यता। मनुष्योऽदमित्यारोपमुररीकृत्यापि सत पवर सद्म्तरसंसर्गे मेमिरे नैयायिका। तामू व्याव्तयति-सेत्यानृते मिथुनी-

१. TM. भरिष्वति ४. TM. शनाहन. २. TM. न विषयत्वसाहम्यो. ५. A. शानलोप ₹. A omits पा. ६. TM. सम्माqवे.

जिशवािकरणन् १.] ममार्यनिवरणम्

माध्यम् बइ-कोऽयमध्यासो नामेति। उच्यते: स्मृतिरूपः परत पूर्वहष्टावभासः। तूं केचविदम्पतान्यधर्माध्यास इति वदन्ति: केचिसु प्रकटार्थविवरणम् कृत्येति ॥ भ्रमविषयस्य स्वप्नाववुद्धनमोमक्णवत्, मग्यत्र गस्वायोगात्। संसर्गवत् भ्रमान्िषयत्वात्तत्र सत्त्वायोगात्, आरमनः संसप्ठरुपेण भ्रमविषयस्य तेन रूपेण सत्वविधुरस्यापि स्वरूपेणाविषयत्वाद्वाघसालितया परिशेषाज्य सत्यत्वोपपरंः सत्यानृते मिथुनीकृस्यैव संव्यवहार इत्पर्थ:। सववं सक्ंर पतोऽध्याससमर्थ नेनार्थवत्वमुपचिक्षेप। पुनस्तमेव लक्षणादिमि: स्फुटी- कर्सु योधमियोन्द्रावयाम्बभूय-आह कोऽयामेति ॥ यदि 'मनुष्यो - 10 हम्' इस्याधवमासो न गौणसतहंत्यासलक्षणं ब्रृहधि इत्यर्यः । प्रसस्पलक्ष्यामि- धायिपदानुषादेमानिर्वाचयादिविशेषं दित्वा भ्रममान्नलक्षणमाह-स्पृतिरूप इति॥ पूर्वडष्टावमासो ऽध्यास इत्येताया लक्षणे स्मृतावतिव्याप्ति: स्यात्। तदर्थ- माह-स्पृतिरूप इति। संस्कारोत्थस्वेन स्मृतिसरशो न पुनः स्मृतिरेवाभ्रमत्व- प्रसभ्गात्। अपरोसत्वाच; अपरोक्षत्वा [क्षाषि] विवेकादपरोक्षत्वे पारोक्यस्यापि 15 मरसद्गात्। प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिव्यवच्छेदायाह-परत्रेति ॥ विषयसप्तमी यम्। पूर्वदृष्टो योरऽर्थस्ततो ऽन्यस्मिप्नित्यर्थः। दृष्टगोर्गवयदर्शने 'अनेन सेडशी मदीया गौः' इति परत्र गवये गोसाटश्यावभास: स्मृतिरूपो भवतीत्यत आह- पूर्वेति। पूर्वहष्टस्यावभासो न तु तत्सादृश्यस्येस्यर्यः। पूर्वडधत्वं व भ्रमावषय- स्यानादिभ्रमसन्तताचिति गमयितव्यम्। अनुमाने पूर्वट ष्टापनित्वस्य व्येकयन्तरे 20 योऽवभास: तथ्यवच्छेदायाह-स्सृतिरूप इति।। नन्वध्यासस्य तललक्षणमित्यत्र कि प्रमाणमित्याशङ्कय विशेषविवादेऽपि नायथावॅस्तुख्यातिमात्रे विवाद इति न प्रमाणपसावकाश इत्यमिसन्धायाह-तं केचिदित्यादिना ॥ केविद्विजान- वादिनो ऽन्यथाज्यातिवादिनिय्र तमध्यासमन्यत्र शुक्त्यादावम्यधर्मश्यापि ज्ञानाकारस्य देशान्तरखस्य वाध्यास इति वदन्ति। विमर्त रूप्यं बुद्धिरूप- 25

१. T. तत्व- ५. TM. इइ सदशी. A. एवत्सह- 2. A. सर्वव्य- ६. A omits व्यकस्यन्तरे. २. TM. प्रस्य. A. प्रधान. ७. A. अययार्य. ४. A. प्रस्तावात्. ८. T omite देशा ... यज् यदण्यास हति.

7

म्रह्ममुलभाव्यष्या स्यानम् [भ. १.पा. १.स.१.

भाष्यम् यत्न यदध्यासः तद्विवेकाग्रइनिबन्धनो भ्रम इति; अन्ये तु यत्र यद- ध्यास: तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते; सर्वथापि त्वन्यस्यान्य- धर्मावभासता न व्याभचरीत। तथा च लोकेऽनुभवः-शुक्तिका हि 5 रजतवदवभासते एक: चन्द्रः सद्वतीयवदिवि॥ प्रफटार्थविवरणम् मबाधितापरोसत्वात् बुद्धिवत्, विमर्त रूप्यात्मना माति, तदर्थिनो नियमेन प्रधृत्तिविषयत्वात् सम्प्रतिपभ्रवदिति । अण्यातिवादिनस्तु- यत्र यदध्यास

10 ्ति। सम्प्रतिपन्नाविषेकादेव व्यवहारोपपत्ती मिथ्याज्ञानकल्पनायां गौरवाद्। बुद्धिरूपत्वञ्च बुद्धौ कल्पितत्वं चेरसावथवैकल्यम् ; बुद्धिमात्रत्वं बेदूहिःसंविद्विराधः। असती चद्रप्यात्मता साध्यते साध्यवैकल्यम्; सर्ता वेद्वाधविरांधः । न च तदन्तरेणास्ति साधारणगिरीर्य इति। शूम्प- वादिनस्तु यत्र यद्ध्यासस्तस्यैव रूप्यादेविपरीतधर्मत्वस्याविद्यमानस्य 15 कैल्पनां भासमानतामाचक्षतेऽत्यन्तलाघवात्। इतरया रूप्यसारणं तत्परमोपः सन्निमिस्ताविवेकश्ति गर्रायसी कल्पना स्यात्। नेदं रूप्यमिति व प्रतिपन्नस्या- संत्वसंवदनादिति। सर्वेध्वपि पक्षेष्वर्यंथावस्तुख्यतितां लक्षणांशं न व्यमि- चरति अध्यासः । अश्यातिमतेऽपि यधा विविके वस्तुनि तेथा न व्यातिः किन्त्वविविकतया। अतोऽभयुपेतैवायथावस्तु्यातिः। विवादाध्यासिता: 20 प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वात संप्रतिपत्रप्रत्ययवदिति प्रयोगे अयथार्थप्रत्ययोऽस्ति इस्यस्मदुपेतप्रत्ययेSनेकान्तः । व्यवहारमात्रस्य च संसृष्टप्रत्ययपूर्वकत्वनियमा- मावे श्रोतुः प्रवृत्त्यापि संसृष्टप्रत्ययमनुमाय सङ्गतिसंवंदनासम्भवेन वेदपामा - प्योच्छेदप्रसङ्गात्। तस्ात्सर्वजनीनाध्यासलक्षणपरीक्षणे न मनः खेदनीयम्। लोकानुभवसंमतिमाह-तथा चेति ॥ निरुपाधि काहङ्वाराद्यतद्रपारोपस्य प्रथ- 25 ममुदाहरणम्; चरमं जीवेश्वरभेदारोपस्य। वत्करणेन चानिर्वाच्यतामाचचस्षे।

१. A omite साध्यते. ५. A omits तथा. २. TM. कस्पना. ६. T,T' and P omit प्रत्ययत्वात् ३. T, Ti and P असती संवेदन ... सनें. Y. T, T' and P omit अयथा ... चरति. ७. TM. मनः वेदनीय:

8

जिशासाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् सवथा वास्तवाकारेण निरूपणासहिष्णुना वानिर्वाच्यता। तथा हि-न तावद्यथावभासं सदेव रुप्यम्, अत्रस्त्त्वप्रसङ्गात्। नापि तदन्यत्रसंत् अति- विप्रकर्षेणाक्षसत्निकर्षापकर्षेण परोक्षतापानात्, चक्षुरुन्मीलनान्वयव्यतिरेकया- आधिष्ठानदर्शनोपक्षयात्। न च दोषों डक्षसन्निकर्षनिरपक्ष एवापरास्यदेतुटट्ट, 5 सर्वापरांस्यापातात्। संसर्गवद्सत एवारोपकल्पनायां दष्टापुसारित्वात् असन्नपि संसर्ग पवारोप्यो न संसर्गीति कांशपानमेव शग्णम्। पौर- स्त्यवस्तुन पवायथाव्यवहारमात्रगोंचरत्वकल्पने सुनरां लाघवम्। नस्मात्सदा- रोपणनिरूंषणभाषणं नादरणीयम्। नाव्यत्यन्तासदादरणीयम्, प्रतिभासभेद- प्रवृत्त्योरनुपपत्तेः । नेदं रूप्यमिन्यनेनापि सिद्धाभावबोधने कथडार बाघकत्व 10 स्यात्ं। असत्वा सत्वा/पादनपूर्वक त्वभावबोधे नात्यन्तमसत्त्वम्.तस्य सत्त्वा- श्रयणात्। नापि सदसदान्मकम्, विराधात् कात्स्न्येन, अंशाभ्यां नदात्मकत्वे, न भ्रांन्तिषाधव्यवस्थी आस्थापदं प्राञ्चा पूर्वोत्तरयारेकेकांशे यथार्थत्वात्। नाप्यु- भयवलक्षण्यात्मता तत्त्वनो जाघटीति, विरोधगन्धधूपितत्वात् प्रतीतिपराह तेश्च । कचिद्वलक्षण्यवाचायुक्तिरपि तत्तद्पनिरूपणासहिष्णुत्वप्रकटनार्था। 15 तस्मादनिर्वाच्यमंव नदाश्रयणायम्। नत्वनिर्वाच्यत्वं प्रवृत्तिरनुपपन्ना। न हि पुरुषो मिथ्यारजतं वाञ्छति। यदि मिथ्यात्वाग्रह्ात्सत्यत्वारोपाद्वा प्रवृत्ति:, तर्हयायातोऽस्यात्यन्थाख्यातिमतापाता भंवताम्, नं, रजतत्वाध्यवसायात्- सर्माहितसाधनतानुमानन प्रवृत्तिसम्भवात् । न खल्वनलीकत्वं तत्कल्पकम्,

पातात् औत्सर्िकां व्यवहारो बाघाद्यावृत्तिरित्यपि तुल्यम् ।।

१. A adds तेन १० 1. भ्रान्तबाधव्यवस्था अर्थवती. २. T, T1 and P सदपि. ११. T. व्यवस्थापर्द A, T1 and ३. A omits अक्ष. ए. व्यवस्थापकं. ४. TM. हेतुदुष्टस्य. $R T, T' and P leave space for ५. TI. वानमेव. मतापातो भवतामू ६. A omits निरूपण. १३. T, T1, P and TM omit न. ७. A. आरोपणीय: १४. T, T', P and A अनलीई. ८. TM. भृतिभास. ₹4. T, T' and P leave space for ९. A. पूर्वकत्वा. वाधादयावृत्ति :-

ब्रह्मसूलभा्यव्यार्यानम् [भ. १. पा १. सु १.

प्रकटार्थविधरणम् यब माधवेन वर्णयांबभूवे 'यदि प्रसिद्धरजतत्वावगत्या प्रवृत्तिरुपपाधे- त, अस्तु तईि जातिमात्रसमारांपो लाघ्नवात्ं; व्यर्थ मिथ्याव्यक्तिकल्पनम्' इति, तभोच्यते-सर्वत्र जातिसाक्षातकारस्य व्यक्तिपारतन्त्र्यदर्शनात्ं तत्सिद्धघर्थमेव 5 तध्यक्तिमचीकपम् । यदि मन्वीत दोषबलात्पौरस्त्यवस्तुन पव तद्यक्तितेति तत्रैतदेव वाच्यम्। न व्यकिता [तद्यक्तिता] सत्या असत्या वा? अग्रे दोष- विरहेऽपि तज्जातिसाक्षात्कारप्रसरः कथङ्कारं वार्येन, निमित्तलयेऽपि नैमित्तिकोपलम्भसौलभ्यात्। शेपे तु सन्तोषमेव सेवामहे। तस्माद्यथावभार्स रूप्यजातीया [जाति: तदीय]व्यक्तिनिरूपणयङ्गथानिर्वचनीयस्वभावा पराचीन- बाधकपरास्या समाश्रयणीया॥

10 यत्पुनरत्र ब्रह्मपकाशिकाकारो ववल्ग 'भ्रान्त्यैवार्थ साधयन्नेष वादी लोकोत्तीर्ण:"इत्यादि, तत्रासौ प्रद्वेषप्रकर्षात् सुगतमतापातमचेतयमानो वृथैव प्रागल्भ्यादवल्ग। तथा दि -क्वचित्प्रत्ययस्य यथावभासमर्थवत्तानभ्युपगमे तद्वष्टम्भतँः सर्वावभासानां तथात्वानुमानाशनः को नाम निवारयिता? अथ सर्वेषां यथावभासमर्थसभ्भाव म्रान्त्यभ्रान्विभागवित्यस्य वा को 15 वारयिता? नायं दोष: अन्यावच्छिन्नचैतन्याज्ञानजविषयस्य भ्रान्तित्वं केवल- चैतन्याज्ञानजविषयस्याभ्रान्तित्वमिति विभागोपपत्तः । सति प्रमातरि बाध- भावाभावकृतो वा भ्रान्त्यभ्रान्तिविभागः। यञ् जजल्प.यद्यक्ञानजं रजतं बाध्यते तदा अभूद्रजतं नेदानीमस्ति इनि कालभेदेन निषेध: म्यात्। न तथानुबभूवु- र्भ्रान्ताः" इति, तदेतद्वाधवृत्तान्तबोधविरह्वित्ृम्भितम्।

20 यत्तावत्तात्विक रजताभावावलम्बननासवाक्याजीयमानं ज्ञान सामर्थ्याद- व्यस्त विलीपयद्वाधकत्वप्रसिद्धिं लभते. तदवच्छिन्नश्चानुभवः स्वाध्यस्त तद- भावं साधयति, न तु पूर्वेत्तरकालीनभावाभाव्यावर्यावर्ति। अत एव प्रतिपरस

१. TM. दर्थ. ८. T, Ti and P2 अनुमानात् शनः. २. A. दर्शन. ९. TM. भ्रान्त्या. ३. A adda कस्पनं. १o. T. T1,P and A. बाधाभावा. ४. T एतदय- ११. A. ज्ञाय. ५. A. अव्य- १२. TM. विलापयन् ६. A adds व्यक्ति :. १३. A omits कालीन. ७. A adds एव.

10

जिश्ासाधिकरणम् १.] पकटार्थेविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् मिथ्येति परामृश्यते 'मिथ्यैव रजतमभात्' इति। यदा तु शुक्तिप्रत्यक्ष बाधकं तदा सविला लाज्ञाननिवृत्तिर्वाधः। साक्षिसिद्धश्च तदभावोऽनूदते 'नेद रजत- म्' इति। तता न लोकानुभवविरांधः । तूलाज्ञानानां योवज्जानमभ्युपगमात् प्रत्यक्षस्य वा कालान्तरीयश्ुक्तिरूपानवभासकत्वात्, कालान्तरेऽपि भ्रमः 5 सम्बोभवीति। यञ् प्रत्यक्षस्य कालान्तरीयासाधकत्वे "अददं रजतं शवीऽश्वो गर्दभो वेति किशु घीः" इति भाण्डव दूबन्धे तल्लोकायतमतादातमप्यपश्यन् ृँथैव विललाप। तथा हि-प्रत्यक्षणव कालान्तरीयप्रमितौ प्रमाणन्तरं दस्त- जलाअलि प्रसज्येत। तज्जातीयस्य तैन्रावाव्यभिचारस्य बडुशी दर्शनात् कालान्तरेऽपि तद्भ्ावंसम्भावना कचित् दुग्धादेर्दधयादिभावस्यापि दर्शनात्॥ 10

यञ्चान्यद्वभाषे शुक्तित्वस्य रूप्यविरांधित्वादावरांधित्वेSनिवृत्तिप्रसद्गान्न तत्तादात्म्यं रूप्यव्यक्तरिति, तत्र तात्विकतादात््यनिषेध न प्रतिषंध:।प्राती- निकनिषंधे पनीतिपराइति: सिद्धान्तव्यासघश्च प्रसज्येत। अज्ञानं च दोषाधि- ष्ानावभासादि हकनं शुक्तित्वावरणेन रजताकारेण तद्झानाभासकारेण च विपरिणमते। यथा च मम ज्ञानप्रकाशितापि शुक्ति: पार्श्वस्वस्य न प्रकाशी- 15 भवति नथा मनाज्ञानावृतापि तस्यानावृनेति किमनुपपन्नमनिर्वाच्याज्ञानज- रूप्याभ्युपगमे। प्रमाणं च विमतमनिर्वाच्यं वाध्यत्वात् न यदेवं न तदेवम्, यथा सम्मतं वस्तु। न चाप्रसिद्धविशंषणता तर्कतः सम्भावितत्वात्। अप्रमितिस्तु भूषणमेव। अन्यथा केवलव्यतिरेंकिताव्याघानात्। ये तु केवलव्यतिरेंकिणं न मेनिरे, नान्प्रत्यर्थापत्या प्रत्यवस्थातव्यम्। 20 नन्वर्थापत्ति संविद्द्वयविरोधे, यथा जीवति देवदत्तो गृहे च नास्तीति

१. T. space is lefi for ₹I. साक्षि. . T. space is left for writing २. T and T. तता लोका. वृथेव ... प्रमितौ. ३. T. यदवज्ञान. ८. T1. तन्द्रावाभिचा. Y. T. space is left for शक्ति. ९. A adde मंभव. प्रमितौ. १०. Tand T1. अविरोषे. ५. TM. श्वेतगदभी. ₹? Tand T1. space is left for ६. P. दण्डवत् बण्देत. TM. भाण्डवत् writing परसङ्गात् न भण्डे. A ...... न्यच ...... १२. TM. तथा च.

11

.

ब्रह्मसुलर भाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. १स. १.

प्रकटार्थविवरणम् भावाभायसंविद्वि रोध बहिःसन्ध्रावकल्पनम्? सत्यम् , इहापि बाध्यत्वादसत्, ख्यायमानं [मानत्वात्] नासदित्यंस त्तन्निपध संविद्द्व यविरोधपरिहाराय तत्त- दूधनिरूपणासहिष्णुत्वं कल्प्यते॥

5 यञ्च, विमतं नानिर्वचनीयं व्यवहारपदन्वात्, असद्विलक्षणत्वाद्वा आत्मव- दित्यंतुमानम्, तत्र वादिनो Sप्रसिद्धविशेणत्वम् : प्रमितस्यैवाभावः प्रमीयत इति हि तार्किकाः। प्रियोगिनि चानेकानः परभ्रमोऽपि तव सत्यातिरिति कचि- दनिर्वरचनीयं वाच्यम्। प्रेतीतिमात्रण विशेषणत्ववत् विपक्षत्वस्यापि संभ- वात्। प्रेमितत्वविशषणञ्चासमर्थम्॥

10 पक्षान्तरेषु सर्वेषु बड्डु कल्प्यमसङ्गतम्। लाघवानुभवाभ्यां च सत्त्वस्यानुपपनित:।

रूप्यस्यान्यत्र सद्भ्ावो ने हि बाघात्प्रसिद्धयनि। चिलापयन्निहँवासौ यस्मा दुदेति [दुदाति रूप्यकम्।।

भेदासिद्धेर्विवेकेनात्राभानाद्वक्षयोरिव। 15 दृष्टे च 'गौरवाभावादप्यस्यापि विलापनम् ॥

शून्यमपि दि तादात्म्यं भानि चेददोषतस्तव। कोऽपराधोऽस्य रूप्यस्य यनान्यत्र प्रकल्प्यते॥

तस्य चान्यत्र सद्भावो नात्र ख्यार्ति प्रसाधयेत्। नैभः कमलसत्तापि [सन्वाद्धि] भायात्सकमलान्[कमर्ल] सेतः।यतः]।

20 न बाधानुपपतत्यापि ह्वन्यथाप्युपपत्तितः। अन्यत्र तु तथामाव: संसर्गवदसक्तितः [कल्पितः]।।

१. TM. बाध्यत्वाल् सरख्या. ७. A. सत्यस्य. २. TM. असक्तं निषे. .८. TM. नहि भावात्. ३. TM. इत्याधनु. ९. TM. गोत्वाभावात्. ४. TM. नीयः. १०. TM. तादात्म्य. ५. TM. प्रमितीति. ११. TM. नमः समल. *. A. प्रमिति. १२. TM. सतम्.

12

जिश्ासाधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम्

माध्यम् कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषयेऽध्यासो विषयतद्धर्माणाम्। सर्वो हि पुरोऽवस्थिते विषये विषयान्तरमध्यस्यति, युष्मत्मत्ययापेतस्य च मत्यगात्मनोऽविषयत्वं व्रवीपि । उच्यते । न तावदयमेकान्तेनाविषयः अस्मत्पत्ययविषयन्वान्, अपरोक्षत्वाच्च ; प्रत्यगात्मपलिद्धेः । न चाय- 5

प्रकटार्थविवणरम् शुक्तिस त्तव मात्यत यथेदन्तावभासने। अथ वा तिविधं सत्त्वं चैतथ्यं तथ्यभेदतः॥

देशान्तरादिसत्त्वे त प्रतिभासेत तत्तदा [था]। परिशेपादिना रूप्यमनिर्वाच्यमिति स्पितम् ॥ 10

यद्यप्येवंलक्षणोऽध्यासो लोके. तरथापि नात्मनि सम्भवतीस्याह-कर्थ पुनरिति॥ परत्रपदोपात्तमधिष्ठानं लोके विषयमूतं पुरोऽवस्थिनश्च दष्टम्

परश्रेति लक्षणांशो न सम्भवतीत्यर्थः। विषयत्वस्यातिष्ठानत्वे प्रयोजकत्वमङ्गीकृत्य तावदुत्तरमुच्यते-न तावदिति । अस्मच्छव्दांलिखिनः प्रत्ययो नाम जीवा- 15

काराइंवृतिः । अहृंवृत्त्याकारपरिणनं ह्वन्तःकरणं जीवाभिव्यअ्ञकमिष्यते अन्यथा सदाहमहमिनि जीवावभासाप्रसङ्गात्। नस्याः स्वरूपेणाविषयोऽपि अध्यस्तादङर्तृत्वादिविशिष्टरूपेण विषयो भवतीत्यधिष्ठानत्वयाग्यो भवर्तीत्यर्थ:। बीजाद्ूरवदनादित्वाज्चाध्यासपरम्पराया नेतरेतराश्रयत्वम. 'किश् प्रकाशमात्रे- णाधिष्ठानत्वम्, न विषयत्वेन. केवलव्यतिरेकाभावात्. सामान्यादेरमिपैङ्र 20 ल्यवद्वहिरङ्गस्वात् स्वनश्चित्तफुरणम्य सामान्यप्रह्णम्य वेदार्यतो ज्ञानेन, स्वाभा- विकाना [काशाना]वच्छंदा स्फुरणस्य विशेषाग्रहणस्य च सम्भवात्। अतः खप्न- काशत्वेनापरोक्षत्वात् घटते स्वोपाध्यज्ञानमौढयाँध्यास इत्याह-अपराक्षत्वा- दिति ॥ यद्यपि स्वप्नकाशे तत्वतो मौढय न घटते, तथापि मूढोSस्ीत्याध्यनु-

१. TM. आत्मश्नाविषय. ५. A. मानत्वेनाषि. २. A. प्रत्ययो युष्मज्जीवा- ६. T1, P and TM. वेदान्तोस्य- ३. TM. करोई. ७. A. मोस्यायम्या- Y. T, Ti and P किन्तु.

19

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १. पा १. स्. १.

भाष्यम् मस्ति नियम: पुरोऽवस्थित एव विषये विषयान्तरमध्यसितव्यमिति। प्रकटार्थविवरणम् भवस्य सार्वजनीनत्वाद्धानो तमोSध्यासवत्संविदि जाडयाध्यासवच्चाध्यासिकं 5 सम्भवति। सप्रकाशत्वमेव कुतः iसद्धमित्याशङ्कयाह-मेत्यगात्मप्सिद्धे- रिति।। अस्ति तावत् प्रत्यगात्मनसिद्धि: मयेदं विदितमिति, इतरथा स्परसंवे- द्ययोरविशेषापत्तेः। स वात्मात्मनः न खवगोचरः संविदो वैरूप्यापातात्। प्रयोगोऽपि नात्मा स्वाश्रयप्रकाशप्रकाश्य: प्रकाशकत्वात् प्रदीपव्रत्। नापि विषयसंविद्वलात् तदन्तरेणापि स्फुरणात्। प्रयागोऽपि नातमा स्वातिरेकिसंविद- 10 धीनसिद्धि:, संवित्कर्मतामन्तरेणापरोक्षत्वात्, संवेदनवत्।नाप्यनुमानभ्रमा- भ्यास: [नागमाभ्यां] अबाधितापरोक्षपतिभासत्वात्। परिशेषात् स्वतस्सिद्धि- रित्यर्थः। तथा च प्रयोगः आत्मा स्वप्नकाशः ततोऽन्यथानुपपद्यमानत्वे सति प्रकाशमानत्वात् न य एवं ने स एवं यथा कुम्म इति: सवप्रकाशत्वञ्च स्व [स्ान्य] संविश्नैरपंक्ष्येणं स्फुरणम्। ननु तत्प्रमाणस्यात्मा विषया नो वा ? आधे व्याघातोउन्त्येSसाधकत्वम्। न तावद्याघातोऽनुमानगोचरस्य तदगोचर्वाप्र- 15 साधनात्। न च प्रमाणविषयत्वमात्रण दश्यना। सा हि स्वातिरेकिसंवि- दपेक्षानियतिः ; न सात्मनोऽस्ति, सुषुप्तेऽपि सिद्धंः॥

अपरे पुनरेतमचिरे-अविषयेऽपि शशतरिषाण विषयत्वनिषेधवद्विष- थेऽपि स्वातिरे किसंविदपेक्षावारणात्साधकत्वममिनि । सर्वथाप्यात्मनः प्रकाश- 20 मानत्वात्सम्भाव्यनेऽध्यास इति।

थैश्षावोचि पुरोऽवस्थितमधिष्ठानमिति तत्राह-न चायमिति। सर्वगत-

१. TM. भानेन. ७.T. संविद्दर्शन. २. A omits आशङ्कय. ८. A माति ३.T. ब्हप्रसिद्धे: ९ A. omits न स एवं. Y. A. चात्मन: स्वग १० A adds एव. ५. A. आर्माश्रय. ११. A यथा सवापि. 4. Tand T' space is left for writing पका .. वत्

14

जिनासाघिकरम्१] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अपत्यक्षेऽपि आाकाशे वालास्तलमलिनतादयध्यस्यन्ति । एवमविरुद्ध: मत्यगात्मन्यप्यनात्माध्यासः। तमेनमेवंलक्षणमध्यासं पण्डिता अविद्येति मन्यन्ते। तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः। ततैवं सति यत्र यदध्यासः तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा अणुमात्रेणापि स न संत्रध्यते॥ 5 तमेतमविद्याख्यमात्मानात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्य मर्वे प्रमा- प्रकटार्थविवरणम् पुरोदेशावस्थानं कल्पिनमस्तीति नं वाच्यमित्याह- अमत्यक्षेऽपीति ॥। आकाशोडचाक्षुपः, सर्वगनद्रव्यत्वात् नीरूपद्रव्यत्वाद्वा आत्मवत्, अपरथा स्पार्शनत्वमपि स्यात्। न चान्ययव्यतिरेकों द्वारादिप्रदेशप्न्धादीनां आवरण- 10 भावज्ञानदर्शनात्। नाप्यनुमेयता, अन्तरंणापि लिङ्गदर्शनं प्रदेशसंवित्ते: तस्मान्नित्या नुभवानुभवनीयं नम इति। तस्मात्परत्रेति लक्षणांशः सम्भवती- त्याह-एवमविरुद्ध इति। एवं नावदधिष्ठानायोग्यत्वनिरासेनासम्भवाशाङ्का

मन्यन्ते, अताऽविद्याद्वारकमेवाविष्ठानत्वमित्यर्थः। परमार्थस्वरूपावधारणे पुनः नाधिष्ठानत्वमर्पात्याह- तद्विवेकेन चेति ॥ तस्या अविद्याया विवेकेन परित्यागेन शुद्धब्रह्मस्वरूपावधारणं जीवत्य विद्यामाहुः। एवंभूतविद्यायाज् सत्यां यत्र जीव यम्य माढ्यादेरध्यासः तत्कृतन मौढ्यादिदोषेण पाण्डित्यादि- गुणेन चाणुमात्रेणापि स जीवो न संस्पृश्यते। अतोऽसङ्त्वव्याघातभीत्यॉ- 20 पि नासम्भवाश इंत्यर्थ:।

नन्वात्मनस्तात्विकमेव प्रमातृत्वादिकं पुरस्कृत्य प्रमाणादिप्रवृत्तिः अविद्यामूलत्वे दुष्टकारणजन्यत्वेमाप्रामाज्यापातात्। अतो नाध्याससम्भव इत्याशाङ्कयाइ-तमेतमविद्यार्यमिति ।। सति पुष्कलकारणे प्रतिबन्धकतया

२. Tand TM. नावा. ५. A. यजीवे. २. A. असङ्गताया. ६. A. अनुस्पृ. ३. A omits आशङडय. ७. TM. विना. A omits अपि. Y. T. P and TM. विद्याया:

15

[म. १.पा १. स. १.

भाष्यम् णममेयव्यवदारा: लौकिकाः पवृताः, सर्वाणि च शास्त्राणि विधिन्रतिषेधमोक्षपराणि। कथ पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति। उच्यते। देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य 5 पमातृत्वानुपपत्ती प्रमाणपतृ्त्यनुपपत्तेः। न हीद्रियाण्यनुपादाय प्रत्यक्षा- प्रकटार्थविवरणम् जायमानो दीषा Sप्रामाण्यमावहति, न तु कारणत्वेन व्यवस्थितः। यथा अकारे ह- स्वाद्याकारारोपः, यथा च कामलादि स्वकारणानुमाने; तथाविद्यापि ब्रह्मावभासं प्रत्येव दोषो न द्वैतावभोसे नत्कारणत्वात्। अतो नापरामाण्यशङ्कयापि अध्यासा- 10 सम्भवाशङ्का प्रसर्रासर्तीति भावः। तर्ह्यात्मनः प्रमातृत्वादि न पारमार्थिकम्, किन्त्वविद्यामूलैव प्रमाणादिप्रवृत्तिरित्यत्र प्रमाणं ब्रूह्ीत्याह-कथं पुनरिति।। अविद्याप्रतिबिम्बितं चैतन्यं तत्कृतमौढयाद्यध्यासास्पद्मविद्यावदुच्यते। तदाश्रयाणि प्रमाणानीति केन प्रमाणेनावगम्यन इत्यर्थः । अर्थापत्यनुमानाम्या- मित्याइ-उच्यत इत्यादिना। देहेन्द्रियादिष्वहंममाध्यासशून्यस्य सुषु- 15 पस्य प्रमातृत्वाभावे प्रमाणप्रवृत्यदर्शनात्ममाणप्रवृत्ति: प्रमातृत्व गमयन्ती तस्या- ध्यासपूर्वकत्वं गमयर्तात्यर्थांपत्तिः। अनुमानं च प्रमातृत्वाद्यध्यासमूलं तदन्वय- व्यतिरेक्वत्त्रात्, न यदेवं न तदेवम्, यथा आत्मेति। नतु यथा योधेषु युध्यमानेषु सान्निधिमत्रण राज्षा योद्वत्वं व्यवहियत तथा चक्षुरादिषु व्याप्रिय- माणेषु आत्मनः प्रमातृत्वम् ; सुषुम चन्द्रियव्यापाराभावादेवाप्रमातृत्वम्: तनोऽ- 20 न्यथाप्युपपत्तिरसिद्धिश्चत्याशाङ्गयाह-न हीति ॥ सत्यमिन्द्रियव्यापारे सति प्रमातृत्वम ; तदव तु न सन्निधिमात्रेण। न हीन्द्रियाण्यनुपादाय संबन्धविशेषे- णापरिगृह्य प्रत्यक्षादिफलमवकल्पते। गौणे प्रमातृत्वे तत्फलस्यापि गौणत्वमेव न्याय्यम्"। न हि गोणऽग्नित्वे मुख्यं कार्ये दष्टचरम्। रायोऽपि द्रव्यादिद्वारक- सबन्धविशेषेणैव जयादिफलभागित्वमित्यर्थ:। अस्ति्विन्द्रियसंबन्धः प्रमा-

8. T. space is left for writing ४. TM. and A. सुप्तस्य. दोषो. ५. A omits हन्द्रिय. २. T and P यथा कामि TM. यथा ६. A. थानुपपत्ति. च श कामि. ७. T,TM.and A. नाथ्यासल्वम् १. T, T1, P and TM. मास. P. न्याग्यसलम्.

16

जिशासाधिकरणम् १.]

भाष्यम् दिव्यवहार: सभवात। न चाषष्ठानमन्तरेण इन्द्रियाणां व्यापार: सभ- वति। न चानध्यस्तात्मभावेन देहेन कविद्वयापियते। न चैतस्मन् सर्व- स्िन्नसति आत्मनोऽसङस्य पमातृत्वमुपपद्यते। न च प्रमातृ त्वमन्तरेण 10 प्रमाणपवृत्िरस्वि । तस्मादविद्यावद्विपयाण्येव मत्यक्षादीनि प्रमाणानि

प्रकटार्थविवरणम् तृत्वोपयोगी तथापि नैतह्ेहाभिमानस्तत्रोपयुज्यते, अन्तरेणाप्येन खमे प्रमातृ- त्वादिव्यापारादित्याशङ्कयाह-न चेति। आशयमन्तरण करणव्यापारायो- गात् खप्रेऽ पि पश्वादिदेहस्य विद्यत पव प्रमातृत्वोपयोग इत्यर्थः । उपयुज्यतां नाम देदशयसम्बन्धः, तथापि अध्यासेन कृतमित्याशङ्कयाह-न चानध्यसतति। 10 कश्िदपि देवो मानवो वा नानध्यस्तात्मभावेन देहेन व्याप्रियते। सर्वो हि देवोऽहं मनुष्यो द्दमिति जतिविशेषैकाधिकरणचैतन्य एव प्रवरीवर्तीति सवसं- वेद्यमेतत्। न संयोगस्वस्ामिभावादि: प्रमातृत्वोपयोगी सुषुप्तेऽपि भावाद्, भृत्यदेद्ेनापि प्रमातृत्वादिप्रसङ्गाच्च। न च कर्मसंबन्धोऽपि देहसंबन्धमन्तरे- ेति वश्यते इत्यत: परिशेषादृपि यथावभासं मिथ्यातादातयसम्बन्धोऽभयुपेय 15 इत्यर्थ:। न्वात्मनो ज्ञानक्रियाशक्तिवशेन प्रमातृत्वाभ्युपपची नाव्यासकल्पनाव- काश इत्याशङ्कयाह-न चैतस्ित्निति। नात्मा शक्तिमान् निरंशत्वात् विभुत्वा- द्वा गगनवत्। विकारित्वे चर्मवदनित्यत्वापाताच्च।प्रतीतेश् सत्यासत्यसाधार- णायाः सत्यत्वासाधकत्वादध्यासमूल पवायं प्रमातृत्वादिव्यवहार इत्यर्थ:।भेव- त्वेवमविद्द्यव हारो ऽ्यासमूल:, न विददयवहार इत्याराङ्याह-पच्रादिभि- 20 रिति। थौकिकविवेकस्या परोक्षभ्रमाविरोघाठ् विरयोधित्वेSपि तदतुसन्धानवि- धुरतया व्यवहारे पश्वादिभिरविशेषात्, पण्डितव्यवहारोऽप्यध्यासमूल पवे.

१. T and P omit आपि. ७. A. अपवृत्तिश्र २. T. adds दानवो वा. ८. P. सम्यक्ता. T, Tr, and TM सत्वा. १. T. सर्थोऽपि. ९. A. मवति. ४. A. भ्रान्ति. १०. T. TM. and A omit अध्यासमुलः ५. A. स्वस्वाम्यभावा- ११. T M बीकिकव्यवहारस्य. ६. T, T1, TM and P धुपपता.

17

[ब. १.पा.१.स.१.

भाष्यमू शास्माणि चेति। पश्चादिभिश्चाविशेषात्। यथा हि पन्वादय: सब्दा- दिभि: श्रोतादीनां संबन्धे सति शब्दादिविज्ञाने प्तिकूले जाते ततो निवर्तन्ते, अनुकूळे च प्रवर्तन्ते यथा दण्डोद्यतंकरं पुरुषमभिसुखमुपलभ्य 5 'मां हन्तुमयमिच्छते' इति पलायित्रुमारभन्ते, हरिततृणपूर्णपाणिसुप- लभ्य तं पत्यभिसुखीभवन्ति, एवं पुरुषा अपि व्युत्पन्नचित्ता: करदष्टी- नाकोशतः खब्गोद्यतकरान् बलवत उपलभ्य ततो निवर्तन्ते तद्विपरी- तान्मति प्रनर्तन्ते । अतः समानः पश्वादिभिः पुरुषाणां प्रमाणपमेय- व्यवहारः । पश्वादीनां च प्रसिद्ध एव अविवेकपूर्वक: पत्यक्षादिव्यव- 10 हार:। तत्सामान्यदर्शनात् व्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाणां परत्यक्षादिव्यव- हार: तत्काल: समान इति निश्चीयते। शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वात्मन: परलोकसंबन्धमधिक्रियते तथापि न वेदान्ववेद्यमशनायाद्यतीतं अपेतब्रह्मक्षत्नादिभेदं असंसार्यात्मतत्वमधिकारे प्रकटार्थविवरणम् 15 स्यर्थ:। सङ्गहवाक्यं विवृणोति-यथा हीत्यादिना॥ पश्वादीनामविवेकपूर्वको व्यवहार: कुतः सिद्ध इत्याशङ्मयाह-पश्चादीनाश्चेति। व्युत्पन्ना अपि न स्वय- मेव व्यतिरिक्तमात्मानं विर्दन्ति तदुपदेशाद्यानर्यक्यापातात्, किमु पश्याद्य इति भाव: 1 अतः पण्डितानामपि प्रमातृत्वादिव्यवह्दारोऽध्यासमूल: प्रमातृत्वादि- व्यवहारत्वात् पश्वादिप्रमातृत्वादिव्यवहारवत् इत्यनुमातुं शक्यत इस्याह- 20 तत्सामान्येति । तस्याध्यासस्य काल एव कालोऽस्येति विभ्रहः। नतु यद्यपि प्रत्यक्षादिव्यवहारोऽध्यासमूल: तथापि न शास्त्रीयः प्रमाणतो व्यतिरिक्तात्मातु- सन्धानेनैव तत्राधिकारादित्याशङ्कयाह-सास्त्रीये स्विति।। न वेदान्तवेद्यमात्म- तत्त्वमधिकारेऽपेक्यते अनुपयोगात्। अनुपयोगद्योतकानि विशेषणान्यशनाया- दतीतमित्यादीनि। मशनायाधुपप्लुतो ह्यन्ाद्यकामो "वैल्यमन्नाद्यकामस्य" 25 इत्यादावधिक्रियते: ब्राह्म्यादिजातिमांखें वृदस्पतिसवादौ; संसारी जीव-

१. T, Ti, P and TM वदन्ति. १. TM. हारे. २. T प्रमातृस्वातू. Y. A. व्यवहारमूकत्वात्.

18

जिदार्साधिकरणम् ₹.] मकटायेनिवरण्म्

भाष्यम् अपेक्ष्यते, अनुपयोगादषिकारविरोधाच। माकू च तथाभूतात्मविज्ञानाद नवर्तमानं शास्मविद्यावद्विपयत्वं नातिवर्तते। तथा हि-"ब्राह्मणो यजेत" इत्यादीनि आास्ताणि आत्मति वर्णाश्रमवयोऽवस्थादिविश्नेषाध्यासमा- श्रित्य पवर्तन्ते। अध्यासो नामातलिस्तदुद्धिरित्यवोचाम। तथया पुत्र- भार्यादिपु विकलेषु सकलेपु वा अहमेव विकल: सकलो वा इति वाहा-

प्रकटार्थविवरणम् नादिविशिष्टो जीवनादिनिमित्तकर्मसु; नैवं ग्रह्म ; अतोऽनुपयोग इत्यर्ष:। किञ्च नाहं कर्ता भोक्ता च कि तु ब्रह्ैवेति विदन् कर्थकारमनेकानर्थसङ्कीणे कर्म- व्यधिक्रियेत इत्याह-अधिकारविरोधाच्चेति । भवतु शुद्धग्रहज्ञानस्याधि- 10 कारानुपयोगः, ततः किमिस्यत आह-पराक चेति।। अस्ति कम्धिहेदादिव्यति- रिक्तः स्वर्गोपभोगसमर्थ आत्मेति। नैतावताध्यासो निवर्तते, व्यतिरे काज्ञानानु- पादानत्वादिति भाव: । आविद्वदाश्रयत्वं शास्त्रीयव्यवहारस्योदाहरणैः स्पष्ट- यति-तथा हात्यादिना। तदेवं प्रमाणतोऽध्याससन्भ्रावं प्रसाध्य धर्ममात्रस्य काध्यास: क वा धर्िण: इत्युदाहरणतः स्फुटीकर्तु पूर्वोक्तमेव लक्षणमनुवद्- 15 ति-अध्यासो नामेति । हर्षशोकादिमिथ्याभिमानकार्यदर्शनात् बाह्यपुत्रादि-

अन्यथाख्यात्यापातात्। आत्मविद्या हि साकल्यादिदर्शनलक्षण निमिच्सन्निधा- नान्मिथ्यार्थाकारेण विपरिणमत इति रहस्यम्। ननु तर्हिं देहधर्भंस्यात्मम्यभ्या- से स्यादन्ययाव्यातिः। मथ तस्याक्ञानजत्वान्न स्यात् अन्यत्र सतोऽन्यत्र संस- 20 गाँवभासो ऽन्यथाल्याति:, ताहि उत्कान्तेडसे देहस्य हिगुरुफलमे [हिरुगुप- लम्भो] भृतेषु लयख्ध न स्यात् उदडपादानादन्यत्र कार्यायोगात्। उच्यते- माथामयैरमहाभूतैरट ष्टानुसारिपरमेश्वरांधिष्वितरारभ्यमाणो देहो जीवोपार्जित- कर्मसहफतादमानाज्जीवसंसएतयैव आरभ्यते; अतो जीवसंसष्टरूपेण देढ-

१. TM. उदाहरणे. ४. A. उत्क्रान्ती. २. TM. हरणस्फु, ५. A. कर्मफलं. १. T, T1, P and TM देह. ६. TM, Pand . भूतषु.

10

[न. ९. पा. १. लू. १.

भाप्यम् धर्मानात्मन्यध्यस्यति ; तथा देहपर्मान् 'स्थूलोऽडम्' 'कृश्नोऽडस्' 'गौरोऽडस्' 'तिष्ठामि' 'गच्छामे' 'लक्यामि च ' इति ; तथा इन्द्रियधर्मान् 'सूक: काण: क्रीवः बधिरः अन्धोऽहम्' इति; तथा 5 अन्त:करणधर्मान कामसंकल्प विचिकित्साध्यवसायादीन् । एवमहंपत्य- पिनमश्रेष समचारसाक्षिणि पत्यगात्मन्यध्यस्य तं च परत्यगात्मानं सर्व- साक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादिष्वध्यस्यति। एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्यासो मिध्यामत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वमवर्तकः सर्वलोक-

प्रकटार्थविवरणम् 10 स्याज्ानात्मकत्वात्तद्वर्मारोपे नान्यथाक्यातिः। सहकारिकमापरमे चं तन्तु- संधोगापाये पटोपायवत् जीवसंसष्टत्वापायात् सवरूपस्य भूतेषु लथ उपलम्भो-

कर्मनिमित्तव्यक्तिशालिन: सदाक्षानप्रतिबिम्बितवित्सस्ष्टतयैवाध्यासा तद्धर्मा- ध्यासोऽपि तजैव पदं प्राञ्जति। तदेतदाह-तथा देहघर्मानित्यादिना।। 15 एवं तावदृदङ्ारपर्थन्तस्य सकलाहङ्कारविकार कामादिसाक्षिणि प्रत्यगात्म- न्यभ्यासमुकत्वो आत्मनोऽप्यहङ्गारादौ अध्यासमाह- एवमहंपत्ययि- नमिति॥ देहदेशित्तन्त्रतावत् चितोऽपि देहादितन्त्रतासिद्ध चन्यथानुपपत्था अभ्यासो गम्यते। तथा व वार्हस्पत्याः 'संविदेहधर्मः' इत्याङु; 'धुद्धिधर्मः' इति बौद्धा :; 'अहङ्गारघर्मः' इति भाङप्रभृतयः । स्वान्नानविवसे उन्तःकरणादौ 20 दर्पणज्ञानीये चितः प्रतिबिम्बितत्वेन तत्संसर्गाध्यासात् नोभयोरवि मिध्यात्व- प्रसक्ः, नाप्यधिष्ठानार्भावप्रसङ्ग इति। तदेवं लक्षणादिभिराविष्कृतमभ्यासं निगमयति-एवमयामेति ॥ एवं तावदि षयप्रयोजनलम्भावनानिमिस्तमधयासं

₹. A omite 4. 4. T, T', P and TM add ergat. 2. TM. पटापायात्. ६. A. निमिसते. ३. TM. व्यव. ७. A omits न. Y. T and TM. omit तथा देह. ८. TM. भावः प्रसङ्भ म इति. A omits तथा.

20

जिशासाचिकरणम् १.] मकटार्पवि

भाष्यम् पत्यक्ष:। अस्यानर्यहेतोः महाणाय आत्मैकत्वविद्यापतिपचये सरवें वेदान्ता आरभ्यन्ते। यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्याम:।। वेदान्तमीमांसाशाख्त्रस्य व्याचिरूयासितस्य इदमादिमं सूवम्- 5

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा॥ १-१-१॥

प्रकटार्थविवरणम्

रिति ॥ सनिदानानर्थप्रहाण एव वेदान्तानां प्रयोजनम्; ब्रह्मात्मकत्वविद्या चोत्पाद्यतया विषयः ; ते एव तव्विचारस्यापि विषयप्रयोजने इति मावः । ननु 10 वेदान्ते कचिदुपासनोदिविधिदर्शनाभात्मैकत्वमेव सर्ववेदान्तार्थ इत्याशङ्कयाह- यथाचायमर्थ इति।

एवं तावध्यार्ए्येयत्वमुपपाद्य प्रतिपद व्याख्यातुकाम आद्य सूत्रमुपादस्ते- वेदान्तेति। आदित्वादस्य न पूर्वाधिकरणेन सम्बन्धः । किन्तु नित्याध्ययन- विधिम्राहितापातप्रतिपभ्ानुबन्धन्रयविशिष्टः श्रोतव्य इति विधि: स्वापेक्षि- 15 ताधिकारिविषयफलानुबन्धन्रयं न्यायेन निर्णेतुं प्रथमसूतरं प्रयुट्ध इति तेनास्य संबन्ध:। शास्त्रान्तर्भूतञ्जेदम् ; समन्वयाद्यशेषविचारहेतुत्वात् ब्रहज्ञानाय वदो म्तविचारकर्तव्यतानिर्णयद्वारण वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्ययसूचकत्वात्समन्यपे पास्य सम्बन्धो बोद्धष्य:।।

अथातो ब्रह्मंजिज्ञासा।। 20

"शोतव्य:'इति वेदान्तवाकय विचारो विषयः। स किमनारम्मणीय: उतारम्म- णीय: इति संशयः । बन्धसत्यत्वादि हेतुना विध्यपक्षतानुषन्घत्रयासम्भवात्रा. रम्मणीय इति पूर्व: पक्षः।बन्धमिथ्यात्वेन शरुत्युपपत्तिभ्यामनुबन्धन्रयसम्भवादा-

8. Ti, P and A omit 4J. . T, T.M, P and A omit विष्यपोखिता. २. T, P, A and TM. धनाविषि.

21

न्यास्यानय्

मा्यम् अलायशन्द आनन्तर्यार्यः परिशृद्धते नाषिकारार्थ:, ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वात्। मङ्लस्य च वाक्यार्थे समन्वयाभावात, अर्थान्तर- प्रयुक्त एव हाथशब्द: श्ुत्या मङलमयोजनो भवति ; पूर्वमकृतापेक्षायाञ्च 5 फळत आनन्तर्याव्यतिरेकात्। सति चानन्तर्यार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्वटच वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते, एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पूर्व्तं निय-

प्रकटार्थविवरणम् रम्मणीय इति सिद्धान्त:। तदेतन्भ्ाप्यतात्पर्यपर्या लोचनातो नि्वेतव्यम्ं। इदानीं प्रतिपदं ध्याश्याति-अत्ाथश्रब्द इत्यादिना ॥ अधिकृतिरधिकारः प्रारम्मः। 10 तरदर्थोऽयमथशब्दोनभवति 'अथ योगानुशासनम्' इतिवद्रह्मश्ानेच्छाया अनारभ्यत्वात्; न तावत्सोरपाद्यतया प्रारब्धा, तद्विजिज्ञासोरत्राधिकारात्;नापि प्रतिपाद्यतया, प्रत्यधिकरणमप्रतिपाद्यत्वादिति भावन।ननु जिन्ञासापदोपलक्षित विचारविधिपरं सूत्रम्, ततो विचारप्रारम्भार्थोऽथशब्दः।सत्यम्, तथाप्या- नन्तर्यामिधानमुखेन विधे: प्रथमापेक्षिताधिकारिसमर्पणमेव युक्तम्, नाधि- 15 कायर्यत्वम्। "भोङ्कार्ाथराब्द्श्" इत्यादिपुराणान्मङ्गलार्थत्वं तईि भव- त्वित्याशङ्कयाह-मङ्लस्य चेति ॥ पदार्थो हि वाक्यार्थे समन्येति; मझलं च नाथपदार्थ:, किन्तु प्रयोजनमिति भावः। नतु पूर्वप्रकृतापेक्षोऽप्यथशब्दो दरी- रश्यते यथार्थान्तरेSभिह्दितेऽर्यान्तरविवक्षया प्रवीति 'अथैव मन्यसे' इति ; तद्वदिहापि सवत्वित्याशङ्याह्-पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्चेति ॥ हेतुफलभावेना. 20 नम्तयें प्रतिपादिते पूर्वप्रकृतत्वंमपि तत्रान्तर्मवति। पूर्वप्रकृताभिधाने तु नान- म्तर्य सभान्तर्भवस्यहेतुफलयोरानन्तर्यव्यभिचारस्यापि सम्भवात्। अतोऽनम्यल. भ्यत्वादानन्तर्यमेवाथशब्दार्थ इत्यर्थः। ननु कारणात्कार्यस्यानन्तर्यस्यापि सिद्ध- स्वासदृपि नाथशष्टेन वकव्यमित्याराङ्कथाह-सति चेति॥ मानन्तर्थाभिधान- मुखेन जिश्ञासो: प्रवृत्युपयोग्यधिकारिविशेषणमेवाथशब्दन तात्पर्येण समर्प-

१. T. तात्पर्यालो- ४. A omits हत्यथ :.

२. TM. तथ्य :. ५. A. इव समर्थनीय- 2. A. प्रकृतमपि,

22

जिमासाधिकरणम् १.]

भाष्यम् मेनापेक्षते तह्क्तव्यम्। सवाध्यायानन्तर्य हु समानम्। नन्विह कर्माव- बोधानन्तर्ये विशेषः । न । धर्मजिज्ञासायाः भागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्म- जिज्ञासोपपचेः । यथा च हृदयाद्यवदानानामानन्तर्यनियमः कमस्य प्रकटार्थविवरणम् 5

णीयमित्यरथः। नतु ताई यथाधीतवेदो धर्मविचारेSधिक्रियते, तथा म्रहविचा- रेऽपि स एवाधिक्रियत इति तदानन्तर्यार्थोSथश्दो भवत्वित्याराङ्याह- साध्यायति ॥ सवाध्यायानन्तर्य तु समानं साधारण धर्मब्रह्मजितासयोः। अतोऽसाधारणं किमपि वकव्यम्, विलक्षणस्य कार्यस्य विलक्षणसामभ्ीनिय- मादिति भाव:। तर्दि श्रुतपूर्वमीमांसाशास्त्रस्यैवात्राधिकार इति विशेषं शङकते- 10 नन्विहेति।। यस्मिन्नसत्येव न प्रवर्तते यस्मिन्सति च प्रवर्तत एव तदेवाधिकारि- विशेषणं ग्रह्मजिश्ासाया: पुष्कलकारणमानन्तर्याभिधा नेनाथराष्देनावद्योस्यत इति वाच्यम्; न तथा धर्मविचार इत्याह नेति॥ न तावद्धर्मविच्चारे पूर्ववृत्ते सत्यष ब्रह्मजिश्ञासायां प्रवर्तते। जन्मान्तरे परमेश्वराराधनबुद्धधानु- ष्वितकर्मभिः शुद्धसत्त्वस्य विरकस्य वृद्धव्यवहारत एव विदितपद्पदार्थसङ्गतेः 15 वेदान्ताध्ययनेन चापातावगतश्रोतव्यविधिकस्य अन्तरेणैव धर्मविचारं अ्रम्म- विचारे प्रवृत्त्युपपत्तेः। नापि धर्मविचारे सति प्रवर्तत एव, कैतधमेविचारस् वेदान्तानां कार्यशेषताग्रहगृद्दीतस्य म्रह्मजिद्ञासायां पराङ्मुखत्वात्। मतो न धर्मविचारानन्तर्यार्थोऽयशब्द इत्यर्थः । ननु तर्हि यथा "हृदयस्याग्रेऽवद्यति। अथ जिह्ायाः। अथ वक्षसः"इति क्रमविशेषनियमार्थोऽयशब्दः तथायमपि 20 भवतु; तथा च स्सृति :- "अधीस्य विघियेत् वेदा न् पुन्रांग्योत्पाद्य धर्मतः। रष्ा व शक्तितो यहैः मनो मोक्षे निवेशयेत्।"इति

तत्राह-यथा चेति।। अनुष्ठेयानां बहुत्वादनुष्ठातुध्कत्वाय्युगपद्तु-

१. T, Ts, P and TM विचारयो :. Y. T, T' and P फतु. २. A adds पर्मम्रहविचारयो :. ". P, T and T1 परमतो. ३. T, T1, P and TM सत्येव प्र०

00

अस्य सूत मा्यज्वालयानम् [a. .प१ सु.१.

भाप्यम् विवक्ितत्वात् न तथेर कमो विवकित: सेपशेपित्वे अधिकृताधिकारे वा ममाणाभावात् धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः । फलजिज्ञास्यभेदाय। अभ्यु दयफळं हि धर्मज्ञानम्, तच्ानुष्ठानापेक्षम् ; निशेयसफलं तु ब्रह्मज्ञानम्, 5 न चातुष्ठानान्तरापेक्षम् : भव्यक्च धर्मो जिज्ञास्यो न ज्ञानकाळेऽस्ति पुरुषव्यापारतन्त्रत्वाद्। इह तु भूतं ब्रह्म जिज्वास्यं नित्यवृत्तत्वान्न पुरुष- व्यापारतन्त्रम्। चोदनाप्ट्टचिमेदाच। या हि चोदना धर्मस्य लक्षणम्, सा खविषये नियुआनैव पुरुषमवबोधयति। ब्रह्मचोदना तु पुरुषमव- बोषयत्येव केवलम्; अववोधस्य चोदनाजन्यत्वान्र पुरुषोऽवबोधे नियु- 10 प्रकटार्थविवरणम् स्वनुष्ठातरैक्याभा वाल क्रमाकाहा। यत्र हयाङ्गाङ्गिभावो यथा प्रयाजदर्शादिषु, यत्र वाधिकृताधिकार: तत्रवानुष्ठात्रैक्यम्। न च तथात्वे धर्म्रह्मविचारयो: प्रमाण मित्यर्थ:। स्मृतिस्त्वविरक्स्याश्रमक्रमाभिधानेन यब्ञाद्यनुष्ठानानन्तरं मुमुक्षामा- ह न तु म्रह्मविचारस्य धर्मविचारानन्तर्यप्रतिपादक: कश्िच्छब्दः तनोपलभ्यतेः 15 अतो न कर्मानुष्ठानानन्तर्य परस्याभिप्रेतम्। तथा च भास्करोSरोदीत् "कर्मवि- चारो वृत्तः। अनन्तरं ग्रह्मजिज्ञासा प्रारभ्यते" इति। ननु यथाग्नेयादीनां पण्णा- मेकं फलं सवर्ग:, तथा धर्मब्रह्मविचारयोस्तत्वझ्ञानजननेन केवल्यमेवैकं फलम्, जिश्ांसं चैकमेव; अतःकत्रेक्ये क्रमाकाहा। तन्राह-फलजिज्ञास्यभेदाचेति॥ भेदमुपपाद्यति-अभ्युद्यफलं हीत्यादिना ।। इतम जिज्ञास्यभेद इत्याह- 20 चोदनेति॥ वेदवाची चोद्नाशब्दः यो वैदिको लिऊादि: धर्में प्रमाणं स स्- विषय घात्वर्थकरणंकपुरुषार्थमाव्यनिष्ठार्थभावनालक्षणे प्रेरयभ्नेव पुरुष बोध- यति; मह्प्रमाण तु बोधयत्येव; अतो वेदप्रवृत्िवलक्षण्यादृपि प्रमेयवैलक्ष- ण्यम्। विघिविचारो हि पूर्वतन्त्रं प्रवृखः; नासौ न्यायः सिद्धवस्तुनिर्णय उपयुज्यते; अतो न क्रमाकाक्ृृंति भावः। यज्ञान्न ब्रह्मपकासिकाकारो रुरोद 25 "अध्ययनविधिप्रयुक्तत्वे वेदान्तविचारस्याधातवेदेन कृत्क एव घेदार्थों विचा-

₹. TM. omits a. &. T and TM. Wtoy. २. TM and A add मस्त. ४. A omits वेक .. पमेय.

24

जिनासाधिकरणम् १.] मकटार्येनिवरगम्

प्रकटार्थविवरणम् रवितम्यः । तत्र सत्यपि हेतुहेतुमन्राबेनाविशेषे क्रेममुल्लक्य त्वरया मह्म- विचारस्य प्रथमकरणे किनिनिमित्तम्" इति। तनेदमथुमार्जनमुख्जम्मते। विचारी नाध्ययनविधिप्रथोज्य: तद्नुपयोगित्वात् अमिहोत्रवत्। अक्षरसवीकारपर्यन्त- वाख्यन:कायव्यापारस्या ध्ययनशम्द्वाच्यत्वात् आवृत्तिरपि विषयतयेवोपयुज्यत इति नानैकान्तिकता। ननु यथा अवघातविधि: फलपर्यन्नतया आवृसि प्रयो- जयति, तथाध्ययनविधेरप्यर्थाघबोधफलत्वावूँ तस्य वे वियारं विनानुपपसेः तत्प्रयोजकत्वम्; न. अध्ययनविधेरर्थावबोधफलत्वासिद्धेः। तथा हि-विधीय- मानक्रियासाध्यं विधे: फलमुच्यते। तत्रं न तावदर्थावबोधोऽध्ययनक्रियाया अन्वयव्यतिरेकसिद्धं फलं सहं [उक्तिसहं] वेदाध्येतृणामर्थनिश्यादर्शना्; 10 विचारस्यापि अद्गचे सत्युपनिषद्विचारेण निस्सन्दिर्ग्धाविक्रकियात्मक्ञानोदये कर्मानारम्भप्रसङ्गः, इतरथा साङ्राध्ययनाभावापातात्; विधि विनापि शाखान्तरीयवाक्येभ्यः पररुषेयवाक्यभ्यश्चार्थावगतिदर्शनात्; आपातदर्शनस्य च विचारनिरपेक्षत्वात्; नाप्युद्देश्यतया वैधं फलं स्वर्गकामादिपदवदर्याव- बोधकामपदस्य विध्युद्देशेऽश्रतणात्; न च विश्वजिन्न्यायेनार्थावबोघकामः, 15 उपनीतस्य प्रकरणादधिकारावगमात्: "योऽनेंधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम्। स जीवन्रेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ।"

इस्यादिनिन्दावचनेन नित्यत्वावगमाख्च। ननु "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति तव्य- प्रत्ययव्यापारः शष्दभावना अर्थभावनां सम्पादयन्जी तम्यास्त्र्यंशायाः समान- 20 पदोपात्तमध्ययनमपुरुषार्थ भाव्यं विहाय फलवदर्थावबोधं भाव्यं कल्प- यनि। ततश्च सक्तुन्यायेन स्वाध्यायेनार्थावबोधं मावयेदिति संपद्यते । न, कर्माभिधायिनव्यप्रत्ययात् स्वाध्यायस्य भाव्यताश्रुतेनार्थावबोधस्य भाव्यता

१. A. अविशेषेण च. ८. T.M. विक्रियाविक्कियात्म. २. P. पाठकम. ९. TM.and A. विष्युद्देशोडम- २. T.M omits अभ्र. A दं मानमुज्ज- १०.T.and T करमः TM. कामम् ४. T.M. स्वार्थस्य. ११. T. and Ti अन. 4. T' adde . १२. T.M. इत्यादिना बचने. ६. T, P and A क्रियया. १२. TM. and A संवाद. 9. A omits अषि. १४. TM. षार्य.

25

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ.१.पा. १. सू.१.

प्रकटार्थविवरणम् कल्पनीया, श्ुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात्; न च साक्षात् पुरषार्थताभावात् स्वाध्यायस्याभाव्यता, परंपरया पुरुषार्थसाधनानामपि पैश्वम्नाद्यादीनां भाव्यतो- पलम्भातू; अर्थावबोधेऽपि समानत्वात्। सक्तूनां तु होमेन भस्मीभावात् संस्कार- 5 कर्मतानुपपत्ते: होमस्यार्थकर्मताश्रयणं विभक्तिविपरिणामेन युक्तम्। उक्कं हि- "भूतभाव्युपयोगे हि द्रव्यं संस्कार्यमिष्यते। सक्तवो नोपयोक्ष्यन्ते नोपयुक्ताश्च ते क्वचित्" ॥ इति ॥

स्वाध्यायत्य तु संस्कृतस्य क्रतुषूपादानप्रमाणाद्विनियोगसम्भवान्न सकुन्याया- घतारः। पतेनेदं निरस्तम्, न क्रियास्वरूपप्रयुक्तफले कर्मणि स्वाध्यायविधेरर्थ- 10 वत्ता, अन्तरेणापि विधि ज्ञायत एवाध्ययनेन साध्यायो गृह्यत इति।अवघातादि- विधेरपि निराकरणप्रसङ्गादर्थावबाधेऽपि समानत्वाच्च। तात्पर्य तुन विध्य- धीनम्, किन्तु तदर्थप्रमितिशेषता स्वाभाविकीति वक्ष्यति। न चैवं विचारा- नारम्भप्रसङ्ग: अधीतवेदेनाधिगताधिकारा उत्तरविधय एव स्वविषयसन्देह- व्युदासाय विचारमारप्स्यन्ते । यैञ्चावोचि बुद्धिमात्रपर्यवसायिनो हि ते; 15 तस्य तु विनैव वेदार्थविचारायोसेनोपदेशादपि सम्भवान्नोत्तरविधयस्सुकर- सुपायमुपदेशं परित्यज्य विषमं विचारमाक्षिपयुरिति, तदसत् ; निस्सन्दिग्ध- ज्ञानस्योत्तरविधिभि: सवविषयानुष्ठानसिद्धयेऽपेक्षितत्वात्। न च न्यायपरि- ज्ञानमन्तरेण मुहुर्मुद्ुरभिनवानां संशर्यानां निराससम्भव इति सुकरेमुपदेशं परित्यज्य विषममपि विचारमाक्षिपन्ति, स्वाध्यायविधेरप्यनाक्षेपकत्वसाम्यापा- 20 ताज्न च लाघवात् साध्यायविधेरेव विचाराक्षेपकत्वम्, करतुप्रवृत्तेरपि तत एव प्रसङ्गात् । तस्मात्र विचार: स्ाध्यायविधिग्रयुक्त:, किन्तु श्रोतव्याघुस्तर- विधिप्रयुक्त इति सिद्धम्। पाउक्रमेणैवे च विचारे पूर्वतन्त्रेपि प्रथमं मन्त्राणा- मेव "इषे त्वा" इत्यादीनां विचार: प्रसज्येत । अथ विधे: प्राधान्यात् प्रथर्म

१. T. १श्रान्नाज्या. ८. A. संयोगाना: २. A. अधिगतेनाघिकार: ९. T, T1, P and A सुतरां. ३. A. यथावाचि. १०. A. आक्षिपति. ४. TM. एते .. ११. A. विधयाडपि. ५. TM. यासनो १२. A omits किन्तु. ६. T and Ti सुतरां. १३. TM adds वारक्मेजेव. ७. A. सविषय-

26

जिश्ासाधिकरणम्. १.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् विधिविचार: प्रंवृत्तः अग्निहोत्रयवागूदोमपाकयोरिवार्थक्रमेण। श्रुत्यर्थाविरुद्धो ह्ि' पाठक्रमोऽसुष्ठानकमे प्रमाणम्, यथा समिदाविषु। तर्हीहापि कर्मस्वनिस्व- फलेषु विरक्तस्य मुमुक्षो: मोक्षसाधनव्रह्मात्मैकत्वज्ञानाय विचार पवाभ्हिते प्रवृत्तिर्युक्ता। न व कर्मसमुख्ितं ज्ञानं मोक्षसाधनमिति स्वावसर एव 5 वकष्यामः। यश्चाभाणि कि त्वरयेति, तैत्र सोपहासमाह स्ेतिहास :-

"मृत्युना हाहते लोके जरया परिवारिते। व्याधिभिर्ग्रस्यमाने च कि स्वस्थ इव भाषसे।

सर्वोपायै्यदा नाक्ति मर्तव्यस्य प्रतिक्रिया। सोऽ हं कथं प्रतीक्षेये जालेनेवावृतश्चिरम् ॥ 10

रात्यां रातयां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा। स्वल्पोदके मत्स्य इव धृर्ति विन्देत कस्तदा॥" इति।

भगवता व्यासेनाप्युपन्यासि-

"महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनौस्त्वया। तावदुत्तर दुःखाब्धि यावदेषा न शीर्यते"॥ इति। 15

यथातिरात्रे षोडश्वग्रहणाधिकारिणां न षोडशिग्रहणविध्यतिक्रमदूषणम्, यथा च सूतकिनां सन्धयामन्त्रोच्चारणेऽनत्रिकारिणां न मन्त्रवत्सन्व्याकरण विध्यतिक्रमदूषणम्, तथा विरक्तानाम् "ब्रह्मचर्यादेव प्रवजेत्" इत्यादिविध्य- धिकारिणां न क्रमविध्यतिक्मदूषणम्। ऋणापाकरणविषया श्रुतिः स्मृतिर्वार्थ- वाद्रूपा साक्षाद्विधितरिरोधे बाध्यत इत्याचार्या आचचक्षिरे। तसमाद्यावन 20 निपतति शरीरं यावञ्ज कल्यं तावदतित्वरया विचारे प्रवर्तितव्यम्। ननु त्वरया प्रवृत्तेनापि पूर्वतन्त्रन्यायपरिज्ञानं विना तत्सिद्धवेदप्रामाण्यावधारण- मन्तरेण व विचारणा कथङ्कारं क्रियेत। तथा च गुणोपसंहारे बहुशस्ते परि-

१. TM. प्रवृत्ते. ५. T. and P. क्षिष्ये. २. A omits हि पाठ. ६. TM. मर्त्य: ३. A omits कर्म. ७. A. विशोर्यते. ४. T, Ti and P. तत्न तत्र.

27

[भ. १,पा. १. सू. १.

भाध्यम् ज्यते यथा अक्षार्थसन्निकर्षेणार्थावबोधे तद्वत्। तस्मात् किमपि वक्तव्यं यद्नन्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति। उच्यते-नित्यानित्यवस्तु विवेक:, प्रकटार्थविवरणम् 5 जरीगृह्यन्ते। न, तत्रापि रहस्यसामान्योपनिषद्ग तोपासनाख्यमानसकर्मविचारे अपेक्षा, न तु सिद्धविचारे। तथापि नागे तच्छूवेणमवश्यम्भावि, साधिकार- निष्पसये प्रवृतस्योपदेशतो ऽपि तत्परिचयोपपत्ते: प्रयोग इव शाखान्तरीयोप- सङ्गहे; अन्यथा तेन्त्रान्तराधिगतेरपि प्रसङ्गात्।तस्याप्येतत्तन्त्रसिद्धशरीरव्यति रिक्तात्मोप जी व कत्व्रेनैतत्पूर्वकत्वप्रसङ्गाच्च। यथा चादावेव तदुपयोगिन्यायपरि- 10 ज्ानमन्तरेणापि तच्छूवणे प्रवृत्ति:, प्रवृत्तस्य च तदभिक्षाचार्यानुग्रहादेवं सर्वोप- सङ्गहः तथात्रापीति पूर्व पूर्वतन्त्रशवणस्यानातश्यकत्वात्र तदानन्तर्यार्थोऽय- शब्द:। कर्मणां च नैयोगिककालनियमाभावेन कदाविदज्ञातानामेव फलजन- कत्वेन प्रवृत्तिकाले प्रवृत्त्य [प्रतीत्य]नपेक्षत्वात् न तदानन्तर्यप्रतिपत्त्यर्थोऽप्यय- शब्दः। तस्पादन्यदेव वक्तव्यमित्युवसंहरति-तस्मादिति॥ इदानीं श्रीतस्य 15 विचारविधेः श्रौतान्येवाधिकारिविशेषणान्याह-उच्यत इत्यादिना।। तन्र नित्यानित्यवस्तुविवेको नाम आत्मव्यतिरिक्तं सर्वे कार्यत्वादनित्यम् नित्य आत्मैव कृतकत्वाभावादित्याद्यवधारणम्। इहामुत्रार्थभोगविरागो

च्छाविरुद्धो निश्चलश्चेतोवृत्तिविशेषः। शमो नाम अन्तःकरणव्यापाराणं प्रति- 20 षिद्धानामप्रतिषिद्धानामपि लौकिकानां सवाधिकारनिष्पत्यनुपयोगगिनां निष्फल- त्वावधारणपूर्वक: परित्यागः। दमो नाम बहिष्करणव्योंपाराणामुक्तलक्षणानां परित्यागः । उपरतिरिति कृतप्रयोजनकृष्णविषाणस्येव सत्त्वयुद्धिसिद्ध निस्या- नामपि विधित एव परिस्यागः। तितिक्षुत्वं नाम शीतोष्णादिद्वन्द्वानां स्वाधि- कारनिर्वृत्थर्पाक्षतजीवनविच्छेद्हेतुव्यतिरिक्तानां सहिष्णुता। समाधानं नाम

१. T, TI and P सिद्धि. ६. TM. adde च. २. TM. श्रवणभावश्च भावि ७. T. and TM. नैयोगिके. 2. A. चित्तं परि- ८. T, TI, P. and TM omita वृत्ति. ४. T. and TM. न शानान्तरा. ९. TM. omits व्यापार. ५. TM omits च.

28

जिवासाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इहासुतार्थभोगविराग:, शामदमादिसाधनसंपत्, मुमुक्षुत्वं च । तेषु हि सत्सु मागपि धर्मजिज्ञासाया ऊ्ध्वे च शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च; न विपर्यये। तस्मादथशव्देन यथोकसावनसंपत्यानन्तर्य उपदिश्यते।। प्रकटार्थनिवरणम् E

सम्पन्नत्वं शमदमादिसाधनसम्पत्। चितोSज्ञानतत्कार्यावच्छेद्वो बन्धः, तदवियो- गो मोक्षः, तद्विषर्यच्छा मुमुश्षुत्वम्। पतेषां पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरोत्तर हेतुनया मुमुक्षा हेतुत्वान्मुमुक्षाया एव ब्रह्मजिक्षासाहेतुत्वाद्युक्तमानन्तर्यामिधानम्। एतेषां साक्षात्पारम्पर्याभ्यां जिज्ञासाहंतुत्वे प्रमाणमाह-तेपु हि सत्सिवति।। 10 यस्मादन्वयव्यतिरेकाभ्यां "शान्तो दान्तः" इत्यादिशास्त्राज्च साधनकलापो ब्रह्मजिक्ञासायाः पुष्कलकारणं तस्मादित्युपसंहार:।।

यदत्र ब्रह्मपकाशिकाकारोडप्राक्षीत् "कि सन्निधानात्साधनकलापा- नन्तर्यम् ; किं वार्याक्षेपात्" इति, तन्रोभयत्रापि ब्रूमः। तथा हि-"तद्विक्षानार्ये स गुरुमवाभिगच्छेत्" इति गुरुपादोपसर्पणपूर्वकं विचारयेदित्यस्य विधे: 15 सन्निधाने "पर्राक्ष्य लोकान्कर्मचितान्व्राह्मणो निर्वेदमायात्" इति निस्या- नित्यत्रस्तुविवंकेहा मुन्नार्थभोगविरागी दृश्येते। "शान्तो दान्त उपरर्तास्ततिक्षुः समाहित: श्रद्धावित्तो भूत्वा आत्मन्यवात्मान पश्यत्' इति दर्शनस्याविधेय- त्वात् दर्शनोपलक्षिततंत्साधनविचारविधिसत्निधाने शमादयो दृश्यन्ते । "येनाइं नामृता स्याम्" इति मुमुक्षुत्वं दृश्यते। अतः श्रीतं विचारविधि सूत्र- 20 यन् तत्सनिदितमेव साधनसमूहं सूत्रयामास। रागाद्याक्षिप्चिसस्यें व तत्त्व- ज्ञानफले विचार प्रवृत्त्ययोगादर्थाक्षपीऽि वेविद्यते। धर्मविचारस्तु न सन्नि- दितो नार्थाक्षिप्त इति तदानन्तये जल्पन्कथं सज्नसमाजे न लालजीति॥

१. A. विधिप्राप्त. ६. T, TI and P तस्य त्वशन. २. TM. शानं. ७. T and P. क्षेपोडपि विद्यते ३. TM. मुमुक्षु: हेतुत्वं. T'1 क्षेपो वेविद्यते. A adds मुमुक्षु TM. क्षेप उपपद्यते. ४. A. तत्वे जिनासार्ये. A. क्षिसोऽविद्यते. ५. A. अतत्सा.

29

ब्रह्मसूलभाष्यव्या ्यानम् [अ. १. पा: १. सू. १.

भाष्यम्

अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद्वेद एव अभिहोत्वादीनां श्रेय:साघ- नानामनित्यफलतां दर्शयति "तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते एव- मेवासुत्न पुण्यजितो लोकः क्षीयते" इत्यादि:, तथा ब्रह्मज्ञानादपि परं 5 प्रकटार्थविवरणम्

इदानीमतःशब्दार्थमाह-अतःशब्दो हेत्वर्थ इति ॥ अस्यायमर्य :- अथेति मुमुश्ुत्वानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति प्रवृत्तिसिद्धयेऽनुवादपिहाराय च कर्तव्यपदाध्याहारेण तावदन्वयः । तत्र ब्रह्मजिज्ञासैत्र मुमुक्षुणा किमिति कर्तव्या, आवृत्या कर्म कस्मान्न क्रियत इति हेत्वाकाक्कायामाह अतो लोकवेद- 10 प्रसिद्धाजेतोरिति। तमेत हेतुं स्फुटयति-यस्पादित्यादिना ॥

यदत भास्करण रुरुदे-"अतःशब्दो वृत्तस्यापदेशको हेत्वर्थतया"इति तद्परेणाविश्वके। कथम्? "अतःशब्देन ।इदंशब्देन] प्रकृतिभूतेनासन्निहितत- यानमिहितस्य कर्मज्ञामफलयोः क्षयाभि[क्षयाक्षयाभि]धानस्य कथमिव पञ्चम्या हेतुत्वमिधयते" इति । तदुभयोरभिधानानभिक्षत्वं विभावयति। यतः 15 सर्वनाम स्महिस्ता प्रसिद्धमात्राभिधायकम्, कारणान्तरातु सन्निद्विताद्यव- लम्बते। कथमन्यथा सर्वक्ष: सूत्रकारोऽस्येत्यसूसुचत् प्रपश्चति च यत् [प्रपश्न त्रितयम् ।] किश्च पूर्ववृत्तस्य हेतुत्वाभिधाने पौनरुक्तयं स्यात् आनन्तर्याभि- धानेन, हेतुत्व तात्पर्यात्, अन्यथा वैयर्ध्यात् अथशब्दस्य, अतो लोकवेद- प्रसिद्ध: कर्मसाध्यस्य क्षयिष्णुत्वादिति हेतुः सत्रित इति समञसम् ॥

20 य्चावादि "तद्यथेह कर्मजितः" इति केवलकर्मणः क्षयिष्णुत्वमुच्यते न व्ानसहकारिणः "स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते" इति श्रुतेरिति, तत्र कर्मण एवाक्षयत्वं श्रूयते, न तु आ्ानसहितकर्मसाध्यस्य। तद्विषिय [यत्व]कल्पना तु न्यायानुगृहीतश्रुतिविरुद्धा। किश्चोपासनेन चित्तैकाव्ये सति साक्षात्कारोदयादक्षयाविद्यानिवृत्तिफ लस म्भवा दुपासनाख्थकर्मस्तुतिरुप- 25 पद्यते। यञ्ञानेवंविद: कर्मक्षयश्रवणादेवंत्रिदानुष्ठितं कर्माक्षयफलमिति कल्पनम्

१. A. अनुवादित्व. Y. Ti and TM. यचावाचि. २. TM. देशके हेत्वर्थप्रतीतपरेणापिश्रके. A. यथावादि. ३. TM. हेतुसू. ५. TM. विदु:

30

जिशासायिकरणम् १.] मकटार्थनिवरणम्

माध्यम् पुरुषार्थ दर्शयति "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इत्यादि :; तस्ाधथोक्त- साधनसंपच्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कतेव्या।। ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा। ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणम् "जन्माद्यस्य यतः" इति। अत एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्यादर्थान्तरमा- 5 शङितव्यम्। ब्रह्मण इति कर्माण षष्ठी न शेषे, जिज्ञास्यापेक्षत्वाज्जज्ञा- साया:, जिज्ञास्यान्तरानिर्देशाच्च। ननु शेषषष्ठीपरिग्रहऽपि ब्रह्मणो जिझा- साकर्मत्वं न विरुद्धयते संबन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात्; एवमपि प्रकटार्थविवरणम्

तलिङ्रं साक्षाच्छृतिविषधे बाध्यने। तस्मान्मुमुक्षुणा ब्रह्मात्मत्वज्ञानायैव 10 प्रयतितव्यमित्याह-तस्मादिति।।

अथातःशब्दौ व्यास्यायोत्तरस्य िग्रहमाह-ब्रह्मण इति ॥ ताहिं कि तङ्गह्म यस्य जिज्वासेत्यन आह-ब्रह्मेति । यतो ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय सय- माचार्यो ब्रह्मलक्षण वक्ष्यति, अन एव, व्रह्महत्यंनि जातिवचनो ब्रह्मशब्दो रष्टः, तथा ब्रह्मोज्झमिनि वेद्वचनः "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्" इति हिरण्य- 15 गर्भवचनः, तथेहापि स्यादिति नाशङ्गनीयमित्वर्थः। प्रातिपद्रिकार्थामि- धानमुपेक्ष्य विभकत्यर्थमाह-व्रह्मण इतीति ॥ जिझासा तावद्जानमपेक्षते। ज्ञानं च ह्ेयापेक्षम्। शेयान्तरं च न निर्िष्टम। नतो ब्रह्मस्वरूपविषयेयं जिव्ासे- त्यर्थ: । शेष इति संबन्धसामान्यमुच्यते। सामान्यं च विशेषापेक्ष भवति। जिज्ञासया च ब्रह्मणो ऽन्यस्य स्वसाम्यादिसंबेन्धविशेषस्यासम्भवाद्विषयत्वेनैव 20 सम्बन्धो भविष्यतात्याह-नतु शषेति । "कर्तृकर्मणोः कृति" इति कदन्तप्रेयोगेऽपि' विशेषविधानात्साक्षात्प्रतात कर्मत्वं विहाय संबन्धसामान्य- बेलेन कर्मत्वकल्पनं व्यर्थमित्याह-एवमपीति ॥ कर्मणिषष्ठीपरिभद्े ब्रह्म- स्वरूपविचार पवैक: प्रतिज्ञात: स्यात् न प्रमाणयुक्तिसाधनफलानाम्; शेषष्ठा-

१. T. and P. सबन्घसामान्यं च वि. Y. Ti and A omit अपि. २. A omits संबन्ध. ५. A. विहाय. ३. TM. स कृदन्तवदप्रयोगेऽपि.

31

[अ. १. पा. १. स.१.

भाष्यम् मत्यक्षं ब्रह्मण: कर्मत्वसुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कल्पयतो व्यर्थः प्रयास: स्यात्। न.व्यर्थ :; ब्रह्माश्रिताशेषविचारपतिज्ञानार्थत्वादिति चेत,न, प्रधानपरिग्रहे तदपेक्षितानामप्यर्थाक्षिप्तत्वाद्। ब्रह्म हि ज्ञाने- नाप्तुमिष्टतमत्वाद् प्रधानत्। तस्मिन्प्रधाने जिज्ञासाकर्मणि परियहीते, यैर्जिज्ञासितैर्विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भनति, तान्यर्थाक्षिप्तान्येवेति न पृथक सूत्रयितव्यानि। यथा 'राजासौ गच्छति' इत्युक्ते सपरिवारस्य राजो गमनमुक्तं भवति, तद्वत् । श्ुत्यनुसाराच्च। "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्याद्याः श्रुतयः "तद्विजिज्ञासस्व । तङ्र्ह्म" इति 10 प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं दर्शयन्ति। तच् कर्मणिषष्ठीपरिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवति। तस्माद्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी ॥ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञामा। अवगतिपर्यन्तं ज्ञानं सन्वाच्याया इच्छाया:

प्रकटार्थविवरणम् परिग्रहे तु सर्वापि ब्रह्मसम्बनन्धिनी जिज्ञासा सूत्रिता भवतीति न मामकीनः 15 प्रयासो व्यर्थ इस्याह-न ध्यथ इति । अप्रधानविचारं मुखतः प्रतिज्ञाय प्रधान स्याक्षेपकल्पनात् वरं प्रधानविचार सुखतः प्रतिज्ञाय तदपेक्षितानामर्थाक्षेपकल्प- नम्, ततो नायं लाभ इस्याह-न मधानेति । नन्विष्यमाणं शोनम्, न ब्रह्म;

ब्रह्म हीति। श्रुत्यनुसाराच्च कर्मणिषष्ठीपरिग्रहा युक्त इस्याह-शुत्पनुसारा- 20 च्चेति।।

जिशासाशब्दस्यावयवार्थमाह-ज्ञातुमिति। ननु किमिद ज्ञानं नाम? संविज्नकः प्रमातृव्यापार: फललिङ्गानुमेय इति भाट्टा वम्मणन्ति । तंत्र फलं [लत्वं] नाम साधनत्वम्साध्यत्वम्।: तन् कर्तृव्यापारानुमापेकं कर्तुध्यापार एव व्यमिचारात्। कर्तृव्यापारव्याप्यत्वम्, चेत्फलत्वं साध्यसिद्ध-

१. A omits सूत्रिता. ४. A omits तिमिदं. २. A omite प्रघा .... प्रतिज्ञाय. ५. A omits तल. 2. A adds प्रतीच्छता सूत्रता भवतीति ६. T. and P. मानकं. न मानकीनप्रयासो व्यर्थ :. ७. A omits चेतु ... साध्यत्वं.

32

जिवालाधिकरणम् १.] मकटार्यविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् पर्कार:। क्रियान्पत्वे सति साध्यतं चेतू अङ्करादी व्यभिचार:। यतम व्यापारजम्म तत एव संविज्जन्मसंभवात् विपक्षबाधकामावात अप्रयोजकता वाच्या। नैयायिकवैशेषिकप्राभाकराणां तु आत्मसमवायी विषयप्रकाशो शांन- संवेदनं गुणभूतं प्रत्यक्षमेव; तदा घटोऽपराक्ष इति घटसामानाधिकरण्यमाप- 5 रोस्यं। स्यस्य। न स्याद। ननु श्ञानस्य तदाकारत्वासदुपपत्ति; न तावदविषय एवाकारो ज्ञानस्य, प्रकाशाप्रकाशयोरैक्यायोंगात: नापि विषयवत् मूर्तत्वाद्य- निष्टधर्मप्रसङ्गात्ः नापि तज्यापकत्वं प्रदीपवत् असंसर्गात्; न क्ञाने प्रतिविम्धि- तस्वं मूर्तस्य मूर्तें [अमूर्ते] प्रतिबिम्बादर्शनात्, देहादिव्यवधानाथ्च; तस्षमाद्दा- कोरानिरूपणात् न ज्ञानाकारतयापरोक्षव्यवहारो विषये भ्रान्त्या, ब्रानेऽपि 10 प्रसग्गात्। न च तत्र जातिसमवायात् मैत्रस्यापरोक्षक्ाने चैत्रस्यापरोकष्यार्सभव प्रसङ्गात्; नेन्द्रियजन्यतया परेषामीश्वरव्ञानस्य सौषुप्तस्य चापरोक्यासंभव- प्रसङ्गात् ; तस्मात् स्वतोऽपरांक्षचित्सभदादेव ज्ञानार्थयोरापरोक्ष्यमाखेयम्; ततो ज्ञानवद्विषयस्यापरांस्या संभवप्रसङ्भात् नात्मगतैव संवित्: गुणत्वे च न खाश्रयो- पाधौ जन्म, सवित्रादौ प्रकाशगुणस्य स्वाअ्योपाधी जन्मादर्शनात्; न चशानान्त- 15 रेण प्रत्यक्षता। तथा दि-संवित् स्वावान्तरजातीयाप्रकाश्या प्रकाशकत्वात् प्रदीपवत्। अथवा संवित् खप्नकाशा संवित्त्रात्, विपक्षबोधके सत्यपराक्षत्वा- द्वा; न यदेवं न तदेवं यथा वस्त्रम् ; विपक्षबाघकश्च घटावचछिन्नवर्तमानसवि दोऽस्फुरणप्रसङ्गात् पूर्वसंयोगे[संवेदन]निवृत्तेः भावे वा युगपद्नन्तसंवितपरसङः। संवित्समवाय्यात्ममनःसंयोगो दि संविद: सामग्री; सा चान्यत्राप्यॅविशिस् 20 इति। "संवेदनं क्रियारूपमेव ज्ञानम्" इति भास्करो रोरवीति। तदप्य- सङ्गतम्। निरवयवस्यात्मनः क्रियायोगात्, प्रथमपरिणाम एव कृत्सस्योपयो- गादृद्वितीयकार्याभावप्रसङ्गाज्ज। परिशेषात् मनःपरिणामः संविद्यअ्ञको ज्ञानम्। "धीर्भीरित्येनत्सर्व मन एत" इनि च श्रुतिः । धीशब्दवाच्यक्षानपरि- णामवन्मनोऽन्वाहासवेद ने च विषयावच्छिनं चैतन्यमेव । तथा हि-प्रका- 25

१. T, T:, TM and P. व्ानं. ५. A. बाधे. २. TM. प्रकाशायोगात्। नापि. ६. TM. संविदा स्फुरणपरसभ्गात A. प्रकाशयोरैक्या. A. संविदी. ३. TM omits प्रतिबिम्बादर्शनात्. ७. TM. अवधि. Y. A. आजाराद्य- ८. T and P. मनोबाह्य

[म. १. पा. १. स.१.

भाष्यम् कर्म, फलविष यत्वादिच्छा या।। ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म।ब्रझ्मा-

प्रकटार्थविवरणम् शनशक्तिमत् सत्त्वप्रधानं मनः अटष्टादिसहकृतं दीर्घप्रभाकारेण स्वकर्मदेशं 5 सरासर्ति। तत्संसृष्ट निषये चैतन्यं प्रतिबिम्बिते।मबते] तद्विषयसंवेदनम्; तक् व्यअकोदयव्ययाभ्यामुद्यव्ययवन्द्रित्नं च चंकास्ति। स्वरूपेण च प्रतिबिम्बं बिम्बमेवेत्यात्मैकयाभिधानं नानुपपन्नम्। तस्मात् क्षणिकमिदं रूप्यादिज्ञानम्; नित्यमात्मचैतन्यम्; कथं नित्यानित्ययोरैक्यम्-इत्यादि पररहस्यानध्यवसाय- विलसितमेव। अनुमानादौ चोपलब्धसंबन्धार्थाकारेण परिणतं मनोऽनव- 10 भासव्यावृत्तिमात्रफलम्, न तु संविझाअकम्, लिङ्गादि संविद्यवधानप्रतिबन्धा- दिस्यलम्।।

ननुं भवत्वंवं ज्ञानसंविद्धिभाग:, तथापि प्रतिपन्र ब्रह्मणि न श्ानेच्छा सिद्धत्वाद्ज्ञानस्य; नाप्यप्रतिपन्रे, अनवगतविषयेच्छायांगात् इत्याशङ्कयाह- अवगतिपयन्तमिति।। आचार्येण त्वं ब्रह्मासि' इत्युपदिष्टे 'अहं ब्रह्मा स्मीस्याचार्यों 15 मामुपदिदेश, न ममावगतिरायाति' इति पारोक्ष्यमेव मन्यते। ततोSसाववगति- पर्यन्तं ज्ञानमिच्छति. सुखसाक्षात्कारनयावगत: फलत्वात्। तं च जिज्ञासुं पुरुष- मुद्दिश्य भ्रवणादीनि साधनानि विर्धायन्ते। तैश्च श्रवणादिभि: प्रमाणप्रमेय- चित्तगतसकलदोषाणां पारोक्ष्यभ्रमकारणानां निरासे कदाचिदनुस्मर्यमाणशब्दा देवावगतिफलकं ज्ञानमुपजायते, चित्रायागवत् श्रवणादीनामनियतफेलत्वा- 20 दिति भाव:। यदापि वस्तुनोऽपराक्षत्वात् प्रथममपरोक्षमेव ज्ञानमुतपद्यते तदाप्यापातज्ञानस्य संशयशिरस्कत्वात् अन्यत्प्रमाणज्ञानमेष्टव्यमित्याह-ज्ञानेन हीति ॥ किमिति साक्षात्कतुंमिष्टं ब्रह्मंस्यत आह-ब्रह्मावगतिहीति।। जीव- गतसकलसंारस्य बीजं यो जीवोपाधिरविद्या तदादेस्तत्कार्यस्य प्रमातृत्व-

१. TM. विषयच. ६. T1, TM, P and A. काल. R. T, T1, TM and P. 3. ७. TI and TM उत्पाद्यते. ३. TM. त्यालम्बनम्. ८. TM. संस्कारस्य. ४. TM omits ननु. S. A. यावज्जी- ५. TM. माणे.

34

जिशासाधिकरणम् १.] मकटाथेविवरणम्

भाष्यम् वगतिर्हि पुरुषार्थः, निःशेषसंसारबीजाविद्यादनर्थनिवईणात्। तम्ाड्ूस जिज्ञासितव्यम् ॥ तत्पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा स्याद्; यदि प्रसिद्धं न जिज्ञासि- तध्यम्; अथाप्रसिद्धं नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति । उच्यते-अस्ति 5 ताबड्रस नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वमाव सर्वज सर्वशक्तिसमन्बिनम । ब्रह्म- शब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः भरतीयन्ने, बृहते- प्रकटार्थविवरणम् प्रमुखस्यानर्थस्यावगस्या विनाशादवगतिः पुरुषार्थ इत्यर्थः। निश्शेषदुःख- निवृत्ति: निरतिशयानन्दावासतिश्च परमपुरुपार्थः। दुःखप्रापिरानम्दाप्ापिश्च 10 जीवस्याविद्याधी नवनि अविद्यास्तमयः पुरुषार्थः, नत्साधनत्वादवगतिरपि पुरु- षार्थ: कथ्यत इनि भातः। एवं सूत्रस्य पदानि व्याख्याय इष्यमाणज्ञानाविनाभूतं विचारं जिश्वासापदलक्ष्यमुपादाय वाक्यार्थमाह-तस्मादिति । यस्माद्गह्मक्षा- नाधीन: परमः पुरुषार्थः तस्मात् मुमुक्षुणा ब्रह्मज्ञानाय विचार: कर्तव्य इत्यर्थः॥

इदानीं प्रसिद्धाप्रसिद्धविकल्पेन ब्रह्मज्ञानविचारारम्भमाक्षिपति-तत्पु- 15 नरिति ॥ यद्यन्यतः प्रतिपन्नं ब्रह्म तदा विचारो व्यर्थ: निष्पादितक्रिये कर्मण्य- विशेषाधायिनः साधनस्य साधनन्यायातिपातात्। अथान्यतोऽप्रतिपत्रम्, तदो- देशनासंभवादशक्यां विचार इत्यर्थः । सामान्यतः प्रतिपन्न विशेषतो विप्रतिपञं जिज्ञास्यं दृष्टम् ; अन्यथा परस्यीक्षपरूपतिचारानुपपत्तेः ब्रह्मापि पदव्युत्पत्ति- बलेनापातप्रतिपनं भवतीति तज्जिज्ञासालसतीत्याह उच्यत इत्यादिना। 20 "वृद वृहि तृद्धौ" इति धातूँ महत्व वर्तेने । त्व सङ्कोचाभावे[चरकाभावे। देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नत्वम् । तत्र कालतोऽनवच्छेदात् नित्यम्;

१. TM omits अनर्थस्य. 9. A adds निष्पादितो व्यर्थः २. Tand P. पिनाशात्. ८. T, T1. P and T'Ml add विशेषतो ३. T omits यस्मात्. वापातप्रतिपत्रं. Y. T and TM. q :. ९. TM. पत्निज्ञास्यदष्टं. ५. TM. प्रसिद्धार्थप्रसिद्ध. १०. A adds प्रधान. T, T' and P. प्रसिद्धावि ११. P and TM. घातू वृद्धी महत्वे च ६. TM omits ब्रह्म. वर्तेते.

35

ब्रह्म सूत्रभाव्यव्यारयानम् [अ. १.पा .. १ सु. १.

भाष्यम् धतोरर्थानुगमात् । सर्वस्यात्मत्वाच्च ब्रम्मास्तित्वपसिद्धि:। सर्वो सवात्मा- स्तित्वं प्रत्येति, न 'नाहमस्मि' इति । यदि हि नात्मास्तित्वपसिद्धि: स्याद्, सर्वो लोको 'नाइमस्मि' इति म्रतीयात्। आत्मा च ब्रम्म । 5 यदि तहि लोके ब्रह्म आत्मत्वेन पसिद्धमस्ति, ततो ज्ञातमेवेत्यजिज्ञास्यत्वं पुनशपभ्म्। न; तद्विशेषं प्ति विभतिपसेः । देहमात्रं चैतन्यविशिष्ट- मात्मा इति पाकृता जना लौकायतिकाश्च प्रतिपनाः । इन्द्रियाण्येव चेतनान्यात्मा इत्यपरे। मन इत्यन्ये। विज्ञानमात्रं क्षणिकमित्येके। शून्य- मित्यपरे। अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता भोक्तेत्यपरे । 10 भोक्तैव केवलं न कर्तेत्येके। अस्ति तद्रयतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ः सर्व- शक्ति: इति केचित्। आत्मा १ भोक्तुरित्यपरे । एवं बहवो विप्ति-

प्रकटार्थविवरणम् वस्तुतोऽनवच्छेदाच्छुद्धम् ; महत्वानेव बुद्धँ मुक्तखभावं सर्वझं सरवशक्तिसम. न्वित च, अन्यथा हि परिच्छिन्नतापातात्। एवं वृदत्वाद्रक्वेति व्युत्पत्या बृहते 15 र्धातोरर्थानुसारादापातप्रतिपत्रं ब्रह्मति विचारारम्भः संभाव्यत इति भावः। अत् चान्यापोहेनोपदिश्यमाना नित्यत्वादयो निरुपाधिकधर्मा: ; सं[स्/भावेनोप- दिश्यमानाश् सर्वश्त्वादयः सोपाधिकधर्माः; ते व शब्दशकक्तिगोचरतया वेदान्त वेद्या :; तद्भिधानमुखेन तु खप्रकाशसुखव्यक्तावेकस्यां तात्पर्यममित्यखण्डनिष्ठा वेदान्ता वक्ष्यन्ते। प्रसिद्धत्वे हेत्वन्तरमाह-स्वस्येति । नन्वस्तु प्रसिद्धिरा- 20 त्मनः; तार्वेता ब्रह्मणि किमायानमित्यत आह-आत्मा च ब्रह्मेति ॥"अय- मात्मा ब्रह्म" इति शास्त्रादित्यर्थः। आत्मत्वेन लोके प्रसिद्धमस्ति यद्वस्तु तच्छृतेः ब्रह्म चेत् तहिं श्रुतेरेव नद्शानमिति व्यर्थो विचार इत्याह यदि तहीति॥ वि- प्रतिपत्तिनिराकरणेन विचारोऽर्ययानित्याह-तद्विशेषं प्रतीति॥ विप्रतिपसी दर्शयति-देइमात्रमित्यादिना। ननु निर्मूलवियादनिराकरणाय न विचारा- 25 रम्भो युक्त इत्याशङ्कयाह एवं वहव इति।युक्तिवाकयसमाअ्रया: सन्तः अनस्

{. T, T1 and P. ga- ४ TM. नथावता २. Ti and TM. omit 9व. ५ A. पर्सि. ३. Ti omits शन्द.

36

अन्माद्यधिकरणम् २.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम् पभ्रा युक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रयाः सन्तः। तल्नाविचार्य य्त्किचित्मति- पद्यमानो निःश्रेयसात् प्रतिहन्येत, अनर्थ चेयाद। तस्माट्रसजिज्ञासोप- न्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितर्कोपकरणा निःश्रेयस- प्रयोजना प्रस्तुयते।। 5

ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तम् । किलक्षणं पुनस्तङ्स् इत्यत भाह भगवान् सूत्रकार :- जन्माद्यर यतः॥ १-१-२॥ प्रकटार्थविवरणम्

पक्षं प्रतिपन्राः तदाभाससमाश्रयास्सन्तः इतरंपु पक्षेपु व्यवस्थिताः। तदाभासत्वं 10 च खावसर एव वक्ष्यामंः । ननु सन्तु विप्रातपत्तयः; पक्षान्तरपरित्रहेणापि तन्निराकरणात् समीदितसिद्धे: किं वेदान्तविचारारम्भेणेत्याशङ्गयाह-तला- विचार्येति। औपनियदपुरुषज्ञानाधीनत्वान्निःश्रेयसस्य पक्षान्तरपरिग्रहे च तदभावात् न निःश्रेयसं प्राप्नोति, किन्त्वनर्थमेवेयात्, "अन्धं तमः प्रविशन्ति" "ये के चात्महनो जनाः" इति श्रुतेरित्यर्थः । यस्माव्वेदान्तवाक्यान्यविच्ार्य 15 निःशेयसं न लभते तरमात् निःश्रेयसकामस्येयं मीमांसा आचार्येण प्रारायत इत्युपसंहरति॥ पूर्वाधिकरणेन सङ्गतिमाह-ब्रह्मेति ॥ यद्यपि ब्रह्मणो जिज्ञास्येत्वप्रति- ज्ञावचनेनार्थात् प्रमाणादिविचारा: प्रतिज्ञाता: नथापि ब्रह्मप्रमाणं म्हायुक्ति- रित्यादिविशिष्टविचाराणां विशेषणभूतव्रह्मपतिपत्तिसापेक्षत्वात् प्रथमं स्वरूपं 20 वक्तव्यमिस्याह-किलक्षणं पुनरिति । श्रौतस्य ब्रह्मण: श्रौतलक्षणसमर्पक- मेव सूत्रमवतारयति- अत आहेति ।। अन्न च "यतो वा इमानि भूतानि जायम्ते" इत्यादिवाक्यं विषयः । तर्तिक ब्रह्म न लक्षयति उत.लक्षयतीति संशयः। आगमस्यानुमानानुगुणत्वात् एकस्योभयकारणत्वस्य दष्टान्ताभावे नानुमातुमशक्यत्वात् एककारणत्वस्य च लक्षणत्वे वस्तुतःपरिच्छेद्ाल् 25

१. T, TM, P and A. सन्ति. १. TM adds पुनरिति. २. A. मिशास्यत्. 8. TM and A add 7.

87

ब्रह्म मूत्नभाव्यव्यारूयानम् [अ १.परा. १. स्.२.

भाष्यम्

जन्म उत्पत्ति: आदि: अस्य-इति तद्रुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थः। जन्मनश्चादित्वं श्रुतिनिर्देशापेक्षं वस्तुतृत्ता- पेक्षं च । श्रुतिनिर्देशस्तावत्-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" 5 इत्यस्िमिन् वाक्ये जन्मस्थितिप्रलयानां क्रमदर्शनात। वस्तुतृत्तमपि, जन्मना लब्घसत्ताकस्य धर्मिण: स्थितिमलयसंभवात् । अस्येति प्रत्य- क्षादिसंनिधापितस्य धर्मिण इदमा निर्देशः। षठ्ठी जन्मादिधर्मसंबन्धार्था।

प्रकटार्थविवरणम्

लक्ष्यस्य ब्रह्मत्वायोगात् न लक्षयतीति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु पौरुषेयतया

अतीन्द्रिये स्वातन्त्र्येण प्रमाणत्वायांगात्, आगमप्रतिपन्नोभयकारणत्वे सुखादि रष्टान्तेन संभावनाधुद्धिमात्रहेतुत्वात्, वस्तुतःपरिच्छेदाभावेन लक्ष्यस्य ब्रह्मत्वसंभवात्, जगज्जन्मादिनिमित्तोपादानं ब्रह्म लक्षयतीति। तदेतदाह-

जन्माद्यस्य यत: ।।

15 इति।। प्रयोजनं च तत्र तत्र पुरुषप्रयत्नर्करणं सर्वत्र द्रष्टव्यम्, यतो विषय- संशयपूर्वपक्षसिद्धान्तफलात्मको हि पञ्चावयवो विचार: अधिकरणम्। पद- च्छेद: पदार्थोकि: विभ्रहश्ेत्येतत्तूयं व्याख्यानाङ्ं दर्शयति-जन्मोत्पत्तिरिति। अन्यपदार्थो बहुवीहिसमास: तत्र प्रधानन्यैवैकदेशो यत्र विशेषणतया कायने स तदूणसंविज्ञानः, यथा लभ्बकर्ण इति। इदापि जन्मादिरस्य जन्मादेरिति 20 विशेष्यस्य जन्मादरेवैकदेशभूतं जन्म विशेषणमित्यर्थः। तद्गणसंविजञाने लाभ- माह-जन्मेति।। जन्म आदिरस्य स्थित्यादेरित्यतद्रुणसंविज्ञाने स्थितिभेंङ्रमात्रं जन्मादिशब्दार्थ: म्यादित्यर्थः। पकेकं ब्रह्मोपलक्षणं न भवतीति समाहाराभिप्रा यः। नतु जन्मन आदित्वे प्रमाणाभावात् कथमाहित्वेनोवदानमिस्याशङ्कयाठ- जन्मनश्चेति॥ इदंपरानिपद्िकस्य पष्ठयाश्च विभागेनार्थमाह-अस्येत्येव-

१. TM. कारणं. ३. TM. विचानला. २. TM. देशभूतजन्म. ४. TM. भाग A. एकदेश

38

जन्माद्यधिकरणम् २.] पकटा येविवर णम्

भाज्यम् यत इति कारणनिर्देशः । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य अनेक-

व्यचिन्त्यरचनारूपस्य जन्मस्थितिभङ्गं यनः सर्वज्ञात् सर्वशक्ते: कारणाव भवति तद्रह्म इति वाक्यशषः । अन्येषामपि भावविकाराणां व्रि्वे- 5

प्रकटार्थविवरणम् मादिना ॥ पञ्चम्यर्थमाह-यत इतीनि ॥ पदार्थानमिधाय वाक्यार्थमा- काह्कितपद पूरणेनाह- अस्य जगत इत्यादिना। जगत्कारणस्य श्रुतिप्रसिद्ध- सर्वशत्वादिसंभावनाय जगनो विशेषणानि। यथा कुम्भं चिकीर्षुः कुम्भकार: कुम्भरब्द्विकल्पितं पृथुषुभ्नोटराकाररूपितं च बुद्धावालिख्य यथाविर्भृतमेव 10 व्याकरोति तथा, आदिकारणमपि नासता रूपण च रूपितं व्याकरांदिति तदाभ- शत्वं संभावयति। संसारिविलक्षणस्येश्वरस्य कारणत्वं श्रुत्योक्तं संभावयति- अनेककर्तृभोक्तसंयुक्तस्येति । प्रनिनियतानि देशकालनिमित्तानि येषां क्रियाफलानां तदाश्रयम्येत्यनन शुत्युंक्तं कारणं संभावयनि। शरीरादिपरि- च्छिन्नशाक्तभिर्मनसाप्यचिनत्यं रचनारूपमस्येति सर्वशक्तित्वं संभावयति।यथा 15 'यत्र काकस्तिष्ठाति अदो देवदत्तगृहम्' इति काकाधारेण देवतत्तगृहमुपलक्ष्यते, तथा यतः कारणाज्गती जन्मादि भवति तद्गह्मेति जगत्कारणेन ब्रह्मोप - लक्ष्यने । मायाप्रतिबिम्बितं हि चैतन्यं सर्वझं सर्वशक्तिसमन्वितं जगत्कारणं महावाक्ये तत्पदवाच्यम्: तेन विशिष्टपदार्थेन तत्सरूपं बिम्बस्थानीयं ब्रह्मोप- लक्ष्यते यद्वगतिः जीवम्य पुरुषार्थ इति।अथशब्दोपात्तं मुमुक्षुं सामान्यतः प्रति- 20 पन्नं विशेषतो विप्रतिपत्रमुद्दिश्य यत्स्वरूपावगतय विचार: प्रवृत्तः। स्वरूपेण च विशिष्टपदार्थस्य तादात्म्यात् जगत्कारणं ब्रह्मंति सामानाधिकरण्यं न विरुध्यते, काकाधिकरणं गृहमितिवत्। न हि काकाधिकरणत्वं गृहस्वरूपं तद्विगमे तन्द्रङ्गप्रसङ्गादिति द्रष्टव्यम् । ननु परिणामादयोऽपि" भावविकारा सन्ति; किमिति ते न गृहन्त इत्याशङ्कयाह-अन्येषामपीति । न ह्यजातस्याखित- 25

8. T. Space is left for writing this ४. A. अचिन्त्यरच- word. ५. A omits यथा. २. TM. नामरूपेण. ६ A. कारणात् जन्मादि: जगतो. ३. TM. भुत्युक D. A. हि.

39

[अ. १.प. १ सू.१

माग्यम् वान्तर्भाव इति जन्मस्थितिनाशानां इह ग्रहणम्। यास्कपरिपठितानां तु 'जायते, अस्ति' इत्यादीनां ग्रहणे तेषां जगतः स्थितिकाले संभा व्यमानत्वात् मूलकारणादुत्पचिस्थितिनाशा जगतो न गृहीतास्स्युरि- 5 त्याशङ्कयेत; तन्मा शक्कि इति या उत्पत्तिः ब्रह्मणः कारणात् तत्नैव स्थिति: मलयश्च ते गृह्यन्ते। न यथोक्तविशेषणस्य जगतः यथोक्तविशे- षणमाशवरं सुक्त्वा अन्यतः प्रधानादचेतनात् अणुभ्यो वा अभावाद्ा संसारिणो वा उत्पच्यादि संभावयितुं शक्यम्। न च स्वभावतः, विशि-

प्रकटार्थविवरणम् 10 स्याविनष्टस्य वा कश्चिद्विकारस्संभवतीति तदधीनत्वात्तव्वद्णेनं तेऽपि गृहीता पवेत्यर्थः । नतु निरुक्तकारस्य यास्कस्य 'जायतऽस्ति विपरिणमते विवर्धते परि- क्षीयते विनश्यति" इति सूत्रं मूलीकृत्य जन्मादिशम्देन तेषां ग्रहण अन्तर्भा- वोक्तिप्रयास: परषिती भविष्यतीत्याशङ्कयाह-यास्कति ॥ यास्कवचनस्य दि पौरुषेयस्य मूलं तदीयं प्रत्यक्षमेव वक्तव्यम्। तञ महाभूतसृष्टयुत्तरकालं भौति- 15 कानां पह्भावविकारगोचरम् तनस्तन्मूलत्वे सूत्रस्य भूतपश्चकं व्रभ्मेति लक्षिनं स्यादिति: नस्माच्छूतिसिद्धाविशेषितजन्मायुपादानेन लक्षणसूत्रं प्रवृत्त- मित्यर्थ:। युक्तिमन्तरेण लक्षणस्यानिव्याप्तिपरिद्वागसंभवात् साप्यर्थादनेन सूत्रितेत्यभिप्नेत्य तामाह- न यथाक्तेत्यादिना ।। अस्य व प्रपश्चो द्वितीये भविष्यति"। "स्वभावादेव विचित्रं जगत्" इनि लाकायतः । तं प्रत्याह- 20 न च स्वभावत इति ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यस्य लोके कारणापेक्षानि- यमदर्शनात् तदपलापोऽशक्यकरण: । तर्कतो निरूपणासहत्वं रवस्माकं भूषण- मेघ 'यदजनममात् 'सा शुक्तिः' इति मिथ्याभूतस्यापि लक्षणतवददर्शनादिति। ननु वैशेषिकादयोऽनुमानत एव जगत्कारणं सर्वश्रमीश्वर व्यवस्थापयम्ति । किमा-

१. A. सूत्रेण. . A adds हति. २. TM. बुक्तिमन्तरेण स्यादति. ६. A. का एगं. 2. T and P व्यर्था. v. T, Ti, and P. ततो. Y. TM and A. omit a. ८. TM. तस्मातू.

40

अन्मायणिरणम् २.] मकटार्थविवरणय्

माध्यम् ष्टदेशकालनिमिच्तानामिहोपादानात्। एतदेवानुमानं संसारिव्यति- रिक्ते परास्वित्वादिसाधनं मन्यन्ते ईश्वरकारणवादिन: ॥

प्रकटार्थविवरणम् गमानुगुणयुक्तिसूत्रणेनेव्यारङ्याइ-एतदेवेति ।। येगं युकिरका, सर्वत्रमीशवर्रं5 विहाय नामरूपाभ्यां व्याकृतस्येश्याद्यमिहितविशेषणस्य जगतो जन्मादि प्रधा- नादे: संभावयितुं न शाक्यते। अचेतनत्वेन वैचित्रयसम्पादनाशके: इति पतदे- वानुमानं निश्वायकमिति भ्रमादेव मन्यन्त इत्यर्थः । यथा हि-धूमजातीय- मगिज्ञा ती येनाविनाभूतं भूयोदर्शनसंस्कारसधीरची नाक्ष संप्रयोगेण गृहीतमिति पर्वते ऽ्रपि धूमजातीयो रषटः सव्यापकसम्बन्धं पर्वतस्य गमयति पकषधर्मता- 10 बलात् न तथा कार्यमात्रस्य तद्विशेषस्य वा सर्वशाशरीरकर्ता व्यात्ति: काप्युप- लब्धा; अतः पक्षधर्मताबलादपि पृथिव्यादे: कार्यता कथङ्कारं सर्वशाशरीरकतृ- वत्वं साधयेत्। विमतं सकर्तृकम्, कार्यत्वात् कुम्मवदिति सिद्धसाधनम्। यथा- शब्दं ह्यनुमाने साधनदूषणे नाभिप्रायवशात्; अन्यथा प्रसिद्धिष्वंसात्। कत- जन्यतापि तथा, अटष्टद्वारेण जीवजन्यत्वात्। कार्यत्वं सप्रतियोगिक तविश्वयं 15 विना न निश्चीयते भेद इव प्रत्यक्षेण ; अतः सन्दिग्धासिद्धो हेतुः। कारणान्तरेण नैराकाकये चाप्रयोजकत्वम् : सावयवत्वं द्रव्यान्तरसमवेतत्वं कारणे सन्दिग्घे सन्दिग्धमिति न कार्यत्वसाधकम्; मध्यमपरिमाणवत्वं च । विचारासहमेव चेत् साधनम्, मपसिद्धान्तः; तत्सहं चेसर्हि सिद्धं सम्बध्येत असिद्धं वा, नोमयथा- पि। धूमवस्वमपपि नो विचारासहमेवेति न साम्यम्। कार्यत्वं च प्रागसतः सत्ता- 20 समवायादिलक्षणं तदितरेतराश्रथात् न निश्वेतुं शक्यम्। न चौपनिषद प्रति विदयुदादिप्रतिबन्दिभ्रहः; तस्पादयुक्त कार्यानुमानम् । यश्ञावाचि कर्तमात्रमतु- मानात् सिद्धपति, सर्वशञत्वादिसिद्धिरतुपपत्या इति, तन, कतिपयपरिचयमाचे- णापि कर्तृत्वोपलम्भात्। न हि कुम्भकारोऽषं ताश्रिमिसं शातुमीष्टे; नापि मधु-

१. A. गमने. ४. TM. साधनमपि.

२. TM. गत. ५. TM. इष्टेनापि. २. T and TM. भृतमिति.

41

प्रकटायेविवरणम् भारणादिमयोजनविशेषम: नापि क्रेतृपुरुषविशेषम्ं। नाप्येकत्वम्, बहुफर्तृकस्पैय प्रासादादेरुपलम्भात् महतः कल्पनालाघवानवतारात्; एकस्य शर्रारादिरहितस्य नित्या जानेचछाप्रयला इति परस्यैध गरीयली कल्पना। किञ्च यंथा पचियोगालप- का तथा कतियोगात्कर्ता; अतः पक्षधर्मताबलेन कृतिमत्सम्बन्धे सिद्धेपि प्- मातृसम्बन्ध: कथं सिद्धयति, म्रान्त्युत्प्रेक्षापूर्वकृतिमत्त्वस्य कुलालादावेव बहुल- सुपलम्मात् । अथ उपादानसाक्षात्काराधीनकृतिमत्वं कर्तृत्वम्, ताहें शब्द्ो- पादानसाक्षरकारान्युपगमादस्माकमनकान्संम्।न च तस्यापि पक्षता अनादि- प्रसिद्धकर्तृकादन्यव सकर्तृकमिति उदयनोद्रागात्। तताप्युक्तविधकर्तृकत्वसा- 10 धने प्रत्यक्षविरोधोऽनुपलन्धिविरोधों वा? यथा विमत शिर: शृङ्रि शिरसत्वात् संप्रतिपन्नवत् इति। अत्र अयोग्यतवादनुपलम्भः स्यादिति सदतुमानतापातेंः। शुङत्वाद्योग्यत्वे कर्तृत्वादित्येवोतरम्। न च कर्ता प्रत्यक्षागोचर:, व्याप्तिग्रद्दणा- भावप्रसक्गात्। ननु परवते वहिसाधनमप्यनुपलब्धिबाधितं स्यात्; न, प्रत्यक्षोप- लग्धयभावेऽपि कार्यस्य निष्कारणकत्वप्रसङ्गतर्कप्रसूनोपलब्धिसंभवात्। नेहं 15 तर्कस्थाप्यवसरः, परिर्षष्टनैव कर्त्रा नैराकाहगयात। किश्च भवदुक्तकर्तृलक्षणे प्रल- वस्य कुम्भादिष्वंसस्य वाकर्तृकत्वप्रसङ्गः। अथ भावकार्यस्योक्तविधकर्तृक त्वोप- लम्भात् किषित्यादेंरपि तदनुमानम्, तहि शरीरिपूर्वकत्वस्याप्युपलम्भात् तदपि कि नानुमीयते। न चैतत् सावयवत्वमपि स्यादितित्रत् जातिमात्रम्, सर्वत्राव्याम चारात्। सावयवत्वंतु क्रियादौ व्यभिचरतीत्यसदुस्तरं तस्मादर्नान्द्रियेऽपि त्वटएं 20 किश्शिदेवानुमातव्यम्, नैं मददष्टमिति नियामकाभावात्; नानुमानात्सर्वक्रकर्त- कत्वनिश्यः । अयं घट एतज्जनकानित्येतरज्ञानजन्यः कार्यत्वात् पैटवत् इस्यत्र

१. T. विशेषणावि. ८. TM. लम्भः स्यादपि. २. T विशेषणाप्ये. ९. TM. पातम्. ३. P and A. मदत्व- १०. T नैक. Y. T,Ti, P and A. कल्पनालला. ११. T दष्टो नैव. 4. T space is left for writing १२. TM. शरीर. यथा पचि. १३. TH. उपाल. ६. T. कतृत्यपक्. १४. P ममह. ७. TM. अनेकान्त: १५. T, P and TM. घद.

42

जन्माध्धिकरणम् १.] मकटार्थनिवरणम

भाप्यम् नन्विहापि तदेवोपन्यस्त जन्मादिसूत्रे। न; वेदान्तवाक्यकसुमग्रथ- नार्थत्वात् सूत्राणाम्। वेदान्तवाक्यानि हि सूतैक्दाहत्य विचार्यन्ते। वाक्यार्थविचारणाध्यवसाननिर्दत्ता हि ब्रह्मावगतिः, नानुमानादिभमा- णान्तरनिर्दचा। सत्सु तु वेदान्तवाक्येपु जगतो जन्मादिकारणवादिप्ठ, 5 तदर्थग्रहणदाठर्थाय अनुमानमपि वेदान्तवाक्याविरोधि प्रमाणं भवत् न निवार्यते, श्रुत्यैव च सहायत्वेन तर्केस्याप्यभ्युपेतत्वाद। तथा दि प्रकटार्थविवरणम् विपक्षवाधकाभावाद्, अयं घट एतज्जनकागर्दभेतरजन्य: कार्यत्वात् पटवदित्यति- प्रसङ्गलक्षणप्रतिकूलतर्कपरा हतत्वाच्चाप्योजकता। यश्चायं व्यतिरेकी सषित्या- 10 दि सर्वककर्तृकं कार्यत्वात् न यदेवं न तदेव यथा नभ इति, तत्र सर्वश्रकर्तृकत्वा- भावप्रमिते: सर्वक्षमितिसापेक्षत्व।दितरे तर।श्रयपाशवारितत्वेन व्यतिरेकानव- धारणमिति सन्दिग्धानैकान्तिकम्। न हास्माकमिव तार्किकाणं प्रसिद्धिमात्रा- दव्याप्स्यध्यव सायः। किश्चाप्रसिद्धविशेषण: पक्षः, अन्यथा शशविषाणकर्तृकत्व- प्रसाधनेऽपि व्यतिरेकिणो निवार कानुपलम्भात् नायमपि निश्वायकमित्यलम्। 15

इस्याह-नन्विति। ब्रह्मावगतये दि शारीरकप्रणयनम् ; सा चे वाक्यार्थान्वयि- पदाथविचारणासमुत्थलक्ष्यतस्त्वध्यवसाननिर्वृत्तेति न प्रमाणान्तरं सूत्रयाम्व- भूधेस्याइ-न; वेदान्तेति । किमत्यन्तानपेक्षितमेव मानान्तरममिति नेस्याह- सरिस्वति॥ यथा विमतम् अभिन्ननिमित्तोपदानम्, कार्यत्वात् सुखादिवदिति 20 मीमांसर्क प्रति तार्किकाणां चेश्वरस्य निमित्तत्वे सिद्धे विमतं चेतनप्रकृतिकम्, कार्यस्वात् सुखादिवदिति प्रयोक्तव्यम्; "तद्ारमान स्वयमकुरुत"इति श्रुतिसिद्ा- भिन्ननिमित्तोपादानत्वसम्भावनाय । किश्च मननशब्दाभिधेययुकस्यतुसन्धानं वि-

१. TM and A कतृंक :. ५. TM. क्षितत्वं. २. T and TM. वारितत्वे. ६. T and TI omit इति. ३. T leaves space for च ... र्था. ७. T. सिद्ेऽपि मतं. ४. TM. समर्थ.

43

माष्यम् "भोतव्यो मन्तव्यः" इति अ्ुतिः "पण्डितो मेघावी गन्धारानेवोप-

त्मनो दर्शयति। न धर्मजिज्ञासायामिव श्ुत्यादय एव पमाण ब्रह्म- जिज्ञासायाम्। कि तु श्रुत्यादयः अनुभवादयक्च यथासंभवमिह प्रमाणम्, 10

प्रकटार्थविवरणम् दती श्रुतिरेव तर्कापेक्षां दर्शयतीत्याह-श्रोतव्य इति ॥ अन्यापि श्रुतिः स्वस्य पुरुषबुद्धयपेक्षां दर्शयतीत्याह-पण्ठित इति। यथा कम्िद्द्धिमान् तर्ककुशल: चोरैश्भुषी बच्वा गान्धारदेशाहरतरारण्ये निदितोऽपि घनेचरादिप्रश्रपरम्प- 10 रया सदेशमेव प्राम्ोति, तथा अविद्याकामादिचोरैःख्स्टिम पटृत्य संसारारण्ये निहित: पुरुष: कारुणिकेनाचार्येण "तत्वमसि" इति श्रावितः बुद्धिमां- खेत्पुनःपुनः परिप्रश्ेन तां तामाशङ्कां निरस्य स्वरूपमध्यवस्पति, मन्दबुद्धिक्ेत् असंभाव्यमानतया श्रुरति दित्वा अन्यदेव जिझासते, ततः पुरुषकौशकमपि भत्यावगतिसिद्धयेऽपेक्ष्यत इति भावः। ननु यर्था धर्मजिन्ञासायां यत् 15 शुस्यादिभिविनियुकं तदेवानुष्ठीयते, न पुरुषकौशलमप्यपेक्ष्यते, तथा वेदा- धैत्वाविशेषात् न म्ह्मजिज्ञासायामप्यन्यापेक्षा युक्तेत्याशङ्याइ-न धर्म- जिज्ञासायामि वेति। श्रुतिः पदान्तरनिरपेक्ष: शब्द :; तद्विनियोगे मानम्, यथा प्रकरणासनानादपूर्वार्थत्वे मन्त्राणां सिद्धे "कदा चन स्तर्रारसि" इस्वस्या ऋचो गाईपतयोपखाने विशेषविनियोग: "पेन्द्रा गाईपत्यमुप- 20 तिष्ठते"इति श्ुत्या। अश्षुतसामर्थ्य लिन्न तद्पि विनियोजकम्, यथा "बरहिंरदेवसदनं दाभि" इत्यस्य बहिलेवनप्रकाशनसामार्थ्याच्तत्र विनियोगः। अनेकपद्सामर्थ्ये वांक्यम्, यथा "इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमा- दसे"इति। वाक्य दयसामर्थ्यम् आरभ्याधीतविषयं प्रकरणम्, यथा साधिकारस्य कर्तव्यस्येति कर्तव्याकाङया निरधिकारस्पेतिकर्तव्य स्याधिकाराकाङ्कया परस्पर 25 संबन्ध: प्रयाजादे: दर्शादिमिः। क्रमपठितानां क्रमपठितर्यथाकमं संबन्ध: खा.

१. T, P and TM omit यथा. Y. A omits वाक्यम्. २. TM. हति पेति. 4. TM and A add 7. ३. T.M. वर्हिदेबन.

44

अन्माद्यधिकरणम् २] पकटार्थविवरणम्ं

भाष्यम् अनुभवावसानत्वात् भूतवस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्य। कर्तव्ये हि विषये नानुभवापेक्षास्तीति श्रुत्यादीनामेव प्रामाण्यं स्यात, पुरुषाधीनात्म- लाभत्वाच्च कर्तव्यस्य। कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्ते शक्यं लौकिकं वैदिकं च कर्म; यथा अश्वेन गच्छति, पद्धयाम्, अन्यथा वा, न वा गच्छतीति। 5 तथा "अतिराते षोठशिनं गृङ्गाति" "नातिराते पोडशिनं ग्रृद्ाति" "उदिते जुहोति" "अनुदिते जहोति" इति। विधिन्रतिषेषाश्च अब प्रकटार्थविवरणम् नम्, यथा क्रमेण दशेष्टयः पीठताः "पन्द्राग्रमेकादशकपालम्" इत्याद्या: दश। मन्त्राञ् "इन्द्रागी रोचना दिवः" इत्याद्यः । तत्र, प्रथमस्ानपठितेन कर्मणा 10 संबन्धो द्वितीयस्थानपठितन नेत्येवं संश्ञासाम्यम् । समाख्या यथा आध्वयंत्र- संज्कांनां मन्त्राणामाध्वर्यवसंक्ञके कर्मणि संज्ञासाम्येन विनियोगः । पते- षां च विरोधे पूर्वे बलवत्। पते श्रुत्यादय एव यथा धर्मजिल्ञांसायां प्रमाणं न तथा ब्रह्मजिश्ञासायाम; किन्तु विद्वननुभवानुमानाद्योऽपि तत्र हेतुरनुभवावसानत्वादिति। येन चिना साक्षात्कारो न सिद्धयति तत्सर्व- 15 मागमानुगुणमपेक्षत इत्यर्थः । अन्यस्य सम्भावनाप्यस्तीत्याङ-भूतवस्त्विति॥ तर्दि ब्रह्मणीय वेदार्थत्वाद्धर्मेंऽ्यनुर्भवापेक्षायामस्या [मन्यस्या]नुप्रवेशो भव- स्वित्याशङ्मयाह- कर्तव्ये हीति । परोक्षनिश्धयमात्रेणानुष्ठानसंभवास

पेक्षा; वेदार्थत्वं त्वप्रंयोजकमिति भावः। अन्यथा वेदार्थत्वाविशे- 20 पात् पुरुषेच्छावशनिष्पाद्यत्वमपि स्यादित्यभिप्रेत्याह-पुरुपेति ॥ यज्ेत- न भक्षयेदितिवत् ब्रह्मण्यपि स्यादित्याह-विधीति।। "व्रीदिभिर्यजेत

१. TM. संबन्ध. $. T' space is left out for A. संबन्ध :. writing जिज्ञा ... बझ. २. T, T1, P and TM. पठितस्य. ७. A. प्यत्र नास्ती. 2. A. समाखयानां. ८. A. व्ये अनुष्ठाना. Y. T. काम्येन. ९. TM and A. बास्वाध्यास. ५. T, P, A and TM add वा नियु- १०. T, T1, P and TM. वेदार्थल्म्. कत्नादिति. and omit up to

45

प्रक्मूत्रमाष्यव्याखयानम् [भ. १. पा.१. सू. २.

भाष्यम् अर्थवन्तः स्युः, विकल्पोत्सर्गापवादाथ्च। न तु वस्तु 'एवम्, नैवस्' 'अस्ति, नास्ति' इति वा विकल्प्यते । विकल्पनास्तु पुरुषवुद्धयपेक्षा:। न वस्तुयाथात्म्यज्ञानं पुरुषवुद्यपेक्षम्। कि तर्हि वस्तुतन्त्रमेव तत्। न 5 हि स्थाणावेकसि्मिन् 'स्थाणुर्वा, पुरुषोऽन्यो वा' इति तत्वज्ञानं भवति। तत्न 'पुरुषोऽन्यो वा' इति मिथ्याज्ञानम्। 'स्थाणुरेव' इति तच्व- ज्ञानम्, वस्तुतन्त्रत्वात्। एवं भूतवस्तुविषयाणां मामाण्यं वस्तुतन्त्रम् । तत्नैंव सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव, भूतवस्तुविषयत्वात् । ननु यूत- वस्तुविषयत्वे ब्रह्मण: प्रमाणान्तरविषयत्वमेव इति वेदान्तवाक्यविचारण 10 प्रकटार्थविवरणम् यवै्वा" इति विकल्पः। "न हिस्यात् सर्वा भूतानि" इत्युत्सर्गः। "अग्नीषो- मायं पशुमालभेत" इत्यपवाद्ः । एतेऽपि धर्मसाम्ये सति प्रसज्यन्त इत्यर्थः । अस्तु तथेति न वाच्यमित्याह-न तु वस्त्वेवमिति॥ न दि घटः कस्यचति- दिच्छया पटोऽपीति दष्टचरम्। ननु स्वाणुर्वा पुरुषो वान्यो वेति वस्तुन्यपि विक- 15 ल्पा दृश्यन्त इत्याशङ्कयाह-विकल्पनास्तु पुरुषवुद्धयपेक्षाः॥न वस्तुस्पर्शिन्यो बाघादित्यर्थ:।नतु कि विशेषणेन, सम्यम्धानमपि पुरुषयुद्धयपेक्षमेवेत्याशङ्गथाह- न वस्तुयोथात्म्यज्ञानमिति ।। प्रत्यक्षस्य कर्मजन्यत्वाद्यथावसत्वेव मनोव्या- पार: सम्यग्ज्ाम्, न तु यथा यथा मनो व्यापिपर्ति तसत्सम्यग्ज्वानमिति भावः। विकल्पनानों मनःस्पन्दितमात्रत्वमक्ञानमयत्व सम्यग्धानस्य च वस्त्वधीनतव 20 विवृणोति-न हीत्यादिना ॥ प्रकृते योजयति-तत्नैवमिति॥ अतो ज्ञार्न म्रह्म वा विधिजन्यपुरुषेच्छावशनिष्पाद्यं न भवतीति धर्माह्वैलक्षण्यं सिद्धम्। तर्दि धर्माद्विलक्षणत्वात्प्रत्यक्षादिगोचेरत्वमपि स्यात् । अत एव जन्मादिसुत्- मनुमानोपन्यासार्थ भविष्यतीत्याह-नन्विति । रूपादिकं रूपादिमस्तद्विशेष- णं चेन्द्रियाणि गृहन्ति, न तथा ब्रह; अतः प्रत्यक्षाविषयत्वाद्विनाभावाभ्रद-

१. TM. वस्तुदर्शि. ४. A. ल्वादन्ा. २. TM and A. यायार्थ्य. ५.T,P and TM. गोचरमपि A. प्रत्य- १. TM and A नानामन: क्षादिसाग्यात्. ६. A omits असात :.

46

अन्माद्यधिकरणम् ९.] मकटार्थबिवरणम्

माध्यम् अनी्यकैव पापता। न; इन्द्रियाविषयत्वेन संबन्धागररणात्। खभावतो विषयविषयाणीन्द्रियाणि न ब्रह्मविषयाणि । सति हि इन्द्रियविषयत्वे ब्रह्मण: इदं ब्रह्मणा संबद्ध कार्यमिति गृक्षेत। कार्यमात्रमेव तु ग्रृहय- माणम्-कि ब्रह्मणा संबद्धम्, किमन्येन केनचिद्वा संवद्धम् -- इति न 5 शक्यं निश्चेतुम्। तस्माज्न्माददिसूतं नानुमानापन्यासारथम्। किं तर्हिं, वेदान्तवाक्यप्रदशनार्थम्। कि पुनस्तद्वेदान्तवाक्यं यत् सूत्रेणेह लिलक्षययिपितम्। "भृगुवैं वारुणिः। वरुण पितरमुपसमार। अधीहि भगवो व्रश्मेति" इत्युपक्रम्याह "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति। तदिजिज्ञासख। :0 तह्ुलेत" । तस्य च निर्णयवाक्यम्-"आनन्दाद्धयेव ख्विमानि भूतानि जायन्ते। आनन्देन जातानि जीवन्ति। आनन्दं प्रयन्त्याभे- संविशन्ति" इति। अन्यान्यप्येवंजातीयकानि वाक्यानि नित्यशुद्धबुद्ध- मुक्तस्वभावसर्वज्ञस्वरूपकारणविषयाणि उदाहतव्यानि।

प्रकटाथेविवरणम् 15

णात् न स्वातन्त्रयेण मानान्तरगोचरो ब्रह्मेत्याह-न इन्द्रियातिषयत्वेनेति।। यस्मादागमप्रतिपन्नऽये सामान्यद्वारेण संभावनामात्रनिमिततं मानाम्तरं तस्मादित्युपसंहारः । उदाहरणवाकयं पृच्छति कि पुनरिति । विशिष्ट- स्याधिकारिणो ब्रह्म्ञानाय प्रवृत्तस्य ब्रह्मप्रतिपादनपरं जगत्कारणातुवादेन वाक्यम्; अर्धातदेष लक्षणमित्यभिग्रेत्य सोपक्रमं वाक्यमुदाहरति- "भृगुर्पै 20 वारुणि:" इति। नन्पलक्षितस्य स्वलक्षणं वाच्यम्। न हि 'प्रकष्टप्रकाशखन्द्रः' इति स्वलक्षणकथनमन्तरेण 'यत्र शाखामं स चन्द्र:' इत्युपलक्षणमात्रात् चन्द्र- लक्षणावगतटश इस्यत आह-तस्य चेति। उपलक्षितस्य ग्रह्मण: सरूप- निर्णायक वाक्यम् "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इत्यादि विद्यत एव। तत्पर्या- लोचनया शाखान्तरीय "विज्ञानमानन्द ब्रह्म " इति वाज्यपर्यालोचनया व 25 स्वप्रकाशानन्दो ब्रह्मलक्षणमिति भाव:।।

१. TM and A. मालं निमिंस. R. T, P, TM and A omit $47.

47

नम्

माप्यम् जगत्कारणत्वप्रदर्शनेन सर्वजं अश्य इत्युपक्षिसम्। वदेव द्रवय-

शास्त्रयोनित्वात् ।१-१-३।

5 महतः ऋग्वेदादे: शाख्त्रस्य अनेकविद्यास्थानोपबृंहितस्य प्रदीषवत् सर्वार्थावद्योतिनः सर्वज्ञकल्पस्य योनि: कारणं ब्रह्म। न हीदृशस्य प्रकटार्थविवरणम् वृत्तसङ्कीर्तनप्रवकं संबन्धमाह- जगत्कारणत्वेति । जगज्जन्मादिकार- गस्व म्रह्मलक्षणं सूत्रयता प्रधानादावतिव्याप्तिवारणाय कारणत्वानुपपत्ति- 10 सिर्द्ध सर्वशत्वमर्थात्सृत्रयाञ्चके: तदेव हेत्वन्तरेण हढीक्रियत इत्यर्थः। अत्र च "अस्य महतो भृतस्य" इत्यादिवाक्यं विषयः। तक्कि ब्रह्मणो वेदकारणत्वाभि- धानेन सर्वझत्वं न साधयति उत साधयतीति सन्देहः। पाणिन्यादिवदर्थमुप- लभ्य कर्तृत्वे वेदस्य पौरुषेयत्वप्रसङ्गात् न साधयतीति पूर्ष: पक्षः।सिद्धान्तस्तु रज्जुसर्पवच्छम्दराशे: ब्रह्मविवततया ब्रह्मणो वेदकारणत्वात् तेन चाषिषयी- 15 इतस्य सन्भावे प्रमाणाभावात्, कारणसामर्थ्यस्यव च कार्येऽप्याविर्भावदर्शनात्, प्रदीपस्यावभासत्वपि सवसंयुक्ताशेषवस्तुप्रकाशकत्वात्। एवं सर्वावभास- समर्थसर्वशब्दोपादानतया सवसंयुक्ता शेषप्रकाश नेशाक्तिमत्वेन सर्वत्वं साध- यति। तदेतदाह

20 इति। सूत्रं योजयाते-महत इत्यादिना । प्रन्थभूयसवान्महन्दिर्मन्ादिभि: परिगृद्ीतत्वाद्ो महतः। श्रुतिनिर्देशा दृग्वेदादे।शासनाच्छास्त्रस्य। शास्रशब्द- स्य सर्वशब्दो पलक्षणत्वाध्याकरणादङ्गकस्य।अव्यपदेश्यस्य वस्तुनोऽभावात्प्रदी पवत् स्वसंबद्धसर्वावभासकस्यावबोद्धर राभावात् सर्वक्कल्पश्योपादानकारणं ब्रह्म: अतस्तद्पि सर्वज्ञमित्यर्यः। तदेवाह न हीति॥वेदः स्वविषये।दधिकवि-

१. A कारणं. ६. TM. शब्दोपादानतया स्वसंयुक्तलक्षणत्वात्. २. TM and A परिहाराय. ७. TM. संबन्ध: १. TM. विविकतया ८. TM. करणं. ४. A प्रकाशना. ९. T, T1, TM and P. विषयाधि. ५. T omite वा.

48

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् शास्तस्य ऋग्वेदादिळक्षणस्य सर्वझ्ञगुणान्वितस्य सर्वज्ञादन्यतः सभवोऽ- स्ति। यदद्विस्तरार्थे शास्त्र यस्मात्पुरुषविश्रेषात संभवति, यथा व्याकर- णादि पाणिन्यादे: झेयैकदेशार्थमपि, स ततोऽप्यधिकतरविज्ञान इति प्रसिद्ध लोके। किमु वक्तव्यम्-अनेकशाखाभेदभिव्नस्य देवतियड- 5 मनुष्यवर्णाश्रमादिप्विभागहेतोः ऋग्वेदाद्याख्यस्य सर्वज्ञानाकरस्य अप्रयनेनैव लीलान्यायेन पुरुषनिःश्वासवत् यस्मान्महतो भूतादोने: संभव :- "अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत् यदग्वेदः" इत्यादि- ्रुते :- तस्य महतो भूतस्य निरतिशयं सर्वज्ञत्वं सर्वभक्तिमत्वं चेति॥

प्रकटार्थविवरणम् 10

ज्ञानवत्प्रसूतः शास्त्रत्वात् व्याकारणवदिति वदितुं लोकसिद्धां व्यासिमाह- यद्यदिति । किंपुनर्न्यायेन दार्श्टान्तिकमाइ-किम्ु वक्तव्यमिति।। ऋग्वेदाद्याल्यस्य शास्त्रस्य यस्मात् महतो भूताद्योने: संभवः तस्य सर्वश्रस्वं सर्वशक्तिंमत्वं चति किमु वक्तव्यमित्यन्वयः। संभवे प्रमाणमाह-अस्येति ॥ मुख्यलक्षणादिद्वारेण सर्वावभासनसमर्थस्य महत्वंद्योतनायानेकशाखतेत्यादि- 15 विशेषणानि तन्महत्वेनें तत्कारणस्य निरतिशयसर्वश्ञत्वं दर्शायेतुम्। खातन्त्र्ये- णार्थमुपलभ्योश्चार्यमाणत्वं पौरुषेयत्वं व्योवर्तयति-अमयन्ेनैवेि॥ वेद: अपोरुपेय:, अनपेक्षप्रमाणत्वात्, प्रत्यक्षवदिति प्रयोगः। न चासप्रणीतत्वेनैव प्रामाण्यमित्यसिद्धो हेतुरिति मन्तव्यम्, चक्रकापत्तेः । आपप्रणीतत्वेन प्रामा- ण्यावगमात् प्रवृतिः, प्रवृत्तस्य चं फलदर्शनेनाप्तत्वावधारणम्, ततः प्रमाण्याव- 20 गतिरिति। वेद: आप्प्रणीतत्वानपेक्षप्रामाण्य: प्रमाणत्वात् प्रत्यक्षवदिति प्रयोग:। आप्तवाक्यस्य तु पौरुषेयत्वे सति अनाप्त्वाशङ्कापाकरणायाप्तप्रणीतत्व- मपेक्ष्यते, न प्रामाण्ये। शब्दानामर्थपरिच्छेदसामग्रयस्य प्रामाण्यस्य स्वारसि-

१. T omits शास्त्रस्य यस्मात् ४. TM. मोहल्वेन. TM and A omit शास्त्रस्य. ५. T omits व्याव ..... वेति. २. TM. शक्तित्वं. . T, T1 and P omit 7. ३. TM. अङ्गत्व. ७. TM. सवरसिद्लात्.

[र. १. पा. १. सु. ई.

भाष्यम् अथवा यथोक्तमृग्वेदादिशास्रं योनि: कारणं प्रमाणमस्य ब्रह्मणः यथावत्स्रूपाधिगमे। शास्त्रादेव प्रमाणात् जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मा- घिगम्यत इत्यभिपायः । शास्त्रमुदाहृतं पूर्वसूत्रे-"यनो वा इमानि b भूतानि जायन्ते" इत्यादि । किमर्थ त्हींदं सूतं यावता पूर्वमूत्र पवैवं-

प्रकटार्थविवरणम् कत्वात्। एतेनैतस्प्रत्युक्तम्, वैदिकं प्रामाण्यं वक्तृगुणाधीनं वाक्यप्रामाण्य त्वात्, आप्वाक्यप्रामाण्यवदिति। देनांश्च पक्षधर्मत्वाभावादसिद्धिः। यम वेद: पौरुषेयः, वाक्यत्वात्, कालिदासादिवाक्यवत् इत्युंद्धष्यते, तत्र विपक्ष- 10 बाधकामावादप्रयोजकता ; स्वाभाविर्केशक्तिवशात् संसर्गपरत्वेन वाक्यत्वं ने पौरुषेयत्वारधीनम्, अन्यथा आत्मादिरनित्यः अर्थत्वात् घटवत् इस्प्युद्धु ष्यताम्। यदि तत्र कार्यत्वमुपाधधिरित्मिदर्धात तर्ह्यसर्वश्रवचनत्वमुपाधिरि- स्यमिदधीय। किश्च पौरुषेयत्वं पुरुषनिर्वर्त्यतामात्रं चेत् सिद्धसाधनम्। क्रम- विशिष्टानां वर्णानां वेदशव्दवाच्यत्वात् क्रमस्य चोच्चारणोपलष्प्यन्यतरधर्मस्य 15 क्षणिकतया तद्विशिष्टानामपि जन्यत्वात्। क्रमसादृश््यपरम्परायाँश्चेंप्रथमता- भावेनानादित्वाभिधानम्। यदि प्रमाणेनो र्थमुपलभ्योश्चार्यमाणत्वं पौरुषेयत्वम्, तदा कालिदासादिवाक्यस्यापि कस्यचिदुत्प्रेक्षापूर्वकत्वात् तत्रानैक्ान्तिकों हेतुः। अथ ज्ञानमात्रसमुत्थत्वम्, तदा प्रामाण्यप्रसिद्धयनुपपत्तिबाधः । पुरु- षान्तरोच्चारणानिरपेक्षत्वं नाम पुरुषस्य स्वातन्त्रयं यत्र तत्पौरुषेयमिनि, अनु. 20 घादेSनेकान्त इति कृतमतिविस्तरेण॥

वर्णकान्तरमाह-अथवेत्यादिना। अस्मिन्पक्षे पृथगारम्भमाक्षिपति-

१. TM omits वाक्य ...... दाप्त. ७. A. यां च २. A omits आदि. ८. TM. भिप्रधानं. ३. TM. उत्प्रेक्ष्यते. ९. TM. णोऽर्थ. ४. TM and A भाविके. ₹0. T space is left ont for writing 4. TM and A add a. जन्मा ... नुमा. ६. TM. लन्धा.

50

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ३.] प्रकटार्येनिवरणम्

माण्यम्

जातीयकं सास्त्रमुदाहरता शास्त्रयोनित्वं ब्रह्मणो दर्ज्वितम्। उच्यते। तत्र सूत्राक्षरेण स्पष्ट शास्त्रस्यानुपादानात् जन्मादिसूत्रेण केवलमनुमान- सुपन्यस्तमित्याशङ्कयेत; तामाशङ्कां निवतयितुमिंद सूतं प्रवळ्ठते- "शास्त्रयोनित्वाद्" इति ॥ 5

कय पुनर्ब्रह्मणः शास्त्रपमाणकत्वमुच्यते यावना "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" इति कियापरत्वं शास्त्रस्य मदर्शिंतम्। अतो वेदान्तानामानर्थक्यम्, अक्रियार्थत्वात; कर्तृनेवतादिभकाशनार्थ- त्वेन वा क्रियाविधिशेपत्वम्, उपासनादिक्रियान्तरविधानार्थत्व वा। न हि परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपप्रतिपादनं संभवति प्रत्यक्षादिविषयत्वाद् 10

प्रकटार्थविवरणम्

उच्यत इति ॥ एवं जगता जन्मादिकारणं सर्वक्षं ज्ञानानन्दात्मकं ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकमित्यु पचिक्षेप। तत्र संशयः। किं भूंतार्थे शास्त्रं प्रमाणं न वेति। नेति तावदाहुजेमि नाया :- कथं पुनरिति ॥ 'अक्रियार्थानामानर्थकयम्' इति सुत्रकारवचनात् 15 नास्ति वेदान्तानामर्थवत्वमित्यर्थः। कथमध्ययनविधिपरिगृहीतानां वर्थ्यमेवेस्या शाङ्कयाह-कतृदेवतादीति॥ कर्मप्रकरणादपि व्युत्थितानां कर्थ तच्छेषत्व- मिस्याशङ्गयाइ-उपासनादीति । "आत्मेत्येतोपासीत" "निदिध्यासितव्यः" इस्यादिना जीवे अपहृतपाप्मादिधर्मसमारोपेण उपासना ध्यानं च विधीयते। तच्छेषत्वं वा भविष्यतीत्यर्यः। ननु जीवस्य ब्रह्मात्मत्वोपदेशेन भूत एव 20 प्रामाण्यं कि न सूत्रकृतोऽभिमंतमित्याशङ्कयाह न हीति । जीवस्य संसारि- त्वश्राहक्कप्रत्यक्षादिविरोधात् न ब्रह्मात्मत्वप्रतिपादनं संभवतीत्यर्थः। सुखदुःख-

₹. T space is left ont for writing ₹. T space is left out for writing भूतार्थे ..... सूत्रकार. बता ... आत्मत्येगोपासीत. २. TM. विधिरपि परि. ४. T and T उपन्यस्त.

51

[भ. १. पा. १. सू. ३.

भाष्यम्

परिनिष्ठितवस्तुनः, तत्प्रतिपादने च हेयोपादेयरहिते पुरुषार्थाभावाद्। अत एव "सोऽरोदीत" इत्येवमादीनां आनर्थक्यं मा भूदिति "विधि- ना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः" इति स्तावकत्वेनार्थवत्व- 5 मुक्तम्। मन्ताणां च "इषे त्वा" इत्यादीना क्रियातत्साधनाभिधाय- कत्वेन कर्मसमनायित्वमुक्तम्। न कचिदपि वेदवाक्यानां विधिसंस्प-

प्रकटार्थविवरणम्

प्राप्तिपरिहारयोः प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्यत्वात् न भूतप्रतिपादने प्रयाजनमप्यस्ती- स्याह-तत्प्रतिपादने चेति॥ यतो न भूतवस्तुशाने प्रयोजनम्, विष्युपात्तस्य च 10 प्रयोजनपर्यन्तता वक्तव्या अंत एवार्थवादानां जैमिनिना द्रव्यदेवतास्तावकत्वे- नार्थवत्त्वमुक्तमित्यन्वयः। तथा हि-प्रथमे पावे वेदस्यापांरुषेयत्वेन प्रयोजनव- त्कार्यार्थत्वेन च विधीनां प्रामाण्यं प्रतिपाद्य अर्थवादानां तदभावात् "आस्ना- यस्य क्रियार्थत्वादान्थंक्यमतदर्थानां तस्मादनित्यमुच्यते" इत्यप्रामाण्यमाशङ्क सिद्धान्तमभदधौ "विधिना तु" इति। विधीनां प्रवर्तकत्वनिवर्तकत्वाकाक्कित 15 द्रव्यदेवतास्तुतिनिन्दाद्वारेण सेन्निहितविधिनिषेधैकवाक्यत्वादर्थवादा अथ- घन्तः स्युरित्यर्थः। अनन्तरं च अथेदानी किं विश्क्षितवचना: मन्न्ना: उताविष- क्षितवचना इति प्रक्रम्य "इषेत्वेति शाखत्रां छिनत्ति" इत्यादिविनियोगबलादुब्बा- रणमात्रेणोपकुर्वेन्ति मन्त्रा इति पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तमुपचक्रमे "अविशिष्ट स्तु वाक्यार्थः" इति। लौकिकानां पदानां वेदे प्रयुज्यमानानामविशिष्ट एवार्थ 20 इति प्रयोगविध्याक्षिप्तानुष्ठेयपदार्यस्मारकतया विनियुक्तानां मन्त्राणां क्रियाङ्क- त्वम्। तदेतदाह-मन्त्राणां चेति। ननु क्रियाप्रकरणपठितानां भवतु क्रियाशे- पश्चेनार्थवत्त्वं न सर्वत्रेत्याशङ्कयाह-न कचिदपीति ॥ विमतं वेदवाक्यं विधि- सस्पशनैष [नैवार्थवत्]भूतार्थवेदत्वात् "सोऽरोदीत्" इत्यादिवदिति चेत् तर्हि वेदान्तानां स्वार्थ एव विधिं परिकल्प्यार्थवत्वमस्तु, कि कर्मविधिशेषत्वेनेस्या- १. 4 तर्हि चार्थ. १. TM. and A हत्यर्थस्तर्हि. २. A omits सनिहित.

52

समन्वयाधिकरणम् ४.]

भाष्यम् शमन्तरेणार्थवचा दष्टा उपपन्ना वा। न च परिनिष्ठते वस्तु स्वरूपे विधि: संभवति, क्रियाविषयत्वाद्विधेः। तस्मात्कर्मापेक्षित कर्तदेवतादिस्व रूपपका- शनेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानाम्। अथ पकरणान्तरभयात् नैतद- भ्युपगम्यते तथापि स्ववाक्यगतोपासनादिकर्मपरत्वम्। तस्मान्न ब्रह्मणः 5 शास्त्रयोनित्वमिति प्राप्ते उच्यते- ततु समन्वयात् ॥ १-१-४॥ तुशब्दः पूर्वपक्षव्याउृत्यर्थः । तद्रह्म सर्वजं सर्वशक्ति जगदुत्पत्ति- स्थितिलयकारणं वेदान्तशास्त्रादेवावगम्यते । कथम्१ समन्वयात्। सर्वेषु हि वेदान्तेषु वाक्यानि तात्पर्येणैतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वेन समनुगतानि 10

प्रकटार्थविवरणम् शाङ्कयाहं-न चेति ॥"दध्ना जुद्दोति" इत्यादेरपि गुणावच्छिन्नभावार्थविषय- त्वात् साधनविधायकत्वाञ्च नित्यशुद्धसिद्धस्य न विधिविषयत्वमित्यर्थः। मट्ट रष्टिं निगमयति-तस्मादिति॥ यटुकं गुरुमतानुसारेण उपासनादिक्रियान्तर- विधानार्थत्वं वति तद्विवृणोति-अथेत्यादिना ॥ सर्वथापि न शास्त्रपमाणक- 15 मद्वितीयं म्रह्मेत्युपसंहरति-तस्मादिति।

तत्तु समन्वयात्।

सिद्धान्तं सूत्रमवतार्य व्याचष्टे-तुशब्द इति।प्रतिज्ञातार्ये हेतुं पृच्छति- कंथमिति॥ देतुमाह समन्वयादिति ॥ सम्यक तात्पर्येण ब्रह्मपतिपादने वेदान्तपदानामन्वयदर्शनमिति हेत्वर्थमाह-सर्वेषु हीति। अयमाशयः-येषां 20 पदानां यस्मिन्नर्थे शक्तितात्पर्ये तेषां तँत्र प्रामाण्यं न स्वविधि [तवविधि] संस्पर्श-

१. TM omits आइ. ४. T. and T1 अपतार्याच. २. T.M. वर्णशुदस्य T and T1 ५. TM. प्रणातायें. वर्णिनशद्धसिद्धस्य. ६. TI, P and TM omit कय .... माह. 4. T. Space is left for writing ७. T. and Ti omit तल प्रामा्यं नत्व. विषय ...... क्रिया.

58

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. १.पा. १. सु. ४.

भाष्यम् "सदेव सोम्येदमग्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम्" "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्" "तदेतङ्रह्मापूवमनपरमनन्तरमवाह्ममयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू:" "ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्" इत्यादीनि। न च तद्ग- 5 तानां पदानां ब्रह्मस्वरूपविषये निश्चिते समन्वयेऽवगम्यमाने अर्था- न्तरकल्पना युक्ता, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनापसङ्गात्। न च तेषां कर्तृदेव- प्रकटार्थविवरणम् कृतम् "जर्तिलयवाग्वा वा जुडुयात्" इत्यादेरेपि स्वार्थे प्रामाण्यापातात्। अतो वेदान्ताः स्वार्थे प्रमाणम्, तत्परत्वात् अग्गिहोत्रादिवाक्यवत् नासिद्धो हेतुः, 10 तात्पर्यलिङ्गानामवगमात्। तथाहि-छान्दोग्ये पष्ठ प्रपाठके "सदेव सोम्येदमग्र आसी देकमेवाद्वितीयम्" इत्यद्वितीयेनंपक्रम्य "ऐतदात्म्यमिदं सर्वे तत्सत्यं स आत्मा नत्त्वमसि" इत्यद्वितीयेनैत्रोपसंहारात्, मध्ये च "तैत्वमसि" इनि नव- कृत्वोऽभ्यासात्, मानोन्तरानधिगतस्य चाद्वितीयात्मनः प्रतिपादनात्, "आचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं पावन् विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्ये" इति 15 फलसङ्कीर्तनात्, तथा सृष्टिस्थितिप्रलयादयर्थवादोपादानात्, तथा मृदादि- दष्टान्तैरद्वितायस्यात्मनो युक्तिभिरुपपादनात् तस्य तावदद्वितीयात्मन्येव तात्पर्यमवधार्यते। तथा वेदान्तान्तरध्पि उपक्रमोपसंहारकरूप्या्यासा- पूर्वताफलवत्तार्थवाद्युक्त्युपपादनानि षड्डिघतात्पर्यलिङ्गानि विकल्पेन समुः चयेन वा द्रष्टव्यानि । तस्मात् सिद्धं शास्त्रपामाण्यमिति। ननु यद्यापे 20 वेदान्तगतानां पदार्थानां विशेषणविशेष्यभावेन सम्बन्धो लिलक्षयीपिता द्वितीयब्रह्मस्वरूपपर एव तात्पर्यलिङ्गेभ्यो निश्चितः, तथापि जैमिनिवचनादे धार्थान्तरपरत्वं कल्प्यत इत्याशङ्थाइ-न च तद्गतानामिति ॥ किञ्च जमिनी वसूत्राच्चदर्थान्तरपरत्वकल्पना बादरायणसूत्रात् सवार्थपरतैव कि न स्यात्। वक्ष्यति च तस्यापि गतिमू। यदभाणि कर्मविधिशेषत्वं कर्तृसमर्पणेन तत्राद- 25 न च तेषामिति॥ यश्चावाचि प्रमाणान्तरविरोधात् न जीवस्य ब्रह्मताप्रतिपाद

१. A इत्येवमादीनामपि. ४. TM. repeats तत्वमसि a second time. २. A omits अतो. ५. T. and T आत्मानान्तरा. ३. T. and Ti omit छान्दोग्ये ६. TM. विवश. ... ... अदितीय.

54

समन्वयाधिकरणम्. ४.] मकटार्थविवरणम्

भाध्यम् तादिस्वरूपप्रतिपादनपरता अवसीयते, "तत्केन कं पशयेत्" इत्यादि-

क्षादिविषयत्वं ब्रह्मणः, "तत्वमसि" इति ब्रह्मात्मभावस्य शास्त्रमन्तरे- णानवगम्यमानत्वात्। यत्तु हयोपादेयरहितत्वादुपदेशानर्थक्यमिति, 5 नैष दोष :; हेयोपादेयशून्यब्रह्मात्मतावगमादेव सवलेशमहाणात् पुरु- पार्थसिद्धेः। देवतादिप्तिपादनस्य तु स्ववाक्यगतोपासनार्थत्वेऽपि न कश्चत् विरोधः। न तु तथा ब्रह्मण उपासनाविधिशेषत्वं संभवति।

प्रकटार्थविवरणम्

नमिनि, तत्राह-न च परिनिष्ठितेति। परिनिष्ठितत्वमात्रेण प्रमाणान्तर- 10 विषयत्वे वस्तुत्वात् तुच्छव्यावृत्तत्वाद्वा धर्मस्यापि प्रमाणान्तरविषयत्वप्रसङ्गा- दिति भावः। तद्विषयत्वेऽप्येवं प्रयोक्तव्यम्-वैदिकं ज्ञानं सविपरीतसकल- पूर्व प्रत्ययबाधकम् नद्विषये तद्विपरीताकारत्वे तन्निरपेक्षत्वे च सति उत्तरप्रमा- णत्वात् 'नायं सर्पः' इत्याप्तवाक्योत्थज्ञानवदिति। यद्ा आत्मनि सर्वो भेदाव- भास: उत्तरप्रमाणवाध्य: तद्विये तद्विपरीतावभासत्वात्, य एवं स एवं यथा 15 रजतप्रत्यय इति। न च "आदित्यो यूपः" इत्यादौ व्यभिचारः, तस्यातत्परत्वेन तत्ापामाण्यात्। यदरुददत्र केशवः "नासंभाविनदांषस्य प्रत्यक्षादेर्दिङमोह्द- वदागमवाध्यत्वम्" इति तद्यर्थमरोदीत्। यतः आगमावबाधितविषयतयेव बाह्यदोषादर्शनेऽप्यान्तरद्दोष संभावनोल्लासो 'मनुष्योऽहम्' इत्यादाविव। आग- मस्य चापौरुषेयतया निर्दि प्टस्यानपेक्षस्य तत्परस्य स्वत एव खवविपरीतावबाधने 20 सामर्थ्यात् न इतरंतराश्रयत्वम्। तस्माद्यत्किश्चिदेतत्॥ यत्तु इत्यादिना परोक्तमनूद्य दूषयति। यञ्चावादि स्ववाक्यगतोपा सनादि विधानार्थत्वं भूतार्थानां वेदान्तानामिति तत्र भागेऽनुमतिरित्याह- देवतादीति॥ उपासनाप्रकर- णस्थप्राणादि देवासुरसङ्गामादिप्रीतपादनस्य भवतु उपासनाशेषत्वमित्यर्थः । उपासनाप्रकरणादपि व्युत्थितानां न तच्छेषत्वं स्वरूपमात्रपर्यवसानादित्यभि 25 प्रेत्वाह-न तु तथेति। ननु "अयमात्मा ब्रह्म" 'इत्युपासीत' इति विध्यध्याहा-

१. TM. सत्वान् यः एवं यथा. ३ T, T1, P and P add देवता. २. TM. तद्दाषस्य.

55

[ =. पा. १.सू.%.

भाष्यम्

न हि एकत्वविज्ञानेनोन्मथितस्य द्वैतविज्ञानस्य पुनः संभवोऽस्ति येनो- पासनाविधिशेषत्वं ब्रह्मण: प्रतिपाद्येत। यद्प्यन्यत्न वेदवाक्यानां विधि- 5 संस्प्शमन्तरेण प्रमाणत्वं न दृष्टम्, तथाप्यात्मविज्ञानस्य फलपर्यन्तत्वाभ्र तद्विषयस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं शक्यं प्रत्याख्यातुम्। न चानुमानगम्यं शास्त्रपामाण्यम्, येनान्यत्न दृष्ट निदर्शनमपेक्ष्येत। तस्माद सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्रममाणकत्वम् ।।

प्रकटार्थविवरणम्

10 रेंण तच्छेषत्वं भवतु । तैरहि अवगते ब्रह्मात्मैकत्वे विधानं षक्तव्यम्: तन्न संभवतीत्याह- एकत्व इति॥ आत्मनो ब्रह्मत्वं नाम देशतः कालतो वस्तु-

संभवर्तात्यर्थः। संस्कारबलात् पुनरुदये विधानमिति नेत्याह -न हीति ।। विध्यधिकारनिमित्तस्य द्वैतविज्ञानस्य न पुनस्संभव इत्यर्थः । अथ परोक्षमेवा- 15 स्मनो ब्रह्मत्वमवगतम्, न तेन भेदबुद्ध युपमर्दः; तहि किमापरोक्ष्यायोपासन- विधानमपवर्गाय वा? नाद्यः परोक्षस्य विधिशतेनाप्यापरोक्ष्यासंभवात्, परमानन्दापरोक्ष्ये स्वयं प्रवृत्तेश्च। द्वितीयं विस्तरेण पराकरिण्यति। यञ्चोक्तम्, 'न कचिद्वेदवाक्यानां विधिमन्तरेणार्थवत्ता' इति तत्राह-यद्यप्यन्यत्ोति।। "सोडरोदीत्" इत्यादीनां स्वार्थे फलाभावात् युक्ता विधिस्पर्शेनार्थवत्ता न 20 भूतार्थत्वादिति भावः। ननु भूतार्थत्वेऽपि फलवत्वात् स्वार्थे प्रामाण्यं क रृष्ट- मित्याशङकयाइ-न चानुमानगम्यमिति। अन्यथा विधिनिष्ठं वेदवाक्यं सफ- लमित्यन्यत्रादर्शनात्, तस्यापि सवार्थे प्रामाण्यं न स्यादित्यर्थः। यस्माद्विधि- वाक्येन वेदान्तानां समानयोगक्ेमत्वं प्रामाण्ये तस्मादित्युपसंहार:।।

१. TM. नापि. ३. T omits सोऽरोदीत् ........ ऊर्ध्वगतेषु २. TM. omits विषानं. धर्म in line 18 on page 61.

56

समन्यनाधिकरणम् ४.] मकटार्येनिवरणम्

मान्यम् अल्ञापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते। यद्यपि शास्तरममाणकं ब्रह्म तथापि पति- पच्िविधिविषयतयैव शास्तेण ब्रह्म समर्प्यते; यथा यूपाहवनीयादीन्य- लौकिकान्यपि निधिशेषतया शास्त्रेण समर्प्यन्ते, तद्वव्। कुत एतव् प्रवृत्िनिवृत्तिपयोजनत्वाध्छास्त्रस्य। तथा हि शास्त्रतात्पर्यविदा- 5 आहु :- "दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनं नाम" इति, "चोदनेति क्रियायाः मवर्तकं वचनम्" "तस्य ज्ञानमुपदेशः" "तज्ूताना कियार्थेन समान्नायः" "आन्नायस्य क्रिरयार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" इति च। अतः पुरुष कचिद्विषयविशेषे प्रवर्तयत् कुतश्चिद्विषयविशेषाद्

प्रकटार्थविणरम् 10

इदानीं मोककामस्य प्रतिपसिनियोगशेषत्वेन शास्त्रेण ब्रह्म प्रतिपाद्यते, न स्वातन्त्रयेणेति पार्चा वृत्तिकृतां मतमाह-अत्ापर इत्यादिना॥ ननु नियोगस्तावदलौकिक :; कथं तच्छेपतया शास्त्रेणालौकिकं ब्रह्म सेमप्यत इस्या- राङ्कयाह-यथेति । ननु ब्रह्मणि तात्पर्यलिद्गानां दर्शितत्वात् किमिति नियोग- शेपत्वमित्याशङ्कयाद-कुत एतदिति । वृद्धव्यवहारानुसारेण हि शास्त्र- 15 तात्पर्यमवधारणीयम् ; वृद्धव्यवहारे च श्रोतुः प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनोद्देशेनाप्स्य प्रयोगो दृश्यते; ते एव शास्त्रम्यापि प्रयोजनेः ते च नियोगाधीने; अतो नियोगपरमेव शास्त्रमित्याह-पटत्तीति। नियोगनिष्ठत्वे शास्त्रस्य शबरस्वामि- प्रभृर्तानां सम्मतिमाह-तथा हीत्यादिना॥ तस्य वेदस्य दष्टोऽर्थ: हष्टं प्रयो- जनं नियुक्तकर्मावबोधनं नियोगज्ञानमित्यर्थः । क्रियायाः नियोगस्य समर्पक 20 वचनं चोदनेत्याहुरिति द्वितीयभाष्यार्थः । औत्पत्तिकसूत्रावयवं पठति- तस्य धर्मस्येति ॥ नियोगारूयस्य ज्ञानसाधनम् उपदेशो विधिवाक्यमित्यर्थः। तत्तत्र वेदे भूतानां सिद्धार्थवाचिनां पदानां क्रियार्थेन नियोगवाचिना पदेन समास्ायः संबन्धो लोकानुसारादित्यर्थः। यत एवं शास्त्रतात्पर्यविदो वदन्ति तस्मात्कर्मकाण्डं तावत् नियोगनिष्ठमित्याह-अतः पुरुषमिति ॥ साक्षान्नियो- 25

₹. TM omits T7. ३. Ti. वशात् २. T, T1, P and A. न लभ्यते. ४. Ti and P. क्रियायां.

57

प्स्मूतभाष्यव्यारूयानम् [न. १. पा. १. सू.४.

माध्यम् निवर्तयच्चार्थवच्छासम्। तच्छेषतया चान्यदुपयुक्तम्। तत्सामान्याद्वे- दान्तानामपि तथैवार्थवत्नं स्यात्। सति व विधिपरत्वे यथा स्वर्गादि- कामस्यामिहोत्ादि साधनं विधीयते एवममृतत्वकामस्य ब्रह्मज्ञानं विधी- यत इति युक्तम्। नन्विह जिज्ञास्यवैलक्षण्यमुक्तम्-कर्मकाण्डे भव्यो 10 धर्मो जिज्ञास्य:, इह तु भूतं नित्यनिर्द्धतं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति ; तत्न धर्मज्ञान- फलादनुष्ठानसापेक्षाद्विलक्षणं ब्रह्मज्ञानफलं भवितुमईति। नाईत्येवं भवितुम्, कार्यविधिप्रयुक्तस्यैव ब्रह्मणः पतिपाद्यमानत्वात्। "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" "य आत्मापहतपाप्मासोऽन्वेष्टव्यः स विजि- 10 ज्ञासितव्यः" "आत्मेत्येवोपासीत" "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादिषु विधानेषु सत्सु 'कोऽसावात्मा' 'किं तङ्रस्म' इत्याकाह्कायां तत्स्वरूपसमर्पणेन सर्वे वेदान्ता उपयुक्ता :- नित्यः सर्वजः सर्वगतो नित्यतृप्तो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इत्येवमादयः। तदुपासनाच शास्त्रदष्टोऽदष्टो मोक्ष: फलं भविष्यति । कर्तव्यविध्यननु- 15 प्रवेशे तुवस्तुमात्रकथने हानोपादानासंभवात् 'सप्तद्वीपा वसुमती' 'राजासौ

प्रकटार्थविव रणम्

गोपदेशेन पुरुषस्य यत्पवृत्तिफलं तदेव शास्त्रम्। मन्त्रार्थंवादादिकं तु तच्छेष- त्वेनोपक्षीणमित्यर्थः । तथा च वेदन्ता: नियोगपरा शास्त्रत्वात् संप्रतिपन्रव- दित्याह-तत्सामान्यादिति । नियोज्यवत्व्रमुपाधिरित्याशङ्कय साधनव्याप- 20 कत्वमाह-सति चेति॥ तहि ब्रह्मणो जिश्वासा कर्मत्वाभिधायिसूत्रविरोध

तद्विरोध इस्यभिप्रेत्याइ-नाईत्येवमिति। नन्वस्तु शास्त्रत्वम्, कर्तव्यरूप- नियोगपरत्वं मा भूद; तथा व विपक्षवाधकाभावादप्रयोजक इत्याशङ्कयाह- कर्तव्यविध्यननुप्वेश इंति॥ निष्प्रयोजनत्वपसक्ो न बाधकः सिद्ध-

१. TM. वेन.

58

समन्यषाधिकरणम् ४.] प्रकटा्येविवरणम्

भाष्यम् गच्छति' इत्यादिवाक्यवत् वेदान्तवाक्यानामानार्यवयमेव स्याद्। ननु वस्तुमात्रकथनेऽपि 'रज्जुरियम्, नायं सर्पः' इत्यादौ भ्रान्तिजनित- भीतिनिवर्तनेनार्थवत्वं दृष्टम्: तथेहाप्यसंसार्यात्मवस्तुकथनेन संसा- रित्वभ्रान्तिनिवर्तनेनार्थवत्वं स्यात् । स्यादेतदेवम्, यदि रज्जस्वरूप- 5 श्रवणमात्रेणेव सर्पभ्रान्तिः, संसारित्वभ्रान्तिः ब्रह्मस्वरूपश्रवणमात्रेण निवर्तेत; न तु निवर्तते। श्रुतव्रह्मणोऽपि यथापूर्व सुखदुःसातिसंसारि- धर्मदर्शनात् "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति च श्रव- णोत्तरकालयोः मनननिदिध्यासनयोः विधिदर्शनात् । तस्मान्म्रतिपचि- विधिविषयतयैव शास्त्रपमाणकं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम् इति।। 10

अत्नाभिधीयते। न; कमेब्रह्मविद्याफलयोः वैलक्षण्याद्। शारीरं वाचिकं मानसं च कर्मे श्रुनिस्मृतिसिरद्ध धर्माख्यम्, यद्विषया जिज्ञासा "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति सूत्िता। अधर्मोऽपि हिंसादि: प्रतिषेधचोदनालक्षणत्वाज्जिज्ञास्यः परिहाराय। तयोश्रो-

प्रकटार्थविवरणम् 15

वस्तुक्ञानादपि प्रयोजनदर्शनादित्याह-नन्विति ॥ रष्टान्तदार्टान्तिकयोरवैलक्ष- प्येन परिहरन् बाधकं समर्थयते-स्यादेतदेवमिति ॥ इतश्र न शाब्दसिद्ध-

नैव सप्रयोजनत्वं तस्मादित्युपसंहारः।

वेदान्ता न नियोगपरा, फलवत्वे सति नियोज्यविधुरत्वात् 'नायं 20 सर्पः' इति वाक्यवदित्याह- अत्नाभिधीयत इति । ननूक मोक्षकामो नियोज्य इति तत्राह-नेति॥ मोक्षो नियोगसाध्यो न भवति, कर्मफलाद्वै- लक्षण्याभावपसङ्गात्; विधते च वैलक्षण्यमित्यर्थः । कर्मफलाद्वैलक्षण्यं दर्श- थितुं कर्म तावदाइ-शरीरमिति॥ न केवलं धर्माख्यं कर्म किन्त्वधर्मों- पीस्याह-अधर्मोऽपीति। कर्मोक्त्वा तत्फलमाह-तयोरित्यादिना॥ सुख- 25 दुःखयोरविशेषणानि शरीरवाड्मनोभिरेवोपभुज्यमाने इत्यादीनि विद्याफल- वैळकण्यज्ञापनाय। तथा हि-मोक्षो न नैयोगिक: शारीराद्यनुपभोग्यत्वाद्,

59

[भ. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यमू दनाळक्षणयोः अर्थानर्थयोः धर्माधर्मयोः फले प्रत्यक्षे सुखदुःखे शरीर- वाजमनोभिरेवोपसुज्यमाने विषयेद्रिय संयोगजन्ये ब्रह्मादिप स्थावरान्तेषु प्रसिद्धे। मनुष्यत्वादारभ्य ब्रह्मान्तेषु देहवत्सु सुखतारतम्यमनृश्- 5 यते। ततश्च तद्देतोः धर्मस्यापि तारतम्यं गम्यते। धर्मतारतम्यादधि- कारितारतम्यम्। प्रसिद्ध चार्थित्वसामर्थ्यविद्वचादिकृतमधिकारितार- तम्यम्। तथा च यागाद्यनुष्ठायिनामेव विद्यासमाधिविशेषात् उत्तरेण पथा गमनम्, केवलैरिष्टपूर्तदच्तसाधनैधूमादिकमेण दक्षिणेन पथा प्रकटार्थविवरणम् 10 विषयेन्द्रियसंयोगाजन्यत्वात्, संसारमण्डलानन्तर्भूतत्वात्, यन्नैयोगिकं न तत्तथा यथा कर्मफलमिति। 'किश्च मोक्षो न नैयांगिकः निरतिशयत्वात्; यन्नैयोगिकं तत्सातिशयं यथा धर्मफलमिस्यभिप्रेत्याह-मनुष्यत्वादारभ्येति। "स.पको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्य- गन्धर्वाणामानन्द:" इत्यादि श्रयते । किश्च मोक्षो न नैयोगिकः एकरूप- 15 साधनाधिकारिमत्वात; यन्नैयोगिकं न तत्तथा यथा कर्मफलंमित्यभिप्रेत्याह- ततश्चेति॥ किश्च कैवल्यं नादएं[ एजं]गमनाद्यनायत्तत्वात्, न यदेवं न तदेवं यथा संप्रतिपन्नमित्याह-तथा चेति ॥ "तेऽर्चिषमभिसंभवन्त्यार्चिषोऽदः" इस्या- दयनुक्रान्तेनोत्तरण पथा।

"अगनिहोत्रं तपस्सस्यं वेदानां चानुपालनम्। 20 भातिथ्यं वैश्वदेवञ्ञापीष्टमित्यभिधीयते॥

वापीकूपत टाकादिदेवतायतनानि च। अश्नप्रदानमाराम: पूर्तमित्यभिधीयते।।

शरणागतसन्त्राणं भूतानां चाप्यहिंसनम्। बदिवेंदि च यद्दानं दत्तमिरयभिधीयते।।"

१. Ti adds व्यासिपक्षचर्मताविघातिन: प्रतिपक्षस्य सपक्षा- प्रवेशस्य न दोषवश्नं व्यर्थञ्ञासाधारण ...... २. TM. तदभि.

60

समन्यथाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

माध्यम्

गमनम्, तलापि सुखतारतम्यम्, तत्साधनतारतर्म्य च शास्त्रात् "याव- त्संपातसुषित्वा"इत्यस्मात् गम्यते। तथा मनुष्यादिषु स्थावरान्तेषु सुखलवशोदनालक्षणधर्मसाध्य पवेति गम्यते तारतम्येन वर्तमानः । तथो्ध्वगतेष्वधोगतेधु च देववत्सु दुःखतारतम्यदर्श्नात् तद्धेतोरधर्मस्य 5 प्रतिषेधचोदनालक्षणस्य, तदनुष्ठायिरना च तारतम्यं गम्यते । एव- मविद्यादिदोघवरतां धर्माघर्मतारतम्यनिमितं शरीरोपादानपूर्वकं सुख- दुःखतारतम्यमनित्यं संसाररूपं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धम् । तथा च श्रुतिः "न ह वै सशरीरस्य सतः मियापिययोरपहतिवस्ति" इति यथावर्णितं संसाररूपमनुवदति। "अशरीरं वात सन्तं न पियामिये 10 स्पृशतः" इति पियाप्रियस्पर्शनप्रतिषेधात् चोदनालक्षणधर्मकार्यत्वं मोक्षाख्यस्याशरीरत्वस्य प्रतिषिध्यत इति गम्यते । धर्मकार्यत्वे हि प्ियामियस्पर्शनप्रतिषेधो नोपपद्येत। अशरीरत्वमेतर धर्मकार्यमिति चेवु

प्रकटार्थविवरणम् "ते धूममभिसंभवन्ति। धृमाद्रातरिम्" इत्यनुक्रान्तेन दक्षिणेन पथा चन्द्र- 15 लोकगतानामपि न निरतिशयं सुखमित्याह-तत्नापीति॥ संपतत्यननास्मा ललोकादमुं लोकमिति सम्पात: कर्मारायः; तत्र यावन्द्रोक्व्यं स्वित्वा "अथैत- मेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते" इति इयसाकरणात् सातिशायत्वं गम्यत इत्पर्थः । मनुष्यत्वादूर्ष्वगतेषु धर्मकार्यस्य सुरस्य सातिशयत्वमुक्तम्। इदानीं ततोऽधो- गतेषु तदाह मोक्षवैलक्षण्यसिद्धये-तयेत्यादिना । हैदानीमधर्मफलं प्रपश्- 20 यति-तयोर्ध्वगतेष्विति । उभयविधकर्मफलं निगमयति मोझ्षफलविलक्षण- स्वाय-एवमिति ॥ किश् मोक्षो न नैयोगिक: प्रतिषिद्धप्रियाभियास्पर्शत्वाद्, न यदेषं न तदेवं, यथा धर्मकार्यमिस्याह-अश्नरीरं वा वेति। कर्मणां विचित्न- फलदाने शकत्वात् प्रसिद्ध कर्मफलविलक्षणमपि मोक्षाज्यमश्रीरत्वं धर्मकार्य भविष्यतीति शङार्थ:। आात्मनः सर्व[र्था)वास्तवशरीरसंबन्धवैधुर्यमशररित्वम्। 25

१. TM omits ते ... गन्ति. १, TI, TM, P and A. विमख्णं. २. T and TM omit ददानी.

61

[म. १ पा १. सू. ४.

भाध्यम् न तस्य स्वाभाविकत्वात्। "अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम्। महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति।" "अमाणो ह्यमनाः शुभ्र:" "असक्गो हयं पुरुषः" इत्यादिश्रुतिभ्यः। अत एवानुष्ठेयकर्म- 5 फलविलक्षणं मोक्षाख्यमशरीरत्वं नित्यमिति सिद्धम् । तत्न किश्चित्परि- णामिनित्यं स्यात्, यस्मिन् विक्रकियमाणेऽपि तदेवेदमिति बुद्धि: न विहन्यते, यथा पृथिव्यादिजगन्नित्यत्ववादिनाम्, यथा वा साङगयानां गुणाः । इदं तु पारमार्थिकं कूटस्थनित्यं व्योमवत् सर्ब- व्यापि सर्ववित्रियारहितं नित्यतृप्तं निरवयवं स्वयंज्योति:स्वभावम्, 10 यत्न धर्माधर्मो सह कार्येण कालतयं च नोपाचर्तेते। तदेतदशरीरत्वं मोक्षाख्यम् "अन्यत्न धर्मादन्यत्नाधर्मादन्यत्नास्मात् कृताकुतात् । अन्यत्न भूताच्च भव्याच्च" इत्यादिश्रुतिभ्यः । अतस्तद्रह्म यस्येयं जिज्ञासा प्रस्तुता। तद्यदि कतेव्यशेषत्वेनोपदिश्येत, तेन च कर्तव्येन साध्यश्रेन्मोक्षोऽभ्युपगम्येत, अनित्य एव स्यात्। तत्नैवं सति यथोक्तकर्म- 15 फलेष्वेव तारतम्यावस्थितेष्वनित्येषु कश्विदतिशयो मोक्ष इति प्रसज्येत । नित्यश्न मोक्ष: सर्वैः मोक्षवादिभिरभ्युपगम्यते । अतो न कर्तव्य- प्रकटार्थविवरणम् तस्य चानादित्वात् न धर्मकार्यत्वात्याइ-नतस्येति। अनादिभावत्वाम्मोक्षस्य नित्यत्वमपि सिद्धमित्याह-अत एवेति ।। ननु नित्यत्वेऽपि नियोगतोऽन्यथा 20 परिणंस्यत इत्याशङयाह-तत्र किश्च्दिति ॥ परिणामिनित्यं यत्किश्चि दस्तु तत्र भंवेन् कर्मणान्यथाभावः। इदं तु कैवल्यं न तथेत्यर्थः । कैवल्यं न नैयोगिक नित्यत्वात्, व्यापित्वात्, अविक्रियत्वात्, नित्यतृप्तत्वाद्, निरवयव- त्वात्, सयज्वोतिष्टाव्, र्माध्यनवच्छेद्यत्वाद्, कालत्रयापरिच्छेद्यस्वाठ्, न यदेवं न तदेवम्, यथा कर्मफलमिति भावः। धर्माद्यनवच्छेद्यत्वे प्रमाणमाह- 25 अन्यत्नं धरमादिति। ननूदाहताः श्रुतयो न मोक्षविषया: किन्तु ब्रह्मविषया इत्याशङयाह-अतस्तद्रहोति। उक्तकर्मफलपैलक्षण्यात् तत्कैवल्यं ब्रह्मेत्यर्थः। तत: किमित्यत भाह-तददीति ॥ इतम् मोक्षो न नैयोगिक:, साक्षारकार-

62

समन्ययाधिकरणम् ४] मकटार्थविवरणम्

माध्यमू श्ेषतवेन ब्रह्मोपदेशो युक्तः । अपि च "ब्रह्म वेद ब्रह्मेव भवति" "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्। न विभेति कुतश्चन" "अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि" "तदात्मानमेवावेदाहं ब्रह्मास्मीति, तस्मात्तत्सर्वमभवत्" "तब को 5 मोह: कः शोक एकत्वमनुपश्यतः"इत्येवमाद्याः श्वतयः ब्रह्मविद्यानन्तर- मेव मोक्षं दर्शयन्त्यः मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति। तथा "तद्जैतत्पश्य- ऋृषिर्वामदेव: प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्र" इति ब्रह्मदर्शनसर्वात्म- भावयोर्मध्ये कर्तव्यान्तरवारणायोदाहार्यम्-यथा 'तिष्ठन् गायति' इति तिष्ठतिगायत्योरमध्ये तत्कर्तकं कार्यान्तरं नास्तीति गम्यते। 10 "त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि" "श्रुतं ह्ेव मे भगवद्दशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति ; सोऽहं भगवः सोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयतु" "तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं

प्रकटार्थविवरणम्

निरन्तरत्वात् रज्ज्वविद्यास्तमयवदित्याह-अपि चेत्यादिना ॥ परं बिम्ब- 15 रूपेण अपर च प्रतिबिम्बितत्वेप्रेति परापरं ब्रह्म । तस्मिन्टष्टे साक्षात्कृते अस्य विदुषः प्रार्धव्यतिरिक्तानि कर्माणि क्षीयन्त इति नैरन्तर्यम्। तद्रहात्मानमेवा- वेदजानात् "अहं ब्रह्मासि्मि" इति ततो ज्ञानात्तङ्रहम सर्व परिपूर्णमभवत्। अज्षान- कृतः परिच्छेदभ्रमो व्यावर्तिष्टेत्यर्थः । इतश्च मोक्षो न नैयोगिक:, दर्शनफल- त्वात्, रज्जवविद्यास्तमयवदित्यभिप्रेत्याह-तथा तद्धैतदिति ॥ तदेतद्विम्ब- 20 भृतं ब्रह्म पश्यन् वामदेव: "अहं मनुरभवं सूर्यश्च" इति मेने। दष्टस्यैव तत्त्वस्य सर्वत्र प्रतिबिम्बितत्वादित्यर्थः। 'तिष्टन्गायति' इत्युके शब्दतस्तत्कर्तृकं क्रिया- न्तरं न भवतीत्येताघतोदाहरणम्। इनश्र मोक्षो न नैयोगिक:, अविद्यास्तमय- त्वात् रज्जवविद्यास्तमयवदित्याह-त्वं हि नः पितेति ।। अविद्ां निवर्तयसि ज्ञानोपदेशेनेस्यर्थः। तस्मै नारदाय ध्वस्तदोषाय तमसोऽज्ञानस्य पारं दर्शयती- 25

१. TM. सूक्ष्मार्थश्र.

63

माष्यम् दर्शयति भगवान् सनत्कुमार:" इति चैवमाधयाः शुतयः मोक्षपरतिबन्ध- निवृचिमात्रमेवात्मज्ञानस्य फलं दर्शयन्ति। तथा चाचार्यप्रणीतं न्यायोप- वृंहितं सूत्रम्- "दुःखजन्मप्रवृचिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोच्तरापाये 5 तदनन्तरापायादपवर्गः"इति। मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञाना- द्धवति। न चे्द ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं संपद्रपम्-यथा "अनन्तं वै . मनोऽनन्ता विश्वेदेवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति"इति। न चाध्या- सरूपम्-यथा "मनो ब्रह्मेत्युपासीत" "आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः" इति च मनआदित्यादिषु ब्रह्मदृष्ठ्यध्यासः । नापि विशिष्टक्कियायोग- 10 निमित्तम् "वायुर्वाव संवर्गः" "प्राणो वाव संवर्गः" इतिवत्।

प्रकटार्थविवरणम् स्यज्ञानासंसृष्टवस्तुप्रदर्शनेनाझ्ानात् निवर्तितवानित्यर्थः । मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ मोक्षे अक्षपादस्यापि संमतिरित्याह तथा चेति ॥ पाठक्रमेणोत्तरोत्तरापाये तद्नन्तराभावादपवर्गः । तथा हि-मिथ्याज्ञानापाये रागादिदोषानुदयः ; तद- 15 भावे धर्माधर्मप्रवृत्त्यभावः; तद्भावे च शरीरग्रहणाभावः; तदभावे दुःखोपरम आत्यन्तिक इत्यर्थः। तर्हिं मिथ्याक्ञाननिवृत्तिरपि नियोगादेवासत्विति न वाच्यमित्याह-मिथ्याज्ञानेति । सर्वत्राज्ञानव्यावृत्तेशीनमात्रतन्त्रतादर्शना- दित्यर्थ:। ननु ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानमपि संपर्द्रपम्; यथा मनोवृत्तिष्वानन्त्यसाम्येना- नन्तविश्वेदेवसंपादनं विधितस्तत्फलप्राप्तित्च; तथा चेतनेत्वसाम्येन जीवे 20 म्रह्मत्वं संपाद विधितः तत्फलं प्राप्यते। अथवालम्बनप्रधानाध्यासरूपं मन- आदिषु ब्रह्मत्वरष्टिवत्; अथवा यथा अग्न्यादीनां संहारकरियायोगात् वायोः संवर्गत्वेनोपासनम् , प्राणस्य च वागादिसंवरणात्, उत्क्रमणकाले संहरणाच्च संवर्गत्वेनोपासनं विधितः, तथा वृद्धिक्रियायोगाज्ीवस्य ब्रह्मत्वेनोपासनं कर्म स्याव्, कर्तुः संस्कारऊपं वाज्यावेक्षणवद्विधेयमेवेत्याशक्याह-न चेदमित्या

१. TM and A. संविद्रप. १. TM. नर्त्व. २. TM and A. तंवादनं

64

समन्ययाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नाप्याज्यावेक्षणादिकर्मवत् कर्माङ्गसंस्काररूपम्। संपदादिरूपे हि ब्रह्मा- त्मैकत्वविज्ञानेऽभयुपगम्यमाने "तत्त्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" "अय- मात्मा ब्रह्म-" इत्येवमादीनां वाक्यानां ब्रह्मात्मैकत्ववस्तुप्रतिपादनपरः पदसमन्वयः पीड्येत। "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिय्यन्ते सर्वसंशयाः" इति 5 चैवमादीन्यविद्यानिवृत्तिफ लश्रवणान्युपरुध्येरन्। "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति चैवमादीनि तद्भावापत्तिवचनानि संपदादिरूपत्वे न सामञ्जस्येनोपपदयेरन्। तम्मान्न संपदादिरूपं व्रम्मात्मेकत्वविज्ञानम् । अतो न पुरुषव्यापारतन्त्रा ब्रह्मविद्या। किं तर्हि, प्रत्यक्षादिपमाणविषय- वस्तुज्ञानवद्वस्तुतन्त्रैव। एवंभूतस्य च ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य च न कयाचि 10 दुक्त्या शक्यः कार्यानुप्रवेशः कल्पयितुम्। न च विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यातुप्रवेशो ब्रह्मणः "अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि" इति विदिक्रियाक्मत्वपतिषेधात्, "येनेदं सर्वे विजानाति तं केन विजा- नीयात्" इति च। तथोपास्तिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधोऽपि भवति- "यद्वाचानभ्युदिनं येन वागभ्युद्यने" इत्यविषयत्वं ब्रह्मण उप- 15 न्यस्य, "नदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदसृपासते" इति। अवि- षयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिरिति वेत् न; अविद्याकल्पित- प्रकटार्थविवरणम् दिना। प्रतिशाचतुष्टये हेतुमाह-संपदादिरूपे हीति ॥ अबाधिततत्पर- मुख्यसामानाधिकरण्यविरोधान्नेयं कल्पनावकल्पत इत्यर्थः । किश्च सम्पदादेर- 20 यथावस्तुत्वान्नाविद्यानिवृत्तिर्व्रह्मात्मभावो वा स्यादित्याह-भिद्यत इत्यादिना।। उक्तप्रकारेण मोक्षरूपव्रह्मपर्यालोचनया च ने नियोगोनुप्रवेशावकाश इत्याह- एवंभूतस्य चेति॥ अवेक्षणकर्मण आज्यस्य नियोगशेषत्ववद्विधीयमानशाब्दविदि- क्रियाकर्मत्वेन वा ब्रंह्मणो विनियोगशेषत्वं।नियोगशेषत्वं] भविष्यतीत्याशङ्कयाह- न च विदीति। शाब्दस्यापि वेदनस्याविषयत्वे शास्त्रप्रमाणत्वमपि न सिध्यति, 25 यदर्थोऽयमुदम इत्याह अविषयत्व इति ॥ परिहरति-नेति ॥ कर्मत्वाभाव-

१. T, TM, and P omit न. २. T,T1, P and A गानुवकाश :.

65

[भ. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यम् भेदनिवृतिपरत्वात् शास्त्रस्य । न हि शास्त्रं इदंतया विषयभूतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषति । किं तर्हि, प्रत्यगात्मत्वेनाविषयतया प्रति- पादयत् अविद्याकल्पितं वेद्यवेदितृवेदनादिभेदमपनयति । तथा च शास्त्रम्-"यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजा- 1C नतां विज्ञातमविजानताम्॥" "न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः न श्रुतेः श्रोतारं शृणुया न मतेर्मन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः" इति चैवमादि। अतोऽविद्याकल्पितसंसारित्वनिवर्तनेन नित्यमुक्तात्मस्वरूप- समर्पणात्न मोक्षस्यानित्यत्वदोषः । यस्य तूत्पाद्यो मोक्ष:, तम्य मानसं 10 वाचिकं कायिकं वा कार्यमपेक्षत इति युक्तम्। तथा विकार्यत्वेच। तयोः पक्षयोः मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्वम्। न हि दध्यादि विकार्ये उत्पाद्यं वा

प्रकटार्थविवरणम्

मात्रेण नाप्रमाणकत्वम्, अनुमानादौ कर्मत्वाभावेपि तदनवभासमात्रव्यावर्तक- त्वेन प्रामाण्योपलम्भात् तथेहापि प्रतीच आत्मत्वेनाकर्मतया अहं ब्रह्मास्मीति प्र- 15 तिपाद्यत् शास्त्रमविद्याकल्पितवेद्यवेदनादिभेदविलापनेन प्रमाणं भविष्यतीत्य- र्थः। ब्रह्मण: सप्नकाशत्वात् प्रमातृव्यापाराधेयप्रकाशातिशयवत्वं कर्मत्वं नास्ती- त्यन्न प्रमाणमाह-तथा च शास्त्रमिति । यस्य ज्ञानिनो ब्रह्म अहमिति कर्तृत्वेना- . मतम् : ब्रह्मास्मीत्येवानुभवः, तस्य मनं सम्यगदर्शनम्। मत कर्मतया यस्य, न वेद सः पक्ये कर्मत्वायोगात्। अविज्ञातं अकर्मतया भवति तत्त्वं विजानताम्। विज्ञात- 20 मविदुषाम् इत्यनुवाद: तर्हि तवापि ध्वस्ताविद्यस्वरूपस्य शास्त्रेण सम्पाद्य त्वादनित्यत्वप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह-अत इति ॥ यथा जलपात्रपातनेन तद्गता दित्यस्य स्वाभाविकी विम्बात्मता समर्प्यते, तथा तत्वमस्यादिवाक्योत्थेन प्रमा- तृव्यापारेण ब्रह्मात्मैक्याकारेणाज्ञानध्वंसाचिता स्वाभाविकी ब्रह्मात्मता व्यव- तिष्ठत इति नानित्यतादीषः । स्वपक्षेऽनित्यत्वदोष परिहृत्य परपक्षे क्रियानु- 25 प्रवेश संभवे ऽप्यनित्यत्वं दुर्निवारमित्याह-यस्य त्ित्यादिना । तर्हि नित्य-

₹. TI adds. fra.

66

समन्वथाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् घटादि नित्यं हृएं लोके। न चाप्यत्वेनापि कार्यापेक्षा, स्वात्मस्वरूपत्वे सत्यनाप्यत्वात्; स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेऽपि ब्रह्मणो नाप्यत्वम्, सर्व- गतत्वेन नित्याप्तस्वरूपत्वात सर्वेण ब्रह्मण: आकाशस्येव। नापि संस्कार्यो मोक्षः येन व्यापारमपेक्षेत। संस्कारो हि नाम संस्कार्यस्य गुणाधानेन 5 वा स्यात् दोषापनयनेन वा। न तावदूणाधनन संभवनि, अनाधेयाति- शयब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य । नापि दोषापनयनेन, नित्यशुद्धब्रामस्वरूप- त्वान्मोक्षस्य। स्वात्मधर्म एव सन् तिरोभूतो मोक्ष: क्रिययात्मनि संस्क्रिय- माणेडभिव्यज्यते-यथा आदर्शे निघर्पणक्रियया संस्क्रियमाणे भाखरत्वं धर्म इति चेत्, नः क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेरात्मनः। यदाश्रया करिया तमवि- 10 कुर्वती नैवात्मानं लभते। यद्यात्मा स्वाश्रयक्रियया विक्रियेतानित्यत्वमा- त्मनः प्रसज्येत। "अविकार्योऽयमुच्यते" इति चैवमादीनि वाक्यानि बा- ध्येरन्। तच्चानिष्टम्। तस्मान्न स्वाश्रया क्रिया आत्मनः संभवति। अन्याश्र-

प्रकटार्थविवरणम्

सिद्धस्यैव करिययाप्यत्वं भवतु अनित्यतापरिहारायेस्याशङ्कयाह-न चाप्यत्वेना- 15 पीति॥ तर्तिक जीवस्य स्वरूपम्, उत व्यतिरिक्तम्? उभयथापि क्रियया नाप्यत्व- मित्यर्थः। इदानीं संस्कारद्वारण क्रियानुप्रवेशं वारयति-नापीत्यादिना॥ यथादर्शस्य स्वता भारवरत्वेऽपि परोपाधिकं मलिनत्वं तथा स्वतः शुद्धखवभा वत्वेऽपि परोपाधिकमलिनत्वसंभवात् मलापकर्षः संभाव्यत इत्याह- स्वात्मधर्म एव सन्निति । किमसौ मलस्तात्विकोSतात्विको वा 20 यद्यतात्विकः तह ज्ञानमात्रापोद्यत्वात् न नियोगापेक्षा । यदि तात्त्विक: तात्विकपैत्र तार्हि क्रियया ततनिवृत्तिस्तातत्विकी वाच्या। सा च तात्विकी क्रिया किमात्माश्रया उतान्याश्रया? नाद इत्याह-न क्रियाश्रयत्वेति ॥ तदेव कथमित्यत आह-यदाश्रयेति ॥ द्वितीयं दूषयति-अन्याश्रयायास्त्विति ॥ क्रियावह्व्यसंयोग्येव दर्पणाद्यन्योन्या[दयन्या/श्रयकक्रियया संस्क्रियते । न 25

१. T,Pand TM .. र्षतः.

67

ब्रह्ममुत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यम् यायास्तु क्रियाया अविषयत्वात्र तयात्मा संस्क्रियते। ननु देहाश्रयया स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिकया क्रियया देही संस्क्रियमाणो दृष्टः । न, दे हादिसंहतस्यवाविद्यागृहीतस्यात्मनः संस्क्रियमाणत्वात्। प्रत्यक्ष हि 5 स्नानाचमनादेर्देहसमवायित्वम्। तया देहाश्रयया तत्संहत एव कश्रिद- विद्ययात्मत्वेन परिगृद्ीतः संस्क्रियत इति युक्तम् । यथा देहाश्रयचि- कित्सानिमित्तेन धातुसाम्येन तत्संहतस्य तदभिमानिन आरोग्यफलम्, 'अहमरोगः' इति यत्र बुद्धिरुत्पद्यते-एवं स्नानाचमनयज्ञोपवीतधारण-

10 दिकया 'अहं शुद्धः संस्कृतः' इति यत्र बुद्धिरुत्पद्यते स संस्क्रियते। स च देहेन संहत एव। तेनैव अहंकत्ा अहंप्रत्ययविषयेण प्रत्ययिना सर्वाः क्रिया निर्वत्यन्ते। तत्फकं च स एवाश्जाति, "तयोरन्यः पिप्पलं स्ताद्व- क्यनश्न्नन्यो अभिचाकशीति" इति मन्त्रवर्णात्। "आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः" इति च । तथा "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः

प्रकटार्थवियरणम् 15 चात्मनो निरंशस्य क्रियावद्दव्यैः संस्पर्शोऽस्ति नभोवत्। अतोऽसंस्कार्य इत्यर्थः। जाह्नवीजलाप्णव नादिना शुद्धोऽभूवमित्यादिप्रत्ययविरोधमाह-नतु देहाश्रय- येति॥ न तत्राप्यन्याश्रयक्रिययात्मनः परमार्थतः संस्क्रियमाणत्वं किंतूदक- चलनेन प्रतिबिम्बचलनवत् अविद्याप्रतिबिस्थितस्य चिद्धातोः तदुत्थदेहादि- संसृष्टस्यानिर्वाच्यमेव तत्संस्कारेण संस्क्रिंयमाणत्वमित्याह-न देहादिसंहत- 20 स्यैवेति। कश्चिदित्यनिर्धारितविशेषरूपः। परलोकफलभोक्ता कश्चिदस्तीत्येवं प्रतिपन्न इत्यर्थः ॥ अविद्ययेति ॥ वंदान्तार्थानमिश्तया ॥ आत्मत्वेनेति॥ ब्रह्मत्वेन परिगृहीतो मीमांसकै: अहंप्रत्ययावसेय एव जीवो ब्रह्मशब्दाभिधेय :; तस्यालौकिकं बिम्बस्थानीयं ब्रह्मरूपं नास्तीत्येवं मन्यमानैरित्यर्थः । पिप्पलं- कर्मफलम्, खवादु मृष्टम्; अत्ति भक्षयतीत्यर्थः। आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं देहेन्द्रियमन- 25 स्संबद्धं जीवं भोक्तत्याहुः। एवं नावतू सोपाधिकस्य चिद्धातारमिथ्या संस्कार्यत्व- मुपपाद्य निरुपाधिकस्यासंस्कार्यतवे प्रमाणमाह-तथेको देव इत्यादिना ॥

१. T, P and TM. संस्कार्य- २. T,Ti, and P. बिम्बरूपं.

68

समन्वयाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" इति "स पर्यगाच्छुकमकायमत्रणमस्नाविरं शुद्ध- मपापविद्धम्" इति च । एतौ मन्त्रावनाधेयातिशयतां नित्यशुद्ध्तां च ब्रह्मणो दर्शयतः । ब्रह्मभावश्र मोक्षः । तस्मान्न संस्कार्योऽपि मोक्ष: । 5 अतोऽन्यन्मोक्षं प्रति क्रियानुमवेशद्वारं न शक्यं केनचिदर्यितुम्। तस्माज्ज्ञानमेंकं मुक्त्वा क्रि्कियाया गन्धमाव्रस्याप्यनुपवेश इह नोपपदते। ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया; न, वैलक्षण्यात्। क्रिया हि नाम सा यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षेव चोदते, पुरुषचित्तव्यापाराधीना च । यथा "यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां मनसा ध्यायेद्वषट् करिष्यन्" इति, 10

प्रकटार्थविवरणम्

एको देवश्वचिदेकरसः सर्वभूतेषु गूढ: प्रतिबिम्बित इत्यर्थः । मायाप्रतिबिम्बि तत्वेन च कर्मफलदातृत्वं[दातृ]पृथिव्यादिभूतानामुपादानं साक्षी च भवति।स एवाजानप्रतिबिम्बिततया चेता द्रष्टा जीवः स्वतः पुनः केवलाविद्यातत्कार्या- संस्पृष्टः निर्गुण: नाधेयातिशय इत्यर्थः। स आत्मा परि समन्तात् अगात् सर्व- 15 गत इत्यर्थ:। शुक्ं दीप्यमानकायं लिङ्गरहितः। अव्रणमप्नाविरमित्याभ्यां स्थूल- देहप्रतिषेधः । अस्नाविरमिति सिरारहितः। सर्वत्र पुल्िङ्गतया परि- णामः । ननूक्तनीत्या संस्कारकतया नोपयोगश्चेत्तर्हि ज्ञानेतिकर्तव्यतयोप- योक्ष्यते कर्मर्स्याशङ्कयाह-अतोऽन्यदिति ॥ चतुर्विधक्रियाफलव्यतिरकेण क्ञानेतिकर्तव्यत्वे कर्मणो न प्रमाणमिति वकष्यामः। तस्मात् इत्युपसंहारः।ज्ञान- 20 स्यानुप्रवेशमङ्गीकुर्वता क्रियाया अनुप्रवेशोऽङ्गीकृत एवेस्याह नतु ज्ञानमिति॥ क्रियात्वमसिद्धमित्याह-नेति ॥ क्रिया हि नाम सा यत्र पुरुषश्चोद्यते, वस्तु- स्वरूपापेक्षा च न भवति, पुरुषेच्छावचननिष्पाद्या च; तत्रेवोदाहरणमाह- यथेति॥ ध्याने विधिना प्रेर्यते पुरुषः, तञ्र न वस्तुसापेक्षं समारोपितरूपे-

. T and TM. omits. oft.

69

[म. १. पा १. सु. ४.

भाष्यम्

"संध्यां मनसा ध्यायेत्" इति चैवमादिषु। ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं तथापि पुरुषेण कर्तुमकतुमन्यथा वा कर्तु शक्यम्, पुरुषतन्त्रत्वात्। ज्ञानं तु प्रमाणजन्यम्। प्रमाणं च यथाभूतवस्तुविषयम्। अतो ज्ञानं कर्तुम- 5 कर्तुमन्यथा वा कर्तु न शक्यम्। केवलं वस्तुतन्त्रमेव तत; न चोदनातन्त्रम्; नापि पुरुषतन्त्रम्; तस्मान्मानसत्वेऽपि ज्ञानस्य महद्वैलक्षण्यम्। यथा च "पुरुषो वाब गौतमागनिः" "योषा वाव गौतमा्रिः" इत्यत्र योषि- न्पुरुषयोरग्निबुद्धिर्मानसी भवति; केवलचोदनाजन्यत्वात्तु क्रियेव सा पुरुषतन्त्रा च ; या तु प्रसिद्धेऽम्ावग्निबुद्धिन सा चोदनातन्त्रा; नापि 10 पुरुषतन्त्रा; किं तहि प्रत्यक्षविषयवस्तुतन्त्रैवेति ज्ञानमेवैतत् नक्रिया। एवं सर्वप्रमाणविषयवस्तुषु वेदितव्यम्। तत्नैवं सति यथाभूतव्रल्मात्म- विषयमपि ज्ञानं न चोदनातन्त्रम्। तद्विषये लिडादयः श्रूयमाणा अप्यनियोज्यविषयत्वात् कुण्ठीभवन्ति उपलादिषु प्रयुक्तक्षुरतैक्ष्ण्यादिवत, अहेयानुपादेयवस्तुविषयत्वात्। किमर्थानि तर्हि "आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः

15 प्रकटार्थविवरणम्

णापि ध्यानदर्शनात् पुरुषेच्छासंपा्दयं चेति। क्रियास्वरूपमुक्त्वाधुना तद्विलक्षण- ज्ञानस्वरूपमित्याह-ज्ञानं त्विति ॥ किश्च न वस्तुनिश्चयहंतु: क्रिया; ज्ञानंतु यथास्थितवस्तुनिध्वायकमित्यपरं वैलक्षण्यमाह-यथा चेत्यादिना । प्रकृते याजयति तत्नैवं सतीति ॥ उक्तप्रकारेण क्रियावैलक्षण्यमात्रेण न ज्ञाने 20 चोदना निवारयितुं शक्या, लिडादीनां श्रवणादित्याशङ्कयाह तद्विषय इति॥ तस्मिन् ज्ञानलक्षणे, विषये लिङदय: श्रृयमाणा अपि कुण्ठीभवन्ति, पुरु्ष प्रेरयितुं न शक्नुवन्ति, ज्ञानस्य पुरुषेच्छानधीनविषयत्वादित्यर्थः। नापि ज्ञानस्व विषये पुरुषः प्रेरयितुं शभ्य उत्याह-अह्येति । यदि पाषाणादि- प्रयुक्तश्षुरतैक्ष्ण्याद्रिवज्ज्ञाने तदविषये वा कुण्ठीभावः तर्हि वाक्यानां कोऽर्थ इ- 25 स्वाह-किमयोनीति॥ 'आत्मा द्रष्टव्यः' इत्यात्मदर्शनोम्मुखं चेतःकार्यम्; नाना-

१. TM. देवं.

70

समन्वयाधिकरणम् ४.] पकटार्थवरिवरणम्

भाष्यम् श्रोतव्यः" इत्यादीनि विधिच्छायानि वचनानि? स्वाभाविकपवृत्ति- विषयविमुखीकरणार्थानीति ब्रमः। यो हि बहिर्मुखः प्रवर्तते पुरुषः 'इषं मे भूयादनिष्टमा भूत्' इति, न च तत्रात्यन्तिकं पुरुषार्थ लभते, तमात्य- न्तिकपुरुषार्थवाञ्छिनं स्वाभातिकात् कार्यकरणसंघातपवृत्तिगो च रा द्विसु - 5 खीकृत्य प्रत्यगात्मस्त्रोतस्तया प्रवतयन्ति "आात्मा वा अरे द्ृष्टव्यः" इत्या- दीनि। तस्यात्मान्वेषणाय पत्तस्याहेयमनुपादेयं चात्मत्वमुपदि- श्यते। "इदं सर्वे यदयमात्मा" "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् .. केन कं विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" "अयमात्मा ब्रह्म" इत्यादिभिः। यदप्यकतव्यपधानमात्मज्ञानं हानायों- 10 पादानाय वा न भवतीति, तत्तथैवरेत्यभ्युपगम्यते। अलङ्कारो ह्ययमस्माकं यद्रह्मात्मावगतौ सत्यां सर्वकर्तव्यताहानि: कतकृत्यता चेति। तथा च श्रुतिः-"आत्मानं चेद्विजानीयाद्यमसमीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्।" इति। "एतद्ुद्धा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत" इति च स्मृतिः । तस्मान्न प्तिपत्तिविधिशेषतया ब्रह्मणः 15 समर्पणम्।।

प्रकटार्थविवरणम्

त्माभिनिवेश: कार्य इत्येव वाक्यार्थ इत्याह-स्वाभाविकेति॥ नतु द्वष्टव्यादि- वाक्यैगन्मान्व्रेपणे प्रवर्तितस्यापि विधिगोचर एवात्मा शास्त्रेणोपदिश्यताम्। नेत्याह-तस्यात्मान्वेषणायेति। पूर्वोक्तमनूद्याङ्गीकरोति -यदपीत्यादिना।। 20 शर्रारं तप्यमानमनु तापं कुर्यादशवत्। किमिच्छन् न किमपीति कृतकृत्यतां दर्शया।। यस्माद्वह्मात्मावगतौ सत्यां न किश्चिद्धयमुपादेयं वा विद्यते कृत- कृत्यता च भवति। तसमात प्राचां वृत्षिकृतां प्रतिपत्तिविधिवादोऽसङ्गत इत्याह-तस्मादिति ।।

इदानीं यदाह स्म प्राभाकर :- "नास्ति जीवातिरिकं ब्रह्म, किन्तु जीव 25 एव वेदान्ते ब्रह्मशब्दाभिधेय :; तस्य चोपासानियोगशेषत्वेन वेदान्तैःप्रतिपाद्-

71

[भ. १. पा. १. सु. ४.

भाष्यम् यदपि केचिदाहु :- प्रवृत्तिनिवृत्तिविधितच्छेषव्यतिरेकेण केवल वस्तुवादी वेदभागो नास्ति इति तन्न, औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्य- सेषत्वात। योऽसावुपनिषत्सवेवाधिगतः पुरुषोऽसंसारी ब्रह्मस्वरूप: उत्पा- 5 द्यादिचतुर्विधद्रव्यविलक्षणः स्वपकरणस्थोऽनन्यशेषः नासौ नास्तीति नाधिगम्यत इति वा शक्यं वदितुम्; "स एप नेति नेत्यात्मा" इत्यात्म- शब्दात्, आत्मनश्च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात्, य एव निराकर्ता तस्यै- वात्मत्वात्। नन्वात्मा अहंप्रत्ययविषयत्वादुपनिषत्सवेव विज्ञायत इत्यनुप- पत्नम्; न, तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात्। न ह्यहंप्रत्ययविषयकतृव्यति- 10 रेकेण तत्साक्षी सवेभूतस्थः सम एकः कूटस्थनित्य: पुरुषो विधिकाण्डे तर्कसमये वा केनचिदधिगतः सवस्यात्मा अतः स न केनचित्मत्या-

प्रकटार्थविवरणम्

नम्"इति तत् यद्यपि प्रागुक्तन्यायपरास्तम्; तथापि किश्चिदधिकं वक्तुमुन्गाव- यति-यदपीत्यादिना। तत्र च वक्तव्यम्-किमनवगम्यमानत्वान्नास्ति ब्रह्मे- 15 त्युच्यते, किं वा अवगतस्यापि प्रमाणान्तरविरोधात्! नाद्य इत्याह-तन्रप- निषदस्येति । अनन्यशेषत्व्ादिति ॥ स्वातन्त्रयेणैव वेदान्तपदसमन्वयाव. गम्यमानत्वान्नास्तीति न शक्यने व कुमित्यर्थः । किश्च वेदान्तवेद्ये वस्तुन्यात्म- शब्दप्रयोगोऽस्ति।तस्य च निराकरणमशक्यम्:निराकर्तुरेवात्मत्वप्रसक्तेरित्याह- स एष इति । द्वितीयं शङ्कते-नन्विति। आत्मा नासंसारि ब्रह्मरूपेण प्रति- 20 पादयितुं शक्यने, तम्याहंप्त्ययविषयत्वात् तद्विरोधात्, अत एवीपनिष- दृत्वविशेषणं चानुपपन्नमित्यर्थः। न विशिष्टस्य ब्रह्मता शास्त्रेण प्रतिपा- द्यते, किन्तु तत्परामर्शेन सोऽयमितिवत्स्वरूपैक्यं प्रतिपाद्यते। स्वरूपस्य चाहंप्रत्ययसाक्षित्वेन तद्विषयत्वाभावात् नास्ति विरोध इत्याह-न तत्सा- ्षित्वेनेति ।। अन्यतोSसिद्धत्वादौपनिषदृत्वमपि घटत इत्याह-न 25 हहमिति । नाधिगतक्षेत् केनापि तहि नास्त्येव इति न वाच्यमित्याह- सर्वस्यात्मेति । चक्षुर्व्यतिरकेणान्यतोऽसिद्धमपि रूपं यथा न प्रत्याख्यातुं

१. TM. विषया.

72

समन्वयाधिकरणम् ४.] पकटार्यविवरणम्

माध्यम्

खयातुं शक्यो विधिशेषत्वं वा नेतुम्। आत्मत्वादेव च सर्वेषां न हेयो नाध्युपादेयः। सर्वे हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं विनश्यति। पुरुषो विनाशहेत्वभावादविनाशी, विक्रियाहेत्वभावाच्च करूटस्थनित्या, अत एव नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखवभावः । तस्मात् "पुरुषान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा 5 परा गतिः"। "तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इति चौपनिषद्त्वविशेषणं

प्रकटार्थविवरणम्

शक्यते तथा उपनिपद्तिरेकेणान्यताSसिद्धोऽप्युपनिषद्धय एव सिद्धयन् न प्रत्याख्यातुं शक्यते इत्यर्थः । ननु चेतनत्वाज्ीववत्तर्हि विधिशे एवेस्या- शाङ्याह-विधिशेपत्वं वा नेतुमू॥न शक्यः शंयत्वे द्वाराभावात्, माना- 10 भावाश्चेत्यर्थः। नन्वधिकारिभेदेनातिरात्रे पोडशिनो ग्रहणाग्रहणवन् मुमुक्षुभिः वेदान्ते श्रद्दधानैरेव तद्वेद्य आत्मोपादीयते, त्यज्यने त्वन्यैरित्याशङ्कयाह- आत्मत्वादेव चेति॥ननु प्रसिद्ध एव नित्यात्मपरित्यागो बौद्धानाम्. विनाशोप- गमात्, मीमांसकानां चापि अक्रियात्मत्यागो विकाराङ्गीकारात्; साह्गयानां च नित्यशुद्धोद्वात्मो]पादानं प्रसिद्धमित्याशङ्कयाह-सरवे हीति। न तावत् स्वत 15 पव विनाश: क्षणभङ्गस्य निराकरिष्यमाणत्वात्; नापि परतः, निरवयवत्वेन नभोंवददा हादिविनाशहंतृपरागाभावात्, अनो व्यामोहमहिस्व नित्यात्मत्यागः। आकाशवन्निरतयवत्वाव्विक्रिया हत्वभावात् विकारङ्गीकारो विभ्रमविलसित एव। यतां विनाशविकारयाहेतुर्नास्ति अत एव नित्यशुद्ध धुद्धमुक्तस्वभावः, साहयैः भ्रान्त्या वस्तुनःपरिच्छिनीऽभ्युपगतः। परमार्थनस्तु तस्मात् पुरुषा 20 न्न परं किञ्चिद्वस्त्वास्त, तत्र प्रमाणम् "सा काष्ठा सा परा गतिः"इति श्रुतिः। सर्वस्य विनश्यतश्चिदेव मर्यादावधिः सर्वस्य भेदभ्रमम्य सा चिदेव परा गति रधिष्ठानम्; अतो ऽहंयानुपादेयता सिद्धा। तद्धितश्रुत्या चापनिषदां तत्पति- पादन विनियोग।दौपनिषदृत्वं सिद्धमित्याइ-तं त्वौपनिषदमिति।।

१. T. न. ४. T लन्धि :. २. TM omits. विधि ५. TM. पादनविनि

₹. TM omits. 7.

73

ब्रह्मसूलभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यम् पुरुषस्योपनिषत्सु प्राधान्येन प्रकाश्यमानत्व उपपद्यते। अतो भूतवस्तु- परो वेदभागो नास्तीति वचनं साहसमात्रम्। यदपि शास्त्रतात्पर्यविदायनुकमणम्-"दृष्टो हि तम्याथेः कर्मा- 5 वबोधनम्" इत्येवमादि, तद्दमजिज्ञासाविषयत्वाद्विधिप्रतिषेधशास्त्राभि- प्रकटार्थविवरणम् ननु न प्राभाकराणामंवैतत्साइसमात्रम; दर्शितं दि शबरस्वामिप्रभृतीना भाषणमपीत्याशईयाह यदपीत्यादिना॥। अयमर्थ :- सवाध्यायाध्ययनानन्तरं स्नानविधायकमास्नायमुपलभ्य वेदस्यानर्थक्ये शङ्किते भाष्यकारेणार्थसद्भ्रावमात्रं 10 दर्शितम्। कर्मावबोधनमिति तु प्रकृतोपयोगादुक्तम, नान्ययोगव्यवच्छेदाभि प्रायेणेति। किश्च सूत्रकारादिवचनं वृद्धव्यवहारमूलं कि वा स्वात्प्रेक्षामूलम्? यद्यादः, ताहह वृद्धव्यवहारे पदानामन्विनाभिधाने सामर्थ्यावधारणत् चेदेऽपि मुख्यवृत्या पदानामन्विताभिधायित्वात् न कार्यमात्रपरः सर्वो वेदः। तथा न विमतो मुख्यवृत्त्यापि शब्दप्रमेयः, प्रमेयत्वात्, पराभिमतकार्यवदिति प्रयोगः। 15 अथ श्रोतुः प्रवृत्तिदर्शनेन कार्यज्ञानं प्रवृत्युपयोग्यनुमाय तत्रव व्युत्पतति प्रतिपद्यते, न, तटस्कार्यमात्रक्ञानस्य प्रवर्तकत्वायोगात्। अन्वितकार्यझानम्य प्रवर्तकत्वेऽपि लाघवाय अन्विते शक्तिरस्तु, अन्यथा प्रयत्नादावपि व्युत्पत्तिप्रस द्ात्, प्रयोजकद्वैविध्यप्रसङ्गाञ्च। कार्यान्वयिनि सामर्थ्यमिति च बहुविशे- षणप्रयोजकप्रसङ्गात्, कार्यान्यययांश्च युगपद्विशर्षणविशष्यभावप्रसङ्गात्, 20 तेस्माल्लाघवाय उभयसंप्रतिपन्नान्वितमात्रे पदव्युत्पत्तिः। न चात्यन्तलाघवाय पदार्थमात्रे शक्ति:, संसर्गबुद्धेग्शाब्दत्वप्रसङ्गात्; शब्दावगतपदार्थनिबन्धनत्वा च्छा्दत्वे लैङ्रिकम्यापि प्रत्यक्षत्व्प्रसङ्गात्, प्रथमावगतसंसर्गपरतायाः त्यागा प्रैंसङ्गात्, मध्ये च पदार्थशक्तिकल्पने गौरवात्, युगपत् सर्वप्रतीत्यादिदूषणस्य चेतरत्र समानत्वात्, सह कारिविशेषा पेक्षायाश्च समानत्वात्, वाक्य।वाक्यार्थ]- 25 प्रतीतिनान्तरीयकत्वेन पदार्थान्वयव्यतिरेक्योरन्यथासिद्धत्वात्,

१. T. omits आशङकय. ६ TM. अन्वितं. २. TM. omits आसायं. A. जन. १. TM. संभाव. ८. TM omits विशेषण. ४. TM adds नान्ययोगादुक्तम्. ९. A omits रस्मात् ...... परसभ्गात्. ५. A. तदर्थ. १०. T,Ti,P and TM. अप्रसङ्गात्.

74

समन्वयाधिकरणम् ४] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

"पश्यतः श्वेतंमारूपं देषाशब्दं च शृण्वतः । खुरनिष्पेषशब्दं च श्वेतोऽश्वो धावतीति धीः॥" इत्यत्रापि संसर्गधुद्धेरनुपपत्तिप्रसुतत्वात्। तस्मात्क्रमेणोच्चार्यमाणेषु पदेपु संस्कारभ्यसत्वादव्यभिचारिण: पदार्थाः प्रथमं प्रतीयन्ते; पश्चात् तान्येव 5 स्मृत्यारूढानि तेषामेवान्वयं प्रतिपाद्यन्तीत्यन्विताभिधानमेव युक्कम्।प्रदोगो- डषि-विप्रतिपत्: शब्दव्युत्पत्तिगोचरः, प्रमेयत्वात्, उभयाभिमनप्रमेयनदिति। न च व्यवहारादेव सङ्गत्यधिगतिनियमः।पुत्रस्ते जानः इत्यादौ वदनविकस- नादिना हर्षाद्युतपादानुमानेन सामान्यन तत्कारणप्रतीतिमात्रजनने सामर्थ्य मधिगम्य प्रयोगान्तरेष्वावापोद्धाराभ्यां विशषऽपि व्युत्पत्युपपत्तेः। संशयस्य 10 च व्यवहारंऽपि रमानत्वात् किमयं स्मृत्वा प्रवृत्तः किं वा बुद्धेति। न च व्यवहारोऽपि कार्यज्ञानात् फलकार्यतायां व्यभिवारात्; किं त्वन्वयव्यति- रेकाम्यां कृतियाग्येष्टसाधनज्ञानात्। न च पराभिमरने कार्य तत्त्वतोऽस्ति अनि- रूपितप्रमाणकत्वात् नरविषाणवत् : न तावन्ममेदं कार्यमिति धी: चिकीर्षामात्रो लखात्; फले तत्साधने च चिकीर्यागोचरतातिरेंकिणी कृत्युद्देश्यता भार्तात्यत्र 15 तु काशपानमेव शरणम्। न च वैदिको लिङादि: पराभिमतकार्यबाधकः तत्रा गृदीतसङ्गतित्वात् पदान्तरवत्। न च स्वर्गकामपदसमभिव्याहारात् प्रतीने सङ्ग त्यधिगतिः क्रियाया एवेश्वर द्वारेणवान्तरापूर्तद्वारेण वा कालान्त्रीयफलसाघ- नत्वसंभवात्। आग्नेयादीनां प्रधानापूर्वसाधनत्ववत्। अनुपपत्तिगम्यत्वे चापू- र्वत्वानुपपत्तिन व तदुत्थं ज्ञानं तर्क: अबाधितासन्दिग्धाक्ञातार्थत्वात् पटश्ञान- 20 वत्, न चासिद्धत्वान्ध्ाविन्यपेक्षा चक्रकापत्तेश्र; यूंपादिपदानामगतिकगतित्वा- लोकिकस्याप्यत्र संभवात्।अतो लिङाद्यर्थ: कृतियोग्यमिष्टसाध नमेव, न नियोग: नापि भावनाव्वयम्, वालेनानाकलितत्वात्, दृष्टपरिहा रेणादष्टकल्पने कारणादर्श- नातू, शब्दस्य व परिस्पन्दादिव्यापारानिरूपणात् युगपत्कमेण वा उभयाभिधा- योगात्. प्रवर्तकत्व सामान्यस्याभिधाने परिशषात् शष्ट्रव्वापारस्याश्रयत्वकल्पने 25

१. T, T1, P and A स्ेति. ५. TM. प्रधान: T, T and P विधाना. २. A omits पदेषु. ६. TM. तत्ते. A. ततो. ३. TM. उपादान. ७. T, P, TM and A यवा. Y. A. तायाः.

75

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यम् प्रायं द्रष्टव्यम्। अपि च "आम्नायस्य कियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" इत्येतदेकान्तेनाभ्युपगच्छतां भूतोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गः। प्रवातनिवृत्ति- विधितच्छेषव्यतिरकेण भूतं चेद्वस्तूपदिशति भव्यार्थत्वेन, कूठस्थनित्यं 5 भूतं नोपदिशतीति को हेतुः । न हि भूतमुपदिश्यमानं क्रिकया भवति। प्रकटाथेविवरणम् वैदिकस्यापि' लिडादेरप्रामाण्यापातात्, शब्दव्यापारे प्रवर्तयत्यपि समी- दितसाधनतावगममन्तरेण बुद्धिपूर्वाधिकारिणामुपक्षणीयवचनादिव प्रवृत्य- नुपपत्तेरन्वयव्यतिरेकसिद्धं कृतियोग्येष्टसाधनस्यैव प्रवर्तकत्वम्। आशादेरपी 10 ष्टसाधनत्वानुबन्धनेव प्रवर्तकत्वं तदभावेऽभावात्। न च व्याकरणेनाक्षा- दिव्यापारेषु लोकसङ्गतिः वेदेऽपि प्रसङ्गात्; असंभवादनङ्गीकारे गौरवा- लोकेऽपि नादर्तव्यम्। लाक्षणिकार्थभेदपरं तु तत्सूंत्रम्। वैदिका लिडा- दयो व्यापारबोधकाः बोधकत्वात् लौकिकलिअदिवदित्यप्यनुमाने साध्य वैकल्यात्। कारकत्वाद्यापारवत्वानुमाने व्यापकानुपलब्धिवाधः; स्वा- 15 धारजानता|जातता/तिशयाङ्गीकारात् सिद्धसाधनम्; लिद्गे च व्यभिचार: प्रवृत्तिहेतुत्वात् तदनुकूलव्यापारवत्त्वानुमाने चासिद्धि: ; अयस्कान्ते चाने- कान्तः; काम्यनित्यभेदांऽपि साध्यासाध्याधिकारिविशेषणभेदादुपपत्रः । तद्ेवं वृद्धव्यवहारानुसारंण कर्मकाण्डमपि पराभिमतकार्यविपरीते सिद्धे प्रमाणं किं पुनर्ष्रह्मकाण्डे [ण्डम्]। प्रयोगोऽपि वेद: सिद्ध एव प्रमाणं प्रमाणत्वात् प्रत्य- 20 क्षवादिति। यदि स्वोत्प्रेक्षामूलं सूत्रकारादीनां वचनम्, तर्दापि किमालम्बनाभाव आनर्थक्यं प्रयोजनाभावो वा? यद्यादस्तर्हि "सोमेन यजेत" इत्यादौ सोमा- दिपदानां निरालम्बनत्वप्रसङ्ग इत्याह-अपि चाम्नायस्येत्यादिना । अथ निरालम्बनत्वमानर्थक्यं नाङ्गीकरोषि क्रियासाधनोपदेशाभ्युपगमात्, तत्राइ- पवृत्तिनिवृत्तीति । अथ क्रियाद्वार कत्वात्मयोजनस्य तच्छषत्वनैव भूतोपदेशो

१. TM and A omit. अपि. ५. A adds व्यापकानुमाने. २. A. तत्सूल. ६ A omits व्यापारवत्वा. ३. T and T बोधत्वात्. ७. A omits यदि . P बोधकलिडादित्वात्. ८. T, TM, P and A तदपि. Y. T, T1, P and T'M omit लिङादि. S. TM. यद्वाघ्यः.

76

समन्वयाधिकरणम् ४.] मकटार्व विवरणम्

भाष्यम्

अक्रियात्वेऽपि भृतस्य क्रियासाधनत्वात् क्रियार्थ एव भूतोषदेश इति चेत्, नैष दोषः। क्रियाथत्वेऽपि क्रियानिवर्तनशक्तिमद्वस्तूपदिष्टमेव। क्रियार्थत्वं तु प्रयोजनं तस्य। न चैनावता वस्त्वनुपदिष्टं भवति। यदि नामोपदिष्टं कि तव तेन स्यादिति । उच्यते-अनवगतात्मवस्तूपदेशश्र 5 तथैव भवितुमहनि। तववगत्या मिथ्याज्ञानस्य संसार्हेतोनिवृत्ति: प्रयोजनं क्रियत इत्यवशिष्टमर्थवत्वं क्रियासाधनवस्तूपदेशेन। अपि च 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इति चैवमादा निदृत्तिरुपदिश्यते। न च सा क्रिया; नापि क्रियासाधनम्; अक्रियाथानासुपदेशेऽनर्थकश्चेत 'ब्राह्मणो न हन्नव्यः' इत्यादिनिवृत्युपदेशानामानर्थक्य प्राप्तम, 10 तव्मानिष्टम्न च स्वभावप्राप्तहन्त्यर्थानुरागेण नञ्रः शक्यमप्राप्तक्रिया- थत्वं कर्ल्पायतुम्, हननक्रियानिवृ्त्योदासीन्यव्यतिरेकेण । नवश्ैष

प्रकटार्थविवरणम्

डग्गीक्रियने, न स्वातन्त्रयेणत्याह-अन्नियात्वेऽपीति ।। भवतु क्रियाद्वारकं प्रयोजनं केषांचित्; तथापि अप्रयोजनभूतोपदेशस्तदैव त्वयाङ्गीकृत इस्याह- 15 नैष दोष इति ।। तथापि सप्रयाजनता ममत्र सिद्धयति क्रियासन्भावात्, न तवेत्याड-यदि नामेति । क्रियाभावेऽप्यलौकिकात्मोपदेशः सप्रयोजन एव ममार्पीत्याह उच्यत इति॥ इतश्चाक्रियार्थानामानर्थक्यं न शक्यते वषतु- मित्याह-ब्राह्मण इत्यादिना॥ ननु स्वभावत एव शास्त्राद्युपदेशमन्तरेण प्राप्तो यो हन्तिघात्वर्थः स यदा नञानुरज्यत तदा भवत्यहननमिति।ततो हनन- 20 विरोधिन्यहननक्रिया मनसि।मानसी।। विधीयते अनेनति विधिरेवायमिस्याश- ङ्याह-न च स्वभावप्राप्तेति। हननक्रिया या निवृत्या यदौदासीन्यम्, तद्यति- रेकेण विधिपरत्वं कल्पयितुं शक्यत, विधिनिषेधविभागस्य विलोपप्रसङ्गादिति भावः। किं च यदा नजा न हन्त्यर्थ: संबध्यते, तदा न भवत्यहननमिति, किन्तु हन- नप्रतिषेध एव नअः सवसंबन्ध्युपमर्दरूपत्वादित्याह-नञश्रैष इति ॥ किं च न : घात्वर्थेन नमः संबन्धः, तस्यान्योपसर्जनत्वात्, किं तु प्रधानेन। प्रत्ययार्थश्

१. T, Ta, P and A सप्रयोजन. 2. A ज्ञानं.

77

[अ. १.पा. १ सू. ४.

भाष्यम् खभावो यत्ससंबन्धिनोऽभावं बोधयतीनि। अभाववुद्धिश्रौदासीन्य- कारणम्। सा च दग्घेन्धनाग्निवत् स्वयमेवोपशाम्यति। तस्मात् प्रसक्त- क्रियानिवृत्त्यौदासीन्यमेव 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः इत्यादिषु प्रतिषेधार्थ 5 मन्यामहे, अन्यत्र प्रजापतिव्रतादिभ्यः । तस्मात् पुरुषार्थानुपयोग्युपा- र्यानादिभूतार्थवादविषयमानर्थक्याभिधानं द्रष्टव्यम् ।। प्रकटार्थविवणरम् इष्टसाधनत्वं प्रत्ययेनानूद्य निषिध्यते। तथा च ब्राह्मण इननमष्टाविरोधीएटसा- धनं न भवतीत्यर्थादनिष्टसाधनं भवतीति शात्वोदास्त इत्याह-अभावबुद्धि- :0 क्वेति ॥ नन्वभावधुद्धौ सत्यां कथमौदासीन्यमित्याश:याह-सा चेति॥ उपसे हरति-तस्मादिति॥ नतु "नेक्षतोद्यन्तमादित्यम् " इत्यादिष्वनीक्षणं कुर्या- द्विति तद्विरुद्धार्थत्वं दष्टमित्याशङ्गयाह-अन्यत्नेति॥ अभाव एव नजो मुख्यार्थः। प्रजापतिव्रतादिषु तु 'तस्य व्रतम्" इत्यनुष्ठेयामिधायिव्रतशब्द विरोधाल्लक्षणयेक्षणविरोधिनि क्रियान्तरे वृत्तिरिति भावः। तदेतद्भि- 15 प्रेत्योक्तम्- "नामघात्वर्थयोगी तु नैव नञ् प्रतिषेधकृत्। वदन्त्यव्राह्मणा धर्मावन्यमात्रविराधिनौ।" इति। न च नास्त्येवाभावो नामेति वाच्यम् । अस्ति नावत् नास्तिताया अध्यनुभ- वाद्। न चं भावान्तरमेवाभावः, प्रतियोगिसापेक्षत्वानपेक्षत्वलक्षणविरुद्वधर्मा- 20 ध्यासात्। न च याहशं स्वरूपं तेऽमावाश्रयः तादृशमभावव्यवहारगोचर इति चतुरश्रम्। यतो ममाभावविरोधिभावावरुद्धे नाभावो जञायते, तेव तु तदभावात् स्वरूपं चेदभावव्यवहारगांचरः, ता्हि सघटेऽप्यभावव्यवहा- रैस्य को निवारययिता। यथा सत्यसति चाभावे नाभाव जन्म [अभावजन्म।किंतु सहानवस्थानम्, प्रसिद्धमेव।तस्मात् 'निर्घटं मूतलम् इति ज्ञानं विशेषणनिबन्धनं 25 विशिष्टज्ञानत्वात्, 'सघटं भूतलम्' इनि ज्ञानवत् । विशेषणं स्वरूपप्रतियोग्य-

चीनेन मनसाभावग्रह णोपपत्ती चक्षुषोऽसंप्रयुक्तप्रतीतिजनकताया अलौकिक्याः

१. TM adds भावाल च. २. A व्यवहारगोचरस्य. २. TM and A भवतु. ४. TM. तस्य सति.

78

समन्ययाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थबिवरणम्

भाष्यम् यदप्युक्तम्-कर्तव्यविध्यनुमवेशमन्तरेण वस्तुमात्रमुच्यमानमन- र्थरक स्यात् 'सप्रद्रीपा वसुमती' इत्यादिवदिति, तत्परिहृतम्। 'रन्जुरियं नायं सर्पः' इति वस्तुमात्रकथनेऽपि प्योजनस्य दृष्टत्वात्। ननु श्रुतब्रह्म- णोऽपि यथापूर्व संसारित्वदर्शनान्न रज्जुस्रूपकथनवदर्थ वत्त्वमित्यु- 5 क्तम्। अत्रोच्यत-नावगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्व संसारित्वं शक्यं दर्शयितुं वेदप्रमाणजनितव्रह्मात्मभावविरोधात्।न हि जरीरय्ात्माभि मानिनो दुःखभयात्मित्वं दृष्टमिति तस्यैतर वेदपमाणजनितत्रह्मात्मताव- गमे तदभिमाननिवृत्तौ तदेव मिथ्याज्ञाननिमित्तं दुःखभयादिमन्वं भव- प्रकटार्थविवरणम् 10

कल्पयितुमशक्यत्वात्, रूप अरूप] च कल्पनीयत्वात्, कल्पनायाञ्च गौरव- दाषदुष्टत्वात्, प्राप्यकारित्वप्रमितिलिङ्गयोश्चाविशेषात्। न च गुणस्य गुणा- श्रयत्वेऽनतस्था द्रव्यस्य द्व्याश्रयत्ववदनपवादकत्व्रात् स्वानन्रयापलम्भमा त्रेण द्रव्यव्यवहारात् न द्रव्यत्वप्रसङ्गः। तस्माद्याग्यताख्यसंयोगेनेव रूप- ग्रहणात् नासंयुक्तेऽभावे वक्षुंपः प्रीति[प्रतीतिजनकना। अन्वय- 1

युक्तत्वान् रसवत्, अनुपलब्धिस्तूपलब्ध्यैवाभावश्ञानहेतु: देवकुलादावनुप लब्ध देवद त्ताभावस्यापि स्र्यमाणानुप लब्धे:, मार्गेSभावप्रतिपादनात् ; न चान- वस्था नि्त्यानुभवगम्यत्वादित्यलं प्रसङ्गागनेन। यस्मात प्रतिषेधवाक्या- नामक्रियार्थानामपि नानर्थक्यं तस्मादित्युपसंहारः। पुनः परोक्तमनूद 20 दूषयति-यदप्युक्तमित्याहिना । ब्रह्मान्मभावावगमात्याकू संसारित्वं नामा गामिशरीगदिर्कारणवत्त्रम् देहे नाग्रहग्रहः। न च तद्गह्मात्मभावावगताव- व्यक्ति, ज्ञानानलेन घुष्टस्वात्। कर्मशेषदोषयशात् प्रारब्धकार्यमात्रदर्शनं चाविरुद्धम्। यथान्तःकीट दुष्टनटबीजे भाव्यड्रादिजननशक्तिप्रतिहतावपि

१. TM omits गुणस्य. ४. T and T मित्यनुभव २ T,Ti, and P. चन्द्र. ५. A omits इति. A omits द्रव्य. ६. A omits यस्मा/त्. ३. A. चक्षुषा प्रतीति. ७. T, T1, P and TM. करण.

79

[भ. १.पा १.स् ४.

भाष्यम् तीति शक्यं कल्पयितुम् । न हि धनिनो गृहस्थस्य धनाभिमानिनो धनापहारनिमिचं दुखं दृष्टमिति तस्यैव प्रवजितस्य धनाभिमानरहितस्य तदेव धनापहारनिमित्तं दुःखं भनति। न च कुण्डलिन: कुण्डलित्वाभि- 5 माननिमित्तं सुखं दृष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियुक्तस्य कुण्डलित्वाभिमान- रहितस्य तदेव कुण्डलित्वाभिमाननिमित्तं सुखं भवाते। तदुक्तं श्रुत्या "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः" इति। शरीरे पतितेऽशरीरत्वं स्यात्, न जीवत इति चेन्न, सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञान. निमित्तत्वात्। न ह्यात्मनः शरीरात्माभिमानलक्षणं मिथ्याज्ञानं मुक्त्वा 10 न्यतः सशरीरत्वं शक्यं कल्पयितुम्। नित्यमशरीरत्वमकर्मनिमित्तत्वा- दित्यवोचाम। तत्कृतधर्माधर्मनिमित्तं सशरीरत्वमिति चेन्न, शरीर- संबन्धस्यासिद्धत्वात् धर्माधर्मयारात्मकृतत्वासिद्धे:, शरीरसंबन्धस्य,धर्मा धर्मयोस्तत्कृतत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वपसङ्गात्, अन्धपरम्परैषानादित्वकल्प- प्रकटार्थविवरणम् 1.

15 उक्त्मेव सदष्टान्तं सप्रमाणं च प्रपश्चयनि-न हीत्यादिना। कर्मशेषसन्धावं दर्शयिष्यति स्वयमेव। अशरीरशब्दस्य व्युत्पत्तिबलेन विरोधमाह-शरीरे पति- त इति॥ तत वक्तव्यं कि नैमित्तिकमशरीरत्वं शरीरे पतिते स्यान उन स्वा- भाविकम्ः तत्रागामिसकलशर्रीरादिकारणाभावव्त्वं नैमित्तिकमशरारत्वं जीय - तोऽप्यविरुद्धमित्याह -- न सब्नरीरत्वस्येति। अभिमानोऽनेन लक्ष्यत इति लक्षणं 20 कारणमित्यर्थः । स्वाभातरिकमशरीरत्वं पूर्वमपि सिद्धमित्याह- नित्यमिति॥ सत्य पवात्मनः शरीरसंबन्धो न मिथ्याज्ञाननिमित्त इत्याह-तत्कृतेति।। आत्मकृतधर्माधर्मनिमित्तं सशरीरत्वम्, आत्मनः सशरीरत्वे च सिद्धे धर्मा- धर्मयोः तत्कृतत्वमितीतरेतराश्रयप्रसङ्गेन परिहरति-नेति ॥ ननु यद्येत- चछरीरकृतधर्माधर्मादिनिमित्त एनच्छरीरसंबन्धः तदा भवेदन्योऽन्याश्रय- 25 स्वम्, न तु तथा; किं तु पूर्वपूर्वकर्मकृत उत्तरोत्तरशरीरसंबन्ध इति, बीजाहुरवदनादित्वात् नानवस्थार्पीत्याशङ्कयाह-अन्धपरम्परषेति॥ इदानीं बीजाङुरयोरनिमिश्ननैमित्तिकाभावदर्शनात्स पूर्वमप्येत्रमिति भवेद्विश्वासः ।

१. A अहमनित्यमिति.

80

समन्वयाधिकरणम् ४.] मफटार्थविवरणम्

भाष्यम् ना; क्रियासमवायाभावाच्यात्मन: कर्तृत्वानुपपत्तेः। संनिधानमालेण राज- प्रभृतीनां दृष्ट कतेत्वमिति चेन्न, धनदानाद्युपार्जितभृत्यसंबन्धित्वाद् तेषां कर्तृत्वोपपत्तेः। न त्वात्मनो धनदानादिवच्छरीरादिभि: स्वस्वामिभाव- संबन्धनिमित्तं किंचिच्छक्यं कल्पयितुम्। मिथ्याभिमानस्तु प्रत्यक्ष: 5 संबन्धहेतुः। एतेन यजमानत्वमात्मनो व्याख्यातम्। अत्राहु :- देशदि- व्यतिरिक्तस्यात्मनः आत्मीये देहदावभिमानो गौणो न मिथ्येमि चेत्, प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वप्सिद्धेः। यस्य दि प्रसिद्धो वस्तुभेद यथा केसरादिमानाकृतिविशेषोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिंदशब्दपत्यय- भाङ्रूयोऽन्यः प्रसिद्ध, ततश्ान्यः पुरुषः प्रायिकैः कौर्यशौर्यादिभि: 10 सिंहगुणैः संपन्नः सिद्ध:, तस्य तस्मिन् पुरुष सिंहशब्दप्रत्ययौ गौणौ भवतः, नाप्सिद्धवस्तुभेदस्य। तस्य त्वन्यत्ान्यशब्दप्रत्ययौ भ्रान्तिनिमित्तावेव भवतो न गौणो; यथा मन्दान्धकारे स्थाणुरयमित्यगृह्ममाणविशेषे पुरुषशब्दप्रत्ययौ स्थाणुविषयौ, यथा बा शुक्तिकायामकस्मात् रजतमिति निश्चितौ शब्दपत्ययौ, तद्वव् देहादिसंघाते अहमिति निरुपचारेण शब्दम- 15 त्ययावात्मानात्माविवेकेनोत्पद्यमानी कथं गौणौ शक्यो वदितुम्। आत्मा- नात्मविवेकिनामपि पण्डितानामजाविपालानामिवाविविक्तौ शब्दप्रत्ययौ भवतः। तस्माद्ेह्ादिव्यतिरिक्तात्मास्तित्ववादिनां देहादावहंमत्ययो मिथ्यैव न गौणः। तस्मान्मिध्याप्रत्ययनिमित्तत्वात्सशररित्वस्य, सिद्धं जीवतोऽपि विदुषोऽशरीरत्वम्। तथा च ब्रह्मविद्विपया श्रुतिः "तधथा- 20 प्रकटाथविवरणम् इह पुनः परमार्थशरीरसंबन्धस्य कर्मसंबन्धस्य चात्मनोऽदष्टत्वात् प्रथमत एव कल्प्यमानत्वात् न तत्राप्यवस्थानमिति न तात्त्विक: शरीरसंबन्धः। खपक्षे पुनः कर्मशरीरयोर्निमित्तनैमित्तिकभावन वर्तमानयोरनाघक्षोोपादानस्वे नात्मसंबन्ध इति नानवस्था। इतश्र न तास्त्विक इत्याह-क्रियेति ॥ पूर्व 25 निरस्तमपि मतं प्रस्गावुन्भाव्य दृषयति-"सन्निधानमात्रेण" इत्यारभ्य "तथा च ब्रह्मविद्विषया" इस्यतः प्राक्तनेन। विदुषोऽपि शरीराद्याभासानुवृत्तौ प्रमाणमाह-तथा चत्यादिना । अहिनिर्ल्वयनी सर्पत्वक्। प्राणोपलक्षितो

१. TM. सपक्षे. २. T,T1,P and A. दशानयोरुपादान.

81

[म. १.पा १. सू. ४.

भाष्यमू हिनिल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेद शरीरं शेते अथाय- मशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव" इति "सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णः अकण इव सवागवागिव समना अमना इव समाणोऽपाण इव"इति च। 5 स्मृतिरपि च "स्थितपज्ञस्य का भाषा" इत्याद्या स्थितप्रज्ञस्य लक्षणा- न्याचक्षाणा विदुषः सर्वप्रवृत्यसंबन्धं दर्शयति। तस्मान्नावगतब्रम्मात्म- भावस्य यथापूर्व संसारित्वम्। यस्य तु यथापूर्व संसारित्वं नासाववग- तब्रह्मात्मभाव इत्यनवद्यम्।। यत्पुनरुक्तं श्रवणात्पराचीनयोर्मनननिदिध्यासनयोर्दर्शनाद्वििशे- 10 षत्वं ब्रह्मणो न स्वरूपपर्यवसायित्वमिति। न, अवगत्यर्थत्वान्मनन- निदिध्यासनयोः। यदि ह्यवगतं ब्रह्मान्यत् विनियुज्येत, भवेत्तदा विधि- शेषत्वम् ; न तु तदस्ति, मनननिदिध्यासनयोरपि श्रवणवदवगत्यथत्वात्। तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मण: संभवतीत्यतः स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम्। 15 प्रकटार्थविवरणम् जीवो जीवंन्नपि ब्रह्मैव । अपतितेऽपि' देहे' तेज एव परमात्मैव भवति। अचक्षु- रपि सचश्षुरिवेति विपरीतोऽन्वयः । सर्वाः प्रवृत्तीः शरीरगता एव मन्यते अविक्रियव्रह्मात्मतां मन्यमान इति प्रवृत्य संबन्ध इत्यर्थः। उक्तनीस्या सिद्धवस्तु- ज्ञानस्यापि सम्रयोजनत्वात् वेदान्ता नियोगपरा: शास्त्रत्वात् इत्यस्याप्रयोजकत्वं 20 सिद्धम्॥। पुनः परोक्तमनुभाषते-यत्पुनरिति ॥ दूषयति-नेति । श्रवणवे- म्मनननिदि ध्यासनयोरष्यवगत्यर्थत्वात्, स्वातन्त्रयणा वगतिजनन समर्थमददावाकय- शेषभूतार्थवादत्वात. न मननाद्यवष्टम्भेन वेदान्तानां नियोगनिष्ठताकल्पना। कल्पिते महावाक्यशेषभूनार्थवादत्वे भ्रवणादिवाक्यानां श्रवणादिविधानं प्रथम- 25 सूत्रसुत्रितं परित्यक स्यादिनि चेत् न; ब्रह्मसाक्षात्कारेण श्रवणादीनां साध्य- साधनभावस्यापूर्वत्वात्, क्रियारूपतया च विधिजन्यपुरुषेच्छाप्रयलसाध्यत्वात्, अवान्तरतात्पर्येण श्रवणादिविधानसंभवात् यथा दर्शपूर्णमासविधिशेषेण "न

१. TM. जीवनमपि २. TM. इति. ३. TM. विदेहे. Y. A adds विधिशेषत्वम् । अवणविधिशषत्वं भवेत्। नाम्र साघनव्याप्तिकेषो ना ... ताया च 82

समन्वयाधिकरणम् ४./ प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् एवं च सति "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति तद्विषयः पृथक्शास्त्ारम्भ उपपद्यते। प्रतिपत्तिविधिपरत्वे हि "अथातो धमजिज्ञासा" इत्येवारब्ध- त्वाल पृथवशास्त्रमारभ्येत। आरभ्यमाणं चवमारभ्येत-'अथातः परि- शिष्टधर्मजिज्ञासा' इति, "अथातः ऋत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा" इतिवत्। 5 ब्रह्मात्मैक्यावगतिस्त्वपतिज्ञातेति तदरथो युक्तः शास्त्रारम्भः "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति। तस्मात् "अहं ब्रह्मा्मि"इत्येतदवसाना एव सर्वे विधयः सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि। न ह्यहेयानुपादेयाद्वतात्मावगतौ निर्विषयाण्यप्रमातृकाणि च प्रमाणानि भवितुमहन्तीति। अपि चाहु :- प्रकटार्थविवरणम् 10

मलवद्वाससा विसंवदेत् [संवदेत।" "नास्या अन्नमद्यात्" इत्यनेन तद- भिगमनप्रतिषेधो विधीयते। तदुकं "प्रागवरोधान्मलवद्वाससः" इति। यस्मात्प्रतिपत्तिनियोगवाद्युन्भावितः सकलोऽ्यवकरोऽपाकृतः तम्मादित्युप- संहार:। स्वातन्त्रयपपैव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्मेत्यतस्मिन्नेव मते पृथक्शास्त्रा- रम्भोऽप्युपपद्यत इत्याह-एवं च सतीनि ।। ननु मानसव्यापारमात्र- 15 साध्यनियोगनिरूपणाय पुनरारम्भा भविष्यतीस्याशङ्कयाद-आरभ्यमाणं चेति ।। यथा तृतीय श्रुत्यादिभि: शषशषिभावमभिधायानन्तरं कि क्रतुशेषभूतं किं वा पुरुषशेषभूतमिति वीक्षायां चतुर्थमारभमाणोऽभयंघात्

चाभ्यधादित्यर्थः। इदानीं समते सुत्रसामअत्यमाह-ब्रह्मात्मैक्येति। 20 ननु यदि स्वातन्त्रयण ब्रह्मात्मकश्वनिष्ठा वदान्ताः तर्हि नदेव परमार्थव- स्त्विति कथं व्वैतालम्बनस्य विधिकाण्डस्य प्रत्यक्षादेश् प्रामाण्यमित्या- शाङ्कयाह-तस्मादिति ॥ प्रमातृव्यापारसंसृष्टो हि घटादिश्ितो विषयता मियासे। न तु सत पवासड्रोयाश्चिता विषयसङ्गः । तस्माद्रह्मात्मैक्यावगते: प्रागेध प्रमाणादिव्यवहार इत्वर्थः। अयमर्थोऽन्येषामपि ब्रह्मविदां संमत 25 इस्याह-अपि चाहुरिति । सब्रह्मात्माहमित्येव बांधे जाते पुत्रवेहये:

१. TM. न्यवकरो. Y.T,Ta, P and TM. सात्मैकल्ष. २. T and TM. रम्यमाण :. ५. T, T1, TM and P आशक्ा. २. A. अभ्यादपीत. ६. T, TI and P सज्जा.

88

ब्रम्म सूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. १. सु. ४.

भाष्यम् "गोणमिथ्यात्मनोऽसच्वे पुवरदेहादिबाधनाव। सद्रह्मात्माइमित्येवं बोधे कार्य कथ भवेद॥ अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात्माक्पमातृत्वमात्मनः । 5 अन्विष्टः स्यात्ममातैव पाप्मदोषादिवर्जितः॥ देहात्ममत्ययो यद्वत्पमाणत्वेन कल्पितः । लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ।।" इति ॥ प्रकटार्थविवरणम सत्ताबाधनात् मायामात्रत्वावगमात् 'अयं पुत्रोऽहमेव' 'मनुष्योऽहम्' इति 10 गौणमिथ्यारूपस्य प्रत्ययस्यासत्वे जाते कार्य कथं भवेत्-निमित्ताभावाद्विधि- विधेयादिव्यवहारो न कथञ्जिन्वेदित्यर्थः॥ ननु यद्यात्मा ब्रह्मैव कस्तहि प्रमाता? यद्ययमेव कथं तर्हि ब्रह्मतास्येस्या- शाङ्गयाह-अन्वेष्टव्येति ।। ननु यद्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रमातृत्वमप्यज्ञानकृतम; कथं त तदा- 15 श्रयाणां प्रामाण्यमित्याशङ्कयाह-देहात्मपत्यय इति ॥ प्रमातृत्वस्य सदा तनत्वाभावेऽप्यात्मनिश्चयादर्वाग्ेहात्मप्रत्ययवद्यावहारिक प्रत्यक्षादे: प्रामाण्यम्, विषयस्य ततत्वांशप्रतिषेधSप्यर्थक्रियासामर्थ्यानपद्दारात् ; आगमस्य तु तत्वा- वदनलक्षणं प्रामाण्यमत्यन्तावाव्याथविषयत्वादिति भाव:॥ यदत केशवोऽध्यगीष्- 20 "बाधितस्य प्रमाणत्वं चदता बाद्धवेदयोः। सम्यक् संपादितं साम्यं शास्त्रयोः किमतः परम्।" इति तदुरध्यगीष्ट। यतो वेदबौद्धयोर्मायामयत्वाविशेषेऽपि बाधितावाधित विषयत्वेन पारुंषयत्वापौरुषयत्वेन च वैषस्यमित्युंक्तम् । अन्यथा तस्यापि स्वरूपसत्वाविशंषे साम्यस्य कि व्यासेधकम् । यश्च "भिन्नाभिन्नं ब्रह्म जगतः 25 कारणम्, तत्कार्यम्य च प्रपञ्चस्य न मिथ्यात्वम्" इत्यादि फल्गुवल्गितं तदा- रम्भणाधिकरणे पर्यहार्षीदाचार्य इति मयापि नत्रैव परिजहीयिष्यत इत्युप- रम्यते।।

१. T, T1, P and TM वैषम्यमतिवक्तव्यम्• ३ A. जिद्दीष्यंते. २. A omits न.

84

ईक्षत्यधिकरणम् ५.] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् एवं वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिमयोजनानां ब्रह्मात्मनि ता- त्पर्येण समन्वितानामन्तरेणापि कार्यानुपरवेश ब्रह्मणि पर्यत्रसानमुक्तम्। ब्रह्म च सर्वज सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थितिनाशकारणमित्युक्तम्। सांख्या- दयस्तु परिनिष्ठितं वस्तु प्रमाणान्तरगम्यमेव्रेति मन्यमाना: प्रधानादीनि 5 कारणान्तराण्यतुमिमानाः तत्परतयैत्र वेदान्तवाक्यानि योजयन्ति। सर्वेष्वेव वेदान्तवाक्येषु सृष्टिविषयेष्जतुमानेनैत्र कार्येण कार गं लिलक्ष- यिषितम्। प्रधानपुरुषसंयोगा नित्यानुमेया इति सांख्या मन्यन्ते। प्रकटार्थविवरणम् पूर्वोत्तरथ्रन्थयोः संबन्धाभिधित्सया वृत्तं सङ्गनियनि-एवं वेदान्तवा- 10 क्यानामित्यादिना। प्रथमसूत्रेण ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय द्वितीयेन च तल्ल- क्षणमुक्त्वा तृनीयेनं तत्र चदान्तानां प्रामाण्यमुपचिक्षेप । चतुर्थ च जै- मिनीयपादोपजीविनां मतापाकरणेन तदेव प्रामाण्यं प्रत्यतिष्ठिपत। पुनश्व साङ्गथादिपक्षप्रतिक्षेपेण तपां वाक्यानां ब्रम्मण्येव प्रामाण्यप्रतिष्ठापनाय परं सन्दभ सूत्रयामासंत्यभिग्रेत्य साह्ग्याद्यमिनायमाह- साङ्यादयस्त्विति॥ 15 वृद्धव्यव हार सिद्धार्थवयुत्पत्तिमाश्ित्य जमिनीयमनं प्रत्यक्षेऽपि। तत्र च प्रमाणा- न्तरगोचर पवार्थे व्युत्पत्तिसंभवात् प्रधानादीनामेव प्रमाणानतरगोचरत्वात् तेष्वेव वेदान्तानां तात्पर्य वृद्धव्यवहारानुसारंण कल्पनीयमिति भावः। किश्च "तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्त्रिच्छ" इत्याद्याः श्रुतयः शुङ्गनेति कार्येण लिङ्गेन सतो मूलस्यान्वेष्ण दर्शयन्त्यः प्रमोणान्तरसिद्धमेव जगत्कारणं दर्शय- 20 न्तीत्याह सर्वेष्विति । ननु घूमस्याध्यक्षसिद्धनैव धूमध्वजेन क्वचिदविनाभाव- मनुभूय प्रदेशान्तरे नदनुमोदयमासादयति, न तथा प्रधानादि क्वचिदध्यक्ष- सिद्धम्, कथ तदनुमानस्य गोचर इत्याशङ्कयाह-प्रधानेति। यथातीन्ट्रियमपि विध्युदादिकारणं सामान्यतोटटष्टलिङ्गगम्ये[गस्यमेवमि/त्यर्थः । विमतमचेतन- प्रकृतिकं तदन्यितत्वाद्वा संप्रनिपन्नवत्, तथान्तःकरणे चित्प्तिबिम्बं बिम्ब- 25

१. A adds च. ४. T omits कार्येण लिज्गेन. R. A adde a. ५. T,Ti,P and TM. प्रमान्तर. ३. A. वृदव्यवहारेण.

85

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. १. सु. ५.

भाष्यम्

काणादास्त्वेतभ्य एव वाक्येभ्य ईश्वरं निमित्तकारणमनुमिमत, अणूंश्र समवायिकारणम् । एवमन्येऽपि तार्किका वाक्याभासयुत्तयाभासा- वष्टम्भाः पूवपक्षवादिन इहोत्तिष्ठन्ते। तत्न पदवाक्यपमाणज्ञेनाचार्येण 5 वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मावगतिपरत्वदर्शनाय वाक्याभासयुक्याभास- प्रतिपत्तयः पूर्वपक्षीकृत्य निराक्रियन्ते।

तत्न सांख्याः प्रधानं त्रिगुणमचेतनं जगनः कारणमिति मन्यमाना आहु :- यानि वेदान्तवाक्यानि सर्वज्ञस्य सर्वशक्तव्रह्मणो जगत्कारणत्वं

प्रकटार्थविवरणम्

10 संत्निधानाधीनं प्रतिबिम्बत्त्रात् संप्रतिपन्नप्रतिबिम्बवत्; तथा विमतं चेत- नाधि[नानधि]ध्ताचेतनप्रकृतिकं कार्यत्वात् पटवदिति प्रयोगः । आदि- शब्दसुचितं मतान्तरमाह-काणादास्त्विति ॥ "यतो वा इमानि भूतानि" इत्यादिवाक्येभ्या यच्छब्दोपबन्धनेन सिद्धवज्जगत्कारणपरामर्शावगमात् कार्य बुद्धिमत्कर्तृकमिति सामान्यतोद्प्टेन ईश्वरमनुमिमत इत्यर्थः । पटादिकार्य 15 खपरिमाणादल्पपरिमाणारब्धं दृष्टा अन्यदपि कार्य तरथवेति परमाणून् समवायिकारणत्वेन कल्ण्यन्तीत्यर्थः । "असद्वा इदमग्र आसीत्" इत्यादि-

शून्यतापर्यन्तं नष्टस्यासत एव प्रादुर्भाव इत्यादियुक्तथाभासावष्टम्भाः सन्त इदाद्वतवाद प्रतिपक्षिणां माध्यमिकादयः प्रत्यवतिष्ठन्त इत्याह-एव 20 मन्येऽपीति॥ एवं सबोजचिप्रतिपत्तीरुषत्वा तन्निरासायोत्तरसन्दर्भारम्भ इत्याह-तत्रेति।।

यद्यपि जन्मादिसुत्रलक्षणनिर्णयायार्थात् प्रधानादिकारणत्वासंभवः सू- त्रितः, तथापीह वेदान्तानां ब्रह्मण्येव प्रामाण्यप्रतितिष्ठापयितया तेषां योजना- प्रकारमेदेविभेदां मुखतः सुत्रित इति साक्ययोजनाप्रकार तावदाह 25 तल साकया इत्यादिना ॥ नन्वचेतनस्य मुदादे: सवविकारगोचरमपि सर्व-

१. A omits सनि ... बिम्ब. ३.T,T1,P and TM. मेदाबिमे. २. T1,P,TM and A. लव्जेन.

86

ईशत्वधिकरणम्. ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् दर्शयन्तीत्यवोचः तानि प्रधानकारणपक्षेऽपि योजयितुं शक्यन्ते। सर्व- शक्तित्वं तावत्पधानस्यापि स्वविकारविषयमुपपद्यने ! एवं सर्वजत्व- मप्युपपद्यते। कथम्१ यत्तु ज्ञानं मन्यसे स सच्वध्मः "सत्वात् संजायते ज्ञानम्" इति स्मृतेः। तेन च सच्वधर्मेण ज्ञानेन कार्यकरणवन्तः पुरुषा: 5 सर्वज्ञा योगिन: प्रसिद्धाः। सत्वस्य हि निरतिशयोत्कर्षे सवशत्वं पांस- द्धम्। न केवलस्याकार्यकरणस्य पुरुषस्योपलब्धिमावर सर्वज्ञत्वं किंचिउज्ञत्वं वा कल्पयिंतुं शक्यम्। त्रिगुणत्वात्तु प्रधानस्य सर्वज्ञान- कारणभूत सत्वं पधानावस्थायामपि विद्यत इति प्रधानस्याचेतनस्यैव सतः सर्वज्ञत्वसुपचर्यते वेदान्तवाकयेषु। अवश्यं च त्वयापि सचेझ ब्रह्मा- 10 भ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमत्वेनेव्र सवेज्ञत्वसुपगन्तव्यम्। न हि सर्व- विषय ज्ञानं कुदेव ब्रह्म वतते। तथा हि-ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वानन्त्रयं ब्रह्मणो हीयेत; अथानित्यं तदिति, ज्ञानक्रियाया उपर- मेतापि ब्रह्म, नदा सवज्ञानशक्तिमत्वेनैव सर्वज्ञत्वमापतति । अपि च मागुत्पते: सर्वकारकशून्यं ब्रह्मेष्यते त्वया। न च ज्ञानसाधनानां शरी- 15 रेन्द्रियादीनामभावे ज्ञानोत्पत्ति: कस्यचिदुपपन्ना । अपि च प्रधानस्या- नेकात्मकस्य परिणामसंभवात् कारणत्वोपपतत्तिमृदादिवत्, नासंइतस्यै- कात्मकस्य ब्रह्मणः इत्येवं प्रासते इदं मूत्रनारभ्यने- प्रकटार्थविवरणम् इत्वं न दृष्ट्चरम् कथङ्कारं प्रधानस्य तदङ्गीक्रियत इत्याह-कथमिति। 20 सत्वपरिणामेन श्ानन सर्वज्ञाः।न तृ [ननु ब्रह्मापि स्यात् सर्वशं] रजस्तमसी तिरस्कृत्योन्भ तसत्व ध र्मेत्याशङ्याह-न कवलस्येति। ननु तथापि साम्या

सर्वक्ञानपरिणामशक्तिमत्सत्त्वसन्भ्रावात् साम्यावस्थायामपि मन्मार्ग एवा- भ्रयर्णाय इत्यर्थः। इतोऽपि सर्वजानशक्तिमत्वेनैव सर्वशत्वं वाच्यमित्याह- 25 अपि चेति ॥ पराभिमतस्य कारणत्वमुपगम्य प्रधानपक्षेऽपि जगर्कारण- वादिवाक्यं योजयितुं शक्यमित्युक्तम्। इदानी ब्रह्मणः कारणत्वासंभवात् प्रधानवाद एव वाक्यानि सम्च्छन्त इत्याह-अपि च प्रधानस्येति ।।

१. A. सर्वेशात्. २. T. केवलमिति. ३. TM. स्वाम्यव.

87

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यासयानम् [अ. १. पा. १. सृ. ५.

भाष्यम् ईक्षतेर्नाशब्दम् ॥५-१-५॥

न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्ते- व्वाश्रायितुम्। अशब्द हि तत्। कथमशब्दत्वम् १ ईक्षतेः। ईक्षितृत्वश्रवणाव् 5 कारणस्य। कथम् १ एवं हि श्रूयते-"सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवा- द्वितीयम्" इत्युपक्रम्य "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत" इति। तवेदंशब्दवाच्यं नामरूपव्याकृतं जगत् प्रागुत्पत्तेः सदात्मनावधार्य, तस्यैव प्रकृतस्य सच्छन्दवाच्यस्येक्षणपूर्वकं तेजःमभृतेः स्षृत्वं दर्शयति। तथान्यत्न-"आत्मा वा इदमेक एवा. आसीत्। नान्यत्किंचन मिषत्। 10 स ईक्षत लोकान्ु सृजा इति। स इमाँलोकानसृजत"इतीक्षापूर्विकामेव सष्टिमाचष्ट। कचिच्च पोडशकलं पुरुष प्रस्तुत्याह-"स इकषांचक्रे। स प्रकटार्थविवरणम् ईक्षतेनाशब्दम् ।

सूत्रमवतार्य नञोरऽर्थमाह-ने साङ्कयेति। हेतुमाह-अशब्दं हीति। 15 जगत्कारणवादिवाक्येषु प्रधानशब्दाभावात् पदार्थस्यैव च पदार्थान्तरसंसृष्ट- तया वाक्यार्थत्वात् न प्रधानपरतया वाक्यानि योजयितुं शक्यन्त इस्वर्थः। प्रमाणान्तरवारणं च परस्तादवतरिप्येनि। ननु "सदेव सोम्येदम्" इति सच्छब्द पव प्रधानाभिधार्यीत्याह-कथमशब्दस्व्रमिति। सच्छम्दवाच्यम्य कारणस्य चेतनत्वावगमात् न सच्छव्द्: प्रधानाभिधायीत्यमिप्रत्याह-इक्षते- 20 रिति।। मिषत् निमेशान्मपधर्मकम्। लोकान् तुकिलाहं सृजै इति पर्यालोखनं कृतवानित्यर्थ: । "कलाः षोडशभूतानि प्राणो Sक्षमण क्षं] नोम कर्म च। श्रद्धा लांका: तपो मन्त्रा मनो वीर्ये शरीरकर्म|कम्]।।" जीवामिन्नस्य परमात्मन इद्ेक्षणं विवक्षितम्। ननु " इकरितिपी धातु- निर्देश" इति कात्यायनसरणात् सृत्रकारस्यापि धातुनिर्देशोऽभिपेनः। तर्कथं

१. A omits न ४. A. परस्तात् भविष्यति. २. T. अशाब्दं. ५. T. Ti, P and TM add व्यक्तं. ३. A. प्रमाणान्तरं. ६. A. मणलाम.

88

ईसस्यधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

प्राणमसृजत" इति। ईक्षतेः इति च घात्वर्थनिर्देशोऽभिप्रेतः, यजतेरिति- वत्ः न धातुनिर्देशः । तेन "यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतट्रह्म नाम रूपमनं च जायते।।" 5

इत्येवमादीन्यपि सर्वज्ञेश्वरकारणपराणि वाक्यान्युदाइतव्यानि। यत्तूक्तं सध्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वंज प्रधानं भविष्यतीति, तभोप- पद्यते। न हि प्रधानावस्थायां गुणसाम्यात् सत्वधर्मो ज्ञानं संभवति। ननूक्तं सवज्ञानशक्तिमच्वेन सर्वज भविष्यतीति; तदपि नोपपद्ते। यदिं गुणासाम्ये सति सत्त्वव्यपाश्रयां ज्ञानशक्तिमाश्रित्य सर्वझ प्रधान- 10

प्रकटार्थविवरणम्

धात्वर्थोपादानेन व्याख्यायत इत्याशङ्कयाह-ईक्षतेरिति चेति ॥ शितिपूप्रत्य- यान्तप्रयोगेण सुत्रकारम्य धांत्वर्थनिर्देशो लक्षणयाभिप्रेतः ईतरथा अप्रस्तु- नाभिधानप्रसङ्गात्। तत्र जौमिनीयमुदाहरणमाह- यजतेरितिवदिति।। "इतिकर्तव्यताविधे: यजतेः पूर्वतत्वम्" इत्यत्र जैमिनेर्याग एव तिप्रस्ययाग्तेन 15 विवक्षितः, पाणिनेः "भवतेरः" इतिवत्ः न धातुनिर्देशोऽभिप्रेत इत्यर्थः। येनेक्षतिधात्वर्थालोचनं सृत्रितम्. न शब्दमात्रं तेन वाक्यान्तराण्यप्युदाहर- णीयानीति योजना। सामान्येन सर्व जानातीति सर्वशः । विशेषतः सर्वे वेसीति सर्ववत्। तप आलोचनं स्वरूपज्ञानमयम. नॉन्तःकरणाद्यधीन- मित्यर्थः । ब्रह्म हिरण्यगर्भः ॥ 20

पूर्वपक्षबीजं विभिनत्ति-यत्तुक्तमित्यादिना ॥ पूंव केवलसत्त्ववृप्ते- रश्ञानत्वमभ्युपगम्य न सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वशमित्युक्तम्। इदानीं नाद्रष्टका

१. A. घास्वयं लक्षया. ३. T. Ti, P adld हत्यर्थ :. २. T, Ti and Pomit हतरथा ...... Y. T and T1 न स्वान्त :. इत्यर्थ :. ५. A. विविनक्ति.

89

[भ. १. पा. १. सु. ५.

भाष्यम्

सुचयेत, कामं रजस्तमोव्यपाश्रयामपि ज्ञानप्तिबं्धकशक्तिमाश्रित्य किं- चिज्ज्ञसुच्यत। अपि च नासाक्षिका सत्ववृत्तिर्जानातिना अभिधीयते। न चाचेतनस्य प्रधानस्य साक्षित्वपस्ति। तस्मादनुपपभ्नं पधानस्य सरवेज्ञत्वम्। 5 योगिनां तु चेतनत्वात् सत्वोत्कर्षनिमित्त सर्वज्ञत्वमुपपत्रमित्यनुदाहरणम् । अथ पुनः साक्षिनिमित्तमीक्षितृत्वं मधानस्य कल्प्येत, यथाग्रिनिमिस- मयःपिण्डादेर्दग्धृत्वम् तथा सति यन्निमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य, तदेव सर्वेझं सुख्यं ब्रह्म जगतः कारणमिति युक्तम्। यत्पुनरुक्तं ब्रह्मणोऽपि न मुख्यं सर्वज्ञत्वसुपपद्यते, नित्यज्ञानक्रियत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्या- 10 संभवादिति ; अतोच्यते-इदं तावद्ववान्प्रष्टव्यः, कथ नित्यज्ञानक्रियत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति। यस्य हि सर्वविषयावभासनक्षमं ज्ञानं नित्यमस्ति,

प्रकटार्थविवरणम्

सत्त्ववृत्तिर्ज्ञानं किन्तु अन्तःकरणवृत्त्यभिर्व्यक्त: चित्प्रकाशः, नथाविधज्ञानस्य [विधं ज्ञानमस्य] नास्तीत्याह-अपि चेति ॥ पूर्वोक्त रष्टान्तं विघटयति - 15 योगिनां तु इति ।। अचेतनस्यापि साक्षिचैतन्यव्याप्ततया चिच्छायाप त्येक्षणं भव्तुं इत्याह -अथ पुनरिति ।। सुदूरमपि गत्वा सर्वसाक्षी चिद्धातुः स्वीकृतश्रेत् किं प्रधानकल्पनयेत्याह-तथा च सतीति ॥ पराभि- प्रायमुन्भावयति-यत्पुनरिति। प्रकृत्यर्थस्य नित्यचित्प्रकाशस्य निरपेक्षत्वात् प्रस्ययार्थस्य च कतृत्वस्य सापेक्षत्वात् सापेक्षत्वानपेक्षत्वयोर्विरोधे सापेक्ष- 20 प्रस्ययार्थे विहाय निरपेक्षप्रकृत्यथोंपादानेन नित्यचित्प्रकाशं श्रह्म सर्वशादिपदैः लक्ष्यत इति ने प्रधाने समन्वय इत्यभिप्रेत्याह-अत्ोच्यत इति ॥ किश्च कि नित्यज्ञानेन सर्वक्ञत्व न संभवति आगन्तुकनव संभवतीत्यभिप्नायः, तनश् कर्तृत्व- व्यपदेशो न संभवति [तीति,] इत्याह-इंद तावदिति॥ आदयं प्रस्याह- यस्य हीति॥ द्वितीयं शङ्कते-ज्ञाननित्यत्व इति। व्यपदेशमात्रस्य नातुप-

१. T, T, P and TM वृत्तिव्य. Y. A. उद्धाटयति. २. A. तथापिच्ठान. ५. T and Ti omit न. ३. TM. भवति.

90

ईक्षत्यधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् सोऽसर्वज्ञ इति विप्रतिषिद्धम्। अनित्यत्वे हि ज्ञानस्य, कदाचिज्जानाति कदाचिन् जानातीत्यसर्वज्ञत्वमपि स्यात्। नासो ज्ञाननित्यत्वे दोषोऽस्ति। ज्ञाननित्यत्वे ज्ञानविषयः स्वातन्त्र्यव्यपदेशो नोपपद्यत इति चेन्, सततौ- ष्यप्रकाशेऽपि सवितरि दहति प्रकाशयतीति स्वातन्त्रयव्यपदेशदर्शनात्। 5 ननु सवितुर्दाह्यपकाश्यसंयोगे सति दहनि प्रकाशयनीति व्यपदेशः स्यात, न ब्रह्मणः प्रागुत्पत्तेज्ञनिकर्मसंयोगोऽस्तीनि विषमो दषान्तः । न, असत्यपि कर्मणि सविता प्रकाशत इनि कतृत्वव्यपदेशदर्शनाद्। एव- मसत्यपि ज्ञानकर्मण ब्रह्मणः "तर्देक्षत" इनि कनृत्वव्यपदेशपपतेर्न वैषम्यम्। कर्मापेक्षायां तु ब्रह्मणीक्षितृत्वश्ुतयः सुतरामुपपत्राः । कि 10 पुनस्तत्कम, यत्मागुत्पत्तेरीश्वरज्ञानस्य विषयो भवतीति। तच्वान्य- प्रकटार्थविवरणम

पत्तिः सततौष्ण्यप्रकाशेऽपि सवितरि कर्तृत्वव्यपदंशदर्शनादिस्याह-नेति।। तत्रापि विषयों परक्तरूपेण प्रकाशस्य जन्यत्वात् घटने कर्तृत्वव्यपदेश इत्याह- नन्विति। तर्हीहापि तथास्त्विति नेत्याह-न ब्रह्मण इति।। तत्र किं ज्ञानस्य 15 कर्मसंबन्धविवक्षा नास्ति चित्प्रकाशस्याक्रियात्वात्, किवा कर्मसंयोग एव नास्ति? प्रथमं प्रत्याह-न, असत्यपीति। प्रकाशस्याक्रियात्वात् कर्मसंबन्धे- डविवक्षितेऽपि लोके सवितु: कर्तृव्यपदेशदर्शनात् सविता प्रकाशयतीति तथे- हापि स्यादित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह-कर्मोपेक्षारयां त्विति ॥ यथा कुम्भकारस्य व्याचिकीर्पिताकार: खोपाध्यन्तःकरणपरिणाम ईक्षणम्; तथा ब्रह्मणोऽपि मायो- 20 पाधेरनादिप्रवृत्तसंस्काराया मायाया: प्रलयकारणकर्मक्षयोत्थापितसंस्कारा- दिनिमित्तवशात् सर्गोन्मुख: परिणाम ईक्षणमित्यर्थः। अस्मिन्पक्षे कर्तृत्वस्य प्रस्ययार्थस्यापि बाधाभावात् सुतरामित्युक्तम् । आदिकर्ता सवोपाधिपरिणामे- क्षण ईक्षितृत्वात्कुलालवत् इति। अतोऽन्यस्य मुख्यस्यासंभवात् इदमेव मुख्य मीक्षणम्। अहैतभङं मत्वाह-कि पुनरिति ॥ सकार्याया मायाया अनिर्वच- 25 नीयत्वाव् नाह्वैतभझ् ईस्याह-तच्वेति । "किञ्ञ भक्तिविशेषादावर्जित ईश्वर:

₹. T and TI ANOT :. २. T and Ti omit इत्याह.

91

[भ. १. पा. १. सू. ५.

भाष्यम् त्वाभ्यामनिर्वचनीये नामरूपे अव्याकृते व्याचिकीर्षिते इति बरूमः। यत्पसादाद्धि योगिनामप्यतीतानागतविषयं प्रत्यक्षं ज्ञानमिच्छन्ति योगशास्त्रविदः, किमु वक्तव्यं तस्य नित्यसिद्धस्येश्वरस्य सृष्टिस्थिति- 5 संहृतिविषयं नित्यज्ञानं भवतीति। यदप्युक्तं प्रागुत्पसेर्ब्रह्मणः शरी- रादिसंबन्धमन्तरेणेक्षितृत्वमतुपपन्नमिति, न तच्चोद्यमवतरति; सवितृ- पकाशवद्धह्मणो ज्ञानखवरूपनित्यत्वे ज्ञानसाव् नापेक्षानुपपतेः। अपि चा- विद्यादिमतः संसारिणः शरीराधपेक्षा ज्ञानोत्पति: स्यात्, न ज्ञानपति- बन्धकारणरहित स्येश्वरस्य । मन्त्री चेमावीश्वरस्य शरीराधनपेक्षताम- 10 नावरणज्ञानता च दशेयत :- "न तस्य कार्ये करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृशयते। परास्य शक्तिर्विविधैव श्रयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च"। इति। 15 "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षु: स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेदं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाडुरग्रयं पुरुषं महान्तम् "॥ इति च । प्रकटार्थविवरणम् 20 समनुगृद्धाति ज्ञानवैराग्यादिना ' इति योगशास्त्रभाष्यकृद्वचनात् यस्य भगवतः प्रसादाद्योगिनामपि सर्वार्थदर्शित्वमिष्यते, किमु वक्तव्यं तस्य सर्वक्ञरव- मित्याह-यत्मसादादिति। उक्तानुवादेन दूषयति-यदप्युक्तमित्यादिना। नित्यत्वात् न स्वरूपोत्पत्त्यर्था साधनापेक्षा; नाप्यभिव्यक्तयर्था प्रतिबन्धाभावा- दित्याह-अपि चेति ॥ यथोक्तार्ये प्रमाणमाह-मन्त्री चेमाविति॥ विका- 25 रापेक्षया पगा। शकतिर्माया। विविधा सर्वाघटमानघटनापटीयसी। ज्ञानस्य चैतन्यस्य बलं चिदाभास: तस्य क्रिया नाम तजनकता शातृता सापि मैसर्गिकी,

१ T and T1 तदनु. ३. T and T1 अतृश्चता. 2. T add T1 तन्न्नी.

92

ईक्त्वधिकरणम् ५./ पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नतु नास्ति तावउज्ञानप्तिबन्धकारणवानीशवरादन्य: संसारी, "नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाना" इति श्रुने :; तव किमिद्सुच्यते संसा- रिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्िनेश्वर स्यति । अत्ोच्यते-सत्यं नेश्व रादन्यः संसारी; तथापि देहादिसंघातोपाधिसंबन्ध इष्यन एक 5 घटकरकगिरिगुहाय्युपाधिसंबन्ध इन व्योत्ना; तत्क्रश्ष शब्दपरत्यय- व्यवहारो लोकस्य दृष्टः घटच्छितरं करकच्छिद्रमित्यादिराकानाव्यति- रेकेऽपि; तत्कृता चाकाये घटाकायादिनदनिध्यावुद्धिदृष्टा; तथे-

दृश्यते चात्मन एव सतो देहादिसंधानेनात्मन्यात्मत्वाभिनिवेशो 10 मिथ्याबुद्धिमात्रेण पूर्वपूर्वेण। सति चैवं संसारित्वे दे हाद्पेक्षमीक्षितृत्वमुप- पत्नं संसारिणः। यदप्युक्तं प्रधानत्यनकात्मकत्वान्मृदादिवत्कारणत्वो-

प्रकटार्थविवरणम् मायापरिणामेषु द्वि प्रनिविम्बिता चित् तत्र प्रकाशाभासोदयहेतुर्भवति सूर्य इव जले प्रतिबिम्बितः, मैव ज्ञातृनेत्यर्थः। प्रासङ्गिकं चाद्यमुद्भावयति-नतु 15 नास्तीति ॥ य पव चिद्धातुर्मायाप्रतिबिम्बितत्वेनेश्वरः स एवाविद्याप्रति- बिम्बिततया संसारीति नास्त्यव स्वरूपभेदः। तथापि विशिष्टभेदोऽस्तीत्याह- संत्यमित्यादिना ॥ स्वरूपाभेदेऽपि विशिष्टभदकृतो व्यवहारासङ्करश्च दृष्ट इत्याह-तत्कश्चेति। देहादिसङ्कात पंवोपाधिः: तत्संबन्धे हेतुरविवेको Sनादिरविद्या तत्कृता। ननु यदि जीवम्य ब्रह्मभावः स्वाभाविकः तर्हि सदा 20 कि न प्रकाशेत। प्रकाशमाने वस्तुनि खरूपानवभासस्याविद्ययाप्यदर्शनादिस्या- राङयाह-दृशयते चेति ॥ देहादिव्यतिरिक्तस्यैव सतो जीवस्य स्वभावभूतो- 5वि व्यतिरेकां नावभासते। विपरीतस्तु मिथ्याभिमानां दृश््यतेऽ्निर्वाच्या- विद्याप्रभावात्; तथा तम्यैव ब्रह्मता ने व्यज्यते, चिपरीतं तु प्रमातृत्वादि व्यज्यत हत्यर्थः। प्रासङ्गिकं परिहृत्य पूर्ववाधुक्तं पुनरुन्द्रावयति यदप्युक्तमिति। 25

१. TM. तृत्बेत्यर्थ: ४. TM. वस्तु. २. T and T1 सख्व. ५. A. नामिव्य. 3. A omits 47.

93

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [भ. १. पा १. सू. ५.

भाष्यम्

पपत्ति: नासंहतस्य ब्रह्मण इति, तत् प्मधानस्याशव्दत्वैनैव प्रत्युक्तम्। यथा तु तर्केणापि ब्रह्मण एव कारणत्वं निर्वोहु व्क्यते न प्रधानादीनां तथा प्रपश्चयिष्यति "न विलक्षणत्वादस्य" इत्येवमादिना॥

5 अत्राह-यदुक्तं नाचेतनं प्रधानं जगत्कारणमीक्षितृत्वश्रवण- दिति तदन्यथाप्युपपद्यते, अचेतनेऽपि चेतनवद्गुपचारदर्शनाद। यथा प्रत्यासन्नपतनतां नद्या: कूलस्यालक्ष्य 'कूलं पिपतिषति' इत्यचेतनेऽपि कूले चेतनवदुपचारो हृष्टः तद्वदचेतनेऽि प्रधाने पत्यासन्नसर्गे चेतनवदुप- चारो भविष्यति "तर्दक्षत" इति। यथा लोके कश्विच्चेतनः स्नात्वा 10 मुक्वा चापराह्े ग्रामं रथेन गमिष्यामि इतीक्षित्वा अनन्तरं तथैव नियमेन प्रवतते, तथा प्रधानमपि महदाद्याकारेण नियमेन प्रवर्तते ; तस्माच्चेतन- वदुपचर्यते। कस्मात्पुनः कारणात् विहाय मुख्यमीक्षितृत्वम् औपचारिकं कल्प्यते? "तचेज ऐक्षत" "ता आप ऐक्षन्त" इति चाचेतनयोरप्यप्ेज- सोक्षेतनवदुपचारदर्शनात; तस्मात् सत्कर्तृकमपीक्षणमौपचारिकमिति ग- 15 म्यते, उपचारपाये वचनात; एवं प्राप्त इद सूत्रमारभ्यते-

प्रकटार्थविवरणम्

सेति प्रधाने प्रामाणिके कारणत्वसंभवचिन्तावतारो न व तदस्तीत्याह-तत् प्रधानस्येति । ननु ब्रह्मणोऽपि कारणत्वं ततो न घटते, अचेतनस्य चेतन- प्रकृतिकत्वादर्शना दित्याशङ्कयाह-यथा त्विति ॥

20 उत्तरसूत्रनिरास्यां शङ्गामाह अंत्राहेत्यादिना। ईक्षणे गौणे कि गुणसा- म्यमित्याशङ्कयाह-यथा लोक इति ॥ प्रतिनियतप्रवृत्तिशालित्वं चेतनसाम्य- मित्यर्थः। मुख्यार्थपरिग्रहं प्रमाणान्तरविगेध मुरव्यार्थगुणयोगादर्थान्तरे वृच्िगोणी। किमिह मुल्यार्थबाधकमित्याइ-कस्मात्पुनरिति॥ उपचारप्रसुरे प्रकरणे समाम्नानं बाधकमित्याह-तत्तेज इति॥

१. TM omits सति. 2. A. अत्रेत्या.

94

ईक्षत्वधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

गौणश्रेन्नात्मशब्दात्॥ १-१-६॥ यदुक्तं प्रधानमचेतनं सच्छन्दवाच्यं तस्मित्नौपचारिक ईक्षतिः, अप्तेजसोरिवेति, तदसत्। कस्मात्! आत्मशब्दात्। "सदेव सोम्येदमग्र आसीत " इत्युपकम्य "तदैक्षत तत्तेजोऽसृजत" इति च तेजोऽबनानां 5 सृष्टिमुक्त्वा तदेव प्रकृतं सदीक्षित तानि च तेजोऽबन्नानि देवताशब्देन परामृश्याह-"सेयं देवतैक्षत हन्ताइमिमास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवे- नात्मनानुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति। तत्र यदि प्धानमचेतनं गुणवृत्येक्षितृ कल्प्येन, तदेव प्रकृतत्वात सेयं वता इति परामृश्येत; न तदा देवता जीवमात्मशब्देनाभिदध्यात्। जीवो हि नाम चेतनः शरीराध्यक्ष: 10 प्राणानां धारयिता, तत्नसिद्धे: निवचनाच। स कथमचेतनस्य पधान- स्यात्मा भवेत्। आत्मा हि नाम स्वरूपम्। नाचेतनस्य प्रधानस्य चेतनो जीवः स्वरूपं भवितुमहति । अथ तु चेतनं ब्रह्म मुख्यमीक्षित परिगृद्नते, तस्य जीवविषय आत्मशब्दप्रयोग उपपद्यते । तथा "स य एषोऽणि-

प्रकटार्थविवरणम् 15

प्रकृतेनेक्षित्रा चेतने जीवे स्वरूपाभिधाय्यात्मशब्दप्रयोगात्, चेतनाचेत- नयोश्र विरोधादेकत्वासंभवात् न प्रकृने सच्छन्दार्थे गौण ईक्षतिप्रयोग इति सूत्रार्थमा-यदुक्मित्यादिना । निवचनाच्चेति ।। "जीव प्राण- धारणे" इति धात्वर्थानुसरणाश्चेत्यर्थः। नतु संसार्यसंसारिणोरपि पर- 20 स्परविरोधात् कथं ब्रह्मणोऽपि जीवविषये आत्मशब्द इस्याशङ्गयाह- अथ त्विति ॥ मलीमसेऽपि दर्पणे मदीयं मुखमिति प्रत्यभिज्ञावदित्यर्थः । चेतनस्य श्रवतकंतोरात्मत्वेनोपदेशादपि न प्रकृते गौण ईक्षतिरिति प्रका- रान्तरमाह-तयेत्यादिना। यदुक्तम् "उपचारप्राये वचनात्" इति तदपा-

१. T, T' and P गाण. १. A. मित्याष. २. TM. शन्दा. २. T. युक्तमित्यादिना.

95

[म. १. पा. १.सु.६.

भाष्यम्

मैतदात्म्यमिदं सर्वे तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि श्रेतकेतो" इत्यत् "स आत्मा" इति प्रकृतं सदणिमानमात्मानमात्मशब्देनोपदिश्य "तत्वमसि श्वेतकेतो" इति चेतनस्य श्वेतकेतोरास्मत्वेनोपदिशति। अपेजसोस्तु विष- यत्वादचेतनत्वम्, नामरूपव्याकरणादौ च प्रयोज्यत्वेनैव निर्देशात, न चात्मशब्दवर्त्किचिन्मुख्यत्वे कारणमस्तीति युक्तं कूलवद्रोणत्वमीक्षित- त्वस्य। तयोरपि सदधिष्ठिनत्वापेक्षमेवेक्षितृत्वय्। सतस्त्वात्मशब्दान गौणमीक्षितृत्वमित्युक्तम्।।

अथोच्येत-अचेतनेऽपि प्रधाने भवत्यात्मशब्द:,आत्मनः सर्वार्थ- 10 कारित्वात, यथा राज्ः सवार्थकारिणि भृत्ये भवत्यात्मशब्दः, 'ममात्मा भद्रसेन:' इति। प्रधानं हि पुरुषस्यात्मनो भोगापवर्गौ कुवदुपकरोति, गज् इव भृत्यः संधिविग्रहादिषु व्तमानः। अथवा एक एवात्मशब्दश्चेतना- चेतनविषयो भविष्यति, भूनात्मा, इन्द्रियात्मेति च प्रयोगदर्शनात्; यथैक एव ज्योतिःशब्द: ऋतुज्वलनविषयः । तत्र कुत एतदात्मशब्दादीक्षतेर- 15 गौणत्वमित्यत उत्तरं पठति-

प्रकटार्थविवरणम्

करोनि-अप्ेजसोस्त्विति। अचेतनत्वम्, चेतनव्यापारविषयत्वेनैव च निर्देशो मुख्यत्वे बाधकोऽस्ति; साधकं च किश्चिन्नास्तीत्यप्ेजसोरीक्षितृत्वस्य युक्तं

20 गौणत्वम्; न तु तत् सन्निधिमात्रेण, वहनेरपि माणवकसन्निधानात् तीव्रत्वादे- र्गौणत्वप्रसङ्गादिति भावः । किश्चाप्ेजसः सदधिष्ठितत्वासद्नमेवक्षण कार्य- गतं व्यपदिश्यते लक्षणयेत्याह-तयोरपीति । कुतस्ता सतो मुख्यमीक्षितृत्वं सिद्धमित्याशङ्कयाह सतस्त्विति ॥

आत्मशब्दप्रयोगोऽपि गौणो भविष्यतीस्याइ-अथोच्येतेत्यादिना ।। ननु प्रधानस्य सर्वार्थकारित्वमसिद्धम्, पुरुषस्यौदासीन्यादित्यत आह- 25 प्रधानं हीति ॥ साधारणो वात्मशब्दश्ेतनाचेतनयोरिस्याह-अथवेति ।।

१. A. मानकस.

96

ईशलचिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

माष्यम्

तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्॥ १-१-७॥

न पधानमचेतनमात्मशब्दालम्बनं भवितुमईति; "स आत्मा" इति पकृतं सदणिमानमादाय "तत्वमसि श्वेतकेतो" इति चेतनस्य श्वेतकेतोर्मोक्षयितव्यस्य तन्निष्ठामुपदिश्य "आचार्यवान् पुरुषी बेद 5 तस्य तावदेव चिरं यावन् विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" इति मोक्षोप- देशात्। यदि ह्वचेतनं प्रधानं सच्छ्दवाच्यम् 'तदसि' इति ग्राहयेत्, मुसुक्षुं चेतनं सन्तमचेतनोSसीति, तदा विपरीतवादि शास्त्रिं पुरुषस्या- नर्थायेत्यप्रमाणं स्यात्। न तु निर्शेषमिदं शास्त्रमप्रमाणं कल्पयितुं युक्तम्। यदि चाजस्य सतो मुमुक्षारचेतनमनात्मानमात्मेत्युपदिशेत् 10 प्रमाणभूतं शास्त्रम्, स श्रद्दधानतया अन्धगोलाक्गलन्यायेन तदात्मराष्टिं न परित्यजेत्, तट्वयतिरिक्तं चात्मानं न प्रतिपद्येत; तथा सति पुरुषार्था- द्विशन्येत, अनर्थे वा ऋच्छेत। तस्मादथा स्वर्गाद्यर्थिनोऽम्रिहोलादि साधनं यथाभूतमुपदिशति, तथा सुमुक्षोरपि "स आत्मा तत्व्रमसि श्वेतकेतो" इति यथाभूतमेवात्मानमुपदिशतीति युक्तम् । ए वंच सति 15 प्रकटार्थविवरणम् तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ।। प्रकृतसद्वस्तुनिष्ठस्य तत्साक्षात्कारवतः श्रुत्या मोक्षोपदेशात् अनात्मक्षा- नाथ मोक्षानभ्युपगमात् न तत्रात्मशब्दो गौण इति नकारं पूर्वसूत्रादनुवर्त्य व्याचष्टे-न प्रधानमित्यादिना ॥ किश्च [किं। "तत्त्वमसि' इति साक्षात्स- 20 दात्मत्वोपदेशः किंघा सम्पन्मात्रम्? प्रथमं प्रत्याह-यदि ह्वचेतनमिति॥। किश्चास्मिन्पक्षे न पुरुषार्थोपीत्याह-यदि चेतति । अतः सदात्मत्वोपदेश- मङ्गीकुर्वता सतश्चेतनत्वमेव वक्तव्यमित्याह-तस्मादिति ॥ चोरत्वेनाभिश- स्तस्य कस्यचित् सत्यवादिनः तप्तपरशुप्रहणे बन्धनविमोक्षो भवतीस्यनेन रषन्तेन सत्याद्वतात्मामिमानवत एव मोक्ष उपादिश्यमान उपपन्नो भवति 25 मुख्यात्मोपदेशपक्ष एवेस्याह एवं च सतीति ।। द्वितीयं निरस्यति

१. TM. प्रकृतिवत्.

97

[भ. १.पा १. सू. ७.

भाष्यम् तप्तपरशुग्रहणमोक्षदृष्टान्तेन सत्याभिसंघस्य मोक्षोपदेश उपपद्यते । अन्यथा हामुख्ये सदात्मतत्वोपदेशे, "अहमुक्थमस्मीति विद्यात् " इति वत् संपन्मात्रमिदमनित्यफळं स्यात, तत्र मोक्षोपदेशो नोपपद्येत। 5 तस्मान सदणिमन्यात्मशब्दस्य गौणत्वम्। भृत्ये तु स्वामिभृत्यभेदस्य प्रत्यक्षत्वादुपपत्नो गौण आत्मशब्दः 'ममात्मा भद्रसनः' इति। अपि च कचिद्रौण: शब्दो दृष्ट इति नैतावना शब्दपमाणकेड्ये गौणी कल्पना न्याय्या, सवत्रानाश्वासपसङ्गात्। यत्तक्तं चेतना- चेतनयोः साधारण आत्मशब्द, कतुज्वलनयोरिव ज्योतिःशब्द इति, 10 तन्न; अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वात्। तस्माच्चेतनविषय एव सुख्य आत्म- शन्दश्रेतनत्वोपचाराद्म्तादिषु प्रयुज्यते-भूनात्मा इन्द्रियात्मेति च। साधारणत्वेऽ्यात्मशब्दस्य न प्रकरणमुपपद वा किचिन्निश्चायकमन्त- रेणान्यतरवृत्तिता निर्धारयितुं शक्यते। न चात्राचेतनस्य निश्चायकं किंित्कारणमस्ति। प्रकृनं तु सदीक्षित संनिहितश्व चेतनः श्वेतकेतुः। 15 न हि चेतनस्य श्वेतकेतोरचेतन आत्मा संभवतीत्यवोचाम । तस्माच्चेतन- प्रकटार्थविवरणम् अन्यथा हीति॥ उक्थं कर्माङ्गभूनं शस्त्रम्। यस्मात् सतो Sनात्मत्वे न मोक्षसिद्धि: तस्मादित्युपसंहारः। दष्टान्ते गौणत्वमङ्गीकरोति-भृत्ये त्विति॥ किश्च प्रमा णान्तरगोचरे भवेत् प्रमाणान्तरातुसारंण गॉणत्वम्, न शब्दँकसमधिगस्य 20 इस्याह अपि चति॥ इदानीं माधारणपक्षद्पणायाह यत्ूक्तमित्या- दिना। चेतने रूंढस्यात्मशव्दम्यात्यत्र गौव्यापि प्रयोगोपपत्ती न वाचकशक्तिकल्पनावकाशः, गारवात् । "अनन्यलभ्यः शब्दार्थः" इति हि वृद्धा:। किश्च साधारण्येि प्रधानपक्षपात निष्प्रमाणक हस्याह -साधोरणत्वेऽपीति॥ सपक्ष पुनः प्रकग्णमुपपदं चास्तीत्याह-पकृ- 25 तं त्विति॥ ननु श्वेतकेतुमन्निधानं कथं निश्चायकं चेतनत्वन्येत्यन आह- न हीति । "पनानि वाव तानि ज्योतीषि। य एतम्य स्तोमाः" इत्वर्थवाद- सिद्धेन ज्वलनसाइश्येन ज्यांतिष्ठलक्षणन गौण्या वृत्या कता प्रवृस्तो ज्योति- १. TM. रूढात्म. ३. A. साधारणे त्विति. . A. पश्षोनिष्प.

98

ईक्षत्यधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् विषय इहात्मशब्द इति निश्चीयते। ज्योतिःशब्दोऽपि लौकिकेन प्रयोगेण ज्वलन एव रूढः, अर्थवादकल्पितेन तु ज्वलनसादश्येन कतौ प्रवृत्त इत्यदष्टान्तः । अथवा पूवमूत्र एवात्मशःद निरस्तसमस्तगणत्व- साधारणत्वाशङ्कतया व्याखयाय, तनः स्वतन्त्र एव प्रधानकाग्णनिरा 5 करणहेतुर्व्याख्येयः "तत्रिष्ठस्य मोतोपदशात्"ति। तम्माक्याचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्।। कुतश्र न भधानं सच्छद्दवाच्यम्?

यद्यनात्मैन प्धानं सच्छ्दवाच्यम "र आत्ना तत्वमसि" 10

प्रकटार्थविवरणम् इशब्डः; तमःपरिपन्थिनि तु रूढ इति वें साधारण्य दष्टान्त इत्याह- ज्योतिश्शब्दाऽपीनि॥ ज्वोतीपि स्तोमा स्पेति ज्यातिशेम:। त्रिवृत्पञ्ञ- दशः त्रिवृत्सप्रदशः त्रिवृदकर्विशः तरिवृत पञ्चदश: सप्दशः एकविशः। इस्येते स्तांमा ज्योतिश्श्दवाच्या अर्थवादन बादात्। अत। एव तत्र 15 प्रकृते ज्योनिष्टोमे ज्योतिश्शब्द: प्रयुज्पते 'वसन्त वसन्ते ज्योनिषा यजेत" इत्यत्रेत्यर्थः। पूर्वे शङ्गांत्तरत्वन सूत्रं व्याख्याण इदानी इनश् न प्रधानं सच्छन्दवाच्यमिति वा संबन्धो वक्तव्य इत्याह-अथवेति ।। निरस्ता गौणसाधारणत्वाशङ्का यम्य स नथाक्त: तम्य भावः तत्ता तया। नात्म- शब्दोडयं गौणः, गौणमुख्ययार्मुख्ये संप्रत्ययात्, बाधका दर्शनाच्चं। नापि 20 साधारणः, अनंकशक्किकंल्पनाप्रसङ्गात् इत्येवं व्याख्यायेत्यर्थः । हेयत्वावचनाच्च।। कुतश्रेति । इतश्चत्यस्मिन्नर्थे। मुख्यमात्मानमुपदिशता पित्रा सच्छम्दा- र्यस्य हेयत्वावचनात् नाचतनं सर्द्वास्त्वत्यर्थः। व्यतिरेकमुखेन व्याचष्टे- यधनात्मैवेत्यादिना। ब्रह्मप्रतिक्ञाविरांधास्याधिकहेतुप्रदर्शनार्थः सूत्रे चकार 25

१. TM omils न. ५. A शक्तित्व. २. T and T यताननात्म. ६. A. न चेयं. १.T,Ta, P and TM. नन्वास्म. ७. T and T1 नार्थसूले. ४. A. भापि सा.

99

[म. १, पा. १. सू.८.

भाष्यम् इतीरोपदिष्टं स्यात ; स तदुपदेशश्रवणादनात्मज्ञतया तब्रिष्ठो मा भूदिति, मुख्यमात्मानम्ुपदिदिक्षु शासत्रं तस्य हेयत्वं बृयात्। यथारुन्धती दिदर्श- िप्ु: तत्समीपस्था स्थूलां ताराममुख्यां प्रथममरुन्धतीति ग्राहयित्वा, ता 5 पत्याख्याय, पश्रादरुन्धतीमेव ग्राह्यति; तद्वन्नायमात्मेति ब्रृयात्। न चैव- मवोचत्। सन्मात्रात्मावगतिनिष्ठैव हि षछ्टुप्रपाठके परिसमाप्तिर्द्श्यते । चशब्दः प्रतिज्ञाविरोधाभ्युच्चयप्दशनार्थः । सत्यपि हेयत्ववचने पति- झाविरोध: प्रसज्येत । कारणविज्ञानाद्ि सर्वे विज्ञातमिति प्रतिज्ञातम्- "उत तमादेशमपाक्ष्यो येनाश्षुत श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञात- 10 मिति; कथ नु भगवः स आदेशो भवतीति ; यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्याद्राचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्", "एवं सोम्य स आदेशो भवति" इति वाक्योपकमे श्रव- णात्। न च सच्छ्दवाच्ये प्रधाने भोग्यवर्गकारणे हेखत्वेनाहयत्वेन वा विज्ञाते भोक्तृवर्गो विज्ञातो भवति, अप्रधानविकारत्वान्भोक्तृवर्गस्य। 16 तस्मान प्रधानं सच्छव्दवाच्यम् ॥ प्रकटार्थविवरणम् इत्याह-चशब्द इति ॥ तं विवृणोति-सत्यपीत्यादिना। कासौ प्रतिक्वेस्यत आह-कारणेति। तत्र हेतु :- वाक्योपक्मे श्रवणांदिति।। वेदानधीत्य समागतं स्तं्धं पुत्रमुपलभ्य पितोवाच-तमप्युपदेशं कि त्वमप्राक्षीः येना- 20 श्रुतमपि श्रुतं भवति, सर्वक्षता भवतीत्यर्थः। पवं पर्यतुयुक्ते श्वेतकेतुरुवाच- कथं खलु भगवन् स आदेशो भवति। न ह्यन्यक्षानादन्यज्ञानं संभवति । पुनः पितोवाच-यथैकस्मिन्मृत्पिण्डे मृदात्मनावधारिते अन्यदृपि सृन्मयं मृदात्मकमेध, यश्च विकारे घटशरावादिविशेष: तद्वागिन्द्रियेणोच्यार्यमाण नामधेयं निर्वस्तुकशब्दमात्रंमनृतमिति भावः। सस्यं पुनर्मृन्मात्रमव्यमिचारात्। 25 एवमुक्त आदेशो नाघटमानः। परमकारणे ज्ञातं सर्वस्य तदात्मकत्वात् सर्वे विज्ञातमेव भवति॥

१. T,T1, P and TM. श्रवणादि. ३. TM and A मालत्वमनृतं. २. TM and A तद्वानिन्द्रिय.

100

ईक्षखवधिकरणम् ५.] मकटार्यविवरणम

भाष्यम् कुतश् न प्रधानं सच्छव्दवाच्यम् ? स्वाप्ययात्॥ १-१-९॥ तदेव सच्छन्दवाच्यं कारणं प्रकृत्य श्रपते "यत्रैततपुरुषः खपिति नाम, सता सोभ्य तदा संपन्नो भवति; स्मपीतो भवाते तस्पा- 5 देनं सवपितीत्याचक्षते; सं हयपीतो भवति" इनि। एषा श्ुतिः खपिती- त्येतत्पुरुषस्य लोकप्रसिद्ध नाम निर्वक्ति । स्वशब्देनेहातमोच्यते। यः प्रकतः सच्छब्दवाच्यस्तमपीनो भवति अिगतो भवतीत्यर्थः। आपेपूर्वस्यै- तेर्लयार्थत्वं प्रसिद्धम्, प्रभवाप्ययावित्युत्पत्तिमलययोः प्रयोगदर्शनाद्। मनःपचारोपाधिविशेषसंबन्धादिन्द्रियार्थान् गृह्नंस्तद्विशपापन्नो जीवो 10 जागर्ति; तद्वासनाविशिष्टः सवन्नान् पश्यन् मनःशब्दवाच्यो भवति; स

इवेति "स्वं ह्वपीतो भवति" इत्युच्यने। यथा हृदयशब्दनिवचन श्रुत्या दर्शितम् "सवा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृदयमिति; तस्मानृदयमिति" इति। यथा वा अशनायोदन्याशव्दपव्टत्तिमूलं दशयति 16

प्रकटार्थविवरणम् प्रधानवादे तु पुरुषाणामप्रधानात्मकत्वान्र तद्शानेन सर्वज्ञानं घटत इति हेत्वन्तरमाह-कुतश्रेति । सुषुप्ते जीवस्य प्रकृते सच्छन्दवाच्ये स्वरूप- भूते ऽप्ययश्रवणादचेतनस्य चेतनस्वरूपत्वायोगान्नाचेतनं सच्छ्दवा्यमिस्वर्थ:। 2 स्वाध्ययात्। वाक्यपर्यालोचनेन विवेचयति-तदेवेत्यादिना ॥ पतेर्ातोरपिपूर्वस्य लयार्थत्वं प्रसिद्धमित्येवं कथमनादिनिधनस्य जीवर्स्य लय उच्यत इस्वाशक्कयौ- पाधिकत्वं धक्तुमुपाधिमाह-मनःप्रचारेत्यादिना ।। मनःपरिणामो- पाधिभिर्विषयविशेष संबन्धात् स्थूलदेदात्मतामापत्नो जागर्ति। नतु सपितिनाम-

१. A. जीवलय इत्या.

101

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १. पा १. सू. १०.

भाष्यम् श्रुति :- "आप एव तदशितं नयन्ते" "तेज एव तत्पीतं नयते" इति च; एवं खवमात्मानं सच्छन्दवाच्यमपीतो भवतीतीममर्थ स्पिति- नामनिर्वचनेन दर्शयति। न च चेतन आत्मा अचेतनं पधानं स्वरूपत्वेन 5 प्रतिपदेत। यदि पुनः प्रधानमेवात्मीयत्वात् स्वशब्देनैवोच्येत, एवमपि चेतनोऽचेतनमप्येतीति विरुद्धमापद्येत । श्रुत्यन्तरं च "प्राझ्नात्मना संपरिष्वक्तो न बाहं किंचन वेद नान्तरम्" इति सुषुप्तावस्थायां चेतनेऽ- व्ययं दर्शयति। अतो यस्मिन्प्ययः सर्वेषां चेतनानां तच्चेतनं सच्छब्द- वच्यं जगतः कारणं स्यातू, नाचेतनं प्रधानम् ॥ ९।।

10 कुतश न प्रधानं जगतः कारणम्? गतिसामान्यात् ॥ १-१-१०॥ यदि तार्किकसमय इत वेदान्तेष्वपि भिन्ना कारणावगतिर भविष्यत्, कचिच्चेतनं व्रह्म जगतः कारणम्, कचिदचेतनं प्रधानम्, कचिदन्यदेवेति;

15 न त्वेतदस्ति। समानैव हि सर्वेषु वेदान्तेषु चेतनकारणावगति: । "यथागेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिक्गा विप्रतिष्ठेरत्रेवमेवैतस्मादात्मनः

प्रकटार्थविवरणम् हृदयशब्द्रस्य एतदेव निर्वचनम्। यद्धद्ययमात्मा वर्तन इति, तत्सानं हृदय मुच्यते अशितं नयन्ते जरयतीस्यशनाया आपः : पीतमुदकं नयन्ने शोषयतीति 20 तेजउदन्यमिति यथेमामेवाप्ेजमा: शब्दप्रवृर्त्ति निमित्तेनिर्वचनेन दर्शयत्यर्थ- घादत्वेऽपि एवमिहापीति भावः। तब्ञ प्रधानवादे न समखसमिस्याह न चेत्यादिना ।

गतिसामान्याद्। चेतनकारणावगतेः सर्वोपनिपत्सैकरूप्यादृपि नाचतनकारणपरताय

१. TM and A हृदय. ३ A. निमित निर्व. २. A. यते अरयती.

102

ईसत्यधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

माष्यम् सर्वे माणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते पाणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः" इति, "तस्माद्वा एनस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इति, "आत्मत एवेद सर्वम्" इति, "आत्मन एप माणो जायते" इति चात्मनः कारणत्वं दर्शयन्ति सर्वे वेदान्ताः । आत्मशब्दश् चेतनवचन इत्यवो- 5 चाम। महच्च मामाण्यकारणमेनत्, यद्वेदान्तवाकगाना चेननकारणत्े समानगतित्वम्, चक्षुरादीनामित रूपादिपु। अतो गतिसाणान्यात् सर्वेंज ब्रह्म जगतः कारणम् ॥ १० ॥ कुतश्र सवज ब्रह्म जगतः कारणम्? श्रुतत्वाञ्च॥ ५-१-११॥ 10

स्वशव्द्ेनेव च सवेज्ञ ईश्वरो जगतः कारणमिति श्रूयते शेताश्चवत- रा्णा मन्त्रोपनिषति गर्वज्ञमीश्वरं प्रकृत्य "स कारणं करणाघिपाधिपो न चास्य कश्चिज्निता न चाधिप:" इनि। न्मात्सर्वंज ब्रझ्म जगतः कारणम्, नाचतनं प्रधानमन्यद्वेति सिद्धम्।। प्रकटार्थविवरणम् 15

वाक्यानि योजयितुं शक्यन्त इत्याह गतिसामान्यादिति। व्यतिरेकमुखेन व्याख्याति यदीति ।। प्राणाः इन्द्रियाणि यथास्थानं प्रादुर्भवन्ति प्रथमम्; पश्चाद्देवा: सूर्यादयोऽविप्ठातारः ततोऽनन्तरं लोका विषयाः। अथवा गतिः प्रवृत्तिः। सर्वेषां वेदान्तानामेकरूपव प्रतृत्तिश्चतने दश्यते। एकरूपप्रवृत्ति मत्वं च महत्पामाण्यकारणमित्याह महच्चेति । यथा सर्व चक्षूरूपमेव 20 गोचरयति सर्व च श्रोत्रं शब्दं गोचरयतीत्येकरूपप्रवृत्तिदर्शनात् परस्पराह्तेश्व रूपादिषु चक्षुगदीनां प्रामाण्यं तद्वदित्यर्थः ॥ श्रुतत्वाच्।। पूर्वमीक्षणादिश्रवणलिङ्गैरचेतने समन्तयं निरस्य इदानीं श्रुत्या सवेमुखेनैव चतनस्य कारणत्वाभिधानाङ्गह्मण्यंव समन्वय इन्याह श्रुनत्वाच्चेति। कर. 25 णाधिपानां जीवानामधिपोऽध्यक्ष इत्यर्थः। अधिकरणार्थमुपसंहरति-तस्मा- दिति।।

१. A. लोकविषय. ३. T and T सैमु TM. सुमु. २. A. अवणे.

103

[प. १. प. सु. १२

भाष्यमू "जन्मादस्य यतः" इत्यारभ्य "अतत्वाच्च" इत्येवमन्तैः सुतैर्यान्युदाहतानि वेदान्तवाक्यानि, तेर्षा सर्वेज्ञः सर्वशक्तिरीपवरो जगतो जन्मस्थितिलयकारणमित्येतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वं न्यायपूर्वरक 5 प्रतिपादितम्। गतिसामान्योपन्यासेन च सर्वे वेदान्ता: वेतनकारण- वादिन इति व्याख्यातम् । अतः परस्य ग्रन्थस्य किमुत्थानमिति, उच्यते-द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते-नाम रूपविका रभेदोपाधिविशिष्टम्, तद्विपरीत च सर्वोपाधिविवर्जितम् । "यत्र हि द्वैतमिन भवति तदितर इतरं पश्यति, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्" "यत्र 10 नान्यत्पश्यति नान्यष्ळणोति नान्यद्विजानाति स भूमा अथ यत्रान्य- त्पश्यत्यन्यउ्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वे भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यम्" "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभि- वदन्यदास्ते" प्रकटार्थविवरणम्

15 उत्तरसून सन्दर्भारम्भं संभावयति-जन्माद्यस्वेत्यादिन।। येषां वा कयानां जैमिनिपादोपजीविमतापाकरणेन समन्वयसूत्रे प्रामाण्यं परिनिष्ठिते प्रस्यतिष्ठिपत् तेषामेव साह्यादिमतापाकरणेन ब्रह्मण्येव प्रामाण्यं पुनः प्रति- छापयांबभू । अतः समन्वयाध्यायार्थस्य समाप्तत्वात् परस्य प्रन्थस्य किमारम्मकारणमित्यर्थः । सविशेषवस्तूपासनोपदेशकानामपि सर्ववाक्यानां 20 निर्विशेषपरग्रह्मण्येव महातात्पर्यमिति समन्वयविशेष प्रतिपादनायोत्तरं सन्दर्भ मारेमे मगवानित्याह-उच्यत इति। ननु नास्ति निर्विशष ब्रह्म यत्र महा- तास्पर्यम्: किं तु सविशेषमेवेत्याशङ्कयाह-द्विरूपं हीति। ननु रूपद्वयस्य परस्परविरोधान्नैकत्र युगपत्समावेश इत्याशङ्कय यथा शुके: स्वतोऽरप्यात्मता, अविद्याध्यासाच रूप्यात्मता, तथा ग्रह्मणोऽपिस्वाभाविकी निष्प्रपश्चता 25 मायोपाधिकस्य च सप्रपञ्चता इस्यविरोधं वक्तुं व्विररूपाणि वाक्यान्युद्दा- हरति-यत्र हीत्यादिना । भवत्ववं द्विरूपत्वं तथापि कथमुपासनपराणां

१. A omits पुनः. ३. A. विरोधात् तेनकृत्र. २. A omite महा.

104

मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् "निष्कलं निष्कियं श्ञान्तं निरवदं निरञ्नम् । अमृतस्य परं सेतुं दग्घेन्धनमिवानलम् ।" "नेनि नेति" "अस्थूलमनण्वहम्वमदीर्घम्" "न्यूनमन्यत्स्थानं संपूर्णमन्यत्" इति चैवं सहस्रशो विद्याविद्याविषयभेदेन व्क्षणो 5 द्विरूपरता दर्शयन्ति वेदान्तवावयानि। नक्षाविद्यावस्थायां वहाण उपास्योपासकादिलक्षणः सर्वो व्यवहारः। तत्र कानिचित् ब्रह्मण उपास- नान्यभ्युदयायानि, कानिचित् क्ममुत्तयर्थानि, कानिचित् कर्मसमृद्धय- र्थानि। नेषां गुणविशेषोपाधिभेदेन भेद:। एक एव तु पर आत्मा ई-रस्तै- स्तैगुणविशेषैरविशिष्ट उपास्यो यद्यपि भवति, नथापि यथागुणोपासनमेव 10 फलानि भिद्यन्ते; "तं यथा यथोपासने तदेव भवति" इतिक्षने:, "यथा- ऋतुरस्मिँल्ोंके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति" इति च। स्मृनेश्र- प्रकटार्थविवरणम् निर्विशेषे समन्वय इत्याशङ्कयाह-तन्नाविद्यावस्थायामिति ।। अध्यारो पापवादन्यायेन निर्विशेषप्रतिपत्त्यर्थ सप्रपञ्चप्रतिपत्तिमाश्रित्य प्रासङ्गिक- 15 मुपासन विधीयत. यथा दर्शपूर्णमासार्थाप्प्रणयनाश्रयेण मोदोहनं विधीयते पशुभ्यः। ततोऽयान्तरतात्पर्येऽपि स्वार्थे परमशेषिणि महातात्पर्य न विरु ध्यत इत्यर्थः । ति निर्गुणविद्याधिकारिण एवात्राधिकार: स्यादित्या शाङ्कयाह-तत्नेति। तत्तत्कामस्य स्यादधिकार: अनुष्ठानवत्प्रतिपत्तौ विशेषा भावाहित्यर्थः। ननु ब्रह्मण पवोपास्यत्व किश्चिदपरव्रह्मापासन किश्ञिर्त्सगुण- 20 ब्रह्मोपासनमिति विभाग: किन्निबन्धन इत्याशङ्कयाह तेषामिति ॥ यत्र सत्य- कामादिगुणविशिष्टं स्वतन्त्रमंव व्रह्मोपास्यत्वेनोपदिश्यते तत् सगुणोपासनम्, यथा शाण्डिल्यविद्यादिु। यत्र तु विशेषानुगनं तदवच्छिन तदात्मनैवोपा- न्यत्पेनोपदिशयते, यथा वश्वानरविद्यायाम्, तदपरव्रह्मापासनमिति भेढ: ।

राङयाह-एक एव स्विति ॥ राजोपासनफलभेदवदित्यर्थः । क्रतु: सङ्कल्पः।

१. T. किश्िद्रणबम्म. २. T, TM and P' कृतः संकल्प .. Ti ऋतु संकल्पम्.

105

ब्रह्ममूतभाध्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. १. सू. ११.

भाष्यम् "यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कळेबरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तन्दावभावितः ।।" इति। यद्यप्येक आत्मा सर्वभूतेषु स्थावरजङ्गमेषु गूढः तथापि चित्तो- 5 पाघिविशेष तारतम्यादात्मनः कूटस्थनित्यस्यैकरूपस्याप्युत्तरोचरमावि- ष्कृतस्य तारतम्यमैश्वर्यशक्तिविशेषैः भ्यते-"तस्य य आत्मानमा- विस्तरां वेद" इत्यत्र। स्मृतावपि- "यदद्विभूतिमत्सच्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोससंभवम् ।" इति। 10 यत्र यत्र विभूत्याद्यतिशयः स स ईश्वर इत्युपास्यतया चोदते। एवमिहाप्यादित्यमण्डले हिरण्मय: पुरुषः सर्वपाप्मोदयलिङ्गात्पर एवेति वक्ष्यति । एवम् "आकाशस्तल्लिङ्वात्" इत्यादिषु द्रष्टव्यम्। एवं

तोपाधिसंबन्धविशेषं परापरविषयत्वेन संदिहमानं वाक्यगतिपर्यालो- 15 चनया निर्णेतव्यँ भवति। यथेहैव तावत् "आनन्दमयोऽभ्यासात्" इति। एवमेकमपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिसंबन्धं निरस्तोपाधिसंबन्धं प्रकटार्थविवरणम् नंतु यद्येक एवात्मा सर्वत्रानुगत उपास्यः, कथं ता्ह तस्य तारतम्यश्रुतयः? ततो न ब्रह्मोपास्यमित्याशङ्मयाह-यद्यप्येक इति ॥ तस्यात्मनः तरामतिशये 20 नापि प्रकटं रूपं यो वेदेत्यत्र तरपप्रत्ययप्रयोगात् यत् तारतम्यं श्रयने नश्चित्तो- पाधे: शुद्धतालक्षणम्य विशेषस्य तारतम्यात्, न त्वव्रह्मत्वादित्यर्थः। न केवलं

कारोऽपि वक्ष्यतीत्याह-एवमिहापीति ॥ सर्वपापासंस्पर्शलिङ्गादित्यर्थः । तस्मादध्यारोपावस्थायां ब्रह्मण एव तत्र तत्नोपास्यत्वात् उपासनाभागोऽपि 25 म्रह्मण्येव प्रमाणमिति कथयितुमुत्तरप्रन्थारम्भ इति भाष:। तर्था कचिदुपाधि- रुपदिष्टोऽव्यविवक्षित इत्यपि कथयितुमुत्तरारम्भ इत्याह-एवं सय इति ।। भारम्मं प्रसाध्योपसंहरति-एवामित्यादिना ।।

१. TM omits ननु. २. A adds अपि.

106

आनन्द्मयाधिकरणम् ब.] भकटार्थविवरणम्

भाष्यम् चोपास्यत्वेन झ्ेयत्वेन च वेदान्तेपूपदिश्यत इति प्दर्शयितुं परो ग्रन्थ आरभ्यते। यञ्च "गतिसामान्यात्" इत्यचतनकारणनिराकरणमु्क्त तदपि वाक्यान्तराणि ब्रह्मविषयाणि व्यावक्षाणेन ब्रह्मविपरीतकारण- निषेधेन परपञ्ञयते- 5

आनन्दमयोऽभ्यासात्॥१ -- १२॥ तैत्तिरीयके अन्नमयं प्राणम्यं मनोमयं विज्ञानमयं चातुकम्या- म्रायते "तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात्। अन्योऽन्तर आत्मानन्द- मयः" इति। तत्र संशयः-किमिहानन्दमयशब्देन परमेव ब्रह्मोच्यते यत्प्रकृतम् "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति, कि वा अन्नमयादिवद्रह्म- 10 णोऽर्थान्तरमिति। कि तावत्माप्तम्? व्रह्मणोऽथान्तरममुख्य आत्मानन्द- मयः स्यात्। कस्मात्? अन्नमयाद्यमुख्यान्मपव्राहपतितत्वात्। अथापि स्यात् सवान्तरत्वादानन्दमयो सुख्य एवात्मेति; न स्याद, मियादयव- यवयोगात् शारीरत्वश्रवणाच्च। मुख्यश्रेदात्मा आनन्दमयः स्थात्, न मियादिसंस्पशः स्यात। इह तु "तस्य प्रियमेव शिरः" इत्यादि श्रूयते। 15 शारीरत्वं च श्रूयते "तस्येष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वेस्य" इति। तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्येष एव शारीर आत्मा य एष आनन्दमय प्रकटार्थविवरणम् आनन्दमयोऽभ्यासात्॥ इति पतद्धिकरणं प्राचा वृत्तिकृतां मतेन व्याख्यातुं विषयवाक्यमाह- 20 तैत्तरीयक इति ॥ मयटः प्राचुर्ये विकारे च विशेषानुपलब्धे: संशयमाह- तत्न संभय इत्यादिना । कि आनन्दप्रचुरं ब्रह्म आनन्दमय उच्यते, कि वा मनन्दविकारविशिष्टतया तद्विकारो जीव इत्यर्थः । प्रश्नपूर्वकं पूर्वपक्षं रच- वति-किं तावदिति॥ अन्नमयादेरनात्मत्वं युक्तम्। श्रुत्यैव चात्मान्तरकथने- नानात्मत्वाभिधानात् न तथा आनन्दमयादन्योऽन्तर आत्मोपदिष्ट इत्याह- 25 अथापीति॥ परिहरति-न स्यादिति॥ वस्तुसङ्रहवाक्यद्वयं व्यतिरेकमुखेन विवृणोति-मुंख्यश्ेदिति ॥ चेतनाचेतनसाधारणस्यापि सच्छन्दस्येक्षणादि- बहुचे तनलिङ्गा येतनपरत्वं पूर्व त्रांकम्। एवं प्राचुर्यविकारसाधारणस्यापि मयटो 107

[म. १, पा १. स्. १२

भाष्यम् इत्यर्थः । न च सशरीरस्य सतः प्रियाप्रियसंस्पर्शो वारयितुं शक्यः। तस्मात् संसार्येवानन्दमय आत्मेत्येवं माप्त इदसुच्यते- "आनन्दमयोऽभ्यासात्"। पर एवात्मा आनन्दमयो भवितु- 5 मईति । कुतः? अभ्यासात्। परस्मिन्ेव ह्वात्मन्यानन्दशब्दो बहु- कृत्वोऽभयस्यते। आनन्दमयं प्रस्तुत्य "रसो वै सः" इति तस्यैव रसत्वमुक्त्वा उच्यते "रस ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति। को होवान्यात्कः प्राण्यात्। यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष होवा- नन्दयाति" "सैपानन्दस्य मीमाएसा भवति" "एतमानन्दमयमात्मान- 10 सुपसंकामति" "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतश्चनेति" इति "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति च । श्रुत्यन्तरे च "विज्ञान- मानन्दं व्रह्म " इति ब्रह्मण्येवानन्दशब्दो दृष्टः। एवमानन्दशब्दस्य बहुकृत्वो व्रह्मण्यभ्यासादानन्दमय आत्मा ब्रह्मेति गम्यते। यत्तूक्त-

15 दोष:, आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वात्। मुख्यमेव श्वात्मानम्ुपदि दिश्षु शास्त्रं लोकबुद्धिमनुसरत, अन्नमयं शरीरमनात्मानमत्यन्तमूदा- नामात्मत्वेन प्रसिद्धमनूद्य मृषानिषिक्तद्रुतताम्रादिप्रतिमावत्ततोऽन्तरं ततोऽनतरमित्येनं पूर्वेण पूर्वेण समानमुत्तरसुत्तरमनात्मानमात्मेति ग्राह- प्रकटार्थविवरणम 20 विकारार्थतैव ग्राह्या सातयवत्वशारीरत्वप्रियादिमंस्पर्शित्वलिंङ्गमयः । ततो जीवोपासनपरं वाक्यमिति पूर्वः पक्षः।। सिद्धान्तत्वेन सूतमवतार्य व्याचष्टे-पर एवेत्यादिना। अन्यात् अपा- ननव्यापारं क: कुर्यात् : प्राण्यात् प्राणनव्यापारं वा क: कुर्यात्, यद्येष आकाश मानन्दोऽधिष्ठाता न स्यात् । अभ्यासाख्यतात्पर्यलिङ्गदर्शनात् ब्रह्मपमितिपरं 25 वाक्यं न जीवोपासनपरंमिति भातः। उक्तानुवादेन दोषामिधानम्-यतक्त- मित्यादिना ॥ श्िष्टतरं युकतरम्। आनन्दमय: परमात्मा, सर्वान्तरत्वात्

१. A. मुख्य इति. 2. T and Ti रूपं. २ T and Ti शंत्व. ४. A. युक्तमा-

108

आनन्द्मवाधिकरणम् ६) मकटाथेविवरणम्

भाष्यम् यद् . प्रतिपत्तिसौकर्यापेक्षया सर्वान्तरं मुख्यमानन्दमयमात्मानसुपदिदे- शेति श्विष्टतरम् । यथारुन्धतीनिदशने वदीष्वपि ताराखमुख्यास- रुन्धतीपु दर्शितासु या अन्त्या प्रदर्श्यते सा मुख्यैवारुन्धती भवति, एव- मिहाप्यानन्दमयस्य सवान्तरत्वानमुख्यमात्मन्वम्। यत्तु ब्रषे, मिया- 5 दीनां शिरस्त्वादिकल्पनानुपपत्रा मुख्यस्यात्मन इतति, अ्गतानन्त- रोपाधिजनिता सा; न स्वाभाविकीत्यदोषः । शरीरत्वमप्यानन्द- मयस्यानमयादिशरीरपरम्परया प्रदश्यमानत्वात्; न पुनः साक्षादव शरीरत्वं संसारिवत्। नस्मादानन्दमयः पर एवामा ॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात्।१-१-१३।। 10 अत्ाह-नानन्मयः पर आत्मा भवितुमहति; कस्मात्? विकारशब्दात। अ्रकृतिवचनाद्यमन्यः शब्दो विकारवचनः समधि- गतः 'आनन्दमयः' इति, मयटो विकाराथत्वात्; नस्मादनमयादिशब्द- वद्विकारविषय एवायमानन्दमयशब्द इति चेत, न; प्राचुर्यार्थेऽपि मयटः प्रकटार्थविवरणम् 15

तततिरायकपञ्चमपर्यायस्त्वाद्वा भृगुवल्ल्युक्तानन्दवदिति भावः।नतु सावय- वत्त्वप्रतिपसिबाध इन्याशङ्कयाइ-यत्तु प्रियादीनामिति॥ अतीतानन्तरो- पाधौ तावदस्त्यवयवकल्पना तत्पायापत्या पुरुषविधत्वसंपादनार्थावयव- कल्पनानन्द्मयेऽपि नं स्वावयवससिद्धपर्था, अतो न बाध इत्यर्थः । शारीरत्व- प्रतिपसिरपि न बाधिकेत्याह-शारीरत्वमपीति।। 20

विकारशब्दान्नेतिचेन् प्राचुर्याद्॥ आनन्दप्राचुर्यादपि मयडुपपत्तौ न बाधकत्वसंभवः,अनन्यथासिद्ध थभावा- दिति भाव:। तस्य विकारस्य प्रकृतिवचने हेत्वभिधान गम्यमाने मयट्प्रत्ययो

१. A omits न ३. TM. नान्य. २. A सावयवत्वकल्पनासि-

109

व्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [न. १.पा.१. सू. १४.

भाष्यम् स्मरणात । "तत्प्रकृतवचने मयट्" इति हि प्रचुरतायामपि मयट् स्मर्यते । यथा 'अन्नमयो यझ्ः' इत्यन्नपचुर उच््यते, एवमानन्दप्रचुरं ब्रह्मानन्दमय उच्यते। आनन्दप्रचुरत्वं च ब्रह्मणो मनुष्यत्वादारभ्य 5 उत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन् स्थाने शतगुण आनन्द इत्युक्त्ा ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वावधारणाद। तस्मात्वाचुर्यार्ये मयट्।

इतश्र माचुर्यार्ये मयट्। यस्मादानन्दहेतुत्वं ब्रह्मणो व्यपदि- शति श्रुतिः "एष ह्येवानन्दयाति" इति। आनन्दयतीत्यर्थः । यो 10 हन्यानानन्दयति स प्रचुरानन्द इति प्रसिद्धं भवति; यथा लोके योऽन्येषां धनिकत्वमापादयति स प्रचुरधन इति गम्यते, तदवव। तस्माद प्राचुर्यारयेऽपि मयटः संभवादानन्दमयः पर एवात्मा ॥ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते॥१-१-१५॥ इतश्ञानन्दमयः पर एवात्मा : यस्मात् "ब्रह्मविदाप्ोति परम्" 15 इत्युपकम्य "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यस्मिन्मन्त्रे यत् पकृतं सत्यज्ञानानन्तविशेषणैनिर्धारितम्, यस्मादाकाशादिक्रमेण स्थावरजङ्- प्रकटार्थविवरणम् भवतीत्यनेन विकारापेक्षया प्रकृते: प्राचुर्यात् प्राचुर्ये मयवविहित इस्यर्थः। ब्रह्मण्यानन्दप्राचुर्यमेव कुतः सिद्धमित्यत आह-आनन्दपचुरत्वं चेति ॥ 20 "स पको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः। स एको मनुष्य- गन्धर्वाणामानन्द:" इत्युपकम्य देवगन्घर्वपितृलोकं।१]

... यद्रह्म तदेव ब्राह्मणेनापि गीयते, प्रकृतत्वान्मन्त्ग्राह्मणयोक्ष वैरुप्यायोगा- 25 दिस्याह- मान्त्वर्णिकमेव च गीयते।। नतु तर्हयान्रमयादेरपि म्रह्मत्वप्रसङ्गः, प्रक्रमाविशषात् इस्याराङ्याह-

१. A. प्राचुर्यमयाद्विहिन: २. The mse. do not show any indication but a con- siderable portion seems to have been lost.

110

आनम्दृमयाधिकरणम् ६] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् मानि भूतान्यजायन्त, यच्च भूतानि सृष्टा तान्यनुपविश्य गुह्दायामव- स्थितम्, सर्वान्तरम्, यस्य विज्ञानाय "अन्योऽन्तर आत्मा" "अन्यो- न्तर आत्मा" इति प्कान्तम्, नन्मान्तवर्णिकमेव ब्रह्मेह गीयते "अन्यो- न्तर आत्मानन्दमयः" इति। मन्त्रब्राह्मणयोश्रेकार्यत्वं युक्तम्, अविरो- 5 धात्। अन्यथा हि प्रकृतहानाप्रकृतपक्रिये स्याताम्। न चाकापयादिभ्य इवानन्दमयादन्योऽन्तर आत्माभिधीयते। एतन्निष्ठैव च "सैषा भागेवी वारुणी विद्या"इति। तस्मादानन्दमयः पर एवात्मा ॥

नेतरोऽनुपपत्तेः॥ १-१-१६ ॥ इतश् आनन्दमयः पर एवात्मा, नेतरः; इतर इश्वरादन्य: 10 संसारी जीव इत्यर्थः। न जीव आनन्दमयश्रव्देनाभिधीयते; कस्माद? अनुपपत्तेः । आनन्दमयं हि प्रकृत्य श्रयते-'सोऽकामयत। बडु स्यां प्रजायेयेति। स तपोऽनप्यत। स नपस्तप्त्ा। इद५ सवमसृजत। यदिदं कि च" इति। नत प्राक्शगीरादुत्पत्तेरभिध्यानम्, सज्यमानानां च विकारणां स्नषुरव्यतिरेक:, सवविकारसटष्टिक्ष न परस्मादात्म- 15 नोऽन्यलोपपदने।।

प्रकटार्थविवरणम् न चेति ।। कि व भृगव प्रोक्ता भार्गवी, वरुणेनोपदिष्टा वारुणी, या विद्या

कामनापूर्वक सकलजगत्सृष्टयादध्यनुपपत्तेर्ने जीव आनन्दमय इस्याह. 20 नेतरोऽनुपपत्ते:॥ इति सज्यमानपदार्थालोचनं तप: । अतप्यत कृतवानित्वर्थः। धूपतां नाम, ततः किमिस्यत भइ-ततेति। "सोऽकामयत" इत्यभिष्यानम् ; बड्डु स्यां भवेयम्, कार्यकरणे चाहमेवोरपदयेमेस्यव्यतिरेकः, इदंसर्वमसृजत" इति सष्टिव्व जीवे नातुपपसेः [नोपपदन्ने] परिषछअशाक्तित्वादित्यर्थ:॥ 25

१. T and T उत्पाद्येय

111

ब्रह्मसूतभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. १. सु. १७.

भा्यम् भेदव्यपदेशाञ् ॥१-१-१७॥ इतश्च नानन्दमयः संसारी; यस्मादानन्दमयाधिकारे "रसो सः । रसशघ्ेवायं लब्ध्वानन्दी भवति" इति जीवानन्दमयौ 5 भेदेन व्यपदिशति। न हि लब्धेव लब्घव्यो भवति । कर्थ तहिं "आत्मान्वेष्टव्यः", "आत्मलाभान् परं विद्यते" इति श्रुतिस्मृती, यावता न लब्धैव लब्धव्यो भवतीत्युक्तम्१ बाढम् । तथाप्यात्म- नोऽमच्युतात्मभावस्यैव सतस्तच्वानवबोधनिमित्तो मिध्यैव देहादिष्य- नात्मस्वात्मत्वनिश्चयो लौकिको दृष्टः। तेन देहदिभूतस्यात्मनोऽपि आत्मा 10 अनन्विष्टोऽन्वेष्टव्यः, अलब्धो लब्धव्यः अश्षुतःश्रोतव्यः, अमतो मन्तव्य:, अविज्ञातो विज्ञातव्यः, इत्यादिभेदव्यपदेश उपपद्यते। प्रतिषिद्धयत एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात्परमेश्वरादन्यो द्रष्टा श्रोता वा "नान्योऽतोऽस्ति

प्रकटा्थविवरणम् आनन्दमयप्रकरणे जीवेश्वरयोर्मेदव्यपदेशाच न जीव आनन्दमय 15 इस्ाद-

भेदव्यपदेशाच् ! इति रसवद्रसः: मोदनहेतुत्वादानन्दमयः: नत्पाप्यायं जीवः सुखी भवती- स्येतावदुच्यते। न भेद इत्याशङ्गयाह-न हि लब्धैवेति । एकस्य कर्म- कर्तृत्वानुपपत्तेरार्थिकचचंद्भेदव्यपदेशः. क्थं त््ह श्रुतिस्मृती आत्मन एव 20 लाभविषये सङ्गच्छते इत्याह-क्थं तर्हीति ।। सत्यमात्मन एव लाभं दर्शयतः श्रुतिस्मृती; किन्तु मिथ्याभेदाङ्गीकारणैवेत्याइ-वाढमिति । अवि- दयाप्रतिबिम्बितस्य चिद्धातोरविद्याकार्यदेहाद्यात्माभिमानिनो बिम्बसानीयं ब्रह्म स्वरूपभूतमप्यन्वेष्टव्यम्, लभ्यं न मवतीति नं कर्तृकर्मविरोध इति भावः। ननु यद्येकस्य कर्तृन्वकर्मत्व्रविगेधाव्मेदोऽङ्गीकृतः, तर्हि स तात्विक 25 पंवास्त्वित्याशङ्गयाह- प्रतिषिद्यन एवति ॥ यो मायाप्रतिबिम्बितत्वेन सर्वश्ञादिशम्दवाच्यः चिद्धातु: तस्मात्परमार्थत पवान्यो द्ष्टा श्रोता वा प्रतिषिद्धयत एव शास्त्रेण प्रतिपशमेदानुपमर्देनेति न नात्विको भेद आश्रीयत

₹. T and T' omit 7. २. TM. एजमस्तु.

112

दरष्टा" इस्पादिना। परमे परहतवविद्याकल्पवाज्मरीरालकवमेंनक

रोहतः स एव मायावी परमार्थरूपो भूमिष्ठोऽन्य :; यथा वा बटा- काशादुपाधिपरिचिछन्दनुपाधिपरिच्छिन् आकासोजन्य:।ईटं प 5 विज्ञानात्मपरमात्मभेदमाश्रित्य "नेतरोऽनुपपसेः" "भेदक पदेशान" इत्युक्तम्॥ कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥१-१-१८॥ आनन्दमयाधिकारे च "सोडकामयत बहु स्या पजयीयेति" इति प्रकटार्थविवरणम् 10 इत्यर्थ: । नन्वेरतद: प्रसिद्धावद्योतकत्वात् लोकप्रसिद्ात् जीवाल्याइ्पुरम्य ईश्वरो डनेन वाक्येन प्रतिषिद्धयत इत्याशङ्कयाह-परमेश्वरस्त्विति॥ अविद्या- कल्पितादिति ॥ अविद्याप्रतिबिम्भिताशिद्धातोर्जीवास्यादन्य: परमेश्वरो न निपिध्यते। प्रसिद्धावद्योतकस्याप्येतद: प्रकरणानुगृदीतस्य प्रकृतान्तर्याम्मय- लम्बित्वात् नियम्यनियामकमावेन प्रसकतात्विकमेदशङ्कानिरासकत्वाद्वाकय- 15 स्यंत्यर्थः । प्रतिषिद्धे च प्रतिपत्रभेदस्य तत्त्वांशे मिथ्यात्वं व्यवतिष्ठते; तत्रांदाहरणमाह-यथेति।। मायामहिमा देहं निर्माय स्वयं च तत्र प्रविश्या काशमधिरोहति: विशिष्टयोरेव तत्रापि मेद: कल्पितः: स्वरूपं पुनरेकमेवेति भावा। नतु सूत्रकारेण तास्विक एव भेद उक्त: ; कथं मिथ्याभेद उदाहत इसा शङ्थाह-इदरं चेति। यदत्र भास्करी विललाप "यथासूत्रार्थसंभवे सस्वत्या 20 व्याख्यानस्याप्यन्याय्यत्वात्" इति तदसौ स्वात्मानं डेपयति स । न हि सूत्रे सत्यपदं समस्ति: न च कल्पयितुं शक्यम्, आत्मलामश्रवणथमप्रसक्गाद्। साधारणे व भेदशब्दे सति सत्यताकल्पनायां तस्यैव सूत्रभग्गप्रसभ्गादिति।। कामाच नानुमानापेक्षा।। ननु तहि प्रधानमानन्दात्मकसत्व संपन्नमानन्दमयशब्दामिधेयमस्त्वत्वा- 85 राङयाह-कामाचेति। भतुमानेन गम्यमान प्रधानं तस्य नीनन्द्मयत्वेना-

१. TM. एतदप्रसिद्. २. A. बीवादन्प :. २. T and Ti ललोकविद्ात्. ४. TM. पाफ्पति.

भाष्यमू कामपितृत्वनिर्देभाश नानुमानिकमषि सांखयपरिकल्पितमचेवन प्रधान- मानन्दमयत्वेन कारणतवेन वापेक्षितव्पम्। "ईक्षतेर्नाशब्दम्" इति निशाकृतमपि पधानं पूर्वसूत्रोदाहृतां कामयितृत्वश्चुतिमाशरित्य मसक्द् 5 पुनर्निराक्रियते गतिसामान्यमपञ्चनाय।। अस्मिन्नख च तद्योगं शास्ति॥१-१-१९॥ इतश् न प्रधाने जीवे वा आनन्दमयशब्द :; यस्पादस्मिमानन्दमये प्रकृत आत्मनि प्रतिबुद्धस्यास्य नीवस्य तद्योगं शास्ति ; तदात्मना योगस्तदयोग:, तद्भावापत्तिः, मुक्तिरित्यर्यः। तद्योगं शास्ति शासम् 10 "यदा देवैष एतस्मिन्येन््पेऽनिरुक्ततेनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा बिन्दते। अथ सोऽभयं गतो भवति। यदा ह्वोवेष एतस्मिमुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति" इति। एतदुक्तं भवनि-यदैतस्मिन् आनन्दमये अल्पमध्यन्तरमतादात्म्यरूपं पशयति तदा संसारभयान निवर्तते; यदा त्वेतस्मिानन्दमये निरन्तरं तादात्म्येन प्रतितिष्ठति 15 तदा संसारभयात्निवर्तत इति। तच्व परमात्मपरिग्रहे घटते, न प्रधान- परिग्रहे जीवपरिग्रहे वा। तस्मादानन्दमयः परमात्मेति सिद्धम् ॥ प्रकटार्थविवरणम् पेक्षा कामयितृत्वस्य चेतनधर्मस्य श्रवणादित्यर्थः। ननु ने युक्ता प्रधानाशङ्का,

20 अस्मिनस्य च तद्योगं शास्ति।। प्रकृतानन्द्मयप्रयोधवतो मोक्षशासनात् जीवप्रधानाक[न प्रबोधाच] तद्संभवात् नतयोरानन्दमयतेत्याह-अस्मिंन्निति॥ अदश्ये वक्षुराद्यगोवरे; अनात््ये असझ्े; अनिरुके शष्द्रशाक्त्यगोचरे; अनिलयने स्वतन्त्रे; अमयं प्रतिष्ठां यदैवैष जीवो लभते अथ तदैव स मुको भवतीत्र्थः । उत् नपि; 25 अरम् अल्पम्; अन्तरं भेदमित्यर्थ:j॥

₹. T and TM omit a. २. T. अवि

114

माध्यम्

इदं स्विह वक्तव्यम्- 'स वा एष पुरुषोऽमरसमयः' 'तस्माद्वा एतस्मादभरसमयात् अन्योऽन्तर आत्मा माणमयः' तस्माद् 'अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः' तस्मात् 'अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः' इति च विकारर्ये मयट्मवाहे सति, आनन्दमय एवाकस्मा- 5 दर्षजरतीयन्यायेन कथमिन मयटः प्राचुर्याथत्वं ब्रह्मविषयत्व चाश्रीयत

प्रकटार्थविवरणम्

एवं वृत्तिकारमनेन व्याश्याय आक्षिपति स्वापेक्षितव्य्यानाय- इंद तिविह वक्तव्यमित्यादिना॥ एतदुकं भवति-शब्द: किल शक्तिस्मृति- सापेक्षो बुद्धिमुत्पाद्यति। अन्रमयादिषु च मयटो विका्राभिघानशकेर्षुद्धि - 10 स्पत्वादानम्मयेऽपि विकाराभिधानमेव युक्तम्, लाघवात्; अन्य थाकारं गौरवादिति। यद्त भास्करो रुरोद "यद्यप्यन्नमये विकारारथे मयट्प्रत्ययः, तथापि न प्राणमयादिषु विर्कारार्थः संभवति, पञ्चवृत्तेः प्राणस्यैकत्वात् प्रकृति- विकारभावासंभवात्; अतः तत्र खार्थे मयट्प्रंत्ययो वृत्तिबाहुल्यविवक्षया वा ततः परेषु विवक्षा नास्तीत्यानन्द्मयः प्रभूतानन्दो वा" इति-तद्श्वत्वमेव प्रति- 15 जजे। तथा हि-"स वा एष पुरुषोऽनरसमयः" इत्यत्र तावत् प्रकृतं ब्रक्मा- स्मानं सशष्द्रेनानुकष्य भूतानि निर्माय देहमनुप्रविष्टं तमेवैषशब्देन परासृश्या- भरसेनान्नकार्येण देहेनावच्छिन्नतया तद्विकारं तन्निर्दिशति-अन्नरसमय इति । ततोऽनन्तरं प्राणेनावच्छिन्नतया तदेव तद्विकारमाह-प्राणमय इति॥ तस्य प्राणमयस्यैष एव प्रकृतश्विद्धातु: प्राणे च प्रतिबिम्बितः शारीर आत्मा य: 20 पूर्वस्याजमयस्येति प्रकृतस्यैव विशिष्टात्मनामात्मभूतस्यानुकर्षणाद् ततोऽनन्तरं सहल्पादिसमर्थमनोघचिछन्नतया मनोमयम् अध्यवसायसमर्थविज्ञानविशिष्ट- तब विज्ञानमयम् मनन्दविशिष्टतया मानन्द्मयं तमेवाह। त एते पञ्च विशिष्टा

१. A. विकारर्या. 4. T. Space is left out for writing १. A. विकार: अन्नरस . प्राणमय इति। तस्य. 4. T omits 9. 4. T. Space is left out for writing ¥. T. Space is left out for writing विशिष्ट ...... .समर्थनिधान. मत्पयो ...... मकुत नसा ७. A omits मनो ...... समर्थ.

412

व्पानय् [म.

माभम्

इवि। नान्नवर्णिकम्रझ्याषिकारादिति चेत्, न; अन्रमयादीनामपि तहि मझत्वमसङ्:। अलार-युक्तमन्नमयादीनामब्रह्मत्वम्, तस्पात्तस्मा- दान्तर स्यान्तर स्यान्यस्यान्यस्यात्मन उच्यमानत्वात्; आनन्दमयाचु न 5 कशिदन्य आन्तर आत्मोच्यते; तेनानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम्, अन्यथा

प्रकटार्थविवरणम् अज्ञानप्तिषिम्वितचित्स्वरूपे समारोपिर्ताः विशेषविकारत्वात् मयरोच्यन्ते। नतु विशेषणविशेष्यसम्बन्धव्यतिरेकेण न निवि[विशि]ष्ोडस्ति न संबन्धग्रह- णोत्तरकालीनत्वाद् विशिष्टबुद्धेरतिरिक्तविषयत्वादन्यथा पटस्याप्यपहवप्रस- 10 हाद ; तन्तुसंयोगमात्रं तत्रापि भातीति वकुं शक्यत्वात्। अती यथा अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां तन्तुसंयोगारण्ध: पटः तथा विशेषणविशेष्यसंबन्धारब्धो विशि- षेऽम्युपेय: स्वैः । रहस्यं तु विशेषणविशेष्ययोः परस्पराधीनसिद्धिक- त्वात् वस्तुत्वायागात् विशेषणयोगात् सवरूपे समारोपितो "विशिष्टो भातीति 'सुरभि चन्दनम्' इस्यादावेकैकग्रहण सस्कारसधीवीनेन मनसा विशिष्टाध्यव- 15 साय इस्यनेन [नेनेति]। तदवं विकारार्थमयट्प्रवाहमुल्लङ्कय न प्राचुर्यारथों मय- डानन्दमये व्याव्यातुमुचितः; नापि स्वार्थ:, पौनरुक्तयापाताच्च "आनन्द आत्मा" इत्यनेन। किन्तु षिकारार्थ एव। माझ्िसॅमपि दु[पृ।ष्टमिति मत्वाह- मान्त्रवर्णिकेति । अतिप्रसक्गेन परिहरति-अन्नमयादीनामपीति। पूर्वोंक्त परामिपरायमाह-अत्नाहेत्यादिना । तत्रभवान् पृष्टो व्याचषाम्। कि तस्ा- 20 इन्योन्तर इत्पेवंकारमश्रवणादतिरिक्तानभिधानं कि वा प्रकारान्तरेणाप्या-

₹. T. Space is left out for writing $. T. Space is left out for writing पिता: .. ... सवन्य. भात्मा ... मानत्रवर्णि. 2. A omita निविष्ः. ७. T, Ti, TM and P. समिति. ₹. T. Space is left ont for writing अतो ......... विशेष्य 2. A. नामिति. ९. T. एवं कार्य. ४. TM. पटस्थो. A. कारमन्त्रवर्णा. 4. T. Space is left out for writing विभिशे. ₹o. T. Space is left out for writing ... संस्का कि वा ...... रिक्तानमि. TM. माविधिको.

116

मानन्द्मवंकरणम् ६.] मटार्थनिवरणम्

माचम्

इवानन्दमयादन्योऽन्तर आत्मेति न भ्रयते, तथापि नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम्, यत आनन्दमयं मकृत्य भ्यते "तस्य भियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः। प्रमोद उत्तर: पक्ष: । आनन्द आन्पा । ब्रम्म 5 पुच्छं प्तिष्ठा" इति। तल यत्तद्रह्म मन्त्रवर्णे प्रकृतम् 4सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म" इति, तदिह "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्युज्यते । तदि- जिज्ञापयिषयैवान्नमयादय आनन्दमयपर्यन्ताः पश्च कोशा: कल्प्यन्ते। तत कुतः प्रकृतहानापकृतपत्रियापसङ्गः। नन्वादन्दमयस्यावयवत्वेन "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्युच्यते, अन्नमयादीनामित "इदं पुच्छं 10 प्रतिष्ठा" इत्यादि; तत्र कथं ब्रह्मणः स्वप्रधानत्वं शक्यं विज्ञातुम्!

प्रकटार्थविवरणम्

नमिधानमेवेति। आद्यमनुजानाति यद्यपीति॥ तथापि नातिरिक्तानभिधानम् नाप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमिति योजना। उभयत्र हेतुमाह-यत इति । ज्ञान- कर्मफलभूतानन्दविशिष्ट भोक्तारं प्रक्रम्य प्रियाद्यवयवाभिधानादानन्द आत्मे- 15 स्यज्ञानप्रतिबिम्बितस्य चिद्धातोर्विशिष्टानुयायिनो विम्बभूतस्य च "ब्रह्म पुरुठं प्रतिष्ठा" इति पृथगभिधानादित्यर्थः। शुभकर्मोपस्थापितबाध्येष्टसन्दर्शने प्रति- बिम्बितमात्मचैतन्यं प्रियं सुखम, तदनुस्मरणे प्रतिबिम्बितं मोद:, स पवा- भ्यासात् प्रकृष्टः प्रमोदः। त्व बिम्बभूतचैतन्यमानन्दप्रियादिविशिष्टस्याहडरतु- रात्मेत्यर्थः। यश्चोवाच अन्यथा प्रेकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ इति तन्ाह-20 तत्र यचदिति। अवयववाचिना पुच्छशष्देन समानाधिकृतस्य ब्रझ्मशम्दस्

१. A. न साति. ¥. T. Space is left out for writing R. T. Space is left out for writing त्पड ...... ससट. ज्ान ...... ममिधाना. ५. T. प्रकुतप्रक्रिया. १. A omits विम्ब ...... तथ. 4, T. Space is left out for writing धान ...... परिहरवि.

[म.१. पा. १.६२९.

भाष्यम् मकतत्वादिति त्रूमः । नन्वानन्दमयावयवत्वेनापि ब्रह्मणि विज्ञायमाने न प्कतत्वं हीयते, आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वादिति; अतोच्यते-तथा सति तदेव ब्रह्म आनन्दमय आत्मावयवी, तदेव च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठावयव 5 इत्यसामञ्जस्यं स्यात्। अन्यतरपरिग्रहे तु, युक्तम् "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यत्नैव ब्रह्मनिर्देश आश्रयितुम्, ब्रह्मशब्दसंयोगात्, नानन्दमयवाक्ये ब्रह्मशब्द संयोगाभावादिति । अपि च "ब्रह्म पुच्छं प्तिष्ठा" इत्युक्त्वेद- सुच्यते "तदप्येष श्षोको भवति। असन्नेव स भवति। असत् ब्रह्मेति वेद चेतु। अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति"। अस्मिंश्व 10 श्लोकेऽननुकृष्यानन्दमयं ब्रह्मण एव भावाभाववेदनयोर्गुणदोषाभि- धानाह्गम्यते "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यत्र ब्रह्मण एव स्प्धानत्व- प्रकटार्थविवरणम् प्रकृतत्वादिति। खप्नधानस्य ब्रह्मणः प्रकृतत्वाद्गह्मशब्दात् तथैत प्रत्यभिक्षायमा- नस्य पुच्छराष्दविरोधे सति एकस्मिन्वाकये प्रथमचरमश्रुतयोशशब्दयोः प्रथम- 15 भुतस्यारसआ्ञातविरोधित्वेन बलीयस्त्वात् पुच्छत्वेनोपसर्जनत्वबाधया प्रधान- प्रमितिपरता कल्व्यत इति भावः। प्रेकृतत्वमात्रमन्यथाषि संभवतीस्ाह- नन्विति ॥ तर्थेकस्यैव गुणत्वप्रधानत्वप्रसङ्क इत्याह-अतोच्यत इति॥ यद्श्रोवाच केशव :- "न शब्देनेह पारमार्थिकोऽवयवावयविभावः । किन्तु कल्पनामात्रं तत्र सुखविशिष्टं ब्रह्मानन्दमयपढ़ार्थः। तमेकं विभ्रहं कृत्वा तदन्त- 20 र्गतं स्वरूपमवयवं कल्पयति"इति-तदपि मन्दम्। विशिष्टस्य कैल्पितत्वोक्तेः आनन्द्मयस्य मिथ्यात्वापातात्। न च भाष्यकारोऽप्यवयवावयविभावं तास्वि कमवोचत्, येनायमुपालम्भो भवतीति। तत्र गुणप्रधानभावविरोधपरिहारा- यान्यतरस्मिन्वाक्ये ब्रह्मप्रतिपादने वक्तव्ये कि युक्कतमित्याशङ्कयाद्द-अंन्यत- रेति। निगमनश्लोकपयालीचनयापि ब्रह्मैव स्प्रधानं प्रतिपाधमित्याह-

₹. T. Space is left out for $. T. Space is left out for writing writing तस्या ..... त्वेनो. कल्पि ... पातात्। न. २. A. पुच्छशम्दत्वेनो. 0. T. Space is left out for writing ३. TM. कृत. बह ... निगमन. Y.A. प्रसङ्गात्. ८. TM. वक्तव्यं. 4 T. Space is left out for ९. A. अन्यतर हति. writing व रति ...... विभा.

118

मंकटारयनिवरणस्

माध्यम् मिति। न चानन्दमयस्यात्मनो भावाभावशङ्का युक्ता, मियमादादि- विशिष्टस्यानन्दमयस्य सवलोकम्रसिद्धत्वात्। कथ पुनः स्वमधानं सड्रह आनन्दमयस्य पुच्छत्वरेन निर्दिश्यते "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति? नैष दोष:। पुच्छवत् पुच्छम्, प्रतिष्ठा परायणमेकनीरडं लोकिकस्यानन्द- 5 जातस्य ब्रह्मानन्द इत्येतदनेन विवक््यते, नावयवत्वम्, "एनस्यैवानन्द- स्यान्यानि भूतानि मात्रासुपजीवन्ति" इति श्त्यन्तरात् । अपि च आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे पियाद्यवयवत्वेन सविशेष ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम्; प्रकटार्थाववरणम् अपि चेति। ननु तत ब्रह्मशष्देनानन्दमय एवोज्यत ईत्याशङ्कयाह्- 10 न चाननदमयस्येति । कि तर्हि पुच्छशम्दन विवक्षितमित्यभिप्रेत्याइ - कर्थं पुनरिति। प्रतिष्ठाशब्दसामानाधिकरण्यादाधारत्वं विवक्षितमित्याह- नेष दोष इति। ननु वृ्तिकारैरपि तैत्तिरायकवाक्यं ब्रह्मण्येव सम न्वितमङ्गीक्रियत; तत्र *किमुदाहरणान्तरम्[?। "दृश्यते त्वग्रयया बुद्धया" इस्यादिकमप्यपास्तम्, सतिशषस्य मिथ्यात्वोक्तः। किं व अशुद्धयों 15 वांख्यनेंसयोरगांचरो ब्रह्मेति प्रतिपादनेऽप्राप्तप्रतिषेधें: स्यात् "अंदृश्येऽनात्ये" इति प्रागेव प्रतिषेधाइश्यनायाः। कि तु यत् सविशेषं तद्वाखनस- गोचरमिति व्याप्ते: व्यापकाभावाभिधानेन व्याप्याभांवे पर्यवस्यति। नापि भुत्यन्तरबलेन सविशेषत्वम्; तद्धि निदिध्यासनाद्यापन्नेकाग्रचित्तसह- कारिणा निर्विशेषव्रह्मात्मैकत्वपरेण शब्देन जनितायां बुद्धी खप्काशत्वास् 20 स्वयं प्रतिबिम्बित निर्विशेषमेत भातीस्येवं परम्; न तस्य दश्यतायां

• अत्र यथामातृकं मुन्रितम् ; तञ्व वाक्यं अनन्वितमिव प्रतिभाति। कदाचिदेवं स्यात्- "किमुदाहरमान्तरेणेत्यत आह-अपि चति ॥ सविशषमिति ॥ तमश्च दृशयत्वेन मिथ्यात्वापत्ति रित्यर्थः । एतेन यदुक्तम् "यतो वाची निवर्तन्ते" इति रागादिदोषद् षितयोर्वाकनसयोरगोचर ऋ्रश्मेत्यथः । तथा च श्रुत्यन्तरम्।" [See Brahmasutrabhasya of Bhuskara : Ananda- mayādhikaraņa.] ₹. T. Space is left out for writing ५. T, T1, P and TM. घस्य. इत्या. प्रतिष्ठाशब्द. . T. Space is left out for writing २. A. कारेणापि. अदृश्ये ... . पर्यवस्यति। ना. ₹. T. Space is left out for writing v. A. fad. T. space is left out for मसण्येव ..... मिथ्यात्वोक्के :. writing: म्वित ... ष. Y. A. मनसो: 119

[ब. १. पा. १. स. १९.

भाष्यम् निर्भिश्ेषं तु ब्रक्म वाक्यशेषे श्रूयते, वाख्यनसयोरगोचरत्वाभिधानाव "यतो वाचा निवर्तन्ते। अमाप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्। न विभेति कुतश्न" इति। अपि च आनन्दप्रचुर इत्युक्ते 5 दुःखास्तित्वमपि गम्यते प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पत्वापेक्षत्वाद् । तथा च सति, "यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छणोति नान्यद्विजानाति स भूमा" इति भून्नि ब्रह्मणि तद्यतिरिक्ताभावश्चुतिरुपरुध्येत । प्रनिशरीरं च प्रियादिभेदादानन्दमयस्यापि भिन्नत्वम्; ब्रल्म तु न प्रतिशरीरं भिद्यते, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यानन्त्यश्रुतेः 10 "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वेव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" इति च श्रत्यन्तरात्। न चानन्दमयस्याभ्यासः श्रृयते । प्रातिपदिकार्य- मात्रमेव हि सर्वत्राभ्यस्यते "रसो वै सः । रस ब्वेवायं लब्ध्वानन्दी भवति । को ह्ेवान्यात्क: पाण्यात्। यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्"। "सैषानन्दस्य मीमाए्सा भवति" "आनन्दं 15 प्रकटार्थविवरणम् सविशेषतायां पर्यवस्यति प्रधानविरोधात्। अतो निर्विशषत्रह्मात्मैकत्व- प्रमिनये पुच्छवाक्यमुदाजहार भगवान्भाष्यकारः। इदानीं मयटः प्राचु र्योर्थत्व दृषणान्तरमाह-अपि चेत्यादिना ॥ यदत्र वल्गितम-यर्था 'प्रस्ु रप्रकाश: सविता' इति निकृष्टव्यावृत्तये प्रयुज्यते, न तु तत्र तमसोऽप्यल्प- 20 ताभिप्रायेण तथा संसारव्यावृत्तये ब्रह्माप्यानन्दप्रचुरमिति व्यपदिश्यत,अतो नें दुःखाल्पतास्तित्वम्-इति, तदसत्। आनन्देन प्राचुर्यस्य प्रत्ययार्थस्य विशेषि- तत्वाद्। येन च प्राचुर्य विशेष्यते तत्प्रतियोगिनोडल्पता प्रसिद्धा। यथा 'ब्राह्मण- प्रचुरोडयं प्रामः' इत्युक्त शूद्रम्याप्यल्पता गम्यते, सवितरि तु त्रिपरीतं प्राचुर्यस्यैत प्रकाशविशेषणत्वात्; नंह प्राचुर्यमानन्दविशेषणं प्रत्ययार्थसैव प्राधा 25 न्यात् इति। आनन्द्मयस्य ब्रह्मत्वाभावे हेत्वन्तरमाह-प्रतिशरीरं चेति॥ अभ्यासादिति हतुरंप्यसिद्ध इत्याह-न चेति ॥ नन्वानन्दमयं प्रकृत्य प्राति-

₹. T and T1 add 9. ४. TM. सति पितरितु. २. A. सार्यात्मव्या. ५. TM. विषयत्वात्. ३. A ततो. ६. A. हेतुं सूच्यसिद्धः.

120

आनन्द्मयाधिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कुतश्रनेति" "आनन्दो ब्रम्मेति व्यजानात्" इति च। यदि च आनन्दमयशब्दस्य ब्रह्मविषयत्वं निश्चितं भवेत्, तत उत्तरेष्वानन्द्मावपयोगोष्यप्यानन्दमयाभ्यासः कल्प्येत; न त्वान- नदमयस्य ब्रह्मत्वमस्ति, प्रियशिरस्त्वादिभिर्हेतुभिरित्यवोचाम; तस्मात्5 श्रुत्यन्तरे "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्यानन्दप्रातिपद्रिकरत त्रह्मणि प्रयोगदर्शनात्, "यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" इति ब्रह्म- विषयः प्योगो न त्वानन्दमयभ्यास इत्यवगन्तव्यम् । यस्त्वयं मय-

सुपसंक्रमितव्यानां प्रवाहे पठिनत्वात्। नन्वानन्दमयस्योषसंक्रमित- व्यस्यानपयादिवदब्रह्मत्वे सति नैव विदुषो ब्रम्मपाप्तिः फलं निर्दिष्टं भचेत्। नैष दोष:, आनन्दमयोपसंक्रमणनिर्देशनेव पुच्छप्रतिष्ठाभूत- ब्रह्मपाप्तेः फलस्य निर्दिष्टत्वात्, "तदप्येप श्रोको भवनि। यतो

प्रकटार्थविवरणम् 15

पदिकाभ्यासांऽपि प्रकृतविषय पवेत्याशङ्गयाह-यदि चेति॥ आननदमयस्य ब्रह्मत्व सिद्धे प्रातिपदिकमान्राभयासोप प्रकृतानन्दमयविषयः सिध्यति, ततश्च ब्रह्मतासिद्धि: इतीने तराश्रयमिति भावः। किविषयस्तर्ह्यभ्यास इत्याशङ्कथ पुच्छवाक्याक्तव्रह्मनिषय इत्याह- तस्ादिति ॥ ननु मयडन्त- स्याप्यानन्दशब्दस्याभ्यासा दर्शित इत्याशकयाह-यस्त्यमिति ॥ उपसंक्र- 20 मितव्यानामिति ॥ विनेकेन त्याज्यानामित्यर्थः । विदुष: फलार्याप्येऽयमुप- क्रमः "एनमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कामनि" इत्यादिः। सा तहि नोक्ेत्याह नन्विति । उत्तरोत्तरपरिग्रहंणेह पृर्वपृर्वपरित्यागस्य सङ्कमणस्य विवक्षितत्वा- दानन्दमयपरित्यागाभिधानेन पुच्छप्रतिष्टामू तव्रह्मप्राप्तिरर्थादुक्तवेत्याह-नैष दोंष इति ।। मन्त्रेण प्रपञ्जयमानत्वाञ्च न ब्रह्मपाप्तिरतुक्तवेत्याह-तेदप्येष इति। 25

१. T and T वापो5यं. ३. TM adds न. २. T and T1 त्यागतंक्र

121 16

ब्रह्ममुत्नभाष्यव्याखयानम् [अ. १. पा. १. स्.१९.

भाष्यम्

वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिना च प्रपश्चयमानत्वात्। या त्वानन्दमय- संनिधाने "सोऽकामयत। बहु स्या मजाययेति।" इतीयं श्रुतिरुदाहता सा "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यनेन संनिहिततरण ब्रह्मणा संबध्यमाना 5 नानन्दमयस्य ब्रह्मतां प्रतिवोधयनि । तदपेअ्षत्वाच्चोत्तरस्य ग्रन्थस्य "रसो वै सः" इत्यादेननिन्दमयविषयता। ननु "सोऽकामयत" इति ब्रह्मणि पुंलिङ्निर्देशो नोपपद्यते। नायं दोष:, "तस्माद्वा एनस्मा- दात्मन आकाशः संभूत:" इत्यत्र पुंलिङ्गेनाप्यात्मशब्देन ब्रह्मणः प्रकृतत्वात्। या तु भागवी वारुणी विद्या "आानन्दो ब्रह्मेति व्यजा- 10 नात्" इति, तस्यां मयडश्रवणात्, ियशिरस्त्वाद्यश्रवणाच्च युक्तमा- नन्दस्य ब्रह्मत्वम् । तस्मादणुमात्रमपि विशेषमनाश्रित्य न स्वत एव पियशिरस्त्वादि व्रम्मण उपपद्यते। न चेह सविशेषं ब्रह्म प्रतिपिपादयि- षितम्, वाङनसगोचरातिकमणश्रुनेः । तस्मादन्नमयादिष्विवानन्द- मयेऽपि विकाराथ एव मयडिज्ञेयः, न प्राचुर्यार्थः।

15 प्रकटार्थविवरणम् यानि व वाक्यान्यानन्दमयम्य ब्रह्मतांसमर्पकतयोदाहतानि तानि पुच्छ- वाक्योक्तब्रह्मपराणि इत्याह-या त्वित्याढिना। यञ्चावादि आनन्दमयानिष्ठैव भार्गवी विद्येति तत्राह-या तु भागनीति ॥ पञ्चमपर्यायम्थत्वमप्रयाजकं केवलानन्दप्रातिपदिकार्थन्तमेव प्रयोजकमिति भावः । वृत्तिकारमतापाकरण- 20 मुपसंहरनि-तस्मादिति ॥ तत्तिरीयक नानन्दमयो ब्रह्म तद्गतमयडन्तवाच्य- त्वात् नारायणोपनिषद्गतानन्दमयवदिति प्रयोग :- तत्र च "अन्नमयप्राणमय- मनोमर्यविज्ञानमयानन्दमया मे शुध्यन्ताम्" इति शुद्धिप्रार्थनादब्रह्मत्वं सिद्धम्। न चात्यन्तमनुमानानपक्षा तद्यतिरेकेण संशयानपोहात्। न च गुण- गुणिभावे प्रमाणमिति वर्णयिष्यामः॥

2. A. बह्मतया. ५. A omits प्रयोजकम्- २. A तायो. ६. T. and T1. तलाहु: ₹. T and Tl omit तानि. ७. T. अन्राह्णस्वे. Y. A omits या तु भार्गवीति. ८. T, Ta. and P. अनपोहन च गुण-

122

आानम्द्मयाधिकरणम् ६] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् मूत्राणि त्वेवं व्याख्येयानि-"ब्रह्म पुच्छं पतिष्ठा" इत्यत्र किमानन्दमयावयवत्वेन ब्रह्म विवक्ष्यते, उन स्वप्धानत्वेनेति। पुच्छ- शब्दादवयवत्वेनेति प्राप्त उच्यते-"आनन्दमयोऽभ्यासात्"। आनन्दमय आत्मेत्यत्र "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति स्वमधानमेव ब्रह्मोपदिश्यते; 5 अभ्यासात् "असन्नेव स भवति" इत्यस्मिन्निगमनश्लोके ब्रह्मण एव केवलस्याभ्यस्यमानत्ात् ।। "विकारशब्दान्नेनि चेन्न प्राचुर्यात्"। विकारच्ोऽवयव- शब्दोऽभिपतः; पुच्छमित्यचयवशब्दान् स्वप्धानत्वं ब्रह्मण इनि यदुक्तम्, तस्य परिहारो वक्तव्य:। अतोच्यन-नायं दोपः, प्राचुयादप्य यव- 10 शब्दोपपतेः; प्राचुर्य प्रायापत्तिः, अवयवत्राये वचना मत्यथे :; अन्न- मयादीनां हि शिरआदिप पुच्छान्तेष्ववयवरपूक्तेचानन्दमयस्थापि शिर- आदीन्यवयवान्तराण्युक्त्वा अवयवपायापत्या "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्याह, नावयवविवक्षया; यत्कारणमभ्यासादिति स्वप्रधानत्वं ब्रह्मणः समर्थितम्॥ 15 "तद्धेतुव्यपदेशाच्च"। सवस्य हि विकारजातस्य सानन्दमयस्य कारणत्वेन त्रह्म व्यपदि्यते-"इद' म मसजन । यदिदं किं च" इति। न च कारणं सत् ब्रह्म स्वविकारस्यानन्दमयस्य सुख्यया वृतत्यावयव उपपद्यते। पगण्यपि सूवाण यथासंभवं पुच्छवाक्यनिर्दिष्ट- स्यैव ब्रह्मण उपपादकानि द्रष्टव्यानि॥। 20 प्रकटार्थविवरणम् एवं तावत्परमतं निरकृत्य स्वमतानुसारेण सूत्राणि योजयितुमुपक्र- मते-सूत्राणि त्वेवमिति ।. पूर्वत्र ईक्षत्यादेः मुख्यत्वबलेन चेनने समन्वयं न्यरु- रूपत्। तनैव न्यायेन पुच्छराव्दस्यापि अवयवे मुख्यत्वात् आनन्दमयस्य प्रति पाद्यस्योपसर्जन ब्रह्मति पूर्वः पक्षः। अभ्यासलक्षणतात्पर्यलिङ्गावगमात्, अप्रधा- 25 नस्य श्रोकेन निगमनानुपपत्तेश्चासआ्ञातविरोधितया प्रथमश्ुतस्य बलीयसत्वाच्च प्रधाने ब्रह्मणि समन्वय इति सिद्धान्तः। न च नैवं सूत्रार्थ इति राशामाझा ठयज्ञायि वेदाक्षा वा। न चान्यैरनुक्तत्वान्नायं सूत्रार्थ, इति वाच्यम्, अन्योक्त-

र्थस्य, सूचकत्वात्सूत्राणाम्, अन्यथा विचारनारम्भप्रसङ्गात् अध्याहारेणापि 30 व्याल्यानं समअसम्॥ पराण्यपीति ॥ अस्यायमर्थः -

१. T, T and P. पूर्वपक्ष :- 123

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. १. सू. १९.

प्रकटार्थविवरणम्

इतश्च नानन्दमयो वाक्यार्थः । ।"मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते"॥] यतो यन्मन्त्रवर्णेनोंक्तं ब्रह्म तदानन्दमयशब्देन विशिष्टपरामर्शेशकेन लंक्ष्यमाणजीव चैतम्यस्य स्वरूपमिति गोयते "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यनेन 'नत्वमास" इति- 5 वत्। कथमवगम्यते? "व्रह्मावेदाप्नोति परम्" इति ब्रह्मविदा ब्रह्मप्राप्त्यभि-

यश्चायं पुरुष । यश्चासावादित्ये। स एक:।' इत्येकत्वोपसंहारात् मध्येऽपि विशिष्टपरामर्शेन स्वरूपंथये तात्पर्येमवसीयते।।

['नेतरोऽनुपपत्तेः", इतश्ञ निशेषव्रम्मात्मवयमेवात्र प्रतिपाद्यते. नेतर 10 आनन्दमयः । कुतः! तस्मिन् सविशषे प्रतिपाद्माने वाक्यशष "अहृशयेऽ-

इतश्च निर्विशेखह्मात्मैक्यपरमंव्र तैत्तिरायकम्, "मदव्यपदशाज्" इति स्वल्पस्यापि भेदस्य निन्दाव्यपदेशात् "उदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति।" इति ॥

13 ननु भृगुवल्लयामानन्दस्य ब्रह्मत्वदर्शनादानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वमनुमी- यंत इत्याशङ्याह-'कामाचच नामृमानापेक्षा" इति। कोम्यत इति काम आनन्दः, तस्य म्रह्मत्वदर्शनान्नानुमननानन्द्मयस्यापि व्रह्मत्ववाच्छा कार्या

ननु "आनन्दं ब्रह्मणीं विद्वान्' इति भेदनिर्देशात् सविशंपं ब्रह्मावगम्यत 20 इत्याशङ्धयाह- 'अस्मिन्रन्य च तद्योंग शास्ति ' अस्मिन्प्रकरणवति प्रतिघुद्ध- स्यास्य जीवस्य तद्योंगं मोक्ष शास्नि नच्छास्त्रम् : न च सविशेषज्ञानान्मिथ्यार्था- वलम्बनान्मोक्ष उपपद्यते। तस्मात् राहाः शिरः' इतिवदापचारिको भेद- निर्देश इति निर्विशेषव्रह्मात्मेकत्वपरमेत्र वाक्यमिति स्थितम्॥

१. A. अयं. ४. Tand T! ब्रह्मदर्श. २. A. वक्ष्य. ५. T and T1 काम इति. ३. TM omits अन्यज्ञानात् ६. TM. वाज्जाता.

124

अम्तरधिकरणम् ७] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्॥११२॥

इदमाम्नायते-"अथ य एपोऽन्तराित्ये हिरण्पयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यशमथ्ुर्हिरण्यकेश आ पणखवात्सव पव सूपण: " "तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तम्योदिति नाम मे रष सर्वेभ्यः 5 पाप्मभ्य उदित उदेति ह वे सर्वेभ्य: पाप्मभ्यो य एवं दे इत्यधि- दैवतम्" "अथाध्यात्मम् अथ य एपोऽ्तरक्षिणि पुरुषा दृश्यते" इत्यादि। तव संगयः-कि विद्याकमानिशयवणान्परापोतकर्ष: रुश्षित् संसारी सूर्यमण्डले चस्षुप चोपास्यत्ेन श्रूपते कि वा नित्यसिद्ध: परमेश्वर इनि। किं तावत् पाप्तम्? संसारीनि, कुनः? रूपवत्वश्रवणात्। 10

प्रकटार्थविवरणम्

अस्य विषयवाष्य छान्दोग्यगतं पठति इदमाम्रायन इति ॥ आदित्य- मण्डलस्यान्तर्मध्य हिरण्मय इति ज्योतिर्मय: पुरुषो दृश्यते समाहितचित्तैरि- त्यर्थः । हिरण्मयानि ज्यानिर्मयान्यवान्य इमश्रृणणि केशाध्चनि तथोक्तः। प्रणखो 15 नखाग्रम्। तेन संह सर्व एव ज्यातिर्मयः। ज्योतिमंयम्याप्यक्ष्णोर्विशेषः। कपर्मर्कटम्यास: पृष्ठभागो उत्यन्ततेजस्वी तत्सदशं पुण्डरीकं यथात्यन्तदीप्ति- मदवमस्य पुरुषग्याक्षिणी अत्यन्तदीपिमती। कथं तस्योन्नामत्वगिति स्यं निर्वक्ति-सर्वेभ्यः पाप्मभ्य: उत् इतः उद्गतः सकार्यसकलपाप्मासस्पृष्ट इत्यर्थः। रूपवत्वश्रवणात् सर्वपापासंस्पर्शश्रवणाच् संशयमाह-त्ेति॥पूर्वाधिकरण- 20 न्यायंन रूपवत्त्वस्य प्रथमश्रुतत्वाच्चरमशुनस्य पाप्मातिक्रमत्य देवताया: कर्मा- धिकाराभावेनाप्युपपत्तेः आदित्यक्षत्रक्ष उपास्य इति पूर्वपक्षमाह-किं ताव-

१. A omits सह. ४ 1 ससृष्टः २. TM omits पुरुषस्य. 4. A adds तस, ३. TM omits उत् इतः ६. A omits उपास्य :.

125

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १. पा १. सू. २०.

भाष्यम्

आदित्यपुरुषे तावत् "हिरण्यशमश्चुः" इत्यादि रूपमुदाहृनम्; अक्षि- पुरुषेऽपि तदेवातिदेशेन पाप्यते "तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपम्" इति। न च परमेश्वरस्य रूपवच्वं युक्तम्, "अशब्दमस्पर्श- 5 मरूपमव्ययम् " इति श्रुतेः; आधारश्रवणाच्च "य एषोऽन्तरादित्ये" "य एषोऽन्तरक्षिणि" इति। न ह्यनाधारस्य स्वर्माहमप्रतिष्ठस्य सर्व- व्यापिनः परमेश्वरस्याधार उपदिश्येन। "स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति सवे महिम्रि" इति, "आकाशवत्सवगतश्च नित्यः" इति च श्रुती भवतः। ऐश्वयमयादाश्ुतेश्र "स एप ये चामुष्मात्पराश्चो लोका- 10 स्तेषां चेष्टे देवकामानां च" इत्यादित्यपुरुषस्यश्वयमयादा। "स एष ये चैतस्मादवीश्चो लोकास्तेपां चेष्े मनुष्यकामानां च" इत्यक्षिपुरु- पस्य। न च परमेश्वरस्य मर्यादावर्दश्वय युक्तम्: "एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष संतुर्विधरण एपां लोकानामसंभेदाय" इत्यविशेषश्चतेः। तस्मान्नाक्ष्यादित्ययोरन्तः परमेश्वर इत्येवं पाते 15 व्रम :-

प्रकटार्थविवरणम्

दित्यादिना ॥ इतश्च नेश्वरपरिग्रह इत्याह-आधारश्रवणच्चेति ॥ सम- द्िमप्रतिष्ठत्व सवनन्त्रत्वं सर्वव्यापित्वे च प्रमाणमाह स भगव इति। परमे श्वरापरिग्रहे हेत्वन्तरमाह ऐश्वयमयादेनि॥ अमु माद्वादित्यादृर्ध्र्वगता ये लो- 20 काः तेषामीशिता भवति । देवानां ये कामा भोगा: तेषां चेत्यर्थः । पतस्मादा- ध्यात्मिकात्। परमेश्वरस्याप्युपासनार्थ मर्यादावदेश्वर्य किमिति न भवतीत्या शाङ्कयाह-न चेनि । "एष सर्वेश्वरः" इत्यविशेषश्रुतेरित्यन्वयः । कथमस्य सर्वेश्वरत्वमुच्यत यतो भूतानां नियन्ता यमाऽस्ति भूतपालय् इन्द्रादिरित्या- शाङ्कय सोऽप्ययमवत्युक्तम्। संतुरिव विधारयिता असभदाय असङ्करायेत्यर्थः । 25 पूर्वपक्षमुपसंहृस्य सिद्धान्तसूत्रमवतार्य व्याचषं तस्मादित्यादिना ॥ प्रथम- श्रुतस्यापि रूपवत्वस्यापि सर्वपापातिक्रमस्य सप्रयाजनत्वात् प्रावल्यमिस्यक्या- दिस्ययोरन्तः परमेश्वर पवांपास्यः। इहाधिकाराभावेऽपि जन्मान्तर-

126

अन्तरधिकरणम् ७] नकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्" इति । "य एषोऽन्तरादित्ये" "य एषोऽन्तरक्षिणि" इनि च श्रूयमाणः पुरुषः परमेश्वर एव, न संसारी। कुतः१ तद्धर्मोपदेशात् । तस्य हि परमेश्वरस्य धर्मा इछोपदिष्टाः। तद्था "तस्योदिति नाम" इति श्ावयित्वा तस्यादित्युपुरुपस्य नाम "स एष 5 सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः"इनि सर्वपाप्मापगमेन निवःके । तदेव च कृतनिवचन नामाक्षिपुरुषस्याप्यनिदिशति "यन्नाम तन्नाम' हति। सर्व- पाप्मापगमश्च परमात्मन एव श्रूयते "य आत्मापहतपाप्मा' इत्यादौ। तथा चाक्षुषे पुरुष सव ऋक तत् साम तदुक्यं तद्यजुस्तद्रद्म" इत्यृक्मामा- द्यात्मकतां निर्धारयति। सा च परमेश्वरस्योपपद्यते, सबकारणत्वात् 10 सर्वात्मकत्वोपपत्तेः। पृथिव्यप्रयाद्यात्मके चायिदेवतं ऋक्सामे, वाक्या- णाद्यात्मके चाध्यात्ममनुक्म्याह "तस्यक्च साम च गेष्णौ" इत्यधिदेवतम् । तथाध्यात्ममपि "गावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ"

प्रकटार्थविचरणम् सञ्चितपापसंभवात् पश्वादीनामपि कर्माधिकाराभावाविशेषात् "न ह वै 15 देवान् पापं गच्छति" इत्यस्य पापाल्पत्वाभिप्रायात् न संसारी सर्वपापासंस्पृष्ट इति भावः। किश्च सर्वात्मत्वमपि श्रयमाण ने संसारिपिक्ष घटत इत्याह तथा चाक्षुष इति ॥ ऋगधिदवं पृथिव्यन्तरिक्षद्युनक्षत्रात्मिका अध्यात्मं चे वाकचक्षुशश्रांत्राक्ष्णः शुक् भालक्षणा। सैव पुरुष पवेत्यर्थः। तत्साम अधिदैव- मग्निवायवादित्य चन्द्रलक्षणम् अध्यात्मं च प्राणच्छायात्ममनःपरः कृष्णात्मकं 20 पुरुषः।एव मुक्थं स्तोत्रविशेषः, यजुः स्वाहाम्वधावडादि, ब्रह्म त्रयो वेदाःइतश्रे- श्वरपरिभ्रह एव युक्त इत्याह पृथिव्यग्न्याद्यात्मके चेति ॥ "इयमेवर्गभिः सामइत्यादिनाध्यात्ममनुक्म्य तथाविधे ऋकसामे गेष्णौ पर्वणी इत्याह। किश्च लौकिकेष्वपि गानेष्वक्ष्यादित्यपुरुषस्यैव गयमानत्वं यद्दर्शयति तदपि

१ T and T श्रूयमाणससारि Y Tand T1. Space is left out for २ T and Ti omit न wrning लक्षणा सेव. ३. A. त्मर्क च. 4 Tand Ti. Space is left out for writing मिवाय्वादित्य.

127

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अं. १. पा १. सु. २०.

भाष्जम् इति। तब्न सर्वात्मन एवोपपद्यते। "तद् इमे वीणारया गायन्त्येतं त्वेव ते गायन्ति तस्मात्ते घनसनयः" इति च लौकिकेष्वपि गानेष्वस्यैव गीथमानत्वं वर्शयति। तच्च परमेश्वरपरिग्रहे घटते,

5 "यद्द्विभूतिमत्सत्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेर्जोशसंभवम्।।" इति भगवद्गीतादर्शनात्। लोककामेशितृत्वमपि निरह्ुशं श्रूयमाणं परमेश्वरं गमयति। यत्तूक्तं हिरण्यशमश्रुत्वादिरूपश्रवण परमेश्वरे नोप- पद्यत इति, अत्र ब्रमः-स्यात्परमेश्वरस्यापीच्छावशञान्मायामयं रूपं साधकानुग्रह्थम्। "माया ह्येषा मया सष्टा यन्मां पशयसि नारद । 10 सर्वभूतगुणैयुक्त मैवं मां ज्ञातुमहसि।"

प्रकटार्थविवरणम्

सर्वात्मकेइयरपरिग्रहे घटते इत्याह तद इत्यादिना ॥! धनसनयः धनलाभ- 15 वन्तः श्रीमेंत् शोभायुक्तम: ऊर्जितं बलवत् लोककामेशित्वमप्यनन्याधीनं न संसारिणो घटत इत्यर्थः। रूपविशेषश्रवण च नैक्रान्ततो जीवलिङ्ग- मित्याह-अत ब्रम इति॥

यदत्र भास्करी व्याजहार, "पारमार्थिकमेवेदं ययाभूनार्थश्ञापकत्वा

20 स्यापि तथात्वापातात्। सप्नसृपटेरपि च पारमार्थिकत्वपसङ्गात् ॥ यद्त्रामृतानन्दो जगाद "मायापि सत्यैत्र" इति तदप्यसत्। "नासदा- सीभो सदासीतम आसीत्" इनि जगतपागवस्थायां मायाया: सदसद्वैलक्षण्येना- निर्वाच्यतावगमादिति॥

१. A. सर्वात्मेश्वर ३. A. इत्याह २. TM. अन्थे A adds एव. Y. T, Ti, TM. and A. विमृम्मितयो.

128

अम्तरधिकरणम् ७] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इति स्मरणात्। अपि च, यत्र तु निरस्तसर्वविशेषं पारमश्वरं रूपमुपदिश्यते, भवति तत्न शास्त्रम् "अशब्दमस्पशमरूपमव्ययम्" इत्यादि। सर्वकारणत्वात्तु विकारधमैरपि कैथचिद्विशिष्टः परमेश्वर उपा- स्पत्वेन निर्दिश्यते "सर्बकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः" 5 इत्यादिना। तथा हिरण्यश्मश्रुत्वाटिनिर्देशोऽपि भविध्यति। यदप्या- धारश्रवणास् परमेश्वर इति, अत्ोच्यते-स्वमहिमर्शवष्ठ पाप्याधार- विशेषोपदेश उपासनार्थो भविष्यति; सवगतत्व्राङ्गह्मणो व्योमत्सर्वा- - सुपासनाथमेव। तस्मात् परमेश्वर एवाक्ष्यादित्ययोरन्तरुपदिश्यते ।। 10

अस्ति चादित्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्योऽन्य ईश्वरोड- न्तयामी "य आदित्ये निष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्या-

प्रकटार्थविवरणम्

यञ्चांकं शास्त्रमशब्दमित्यादि तन्निर्विशेषपरमित्याह-अपि चेति॥ 15 उपासनाभागेऽपि नात्यन्तासदारोप इत्याह-सवकारणत्वात्विति ॥ ननू- पासनार्थः किमित्याधारोपदेशः साक्षादेव कि न भवतीत्याशङ्कयाह सर्वगतत्वादिनि॥ यदुक्कतं मर्यादावदैश्वर्यमिति तत्राह -ऐश्वर्येति ॥ एकस्पै- तत्पृथगनुचिन्त- नार्थम्, न तु परिच्छेदप्राप्यर्थमित्यर्थः॥ 20

भेदव्यपदेशाच्चान्य: ।। ननूपास्योद्देशेनोपासनविधांनात विधीयमानक्रियाकर्मकारकस्य ब्ीह्या- दिवत् अन्यनः संज्जावसिद्धि: वक्तव्येत्याशङ्कयाह भेद्व्यपदेशाच्चान्य इति॥

१. TM. नार्थं. ४. 1. न तूपासनस्योपदेशो. २. T, T1, TM and P स्यात्माधिदैव. ५. A omits विधानात्. ३. T, Tr, P and TM. कारणं.

129 17

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १.पा १. स्. २२

भाष्यम् दित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः" इति श्रुत्यन्तरे भेदव्यपदेशात्। तत्र हि "आदित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद" इति वेदितुरादित्याद्विज्ञानात्मनोऽन्योऽतर्यामी स्पष्ट निर्दि- 5 इयते। स एवेहाप्यन्तरादित्ये पुरुषो भवितुमहति, श्रुतिसामान्यात्। तस्मात् परमेश्वर एवेहोपदिश्यत इति सिद्धम्। आकाशस्तलिङात्॥ १-१-२२॥ इदमामनन्ति "अस्य लोकस्य का गधिरिति आकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पधन्त आकाश 10 प्त्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकार परायणम् " इति। तत्र संशय :- किमाकाशशब्देन परं ब्रह्माभिधीयत उत भूताकाशमिति। कुतः संशयः१ उभयत्र प्रयोगदर्शनात् । भूनविशेषे तावत् सुप्रसिद्धो लोक-

प्रकटार्थविवरणम् आदित्यक्षत्रशादन्तर्यामिण: श्रुत्यन्तरे भेदव्यपदेशात् सिद्धोऽन्य ईश्वर इत्यर्थः। 15 ननु तत्रादित्यशब्देन तन्मण्डलमुच्यत. न तन्नियन्ता क्षत्रज्ञ पवत्याशङ्गयाह- तत्र हीति। मण्डलस्याचेतनस्य वेदनप्राप्त्यभावात् प्रतिषेधायोगात् प्राप्त- वेदनात् जीवादन्य ईश्वरस्तत्रोच्यन इत्यर्थः । ननु तथापि प्रत्यभिन्ञापका- भावान् तम्योपासनमिह विधातुं शक्यमित्याशङ्याइ स एवेहापीति ।। आदित्यान्तरत्वश्रुतिसाम्येन प्रत्यमिज्ञायमाने ईश्वर उद्गीथ उपाव्यत्वेनोपदिश्यत 20 इत्युपसंहरति-तस्मादिति ॥

आकाशस्तलिक्कात् ॥ छान्दोग्यगतमेव विषयवाक्यं पठति इदमामनन्तीत्यादिना । संशयं तत्कारणं चाह-नत्रेत्यादिना । असाधारणनानन्देन सामानाधिकरण्या- दाकाशो ब्रह्मेत्यर्थः। ते नामरूपे यदन्तरा यस्य मध्ये वर्तते तन्नामरूपासंस्पृष्ट

१. A omits तत् ३. A. यमानमश्श्वरमीश्वरः. २. A. एवेति। इहापीति

130

आकाशाधिकरणम् ८. ] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वेदयोरकाशशब्दः। ब्रह्मण्यपि कचित्पयुज्यमानो दृश्यते, यत्र वाक्य- शेपवशादसाधारणगुणश्रवणाद्वा निर्धारितं ब्रह्म भवति-यथा "यदेष माकाश आनन्दों न स्यात्" इति "आकाशो वे नाम नामरूपयोर्निर्व- हिता ते यदन्तरा तह्ह्"इननि चैवमादो। अनः संसयः । किं पुनरत्र 5 युक्तम्? भूताकाशनिति । कुतः? तद्धि प्रसिद्धतरेण प्रयागेण मीघ्नं बुद्धि- मारोहति। न चायमाकाशशब्द उभयोः साधारणः सक्णे विज्ञातुम्, अनेकाथत्वपसङ्गात्। तस्माद्वह्मणि गौण आकाशशब्दो भवितुमददति। विभुत्वादिभिरहि बदुभिधर्मः सदशमाकाशेन ब्रह्म भवाते। न च मुख्य- संभवे गोणोडर्यो ग्रह्णमहति। संभवति चेह मुख्यम्यैवाकाशस्य 10 ग्रहणम्। ननु भूनाकाशपरिग्रहे वाक्यशेषा नोपपद्यते "सर्वाणि ह वा इमानि भूनान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते" इत्यादिः। नैष दोषः भूनाकारास्यापि वाय्वादिकमेण कारणत्वोपपत्तेः । विज्ञायते हि "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकान्नादायुः। वायो- प्रकटार्थविवरणम् 15 ब्रह्मति वाक्यशषात् अत्रापि ब्रह्माकाशशब्दमित्याह-आकाशो वै नामेति।। प्रसिद्धाबद्यातकों निपानां। संशयमुक्ता पूर्वपक्ष ग्ृह्नाति-किं पुनरत्रेति।पूर्वत्र प्रथमश्रुताह्विद्गात् सप्रयोजनं चरमश्ुत लिङ्गं बलीय इत्युक्तम्। इह त्वाकाश इति श्रुनिरियं प्रथमश्ुताचतननित।यैव चरमश्रुतं ब्रह्मलिङ्कमवबाधनीयम्। अनो मूनाकाशटष्टिविशिष्टाद्रीथोंपासनं विधीयत इति पूर्व: पक्षः। ननु नाका- 20

न चायमिति ॥ एकस्यापि गाशब्दस्यानेकार्थत्वमनन्यथासिद्धप्रयोगप्रत्यया- भ्याम् : ब्रह्मणि नान्यथासिद्धिर्गाण्यापि प्रयोगसंभवादित्याह-तस्मादिति ॥ भवतु गौण:, तनः किमित्यन आह-न चेति । मुख्यासंभवमाशङ्कय परि- हरति-ननु भूनाकाशस्येत्पादिना।। नैथाषि "आकाशो होवैम्यो ज्यायाना- 25 काश: परायणम् " इति वाक्यशेषः कथं भूताकाशे घटत इत्याशङ्गयाह-

१ A. द्योतकेन निपातेन १. A omits नान्यसिद्धि: २. A omits चरमश्रुतं २. T, TI, Pand TM. तथाहि

131

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. १.पा. १. सू. २२.

भाष्यम् रनिः"इत्यादि । ज्यायस्त्वपरायणत्वे अपि भूतान्तरापेक्षयोपपद्येते भूताकाशस्यापि। तस्मादाकाशशब्देन भूताकाशस्य ग्रहणमित्येवं पासे ब्रम :- 27

5 "आकाशस्तल्लिङ्गात्"। आकाशशब्देन ब्रह्मणो ग्रहणं युक्तम्। कुतः१ तहविङ्गात् । परस्य हि ब्रह्मण इद लिङ्रम् "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पध्यन्ते" इति। परस्माद्वि ब्रह्मणो भूतानासुत्पत्तिरिति वेदान्तेषु मयादा । ननु भूताकाशस्यापि वाय्वादि- कमेण कारणत्वं दर्शितम्। सत्यं दर्शितम्; नथाि मूलकारणस्य 10 ब्रह्मणोSपरिग्रहादाकाशादेवेत्यवधारणम्, सर्वा्णीत च भूतविशेषणं नानुकूलं स्यात। तथा "आकाशं प्रत्यस्तं यन्नि" इति ब्रह्मलिङ्गम् "आकाशो ह्वेवैभ्यो ज्यायानाकारी परायणम्" इति च ज्यायस्त्व- परायणत्वे। ज्यायस्त्वं ह्यनापेक्षिकं परमात्मन्येवेकस्मिन्रान्नातम्

प्रकटार्थविवरणम्

15 ज्यायस्त्वेति ॥ महत्त्वाश्रयत्वे वायवाद्यपक्षया भूताकाशस्य सुप्रसिद्ध' इत्यर्थः। यस्मान्मुख्य बाधकं नास्ति तस्मावित्युपसंहारः । सिद्धान्तत्वेन सूत्रं योज- यति आकाशशब्देनेतति।। जन्मादिमृत्रे जगजन्मादिकारणत्वम्य ब्रह्मलक्षण- खवेनावधारितत्वादिर्दाि तददर्शनादाकाशस्य व्रह्मत्वनिश्चय इति भावः अन्यथा- सिर्द्धि स्मारयति-नन्व्िनि॥ परिहरांत-सत्यामति ॥ आकाशशव्देन त्वया 20 मूल कारण स्याङ्गीकृतत्वादवान्तरकारणत्वापेक्षयावधारणं न संभवति। वाय्वा- दीनामध्यवान्तरकारणत्वादाकाशम्यापि सर्वभूतान्नर्गतत्वात् स्वयमेव सवस्य कारणत्वानुपपत्तः। तता व्यतिरिक्तानां भ्रहणं सर्वाणीनि विशेषणं नानुकूल स्यादित्यर्थ:। तथा सर्वभूतप्रलयाधारत्वम्, निरतिशयमहत्वम्, स्थितावपि पराश्रयत्वमित्येनान्यपि ब्रह्मलिङ्गानि दृश्यन्त इत्याह-तथाकाश्षमित्यादिना।। 25 रातेः कर्मफलस्य दातुराश्वरशब्द्वाच्यम्य मायायां चित्पतिबिम्बस्य परायणं

१. A. सिद्धि:

132

आकाशाधिकरणम्. ८.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

"ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लो- केभ्यः" इति। तथा परायणत्वमपि परमकारणत्वात्परमात्मन्ये- वोपपन्नतरम्। श्रतिश्च भवाते "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातृः परा- यणम्" इति। अपि चान्तवत्वदोषेण शालावत्यस्य पक्षं निन्जित्वा, 5 अनन्तं किंचिद्क्तुकामेन जैवलिना आकाशः परिगृहनः; तं चाकाश- मुद्गीथे संपाद्योपसंहरति "स एप परोवरीयानुह्ीय एपोऽनन्:" इति। तचानन्त्यं ब्रह्मलिङ्गम्। यत्पुनरुक्तं भूनाकाश पसिद्धिबलेन प्रथमतरं प्रतीयत इति, अत्र ब्रूम :- प्रथमतरं प्रतीतमपि सन् वाक्य-

प्रकटार्थविवरणम् 10

बिम्बस्थानीयं ब्रह्मत्यर्थः। ब्रह्मणों लिङ्गान्तरमाह-अपि चेति ॥ सिलकः शालाचस्यः, चकितायनो दाल्भ्यः, प्रवाहणो जवलि इत्येने श्रैय उद्गीथविद्या्या निपुणा विचारमारेमिरे-'कि परायणमुद्गीथस्य' इति। नत्र स्वर्गलीक एव परा- यणमुद्गीथस्येति दाल्भ्यस्य पक्षं प्रतिक्षिप्य, अय लोक: परायणमिति पेक्षे शाला वत्यो जग्राह। तमुवाच प्रवाहणः "अन्तवद्वै किल ते शालावत्य साम"इति।प्रकृ- 15 तत्वादुद्गीथतदेतदाह अन्तवत्वदोपेणेति। पैरस्परं?।परभयोऽतिशयेन वरः परोवरीयान् स एप आकाशाभिन्न उद्गीथ आङ्ारः। स एषोऽनन्त इत्यानन्त्य- मेवोपसंहरति। तथ्चानन्त्यं देशतः कालती वस्तुनश्चानवच्छिन्नत्वं न ब्रह्मणीऽन्य- स्योपपदते। अस्यायमाशयः प्रथमश्ुनायाः श्रुतेरपि चरमशुनं प्रतिपिपाद- यिषितं लिंङ्ग तात्पर्याद्वलीयो भवति। अतः समस्तजगत्मकृतित्वावधारणा- 20

तिमपोद्य ब्रह्म समर्पयतीति न्यायान्तरद्विदर्शयिषया निरस्तमप्युद्दावयति- यत्पुनरुक्तमिति ॥ "स्यजेदेकं कुलस्यार्थे" इति न्यायेन भूयसीनां ब्रह्मलिङ्ग- समर्पकश्रुतीनामनुग्रहायाकाशश्ुतरंकस्या भङ्गा युक्त इत्याह- भत्र ब्ूम इति।।

&. Tand T'. Space is left out for ४. A omils उद्दाथः लग उद्गीथविद्यायां ५. A. पुरुषो २. A orits पक्ष ६. A. इत्यानन्त्यं देशतः ३. A and TM. परम्परं

133

[अ. १. पा.१ सृ. २३

भाष्यम्

शषगतान्व्रह्मगुणान्दृक्टा न परिगद्यते। दर्शितश्र ब्रम्मण्यप्याकाशशब्द :- "आकाशो वे नाम नामरुपयोनिवेहिता" इत्यादी। तथाकाशपर्याय- वाचिनामपि न्रह्मणि प्रयोगो दृश्यते "३चो अक्रे परमे व्योमन् 5 यस्पिन्देवा अधि विश्वे निपेदु:" "सेषा भागवी वारुणी विद्या। परमे व्योपन्प्रतिष्ठिता""ॐ के ब्रह्म खं ब्रह्म" "खं पुरणम्" इति चैव- मार्दो। वाक्योपकमेऽषिर वोमानस्याकाशशब्दस्य वाक्यशेषवश्ञादक्ता ब्रह्मविपयत्वावधारणा । 'अग्निरधीनऽनुवाक्म्' इति हि वाक्योप- क्रमगतोऽप्यप्निशब्दो माणवकविषयो दृश्यते। तसतदाकाशशबदं त्रह्मेति 10 सिद्धम्॥

अत एव प्राणः॥ १-५-२३।। उद्धीथे "प्रस्तोतर्या देवना पस्तातमन्वायत्ता" इत्युपक्रम्य श्रूयते "कतमा सा देवतेति माण इति होवाच सवाणि ह वा इमानि

प्रकटार्थेविवरणम् 15 कि चाकाशशब्दस्य तत्पर्यायाणां च व्रह्मणि प्रयोगप्राचतुर्यदर्शनादत्यन्ताभ्यासेन गोणा प्रथमप्रतिपत्तिरन विरुध्यत इत्याह-दर्शिनश्चेत्यादिना॥ व्योमन्निति॥ व्योसति परमेऽक्षरे ब्रह्मणि ऋतो वर्तन्ते। यस्मिन् अक्षरे विश्व देवा अधि निरषदु: अधिश्रिता इत्यर्थः । किञ्च नत्रव प्रथमानुगुण्येनोत्तरं नीयते यत्र तदन्यथा- कर्तु शक्यम्। यंत्र तुन शक्यं तत्रोत्तरानुगुण्यनैव प्रथम नीयत इत्याह- 20 वाक्योपकमेऽपीति ॥ गस्मादाकाशश्रुतिर्गाणी तस्मादित्युपसंहारः ।

अत एव प्राण: ।। उद्गीथोपासनप्रसङ्गेन प्रस्ताववेवताया उसनमुक्तमिनि शीक्षयाह उद्गीथ इनि॥ उद्धाथप्रकरण श्रूयत इत्यन्वयः । प्रस्ताव सामभकिविशेष

१. TM. ब्ह्मण्यवच्ा ₹. A omitr यत्र नुन शक्यम्. २. T, T1,P and TM. प्रथमागतानु

134

प्राणाधिकरणम् ९ मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषां देवता प्रस्ताव- मन्वायत्ता " इति। तत्र संशयनिणयां पूर्ववदेव द्रष्टव्यौ । "प्राण- बन्धनं हि सोम्य मनः" "पाणस्य प्राणम्" इति चैवमादो ब्रह्म- विषयः पाणशब्दो दृश्यते; वायुनिकारे त प्रसिद्धतगे लोकवे:योः; 5 अन इह प्राणश्देव कनरस्योपादानं युक्तमिति भर्नात संकग: । किं पुनरत् युक्तम् ? वायुनिकारस्य पश्चवत्तः माणस्योपाशन क्तम्। तन् हे प्रशिद्धतरः प्राणशब्द इत्यवाचाम। ननु पूववदप तलल्ङ्गात त्रह्मण एव ग्रहण युक्तम्। इहापि वावशेष भूतानां संवे सेद्रमनं पारवेश्वरं कम प्रीयने। न, मुख्ये-पि माणे भूनमंवशनो:मनम्य दर्श 10 नात्। एवं द्याम्नायने-"यदा वै पुरुषः स्वविति प्राण नरहि वागप्येति माण वक्षु: माणं श्रोवं प्राण मनः सयदा प्रबुध्यन प्ाणादेवाधि ुनजायन्ने" इति। मन्यक्ष चैनत् स्वापकाले प्राणतृत्तावर्परलुप्यमानाया- मिन्द्रियवृत्तयः परितुप्यन्ते, प्रवोधकाले च मादुभवन्नीति। इन्द्रिय- सारत्वाच् भूतानामविरुद्धो मुग्ये म्राणेपि भूतमंवेशनोद्गमनवादी 15 वाक्यशेषः। अपि चादित्योऽन्रं चोद्गीथमतहार्योर्देवने प्रस्तावदेवताया:

प्रकटार्थविवग्णम्

मन्वायत्ता अनुगतेत्यर्थः । प्राणमभ्याध्रित्योजिहने उद्गर्च्छनीत्यर्थः । अति- देशाधिकरणन्वात् पूर्वाधिकरणवत् संशयनिणयी। नर्हि पूर्वेणव गतत्वात्र पृथगारम्म इत्याह-नतु पूववदिति। अधिकाशङ्कानिरासाय पृथगारम्भ 20 इत्यभिप्रत्य अधिकाशङ्कामाह- न मुख्येऽपीति॥ ननु तत्रेन्द्रियाणामेव लयोदया प्राण ध्रयेते। अतो मूतानां लयोदयविषयो वाक्यशेषः प्राणे न घटत इत्याशङ्कयाह-इन्द्रियसारत्वाच्चेति । भूतेष्विन्द्रियाणि साराणि सूक्ष्मनया भोषतृसामीध्येन च. अतस्तेषां लयोदयाभिधाननव इतरेषां लयादयो प्रसिद्धा- वित्यर्थ:। अब्रह्मसाहचर्याच्च प्राणो न ब्रह्मेत्याह-अपि चेति ॥ कतमा सा 25 देवता उद्गीथमन्वायत्ता इत्युद्रात्रा पृष्टः चाकायण आदित्य इति होवाच; प्रति-

१. TM and A. उद्गच्छन्ती- १ A omits भूताना.

135

[भ. १.पा. १. सु. २३.

भाष्यम्

प्राणस्यानन्तरं निर्दिश्येते; न च तयोर्व्रह्मत्वमस्ति, तत्सामान्याच प्राण- स्यापि न ब्रह्मत्वमित्येवं प्राप्ते सूवकार आह- "अत एव प्राणः" इति । "तल्लिङ्गात्" इति पूर्वमूल्े निर्दि- 5 ष्टम्। अत एव तल्विङ्गात्माणशब्दमपि परं ब्रह्म भवितुमईति। प्राणस्यापि हि ब्रह्मलिङ्गसंबन्धः श्रयते "सर्वाणि ह वा इमानि भूनानि माण- मेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहन" इति। पाणनिमित्तां सर्वेषां भूता- नामुत्पत्तिप्रल्यावुच्यमानों प्राणस्य ब्रह्मनां गमयतः । ननूक्तं मुख्यप्ाण- परिग्रहेऽपि संवेशनोद्गमनवशनमविरुद्धम्, स्वापमबोधयोदेशनादिति। 10 अतोच्यते-स्वापपवोधयोरिन्द्रियाणामेव केवलानां प्राणाश्रयं संवेश- नोद्रमनं दृश्यते, न सर्वेपां भूतानाम्; इह तु सेन्द्रियाणां सशरीराणां च जीवाविष्टानां भूतानाम्, "सर्वाणि इ वा इमानि भूतानि" इति श्रुतेः । यदापि भूनश्चुतिमहाभूतविषया परिगृद्यने तदापि ब्रह्मलिक्गत्व- मविरुद्धम्। जनु सहापि विषयेिन्द्रियाणां स्वापपवोधयोः प्राणेऽप्ययं 15 माणाच् प्रभव शणुमः- "यदा सुप्तः स्वननं न कंचन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सवैनमभि: सहाप्येति" इति। तत्नापि तल्िङ्वात्पाणशब्दं ब्रह्मेव । यत्पुनरत्नादित्यसंनिधानात्माणस्या-

प्रकटार्थविवरणम् हत्रा पृष्टः अन्नमिति हांवाच. इत्यादिना सामभैक्तिविशंषयोदेवने निर्दिश्यंते। 20 अब्रह्म रूपान्नादवित्य सा न्निध्यानुगृही न प्रथमश्ुतप्रणश्ुत्या वायुविकार: प्राण

प्रववृते सुत्रकार इत्याह-एवं प्राप्त इत्यादिना । भवन्ति इति भूनानीति यागितवृत्या यत्किश्चिद्धवनधर्मवत् नम्य सर्वस्य संवेशनोद्गमनं न मुख्ये प्राण उपपद्यत इत्युक्तम्। इदानीं प्रसिद्धिबलेन महाभूतपरित्रहऽपि न विरोध 25 इत्याह-यदापीति। प्राणस्य भौनिकत्वादेव महाभूतकारणतवं न संभवती- त्यर्थ:। कंवलानामिन्द्रियाणां प्राणाधीनत्वमुक्तम्। तत्र विशेषं शङ्कते- ननु सहापीति। वायुविकार: प्राणः तत्र नोच्यत इत्याद-तत्रापीति।

१. A omits भक्ति. २. T, T1, P and TM omit इति.

136

प्राणाधिकरणम् ७.] मककार्थबिवरणस्

मान्यम् ब्रह्मत्वमिति, तदयुक्तम् ; वाक्यसेषवलेन माणशब्दस्य ब्रह्मविषयतार्यां प्रतीयमानायां संनिधानस्याकिश्चिवत्करत्वात्। यत्पुनः पाणशव्दस्य पञ्चद्ृत्तौ प्रसिद्धतरत्वम्, तदाकाशशब्दस्येव प्रतिविधेयम्। तस्मास्सिर्द्ध प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्य ब्रह्मत्वम् । 5

अत्र केचिदुदाहरन्ति-"प्राणस्य प्राणम्", "प्राणबनानं दि सोम्य मनः"इति थ । तदयुक्तम्, शब्दभेदात्मकरणाच संचयानुप- पत्तेः । यथा पितुः पितेति प्रयोगे अन्यः पिता षष्ठीनि।दिष्टाव, प्रथमानिर्दिष्टः, पितुः पिनेनि गम्यते, तद्ृत् "प्राणस्य प्राणम्" इति शब्दभेदात पसिद्धात्माणादन्य: प्राणस्य प्राण इति निशीयते। न हि स 10 एव तस्येति भेदनिर्देशारहो भवति। यस्य च पकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेणापि स एव तत्र प्रकरणी निर्दिष्ट इति गम्यते; यथा ज्योतिष्टोमाधिकारे "वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत" इत्यल ज्योतिः- शब्दो न्योतिष्टोमविषयो भवति, तथा परस्व ब्रह्मणः प्रकरणे "प्राण- बन्धनं हि सोम्य मनः" इति श्रुतः पाणशब्दो वायुविकारमात्नं कभ- 15 मवगमयेत्: अतः संशयाविषयत्वान्नैतदुदाहरणं युक्तम् । प्रस्तावदेव- तार्यां तु पाणे संशयपूर्वपक्षनिर्णया उपपादिताः ॥ प्रकटार्थविवरणम् सन्निधे: स्ववाक्यगतं ब्रह्मलिक्गं बलीय इत्याह-अकिश्चित्करत्वादिति।। जगसप्रकृनित्वावधारणोपबृंहितं प्रति|प्रतिपर्यायं। देवताशब्दामिहितं चेतनत्वं 20 प्राणश्रुतिमर्पबाध्य व्रह्म लक्षयतीत्याह-तदाकाशशब्दस्येवेति॥ यस्माद् प्राणकाग्णं ब्रह्म प्राणशम्देन लक्ष्यते तस्मात् सर्वजगत्कारणब्रहमटष्टया प्रस्ता- वोपासनं सिद्धमिस्याह-तस्मादिति ।। वृत्तिकृतामुदाहरणमनूध दृषयति-अत्र केचिदिति ॥ संशयविषय- भूतं हि वाक्यं सर्वत्रोदाहृत्य निर्णीयते। संशयाविषयत्वाभ्नेदमुदाहरणमित्यर्थः। 25 प्राणस्य पञ्चंधा व्यापरहेतु: तत्साक्षी तस्य प्राण इत्युव्यते। शब्दभेद: प्रप- श्वितः: प्रकरणमिदानीं प्रपञ्जयति-यस्य चेत्यादिना ॥ प्राणः परमात्मा बन्धनमाश्रयो यस्येति विभ्रहः॥

१. T, T1, TM and A. अववाष्य ३. A omits.पञ्चघा. ₹. TM adds 9. 187 18

भाष्यम् ज्योतिश्वरणाभिधानात् ॥१-१-२४॥ इदमामनन्ति "अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेपूचमेषु लोकेष्विदं वाव तघ्यदिदमस्मिनन्तः पुरुषे ज्योतिः" इति। तत्न संशयः-किमिह ज्योतिःशब्देनादित्यादि- 50 ज्योतिरभिधीयते किं वा परमात्मेति। अर्थान्तरविषयस्यापि शब्दस्य तल्लिज्लाद्रह्मविषयत्वमुक्तम् । इह तु तल्विक्मेवास्ति नास्तीति विचार्यते। कि पाप्म्: आदित्यादिकमेव ज्योतिःशब्देन परिगृह्यन इति। क्ुतः ! प्रसिद्धेः। 'तमो ज्योतिः' इति हीमौ शब्दौ परस्परप्रतिद्वन्द्ि- 10 विषयौ परसिद्धौ। चश्षुर्द्टत्तेनिरोधकं शार्वरादि तम उच्यते । तस्या एवानुग्राहकमादित्यादिकं जप्ोतिः । तथा 'दीप्पते' इतीयमपि

प्रकटार्थविवरणम्

ज्योतिश्चरणाभिधानाद्।। छान्दोग्यगतं विषयवाक्यं पठति-ईदमामानन्तीति ।। अतो दिवो 15 धुलोकात्परतः यज्ज्योतिर्दाप्यते प्रकांशते तदिति जाठरे5ध्यस्यते । विश्वतः पृष्ठेष्विति प्राणिनिकायादुपरि, सर्वतः पृष्ठेष्विति भूरादिलोकादुपरि, उत्तमा न विद्यन्ते येभ्यस्तेऽनुत्तमा: तेषु. तथापि तेषामुत्तमत्वं न सिद्धयतीत्यत आह- उच्चमेष्विति ॥ ज्योतिश्शब्दस्य लोके जाठरज्योनिपि प्रयांगात् "आत्मैवास्य ज्योतिः" इति चात्मनि प्रयोगात संशयमाह-तन्रेति ॥ नन्वाकाशशम्दस्यार्था 20 नतरे रूढस्यापि ब्रह्मनिषयत्वं निरणायि; तेनैवैनद्गनमिति न पृथगारम्भणीय- मित्याशङ्याइ-अर्थान्तरेति । स्वाक्ये ज्योनिषो ब्रह्मलिङ्गभावात् पूर्व- न्यायाविषयत्वात् पृथगारम्भणीयमित्वर्थः। अधिकरणारम्भमुपपाद्य पूर्व- पक्षमाह-कि प्राप्तमित्यादिना। चक्षुर्वृचेर्निरोधकमिति भावरूपत्वमाह। तमो भाव:, आवरणत्वात्, कुड्चवढिति प्रयोगः। शार्वराश््रीति पूर्व रूप, विशेषं 25 लक्षयति। तमो द्रव्यम्, रूपवत्वात्, मघवदिति। न च तमसोSप्रामाणिकत्वा-

१.T and T1. तमामनन्ति. ३. TM. भूतादि २. A. प्रकाश्यते.

188

स्पीतिक्रणाधिकरणम् ८.] अ्रकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् दाश्रयासिद्धिः, 'विप्रतिपत्यालम्बना[म्वनत्वादा/अयत्वोपेपसी प्रमाणविशेष- वैयर्थ्यात्। तमसश्च रूपवत्वेन नित्यानुभवसिद्धत्वात् न स्वरूपासिद्धिः। हेतुत्वं च व्याप्तत्वेन, न तु प्रामाणिकत्वेन ; अन्यथा कनकेनापि वहयनुमानप्रसङ्गात्।। अन्ये त्वाह:चक्षुषो रूपभ्रह्दणशक्तिरीत्सर्गिकी, तमःप्रतिबन्धासु 5 कवचित्कार्यानुदयः, तत्र प्रतिबन्धध्वंसायालोकापेक्षास्तु यत्र प्रतिबन्धो विद्यते, तमसस्तु चिनाप्यालोकमालोकस्येवालोचनं चशुः अनः प्रामा- णिकत्वानाथयासिद्धयाद्याशङ्-इति। न चान्व्रयव्यतिरंकाभ्यां तमसोऽ- भावत्वावगमात् कालात्ययापदिष्टनेति वाच्यम्। एकाश्रयत्वविराधेना्य न्वयव्यतिरेकोपपत्ती प्रकृताप्नतिपक्षत्वात्, अन्यथा प्रकाशोऽपि तमोडभाव 10 इत्यापद्येत। कि च प्रकाशविशषयस्य तमोविराधित्वेपि मन्दप्रदीपे

न च तत्र प्रकाशान्तराभावादस्पप्टरूपदर्शनम्, बहुलालाकतिततेऽपि प्रस- झात्, अता नान्वयव्यतिरेकवाधः । तमो न रूपवत् स्पशहीनस्वात्, आत्मवदित्यनुमानबाध इति चेन्न, अम्भस्सम्भारगम्भीरप्रावृडम्मोदस्पेव 15

महत्वे सति स्पर्शोपलम्भशून्यत्वेनारूपत्वसाघने रश्मिजालगतत्रसरेणुषु व्यमिचार:। तत कार्यवशादनुमेयः स्पर्श इति चेत् हहापि प्रस्यक्षोपलब्ध- रूपत्वादनुमेयो भविष्यति। ननु कार्यद्रव्यं अनेकद्रव्यार्धं हष्टम्, इद तदतुप- लम्भाद्यापकानुपलब्धिवाधान्न द्रव्यं तमः । तन्न, कार्यदर्शनादेव विद्यु- 20 दादिकारणवत्तत्सिद्धंः। सुक्ष्मतेजोऽवयवद्वारको मूलकारणस्यैव विवर्त इति रहस्यम्। प्रभावास्च प्रतिघातः, विनाशादूष्वे च लब्धावयव्युपलम्भः. तस्मा- धयापकानुपलब्धिबाधभावात् न द्रव्यं तमः । किं च सर्वप्रकाशप्रागभावत्वे सर्वप्रकाशोदये निव्तेत । एकप्रागभावत्वं सवितृकिरणसन्ततेऽपि देशे प्रदीपप्रागभावात् तमोभावषुद्धिप्रसङ्गः । प्रध्वंसत्वे च नित्यत्वप्रसङ्गः । संसर्गा- 25 भावत्वे किम् इह प्रकाशो नास्तीति षुद्धिगोचरोडगोचरो वा? नाद, प्रकाशा- भावे सति इह प्रकाशो नास्तीति बुद्धेरेवासंभवात्, संयुक्तविशेषणविशेष्य-

१. A पतिपस्या. ४. TM. काकेनापि. . A. पपत्ते :. ५ T, T1, P and TM. ए कैकप्राग- १. A omits विश्ेष.

139

[म. १. पा. १. सू. २४

भाष्यमू क्षुतिरादित्यादिविषया प्रसिद्धा। न हि रूपादिहीनं ब्रह्म 'दीप्कते' इति सुर्यां श्रुतिमति। घमर्योदत्वश्चुतेश्र। न हि चराचरवीजस्य म्ह्ण: सर्वात्मकस्य दयौर्मयादा युक्ता; कार्यस्य तु ज्योतिषः परि- 5 विछवस्य चौर्मर्यादा स्यात्। "परो दिवो ज्योतिः" इति व ब्राह्म- णम्। ननु कार्यस्यापि ज्योतिषः सर्वत्र गम्यमानत्वात् घुमरयोदावत्व- मसमञ्जसम् ; अस्तु तर्व्यतत्िवृत्कृतं तेज: प्रथमजम्। न ; अतिवृत्कृतस्य तेजसः प्रयोजनाभावादिति । इदमेव प्रयोजनं यदगुपास्यत्वमिति चेद, न ; 10 प्रकटार्थविवरणम् भावेनामावः प्रत्यक्ष इति तार्किकस्यितेः। विरोधिदर्शनत्थेन तु तमसा संविद- गोचरत्वे कुतः संसर्गाभावत्वसिद्धि: तस्माद्यत्किश्चिदेतदित्यलं प्रसक्गेनागतेन।। बहुतरम्रह्लिङ्गावगमेन पूर्वमाफाशादिश्रुतिः स्वार्थात् प्राच्यावि। अत्र त्वअ्रह्यलिङ्गान्येव बहूनि विद्यन्ते इत्याह-दुम्यादत्वेत्यादिना॥ ननु 1b धौर्मर्यांदा न घटते चेन्मा घटीष्ट; ततः किमिस्याशङयाह-परो दिव इति॥ मथा ब्रह्मणो मर्यादा न घटते तथा कार्यस्यापि न घटत इस्यनर्थकमेवेदं वाक्यमिति कश्िदाक्षिपति-नन्विति ॥ पकदेशी समाधत्ते-अस्तु तहीति।। वद्यपि त्रिवृत्कृतं ज्योतिर्दिषां ऽर्वागपि विद्यते, तथाव्यवन्नास्पृष्टं यत्तेजस्तद्दिय :- परस्तान्द्रविष्यत्यदोषस्य वेदस्यानर्थक्यायोगादित्यर्थः। अभ्ययनविधिपरि- 20 गृहीतस्य सप्रयोजने प्रामाण्यं वक्तव्यम् : न चेदानीमत्रिघृत्कृतस्य तस्मिन्।?] प्रयोजनमस्तात्याह-नेति ॥ पकदेशी प्रयोजनमाह-इदमेवेति ॥ निष्पयो- अनस्योपासनापि न संभवतीत्याह-नेति ॥ अत्निवृत्कृतं तेजोऽमयुपगम्य निष्पयोजनत्वमुक्तम्। इदानीं तदेव नास्तीस्याह- तासामिति।। तासां दवतानां तेजोऽबनलक्षणानामेकेकां देवतां वविधा विभज्य पुनश्ैकैक भाग 25 द्विधा कृत्वा तदितरयोः निक्षिप्य त्रिगुणरज्जवतां त्रिवृतं करवाणीत्विशेष-

₹. T and T1. दर्शनाथौं. २. T and T. अ्यापन. P and TM. दर्शनोत्यौ. ४. A omite लक्षणानां २. T, T1, P and TM, मम सा.

140

माष्यम् विट्टतं त्रिटृतमेकैकां करवाणि" इति चाविशेषश्रुतेः । न चात्रिवृत्कृत- स्यापि तेजसो धमर्यादत्वं मसिद्धम् । अस्तु तहिं त्रिवृत्कृतमेव तच्तेजो ज्योतिःसब्दम्। नन्क्तमर्वागपि दिवोऽवगम्यतेऽगन्यादिकं आ्योतिरिति। नैष दोषः । सर्वलापि गम्यमानस्य ज्योतिषः "परो दिनः" इत्युपास- 5 नार्थ: प्रदेशविशेषपरिग्रहो न विरुष्यते; न तु निष्मदेशस्यापं ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना भागिनी। "सर्वतः पृष्ठेष्वतुस्तमेषूचमेषु लक्रेपु" इति चाधारबहुत्वश्षुतिः कार्ये ज्योतिष्युपपद्यतेतराम्। "इदं वाव तद्यदिद- मस्मिनन्तः पुरुषे ज्योतिः" इति च कौक्षेये ज्योतिषि परं ज्योति- रध्यस्यमानं दृश्यते। सारूप्यनिमिचाश्ाध्यासा भवन्ति। यथा 10 "तस्य भूरिति शिर एक शिर एकमेतदक्षरम्" इति । कौक्षेयस्य तु ज्योतिषः प्रसिद्धमन्रह्मत्वम् । "तस्येषा दृष्टिः" "तस्यैपा श्षुतिः" इति चौष्ण्यघोषविशिष्टत्वस्य श्रवणात् । "तदेतहुएं च श्रतं चेन्युपा- सीत" इति च श्रुतेः । "चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद" इति

प्रकटार्थविवरणम् 15

श्रुतेः नास्त्यतिवृत्कृतं तेज इस्पर्थः। किश्च यच्छष्द्रोपबन्धात्सिद्धवत्परा- मर्शनादम्यतः सिद्धिर्वक्तव्या, सावनास्तीत्ाह-न चति ॥ एकवेशि- मतेऽपाकृत साक्षात्पूर्ववा्याह-अस्तु तर्हीति ॥ तर्ह ब्रह्मण पयोपासनार्थ: प्रदेशविशेषपरिभहाऽस्त्वित्याशङ्कयाह- न तु निष्पदेशस्येति ।। प्रदेशं परिकल्प्योपाध्यवच्छेदकल्पनाया गौरवप्रसङ्गान्न सा कल्पना भागिनी युके- 20 स्वर्थ:। यद्प्यवच्छेदकल्पनया ब्रह्मणोऽप्याधारश्रुतिः कथजजिबटते

परं ज्योतिरम्रहमेस्याइ-इंदं वाव तदित्यादिना। एकत्वसाम्येन भूरित्येतह्मि पक्षरे प्रजापतेः शिरोदष्टिर्यथेत्यर्थ:। तस्यँथा दृष्टिर्यदेतत् संस्पर्शेनोष्जिमान विजानाति। तस्यैषा श्रुतिः यत्कर्णावपि गृह्य निनदमिव शृणोति । चक्षुष्यः 25

१. A. मुष्येतेत्याइ. ३. A adds सार्म २. A. साम्पे. Y. T, T' and P. af.

141

ब्रह्ममूत भाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. १. सु.२४.

भाष्यम् चाल्पफळश्रवणादव्रस्मत्वम्। महते हि फलाय ब्रह्मोपासनमिष्यते। न चान्यदपि किंचित् स्ववाक्ये पाणाकाशनउ्योतिषोऽस्ति ब्रह्मलिङ्गम। न च पूर्वेस्मिभपि वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टमस्ति, "गायत्री वा इद सर्वे 5 भूतम्" इति छन्दोनिर्देशात्। अथापि कथचित् पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्ट स्यात् एवमपि न तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्ति। तत्न हि "त्रिपादस्या- मृतं दिवि" इति दयौरधिकरणत्वेन शूयते; अत्र पुनः "परो दिवो ज्योति:" इति दयौर्मयादात्वेन। तस्मात् प्राकृतं ज्योतिरिह ग्राह्यमित्येवं मास ब्रुम :-

10 ज्योतिरिह ब्रह्म ग्राह्मम् । कुतः१ चरणाभिधानात्, पादाभि- धानादित्यर्थः । पूर्वस्मिन्हि वाक्ये चत्ुष्पाङ्वह्ल निर्दिषम् "ता नस्य महिमा ततो ज्यायांश् पूरुषः । पादोडस्य सवा भूतानि विपा- दस्यामृतं दिवि" इत्यनेन मन्त्रेण। तत् यच्चतुष्पदो ब्रह्मणत्तपादमृतं दसंबन्धि रूपं निर्दिष्टं तदेवेह दुसंबन्धान्निर्दिष्टमिति मत्यभिव्ञायते। 15 तत्परित्यज्य प्राकृतं ज्योति: कल्पयतः प्रकृतह्ानाप्रकृतप्क्रिये मसज्ये-

प्रकटार्थषिवरणम्

दर्शनीय: श्रुतो विख्यातः एवं बडून्यब्रह्मलिक्गाम्युक्त्वा इदानीं ब्रम्मलिंद्ग किमपि नास्तीत्याह-न चान्यदपीति। ननु स्ववाक्य ब्रह्मलिङ्गाभावेऽपि पूर्वत्र ग्रह्मणः प्रस्तुतत्वात् प्रकृतं ब्रह्म ज्यांतिशश्देनाभिधीयत इत्याशङ्गयाह-नच पूर्वेस्मि- 20 न्नपीति ॥ ननु "तावानस्य महिमा " इति ब्रह्मविपयस्य मन्त्रस्य पूर्वत्रोदाह- सस्वात् प्रकृतं ब्रह्मेत्याशङ्कयाह-अथापि कर्थश्चिदिति॥ सम्यन्तपञ्जम्य- म्तनिर्देशवलक्षण्यान्न तत्प्रत्यभिशोदेतीत्यर्थः। प्रकृनेर्जातं प्राकृतं कार्यमिस्यर्थः॥ सावान् तत्परिमाण: पूर्वे व्याख्यातो भूतपृथिन्यादिः अस्यं प्रकृतस्य गावज्याश्यस्य ब्रह्मणो महिमा विभूतिमात्रम्। ततो ज्यायान् पुरुष एव व्रहेष

१. T,T1, P and TM. दर्शनीय ४. A. किश्चिदिति. २. TM. भ्रुते. ५. T and Ti. लक्षण्यं १. TH. शम्दो. ६. A omits अस्य.

142

ज्योतिश्वरणाधिकरणम् ८.] पकटार्यनिवरणस्

माप्यम्

याताम्। न केवलं पूर्ववाक्याञ्ज्योतिर्वाक्य एव ब्रह्मानुव्टत्ि:, परस्या- मपि शाण्डिल्यविद्यायामनुवर्तिष्यते ब्रह्म । तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रम्म प्रतिपत्तव्यम्। यत्तक्तम् 'ज्योतिः दीप्यते' इति चैतौ शब्दौ कार्ये जयोतिषि प्रसिद्धाविति नायं दोष:, प्रकरण्पाङ्गवावगमे सत्य- 5 नयोः शब्दयोरविशेषकत्वात्; दीप्यमानकार्यज्योतिकपत सषिते ब्रम्म- व्यपि प्रयोगसंभवात्; "येन मूर्यस्तपति तेजसेद्धः" इने च मन्त्र- वर्णात्। यद्रा नायं ज्योतिःशब्दश्वक्षुव्वत्तेरेवानुग्राहके तेजसि वर्तते, अन्यत्रापि प्रयोगदर्शनात्; "वाचैवायं ज्योनिषास्त" "मनो ज्योति- जुषनाम्" इति च। तस्मादत्कस्यचिदवभागकं तत्तज्ज्योतिःशब्दे- 10 नाभिधीयते। तथा सनि ब्रह्मणोऽपि चैतन्यरूपस्य समस्तजगदवभास- हेतुत्वादुपपत्रो जयोतिःशब्दः; "तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वममिदं विभाति" "तद्ेवा ज्योतिषां जयोतिरायुह्दोंपासतेऽमृतम्" इत्यादिश्रुतिभ्यक्च। यदप्युक्तं घुमर्यादत्वं सर्वगतस्य ब्रह्मणो नोपपद्यत

प्रकटार्थविवरणम् 15

महत्तरमित्यर्थः । तदेवाह पाद एव सर्वाणि भूतानि । यथा पादचतुष्टया - पेक्षया चतुर्थो भागोऽल्प, तथा सर्वो विकारो वाचारम्भणत्वादस्यल्प: त्रिपादिषापरिमितं रूपम् अमृतं दिवि सूर्यमण्डले वर्तत इत्युपासना- योपदेशः। पूर्वत्र ग्रह्मणः प्रकृतत्वात् प्रकृतविषय पवायं ज्योतिश्श- न्दो ज्योतिष्टोम इवेत्युर्तुम्। इदानीम् "सर्वे खल्विदं ब्रह्म"इत्युपरितनेऽपि 20 वाक्ये ब्रझ्मणोऽनुवृत्तिदर्शनान्मध्यगतमपि ज्योतिर्वाक्यं ब्रह्मपरमेवेस्याह- न केवलमिति।। 'ज्योतिःदीप्यते' इत्यनयोः शब्दयोर्वह्निवर्तकत्वं न संभाव्यते म्ह्मप्रकरणे समास्तातत्वेन तदानुगुण्यादित्याद् अविशेषकृतत्वा कत्वा]दिति।। कथा तर्हि वृत्या ब्रह्मणि ज्योतिश्शन: प्रयुज्यन इत्याराङ्कयाह-दीप्यमा- नेति॥ कार्ये रूढिमभ्युपगम्य तत्कारण लक्षणया वर्नत इत्युक्तम्। इदानी 25 म्रझ्मण्यपि मुख्य एवंत्याह-यद्देत्यादिना । यानि चाग्रह्मलिङ्गान्युद्भावितानि, म्ह्मपक्षेऽपि तानि याजयितुं शाक्यन्त इत्याह-यदप्युक्तमित्यादिना ।।

143

भान्यम् हीत, अलनोच्यते-सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपासनार्थः पदेशविशेषपरि- ग्रहो न विरुध्यते। ननूक्तं निष्पदेशस्य ब्रह्मण: प्रदेशविशेषकल्पना नोप- पद्यत इति; नार्यं दोष :; निष्पदेशस्यापि ब्रह्मण उपाधिविशेषसं- 5 न्धात् प्रदेशविशेष कल्पनोपपत्तेः। तथा हि-आदित्ये, चक्षुषि, हृदये इति प्रदेशविशेषसंवद्धानि ब्रह्मण उपासनानि श्रूयन्ते। एतेन "विश्वतः पृष्ठेषु" इत्याधारबहुत्वसुपपादितम् । यदप्येतदुक्तम्, औष्ण्यघोषाभ्यामनुमिते कौक्षिये कार्ये ज्योतिष्यध्यस्यमानत्वात्परमपि दिवः कार्य ज्योतिरेवेति, तदप्ययुक्तम्; परस्यापि ब्रह्मणो नामादिप्तीकत्ववत् कौक्षयज्योतिष्पती- 10 कत्वोपपतेः । "दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत" इनि तु प्तीकद्वारकं दष्टत्वं श्रुतत्वं च भविष्यति । यदप्यल्पफलश्रवणान्न व्रह्मेति, तदप्यनुप- पश्मम्; न हीयते फलाय ब्रह्माश्रयणीयम्, इयते नेति नियमहेतुरस्ति । यत्र हि निरस्तसवविशेषसंबन्धं परं ब्रह्मात्मत्वेनोपदिश्यते, तत्रकरूप- मेव फलं मोक्ष इत्यवगम्यते । यत्र तु गुणविशेषसंबद्ध प्रतीकविशेष- 15 संबद्धं वा ब्रह्मोपदिश्यते, तत्न संसारगोचराण्येवोच्चावचानि फलानि दृश्यन्ते "अभादो वसुदानो विदन्ते वसु य एवं वेद" इत्यादासु श्रतिषु। यद्यपि न स्ववाक्ये किचिज्ज्योतिषो ब्रम्मलिक्मस्ति तथापि पूर्वस्मिन् वाक्ये दृश्यमानं ग्रहीतव्यं भवति। तदुक्तं मूतकारेण- "ज्योतिश्वरणाभिधानात्" इति। कथं पुनर्वाक्यान्तरगतेन ब्रह्मसमि- 20 प्रकटार्थविधरणम् सादृश्यमन्तरण्णप्यध्यासो रष्ट इत्याह-नामादिमतीकत्ववदिति । प्रतीक प्रतिमा उपासनस्यानं जाठरं ज्योतिः, तस्य रष्टत्वश्रुतत्वनिबन्धनं तत्रोपास्यस्य ब्रह्मणोऽपि हष्टत्वं श्रुतत्वं च भतिष्यतीत्यर्थः । "तं यथा यथोपासते तदेष भवति" इति वाजिनामगिरहस्ये अवणात् नैकरूपं फलमिस्याह-न हीयत 25 इति।। इयते पतावत्पिमाणाय। अन्रादी जीवरूपेण; वसु हिरण्यम्, कर्मफल- मित्यर्थः। यज्चोक्तं स्ववाकये ज्योतिषो न ब्रह्मलिङ्ं किश्चिदस्तीति तत्राह- यद्यपीति ॥ सन्निघानाच्छूतेर्वलायस्तवं मत्था आह-कथं पुनरिति ।। न वयमपि सन्िधानात् श्रुते: मनं श्रूमः । किन्तु प्रकृतप्रत्यमिन्ञात् ब्रह्मपरा-

१. A omite ज्योति :- 144

ज्योतिश्वरणाधिकरणम् १०.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् धानेन ज्योतिःश्रुतिः स्वविषयाच्छक्या म्च्यावयितुम् । नैष दोषः। "यदतः परो दिवो ज्योतिः" इति प्रथमतरपठितेन यच्छब्देन सर्व- नाम्ना युसंबन्धात् प्रत्यभिज्ञायमाने पूर्ववाक्यनिर्दिष्टे ब्रह्मणि खसा- मर्थ्येन परामृष्टे सत्यरथाज्ज्योनिःशब्दस्यापि व्रह्मविषयत्वोपपचे:। तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म पतिपत्तव्पम् ॥ छन्दोऽभिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोऽर्पणा नेगदा- ततथा हि दर्शनम् ॥ १-१-२५॥ अथ यदुक्तं पूर्वस्मितपि वाक्ये न ब्रह्माभिहिनमस्ति, "गायत्री वा इदं सर्वे भूतं यदिदं कि च" इति गायत्र्याख्यस्य छन्दसोऽभिहितत्वा- 10 दिति, तत्परिध्तव्यम्। कर्थ पुनश्छन्दोऽभिधानान्न ब्रह्माभिहितमिति शक्यने वक्तुम्, यावता "तावानस्य महिमा" इत्येतस्यामृचि चतुष्पाद् ब्रह्म दर्शितम् । नेतदस्ति । "गायत्री वा इदं सर्वम्" इति गायत्री- सुपकम्य तामेव भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्माणमभेदेर्व्याख्याय "सैषा

प्रकटार्थविवरणम् 15

नैष दोष इति ॥ यच्छव्दपरामृष्ट सतीत्यन्वयः॥

छन्दोऽभिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोऽ्पणनिगदात्तथा हि दर्शनम्॥

पूर्वोक्तमनुभापते अथ यदुक्तमिति। नेदं परिह्वारयोग्यं चोद्यम्, किन्तूपेक्षणीयमेव, छन्द्ोडभिधानादिति ेतोरसिद्धत्वादित्याह-कर्थं पुन- रिति॥ हेतुं साधयति-नैतदित्यादिना ॥ "गायत्री वा इदं सर्वे भूतम्" 20 इत्युपक्रम्य "वागेव गायत्री वाग्वा इदं सर्वे भूनं गायति च त्रायते च" इस्या- दिना सैषा पडक्षरै: पादैः चतुष्पादा सनी छन्दोरूप गायत्री वाग्भूतपृथिवी- शरीरप्राणहृद्यमेदैः षट्प्रकारा भवतीत्युपसंहत्य नस्यामेवावतारितो मन्त्र: कर्थ ब्रह्माभिदध्यात्? न कथश्चित्, अतो नासिद्धो हेतुरित्यर्थः । ननु मन्त्रानन्त-

१. T and T1. यच्छब्दो.

145 19

1हसूरभाष्य्यारयानम् [ब. १.पा.१. सु.१५.

भाष्यम् चतुष्पदा ड्िधा गायलरी तदेतदचाभ्यनूक्तं तावानस्य महिमा"इति तस्यामेव व्याख्यातरूपार्या गायत्र्यासुदाहृती मन्त्र: कथमकस्माङ्गल चतुष्पादभिदध्यात्। योऽपि तत्र "यह्वै तड्ूह" इति ब्रह्मशब्द: 5 सोऽपि छन्दसः मकृतत्वाच्छन्दोविषय एव। "य एतामेवं ब्रह्मोपनिषद वेद" इत्यत्र हि वेदोपनिषद्मिति व्याचक्षते, नस्माच्छन्दोऽभिधानाल ब्रह्मणः प्रकृतत्वमिति चेतु, नैष दोष :; "तथा चेतोर्ऽर्पणनिगदात्" तथा गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण तदनुगते ब्रह्मणि चेतसोऽर्पर्ण चित्तसमा- धानमनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते "गायत्री वा इदं सर्वम्" इति। 10 न हक्षरसंनिवेशमात्राया गायत्र्याः सर्वात्मकत्वं संभवति । तस्माघद्रा- यत्र्याख्यविकारेऽनुगतं जगत्कारणं ब्रह्म तदिह सवमित्युच्यत, यथा "सर्वे खल्विदं ब्रह्म" इति। कार्ये च कारणादव्यतिरिक्तमिति वक्ष्यामः "तदनन्य त्वमारम्भणशब्द्रादिभ्यः" इत्यत्न । तथान्यत्नापि विकारदा- रेण ब्रह्मण उपासनं दृश्यते "एतं ह्ेन बहुचा महत्युक्ये मीमांसन्त

15 प्रकटार्थविवरणम्

योऽपि तत्रेति। ननूपनिषदि ब्रह्मशन्द: सर्वत्र परमात्मपर एवेत्याशङ्कपाह- य एनामेवमिति। यस्माद्रायत्रया ख्यम्य छन्दसो भूताद्ध्यासेनोपास्यस्य निर्दे- शको मन्त्र: तस्मादित्युपसंहार:। सिद्धान्ततवेन सूत्रभागेमवतारयति-नैष 20 दोष इत्यादिना। गायात्रीशम्देन छन्दोमात्राभिधान सर्वभूतादिरूपत्वस्यास- दारोपत्वप्रसङ्गात्। ब्रह्मपरिग्रहं तु कार्यकारणयां: तादालयेन सदारोपसंभ- वात गायत्रीशब्देन तदनुगनं ब्रह्मोपलक्ष्य तदुपासनं विधीयत इति माय:। ननु कार्यकारणयोरस्यन्तमदात्तवाप्यसदारोप: समान इत्याशङयाह-कार्ये चेति। "तथा हि दर्शनम्" इत्यम्यार्थमाद-तथान्यत्रापीति । एतं पर- 25 मात्मानं बहुचा ऋग्वेदिनो महति प्रधाने महावतार्ये कतौ उक्थ शस्त्रे मनु- गतमुपासते अभिरहस्ये यज्जुर्वेदिन:इस्यैतरेयके ददयत इत्यर्थ:। सिद्धान्तभागं

१. A. सेनोपन्यस्य २. A omita भाग

146

ज्योतिश्रणाधिकरणम् १०.] मकटाथेविवरणम्

भाष्यम एतमम्रावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगा:" इति। तस्मादस्ति छन्दोऽभि- धानेऽपि पूर्वस्मिन् वाक्ये चतुष्पाद्वह्म निर्दिष्टम। तदेव ज्योतिर्वाक्येि परामृशयते उपासनान्तरविधानाय। अपर आह-साक्षादेव गायत्री- शब्देन ब्रह्म प्रतिपादते, संख्यासामान्यात्। यथा गायत्री चतुष्पदा 5 षढक्षरैः पादैस्तथा ब्रह्म चतुष्पात्। नथान्यतापि छन्दो भिधायी शब्दोऽर्थान्तिरे संख्यासामान्यात्प्रयुज्यमानो दृश्यने। तच्था "ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतम्" इत्युपकम्याह "सैपा विराडन्नादी "इनि।अस्मिम्पक्षे व्रह्मैवाभिदितमिति न छन्दोऽभिधानम्। सर्वथाप्यस्ति पूवस्मिन्त्राकये प्रकृतं ब्रह्म ।।

प्रकटा र्थविवरणम्

प्रकारान्तरण व्याचष्टे-अपर आहेति। ब्रह्मणि चेतः सम्प्यते येन गायत्री शब्देन स वेतोऽर्पणः नंन।तथन गायत्रीवच्चतुष्पात्त्वसास्येन ब्रह्मण एव निगदा- दभिधानान्न पूर्वत्र छन्दः प्रकृतमित्वर्थः। साक्षादिति विकारानवच्छेदेनेत्यर्थः। पूर्वव्याख्याने कार्योपासनम्, अत्र सगुणव्रह्मोपासनमिति विभागः।"तथा हि 15 दर्शनम्" इत्यस्यार्थमाह-तथान्यत्ापीति ॥ पञ्चान्ये अधिदैवं वायुरग्नि सूर्य- श्रनद्रमा आप इति। पञ्जान्ये त्वध्यात्मं प्राणो वाकू चक्षुः श्रोत्रं मनइति। तेवा पते दशसंक्क्यावच्छिन्नाः सन्तः तत्कृनंधूतम् चतुरयके हि द्यूने केंश्विदय- श्रतुरद्ः कश्ितयङ्ग: कशिद्द्यक्षः कशिदेकाङ्कः। एवं दशसङ्गयावर्वात्कृतस्य संवर्गविद्यायां कृतत्वं सम्पादितम् तत्सम्पादनेन चान्नादित्वं सम्पादितम् ; 20

वाच्या, सपेति विधेयलिङ्गमजनम् ते दश पदार्था। कृतग्वेनान्नादित्व- विशिष्टाः संङ्कयासामान्यात् विराट्छन्दवाच्याः । दशाक्षरा हि विराट प्रसि- द्वेति भाव: । द्वितीयं व्याल्यानमनुजानाति-अस्मिन्पक्ष इति।।

१. T and Ti. समाप्यते. ५.Tand T'. क्व. २. A omits तत्. T. त्वकृत. २. T and T' यते. ७ A चादित्वेन. ४. A adds चतुर: ८. T.T,P and TM. जाना मी त्यस्मिन्.

147

ब्रह्मसूलभाष्यष्यारूयानम् [अ. १. पा. १. स्.२६

भाष्यम् भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्रैवम्॥ १-१-२६॥ इतश्रैवमभ्युपगन्तव्यम्-अस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्मेति, यतो भूतादीन् पादान् व्यपदिश्ति। भूतपृथिवीशरीरहृदयानि हि निर्दि- 5 श्याह "सैषा चतुष्पदा षद्विधा गायत्री" इति। न हि ब्रह्मानाश्रयणे केवलस्य छन्दसो भूतादयः पादा उपपद्यन्ते । अपि च ब्रह्मानाश्रयणे नेयमृक्संवध्येत "तावानस्य" इति । अनया हि ऋचा खरसेन ब्रह्मैवाभिधीयते, "पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" इति सर्वात्मत्वोपपत्तेः । पुरुषसूक्ेऽपीयमृग्व्रह्मपरतर्येव समान्नायते। 10 स्मृतिश्च ब्रह्मण एवंरूपता दर्शयति "विष्टभ्याहमिदं कृत्स्रमेकांशेन स्थितो जगत्" इति। "यद्वै तद्वह्म" इति च निर्देश एवं सति मुख्यार्थ उप- पद्यते। "पञ्च ब्रह्मपुरुषाः" इति च हृदयसुषिपु ब्रह्मपुरुषश्षुतिब्रह्म- संबन्धितायां विवक्षितायां संभवति। तस्मादस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म

15 प्रकृतम्। तदेव ब्रह्म ज्योतिर्वाक्ये द्यसंबन्धात्प्रत्यभिज्ञायमानं परामृश्यत इति स्थितम्॥ प्रकटार्यविवरणम्

धुत्यादिषु प्रथमैकप्रमाणादुत्तरानंकप्रमाणं बलवत्, प्रत्ययसंवादस्य तात्पर्यनिमित्तत्वात् इति न्यायेनापि गायत्रीशब्दो व्रह्मपर इत्याह-इतश्रैव- 20 मित्यादिना॥ न केवनम् "पादोऽम्य सर्वा भूनानि" इत्युक्तम्य सर्वात्मत्वस्य ब्रह्मण्येवोपपत्तः ब्रह्मपरत्वम्, शाखान्तरं ब्रह्मविषयत्वन प्रसिद्धत्वाच्येत्याह पुरुषमूक्तऽपीति । यश्चोक्तं ब्रह्मशब्द: छन्दोविषय इति तन्राद-यद्वं तदिति।। "तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवमुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणः" इत्युपक्रम्य "ते वा एने पञ्च ब्रह्मपुरुषाः" इति प्राच्यादिषृद्यच्छिद्वेपु 25 ब्रह्मणो हाईस्य संबन्धाङ्गल्लपुरुषश्रुतिः ।

१. T, T' and P. तातर्य २ T and Ti. वड्स्य TM. हा-स्य. P. गर्भस्प

148

प्रातर्बनाधिकरणम् ११.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्य- विरोधात्॥१-१-२७। यद प्येतदुक्तम्-पूर्वत्र "त्रिपादस्यामृतं दिवि" इात सप्तम्या धौराधारत्वेनोपदिष्टा; इह पुनः "अथ यदतः परो दिवः" इति 5 पञ्चम्या मर्यादात्वेन, तस्मादुपदेशभेदाभ तस्येह मत्यभिज्ञानमस्तीति, तत्परिहर्तव्यम्। अत्ोच्यते-नायं दोष:, उभयस्मिन्प्यविरोय त्। उभ- यस्मिमपि सप्म्यन्ते पञ्चम्यन्ते चोपदेशे न प्रत्यभिज्ञानं विरुध्यते । गथा लोके वृक्षाग्रसंबद्धोऽपि श्येन उभयथोपदिश्यमानो दृश्यते, वृक्षाय्रे श्यनो वृक्षाग्रात्परतः श्येन इति च, एवं दिव्येव सद्हा दिव: १रमित्युप- 10 दिश्यते। अपर आह-यथा लोके वृक्षाग्रेणासंबद्धोऽपि श्येन उभयथो- पदिश्यमानो दृश्यते, वृक्षाग्रे इ्येनो वृक्षाग्रात्परतः श्येन इति च, एवं च दिव: परमपि सङ्गस् दिवीत्युपदिश्यते-तस्मादस्ति पूर्वनिर्दिष्टस्य ब्रह्मण इह प्रत्यभिज्ञानम्। अतः परमेव व्रह्म ज्योतिःशब्दमिति सिद्धम्।। प्राणस्तथानुगमात् ॥ १-५-२८॥ 15 अस्ति कौपीतकिव्राह्मणोपनिषदि इन्द्रमतर्दनाख्यायिका "प्रत- रदनो इ वै दैवोदासिरिन्द्रस्य पियं धामोपजगाम युद्धेन च पोरुषेण च" प्रकटार्थीवेवरणम्

व्याल्याय सामीपिकाभिप्रायेण व्याचष्टे-अपर आहेति ॥ यस्मात् गायत्री वाक्ये ब्रह्मनिर्दिष्टम्, प्रत्यभिन्ञायां व नास्ति कारणं तस्मावित्युपसंहारः। पाणस्तथानुगमात्॥ विषयं दर्शयतुमुपकममाह-अस्तीत्यादिना॥ दिवोदासस्यापत्यं दैवो- दासि :; धाम गृदम्. उपगतो युद्धकरणेन पुरुषकारप्रदशनेन वेत्यर्थः । विषयं 25

१. TM. कारणं. २. TM. समीपिकं. ३. TM. वास्ति.

149

ब्रह्ममुत्रभाव्यव्यारयानम् [भ. १. पा. १. स्. २८.

भाष्यम्

इत्यारभ्यान्नाना। तस्यां श्रूयते "स होवाच माणोऽस्मि पज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व" इति । तथोत्तरत्नापि "अथ खल्लु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृद्योत्थापयति" इति; तथा "न वाचं 5 विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्" इत्यादि; अन्ते च "स एष माण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृन:" इत्यादि। तत्र संशयः-किमिह प्ाण- शब्देन वायुमात्रमभिधीयन उत देवतात्मेति, जीवोऽथवा परं ब्रह्मेति। नतु "अत एव प्राणः" इत्यत्र वर्णिनं प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वम्। इहापि च ब्रह्मलिङ्गमस्ति "आनन्दोऽजरोऽमृनः" इत्यादि । कथमिह पुनः 10 संशयः संभर्वात अनेकलिङ्गदशनादिति ज्रूमः । न केवलमिह ब्रह्म- लिङ्मेवोपलभ्यते; सन्ति हीतरलिङ्गान्यपि । "मामेव विजानीहि" इतीन्द्रस्य वचनं देवनात्मलिङ्गम् : इंद श्गरं परिगृद्योत्थापयतीति प्राण- लिङ्गम्; "न वाच विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्" इत्यादि जीवलि- ङ्रम्; अत उपपन्नः संशयः। तत्र प्रसिद्धेवायुः प्राण इति प्राप्ते, उच्यते-

15 प्रकटार्थविवरणम्

संशयं चाह-तस्यामित्यादिना॥ पूर्वन्यायेन गतत्वात् संशयो नोपपद्यन इन्याह-ननु अन एनति। समाधत्ते-अनेकेति ॥ अनेकलिङ्गदर्शने हि कनमं लिङ्गं तंदाभासं वा तमदिनि सवति संशयः। नदपाकरणाय युक्त: पृथगारम्भ इत्यर्थ:। पूर्वत्र त्रिपात्यकतव्रह्मपरामशकयच्छष्दसामानातरिकर- 20 न्याज्ज्योनिःश्रुतिरपि तद्विपयवनि प्रत्यंपादि। नंद् तथाविधं कि्श्िदसाधा- रण प्राणस्य ब्रह्मत्व दशयते। नतः प्रसिध्यतिक्रम कारणभावात् वायुरय प्राण इत्याह-तत्र पसिद्धेरिति॥

तथेति, ब्रह्मप्तिपाठ्नपरत्वेनवानुगमात् पदानामन्वयदर्शनादिस्यर्थः। यमर्थ त्वं मनुप्यायातिशयेन हिनं मन्यसे नें परमामिलषितं महां त्वमेव

१ 3 उतमलिङ्का साभबति ३ T,Ta,P and TM, प्रत्यवादि. २ T'M and A add ततः

1,0

प्रतर्दनाधिकरणम् ११ ] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

माणशब्दं ब्रह्म विज्ञेयम्। कुतः ! तथानुगमात्। तथा हि- पौर्यापर्येण पर्यालोच्यमाने वाक्ये पदार्थानां समन्वयो ब्रह्मपतिपादनपर उपलभ्यते। उपकमे तावत् "वरं वृणीष्व" इतीन्द्रेणोक्तः प्रतर्दनः परमं पुरुषार्ये वरमु्पचिक्षेप "त्वमेव मे वृणीव्व य त्वं मनुष्याय हिततमं 5 मन्यसे" इति। तस्मै हिततमत्वेनोपिश्यमानः प्राणः कथ रश्मात्पा न स्यात् १ न हान्यत्र परमात्मज्ञानाद्भिततमपाप्तिगस्त " रव विदि- त्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इत्यादिश्रुनिम्यः। तथा "स यो माँ वेद न ह वै तस्य केनचन कर्पणा लोको मीयने न स्तेयेन न भ्रणहत्यया" इत्यादि च ब्रह्मपरिय्रहे घटते। ब्रह्मविज्ञानेन हि सर्व- 10 कर्मक्षयः प्रसिद्ध: "क्षीयन्ने चास्य कर्माणि नस्मिन्दष्ट पगवरे" इत्याद्यासु श्रुतिपु। शरज्ञात्मत्वं च व्रह्मपक्ष एवोपपद्यते। न ह्यचेतनस्य वायोः प्रज्ञात्मत्वं संभवनि। तथोपसंहारेऽपि-"आनन्दोऽजरोऽमृतः" इत्यानन्दस्वादीनि न ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्यक् संभवन्ति। "स न साधुना कमेणा भूयान्भवति नो एवासाधुना कर्मणा कनीयानेष हेव 15 साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते । एष उ एवा- साधु कर्म काशयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीषते" इति, "एष लोकाधिपतिरेष लोकेशः" इति च । सवमेनत्परस्मिन्वह्मण्याश्रीयमाणे अनुगन्तुं शक्यते न मुख्ये माणे ; तस्मात्माणो ब्रह्म ।।

प्रकटार्थविवरणम् 20

प्रयच्छेति प्रतर्दनेनोक्ते कथं तस्मै वायुरुपदिश्येन। विकारजानात्

त्याह-तथा म यो मामिति ॥ स यो मां ब्रह्मरूपं चेद साक्षादनुभवति, तस्य विदुषो लोक: फलभूतो मोक्ष: केनापि कर्मणा महापातकेनापि न मीयते, न हिम्यते, न प्रतिबध्यते, ज्ानमाहात्म्येन सर्वे दग्धं भवतीत्यर्थः। चेतनत्वमपि क्रियाशक्तिमति प्राणे न संभवतीत्याह -प्रज्ञात्मत्वं चेति। लिङ्गा- 25 म्तराण्याह-तथेत्यादिना । साधुना कर्मणाभिदोत्रादिना भूयान् बहुतरः पुण्यादसंस्पृष्ट इत्पर्थ:॥।

151

ब्रह्मसु लभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा.१ सू. २९.

भाष्यम न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्म- संबन्धभूमा ह्यस्मिन्॥१.१-२९।। यदुक्तं माणो ब्रह्मेति, तदाक्षिप्यते। न परं ब्रह्म म्ाणशब्दम्। 5 कस्मात् १ वक्तुरात्मोपदेशात्। वक्ता हीन्द्रो नाम कशिद्विग्रहवान्देवता- विशेष: स्वमात्मानं प्रतर्दनायाचचक्षे "मामेव विजानीहि" इत्युप- क्भ्य "प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा" इत्यहंकारवादेन। स एव वक्तुरात्मत्वे- नोपदिश्यमानः प्राणः कर्थं ब्रह्म स्यात्। न हि ब्रह्मणो वकतत्वं संभवति "अवागमनाः" इत्यादिश्रुतिभ्यः। तथा विग्रहसंबन्धिभिरेव ब्रह्मण्य- 10 संभवद्भ्रिधमरात्मानं तृष्टाव "तरिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुनमुखान्यतीन् सालावकेभ्यः प्रायच्छम्" इत्येवमादिभिः । प्राणत्वं चेन्द्रस्य बल- वच्वादुपपद्यते। "प्राणो वै वलम्" इति हि विज्ञायते। बलस्य चेन्द्रो देवता प्रसिद्धा। या च काचिद्वलकृतिरिन्द्रकर्मैव तत् इति हि वदन्ति। प्रज्ञात्मत्वमप्यप्रतिहतज्ञानत्वाद्वेवतात्मनः संभवति। अप्रति- 15 प्रकटार्थविवरणम् न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदव्यात्मसंबन्धभूमा ह्वस्मिन्।। यद्यप्युक्तरीस्या न वायुः प्रांणः, तथापि न ब्रह्मेत्याह-यदुक्तमित्या- दिना॥ ब्रह्मणो वक्तृत्वाभावात्, इह च वक्रा स्वस्ैध शेयत्वेनोपदिष्टत्वा- दिन्द्रोपसनापरमिदं वाक्यमित्यर्थः। किश्चेन्द्रस्य स्नूयमानत्वात्तस्यैवोपास्यत्व- 20 मिस्याह-तथा विग्रहति ॥ त्रीणि शीर्षाणि यम्य स श्रीशीर्षा; तं स्वष्टरपस्यं सृत्रं हतवानरमि। रौनि यथार्थ शब्दयनीति रुत् वेदवाक्यम्, तत्र मुखं येषां ते रुन्मुखाः, ततोऽन्ये अरुन्मुखा वेदोक्ताननुष्ठायिन हस्पर्थः। साला- वृकेभ्योSरण्यश्वम्यः प्रसवानस्मि। तर्हीन्द्रे प्राणशब्दः कथमित्याशङ्कयाह- पाणत्वं चेति।। बलवाचिना प्राणशब्देन बलवानिन्द्रो लेक्ष्यत इत्पर्थः । बल- 25 दैवतत्वाद्ा तत्र प्राणशब्द उपचर्यन इस्याद-बलस्य चेति ।। कर्थं तर्हि प्रशात्मशाब्द इत्याशङ्कयाइ-प्रङ्नात्मत्वमपीति ॥ तथापि दिततमादिवचमं

१. TM omits प्राण: २. TM. वक्यते.

152

प्रातर्वनाधिकरणम् ११.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् हतज्ञाना देवता इति हि वदन्ति। निश्चिने चैवमपि देवतात्मोपदेशे हित- तमत्वादिवचनानि यथासंभवं तद्विषयाण्येव योजयिनव्यानि। तस्मा- द्वक्तुरिन्द्रस्यात्मोपदेशात् न माणो ब्रह्मत्याक्षिप्य प्रतिसमाधीयते "अध्यात्मसंबन्धभूमा ह्यस्मिन्" इनि। अध्यात्मसंचन्धः प्रत्यगात्म- 5 संबन्धः, तस्य ममा बाहुल्यम्, अस्मित्वध्याये, उपलभ्यते। 'यागद्धथस्पि- करीरे माणो वसनि तावदायुः" इति प्राणस्येव प्ज्ञात्मनः त्यग्भूत- स्यायुष्पदानोपसंहारयोः स्वातन्त्रयं दशर्यान, न देवताविरोषस्य पव- चीनस्य। तथास्तित्वरे च प्राणारना निःश्रेयसमत्यध्यात्ममेवेन्द्रियाश्रयं प्राणं दशयनि। तथा "प्राण एव प्रज्ञात्मेवं शरीरं पारयृदोत्थापर्यन" 10 इति। "न वाचं विजिज्ासीत वक्तारं विद्यान" इनि चोपक्रम्य "तदथा रथम्यनपु नमिरर्पिता नामावग अर्षिना एवम्रता भूनमावाः पज्ञामात्रास्वर्पिता: प्रज्ञामात्रा: पाणेऽर्पिता: स एप प्राण पत्र मज्ञात्मा- प्रकटार्थविवरणम नेन्द्र संमवनीकाशङ्गयाह -निशिने चवमपीनि॥ निद्यया देवलोकः"इनि 15 शुते: इन्दोपासनात् स्वर्गो भवतीति हिततमत्वाभिधानम। अजगमृनत्वादिकं त्वापेक्षिकम "आमृतसंपवं म्ानममृतत्व हि भाप्यते" इति भावः। तत्र इन्द्र- श्देन सहस्राक्षायुपलक्षितशश्िद्धातुरभिप्रेतः कि वा सचितिक सहस्रा्षत्वादि विशिष्टा देहः! प्रथमे ब्रह्मण्येत समन्वयः। चरमं प्रत्याह-अध्यात्मसं- बन्धेति ॥ अस्तित्वे प्राणस्थिती स्ितिरिति। "अथातो निःश्रयसदानम्" 20 इत्याध्यर्थतो गृहीत्वा तदर्थमाह-आंस्तत्वर इति ॥ प्राणानीमीन्ट्वयाण- मस्तित्वे आश्रय संप्रतिष्टितमित्यर्थः। नेमिः चक्रोंपान्तः। नाभिश्चकपिण्डिका। भूनान्येव मीयन्त इति मात्राः। प्रज्ञामात्रा: स्वस्विषयेषु चार्पिता: तदधी- नत्वाद्विपयव्यवहारस्य वाण ब्रह्मणि। स व प्राणो ब्रह्म तल्लद्रात् इस्याह-

१. T, T, P an I TM emit अस्तित्वे .. अस्तित्व इति. २. T. T1, P and A. सुख- T, T1, P and T'M omit प्राणे विषयेति ॥ स.

153 20

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. १. सू. ३०.

भाष्यम्

नन्दोऽजरोऽमृत:" इति विषयेन्द्रियव्यवहारारनाभिभूतं म्रत्यगात्मान- मेवोपसंहरति । "स म आत्मेति विद्यात्" इति चोपसंहारः प्रत्य- गात्मपरिग्रहे साधु:, न पराचीनपरिग्रहे। "अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः" 5 इति च श्ुलन्तरम्। तस्मादध्यात्मसंबन्धवाहुल्याड्रल्मोपदेश एवायम्, न देवतात्मोपदेशः।। कथं तहिं वक्तुरात्मोपदेशः? शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत् ॥ १-१-३०॥ इन्द्रो नाम देवतात्मा स्वमात्मानं परमात्मत्वेन 'अहमेव परं 10 ब्रह्म' इत्यार्षेण दर्शनेन यथाशास्त्रं पश्यत्नुपदविशति स्म "मामेव विजानीहि" इति; यथा "तद्वैनत्पश्यन्नपित्रीमदेवः प्रतिषेदेऽइं मनुर- भवं सूयश्च" इति, तद्वठ्; "तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद- भवत्" इति श्रुतेः। यत्पुनरुक्त्तस् "मामेत्र विजानीहि" इन्युकत्वा विग्रह- धर्मेरिन्द्र आत्मानं तुष्टान त्वाष्ट्रवधादिभिशित, तत्परिहर्नव्यम्; अबो- 15 च्यते-न तावत् त्वाष्ट्रवधादीनां तिशेयेन्द्रस्तुत्यथत्वेनोपन्यास:, यस्मातू 'एवंकर्माहं तस्मान्मां विजानीहि' इति; कथ ताहिं? विज्ञानस्तृत्यथत्वेन; यत्कारणं त्वाष्ट्रवधादीनि साहसान्युपन्यस्य परेण विज्ञानस्तुतिमनु- संदधाति "तस्य मे तत्र लोम च न मीयते स यो मां वेद न ह वै

प्रकटार्थविघरणम्

20 स इनि॥ वाक्यता।तपर्यमाह-विषयेति॥ स प्राणः 'ममात्मा' इस्यात्म शब्दसामानधिकरण्याञ्च न वाह्यदवनापरत्वमित्याह-स म आत्मेति॥

शास्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववन् ।। अस्तु प्रत्यागात्मसंस्पशों वाक्य, तथापि ब्रह्मणि समन्वयम्य किमायात- मिस्याशङ्याह-तद्यो य इति ॥ पूर्व पक्षवीजान्तरमुन्भाव्य पराकरोति-यत्पुन-

१. TM. स्पशे.

154

प्रातर्दनाधिकरणम् ११। पकटा र्थविवरणम्

भाष्यम्

तस्य केन च कर्मणा लोको मीयते" इत्यादिना। एतदुकतत भवति- यस्मादीदृशान्यपि कूराणि कर्माणि कृतवतो मम ब्रह्मभूतस्य लोमापि न हिस्यते, स योऽन्योर्जपि मां वेद, न तस्य केनचिदपि कर्मणा लोको हिंस्यत इति । विज्ञेयं तु ब्रह्मैव "प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा" इति वक्ष्य- 5 माणम्। तस्पाङ्रह्मवाक्यमेतन् ।। जीवमुख्य प्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्या- दाश्रितत्वादिह तद्योगात्॥१-१-३१।। यद्यष्यध्यात्मसंवन्धभूमदर्शनाल पराचीनस्य देवनात्मन उपदेश:, तथापि न ब्रह्मवाक्यं भवितुमइनि। कुतः? जीवलिङ्गान्मुख्यप्राणलिङ्गाच्च। 10 जीवस्य नावदस्मिन्वाक्ये विस्पएं लिङ्गसुपलभ्यते "न वाचं विजिज्ञा- सीन वक्तारं विद्यान" इत्यादि। अत्र हि वागादिभि: करणैर्व्यापृ- तस्य कायकरणाध्यक्षस्य जीवस्य विज्ञेयत्वमभिधीयते। तथा सुरू्य- माणलिङ्गमारि "अथ खत्व माण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृद्योत्थाप- यति"इनि। शरीरधारणं च मुख्यप्राणस्य धर्मः, प्राणसंवादे वागा- 15

प्रकटार्थविवरणम्

रुक्तमित्यादिना ॥ अस्तु विज्ञानस्तुतिः। तेन विज्ञानेन क्षेयं देवतातत्त्वमेवे- त्याशङ्कयाह-विज्ञेयं तु ब्रह्मैवरेति।।

जीव मुख्य प्राण लिङ्गा न्रेति चेन्नोप सा ैविध्या दा श्रित्वा दिह तद्योगात्।। 20

प्रकारान्तरेण ब्रह्मपरतामाक्षिप्य समाधत्ते-जीवमुख्य प्राणेत्यादिना।। ननु शर्रीरोस्थापनमषि जीवलिङ्ं किन स्यादित्याशङ्कयाह- शरीरधारणं चेति। सर्वे किल प्राणा: स्वस्य श्रेष्ठतां मन्यमाना: नन्निर्दिधारयिषया प्रजा- पतिमुपजगमु:। प्रजापतिना व यस्मिन्तुत्कान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिच भवति

१. TM omits च

155

ब्रह्मसूत्रभाध्यव्यारियानम् [न. १. पा. १. सु. ३१.

भाष्यम्

दीन्माणान्म्रकृत्य "तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहमापद्यथाइमेवै- तत्पश्चषात्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामि" इति श्रवणात्। ये तु "इमं शरीरं परिगृह्व" इति पठन्ति तेषाभिमं जीवमिन्द्रियग्रामं 5 वा परियृह् शरीरसुत्थापयतीति व्याख्येयम्। मात्ज्ञमत्वरमपि जीवे तावच्चेतनत्वादुपपत्रम्। सुख्येऽपि प्राण प्रज्ञासाधनप्राणान्तराश्रयत्वा- दुपपन्नमेव । जीवमुख्यप्राणपरिग्रहे च प्राणप्रज्ञात्मनोः सहवृत्तित्वेना- भेदनिर्देश:, स्वरूपेण च भेदनिर्देश, इत्युभयथा निर्देश उपपद्यते "यो वै प्राणः मा प्रज्ञा या वै पज्ञा स म्राणः सह ह्वेतावस्मिञ्शरीरे 10 वसतः सहोत्कामतः" इति। ब्रह्मपरिग्रहे तु किं कस्मान्भिदेत? तस्मा- दिह जीवमुख्यप्राणयोरन्यतर उर्भो वा मतीयेयातां न ब्रह्मेति चेतु,

प्रकटार्थविवरणम् स वः श्रेष्ठ इत्युक्ते क्रमेण वागादिषूत्कान्नेष्वपि मूकादिभावेन स्वस्थमस्वाच्छेरी- रम्; मुख्यस्य तु प्राणस्योचचिकमिषामात्रण सर्वेषां व्याकुलत्वप्रसङ्गे तान्प्रति 15 श्रेष्ठः प्राण उवाच 'मा मोहमापघयध्वम्. यनोऽहमेवैतत्करोमि' कि पञ्चधा प्राणापानादिभेदेनात्मानं प्रविभज्यैतंद्वाणं शरीरं अवष्टभ्य विधारयामीति श्रवणादित्यर्थः। पाठान्तरम्याप्यर्थमाह-ये त्त्रिममिति ॥ प्रज्ञासाधनाना-

मुख्यप्राणपरित्रहे लाभान्तरमाह-जीवमुख्यप्राणेति ।"यो वे प्राणः सा 20 प्रज्ञा"इत्यमेदानर्देशः सहवर्नमानत्व्रादुपचर्यन। सहांकत्या न भेदनिर्देशः स्वरूप- मेदादेवोपपद्यते। निर्भेदे तु नर्ष उपपद्त इति भावः । यस्माज्ीव मुख्यप्राण- लिङ्गानि स्पषटानि दृश्यन्ने, अतः तदनुसारंण ब्रह्मलिङ्गानि नेतुं शक्यन्ते। तसात् जीवादयुपासनापरं वाक्यमित्याह तस्मादिहेति॥ परिहारत्वेन सुत्र-

१. TM. स्वन्नश- ६. A ald- शवीरधारण २. TM. सूक्तादिषु. ७ A alds मुखयेऽपि प्राण इत्यस्य ग्रन्थस्य. ३. TM. शरीरमु- ८. 1. नेष दोष इति . A. इति स्तुम: ९.1 सनपरवाक्य. ५. A. तत्वालम्वं चति तृतीये शरीर-

156

प्रातर्दनाधिकरणम् ११.] पकटार्थविवरणम्

माध्यम्

नैतदेवम्, उपासालैविध्यात्। एवं सति त्रिविधसुपासनं प्रसज्येत- जीवोपासनं सुख्यमाणोपासनं व्रह्मोपासनं चेति। न चैतदेकस्मिन्वाक्ये अभ्युपगन्तुं युक्तम्। उपकमोपसंहाराभ्यां हि वाक्येकत्वमतगम्यते। "मामेव विजानीहि" इत्युपकम्य "प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा नं मामायुर- 5 मृतमित्युपारस्व" इत्युकत्व्रा अन्ते "स एष प्राण एव प्रज्ञात्म,नन्दोऽ- जरोऽमृतः" इत्येकरूपावुपकरमोपसंहारी दृश्यते। तत्नार्थक्त्वं पुक्तमाश्र- यितुम्। न च ब्रह्मलिङ्गमन्यपरत्वेन परिणनुं शक्यम्; दधारना भूत- मात्राणां प्रज्ञामात्राणां च ब्रह्मणोऽन्यतापणातुपपत्ते:। आश्रितत्व्राच्ा- न्यतापि ब्रह्मलिङ्गशात् पाणगब्दस्य ब्रह्मणि उत्ते:, इहाच हिन- 10 तमोपन्यासादिब्रह्मलिङ्गयोगाइ्वह्मोपदेश एवायांमनि गम्यते। यत्तु मुख्यमाणच्ङ्ग दर्शितम "इदं शरीरं परियृद्योत्थापर्यन" इति, तदसत्; पाणव्यापारस्यापि परमात्मायत्तत्वात्परमात्मन्युपचरितुं शक्यत्वात्। "न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन। इनरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितों।।" 15 इति श्रतेः । यदपि "न वाचं विजिशासीत वक्तारं विद्यात्" इत्यादि जीवलिङ्गें दर्शितम्, नदपि न व्रह्मपक्षं निवाश्यति। न हि जीवो नामात्यन्नभिन्नो ब्रह्मणः, "तत्वमसि" "अहं ब्रह्मा- स्मि" इत्यादिश्रुतिभ्यः । बुद्धयादयुपाधिकृतं तु विशेषमाश्रित्य ब्रह्मैव सन् जीवः कता भोक्ता चेत्युच्यते। नस्योपाधिकृतविशेषपरित्या- 20

प्रकटार्थविवरणम् भागमवतारयति-नैतदेवमित्यादिना ॥ यदि जीवमुख्यप्राणलिक्दर्शनाच- दुपासनमक्गीक्रियते एवं सति ब्रह्मलिङ्गस्यापि दर्शनात् तस्यापि उपासनं वक्तव्य- मिति त्रिविधमुपासनं प्रसज्यन, तच्चायुक्तम्, संभवत्येकवाषयत्वे वाक्यभेद- स्यान्याय्यस्वादित्यर्थः। यत्चोक्तं ब्रह्मलिङ्गानि जीवादिपक्ष योजयितुं शक्यन्त 25 इति तताह-न च ब्रह्मलिङमिति ।सूत्रावयवं विभजते-आश्रितत्वाच्चेति।। अग्रह्मलिद्गानि तु ब्रह्मपक्षे नेतुं शाक्यन्ते सर्वात्मकत्वात्तस्येत्यभिप्रेत्याह-यतु

157

[अ. १. पा. १. सु. ३१.

भाष्यम् गेन स्वरूपं ब्रह्म दर्शयितुम् "न वाचं निजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्" हत्यादिना प्रत्यगात्माभिसुखीकरणाथ उपदेशो न विरुष्यते। "यद्राचानभ्युदितं येन वागभ्युदते। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदबुपासते ।" 5 इत्यादि च श्ुत्यन्तरं वचनानिक्रियाव्यापृतस्यैसत्मनो ब्रह्मत्वं दर्श- यति। यत्पुनरेतदुक्तम् "सह ह्येतावस्मिन् शरीरे वसतः सहोत्क्रा- मतः" इने माणप्रज्ञात्मनोर्भेददर्शनं ब्रह्मवादे नोपपद्यत इति, नैष दोष: ज्ञानकक्ियाशक्तिदवयाश्रययोबुद्धिमाणयोः मत्यगात्मोपाधि- भूतयो मेंद निर्देशोपपचेः। उपाधिद्वयोपहिवस्य तु प्रत्यगात्मनः स्वरूपेणा- 10 भेद इत्यतः "माण एव प्रज्ञात्मा" इत्येकीकरणमविरुद्धम् ॥ अथवा "नोपासात्रेविध्यादाश्रितत्व्रादिह नद्योगात्" इत्यस्याय- मन्योऽर्य :- न ब्रह्मवाक्येऽपि जीवमुख्यप्राणलिंङ्गं विरुष्यत। कथम्। उपासातेविध्यात्। त्रिविधमिह ब्रह्मण उपासनं विवक्षिनं प्राणपर्मेण प्रज्ञाधर्मेण स्वधर्मेण च । तत्र "आयुरमृतमुपास्स्व आयुः प्राणः " इति, 15 "इदं शरीरं परिगृद्योत्थापयनि" इति, "तस्मादेनदेवाक्थमुपासीत" प्रकटार्थविवरणम् इत्यादिना ॥ "वक्तारं विद्यात्" इत्यत्र न वकतुरज्ञांनं विधयम् तस्य प्रत्यक्ष- त्वात्, किन्तु प्रसिद्धोद्वेशेनाप्रसिद्धब्रह्मभावी विधेयः। तद्भिमुखीकरणा- र्यास्तु लिडादय इन्युक्तम्। तत्रत धुत्यन्तरं संवादकमाह-यद्धाचेति ॥ 20 येन चैतन्येन वागभ्युद्यते प्रेर्यते वदनव्यापारसमर्थापाद्यत इत्यर्थ:। प्राणप्रज्ञा-

विरुद्ध इत्याह-नैष दोष इत्यादिना । एवं स्वमतेन व्यास्थाय वृत्तिकारमतेन व्याचऐे-अथवेत्यादिना।। स्वतन्त्राणां हि त्रयाणामुपासने वाक्यभेद: म्यात्, न त्वेकस्यैवे ब्रह्मण इस्यामि- 25 प्रायः। पनदेव प्राणाथ्यमुत्यापनादुक्थम्। आयुष्गादि: प्राणधर्म इत्यर्थः।इदानी

?. A omite gor ₹. T, T', and P 34ar २. A omits एव

158

प्रातर्दनांधिकरणम् ११.] मकटार्थ विवरणम्

भाष्यम् इति च माणधर्मः । "अथ यथास्यै प्रज्ञाय सर्वाणि भूनान्येकीभवन्ति तथ्ाख्यास्याम:" इत्युपकम्य "वागेवास्या एकमङ्गमद्दुहत्तस्ये नाम परस्तात्मतिविहिता भूनमात्रा प्रश्या वार्च समारुय वाचा सर्वाणि नामान्याम्नोति" इत्यादि: प्रज्ञाधमः । "ता वा एता उशैत भूतमाता 5 अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतम् । यदि भूनमात्रा : रयन पज्ञा मात्रा: स्युः। यदि प्रज्ञामात्ना न स्युन भूतनात्रा: स्यु: न न्यतरतो

प्रकटार्थविवर्णम् प्रज्ञाधर्ममाह-अथ यथति । मुद्धे: स्वरूपण निष्वन्नाया अपि विषयित्वं नाम रूप करणादिसमुदायसाध्यं भवति। तत्र कमे ने येपु मध्य वागवैतम्याः 10 प्रशाया पकमङ् शर्गराहटर्ध्मटदुहृत पुरयामास। नामरुपात्का हि प्रपश्चो विषय: नत्र नामप्रपश्चे वा्द्रारेण प्रविष्टा सती ुद्धि नं प्रति विषयित्वं लिङ्गत(लभन।इस्यर्थः। तम्प प्रज्ञाय नाम किल परस्तादपरास्मिन्भागे चक्षुरादिना प्रतिविहिता समुपस्थापिता भृतमात्रा रुपादिलक्षणा । चक्षुगदिना हि रूपादि- समर्पेणन बुद्धेरपरमक्क रूपप्रपश्व प्रति विषायत्वं निर्वर्त्त इत्यर्थः । एवं- 15 विषयिण्या घुद्धे: जीवप्रमातृन्व ह समाह। ग्योगाधिभृतया जीवो वाचं समारुह्य वक्तास्मीत्यभिमानाद्वागिन्द्रियद्वारण सवाणि नामानि वक्तव्यत्वेना मांति। चक्षुपा सर्वाणि रूपाणि प्रतिपन इत्यये प्रमाउत्वमनुभवतीत्यर्थः। सर्वमूनशेषत्वं जीवगतप्रमातृत्वादिहंतुत्वं च जीवधर्म इत्यर्थः। सर्वा- धारत्वानन्दाजरादिमत्वं ब्रह्मधर्ममाह-ना वा एना इत्यादिना।। 20 पृथिव्यादीनि पञ्च शब्दस्पशांदय: प्चति दशभूनमात्रा:ः श्रोतादीनि पञ्च. ज्ञानेन्द्रियाणि नज्ञनिताश्च पञ्च बुदय इति दश प्रज्ञामात्रा:ः विषय- विषयिणा: परस्परसापेक्षत्वादन्य ऽन्यमधिकृत्य वर्तनमुच्यन इत्याइ- यदि भूतमात्रा इति॥ परम्परमापक्षमप्यनतरिषयविषयिद्वय न द्वैत- पक्षवन्नाना परमार्थत एव भिन्नम् किन्वेकस्मित्रंव समारापितममित्याह-gi

१. T. T' and TM. धर्म इत्यह. ¥. T, T', P and TM. add . २. TM. साम्य. ५ A. चक्षुषा. Q. T,T. and TM. तस्येव ६. TM. omits रू्पाणि.

169

[भ. १. पा १. सू. ३१.

भाष्यम्

रूपं किंचन सिद्धथेत्। नो एतनाना। तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्रा: प्रज्ञामात्वास्वर्पिता: प्रज्ञामात्रा: प्राणेऽर्पिता स एष प्राण एव प्रज्ञात्मा" इत्यादिब्रह्मधमः । तस्मात् 5 ब्रह्मण एवैतदुपाधिद्यधर्मेण स्वधर्मेण चैकमुपासनं तरिविधं विवक्षि- तम्। अन्यत्नापि "मनोमयः प्राणशरीरः" इत्यादानुपाधिघर्मेण ब्रह्मण उपासनमाश्रितम् ; इदापि त्युज्यते वाक्यस्योपकमोपसंहराभ्यामेकार्थ- त्वावगमात् माणप्रज्ञाब्रह्मलिङ्गागमाच्च। तस्माद्वह्मवाक्यमेवैनदिति सि द्म्॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छङ्ग्भगवा: कृती शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये पथमाध्यायस्य प्रथमः पाढ: ।।

प्रकटार्थविघरणम

नो एनन्नानेनि॥आश्रितत्वादिह तद्ोगात्" इनि सुत्रावयवं वृत्ति 15 कारमतेन व्याचष्टं-अन्यत्ापीत्याहिना। नदेनद्वाचस्पनेन गोचते। कथम्? "सोमन यजत" इत्यादो युक्त विशष्टविधानमार्यर्थत्वात्। इह तु ब्रह्मणः मिद्धतया विधानानंहत्वात्तदुद्दशनोपागमत्रयं विधानव्यमिति स्फुटो वाक्य भेद इनि। वातिककृताप्युक्तम्- "प्राप्त कर्मणि नानेका विधातुं शकयने गुणः। 20 अप्रापं तु विधीयन्ते वहचाऽप्येक्यत्तः ।" इति।

श्रृथमाणाः "विष्णुरुपांशु यष्टव्यः" इत्यादयो न विधयः कि त्वर्थवादा, तथहापि श्रूथमाणा लिडादयोऽर्थवादाः। तस्माद्वाकयं ब्रह्मपर मेवेनि सिद्धम् ।।

इति श्रीमच्छारीरक्मीमांसाभाध्यविवरणे प्रकटार्ये 25 प्रथमाध्याये प्रथम: पाद:

१. TM. परत्ययं.

160

अथ द्वितीयः पादः।

भाष्यम्

पथमे पादे "जन्माद्यस्य यतः" इत्याकाशादेः समस्तम्य नगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मेत्युक्तम्। तस्य समस्तजगत्कारणस्य त्रह्मणो व्यापित्वं नित्यत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं सर्वात्मत्वमित्येवंजातीयका 5 धर्मा उक्ता एव भवन्ति । अर्थान्तरपसिद्धानां च केषांचिच्छन्दार्ना ब्रह्मविषयत्व हेतुप्नतिपादनेन कानिचिद्वाक्यानि स्पष्टब्रम्मलिक्गानि संदिह- मानानि ब्रह्मपरतया निर्णीतानि। पुनरप्यन्यानि वाक्यान्यस्पष्टब्रह्म- लिश्नि संदिहन्ते-किं परं ब्रह्म प्रतिपादयन्ति, आहोस्विदर्थान्तरं किंचिदिति । तन्निरणयाय द्वितीयतृतीयौ पादावारभ्येते॥ 10

प्रकटार्थविवरणम्

प्रथमे पादे जगत्कारणत्वाभिधानेनाथादुक्तं व्यापित्वादिधर्मजातमुपजी- व्योस्रं पादवयं प्रवर्तत इति देतुहेतुमंद्द्रावलक्षणं संबन्धमाह-प्रथमे पाद इति। कथं पादभेद इत्याशङ्कयाद-अथान्तरेति । भूताकाशादिषु प्रसिद्धानामाकाशादिशष्दानां ब्रह्मपरत्वे तह्िक्गादिहेतूपन्यासेन स्प्टब्रह्म- 15 लिक्गानि वाक्यानि पूर्वत्र निर्णीतानि । परत्र तु अस्पप्टलिङ्गानि वाक्यन्यर्थान्तर- परतया मशाङ्यमानानि तत्रदाशङ्कानिराकरणेन ब्रह्मपरतयव निर्णीयन्त इति पादभेदः।तंत्राप्यवान्तरभेदः। प्रायः सविशेषनिर्विशेषपरतया बहुल रूदिविषयतया वा द्रष्टव्य:॥

₹. Tand TI. Space i8 left out for Y. All mes. omit the words writing तमुपजीष्यो. within brackets. २. T, Ts, P and TM. ऐेतुहेतुमल्लक्षण- ५. T, Th,Pand TM. बहुलविषय ३. TM. हेतुत्वोप

161 21

[अ. १. पा. २. स. १.

भाष्यम्

सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्॥ १-२-१॥ इदमाम्रायते "सर्वे खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत अथ खलु ऋतुमयः पुरुषो यथाऋतुरस्मिलोंके पुरुषो भवति तथेतः 5 प्रेत्य भवति स ऋतुं कुर्वीत" "मनोमयः माणशरीरो भारूपः" इत्यादि। तत्र संशयः-किमिह् मनोमयत्वादिभिधर्मः शारीर आत्मोपा- स्यत्वेनोपदिश्यते, आहोस्वित्परं ब्रह्मेति। किं सावत्माप्तम्? शारीर इति । कुतः१ तस्य हि कार्यकरणाधिपतेः प्रसिद्धो मनआदिभिः

प्रकटार्थविवरणम्

10 सवेत्र प्रसिद्धोपदेशात्॥ "सर्वे खाल्विदं ब्रह्म" इति प्रतिजानीते। हंतुमाह-तज्जलानिति॥ तस्माजायत इति तजम् : तस्मिन्लीयत इति तल्लम्, तस्मिन्ननिति चेष्टत इति तदनम्। तजं च तत् तेलं च तदनञ्च इति तज्जलान्। समानाधिकरणे शाकपार्थि- वन्यायेन मध्यमपदलोप:, छान्दसी वावयवलोपः। इतिशब्दो हेता। यसमास- 15 जलानत्वात् सर्व जगद्रह्मैव, अतः शान्तो भवेत्, रागादिविषयाभावादित्यर्थः ॥ एवं शमगुणं विधाय गुण्युपासनविधित्सया पुरुषप्रयलस्य तावत् साफल्यमाह-अथ खल्विति॥ पुरुषाऽधिकृतः कतुमयः सङ्कल्पप्रधानो भवति। कथम्? यतो यथा ज्ञानं कर्म चानुष्वयं सह्ल्पयतडस्मिँल्ोके तदनुसार- मेव फलं परलोके प्रतिपद्यने; अतः सोऽधिकंत: कतुं ध्यानं कुर्बीत। कि ध्याये- 20 दिस्यापेक्षायां विर्भक्तविपरिणामन मनोमय इत्यादि संबध्यते, मनोमयं प्राणश- रीरं ध्यायेदित्यर्थः । अत्र ब्रह्मप्रकरणाजजीवलिद्गा्च संशयमाह-नत्रेति ॥ पूर्व- त्रावगतयो: ब्रह्माब्रह्मलिङ्रया: ब्रह्मलिद्गानुसारं णाब्राप्लिद्ं निनाय। इंद तु ब्रह्म विषयं प्रकरणम्, ततां जीवलिङ्गमव बलीय इति जीव एव मनोमयत्वादि गुणविशिष्ट उपास्य इत्याह-कि नावदित्यादिना ॥ उपास्यब्रह्माभिधा-

१. T, T:, P and TM. तदन् ४. TM कृतं कतुध्वान २. T, Ta, and P omit तलं च ५ T,T1,Pand T.M. झाब्झ्यलिद्वानु- ३. T and T जलान्त्वात् &. T, T', P and TM. 2a

162

सर्वत्रपसिद्धयधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् संबन्धः, न परस्य ब्रह्मण :; "अप्राणो हमनाः धुभ्रः" इत्यादि- श्रुतिभ्यः । नतु "सर्चे खल्विदं ब्रह्म " इति स्वशब्देनेव ब्रह्मोपात्तम्, कथमिह शारीर आत्मोपास्य आशङयने? नैष दोष :; नेदं वाक्यं व्रह्मो- पासनाविधिपरम्; कि तहि! रामविधिपरम्; यत्कारणम् "सर्वे 5 खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीन" इत्याह। पुतपुक्तं भवति -- यस्मात्सर्वमिदं विकारजातं व्रह्मैव, तज्जत्वात्तछ्वत्वात्तरनत्वाब. न च सवस्यैकात्मत्वे रागादयः संभवन्ति, तस्माच्छान्न उपासीतेति। न च शमविधिपरत्वे सत्यनेन वाक्येन ब्रह्मोपासनं नियन्तुं शक्यते। उपानं तु "स ऋतुं कुर्वीत" इत्यनेन विधीयते। ऋतुः संकल्पो ध्यानमित्यथः। 10 तस्य च विषयत्वेन श्रूयते "मनोमयः माणशरी -: " इति जीवलिङ्गम्। अतो वरृमो जीवविषयमेतदुपार नमिति। "सवकमा सवकामः" इत्या- द्यषि श्रूयमाणं पर्यायेण जीवविपयसुपपद्यते। "एष म आत्मान्तहदये अणीयान्त्रीहेवा यवाद्वा" इनि च हृदयायननत्वमणीयस्त्वं चाराग्र- मात्रस्य जीवस्याचकल्पते नापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणः । नतु "ज्याया- 15 नपृथिव्या:"इत्यार्द्याप न परिच्छिन्नेऽवकल्पत इति। अत् ब्रमः-न

प्रकटार्थविवरणम्

यिनी श्रुतिरेवास्तीत्याह-नतु सवमिति॥ नात्र ब्रह्मापास्यम्, येन श्रुत्या लिङ्गं वाध्यतंस्याह-नैष ठोष इनि ॥ यत्कारणं यस्मात्कारणात्ः यदव शमविधिशंयभूतं ब्रह्म तदव नर्ह्यपासनाविषयो भवत्वित्याशङ्गयाह- 20 तस्य चे विषयत्वेनेति । यथा 'राजपुरुपः समागतः, तं भोजय' इत्यत्र राजा पुरुषस्यापसर्जनीभूता न भोजने संबध्यत, तथा शमविधिशेषभूतं ब्रह्म नोपा- सनसंबन्धमर्हतीति भावः । कथं तहिं जीवे सर्वकामादिव्यपदेशः? क्रमे- णेस्याह-सर्वकरमेति । जीवलिङ्गान्तरमाह-एष म आत्मेति । जीवपक्षे ज्यायस्त्वमाक्षिप्य समाधत्ते-नन्वित्यादिना॥ कथ तर्हन्ते ब्रह्मसंकीतन- 25

१. TM adds इति ३. I'M omite च २. A omits तदेव

163

[भ. १. पा. २ सू. १.

भाष्यम् तावदणीयस्त्वं ज्यायस्त्वं चोभयमेकस्मिन्समाश्रयितुं शक्यम्, विरोधात्, अन्यतराश्रयणे च प्रथमश्रुतत्वादणीयस्त्वं युक्तमाश्रयितुम्; ज्यायस्त्वं तु ब्रह्मभावापेक्षया भविष्यतीति। निश्चिते च जीवविषयत्वे यदन्ते ब्रह्म- 5 संकीर्तनम् "एतड्रह्म" इति, तदपि प्कृतपरामशार्यत्वाज्जीनविषयमेव। तस्मान्मनोमयत्वादिभिषमैंर्जीव उपास्य इति। एवं प्राप्ते ब्रूम :- परमेव ब्रह्म मनोमयत्वादिभिर्धमैरुपास्यम्। कुतः१ सर्वत्र प्रसि- द्धोपदेशात। यत्सर्वेधु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्रह्मशव्दस्यालम्बनं जगत्कार- णम्, इह च "सवे खल्विदं ब्रह्म" इति वाक्योपकमे श्रुतम्, तदेव 10 मनोमयत्वादिधर्मैर्विशिष्टमुपदिश्यत इति युक्तम्। एवं च प्रकृतहाना- पकृतप्रक्रिये न भविष्यतः । नतु वाक्योपक्मे शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टं न स्वविवक्षयेत्युक्तम् : अत्रोच्यते-यद्यपि शमविधिविवक्षया प्रकटार्थविवरणम् मिस्याशङ्याह-निश्चिते चेति॥ सिद्धान्तत्वेन सूत्रमवतारयति-परमेवेत्यादिना। सर्वत्र प्रसिद्धस्य ब्रह्म- 15 णो वाक्योपक्मे श्रवणादित्यर्थः। अस्तूपक्रमे श्रवणम् ; किमिस्येतावतोत्तरत्राप्यु- पास्यं तत्! एवं जीवलिक्गात्स एवोपास्योऽस्त्वित्याशङ्कयाह-यत् सर्वेष्विति॥ निष्पयोजनारजीवलिज्गात् प्रयोजनवत्प्रकरणमेकवाक्यतासमर्थ तात्पर्यवत्त्वा- दलीय इति सर्वैरभिलयिनत्वेन प्रयोजनवत् ब्रह्म मनोमपत्वादिविशि- ष्टमुपास्यमिति भावः । जीवलिक्रं हि न जीवोपलक्षणत्वेन सप्रयोजनम्, 20 एकेनोपलक्षिते अन्यस्य वैयर्थ्यात्, नापि धर्मद्वयविशिष्टस्योपासनाय, मानान्तरणैव धर्मद्वयवतस्तस्य सिद्धत्त्रात् इति निष्प्रयोजनता दष- वया। पूर्ववादी सवोक्तं स्मारयति-नन्विति ॥ न तावदन्यशेषस्यान्य- त्रासंबन्ध:, यतः "स्योनं ते सदन करोमि" इति संस्कारशेषस्यापि सदनस्य "तझििन्सीद" इति संबन्धदर्शनादित्याह-अव्नच्यत इति॥यदि तथ्छव्देन 25 तत्र संबन्धः, तर्हि इदापि तद्धितादिनेत्याह-यद्यपीति। मन उपाधिरस्येति

१ A. जन जीव- ३ T und T वैयर्थ्यंम् २. A. समर्थ- ४. TM. नान्तरेणेव

164

सर्वन्रमसिदृषधिकरणम्. १.] पकटार्येविवरणम्

माष्यम्

ब्रह्म निर्दिष्टम्, तथापि मनोमयत्वादिषूपदिश्यमानेषु तदेव ब्रह्म संनि- हितं भवति, जीवस्तु न संनिहितः, न च स्वशब्देनोपास इति वैषम्यम्।। विवक्षितगुणोपपत्तेश्र ॥ १-२-२॥ वक्तुमिष्टा विवक्षिताः। यद्यप्यपारुषेये वेदे वक्तुर भावान्ेच्छार्य: 5 संभवति, तथाप्युपादानेन फलेनोपचर्यत। लोके हि यत् शब्नाभिहित- सुपादेयं भवति तद्विवक्षितमित्युच्यते, यदतुपादयं तदचिवक्षितमिति। तद्द्वेदेऽप्युपादेयत्वेनाभिहितं विवक्षितं भवति, इतरद्विवक्षितय्। उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्पर्यातात्पर्याभ्यामवगम्येते, तदिह ये विवक्षिता गुणा उपासनायासुपादेयत्वेनोपदिष्टा सत्यसंकल्पप्रभृतय:, 10 ते परस्मिन्ब्रह्मण्युपपद्यन्ते। सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेष्वप्रति-

प्रकटार्थविवरणम् तद्धितः सत्निहितमवलम्बते। प्राणः शरीरमस्येति समासोऽपि सन्निहितावेल- म्बिक्रियायो: कर्म वाकाकितं योग्यं चोपासनायां ब्रह्म। अतः तदेव संबध्यत इस्यर्थ:॥ 15

इतश्ष प्रहेवोपास्यमिस्याह विवक्षितेति। मनु नायं विग्रहो घटते, वकु- रभावादित्याशङ्गयाह-यद्यपीति।। यदासेन विवक्षितम् एतदुपादेयं हृष्टम्, पते च गुणा उपासनायामुपादेयाः, अत उपचर्यते विवक्षत्यर्थः। किश्च लोके यत् ग्रहणयोग्य तद्विवक्षितम तद्विपरीत तवत्रिवक्षितमित्यपि प्रसिद्धिरस्तीस्याह- 20 लोके हीति।। तहीदं प्राह्ममिदमभ्राह्यमित्येतदेव कथं वेदे जायते इस्या- शाङ्कयाह उपादानानुपादाने त्विति ॥ बथा "अहं संमार्ष्टि" इति। मस्य प्रहोहेशेन संमार्जनविधाने तात्पर्यात् प्रातिपदिकेनंददेश्ये लब्धे यदधिकमेकत्वं तदविवक्षितमित्यर्थः। प्रकृतमाह- तदिहेति ॥ सर्वोत्मस्वे प्रमाणमाह-

१. T. T1, P and TM. तालम्बि Y. A. चा- २. TM and A. क्रि्ियायां ' A omits अनुपादाव. ३. TM and A omit तव् S. Tand T1. तथा

165

[अ. १. पा. २. सू. २.

भाष्यम्

बद्धशक्तित्वात्परमात्मन एवामकल्पने । परमात्मगुणत्वेन च "य आत्मापहतपाप्या" इत्यत्न "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इति श्रुतम् ; "आकाशात्मा" इति च। आकाशवदात्मा अस्येत्यथः। सवगतत्वादि- 5 भिर्धमैंः संभवत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः । "ज्यायान्पृथिव्याः" इत्या- दिना चैतदेव दशयति। यदाप्याकाश आत्मा यस्येति व्याख्यायते, वदापि संभवति सवजगत्कारणस्य सवात्मनो ब्रह्मण आकासात्मत्वम्। अत एत "सर्वकर्मा " इत्यादि। एवमिहोपास्यतया वित्रक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्मन्ते। यत्तक्तम् "मनोमयः प्राणगरीरः" इति जीवलिक्म्, 10 न तह्ह्मण्युपपद्यत इति, तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत इनि ब्रमः । सर्वात्मत्वाद्दि ब्रह्मणो जीवसंबन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसंबन्धीनि भवन्ति। तथा च ब्रह्मविषये श्रतिस्मृती भवत :-

"त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः॥" इति,

15 "सर्वतःपाणिपादं नत्सर्वतोक्षिशिरोसुखम्। सर्वनःश्रुतिमल्ठोके सर्वमातृत्य निष्ठनि ॥" इति च।

"अप्रणां ह्यमनाः शुभ्रः" इनि श्रुतिः युद्धवक्मविषया, इय तु "मनोमयः माणशरीरः" इनि सगुणब्रह्मविषयेति विशेषः । अतो विवक्षितगुणांपपत्तेः परमेत व्रद्मेहोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यने ।

20 प्रकटार्थविवरणम्

तथा चेति। जीणों यः स्यविरो दण्डेन साधनेन वश्चति गच्छति सोऽपि त्वमेवत्यर्थः। सर्वतः सर्वांसु विक्षः शुनयः श्रोत्राणि यानि तान्यस्यँवेति सर्वतः- श्रुतिमत्। या तु श्रुनिरुदाहना सा व्यवस्थितविषयेत्याह-अप्राणो हीति।

१. TM. सबत् २ T' and Ti adl चातुः श्रुतिमत्

166

सर्वत्रप्सिद्धयधिकरणम् १.] परकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अनुपपत्तेस्तु न शारीरः।। १-२-३। पूर्वेण मूत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानामुपर्पात्तरुक्ता। अनेन शारीरे तेषामनुपपत्तिरुच्यते। तुशब्दाऽवधारणाथः। ब्रह्मैवोक्तेन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणम्, न तु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिुणः। यत्कार- 5 णम्, "सत्यसंकल्पः " "आकाशात्मा" "नवाकी" "मनादरः" "ज्यायानपृथिव्याः" इति चैतंजारीपका गुणा न झरीरे आञ्जस्ये- नोपपद्यन्ते। शारीर इति शरीरे भा इत्यथ: । नन्वी वर।ऽि : रीरे भवति; सत्यम्, शरीरे भवनि न तु शवीर एव भवति, "ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तररिक्षात्" "आकाशवत्स' नश्च नित्यः" इनि च 10 व्यापित्वश्रवणात्। जीवस्तु शरीर एव भवाव, तस्य भोगाघिष्ठाना- च्छरीरादन्यत्र वृत्यभावान्॥। कर्मकर्तृव्यपदेशाव् ॥१-२-४॥ इतथ्व न शारीरो मनोमयत्वादिगुण:, यस्मात्कर्मकतृव्यपदेशो भवति "एतमिनः पेत्याभिसंभविनास्मि" इनि। एनमिति प्रकतं मनो- 15

प्रकटार्थविवरणम् अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ यथा तहि जीवगन मनोमयत्वादि ब्रह्मण भवत्यमेदात्. एवं ब्रह्मगतं सत्य- सङ्कल्पत्वादि जीवेऽ्यस््विनि आशङ्कां नुदन् मङ्गतिमाह -- पूर्वेणेति॥ सत्यप्यमदेऽनुपपत्तिरुच्यने. तम्य परिच्छिन्नवेना सा्रोप प्रसङ्गादिति भाव:। 20 वांगव वाक: वाकोऽम्यास्तीनि वाकी. न वाकी अवाकी। आप्कामत्वादेव कस्मिधिदपि शोभन विषये नास्त्यस्यादर इत्यर्थः॥

प्राप्यप्रापकभावेन कर्मकर्तृव्यपदशो व्याख्यातः। इदानीं प्रकारान्तरे-

१. T. Space is left out for writmg तर्हि जीव- २. T, T1, Pand TM. ब्रह्मणे ३. A omits अस्य.

167

[न. १. पा २. स. ५

भाधम् मयस्वादिगुणमुपास्यमात्मानं कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन व्यपदिवति; अभि- संभवितास्मीति शारीरसुपासकं कर्तृत्वेन मापकत्वेन। अभिसंभषिता- स्मीति प्राप्तास्मीत्यर्थः। न च सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः। 5 तथोपास्योपासकभावोऽपि भेदाषिष्ठान एव । तस्मादृषि न शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः ।। शब्दविशेषात्॥१-२-५॥ इतश् शारीरादन्यो मनोमयत्वादिगुण: यस्माच्छव्दविशेषो भव- ति समानपकरणे श्रुत्यन्तरे "यथा व्रीहिवा यवो वा श्यामाको वा 10 इयामाकतण्डुलो वेवमयमन्तरात्मन्पुरुषो हिरण्मयः" इति। आरीरस्या- त्मनो यः शब्दोऽभिधायक: सम्नम्यन्तः "अन्तरात्मन्" इति, तस्माद्वि- सिष्टोऽन्यः प्रथमान्तः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्यात्मनोऽभिषा-

स्मृतेश्र ॥ १-२-६॥

15 स्मृतिश्व शरीरपरमात्मनोर्भेदं दर्शयति- "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽजुन तिष्ठति। भ्रामयन्सवभूनानि यन्त्रारूढानि मायया"। इत्याद्या।

प्रकटार्थविवरणम् लाह-उपास्योपा सकभावोऽपीति।।

20 शब्दविशेषात्।। अन्तरास्मभिति ॥ विभकिळोपरछान्दसः। देहाधन्तरात्मनीत्वर्थ:॥ स्मृतेश् ।। हदिति।। अस्य शारीरान्म्रेदोऽमिधीयते स्मृत्या। ततो मनोमयत्वांदिविशि- ष्ोऽपि हृदि सितः शारीरादम्य इति माघः। कर्मकर्तुमावेन बासाव एव मेव:

168

सर्वत्रपसिद्धभधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाप्यम्

अल्ाह-कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनोऽन्य यः प्रतिषि- ध्यते "अनुपपत्तेस्तु न शारीरः" इत्यादिना श्रुतिस्तु "नान्योऽ- तोडस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता" इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽ- न्यमात्मानं वारयति । तथा स्मृतिरपि "क्षेत्रशं चापि मा विद्धि 5 सर्वक्षेत्रेषु भारत" इत्येवंजातीयका-इनि॥ अत्रोच्यते-सत्यमेवैतत्। पर एवात्मा देहेन्द्रियमनो ुद्धयुपा- धिभि: परिच्छियमानो वाले: शारीर इत्युपचर्यते; यथा घटकर का- दुपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्वदवभासने, तद्त् । तद- पेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न विरुध्धते पाक्त "तत्वमसि" 10 इत्यात्मैकत्वोपदेशग्रहणात्। गृहीने त्वात्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसर्वव्यव- हारपरिसमाप्तिरेव स्यान् ॥ अर्भकौकस्त्वात्तद्वयपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च॥१-२-७॥ अर्भकमल्पमोको नीडम्, "एष म आत्मान्तहृदये" इति परि- 15 च्छिन्नायतनत्वात्, स्वशब्देन च "आणीयान्त्री हेवा यवाद्वा" इत्य- णीयस्त्वव्यपदेशात्, शारीर एवाराग्रमात्रो जीव इहोपदिश्यते, न सर्व- गतः परमात्मा-इति यद्दुक्तं नत्परिहर्तव्यम्। अत्ोच्यते-नायं दोषः।

सूत्रकृतोऽभिमत इति केपाश्चिदभिमानापनयनाय अत्राहेत्यादिना॥ अभकोकस्त्वात्त्वयपदेशाच्च नेति चेन्ननिचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च।। परिशिंष्ट जीवलिक्गान्तरं उद्धाव्यापाकरोति-अर्भकेति । अर्भकं ओकः यस्य साडर्भकौकाः तस्य भावः तत्त्वम्, तस्मात्, अर्भकौकस्त्वादित्यर्थः। ज्यायस्त्वस्याप्युपदेशाभात्र जीवलिङ्गमवैकान्तिकमुपदिष्टमिस्याह-अत्ोच्यत 25 इति । ब्रह्मपाप्तयपेक्षे तद्द्विष्यतीत्युक्तमित्याह पूर्षवादी-नायं दोष इति।।

169 22

[भ. १. पा. २. सु. ७.

भाष्यम् न तावत्परिच्छिमदेशस्य सर्वगतत्वव्यपदेशः कथमप्युपपद्यते । सर्व- गतस्य तु सर्वदेशेषु विद्यमानत्वात्परिच्छिन्देशव्यपदेशोऽपि कयाचि- दपेक्षया संभवति। यथा समस्तवसुधाधिपतिरपि हि सन् अयोष्याधि- 5 पतिरिति व्यपदिश्यते। कया पुनरपेक्षया सर्वगतः सत्नीश्वरोर्भकौका अणीयांश्र व्यपदिश्यत इति। निचाय्यत्वादेवमिति ब्रमः । एवमणी- यस्त्वादिगुणगणोपेत ईश्वरः तत्र हृदयपुण्डरीके निचाययो द्रष्टव्य उप- दिश्यते, यथा सालग्रामे हरि: । तत्नास्य बुद्धिविज्ञानं ग्राहकम् ; सर्व-

10 गतोऽपीश्वरस्ततोपास्यमानः प्रसीदति। व्योमवच्चैतदृष्टव्यम्। यथा सवगतमपि सद्व्योम सूचीपाशादपेक्षयभकौकोऽणीय्क्षति व्यपदिश्यते, एवं ब्रह्मापि। तदेवं निचाय्यत्वापेक्षं ब्रह्मणोऽभकोकरत्वमणीयस्त्वं च न पारमार्थिकम्। तत्र यदाशङ्गयने-हृदयायननत्वाड्क्षणो हृदयाना च प्रतिशरीरं भिन्नत्वाद्भ्िनायतनार्ना च शुकादीनामनेकत्वसावयवत्वा- नित्यत्वादिदोषदर्शनाट्रह्मणोऽपि तत्मसङ् इति, नदपि परिहनं भवि॥

15 प्रकटार्थविवरणम्

अणुपरिमाणे स्थिते ने जीवानां ब्रह्मभावो घटते; नेष्टे वा नाव्रह्मभावोऽपि घटत इस्याह सिद्धान्ती-न तावदिति॥ तहि महत्परिमाण स्थिते नष्टे वा सर्व- गतस्यापि नाणुत्वं भवतीत्याशङ्कयाह-सर्वगतस्यत्विरिति ॥ तत्वतोऽसंभवेऽपि परापेक्षया उपपद्यन इत्पर्थः ॥ ननु विकारान्तराण्यनादृत्य हृदये किमि- 20 त्युपदिश्यत इत्याशाङ्कयाह- तत्रेति॥ त्र दृदयेऽस्य परमात्मनो बुद्धिपरि- णामरूप विज्ञानं व्यअकं भवनि। अतः पराभिव्यकियाग्यम्थानत्वात् तत्रोप- दिश्यत इंत्यर्थः । "वयोमवन्न" इमि सुत्रभागं व्याचष्टे-यथेति ॥ ग्योम- दृष्टान्तेन चोद्यान्तरं च चूर्णितमित्याह-तत्र यदाशङ्गयत इति ॥ व्योभ्ः परोपाधिपरिच्छेदादिना स्वरूपानित्यताद्यदर्शनाद़िति भाय:।

१. T, TI, TM and P omit न जीवानां ... घटते. ३. A. स्वरूपता २. A. अत्र

170

सर्वेत्रप्रसिद्धपधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाभ्यम्

संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ १-२-८।

व्योमवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणः सर्वपराणिहृदयसंबन्धाद्, चिद्रूपतया च शारीरादविशिष्टत्वात्, सुखदुःखादिसंभोगोऽप्यविशि़: त तज्येत । एकत्वाच्च। न हि परस्मादात्मनोऽन्यः कश्िदात्मा संसार विद्यते, 5 "नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता" इत्यादिश्रुतिभ्यः । तस्मात्परम्यॅन ब्रह्मणः संभोगप्राप्तिरिति चेतु, न ; वैशेष्यात्। न तावत्सर्वमाणिहृदयसंबन्धात् चिदरृपतया च शारीरवद्रह्मण: संभोगपसङ्ग:, वैशेष्यात्। विशेषो भवति शारीरपरमेश्वरयोः।एकः कर्ता भोक्ता धर्माधर्मादिसाधन: सुखदुःखादि- मांश्। एकस्तद्विपरीतोऽपहतपाप्मत्वादिगुणः। एतस्मादनयोविशेषादे- 10 कस्य भोगः, नेतरस्य। यदि च संनिधानमात्नेण वस्तुशक्तिमनाश्रित्य

प्रकटार्थ विवरणम्

संभोगपाप्तिरिति चेभ वेशेष्याद्।।

ब्रह्मणों हृदयायतनतवेऽ्रनिरष्टसंभोगप्रसङ्गात् जीव एव हृदयायतेन उपास इत्याह-व्योमनदिति। ग्रह्मापि भोक्तृ हृदयायतनत्वे सति चेतनत्वात् संसा- 15 रिवदिति प्रयोगः। ब्रह्म भोकृ भोक्रभिन्नत्वात् जीववदिति प्रयोगान्तरमाह- एकत्वाच्चति ॥ प्रथमप्रयोगे तावदप्रयोजको हेतुः धर्माधर्मव्त्त्वस्यैव प्रयोज- कत्वात् इस्यभिप्रत्य वैलक्षण्यमाह-न वैशेष्यादिति । इतश् न ग्रह्मणो भोग इत्याह-यदि चेति। किश्च सर्वगता बहवो जीवा इति येषां मतम्, तेषामप्ये- कस्मिश्रेव देददेशे सर्वेपां सव्षिधानात् सम एव भोग: प्रसज्येत, न चेन्नैकस्यापि। 20 यदि स्वकर्मोपार्जिते शरीरे भोग इत्यमिदध्यु: तथा वयमप्यभिदधीमहीत्याह-

१. TM. शिष्ट २. TM. दि T, T1, and P, अनिष्ट्त्वं ३. TM. न चैक-

171

[भ. १. पा. २. सू. ८.

भाष्यम् कार्यसंबन्धोऽभयुपगम्यते, आकाशादीनामपि दाहादिपसङ्ग:। सर्वगता- नेकात्मवादिनामपि समावेता चोधयपरिहारौ। यदप्येकत्वाद्रह्मण आत्मान्तराभावाच्छारीरस्य भोगेन ब्रह्मणो भोगमसङ् इति, अत्न 5 वदाम :- इद तावदेवानापियः प्रष्टव्य :- कथमरयं त्वयात्मान्तराभावो- डध्यवसित इति। "तत्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" "नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता" इत्यादिशास्त्रेभ्य इति चेतु, यथाशास्त्रं तर्हि शास्त्रीयोऽर्यः प्रतिपचव्य: न तत्नार्धजरतीयं लभ्यम्। शास्त्रं च "तत्तमसि" इत्यप- इतपाप्मत्वादिविशेषणं ब्रह्म शारीरस्यात्मत्वेनोपदिशच्छारीरस्यैव ताव- 10 दुपभोक्तृत्वं वारयति। कुतस्तदुपभोगेन ब्रह्मण उपभोगपसङ्गः? अथागृहीतं शारीरस्य ब्रह्मणैकत्वम्, तदा मिथ्याज्ञाननिमित्तः शारी- रस्योपभोग :; न तेन परमार्थरूपस्य व्रह्मणः संस्पशः। न हि बार्लेस्तल- मळिनतादिभिव्योम्नि विकल्प्यमाने तळमलिनतादिविशिष्टमेव परमा- र्थतो व्योम भवति। तदाह-न, वैशेष्यादिति। नैकत्वेऽपि शारीर- 15 स्योपभोगेन ब्रह्मण उपभोगपसत वैशे्या्। विशेषो हि भवति मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोः । मिथ्याज्ञानकल्पित उपभोग:, सम्यग्ज्ञान- दृष्टमेकत्वम्। न च मिथ्याज्ञानकल्पितेनोपभोगेन सम्यग्ज्ञानदृष्टं वस्तु संस्पृश्यते। तस्माभोपभोगगन्धोऽपि शक्य ईश्वरस्य कल्पयितुम्। प्रक् टार्थविवरणम् 20 सर्वगतानेकेति । ब्रह्म भो इति प्रनिशैव नाङ्कं धारयत्यागमविरोधादिति मत्वाह-अत्र वदाम इत्यादिना ॥ शास्त्रादेकत्वं नाद्यापि यदि' बुद्धं रवया तदा भेदप्रसिद्धिबाधिता प्रतिज्ञा भविष्यतीस्याह-अथागृदीतमित्यादिना॥। तस्मादीश्वरस्य हृदयायतनत्वेऽप्युंपभांगाप्रास्तेः मनोमयत्वादिविशिष्ट ईश्वर एवोपास्य इति खितम्॥

१. T1. कि २. A. तया A. यदिति ३. TM. छयु-

172

अस्त्रधिकरणम् २.] मकटार्थविवरणम्

माष्यम् अत्ता चराचरग्रहणात्॥ १-२-९॥ कठवल्लीपु पठयते "यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः"॥ ति। 5 अत् कश्रिदोदनोपसेचनमूचितोऽचा प्रतीयते। तत किमाभेरचा स्यात्, उत जीव, अथवा परमात्मा इति संशयः; विशेषानवरणात्, त्रयाणां चाग्रिजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे प्श्नोपन्यासोपलव्धेः । किं तावत्माप्तम्? अग्निरत्तेति। कुतः१ "अभ्निरन्नाद:" इति श्षतिपमिद्धि- भ्याम्। जीवो वात्ता स्यात् "तयोरन्यः पिप्पलं स्वादृत्ति" इति 10 दर्शनात्; न परमात्मा, "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" इति दर्शनादि- त्येवं प्रास्ते ब्रूम :- अत्तात्र परमात्मा भवितुमहति। कुतः१ चराचरग्रद्णात् । चराचरं हि स्थावरजङ्गमं मृत्यूपसेचनमिहाद्यत्वेन प्रतीयते, तादृशस्य चाद्यस्य न परमात्मनोऽन्यः का्त्स्येनात्ता संभवति । परमात्मा तु 15

प्रकटार्थविवरणम्

अत्ता चराचरग्रहणात् । यस्यांमे ब्रह्मक्षत्रे ओदनो भवतः, मृत्युर्मारको यस्योपसेचनं अन्नव्यापक- सुपकरणं क इत्थंभूतं वेद यत्र येन स्वरूपेण सोऽत्ता वर्तत इत्यर्थ:। आपार्त- प्रतिपथं संशयविषयमाह-अत्र चति ॥ सबीजं संशयमाह-तत्र किमिति॥ 20 "स त्वम्म्नि स्वर्ग्यमध्यषि मृत्यो प्रत्नृद्धि तम्" इत्यग्निविषयः प्रश्नः। "येयं प्रेते विचिकित्सा" इति जीवविषयः। "अन्यन्न धर्मात्" इति ब्रह्मविषयः प्रभनंः।। पूर्वाधिकरणान्ते परमात्मनो भोक्तत्वप्रतिषेधादन्निर्जीवो वा स्यादिति पूर्वः पक्ष:। यदि कर्मफलभोक्तत्वमत्तत्वं स्यात् तर्हि तत्परमात्मनो न स्यात् ; इह तु तद्हृणकारणाभावात् सर्वोपसंहरता परमात्मास्ताभिधीयत इत्याह-अचाल 26

१. A. आपाततः ३. A. पुनः ₹. TM omits येय ...... प्रभा: ४. A omits अत्ता.

173

मैहमूलेभाष्यव्यांर्यानम् [अ.१. पा.२ सु. १०.

भाष्यम् विकार जातमुपसह रन्सर्वमत्तीत्युपपद्यते। नन्विह चराचरग्रहणं नोप- लभ्यते, कर्थ सिद्धवच्चराचरग्रहणं हेतुत्वेनोपादीयते१ नैष दोष:, मृत्यूपसेचनत्वेनेहाद्यत्वेन सर्वस्य प्राणिनिकायस्य प्रतीयमानत्वात्, 5 ब्रह्मक्षत्रयोश्र पाधान्यात्मदर्शनार्थत्वोपपत्तेः । यत्तु परमात्मनोऽपि नानृत्वं संभवति "अनश्नन्न्योऽअभिचाकशीति" इति दर्शनादिति, अलोच्यते-कर्मफलभोगस्य प्रतिषेधकमेतद्दर्शनम्, तस्य संनिदितत्वाद; न विकारसंहारस्य प्रतिषेधकम्, सर्ववेदान्तेषु सृष्टिस्थितिसंहारकार- णत्वेन ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वात्। तस्मात्परमात्मैवेहात्ता भवितुमईति॥

10 प्रकरणाच्च ॥ १-२१

इतश्च परमात्मैवेहात्ता भवितुमईति, यत्कारणं प्रकरणमिदं पर- मात्मन:, "न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इत्यादि प्रकृतग्रदणं च न्याथ्यम् । "क इत्था वेद यत्र सः"इति च दुर्विज्ञानत्वं परमात्म- लिङ्गम्॥ 15 प्रकटार्थविवरणम् परमात्मेत्यादिना ॥ सर्वसंवर्तृग्रह्णेपि कारणं नास्तीत्याह-नन्विहेति। यत्रार्थान्तरे प्रसिद्ध: शब्द्रोर्थान्तरे गुणयोगात्प्रयुज्यते तत्र सन्निदितपदार्था- नुसारेणैवेति मृत्युसन्निधानादृन्नगतं विनाश्यत्वगुणमादाय म्राह्मणादिजांत्युपल- क्षित सर्वमेव विनाश्यमोदनपदनोपलक्ष्यते। अस्य सर्वस्य संहरता प्रतीयत इत्याह- 20 नैष दोष इति॥ ्रुतेः ग्ति वष्तुमुद्धावयति-यच्विति ॥ प्रकरणाम।। लिङ्गात्परमात्मानमुपपाद्य इदानी प्रकरणमाह-प्रकरणाचेति । यत्का- रण यस्मात्कारणादित्यर्थः । न जायते न म्रियत चेस्याध्यन्तयोः मावविकारयोः प्रतिषेधेन मध्यवर्तिनोऽपि' भावविकारा: प्रतिषिद्धा भवन्ति। कूटसपनित्य 25 इत्यर्थ:। विपश्चित् मेधावी सर्वक्ञ इत्पर्थः। किञ्ञ अगनिजीवयोः प्रत्यक्षस्वान दुर्जेयत्वं घटत इस्वाद-क इत्था वेदेति।

१. A omits जावि . A omits न २. T, Ti, P and TM. लक्ष्य तस्य सर्वे . T, T1, and P omit भपि

174

गुहामविष्ाघिकरणम् २.] मकटार्यविवरणम्

माध्यम् गुहां प्रविष्टावात्मानो हि तद्दर्शनात्॥ १-२-११॥ कठवल्लीष्वेव पठचने "ऋुनं पिवन्तौ सुकृतस्य लोके गुह प्रविष्टौ परमे "रार्षे। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्रयो ये च त्रिणाचिकेना: "। इति। 5 तत संशय :- किमिह बुद्धिजीवो निर्दिष्टावत जीवपर्नात्माना- विति। यदि बुद्धिजीवी, तनो बुद्धिप्रधानात्कार्यकरणसंघाताद्विल रणो जीवः प्तिपादितो भर्वात। तदपीह पनिपादयिनवयम्, "येयं मेते विचिकित्सा मनृष्यऽस्तीत्के नायमस्तीति चैंक। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीय:"॥ 10

इनि पृष्टत्वात्। अथ जीवपरमात्मानी, ततो जीवाद्विलक्षणः परमात्मा प्रतिपादितो भवात। तदपीढ़ प्रतिपादयितव्यम्,

अन्यत्न भूनाच भव्याच यचत्पश्यसि तद्दद ।।"

प्रकटाथविवरणम् 15

गुह प्रविष्टावात्मानो हि तद्दर्शनाद्।। ऋनं सत्यमवश्यंभावि कर्मफलम् : पिबन्ती भुज्ानौ : सुकृतस्य लोके शंरीरे; परम्य ग्रह्मणो ऽर्ध स्थानं परार्धम्, तस्मिन् परमे प्रकृष्ठे हृदये; गुदांबुद्धिम्; प्रवि- प्टी छायानपवद्विरुद्धा ब्रहमविदो वदन्ति।तथा पञ्चागनिविदः।तथा तरिर्नाचिके- तोऽभिश्चिनो यस्ते त्रिणाचिकेताः। बुद्धयवच्छिन्नस्य जीवस्य परमात्मनश्र प्रकृत- 20 त्वात् संशयमाद-तत्रेति ॥ संदिग्धं सप्रयोजनं व विचारमहतीत्युभयत्र प्रयोजनमाह-यर्दात्यादिना। मनुष्ये प्रेते मृते येयं विचिकित्सा संशयः परलोकमोक्तास्तीस्येके, नास्तीति चान्ये, त्वयोपदिष्टोऽद्दमेतद्विय्यां मातु-

१. A. सभ्यगार्जितस्य ... कृत्सशरीरेंषु वर्तमानौ अस्य परस्य २. A. सथाने अर्दृति

175

अ्ह्मसूलभाव्यव्यार्यानम् [भ. १. पा. २. स. १०.

भाष्यम् इति पृष्ठत्वात्। अताहाक्षेप्ता-उभावप्येतौ पक्षी न संभवतः । कस्मात्! ऋतपानं कर्मफलोपभोगः, "सुकृतस्य लोके" इति लिक्राद्। तच्वेतनस्य क्षेत्रज्ञस्य संभवति, नाचेतनाया बुद्धेः। "पिवन्तौ" इति च द्विवचनेन द्वयोः पानं दर्शयति श्रुतिः । अतो बुद्धिक्षेत्रज्ञपक्षस्तावभ संभवति। अत एव क्षेत्रज्ञपरमात्मपक्षोऽपि न संभवति; चेतनेऽपि परमात्मनि ऋतपानासंभवात्, "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" इति मन्त्रवर्णादिति। अतोच्यते-नैष दोषः। 'छत्रिणो गच्छन्ति' इत्येकेनापि छत्रिणा बहूनां छत्नित्वोपचारदशनात् । एवमेकेनापि पितता दो 10 1 पितन्तावुच्येयाताम् । यद्वा जीवस्तावत्पिवति, ईश्वरस्तु पाययति; पापयत्नपि पिततीत्युच्यत, पाचयितर्यपि पक्तृत्वपसिद्धिदर्शनाव। बुद्धिक्षेत्रज्ञपरिग्नहोऽपि संभवति; करणे कतृत्वोपचारात्, 'एधांसि पचन्ति' इति प्रयोगदशनात्। न चाध्यात्माधिकारेऽन्यों कौचिद्दवावनं पिवन्तौ संभवतः । तस्माद्ुद्विजीवी स्यातां जीवपरमात्मानौ वेति 15 संशयः ।। किं तावत्पाप्तम् १ बुद्धिक्षेत्रज्ञाविति । कुतः ! " गुहा प्रविष्टौ" इति विशेषणात्। यदि शरीरं गुहा, यदि वा हृदयम्, उभयथापि बुद्धिक्षेत्रश्ी गुहा प्रत्िष्टानुपपद्येते। न च सति संभव सवगनस्य ब्रह्मणो प्रकटार्थविवरणम् 20 मिच्छामीत्यर्थः । उभयोर्भोक्तृत्वासंभवेन कश्ित्संशयमाक्षिपति-अत्राहदेति॥ सुखुयासंभवेऽप्येकम्यौपचारिकं भविष्यतीस्याह-नैष दोप इनि ॥ सुख्य- संभवे ह्युपचारकल्पना दोप :: न चहान्यस्य मुख्यस्य संभव इस्याह-न चाध्या- त्मेति । पूर्वाधिकरणे मृत्युसन्निधानादोदनशब्दा विनाइ्ये वर्तत इत्युक्तम्। एवमिहापि मुख्यगुदाप्रवेशसुकुतलांकवर्ननादिसत्निधानात् जीवस्य द्वितीय- 25 ऋतपाता घुध्याश्य एवेत्याह-किं नावदित्यादिना ॥ सङ्ख्याश्रवण लोके सजातीये प्रथमप्रतीतिदर्शनात् बुद्धेंश्च कारकत्वेन समानत्वंऽपि कार- कत्वस्य बहिरङ्गत्वात् चेतनत्वस्य स्वभावतयान्तरद्वतवास्ेतनः परमात्मव द्वितीय इति॥

176

मकटार्थविवरणम्

भाभ्यम् विशिष्टदेशत्वं युक्तं कल्पयितुम् । "सुकृतस्य लोके" इति च कर्मगो- परानतिकमं दर्शयति। परमात्मा तुन सुकृतस्य वा दुष्कृतस्य वा गोचरे वर्तते, "न कर्मणा वर्षते नो कनीयान्" इति अ्नेः। "छायातपौ" इति च चेतनाचेतनयोनिर्देश उपपदते, छाया- 5 तपवत्परस्परविळक्षणत्वात्। तस्ष्माद्वद्धिक्षेव्रज्ञाविद्यो तामि्ेव ं प्राप्ते त्रूम :-

विज्ञानात्मपरमात्मानाविहोच्येयाताम्। कस्मात्? आत्मानी हि तावुभावपि चेतनी समानस्वभावी। संख्याश्रवणे य समानस्वभावे- ववेव लोके प्नीनिर्दश्यते। 'अस्य गोर्द्विनीयोऽन्वेष्टव्यः' इत्युक्ते गौरेव 10 द्वितीयोऽन्विष्यने, नाश्व: पुरुषो वा। तदिह ऋतपानेन लिह्नेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्विनीयान्वेपणार्या समानस्वभावश्चेतनः परमात्मैव भती- यते। ननूक्तं गुहाहवितत्वदर्शनान्न परमात्मा प्रत्येतव्य इति; गुहाहितत्व- दर्शनादेव परमात्मा प्रत्येनव्य इनि वदामः। गुद्दाहितत्वं तु श्रति- स्मृतिष्वसकृत्परमात्मन एव दृश्यने "गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम्" 15 "यो वेद निहिनं गुहायां परमे व्योमन्" "आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टम्" इत्याद्यासु। सर्वगनस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थो देशविशेषो- पदेशो न विरुध्यत इत्येतदप्युक्तमेत। सुकृनलोकवर्तित्वं तु छत्रित्ववदे-

प्रकरार्थविवरणम्

तदर्शनावित्यम्यार्थमाह-सड्र्याश्रवणे चैति । प्रथमप्रतिपन्नचेतन- 20 त्वानुरोधन चरमप्रतिपन्रं गुहदाद्दितत्वं नेतव्यमित्यभिप्रेत्याइ-गुह्दाहितत्व- दशनादेवेनि॥ मुहायां बुद्धौ: आहितं निक्षिप्तम्, गह्रे हृदये स्थितम्, पुराणं चिरन्तनम्. परमे व्योमनि हृदपाधारभूताकाशे। सुकतलोकवर्तित्वं स्वक-

१. A. णार्थेति

177 28

ब्रम्ममूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. १.पा.२. स. १२.

भाष्यम्

कस्मिनपि वर्तमानमुभयोरविरुद्धम्। "छायातपौ" इत्यप्यविरुद्धम् : छायातपवत् परस्परविलक्षणत्व्वात्संसारित्वासंसारित्वयोः, अविद्याकृत- त्वात्संसारित्वस्य पारमार्थिकत्वाच्चासंसारित्वस्य। तस्माद्विज्ञानात्म- 5 परमात्मानौ गुहां पविष्टी सृह्ेने॥

कुतश्र विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्यते? विशेषणाच्च॥१-२१२॥

विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोरेत भवति। "आत्मानं रथिनं बिद्धि शरीरं रथमेव तु" इत्यादिना परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपक- 10 कल्पनया विज्ञानान्मानं रथिनं संसारमोक्षयोगन्तारं कल्पयति । "सोऽध्वनः पारमाम्नोति तद्विष्णोः परमं पटम्" इति च परमात्मानं गन्तव्यम् कल्पयति। तथा- "तं दुर्दर्शे गूढमनुभविष्टं गुहाहिनं गद्दरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हषशोकाँ जहाति"॥ इति

15 प्रकटार्थविवरणम्

र्मोपार्जितशरीरे वृत्तिलाभः । यटडुक्तं जडाजडप्रकाशन्वेन घुद्धिजीवयोश्छा- यातपत्वमिति तत्राह-छायेति ।

विशेषणाच्च।।

कि च वाक्यशेषे गन्तव्येन ब्रह्मणा जीवो विशषितो न बुद्धया। अनोऽपि 20 पूर्व बुद्धिजीवी नोक्तावित्याह-विशेपणाच्चति ॥ अध्वनः संसाग्मार्गम्य पारं संसारधर्मास्पृष्टमित्यर्थः । कि च पूर्वननवाश्यपर्यालाचनयापि जीवेश्वर्रोवेव ऋतपावुक्तावित्याह तथा नमिति॥ दुर्दर्श सूक्ष्मत्वात् दुर्शानम्, तत एव गूढ-

१. A. रावर्तपा इत्यर्थः । इह २ A. शुद्ध- TM. रावर्त वावृत्तावित्याह-तथात्वपीति.

178

गुहाप्रविष्टाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पूर्वस्मित्पि ग्रन्थे मन्तुमन्तव्यत्वेनैतावेव विशेषितौ। प्रकरणं चेदं परमात्मनः । "ब्रह्मविदो वदन्ति" इति च वक्तृविशेषोपादानं परमात्मपरिग्रहे घटते। तस्मादिह जीवपरमात्मानावुच्येयाताम्।। पष एव न्याय: "द्वा सुपणा सयुजा सखाया" इत्येनमादिष्वपि। 5 ततापि हध्यात्माधिकारात्न माकृतो सुप्णावुच्त्यते। "तयोग्या सोप्पलं स्ादृत्ति" इत्यदनलिङ्गाद्विज्ञानात्मा भवति। "अनश्नन्नन्यो - भचाक- शीति" इत्यनशनचेतनत्वाभ्यां परमात्मा । अनन्तरे व मन्ते तावेव द्रष्टद्रष्टव्यभावेन विशिनष्टि- प्रकटार्थविवरणम् 10

मनुप्रविष्टं गहनतां गतम् : अध्यात्मयोगः प्रत्यगातमनिषयशचित्तनिरोध: तत्सह-

प्रकरणं चदमित्यादिना ।। "ऋतं पिबन्ती" इत्यत्र जीवानुवादने ततोऽतिरिक्त परमात्मा

वान्यत्ातिदिशति-एष एव न्याय इनि॥ द्वा हो, छान्दसो द्विवचन- स्याकार :; सुपर्णाविव सहैत युज्यते नियम्यनियामकभावेनेति सयुजौ ; सखायो चेतनत्वन समानस्वभावौ। नियम्यत्वेन समानं तुल्यं वृक्षं परिपिस्वजातं आधितीं। ननु नयमृगनोदाहरणीया, पतः सुपर्णा कौचित् पक्षिणां प्रतीयते इत्याशङ्याह-तत्रापीति । आद्यमूत्रं योजयति -- तयोशन्य 20 इति ॥ उभयलिङ्गदर्शनाह्ेहं समाश्रितौ सुपणी जीवपरमात्मानावित्यर्थः । "विशेषणाच्" इनि द्वितीयसूत्रं योजयति-अनन्तरे चेति ॥ अनीशया अविद्यया स्वोपाधिभूतया मुहयमान: तत्वमजानन् शोचति। विपरीत संसार- मनुभवतीत्यर्थः। जुषं ध्यानादिना सेवितं यदा पश्यत्यन्यं बिम्बभूतमीशं तत्पद- लक्ष्यम्, तदास्यात्मत्वेन रष्टस्य महिमानं स्वरूपभूतम् पति प्राम्नांति। वीतशोको 2 विगतसंसारो भवति, मागामिसकलससारकारणस्याविद्यादे: ज्ञानेन दग्धत्वा- दित्यर्थ:॥

१. A. गतश्राध्यारम- ३. A. तमज्ञानं ४. T, Th, P and T.M. अन्यः

179

[प.१. पा. २. सु. १२,

माष्यम्

"समाने वृक्षे पुरुषो निमग्रोऽनीश्या शोचति सुह्यमानः । जुषटं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक:"॥ इति॥ अपर आह-"द्वा सुपर्णा" इति नेयमृगस्याधिकरणस्य सिद्धान्तं 5 भजते, पैद्गिर हस्यब्राह्मणेनान्यथा व्यारूयातत्वात् "तयोरन्यः पिप्पळं

ज्ञः तावेतौ सत्वक्षेत्रज्ञौ"इति। सत्वशब्दो जीव:, क्षेत्रज्ञशब्दः परमात्मेति यदुच्यते, तन्न; सत्वक्षेत्रझशब्दयोरन्तःकरणशारीरपरतया पससिद्धत्वाव। तत्नैव च व्याख्यातत्वात् "तदेतत्सच्वं येन स्वमनं पश्यति, अथ योऽयं 10 शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सच्क्षेत्रज्ञी"इति। नाप्यस्याधिकर- णस्य पूर्वपक्षभावं भजते। न ह्यत्न शारीरः क्षेत्रज्ञः कतृत्वभोकतृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो विवक््यते। कथ तिं? सवसंसारधर्मातीतो ब्रह्म-

प्रकटार्थविवरणम् "द्वा सुपर्णा" इतीयमृक मुण्डकं परप्रकरण पठिता, लिङ्गं च तत्रास्ति ; 15 अतो जीवानुवादेन तत्पदार्थ समर्पयतीत्युदाहता अस्मि्नधिकरणे न्यायसा- म्याव्; न पैङ्गिरहृस्यानुसारण तूदाहर्तव्या, अस्यन्यायम्याविषयत्वादित्याह- अपर आहेत्यादिना। तावेनौ सत्वक्षत्रज्ञां सुपर्णपदाक्ताविति ब्राह्मणमप्येत- दधिकरणानुसारेण व्याख्यायनामिस्याह-सच्वशब्दा जीव इति ॥। "सत्त्वा- स्संजायते ज्ञानम् " 'क्षेत्रझं चापि मा विद्धि" इत्यादी घुद्धिजीवयोः प्रसिद्ध- 20 त्वात् ब्राह्मणषिरोधाच्न नान्यथा व्यास्यातुं शक्यमित्याह-नन्नेति॥ ननु पूर्वपक्षोपयोगितया नर्हदाड्ियतामित्याशङ्कयाह-नाप्य स्येति । अनश्नन् भोक- त्वाभिमानरहितः अन्यो लक्ष्यत्वंपदार्थक्षानात् बुध्यादिम्यो व्युत्थितस्सश्रभि- पश्यति ब्रह्मक्षो विवेकीत्ययमर्थोSत्र प्रतीयते; अतो न पूर्वपक्षेऽप्युपयुज्बत हत्यर्थ:। न चायं वाक्यार्थोSसंभाव्यः,सर्वत्र श्रुतिस्मृतिभ्यः प्रसिद्धत्वावित्याह-

१. A सामान्यात् ३. T,Ti, P and TM. सर्वभुवि २. A. विलक्षणददार्य-

180

प्रकटार्थनिवरणम्

माप्यम् स्वभावशतन्यमात्रस्वरूपः, "अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति", "अनश्र- म्न्योऽभिपश्यति इञः" इति वचनात्, "तत्वमसि" "क्षेत्रशञं चापि मां विद्धि" इत्यादिश्चुतिस्मृतिभ्यश्च। तावता च विद्योपसंहारदर्शन- मेवमेवावकल्पते, "तावेनौ सत्वक्षेत्रह्ञी न इ वा एवंविदि किचन रज 5 आध्वंसते" इत्यादि । कथ पुनरस्मिन्पक्षे "तयोरन्यः पिप्पस्वाद्व- न्तीति स्वम्" इत्यचेनने सच्चे भोक्तृत्ववचनमिति, उच्यते-नेयं श्रुतिरचेतनस्य सत्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्वृत्ता; कि तािं? चत- नस्य क्षेत्रज्ञस्याभोवतृत्वं ब्रह्मस्वभावना च वक्ष्यार्मान। तदर्य सुखादि- विकरियावनि सच्चे भोवतृत्वमव्यारोपयति। इद हि कतृत्वं भोकतृत्वं च 10 सत्वक्षत्रज्ञयोरितरेतर स्वभावाविवेककनं कल्प्यने। परमार्थतस्तु नान्यतर- प्रकटार्थविवरणम् तत्वमसीति ॥ इतश्र जीवस्य ब्रह्मात्मतादर्शन विवक्षितमिस्याह-तावता चेति। तत व्याव्यानमात्रेण विद्योपसंदारदर्शन जीवस्य ब्रह्मात्मतोपदेश एव घटते, न सत्त्वक्षेत्रश्ञविवेकमात्रेण भेदज्ञानस्य मिथ्याज्ञानत्वादिति भावः। 15 अविद्यानिवृत्तिफलोपदेशोपि न ब्रह्मात्मनाश्ञानं विनोपपद्यत इत्याह- न ह वा एवंविदीति। जीवस्य ब्रह्मात्मतोपदेशपरमिदं वाक्यम्. अभि्पक्षे कथमन्तःकरणे भोवतृत्वाभिधानमुपपद्यते, नासाक्षिकासत्त्ववृत्ति: जानातिना- भिधीयत इति ईक्षत्यधिकरण प्रतिपादनात्। भोक्तृत्व नामोपलष्धृत्वम्, ना चेतने घटत इत्याद-कथं पुनरिति । बुद्धभोक्तृत्वप्रतिपादने तात्पर्याभावान् 20 तत्रोपपत्यन्वेषणे मनः खेदनीयमिस्याह-उच्यत इत्यादिना । जीवस्य ब्रह्मा- त्मतां वश्यामीति प्रवृत्ता श्रुतिर्भोक्तत्वादिप्रत्ययविरोधमाशङ्कय तदपनी- योपाधिमस्तके निक्षिपतीति भावः । नतु जीवस्य तंत्वतोऽभोक्तत्वे कथं हश्य मान भोकृत्वं संगच्छत इत्याशड्कयाह-इद हीति ॥ बुद्धिक्षेत्रइ्योरितरेतरता-

१. A adds न 4. T. Space is left out for writing 2. A omita ईवम् तस्वता डमोक्तुले

181

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा.२. सु. १३.

भाष्यम् स्यापि संभवति, अचेतनत्वात्सक्वस्य, अविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्य। अविद्यापत्युपस्थापितस्वभावत्वाच् सत्वस्य सुतर्रा न संभवति। तथा च श्रुति: "यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येत्" इत्यादिना खम्न- 5 दृष्टइस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति। "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्" हत्यादिना च विवेकिन: कर्तृत्वादिव्यवहारं निवारयति॥ अन्तर उपपत्तेः ॥ १-२-१३॥ "य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मेति होवाचैनदमृतमभय- 10 मेतट्रह्मेति । तद्द्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिश्चति वर्त्मनी एव गच्छति" इत्यादि श्रूयते। तत्न संशयः । किमयं मतिबिम्वात्माक्ष्यधिकरणो निर्दिश्यते, अथवा विज्ञानात्मा, उत देवतात्मेन्द्रियस्याधिष्ठाना, अथ- प्रकटार्थविवरणम् दात्म्याध्यासात् युद्धि परिणामे सुखे प्रतिबिम्बितं जीवचैत्न्यं प्रकाशाभासोदय- 15 हेतुर्भवति। तदेतत्सुखोपलब्धृत्वं भोक्तृत्वमित्यर्थः । मिध्याभोकृत्वे प्रमाण- माह-तथा च श्रुतिरिति ॥ यत्र यस्यामविद्यावस्यायाम्; वै निश्चितमेनद् अविद्याप्रतिबिम्बितचैतन्यं ब्रह्मणोऽन्यदिव मिथ्येव भिन्नं स्यात्. तत्राविद्याकता- न्तःकरणादिसंबन्धात् अन्योSन्यत्पश्येत् इत्यादिर्व्यवदार: प्रवर्तन इत्यर्थः। यत्र तु विद्यावस्यायाम् अस्य विदुषः सवे परिपूर्ण विम्बस्थानीयं व्रह्मात्मैयाभूत् 20 अविद्याक्षये भेदभ्रमो व्यावृत्तः, तत् प्रारब्धकमदोपात् कार्यकारणसंघाते व्याप्रियमाणेपि स्वगतव्यापारानाभिमानात् केन कं पश्यदित्वर्थः। तस्माज्जीव- गतभोकतृत्वस्य मिथ्यात्वात्तन पोहन जीवस्य ब्रह्मतामुपदिशाति पैद्रित्राह्मणमिति तदमिप्रायेण नेयमृगन्नोदाहरणीयेति सूत्रकार: "गुदयां प्रविष्टी" इन्युदाहरणं जभाह ॥। अन्तर उपपत्तेः॥ 25 उपकोसलविद्यागतं वाक्यमाह-य एप इति। दर्शनस्य लौकिकत्व- शास्त्रीयत्वाभ्यां संशयमाह-तत्रेति । पूर्वाधिकरणे चेतनस्य जीवस्य द्विती-

१. A. म्यफ्काश:

182

अम्तराधिकरणम् ४ ] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

बेश्वर इति। किं नावत्माप्तम्१ छायात्मा पुरुषप्रतिरूप इति। कुतः ? तस्य दृश्यमानत्वपसिद्धेः, "य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इति च प्रसिद्धवदुपदेशात्। विज्ञानात्मनो वायं निर्देश इति युक्तम्। स हि चक्षुषा रूपं पर्यंश्चश्षुषि संनिहिनो भर्वान। आत्मशब्दक्ष सेमन्पक्षेऽनु- कूलो भवति। आदित्यपुरुषो वा चक्षुपाऽनुग्राहक: प्रतीयन "रव्मि- भिरंपोऽस्मिन्मतिष्ठिन:" इनि अ्रुनेः, अमृतनवादीनां च देवता मन्यपि कर्थचित्संभवात्। नेश्वरः, स्थानविशेषनिर्देशात्-इत्येवं पांप, ब्रमः -- परमेश्वर पवाक्षिण्यभ्यन्तरः पुरुष इहोपदिर इनि। स्मात्? उपपत्तेः। उपपद्यने हि परमेश्वरे गुणजानमिहोपदिश्यमानम्। आत्मत्वं 10 नावन्मुख्यया वृत्या परमेश्वर उपपद्यते, "स आत्मा तत्वमससि" इनि श्रुनेः। अमृतत्वाभयत्व्रे च तस्गित्नसकृच्छयेते। तथा परमेश्वरानु- रूपमेतदशिस्थानम् । यथा हि परमेश्वरः सर्वदोपेरलिप्ः, अपहतपाप्म- त्वादिश्रवणात्; तथाक्षिस्थानं सर्वलेपरहितमुपदिष्टम्, "तघद्यप्य- स्मिन्सर्पिर्चोदकं वा सिश्चति वत्मनी एव गच्छति" इति ख्रुनेः । संय- 15 द्वामत्वादिगुणोपदेशश्च नस्मिन्नवकल्पने । "एनं संयद्धाम इत्याचक्षते

प्रकटार्थविवरणम् यान्वेषणे समानस्वभाव चेतने या प्रथमप्रतीति: तदनुसारण परं प्रतिपन्रम्; गुदाप्रवेशादिकं गौणं निरणायि। तथहापि दृश्यत इनि प्रसिद्धानुवादिप्रथम- ध्रुतबलेन छायात्मनि गृहीते चरमधुतममृताभयादि तत्रवोपासनाय भविष्यती- 20 त्याह-किं तावदित्यादिना । संभावनामात्रेण पूर्वपक्षाभासमाह-विज्ञाना- त्मनो वेति । गस्यन्तर संभवति न सर्वगतेश्वरस्य स्थाननियमः कल्पयितुं युक्त

प्रथमप्रतिपन्रैका दृश्यन इति श्रुतिर्नेतव्यति सिद्धान्तयति-परमेश्वर एवे- त्यादिना। तत्तत्र लोके यद्यप्यस्मिन्न्षिणि स्पिर्घृतमुदकं वा सिश्नति वर्त्मनी 25 पश्मस्पान एव गच्छति। तेने न लिप्यत चक्षुः इत्वर्थः। वामानि कर्मफलान्येत.

१. T,P and TM. चक्षुः २. TM omits तेन

183

[भ. १. पा. २ सू. १४.

भाष्यम् एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति" "एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति। एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेपु भाति" इति च । अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः ॥ स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥१-२-१४॥ कथ पुनराकाशवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽक्ष्यल्पस्थानमुपपद्यत इति, अल्ोच्यते-भवेदेषानवकलप्तिः, यदेतदेवैकं स्थानमस्य निर्दिष्टं भवेद। सन्ति ह्वन्यान्यपि पृथिव्यादीनि स्थानान्यस्य निर्दिष्टानि "यः पृथिव्यां तिष्ठन्" इत्यादिना। तेषु हि चक्षुरपि निर्दिष्टम् "यश्चक्षुषि 10 तिष्ठुन्" इति। "स्थानादिव्यपदेशात्" इत्यादिग्रहणेनतदशयति- न केवलं स्थानमेवैकमनुचितं ब्रह्मणो निर्दिश्यते; कि तईि नाम रूप- मित्येवंजातीयकमप्यनाम रूपस्य ब्रह्मणोऽनुचिनं निर्दिश्यमानं दृश्यते- "तस्योदिति नाम" "हिरण्यशमश्चुः" इत्यादि । निगुणमपि सङ्रह्म नामरूपगतेगुणैः सगुणमुपासनार्थ तत्र तत्नोपदिश्यत इत्येतदप्युक्तमेवं। 15 सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्य स्थानविशेषो न विरुध्यते, सालग्राम इव विष्णोरित्येनदप्युक्तमेव्र ।।

प्रकटार्थविवरणम मक्षिपुरुषं कारणमाधित्याभिसंयन्ति उत्पय्यन्ते। सकलफ नदय हेतुरित्यर्थ: । वामानि शोभनानि लोकं प्राप्यतीत्यर्थः।भानं प्रकाशम्, सर्वत्र प्रतिबिम्बद्वारा 20 प्रापयतीति भामनीः ।। स्थानादिव्यपदेशाच।। पूर्वपक्षोंकें शङ्कते सूत्रेण निगसाय-कर्थ पुनरित्यादिना ॥। अनवकल पिरेंघटमानना। ननु किमयमेव परिहारो यद्हुंनराघटमानप्रकटनमिति, नेस्याइ-निर्गुणमपीति।।

१. A. प्रापयन्ती- Y TM. अस्फुट- २. A omits सर्वेत्न ५. A. य एकलवापट- १. T1. पक्चिणोक्तं

184

अन्तराधिकरणम् ४.] मकटा थेविवरणम्

भाष्यम्

सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १-२-१५।। अपि च नैवाल वितदितव्यम्-कि ब्रह्मास्मिन्वाक्येऽभिधीयते, न वेति। सुखविशिष्टाभिधानादेव ब्रह्मत्वं सिद्धम्। सुखनिशिष्टं हि ब्रह्म यद्वाक्योपकमे प्रकान्तम् "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म मं ब्रह्म" ३नन. तदे- 5 वेहाभिहितम् ; प्रकनपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात, "आचारयस्ु ते गति वक्ता" इति च गनिमात्राभिधानपतिज्ञानाद्। कथ पुनर्वाकयोपतमे सुखचिशिष्टं ब्रह्म विज्ञायत इति, उच्यत-"प्राणो व्रम्म के ब्रह्म खं ब्रह्म" इत्येनदम्नीना वचनं अ्त्वोपकोसल उवग्च "विजानाम्यहं यत्माणो व्रम्म कं च खं च तु न विजानामि" इनि । तत्रेदं प्रतिवच- 10 नम् "यद्वाव कं तवेव खं यदेव खं तदेव कम्" इति। नत्न खंशब्दो भूताकाशे निरुढो लोके। यदि तस्य विशेषणत्वेन कंशब्दः सुखवाची नोपादीयेन, तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव मती-

प्रकटार्थविवरणम्

मुखविशिष्टाभिधानादेव च।। 15

इदानीं प्रकृतानुसागणापि ब्रह्मांपदेश एवायमुपगन्तव्य इत्याह- सुखनिशिष्टेति॥ ननु पूर्वमभिभिरुपदिए्ं यद्यपि ब्रह्म नथाप्याचार्येणापि तदे वोपदिष्टमत्यनत् कुन इनि आह-आचायस्त्विति॥ अग्नीनामेव वचनात् पूर्वो- तरयोरंकवाक्यनेत्यर्थः । प्राणः सूत्रात्मा वृहत्त्वाङ्गह्वेति जानाम्येवाहम्। कें विपयन्द्रियमंयोगजं सुखम् तथा से भूताकाशम् कथं ब्रह्मनि न जानामीति कंखं- 20 शब्दयोरियर नर्गवशंष्रणविशेष्यभावम्य साफल्य व्यतिरेकमुखेनाह तव खंशब्द इनि॥ सरं कथंभृतं कं सुखं इस्येवं सुखेनाकाशस्याविशेषितत्वे यथा "नाम ब्रह्मेन्यु- पासीत" इस्यादावम्रह्मणि व्रह्मदृष्टिक्षपः तथा स्यासदा चात्मविद्याप्सिद्धिर्नस्या- दित्यर्थ:। आकाशस्य सुखन विशेषितत्वाभावे दोघमुकत्वा सुखस्याकाशेन

१. TM. तनात्मा

185 24

[म. १.पा २. सू. १५.

भाष्यम्

काभिमायेण प्युक्त इति पतीति: स्यात्। तथा कंशव्दस्य विषयेन्द्रिय- संपर्कजनिते सामये सृखे प्रसिद्धत्वात्, यदि तस्य खंशब्दो विशेषणत्वेन नोपादीयेत लौकिकं सुख ब्रह्मेति मनीतिः स्यात्। इतरेतरविशेषितौ 5 तु कंखंशब्दो सुग्वात्मकं ब्रह्म गमयतः । तत्र द्विनीये ब्रह्मशब्देऽनुपा- दीयमाने 'कं खं ब्रह्म' इत्येवोच्यमाने कंशब्दस्य विशेषणत्वेनैवोप- युक्तत्वात् सुखस्य गुणस्याध्येयत्वं स्याद ; तन्मा भूदित्युभयो: कंखवंशब्द- योब्रह्मशब्दशिरस्त्वं "कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इति। इष्ट हि सुखस्यापि गुणस्य गुणिवद्धयेयत्वम् । तदेवं वाक्योपकमे सुखविविशिष्टं ब्रह्मोपदिष्टम् । 10 प्रत्येकं च गाईपत्यादयोऽग्रयः स्वं स्वं महिमानमुपदिश्य "एषा सोम्य तेऽस्मद्विदात्मविद्या च" इत्युपसंहरन्तः पूर्वत्र ब्रह्म निर्दिष्टमिति ज्ञाप-

प्रकटार्थविवरणम

विशेषितत्वाभावे दोषमाह-तथा कंशब्दस्येति॥ सामये क्षयिष्णुत्वसाध- नपारतन्त्रयादिदोषदुष्ट'।एवमेकैकविशेषितत्वे लाभमाह -हेतावतवेति [इतरेनरेति ॥ ] निस्यत्वविभुत्वीदिधर्मकाकाशपदार्थेन सुखस्य विशेषितत्वे 15 तस्य साध्यतादिव्यावृत्तिः। परमाहादरूपेण सुम्वपदार्थेनाकाशस्य विशेषणे तस्य भूतत्वव्यावृत्तिरित्यर्थयोः विशषणविशेष्यभावेन शब्दावपीतरेतरविश- पिता सुखरूपं ब्रह्म गमयत इस्पर्थ:। नन्तेकं चंद्रह्म प्रतिपादय कि द्वितीयेन ब्रह्मशम्देनेव्याशङ्कयाह-तत्र द्विनीय इनि ॥ से ब्रह्मंत्युक्ते भूनाकाशस्य ब्रह्मत्व पसक्गे तत्निवारणाय कमिति विशेषणम्योपयागात् सुखम्य ध्येयत्वतात्पर्याभावा 20 दध्येयत्वं प्रसज्येत. नत्परिहारायोभयत्र ब्रह्मशब्दपयोग इत्यर्थः। अ्येयत्वमे- वास्तु को दोष इत्याराङ्याड-इषं हाति॥ मार्गोपदेशेन सगुणविद्यात्वावगमा दित्यर्थः। फलितमाह -तदेवमिति ॥इनश्च ब्रम्मीपक्रानतमित्याह-पत्येकं चेति।। "अथेहैनं गाईपत्योऽनुशशास पृथिव्यन्रमग्निगदित्यः" इत्यादिना पृथिव्यादिल- क्षणं स्वकीय विभूर्ति विस्तारमुपदिश्यैपा सोम्यग्रिय ते तुभ्यं पिसेकमुपदिष्टाप्ति

१. A. g :- २. T, T1, P and TM, विशेषितत्मे दोषमुक्या परस्परविशेषितत्े तस्य

186

अन्तराधिकरणम् ४.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

यन्ति । "आचार्यस्तु ते गति वक्ता" इति च गतिमात्राभिधानपति- ज्ञानमर्थान्तरविवक्षा वारयनि। "यथा पुष्करपलाश आपो न श्विप्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्विष्यने" इनि चाक्षिस्थानं पुरुषं विजाननः पाप्पनानुपघानं ब्ुवननक्षिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दर्शयनि। तस्मान् 5 प्रकृतस्पैव व्रह्मणोऽक्षिस्थानतां संयद्वामत्वादिगणनां चोरता अचिं- रादिकां तद्विदो गर्ति वक्ष्यामीत्युपकमते "य एषोजीक्षा। पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाच" इति॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ १-२-१६।। इनश्राश्षिस्थान: पुरुषः परमेश्वरः, यस्माच्छनापनिषत्कस्य भुनरह-10 स्यविज्ञानस्य ब्रह्मविदो या गनिर्देवयानारुगा प्रसिद्धा श्रनो- "अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्य-

प्रकटार्थविवरणम्

विद्या पूर्वच संभूय"प्राणो ब्रह्म' इत्यादिना आत्मविद्योपदिष्टा अस्माभिरित्युपसंह- रन्तो भूयों प्रह्मोपक्रमं दर्शर्यन्तीत्यर्थः। ननु कुण्डपायिनामयने "मासमसनिहानं 1j जुदांति" इत्यत्रोपसत्सोमक्रयणादिप्क्रियाभेवात् प्रसिद्धाम्निहोत्रात् कर्मान्त-

इयाह-आचायस्त्विति। पूर्वतनविद्यानुवादेन तत्रवाक्षिस्थनत्वादिविशेष विधानान् प्रक्रियामेदोपपत्ता न स्वनन्त्रा विद्या कल्पयितुं शक्यते, अग्निवचन- विरोधादिति मावः। फलवचनवलादप्यश्तिपुरुपस्य ब्रह्मत्वमित्याह-यथेति॥ 20 यस्माधूपतृमदेपि पूर्वापरातुसन्धाननेकवाक्यता नि्धयः तस्मावित्युपसंहारः।

धरुता संवृक्तोप निषद्वदस्यविज्ञानं यम्य सश्ुनांपनिषत्कः। तम्य या देवया- नाख्था गति: भुतौ रमृतां च प्रसिद्धा सैवेहाक्षिपुरुषविद्दोऽभिधीयमाना रश्यत इत्यन्वयः । उस्तरंण पथा नपमादिना साधनेनादित्योपलक्षितं हैरण्य- 2;

१. A. यती- २. A. भुतं समस्तोपनिषद्रह्दस्य समासश्रुतोप-

187

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यारयानम् [अ. १.पा.२. सू.१७.

भाष्यम् मभिजयन्ते। एतद्वै प्ाणानामायतनमेनदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्ते" इति; स्मृतावपि- "अग्निर्ज्योतिरहः शुकः षण्मासा उत्तरायणम्। 5 तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः।" इति; सैवेहाक्षिपुरुषविदोऽभिधीयमाना दृश्यते । "अथ यदु चैवा- स्मिञ्शव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभर्वान्त" इत्युपक्रम्य "आदित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्ते 10 नावर्तन्ते" इति । तदिह ब्रह्मविद्विषयया गत्या अ्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते। अनवस्थितेरसंभवाच्च नेतरः॥ १-२-१७॥ यत्पुनरुक्तं छायात्मा, विज्ञानात्मा, देवतात्मा वा स्यादक्षिस्थान प्रकटार्थविवरणम् 15 गर्म पदं प्राप्नुधन्ति। सकलप्राणकरणाधारमित्यर्थः। अस्मिन्रुपासके मृते यदि शव्यं शवसंबन्धि संस्कारादिकं कुर्वन्ति क्ञातयो यदि, यदि वा न उभय थाप्यप्रतिह तज्ञानफला: ते 5र्चिरभिमानिनीं देवतां प्राप्तुव्ति।ततोSह्देवनाम्, तंतः शुक्कपक्षदेवनाम्, ततः षण्मासोपलक्षिनोत्तरायणदेवताम्, तनः संवत्सर- देवताम, तत आदित्यम्, ततश्चन्द्रमसम्, ननो वैद्युतम्, तत् तत्र स्थितान् ब्रह्म- 20 लोकाद्वतीर्यामानवः पुरुष उपासकानू ब्रह्म गमयति। दवैरय्रयादिभिरधि- ष्ठितः पन्था देवपथः । ब्रह्मणा गन्तव्येनोपलक्षिती ब्रह्मपथः । एतेन पथा ब्रह्म प्रतिपद्यमाना: इमं मनोस्सर्ग जन्मजरामरणावृत्तियुक्तं नावर्नन्ते न प्रवि- शन्तीत्यर्थः। भवत्वेवं ततः किमित्याशङ्गयाह-तदिहेति ॥ उत्सर्गस्त्वयं

25 अनवस्थितेरसंभवाच्च नेतर: ।। एवं सिद्धान्तमुपपाद्य परोक्तिपराकरणाय परं सूत्रमवतारयति अनवस्थितेरिति ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रतिबिम्बस्य बिम्बसन्भावाधीनस १ T,T.,P and TM. कारणा- 6 T oits पतबम्बस्य २. TM oruils ततः ... संवत्मरदवता A. प्रतिचिम्चितस्य ३.T,T,Pand A. परोक्त्त-

188

अन्तराधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

इति, अतोच्यते-न छायात्मादिरितर इह ग्रदणमईति । कस्माद? अनवस्थितेः । न तावच्छायात्मनश्चश्ुषि नित्यमवस्थानं संभवति। यदैव हि कश्चित्पुरुषश्रक्षुरासीदृति तदा चक्षुषि पुरुषच्छाया दृशयने, अपगते तस्मिन्न दृश्यते । "य एषोऽक्षिणि पुरुषः" इति च श्रुिः 5 संनिधानात् स्वचस्वुषि दृश्यमान पुरुषसुपास्यत्वरेनोपिशति। न ोपा- सनाकाले छायाकरं कंचित्पुरुषं चक्षुःसमीपे संनिधाप्योपास्त इति युक्तं कल्पयितुम् । "अस्यैव शरीरस्य नाशमन्नेष नश्यति" इति श्रुतिः छायात्मनोऽप्यनवस्थितत्वं दशयति। असंभाच्च तस्मिन्नमृत- त्वादीनां गुणानां न छायात्मनि प्रतीतिः । तथा विज्ञानात्मनोऽपि 10 साधारणे कृत्स्शरीरेन्द्रियसंबन्धे सति चक्षुष्येवातस्थितत्वं वक्तुं न शक्यम्। ब्रह्मणस्तु सर्वेव्यापिनोऽपि दृ्ट उपलब्ध्यर्थो हृदयादिदेशविशेष-

प्रकटार्थविवरणम्

द्ावत्वात् सदानवस्थानान्न सदान्योपासन सिध्यतीस्यर्थः । किश्चाव्यवधानात् स्वचक्षुस्थस्योपासनं वक्तव्यम्। न च तस्य स्वचक्षुषा दर्शन सम्भवतीत्याइ- 15 य एपोऽक्षिणीति ॥ तर्हि पुरुषान्नरं सन्नधाप्य तदभ्य[तद्दश्य]स्योपासनं भविष्यतीत्याह-न चेति॥ कल्पनागारवाित्यर्थः। अनवस्थितत्वे श्रुर्ति प्रमाण- यति-अस्य चेति॥ अस्यैव छायाकारस्य नाशमन्वनन्तरमेष छायारत्मा नश्य- तीत्यर्थः। "असंभवाच"इति सुत्रभागं व्याचष्टे-असंभवाच्चेति । जीवनिरा करणपरतया सूत्नं योजयति-तथा विज्ञानात्मनोऽपीति ॥ नापि तस्य चक्षु- 20 व्येवाभिव्यक्तता येन तत्रोपासनमुपदिश्येत। स्थानविशेषं विनाप्यहदमित्य- मिव्यक्तिदर्शनादित्यर्थः। नर्हि ब्रह्मणोऽपि सर्वत्र विद्यमानत्वान्न चक्षुष्येवाव- स्थानमित्याशङ्कयाद-ब्रह्मणस्त्विति॥ ननु जीवो ब्रह्माभिन्न एव। कथं तत्र

१. A. छायास्मानं दर्शयती २. A. स्थानं बिना-

189

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा.२. सू. १८.

भाष्यम्

संबन्धः । समानश्च विज्ञानात्मन्यप्यमृतत्वादीनां गुणानामसंभवः । यद्यपि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽनन्य एव, तथाप्यविद्याकामकमकृतं तत्षिमन्मर्त्यत्वमध्यारोपितं भयं चेत्यमृतत्वाभयत्व्रे नोपपद्येते। संगद्वा- 5 मत्वादयश्रैतसमिमनैश्वर्यादनुपपत्रा एव । देवतात्मनस्तु "रशमिभिरे- षोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः" इति श्रुतेयद्यपि चक्षुष्यवस्थानं स्यात्, तथाप्या- त्मत्वं तावन संभवति, परागूपत्वात्। अमृतत्वादयोऽपि न संभवन्ति, उत्त्तिपलयश्रवणात्। अमृतत्वमपि देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम्। ऐश्वर्यमपि परमेश्वरायत्तम्, न स्वाभाविकम। "भीषास्माद्वानः पतने। 10 भीषोदेति मूर्य:। भीषास्मादग्निश्ेन्द्रश्व । मृत्युर्धावनि पश्चमः" इति मन्त्रवर्णात्। तस्मात्परमेश्वर एवायमक्षिस्थान: प्रत्यतव्यः । अस्मिंश्च पक्षे "दृशयते" इति पसिद्धवदुपादानं शास्त्राद्यपेक्ष विद्धद्विषयं परोच- नार्थमिति व्याख्येयम्।।

प्रकटार्थविवरणम्

15 अमृतम्वाद्यसंभव इत्याशङ्कयाह-यद्यपीति ॥ "असंभवात्य" इि सूत्रभागं देवतापाकरणे योजयति- देवतात्मनस्त्विति ॥ एष आत्मेत्युपकौसलं प्रत्यात्मत्वेनाक्षिपुरुषमुपदिदंशाचार्यः। तन्न संभवति देवतापक्ष इत्पर्थः।

संयद्वामत्वादिकमप न संभवनीत्याह-ऐश्वयमपीति ॥ भीषा भयेना 20 स्मात्परमेश्वगत् पवत चलनि वायुरित्यर्थः। नतु परमंशरपरिभ्रहंऽपि दश्यत इति नोपपाद्यत इत्याशङ्गयाह-अस्मिंश्च पक्ष इति। दर्शनशब्ोऽयमुपलब्धि - पर्यायः। तत्र शास्त्रीयस्य दर्शनस्य शास्त्रमंर स्रिहदिनं करणमति विदि्पसिदधं शास्त्रीयमेव दर्शन सिद्धवद्नूद्यतेSज्ञानामनुरागजननार्थमिस्वर्थः।

190

अन्तर्याम्यधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाध्यम्

अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्र्मव्यपदेशात्॥१-२-१८॥ "य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयनि" इत्युपकम्य श्रृयने "यः पृथिव्यां निष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथित्री न वेद यस्य पृथिती शरीरं या पृथिवीमन्तरी रमयन्दे त 5

मधिभूतमध्यात्मं च कश्रिदन्तरवस्थितो यर्मायतान्तर्यामीति श्रृयते। म किमधिदेवाद्यभिमानी देवनात्मा कश्षित, कि वा प्राप्ताणिम्धै्वर्यः कश्चिद्योगी, किं वा परमात्मा, किं वाथान्तरं किित्, इत्यपू संजा- दर्शनात्संशयः । कि तावन्नः प्रतिभानि! संज्ञाया अप्सिद्धत्वात्संजञिना- 10 व्यममिद्धेनार्थान्तरेण केनचिद्भवितव्यमिति। अथ वा नानिरूपित- प्रकटार्थविवरणम् अन्तर्याम्यधिदैवादिपु तद्धर्मव्यपदेशात्।। अन्तर्यामिव्राह्मणं विषयवाक्यमाह-य इमं चेति॥ आपातप्रतिपन्नमर्थ- माह-अत्रेति । "यः पृथिव्यां तिष्ठन" इत्यादिना देवनाः पृथिव्यग्न्याघाः 15 अधिकृत्य क श्विदयम येता श्रूगनं।तथा यस्सर्वेषु लोकेपु इत्यधिलोकम्, यस्सर्वेंषु वे दषष्वित्यविवदम यस्सर्वेषु भृतेष्वित्यधिभुतम् तथा प्राणादि यः प्राणे इस्या- दि] यः आत्मनि तिष्ठन्नित्येतदन्तमध्यात्मम् प्राणादिपदार्थानधिकृत्य र्किचिन्निय न्तावा नतः प्थने। तत्र संशयमाह-स किमिति ॥ पूर्वत्र दृश्यत इति प्रसि द्वानुवादिनी श्रुति: बहुतरश्रुतिलिङ्गाद्यनुरोधनाथविशेपपरतया निर्णीता। अत्र 20 स्वयमन्तर्यामिशब्द् पवाप्रसिद्धार्थः। अनो नास्यार्थो निर्णीतत्यो डित्थड पिन्थादिशम्द्ार्थवदिति पूर्वपक्षाभासमाह-कितावदिति । अध्ययन- विध्युपात्तस्य पुरुषार्थान्वयो वाच्यः अनिर्धारितस्य व तदसंभवादवशयँ निर्धा- रामपेक्षितमित्यपरितोषादाह-अथवेति॥ न डित्थादिशब्दसाम्यमित्याह-

t TM and A. दमयिता ५ TM omits यः भूतम् २. TM omits रति ६ T'M adds इति १. A. देवेषु ७. TM. वश्यनिर्धा- Y. A. देष

191

[भ. १. पा. २. सू. १८.

भाष्यम् रूपमर्थान्तरं शक्यमस्तीत्यभ्युपगन्तुम्। अन्तर्यामिशब्दश्ान्तर्यमनयोगेन मवृत्तो नात्यन्तमपसिद्धः। तम्मात्पृथिव्याद्यभिमानी कश्िदेवांडन्तर्यामी स्यात्। तथा च श्रूयते "पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो 5 ज्योतिः" इत्यादि। स च कार्यकरणवच्वात्पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठन्यमय- तीति युक्तं देवतात्मनो यमयितृत्वम् । योगिनो वा कस्यचित्सिद्स्य सर्वानुपवेशेन यमयितृत्वं स्यात्। न तु परमात्मा प्रतीयेत, अकाय- करणत्वात; इत्येवं पास्ते इदमुच्यते- योऽन्तर्याम्यधिदैवादिषु श्रयते स परमात्मैव स्यात्, नान्य इति। कुतः१ तद्धर्मव्यपदेशात्। नस्य दि परमात्मनो धर्मा इह निर्दिश्यमाना दृश्यन्ते। पृथिव्यादि तावदधिदैवादिभेदभिन्नं समस्तं विकारजातमन्त- स्तिष्ठन्यमयतीति परमात्मनो यमयितृत्वं धर्म उपपद्यते। सर्वविकार- कारणत्वे सति सर्वशक्त्युपपत्तेः । "एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः" इति

प्रकटार्थविवरणम्

15 अन्तर्यामिशब्दश्चेति। अग्निलोंको भोग्यदेह्ः मनो ज्योतिर्भासकं मनसा हि देवता सर्वे वेसस्यिर्थः। तस्य कार्यकरणवत्वादुपाध्यायवन्नियन्तृत्वमपि संभवतीत्याह-स चेनि । पृथिव्यादिदेवतायास्तत्र त्त्र प्रतिनियतत्वात् सर्वानुप्नवेशेन नियन्तृत्वानुपपत्तेरेकत्वायोगाश्चापरितोषादाह-योगिनो वेति।। ननु यस्यश्वरस्यानुग्रहाद्यागिनोऽपि नियमानादिसामर्थ्य स किमित्युपेक्षित 20 इत्याशाङ्कयाह-न तु परमात्मेति ॥ योगिनि सृष्टयुत्तरकालीननया सकल- जरगंश्रियन्तृत्वानुपपत्ते, इह चैकस्य सकलजगन्नियन्तृत्वप्रनीतेः, यम- थितृत्वधर्मेण च धर्मिभ्रहणे साधनसाध्यधार्मग्रहणाद्वरं नित्यसिद्धयमथितृत्व- धर्मिग्रहणं कल्पनालाघवात्, अनाऽन्तर्यामिशब्द: साधारणोऽपि परमात्मन्येव समन्वित इत्यभिप्रेत्याइ-एवं प्राप्त इदमुच्यत इत्यादिना॥ देवतापक्षे

१. TM. अगे: . A omits तत्र २. A adds सर्वे Y. A. जगस्कर्तृत्मानु

192

अन्तर्यास्वधिकरणम् ५.] प्कटार्थविवरणम्

भाष्यम्

चात्मत्वामृतत्वे मुख्ये परमात्मन उपपद्येने। "यं पृथिवी न वेद" इति च पृथिवीदेवनाया अविज्ञेयमन्तर्यामिणं ब्रुवन्देवतात्मनोऽन्यमन्तर्यामिणं दशयति। पृथिवी देवता हि "अहमस्मि पृथिनी" इत्यात्मान विजानीयात तथा "अदृष्टोऽक्रुतः"इत्यादिव्यपदेश रूपादिविहीनला परमात्मन 5 उपपद्यत इति। यच्तकायकरणस्य परमात्मनी यमितृत्त्र तोदपद्यत इति, नैष दोष :; यत्नियच्छति तत्कायकरगरेव नस्य कार्यकरणव- वोपपत्तेः। तस्याप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्थादोषश्च न संभवति, भेव्र भावात्। भेदे हि सत्यनवस्थादोपोपपतिः। नस्मात्यम्मात्मैवान्तर्यामी।।

प्रकटार्थेविवरणम् 10

दृषणान्तरमाह-यं पृथितीति॥ किं त्र देवताया विग्रहवत्त्रादद्टपत्वादिव्यप- देशेऽपि न मुख्य उपपद्यन इत्याह-तथा अदृष्ट इति।। नियन्तृत्वे न कार्यकारण- बवं प्रयोजकम्, किन्तु चिरछक्तिमत्वम्: नख्वेश्वरस्यानपेक्षागमादेव सिद्धम्, न चापहोतुं शक्यं लोकिकसामान्यतोदर्शनन, अन्यथा अतिप्रसङ्गादि- त्याह-नैष दोष इति। अधाव्यंत तवाग्रहः अवश्य कार्यकारणवत्वेन 15 भवितव्यम्, तर्हि यथोपाध्यायो देहान्तरासंयुक्ताऽपि स्वदहं नियमयति, तथश्व- रऽपि देहान्तरासंयुक्त पवंनरदहादिनियामकी भविष्यतीत्याह यन्नियच्छ- तीति। ननु स्वदेहनियन्तुरपि जीवम्यान्यो नियन्ता चेत् र्हि तस्याप्यन्यः

म्यादचिशेषादित्याशङ्गयाह-तस्याप्यन्य इति॥ निरङ्कशं सर्वनियन्तृत्वं श्रुनिः प्रतिपाद्यति। तत्र तम्याप्यन्यश्चन्नियन्ता स एव सर्वनियन्ता म्यात्, 20 न पूर्वः, तस्मात् सर्वनियन्तरि भेदाभावादनुमानस्य चागमबाधितत्वाञ्नानव- स्ेत्यर्थः ॥।

१. A omits स्वदेहं .. रोऽपि २. TM. न्तृत्वश्रुति:

193 25

[म. १. पा. २. स. १९.

भाष्यम् न च स्मार्तमतद्दर्माभिलापात्॥१-२-१९॥। स्यादेतत्। अदृष्टत्वादयो धर्माः सांख्यस्मृतिकल्पितस्य प्रषा- नस्याप्युपपद्यन्ते, रूपादिहीनतया तस्य तैरभ्युपगमात् । "अमतकर्यम- 5 विज्ञेयं प्रसुप्तमित सर्वतः" इति हि स्मरन्ति। तस्पापि नियन्तृ्त्वं सर्वविकारकारणत्वादुपपद्यते। तस्मात्मधानमन्तर्योमिश्दं स्यात् । "ईक्षतेर्नाशब्दम्" इत्यत्न निराकृतमपि सत् प्रधानमिहादृष्टत्वादिव्यपदेश- संभवेन पुनराशङ्कयते। अत उचरमृच्यते-न व स्मार्ते प्रधानमन्तर्यामि- शन्दं भवितुमहति। कस्मात्: अतद्धर्माभिलापात्। यद्यप्यदष्टत्वादिव्यप- 10 देशः प्रधानस्य संभवति, तथापि न द्रष्टत्वादिव्यपदेशः संभवति, पधा- नस्याचेतनत्वेन तैरभ्युपगमात्। "अदृष्टो द्रषाश्चतः श्रोतामतो मन्ता- विज्ञातो विज्ञाता" इति हि वाक्यशेष इह भवति। आत्मत्वमपि न पधानस्योपपद्यते।।

15 रस्तर्षन्तर्यामी भवतु। शारीरो हि चेतनत्वाद्ष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता च भवति, आत्मा च प्रत्यक्त्वात्। अमृतश्र, धर्मोधर्मफलोपभोगोप- पत्तेः । अदष्टत्वादयथ्च धर्माः शारीरे प्सिद्धा:, दर्शनादिक्रियायाः

प्रकटार्थविवरणम्

20 राङ्कोत्तरं सूतरं व्याचष्टे-स्यादेतदिति ॥ इत्थं महदादिरूपेण प्रधानं किमिति प्रवर्तते, अन्यथा कस्मान्न प्रवर्तते, इति तर्कस्य विषयो न भवति, मूढत्वादित्याह-अप्रत्क्यमिति ॥ रूपादिदीनतया विज्ञेयं चक्षुराघग्राह्मम् प्रसुस्तमिव सर्वतः सर्वासु दिश्ष; जडमिस्यर्थः ॥ उत्तरसुत्निरम्यामाशङ्कामाह-यदि प्रधानमित्यादिना । अन्यथाक- 25 ताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसक्गादमृत इत्वर्थः । क्रिया दि सर्वा कर्मकारकं व्या-

१. TM omits सर्बत .. २. A omits कर्म.

194

गम्तर्थाम्यिकरणम् ५.] मटार्थविवरणम्

भाष्यम् कर्तरि प्वत्िविरोधात्; "न द्ष्टर्द्रष्टारं पश्येः" इत्यादिश्ुतिभ्यक्च । तस्य च कार्यकरणसंघातमन्तर्यमयितुं शीलम्, भोक्तृत्वात् । तस्ष्मा- च्छारीरोऽन्तर्यामीत्यत उत्तरं पठति- शारीरश्षोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ १-२-२०॥ नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते। शारीरश्च नान्तर्यामी स्थात्।स्मात् यद्यपि द्रष्टत्वादयो धर्मास्तस्य संभवन्ति, नथापि घटाकाशयदुपाधि- परिच्छिमत्वाल कार्त्स्न्येन पृतिव्यादिष्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं च शक्रोहि। अपि चोभयेऽपि हि शाखिनः काण्वा माध्यंदिना गन्तयामिण भेटेनैनं शारीरं पृथिव्यादिवदधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाघायने। "यो विज्ञाने 10 तिष्ठन्" इति काण्वाः । "य आत्मनि तिष्ठुन्" इनि माध्यंदिनाः। "य आत्मनि तिष्ठन्" इत्यस्मिस्तावत्पाठे भवत्यात्मशब्दः शारीरस्य वाचकः । "यो विज्ञाने तिष्ठन्" इत्यस्मिन्नपि पाठे विज्ञानशब्देन शारीर उच्यते। विज्ञानमयो हि शारीर इति। तस्माच्छारीरादन्य

प्रकटार्थविवरणम् प्रांति, न स्वाश्रयम्; न ह्यसिधारया सैवासिधारा छिद्यत इत्याह-क्तरि 15 प्रवृत्तिविरोधादिति ॥ लौकिक्या दष्े: द्रषारं तयैव रष्टया त्वं न पश्येः न शक्कोषि द्रष्टमित्यर्थः॥ शारीरश्षोभयऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ अपिशब्दसूचितं हेतुं व्याख्याय कण्ठोक्तं व्याचष्टे-अपि चोभये- डपीति॥ आत्मविज्ञानशब्दराभ्यां षुद्धिरुष्यत इत्याशंङ्कयाह-यो विज्ञान 20 इति ।। आत्मनीस्यात्मशम्दस्य चेतने रूढत्वात्तदनुसारेण विज्ानशब्देनापि बुध्युपाधिके पवोच्यत इत्यर्थ:। "भेदेनैनम्" इति सृत्रात्तात्विक एव भेदोऽन विवक्षित इति मन्दबुद्धे: कस्यचिदाशङ्का जायते, तन्निरासाय चोधमु-

१. TM omits हत्याशङ्कयाह. . A omits उभ्यते. २. T. बुद्ध पुपासित,

195

ब्रह्मसूलनभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा.२. स्. २०.

भाध्यम् ईश्वरोऽन्तर्यामीति सिद्धम् । कर्थं पुनरेकस्मिन्देहे दो द्रष्टारावुप- पद्येते, यश्चायमीश्वरोऽन्तर्यामी यश्चायमितरः शारीरः१ का पुनरिहा- नुपपत्तिः१ "नान्योडनोर्ऽस्ति द्रष्टा" इत्यादिश्चुतिबचनं विरुध्येत। 5 अत्र हि प्रकृतादन्तर्यामिणोऽन्यं द्रष्टारं श्रोतारं मन्तारं विज्ञानारं चात्मानं प्रतिषेधति। नियन्त्रनतरप्रतिषेधाथमेतद्ूचनमिति चेतु, न;

पितकार्य करणोपाधिनिमित्तोयं शारीरान्तर्यामिणो र्भेंदव्यपदेश न पार- मार्थिकः। एको हि प्रत्यगान्गा भवति, न द्वौ प्रत्यगात्मानो संभवतः ।

10 प्रकटार्थविवरणम्

द्ावयति-कथं पुनरिति। श्रुत्याक्तवान्नानुपपत्तिरित्याह-का पुनरिति।। पूर्वमपि श्रुत्या तान्यिको भेदो नोक्त एव, वक्यशेष वेगेधादित्याह-नान्यो- Sतोऽस्तीति॥ गत्यन्तरं शङ्ते-नियन्त्रन्नरेनि। तर्थप्रामप्रतिषेधप्रसङ्ग इत्याह-नेति । किं चाविशषेण ट्रष्टमांत्रमेदनिरासाय प्रवृत्ता श्रुतिर्विशेषे 15 व्यवस्थाप्यमाना पीडिना स्यादित्याह-अविशेषति । तस्मान्तात्विकद्रष्ट- भेदे प्रमाणाभावादेकस्मिन् दे चैकस्यैव दष्टः प्रसिद्धेः क्थ द्वौ द्रष्टागावुच्येते इति सूक्तम्। सत्यं तान्विको द्रष्टभेदो नास्त्येव।तथापि यथोदकाधारे निजाकाशे विद्यमानेऽपि तत्रैव प्रतिबिस्बाकाशो वर्तने, तथा सायोपाधिके नियन्तरीश्वर विद्यमानेऽपि मायाप्रदेशरूपाज्ञानेपु प्रतिविम्बितानां जीवानामप्यवस्थनं निय- 20 म्यानां न विरुध्यन इत्यमिप्रेत्याह-अतोच्यत इति।॥ ननु नियम्यनियामक- भावन भेदर्श्चसर्हि स्वरूपंक्य किं प्रमाणमित्याशङ्कयाह-एको हीति ॥ "एको- देवस्सर्वभूतेषु गूढ:" इत्यादिश्ुनेरेक एव चिद्धातुरुपाधि प्रत्युपाधि प्रत्यश्चति प्रनिविस्बित इति प्रत्यगात्मोच्यन। न द्वी प्रत्यगात्मानी संभवतः, प्रमाणाभा- वात्, वस्तुतः परिच्छिन्नतयानात्मत्वप्रसङ्गाअ्ञंत्यर्थः। ननु स्वरूपक्ये सति

१. A. भेदमात्र. ३. A. खान. २. T.M. द्रष्टभेदा. ४. . प्रत्युपाषि न प्रतिबि-

196

प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

एकस्यैव तु भेदव्यवहार उपाधिकृतः, यथा घटाकाशो महाकाश इति। ततश्च ज्ञातृज्ञेयादिभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि संसारानुभवो विधिप्रतिषेधशास्त्रं चेनि सवमेनदुपपद्यने। तथा च ख्रुतिः-"यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" इत्यविद्यािषये सर्वे व्यवधरं दर्शयति। "यत्र त्वस्य सर्वमात्मेवाभूत्तत्केन कं पश्यत" इति विद्या- विषये सर्वे व्यवहारं वारर्याति।। अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्: ॥ १-२-२१।। "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यन" "यत्तवदश्यपग्राधमगो- वमवर्णमचक्षश्रोतं तदपाणिपादं निचं विद गरगतं सुक्ष्म तदव्ययं 10 यद्धनयोनिं परिपश्या्ति धीगः" इति श्रुपने । तत्र संशयः-किमय- मद्रेश्यत्वादिगुणको भूनयोनिः प्रधानं स्यात, उन शारीरः, आहोस्वित् प्रकटार्थविवर्णम्

नम्य मेदायोगान् सकलव्य हारविलोक: श्वदित्याशङ्कयाह एकस्य त्विति ।। तस्मादविद्यासिद्धनंव भदेन नियम्यनियामकभाव इति सिद्धम्॥ 15

अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ते: ।।

आथर्वणगतं विषयवाक्यं पठति-अथ परेति॥ अद्रश्यमदशयं ज्ञानेन्द्रि- याविषयः कर्मेन्ट्रियाविषयाडग्राह्यम् अगोत्रं वंशहीनम् ; अवर्ण जाति- हीनम् न केवलमिन्ट्रियाविषयः इन्द्रियहीन चंत्याह-अचक्षु श्रोत्रं न विद्येते चक्षु:श्रोत्रे अस्येति, न विद्यते पाणिपादं यस्य तदपाणिपादम् कर्मेन्द्रियोपल- 20 क्षणम् नित्यं विनाशाभावोपलक्षितसत्ताकम विभुम् प्रभुं सर्वगतं सर्वाव्यन- धानात्. सूक्ष्मं दुर्शानत्वात् तदव्ययमपक्षयामावात्: यदक्षरं भूतयोनि भूतकारणं धीरा: परिपश्यन्ति तदक्षरम्, यया विद्ययाधिगम्यते सा परंत्यर्थ।अदृश्यत्वादि- साधारणधर्मनिर्देशात् संशयमाह-तत्रेति ॥ पूर्वत्र साधारणस्याप्यन्तर्यामि- शष्दस्य लाघवत्केसाहाय्यान्नित्यसिद्धनियन्तृत्वोपादानेनेश्वरपरत्वं प्रत्यपीप- 25

१. A addls यस्य. २. TM omits प्रभु.

197

म्र सू ल भाष्यव्यार््यानम् [भ. १. पा २. सु. २१.

भाष्यम्

पेरमेन्वर इति। तत्न प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति युक्तम्, अचेतना- नामेव तद्ष्टान्तत्वेनोपादानाव "यथोर्णनाभि: सृजते गृह्धते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति। 5 यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम्।" इति। ननूर्णनाभि: पुरुषश्च चेतनाविह दृष्टान्तत्वेनोपातौ ; नेति नृम: । न हि केवलस्य चेतनस्य तत्र मूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं वास्ति। चेतनाधिष्ठिवं ह्वाचेतनमूर्णनाभिशरीरं सूत्रस्य योनि:, पुरुष- शरीरं च केशलोम्नामिति प्रसिद्धम् । अपि च पूर्वत्रादृष्टत्वाद्यभिलाप- 10 संभवेऽि द्रष्टत्वाद्यभिलापासंभवात् प्रधानमभ्युपगतम्। इह त्वदृश्य- त्वादयो धर्माः प्रधाने संभवन्ति । न चात्र विरुष्यमानो धर्मः कश्चि- दभिलप्यते। नतु "यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इत्ययं वाक्यशेषोऽचेतने प्रधाने न संभवति, कथं प्धानं भूतयोनि: प्रतिज्ञायत इति; अत्रो- उयते-"यया तदक्षरमधिगम्यते" "यत्तदद्रेश्यम्" इत्यक्षरशब्देना- 15 दृशयत्वादिगुणकं भूतयोनि श्रावयित्वा पुनरन्ते श्रावयिष्यति-"अक्ष- रात्परतः परः" इति। तत् यः परोऽक्षराध्ुतः स सर्वज्ञः सर्ववित्संभ-

प्रकटार्थविवरणम्

दत्। इहापि साहि साधारणस्य दश्यत्वादिधर्मस्याचेतनानां दष्टान्तत्वेनोपा दानलक्षण तर्कबलात् प्रधाननिष्ठत्वमिति पूर्वपक्षमाह-तत्नपधानमिति॥ऊर्ण- 20 नाभिर्लूताकीट:, स्वशरीराव्यतिरिक्तांस्तन्तून् सृजत्युपसंहरति चस्वर्थः । नन्धि- त्यादिना दष्टान्तमाक्िप्य समाधत्ते। ननु पूर्वत्र निरस्तं प्रधानं कथं पुनरिद्वा- शाङ्यत इत्याशाङ्गयाह-अपि चेति ।। यद्यपि स्ववाक्ये प्रधाने विरुध्यमानो धर्मो नास्ति तथापि वाक्यशषे श्रूयत ईत्याह -- नतु य इति ॥ वाक्यशेषस्य जगन्निमित्तकारणेश्वरपरत्वान्र तेन विरोध इश्याह-अलोच्यत इति ।।

१. A. इत्याछकयाए.

198

मकटार्थविवरणम्

माध्यम् विष्यति। मधानमेव त्वक्षरशब्दनिर्दिष्टं भूतयोनिः। यदा तु योनि- शब्दो निमित्तवाची तदा शारीरोऽपि भूतयोनि: स्यात्, धर्माधर्माभ्यां भूत जातस्योपार्जनादिनि। एवं प्ाप्तेऽभिधीयते-

योऽयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनि: स परमेश्वर एव स्याद्, 5 नान्य इति । कथमेतद्वगम्यते? धर्मोक्ते: । परमेश्वरर हि धर्म इहोच्यमानो दृश्यते-"यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इति। न हि प्रधानस्या- चेतनस्य शारीरस्य वोषाधिपरिच्छिन्नद्ष्टेः सर्वञत्वं सर्ववित्वं वा संभवति। नन्वक्षरशब्दनिर्दिष्टान्मतयोने: परस्यैन तत्सर्वज्ञत्वं सर्वविच्व च, न भूतयोनिविषयमित्युक्तम्; अतोच्यते-नैवं संभवति; यत्कारणं 10 "अक्षरात्संभवतीह विश्वम्" इति पकृतं भूतयोनिमिह जायमानप्रकृति- त्वेन निर्दिश्य, अनन्तरमपि जायमानप्रकृतित्वेनैव सर्वजञं निर्दिशति-

"यः सर्वज्ः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतड्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते"॥ इति ॥

प्रकटार्थविवरणम् 15

पक्षान्तरमाह-यदा स्विति । प्राण्यटष्टनिमित्ता हि सर्गादिसिद्धि: सुर्यादि- प्रवृत्तिनियतिश्चेत्यर्थः। सिद्धान्तमवतारयति-एवं प्राप्तेभिधीयत इति।। यदुपक्रमे संदिग्धं तव्वाक्यशेषवशान्निर्णीयते। यथा "अक्ताः शर्करा उप- द्धाति" इत्यत्र "तैजे वै घृतम्" इति शेषवशान्निर्णयः, तथेहापि साधारण- स्योपक्रमगतस्याटश्यत्वादे: वाक्यशेषाद्गह्मपरता निर्णेतव्यत्यर्थः। परस्तन्रीकं 20 स्मारयति-नन्वक्षरेति ॥ "जनिकर्तुः प्रकृतिः" इति स्रणात् अक्षरादिति प- अ्म्या जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिष्टमक्षरं पुनः पश्चम्यन्तप्रयोगादेव "तस्मादेत- ड्रह्म" इति प्रस्यभिज्ञायते। अतो भूतयोनिविषय एव वाक्यशेष इस्यार-अल्नोच्यत इति ॥ "अक्षरात्परतः परः" इत्युपरितनोऽपि वाक्यशेषः प्रकृतसर्वज्ञभूत-

199

[अ. १. पा २. स्. २१.

भाष्यम् तस्मान्निर्देशसाभ्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्मकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्वं च धर्म उच्यत इति गम्यते । "अक्षरात्परतः परः" इत्यत्नापि न प्रकृता्मृतयोनेरक्षरात्परः कश्चिदभिधीयते; कथ- 5 मेतदवगम्यते? "येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं मोवाच ता तच्वती ब्रह्म- विद्याम्" इति प्रकृत्य तस्येवाक्षरस्य भूतयोनेरदृश्यत्व्रादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रनिज्ञातत्वात् । कथं तर्हि "अक्षरात्परतः परः" इति व्यपदिश्यत इनि, उत्तरूत्रे तद्वक्ष्यामः । अपि चात्र द्वे विद्ये वेदितव्ये उक्ते "परा चैवापरा च" इनि। तत्नापशमृम्वेदादिलक्षणां विद्या- 10 सुक्त्वा ब्रवीति "अथ परा यया तद्क्षरमधिगम्यते" इत्यादि । तत परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्षरं श्रुतम् । यहरि पुनः परमेश्वरादन्यदद- शयत्वादिगुणकमक्षरं परिकल्प्येत, नेयं परा विद्या स्यात्। परापरविभागो ह्वयं विद्ययोरभ्युदयनिःश्रेयमफलतया परिकल्प्यते। न च प्रधानविद्या निःश्रेयसफला केनचिदभ्युपगम्यते। निम्नश्च विद्याः प्रतिज्ञायेग्न्, 15 त्वत्पक्षेऽक्षराद्तयोने: परम्य परमात्मनः प्रतिपद्यमानत्वात् । दे एव तु विद्ये वेदिनव्ये इह निर्दिष्ट। "कस्मितु भगवो विज्ञाने सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति चैकविज्ञानन सवेविज्ञानापेक्षणं मर्वात्मके ब्रह्मण विवक्ष्य- माणेऽवकल्पते, नाचेननमातैवायनने प्रधाने, भोग्यव्यनिरिक्ते वा

प्रकटार्थविवरणम्

20 योनिपर पवंत्याह-अक्षगत्पर्न इति। येन ज्ञानेनाक्षरं प्रकृतं भूतयोनि सर्वकषं पुरुषं सत्यं वेद तां ब्रह्मविद्यामुपसननाय शान्तायाचार्य: प्रोवाच प्रवूयादि- त्युपक्रम्य "अक्षरात्परतः पगः" उत्युपदिश्यमानं कथमन्यपर भवेदिति भाव:। न प्रधानपरं वाष्य चेत् वस्तर्हर्थ इत्याशङ्गयाह-कर्थं तर्दविति । पर- विद्याविषयत्वाञ्च न भूतयोनिरव्रह्मेस्याह-अपि चावेति॥ किवा विद्याया 25 द्विसंख्यायाः श्रवणमपि तव न स्यादित्याह- निस््रक्षति।।इतश् पर ब्रह्मेव भून- योनिरित्वाह-कस्मिस्न भगव इति ॥ अचेतनस्य भांग्यवर्गमात्रस्यैकमयन माश्रयस्तस्मित्नित्यर्थः। ब्रह्मविद्यति समाख्ययापि भूतयोनेर्ध्रहत्वं सिद्ध-

200

महश्यत्वाययधिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् भोक्तरि। अपि च "स ब्रह्मविर्द्या सर्वविद्यापतिष्ठामयर्वाय ज्येष्ठपुत्ाय प्राह" इति ब्रह्मविर्द्या प्राधान्येनापकरम्य परापरविभागेन परां विद्या- मक्षराधिगमनीं दशयन् तस्या ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति। सा च ब्रह्मविद्यास- माख्या तदधिगम्यस्याक्षर स्याब्रह्मत्वे बाधिता स्यात्। अपरा ऋग्वेदादि- 5 लक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपकम उपन्यस्यते ब्रह्मविद्यापगंसये।

"पुवा होते अदृढा यज्ञरूपा अ्ष्टादशोक्तमवरं येषु कम। एतच्छेयो येऽभिनन्दन्ति मूदा जरामृत्युं ने पुनरेवापिर्यानत।"

इत्येवमादिनिन्दावचनात्। निन्दित्वा चापरां निर्द्या तनो दिरक्तस्य परविद्याधिकारं दशपति- 10

"परीक्ष्य लोकान् कर्मजितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्।।"

प्रकटार्थविवरणम्

मित्याह-अपि च स इति। सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा परिसमाप्ति: यस्यामुत्पन्नायां तत उत्कृष्टपुरुषार्थाभावात् तां ब्रह्मबिद्यां ब्रह्मा प्राह स्त्यर्थः। यदि प्राधान्येन 15 ब्रह्मविद्यवोपकान्ता किमित्यृग्वेदादिलक्षणात्रा पराविद्याच्यत इत्याशङ्गयाह- अपरा ऋग्वेदादिलक्षणेति ॥ प्वा अस्थिरा, अत पवाउढाः। के ते यज्ञरुपाः। यक्षो रूपमुपाधिर्येषां ते यज्रूपा: ऋत्विगादिव्यपदेशस्य यज्ञोपाधिकत्वा- दष्टादश षोडशर्त्विजः पत्नी यजमानश्चति। क्षयिष्णुफलत्वादपरं कर्म येषु यदा- थयमुक्तं श्रुत्या विहितमित्यर्थः। पनदेव कर्म श्रेयस्साधनं न ब्रह्मज्ञानं नामास्तीति 20 मत्वा ये हष्यन्ति ते पुनःपुनर्जरामरणमेव प्राप्तुवन्तीत्यर्थः। इनश्च परविद्या- शेषत्वेनैवापरविद्योपन्यास इत्याह-निन्दित्वा चेति।। प्रस्यक्षत्वादिना कर्म- साध्यान् लोकाननित्यतया विज्ाय निर्वेदं वैराग्यं प्रत्यायाद्गच्छेत्। कथम्? नास्स्यकृतो मोक्ष: कृतेन कर्मणा, अहं च नित्यफलार्थी, अतः कि कर्ममिरिति

१. A adds प्लवान्तगच्लतीति

201 26

ब्रहसूतभाव्यव्यारमानम् [w. १. परा.२. सू. २९

माप्यम् इति। यसूक्तम्-अचेतनानां पृथिव्यादीनां दृशन्तत्वेनोपादानाद्ार्ष्टान्ति- केनाप्यचेतनेनैव भूतयोनिना भवितव्यमिति, तदयुक्तम् ; न हि दष्टान्त- दार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्ति; अपि च 5 स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दार्ष्टान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते। तस्माददृश्यत्वाटिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव।। विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ॥ १.२-२२॥ इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिः नेतरो शारीरः प्रधानं वा। कस्मात्? 10 विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम्। विशिनष्टि हि प्रकतं भूतयोनिं शारीराद्वि- लक्षणत्वेन "दिव्यो ह्यमूतः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्जः । अपाणो क्मना: शुभ्रः"इति। न ह्वेतदिव्यत्वादिविशेषणमविद्यापत्युपस्थापित- नामरूपपरिच्छेदाभिमानिनस्तद्धर्मान् स्वात्मनि कल्पयतः शार्रीरस्योप- पद्यते। तस्मात्साक्षादोपनिषदः पुरुष इहोच्यते । तथा प्रधानादपि 15 प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति "अक्षरात्परनः परः" इति। प्रकटार्थविवरणम् विरक्तस्सन् ब्रह्मणो विज्ञानार्थ गुरुमेवाभिगच्छत्। गुरुपादोपसर्पेणपूर्वकं मोक्ष- साधनज्ञानाय श्रवणादिकं कुर्यादित्यर्थः। कारणाद्व्यनिरेक: कार्यस्यात्र विव- क्षितः, न तुं सर्वसाम्यमित्याह-न हि दृष्टान्तेति। मर्वसाम्थाभ्युपगमे व्र 20 सांस्यस्याप्यनिष्टापात इत्याह-अपि चेति॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेनरौ।। विशेषणादित्याद्यहेतुं जीवपक्षापाकरणपरतया योजयति-विशिनष्टि हीति। "मेदव्यपदेशान" इति द्वितायहेतु प्रधानपक्षे योजयति-तथा प्रधा- नादपीति। अक्षरं स्वरूपेणाविनाशि, अव्याकृतम् अनादिसिद्धम्, नामरूपयो- 25 बीजस्येश्वरस्य शक्तिरूपम्; तत्पारतन्त्रयात् भृतानां विलीनानां सूक्ष्म संस्काररूपं

१. TM adds अपि २. A omits तु

202

मकटायनिवरणम्

भाष्यम् अक्षरमध्याकृतं नामरूपवीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयं तस्यैवोपाधि- भूंत सर्वस्माद्विकारात्परो योऽविकार :; तस्मात्परतः पर इति भेदेन व्यपदिशन् परमात्मानमिह विवक्षितं दर्शयति। नात प्रधान नाम किंचित् स्वतन्त्रं तत्वमभ्युपगम्य तस्पाद्भरदव्यपदेश उच्यते। किं तर्हि ? यदि 10 प्रधानमपि कल्प्यमानं श्रृत्यविरोधेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं मतगृक्ष्मं परिकल्प्येत, परिकल्प्यताम्। तस्मान्वेदव्यपदेशात् परमेश्वरो सूनएंगनेरि- त्येतदिह प्रतिपाद्यते।। कुतश्च परमेश्वरो भूतयोनि :?

रूपोपन्यासाच्च॥ १-२-२३॥ 10

अपि च "अक्षरात्परतः परः" इत्यस्यानन्तरम् "एतस्माज्जा- यते प्राण:" इति म्ाणपभृतीनां पृथिवीपयन्तानां तच्वानां सर्गमुक्त्वा तस्येव भूतयोनेः सर्विकारत्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पश्यामः "अग्निमूरधा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो दिशः श्रोले वाग्वित्ृताश्च वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्धया पृथिवी द्वेष सर्वभूतान्तरात्मा।।" 15

प्रकटार्थविवरणम् वर्तते5त्रति भूतसूक्ष्मम् तत्पदलक्ष्यस्वरूपाश्रयं तस्यय प्रतिबिम्बितस्योपाधिभूतं तष्िमिभ्रुपदिते विकारपादकत्वाद्ि[त्वदविकार इत्यर्थः। ननु प्रधानाङ्गह्मणो भेद ध्ुवता तदिष्टं स्यादित्याशङ्कयाह-नाव प्रधानमिति॥ तत्र मानाभावादि- स्यर्थः। तस्मादनाद्यनिर्वाच्यमायास्यायांसयात्] जगतस्तस्मिन् प्रधीयमानत्वेन 20 प्रधानराज्ड्वाध्यादन्य ईश्वरात्र प्रतिपिपाद्यिषितः॥ रूपोपन्यासाच्च।

कुतक्चेति ॥ ततश्च परमेश्वरा भृतयोनिस्सिद्ध इत्यर्थः। वृत्तिकारमतेन तावदाक्ेपसमाधानपूर्वक सूत्रं व्याचष्टे-अपि चेत्यादिना ॥ अग्निर्युलोक: "भसी वाव लोको गौतमाझिः" इति श्रुतेः। पन्द्रयामिति पादौ पृथिवी यस्यास्य 25

205

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. २. सू. २३.

भाष्यम्

इति। तथ्व परमेश्वरस्यैवोनितम्, सर्वविकारकारणत्वात्; न शारीरस्य तनुमहिम्नः; नापि प्रधानस्यायं रूपोपन्यासः संभवति, सर्वभूतान्तरा त्मत्वासंभवात्। तस्मात्परमेश्वर एव भूतयोनिः, नेतराविति गम्यते। कथं 5 पुनर्भूतयोनेशयं रूपोपन्यास इति गम्यते ! प्रकरणात्, 'एषः' इति च प्रकृतानुकर्षणात्। भूतयोनि हि प्रकृत्य "एतस्माज्जायते प्राणः" "एष सर्वभूतान्तरात्मा" इति वचन भृतयोनिविषयमेव भवति; यथोपाध्यायं प्रकृत्य 'एतस्मादधीष्व, एष वेदवेदाङ्गपारगः' इति वचन- सुपाध्यायविषयं भवति, तद्वत् । कर्थं पुनरदृश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोने- 10 र्विग्रहवद्रपं संभवति! सर्वात्मत्वविवक्षयेदसुच्यते, न तु विग्रहवत्वविव- क्षया इत्यदोष: "अहमत्रमहमभ्नमहमन्नम्। अहमन्नाद:" इत्यादिवत्॥ अन्ये पुनर्मन्यन्ते-नायं भूतयोने रूपोपन्यासः, जायमानत्वेनो- पन्यासात्।

"एतस्माज्ायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च।

15 र वायुर्ज्योतिरापः पृथिती विश्वस्य धारिणी।" इति हि पूर्वत्र पराणादिपृथिव्यन्तं तत्वजात जायमानत्वेन निरदि- क्षत्। उत्तरत्नापि च "तस्मादग्नि: समिधो यश्च मूर्य:" इत्येवमादि, प्रकटार्थत्रिवरणम्

एष सर्वभृतानामन्तरात्मेत्यर्थः। उपदिश्यतां नाम, ततः किमित्याशङ्गथाठ- 20 तच्चेति ॥ तनुमहिम्नः परिच्छिन्नशक्तंरित्यर्थः। यथा कश्ित् म्र्वित् सार्वात्म्यविवश्रया "अह्मन्नम""अह्मन्नादः"इनि साम गायति र, न त्वन्ना- पान्ता]दाभिप्रायेण अपुरुपार्थप्रसङ्रादित्यर्थः। स्वाभिप्रायेण व्याख्यातुं परव्या- ख्यामाक्षिपति-अन्ये पुनमन्यन्त इति ॥ पष सर्वभूतान्तरात्माप्येतआदेष जायत इति पूर्वेणव क्रियापदंनान्वयात् जायमानत्वेनास्य निर्देश इस्वर्थः। 25 समिध इव द्युलोकाझेमासका यस्सूर्यस्सोऽपि तत्मादेव जायत हत्यर्थः।

१. A omita तनु.

204

मदश्यत्वाद्यधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "अतश्च सर्वा ओषधयो रसाश्र" इत्येवमन्तं जायमानत्वेनैव निर्द- क्ष्यति। इहैव कथमकस्मादन्तराले भूतयोने रूपमुपन्यस्येत! सर्वात्मत्व- मपि सृष्टिं परिसमाप्योपदेक्ष्यति "पुरुष एवेद विश्व कर्म" इत्या- दिना। श्रुतिस्मृत्योश्च तैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेर्जन्मादि निर्दिश्यमान- 5 सुपलभामहे- "हिरण्यगर्भः समवतनाग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसी स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मे देवा। हावषा विधम ।।" इति। समवर्ततेत्यजायतेत्यर्थः। तथा "स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यंत। 10 आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवनत।" :ति च । विकारपुरुषस्यापि सवभूतान्तरात्मत्व संभर्वान, प्राणात्मना सव- भूतानामध्यात्ममवस्थानात्। अस्मिन्पक्षे "पुरुष एवेद विश्वं कर्म" इत्यादिस वरूपोपन्यासः परमेश्वरपतिपत्तिहेतुरिति व्यार्येयम्।। प्रकटार्थवरिवरणम् 15 यदुक्तं सर्वात्मत्वचिवक्षयेदमुच्यन इनि तत्राह-सवात्मत्वमपीति ।। नन्वी. दृशस्यासंभाव्यमानं जन्म निर्दिश्यत इत्याशङ्कयाह-श्रुतिस्मृत्योश्षेति ॥ करमै प्रजापतये तस्म विधम परिचरेम। ननु हिरण्यगर्भः सृष्टयादाववर्तिष्टेत्ये- तावस् श्रूयते, न जन्मेत्याशङ्कयाह-समवर्ततेति । जातस्सन् भूतग्रामस्थेश्व- राज्या पतिः बभूवेति शेषः । अस्तु श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धं जन्म, तस्य सर्व- 20 भृतान्तरात्मत्वं कथमिस्याशङ्कयाह-विकारेति। पूर्वकल्पे प्रकृष्टज्ञानकर्मानु- ष्वाता कव्विद्यजमान: कल्पादौ हिरण्यगर्भतया प्रादुर्भवति। तस्य च सकल- प्राणाद्यधिष्ठातृत्वात् अधिष्ठान्रधिष्ठययांक्षाभेदात् प्राणात्मना सर्वभूतानां अध्यात्मशरीरे तस्यावस्थानं संभवतीत्यर्थः । तस्मादपञ्चीकृतभूताद्यभिमानिनो हिरण्यगर्भस्य विश्रह्विशिष्टरूपेण तदधिष्ठेयप्राणादिजन्मानग्तरं जन्म निर्दिश्यत 25 इति। कस्ताह सूतार्थ इत्याशङ्गयाह-अस्मिन् पक्ष इति ॥ विश्वं समस्तं १. A adlds यो विकार इति विचारहेतुर्वा विकार इत्यर्थः । तदिह प्रकृतवाक्ये २. T, P. TM and A. कथ

205

ब्र्ममूलभाष्यव्यारयानम् [अ. १. पा.२. सु. २४.

भाष्यम्

वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात्॥१-२-२४॥

"को न आत्मा कि ब्रह्म" इति, "आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संपत्यध्येषि तमेव नो ब्रृहि" इति चोपक्रम्य द्युमूर्यवाय्वाकाशवारिपृथि- 5 वीनां सुनेनस्त्वादिगुणयोगमेकेकोपासननिन्दया च वैश्वानरं मत्येषां मूर्धादिभावमुपदिश्याम्नायते "यस्त्वेतमेव प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेपु सर्वेष्वात्मस्वन्नमच्ति प्रकटार्थविवरणम् कर्मसाध्यं तपो ज्ञानं च पुरुष पवेति सर्वात्मकत्वलक्षणरूपोपन्यासान्भतयोनिः 10 परमात्मा प्रतिपत्तव्य इत्यर्थ: ॥ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषाद्।। विषयवाक्यं दर्शयितुमुपक्रममाह-को न इति॥ "प्राचीनशाल औप- मन्यवः सत्ययक्ञः पालुषि: इन्द्रधुस्नो भाल्ववेयः जनः शार्कराक्ष्य: घुडडिल आश्व तराश्विः ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमांसां चक्रुः को न आत्मा 15 किं ब्रह्म" इति। ते च निश्चयमलभमाना निश्चिकीर्षयो दालकमभ्याजरमुः। सोऽपि न सम्यग्वदति सह तेन पडपि कैक्यं राजानमाजरमुः। तेंचोचुः। नरः आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि स्मरसषि तमेव नो ब्रृहीति।स व तान् पप्रच्छ तेषां विपरीतज्ञाननिरासेन सम्य्वानजिप्राइयिपया औपमन्यव के स्वमात्मानं उपास्से इनि दिवमेवेति हावाच। अनन्तरं राजोवाच 'एष सुतेजा 20 वैश्वानर: यं स्वमात्मानमुपास्से मूर्धा त्वेष आत्मने मूर्धा ते व्यपतिष्यत् यम्मां नागमिष्य:' इति। ततस्सत्ययम्रं पप्रच्छ। स चादित्यमित्युवाच। ततशैप बे विश्वरूप आत्मा चक्षुष्टे तदात्मन इत्यन्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य:' इा। एवं क्रमेण द्युप्रभृतीनां सुतेजसत्वादिगुणयोगं विधायेकैकोपासन- निन्दया च द्युप्रभृतीनां वैश्वानरमूर्धादिभावमुपदिश्य परिपूर्णवैश्वानरोपा- 25 सनमास्रायते "यस्वेतम्" इत्यादिना आभिमुख्येन। विश्व विमिमीते जानातीत्यभिविमान: । तै प्रादेशपरिमाणं ये उपास्ते तस्य सर्वलांका-

१. T, Ti and P. त चापु: २. A. यष उपासते

206

मकटायेविचरणम्

माध्यम् तस्य ह वा एतस्यात्मनो वेश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपो वायुः पाण: पृथग्वत्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयि: पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिरहृदय गाईपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः" इत्यादि। तत्र संशयः- कि वैश्वानरशब्देन जाउरोऽन्निरुपदिश्यते, उत 5 भूताभिः, अथ तदभिमानिनी देवता, अथवा शारीर:, आहोस्वित्णरमेश्वर इति। कि पुनरत्न संशयकारणम्? वश्वानर इति जाठश्भूनारवताना साधारणशब्दप्रयोगात्, आत्मेति च शारीरपग्मंश्वरयोः । तत्र कस्योपा- पादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः । कि ताव- त्माप्तम् : जाठरोऽग्रिरिति। कुतः ? तत्र से विशेषेण क्वचित्म- 10 योगो दृश्यते-"अयमग्निवश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमननं पच्यते यदिदमद्यते" इत्यादा। अग्निमात्रं वा स्यात्, तत्सामान्ये- नापि प्रयोगदशनात्-"विश्वस्ता अग्निं भुवनाय देवा वेश्वानरं केतुमहामकृण्वन्" इत्यादा । अग्निशरीरा वा देवता स्यात्, तस्यामपि

प्रकटार्थाववरणम् 15

श्रयं फलं भवनीत्यर्थ:। ध्येयरूपमाह-तस्य हेति ॥ पृथङ्नानागतं वर्त्म गमन संचरणमात्मा स्वरूपमम्पति पृथग्वत्मात्मा। वायुः सन्देहो मर्ध्यदेहः सर्वगतत्वाद्वडुलो विस्तीर्ण: आकाशः। वस्तिः मूत्रस्थानम्। रयि: आप:। अस्यव होमाधिकग्णत्वरसंपादनायां उर पवेत्यादिः। सवीजं संशयमाद-तत्रेत्या- दिना ॥ पूर्वत्र वाक्योपक्रमगतम्यादृश्यत्वाद: साधारणस्य वाक्यशेषगतेन 20 सर्वज्ञत्वादुपदेशन ब्रह्मपरत्वमुक्तम्। तेन न्यायनेहाप्युपक्रमगतस्य साधारण- श्दस्य वाक्यशेषगतेन होमाधिकरणत्वलिंङ्गन प्रसिध्यनुगृहीनेन [नेयत्वात्] जाटर एवोपास्य इति पूर्वपक्षमाह-किं तावदित्यादिना । पक्षान्तर- माह-अग्निमात्रं वेति । विश्वस्ै सुवनायामनि वैश्वानरमह्नां केतुं चिंहम्, सूर्योदय हि दिनव्यवहार:, अकृण्वन् कृतवन्त इत्यर्थः। पक्षान्तरमाह-अग्नि- 25 शरीरावेति।। वैश्वानरस्य सुमती शोभनधुद्धौ वयं स्याम भवेव । तस्यास-

१. A omite मध्यदेष: २. A adds सूर्य

207

म्रहमसूतभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा.२. स.२४.

भाष्यम् प्रयोगदर्शनात्-"वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनाना- मभिश्रीः" इत्येवमाद्यायाः श्रतेर्देवतायामैश्वर्याद्युपेतायां संभवात। अथात्मशब्दसामानाधिकरण्यादुपक्रमे च "को न आत्मा किं ब्रह्म" 5 इति केवलात्मशब्दप्रयोगादात्मशब्दवशेन वैश्वानरशब्दः परिणेय इत्युच्यते, तथापि शारीर आत्मा स्याद; तस्य भोकतृत्वेन वैश्वानर- संनिकर्षात, प्रादेशमात्रमिति च विशेषणस्य तस्मिल्ुपाधिपरिच्छिसे संभवात्। तस्मान्नेश्वरो वैश्वानर इत्येवं प्ाप्तम् ।। तत्नेदमुच्यते-वैश्वानरः परमात्मा भवितुमईति। कुतः१ 10 साधारणशब्दविशेषात्। साधारणशब्दयोर्विशेषः साधारणशब्दविशेषः। यद्यप्येनावुभावप्यात्मवैश्वानरशब्दौ साधारणशब्दा, वैश्वानरशब्दस्तु तयस्य साधारण:, आत्मशब्दश्च दयोः, तथापि, विशेषो दृश्यते, येन परमेश्वरपरत्वं तयोरभ्युपगम्यते-"तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाः" इत्यादिः। अत हि परमेश्वर एव हुमूधत्वादिविशिष्टोऽव- 15 स्थान्तरगतः प्रत्यगात्मत्वेनोपन्यस्त आध्यानायेति गम्यते, कारणत्वात्। कारणस्य हि सर्वाभि: कार्यगताभिरवस्थाभिरवस्थावत्वात् ुलोका- द्यनयवत्वमुपपद्यते।"म सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति" इति च सवलोकाद्याश्रयं फलं श्रूयमाणं परमकारणपरिग्रहे संभवति,

प्रकटार्थविवरणम् 20 द्विषया सुमतिर्भवत्विति केचित्प्रार्थयन्ते। किमिति एवं प्रार्थना-राजा हि यस्मात् कं प्रजापतिः अभिमुखा श्रीरस्येत्यभिश्रीरश्व ईत्यर्थः। पूर्वत्रापरितोष मुकत्वा पक्षान्तरमादत्ते-अथेत्यादिना ॥ सिद्धान्तमवतारयति-तत इद- सुच्यत इत्यादिना ॥ ननु नायं विशेष: परमात्मगमकः, तस्य निर्विशेषस्य द्ुमूर्धत्वाद्यसंभवादित्याशङ्गयाह-अत हीति । लिङ्गाम्तराण्याह-स सर्वे- 25 ष्वित्यादिना ॥

१. A adds आध्यानं कथ परस्य च स्वान्तरमत इछ करणत्वादिति।। २ TM. गतः

208

मकटार्थविवरणम्

भाण्यम् "एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रद्यन्ते" इति च तद्विदः सर्वपाष्मप्रदाइ- श्रवणम्, "को न आत्मा किं ब्रह्म" इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यागुपक्म :- इत्येवमन्तानि ब्रह्मलिक्गानि परमेश्वरमेवावगमयन्ति। तस्मात्परमेश्वर एव वैभानरः ।। 5

स्मर्यमाणमनुमानं स्वादिति॥१-२-२५॥

इतश्र परमेश्वर एव वैश्वानरः यस्मात्परमेश्वरस्यैव "अमनिरास्य दौर्मूर्ा" इतीदृशं तैलोक्यात्मकं रूपं स्म्यते "यस्यान्निरा स्यं द्ॉर्मूर्धा ख नाभिश्वरणौ क्षितिः। मूर्यश्रश्ुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः ॥" इति॥ 10

तत्स्मर्यमाणं रूपं मूलभूतां श्रतिमनुमापयदस्य वैश्रानरशब्दस्य पर- मेश्वरपरत्वेऽनुमानं लिग् गमकं स्यादित्यथः । इतिशब्दो हेत्वर्थे- यस्मादिदं गमकम्, तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेत्यर्थः। यद्यपि स्तुति- रियम् "तस्मै लोकात्मने नमः" इति, तथापि स्तुतित्वमपि नासति मूलभूते वेदवाक्ये सम्यगीद्ृशेन रूपेण संभवनि। 15

"द्यां मूर्धानं यस्य विश्रा वदन्ति खं वै नार्भिं चन्द्रसूर्यी च नेत्रे। दिश: श्रोते विद्धि पादौ क्षिति च सोऽचिन्त्यात्मा सवभूतप्रणेता।।" इत्येवंजातीयका च स्मृतिरिहोदाइर्तव्या॥

प्रकटार्थविवरणम्

स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति॥ 20

ननु स्मृतेः स्तुतिरूपत्वात् स्तुतेश्चासदारोपेणापि संभवात् न मूलापेक्षे- ल्वाशङ्कयाह-यद्यपि स्तुतिरियमिति।।

209 27

म्सममूत्रभाष्यव्यारयानम् [w.१. पा.२. सू.२६.

भाष्यम् शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न तथादृष्ट्युपदेशा- दसंभवात्पुरुषमपि चैनमधीयते॥ १-२-२६॥

अत्ाइ-न परमेश्वरो वैशवानरो भवितुमरईति। कुतः१ शब्दा- 5 दिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च ।शब्दस्तावत्-वैश्वानरशब्दो न परमेश्वरे संभ- वति, अर्थान्तरे रूढत्वात्; तथाग्निशब्दः "स एषोऽग्निर्वैशवानरः" इति। आदिशब्दात् "हृदयं गार्ईपत्यः" इत्याद्यम्ित्रेतामकल्पनम्; "तघ्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्वोमीयम्" इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरण- तासंकीर्तनम्। एतेभ्यो हेतुभ्यो जाउरो वैश्वानरः प्रत्येतव्यः । तथान्तः- 10 प्रतिष्ठानमपि श्रूयते "पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद" इति । तच्च जाठरे संभवति। यदप्युक्तम् "मूर्घेव सुतेजाः" इत्यादेविशेषात्कारणात्पर-

प्रकटार्थविवरणम्

शब्दादिभ्योऽन्तःपतिष्ठानाच्च नेति चेन्न तथादृष्टयपदेशाद- संभवात् पुरुषमपि चैनमधीयते॥

15 उक्तमपि सिद्धान्तं पुनराक्षिप्य समाधन्े-शब्दादिभ्य इति ॥वाजस- नेयके हाभनिरहस्ये वैश्वानरे अभनिशव्दप्रयोगात् तत्सामान्याव्छान्दोग्ये5पि वैश्वा- नरोऽग्रिरेव, स च प्राणाहुस्यधिकरणतालिङ्गात् जाठर एवेति निश्ीयत इति मावः। जाठरपरिग्रहे लिङ्गान्तरमाह-तथान्तःप्रतिष्ठानमपीति। अभ्निरहस्ये हि सम्नपश्ञं वैश्वानरविद्यामुक्त्वाह "सयो ह वै तममि वैश्व/नरं पुरुषविधं पुरुषे- 20 उन्तः प्रतिष्ठितं वेद" इति। पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितश्वाि: जाठर एव प्रसिद्ध इत्यर्थ:। नतु वाजसनेयकेऽपि घुमूर्धस्वादिश्रवणान जाउरपरिभ्रह इत्याराङपाइ- यदप्युक्तमिति ॥ ध्ुमूर्धत्वादिविशेष: परमात्मपक्षपाती प्रतिभाति, तथान्त :- प्रतेष्ठानादिलिक़सदकृतो Sग्न्यादिशब्दो जाठरपक्षपाती प्रतिमाति। एवं सति

210

मेश्वानरधिकरणम् ७.] भकटार्थविवरणन

भाष्यम् मात्मा वैश्वानर इति, अत्र बूम :- कृतो न्वेष निर्णयः, यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रपणीयो न जाठर- विषय इति। अथवा भूताग्रेरन्तर्वहिश्वावतिष्ठमानस्यैष निर्देशो भति- ष्यति । तस्यापि हि द्युलोकादिसंबन्धो मन्तवर्णे अवगम्यते-"यो 5 भानुना पृथितरीं दामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्" इत्यादों। अथवा तच्छरीराया देवताया ऐश्वययोगात् गुलोकावशयवत्व भवि- ्यति। तस्मान् परमेश्वरो वैश्वानर इति।। अत्ोच्यते-न तथाहृष्टथुपदेशादिति। न शब्दादिभ्यः कार्णेन्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम्। कुतः१ तथा जा उरापरित्यावेन दृष्टयुप- 10 देशात्। परमेश्वरदृष्टिरहि जाउरे वैध्वानरे इहोपदिश्यते "मनो ब्रह्मेत्यु- पासीत" इत्यादिवत्। अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिः परमेश्वर इड द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते "मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः" इत्यादिवत्। यदि चेह परमेश्वरो न विवक््येत, केवल एव जाउरोऽमिर्विवक््येत, ततः "मूर्धव सुतेजाः" इत्यादे्विशेषस्यासंभव एव स्मात्। यथा तु देवता- 15 भूताभ्निव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न शक्यते, तथोचरसूतरे प्रकटार्थेविवरणम् परमेश्वरोररीकरणं किंकृतम्! यद्यग्न्यादिश्दः परमेश्वरे कथंचिननीयते तहि दुमूर्धस्वादि कमेव जाठरोपासनार्थमास्पीयतामिति भावः। पक्षान्तरमाह- अथवेति॥ इमां पृथिषीम्, उत तथा द्यां दुलोकम, एते धावाभूमी एव 20 रोवसीशध्द्रषाच्ये यो भानुरूपेणाततान अन्तरिक्षं च व्याप्तवानित्यर्थ: ॥ परिहारभागमवतायति-अत्नोच्यत इति॥ जाठरप्रतीकत्वाज्जाठरो- पाधिकत्वाद्वा परमेश्वरेऽपि लक्षणयाग्न्यादिशष्द्रोपपतती न तस्य परमेश्वर- लिग्रान्पथाकरणे सामर्थ्यमिति भावः। ननु मुख्ये कि बाधकमित्याशङ्कप "मसंमवात्" इति सुभमागंमवतारयति-यदि चेहेति ॥ उपासनार्थत्वेऽपि 25 जाठरे धुमूर्धत्वादेरसत पवारोपः स्यान्र सति संभषे स युक्त इति भाव:।

१. A adds मूल

211

ब्रह्ममूतभाष्यव्याखयानम् [म. १. प्रा. २, स.२७.

भाध्यम् वह्याम: । यदि च केवल एतर जाठरो विवक्येत, पुरुषेऽन्तः्प्रतिष्ठितत्वं केवळं तस्य स्यात् ; न तु पुरुषत्वम्; पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसने- थिन :- "स एषोऽग्निवैशवानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमग्रि वैश्वानरं 5 पुरुषं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद" इति । परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वात् पुरुषत्वं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयसुपपद्मते । ये तु "पुरुषविधयपि चैनमधीयते" इति सूत्रावयवं पठन्ति, तेषामेषोऽर्यः-केवलजाठरपरि- ग्रहे पुरुषेऽन्तःपरतिष्ठिनत्वं केवलं स्यात, न पुरुषविधत्वम् ; पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिन :- "पुरुषविव पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद" इति। 10 पुरुषविधत्वं च पकरणाद्यदधिदेवत दुमूर्धत्वादि पृथिवीम्तिषष्ठितत्वान्तम्, यच्चाध्यात्मं प्रसिद्धं मूधत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तम्, तत्परिगृह्यते ।। अत एव न देवता भूतं च ।। १-२-२७।। यत्पुनरुक्तम्-भूताग्नेरपि मन्त्रवर्णे धुलोकादिसंबन्धदरनात् "मूर्घेब सुतेजा:" इत्याद्यवयवकल्पनं तस्यैव भविष्यतीति, नच्छरीराया देव- 15 ताया वैश्वर्ययोगादिति, तत्परिह्तव्यम्। अत्ोच्यते-अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैम्वानरः। तथाभूगामनिरपि न वैश्वानरः; न हि

विकारन्तरात्मत्वासंभवात्। तथा देवतायाः सत्यत्श्वर्ययोगे न घमूघत्वादिकल्पना संभवति, अकारणत्वात् परमेश्वराधीनैशवर्यत्वाच। 20 आत्मशब्दासंभवश्च सर्वेर्ष्वेषु पक्षेपु स्थित एव ।। प्रकटार्थविवरणम् "पुरुषमपि चैनमधीयते" इति सृत्रभागं व्याचष्टे-यदि चेति ।। ननु जाठरस्याप्यापावतलमस्तकव्यापित्वात् पुरुष विधत्वं घटत इस्याशक्कयाठ- पुरुषविधत्व च पकरणािति। नापादतलमस्तकव्यापित्व पुरुषाकार- 25 स्वमित्यर्थ:॥ अत एव न देवता भूतं च।। उक्तहेतून् आारयति-न हि भूताम्ेरित्यादिना ॥

212

मैश्मानराविकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ १-२-२८॥ पूर्व जाठराभिमतीको जाठरागन्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्यु- क्तम् अन्तःपतिष्ठितत्वाद्यनुरांधेन। इदानीं तु विनेव प्रतीकोपाधिकल्प- नाभ्यां साक्षादपि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे न कथिद्विरोम इति जैमि 5 निराचार्यो मन्यते। ननु जाठराग्रयपरय्रेड्तःपतिप्रिनत्ववयन गब्दा- दीनि च कारणानि विरुध्येरन्रिति ; अत्ोच्यो-अनापत,उतत्व- वचनं तावभ विरुध्यते। न हीइ "पुरुषविरध :रषेडन्तःप्रतिद्टितं वेद"

तर्हि यत्पकृतं मूर्धादिचुबुकन्तंषु पुरुपा।विपु एरावरिधत्वं काल्पतम्, 10 तदभिप्नायेणेदमुच्यने "पुरुषविध पुरुपेऽन्त: पतिाषठुतं वेद" इति। यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां प्यनीति, नद्ृत्। अथवा यः प्कृतः परमात्मा- ध्यात्ममधिर्देवनं च पुरुषविधत्वोपाधिः, तत्य यत्केवलं साक्षिरूपम्, तदभिपायेणेदमुच्यने "पुरुपेऽन्तःपतर्ाष्ठतं वेद" इति। निश्चिते च

प्रकटार्थविवरणम् 15

साक्षादप्यविरोधं जैमिनि:।।

वाजनेयक अशनिवाचकमभ्युपगस्य परमात्मान च जाठरसंबद्ध लक्षणां स्वीकृस्य परमात्मोपासनं तावन्न विरुध्यन इत्युक्तम्। इदानी तु परमात्म- वाचकोडभिरहस्येऽप्य्यादिशब्ः तना यदा दैवतं द्युलोकदिपृथिवीपर्यन्तं रूपं यम प्रसिद्धमूर्धािचियुकान्तमध्यात्मरूपं तदनुगतः परमेश्वर उपास्यो 20 न जाठरावच्छिन इत्याह-साक्षादपीति ।I करशिरश्चरणादिसमुदाय: पुरुष:। तदन्तर्वर्ति मूर्धादिचिधुनान्तरूपं समुदायान्तर्गतत्वान्मूर्धाद्यवयवाना न तूदरान्तरयस्थानं विवक्षितमित्याह-न हह पुरुषविधमिति ॥ अथ वा जीष: पुरुषशब्देनोच्यते। तदन्तःप्रतिष्ठितोऽतर्यामी निर्दिश्यत इत्याद- अथ वारय मकृत इति । पवमन्तःप्रतिष्ठानं जाठरापरिप्रह्दे व्याख्याय शब्दा- 25 दीनि जाउरपरिभ्रह्कारणानि परमात्मपक्षेऽप्यविरुद्धानीत्याह-निश्चिते चेति॥

213

[म. १.पा रे. सु. २९.

भाष्यम् पूर्वापरालोचनवशेन परमात्मपरिग्रहे, तद्विषय एव वैव्वानरशब्द: केन- चिद्योगेन वर्तिष्यते-विश्वश्चायं नरश्रेति, विश्वेषां वायं नरः, विश्वे वा नर अस्येति विश्वानरः परमात्मा, सर्वात्मत्वात्, विश्वानर एव 5 वैधानरः तद्धितोऽनन्यार्थः राक्षसवायसादिवत्। अग्निशब्दोऽप्यग्रणी- त्वादियोगाश्रयणेन परमात्मविषय एव भविष्यति। गाईपत्यादिकल्पनं माणाहुत्यधिकरणत्वं च परमात्मनोऽपि सर्वात्मत्वादुपपद्यते।। कथं पुनः परमेश्रपरिग्रहे पादेशमात्रश्चुतिरूपपद्यत इति ता व्या- ख्यातुमारभत-

10 अभिव्यक्तेरित्याइमरथ्यः॥ १-२-२९॥ अतिमात्र स्यापि परमेश्वरस्य प्रादेशमात्रत्वमभिव्याक्तनिमित्त स्यात। अभिव्यज्यते किल प्रादेशमात्रपरिमाणः परमेश्वर उपासकानां कृते। पदेशेषु वा हृदयादिषूपलन्धिस्थानेषु विशेषेणाभिव्यज्यते । अतः पर- प्रकटार्थविवरणम् 15 विश्वेषां वायं नरो नेता संहरन् । "नृ नये" इति घात्वर्थानुसारात् सर्वे वा जींवा अस्यैव प्रतिबिम्बभूताः॥ अनन्यार्थ इति ॥ प्रकृस्वर्थातिरिक्तोSन प्रत्य- यार्थों न भवतीत्यर्थः। यथा रक्ष एव राक्षसः, वय एव वाबसः इति स्वार्येऽणंप- स्यय:अगधातोर्गत्यर्थस्य नप्रत्ययान्तस्य रूपमझनिरित्योणादिकम्, तत्राङ्गयति गम- यति जगतोऽम[जगत् अग्रं]जन्म प्रापयतीत्यग्निरप्रणीरित्यर्थः । अथवा अभितः 20 सर्वत्र गत इस्यगनिः। मथवाङ्ते जानाति विश्वमित्यग्निः, समासादिनैकपद्य- मापनस्यावयवशक्स्यनुसारण विशिष्टेऽये वृत्तियोंगो मुख्यवृत्तिभेद पव। तदेवं वाजसनेयकेऽपि परमेश्वरोपासनसिद्धेः न तद्रलेनापि छान्दोग्यवाक्यं विघट- नीयमिति फलितार्थः। यञ्च छान्दोभ्यगतमेव जाठरलिङ्रमुक्ततं तत्राह-गाई- पत्यादीति॥ 25

मात्रां परिमाणमतिक्रान्तोSतिमात्र: तस्येति। प्रदेशेषु वा मीयते व्यज्यत इति प्रादेशमात्र इस्याह-पदेशेषु वेति।।

१. TM omits भण २. TM. जागतो

214

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् मेश्रेऽपि प्रादेशमात्रश्नुतिरभिव्यक्तेरुपपद्यत इत्याश्मरथ्य आचायों मन्यते ।। अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ १-२-३०॥

मादेशमात्रहृदयप्रतिष्ठेन वायं मनसानुस्मर्यते; तेन मादेशमात्न इत्युच्यते; यथा प्रस्थमिता यवा: अस्था इत्युच्यन्ते, तद्ृन् । यदपि च 5 यवरेषु स्वगतमेव परिमाणं मस्थसंबन्धावज्येत, न चेह रमेशवरगत किंचित्परिमाणमास्ति यङ्दयसंबन्धाध्ज्येत, तथापि प्रयुक्तायाः शादे- शमात्रश्रुतेः संभवनि यथाकर्थचिदनुस्मरणमालम्बनमित्युच्यते । प्रादेश-

एवमनुस्मृतिनिमित्ता परमेश्वरे मदेशमात्रश्रुतिरिति बादरिराचार्यो 10 मन्यत॥

संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति॥ १-२-३१॥ संपत्तिनिमित्ता वा स्यात्मादेशमात्रश्रुतिः। कुतः तथाहि-समान- प्रकरणं वाजसनेयिब्राह्मणं द्युप्भृतीन्पृथितीपर्यन्ताख्तैळोक्यात्मनो वैथ्ा-

प्रकटार्थविवरणम् 15 अनुस्मृतेर्बादरिः । अत्रैव मतान्तरमाह-अनुस्मृतेरिति । स्यमेव उष्टान्तवैषम्यमाशङ्थ परिहरति-यद्पीति॥ संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति॥ प्रादेशमात्रश्ुतर्यथाकथंचित् गतिमुक्त्वा अधुना साक्षाच्छत्युक्तामेव 20 गतिमाह-संपच्तरिति। अप्रादेशमात्रमपि परमेश्वरं संपादनेन प्रादेशमात्र- मिच सुविदि तवन्तो देवा: परमेश्वरमेवाभिसंपन्ना: पूर्वम्। अतो वो युष्मभ्यं तथा १. A adds हृदयस्तु परिमा्ण ... स्मृतौ पलीयमित्यादि [१। यथाकयंचित् इत्यावरणात् ... तत्रेते प्रकताश्रुत. सभ्यर्थ: ॥

215

[ब.१. पा.२, ६ू. ३१.

भाष्यम् नरस्यावयवानध्यात्ममूर्धप्रभृतिषु चुबुकपर्यन्तेषु देहावयवेषु संपाद- यत्मादेशमात्रसंपच्ति परमेश्वरस्य दर्शयति-"प्रादेशमात्वमिव इ वै देवाः सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा नु व एतान्वक्ष्यामिं यथा पादेशमात्रमेवा- 5 भिसंपादयिष्यामीति। स होवाच मूर्धानमुपदिशब्ुवाचैष वा अतिष्ठा वैशानर इति। चक्षुषी उपादेशन्ुवाचैष वै सुतेजा वैच्वानर इति। नासिके उपदिशन्ुवाचैष वैपृथग्वत्मात्मा वैश्वानर इति। सुख्यमाकाश- सुपदिशनुवाचैष वे बहुलो वश्वानर इति। सुख्या अप उपदिशसुवाचैष वै रयिर्वैश्वानर इति। चुबुकमुपदिशन्लुवाचैष वे प्रतिष्ठा वैश्वानरः" इति। 10 चुबुकमित्यधरं सुखफलकमुच्यते। यद्यपि वाजसनेयके धरतिष्ठात्वगुणा

प्रकटार्थविवरणम् घुप्रभृतीनेतानवयवान् वक्ष्यामि। यथा प्रादेशपरिमाणं वैश्वानरं संपादयिष्या- मात्योपमन्यवप्रभृनीन प्रति वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञाय स राजा फैकय उवाच-कि कुर्षन् ? सवस्य मूर्धानमुपदिशन् कराग्रेण दर्शयन्। एष वै भूरादीन् लोकानतीस्य 15 तिष्ठर्तीत्यतिष्टा द्यावैश्वानरस्यावयवः प्रसिद्ध मृर्त्नि वैश्वानरस्याधिदैवतं यो मुर्धा छुलोक तह्ष्टिः कर्नव्येत्यर्थः । चक्षुषी प्रदर्शयन्नुवाच। "एष वै सुनेजा अदित्योSधिदैवतं वैश्वानरस्य वक्षुः "इति । वैश्वानर इति सर्वत्र योजना। मुखेनावच्छिन्नं मुख्यम्, मुखे भषा मुख्याः। ननु छान्दोग्यवाजसनेयकयोः नैका विद्या गुणवेलक्षण्यान्। अतों न वाजसनेयकानुसारेण छान्दोग्य 20 सति नाल्पेन वैलक्षण्यन विदयक्यप्रत्यमिज्ञायां किंचिद्धीयत इस्वर्थः । सर्व- शाखत्राप्रत्ययन्यायस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च वाजसनेयकगनो Sतिष्ठागुणइच्छान्दोग्ये दष्टव्यः। छान्दोग्यगनध्च विश्वरूपत्वगुणो वाजसनेयके द्ृष्टव्य इस्वर्थः। यञ्चावाचि छान्दोग्यवन् "का न आत्मा कि ब्रह्म" इत्युपकमाभावात् 25 विद्याभेद इति, तद्सनः "स एषोऽग्रिवश्वानरो यतपुरुषः" इत्युपसंहारात्

१. A ald तथा मध्य दुनाकस्य सन ब्रह्मपरस्य च। ब्रह्मलोकस्य सविधे विषे :... मित्याह स इति। २. T, Ti, and P add तत्

216

मकटारयेविवरणम्

माध्यम्

समान्नायते, आदित्यश्च सुतेजस्त्वगुणः, छान्दोग्ये पुनर्वोः सुतेजस्त्व- गुणा समान्नायते, आदित्यश्च विश्वरूपत्वगुणः; तथापि नैनावता विशे- षेण किंचिद्धीयते, प्रादेशमात्रश्रुतेरविशेषात्, सर्वशाखामत्ययत्वाच्च। संपत्तिनिमिचां प्रादेशमात्रश्चुति युक्ततरां जैमिनिराचार्यो मन्यते।। 5

आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ १-२-३२॥

आमनन्ति चैनं परमेश्वरमस्मिन्मूर्धचुबुकान्तराके जावाला। "य एपोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविम्रुक्ते प्रतिष्ठिन इति। सोऽविमुक्ः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति। वरणायां नास्यां च मध्ये पतिष्ठिन इति । का वै वरणा का च नासी"इति। तत्न चेमामेव नामिकाम् "सर्वाणीन्द्रिय- 10 कृतानि पापानि वारयतीति सा वरणा, सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि

प्रकटार्थविवरणम् यस्मातपूर्व प्रयुज्यते यच्छम्दस्तेन संबध्यते स एष महाव्राह्मणो यश्रतुर्वेदाभिक्न इति वत् य: पुरुष: सो ऽभिर्वेश्वानर इति पुरुषोद्देशेनाग्रणी त्वादिगुणविधानात् स एवोपक्रान्त इति गम्यते। पुरुषशब्दश्च वेदान्ते प्रायेण परमात्मनि प्रयुज्यते- 15 "पुरुष एवेदं विश्वम्" "पुरुषान्न परं किंचिन्" "नं त्वाँपनिषदं पुरुषम्" इत्यादौ। तस्माद्विद्यैक्यावगमात् वाजसनेयानुमारेण छान्दोग्येऽपि प्रादेशमात्र-

आमनन्ति चैनमस्पिन् ।।

इतक्ष संपतिनिमित्ता प्रादेशमात्रश्रुतिरित्याह-आमनन्ति चेति।। 20 य एष प्रसिद्ध आत्मानन्त :; अन्तः नाशो नास्तीत्यनन्तः; यथास्वरूपेण न व्यज्यत इत्यव्यक्तः, सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठितः । प्रतिषिम्बस्य बिम्बाधिंष्ठानत्वात् विद्यया नम्शाद्विमुक्तो न भवतीत्यविमुक्त:, सदामुक्त परमात्मा। स कस्मिन्प्रति- ष्वित इति। याजवल्क्येन प्रत्युके पुनरत्रि: पप्रछ-"का वै/वरणा का च नास्षी"

१. T, T' and P सोऽपि मुक्त:

217 28

ब्रह्ममूत्र भाष्यव्यारूयानम् [अ. १.पा.२. सु. ३२

भाष्यम् नाशयतीति सा नासी" इति वरणा नासीति निरुच्य पुनरप्यामनन्ति "कतमच्चास्य स्थान भवतीति । भ्रुवोर्घ्राणस्य च यः संधिः स एष धुलोकस्य परस्य च संधिर्भेवति" इनि। तस्मादुपपत्रा परमेश्वरे 5 पादेशमात्रश्रुतिः। अभिविमानश्रुतिः प्रत्यगात्मत्वाभिपाया। पत्यगात्म- तया सर्वैः प्राणिभिरभिविमीयत इत्यभिविमान :; अभिगतो वायं प्रत्य- गात्मत्वात्, विमानश्च मानवियोगादित्यभिविमानः । अभिविमिमीते वा सर्वे जगत्, कारणत्वादित्यभिविमान:। तस्मात्परमेश्वरो वैश्वानर इति सिद्धम् । 10 इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्द्ृभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छक्ूरभगवतः कृता शारीरकमीमांसामूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीय: पाद:।।

प्रकटार्थविवरणम् इति। तत्रोवाचे याशवल्क्यः सर्वाणीन्द्रियाणि वारयति. तेन वरणा भवति। 15 सर्वाणीन्द्रियक्तानि पापानि नाशयनि, तेन नासी भवतीतिः तामेव प्रकृता- मुपासनबुद्धिं सर्वनाशप्रापिकां वारकत्वोपाधी वरणानाशक्वोपाधौ नासीति निर्वचनं कत्वा पुनः कतमद्वास्यांपासनस्पानं भवतीनि पृष्टः प्राह-सुवो- नासिक्यप्राणस्य च यस्सन्धिः तत्सानमिति। संपादनाभिप्नायेणैवाह सा, यत आह-स एष आत्मा दयोलोकस्य परस्य च लोकान्नरस व सन्धि: सर्वे 20 हि तनैत्र सन्धीयन, अनः सन्धिः। न तस्य संपत्तिमन्तरण मुख्यं स्थानं संभव नीत्यर्थः । अभिविमानश्रुर्ति व्याचष्रे-अभिविमानेति । मार्न परिमाणम्। उपसंहगि- तस्मादिति॥। इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाव्यविवरणे प्रकटार्थे प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीय: पाद:

१. A ads प्रसिद्धे चूचुके [?वेशानरस्याश्वाधिदेव ... पृथिवी तदषिमाह ... कमिति २. A. तत्रेव च ३. T, Ti and P. ततः

218

अथ तृतीय: पाद:

भाष्यम् दुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥१-३-१॥ इदं श्रूयते- "यस्पिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणेश्व सवैः। 5 तमेवैंक जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चथमृतस्यैप सेतुः।" इति। अत्र यदेतद्द्युप्रभृतीनामोतत्ववचनादायननं किंचिद्वगम्यते, तत्किं परं ब्रह्म स्यात्, आहोस्विदर्थान्तरमिति संदिहते। तत्नार्थान्तरं किमप्यायतनं स्यादिति पाप्तम् । कस्मात्: "अमृतस्येष सेतुः" इति श्रवणात्। पारवान्हि लोके सेतुः प्रसयानः । न च परस्य ब्रह्मणः 10 पारवच्वं शक्यमभ्युपगन्तुम्, "अनन्तमपारम्" इति श्रवणाद् । अर्था- न्तरे चायतने परिगृह्ममाणे स्मृतिमसिद्धं प्रधानं परिग्रहीनव्यम्, तस्य कारणत्वादायतनत्वोपपत्तेः । श्षतिप्रसिद्धो वा वायु: स्यात्, "वायुर्वे प्रकटार्थविवरणम् घुभ्बा्यायतनं स्वशब्दात् । 15

मुण्डकगतं विषयवाक्यमाह-इदं क्रयत इति। आयतनत्वस्य प्रधाना- दीनामपि साधारणत्वात्संशयमाह-अवति॥ पूर्वत्र वाक्योपक्रमगतस्य साधारणस्य शष्द्रस्य वाक्यशषगतन द्युमूर्धन्वादिलिङ्गनेश्वरपरतया नियमो दार्शितः । इहापि वाक्योपकमगनसाधारणघ्युम्वाद्यायतनत्वस्य वाक्यशेष- गतसेतुत्वश्रवणेन वस्तुनः परिच्छिन्ने सतुशव्दारहे व्यवस्थापनं युक्तमिति पूर्वं- 20 पक्षमाइ-तत्नार्थान्तर मिति॥अथ प्रधानस्याशम्दृरवनेगग्रहः, तत्राहं-श्रुति- पसिद्धो वेति । यथा सुत्रं मणिगणत्रिधारकं लोके तथा भी गौतम वायुस्त-

१. A. आयतनस्य 2. I'31 omits वाक्य ... अथ प्रधानस्य २. A adds अस्य ४. TM हतु:

219

[भ. १. पा. ३. सु. १.

भाष्यम् गौतम तत्मूतं वायुना वै गौतम सूल्रेणायं च लोक: परश्र लोक: सर्वाणि च भूतानि संदब्धानि भवन्ति" इति वायोरपि विधारणत्व- श्रवणाद्। शारीरो वा स्यात : तस्यापि भोक्तृत्वात् भोग्यं प्रपञ्ञां मत्याय- 5 तनत्वोपपत्तेरित्येवं पास्ते इदमाइ- घ्ुभ्वाद्यायतनमिति। धौथ् भू्र दुसुवौ, द्ुसुवावादी यस्य तदिदं युभ्वादि। यदेतदस्मिन्वाक्ये द्यौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनः प्राणा इत्येव- मात्मकं जगदोतत्वेन निर्दिष्टम्, तस्यायतनं परं ब्रह्म भवितुमरहति। कुतः१ स्वशब्दात्, आत्मशब्दादित्यर्थः। आत्मशब्दो हीह भवति- 10 "तमेवैकं जानथ आत्मानम्" इति। आत्मशब्दश्च परमात्मपरिग्रहे सम्यगवकल्पते, नार्थान्तरपरिग्रहे। कचिच्च स्वशब्देनैव ब्रह्मण आयत- नत्वं श्रूयते-"सन्भूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्म- तिष्ठाः"इति। स्वशब्देनैव चह पुरस्तादुपरिष्टाच ब्रह्म संकीत्यते- प्रकटार्थविवरणम् 15 त्सूत्रं बेन सर्वाणि भूतानि संदृन्धानि दढानि वर्तन्त इत्यर्थः। अथ वायौ नारम शब्दो घटामटति तत्राह-शारीरो वेति।। धुभ्वादेरायतनं दुम्नाद्यायतनमिति समासे सत्यप्रत्ययान्तत्वात् पुंलि- क्ृता मध्याहादिशलवत्। अतस्तदायतनशब्दम्य नपुंसकत्वात् धुम्बा- द्यायतनमिति पाठो युक्त इति स्वाज्ञानमेव भास्कर: प्रकटीचकार। यरमि- 20 न्नायतने दपृथिव्यादिकं सर्वे जगदोतं सुत्र मणिगणा इव ग्रथितं वर्तते। तत् शब्दन परामृश्य भो: शिष्या नं धुम्वाद्याधारमात्मत्वेन जानाति यूय - मिति उपदशात् प्रधानादानां व चेतनानप्रत्यात्मत्वनोपदेशायोगात् प्रश्मेव युभ्वाद्यायतनमिति सिद्धान्ताशयः। स्वशब्दादित्यस्यार्थान्तरमाह-कचि - च्चेति ॥ सद्वल्मायतनं यासां ताः सदायतना इति साक्षादव ब्रह्मण आयतनत्व- 25 श्रवणादित्यर्थः । स्वशब्दमेव प्रकारान्तरंण व्याचष्टे -- स्वशन्देनैवेति।। "यास्मिन् द्यीः पृथिवी च इत्यस्माद्वाकयात् पूर्वोत्तरयोः वाक्ययोः म्रह्णो निर्देशान्मध्यसऽपि वाकय ब्रह्मत्वमेव युक्तमाश्रयितुमित्यर्थः। पुरस्ताल् पूर्वस्यां 8. TM omite युभ्वादेरायतन २. A. न युक्त:

220

चुम्वाद्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् "पुरुष एवे्द विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृवम्" इति, "ब्रस्मैवेदममृतं पुरस्ताङ्रहम पश्चाह्मह्म दक्षिणतश्ोत्तरेण" इति च । तत्न त्वायतनायत- नवद्भावश्रवणात्। सर्वे ब्रह्मेति च सामानाधिकरण्यात्। यथानेका- त्मको वृक्ष: शाखा स्कन्धो मूलं चेति एवं नानारसो विचित्र आत्मे- 5 त्याशङ्का संभवति; तां निवतयितं सावधारणमाह -- 'तमेबेकं जानथ आस्मानम्" इति। एतदुक्तं भवाते-न कायप्रपख्वव्यिामां विचित्र आत्मा विज्ञेय :; कि तर्हि, अविदाकतं कायप्रपश्व विद्यया प्रविलाप- यन्तस्तमेवैकमायतनभूतमात्मानं जानथ एकरसमिनि । यथा 'यस्म- भास्ते देवदत्तस्तदानय' इत्युक्ने आसनमेवान तिन देवदत्तम्: तदू- 10 दायतनभूत स्यैवैकरसस्यात्मनो विज्ञेयत्वसुपदिय।।। विकारानृनाभिसं- धस्य चापवादः श्रयते "मृत्योःस मृत्युमाम्नोनि य इह नानेव पश्यति" इति। "सर्वे ब्रम्म " इति तु सामानाधिकरण्यं प्रपश्चपविलापनार्थम, न प्रकटार्थविवरणम् दिशि, पश्चात् प्रतीच्याम् दक्षिणतः दक्षिणम्याम्; उत्तरेणेत्युत्तरस्यांदिशि।यदिदं 15 रश्यते तद्द्सैवत्यर्थः। एवं ताबद्वपरत्वसुपपाद्य इदानीं न द्विनीयपादवत् सवि- शेषोपासनपरत्यं कि तु निर्विशषव्रह्मात्मेकत्वपरत्वमिति विशेषमुपपादयति- तबेत्यादिना॥ विद्यया तत्त्वंपदार्थपरिशोधनेन कार्य स्वकारणे प्रविलाप- यन्तः परिदृशयमानं विशेषजातमविद्यामात्रमिति व्यवस्थापयन्त इत्यर्थः। एकशण्दैवाकाराभ्यामायतनपदलक्ष्यमकरसं ब्रह्मात्मत्वेनोपदिश्यत इत्युक्तम्। 20 इदानीं तत्र हेत्वन्तरमाह- विकारेति॥ विकारेऽनृतेऽभिसन्धाभिमानो यस्य स विकारनृताभसन्धेः तम्य. निन्दाश्रवणादप्येकरसं ब्रह्मेत्यर्थः। नंतु निर्विशषं चेत्प्रतिपाधं कर्थ तर्हिं 'सर्वे ब्रह्म" इति सामानाधिकरण्य- मिस्याशइयाह -- सर्वे ब्रह्मेति॥ सर्वमिदं दशयमानं म्रह्मैव नातोऽतिरिक्तम- स्तीति प्रपश्चस्य सत्त्वप्रतिषेधार्थमिदं वेचनम्न ब्रह्मणः प्रपश्चाभेदप्रतिपादनार्थम्, 25

१. TM omats वि करेति ' T.T.P'and TM omt आशङ्गय २. TM. सन्धयः ५. omts वचन ३. A omits ननु ... चेत्

221

[अ. १. पा. ३. सु. १.

भाष्यम् अनेकरसताप्तिपादनार्थम्, "स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाहा: कृत्स्नो रसघन एवैंवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽवाहा: कृत्स्ः प्रज्ञानघन एव" इत्येकरसताश्रवणात् । तस्मादृयुभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म । यत्तूक्तम्- 5 सेतुश्तेः सेतोश्च पारवत्वोपपत्तेः ब्रह्मणोऽर्यान्तरेण द्ुभ्वाद्यायतनेन भवितव्यमिति, अत्ोच्यते-विधारणत्वमात्रमेव सेतुश्रुत्या विवक्ष्यते, न पारवच्वादि। न हि मृद्दारुमयो लोके सेतुरद्ेष्ट इत्यत्नापि मृद्दारुमय एव सेतुरभ्युपगम्यते। सेतुशब्दार्थोऽपि विधारणत्वमात्रमेन, न पारव- च्वादि, षिञो बन्धनकर्मेणः सेतुशब्दव्युत्पत्तेः । अपर आह-"तमेवैंक 10 जानथ आत्मानम् " इति यदेतत्संकीर्तितमात्मज्ञानम्, यच्चैतत् "अन्या

प्रकटार्थविवरणम्

अप्रसिद्धानुवादेन प्रसिद्धविधानप्रसङ्गादिति भावः। इनश्रेकरसमेव प्रति- पाधमित्याइ-स यथेनि॥ यथा सैन्धवखिल्योऽन्तरेव बाह्य पवालवणरस इति न, किन्तु कृत्स्ोऽपि रसघन एव; नथा आत्मापि कृत्सः प्रज्ञानमूर्तिरित्यर्थः। 15 यस्मान्निर्विशेषं ब्रह्म प्रतिपाद्यम, प्रधानादिकं तु सचिशेषं तस्मादित्युपसंहारः। सेतुशुतेः गति दर्शयितुमुद्भावयति-यत्तक्तमिति॥ अमृतस्येति॥ भाव- प्रधानो निर्देशः, यथा द्वित्वैकत्वयोरिति वक्तव्ये "झंकयोः" इत्युवाच पाणि- निः। तथामृतत्वस्यैष द्युम्बाद्याधार: सेतुरित विधारकः पतत्प्रतिष्ठमेवासृतत्व- मिति भावः । किं च साङ्गयनापि जगदाधारे न मुख्यः सेतुशन्दोऽभ्युपगम्यते, 20 गाणत्वे च पारवत्वस्य शब्दार्थबाह्यत्वात् सिनोति बभ्नाति धारयतीति व्युत्पत्या विधारकत्वस्य शम्दार्थसंस्पर्शित्वात् प्रसिद्धसतुगतविधारकत्वगुणयोगादेव जगदाधारं सेतुशम्दः प्रयुक्त इत्याह-न हि मृद्दारुमय इत्यादिना ।। पूर्व सेतुशब्दां द्युम्वाद्ायनने प्रयुक्त इत्य्ङ्गाकृत्य पर्यहार्षीनः इदानी न तद्विषय इस्याह-अपर आहत्यादिना ॥ यदत्रावोचत भारकरः "एष इन्यनन्तर-

१ T,T', and P प्रसिद्धानुवादेन ४Tad TV. सत्ततनू २. A omta यथा A. स तत् ३. TM. प्रगनादित्युपसंहार:

222

पुम्वाद्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम

वाचो विसुञ्चथ" इनि वाग्विमोचनम्, तदत्ामृतत्वसाधनत्वात् "अमृत- स्येष सेतुः" इति सेतुश्रुत्या संकीत्यते, न तु दयम्वाद्यायतनम्। तत्र यदुक्तम्-से तुक्षुनेव्रह्मणोऽर्यान्तिरेण द्युभ्नाद्यायननेन भाव्यमिति, एतद- युक्तम्। 5

मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्॥ १-३-२।

इनश् परमेव ब्रह्म दयम्वाद्यायननम् : यस्मान्मुक्तोपसप्यतास्य व्यप- दिश्यमाना दृश्यते। मुक्तैरुपसप्यं मुक्तोपसप्यम्। देहादिष्वन:तमसु अहमस्मीत्यात्मबुद्धिरविद्या, तनस्तत्पूजनादौ गः, तत्पग्भिवादौ च द्वेष:, तदुच्छेददर्शनान्भयं मोहश्र-इत्येवमयमनन्तभेदोऽनर्थत्रातः मंननः 10 सर्वेषां नः प्रत्यक्षः। तद्विपर्ययेणाविद्यारागद्वपादिदोषमुक्तरुपसप्यसुप- गम्यमेतदिति दुभ्वाद्यायननं प्रकृत्य व्यपदेशो भवति; कथम्?

"भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ने सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे॥"

प्रकटार्थविवरणम् 15

वृत्तम्य प्रधानस्य निर्देशक सर्वनाम नोपसर्जनम्य इति, तत्मद्वेषमात्रम्, आत्माव गमस्यैवानन्तरवृत्तत्वात्। न च नियमेन प्रधानसमर्पक सर्वनाम, "तस्म- नसीद" इत्यादो व्यभिचारान्। तस्मादात्मक्ञानमेव संपादनीयम, आत्म- प्रतिपादकांपनिषद्यतिरिक्ता वाचस््यक्तव्या इत्युक्ते कुन इत्येनदाकाङ्काया माह-यतां ऽमृतत्वस्यम एवात्मावगमः प्राप्तिहतुः सुतुरिन लङ्काया इति युक्त 20 मेवव्याख्यानम्।। मुक्तोपसप्यव्यपदेशात्।। मुक्तः प्राप्यत्वाञ्य घुभ्वाद्यायतनः परमात्मेत्याह-मुक्तोपसप्येति ।। मुक्तोपसुप्यत व्याख्यातुं बन्धराम्द्रार्थमाह-देहादिष्तिति । अविद्याकार्य- त्वाद्विद्याहेयत्वाद्ववविद्या मोह: शोकोः । हृदयग्रन्थि: अहंकारः। वाग्विमोक्ष- 25

१. TM and A. चार :. २.1. आशङ्काया

223

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. ३. सु. ३.

भाष्यम् इत्युक्त्वा व्रवीति-"तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषसुपौति दिव्यम् " इति। ब्रह्मणश्च मुक्तोपसप्यत्वं प्रसिद्धं शास्त्रे- "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । 5 अथ मर्त्योडमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्तुते ।।" इत्येवमादौ। प्रधानादीनां तु न कचिन्मुक्तोपसप्यत्त्रमस्ति प्रसिद्धम् । अपि च "तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चथामृतस्यैष सेतुः" इति वाग्विमोकपूर्वकं विज्ञेयत्वमिह तुभ्वाद्यायतनस्योच्यते। तच श्षुत्य- न्तरे ब्रह्मणो दृष्टम्- "नमेव धीरो विज्ञाय पज्ञां कुर्वीन ब्राह्मणः। 10 नानुध्यायाद्वहञ्शब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत्।।" इति। तस्मादपि युभ्वाद्यायननं परं ब्रह्म ।

नानुमानमतच्छव्दात्॥ १-३-३॥। यथा ब्रह्मणः प्रतिपादको वैशेपिको हेतुरुक्तो नैवमर्थान्तरस्य वैशे- षिको हेतुः प्रतिपादकोऽस्तीत्याह। नानुमानिकं सांख्यस्मृतिपरि- 15 कल्पितं प्रधानमिह दुभ्वाद्यायतनत्वेन प्रतिपत्तव्यम् । कस्मात्? अत- च्छन्दात्। तस्याचतनस्य प्रधानस्य मतिपादक: शब्दस्तच्छन्द्रः, न प्रकटार्थनिवरणम् पूर्वकं विज्ञेयत्वमपि ब्रम्मलिङ्गमस्तीत्याह-अपि च तमेवैकमिनि ॥ यो विर- जरत्व्रादिलक्षणः आत्मा नमेव विज्ञाय धीरो धीमान् भवति, नान्यथा। अतः 20 प्रज्ञां प्रजप्तिसाधनमात्मसाक्षात्कारोपायमेवानुतिष्ठेन्मुमुक्षु:, नात्मासंस्पर्शि- बहुशव्दानुनिन्तनं कुर्यान्, यता वानः केशापादनमात्रं तद्हुशष्द्रनिन्तन- मिस्यर्थः ॥ नानुमानमतच्छब्दात्। सिद्धान्तमुपपाद् पूर्वपक्षापाकरणाय प्रवर्तन इत्याह-यथत्यादिना ।। 25 विशेषे भत्रो वशेषिको असाधारण इस्यर्थः॥

१. T and P. सस्मात्.

224

धुम्बाद्यधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

तच्छन्द: अतच्छब्दः। न हात्राचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः कथिच्छ- न्दोऽस्ति, येनाचेतनं प्रधानं कारणत्वेनायननत्वेन वावगम्येत । तद्विप- रीतस्य चेतनस्य प्रतिपादक: शब्दोSलास्ति-"यः सवज्ञः सर्ववित्" इत्यादिः। अत एव न वायुरपीइ दुभ्वाद्यायननत्वेनाश्रीयते।। 5

प्राणहच्च॥१-३४॥

यद्यपि प्राणभृतो विज्ञानात्मन आत्मत्वं चेतनन्वं च संभवति, नथा- प्युपाधिपरिच्छिन्नज्ञानस्य सर्वझत्वाद्यसंभवे सत्यम्म देवातच्छ्दात् पाण- भृदपि न द्ुभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः । न चोपाधिपरिच्छिन्स्या- विभो: पाणभृतो छुभ्वाद्यायतनत्वमपि सम्यकसंभवति। पृथग्योगकरण- 10 मुत्तरार्थम् ।। कुतश्च न पाणभृत् धभ्वादायतनत्वेनाश्रयितव्य :-

प्रकटार्थविवरणम्

पाणभृच्च ।।

चकारेण पूर्वसूत्रोक्तमतच्छव्दादिति देतुमनुक्कष्य जीवापाकरणमाह-15 माणसृचेति ॥ कि व जीवस्याटष्टद्वारंण धुभ्वादिनिमित्तत्वेऽपि न साक्षात् आयतनस्वं संभवतीत्याह- न चोपाधिपरिच्छिन्नस्येति ।। ननु यदि पूर्वसूनरोकेनैव हेतुना जीवापाकरणं तर्हि 'न जीवानुमाने अतच्छव्दात्' इस्येकमेव सूत्रमस्तु, किं पृथक्सूत्रकरणेनेत्याशङ्याह-पृथग्योगेति ॥ युन- वस्यर्थ संबभ्ातीति योग: सूत्रम्, तस्य पृथक्करणमुत्तरसूप्रेषु केवलजीव- 20 निराकरणं प्रवर्तिष्यत इति ज्ञापनार्थमित्यर्थः॥

१. T, T and P. वित्वमेक-

225 29

[अ. १.पा. ३ सू. ५,

भा्यम् भेदव्यपदेशात्॥१-३-५॥

भेदव्यपदेशश्रेह भवनि-"तमेवेकं जानथ आत्मानम्" इति ज्षेय- ज्ञातृभावेन। तत्न म्राणभृत्तावन्मुसुक्षुत्वाज्ज्ञाता; परिशेषादात्मशब्दवार्च्य 5 ब्रह्म ज्ञेयं धुभ्वाद्यायतनमिति गम्यते, न प्राणभृत्।॥ कुतश् न प्ाणभृत् धुभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्य:१

प्रकरणात् ॥ १-३-६॥

प्रकरणं चेदं परमात्मनः । "कस्मित्यु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञानं भवति" इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणात्। परमात्मनि हि 10 सर्वात्मके विज्ञाते सवमिदं विज्ञातं स्यान्न केवले प्राणभृति ॥ कुतश्च न प्राणभृत् घुभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्य :?

स्थित्यदनाभ्यां च॥। १-३-७॥

घुभ्वाद्यायतनं च पकृत्य "द्वा सुपर्णा सथुजा सखाया" इत्यत्र स्थित्यदने निर्दिश्येते: "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्ृत्ति" इति कर्मफला- 15 शनम्, "अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीनि" इत्यौदासीन्येनावस्थानं च। ताभ्यां च स्थित्यदनाभ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञी तत्र गृद्येते । यदि वेश्वरो सुभ्नाद्यायननत्वेन विवक्षिनः, तनस्तस्य प्रकृतस्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञात्पृय- प्रकटार्थविवरणम्

भेदव्यपदेशात्॥ प्रकरणाद् ॥

20 तथैत संबन्धमाह-कुनश्रेति । भेवम्योभयधर्मत्वादेकस्य भेदप्रतिपाठने- डर्थादितरस्यापि भेद: प्रतिपाितो भवति॥ स्थित्यदनार्भ्यां च।। तन्र जीवस्येश्वरान्द्रेदप्रतिपादनं न स्यात्, चुम्वायतनत्वेन तस्याप्रकरान्त-

226

पुभ्वाघघिकरणम् १.] प्कटार्यविवरणम्

भाष्यम् ग्वचनमवकल्पते। अन्यथा हयमकृतवचनमाक्स्मिकमसंबद्धं स्यात्। ननु तवापि क्षेत्रज्ञस्येश्वरात्पृथग्वचनमाकस्मिकमेव प्रसज्येत ; न, तस्या- विवक्षितत्वात्। क्षेत्रज्ञो हि क्तृत्वेन भोक्तत्वेन च प्रतिशरीरं बुद्धया- घुपाधिसंबद्धः लोकत एव प्रसिद्ध:, नासौ श्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते; 5 ईश्वरस्तु लोकतोऽप्रसिद्धत्वाच्छत्या तात्पर्येण विवक्ष्यत इनि न नस्या- कस्मिकं वचनं युक्तम्। "गुहां प्रविष्टावात्मानी हि "इत्यत्रातददर्सि- सम्-"द्वा सुपर्णा" इत्यस्यामृचि ईश्वरक्षेत्रज्ञाधर्गेने इति। यदापि पैक्यु- पनिषत्कृतेन व्याख्यानेनास्यामृचि सत्वक्षेत्रज्ञानुच्येने तदापि न विगेश: कश्चित् । कथम्! पाणभृद्धीह घटानिच्छिद्वत्सन,धुपाध्यभिगगनित्वेन 10 प्रतिश्नरीरं सृह्षमाणो द्ुम्नाद्यायतनं न भवतीनन प्रतिषिष्यते । यस्तु सवेशरीरेषृपाधिभिर्विनोपलक्ष्यते परमात्मेव स भवति; यथा बटादि- च्छिद्राणि घयादिभिरुपाधिभिर्विनोपलक्ष्वमाणानि महाकाश एव भतन्ति, तदवत् प्राणभृत: परस्मादन्यत्वानुपपततेः प्तिषेधो नोपपद्यते। तस्मात्सच्वा- धुपाध्यभिमानिन एव धुभ्वाद्यायननत्वप्रतिषेधः । तस्मात् परमेव ब्रह्म 15 युभ्वाद्यायतनम्। तदेतत "अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः" इत्यनेनैव सिद्धम्। तस्यैव हि भूतयोनिवाक्यस्य मध्य इदं पठितम् "यस्मिन्यौः पृथितरी चान्तरिक्षम्" इति। प्रपश्चार्थ तु पुनरुपन्यस्तम्॥

प्रकटार्थविवरणम्

त्वास् इस्याह ननु तवापीति । नेश्वरादन्यत्वं जीवस्य विवक्षितम्, त्वंपदा- 20 र्थानुषादेन तत्पदार्थनिरूपकत्वाद्वाकयस्य इति परिहरति-न तस्याविवक्षि- तत्वादिति। ननु स्थित्यदनलिङ्गेन जीवेश्वरौ ग्रहीतुं न शक्यते, पैङ्रयुपनिष- दम्यथा व्याख्यातत्वादित्यराङ्कयाह - यदापीति ।। उपाध्यवच्छि्नो जीवो घुभ्वायतनो न भवतीति सूत्रकृतोऽभिप्रायः। पैङ्रयुपनिषदि तु बिम्ब- भूतम्रसमक्बदर्शी जीवोऽमिप्रतः, नासौ युभ्वायतनं निषिध्यत इति भावः। 25 पौनरुपसं शङने-तदेतदिति ।। समाधतं-प्रपश्चार्थ त्विविति ॥ भूतयोने-

227

[भ. १.पा ३. सू. ८.

भाष्यम् भूमा संप्रसादादध्युपदेशात्॥१-३-८॥ इदमामनन्ति-"भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति। यत्र नान्यत्पश्यति नान्यदछणोति नान्यद्विजानाति 5 स भूमा अथ यत्नान्यत्पश्यत्यन्यच्छणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम्" इत्यादि। तत्न संशय :- किं पाणो भूमा स्यात्, आहोस्वित् परमात्मेति। कुतः संशयः! भूमेति तावद्वहुत्वमभिधीयते; "बहोर्लोपो भू च वहो:" इति भूमशब्दस्य भावप्रत्ययान्ततास्मरणात्। किमात्मकं पुनस्तद्वह्ुत्व- मिति विशेषाकाह्कायाम् "पाणो वा आशाया भूयान्" इति संनिधा- 10 नात् प्राणो भूमेति प्रतिभाति। तथा "श्रुतं हेव मे भगवद्दशेभ्यस्तरति प्रकटार्थविवरणम् भूमा संपसादादध्युपदेशात्। छान्दोग्यवाकयं पठति-इदमामनन्तीत्यादिना। नाल्पे सुखमस्ति, भूमैव सुखम्; तक्षमान्निरतिशयसुखैषिणा "भूमा त्वेव विजिश्ञासितव्यः" इति 15 सनत्कुमारेणोक्ते नारदोऽब्रवीत् भगवन् भूमानमहं विजितासे विशातुमिच्छामि इत्युक्ते भूम्नो लक्षणमुवाचाचार्य: सनतकुमार: "यत्र नान्यदिति"। संशयबीजं वक्तुं भूमशब्द्ार्थ प्रथममाह-भूमति तावदित्यादिना ॥ "बहोर्भावः" इति विग्रहे "पृथ्वादिभ्य इमनिच् " इतामनिच प्रत्यये च कृते पश्चात् "बहोलोंपो भूच बहोः" इति सूत्रेण बहोरुत्तरेषामिमनिजादीनामिकारस्य 20 लोपो भवति, बहोः स्थान भू चादेशः। एवं भूमन्प्रातिपदिकस्य भावेऽर्ये विद्िते इमनिच्च् प्रत्य यान्ततावगमात् बह्ुत्ववाचकमित्यर्थः। अवान्तरमहाप्रकरणाभ्यां संशयं दर्शयितुमुपक्रमते-किमात्मकमित्यादिना। पूर्वत्र साधारणस्य घुभ्वा- दयायतनत्वस्यात्मश्रुस्या ब्रह्मण्येव नियमनमुक्तम्। इह श्रुस्यभावे प्रकरणानुगृह्दीते- न भूय: प्रश्नप्रतिव चनाभावलिङ्गेन साधारणस्य बहुत्वस्य प्राणे व्यवस्थापनमिति पूर्वपक्षमाह-प्राणो भूमेति॥ भावभवित्रोरभेदेन निर्देशः॥

१ TM omits विजिश्ञास ३. A. प्रथमभावावगमात्. २. A. भूम्र:

228

भूमाधिकरणम् २.] पकटार्यविवरणम्

भाष्यम् शोकमात्मविदिति सोडहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतु" इति प्रकरणोत्थानात्परमात्मा भूमेत्यपि प्रतिभाति। तत् कस्योपादानं न्याय्यम्, कस्य वा हानमिति भवति संशयः । किं ताव- त्माप्तम्१ प्राणो भूमेति। कस्मात्? भूय:प्रश्नग्तिवचनपरंपरादर्शनात्। यथा हि "अस्ति भगवो नाम्नो भूयः" इनि, "वाग्वाव नान्नो भूयसी" इति; तथा "अस्ति भगतो नाचो भूयः" इति. "म ग वाव वाचो भूय:" इति च-नामादिभ्यो ह्यापाणाष्जयःपश्नपतिव नमवाद: प्रवृत्तः। नैवं प्राणात्परं भूय:प्रश्नप्रतिवचनं दृश्यते 'अस्ति भगवः प्राणाचयः' इति, 'अदो वाब माणाङयः' इति। प्राणमेव तु नामा- 10 दिभ्य आशान्तेभ्यो भू्यासम् "प्राणो वा आशाया भूयान् " त्यादिना सपपश्चमुक्त्वा, प्राणदर्शिनश्चातिवादित्वम् "अतिवाद्यसीत्यतिवाद्य- स्मीति ब्रयान्नापह्नुवीत" इत्यभ्यनुज्ञाय "एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति" इति प्राणव्रतमतिवादित्वमनुककष्यापरित्यज्यैव प्राणं सत्यादिपरम्परया भूमानमवतारयन्माणमेव भूमानं मन्यत इति गम्यते। 15 कथं पुनः प्राणे भूमनि व्यारयायमाने "यत्र नान्यत्पश्यति" इत्येत- मूम्नो लक्षणपरं वचनं व्याख्यायेतेति। उच्यते-सुपुप्त्यवस्थाया माणग्रस्तेषु करणेषु दर्शनादिव्यव हारनिवृत्तिदशनात् संभवति प्राणस्यापि "यत्न नान्यत्पश्यति" इत्येतल्क्षणम् । तथा च श्रुतिः "न शृणोति न पश्यति" इत्यादिना सर्वकरणव्यापारपत्यस्तमयरूपां सुपुप्त्यवस्था- 20 मुक्त्वा "प्राणाग्रय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रति" इति तस्यामेवावस्थायां प्रकटार्थविवरणम् ननु "एष तु वा अतिवद्ति" इत्यादि भिन्नमेव प्रकरणमित्याशङ्कयाह- प्राणमेव त्विति ॥ प्रकृते प्राणविज्ञाने सत्यवद्नसंसारयाथात्म्यविज्ञानश्रद्धादि- गुणविधानान्न विच्छिन्नं प्राणप्रकरणमित्यर्थ: ।भूम्रो लक्षणवचनम्, सुखत्वम्, 25 मसृतत्वम्, आत्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमित्येतत् सर्व प्राणपक्षेऽपि योज- यितुं शक्यमित्यतत्पभ्नपूर्वकमुपपादयति-कर्थं पुनरित्यादिना॥ ननु तथापि

१. A omits सर्व

229

[अ. १.पा. ३. सु. ८.

भाष्यम् पश्चवृत्तेः प्राणस्य जागरणं ब्रुवती प्राणपधानां सुषुप्त्यवस्थां दर्शयति। यच्चैतद्दम्नः सुखत्वं श्रुतम् "यो वै भूमा तत्सुखम्" इति, तदप्यचिरु- द्धम्, "अत्ैष देवः स्वमान्न पश्यत्यथ यदेतस्मिञशरीरे सुखं भवति" 5 इति सुषुप्त्यवस्थायामेव सुखश्रवणात् । यच्च "यो वै भूमा तदमृतम्" इति तदपि प्राणस्याविरुद्धम्, "प्राणो वा अमृतम् " इति श्रुतेः । कर्थ पुनः प्राणं भूमानं मन्यमानस्य "तरति शोकमात्मवित्" इत्यात्मविवि- दिषया प्करणस्योत्थानसुपमद्यते। म्राण एवेहात्मा विवक्षित इति बूमः । तथा हि-"प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः 10 स्वसा प्राण आचार्य: प्राणो ब्राह्मणः" इति प्राणमेव सर्वात्मानं करोति, "यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एममस्मिन्प्राणे सर्वे समर्पितम्" इति च सर्वात्मत्वारनाभिनिदर्शनाभ्यां च संभवति वैपुल्यात्मिका भूमरूपता प्राणस्य। तस्मात्माणो भूमेत्येवं प्राप्तम् ।। तत इदसुच्यते-परमात्मेवेह भूमा भवितुमईति न प्राणः । कस्मात्? 15 संप्रसादादध्युपदेशात्। संप्रसाद इति सुषुप्त स्थानमुच्यते; सम्यक्परसी- दत्यस्मिन्निति निर्वचनात् । बृहदारण्यके च सवन्नजागरितस्थानाभ्यां सह पाठात्। तस्यां च संपसादावस्थायां प्राणो जागर्तीति प्राणोऽत्र संप्रसादोऽभिप्रेयते। प्ाणादूर्ध्व भूम्न उपदिश्यमानत्वादित्यर्थः । प्राण एव चेन्जूमा स्यात्स एव तस्माद्ध्वसुपदिश्येतेत्यश्िष्टमेवैतत्स्यात्। न हि 20 प्रकटार्थविवरणम् परिच्छिन्ने प्राणे कथ निरतिशयमहत्त्वरूपा भूमरूपता घटत इस्याशङ्कयाह- सर्वात्मत्वारनाभिनिदर्शनार्भ्या चेति॥ संप्रसादशब्देन प्राणं लक्षयितुं प्रथमं मुख्यमर्थमाह-संप्रसाद इतीति॥ विक्षेपाभावात्सुपुप्त सम्यग्यज्यत इति । "स वा एष एतस्मिन् संप्रसाद:" 25 इत्यादि: पाठः। अस्मिन् प्रकरणे यस्मादृ्ध्व यो निर्दिषें: ल ततोऽतिरिक्तो रुष्टः, प्राणाज्चोपरिष्ठत् निर्दिष्टी भूमेति साि तनोऽनिरिक्त पवेनि माव:। पूर्वपक्ष-

१ TM. रूप. २. A. दृष्टः

230

भूमाधिकरणम् २. प्कटार्थे विवरणम्

भाष्यम् नामैव "नाम्नो भूयः" इति नाम्न ऊर्ध्वमुपदिष्टम् । किं तर्हिं, नाम्नो- जन्यदर्थान्तरसुपदिष्टं वागाखयम्-"वाग्वाव नाम्नो भूयसी" ईति। तथा वागादिभ्योऽप्यामाणादर्थान्तरमेव तत्र तत्रोर्ध्वमुपदिष्टम्। तद्व- त्पाणादूर्ध्वसुपदिश्यमानो भूमा प्राणादर्थान्तरभूतो भवितुमईति। नन्विह 5 नास्ति प्रश्नः 'अस्ति भगवः प्राणाङ्मयः' इति; नाप प्रतिवचनमस्ति 'प्राणाद्वाव भूयोऽस्ति' इति; कथं प्राणादधि भूमोपदिश्यत उगुच्यते? प्राणविषयमेव चातिवादित्वमुत्तरत्रानुकृष्यमाणं पशयाम :- "एय तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति" इति। तस्माभनास्ति प्राणादध्यृपश इति। अत्रोच्यते-न सावत्माणविषयस्यैत्रा निवारित्व स्यैतदनुर्षणमति 10 शक्यं वत्तुम्, निशेषवादात् "यः सत्येनातिवदति" इति। ननु विशेष- वादोऽप्ययं प्राणविषय एव भविष्यति; कथम्! यर्थेषोऽगिहोती यः सत्यं वदतीत्युक्ते न सत्यवदनेनाग्निहोत्रित्वम्; केन तर्हि! अग्निहोत्रेणैव तत्। सत्यवदनं त्वग्निहोतिणो विशेष उच्यते; तथा "एष तु वा अति- वदति यः सत्येनातिवदति" इत्युक्ते न सत्यवदनेनातिवादित्वम्; 15 केन तहिं? प्रकृतेन प्राणविज्ञानेनैव; सत्यवदनं तु प्राणविदो विशेषो विवक्ष्यत इति । नेति ब्रुमः; श्रुत्यथपरित्यागप्रसङ्गात्। श्रुत्या ह्यत्न सत्यवदनेनातिवादित्वं प्रतीयते-"यः सत्येनातिवदति सोऽति- वदति" इति। नात प्राणविज्ञानस्य संकीतनमस्ति। प्रकर- णातु प्राणविज्ञानं संबध्येत; तत्न प्रकरणातुरोवेन श्रुतिः परि- 20 त्यक्ता स्यात् ; प्रकृतव्यावृतत्यथश्र तुशब्दो न संगच्छते "एष

प्रकटार्थेविवरणम्

बीजमुन्ना्य पराकरोति-नन्विहेत्यादिना ॥ एषशब्दस्य यच्छव्दपरतन्त्र- स्वान्न प्रकृतप्राणवित्परामर्शकत्वम्, ततः प्रकरणविच्छेद इत्युक्तम्। तत्र शङ्कते- ननु विशेषवादोऽपीति॥ सत्येनेति तृतीयाश्रुत्या करणत्वाभिधायिन्या 25 सत्यश्ञानेनातिवादित्वान्तरमेव विधायते। तस्य दुर्बलप्रकरणानुरोधेन परि- स्याग आपद्यत इस्याह-नेति ्रूम इत्यादिना ॥ इतश्र न प्राणप्रकरणातु-

231

[भ. १. पा. ३. सू. ८.

भाष्यम्

तु वा अतिवदति" इति। "सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्" इति च प्रयन्नान्तरकरणमर्थान्तरविवक्षा सूचयति। तस्मादयैकवेदपशं- साया पकृतायाम् 'एष तु महाब्राह्मणो यश्चतुरो वेदानधीते' इत्येक- 5 वेदेभ्योरऽर्थान्तरभूतश्चतुर्वेदः प्रशस्यते तादगेतद्ष्टव्यम् । न च प्रश्नप्ति- वचन रूपयैवार्थान्तर विवक्षया भितव्यमिति नियमोऽस्ति; प्रकृतसंबन्धा- संभवकारितत्वादर्थान्तरविवक्षायाः। तत्न प्राणान्तमनुशासनं श्रुत्वा तूष्णींभूतं नारदं स्वयमेव सनत्कुमारो व्युत्पादयति-यत्माणविज्ञानेन विकारनृतविषयेणातिवादित्वमनतिवादित्वमेव तत् "एष तु वा अति- 10 वदति यः सत्येनातिवदति" इति । तत्न सत्यमिति परं व्रह्मोच्यते । परमार्थरूपत्वात् । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति च श्रुत्यम्तरात्। तथा व्युत्पादिताय नारदाय 'सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानि" इत्येवं प्रवृत्ताय विज्ञानादिसाधनपरम्परया भूमानसुपदिशति। तत्न यत्पाणादधि सत्य वक्तव्यं प्रतिज्ञातं तदेवेह भूमेत्युच्यत इति गम्यते, 15 तस्मादस्ति प्राणादधि भूम्न उपदेश इत्यतः प्राणादन्य: परमात्मा भूमा भवितुमहति। एवं चात्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपन्नं भवि- व्यति। प्राण एवेहात्मा विवक्षित इत्येतदपि नोपपदते। न हि प्राणस्य मुख्यया वृत्यात्मत्वमस्ति। न चान्यत्र परमात्मज्ञानाच्छोकविनिवृत्ति-

प्रकटार्थविवरणम्

20 वृत्तिरिस्याह-सत्यं त्वेवेति॥ यञ्चोकं प्रश्नप्रतिवचने न स्त इति तत्र आह- न च प्रश्नेति ॥ ननु "प्राणा वै सत्यम्" इति शुत्यन्तगत् सत्यविज्ञानेनाति- वादित्वं प्राणपक्षेऽपि ने विरुष्यत इत्याशङ्कयाह-तत्र सत्यमितीति ॥ प्राणा- दीनां व्यावहारिकमेव सत्यत्वम्, मुख्यं तु ग्रह्मण एव। अस्तु, तथापि भूम्रि किमायातमित्याशङ्गयाह-तथा वयुत्पादितायति। लाभान्तरमाह-एवं चा- 25 त्मेति ।। गौण्यापि वृत्त्यात्मशब्देन प्राणो न वक्तव्य इस्याह-न चान्यत्ोति।।

१. TM. सत्य/प. २. A. योजयितु शक्यमित्याइ-

282

मूमामिकरणम् २.] पकटार्थविवर णम्

भाष्यम् रस्ति, "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति श्रुत्यन्तरात्। "तं मा भगवाकशोकस्य पारं तारयतु" इति चोपकम्योपसंहरति-"तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमार:"इति। तम इति शोकादिकारणमविद्योच्यते । प्राणान्ते चानुशासने न पराणस्या- 5 न्यायत्ततोच्येत। "आत्मतः प्राणः" इति च ब्राह्मणम्। प्करणान्ने परमात्मविवक्षा भविष्यति, भूमात माण एवेति चेत् न: 'न भगवः कस्मिन्पतिष्ठित इति स्वे महिम्नि" इत्यादिना भूम्न एव आ प्रकरण- समाप्ते रनुकर्षणात्। व्ैपुल्यात्मिका च भूमरपता सतकारणत्वरात्पन्या- त्मनः सुतरामृपपद्यते।। 10

धर्मोपपत्तेश्र ॥ १-३९॥ अपि च ये भून्नि श्रयन्ते धर्मास्ते परमात्मन्युपपद्यन्ते। "गत्र ना- न्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा" इनि दर्शनादि- प्रकटार्थविवरणम् मा भूत प्राणविज्ञानाच्छोकनिवृत्तिः, को दोष:, इत्याशङ्गयाह-तं मा भगवा- 15 निति। उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनया शोकतरणं ज्ञानमिह विवाक्षितम्।न च विकारत्वादेव अनृनम्य प्राणस्य ज्ञानं तत्साधनमिति भावः। ननु नास्तयुप क्रमोपसंहारयोरैकरूप्यम्, तमस उपसंहारे श्रवणादिस्याशङ्गाह-तम इतीति॥ कारणनिवृत्त्या कार्यस्यात्यन्तिकी निषृत्तिरभिप्नंतेति भावः। इतश्च न प्राणो भूमेत्याह-प्राणान्ते चेति । "आत्मतः प्राणः" इत्यनेन अविरोधं शङ्कते- 20 पकरणान्त इति । भूम एव तच्छव्देनानु्कर्षणात् वाक्यशेषोऽपि भूमविषय एवेत्याह-न स भगव इति । भूमरूपतापि प्राणे नाअ्म्येनोपपद्यत इस्याह- वैपुल्यात्मिका चेति ॥ धर्मोपपत्तेश्र । परमात्मपरिप्रहे लिद्रान्तरमाइ -- धर्मोपपत्तेश्रेति ॥ यद्च पूर्ववादिना

१. A. विरोध २. A. कर्षणानुकर्षणात्

233 80

ब्रह्मसूलभाध्यव्यारयानम् [ब. १.फा. ३. लु. ९.

भाष्यम्

व्यवहाराभावं भूमन्यवगमयति। परमात्मनि चायं दर्शनादिव्यवद्दारा भावोऽवगतः । "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्" इत्यादि- शुत्यन्तरात्। योऽप्यसौ सुषुप्त्यवस्थायां दर्शनादिव्यवहाराभाव उक्त: 5 सोऽप्यात्मन पवासऊत्वविवक्षयोक्त: न म्राणस्वभावविवक्षया, परमात्म- प्रकरणात्। यदपि तम्यामवस्थायां सुखमुक्तम्, तदप्यात्मन एव सुखरू- पत्वविवक्षयोक्तम् ; यत आरह-"एषोऽस्य परम आनन्द एतस्यैवान- न्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति इति। इहापि "यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैत सुखम्" इति सामयसुखनिराकरणे- 10 न ब्रह्मेव सुखं भूमानं दर्शयनि। "यो वै भूमा तदमृतप् " इत्यमृतत्व- मपीड श्रूयमाणं परमकारणं गमयति ; विकाराणाममृनत्वस्यापेक्षिक- त्वात, "अतोऽन्यदानम्" इति च श्रृत्यन्तरात्। तथा च सत्यत्वं स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्मत्वमिति चत धर्माः श्रृयमाणा: परमात्मन्येवोपपद्यन्ते, नान्यत्र । नस्मान्ममा परमात्मेति सिद्धम्।।

15 प्रकटार्थविवरणम्

कथंचिल्लक्षणादिकं योजितम, प्राणे तत्सर्वे विघटयति-योऽप्यसावित्या- दिना। सवम्नजागरितयो: सति मनसि दर्शनादिव्यव हारदर्शनात्, सुषुप्ते तद भावे ऽदर्शनात्, अन्तयव्यतिरकाभ्यां मनउपाधिको5यं दर्शनादिव्यवद्वारो नात्म- स्वभावकृतः, आत्मा तुसवतोऽसङ्ग इत्यभिप्रायेण, "न शृणोति" इत्यादिना 20 सुषुसे सकलव्यव हाराभाव उक्तः, न तु प्राणप्रतिपिपादयिपया, परमात्मप्रकरण- विरोधादित्यर्थः । इतश्च न प्राणस्यामृतत्वमित्याह-अतोऽन्यदार्तमिति॥ विनश्वरमित्यर्थः। "स पवाधस्तात् स उपरिष्टात्" इत्यादिना सर्वगतत्व- मुक्तम्। "स एवेदं सर्वम्" इति सर्वात्मकत्वमुक्तम ॥

१. T, T and P. आत्मा अतः. TM. आत्मतः स्वतो

234

अक्षराधिकरणभ् ३.] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् अक्षरमम्वरान्तधृतेः ॥१-३-१०॥

"कस्मिनु खल्वाकाश ओतथ्च प्रोतश्वेति स होवाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनणु" इत्यादि भ्रयते। तत्न संशय :- किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते, किं वा परमेश्वर इति। तत्न 'अक्षरसमाम्रयः' 5 इत्यादावक्षरशब्दस्य वर्ण प्रसिद्धत्वात् परसिद्धय्तिकमस्य नायु त्वात् "ऊकार एवेदं सचम्" इत्यादो च अ्त्यन्तर वणस्याप्युप:स्यत्वेन सर्वात्मकत्वावधारणात्, वर्ण एवाक्षरशब्द इत्यवं पांप, उच्यने-

प्रकटार्थचिवरणम्

अक्षरमम्बरान्तघृतेः॥ 10

बृहदारण्यकगतं वाक्यं पठति-रुस्मिन्निति ॥ यदूर्ध्व दिवो यदध- स्तात् पृथिव्या ये उभ द्यावाभूमी यदन्तरिक्षं, यद्धतं भविष्यञ्च तत्सर्वे कस्मिन्नोतं च प्रोतं चंति प्रथमपश्ने याज्ञवल्कयेन आकाश तदोतं च प्रोतं चेत्यपाकृते पुन- रपि गार्गी पपच्छ आकाशोऽव्याकृताख्य: कस्मिन्नांतप्रोतभावेन वर्तत इति। ततो याज्ञवल्क्य उवाच भो गार्गि यत्त्रया पृष्टमाकाशस्याधिकरणं तदेतदक्षर- 15 मस्थूलादिविशेषणं ब्रह्मविदा वदन्तीत्यर्थः। उभयत्राक्षरशब्दस्य प्रयोगदर्श- नात् संशयमाह-तन्नेति। पूर्वत्र सत्यशब्दस्य ब्रह्मणि मुख्यत्वेन भूमा परमात्मेत्यभ्यंधायि। नहेक्षरशब्दस्यापि वर्णे मुख्यत्वादोङ्कार इद्दोपदिश्यत इत्याह- तत्नाक्षरसमान्नाय इति। ब्रह्मण्यपि यौगिकोऽक्षरशब्द्वो घटत इत्याशङ्याह-प्रसिध्यतिकमस्येति ॥ योगाद्रढिः बलीयसीति भावः।कथं 20 तर्हि वर्णमात्रस्य सकलविधारकत्वादीति तत्राह-ओंकार एवेदमिति।।

१. T. चेत्येवेकृते ३.T,P, TM and A. अभिधायि

२. Ti. अप्राकता-

235

• ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूपानम् [म. १. पा. ३. सु. ११.

भाष्यम्

पर एवात्माक्षरशब्दवाच्य:। कस्मात्? अम्बरान्तधृते :- पृथिव्यादे- राकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणात्। तत्र हि पृथिव्यादेः समस्त- विकारजातस्य कालतयविभक्तस्य "आकाश एव तदोतं च मोत च" 5 इत्याकाशे प्रतिष्ठितत्वमुक्त्वा "कस्मिन खल्वाकाश ओतश्च मोतश्च" इत्यनेन पश्नेनेदमक्षरमवतारितम् । तथा चोपसंहृतम्-"एतस्मिन्ु खल्वक्षरे गारग्याकाश ओतश्च प्रोतक्ष"इति। न चेयमम्बरान्तघृतिब्रह्म- णोऽन्यत्न संभवति । यद्पि "ऊकार एवेदं सर्वम्" इनि तदपि ब्रह्मप्तिपत्तिसाधनत्वात्स्तुत्यर्थ द्रष्टव्यम्। तस्मान्न क्षरत्यश्षते चेति 10 नित्यत्वव्यापित्वाभ्यामक्षरं परमेव ब्रह्म । स्यादेतत्-कार्यस्य चेत्कारणाधीनत्वमम्बरान्तधृतिरभ्युपगम्यते, प्रधानकारणवादिनोऽपीयमुपपद्यते । कथमम्बरान्तधृतेव्रह्मत्वप्रतिपत्ति- रिति? अत उत्तरं पठति-

सा च प्रशासनात् ॥१-३-११॥

15 सा चाम्बरान्तधृति: परमेश्वरस्यैव कर्म । कस्मात्१ प्रशासनाव्। प्रशासनं हीह श्रयते-"एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्या- प्रकटार्थविवरणम् यद्यपि योगाद्रढिर्बलीयसी तथापि इह प्रइनप्रतिवचनाभ्यां प्रतिपादिता- काशान्तसमस्तजगदाधारत्वलिङ्गेनानुगृहीता योगवृत्तिरेवं ब्रह्मणि समाश्रयणी- येति सिद्धान्तयति-पर एवात्मेत्यादिना।।

20 सा च प्रशासनात् ।। उत्तरसुन्ननिरस्याशङ्कामाह-स्यादेतदिति । चेतनस्येव राजादे: प्रशा- सनकर्तृत्वदर्शनाद चेतनस्य मृदादे: कारणत्वेऽ्यदर्शनान्नाचेतनमक्षरमिस्याह- सा चेति।

१. A omits एव.

236

अक्षराधिकरणम् ३.] प्रकैटार्थविवरणम्

भाष्यम् चन्द्रमसौ विधृनौ तिष्ठनः"इत्यादि । प्रशासनं च पारमेश्वरं कम। नाचेतनस्य प्रधानस्य पशासनं भवति। न ह्यचेतनानां घटादिकार- णानां मृदादीनां घटादिविषयं प्रशासनमस्ति । अन्यभावव्याटत्तेश्र ॥ १-३१२॥ 5

रान्तधृतिः कम, नान्यस्य कस्याचत्। विभितभन्यभावव्याछ ररिति? अन्यस्य भावोऽयभावः तस्माद्धावृत्ति: अन्यभावव्यादृत्तििति तस्य:।

म्वरान्तविवारणमक्षरं व्यावनर्यति शुति :- न एतदक्षरं गाग्यहएं 10 द्रष्ट अश्रुतं श्रीतृ अमतं मन्तृ अविज्ञानं विज्ञात" इति।तत्नादृष्टत्वादिव्यप- देशः मधानस्यापि संभवनि। द्रष्टत्वादिव्यपदेशस्तु न तस्य संभवत्यचेत- नत्वाद्। तथा "नान्यदनोडस्ति द्रष्ट, नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ, नान्यदतो- डस्ति मन्तु, नान्यदतोऽस्ति विज्ञात" इत्यात्मभेदप्रतिषेधात् न शारीर- 15 इति चोपाधिमत्ताप्तिषेधात्। न हि निरुपाधिक: शारीरो नाम भवति। तस्मात्परमेव ब्रह्माक्षरमिति निश्चयः ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः।।१-३-१३।। "एतर्द्व सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्विद्वानेतेनै- प्रकटार्थविवरणम् 20

जीवप्रधानोद्वारनिराकरण साधारणं कारणमाह-अन्यभावव्यावृत्ते- श्चेति॥ ईक्षतिकमव्यपदेशात्सः ।। आथर्वणवाक्यमाइ- एतद्वा इति । सत्यकामेन पृष्टः पिप्पलाद: 25 प्रोवाच सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म तद् एष ओंकार: तस्माद्विद्वानेतेनोद्वार-

१. A omits कारणं

237

त्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [म. १. पा. ३ सू. १३.

भाष्यम्

वायतनेनैकतरमन्वेति" इति प्रकृत्य श्रूयते-"यः पुनरेतं त्रिमात्रेणो- मित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत" इति। किमस्मिन्वाक्ये परं व्रह्माभिध्यातव्यमुपदिश्यते, आहोस्विदपरमिति। एतेनैवायतनेन परम- परं चैकतरमन्वेतीति प्रकृतत्वात्संशयः । तत्नापरमिदं ब्रह्मेति प्राप्तम्। कस्मात्: "स तेजसि सूये संपन्नः" "स सामभिरुन्नीयते ब्रह्म- लोकम्" इति च तद्विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वात्। न हि परब्रह्मविद्देशपरिच्छिन्न फलमश्षवीतेतति युक्तम, सवगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः। नन्वपरत्रल्मपरिग्रहे "परं पुरुष्" इति विशेषण नोपपद्यते। नैष 10 दोषः, पिण्डापक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्ते :; इत्येवं प्राप्तभभिधीयते- परमेव ब्रह्मेहाभिध्यातव्यमुपदिश्यते । कस्मात्? ईक्षतिकमच्यप- देशात; ईक्षतिर्दर्शनम्; दर्शनव्याप्यमीक्षतिकर्म; ईक्षतिकमत्वेनास्याभि- ध्यातव्यस्य पुरुषस्य वाक्यशेषे व्यपदेशो भवति-"स एनस्माज्जीवघना-

प्रकटार्थविवरणम् 15 मार्गेण परापरब्रह्मणरेंकतरमन्व्रति। परदष्टया चेदोंकारमुपास्ते तदा परमा- प्रोति, अपरदष्टया चेदपरमित्यर्थः। मध्य चकमात्रद्विमात्रांपासनमुक्त्वाह-यः पुनरेतं प्रकृतं त्रिमात्रम्. विभक्तिपरिणामन, 'ओम्' इत्यंतदक्षरं परपुरुपद्ृष्टयाभि- ध्यायीत। "स सूर्य तजसि संपन्न"इत्यादिना उभय।रपि प्रकृतत्वात्संशयमाद किमस्मिन्निति॥ पूर्वत्र चर्णे रूढस्याक्षरशब्दत्य समस्तजगदायतनत्वलिङ्गन 20 जघन्या योगवृत्तिराश्रिता. तथेहापि देशे।श, परिच्छिन्नफलश्रवणलिंङ्गन परश- दस्यापेक्षिकपरत्वविशिष्टे हिरण्यगर्भे वृत्तिरिति पूर्वपक्षमाह तत्रापर- मित्यादिना ।

साध्याहारं सूत्रभागं योजयति- परमेव त्रह्मेत्यादिना॥ असत्वीक्षण-

१. A. एततू ३ A omits दह . A. ओकारशन्दस्य T,P and TM. देहे.

238

ईक्षतिकर्माधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् त्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते" इति। तत्नाभिध्यायतेरतथाभूतमपि वस्तु करमे भवति, मनोरथकल्पितस्याप्यभिध्यायनिकर्मत्वात्; ईक्षतेस्तु तथाभूतमेव वस्तु लोके कम दृष्टम्, इत्यतः परमात्मैवायं सम्यगदर्शन- विषयभूत ईक्षतिकर्मत्वेन व्यपदिष्ट इति गम्यते। स एव चेह परपुरुष- 5 शब्दाभ्यामभिध्यातव्यः प्रत्यभिज्ञायते। नन्वाभध्याने परः पुरुष उक्त:, ईक्षणे तु परात्परः; कथमितर इनरल प्रत्यनि यन इति, अतोच्यने-पर पुरुपशब्दौ तावदुभयन सारणौ। न चाव नीवघन- शब्देन प्रकृतोभिध्यानव्यः परः पुरुषः परामृ्यत, येन तस्मातर- त्परोऽयमीक्षितव्य: पुरुषोऽन्यः स्यात् । कतहि जीवरन इति, 10 उच्यने-बनो मूर्तिः; जीवलक्षणो घनो जीवघनः सेन्धवांखल्यवद्यः परमात्मनो जीवरूप: खिल्यभाव उपाधिक्रन:, परश्च विपयेन्द्रियेभ्य:

प्रकटार्थविवरणम्

विषयत्वेन वाक्यशेये निर्देश:, तनः किमित्याशङ्कयाह-तत्राभिध्यायतेरिति॥ ईक्षणं नाम युक्तित: पर्यालोचनं मुख्यम्, तञ्ञ सत्यार्थ वक्ति, मिथ्यार्थस्य युक्त्य-15 सहि ष्णुत्वात्। सत्यक्ष परमात्मवति वाष्यशंपः परमात्मविषय इत्यर्थः। तथा- व्युपक्रमं किमायानमित्याशङ्कय "स " इति सूत्रभाग व्याचऐे-स एत चेहेति।। निर्देशवैषम्यारदपरत्यमिव्ञानं शङ्कते ननवभिध्यन इति। वैषम्यमङ्गीकृत्य प्रश्यमिझाया अविरोधमाह-अवोच्यत इति।। नन्वमिध्यातव्यशेषणस्य परशब्दम्य जीवधनविशेषणत्वात् स पवाभिव्यातव्यः । परात्परः पुनरीशवरो 20 जन्य पवंत्याशङ्कयाह-न चात्रति ॥ यो व्यानन्य विषयः सें एव तज्जनितसम- द सम्यग्द/शनस्यक्षणम्यापि विषय इति एकवाक्यनायां संभवन्त्या वाक्य-

ध्यातःतव्य:, उपक्रमे स एव उपसहारेडपीक्षणगोचर इत्यूरीक्रियने। कस्तहिं जीवघनशब्दार्थ? तत्र "मूर्तौ घनः" इति सूत्रावष्टम्मेनार्थमाह-घनो मूर्ति- 25

१. A. म्यात् पत्यभि- २. T,TM and A omit स एव ... उपक्रम:

239

ब्रह्मसुल्नभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा ३. सू. १३.

भाष्यम्

सांडन जीवघन इति। अपर आह-"स सामभिरुत्नीयते ब्रह्मलोकम्" इत्यतीतानन्तरवाक्यनिर्दिष्टो यो ब्रह्मलोक: परश्च लोकान्तरेभ्यः, सो- Sत्र जीवघन इत्युच्यते। जीवानां हि सर्वेषा करणपरिव्टतानां सर्वकर- णात्मनि हिरण्यगर्भे ब्रह्मलोकनिवासिनि संघातोपपत्तेरभवति ब्रह्मलोको 10 जीवघनः । तस्मात्परो यः पुरुषः परमात्मेक्षणकर्मभूतः, स एवाभिध्याने- डपि कमभूत इति गम्यते। "परं पुरुषम्" इति च विशेषणं परमात्मपरिग्रह एवावकल्पते। परो हि पुरुषः परमात्मेव भवति यस्मात्परं किंचिदन्य- आस्ति; "पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इति च 10 श्रुत्यन्तरात्। "परं चापरं च ब्रह्म यदोकारः" इनि च विभज्य, अनन्तरमोकारेण परं पुरुषमभिध्यानव्यं ब्ुवन्, परमेव ब्रह्म परं पुरुषं गमयति। "यथा पादोदरस्त्वचा विनिमुच्यन एवं ह वैस पाप्मना विनिर्मुच्यते" इति पाप्मविनिर्मोकफलवचनं परमात्मानमिहाभिध्यातव्यं सूचयति। अथ यदुक्तं परमात्माभिध्यायिनो न देशपरिच्छिन्नफलं

15 प्रकटार्थविवरणम्

अपर आहेति॥ कया वृत्या जवघनशब्दा व्रह्मलंकमाहेत्याशङ्कयाह- जीवानां हीति। सर्वे जीवास्तावत्करणग्रामोपहिताः: करणग्रामाभिमानी च हिरण्यगर्भः; स तस्मिन् लोके वसनीति परम्परया जीवघनाः संहता यस्मिन् 20 स जीवघन इत्यर्थः। ब्रह्मलांकम्यापि कारणत्वात् परमात्मा तनः पर इत्याह- तस्मात्पर इति ॥ परपुरुषशव्दम्य परमात्मनि मुख्यत्वाञ्च म पवाभिध्यानव्य इत्याह-परं पुरुषमिति॥ उपक्रमपर्यालोचनयाप्यवमेवरेत्याह-परं चापरं चेति॥ फलवचना नुसारणापि परमात्माभिध्यातव्य इत्याह-यथेति॥ पादो- दर उरगः। पूर्वपक्षमनुभाष्य दूपयति-यदुक्तमित्यादिना । विशुद्धब्रह्मातमै- 25 कत्वविज्ञाने हि न देशपरिच्छिअ फेलम्। उपासने तदपि न विरुध्यत इत्यर्थः॥

१. A. माने २. TM. फलवासने Ti. फलमुपासने

240

ददराधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् युज्यत इति, अतोच्यते-त्रिमात्रेणोद्कारेणालम्बनेन परमात्मानमाभ- ध्यायतः फलं ब्रह्मलोकप्राप्तिः, क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्तिः इति कममत्त्यभिपायमेतन्भ्विष्यती त्यदोष:।।

दहर उत्तरेभ्यः ॥१-३-१४॥ 5

"अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डगीकं वेश्म द०गा स्मन्न- न्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्ाव विजिज्ञासितव्यम् इत्या- दिवाक्यं समाम्रायने। तल थोऽयं दहरे हृट 7पुण्डरीके दहर आका- श्रुतः, स किं भूनाकाशः, अथ विज्ञानात्मा, अथ वा परणलति संग्य्यते। कुतः संशयः? आकाशब्रम्मपुरशब्दाभ्याम्। आकाशशब्दो 10 ह्ययं भूताकाशे परस्मिंश्व ब्रह्मणि प्रयुज्यमानो दृश्यते। तत्र किं भूना- काश एव दहरः स्यात्, कि वा पर इति संशयः। तथा ब्रह्मपुरमिननि- किं जीवोडत ब्रह्मनामा, तस्येदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरम्; अथ वा परस्यैव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरमिति। तत्र जीवस्य परस्य वान्यतरस्य पुरस्ा- मिनो दहराकाशत्वे संशयः । तत्राकाशशब्दस्य भूनाकाश रूढत्वाच्मता- 15

प्रकटार्थवियरणम्

दहर उत्तरभ्य:।

छान्दोग्ययाक्यं पठति-अथ यदिदमिति।व्रह्मेति। ब्रह्मपुरे शरीरे, दहर- मल्पं पुण्डरीकतुल्यं स्थानम्। पशा विशसमानेऽए्रदलकमलाकारो मांसखण्ड :; हृदयं प्रसिद्धमेवा सर्बाजं संशयमाह-तत्र योऽयमित्यादिना।।तर्वत्र परपुरुष- 20 शब्दस्य ब्रह्मणि मुख्यतवंन ब्रह्मैयाभिध्यानव्यसभ्यधायि। तथेहाप्याकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वात् स एवोपास्य उपदिश्यत इंति पूर्वपक्षमाह-तत्राकाश- शब्दस्येति ॥ कथं भूताकाशस्याल्पत्वम्. करथ वैकस्मिन्नेवांपमानोपमेयभावः कथ वा द्यावापृथिव्यादिनां तत्रात्यल्पेऽवस्थानम्, इत्याशङ्य तत्सर्व क्रमेण

१. A omits इति.

241 31

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १. पा. ३. सू. १४.

भाष्यम्

काश एव दहरशब्द इति प्राप्तम् : तस्य च दहरायतनापेक्षया दहरत्वम्; "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः" इति च बाह्ा- भ्यन्तरभावकृतभेदस्योपमानोपमेयभावः; द्यावापृथिव्यादि च तस्मि- 5 न्नन्तः समाहितम्, अवकाशात्मनाकाशस्यैकत्वात्। अथ वा जीवो दहर इति प्राप्तम्, ब्रह्मपुरशब्दात्; जीवस्य हीदं पुरं सच्छरीरं ब्रह्म- पुरमित्युच्यते, तस्य स्वकमेणोपार्जितत्वात; भक्त्या च तस्य ब्रह्मशब्द- वाच्यत्वम् ; न हि परस्य ब्रह्मणः शरीरेण स्वस्वामिभावः संबन्धोऽस्ति; तत्न पुरस्वामिनः पुरैकदेशेऽवस्थानं दृष्टम्, यथा राजः। मनउपाधिकश्च 10 जीवः, मनश्च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितम् इत्यतो जीवस्यैवेदं हृदयेऽन्तरव- स्थानं स्यात् ; दहरत्वमपि तस्यैव आराग्रोपमितत्वादवकल्पते; आका शोपमितत्वादि च व्रह्माभेदविवक्षया भविष्यति; न चात्र ददरस्याका-

प्रकटार्थविवरणम्

संभावयति-तस्य चेत्यादिना ॥ "एष आत्मा" इत्यात्मशब्दस्य भूताकाशे 15 असामअस्यात् पक्षान्तरमाह-अथ वेति॥ कथा वृत्या ब्रह्मशब्दो जीवमाहेस्या- शाङ्मयाह-भक्त्या चेति ॥ बृंहणयोगाद्गौण्या वृत्येत्यर्थः। मृख्यार्थत्यागे कारण- माह-न हीति॥ ननु पादादयवयवेषु युगपद्वेदनानुसन्धानान्न जीवस्य हृद्यमात्रवरतित्वमित्याशङक्याह-तत्र पुरस्वामिन इति । सकलकलेब - रामिमानिनो ऽपि प्रायेण हृदयेऽवस्यानमित्यर्थः। इतश्र जीव एव हृदयेऽवस्थित 20 इत्याह-मनउपाधिकश्चेति ॥ "आगग्रमात्री ह्यवरोऽपि हष्ः"इति श्रुतेः जीवस्याल्पत्ववचनमपि सुख्यमित्याह-दहरत्वमपीति। यश्चाकाशोपमितत्वं द्यावापृथिव्याद्ीनां अन्तःसमाहितत्वादिकं च, तत्सवे ब्रह्मभावापेक्षया भविष्य- तीस्याह-आकाशोपमितत्वादि चेति ॥ किं च पूर्व दहरस्य विश्वेयत्वमङ्गी- कृस्य जीवो दहर इत्युक्तम्। इदानी न दहरस्य विश्ञेयत्वं विज्ेयविशेषणस्वे- 25 नोपादानावित्याह-नचात्त दहरस्येति॥

१.Ta and A. अल्पवचनत्वमपि.

242

दहराधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् शस्यान्वेष्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रूयते; "तस्मिन्यदन्तः" इति परविशेषणत्वेनोपादानादिति॥

अत उत्तरं ब्रूम :- परमेश्वर एवात्र दहराकाशो भवितुपदति, न भूताकाशो जीवो वा। कर्मात्? उत्तरेभ्यो वाक्गशेषगतेभ्यो 5 हेतुभ्य:। तथा हि-अन्वेष्टव्यनयहमहहितस्य तहरस्याक र "तं चेद्रयुः" इत्युपक्रम्य "किं तद विदने यदन्वेष्टव्य यद्वाव विजिज्ञासितव्यम् " इत्येवमालेपपूत्रकं मासमाधानवचन भवति "स ब्रूयाद्यावान्वा जयमाकागस्तवनिपातर्हृदय आवाश भे अस्मिन्य्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते"इत्यानि तत्र पुण्डरोकदह- 10 रत्वेन प्राप्तदहरत्वस्याकाशस्य प्रसिद्धाकाशोपम्येन वहरत्वं निवतयन्भू- ताकाशत्वं दहरस्याकाशस्य निवनयतीति गम्यने। यद्यप्याकाशशब्दो भूताकाशे रूढः, तथापि तेनेव तस्योपमा नांपपद्यत इति भूताकाशशङ्का निवर्तिता भवति। नन्वेकस्याप्याकाशस्य वाह्याभ्यन्तरत्वकल्पिनेन भेदे- नोपमानोपमेयभावः संभवतीत्युक्तम्; नैवं संभवति; अगतिका हीयं 15

प्रकटार्थविवरणम्

सिद्धान्तसूत्रं योजयति-परमेश्वर एवेत्यादिना। तमाचार्य प्रति यदि शिष्या व्रूयु :- पुण्डरीकमेव तावदल्पम्, अल्पतरश्ष तद्नाकाशः; अतः कि नदित्यल्प विद्यते यच््ूत्युपपत्तिभ्यामन्त्रेषणीयम यद्ाज किल साक्षात्कर- णीयम्-इत्यल्पत्वदोषेण ददरस्याविज्ेयत्त्राक्षपपूर्वकं शुनेः प्रतिसमाधनवचनं 20 भवति। स आचार्यो ब्रयादित्यादि प्रतितचनस्य विवक्षितमर्थमाह- तत्नति॥ ननु आकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वात् कथं तद्यावृत्तिरिस्या- राङ्याङ-यद्यपीनि ॥ सनि भेदे गोगवययोरुपमानोपमेयभावः सिद्धः। एकस्मिन्रेव तूपमानोपमेवभाष: "रामरावणयोर्युद्द्धं रामरावणयोरिव" इत्य- गतिका गतिरित्यर्थः। लाटइमे सत्युपमानोपमेयभावो रष्ट्रः । उपाधिपरिचछि- 25

१. TM. पान

248

[अ. १. पा. ३. सृ. १४.

भाष्यम् गतिः, यत्काल्पनिकभेदाश्रयणम् । अपि च कल्पयित्वा भेदसुपमानोप- मेयभावं वर्णयतः परिच्छिन्नत्वादभ्यन्तराकाशस्य न बाह्याकाशपरिमाण- त्वमुपपद्येत। नत्नु परमेश्वरस्यापि "ज्यायानाकाशात्" इति श्रुत्यन्त- 5 रान्जैवाकाशपरिमाणत्वसुपपद्यते; नैप दोष :; पुण्डरीकवेष्टनपाप्तदहरत्व- निवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य न तावत्वप्रतिपादनपरत्वम्; उभयप्रतिपादने हि वाक्यं भिद्येत। न च कल्पिनभेदे पुण्डरीकवेष्टित आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाधानमुपपद्यते। "एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपास: सत्यकामः सत्यसंकल्पः" 10 इति चात्मत्वापहृतपाप्मत्वादयश्च गुणा न भूताकाशे संभवन्ति। यद्- व्यात्मशब्दो जीवे संगवति, तथापीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्कापि निवर्तिता भवति। न ह्यपापिपरिच्छिन्नस्याराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकृतं दहरत्वं शक्यं निवतयितुम्। ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येतेति चेत्, यदात्मतया जीवस्य सर्वगत- 15 त्वादि विवक्ष्येत, तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादि विवक्ष्यतामिति

प्रकटार्थविवरणम्

न्नस्य च महत्परिमाणेन न सादश्यमस्तीत्याह-अपि चेननि ।। तहि परमे- शवरस्यापि न भूताकाश उर्पमानम्, समानपरिमाणत्वाभावादित्याह-ननु पर- मेश्वरस्यापीति॥ न मृताकाशसमानपरिमाणत्वप्रतिवादनपर वाक्य कि नैष दोप इनि॥ उभयत्र कि न तात्पर्यमित्याशङ्कयाह उभयति ॥ भृनाकाशापरिग्रहे लिङ्गान्तर- माह-न च कल्पितेति॥ त्रिगता जिघन्सा भक्षणच्छा यम्य स विजिधत्सः। आकाशोपमितत्व्ादिकार णभ ्याऽपि भूताकाश निरस्य जीवनिराकरणेऽपि योजयति-यद्यपीत्यादिना। कल्पनालाघवंन परिहरति -यदात्मतयेति॥ 25 म्रह्मशब्दस् परव्रह्मण्येव मुख्यत्वात् प्रथमश्रुतनिरपेक्षब्रह्मप्रातिपदिकार्थानु

१. T,TI,P and TM. उपमा.

244

दहराधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

युक्तम्। यदप्युक्तम्-"ब्रह्मपुरम्" इति जीवेन पर स्योपलक्षितत्वाद्राज इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरेकदेशवर्तित्वमस्त्विति; अत्र ब्रमः- परस्यैवेदं ब्रह्मण: पुर सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते, ब्रह्मशब्दस्य तर्मि- नमुख्यत्वात्। तस्याप्यस्ति पुरेणानेन संवन्ध:, उपलब्ध्यविष्ठानत्वाद। 5 "स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुग्शियं पुरुषपीक्षने" "स वा अर्गं पुरुष: सवासु पूपु पुरिशयः" इत्याश्रुतिभ्ः अथ्वा पर एवा- स्मिन्ब्रह्म संनिहितमुपलक्ष्यते, यथा शालधमे वष्णुः गना, न इति, तद्वत्। "तद्यथेह कमजितो लोक: क्षीयत एमनामुत्र पुण्याजिनो लकः क्षीयते" इति च कमणामन्तवत्फलत्वमुकत्वा "अथ य इह,त्मानभनु- 10 विद्य व्रजन्त्येतांथ सत्यान्कामांस्तिपां सर्वेपु लोे, कामचारो भवनि" इति पकनद इराकाश विज्ञानस्यानन्फलत्वं वदन, परमान्मत्वमस्य सूच- यनि। यदप्येतटुक्तम्, न दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासिनव्यत्वं

प्रकटार्थविवरणम्

गुण्येन चरमशुतसापक्षविभक्त्यर्थो नतव्य इत्यमिप्रेत्याह-परस्यैवेदं 15 ब्रह्मण इति ॥ कस्तर्हि संबन्धः पषटया आलम्बनमित्याशङ्कय व्यङ्गयव्यअ्षक- भाव इत्याह-तस्याप्यस्तीति ॥ यंदि जीवोऽननाध्यम्यवहारण शरीरं ब्रह्मयति वर्धयति इति मुख्य बव तस्मिन् ब्रह्मशब्दः, स्वकर्मोपार्जितत्वाच्च तस्या- साधारणं शरीरमित्यभिमान: तत्राह-अथवेति । कि च दहरविक्षानस्या- नन्तफलश्रवणादपि दहर: परमात्मंत्याह-तद्यथत्यादिना।। इह जीवत्येव देहे 20 दहरमात्मानं तत्समाहितांश्च सत्यकामादीन् गुणान् शास्त्राचार्योपदशमनुविद्य अनुभूय ये वजन्ति परलोकं तेषां सर्वेपु लोकेषु कामचरणं स्वेच्छागमनान्तमप्रति- इतमैश्वर्य भवतीत्यर्थः। नतहहराकाशम्यशविज्ञानम्य] फलं दहरस्याविज्ञे यत्वादित्याह-यदप्येतदुक्तमिति। उत्तरत्नाकाशम्य स्वरूपप्रतिपाद्नान्यथानुप-

१. A. यद्यपि ३ T'1. यद्यपि २. T,P, TM and A omit दह्राका- शस्य फरुम्

245

[अ. १. पा. ३. सू. १४.

भाष्यम्

च अतम्, परविशेषणत्वेनोपादानादिति; अत बुमः-यद्याकाशो नान्वेष्टव्यत्वेनोक्त: स्यात् "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्सर्हृदय आकाश:" इत्याद्याकाशस्वरूपप्रदर्शनं नोपपद्ेत। नन्वेतदप्यन्तर्वर्ति- 5 वस्तुसद्धावपदर्शनायैव मदश्यते । "तं चेद्रयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्न्तराकाशः किं तदत विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम् " इत्याक्षिप्य परिहारावसर आकाशौपस्थोप- क्रमेण द्यावापृथिव्यादीनामन्त:समाहितत्व्रदर्शनात्; नैतदेवम् । एवं हि सति यदन्तःसमाहिनं द्यावापृथिव्यादि, तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं 10 चोकं स्यात ; तत्र वाक्यशषो नोपपद्येत; "अस्मिन्कामाः समाहिताः" "एष आत्माऽपहतपाप्मा" इति हि पकतं द्यावापृथिव्यादिसमाधाना- धारमाकाशमाकृष्य "अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येनांश्च सत्या- न्कामान्" इि समुच्चयार्थेन चशव्देनात्मानं कामाधारमाश्रितांश्र

प्रकटार्थविवरणम्

15 पत्या तस्य शेयत्वमन्तःसमाहितैःसह विवक्षितमित्याह-अत् ब्रम इत्यादिना।। अन्यथाप्युपपत्तिमाह-नन्वेतदपीति । यथा "वतसशाख्रयावकामिश्चाग्नि विकर्षति" इत्यत्र "आपो वे शान्ताः" इत्याश्रयभूतापुस्तुत्या वेतसशाखा बके स्तूयते; तथाधारस्तुत्या आधयर्सस्तवो विवक्षिन इति भावः। तर्हि यत् स्तूयते तद्विधीयत इति न्यायादाधारस्यैवाधेयत्वं प्रसज्येतेत्याह- 20 नैतदेवमिति॥ तदा कि दूषणमित्यन आह-तत्नेति ॥ वाक्यशेषे वा कि दर्शितं येन तस्यानुपपत्तिरित्याशङ्कयाह-अस्मिन् कामा इति।। यस्मात्प्रकृतपरामशकेन सर्वनास्त्राकाशं परामृश्य सकलकामाधारत्वमात्मत्व चोकतत्वात् प्रेयत्वमुपसंदृतम्, तस्मादित्युपसंहारः। ता्मिन् दहराकारी यदम्तःसमाहितं तत्साधारमन्व्रेष्टव्यमिति श्रुतेर्योंजना। पुरप्रवेशमन्तरेण 25 तन्मन्दिरभ्रमणासंभववत् दहराकाशान्वेषणमन्तरेण तत्समाहितान्वेषणालंभ- मात् दहरान्वेषणमवश्यंभावीति भावः।।

१. T,P and TM. भ्रमणात्

246

वदराधिकरणम् ५.] प्रकंटार्थविवरणम्

भाष्यम् कामान्विज्ञेयान्वाक्यशेषो दर्शयति। तस्पाद्वाक्योपकरमेऽपि दहर एवा- काशो हृदयपुण्डरीकाधिप्ठानः सहान्तःस्थैः समाहितैः पृथिव्यादिभिः सत्यैश्र कामैर्विज्ञेय उक्त इति गभ्यते। स चोक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वर इति स्थितम् । 5

गतिशब्दाभ्यां तथा हि दष्टं लिङ्गं च ॥ १-३-१५॥। दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इन्उक्तम त एतोतरे हेतव इदानीं पपश्चचन्ते। इतश्र परमेश्वर एव दहर, यस्मादइरवाक्यशषे परमेश्वरस्यैव मनिपादकौ गतिशब्दी भवतः-"इमाः सर्गगः प्रजा अहरहगच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति" इने। तब् प्रकृतं दहरं 10 ब्रह्मलोकशब्देनाभिधाय तद्विपया गति: प्रजाशब्दवाचयाना जीवाना- मभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमर्यात। नथा ह्वहरहर्जीवानां सृपु- पावस्थायां ब्रह्मविषयं गमनं दृष्ट श्रुत्यन्तरे-"सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इत्येवमादौ। लोकेऽपि किल गाढं सुषुप्तमाचक्षते 'ब्रह्मीभूनो ब्रह्मतां गतः' इति । तथा ब्रह्मलोकशब्दोऽपि प्रकृते 15

प्रकटार्थविवरणम्

उत्तरसूत्रसन्दर्भस्य महासङ्गतिमाह-दहरः परमेश्वर इति ॥ समनन्तर- सङ्गनिमाह-इतक्चेति ॥ गतिशब्दयारविवक्षितमर्थमाहँ-तत्र प्रकतमिति ॥ सुषुपे जीवानां दहरे गमनमस्तु एतच्छन्दपरामर्शात्, तथापि ब्रह्मत्वे किमायातमित्याशङ्ग्य "तथाहि दृष्टम्" इत्यवतारयति-तथा ह्यहर- 20 हरिति। ब्रह्मवित्प्रसिद्धिं चाह-लोकेऽपीति ॥ गतिसामर्थ्ये प्रपञ्चय शब्द सामर्थ्य प्रपञ्चयति-तथा ब्रह्मलोकेति॥ जीवभूताकाशयाः ब्रह्मलोक- शब्दानभिधेयत्वादित्यर्थः॥तथापि ब्रह्मगमकत्वं न संभवति, सत्यलोके प्रसि-

2. A adds आह इत्यर्थ: विव- ४. T, T1, P and TM. गतत्वं २. T, T1, TM and P. तमाह

247

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यांनम् [अ. १. पा. ३. सु. १६.

भाष्यम्

दहरे प्रयुज्यमानो जीवभूताकाशशङ्कां निवर्तयन्ब्रह्मतामस्य गमयति। ननु कमलासनलोकमपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत्। गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोक इति षष्ठीसमासवृत्या व्युत्पाद्येत; सामानाधिकरण्यवृक्या तु 5 व्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्यति। एतदेव चाहरहब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मलोकशब्दस्य सामानाधिकरण्य- वृत्तिपरिग्रहे लिङ्गम्। न हवहरहरिमा: मजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्य- लोकारूयं गच्छन्तीति शक्यं कल्पयितुम् ॥

धृतेश्र महिम्रोऽसास्मिन्नपलब्धेः ॥ १-३-१६ ॥

10 धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः। कथम्? "दहरोऽस्न्निन्तरा- काश:" इति हि प्रकृत्याकाशपम्यपूर्वकं तस्मिन्सवेसमाधानमुकत्वा तस्मिन्नव चात्मशब्दं प्रयुज्यापहतपाप्मत्व्रादिगुणयोगं चोपदिश्य तमे- वानतिवृत्तपकरणं निर्दिशति-"अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेष

प्रकटार्थविघरणम्

15 द्वत्वादित्याह-नन्विति ॥ निवादस्थपतिन्यायेन कर्मधारयम्त्ोभयपदप्रधान- तया बलीयस्त्वाद्गह्वंव लोक्यते साक्षात्क्रियते मुमुक्षुभिरिति तद्रमक पवेत्याह-गमयद्यदीति ॥ कर्मधारयसमासपरिग्रहं लिङ्गमुपोद्वलकं दर्शयितुं "लिङ्गं च ' इति सूत्रभागं व्यातष्ट-एतदेव चेति।।

समस्तजगद्विघरणलक्षणस्य परमात्मलिक्रस्य दहरे दर्शनाञ्च दहर: 20 परमात्मेत्याह-धृनेक्षेति॥ नतु अथशब्देन प्रकरणं विच्छिद्य विधृतिरिति श्रयते। तैतः कथं दहरस्य विधारवत्वमित्याह-कथमिति । प्रकृतपरा- मर्शिना यच्छव्देनात्मशव्देन च दहरस्यैव मुद्धिस्थत्वान्नाथशब्द: प्रकरण- विच्छेदक, किं तु वाष्योपकममाव्रज्ञापनार्थ इति परिहारार्थः। ननु स्त्रियां भावे क्तिन्प्रत्ययविधानान्न विधृतिशब्देन दहरस्ष्य विधारकत्वमुच्यत इस्या-

१. A. गमयतीति ३. TM. अतः २. Tl, and TM. विधृतेरिति ४. T. बुद्धिस्थताना-

248

पदराधिकरणम् ५.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् ळोकानामसंभेदाय" इति। तत्न विधृतिरित्यात्मशब्दसामानाधिकर- ण्याद्विधारयितोच्यते, क्तिचः कर्तरि स्मरणात्। यथोदकसंतानस्य विधारयिता लोके सेतुः क्षेत्रसंपदामसंभेदाय, एवमयमात्मैषामध्यात्मा- दिभेदभिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां च विधारयिता सेतुः, अमं- 5 भेदायासंकरायेति । एवमिह प्रकृते दहरे विधारणलक्षणं महिमानं दर्शयति। अयं च महिमा परमेश्वर एव अुत्यन्तरादुपलभयते "रतत्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधतौ तिध्ठुनः"इल्देः। तथान्यत्नापि निश्चित परमेश्वरवाक्ये श्रयते-"एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय 10 इति। एवं धृतेश्व हेतोः परमेश्वर एवायं दहर: ॥ प्रसिद्देश्ष् ॥ १-३-१७। इतश्र परमेश्वर एव "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" इत्युच्यते, यत्कारणमाकाशशब्दः परमेशवरे प्रसिद्धः । "आकाशो वै नाम नाम- रूपयोर्निर्वहिता" "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्प- 15 दयन्ते" इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । जीवे तु न कचिदाकाशशब्दः प्रयुज्य- मानो दृश्यते। भूताकाशस्तु सत्यामप्याकाशशब्दपसिद्धावुपमानोपमेय- भावाद्यसंभवान्र ग्रहीतव्य इत्युक्तम्॥ प्रकटार्थविवरणम् राङ्गयाह-तत्र विधृतिरिति ॥ प्रकृतिशब्दवद्विघृतिशब्द: क्तिच्प्रत्ययान्तः, न 20 क्तिन्प्रत्ययान्त इत्यर्थः । ननु सेतुशम्देनापि विधारकत्वमेवोच्यते; अतः पौनरुकस्यमित्याशङ्क्य विभागहेतुत्वं सेतुशब्दार्थ इत्याह-यथीदक्सन्तान - स्येति ॥ उपसंहरति-एवमिहेति ॥ विधारकत्वं वायोरप्यस्तीति नेदं पर- मात्मलिङ्गमित्याशङ्गयाह-अयं च महिमति ॥ वायोरपि परमेश्वरायत्तमेव विधारकत्वमिति भावः॥ 25 प्रसिद्धेश्व ॥I आ समन्तात्प्रकाशत इति यौगिकवृत्या परमात्मनि आकाशशब्दस्य मुख्यतवाच्च दहर: परमात्मैवेत्याह-प्रसिद्धेश्चेति ॥ तहि भूताकाशे रूढत्वात् स एव करमान्न गरृहात इत्याशङ्गयाह-भूताकाशस्त्विति ।।

249 82

ब्रह्ममल भाष्पच्यारूयानम् [अ. १. प्रा. ३. सु. १८.

भाष्यम् इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात्॥ १-३-१८॥ यदि वाक्यशेषवलेन दहर इति परमेश्वरः परिगृद्येत, अस्तीतरस्यापि जीवस्य वाक्यशेषे परामर्श :- "अथ य एष संपरसादोऽस्माच्छरीरा- 5 त्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य सवेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच" इति; अत्र हि संपसादशब्दः श्रुत्यन्तरे सुषुप्तावस्थायां दृष्टत्वाचदवस्थावन्तं जीवं शक्रोत्युपस्थापयितुम्, नार्थान्तरम् । तथा शरीरव्यपाश्रयस्यैव जीवस्य शरीशत्समुत्थानं संभवति, यथाकाशव्य- पाश्रयाणां वाय्वादीनामाकाशात्समुत्थानम्, तद्वत् । यथा चादृष्टोऽपिं 10 लोके परमेश्वरविषय आकाशशब्दः परमेश्वरधर्मसमभिव्याहाराव् "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता" इत्येवमादौ परमेश्वरविषयो- डभ्युपगतः, एवं जीचविषयोऽपि भविष्यति; तस्मादितरपरामर्शात् "दहरोऽस्मिअन्त राकाशः" इत्यत्र स एव जीव उच्यत इति चेत- नैतदेवं स्यात् : कस्मात्: असंभवात्। न हि जीवो बुद्धयाघयुपाधि- 15 परिच्छेदाभिमानी सन्नाकाशेनोपमीयेत। न चोपाधिघर्मानभिमन्य- मानस्यापहतपाप्मत्वादयो धर्माः संभवन्ति । प्रपश्चितं चैतत्मथमे सूते। अतिरेकाशङ्कापरिहारायात्र तु पुनरुपन्यस्तम् ! पठिष्यति चोपरि- ष्टाद्-"अन्यार्थश्र परामर्शः" इति ॥ प्रकटार्थविघरणम् 20 इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात्।। विनिगमनकारणाभावं मन्वानः प्रत्यवतिष्ठते-यदि वाक्यशेपेति ।। अयं वाक्यशेषो जीवविषय इति वा कुतः सिद्धमित्याशङ्कयावस्थावत्वादि- लिङ्गादित्याह-अत्र हीति ।। नतु नाकाशशब्दः करचिर्ज्जीवे प्रयुज्यत इत्युक्तं विनिगमनकारणमित्याशङक्याह-यथा चाटष्टोपीति॥ यद्यप्यस्ति 25 दहरविद्यावाक्यशंषे जीवपरामर्शः, तथापि न तद्लेन ददरो जीव: शक्यते प्रहीतुम्, दहराक्तानां धर्माणां जीवेऽसंभवादिस्वाह-नैतदेवं स्यादिति।। का तहि गतिः जीवपरामर्शस्येत्याशडक्याह-पठिष्यति चेति ॥। जीवपरा- मशों जीवस्ये स्वापाधारपरमात्मन एवोपासनार्थ इत्यर्थः॥

१. T. साकाल्लशब्द: २. A. जीवस्यापि स्वाधारः परमात्मैव

250

उत्तराधिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् उत्तराच्चेत् आविर्भूतस्वरूपस्तु॥ १-३-१९॥ इतरपरामर्शाद्या जीवाशङ्का जाता सा असंभवान्निराकता । अथेदानीं मृतस्येवामृतसेकात् पुनः समुत्थानं जीवाशङ्कायाः क्रियते उत्तरस्मात्माजापत्यादवाकयात् । तत्र हि "य आत्मःपहतपाप्मा" 5 इत्यपहृतपाप्मत्वादिुणकमात्मानमन्वेष्वव्यं विजिज्ञाभितव्यं न पाउज्ञाय "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मा" इति बुनन्रक्षिस्थं ष्टारं जीवमात्मानं निर्दिशति। "एतं तेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि" इति च तमेव पुनः पुनः परामृश्य "य एष रवन्ने महीयमानअरत्येष आत्मा" इति "तद्यतैतत्सुप्तः समस्तः संपसभः खनं न विजानात्येष 10

प्रकटार्थविवरणम्

उत्तराचेत् आविरभूतस्वरूपस्तु ।। सृंत्रसङ्गतिमाह-[इतर]परामर्शाद्यिति।ददरविद्यां समाप्य इन्द्रविरोच- नाख्यायिका; तस्यां जीवस्य प्रजापत्यादाक्यादपहृतपाप्मत्वाद्यवगमादेसिद्धो देतुरिति भाव:। कथं वा प्राजापत्ये वाकये जीवोपदेशः सिद्ध इत्याशङक्याह- 15 तत्र हीति॥ इन्द्रविरोचनी किले देवासुरराजी ब्रह्मविद्यादित्सया प्रजापति- माजग्मतुः : आगत्य च ह्वार्मरिशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूषतुः ; ततः प्रजापतिना किमिच्छन्ताववसतमिति पृष्टी प्रोचतुः-य आत्मा अपहतपाप्मादिविशेषणः तमावां विविदिषाव इति, प्रजापतिस्तु तथैवाभ्यनुशाय "यपषोऽक्षिणि"इति प्रथमे पर्यायेऽक्षिस्थानं द्रष्टारं श्रुवन् जीवमेव निर्दिशतीत्यर्थः। द्वितीयतृतीय- 20 पर्याययोरप्यवस्थावत्त्वलिङ्गेन जीव एव निर्दिष्ट इत्याह-एंतं त्वेव त इति॥ प्रेजापतिना जीवो निर्दिष्टः, न तु तस्यापहृतपाप्मत्वादिगुणतवम्-इत्याशक-

१. A. भत्र ४. A omits एतं ... निर्दिष्ट इत्याह २. T. गमादई भावादित्यसि. 4. T' adds सत्यं TM and A. गमादित्यसि. ६. TM. पाप्मदि १. TM omits किल

251

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. १. पा. ३. सू. १९.

भाष्यमू

आत्मा" इति च जीवमेवावस्थान्तरगतं व्याचष्टे। तस्यैव चापहत- पाप्मत्वादि दर्शयति-"एतदमृतमभयमेतङ्रह्म" इति। "नाह खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि" 5 इति च सुषुप्तावस्थारयां दोषसुपलभ्य "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्या- स्यामि नो एवान्यतैतस्मात" इति चोपक्म्य, शरीरसंबन्धनिन्दापूर्वकं "एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तम: पुरुषः" इति जीवमेव शरीरात्समुत्थित- सुत्तमपुरुषं दर्शयति। तस्मादस्ति संभवो जीवे पारमेश्वराणा धर्माणाम्। 10 अतः "दइरोऽस्मिब्न्तराकाशः" इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्रि- द्र्याव्, तं प्रति ब्रूयात्-"आविर्भूतस्वरूपस्तु" इति। तुशब्दः पूर्वपक्षव्यादृत्यर्थ :; नोतरस्मादपि वाक्यादिह जीवस्याशङ्का संभव- तीत्यर्थः । कस्मात्१ यतस्तलाप्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्ष्यते । आविर्भूतं स्वरूपमस्येत्याविरभूतस्वरूप: ; भूतपूर्वगत्या जीववचनम् ।

15 प्रकटार्थविवरणम्

क्याह-तस्यैव चेति।। प्रकृष्टधर्माद्यनुष्ठानाज्ीवस्याप्यपहतपाप्मत्वादि संभवतीत्यर्थः। चतुर्थेऽपि पर्याये शरीरात्समुत्यितत्वलिङ्गात् जीव एव निर्दिष्ट इस्याह-नाह खल्वित्यादिना ॥ अहेति निपातः खेदार्थे। खिंद्यमानः इन्द्रः प्रोवाचायं सुप्तोऽयमहमस्मीत्येवं नात्मान संप्रति जानाति। नो एवेमानि 20 भूतानि विनाशमेवापीतो भवति। नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवं सुषुप्तावस्पायां दोषमुपलभ्य उपसन्नमिन्द्ं प्रजापतिरुवाच एतमेव तुभ्यं पुनरपि व्याख्यास्यामि, नैतस्माद्न्यमित्युपक्रम्य मधवन्मत्ये वा इदं शरीरमित्यादिनिन्दापूर्वकं जीवमेव दर्शयतीत्यर्यः। "तस्मात्" इत्यादिना पूर्वपक्षमुपसंदृत्य सिद्धान्तसुत्रभागं योज- 25 यति। नन्वाविर्भूतस्वरूपश्चेत् कथ जीवो विवश्यत इत्याशङ्गयाइ-भूतपूर्वगत्येति।। अविद्या तत्का र्यप्रतिबिम्बितत्वेन च चिद्धातोर्जीवभावोऽभूदिति बिम्बभूतब्रक्षै-

१. T, T1, P and TM. विद्यामायः

252

उत्तराधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

एतदुक्तं भवति-"य एषोऽक्षिणि" इत्यक्षिलक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्य, उदशरावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य "एतं त्वेव ते" इति पुनःपुनस्तमेव व्यार्येयत्वेनाकृष्य स्वम्रसुपुप्तोपन्यासक्रमेण "परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति यदस्य पारमार्थिकं 5 स्वरूपं परं ब्रह्म, तद्रपतयैनं जीवं व्याचष्टे, न जैवन रूपेण। यत्तत्परं ज्योतिरुपसंपत्तव्यं श्रुतम्, तत्परं ब्रह्म। तच्चापहतपाप्यत्वाटि वमकम्, तदेव च जीवस्य पारमार्थिकं स्वरूपम् "तच्तरमसि" इत्यादिः विभ्यः नेतरदुपाधिकल्पितम्। यावदेव हि स्थाणाविव पुरुषबुद्धिं द्वेतलक्ष पा-

प्रकटार्थविवरणम् 10

क्यावगमेऽपि जीवाभिधानमित्यर्थः। पर्यायचतुप्टयात्मकस्य प्राजापत्यवा- क्यस्य संक्षेपतोऽभिप्रायमाह-एतदुक्तं भवनीति ॥ उदशराव आत्मानमवेक्ष्य- "यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रधूनम्" इत्यादिना यर्थादकशरावे शर्रीरप्रति- षिम्बं व्यिवारित्वादनात्मा तथा बिम्बभूतं शरीरमप्यनात्मंति दर्र्ितम् । प्रसिद्धजीवानुवादेन तस्य ब्रह्मतां व्याचचक्षे प्रजापतिरिति ब्रह्मण एव 15 तन्रापह्तपाप्मत्वादिधर्मकत्वमित्यर्थः। "परं ज्योतिरुपसंपद्य" इति ज्योतिस्त- प्रोप संपत्तव्यं भाति, न ब्रह्मेत्याशङ्गयाह-यत्तत्परमिति ॥स्वेन रपेणेति विशेष- णादित्यर्थः। नन्वेकर सत्वाद्वह्मणः कुतोSपहृतपाप्मत्वादिधर्मकत्वम्, कुतस्तरां

ब्रह्म जीवस्य स्वरूपत्वेनोपदेधुं शक्यमित्याशङ्कयाह-तमेव चेति ॥ यथा बिम्ब- प्रतिबिम्बयोः विरुद्धधर्माक्ान्तत्वेऽपि प्रतिबिम्बं बिम्बमेवेति वाक्येन विरु- द्वांशपर्युदासेन स्वरूपैक्यं बोध्यते तद्वदित्यर्थः। ननु संसारित्वस्य तार्वि- कस्वात्र पर्युदास: कर्तु शक्यत इत्याशङ्गषयाह-नेतरदिति ॥ अविद्यान्वय- व्यतिरेकाम्यां संसारित्वस्याविद्योपाध्यधीनत्वमेव दर्शयति-यावदेव हीति॥ 25

१. TM. तं मे ३. T. तथैव २. A. व्याचट्े TM and A. तदेव

253

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. ३. सु. १९.

भाष्यम् मविर्द्यां निवर्तयन्कूटस्थनित्यदवस्वरूपमात्मानम् "अहं ब्रह्मास्मि" इति न प्रतिपद्यते तावज्जीवस्य जीवत्वम्। यदा तु देहेन्द्रियमनोबुद्धि- संघाताद्वयत्थाप्य श्रुत्या प्रतिबोध्यते, नासि त्वं देहेन्द्रियमनोबुद्धि- 5 संघातः, नापि संसारी, किं त्हि तद्यत्सत्यं स आत्मा चैतन्यमात्रस्वरूप- स्तच्वमसीति; तदा कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानं प्रतिबुध्यास्माच्छरीरा- दभिमानात्समुचिष्ठन्स एव कूटस्धनित्यदवस्वरूप आत्मा भवति । "स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मेव भवति" इत्यादिश्चुतिभ्यः । तदेव चास्य पारमार्थिकं स्वरूपम्, येन शरीरात्समुत्थाय सवेन रूपे- 10 णाभिनिष्पद्यते। कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव च निष्पद्यत इति संभवति कूटस्थनित्यस्य सुवर्णादीना तु द्रव्यान्तरसंपर्कादभिभूत- स्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणं क्षारप्रक्षेपादिभिः शोध्य- मानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्ति: स्यात्; तथा नक्षत्रादीनामहन्यभिभूत- प्रकाशानामभिभावकवियोगे रात्री स्वरूपेणाभिनिष्पत्ति: स्यात; न तु 15 तथात्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचिदभिभवः संभवत्यसंसर्गित्वा- घ्ोम्न इव, दष्टविरोधाच; दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम्;

प्रकटार्थविवरणम्

ननु ज्ानाश्चेद्धह्यीभावः तर्हि न जीवस्य ब्रह्म निजं रूपमित्याशङ्गयाह-तदेव चास्येति ॥ प्रतिबन्धमलविगमापेक्षया भवतिरौप चारिकमित्यर्थः । कूटस्य- 20 नित्यत्वादसङ्गत्वाञ्च मलसंसर्ग एव नोपपद्यत इति मन्वानो विप्रतिषेधमाह- कथं पुनरिति ॥ इतश्च नात्मनि मलप्रतिबन्धसंभव इत्याह-दृष्टविरोधा- ख्ेति।। "विज्ञानघन एव" इत्यादिश्रुतेश्चिन्मात्रस्वभावस्तावदात्मा, तञ्व चैतन्यं चक्षुरादिद्वारेण व्यज्यमानं दृष्टरयादिशब्दवाच्यम्, तञ्ञेत्प्रतिबद्धं सर्वो व्यध- हारो विरुध्येतेत्यर्थः। यथासङ्गस्याप्याकाशस्य तत्र तभ्रोद्कप्रतिबिम्बितस्य 25 मिथ्यैव तद्गतचलनादिधर्मभागित्वम्, तथा चितोऽसङ्गत्वेऽपि तत्तन्त्राविद्या- १. T1. द्रष्टादि ३. T. तं तन्त्र R. T and TM. re A. बन्ध:

254

उत्तराधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तथ शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्रमेव दश्यते; सर्वों हि जीव: पश्यञशृण्वन्मन्वानो विजानन् व्यवहरति, अन्यथा व्यवहारा- नुपपत्ते :; तचेच्छरीरात्समुत्थितस्य निष्पद्ेत, पाक्समुत्थानाइृष्टो व्यव- हारो विरुध्येत; अतः किमात्मकमिदं शरीरत्समुत्थानम्, किमा- 10 त्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति; अवोच्यते-पराग्विवेकविज्ञा- नोत्पत्ते: शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधिभिरविभक्तमिव जीवस्य दृष्टयादिज्योति:स्वरूपं भवति ; यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य रशाच्छयं शौक्ल्यं च स्वरूपं प्राग्विवेकग्रहणाद्रक्तनीलादयुपाधिभिरविविक्तमिव भवति; पमाणजनिततविवेकग्रहणात्तु पराचीन: स्फटिकः व्वाच्छयन 10 शौक्ल्येन च स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युच्यते भगपि तथेव सन्; तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य श्रुतिकृतं विवेकविज्ञानं शरीरात्समुत्थानम्, विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः केव- लात्मस्वरूपावगतिः । तथा विवेकाविवे कमाव्रेणैवात्मनोऽशरीरत्वं

प्रकटार्थेविवरणम् 15

प्रतिबिम्बिततया मिथ्यैव तत्कार्यससृष्टता घटते। तदवगमे च बिम्बभूतब्रह्मा- त्मैक्यावगमेन स्वरूपादिनिष्पत्तिरित्याह-अत्ोच्यत इति ॥ यञ्चावाचि चैतन्यं सदा व्यक्तमेष, न तत्र प्रतिबन्धसंभव इति तत्राह-प्राग्विवेकविज्ञा- नोत्पत्तेरिति। नास्ति विशुद्धज्ञानस्वभाव आत्मा, न प्रकाशते चेति व्यव- हाराईत्वं चितोऽविद्याकृतः प्रनिबन्ध: तत एव च देदादिभि: मिथ्यैव तादा- 20 तयमनुभूयते। नदिदमाह-अविविक्तमेवेति। मिथ्यासंसृष्टत्वे दष्टान्तमाह- यथा शुद्धस्येति॥ दार्ष्टान्तिकमाह-तथा देहादीति ॥ ननु शरीरात्स मुत्थानं नामोत्क्रमणम्, नतु लक्ष्यपदार्थविषयं विवेकश्ञानं सशर्रीरत्वमपि तात्विरक न त्वविद्याकृतमित्याशङक्याह-तथा विवकेति ॥ अशरारमिति शरीरसंबन्धरहतम्। अथ च शर्रीरेग्ववस्थितमिति परस्परपराहृतिपरिहा 25

१. A. तदुपगमे २. T, Ti and P. दार्द्टान्तिकमतमाह

255

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. ३. स. १९.

भाध्यमू

सशरीरत्वं च मन्त्रवर्णात् "अशरीरं शरीरेपु" इति, "शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते" इति च सशरीरत्वाशरीरत्वविशेषा- भावस्मरणात्। तस्माद्विवेकविज्ञानाभावादनाविर्भूतस्वरूपः सन्विवेक- 5 विज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते। न त्वन्यादृसावाविर्भावानाविर्भावी स्वरूपस्य संभवतः, स्वरूपत्वादेव। एवं मिथ्याज्ञानकृत एव जीव- परमेश्वरयोर्भेद:, न वस्तुकृत :; व्योमवदसङ्गत्वाविशेषात्। कुतश्रैतदेवं प्रतिपत्तव्यम्१ यतः "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्युपदिश्य "एतदमृतमभयमेतड्रह्म" इत्युपदिशति। योऽक्षिणि पसिद्धो द्रष्टा द्रष्ट- 10 त्वेन विभाव्यते, सोऽमृताभयलक्षणाङ्गह्मणोऽन्यश्चेस्या्, ततोSमृता- भयब्रह्मसामानाधिकरण्यं न स्यात्। नापि प्रतिच्छायात्मायमक्षिलक्षितो

प्रकटार्थविवरणम्

राय विषेकस्वभावपर्यालाचनया अशरीरत्वम्, अविद्याकृतं तु सशर्रारत्व- मत्रावगम्यत इत्यर्थ:। ननु स्वकर्मोपार्जित शरीरे दुःखाद्युपयोगस्यावर्जनीय- 15 त्वान्न जीवतः स्वरूपाविर्भावसंभव इत्याशङ्क्याह-शरीरस्थोऽपीति ।। अशर्रारो यथा न लिप्यते शरीरदोषेण तथा सशर्रीरस्यापि व्याप्रियमाणे शरीरे न कर्तृत्वं स्वात्मनि गम्यते। अत एव न लिप्यत इति सशरीरत्वाशरी- रत्वयोः विशेषाभावस्मरणात् जीवतोऽपि स्वरूपाविर्भावो न विरुध्यत इत्यर्थः। उपसंहरति-तस्मादिति। ज्ञानाज्ञानकृतावाविर्भावानाविर्भावाचित्येवं स्थिते 20 सति मेदोऽ्यंशांशिभावादिकतां निरस्तो भवतीत्याशङक्याह-एवं मिथ्येति। इतांऽपि ब्रह्मणोऽन्यो जीवः प्रतिपाद्यो न भवर्तात्यभ्युपगन्तव्यमित्याह- कुतश्चेति ॥ श्रुतिलिङ्गाभ्यां कंवलं जीवलिङ्गं बाध्यत इति जीवो ब्रह्मतया व्याख्यायते, न नतोऽप्यतिरिक्तत्वेनेत्यर्थः । ननु न जीवो ब्रह्मतया व्याख्या- यते, किंतु छाययेत्याशङ्क्याह-नापि प्रतिच्छार्याते॥ आत्मान्वेषणाय 25 प्रवृत्तयोर्देवासुरराजयोरनात्मोपदेशे मृषावादित्वमेव स्यादित्यर्थः। ननु प्रथमे पर्याये जागरिताभिमानी विश्वो निर्दिष्टः, द्वितीये तु स्वम्नाभिमानी तैजसः, ततो

१. T, TM, A and P. जीवत्स्व

256

उत्तराघिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् निर्दिश्यते, प्रजापतेमृषावादित्वमसङ्गात्। तथा द्वितीयेऽपि प्याये "य एषः सवनने महीयमानश्चरति" इति न प्रथमपर्यायनिर्दिष्टादक्षि- पुरुषादषुरन्यो निर्दिष्टः "एतं त्वेव ते भूयोनुव्याख्यास्यामि" इत्युपक्रपात् । किं च 'अहमध्य रवमे हस्तिनमद्राक्षं नेदानी तं 5 पश्यामि' इति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः मत्याचष्टे। द्रष्टारं तु नमेव प्रत्य- भिजानाति 'य एवाहं स्वप्नमद्राक्षं स एवाहं आागरितं '5दामि' इति। तथा तृनीयेऽपि पर्याये "न हि खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि" इति सुपुप्तावस्थाया विशेषविज्ञानाभावमेत्र दर्शयति, न विज्ञानारं प्रतिषेधति। सत्तु 10 तत्र "विनाशमेदापीतो भवति" इति, तदपि विजे विज्ञानविनाशाभि- प्रायमेत न विज्ञातृविनाशाभिपायम्; "नाह विज्ञातुविज्ञानेर्विपरि - लोपो विद्यतेविनाशित्वात्" इति श्ृत्यन्तरात् । तथा चतुर्थेऽपि पर्याये "एतं त्वेव ते भूगोऽनुव्याखयास्यामि नो एवान्यत्ैतर्मात्" इत्युपक्रम्य "मघवन्मर्त्ये वा इदं शरीरम्" इत्यादिना प्रपश्चेन 15 शरीरादयपाधिसंबन्धप्रत्याख्यानेन संप्रमादशब्दोदितं जीवम् "सेन

भयस्वरूपादन्यं जीवं दशयति॥ प्रकटार्थविवरणम् जीवभेदप्रतिपादने तात्पर्य प्रजापनेर्लकष्यते इत्याशङ्क्याह-तथा द्वितीयेऽ- 20 पीति ॥ अवस्थाभेद एव न त्ववस्थावनो भेद:। प्रत्यमिज्ञायमानत्वाच्चेत्याह- किं चाहमिति॥ नन्विन्द्रेण दष्ट प्रतिषेधान्न तस्य ब्रह्मतया व्याख्यान मित्याशङक्याह-तथा तृतीयेपीति।। एवंविधमिति घुद्धिवृत्तिरूपमेव ज्ञानं सुषुप्ती नास्ति, न स्वरूपस्फुरणस्याध्यभावः परामर्शसंभवप्रसङ्गादिति भावः। विज्ञातुरामनः स्वरूपभूतायाः विज्ञानेः स्वरूपान्यथाभावो नास्ति, 25 विनाशहेत्वभावादित्यर्थः। यञ्च अगादि चतुर्थे पर्याये जीवमेव दर्शयतीति तत्राह-तथा चतुर्थेऽपीति।।

१. T1. अह्मयं विध

257 93

ब्रह्म सूतभाष्यव्याखयानम् [अ. १. पा. ३. स. १९.

भाष्यम् केचित्त परमात्मविवक्षायाम् "एतं त्वेव ते" इति जीवा- कर्षणमन्याय्यं मन्यमाना एतमेव वाक्योपकमसूचितमपहतपाप्मत्वादि- गुणकमात्मानं ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति कल्पयन्ति। तेषाम् 5 'एवस्' इति संनिहितावलम्बिनी सर्वनामश्षुनिर्विपकृष्येत; भूय :- श्रुतिश्चोपरुध्येत ; पर्यायान्तराभिहितिस्य पर्यायान्तरेणानभिधीयमान- त्वात्। "एतं त्वेव ते" इति च प्रतिज्ञाय प्राकचतुर्थात्पर्याया- दन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य प्रजापतेः प्रतारकत्वं प्रसज्येत। तस्ादय- दविद्यामत्युपस्थापितमपारमार्थिकं जैवं रूपं कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषादि- 10 दोषकलुषितमनेकानर्थयोगि, तद्विलयनेन तद्विपरीतमपहतपाप्मत्वादि- गुणकं पारमेश्वरं स्वरूपं विद्यया प्रतिपद्यते, सर्पादिविलयनेनेव रज्जवादीन्। अपरे तु वादिन: पारमार्थिकमेव जैवं रूपमिति मन्यन्ते, अस्मदीयाश्र केचित्। तेषां सर्वेषामात्मैकत्वसम्यगदर्शनप्रतिपक्षभूतानां प्रतिबोधायेदं शारीरकमारब्यम्-एक एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानधातुरविद्यया, मायया मायाविवत, अनेकधा विभाव्यते, नान्यो 15 विज्ञानधातुरस्तीति। यच्विदं परमेश्वरवाक्ये जीवमाशङ्क्य प्रतिषेधति सूत्रकार :- "नासंभवात्" इत्यादिना, नत्नायमभिपाय :- नित्य- शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे कूटस्थनित्ये एकस्मिनसड्गे परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नीव तलमलादि परिकल्पितम्; तदात्मैकत्वप्रतिपादन-

20 प्रकटार्थविरणम् एकदेशिव्याख्यां प्रत्याख्याति- केचितत्वित्यादिना । यस्माव्वाक्य- पौर्वापर्यालोचनया जीवातुवादेन ब्रह्मभाव एव विवक्षितः तक्षमादित्युप- संहारः। ये त्वेतन्नानुमन्यन्ते तेषां शारीरमेवोत्तरमित्याह-अपरे लिमित्यादिना॥ अविद्याप्रतिविस्वितत्वेनानेकजीवभावेन मायाप्रतिबिम्बि- तत्वेन चश्वरभावेनेति योजना । ननु सूत्रकारो जैवं वाक्यार्थ प्रति- 25 ेधंस्तत्वतो भिन्नं मन्यन इत्याशङ्कयाह-यच्विदमिति ॥ परमात्मन्युपाधि- प्रविष्टे यत् जैवं रूप तन्निराचिकीर्षया विधेयतत्पदार्थसमर्थने सूत्रकार: प्रवृत्तो

१. A. इयं त्विति

258

उत्तराधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

दन्यत्वं द्रढयति ; जीवस्य तु न परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपादयिषति; किं त्वनुवदत्येवाविद्याकल्पितं लोकप्रसिद्ध जीवभेदम्; एवं हि स्वाभाविक- कर्तृत्वभोक्तृत्वातुवादेन पदृटत्ता: कर्मविधयो न विरुध्यन्त इति मन्यते। प्रतिपायं तु शास्त्रार्थमात्मैकत्वमेव दर्शयति-"शास्ष्टया तूपदेशो 5 -- वामदेववत्" इत्यादिना। वर्णितश्चास्माभिविद्वदविद्वन्ग्देन काविधि- विरोधपरिहारः ॥

अन्यार्थश् परामर्शः ॥ १-३-२०॥

अथ यो दहरवाक्यशेपे जीवपरामर्शो दाशत :- "अथ य एष संभसाद:" इत्यादिः, स ददरे परमेश्वरे व्याख्यायमाने न जीवो- 10 पासनोपदेशः, नापि प्रकृतविशेषोपदेश इत्यनर्थकत्वं प्राम्ोतीत्यत आह-अन्यार्थोडयं जीवपरामर्शों न जीवस्वरूपपयवसायी; किं तर्हि?

प्रकटार्थविवरणम् ना देश्यस्य तात्विक मेदप्रतिपादन इतिभावः। निराचिकीर्ितं चेज्जैवं रूपम्, कथ तहि निरधिकारिणां विधीनां प्रामाण्यमित्याशङ््क्याह-एवं हि स्वाभाषि- 15 केति॥ ननु न क्रापि जीवब्रह्मणारैषयं दर्शयनि सूत्रकारः, कितु सर्वत्र भेदमे व; अर्तो नैक्यं तस्य विवक्षितमित्याशङ्कयाह-प्रतिपादयं त्विति। नन्वैष्यं चेत्प्रतिपादं तहि अवश्यं कर्मविधिविरोध: प्रबन्धेन परिहरणीयः। सच न सूत्रकारेण मुखतः परिहतः, नापि भाष्यकारणेत्याशङ्कयाह-वर्णितक्वेति। तदवें जीवानुवादेन तस्य ब्रह्मात्मताप्तिपादने विरोधानुपलम्भात्, प्राजापये 20 घ वाक्ये ब्रह्मातिरिक्तस्य जीवस्याप्रतिपाद्यत्वात् न तदवष्टम्भेनांपि ददरवाक्ये जीवप्रतिपादनं शहूकितव्यमिति स्थितम् ॥ अन्यार्थश्र परामर्शः ॥ एवं प्रासङ्रिकं प्राजापत्यव्याख्यानं परिसमाप्य प्रकृतदहरवाक्यशेषस्य गर्ति दर्शयितुं शङ्कामाह-अथ यो दहरेत्यादिना । ननु जीववाचके

259

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ३. सू. २१.

भाष्यमू

परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी। कथम्१ संप्रसादशब्दोदितो जीवो जाग- रितव्यवहारे देहेन्द्रियपञ्जराध्यक्षो भूत्वा, तद्ासनानिर्मितांश्च सम्ना- न्नाडीचरोऽनुभूय, श्रान्तः शरणं प्ेप्सुरुभयरूपादपि शरीराभिमाना- 5 त्समुत्थाय, सुपुप्तावस्थायां परं ज्योतिशकाशशब्दितं परं ब्रह्मोपसंपद्य, विशेषविज्ञानवच्वं च परित्यज्य, स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत। यदस्योप- संपत्तव्यं परं ज्योतिः, येन स्वेन रूपेणायमभिनिष्पद्यते, स एष आत्मापहृतपाप्मत्वादिगुण उपास्य :- इत्येवमर्थोऽयं जीवपरामशः पर- मेश्वरवादिनोऽप्युपपद्यते।।

10 अत्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥१-३-२१॥ यदप्युक्तम्, "दहरोऽस्मिन्रन्तराकाशः" इत्याकाशस्याल्पत्वं श्ूय- माणं परमेश्वरे नोपपद्यते, जीवस्य त्वाराग्रोपमितस्याल्पत्वमवकल्पत इति, तस्य परिहारो वक्तव्यः। उक्तो हवस्य परिहारः परमेश्वरस्या- पेक्षिकमल्पत्वमवकल्पत इति, "अर्भकोकस्त्वात्तद्वयपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च" इत्यत्र; स एवेह परिहारोऽनुसंघातव्य 1 इति सूचयति। श्रत्यैवेदमल्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धेनाकाशेनोपमिमानया "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आफाशः" इति ॥ प्रकटार्थविवरणम्

संप्रसादशब्दं श्रूयमाणे कथं परमेश्वरपरत्वं वाक्यस्यंत्याह-कथमिति ।। 20 वाक्ययोजनापूर्वकं परमेश्वरे तात्पर्यमाह-संप्रसादेत्यादिना ।

अल्पश्चुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥

इदानीं दहरश्रुतेः गति दर्शयितुमुपक्रमते-यदप्युक्तमित्यादिना ।।

260

अनुकृत्यचिकरणम् ७] भकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अनुकृतस्तर च।। १-३-२२।।

"न तत्न मूर्यों भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमगनिः। तमेच भान्तगनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वीमिदं विभाति।।"

इति समामनन्ति। यत्र यं भान्तमतुभाति संव ५ य च भासा 5 सर्वमिदं विभाति, स किं तेजोधातुः कश्ित्, उ प्राज्ञ आत्मेति विचिकित्सायां तेजोधातुरिति तावत्मास्तर। कुनः! तेजोधातूनामेव सूर्यादीनां भानपतिषेधात्। तेजःस्वभाव हि चन्द्रतारकादि तेज :- स्वभावक एव सूर्ये भासमानेऽइनि न भासत इति प्रसिद्धम्। तथा सह सूर्येण सर्वमिदं चन्द्रतारकादि यस्मिन्न भासते, सोपि तेजःस्वभाव 10 एव कश्चिदित्यवगम्यते। अनुभानमपि तेजःस्वभावक एवोपपद्यते, समानस्वभावकेष्वनुकारदर्शनात; 'गच्छन्तमनुगच्छति' इतिवत् । तस्मात्तेजोधातुः कश्चिदित्येवं पाप्ते बूम :-

प्रकटार्थविवरणम्

अनुकृतेस्तस्य च।। 15

आथर्वणगतं वाक्यं पठति-न तत्नेति। सतिसप्तमीदर्शनात् विर्षयस प्रमीदर्शनाच संशयमाह-तत्र यं भान्तमित्यादिना। पूर्वत्रात्मश्रुत्यपगतपा- प्मत्वादिलिङ्गप्रमाणविरोधादाकाशशब्दस्य रूढिपरित्यागेनेश्वरे वृत्तिरुका। तथेहापि सतिसप्तमीपक्षे योग्यानुपलन्धिविरोधान्न भातीत्यस्य वर्तमानार्थता- परित्यागेन यस्मिन् सति सूर्यो न भास्यति स तेजोधातु कवििदुपास्य उप- 20 दिश्यत इति पूर्वपक्षमाह-तेजोधातुरिति तावत्माप्नमिति।।

१. A omits विषय ... नाच् ३. A omits सति २. A. प्रवृत्ति: ४. TM omits कश्वित् ... भविष्यति

261

[भ. १.पा. ३. सू. २२.

भाष्यम्

प्राज्ञ एवायं भवितुमईति । कस्मात्! अनुकृतेः । अनुकरणमनु- कृतिः; यदेतत् "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" इत्यनुभानम्, तत्माज- परिग्रहेऽवकल्पते; "भारूपः सत्यसंकल्पः" इति हि प्राज्ञमात्मान- 5 मामनन्ति; न तु तेजोधातुं कंचित्सूर्यादयोऽनुभान्तीति प्रसिद्धम्; समत्वाच्च तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुमन्यं प्रत्यपेक्षास्ति, यं भान्तमनुभायु:। न हि प्रदीपः मरदीपान्तरमनुभाति। यदप्युक्तं समानस्वभावकेष्वतुकारो दृश्यन इति, नायमेकान्तो नियम :; भिन्न- स्वभावकेष्वपि हनुकारो दृश्यते; यथा सुतपोऽयःपिण्डोऽग्रनुकृति- 10 रग्निं दहन्तमनुदहृति, भौमं वा रजो वायुं वहन्तमनुवहतीति अनुकृते- रित्यनुभानमसूसुचत्। तस्य चेति चतुर्थ पादमस्य श्लोकस्य सूचयति। "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति तद्वेतुकं भानं सूर्यादेरुच्यमानं प्राज्मात्मानं गमयति । "तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्द्दोपासतेऽमृतम्" इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति। तेजोऽन्तरेण सूर्यादितेजो विभातीत्य-

15 प्रकटार्थविवरणम्

प्रतिज्ञापदमध्याहृत्य सौत्रं हेतुं योजयति-प्राज्ञ एवायमिति ॥ यदि सतिसप्तम्यङ्गीकारण कदाचित्सूर्याद: यस्मिन् सति भानं न भविष्यति स तेजो- धातु: परिगृह्यते तदा तदनुभानं नोर्पपद्यते, न ह्यभिभावुकानुकारः क्वचित् प्रसिद्धः; अनः सर्याद्यविरोधी परमात्मैवेह विवक्षित इति भावः। किं च प्रसि- 20 द्धावद्योतकेन सर्वनाम््रा परामर्शो वाक्यान्तरसिद्धपरमात्मपरिग्रह एव युक्तः, नाप्रसिद्ध तेजोधातुपरिश्रह इत्याह-भारूप इत्यादिना ॥ सूर्यादयो न तेजो- धातुमनुभान्ति, तदवान्तर जातीयत्वात् प्रदीपवदित्याह-समत्वाच्चेति ।परोकं व्यभिचारेण परिहरति-नायमेकान्त इति ॥ सूत्रस्यैकं भागं व्याख्याय भागा- न्तरमवतारयति-अनुकृतेरितीति ॥ पूर्व सर्वशब्दं प्रकृतविषयं परिगृह्

१. TM and A. नोपपद्ेत २. TM. भूतरूप

262

मनुकृत्यधिकरणम् ७] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

पसिद्धं विरुद्धं च; तेजोऽन्तरेण तेजोऽन्तरस्य प्रतिघातात्। अथ वा न सूर्यादीनामेव श्रोकपरिपठितानामिदं नद्धेवुकं विभानसुच्यते! किं तहिं? "सर्वमिदम्" इत्यविशेषश्रुतेः सर्वस्यैवास्य नामरूपक्रियाकारक- फलजातस्य याभिव्यक्तिः, सा ब्रह्मज्योनिःसत्तानिमित्ता; यथा 5 सूर्यादिज्योतिःसत्तानिमित्ता सर्नस्य रूपजातस्याभिव्यकिः, नद्त्। "न तत्र सर्यो भाति" इति न तत्नशब्दमाहरन्पऊ णं दर्शयति। प्रकृतं च ब्रम्म "यस्मिन्धौः पृथिवी चान्तरिक्षमीनस" इत्यादिना; अनन्तरं च

"हिरण्मये परे कोशे चिरजं ब्रह्म निष्कलम्। 10 तच्छुभ्रं ज्योतिपां ज्योतिस्तददात्मविदो विदुः॥" इति।

कर्थ तज्जगोतिषां ज्योनिरित्यत इदसुत्थितम्-" न तत्र सूर्यो भाति" इति। यदप्युक्तं सूर्यादीनां नेजसां भानग्रतिषेधस्तेजोधाता- वेवान्यस्मिन्नवकल्पते, सूर्य इवेतरेषामिति; तत्न स एव तेजोधातु-

प्रकटार्थविवरणम् 15

व्याख्यातम्। इदानीं सर्वशब्दस्यासङ्कचितवृत्तितामुपादाय व्याचष्टे-अथ वे- त्यादिना ॥ किं च प्रकरणादपि ब्रह्मैव ग्राह्यमित्याह-न तत्र सूर्यो भातीनि चेति। कि व स्पष्टं ब्रह्माभिधायकपूर्व मन्त्रस्याकाङ्कापूरकावादस्त्युत्तरो मन्श्रो ब्रह्मपर इत्याह-अनन्तरं चेत्यादिना॥ हिरण्मये ज्योतिर्मये : अन्नमयाद्यपे- क्षया परे कोश आनन्दमये; पुच्छप्रतिष्ठाभूतं यत् ब्रह्म, विर जमागन्तुक्कमलरहि - 20 तम्; निष्कलं निरवयवं तच्छभ्रं स्वभावतो निर्मलम्; ज्योतिषां सूर्यादीनां ज्योतिर्भासकम्; तञ्चात्मविदां अनुभवसिद्धमित्यर्थः। सुर्याभिभावके तेजो- धाती प्रमाणान्तरसिद्ध सति नस्येह ग्रहर्ण न्याय्यं न वेति चिन्तावतार: स्यात्: तत्सन्द्रावे प्रमाणाभावात् स एव नास्तीत्याह- तत्र स एवेति ।। एवं तावत्परोंकं निरस्य इदानीं त 1 विषयसप्तमीर्य नं सूर्यादयो न भास- 25

१. TI. नान्तर २ A omits न्याय्यं

263

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १.पा.३. सू. २४.

भाष्यम् रन्यो न संभवतीत्युपपादितम्। ब्रह्मण्यपि चैषां भानप्रतिषेधोऽव- कल्पने; यतो यदुपलभ्यते तत्सर्वे ब्रह्मणैव ज्योतिपोपलभ्यते; ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिषोपलभ्यते स्वयं ज्योतिःस्वरूपत्वात्, येन सूर्यादय- 5 स्तस्मिन्भायु :; ब्रह्म ह्वन्यद्वयनक्ति, न तु ब्रह्मान्येन व्यज्यते। "आत्म- नैवायं ज्योतिषास्ते" "अगृद्यो न हि गृह्यते" इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ अपि च स्मर्यते ॥ ५-३-२३॥ अपि चेद्टय्रू्पं प्राज्ञस्यैवात्मनः स्मर्यते भगवद्रीतासृ- "न तन्भासयते सूर्यो न शशाङ्गो न पावक:। 10 यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्ाम परमं मम॥" इति, "यदादित्यगनं तेजो जगनदासयतेऽखिवलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाऔ तत्तेजो विद्धि मामकम्।।" इति च ॥। शब्दादेव प्रमितः॥१-३-२४॥ "अङ्कष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति" इति श्रूगने। तथा 15 "अङ्ष्ठमात्नः पुरुषो ज्योनिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उश्वः॥ एतद्वैतत्" इति च। प्रकटार्थिवरणम् यन्तीति णिजर्थाध्याहारेण सूर्यादेरगोचर: स्वयंग्रकाशः सर्वस्य चिदाभासेन भासकः परमात्मात्र प्रतिपाद्य इति रहस्यमाह-ब्रह्मण्यपि चैषामिति॥ अपि च स्मर्यते।

20 णिजर्थाध्याहारेण सूर्याद्यविषयत्धे स्मृतिसंवादमाह-अपि चेहग्रूप- मिति। सर्वाभासकत्वेऽपि स्मृतिसंवादमाह-यदादित्यगतमिति ॥ मामकं मदायं य्ैतन्यज्योतिः, सत्ता[तन्सत्ता]धीनसद्भावत्वादित्यर्थः॥ शब्दादेव प्रमित: ।। काण्ववाक्यं पठति-अङ्गुष्ठमात्र इति । आत्मनि शरीरे मध्ये 25 हृदये अधूमकं ज्योतिरिवाप्कम्प्यप्रकाशरूप: कालत्रयपरिच्छेद्यस्य नियन्ता

264

प्रमिताधिकरणम् ८.] मकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् तह योऽयमनुष्ठमात्र: पुरुषः भयते स कि विज्ञानात्मा, कि वा परमात्मा इति संशयः। तत्न परिमाणोपदेशात्तावद्विज्ञानात्मेति माप्तम्। न ह्वानन्तायामविस्तारस्य परमात्मनोऽङ्छपरिमाणमुपपद्यते; विज्ञाना- त्मनस्तूपाधिमत्वात्संभवति कयाचित्कल्पनयाङ्गगुमात्वत्वम्। स्मृनेश्र- 5

"अथ सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं नतम । अज्ुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात ॥' इनि ॥ न हि परमेश्वरो बलायमेन निष्कषुं वक्य :; तेन ल संसार्यङुष्ठ- मात्रो निश्चितः; स एवेहापीत्येवं पाप्ते त्रूम :- परमात्मैवायमङष्टमात्रपरिमितः पुरुषो भवितुमईनि । कस्मात्? 10 शब्दात्, "ईशानो भूतभव्यस्य" इति। न हयन्यः परमेश्वराद्ज्रतभव्यस्य निरह्ुशमीशिता। "एतद्वै तत्" इति च प्रकृतं पृष्टमिद्ानुसंदधाति; एनद्वै तद्यत्पृष्टं ब्रह्मेत्यर्थः। पृष्टं चेह ब्रह्म

अन्यत्न भूताच् भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद।" इति । 15 "शब्दादेव" इत्यभिधानश्षुतेरेवेशान इति परमेश्वरोऽयं गम्यत इत्यर्थः॥ प्रकटार्थविवर्णम् स पवाद् वर्नते; श्वांऽपि स एव भविता, पनद्वै तद्यत्पृष नचिकेतसा। परि- माणेशानशब्दाभ्यां संशयमाह-तत्र योऽयमिति । पूर्वत्रानुमानादिलिङ्गन विषयसप्तमीं परिग्रृह्य णिजर्थात्याहरेण सूर्यादेरगांचरो ब्रह्मेत्युक्तम्, तथहापि 20 परिमाणलिङ्गेन जीवं परिग्रह्मेशानांऽस्मीति वेतो धारयंदिति विध्यध्याहारे- णोपासनपरं वाक्यमिति पूर्वपक्षमाह-तत्र परिमाणोपदेशादिति ॥ कि च स्मृतिसंवादादप्यङ्गप्टमात्रा जीव इत्याह-स्मृनेश्वति । प्रकरणानुगृद्दीतेन निरद्वशैश्वर्यलिङ्गेन केवलं जीवलिङ्गमवबाध्य पारमेश्वरमेवेदं वाक्यमिति सिद्धान्तमाह-परमात्मैवायमित्यादिना ॥ पवकारेण श्रुतिरेव लिङ्गबाधिका 25 सूत्रितेत्या इ-शब्दादेवेति।। १. A omits एव ..... रित्यादिना

265 34

म्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [भ. १.पा.३. सू. २५.

भाष्यम् कथं पुनः सर्वगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेश इत्यत्र ब्रूम :- हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ १-३२५॥ सर्वगतस्यापि परमात्मनो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्याङ्ुष्ठमात्वत्दमिद- 5 सुच्यते; आकाशस्येव वंशपर्वापेक्षमर निमात्त्वम्। न हञ्जसातिमात्स्य परमात्मनोऽङ्ुष्ठमात्रत्वसुपपद्यते। न चान्यः परमात्मन इह ग्रहणमईति ईशानशब्दादिभ्य इत्युक्तम्। ननु प्रतिपाणिभेदं हृदयानामनवस्थिनत्वा- त्तदपेक्षमध्यङ्गषटमाव्वत्वं नोपपद्यत इत्यत उत्तरमुच्यने-मनुष्याधिका- रत्वादिति ; शास्त्रं ह्यविशेषपत्ृत्तमपि मनुष्यानेवाधिकरोनि, शक्तत्वात्, 10 अर्थित्वात्, अपर्युदस्तत्वाद, उपनयनादिजास्त्राच्चति वर्णिनमेतदधि-

प्रकटार्थविवरणम्

हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्।। शङ्कानिरासकतया सूत्रमवतारयति-कर्थ पुनरित्यादिना ॥ अरतिः समुष्टि: करः। स एव सकनिष्टिकोडरलि। उक्तडर्ये जमिनीयतन्त्रसंमनिमाह- 15 वर्णितमेतदिति ॥ अधिकारलक्षणे पष्ठ अध्याये वणितमिनं मनुष्याधिकारत्वं शास्त्रम्य। तथा हि-'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामी यज्ञेत" इत्यादि श्रूयते। तत्र संशयः-किं तिर्यगादीनामप्यधिकार: कि वा मनुष्याणसवेति। नत तिर्य गादीनामपि सुखप्नाप्तिदुःखपरिहारयोः अथित्वादविशेषश्रवणाच्च अस्त्यधि कार इनि पूर्व: पक्षः। सिद्धान्तस्तु तिर्यगादीनां विधिनिषेधविवेककारण- विधुरतया द्रव्यह्षीनतर्यानुष्ठानासमर्थत्वान्नास्त्यधिकार इति निर्णीनम्। तथा त्रैवर्णिकष्वि यव्याप्रतिसमाध्रेयमङ्गकव्यं न तस्याधिकार, यथा बधिरस्य प्रपश्रवणे, पङ्गोर्विष्णुक्रमणपु, अन्धस्यात्यवेक्षणे। तदेवं

१. T, T1, P and TM omit स्वर्ग- ३. TM. तमेव काम: २. TL, P, TM and A add चाधिकारं प्रतिपाद्य

266

प्रमिताधिकरणम् ८.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कारलक्षणे । मनुष्याणां च नियतपरिमाण: कायः; औचित्येन नियतपरिमाणमेव चैषामङ्गष्टमालं हृदयम्; अतो मनुष्याधिकारत्वा- च्छास्त्रस्य मनुष्यहृदयावस्थानापेक्षमद्ुष्टमात्त्वमुपपं परमात्मनः । यद- प्युक्तम्-परिमाणोपदेशात्स्मृनेश्ष संसार्येवायमइप्रमान सत्येनव्य इति, 5

तत्मत्युच्यते-"स आत्मा सत्वमसि" इत्यातिबत् नंसारिण एव सतोऽद्ूष्टपावस्य ब्रह्मत्वमिदसुपदिश्यः इति। द्विकपा हि वेदान्त- वाक्यानां प्रवृत्ति :- कवित्परमात्मस्वरूनिरूपणपर।; रचिद्विज्ञा - नात्मनः परमात्मैकत्वोपदेशपरा। तदल वज्ञानात्मनः परमात्मनैकत्व- मुपदिश्यते; नाङ्गप्वमातत्वं कस्यचित्। एतमेव चार्थ परण स्फुटीक- 10 रिष्यति-

"अङृष्टमात्ः पुरुषोऽन्तरान्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।

इति।

प्रकटार्थविवरणम् 15

सामर्थ्यादियुक्तस्याधिकार इति अस्तु मनुष्याधिकारं शास्त्रम्, ततः किमित्याशङ्कयाइ -- मनुष्याणां चेति ॥ पूर्वमङ्गष्टमात्रशब्द उपाधि निमित्ती कृस्य परमात्मनं लक्षयतीत्युक्तम्। इदानी अङ्गष्टमात्रशब्दो जीववाचक एवास्तु; तथापि परमात्मपरमेवेदं वाक्यमित्येतद्दशायतुं उपक्रमते - यद्प्युक्तमि - त्यादिना ॥ इतश्चायमेव वाक्यार्थः; स्पष्टनास्पप्टनिर्णयादित्याह-एतमेव 20 चार्थमिति॥ धैर्येणेति ॥ शान्त्यादिगुणमवलम््य प्रवृहेत् पृथक्कुर्यात, इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां परिशोधयेत्। तं च विविक्तं चित्प्रतिबिम्बं शुद्धम- मृतं बिम्बस्थानीयं ब्रह्मैव जानीयादित्यर्थ:॥

१. P adds इति

267

ब्रह्मसुतनभाष्यव्यारयानम् [अ. १. पा.३. स्. २६.

भाष्यम्

तद्ुपर्यपि बादरायण: संभवात् ॥ १-३-२६॥

क्तम् ; तत्पसङ्गेनेदसुच्यते । वाढम्, मनुष्यानधिकरोति शास्त्रम् ; न तु 5 मनुष्यानेवेतीह ब्रह्मज्ञाने नियमोडस्ति। तेषां मनुष्याणासुपरिष्टादे देवादय तानप्यधिकरोति शास्त्रमिति वादरायण आचार्यो मन्यते। कस्मात्: संभवात् । संभवति हि तेषामप्यर्थित्वाद्यधिकारकारणम् ; तत्नार्थित्वं तावन्मोक्षविषयं देवादीनामपि संभवति विकारविषयविभूत्य- नित्यत्वालोचनादिनिमित्तम्; तथा सामथ्यमपि तेषां संभवति, मन्त्ार्थ- 10 वादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्वाचवगमात्; न च नेषां कक्षि-

प्रकटार्थविवरणम्

तदुपर्यपि बादरायण: संभवात् ।।

इह निर्गुणव्ह्मविद्या विषयः। तम्यां कि दंवादीनामप्यधिकारोऽस्त्युत नास्तीत्यर्थित्वसामथ्यादिसंभवांसभवाभ्या विचारः। ननु समन्वयाध्याये नायं 15 विचारो युक्त, अधिकारचिन्तायाः समन्वयेऽनुपयोगादित्याशङ्कय प्रासङ्कि

59 मिति॥ ननु देवानां विचित्रानन्दभोगभागिनां वैराग्याभावान मोक्षेऽर्थित्व-

नयादि दोंपवत्वेन तत्र चैराग्योपपतती परमपुरापार्थत्वन मोक्षर्तित्वमुपपत्रम्। 20 ननु इन्द्रायति चतुर्थ्यन्तपदप्रयोग एव देवता; तस्पाध् विग्रहाभावाभास्ति ज्ञानसाधनानुष्ठाने तथा साम्थ्यमित्यशङ्कयाह-तथा सामर्थ्यमपीति ॥ ननु "नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्" इत्यादेः तेषां तदाभावेन प्रतिषेध इस्या- राङयाह-न च तेषामिति ॥ जन्मान्तराधीतवेदस्रणसंभवादित्यर्थः। ननु

१. T omits तत्राथित्वं ... शङयाह 2. A omits तथा ... घिकार इत्य २. TM and A. वत्पात् शहयाह

268

देवताधिकरणम् ९.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

त्पतिषेधोऽस्ति; न चोपनयनशास्त्रेणैपामधिकारो निवर्त्येत, उपनय- नस्य वेदाध्ययनार्थत्वात्, तेषां च स्वयंप्रतिभातवेदत्वात् । अपि चैषां विद्याग्रहणार्थ ब्रह्मचर्यादि दर्शयति-"एकशतं ह वे वर्षाणि मघवा- न्मजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास", "भगुर्वै वारुणि'। वरुणं पितरसुपससार। 5 अधीहि भगवो ब्रह्म" इत्यादि। यदषि कर्गम्धिकारकारण- मुक्तम्-"न देवाना देवतान्तरभावात्" इनि, न ऋषाणामार्षे- यान्तराभावात्" इति, न तद्विदास्वस्ति। न हीन्द्रादीनां विद्यास्वधि- क्रियमाणानामिन्द्रादयुद्देशेन किंचित्कृत्यमस्ति; न च भृग्वारनां भृग्वा- दिसगोत्रतया; तस्माददेवादीनामपि विद्यास्वधिकारः केन वार्यते? 10

प्रकटार्थविवरणम् उपनीतस्य वैदिकानुष्टाने अधिकारात् देवानां तदभावाल्ाधिकार इत्या- शङ्मयाह-न चोपनयनेति ॥ तर्ह्यपनयनस्य वैयर्थ्य लिखितपाठेनापि वेदपरि- चयात् इत्यप्यवाच्यम् "आचार्याधीनो वेदमधीष्व" इति नियमविधानात्।नच 15 गुरुमुखादेव श्रुतो वेद: फलवदर्थज्ञानजनक:, स्मर्यमाणादृपि सम्यगर्थावबोध- दर्शनात्, दंवना जन्मान्तरानुभूतं न स्मरनि, संसारित्वात् अस्मदादिवदित्यतु- मानममानम्। पिशाचादीना वालादिवेहांनुप्रविष्टानां जन्मान्तराधीतवेदानु- स्मरणोच्चारणादिदर्शनात्; देवनाया अपि तथा संभवात् ; संबन्धी भवतीति वैदिकसाधनानुष्ठानम्। श्रातं च लिङ्गं साधनानुष्ठानेऽस्तीत्याह-अपि चेति॥ 20 ननु म्रह्मविद्या देवादीआाधिकरांति, वेदार्थत्वात् अग्निहांत्रादिवत्।अग्निहांत्रादाँ चानधिकारकारणं वर्णितं पूर्वतन्त्रे। तत्राह-यदपीति ।। अर्थित्वादि संपन्नस्य पुरुषस्य फलर्वेन्ति स्वाभाविकी प्रवृत्तिरिति न्यायेनानुगृतीतम् "तद्यो यो देवानां प्रत्यघुध्यत" इत्यादिब्रह्मविद्यासबन्धलिङ्गमनुमानं बाधित्वाधिकारं गमयतीति भावः। ननु देवादीनामपि चेदधिकार: कथमङ्गप्ठश्ुतिरित्या- 25

१. A. देहप्रविष्ठानां २.T and Ti. फलबति

269

[अ १. पा.२े. सू. २७.

भाष्यम् विरोध: कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात्। १-३-२७।।

स्यादेतत्-यदि विग्रहवत्वाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यास्वधि- 5 कारो वर्ण्येत, चिग्रहवत्वादृत्विगादिवदिन्द्रादीनामपि स्वरूपसंनिधानेन कर्माङ्भावोऽभ्युपगम्पेत; तदा च विरोधः कर्मीण स्यात्; न हीन्द्रा- दीनां स्वरूपसंनिधानेन यागेऽङ्रभावी दृश्यते; न च संभवति, बहुपु यागेषु युगपदेकस्येन्द्रस्य स्वरूपसंनिधानतानुपपत्तेरिति चेत्, नाय- मस्ति विरोधः । करमात् ? अनेकप्रतिपत्तेः । एकस्यापि देवतात्मनो 10 युगपदनेकस्वरूपप्नतिपत्तिः संभवति। कथमेतदवगम्यते! दर्शनाद। तथा हि-"कति देवाः" इत्युपक्रम्य "त्रयश्च त्री च शता त्यश्च त्री च सहस्रा" इति निरुच्य "कनमे ते" इत्यस्यां पृच्छायाम् "महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्वेव देवा:" इति निध्जुचती श्रुति- रेकैकस्य देवनात्मनो युगपदनेकरूपता दर्शयति। तथा त्रयस्त्रिंशनी-

15 प्रकटार्थविवरणम् विरोध: कर्मणीति चेत्रानेकमतिपचेर्दशनात्।। मन्त्रादिप्रामाण्यावष्टम्भेन विग्रहवत्त्त्रमङ्गीकृत्य पूर्वमधिकारो निरूपितः। तेषां चान्यपराणामविरोधे प्रामाण्यमिष्टम। विद्यते चेहाविरांध इत्याह- स्यादेतदिनि। योग्यातुपन््ध्या संप्रदानकारकदेवताभावे निश्चिते अननु 20 ष्ठानमेव स्याहत्विगभात इवति भावः। किं च युगपदेकम्य कर्णाटलाटादिदेश- गतहतिर्भो कृत्वमपि न जाघटतीत्याह -न च संभवनीति॥ सिद्धान्त- भागमवतारयति-नायमस्तीति । शिलोपश्छान्दसः त्रीणि शतानीत्यर्थे। "अष्टी वसव एकादश रूद्रा द्वादशाहित्या इन्द्रः प्रजापतश्च" इति त्रयखिरंश- हेवाः । पुनः शाकल्येन कति देवा इति पृष्ठे घडेवेति याज्ञवल्क्यस्योत्तरम् । 25 वण्णामग्निपृथिवीवाय्वन्तरिक्षादित्यदिवां महिमानसत्रयरिंत्रशद्ेषाः, न ततो १. A. मदो:

270

देवताधिकरणम् ९.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् डपि षडावन्तर्भावक्रमेण "कतम एको देव इति प्राणः" इति माणैक- रूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्यैवैकस्य प्राणस्य युगपदनेकरूपतां दर्श- यति। तथा स्मृतिरपि-

"आत्मनो वै शरीराणि वहूनि भरदर्पप। 5 गोगी कुर्याद्धलं पाप्य तैथ् सँवमशी बरत म। पाप्तुयाद्विपयान कंश्वित्कैत्रिदुय्रं तपश्चरेत्। संविषच्च पुनस्तानि सूर्यो रश्मिगणानिव ।।" इत्येवंजातीयका पराप्ताणिमाद्यश्वर्याणां योगिनामपि युमपदनेक- शरीरयोगं द्शयनि; किमु वक्तव्यमाजानसिद्धानां देवानाम्? अनेक- 10 रूपप्रपत्तिसंभवाच्चैकेका देवता बहुभी रूपेरत्मानं प्रविभज्य बहुषु यागेषु युगपद्ङ्गभावं गच्छतीति । परैश्र न दृश्यते, अन्तर्धानादि-

प्रकटार्थविवरणम्

भिद्यन्ते। पुनरध्यगन्यादिकमेकीक्रस्य त्रयो लोका एव त्रयो देवा उक्ताः। 15 पुनरननप्नाणी द्वावेवे देवौ त्रयाणां तत्रान्तर्भावात्; पुनरध्यर्ध एको देव :; सन्ति हि वायौ सर्वमिरदमध्यार्ध्तोदद्धिं प्रामोनीति। एवं षडाद्यन्तर्भावः। श्रुतिषु दर्श- नादिति व्याख्याय स्मृतिषु दर्शनादिति व्याचष्टे-तथा स्मृतिरपीति। "अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरीशिता। प्राकाइयं च वशित्वं च यत्र कामावसाययिता।" 20

आजानो देवलोकः । तत्रैवोत्प्नानां भवस्येवमनेकरूपप्राप्तिः। ततः प्रकृ- ते कि परिहृतमित्याशङ्कयाह-अनेकरूपप्रतिपत्तीति ॥ अयोग्यत्वाञ्च यो-

१. A onnts एव ४. A omits इद २. T,P,TM and A. सन्ति ५. TI. मध्यम्र ३. T, P, TM and A. वायो ६.T,T and TM. प्रकृतेरिंद परि

271

ब्रह्मसूत्रभाध्यष्यारूयानम् [अ. १. पा ३. स.२८.

भाष्यम् "अनेकप्रतिपच्तेरदर्शनात्" इत्यस्यापरा व्याख्या-विग्रहवतामपि कर्माङ्गभावचोदनाखनेका प्रनिपत्तिर्द्श्यते; कचिदेकोऽपि विग्रहवाननेकल युगपदङ्गभावं न गच्छति, यथा बहुभिर्भोजयद्भिनैको ब्राह्मणो युगप- 5 द्ोज्यते; कचिच्चैकोऽपि विग्रइवाननेकल् युगपदङ्गभावं गच्छति, यथा बहुभिनमस्कुरवाणैरेको ब्राह्मणो युगपन्नमस्क्रियते; तद्वदिहोद्देशपरि- त्यागात्मकत्वाद्यागस्य विग्रहवनीमप्येकां देवतामुद्दिश्य बहनः स्वं स्वं द्रव्यं युगपत्परित्यक्ष्यन्तीति विग्रहवत्वेऽपि देवतानां न किंचित्कर्मणि विरुध्यते॥

10 शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥ १-३-२८॥

मा नाम विग्रहवत्वे देवादीनामभ्युपगम्यमाने कर्मणि कशि- द्विगेध: प्रसश्चि; शब्दे तु विरोधः पसज्येत । कथम्? औत्पचिकं हि शब्दस्यार्थेन संबन्धमाश्रित्य "अनपेक्षत्वात्" इति वेदस्य मामाण्यं 15 स्थापिनम्। इदानीं तु विग्रधवती देवनाभ्युपगम्यमाना यद्यप्यैश्वर्य- योगाद्युगपदनेककर्मसंबन्धीनि हवीषि सुञ्जीत, तथापि विग्रहयोगांदस्म- दादिवज्जननमरणवती सेति, नित्यस्य शब्दस्य नित्येनार्थेन नित्ये परकटार्थविवरणम् सर्वत्र नैकरूपमंव प्रतिपत्तिः, व्यवहिनमप्युद्दिश्य बहूनां नमसकरणदर्गनादित्य-

शब्द इनि चन्नानः पभवात् मत्यक्षानुमानाभ्याम्॥ कर्मण्यविरोधमङ्गीकृत्य विराधान्तरमुन्भार्वयति-मा नामेति । औत्प त्तिकसुत्रं दि वाच्यवाचकसंबन्धो नित्याऽङ्गीकृतः। अस्यैक नामति इदमा निर्दिश्य सङ्गंतऽवश्यमिदं तद्वाच्ययोः नैसर्गिकसंबन्धस्याभ्युपगन्तव्यत्वादि- 25 त्याधयुषपत्त्या। यदा च पौरुषेयः संबन्धो न भर्वाते तदा पुरुषसुध्यपक्षाभावा- १. T,P, TM and A. घान्तरमपनयति २. T. इत्यादयुपलक्ष्या

272

देवताधिकरणम् ९.) प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् संबन्धे प्रतीयमाने यद्वैढिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितम्, तस्य विरोध: स्यादिति चेत्, नायमप्यस्ति विरोध :; कस्मात्? अतः प्रभवात्। अत एव हि वैदिकाच्छब्दादेवादिकं जगत्प्भवति ॥ ननु "अन्मादम्य गतः" इत्यव ब्रह्मप्रभवत्वं जगतोऽवचारितम्, 5 कथमिह शब्दपभवत्वसुच्य अि च यदि नाम नेविकाच्छव्दादस्य प्रभवोऽभ्युपगतः, कथमेनावता विरोध: शब्देहनः यावता वसवो रुद्रा आदित्या विम्व रेवा मस्त इत्येनेडश अनित्या एव, उत्पत्तिमन्; नवनित्यन्वे व दवाचिनां वेदिकाना समदिशब्दा- नामनित्यत्वरं केन निवायने? पसिद्ध हि लोके देवदकस्य पुत्र उत्पन्ने 10 गज्ञदत्त इति तम्य नाम क्रियन इति तस्माद्विरोध एव शब्द इनि चत्, नः गवादिशब्दाथमंबन्धनित्यत्वदशनात् । न हि गवादि- व्यक्तीनासुन्पत्तिमच्वे तदाकृतीनामप्युत्पत्तिमत्वं स्यात्। द्रव्यगुण- कर्मणां हि व्यक्तय एवोत्यद्यन्ने, नाकृतयः । आकृतिभिश्च शब्दानां संबन्धः, न व्यक्तिभिः, व्यक्तीनामानन्त्यात्संबन्धग्रहणातुपपत्तेः । 15

प्रकटाथवितरणम दनपेक्षलक्षणं प्रानापयं स्थापिनम् । "तत्प्रमाणं बाद्गयणस्यानपेक्षत्वात्" इति मृत्रावयवेन, तत्तव विरुध्यते, संवन्ध्यनित्यत्वेन मंबन्धानित्यत्वादिति भावः । सिद्धान्तवन मूत्रभागमवनाश्यति नायमप्यस्तीनि॥ जग - त्कारणत्वन प्रागंय सिद्धतवीत शब्दानां नामित्यत्वमित्यर्थः ॥ 20

पूर्वापरविरोधं शङ्गत नन्विि । देतुश्चायमसाधक इत्याह- अपि चंति॥ न वस्पादिव्यक्तयो वस्वादिशब्दयाव्याः, किं तु सामान्यानि तानि, गोत्ववत् अतो नार्थानित्यत्वेन शव्दानित्यत्वमिति परिहरति -- न गवादिशव्दार्थेति॥ ननु व्यक्तिमिरेव किं न संबन्ध इत्याशङ्कयाह- व्यक्तीनामानन्त्यादिति । सामान्यद्वारण संबन्धग्रहणं नेत्, तदेव तर्हाम्तु 25 श्क्तिगोचरः; लाघवाव्यभिचाराभ्याम्: तन्नान्तरीयसिद्धतवेनानन्यलब्धत्वाभा- वाञ्च न शक्ति[व्याक्तिशक्ति] कल्पनावकाशः।।

१ TM. सिद्धान्तत्वात्

278 35

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. १ पा. ३. सू. २८.

भाष्यम्

व्यक्तिषत्पद्यमानास्वप्याकृतीनां नित्यत्वान्न गवादिश्देषु कश्विद्विरोधो दृश्यते। तथा देवादिच्यक्तिपभवाभ्युपगमेऽप्याकृतिनित्यत्वान्न कश्चि- द्दस्वादिशब्देषु तिरोध इति द्रष्टव्यम्। आकृतिविशेषस्तु देवादीनां 5 मन्त्रार्थवादादि्यो विग्रहवत्वाद्यवगमादवगन्तव्यः । स्थानविशेष- संबन्धनिमित्ता वेन्द्रादिशब्दाः सेनापत्यादिशब्दवत्। ननश्च यो यस्तत्त- तस्थानमधितिष्ठति म स इन्द्रादिशब्ैरभिधीयत इति न दोषो भवति। न चेदं शब्दप्रभवत्वं ब्रह्मप्रभवत्ववदुपादानकाराभभिपायेणोचयते । कथ तर्हिं, स्थिते वाचकात्मना नित्ये शब्दे नित्याथभंवन्धिनि शब्दव्यव- हारयोग्यार्थव्याक्तनिष्पत्तिः 'अतः प्रभवः' इत्युच्यने। कथं पुनरत-

10 प्रकटार्थविवरणम्

व्यकयो व्यवहाराईलिक्षणावर्त्मना पदात्। औपाधिकस्तु दैण्ड्यादि र्जात्यभावे भवेद्धलात्॥

ननु लक्षणया व्यक्तिप्रतीतिरप्यङ्गीकृता चेत्, तह लाक्षणिकार्धन्यानित्यत्वेन शब्दानित्यत्व्मिस्याशङ्कयाह-व्यक्तिपु लिनि । "युगपदनेकत्र कान्यैन 15 वर्तमाना जातिः" इति लक्षणाठिन्द्वादीनां पूर्वापरव्यक्न्यनुगता जाति: न विरु ध्यत इति भावः। प्रयोगापपि-चम्वादिशब्दा जानिवानका, वह्दुषु प्रयुज्य- मानाखण्डशव्दत्वान्, पटादिशब्दवत। तथा जानि: स्वतन्त्रा, अनंकार्थानुगन- त्वात्, सर्वगतत्वाद्वा, मृदाकाशवदिति। पिण्डम्प सर्वगतत्व्रंऽपि नष्टुव्यकतिदेश स्वानन्तयेणावस्धानं विनाशो वा म्यादमुर्तम्य स्वानन्तयेण गमनादर्शनान्। अतः 20 सर्वव्यक्त्युचछित्तावपि अवान्तरप्रतये जातिसद्द्रावात् वाच्यवाचकर्संबन्ध- नित्यताव्याघानः; किं त्वेकेशक्तित्वेऽषि नावान्तवमलय कश्विद्विगंध इत्याह- स्थानविशेषति ॥ यथोन्भावित: पर्वापरवरोधः नें प्रत्याह न चैदमिति॥ उत्तरं पदमवतारयति कथं पुनरिति।।

१. T1. दध्यादिर्जात्य- ३ Tz. न २. T1, लाक्षणिकार्थत्वाबि ४. TM. कि त्वौत्पत्तिशक्ति A. लक्षणिका वानि A. कि तेने (नैक]शक्ति

274

देवताधिकरणभ् ९./ प्रकटाथविवरणभ्

भाष्यम्

गम्यते शब्दात्मभवति जगदिति ? प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्; प्रत्यक्षं हि श्रुतिः, मामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात्; अनुमानं स्मृतिः, पामाण्यं प्रति- सापेक्षत्वाठ; ते हि शब्दपूर्वा सृष्टिं दशयतः। "एन इति वे मजापति- र्देवानसृजनामशमनि मनुष्यानिन्दव इनि पितृस्तिरःपत्रमिति 5 ग्रहानाशन इति स्तोत्रं विश्वागति शस्त्रममिसौभगः प्रजा : " इति श्रुतिः । तथान्यलापि "स मनसा वाच, 145: समभवत्" इत्यादिना तत तत्र शब्दपूर्विका सृष्टि: श्राव्यते। स्मृनिगपे- "अनदानधना नित्या वागुत्सष्ट स्वयंसुवा। आदौ वेदमयी दिव्या यन: सवा: प्रनच्यः ॥" इति। 10

उन्सर्गोऽप्गयं वाचः संप्रदायप्रवतनात्मको द्रष्टव्यः, अनादिनिधनाया अन्यादृश म्योत्सगस्यासंभवात्। तथा-

प्रकटार्थविवरणम्

"पत असृग्रमिन्दवस्तिर:पवित्रमाशयः। विश्वान्यमि सभगा।।" 15

इत्यस्या कच. पदशी देवादिक जागत्ससर्ज प्रजापनिः। एतानि च पदानि कथंचित् दवादिप्रत्यायकत्वात् तत्र प्रयुक्तानि। तथा हि-एतच्छव्दस्य सर्वनाम्नः सर्वदकरूपत्वंन देवानामुपस्थापकत्वम्। न हि कदाचिन्नव वसवः। उत्ंि .- "तस्मावायन्त पवाग्रे देवास्तावन्त इदानीम्" इति। अन्वहं सृजत इत्यसृग्रम्। अस्माच्छव्दान्मनुष्याननुस्मृत्य ससर्ज। चन्द्रलोक- 20 निवासिन: पितरः इन्दव इवेतीन्दय। इन्दवशब्दात् पितृननुस्मृत्य सस्ज।ग्रहषु सामाधारपत्रपु तिरांभावन दशापवित्रं निंधीयते। अस्ति च विधि: "दशा- पवित्रेण ग्रहान् पार्यात" शत। तेन तिर:पवित्रशब्दात् ग्रहान् बुद्धिस्थान् ससर्ज। अश्नुवत व्याप्तुवन्ति।' क सामानि" इति आशवशब्दात् घुद्धिस्थं स्तोत्रान्तरम्। विज्ञन्नीति विश्वानि। शस्त्रशब्दवाच्या कतः । प्रगीनं हि शरतरं 25 यादृच्छिकत्वात्। "अभि सौमगा" इति शब्दादन्याः पश्वाद्याः प्रजा घुद्धिणा:

. A. प्रापयतीत २. T.M. ग्रद्दात्

275

[अ. १. पा. ३. सू. २९.

भाष्यम्

"नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम्। वेदशब्देभ्य एवादौ निममे स महेश्वरः ॥" इति ॥ "सर्वेपां तु स नामानि कर्माणि च पृथकपृथक्। 5 वेदशब्देभ्य एवादा पृथक्संस्थाश् निममे॥।" इति च। अपि च चिकीर्षिनमर्थमनुनिष्ठंस्तस्य वाचकं शब्दं पूर्व स्मृत्वा पश्चात्तमर्थमनुतिष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेतत्; तथा पजापतेरपि सष्टुः पूर्व वैदिकाः शब्दा मनसि प्रादुवभूवः पक्चात्तदनुगतानर्थान्ससर्जेति गम्यते। तथा च श्रुति :- "स भूशिते व्याहरत । स भूमिमसृजत" 1V इत्येवमादिका भूरादिशब्देभ्य एव मर्नास प्रादुभूतेभ्यो भूरादिलोका- न्सष्टान्दर्शयति।

किमात्मकं पुनः शब्दमभिपेत्येदं अब्दमभवत्वमुच्यते! स्फोटमित्याह। वर्णपक्षे हि तेषामुत्पन्नप्ध्वंसित्वान्नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तानां प्रभव इत्यनुपपत्रं स्यात् ; उत्पन्नपध्वससिनश्च वणाः, प्रत्युच्चारणमन्यथा 15 चान्यथा च प्रतीयमानत्व्रात् ; तथा हि-अदृश्यमानोऽि पुरुपविशे-

प्रकटार्थविवरणम

ससर्जेति छन्दागव्राह्मणवाक्यार्थः। प्रजापांनर्मनसा वाचं त्रयीलक्षणां मिथुनं मन्त्रब्राह्मणद्वन्द्वभूनं समभवत् अन्वभून्। अध्यकरूपेण वा मनसा मिशुनीभूतां 20 त्रयीविहितसृष्टिकममन्वालोचयदित्यर्थः। "प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्" इत्यस्य प्रसि द्वार्थमाह -- अपि चेत्यादिना।। प्रजापतिः शब्दविकल्पितं ससर्ज घुद्धिपूर्वक-

शब्दमेव निरूपयति-किमात्मकं पुनरिति । वयाकरण आह- स्फोटमिति ॥ स्फुट्यते व्यज्यन वर्णरिति स्फोट। स पवार्थसृष्टौ कारणं 25 नित्यत्वात्; न वर्णाः, तंषामनित्यत्वादित्यर्थः। ननु वर्णानित्यत्वमसिद्ध-

276

देवताधिकरणम् ९.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् 'यज्दत्तोऽयमधीते' इति; न चार्य वर्णविषयोऽ्यथात्वप्रत्ययो मिथ्या- ज्ञानम्, वाधकमत्ययाभावात्। न च वर्णेभ्योऽर्थावगतिर्युक्ता; न होकेको वर्णोडर्य प्रत्याययेत्, व्यभिचारात; न च वणसमुदाय- पत्ययोडस्ति, करमवर्तित्वादणानाम; पूतपूवनर्णानुभवजनिनसंस्कार- 5 सहितोऽनत्यो वर्णोऽर्य प्रत्याययष्यनीति यद्युच्षेत, तत्र; संबन्धग्रह- णापेक्षो हि शब्द: स्वयं प्रतीयमानोडर्य प्रत्याययेत्, ३पादिवतः न

त्यक्षत्वात्संस्काराणान्; का्यप्रत्यायितेः संस्कारः सहितोऽनत्यो वर्णोऽर्य मत्याययिष्यनीति चेत्, न; संस्कारकायस्यापि स्मरणस्य 10

प्रकटार्थनिवरणम् वर्णेष्वन्वथात्वप्रत्ययः स विभ्रम इत्याशङ्कथाह-ने चारयमति ॥ किव्त् वणें- भ्योऽर्थावगत्यनुपपत्त्यापि स्फोटो वक्तव्य इत्याह-न च वर्णेभ्य इति॥

समुदिनभ्योऽर्थप्रत्ययः इत्याशङ्गयाह-न चेनि ॥ वर्णानामुच्चारणस्य क्रम- 15 वर्वादुख्वारणानन्तरं याग्यानुपलव्ध्यभात्ावगमात् न समुदायप्रतीति - रित्यर्थ:। यथाग्नयादीनां क्रमवर्तिनामपि संस्कारद्वारा साहित्यं तथा वर्णेषु भविष्यतीत्याह- पूतवणजनितेति ।। प्रत्यक्षटष्टशव्दपरित्यागेन बालस्या प्रत्यक्ष संस्कारेषु व्युत्पत्यभावात् श्रोतुश्चार्थावगमात् पूर्वक्षणे संस्कारा- नवगमात् न संस्कारपक्षा समअस इत्याह तन्नेति ॥ वर्णस्सृति- 20 लक्षणकार्यदर्शनात् तंत्कारणसंस्कारावगमात् नत्सहिनाऽन्त्यो वर्णः श्रोत्रात् प्रस्य्यत इति चञ्नानवगतसंस्काराणं साहित्यं क्रमेणवानुमानादि त्याह-न संस्कारति। शब्दादर्थबोधप्रसिद्धयां स्फोटमुपपाद्य प्रत्य

१. T and A omt न चायमति. ४. T,P, Aand TM. चत्तदा- प्रत्यय इन्याशङ्गयाह प्यनवगत २. A. कमवत्वमुच्चा ' TM and A. शब्दाथं ३. TM and A out तत्कार मात् &. T, Ti, P and TM add अनुपपत्या

277

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ३ सू. २९.

भाष्यम् कमवर्तित्वात्; स्मात्स्फाट एव शब्दः । स चैकैकवर्णपरत्ययाद्वित-

झदिति प्रत्यवभासते; न चायमेक त्ययो वर्णवपया स्मृतिः, वर्णा- नामनेकत्वादेकप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तः नस्य च प्रत्युच्चारणं प्रत्यभि- ज्ञायमानत्वान्नित्यत्वम्, भदप्रत्ययस्य वर्णवषयत्वात्। नस्माननित्या

परभवतीति।।

"वर्णा एव तु शब्दः" ईन भगवानुपवषः । ननूत्पन्नमध्वं 10 सित्वं वर्णानायुक्तम्; तन्न, त एवात पत्यभिज्ञानाद; सादृश्यात्मत्याम-

प्रकटाथववरणम्

क्षमेव स्फोटे प्रमाणमाह-स चेककत। वणप्रत्ययनाहिनो निक्षिपः संस्कार एव बाजं यश्मिन् अन्तःकरण। तथान्त्यवर्णप्रत्ययन जनितः परिपाक: पौष्कल्यं पस्मिन् त्िन्मनस एकं पदम् एकं वाक्यमित्यंवं शीघ्रं 15 प्रत्यवभासत इस्यर्थः। नन्वेकें पदमित्यादावयि न व्णोतिरिक कििदा- लम्बनं भार्तात्याशङ्कयाद-न चार्यमति ॥ अनेकष्यंकत्वुद्ध: विस्रमत्व- प्ररुङ्गात् पदादिघुद्धिगोचर: स्फाट वेत्यर्थः। नन्य नित्यत्व प्रामाण्य नाह-तस्य चेति॥ ननु तदबद पदमित प्रत्यानज्ञानात् न नित्यत्वसिद्धिः,

20 आचार्यसंप्रदायमुपादाय सिद्धान्तमाह- व्णा एव त्विति । गोरित्युक्तं गकारा का रवि नगतिरिक्तम्य स्वननत्रम्य पग्तन्त्रम्यप क्राश्रत्ंणित्यर्थः। प्रत्यभिक्षया च स्थायित्वावगमात् क्षणिकत्वमू। तस्या: ब्रन्तत्वं शाहत साहश्या- दिति। त पवामी केशा इति प्रत्यमिक्ञा मवत ब्रान्तः पुनर्वचन,वपन/व्राहक-

१. A. विमर्जनीयाति- ३ A omit प4नग्राहुक २. TM. भ्रान्त:

278

देवताधिकरणम् ९./ पकटार्थविवरणम्

भाष्यम

ज्ञानं केशादिष्विवेति चेत्, न; प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण वाधानु- पपत्तेः; पत्यभिज्ञानमाककृतिनिमित्तममिति चेतु, न; व्यक्तिपत्यभि- ज्ञानात् ; यदि हि प्रत्भुव्वारणं गवादिव्यक्तिवदन्या अन्या वणव्यक्तय: मतीयेरन, तः आकृतिनिमितं प्रत्यभिज्ञानं स्यात्; न त्वेतदस्ति ; 5 वर्णव्यक्तय एव हि प्रत्युच्चारणां प्रत्यभिज्ञायन्न; द्विर्गोशब्द उच्चारित इति हि प्तिप,तः; न तु द्ो गोशव्दाविति। नतु पर्गा अप्युभारण- भेदन मिन्ा: प्रतीयन्ते, अवाभिधीयने-सति वर्णावपर्ये निश्चिते प्रत्यभिज्ञान, संयोगविभागामिव्यङ्गयत्वादणानारम, अभिव्यअ्ञक-10

प्रकटार्थविवरणम्

प्रमाणविगंधात्ः न तथा, पवने गवाराठय इति प्रत्यभिज्ञाया बाधकं किचित् दश्यन इन्याह-न प्रत्यभिज्ञानस्येनि। नहि गोत्वादिप्रत्यमिज्ञावद्गत्वादि- सामान्यविषयं प्रत्यभिज्ञानमस्तु वर्णार्यनित्या एवत्याह-प्रत्यभिज्ञान- माङकृतिनिमित्तमिति । सिद्धे निरुपाधिकव्यक्तिभेदे अनुगताकार: प्रत्ययः 15

सामान्यमवलाबते अन्यथा घटाकाशी माहाकाश इत्यात्रा प्रस - ङगातू: नह व्यक्तिभर प्रमाणम्ति । तनः 'मोडयं देवदत्तः' इिवत्न पवामी गकागदयः इति प्रत्यभिज्ञा व्यक्तिमंवावलम्बन इत्याह न व्यक्ति- प्रत्यभिज्ञानादिन। अस्त्येव व्यकिभेदे प्रमाणमित्याह-ननु वणा अपीति।। मत्यमस्ति मेटप्रत्ययः. नथापि प्रत्यमिज्ञाया निग्पक्षन्वरूपविपयत्वन 20 दुर्बलत्वाद्यषकम्यामाकाशव्यक्ती घटाकाशः कणकाश इति वर्तुलतेव - दघत्वादिप्रत्ययो व्यक्षकवचित्रयनिमित्तः, तथा ठयअ्षकवायुसयोगविभाग- वचित्रयनिमित्ता वर्णेषु वैचित्रयप्रत्यय इत्याह अवाभिषीयत इत्यादिना ।। किं चानन्ता गकागव्यक्तय: कल्पनीयाः तासु च प्रत्यमिज्ञानसिद्धये गत्वं सामान्यं कल्पनीयम् तत्राप्युदात्तादिभंदप्रस्थयनिर्वाहाय पगेपाधिकत्वं वक- 25

१. T, TI and P. पटा- २ T,P,TM and .i. वर्तुलत्वात्

279

ब्रह्म सूल्नभाष्यव्याखयानम् [अ. १. पा. ३. स्. २९,

भाष्यम्

वैचित्यनिमित्तोऽयं वर्णविषयो विचित्ः प्रत्ययः, न स्वरूपनिमित्त :; अपि च वर्णव्यक्तिभेदवादिनाषि प्रत्यभिज्ञानसिद्धये वर्णाकृतयः कल्पयितव्याः; तासु च परोपधिको भेदप्रत्यय इत्यभ्युपगन्तव्यम् ; 5 तद्वरं वर्णर्व्याक्तष्वेव परोपाधिको भेदप्रत्ययः, स्वरूपनिमितं च प्रत्यभि- ज्ञानमिति कल्पनालाघवम्। एष एव च वणवषयस्य भेदप्रत्ययस्य बाधकः प्त्ययः, यत्परत्यभिज्ञानम्। कथ हेकस्मिन्काले बहूनामुचचार- यतामेक एव सन्गकारो युगपटनेकरूपः स्यात्-उदात्तश्रानुदात्तश्र सरितश्र सानुनासिकश्च निरतुनासिकश्चेति। अथ वा ध्वनिकृतोऽयं 10 प्रत्ययभेदो न वर्णकृत इत्यदोषः। कः पुनरयं ध्वनिर्नाम? यो दूर- दाकणयतो वर्णविवेकमप्रतिपद्यमानस्य: कर्णपथमवतरति पत्यासीदनश्च

प्रकटार्थविवरणम

व्यम्, नतो वरमेकस्यां गकारव्यक्ती परोपाधिकत्वकल्पनमित्याह-अपि चेति। नन्वबाधित्व्याक्तभेद प्रत्ययान्न कल्पनागौरवमिस्याश क्या-एष एव 15 चति॥ ननु वाधोऽगतिका गानः । एकत्वं नानात्वं चास्त्वित्याशङ्गयाह- कर्थं ह्येकस्मिन्निति। युगपदे कम्यान करूपत्वानुपपत्तितर्कसटकृतमेकत्व- प्रत्यभिज्षानं भेदप्रत्ययबाधकमिति मावः। पूर्व हत्कण्ठादिप्रदंशः वायुमंयोगम्य व्यक्जकन्वमङ्गीकृत्य भववप्रत्ययो न वर्णस्वरूपनिबन्धन इत्यभाणि । स्वमनमि- दानीमाह-अथ वेति ॥ यथा मणिकृपाणदर्षणादिपु प्रतिविम्बितं मुखं 20 वर्तुलत्वादिनद्धर्भविशिष्ट भानि, तथा उदात्तादिधर्भवत्त्ु ध्वनिषु प्रतिबिम्बिता वर्णाः तद्धर्मत्वविशिष्टा भान्तीत्वर्थः। ध्वनिस्वरूपं प्रश्नपूर्वकमाद- कः पुनरयमिनि ॥ वर्णातिरिक्त: शब्द्रो ध्वनिग्त्यथः। स एव प्रत्यामनम्य पुंसो स्वधर्माध्यारोपे निमित्तमित्याह-प्रत्यासीदतक्चेति ॥ नन्वव्यक्ता वर्णा

१. A. वायो: गतिः एक्त्व ३ TM omits हत् २. A. प्रत्ययमिति भाव:

280

देवताधिकरणम् ९.] भकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पटुमृदुत्वादिभेदं वर्णेष्वासञ्जयति; तन्निबन्धनाय्चोदात्तादयो विशेषा:, न वर्णस्वरूपनिबन्धनाः, वर्णानां प्रत्युच्चारणं पत्यभिज्ञायमानत्वात्; एवं च सति सालम्बना उदाच्ादिप्रत्यया भविष्यन्ति; इनरथा हि वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां निर्भेदत्वात्संयोगविभागकता उदात्तादि- 5

विशेषा: कल्प्येरन्, संयोगविभागानां चामत्यक्षत्वान्नः पश्रया विशेषा वर्णेष्वध्यवसातुं शक्यन्त इत्यतो निरालम्बना एवैत उदात्तादिप्रत्ययाः स्युः। अपि च नैवैतदभिनिवेष्टव्यमुदात्तादिभेदेन वर्णानां प्रत्यभिज्ञाय- मानानां मेदो भवेदिति; न ह्यन्यस्य भेदेनान्यस्याभिद्यामानस्य मेदो भवितुमइति ; न हि व्यक्तिभेदेन जाति भिन्नां मन्यन्ते। वर्णेभ्यक्वार्थ- 10

प्रकटार्थविवरणम्

पव ध्वनय:, कुतो भेदसिद्धिरित्याशङ्गयाह-वणानामिति।। ननु वायुसंयोग- विभागयो: व्यक्ञकत्वं हित्वा कि ध्वनीनां व्यञ्कत्वपरिकल्पनेनेत्याशङ्गयाह- एवं च सतीति।। उदात्तादीनां वायुधर्मत्वे सत्यश्रावणानां व श्रावणमेवात्र- (भ्रमेऽत्र] प्रतिभासायोगात् : अन्यथा नक्षुषा रसभमस्यापि प्रसङ्गात्। अनः 1] श्रावणध्वनीनामेव व्यक्षकत्व नद्धर्मसमानानिर्वचनीयधर्मान्तरसमारोपात् सालम्बना उदात्तादिप्रत्ययाः भविष्यन्तीत्यर्थः। ननु न वर्णमात्रं कापि प्रत्यभिक्ञायते, कि तूदात्तादिधर्मविशिष्टतया, अनः उदात्तादे: समारोप कल्पनानुपपन्नेत्याशङ्गयाह-अपि च नैवैतदिति ॥ खण्डमुण्डादपरकं गोत्वं प्रत्यभिक्षायत इत्येतावता न खवण्डादिभेदभिन्नत्वं तात्विकमिति भावः । 20 एवं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणेन वणानां स्थायित्वसुपपाद्य इदानामर्थप्रत्यायकत्वमुप- पाद्यन् स्फोट विघटयनि-वर्णेभ्यश्चेति ॥ कल्पनामसहमानः उक्तमुद्भा-

१. A. उदात्तानां ४. A. ननु वर्णमात्रं कवापि न २. T,Ts and P. सत्याश्रा ५. T. स्फोटत्वं ३. TM. च श्रावणे मैत्रप्रति A. चाश्रावण यत्र प्रति

281 AR

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. १. पा. २. सू. २८.

भाष्यम्

प्रतीते: संभवात् स्फोटकल्पनानर्रथिका । न कल्पयाम्यहं स्फोटम्, परत्यक्षमेव त्वेनमवगच्छामि, एकैकवर्णग्रहणाहितसंस्कारायां बुद्धौ झटिति प्रत्यवभासनादिति चेत, न; अस्या अपि बुद्धेर्वर्णविषयत्वात; 5 एकैकवर्णग्रहणोत्तरकाला हीयमेका बुद्धिर्गीरिति समस्तवर्णविषया, नार्थान्तरविषया; कथमेतदवगम्यते ? यतोऽस्यामपि बुद्धौँ गकारादयो वर्णा अनुवर्तन्ते, न तु दकारादयः ; यदि ह्यस्या बुद्धेगकारादिभ्योऽ- र्थान्तरं स्फोटो विषयः स्यात, तनो दकारादय इव गकारादयोप्यस्या बुद्धेर्व्यार्तेरन् ; न तु तथास्ति ; तस्मादियमेकबुद्धिर्वर्णविषयैव स्मृतिः । 10 नन्वनकत्वाद्ूर्णानां नैकबुद्धिविषयतोपपद्यत इत्युक्तम्, तत्पति ब्रूम :- संभवत्यनेकस्याप्येकबुद्धिविषयत्वम्, पङ्ञि: वनं सेना दशत् शतं सहस्रम् इत्यादिदर्शनाव; या तु गौरित्येकोडयं शब्द इति बुद्धि, सा बहुष्वेव वर्णेष्वेकार्थावच्छेदनिबन्धनौपचारिकी वनसेनादिबुद्धिवदेव ।

प्रकटार्थविवरणम

15 वयति-न कल्पयाम्यहमिति॥ यस्यां धुद्धो य आकारः परिस्फुरति स तस्या आलम्बनम् ; नेह वर्णातिरिक्त: कश्चिदाकार्रे भानीत्याह-नास्या अपीति॥ अनेकस्य निरुपाधिके कघुद्धिविषयत्वाभवपि सोपाधिके कुद्धि विषयत्वं न विरुध्यत इत्याह-संभवत्यनेकस्यापीनि।। ननु दशविशेषोपाधि- वशात् पङ्कत्याविषुद्धिरुपपन्ना ; वर्णेषु तु पदादिघुद्धी नास्त्युपाधिरित्या- 20 शाङ्याह-या तु गौरितीत ॥ एकपदार्थमुद्धिजनकत्वोपाधी वर्णेष्वरेव पद- व्यवहार:, एकसंसर्गधुद्धिजनर्कत्वोपाध:[धौ] पदेष्वंय वाक्यव्यवहार इत्यादि द्रष्टव्यम्। न चतरेतराश्रयत्वं क्रमविशषवतां वर्णानामर्थप्रत्ययजनकत्वात्, अर्थप्रस्यय दर्शनेनतत्सामर्थ्यमनुमायैकपदव्यवहारादिन्यर्थः। वर्णानिरिक्तपदान-

{. T and TM. जनकत्वेऽपि. ष्त्र- २. TM. भाग इत्यत्राह वाक्य- T, TI, P and TM भक् इत्यत्राह A. जनकत्वे 5पि विशिष्टवाक्य.

282

दंवताधिकरणम् ९/ पकटा्थविवरणम्

भाष्यम्

अताह-यदि वर्णा एव सामस्त्येनैकबुद्धिविषयतामापद्यमानाः पद स्युः, ततो जारा राजा कपिः पिकः इत्यादिपु पदविशेषप्रतिपत्तिर्न स्यात्। त एव हि वर्णा इतरत्र चेतरत्र च मत्यवभासन्त इति ; अत् वदाम :- सत्यपि समस्तवर्णपत्यवभर्शे, यथा कानुरोधिन्य एव 5 पिपीलिका: पक्किबुद्धिमारोहन्ति, एवं क्रमानुरोधिन एव वर्णाः पदबुद्धिमारोक्ष्यन्ति; तत्र वणानामविशपऽपि कमविशरकता पद- विशेषप्रतिपत्िन विरुध्यते; वृद्धव्यवहारे चेमे वर्णाः क्माद्यनुगृहीता गृहीतार्थवशेपसंवं्धाः सन्तः स्वव्यवहारप्येकेकवणग्रणनन्तरं सम- स्तप्रत्यवमर्शिन्यां बुद्धो तादृशा एव प्रत्यवभासमानास्तं तमथमव्यभि-10 चारेण प्रत्याययिप्यन्तीति वर्णवादिनी लवीयसी कल्पना । स्फोट- वादिनस्तु दृष्टहानि:, अदृष्टकल्पना च ; वर्णाक्षेपे क्रमेण गृह्यमाणा: स्फोटं व्यञ्जयन्ति स स्फोटोर्ऽर्थ व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना स्याद् ॥

प्रकटार्थविवरणम्

भ्युपगम व्यवहारभङ्गइंत्याह-अताह यदीति । क्रमविशेषः पेदविशष- 15 नियामक, अन्यथा स्फाटविशषाभिव्यक्तिरपि न स्यादित्याह-अत्र वदाम इत्यादिना॥ ननु वर्णानां क्रमोऽपि न संभवति, तत्राह-वृद्धव्यवहारे चेति।। नित्यत्वसर्वगतत्वाभ्यां देशकालक्रमाभावे व्यञ्ञकानां क्रमवर्त्वात् आकाशवदापाधिक क्रमवतां वर्णानां यथासङ्गतिग्रहं शब्दे व्यवहारेऽर्थप्रत्याय कत्वमुपपद्मते। लाघवं चासिमिन्पक्ष भवतीत्यर्थः। उक्तं हि- 20

"यावन्तो यादशा ये च यदर्थप्रतिपादकाः। वर्णाः प्रश्ञातसामर्थ्याः ते तथैवावबोधकाः॥"

इति। स्फोटवादिनस्तु रष्टं यद्वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वं तस्य हानि, अहृष्टस्य च स्फोटस्य कल्पना; साच गौरवदुष्टेत्याह-वर्णाश्चेम इति।।

१. T, Ta, P and TM om अत्राह. २. A. पदाना २. A omls पदविशेष

283

म्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. ३. सू. २८.

भाष्यम्

अथापि नाम प्रत्युच्चारणमन्येऽन्ये वर्णाः स्युः, तथापि प्रत्यभिज्ञा- लम्बनभावेन वर्णसामान्यानामवश्याभ्युपगन्तव्यत्वात्, वर्णेष्वर्थपति- पादनपक्रिया रचिता सा सामान्येषु संचारयितव्या। ततश्च नित्येभ्यः 5 शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यविरुद्धम् ।।

प्रकटार्थविवरणम्

वर्णान् सर्वगतान्नित्यान सर्वत्र व्यक्तियोगतः। स्वतन्त्रेन्द्रियवेद्यत्वाद्दव्यं भाटटविदो विदुः॥ प्राभाकराद्यः प्राहु: गुणाने खसमवायतः। 10 नामरूपश्रुप्तेनैव द्रव्यतास्तीति मामकाः ॥

प्रौढवांदेन वर्णानामनित्यत्वमभ्युपगम्याह-अथापि नामेति । निस्यानि वर्णसामान्यानि क्रमवशेषवन्ति यस्मिन्नर्थे वृद्धव्यवहारे गृहीतसङ्गतिकानि तमर्थमेकस्मृत्यारूढानि प्रत्याययिष्यन्तीति नास्माकं काचितक्षतिरित्यर्थः । ननु नायं प्रौढवाद:, प्रमाणवत्वात्; तथाहि-शन्दोऽनित्यः, सामान्यवत्वे सति 15 अस्मदादिबाह्यप्रत्यक्षविषयत्वात्, पटवत; न ध्वनिभागे सिद्धसाधनत्वात्, विमत इति विशेषणे भागासिद्धः तचान्त्यातिरिक्तानामप्रत्यक्षत्वात्, तस्यैव पक्षत्वे व्यर्थविशेषणत्वात्, याग्यतानङ्गीकाराश्चासिद्धः, तथा सामान्येषु अन- कान्तिकः, सन् घटः, सन् पटःइतिवत् सद्दटत्वं सत्पटत्वम् इत्यनुगतप्रत्ययात्, न च स्वरूपसत्तानिमित्ताऽनुगमः, तद्पलापापातात्, द्रव्यस्य द्रव्याश्रयत्ववत् 20 सामान्यस्य सामान्याश्रयत्वेऽप्यनवस्थापरिहारात् गोत्वं गोत्वमिति [गौरिति] प्रत्यययोरित सत्ता सतीति प्रत्ययोरवैलक्षण्यात् न सत्तान्तरप्रसङ्गः । यञ्चेदमनु- मानम्-शब्दोऽनित्य:, तोवत्वादिधर्मोपेतत्वान्, दुःखवत्, तत्र व्यधिकरणा- सिद्धा हंतुः, तीव्रत्वादिरहितवर्णानुपलम्भासिद्धौ गोत्वस्यापि खण्डादिधर्म- कश्वप्रसङ्गाव्यभिचारात् ; अनद्धर्मत्व समः समाधिः, प्रत्येकं तीवत्वादेरवर्तनात् 25 भागासिद्धिश्च कार्यरवादनित्यत्वसाधने वंदवादिनं प्रत्यसिद्धिः । न च नित्यतवे

१. A. वर्णा: ४. T, T1, P and TM. वादे २. A. नित्या: ५. TM. गतः ३.A. गुणा: ६. A. तत्राप्यधि.

284

दवताधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अत एव च नित्यत्वम ॥ १-३-२९॥

स्वतन्त्रस्य कतुरस्मरणादिभि: स्थिने वेदस्य नित्यत्वे देवादि- व्यक्तिपभवाभ्युपगमेन तस्य विरोधमाशङय "अतः मभवात्" इति

प्रकनर्थविवरणम 5

सदांपलम्मापातात् कार्यत्वं व्यक्ष मावाकावाभ्यां उपलम्भान्नुपलम्भसिद्:। यञ्च विरचिनं शब्दा न प्रतिनियतसस्कार संसकार्या: ममानन्त्रयग्रा वलमान देशधर्मापन्नत्व सति युगवदिन्दिवियसंबह्धत्वात्, रटादियन ई, तत्रानेकान्ति को हेतुः सर्वगततया मनःसंसृप्रान नातमसु टुापदनुपलम्भेन प्रतिनियत- व्यक्षकव्यङ्गयत्वात्। अथ सर्वगनत्वंडव्यसंसर्ग नहिं वर्णानामपि प्रतिविम्बि- 10

प्रत्युक्त:। यदगाछुट्यनेन -- "वर्णान्नका शब्दा आत्ममना विषयसंबन्धाति- रिक्तसंस्कारनिरपेक्षण श्रत्रेण व्यज्यन्ते श्रायणत्वात् व्वनिधर्मवत्"इति तत्र सति वर्णसम्बन्ध व्यअ्ञकनरपेक्ष्यसाधने सिद्धसाधनं संबन्धार्थत्वात् व्यज्ञ- कस्य। किं च दर्पणस्य व्यअ्ञकमन्तरण चाक्षुपत्वे दृष्टभित्येतावता न प्रति- 15 विम्बस्य चाक्षुपत्वे नैरपेक्ष्यानुमानम्। अंतोऽप्रयोजकतापि । नम्मान्नित्या वर्णाः, ध्वन्वाद्यन्यत्वे सति श्रावणत्वात्, शब्दृत्ववदिति स्पितम्।

थ्रोत्रश्ञेयत्वमझ्ञात्वा शब्दकाकारधीर्यतः। शब्दशब्दों वदेत्तस्माज्जाति वर्णानुगामिनीम्॥

अत एव च नित्यत्वम्॥ 20

वृत्तानुवादपूर्वक सूत्रं व्याचष्टे-कतुरस्मरणादिभिरिि॥वंदोऽपौ- रुषयः, अस्मर्यमाणकर्तृकत्वाढात्मवत्, मुक्तकश्लोकानामवधारितं चेत् पैरुषे- यत्वम् तर्हि स्मृत एव कर्ताः सामान्येन नावधारित्श्चत् न विपक्षत्वम्, न च सन्दिग्धासिद्धिः, कर्तुरननुभवादवास्मरणनिश्चयात्। था वेदोऽपौरुषेयः, असर्वशवचनत्वाभाव सति धर्मादिप्रमाणत्वात्, परपरिकल्पितेश्वरबुद्विवत्। 25

१.T,TI,P and TM. व्यन्यने २. A omits अनो

285

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. १. पा. ३. सू. २९.

भाष्यम्

परिहृत्य इदानीं तदेव वेदनित्यत्वं स्थिनं द्रदयति-अत एव च नित्यत्व- मिति। अत एव नियताकृतर्देवादेजगतो वेदशब्दप्रभवत्वाद्वेदशब्दे

प्रकटार्थविवरणम्

5 तथा विमतो व्यवहारः, पूर्वपूर्वव्यवहारानुस्मृतिनिबन्धनः, अभिधानाभिधेय- व्यवहारत्वात् जात्यभिधानव्यवहारत्वाद्वा इदानीन्तनव्यवहारवत् इत्यादि- हेतुभिः वदस्य नित्यत्वं सिद्धम्। नद्विगांध जमिनीयरुद्भाविते "अतः प्रभावात्" इत्यनेन परिहारमभिधाय इदाना तनव हतुना काणादादीन् प्रति वेदस्यापौरुषेयत्वं द्रठयति-वेदोडपौरुषय:, जगत्कारणत्वात् ईश्वरवद-इति 10 प्रयोगः। नन्वदृष्ट व्यभिचारः नः वाच्यमुपलभ्य वाचकवरचना हि पारुषेयता, न तादश्यट ष्टेऽस्तीति कथं विपक्षता। यच्चानुमेनिरं काणादा दिष्यानुपूर्ची प्रणेतृपूर्विका इदप्रथमा वा, वर्णानुपूर्वीत्वात्, संप्रतिपन्नवदितितत्रादिमां- दिपदार्थस्वभावव्यवस्था पिप्रेणतृपूर्विकाव्यवस्थत्वात् संपरातपत्रवत्। अतीत- कल्पानुपूर्वी वेदंप्रथमा आनुपूर्वीत्वात् संप्रतिपन्नवत् -इत्यतिप्रसङ्गलक्षणप्रति- 15

वाक्यत्वात्, आयुर्वेदवाक्यवदिति, तत्राप्तप्रणीतत्वे सन्दिग्ध प्रामाण्यनिश्चया- भावात् तार्किकाणां सन्दिग्धासिद्धां हंतुः।बाँद्शास्त्रमापप्रणीतं ताद्विपरीता- गमस्वीकारिमिः बौद्धेभ्योधिके: बोद्धैः प्रमाणत्वंनाट्रियमाणवाक्यत्वात् 20 आयुर्वेदवदित्यतिप्रसङ्गश्वं। वेदवाक्यमाप्प्रणीतं हंतुदर्शनशून्यमहाजन- परिगृहीतत्वात् आयुर्वेदवदित्यसङ्गतम्, चन्द्रप्रादेशत्वादित्यादयत्राक्यादो व्यभिचारात्, असिद्धंश्च। वेदोऽनाप्तप्रणीतः आप्ताप्रणीतवाक्यत्वात् संप्रति- पन्नवत् इत्यपि न प्राप्ताति अनुकूलतर्काभावात् श्रयोऽर्यिमि: परिग्ृहीनत्वात्.

१. A. व्यवहाराच्च। ५. A. गत कलपा २. TM. adds तत्रादिमिति ६. T. प्रमानपूर्तत्ात ३. T. आत्माि ७. Aonts बाद्धिम्योऽिके Y. TM. adds प्रणेतृव्यवस्थापिनं e. AAomits T. व्यवस्थापितं ९. TM. श्रयोक्तिभिः

286

देवताधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

नित्यत्वमपि प्रत्येतव्यम् । तथा च मन्त्रवर्णः-"यज्ञेन वाचः पद- वीयमायन्तामन्वविनदव्नषिषु प्रविष्टाम्" इति स्थितामेव वाचमतुविभ्नां दर्शयति। वेठव्यासरथ्चैवं स्मरति- "युगान्तेऽन्त हिनान्वेदान्सेनिहासान्म हर्षगः। 5 लेभिरे तपसा पूवमनुज्ञाता: स्वर्यंभृवा।" इतिं॥

स्मृतेश् ॥ १-3-३0॥

अथापि स्यात्-यदि पश्चाठिव्याकवेवादिव्यक्तयोऽपि संत-

प्रकटार्थविवरणम् अबाध्यार्थबांधनशक्तिमत्वानुपपत्तिवाधाञ्च। यदपरमनुममे - गवादिपद संक्ेतपूर्वकनयव व्यवहारपदं पतत्वात् संप्रनिपन्नवदिति तत्र वृद्धव्यवहारे प्रवृत्तिलिङ्गन शक्तिमनुमाय व्यव्हागन्तर गवादिपदानां व्यवहार्यत्वस्य प्रत्यक्षन्वान्तद्वाघः। प्रयोगश्च विमतं गवादिशब्दार्थसंबन्धज्ञानं वृद्धव्यवहार- 15 पुरस्सरं गवादिशब्दार्थसंबन्धज्ञानत्वात इदानीननवत्, तस्मात्पदानां पदार्थः

भावात्लिद्धं वदम्य नित्यत्वम्। पुराणादिषुतु वाक्यरचनीयाः पुरुषधी- प्रमवत्वात् पोरुषेयनंष्यन इत्यलम्। वेदनित्यत्वें श्रुतिस्सृतिसंवादमाह- तथा च मन्त्रवण इति ॥ पूर्व कंचन यजमाना: यज्ञमाहात्म्येन वाचो वेदस्य 20 पदवीयं स्यानमायन् वदावस्थानयोग्यत्वं प्राप्ताः सन्नः। नां वाचमन्वविन्दन् अनुलेभिर पश्चात्. इनि स्थितामेव वाचं लब्धां दर्शयतीत्यर्थः॥ समाननामरूपत्वाच्चाउृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्र ।। सूत्रनिरम्याशङ्कामाह-अथापि स्यादिति। अवान्तर प्रलये व्यक्तीनां नाशेऽपि जातीनां सद्भावास्वति वाच्यवाचकसंबन्धाविच्छेद :; महाप्रलये तु 25

१. A. लक्षणसंच ३. TM. इत्येवं २. T. रचनाया ४ TM and A. निरस्यां

287

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. ३. सू. ३०.

भाष्यम्

त्संबन्धनित्यत्वेन विरोधः शब्दे परिहियते। यदा तु खलु सकल त्रैलोक्यं पत्यक्तनामरूपं निर्लेवं पलीयते, प्रभवति चाभिनवमिति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति, तदा कथमविरोध इति। तत्नेदमभिधीयते- 5 समाननामरूपत्वादिति। तदापि संसारस्यानादित्वं तावदभ्युपगन्तव्यम्। प्रतिपादयिष्यति चाचार्यः संसारस्यानादित्वम्-"उपपद्यते चाप्युप- लभ्यते च" इति। अनादौ च संसारे यथा स्वापप्रबोधयोः प्रलय- प्भवश्रवणेऽपि पूत्रपरवोधवदुत्तरप्रबोधेऽपि व्यवहारान्न कश्विद्विरोध: एवं कल्पान्तरपभवप्रलययोरपीति द्रष्टव्यम् । स्वापपवोधयोक्च प्रलय- 10 प्रभवो श्रयेते-"यदा सुप्तः स्वमं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्पाण एवैं-

प्रकटार्थवचरणम्

जानीनामपि लयात् संकेन एवापूर्व: कर्नव्य इति कथं न नित्यनाव्याघात इत्यर्थः। परिह्वारत्वेन मूत्रभागमवनारयनितव्रेदमभिधीयत इति ॥ सत्यपि महाप्रलय पूर्वोत्तरकल्पयोः सामाननामरूपत्वात् सर्वदैकरूप्यं व्यवहारस्य 15 नित्यत्वं न विरुध्यते ब्रह्मवत नित्यत्वाभावेऽपीति भावः। ननु परमेश्वरस्याद्यः प्रपञ्चसर्गो महासर्ग न्वीकृतश्चनतह ततः पूर्व सर्गान्तराभावात् केन समाननाम

नादित्वम, नथापि विनष्टसमनान्पादनास्ति दष्टान्न इत्याशङ्गयाह-अनादौ 20 चेति।। सुपुप्ते रूपादीनां विषयन्यम, चक्षगदीनां विषवित्वम, यद्यपि नष्टं नथापि जागरणे नियमेनेव व्यवहारो दृश्यने। न हि चक्षुपो रसो विषयो भवति। तथा कल्पान्तरीयशब्दार्थव्यवहाग्स्य लयऽपि कल्पान्तरे तयैव प्रादुर्भविष्य- तीत्यर्थः । दृष्टान्नं ध्रुत्या द्रवयति-स्वापनबांधयोश्चेति ॥ महान्धकार- पिहितानामिव घटादीनां विशेषाभिव्यकत्यभिप्रायेणैकीभावामिधानं चिद्धिष-

१. A. तदानीिति ३. T,P, TM and A. जगत्कारणे २. A omits तथापि

288

देवताधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् कधा भवति तटैनं वाक्सवैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सवैं रूपैः सहा- प्येति श्रतं सनैः शब्दैः सहाप्यति मनः सवैध्यानेः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यत यथासेज्वलतः सवा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठ रन्नेवमेवेतस्माठात्मन: सर्वे प्राणा यथायननं विपनिष्टन्ते प्राणभ्यो 5 देवा देवेभ्यो लोका:"इनि । स्यादेनत्-स्वापे पुरु वव्यवदाग- विच्छेदात्स्वयं च सुप्रपवुद्धस्य पूत्रमवोधव्यवहारानुसंघ नसंभवाद- विरुद्धप्; महाप्रन्नये तु सवण्यवहारच्छदाजन्मानसच्यवहारवच्च

सत्यपि सर्वव्यहारोच्छेविनि महापलये पग्मेश्वरानुग्रहादीश्वराणां 10 हिरण्यगभादीनां कल्पान्तरव्यवद्ारानुमंधानापपत्तेः । यदपि प्राकृताः प्राणिनो न जन्मान्नरव्यवहारमनुमंदधाना दश्यन्त इति, तथापि न प्राकृनवदीश्वगर्णा भविनव्यम्। यथा हि प्राणित्वाविशेषेपि मनुष्यादिस्तम्बपयन्तेपु ज्ञाने्वयादितिबं्ध: परेण परेण भूयान्भव- न्दश्यते, तथा मनुष्यादिष्व हिग्ण्यगर्भपर्यन्नेषु ज्ञानेश्वय्यभिव्यक्ति- 15 रपि परेण परेण भूयसी भवतीत्येतचछनिस्मृनिवादेष्वसकुदेवानुकल्पादौ

प्रकटार्थविवरणम्

यत्वाकारोदयाभिप्रायेण जागरणे प्रामशब्दवाच्यात् परमात्मना निर्गमाभिधानम् अन्यथा महाप्रलयादविशषापानात्. तस्मात्सुपुमेः जानिव्यक्या चिद्धिपर्यत्व मात्रविलय: अवान्तरपलये व्यक्तीनाम महाप्रलये तूभयोरपीति विभागो द्रष्ट- 20 न्यः। अनुसन्धानसंभवासंभवाभ्यां द्ष्टान्तदार्प्टान्तिकयोः वेलक्षण्यमाह-स्यादे- तत्स्ा इति॥ रिण्यगर्भादीनामनुसन्धानसंभ ग्तू न वैषस्यमित्याह- नैष दोष इति। यदप्युक्तम-प्रणानन्तसुत्पन्नानां जन्मान्तरीयातुसन्धानं न दृश्यते, नथात्र विप्रकर्शत्कल्पान्तरीयानु न्धानमपि न संभव ति तत्राह- न पाकृतवदीश्वराणामिति । अतिप्रसङ्गसहकृुतगमबाधितं सामान्यतो- 25 दृष्टानुमानमिति भावः। ननु पूर्वकल्प ये हिरण्यगभदयो बभूवुः तेषां

१. A. धानात् २ A. विषयमात्र

289 87

ब्रह्ममुत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ३. सु. ३०.

भाष्यम् प्रादुर्भवर्ता पारमैश्वर्ये भ्ूयमाणं न शक्यं नास्तीति वदितुम् । ततश्चा- तीतकल्पानुष्ठितमकृष्टज्ञानकर्मणामीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां वर्तमान- कल्पादो प्रादुर्भवतां परमेश्वरातुग्ृहीतानां सुप्तप्रतिबुद्धवत्कल्पान्तरव्यव- 5 हारातुसंधानोपपत्तिः । तथा च श्रुति :- "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वे वेदांश्र प्रहिणोति तस्मै। तं ह देवमात्मबुद्धिपकाशं मुमुक्षुवै शरणमहं प्रपद्ये" । इति । स्परन्ति च शौनकादयः "मधुच्छन्दःप्रभृतिभिषिभिर्दाशतय्यो दृष्टाः" इति। मतिवेदं चैवमेव काण्डष्यादयः स्मर्यन्ते । श्रुतिरप्यृषि- 10 ज्ञानपूर्वकमेव मन्त्रेणानुष्ठानं दर्शयति-"यो ह वा अविदितार्षेय- च्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वच्छति प्रकटार्थविवरणम् कल्पान्ते मुक्तत्वात् कथं कल्पान्तरेSनुसन्धानमित्याशङ्गयाह-ततश्वाती- तेति। पुरुषविशेषाणामनुसन्धानं संभवतीस्यवं स्थिते ये पूर्वकल्पे दविरण्य- 15 गर्भादिप्राप्तिनिमित्तं कर्माचेरुस्तेषां यजमानानां हिरण्यगर्भादिभावनायुक्तानां परमेश्वरानुग्रह्ात् घटतेऽनुसन्धानमित्यर्थः । हिरण्यगर्भस्य परमेश्वरानुग्रहे श्रुतिमाह-तथा चति ॥ नैकस्यैव प्रतिभोनं यनाविश्वासः स्यात्, किन्तु तत्तच्छासाद्वष्टारोऽन्येऽपि प्रादुर्बभूवुरित्याह-स्मरन्ति चेति ॥ दाशतय्यो दशमण्डलयोगिन्य ऋचः। "संख्याया अवयव तयप्" सार्थे। नाश्र- 20 "ऋचां दशसहस्राणि ऋंचां पञ्चशतानि च। ऋचामशीतिः पादश्च पारणं संप्रकीर्तितम्।।" इत्यनुवाकानुकमण्यां श्रीशौनकेन महर्षिणोक्तसंख्याका द्रष्टव्या इत्यर्थः । कि चर्षिज्ञानपूर्वकमनुष्ठानं वदन्ती श्रुतिः तांस्तानृषीन्मन्त्रद्वष्टन् गमयती- त्याह-श्रुतिरपीति ॥ अविदितान्यार्पेयच्छन्द्ोदैवतव्राह्मणानि यस्य मन्त्रस्य 25 तेनेति विभ्रहः। तस्मात्कल्पान्तरीयानुसन्धानेन व्यवहारप्रवर्तकानां संभ- वात् पूर्वकेल्पतुल्य एवांत्तर: कल्प इनि फलितार्थः । कि च सृष्टिनिमित्ता

१. A. प्रतिसन्धानं Y. A. तार्षय २. T, T, P and TM. ऋपं ५, Tand A कहप एव ३. A. पीत्यादिना

290

देवताधिकरणम् ९.] मकटाथेविवरणम्

भाष्यम् गर्ते वा प्रतिपद्यते" इत्युपक्रम्य "तस्मादेतानि मन्त्रे मन्त्ने विद्यात्" इति। प्राणिनां व सुखमासये धर्मो विधीयते; दुःखपरिहाराय चाधर्मः प्रतिषिध्यते; दृष्टानुश्रविकसुखदुःखविषयां च रागद्वेपौ भवतः, न विलक्षणविषयां इत्यतो धर्माधमेफलभूनोत्तरा सष्टिर्निष्प- 5 दयमाना पूर्वसष्टिसदृश्येत निष्पधते। स्मृतिश्व भवति- "तेषां ये यानि कमाणि प्राक्सष्टर्या प्रतिपेदिरे। तान्येव ते प्रपदन्त सृज्यमाना: पुनः पुनः ॥ हिंस्राहिंसे मृदुकरे धमाधर्मादृतानृते। तन्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।।" इति। 10 पलीयमानमपि चेदं जगच्छत्तयवशेषमेव पळीयते; शक्तिमूळमेव च पभवति; इतरथाकत्मिकत्वपसङ्गात्। न चानेकाकारा: शक्तयः शक्याः प्रकटार्थविवरणम् दृष्टमदिस्नापि पूसटश्यंवोत्तरसृष्टिरित्याह-प्राणिनां चेति ॥ काम्यमान- सुखप्राप्तये वर्मानुष्टितः पूर्वकल्पे, द्वेषविषयदुःखपरिहाराय चाधर्मंः 16 परित्यकत :; तर्याश्रेत् स्वरूपं कल्पान्तर व्यभिचरत्, तदा अकृताभ्यागमकृत- विप्रणाशप्रसङ्ग इति माव। पञ्चीक्तं निर्लेपं प्रलीयन इति तदपि नास्तीत्याह- पलीयमानमपि चद्मिति ॥ वाच्यवाचकशयत्योरवशिष्टत्वान्न शब्दार्थ संबन्धानित्यताप्रसङ्ग इति भावः। ननु शाक्तिरपि प्रतिकल्पमन्यथा वाच्यवाचकयोः किन स्यादित्याशङ्कषाह-न चानेकाकारा इति ॥ गौरव- 20 प्रसङ्गादित्यर्थः॥ नतु विलम्बतां तावकिलय: स्तिकाल ईव शक्तिसद्भावे किं मानम्? तत्रार्थापत्तिः प्रमाणमिति मेनिर भीमासकाः। करतलानलसंयागे स्फोटोदय- दर्शनात् तस्ष्य व तावन्मात्रादसंभवात् प्रतिबन्धकामावस्य सहकारित्वमवक- ल्पते। ने प्रतिबन्धदशायामप प्रसक्तं। अतोंडस्ति किचिदतीन्द्रियं व्यवस्थापक 26 सा शक्तिसिति गीयते। तत्राड्डुः नयायिकादय :- प्रतिबन्धकामावेनेव दृष्टेन सहकारिणा व्यवस्थापपत्ता नातीन्द्रिया शक्ति: कल्पनयेति। तत्राहु :- १. A. एव २. T, P and TM. न तुराया 4. चतुरायामपि

291

ब्रह्मसुल्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. १. पा. ३. सू. ३०.

भाष्यम्

कल्पयितुम्। ततश्र विच्छिद्य विच्छिद्याप्युदवतां भूरादिलोकमवाहा- णाम्, देवतियंङानुष्य लक्षणानां च प्ाणिनिकायपवाहाणम्, वर्णा प्रकटार्थविवरणम् 5 सत्यमेतद्यदि प्रतिबन्धकामावस्य सहकारित्वमवकल्पते; न तु नदस्ति; तथा सति प्रतिबन्धकशव्दार्थामावापातात्। तथा हि-सति पुष्कलकारणे कार्यो- त्पादविरोधी प्रतिबन्धकः. इतरथा कारणाभावाईव कार्याभावोपपत्तेः मन्त्रादिषु प्रतिबन्धकवातो ने स्पाद्। न च तदभावे तन्भाव इति प्रतिबन्धकत्वं मण्यादेरन स्यात्। यथोक्तम्-"प्रतिबन्धो विसामत्री तद्धेतुः प्रतिबन्धकः" 10 इति-तदसत्; विसामग्रीशब्दाभिधंयप्रतिबन्धकाभावामावो दि प्रतिबन्धक- भाव एव ; ने च स एव तस्य हतु; न चान्यस्य प्रतिबनकत्वप्रसिद्धिरस्ति । किञ्च सिद्धे प्रतिबन्धकामावस्य कारणत्वे तव्वकल्यापादक: सिध्यति। सिद्धे च तर्स्मिस्तदभावः कारणमितीतरतराश्रयं स्यात्। न च तस्य कारणत्वे मानं व्यतिरेकाभावात्, उत्तम्भकसन्निधाने सत्यपि प्रतिबन्धकं कार्यदर्शनात्। 15 यथोक्तम्-उत्तम्भकाभावविशिष्ट एव प्राक्तनी मणिः प्रतिबन्धक इति, तत्रेदं वक्तव्यम्-कि र्क्वाचत्प्रतिबन्धके सति तत्संसर्गाभावः कारणं कि वा तस्या- त्यन्ताभावः? आद्ये देशान्तरे उत्तम्मकसंसर्गे वहेः दाहो न स्पात् ; अन्त्ये च क्वचित्प्रतिबन्धऽन्यत्राषि कार्यानुदयप्रसङ्ग। तस्मात्प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वानुपपत्तः कार्यमावामावव्यवस्थासिद्धये प्रतिबन्धव्यवहारसिद्धये च 20 शक्तिरभ्युपगन्तव्या। तत्याश्च प्रतिबन्धो ध्वंसः; प्रतिबन्धकापसरणकारणें [सरण कारणे]पुनरुदयः। शक्तिमदाव्वान्यत्र कार्यदर्शनर्मावरुद्म्। औष्ण्यादे: प्रतिबन्धकल्पनं तु बालवलगनम्। पूर्वधदुपलब्धरतान्द्रियातिरायकल्पने चाप- सिद्धान्तः । तद्षेवं सर्वभावानां शक्तिमत्वात्पलयेऽि मूलकारणे तान् [तां] विहाय नामरूप विलीयत इति सूक्तम्। अस्तु शक्तिशेष एव लयः, तँतः 25 किमित्यत आह-ततश्र विच्छिद विच्छिद्यापीति॥ रष्ान्तं स्पष्ट्यति-

१. T, P. TM a .1 omit न च स एव ४. 3 न्याकाभावसिद्धये २. T, P, TM aud A omit के सति ५.T. कारणात् तस्मात्पातबन्ध। ६. A omits शक्तिमश्यात् 2. A. कर्मभावव्यव ७. TM omits ततः

292

देवताधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

श्रमधर्मफलव्यवस्थानां चानादौ संसारे नियतत्वमिन्द्रियविषयसंबन्ध- नियतत्ववत्पत्येनव्यम्; न हीन्द्रियविषयसंबन्धादेव्यवहारस्य प्रतिसर्ग- मन्यथात्वं पष्ठेन्द्रियविषयकल्पं शक्यमुत्मेसषिनुद् । अतश्च सचकल्पानां

नामरूपा एव प्रतिसर्गे विशेषा: प्रादुभ्वन्ति। समाननामरूपत्वाच्चा- छत्तावपि महासगमहापरन्यलक्षणाया नगनोऽ्युपगन्यमानायां न समाननामरूपना च श्रतिस्मृती - दर्शयतः- "सूया चन्द्रमसौं धाता यथापूकमकल्पयत्। 10 दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथा मुत्रः॥" इति।

यथा पूर्वस्मिन्कल्पे मूयाचन्द्रमःपभृति जगत्कृपं तथास्मिन्नपि कल्पे परमेश्वरोऽकल्पयदित्यथः । तथा "अग्निवा अकामयत। अन्रादो देवाना स्यामिति। स एतमग्नये कृत्तिकाभ्य: पुरोडाशमष्टाकपालं निरवपत्।" इनि नक्षत्रेष्टिविधौ योडगनिनिरवपत, यस्मै वाग्रये निरवपद्, 15 तयोः समाननामरूपतां दशयतीत्येवंजातीचका श्रुतिरिहोदाइतव्या।

प्रकटार्थविवरणम्

न हीति॥ षष्ठेन्द्रियस्य मनसो नास्त्यसाधारणो विषयः, सुखादेरपि साक्षि-

न हि शक्यं कल्पयितुमित्यर्थः। उक्तं संक्षेपणोपसंहृत्य सूत्रं योजयति- 20 अतश्च सरकल्पानामित्यादिना। वेदेषु वेदविषया दष्टयो येषां यत् [यानि] वेददर्शनानि पूर्व बभूवुः तषां शर्वर्यन्त प्रलयान्तं तान्येव परमेश्वरः संपा दयतीत्यर्थः। वसन्नर्तुचिह्वानि नवपल्लवादीनि। पर्यये संवत्सरपरिवर्तने चक्षुराद्यभिमानिनो ये दवा अतीतास्ते सांप्रतैः देवैः तुल्याः॥

१. A omits तेषा

293

[अ. १. पा. ३. सु. ३१.

भाष्यम् स्पृतिरपि- "ऋषीणां नामवेयानि याश्च वेदेषु हष्टयः । शर्वयन्ते प्रसूताना तान्येवैभ्यो ददात्यजः ॥ यथतुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पयये। 5 दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिपु।।

देवा देवैरतीतेहिं रूपैनामामिरेव च।" इत्येवंजातीयका द्रष्टव्या ।। मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः ॥ १-३-३१॥

10 इह देवादीनामपि ब्रह्मावद्यायामस्त्यधिकार इति यत्पतिज्ञातं तत्पर्यावर्त्यते ; देवादीनामनधकारं जैमिनिराचार्यो मन्यते ; कम्मात्? मध्वादिष्वसंभवात्।ब्रह्मविद्यायामविकाराभ्युपगमे हि विद्यात्वाविशषा- न्मध्वादिविद्यास्वप्यधिकारोऽभ्युपगम्येत; न चैवं संभवति ; कथम्? "असौ वा आदित्यो देवमधु" इत्यत्न मनुष्या आदित्यं मध्तध्या- 15 सेनोपासीरन; देवादिपु ह्यपासकेष्वभ्युपगम्यमानेष्वादित्यः कमन्य- मादित्यमुपासीत। पुनश्चादित्यव्यपाश्रयाणि पश्च रोहितादीन्यमृता- न्युपकम्य, वसवो रुद्रा आदित्या मरुतः साध्याथ् पञ्च देवगणा: करमेण तत्तदमृतसुपजीवन्तीत्युपदिश्य "स य एतदेवममृतं वेद वमूना- मेवैको भूत्वात्रिनत सुखेनैतदेवामृनं दृष्ट्रा तृप्यति" इत्यादिना वस्ाधु- 20 पजीव्यान्यमृतानि विजानतां वस्वािमहिमपारसति दशयति; वस्वाद- प्रकटार्थेविवरणम् मध्वादिप्वसंभवादनधिकारं जैमिनि:।। एवं तावद्देवाना विग्रहवत्व सर्गप्रल्याभ्युपामे च नातति कर्मण शब्द च विरोध इत्युपपाद्य पुनर्मूलाधिकर्ग्णासद्धान्तमाक्षिर्पान सुतद्येन- 25 मध्वादिष्वित्यादिना॥ राहित शुक्क कृष्ण परःकृष्ण मध्य चञ्चलं चेति पञ्च-

१. Tl omits कृष्णं

294

देवताधिकरणमू ९] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् यस्तु कानन्यान्वस्वादीनमृतोपजीविनो विजानीयुः १ कं वान्यं वस्वादिमहिमानं प्रेप्सेयुः? तथा "अग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पादः" "वायुवाच संवर्गः" "आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः" इत्यादिषु देवनात्मोपासनेषु न नेपामेव देवतामनामधिकार: संभवति ; 5 तथा "इमावेव गौतमभरट्वाजायमेव गोनमोडगं भरद्र न" इत्यादि-

कुतश्च देवादीनामनधकाग :- ज्योतिषि भावाच् ॥ १-३-३२॥

यदिदं ज्योनिमण्डलं घुस्थानमहोरावाभ्यां वम्भ्रमज्जगदवभासयति, 10 तास्मिन्नादित्याठयो देवतावचना: शब्दा: प्रयुज्यन्ते; लोकमसिद्धे- वाक्यशेषप्सिद्धेश्व। न च ज्योतिमण्डलस्य हृदयादिना विग्रहणे चेतनतयार्थित्वादिना वा योगोऽवगन्तुं शक्यने, मृदादिवद्चेतनत्वाव- गमात्। एतेनाग्न्यादयो व्याख्याता: ।। स्यादेतत्-मन्त्राथवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो देवादीनां विग्रह- 15 वत्वाद्यवगमादयमदोष इति चेत्, नेत्युच्यते ; न हि तावल्लोको नाम

प्रकटार्थविवरणम् रूपाणि ; सप्तसु शीर्षण्यप्राणेपु : द्धयाद्वयो: गौतमादिदृष्टयोपासनम्। दक्षिणः कर्ण: गौतमः, वामो भरद्वाजः. चक्षुदेक्षिणं विश्वामित्रः,वाम जमद्ग्ि: इत्यादि।। ज्योतिषि भावाच्च।। 20

"यावदादित्यः पुरस्तादुदंता" इत्यादिवाक्यशेषादस्वचेतनमादि- स्यादिशष्दवाच्यम्, ततः किमित्याशङ्कयाह-न च ज्योतिर्मेण्डलस्येति। विग्रहवत्त्वे प्रमाणं शङ्कते-स्यादेतदिति॥ सिद्धान्तवाधयुक्तं प्रमाणं दूषयति-नेत्युच्यत इत्यादिना ॥ "पेन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते" इस्यादिभिः विनियुक्ता मन्ता: साङ्गकर्मानुष्ठापकप्रयोगविधिग्राहिता: कर्मतत्साधनाभिधा- 25

१. T and P. कण्ठः

295

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. ३. सू. ३३.

भाष्यम्

किचित्स्वतन्त्रं प्रमाणमस्ति; प्रत्यक्षादिभ्य एव ह्यविचारितविशेषेभ्यः प्रमाणेभ्यः प्रसिद्ध एवार्थो लोकात्पसिद्ध इत्युच्यते; न चात्र प्रत्यक्षादीनामन्यनम प्रमाणमस्ति; इतिहासपुराणानामपि पौरुषे- 5 यत्वात्प्रमाणान्तरमृलमाकाक्ृति ; अथवादा अपि विधिनकवा्क्यत्वात् स्तुत्यथाः सन्नो न पाथगर्ध्येन देवादीनां विग्रहादिसन्भाचे कारण- भावं प्रतिपद्यन्ते; मन्त्रा अपि श्ुत्यादिविनियुक्ताः प्रयोगसमचा- यिनोऽभिधानाथा न कस्यचिदथस्य प्रमाणमित्याचक्षते; तस्मादभावो देवादीनामधिकारस्य ।।

10 भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ १-३-३३॥

तुशब्दः पूवरपक्ष व्यावर्तयनि। वाढरायणस्त्वाचार्यो भावमधिका- रस्य देवादीनामपि मन्यते। यद्यपि मध्वादिविद्यामु देवनादिव्या- मिश्रास्वसंभवाधिकारस्य, तथाप्यास्त हि शुद्धायां ब्रह्मविद्याया

15 संभव इत्येतावता यत्र संभवस्तत्ाप्यधिकारोऽपद्येत । मनुष्याणामपि न सर्वेषां ब्राह्मणादीनां सर्वेषु राजमूयादिष्वधिकारः संभवति । तत्न यो न्यायः सोऽनापि भविष्यतति। ब्रह्मविद्यां च प्रकृत्य भवति दर्शनं श्रौतं देवाद्यधिकारस्य सूचकम्-"नद्ो यो देवानां प्रत्यवुध्यत स एव तद्भवत्तथर्पीणां तथा मनुष्याणाम्" इति,

20 प्रकटार्थविवरणम्

नार्थाः नाशातज्ञापका इत्याचक्षते मीमांसका इत्यर्थः। यसमान्नास्ति विभ्रहादिसन्द्रावे प्रमाण तस्मादित्युपसंहार: ॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि।। ब्रह्मविद्या देवादीपनाधिकरांति, विद्यात्वात्, मध्वादिविद्यावत् इस्य- 25 पाप्रयोजकतामुकत्वातिप्रसङ्गसहकृतलिङ्गबाधं दर्शयति-न च कचिदसंभव इति।

296

देवताधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "ते होचुईन्त तमात्मानमन्व्रिच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वाश्र लोकानाप्नोति सर्वोध कामान" इति, "इन्द्रो ह वे देवानामभि- प्रवव्राज विरोचनोऽमुगणाम्" इत्यादि च। स्मार्नमपि गन्धवयाज- वल्क्यसंनादादि। 5

यदप्युक्तम "ज्योतिषि भावाच्च" इति, भव्न जु-ज्योति- रादिविषया अपि आदित्यादयो देवतावनता: अव्ठाक्षेतन,वन्तमेन्वर्या- धुपेतं तं तं देवतात्मानं समपयन्ति, उन्त्रार्यवादापु तथा व्यव- हारात्। अस्ति हैश्वययोगाहेपतानां ज्योतिरा शत्मभिक्वावय्था।ु यथेषं च तं नं विग्रहं ग्रहीुं सामध्यम्। तथाहि भूमते सुब्रह्मण्पार्थवादे- 10 "मेधातिथिर्मेषेति मेधातिर्थि इ काण्वायनमिन्द्रो मेपो भूत्वा जहार" इति। स्मर्यने च-"आदित्यः पुरुषो भूत्वा कुन्तीमुपजगाम ह" इति। मृदािष्वपि चेतना अधिष्ठानाराऽभ्युपगम्यन्ने-"मृद़ब्रवीत्" "आपोऽब्रुनन्" इत्यादिदशनात्। ज्योनिरादेस्तु भूतधातोरादि- त्यादिष्वचेतनत्व्रमभ्युपगम्पते। चेतनास्त्वधिष्ठातारो देवतात्मानो 15

यदप्युक्तं मन्त्राथवादयोरन्यायत्वान्न हेवना विग्रहादिप्रकाश -

प्रकटार्थविवग्णम् यथा चक्षुगदिशब्दा लौकिकानां गोलकादिविषया अपि शास्त्रकाराण

अपीति ॥ 'मेधानिथर्मेष इतान्द्रसंबोधनम्। मन्त्रदमेनद्याचष्टे ब्राह्मण- 20 वाक्यम्-मेधातिर्थिं ह काण्वायानमिति॥ यद्योकतं मृदादिवदचेतनत्वा- दिनि तताह मृदादिप्तपीति॥ ननु ज्योतिरादेग्तनत्वं प्रत्यक्षसिद्धम्; कथं चेतनत्वमुच्यने इन्याशङ्कयाह-ज्योतिरादे्तवति।। मन्त्रार्थवादा न सवार्थ प्रमाणम्, अन्यपरवाक्यत्वात् विषभक्षणादिवाक्यय-

१. A. वादानां

297

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. १.पा.३. सू. ३३.

भाष्यम्

नसामर्थ्यमिति, अत्र ब्रूमः-प्रत्ययाप्रत्ययौ हि सद्भावासन्भ्ावयोः कारणम्, नान्यार्थत्वमनन्यार्थत्वं वा; तथाह्यन्यार्थमपि पस्थितः पथि पतितं तृणपर्णाद्यस्तीत्येव प्रतिपद्यते। अत्राह-विषम उपन्यास :; Б तत्न हि तृणपर्णादिविषयं प्रत्यक्षं प्रवृत्तमस्ति, येन तदस्तित्वं प्रतिपद्यते; अत्र पुनर्विध्युद्देशैकवाक्यभावेन स्तुत्यर्थेऽर्थवादे न पार्थगर्थ्येन वत्तान्त- विषया परवृत्ति: शक्याध्यवसातुम्; न हि महावाक्येऽथपत्यायके अवान्तरवाक्यस्य पृथक्प्रत्यायकत्वमस्ति; यथा 'न सु्रं पिवेत्' इति नश्वति वाक्ये पदतयसंबन्धात्सुरापानप्तिषेध एवैकोऽर्थोऽवगम्यते; 10 न पुनः सुरां पिवेदिति पददवयसंबन्धात्सुरापानविधिरपीति। अतो- च्यते-विषम उपन्यासः; युक्तं यत्सुरापानप्रतिषेधे पदान्वयस्यै- प्रकटार्थविवरणम् प्रत्यय: तस्मात्तत्सद्भ्ावः सिध्यति, नान्यस्यान्यपरत्वं चा[नास्मिन्ननन्यार्थत्व- मन्यार्थत्वं वा] प्रयोजकम्, संस्कारार्थस्याप्याज्यावेक्षणस्य सवार्थपरिच्छेदकत्व 15 दर्शनात्। विषभक्षणवाक्यस्य तु मानान्तरविराधादेवाप्रामाण्यमित्यभिप्नत्याह- परत्ययापत्ययाविति ॥ यत्पर: शब्दः स शब्दार्थः। ननु शक्तिगोचरतोऽन्यपर त्वादप्रामाण्यमित्यस्य न्यायस्य शब्दविषयत्वाद्विलक्षणो रष्टान्त इत्याह-विषम उपन्यास इति॥ ननु विधिवाक्यकवाषयभावेन विध्यपेक्षितस्तुतिलक्षणार्थ- वादे सति वद्यपि ने स्वातन्त्रथेण कथायां तात्पर्य निश्चेतुं शक्यम्, तथाप्य- 20 वान्तरतात्पर्य सिद्धसंसर्गेऽप्यस्त्वित्याशङ्कयाह-न हि महावाक्य इति ।। तात्पर्यभेदे वाक्यभेदप्रसङ्गात्। "संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्तु नेष्यत"इति भावः। यत्र पदैकवाक्यता तत्रावन्तरतात्पये भवेद्ाक्यभेदः; यत्र तु वाक्यस्य स्तो वाक्यान्तरेण प्रयोजनवशेनान्वयः तत्रावान्तरतात्पर्ये प्रधानाविरोधिनि कल्प्यमानेSपि प्रयाजादिवाकये्विव न वाक्यभेदो दोष इस्याह-अत्ाच्यत 25 इत्यादिना ॥ अत एव "अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाहं चद्विभागे स्यात्" इति जैमिनिनापि यत्र पद्समूहे विमज्यमाने नैराकाह्ृयेणान्वयाप्रतिपत्ति:

१. A. नान्यस्मिन्नन्यापर २. A. omts अभिप्रेत्य २. T, P, TM and A. अपर्त्वं तु

298

देवताधिकरणम् ९.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कत्वादवान्तरवाक्यार्थस्याग्रहणम्; विध्युद्देशार्थवादयोस्त्वर्थवादस्थानि पदानि पृथगन्वयं वृत्तान्तविषयं प्रतिपद्य अनन्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधे: स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते; यथा हि-"वायव्य श्वेतमालभेत भूतिकाम:" इत्यन्न विध्युद्देशवर्निनां वायव्यादिपदानां विधिना 5 संबन्ध:, नैवम् "वायुर्व क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव सेन भागोेयनोपधावति स एवैनं भूर्ति गमयति" इत्येषाम्थवादगतानां पदानाम्; न हि भवति 'वायुवा आलभेत' इति 'क्षपिष्ठा देवता वा आलभेत' इत्यादि। वायुस्वभावसंकीतनेन त्ववान्तरमन्वयं प्रतिपचैवं विशिष्ट- देवत्यमिदं क्मेति विधि स्तुवन्ति। तद्यत्र सोवान्तरवाक्यार्थेः प्रमा- 10 णान्तरगोचरो भवति तत्न तदतुवादेनार्थवादः प्रनर्तते; यत्र प्रमा- णान्तरविरुद्धस्तत्र गुणवादेन। यत्र तु नदुभयं नास्ति, तत्र किं पमाणान्तराभावाद्णवाद: स्यात्, आहोस्वित्पमाणान्तराविरोधाद्विद्- मानवाद इति-प्रतीतिशरणैविद्यमानार्थवाद आश्रयणीयः, न गुणवादः। एतेन मन्त्रो व्याख्यातः । अपि च विधिभिरेवेन्द्रादिदेवत्यानि हर्वीपि 15 चोदयद्भिरपेक्षितमिन्द्रादीनां स्वरूपम् ; न हि स्वरूपरहिता इन्द्रादयश्े- तस्यारोपयितुं शक्यन्ते। न च चेतस्यनारूढायै तस्यै तस्यै देवतायै

प्रकटार्थविवरणम्

तदेकं वाक्यमिति सूत्रितम्। तहि कि सर्वत्रैवार्थतादानां सवार्थे प्रामाण्यमिति नेस्याह-तद्यत्र स इति।। विमतो वेद: स्ार्थेऽयि प्रमाणम्, प्रधानविधिप्रकरण- 20 पठितविरोधानुवादरहितवाक्यत्वात्. प्रयाजादिवाक्यवदिति प्रयोगः। इन्द्रा दयो ऽर्यवादादिर्प्रमाणकाः विध्यपेक्षितातीन्द्रियार्थत्वे सति तद्गम्यत्वात्, सवर्ग- वत्; तत्सिद्धस्वर्गानमयुपगमे व व्यतिरिक्तात्मविचारानर्थक्यप्रसङ्ग इत्याह- अपि च विधिभिरेवेति ॥ किं व सिद्धार्थ:युत्पत्तेरुपपादितत्वात् "अवि- शिष्टस्तु वाक्यार्थः" इत्युक्तत्वाच्च मन्त्रादिप्रतिपाद्या देवताभ्युपेया न वतुर्थ्य- 25

१. A. omits आदि

299

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. ३. सू. ३३.

भाष्यम्

हविः प्रदातुं शक्यते। आ्रवयति च-"यस्यै देवतायै हविर्ष्टहीतं स्याचां ध्यायेद्वषट्किष्यन्" इति। न च शब्दमात्रमर्थेस्वरूपं संभवति, शब्दार्थयोरभेदात्। तत्न यादशं मन्त्रर्थवादयोरिन्द्रादीनां खरूपमवगतं 5 न तत्तादंश शब्दपमाणकेन पत्याख्यातुं युक्तम्। इतिहासपुरणमपि व्याख्यातेन मार्गेण संभवन्मन्त्रार्थवादमूलत्वात्प्रभवति देवताविग्रहादि साधयितुम्: प्रत्यक्षादिमूलमपि संभवति; भवति ह्वस्माकमप्रत्यक्षमपि चिरंतनानां पत्यक्षम्; तथा च व्यासादयो देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवहरन्तीति स्मयेते; यस्तु ब्रयात्-इदानीतनानामिव पूर्वेषामाप 10 नास्ति देवादिभिव्यवहर्तु सामथ्यममितति, स जगद्वेचित्र्यं प्रतिषेधेत्। इदानीमिव च नान्यदापि सवभामः क्षत्तियोऽस्तीति ब्रूयात, ततश्च राजसूयादिचोदनोपरुन्ध्यात् : इदानीमिव च कालान्तरेऽप्यव्यवस्थित- प्रायान्वणाश्रमधर्मान्पतिजानीत, ततक्व व्यवस्थाविधायि शास्त्रमनर्थकं स्याद; तस्मादवर्मोत्कर्पवश्ञाच्चिरंतना देवादिभि: प्रत्यक्ष व्यवजहुरिति 15 श्विष्यते। अपि च स्मरन्ति-"स्वाध्यायादिष्टबतासंप्रयोगः" इत्यादि। योगोऽप्यणिमाद्यैश्वर्यपाप्तिफळः स्मयमाणो न शक्यते साह- समात्रेण पत्याख्यातुम्; श्रतिश्च योगमाहत्म्यं प्रख्यापयति-

प्रकटार्थविवरणम्

न्तप्योगमात्रमित्याह-न च शब्दमात्रमिति ।। यञ्चाक्तं मूलाभावादिति 20 हासपुराणमप्रमाणमिति तत्राह-इतिहासपुराणमपीनि॥ मार्जासादिदृष्टि- वत्स्वविषयेऽतिशयग्राहक्कमार्पयमपि प्रत्यक्षभूलं संभवनीत्याह-प्रत्यक्षादि- मूलमपीति॥ सामान्यनादएं दृपयति अनिप्रसङ्गेन-यस्तु ब्रयादित्या- दिना॥ व्यवम्यविधारयीति कृतादियुगेषु धर्मविभागशासत्रं ल्विष्यते युज्यते। पृथिध्यप्तेजां Sनिलाकाशसमुदायम्य: समुत्थिनं यच्छरीरं पञ्चात्मकम्, तस्मिन् 25। योगप्रकर्षेण ज्ञातं सतीत्यर्थः। चित्रकारादिप्रसिद्धिरपि देवनाविभ्रह्दविषया

१. 'T' aud T व्यवम्थापयतीति

300

अपशूद्राघिकरणम् १०.] प्रकटाथविवरणम्

भाध्यम्

"पृथिव्यस्े जोऽनिलखे समुस्थिते पञ्चात्मके योगगुणे भछत्ते। न तस्य रोगो न जरा न मृत्यु: श्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ।" इति। ऋपीणामापि मन्त्रब्राह्मणदर्शिनां सामर्थ्य नास्पदीयेन सामथ्ये- नोपमातुं युक्तम्। तस्मात्समूलमितिहासपुरागम्। लोकप्रसिद्धिरपि 5 न सति संभवे निरालम्बनाध्यवसातुं युक्ता । नस्मा पपत्रो मन्त्रा- दिभ्यो देवादीनां विग्रहवत्वाद्यवगमः। ताश्रार्थित्वादिसंभनादुपपत्रो देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारः । क्रममुक्तिदर्धनान्यप्येवमेवोप- पद्यन्ते।।

शुगस तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि।। 10 १-३-३४॥

यथा मनुष्याधिकारनियममपोद्य देवादीनामपि विद्यासधिकार उक्तः, तर्थेव द्विजात्यधिकारनियमापवादेन शुद्रस्याप्यधिकारः

प्रकटार्थविवरणम्

नाप्रमाणमित्याह-लोकमसिद्धिरपीति॥ अधिकरणार्थमुपसंदरति - 15 तस्मादिति।

शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात् सूच्यते हि।।

प्रासद्िकी सङ्गतिमाह-यथा मनुष्येति । अधिकारनिरूपणद्वारेण पूर्वत्र मन्त्रादीनां स्वार्थे समन्वयो निरूपितः । ईहापि तथैव शूद्रशब्दस्य समन्वया निरूष्यत इति प्रासङ्रिक: समन्वयेऽन्तर्भावो विज्षेयः। ब्रह्मविद्या 20 विषयः। तस्यां कि शूद्रस्याधिकारोऽस्युत नास्तीति सन्देहे पूर्ववाद्याद-

१. A. इदानीं

301

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १. पा. ३. सु. ३४.

भाष्यम्

स्यादित्येतामाशङ्गां निवर्तयितुमिदमधिकरणमारभ्यते। तत्र शूद्रस्याध्य- धिकारः स्यादिति तावत्माप्तन्, अर्थित्वसामथ्ययोः संभवात्; "तस्माच्छद्रो यज्ञेनवकृप्तः" इतिवत् 'शुद्रो विद्यायामनवकुप्तः' 5 इति च निषेधाश्रवणात्। यञ्च कमस्वनधिकारकारणं शुद्रस्यानगनित्वम्, न तद्विद्यास्वविकारस्यापवादकं लिङ्गम्। न ह्याइ्वनीयादिरहितेन विद्या वेदितुं न शक्यते। भवि च लिंद्गं शुद्राधिकारस्योपोद्धलकम् ; संवर्गविद्यायां हि जानश्रुति पौव्रायणं शुभ्रषुं शुद्रशब्देन परामृशति- "अह हारे त्वा शूद्र तवै सह गोभिरस्तु" इति। त्रिदुरपभृतयश्च 10 शुद्रयोनिमभवा अपि विशिष्टविज्ञानसंपत्नाः समर्यन्ते। तम्मादधिक्रियते शूद्रो विद्यास्विति। एवं प्राप्ते त्रूम :-

न शुद्रस्याधिकारः, वेदव्ययनाभावात्। अधीतवेदो हि विदित- वेदार्थो वेदार्थेष्वधिक्रियते। न च शुदस्य वेदाध्ययनमस्ति, उपनयन- पूर्वकत्वाद्वेदाध्ययनस्य, उपनयनस्य च वणेत्रयविषयत्वात्। यत्वर्थित्वम्, 15 न तदसति सामर्थ्येऽधिकारकारणं भवति। सामर्थ्यमपि न लौकिकं केवलमधिकारकारणं भवति; शास्त्रीयेडर्ये शास्त्रीयस्य सामध्यस्यापेक्षि- तत्वाद, शास्त्रीयस्य च सामध्यस्याध्ययननिराकरणेन निराकृतत्वाद्।

प्रकटार्थविवरणम्

तत्न शुद्रस्यापीपि। अनवकसीऽसमर्थः । अहंति निपानः सेदार्थः। हारेण 20 सहित इत्वा रथस्तवैव गोभि: सहास्तु शूद्र किमनेनात्यल्पनेति रैक्क: प्रोवाच। पूर्वाधिकरणेऽर्थित्वादिसंपन्नस्य फलवति स्वाभाविकी प्रवृत्तिरिति न्यायानुगृद्दीतेन[तात्। "तद्यो यो देवानाम्" इति ब्रह्मविद्यासंबन्धलिङ्गात् देवादीनामधिकारो निरूपिनः। तथ हाप्यथित्वानिसपन्स्य शूदशब्देन परामर्श लिङ्गादस्त्यधिकार इति भावः। सुत्राद्वहिरंव सिद्धान्तमाह-न शुद्रस्याधि- 25 कार इति॥ साक्काध्ययनविधिरदृष्टसंस्कारवेदवाक्जनपमतमत एवा त्तरविधिप्वधिकारो नान्यस्येति नियममन्नरेणानुपपद्यमानी वैदिकेषु ब्रह्म- विद्यारूपफलपर्यन्तसाधनविधिषु शूद्रस्याधिकारं वारयनीति भावः।

302

अपशूद्राधिकरणम् १०.] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

यच्चेदम् "शुद्रो यज्ञेऽनवकप्ः" इसते तन्नचायपूर्व कत्वाद्विदयायामप्यनवक्शतत्वं द्योतयति, न्यायस्य च साधारणत्वात्। यत्पुनः संवर्गविद्यायां शुद्रशब्द- श्रवणं लिङं मन्यसे, न तलिक्म्, न्यायाभावात्।न्यायोक्त हि लिङ्दर्शनं द्योतकं भवति। न चात्र न्यायोऽस्ति। काम वायं शुद्गब्दः संवर्गविद्या- 5 यामेवैकस्यां शुद्रमधिकुर्यात, नद्विषयत्वात्, न सवासु निद्यासु। अर्थ- वादस्थत्वात्त न कचिदप्ययं शुद्रमधिकतसुत्सहते। शकयत चायं शूद्र- शब्दोऽधिकृतविपयो योजयितुम्; कथमित्युच्यते-"कं वर एनमे- तत्सन्तं सयुग्वानमिव रक्रमात्थ" इत्यस्मादंसवाक्या गत्मनोऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शुगुत्पेदे; नामृषी रैकः शुद्रशब्देनानेन 10

प्रकटार्थविवरणम्

संस्कृतवेदार्थज्ञानाभावेन सामर्थ्याभावस्य न्यायस्य तुल्यत्वात् यज्ञग्रहण- मुपलक्षणार्थमित्याह-न्यायस्य च साधारणत्वादिति । पूर्ववादयुक्तं लिङ्गमाभासीकरोति-न तलिङ्गमिति॥ न्यायतः सिद्धस्यार्थस्यार्थवाद वाक्यमुपोद्वलकं भवति, न स्वातन्त्रयेण कस्यचित्साधकमिति पूर्वमीमांसानु- 15 करेणोक्तम्, न रहस्याभिप्रायेण, असति विरोधऽर्थवादस्य स्वार्थे प्रामाण्याभ्यु- पगमातू। उभयथाप्यध्ययनाभविनासामर्थ्यान्नेदं लिङ्गं अधिकारप्ापकमिति भावः । ननु यथा "पतया निषादस्यपर्ति याजयेत्" इति वचनबलाद्वेष्टौ निषादस्यपतेरधिकारोऽध्ययनाभावंऽपि, तथा शूद्स्य संवर्गविद्यायां भवि- व्यतीत्याशङ्कयाभ्युपगम्याह-कामं वायमिति ॥ तथापि विद्यात्वसामान्यान्न 20 विद्यान्तरेष्वधिकारापादकत्वमिति भावः। इदानीमभ्युपगमं परित्यजति- अर्थवादस्थत्वांदिति॥ निषादस्यपतिशब्दस्य विधिवाक्यस्यत्वात् घटतेऽधि- कारपापकत्वम् : अस्य तु शूद्रशन्दस्यार्थवादगतत्वान्न संवर्गविद्यायामप्ययं शू द्रमधिकर्तु शक्कांतीत्यर्थः। एवं सूत्राद्वहिरेव परिहारमुक्त्वा सूत्रयोजनया परिहारान्तरं वक्तमुपक्रमते-शक्यते चायमित्यादिना । जानश्रुतिर्दि 25

१. A. वाक्यादिति.

803

[अ. १. पा. ३. सु. ३५.

भाष्यम्

सूचयांवभूवात्मनः परोक्षज्ञताख्यापनायेति गम्यते, जातिशुदस्या- नधिकारात। कर्थं पुनः शुद्रशब्देन शुगुत्पन्ना सूच्यत इति। उच्यते-तदाद्रवणात्; शुचमभिद्द्रान, शुचा वाभिदुद्गुवे, शुचा वा 5 रैक्मभिदुद्रावेति शूद्रः; अवयवार्थसंभवाद्रढ्यर्थस्य चासंभवात्। दृश्यते चायमर्थोऽस्यामाख्यायिकायाम्।

क्षत्तियत्वगतेश्र्वोत्तरत्र चेत्ररथेन लिङ्गात्।। १-३-३५॥

इतश् न जातिशुद्रो जानश्रुतिः यत्कारणं प्रकरणनिरूपणेन 10 क्षत्तियत्वमस्योत्तरत्र चैत्ररथेनभिप्ननारिणा क्षत्तियेण समभिव्याहारा-

प्रकटार्थविवरणम्

बह्न्नदोग्ध्रीषु काले हर्म्यतले कदाचित्सुष्वाप। नस्योपरिष्टादन्तरिक्षे हंसेषु गच्छत्सु मध्ये अप्रेसरं हंसे पृष्ठगो हंसः प्रोवान-किन पश्यसि परमधार्मि- कस्य जानश्रुनज्योति: घुलांकलग्नम् ; त्त्वां धक्ष्यति इत्युक्तोऽप्रेसरः प्रोवाच 15 -कमेकं वराकं सन्नं सयुवानमिव रकैमेनदूचनं त्वमान्थ व्रवीषि। युग्वा गन्धी तया सह वर्तत यो रैक्को यस्य ज्ञानफले सकलमपि कर्मफलमन्तर्भूनं स पवास्य वचनस्य योग्य:, नायमझो जानश्रुतिरित्यर्थ:। रैक्क, शोकें] प्राप्तः शोकेन वा सगृहीतः, शोकवशादा बैक्ं प्रति गत इति यौगिकार्थसन्निधाने

20 तस्माद्धंसवाक्यात् सवस्यानादरश्रवणात् जानश्रुतेः गुगुत्पन्नेत्येतदेव कथमव- गम्यते येनासौ शू द्रशम्देन सृच्यत इत्युच्यतेत्याशङ्कथाह-दश्यते चायमिति।।

क्षत्तियत्वगतेश्रोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ।।

शुद्रशब्दस्य यौगिकत्वे हेत्वन्तरमाह-इतश्चेति ॥ शुनकम्यापस्यं रपि- गोत्रपुरोहितम्। राजानं चाभिप्रतारिणं नामतः, कक्ष सेनस्यापत्यम्। तायुमौ भोज-

१. T, TM, P and A. दुलोकान्तत्वात् घक्ष्य

804

अपशूद्धाधिकरणम् १०.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

ल्विज्ाद्रम्यते। उत्तरत्न हि संवर्गविद्यावाक्यशेषे चैत्ररंथिरभिप्रतारी क्षततियः संकीरत्यते-"अथ ह शौनकं च कापेयम् अभिग्रनारिणं च काक्षसेनि परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी विभिक्षे"इति । चैत्रगित्वं चाभिप्रतारिणः कापेययोगादवगन्तव्यम्। कापेसयोगा हि चित्र- 5 रथस्यावगतः "एतेन वै चित्रग्थं कापेया अयाजयन्" इते। समाना- न्वयानां च प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति। "तस्माच्चैवरथिर्ना- मैकः कत्तूपतिरजायन" इति च क्षत्तपतित्यावगमातक्षा नूयत्वमस्याव- गन्तव्यम्। तेन क्षत्तियेणाभिप्रतारिणा सह समानायां विद्यार्या संकीतनं जानश्रुतेरपि क्षातियत्वं सूचयति। समानानामेव हि प्रायेण 10 समभिव्याहारा भवन्ति। क्षत्तमेषणाद्ैश्वर्ययोगाच्च जानश्रुतेः क्षत्ति- यत्वावगतिः । अतो न शू द्रस्याधिकारः ।

प्रकटार्थविवरणम्

नायोपविष्टौ सृपकारेण परिविष्यमाणी ब्रह्मचारी याचितवान् भिक्षामित्ये- तावत्प्रतीयते वाक्यशंषे, न वैधरथ इत्याशङ्गयाह-चैत्ररथित्वं चेति॥ 15 योऽभिप्रतारी स एव चैत्ररथ इनि कापययोगादवगन्तव्यम्: तत्कथमित्याह- कापेययोगो हीति॥ नत्तदाजवंश्यानां तत्तत्पुराहितवंश्या बाहुल्येन याजका भवन्ति; कापेययोगश्च पूर्व चित्ररथम्यावगतः तस्मादिदानीमपि कापेय- योगादभिप्रतारी चैत्ररथ इत्यर्थः । तहि चित्ररथस्यैव क्षततयत्वं कुतः सिद्धम्, येन तत्साहचर्यात् जानश्रुतेः क्षन्तियत्वावगम इत्याशङ्कयाह- 20 तस्माचैत्ररथिर्नामेति॥क्षत्ता सुतः। तस्य प्रेषणं रैक्कान्वेषणाय। एवं जानश्रुतेः क्षास्तियत्वावगमान्न तस्य शूद्धशब्देन परामर्शात् शूद्राधिकारप्राप्तिरिति स्पितम्॥

१. A omits आशक्कय

305 89

ब्रह्ममुत्नभा्यव्यार्यानम् [अ. १. पा. ३. सू. ३६.

भाष्यम् संस्कार परामर्शात्तदभावाभिलापाच॥। १-३-३६॥ इतश्च न शुद्स्याधिकारः, यद्विदयामदेशेषूपनयनादयः संस्काराः परामृश्यन्ते-"तं होपनिन्ये", "अधीहि भगव इति होपससाद", 5 "ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं व्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वे वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादसुपसन्नाः"इति च। "तान्हानु- पनीयैव" इत्यपि प्रदर्शितैवोपनयनप्राप्तिभवति। शुद्रस्य च संस्कारा- भावोऽभिलप्यते, "शुद्रश्चतुर्थो वण एकजातिः" इत्येकजातित्वस्मर- णात। "न शूद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमहति" इत्यादिभिश्च॥ 10 तद्भावनिर्धारणे च प्रृत्तेः॥ १-३-३७॥ इतश्च न शुद्रस्याधिकारः, यत्सत्यवचनेन शुद्रत्वाभावे निर्धारिते जाबालं गौतम उपनेतुमनुशासितुं च प्रवद्ृते "नैतदब्राह्मणो विवक्त- महति समिधं सोम्याइरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगाः" इति श्रुति- लिङ्गात् ॥।

15 प्रकटार्थविवरणम् संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्।। शुद्राधिका राभावे लिङ्गान्तरमाह-इतश्चे त्यादिना।। ग्रह्मपरा वेदपारगाः। [महानिष्ठा] कार्यव्रह्मनिष्ठाः। ननु नास्त्युपनयननियमः वश्वानरविद्यायामभावा-

20 पतिः प्रोवाचेति विशेषप्रतिषेधात् उपनयनप्राप्तिः प्रदर्शिता भवतीत्यर्थः। अस्तु ततः किमित्यत आह-शुद्रस्य चेति ॥ पातकमभक्ष्यभक्षणादिकृतम् ॥ तदभावनिर्धारणे च पतठत्तेः॥

कि गोत्रोSसीति पृष्ठे नाहं वेद नापि मातेति जाबालेनो कते गौतम आह- ₹ A omits कार्यग्रहनिष्ठाः

306

अपशूदाधिकरणम् १०.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मतेश्र॥ १-३-३८॥ इतश्र न शुद्रस्याधिकार :; यदस्य स्मृते श्रवणाध्ययनार्थप्रति- षेधो भवति। वेदश्रवणपतिपेव:, वेदाव्यनमातषेध, वदथज्ञाननुष्षान- योक्ष प्रतिषेधः शुद्रस्य सयो। अ्रवणमतिपेधस्तावत् अथास्य वेद- 6 सुपशण्वतस्त्रपुजतु्भ्या श्रोत्पतिपूरगम्" इति; "वद्य इ वा एतच्छ- शानं यच्छूद्रस्तस्माचछूद्रसमीये नाध्येतच्यम् " इति च । त्रत एवा- ध्ययनप्रतिषेध:, वस्य हि समीपेप नाधतव्य भवानि स कथमश्रुत- मधीयीन। भवति च वेदोच्चारण जिह्वाच्छे:, धारणे शरीरभेद इति। अत एव चायादयज्ञानानुष्टानयोः मनिषेयो भवति "न शुद्राय मति 10 दद्यात्" इति, "द्विजातीनामध्ययनिज्या दानम्" इति च । येवां पुनः पूव्रऊृतसंस्कारवश्ाद्विदुरध्मव्यावप्रभृतीनां ज्ञानोत्पचि: तेषां न शक्यते फलमाप्ति: नतिपद्धुम्, ज्ञानस्येकान्तिकफळत्वात। "श्राव- येच्चतुरो व्णान्" इति चतिहासपुराणाधिगमे चातुरवर्ण्यस्याधिकार- स्परणात्। वेदपूवकस्तु नास्त्यधिकार: शूद्राणामिति स्थितम् ।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

नैतत्सत्यव् चनमब्राह्मणं तिवर्ष्तुमर्दति मायावित्यसंभवाच्छदस्य। अतः त्वामुपनेष्ये न सत्यवचनात् अतिक्रान्तोऽसीत्यर्थः ।

त्रपुजतुभ्यां सीसकलाक्षाभ्यां तप्ताभ्यामित्यर्थः। पद्यु पादयुक्तम्। दानं 20 नित्यम्। नैमित्तिकं तु दानं शूदस्याप्यस्ति। यश्चोक्तं विदुशदीनां क्ञानित्वं सर्यते पुराणेष्विति, तत्राह-येषां पुनरिति ॥ साधकस्याधिकारिचिन्ता प्रवृत्ता,

१. T, Ti and P. अनि वेसुमर्हति 807

ब्रह्म मूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ३. सु. ३९,

भाष्यम्

कम्पनात् ॥ १-३-३९॥

अवसितः प्रासङ्रिकोऽधिकारविचार: प्रकृतामेवेदानीं वाक्यार्थ- विचारणां प्रवर्तयिष्यामः।

5 "यदिदं कि च जागत्सर्वे प्राण एजति निःसतम्। महद्द्रयं वज्जमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति।" इति। एतट्वाक्यम् "एज कम्पने" इति घात्वर्थानुगमालक्षितम्। अस्मि- न्वाक्ये सर्वमिदं जगत् प्राणाश्रयं स्पन्दने, महच्च किचिद्भयकारणं वच्शन्दितमुद्यतम्, तद्विज्ञानाच्चामृतत्वपाप्तिरिति भ्रयते। तत कोऽसी 10 प्राणः, किं तद्भ्रयानकं वञ्रम्, इत्यप्रतिपत्तेर्विचारे क्रि्ियमाणे पाप्तं तावत्मसिद्धेः पश्चवृत्तिवायुः प्राण इति ; प्रसिद्धेरेव चाशनिर्वज्ं स्याद्; वायोशेदं माहात्म्यं संकीत्यते; कथम्? सर्वमिदं जगत् पञ्चव्ृत्तौ वायौ

प्रकटार्थचिवरणम्

कम्पनात्।।

15 सङ्गर्ति कथयति-अवसित इति । काठकवाष्यं पठति-यदिद- मिति ॥ पजतिधात्वर्थस्य कम्पनस्य सूत्रकारेण ग्रहणात् एजतिपदयुक्तमेतत् वाक्यं सुत्रितमित्यर्थः। आपातप्रतिपन्नमर्थमाह-अस्मिन् वाक्य इति ॥ पूर्वत्र साङ्गाध्ययनविध्यन्यथानुपपत्या शूद्रश्नवणलिङ्गस्य बाधो दर्शितः, इह तु प्राण इति श्रुतिरमृतत्वं त् लिङ्गम् तयार्विगेधे श्रुतिरेव बलीयसी- 20 स्यमिप्रेत्याह-प्रसिद्धेः पञ्चदत्तिरिति ॥ नतु "अत एत प्राणः" इत्यत्र ब्रह्मलिङ्गेन श्रुतर्बाधो दर्शिनः। इहापि सर्वमिदं जगत्प्राणे निर्सृतं प्रतिष्ठित- मेजतीति जगदाश्रयत्वं ब्रह्मलिङ्गं प्रतीयत इत्याशइ्याह-वायोश्ेदमिति ।। प्रतिष्ठाय प्राणनिमित्तां प्रतिष्ठां लब्ध्वा जगच्चलतीति प्रसिद्धम्: ततो नेद ब्रह्मलिक

१. T omits इति

308

कम्पनाधिकरणम् ११. प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

माणशब्दिते प्रतिष्ठायैजति; वायुनिमिचमेव च महद्भयानकं वज्रमुध- म्यते; वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयित्तुदृष्ट्यश्नयो विवर्तन्त इत्याचक्षने; वायुविज्ञानादेव चेदममृतत्व्म् ; नथा हि श्रत्यन्तरम्-"वायुरेव व्यष्टिवायुः समष्टिरप पुनर्वृत्युं जयति य एवं 5 वेद" इति; तस्माद्वायुरयमिद् मातपत्तव्य इत्येवं माम ग्र :- ब्रह्मेवेदमिह प्रतिपत्तव्यम् : कुतः ? पूर्वोत्तरालोननात : पूर्वो- तरयोर्हि ग्रन्थभागयव्रिम्मेव निर्दधिध्यमाणसुपलभा रे; इहैव कथ- मकस्मादन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं गतिपद्येमहि ? पूवत्र तावत् "तदेव शुकं तद्ह्म तदेवामृरमुच्यते। 10 तस्मिल्लोकाः त्रिता स्तरे तदु नात्येति कक्षन।।" इति ब्रह्म निर्दिष्टम्; तदेवेहापि संनिधानात्, "जगत्सर्व प्राण एजति" इति च लोकाश्रयवत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते; प्राणशब्दोऽप्ययं परमात्मन्येव प्रयुक्त:, "प्राणस्य प्राणम्" इति दश- नात्। एजयितृत्वमपीदं परमात्मन एवोपपद्यते, न वायुमात्स्य; 15

प्रकटाथविवरणम्

स्पष्टमिति भावः। वज्रशब्दादृपि न ब्रह्म परिश्राह्ममित्याह-वायुनिमित्तमेव चेति ॥। व्यष्टिः विशेष:व्यावृत्तं रूपम्; समष्टि: समनुगताकारः । यस्मात्समष्टि व्यष्टयात्मकं तत्मकसू]त्रात्मज्ञानादमृतत्वं श्रुनम्, तस्मादित्युपसंहारः॥

उत्सूत्रमेव सिद्धान्तमाह-ब्रह्मैवेदमिति॥ पूर्वापरवाक्यैकवाक्यतानु- 20 गृहीनसकललोकाश्रयत्यलिङ्गं प्राणश्रुतेः बाधकमिति भावः। किं च ब्रह्मणि लाक्षणिकोऽपि प्राणशब्दो नात्यन्तमप्रसिद्ध इत्याह-प्राणशब्दो हाथमिति॥ इदानीं सूत्रं योजयितुमुपक्रमते-एजयितृत्वमपीत्यादिना ।। सवायुकस्य जगतः कम्पनश्रवणादपि न वायु: प्राण इत्यर्थः । कथं तहिं वज्रशन्द: सङ्गच्छत

१. A omita अपि

309

[अ. १. पा. २. स. ३९.

भाष्यम्

तथा चोक्तम्- "न पाणेन नापानेन मत्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ।।" इति। उत्तरत्रापि 5 "भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युरधावति पञ्चमः।।" इति ब्रह्मैव निर्देक्यते, न वायुः, सवायुकस्य जगनो भयहेतुत्वा- भिधानात्; तदेवेहापि संनिधानात् "महन्भ्रयं वज्रमुद्यनम्" इति च भयहेतुत्वपत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते; वज्शब्दोजप्ययं भयहेतुत्व- 10 सामान्यात्प्रयुक्त :; यथा हि 'वञ्र्रमुद्यतं ममैर शिरसि निपतेदद्यहमस्य शासनं न कुर्याम्' इत्यनेन भयन जनो नियमेन राजादिशासने भवर्तते, एवमिदमम्िवायुसर्यादिकं जगदस्मादेव ब्रह्मणो विभ्यत् नियमेन स्वव्यापारे प्रवर्तत इति भयानकं वजोपमितं ब्रह्म। तथा च ब्रह्मविषयं श्त्यन्तरम्-"भीषास्माद्वातः पवते । भीषोदेति मूर्यः। 15 भीषास्मादमिशेन्द्रश् । मृत्युर्धावति पञ्चमः" इति। अमृतत्वफल- श्रवणादपि ब्रह्मैवेदमिति गम्यते ; ब्रह्मज्ञानाद्धयमृतत्व्रपाप्तिः। "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति मन्त्रवर्णात्। यत्तु वायुविज्ञानात्कचिदमृतत्वमभिहितम्, तदापेक्षिकम्; तल्नैव पकर- णान्तरकरणेन परमात्मानमभिधाय "अतोऽन्यदारतेम्" इति वाय्वा- 20 देशातत्वाभिधानात। प्रकरणादप्यत्र परमात्मनिश्चयः;

अन्यत्र भूताच भव्याच् यत्तत्वश्यसि तद्दद ।।" इति परमात्मन: पृष्ठत्वात्॥ प्रकटार्थविवरणम्

310

ज्योतिरधिकरणम् १२.] पकटार्थविवरणम्

माप्यम् ज्योतिर्दर्शनात्॥१-३-४०॥

"एष संप्रसादोऽसच्छरीरत्ससुत्याय परं ज्योतिरुपसंपद्य सेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति श्रृयते। तव संशय्यन, कि ज्योतिःशब्दं चक्षुर्विषयतमोपहं तेजः, किं वा परं ब्रह्मोति। कि नावत्पाप्तम्? 5 प्रसिद्धमेव तेजो ज्योति:शनमिति। कुतः? तत्र ज्योतिःशब्दस्य रूढत्वात्। "ज्योतिश्चरणाभिधानात्" इत्यत्न हि प्रकरणात् उयोति :- शब्द: स्वार्थ परित्वज्य व्रह्माण वतते; न चेह तद्वत्किंचित्सार्थ- परित्यागे कारणं दृश्यते। तथा च नाडीखण्ढे-"अथ यत्नैत- दस्माच्छरीरादुत्कामत्यथेतरेव रश्मिभिरुध्वमाक्रमते" इति मुमुक्षो- 10 रादित्यप्राप्तिरभिहिना। तस्मात्मसिद्धमेव तेजो ज्योतिःन्दमिति। एवं प्राप्ते ञूप :-

प्रकटार्थविवरणम्

ज्योतिर्देशनाद्।। ज्योतिःश्रुतिब्रह्मप्रकरणाभ्यां संशयमाद-तत्रेह्यादिना ॥ पूर्वत्रकस्याः 15 प्राणश्चुतेः लिङ्गप्रकरणाभ्यां बाधा दर्शितः ; इहतु-ज्यांतिरिति श्रुतिः क्त्वा- प्रत्ययात् पूर्वापरभावश्च लिङ्गम्; प्रकरणं चाभिनिष्पत्रस्वरूपापेक्षयोपपश्रम्; मतोऽचिरादिमार्गेडर्चिरपेक्षया पर आदित्यः ज्योतिःश्रुत्याभिधीयते इत्याह- प्रसिद्धमेव तेज इति ॥ नतु ब्रह्मप्रकरणगतो ज्योतिःशब्द: पूर्वे ब्रह्मण्येव व्यवस्था- पितः, तथायमपि भविष्यर्तात्याशङ्कयाह-ज्योतिश्चरणेति ॥ दुसबन्धा- 20 त्प्स्यमिक्तायमानस्य प्रकृतस्य परामशंकयच्छन्दसामानाधिकरण्यात् तत्र ज्यांति :- शब्दस्य सवार्थत्यागोऽङ्गीकृतः, तथेह बलवत्कारणं नोपलभ्यत इति भावः। इतश्ा- चिरादिमार्गस्य आदित्यो ज्योतिरित्याह-तथा चेति॥ शरीरादुत्थितस्योपसं- पत्तव्यं ज्योति रादिस्याख्यमेव रश्मिनाडीसंबन्धप्रतिपादके खण्डे दष्टमित्यर्थः। सिद्धाम्तत्वेन सूत्रमवतारयति-एवं भासते श्रूम इत्यादिना। 25

१. A. प्रतिचायमान- २. T,TI, P and TM. सत्तव्यं

311

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. १.पा.३. सू. ४१.

भाष्यम् परमेव ब्रह्म ज्योति:शब्दम्। कस्मात्! दर्शनात्। तस्य हीड प्रकरणे वक्तव्यत्वेनानुद्ृत्तिर्दश्यते; "य आत्माऽपहतपाप्मा" इत्य- पहतपाप्मत्वादिगुणकस्यात्मनः पक्रणादावन्वेष्टव्यत्वेन विजिज्ञासि- 5 तव्यत्वेन च प्रतिज्ञानात्; "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि" इति चानुसंधानात्। "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः" इति चाशरीरतायै ज्योतिःसंपत्तेरस्याभभिधानात्। ब्रह्मभावाच्चान्यत्ना शरीरतानुपपत्तेः "परं ज्योतिः" "स उत्तमः पुरुषः" इति च विशेषणात्। यत्तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति, नासावात्यन्तिको 10 मोक्ष :. गत्युत्कान्तिसंबन्धात्। न ह्यात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्कान्ती स्त इति वक्ष्यामः ॥

"आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तड्रह्म तदमृतं स आत्मा" इति श्रूयते। तत्किमाकाशशब्दं परं ब्रह्म कि वा 15 प्रकटार्थविवरणम् शरीरात्समुत्थाय त्वंपदार्थलक्ष्यं विविच्य ज्योतिरुपसंपद्य तत्पद्लक्ष्यं निर्धार्यानन्तरं स्वरूपाभिनिष्पत्तिर्वाक्यार्थज्ञानफलमित्ययमर्थोऽम्य वाक्यस्योप- क्रमषलादवगम्यत; कथंकारमर्चिरादिमार्मग्रहणमिनि भावः । कि च सुख- दुःखोपकरणमनःशरीरव्यावृत्तयेऽस्याः ज्योतिःसंपत्तेरभिधानात् अर्चिरादि- 20 मार्गगतस्य च मनसैतान् पश्यत्निति मनोवियोगाभावात् ब्रह्मैव ज्योतिरित्याह- अशरीरं वावेति ॥ परत्वादिविशेषणाञ्च ब्रह्मेव ज्योतिरित्याह-परं ज्योति-

प्रेत्याह-नासावात्यन्तिक इति॥ आकाशो्ऽर्यान्तर त्वादिव्यपदेशात्। 25 छान्दोग्यवाक्यं पठित्वा आकाशश्ुतेनामरूपव्यतिरेकाश् संशयमाह- तत्किमाकाशशब्दमिति। पूर्वत्रोपकमानुसारेणार्थान्तरे प्रसिद्धोऽपि ज्योति :-

१. A omits प्रसिद्ध:

312

अर्थान्तरत्वादिव्यपदशाधि- मकटार्थविवरणम् करणम् १३.] भाष्यम्

प्रसिद्धमेव भूताकाशमिति विचारे भूनपरिग्रहो युक्त:, आकाशशब्दस्य तस्मिन् रूढ़त्वात; नामरूरपानवहणस्य चावकाशदानद्वारेण तस्मिन् यो- जयितुं शक्यत्वात्, स्ष्टत्वादेव्व स्पष्टस्य ब्रह्मळिङ्गस्याश्रवणादिति। एवं पाप्त इदसुच्यते- 5

परमेव ब्रह्मेहाकाशशब्दं भवितुमईति ; कस्मात्? ते यदन्तरा तह्रह्म " इति हि नामरूपाभ्यामथान्तरभूतमाकाश व्यपादेशति नच ब्रह्मणोऽन्यन्ामरूपाभ्यामर्थान्तरं संभवान, सवस्य निकारजानस्य नाम- रूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात्। नामरूपयोर्ग निवहणं निरङ्गशं न ब्रह्मणोडन्यत्न संभवति, "अनेन जीवेनात्मनातुपविश्य नामरूपे 10 व्याकरवाणि" इत्यादि ब्रह्मकतेकत्वश्रवणात्। नतु चीवस्यापि प्रत्यक्षं नामरूपतिषयं निर्वोढ़त्वमस्ति; वाढमर्ति ; अभेदस्ति्विह विवक्षितः । नामरूपनिर्वहणाभिधानादेव च स्रष्टत्वादि ब्रह्मळिङ्गमभिहितं भवति।

प्रकटार्थविवरणम्

शब्द: सार्थात् प्रच्यावितः, तथहाकाशोपक्रमबलात् ब्रह्मादिशब्दः खार्थात् 15 प्रच्याव्यतामित्यभिप्रेत्याह-भूनपरिग्रहो युक्त इति॥ बलतदर्पवादकमपि नोपलभ्यत इत्याइ-नामरूपनिवहणस्य चेति।।

भूताकाशस्य नामरूपप्रपश्चान्तर्गतत्वादेव ततोऽर्धान्तरत्वानुपपत्ते: निरङ्कु- शस्य तनिर्वादकत्वस्याप्ययांगात् ब्रह्मंवाकाशपदलक्ष्यमित्याह-परमेव ब्रह्मेति॥ नामरूपनिर्वहणं ब्रह्मलिङ्गमेव न भवनीत्याह-नतु जीवस्यापीति ॥ सत्यं 20 जीवस्यापि नामरूपनिर्वाहकत्वं साक्षाच्छूतमस्ति; किंतु परमेश्वराभेदाभि- प्रायेणेत्याह-बाढमस्तीति । यच्चोंक्तं न स्रष्टत्वादि ब्रह्मलिङ्गमिहास्तीति तवाद-नामरूपेति। ननु बेहूनि चेद्गह्मवादस्य लिङ्गांनि सन्ति तर्हि "आक्रा- शस्तल्िङ्गात्" इत्यनेनास्य विचारितत्वात् न पृथगारम्भ इत्याशङ्कयाद-

१. A. दुत्पादकमपि २. A. ब्रहणि

313 40

[अ. १. पा. ३. सू. ४२.

भाष्यम्

"तङ्रह्म तदमृतं स आत्मा" इति च ब्रह्मवादस्य लिङ्गानि। "आकाशस्तल्िद्वात" इत्यस्यैवायं मपश्ः ।

सुषुप्त्युत्क्ान्त्योर्भेदेन॥ १-३-४२॥

5 व्यपदेशादित्यनुवर्नते। बृहदारण्यके पष्ठे प्रपाठके "कतम आत्मेति योऽ्यं विज्ञानमयः पाणेषु हृदन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इत्युपक्रम्य भूयानात्मविषयः प्रपश्चः कृतः । तत्कि संसारिस्वरूपमात्रान्वाख्यानपरं वाक्यम्, उतासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमिति विशयः । किं तावत्मा- सम् १ संसारिस्वरूपमात्रविषयमवरेति ; कुतः१ उपक्मोपसंहाराभ्याम्। 10 उपक्रमे "योऽयं विज्ञानमयः माणेषु" इति शारीरलिङ्गात्, उपसंहारे च "स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु" इति तदपरित्यागात; मध्येऽपि बुद्धान्नाद्यवस्थोपन्यासेन तस्यैव प्रपञ्च- नादिति। एवं पराप्ते बूम :-

प्रकटार्थविवरणम्

15 आकाशस्ताल्ठिङ्गादिति ॥ अस्यैव साधकोडयं विचारः। इह हि आकाशस्य सिद्धवद्गह्मणि वृत्तिमाश्रित्य तत्र संशयादिप्रवृत्तिः। अता नास्य तद्वलेनारम्भा- क्षेप इति भाव:।।

सुषुप्त्युत्कान्त्योर्भेदेन।।

उभयलिङ्गदर्शनात् संशयमाह-तत्क संसारीति ॥ पूर्वत्र बहुतर- 20 लिङ्गावगमेन ब्रह्मपरत्वं निर्णीतम् । इह तु आदिमध्यावसानंषु जीवलिक्गा- नामेव बहुत्वात् जीवकथनपरं वाक्यमित्याह-कि तावदित्यादिना ।। "कतम आत्मा" इति जनकेन पृष्टे याक्षवल्क्यः[ वल्क्येन] "बोऽयं विज्ञान- मयः प्राणेषु दद्यन्तर्वर्तमानः" इति प्राणाद्यवच्छिन्नो जीव एवोक्तः। ततो जागरणाद्यवस्थावत्वेन चेत्यर्थ: ॥।

१.Tand T .. वर्णितम्

314

सुषुप्तयधिकरणम् १४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

परमेश्वरोपदेशपरमेवेदं वाक्यम्, न शारीरमात्रान्वाख्यानपरम्; कस्मात्: सुपुप्तावुत्कान्तौ च शारीराज्जेदेन परमेश्वरस्य व्यपदेशाद्। सुपुप्तौ तावत् "अयं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाहयं किंचन वेद नान्तरम्" इति शारीराद्व्ेदेन परमेश्वरं व्यपदिगति; 5

तत्न पुरुषः शारीरः स्यात्, तस्य वेदितृत्वात्; बाह्याभ्यगरवेदनमसक्के सति तत्पतिषेधसंभवात्: पराज्ञः परमेश्वर, सर्वज्ञत्वलक्षणया प्ज्ञया नित्यमवियोगात् । तथोत्क्रान्तावपि "अयं शरीर आत्मः भाज्ञे- नात्मनान्वारूठ उत्सर्जन्याति" इति जीवान्गेन परमेश्वरं व्यपदिशति; तत्नापि शारीशे जीव: स्याच्छरीरस्ानित्वाद; पाज्ञस्तु स एव 10 परमेश्वरः। तस्मात्सुपुप्त्युत्कान्त्योर्मेदेन व्यपदेशात्परमेश्वर एवात् विरवक्षित इति गम्यते। यदुक्तमाद्यन्तमध्येपु शारीर लिङ्गात्तत्परत्वमस्य वाक्यस्येति, अत् ब्रूमः-उपक्मे तावत् "योडयं विज्ञानमयः प्राणेषु" इति न संसारिस्वरूपं विवक्षितम्; किं तर्हि अनूद संसारिस्वरूपं

प्रकटार्थविवरणम् 15

पदान्तराधिकरणं[राध्याहारण] सूत्र योजयति-परमेश्वर इत्यादिना। ननु 'अयं पुरुष:' इति कार्यकारणसङ्वान एवोच्यंत न जीव इस्याशङकयाह- तत्न पुरुष इति।। तर्हि सुपुप्त विशषविज्ञानाभावात् प्रकर्षेणाश्रूपेण संपन्नो जीव पवाच्यत इत्याशङ्कयाह-प्राज्ञः परमेश्वर इति ॥ निरति- शयप्रज्ञाशालिनि प्रसिद्धः प्राश्शब्दरा नाहं ब्रयात्। अतः सर्वशत्व- 20 श्रवणप्रमाणिकया प्रज्ञयावियोगादीश्वर एव प्राज्ञ इत्यर्थः । उत्सर्जन् संभृत- शकटवत् शब्दं कुर्वन्। योऽयं विज्ञानमयो जीवः प्राणेषु दद्यन्तर्वर्तमानः सज्योतिःपुरुषः सवप्नकाशः परमात्मति प्रसिद्धानुवादेनाप्रसिद्धब्रह्मात्मता प्रतिपाद्यत इत्याह-उपक्रमे नावदिति ॥ ध्यायन्त्यां बुद्धौ ध्यायतीव, लेला- यनस्यां चलन्त्यां घुद्धों चलतीव, न तु साक्षाच्चलतीत्यर्थः। मध्ये तर्हि जाग- 25

१ A. चलन्तीव

315

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ३. सु. ४२.

भाष्यम्

परेण ब्रह्मणास्यैकर्ता विवक्षति; यतः "ध्यायतीव लेळायतीव" इत्येवमाधुत्तरग्रन्थमद्टत्तिः संसारिधमेनिराकरणपरा लक्ष्यते। तथोप- संहारेऽपि यथोपक्रममेवोपसंहरति-"स वा एष महानज आत्मा 5 योडयं निज्ञानमयः प्राणेषु" इति; योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु संसारी लक्ष्यते, स वा एप महानज आत्मा परमेश्वर एवास्माभि: पतिपादित इत्यर्थः; यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात्संसारिस्वरूपविव्क्षा मन्यते, स प्राचीमपि दिशं प्रस्थापितः प्तीचीमपि दिशं प्रतिष्ठेत; यतो न बुद्धान्तादवस्थोपन्यासेनावस्थावत्वं संसारित्वं वा विवक्षति, 10 किं तहिं? अवस्थारहितत्वमसंसारित्वं च; कथमेतदवगम्यते। यत् "अत ऊर्ध्व विमोक्षायेव बृहि" इति पदे पदे पृच्छति; यच्च "अन- न्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुपः" इति पदे पदे प्रतिवक्ति; "अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीणो हि तदा सवाञ्शोका- न्हृदयस्य भवति" इति च। तस्मादसंसारिस्वरूपपतिपादनपरमेवैत- 15 द्वाक्यमित्यवगन्तव्यम्।।

पत्यादिशब्देभ्यः ॥ १-३-४३ ॥

इतश्रासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपर मेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम्; यद- स्मिन्वाक्ये पत्यादयः शब्दा असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपराः संसारिस्व-

प्रकटार्थविवरणम्

20 राद्यवश्योपन्यासात् संसारिणि तात्पर्य भवत्वित्याशङ्कयाह-यस्त्विरिति ।। प्रश्नप्रतिवचनपर्यालोचनय। मोक्षसाधना संसारिस्वरूपज्ञानमेवेह विवक्षितमिति भाष: ।। पत्यादिशब्दभ्यः ॥ हेत्वन्तराभिधानपरतया सूत्रं यांजयति-इतश्रेति ॥ सर्वमस्य वशे वर्तते

१. A. भवतु

316

सुषुस्तयधिकरणम् १४.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

भावप्रतिषेधनाश्च भवन्ति-"सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः" इत्येवंजातीयका असंसारिस्वभावमतिपादनापरा :; "स न साधुना कर्मणा भूयात्रो एवासाधुना कनीयान्" इत्येवंजातीयकाः संसारिस्व- भावप्रतिषेधना। तस्मादसंसारी परमेश्वर इहोक्त इत्यवगम्ये॥ 5

इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजाचार्यम्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृता शारीरकमीमांसामूलनाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पाद: ।

प्रकटार्थविवरणम्

अधीनं भवतीति सर्वस्य वशी। सर्वस्य नियमनशक्तिसंपन्न ईशानः। तत एव 10 सर्वस्याधिपतिः नियन्तेत्यर्थः ॥

इति श्रीमच्छारीरकर्मामांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्थे प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पाद: समाप्तः॥

317

अथ चतुर्थः पाद:

भाष्यम् ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तन्-"जन्माद्यस्य यतः" इति। तल्लक्षणं प्रधानस्यापि समानमित्याशङ्य तदशब्दत्वेन 5 निराकृतम्-"इश्षनेनाशब्दम्" इति। गतिसामान्यं च वेदान्त- वाक्यानां ब्रह्मकारणवाढं प्ति विद्यने, न प्रधानकारणवादं भतीति प्रपश्चितं गतेन ग्रन्थेन। इद त्विदानीमचशिष्टमाशङ्यत-यदुक्तत प्रधानस्याशन्दत्वम्, तदसिद्धम्, कासुचिच्छाखवासु प्रधानसमर्पेणा- भासानां शब्दानां श्रूगमाणत्वात्। अतः प्रधानस्य कारणत्वं वेदसिद्ध- मेव महद्द्रिः परमर्षिमिः कविलप्रसृनिभिः परिगृहीतमिति पसज्यते; 10 तद्यावत्तेषां शब्दानामन्यपरत्वं न प्रतिपाद्यत तवत्सवज ब्रल्म जगतः कारणमिति पदिपादितमप्याकुलीभवेत्; अतस्तेषामन्यपरत्वं दशयितुं परः संदभ: वतते ।। आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपक - विन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च॥ १-४-१॥ 15 आनुमानिकमप्यनुमाननिरुपितमपि प्रधानमेकेषां शांखनां शब्द- प्रकटार्थविवरणम् व्यवातंन संबन्धं वष्तुं वृत्तमनुघदति-ब्रह्मजिज्ञासामिति॥ ईक्ष- स्यधिकरणे प्रधानस्याशब्दत्वम्, ब्रह्मणि चेदान्तानां गतिसामान्यं च सूचितम्। तत्र गतिसामान्यं प्रपञ्चितं गतेन ग्रन्थेन। इदानी केषांचिच्छव्दानां आपा-

पयसूत्रारम्मः, तेन च समन्वय एव दृढीकृत इति भाव:।। आनुमानिकमप्येकेषामिति चे्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेदशयति च।। एवं संबन्धमभिधाय पूर्वपक्षभागं व्याचष्ट-आनुमानिकमपीति ।। अव्यक्तपदं शरीरपरं प्रधानपरं वेति प्रकरणाव्यक्कतशब्दाभ्यां सन्देहें . T and TM. द्रयति २. A omits प्रधानपरं

918

आनुमानिकाधिकरणम् १.] मकटाथविवरणम्

भाष्यम्

वदुपलभ्यते; काठके हि पव्यते-"महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुष: परः" इति; तत्र य एव यन्नामानो यत्कमाश्च महदव्यक्तपुरुषाः स्मृतिपसिद्धा:, त एवेह मत्यभिज्ञायन्ते; तल्राव्यक्तमेति स्मृनिशसिद्वेः शब्दादिहीनत्वाच्च न व्यक्तमव्यक्तमिति व्युत्पत्तिसंभवात, स्मृति- 5 प्रसिद्धं प्रधानमभिधीयते; अतस्तम्य शब्दवत्वादशब्ठन्दपनूपपन्रम्। तदेव च जगतः कारणं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्य इति चेत, नवदेवम्-

यादृशं स्मृतिपसिद्धं स्वतन्त्रं कारणं त्रिगुणं प्रधानं तादशं भत्य भिज्ञायते; शब्दमात्रं ह्यत्नाव्यक्तमिनि प्रत्यभिज्ञायते; स च: ब्दोन व्यक्तमव्यक्त-10

प्रकटार्थविवरणम्

प्रकृतजीव प्रतिपादनत्यागंनाप्रसिद्धब्रह्मप्रतिपादनवद प्रसिद्धप्रधानप्रतिपादकमेव काठकवाक्यमिति भावः । किं च स्मार्तक्रमसादृश्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वा- दित्याह-तत्र य एवेति ।। किंञ्च प्रधानेऽव्यक्तमिति सांख्यस्मृतिप्रसिद्धे रूढ एवायं शब्द इत्यर्थः। यौगिकत्वंऽपि प्रधानमेवाभिधीयत इस्याह- 15 शब्दादिहीनत्वा्चेति ॥ अस्तु प्रधानं शाब्दम्, किमेतावता ब्रह्मण्यायात- मिस्याशङ्गयाह-तदेव च जगत इति ॥ यदा प्रधानं शब्दं तदा कपिलस्मृतेः तत्सिद्धन्यायेन च तदेव जगत्कारणमिति न जगत्कारणे ब्रह्मणि समन्वयः सिध्यतीति भावः। सौत्रस्य नञोऽर्थमाह-नैतदेवमिति ॥ किं प्रधानस्य शब्दत्वं तात्पर्यवृत्त्या कि वा शक्तिगोचरत्वेन? नाद इत्याह-न ह्येतदिति॥ 20 "आत्मानं रथिनं विद्धि "इत्यारभ्य "पुरुषान्न परं किंचित्" इत्यन्तं वाक्यं परमात्मविज्ञानपरमेव, "निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते" इति फलश्रव- णादिति भावः । ननु प्रधानस्येह प्रत्यभिश्ञायमानत्वात् तत्र तात्पर्य कल्प्यत इत्याशङ्कयाह-न तत्नेति ॥ विशेषप्रत्यभिज्ञापकाभावात्राव्यक्तम्दस्य तत्र

१. A omits न्ह्य ... वद् ३. A. नात्रेति २. A omits किश्

319

ब्रह्म सूतभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ४. सू. १.

भाष्यम्

मिति यौगिकत्वादन्यस्मिन्नपि सूक्ष्मे सुदुलक्ष्ये च प्रयुज्यते ; न चायं कस्मिंशिद्रदः; या तु प्रधानवादिनां रूढिः सा तेषामेव पारिभाषिकी सती न वेदार्थनिरूषणे कारणभावं प्रतिपद्यते; न व क्रममात्रसामा- 5 न्यात्समानार्थप्रतिपत्तिर्भवति, असति तद्रपप्रत्यभिज्ञाने;न ह्म्वस्थाने गां पश्यन्नश्वोऽयमित्यमूढोध्यवस्यति। प्रकरणनिरूपणायां चात्र न परपरिकल्पितं प्रधानं प्रतीयते, शरीररूपकवविन्यस्तगृहीते :; शरीरं ह्यत्न रथरूपकविन्यस्तमव्यक्तशब्देन परिगृद्यते; कुतः१ प्रकरणात्परिशेषाच। तथा हनन्तरातीतो ग्रन्थ आत्मशरीरादीनां रथिरथादिरूपककम दर्श- 10 यति-

"आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ।। इन्द्रियाणि हयानाहगुविषयांस्तेषु गोचरान्। आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुमनीषिणः ।।" इति।

15 प्रकेटार्थेविवरणम्

तात्पर्य कल्पयितुं शक्यत इत्यर्थः। ननु प्रधानेऽव्यक्तशब्दस्य रूढत्वाच्छक्ति- गोचरत्वेनैव शाब्दत्वमित्याशङ्कथाइ-न चायं कस्मिश्चिदिति॥ वृद्धव्य- वहारेऽसिद्धम्: नाप्यखण्ड: शब्दाSयमित्यर्थः। ननु सांख्यै रूढिरङ्गी कृतेत्या- 20 शङ्कयाह-या तिवतति ॥ पुरुषकृतः संकतो नानादिवेदार्थनिर्धारणे ह्ेतु- रित्यर्थ:। ननु स्मातक्रमसादृश्येन प्रत्यभिज्ञायत इत्युक्तम्, तत्राह -- न च कममान्नति । इतश्र न प्रधानमव्यक्तशब्दवाच्यमित्याह-प्रकरणनिरूप- णार्यां चेति ।। प्रकरणं विविच्य दर्शयति-तथा हीत्यादिना ॥ रथि- रथादिसामान्यकल्पनं रूपकृप्तिः। प्रग्रह्मश्वरशनां तेष्तिरिति। तेषामिन्द्रि- 25 याणां विषयान् शब्दादीन् हयानां गोचरान्मार्गानाडुः। रथरूपकल्पनां दर्श-

320

आानुमानिकाधिकरणम् १.]* भ्रकटायविवरणम्

भाष्यम् तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैःसंसारमधिगच्छति, संयतैस्त्वध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमाप्नोति-इति दर्शयित्वा, किं तदध्वनः पारं विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाह्कायां तेभ्य एव प्रकृतेभ्य इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं नदिष्णोः परम पर्द दशयति- 5

"इन्द्रियेभ्यः परा हर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिबुद्धेगत्मा महान्पर: ।। महतः परमव्यक्तमव्यक्तानपुरुष: पर:। पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥" इति।

तत्न य एवेन्द्रियादयः पूवस्यां रथरूपककल्पनायामश्वादिभावेन प्रकृता:, 10 त एवेह परिगद्यन्ते प्रकृतहानापकृतपक्रियापरिहाराय। तत्नेन्द्रियमनो- बुद्धयस्तावत्पूवतेह च समानशब्दा एव अर्था ये शब्दादयो विषया इन्द्रियहयगोचरत्वेन निर्दिष्टाः, तेषां चेन्द्रियेभ्यः परत्वम्। 'इन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वम्' इति श्रुंतिप्सिद्धेः।

प्रकटार्थविवरणम् 15

पित्वा कि दर्रितमित्याशङ्गयाह-तैश्चेन्द्रियादिभिरिनि॥ ननु पूर्ववाक्य- विलक्षणक्रमदर्शनादन्ये एव पदार्था अश्ोच्यन्त इत्याराङ्डयाह- तत्न य एवेति॥ पवं प्रकरणशुद्धि कृत्वा पेग्शिषमुपक्रमते-तत्रेन्द्रियमन इति॥ पूर्वत्र परिशिष्ट शरीरमुत्तरत्र परिशिष्टेनाव्यक्तपदेनाभिधातव्यमिति भावः। ननु उत्तरोत्तरपरत्वाभिधानं केनाभिप्रायेण? श्रेष्ठत्वाभिप्रायेणेस्याह- 20 अर्था ये शब्दादय इति। इन्द्रियाणां ग्राहकत्वं विषयाधीनेमिति विषया- नामतिभ्राहकत्वं[ग्रहत्वं। विवक्षितमिति भावः। श्रुतिस्सृतिप्रसिद्धा वा हैरण्य- गर्भी बुद्धिर्हिरण्यगर्भाभेदेन ब्रह्मादिशब्दवाच्या महानात्मेत्युच्यत इत्याह-

१. T and T. विशेष ३. .. धीनमिति ग्रहत्वविवक्षित २. A omits तत्र

321

[अ. १. पा. ४. सू. १.

भाष्यम्

विषयेभ्यक् मनसः परत्वम्, मनोभूलत्वाद्विषयेन्ट्रियव्यवहारस्य; मन- सस्तृ परा बुद्धि :- बुद्धिं ह्ारुह्य भोग्यजातं भोक्तारमुपसपति ; बुद्धे- रात्मा महान्पर :- यः सः "आत्मानं रथिनं विद्धि" इति रथित्वेनो- पक्षिप्तः। कुतः १ आत्मशब्दात, भोक्तुश्च भोगोपकरणात्परत्वोपपत्तेः; महत्वं चास्य स्वामित्वादुपपत्नम् / अथ वा

"मनो महान्मतिब्रह्मा पूर्ुद्धि: ख्यातिर्रीश्वरः । प्रज्ञा संविच्चितिश्वैव स्मृतिश्व परिपठचते॥"

इति स्मृतेः, "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वे वेदांश्र महिणोति 10 तस्मै" इति च श्तेः या प्रथमजस्य हिरण्यगर्भस्य बुद्धि: सा सर्वासा बुद्धीनां परमा प्रतिष्ठा ; सेह महानात्मेत्युच्यते । सा च पूर्वत्र बुद्धि- ग्रहणेनैव गृहीता सती हिरुगिहोपदिश्यते, तस्या अप्यस्पदीयाभ्यो बुद्धिभ्य: परत्वोपपत्तेः; एतस्मिस्तु पक्षे परमात्मविषयेणैव परेण पुरुषग्रहणेन रथिन आत्मनो ग्रहणं द्रष्टव्यम्, परमार्थतस्तु परमात्म- 15 विज्ञानात्मनोर्भेदाभावात । तदेवं शगीरमेवैकं परिशिष्यते; तेष्वित- राणीन्द्रियादीनि प्रकृतान्येव परमपददिदशयिषया समनुक्रामन्परिशिष्य- माणेनेह्ान्त्येनाव्यक्तशब्देन परिशिष्यमाणं प्रकृतं शरीरं दर्शयतीति गम्यते। शरीरेन्द्रियमनोवुद्धिविषयवदेनासंयुक्तस्य ह्मविद्यावतो भोत्तु:

प्रकटाथविवरणम्

20 अथ वेति ॥ नन्वप्रक्रान्ता सा कथमुच्यत इत्याशङ्कयाह-सा च पूवत्रेति॥ हिरुक पृथक् । तर्ह्यात्मापि रथी परिशिष्टः स्यादित्याशङ्कयाह-एतस्मिस्तु पक्ष इति ।। उपसंहरति-तदेवमिति । ननु शर्रीरादिप्रतिपादने फला- भावात् किमर्थे तत्प्रतिपाधत इस्याशङ्कयाह-शरीरेन्ट्रियमनोबुद्धीति॥ 322

आनुमानिकाधिकरणम् १.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम् शरीरादीनां स्थादिरूपककल्पनया संसारमोक्षगतिनिरूपणेन प्रत्य- गात्मब्रह्मावगतिरि विवक्षिता; तथा च "एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वउ्यया बुद्धया मूक्ष्मया मूक्ष्मदर्शिभिः॥" 5 इति वैष्णवस्य परमपदस्य दुरवगमत्वमुक्त्वा तदवगमार्य योगं दर्श- यति- "यच्छेट्रा अनसी प्राजस्तदच्छेज्ज्ञान आत्मनि। ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तदच्छे्छान आत्मनि।।" इति। एतदुक्तं भवति-वाचं मनास संयच्छेत् वागादिवाद्येन्द्रियव्या- 10 पारमुत्सृज्य मनोमत्रणावतिष्ठेन; मनोऽपि विपयविकल्पाभिमुखं विकल्पदोषदर्शनेन ज्ञानसब्द्रोदितायां बुद्धावध्यवसायस्वभावायां धार- येत्; तामपि बुद्धि महत्यात्मनि भोक्तयग्रयायां वा बुद्धौ सूक्ष्मतापाद- नेन नियच्छेत; महान्तं त्वात्मानं शान्त आत्मनि प्रकरणवति परस्मिन्पु- रुषे परस्यां काष्ठायां प्रतिष्ठापयेदिति च। तदेवं पूर्वापराळोचनायां 15 नास्त्यत् परपरिकल्पितस्य प्रधानस्यावकाशः।।

सूक्ष्म तु तदर्हत्वात्॥ १-४-२॥ उक्तमेतत्-प्रकरणपरिशेषाभ्यां शरीरमव्यक्तशब्दं न प्रधानमिति; इदमिदानीमाशङ्यने-कथमव्यक्तशब्दाहत्वं शरीरस्य, यावता स्थूल- प्रकटार्थविवरणम् 20 इतश्च परमात्मावगतिरेवात्र विवाक्षता न प्रधानावागतिरित्याह-तथा च एष इति ॥ "दर्शयति च" इति सूत्रपदस्य अर्थोडनेन पुनः दर्शितः। वागित्यत्र द्वितीयालोपश्छान्दस: ॥ सूक्ष्मं तु तदईत्वात्।। शाङ्कोत्रत्वेन सूत्रं व्याचष्टे-उक्तमेतदित्यादिना ॥ कार्यकरणयोरभे 25 दामिप्रायेण कारणवाचकोऽव्यक्तशब्दः कार्ये प्रयुक्त; तत्रोदाहरणं बथा

323

ब्रह्मसुत्नभाव्यव्यार्यानम् [भ. १. पा.४. सु. २.

भाष्यम्

त्वात्स्पष्टतरमिदं शरीरं व्यक्तशब्दार्हम्; अस्पष्टवचनस्त्वव्यक्तशब्द इति अत उत्तरसुच्यते-सूक्ष्मं त्विह कारणात्मना शरीरं विवक्ष्यते, सूक्ष्म स्याव्यक्तशब्दाइत्वाद; यद्यपि स्थूलमिदं शरीरं न स्वयमव्यक्त- 5 शब्दमईति, तथापि तस्य त्वारम्भकं भूतसूक्ष्ममव्यक्तशब्दमहति; प्रकृति- शब्द् विकारे दृष्ट, यथा "गोभिः श्रीणीत मत्सरम्" इति। श्रुतिश्र-"तद्धेदं तर्ह्व्याकृतमासीत्" इतीदमेव व्याकृतनामरूपवि- भिन्नं जगत्मागवस्थायां परित्यक्तव्याकृतनामरूपं बीजशत्तयवस्थमव्यक्त- शब्दयोग्यं दर्शयति॥

10 तद्धीनत्वादर्थवत्॥ १-४-३॥

अत्राह-यदि जर्गादिदमनभिव्यक्तनामरूपं बीजात्मक भागवस्थ- मव्यक्तशब्दाहमभ्युपगम्येन, तदात्मना च शरीरस्याप्यव्यक्तशब्दाईत्वं प्रतिज्ञायेत, स एव ताईि प्रधानकारणवाद एवं सत्यापद्येत; अस्यैव जगतः प्रागवस्थायाः प्रधानत्वेनाभ्युपगमादिति। अतोच्यते-यदि वयं 15 स्वतन्त्रां कांचित्मागवस्थां जगतः कारणत्वेनाभ्युपगच्छेम, मसञ्जयेम तदा प्रधानकारणवादम्; परमेश्वराधीना त्वियमस्माभि: भागवस्था जगतोऽभ्युपगम्यते, न स्वतन्त्रा; सा चावइयाभ्युपगन्तव्या; अर्थवती

प्रकटार्थविवरणम् गोभि: गांविकारंण पयसा श्रीर्णीत विकारापन्नं कुर्यात् मत्सरं सोममित्यर्थः। 20 अमेदाभिप्रायेण कार्यस्याव्यक्तशन्दवाच्यत्व्रे श्रुतिमाह-श्रुतिश्चेति॥

तदधीनत्वादर्थेवत्।।

मतसाम्यमाशङ्कते-अवाहेत्यािना । सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्यां महद्वै- लक्षण्यमाह-अत्नाध्यत इत्यादिना॥ सा च अविक्रियस्य साक्षात् जगत्सा- छरत्वानुपपस्ते: अवश्याश्रयणीयंत्याह-सा चावश्येति । नन्वक्रियस्थापि

324

मानुमानिकाधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् हि सा; न हि तया बिना परमेश्वरस्य स्रष्टृत्वं सिद्धयति, शक्तिरहितस्य तस्य पदृच्यनुपपत्तः; मुक्तानां च पुनरनुत्पत्तिः; कतः १ विद्यया तस्या बीजशक्तेर्दाहात्; अविद्यात्मिका हि वीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया मायामयी महामुपिः, यस्यां स्वरूपप्रतिबोधरहिताः 5 शेरते संसारिणो जीवा :; तदेवदन्यक्तं कचिदाकाशशब्दनिर्दिष्म्- "एतस्मितु खल्वक्षरे गाग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च" इति फग । कचि- दक्षरशब्दोदितम्-"अक्षरात्परतः परः" इनि श्रुतेः; कचिन्मायेति सूचिनम्-"मायां तु प्कृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" इति मन्त्रवर्णात; अव्यक्ता हि माया, तत्वान्यत्वनिरूपणस्या शक्यत्वात्; 10

प्रकटार्थविवरणम् यदि मायया स्रषृत्वं तर्हि मुक्तानामपि त्यव कि न बन्ध इत्याशङ्गयाह- मुक्तानां चेति ॥ तस्या मायाया मुक्तं प्रति बीजशक्तेरविद्यावाच्याया दाहादित्यर्थः। उक्तमेव स्पष्टयति- अविद्यात्मिका हीति ।। जीवो- पाधेर्मायाप्रदेशस्य विद्यापनोद्यतया अविद्याशब्दवाच्यस्य मायातादात्म्यात् 15 मायाप्यविद्यात्मिकेत्यर्थः। न केवलं शुनार्थापत्तिसिद्धा माया, अनक- श्रुतिसिद्धापि भवतीत्याह-तदेतदव्यक्तमिति ॥ न च सांशत्वे कार्यत्व- प्रसङ्गश्वोदां मीमांसकै, क्षित्यादौ व्यभिचारात्; नापि नैयायिकैः, कल्पित- प्रदेश वत्वे ऽप्या काशस्यानादित्वाभ्युपगमातू, द्रव्यस्य द्रव्यान्तरसमवेतस्य सावयवत्वस्याभ्युपगमात्: स्वपक्षऽपि मायातिरिक्तमव जडं दृश्यम्, यथा 20 कार्यम्; सांशमप तथा। तञ्च त्रिगुणत्वयुगपदनेकपरिणामित्वादिबलादाश्रय- णीयमुक्तम्।। उक्तं हि- "प्रमाणवन्त्यदष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यपि। वालाभ्रशतभागोऽपि न कल्प्यो निष्परमाणकः ॥" इति। आननसयान क्रमेण क्षयप्रसङ्गः। सत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्वेचनीयत्वात्साव्यक्त- 25 शब्दारदी भवतीत्याह-अव्यक्ता हि मायेति ॥ कथं तहि परत्वाभिमानमुप-

१. A. भबिद्या हीति. ३. T omits अर्हा. २. A omits द्रव्यस्य ... पगमात्

325

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्ययानम् [म. १. पा. ४. स. ३.

भाष्यम् तदिदम् "महतः परमव्यक्तम्" इत्युक्तमव्यक्तपभवत्वान्मइतः, यदा हैरण्यगर्भी बुद्धिमहान; यदा तु जीवो महान् तदाप्यव्यक्ताधीनत्वा- ज्जीवभावस्य "महतः परमव्यक्तम्" इत्युक्तम् । अविद्या ह्यव्यक्तम्। 5 अिद्यावत्वेनैव जीवस्य सर्वः संव्यवहारः संनतो वर्तते; तच्चाव्यक्त- गतं महतः परत्वमभेदोपचारात्तद्विकारे शरीरे परिकल्प्यते : सत्यपि शरीर वदिन्द्रियादीनां तद्विकारत्वाविशेषे शरीर स्यैवाभेदोपचारादव्यक्त शब्देन ग्रहणम् इन्द्रियाटांनां स्वशब्दैरेव गृहीतत्वात्परिशिष्टत्वाच्च शर्ररस्य ॥।

10 अन्ये तु वर्णर्यान्त-द्विविरधं हि शरीरं स्थूलं सूक्ष्मं च । स्थूलं यदिदमुपलभ्यते; सूक्ष्मं यदुत्तरत्र वक्ष्यते-"तदन्तरप्रतिपत्ता रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्" इति । तच्चोभयमपि शरीग्म- विशेषात्पूरवत्र रथत्वेन संकीर्तितम्; इह तु सूक्ष्ममव्यक्तशब्देन परि- ग्रह्यते, सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दाहत्वात्; तदधीनत्वाच्च बन्धमोक्षव्यवहा-

15 प्रकटार्थविवरणम्

पद्यत इत्याशङ्कयाह-तदिदं महत इति ॥ मायाप्रदेशे ह्वविद्यायां प्रति- बिम्बितं चैतन्यं जीवसंज्ञां लभते। आपाधिकस्योपाध्यधनित्वात् जीवादपि मायायाः परत्वाभिधानमुपपन्नमित्यर्थः । नन्वस्त्वविद्याया महतः परत्वम्, तथापि न शरीरस्येत्याशङ्कयाह-तच्चाव्यक्तगतमिति ॥ नन्विन्द्रियादीना 20 मपि मायाकार्यन्वाविशंपात् सत्यपीति॥

एवं स्वाभिप्रायेण सूत्रद्वयं व्याख्याय वृत्तिकारव्याख्यानमनुवदति- अन्ये तु वर्णयन्तीति ॥ स्थूलदेह्दारम्भकं शुक्कशोणितसूस्ष्मावयवभूतं सूक्ष्मं नाम प्रतिजीवमसाधारणं वर्तत दहान्तरप्रतिपत्ती येन संपरिष्वक्तो जीवो गच्छति 25 तदभिप्रायेण "सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्" इति सूत्रम्। कथं त्हि तस्य जीवात्परत्व- मित्याशङ्कय "तदधीनत्वाच्न" इति द्वितीयसूत्रं प्रवृत्तम्। "अर्थवत्" इति 326

आानुमानिकाधिकरणम् १.] पकटाथेविवरणम्

भाष्वम्

रस्य जीवात्तस्य परत्वम्; यथार्थाधीनत्वादिन्द्रियव्यापारस्येन्द्रियेभ्यः परत्वमर्थानामिति। तैस्त्वेतट्वक्तव्यम्-अविशेषेण शरीरट्वयस्य पूर्वत् रथत्वेन संकीर्तितत्वात् समानयोः प्रकृतत्वपरिशिष्रत्वयोः कथं सूक्ष्म- मेव शरीरमिह गृह्यते न पुनः स्थळमपीति। आम्नातम्याणे प्रतिपतुं 5 प्रभवाम:, नाम्नातं पर्यतुयोक्तुम, आम्नातं चाव्यक्त सूक्ष्ममेव प्रतिपादयितुं शक्रोति, नेतरत् व्यक्तत्वात्तस्येति चेत्, न, एकवास्यता- धीनत्वादर्थप्रतिपत्ते :; न हीमे पूर्वोतरे आचाते एकवा्यतामनापद्य कश्चिदर्थ प्रतिपादयतः; प्रकृतहानापकृतपक्रियामसङ्गात् न चाकाक्षा- मन्तरेणैकवाक्यताप्रतिपत्तिरस्ति ; तत्नाविश्विष्टायां शरीरद्वयस्य ग्राह्यत्वा- 10 काह्ायां यथाकाह्ं संबन्धेऽनभ्युपगम्यमान एकवाक्यतेव बाधिता

प्रकटार्थविवरणम्

सूत्रभागं व्याचष्टे-पथेति। तत्र न तावत् शरीरशब्दो भूतसूक्ष्मं वकं शक्त:, तत्रागृहीतसङ्गतित्वात्. व्रवीतु वा; नथापि प्रकृतहानं प्रसज्यत इत्याह- तैस्त्वेतद्वक्तव्यमिति ॥ अव्यक्तशब्दबलेन प्रकृतद्दानं क्रियत इत्याह-आम्ना- 15 तस्याथमिति। पूर्वात्तरास्त्ानयोरेकवाकयता वीनत्वात् अर्थप्रतिपत्ते: तव तदभावात् कुतस्तरामर्थप्रतिपत्तिः? कुतस्तमामव्यक्तशव्द्बलेन स्थूलकलेबर- परित्याग इत्याह - नेति ॥ एकवाक्यताधीनार्थप्रतिर्पात्तरित्यनदेव कुत इत्याशङ्गयाह-न हीमे इति॥ शरीरशब्दस्य स्थूलशरीरे रूढत्वात् तस्य प्रकृ- सस्य प्रहाणं भूतसूक्ष्मस्य त्वप्रकृतस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वात् प्रक्रिया निष्प्रमाणिका 20 प्रसज्यत इत्यर्थ: । अस्तु तहि एकवाक्यतेत्याशङ्कयाह-न चाकाक्कामिति॥ यत्रकवाक्यता तत्रकाह््ापूर्विकव; यथा कर्तव्यस्य इतिकर्तव्यताकाङ्या प्रया जादिवाक्यान्वय इत्यर्थः। अस्तु तर्ह्यव्यक्तपदस्याप्रसिद्धार्थस्य वाच्याकाह्लायां प्रकृतशर्रारमंबन्ध इत्याशङ्कयाह-तत्राविशिष्टायामिति॥ ननु शरारद्वयस्य प्रफृतत्वाविशेषेऽपि वैराग्यविषयतया परिशोधनप्रयोजनवशन सूक्ष्ममेवाव्यक्त- 25

327

[अ. १. पा. ४. सू. ३.

भाष्यम् भवति, कुत आम्नातस्यार्थप्रतिपत्तिः१ न चैवं मन्तव्यं दुः्शोधत्वा- त्सूक्ष्मस्येव शरीरस्येह ग्रहणम्, स्थूळस्य तु दृष्टवीभत्सतया सुशोधत्वाद- ग्रहणमिति ; यतो नैवेह शोधनं कस्यचिद्विवक्ष्यते; न ह्यत्र शोधन- 5 विधायि किंचिदाख्यातमस्ति ; अनन्तरनिर्दिष्टत्वात्तु किं तद्विष्णोः परम पदमितीदमिह विवक्ष्यते; तथाहीदमस्मात्परमिदमस्मात्परमित्यु- कत्वा, "पुरुषान्र परं किंचित्" इत्याह। सर्वथापि त्वानुमानिक- निराकरणोपपत्तेः तथा नामास्तु; न नः किंचिच्छिद्यते।।

ज्ञेयत्वावचनाच्च॥१-४

10 ज्ेयत्वेन च सांख्यैः प्रधानं स्पर्यते गुणपुरुषान्तरज्ञानात्कैवल्य- मिति वदद्भिः। न हि गुणस्वरूपमज्ञात्वा गुणेभ्यः पुरुषस्यान्तरं शक्यं ज्ञातुमिति; कचिच्च विभूतिविशेषपाप्तये प्रधानं ज्ञयमिति स्मरन्ति; न चेदमिहाव्यक्तं झेयत्वेनोच्यते; पदमात्रं हाव्यक्तशब्दः, नेहव्यक्तं

प्रकटार्थविवरणम्

15 शब्देनोपादीयते, न स्थूलमित्याशङ्कयाह-न चैवं मन्तव्यमिति॥ स्पष्टदोष नुपलम्भेन दुःखेन शोधोऽस्यनि दुःशोधम्। दौर्गन्ध्यादिदापावलम्बेन टृष्टा बी- भत्सा घृणा यस्मिस्तदष्टबीभत्सं नस्य भावस्तत्ता तथा। वैराग्यविषयत्वेन सुनि- रुप्यत्वादग्रहणमिति न मन्नव्यम्। इदानीमभ्युपगम्याह-सर्वथापीति॥

ज्ञयत्वावचनाच।।

20 किं च शेयत्वेनानुपदेशादपि न प्रधानमिह विवक्षितमिस्याह-ज्ञेयत्वेनेति।। सत्त्वादिगुणानां साम्यावस्था प्रधानं गुण उच्यतेः नस्मात्पुरुषस्यान्तरज्ञानात् विवेकश्ञानादित्यर्थः । न केवलं विवेकग्रहणे प्रतियोगिरवेन श्ेयत्वं प्रकृति- लयादिफलसिद्धये चोपास्यत्वमिष्टमित्याह-कचिच्चति ॥ ननु मा भूदेदे ज्ातव्यत्वेनोपदेशः; तथापि अव्यक्तपदादस्ति सज्ज्ञानजन्मेत्याशाङयाह-

328

मकटार्थविवरपम्

भाष्यम्

शातम्यमुपासितम्यं चेति वाक्यमस्ति; न चानुपदिष्टं पदार्थज्ञानं पुरुषार्यमिति शक्यं प्रतिपत्तुम् ; तस्मादपि नाव्यक्तशब्देन प्रधानमभि- धीयते; अस्माकं तु रथरूपककपशरीराद्यनुसरणेन विष्णोरेव परमं पदं दर्शयितुमयमुपन्यास इत्यनवद्यम् । 5

वद्तीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ १-४-५॥

अंत्राह सांख्य :- "व्ेयत्वावचनाद्" इत्यसिदम्न; कथम्! भ्रूयते सत्तरत्राव्यक्तशब्दोदितस्य प्रधानस्य ज्ञेयत्ववचनम्- "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत्। अनादयनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युसुखात्ममुच्यते।।" 10 इति। अत् हि याहशं शब्दादिह्ीनं प्रधानं महतः परं स्मृतौ निरूपितम्, तादृशमेव निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम्; तस्मात्पधानमेवेदम्; तदेव चाव्यक्त शब्दनिर्दिष्टममिति । अत ब्रुमः-नेह प्रधानं निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम्; प्राज्ञो रोह परमात्मा निचाय्यत्वेत निर्दिष्ट इति गम्यते; कुतः? 15 पकरणात्। प्राज्ञस्य हि प्रकरणं विततं वतते। "पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इत्यादिनिर्देशात्; "एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा

प्रकटार्थविवरणम्

न चानुपदिष्टमिति । विध्यायत्तत्वात् अटष्टफलसिद्धेरित्यर्थः। तर्हिं तवापि शरीरस्य सेयत्वेनानुपदेशान्न फलसिद्धिरित्याशङ्गथाह-अस्माकं 20 त्विति॥ वदतीति चेन पाज्ञो हि प्रकरणाद्।

"सेयत्वावचनन्" इत्यस्यासिद्धतामाशङ्क्य परिहरति-वदतीति चेदिति।।

329 42

[भ. १. पा. ४. सु.५.

भाष्यम् न प्रकाशते" इति च दुर्शानत्ववचनेन तस्यैव ज्ेयत्वाकाहणाद्। "यच्छेद्वाखनसी प्राज:" इति च तज्ज्ञानायैव वागादिसंयमस्य विहितत्वात् : मृत्युमुखप्नमोक्षणफलत्वाच्च। न हि प्रधानमात्रं निचाय्य 5 मृत्युमुखात्प्रमुच्यत इति सांख्येरिष्यते । चेतनात्मविज्ञानाद्धि मृत्यु- मुखात्म्रसुच्यते इति तेषामभ्युपगम :; सर्वेषु वेदान्तेषु पाज्ञस्यैवात्मनो- Sशब्दादिधर्मत्वमभिलप्यते; तस्मान्न पधानस्थात्र ज्ञेयत्वमव्यक्तशब्द- निर्दिष्टत्वं वा॥ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्॥१-४-६॥ 10 इतश् न मधानस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं वा यस्मात त्रयाणा- मेव पदार्थानामग्निजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे कठवल्लीषु वरपदान- सामर्थ्याद्वक्तव्यतयोपन्यासो दृश्यने; तद्विषय एव च प्रश्नः; नातो- डन्यस्य प्रश्न उपन्यासो वास्ति; तत्न तावव् "स त्वमग्निं स्वरग्यमध्येषि मृत्यो प्रबूह्दि तं श्रद्दधानाय महम्।" इत्यग्निविषयः प्रश्न :;

15 "येयं मेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। पतद्विदामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः ।" इति जीवविषयः प्रश्नः।

अन्यत्न भूताच्च भव्याच्च यच्तत्पश्यसि तद्वद ।।" 20 प्रकटार्थविवरणम् त्याणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्व॥ प्रयाणां मृस्योरुपन्यासः । प्रश्नश् नचिकेतस पवमेवावकल्पते, न प्रधान- विवक्षायामित्याह-त्रयाणामवेति । क्रमेण प्रश्नत्रयं पठति-तत्र ताव- दिति ॥ मो मृत्यो स त्वं स्वर्ग्य स्वर्गदेतुमग्निमध्येषि लरसीस्यर्थः । न्रितथ-

330

आयुमानिकाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम

भाष्यम्

इति परमात्मविषयः । प्रतिवचनमपि "लोकादिममिं तम्ुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा।" इत्यभिविषयम्। "हन्त त इदं प्रवक्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनय्। यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम । 5 योनिमन्ये प्पद्यन्ते शरारत्वाय देहिनः। स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्।" इति व्यवहितं जीवविषयम्; "न जायते iमयते वा विपश्चित्" इत्यादिबहुपपश्चं परमात्मविषयम्। नैवं प्रधानविषयः प्रश्नोऽस्ति । अपृष्टत्वाच्चानुपन्यसनीयत्वं तस्येति। 10

अत्राह-योऽयमात्मविषयः प्रश्नः "येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीति" किं स एवायम् "अन्यत्न धर्मादन्यत्नाधर्मात्" इति पुनरनु- कृष्यते, किं वा ततोऽन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्यत इति । किं चातः? स एवायं प्रश्नः पुनरनुकृष्यत इति यद्यच्यते, तदा दयोरात्मविषययोः प्रकटार्थविवरणम् 15

विषयं प्रतिघचनं च क्रमेणाह-प्रतिवचनमपीति ॥ भूरादिलोकर्दि प्रथमजं तं पृष्टममनि तस्मे नचिकेतसे मृत्युरुवाच या इष्टकाश्ेतव्याः, यावतीर्याव- ससंख्याकाः, येन वा प्रकारेण तत्सर्वमुवाचेति श्रुतेः वचनम्। "हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि" इत्यनेन ब्रह्मविषयापदशप्रतिज्ञापनेन व्यवहितं जीवविषयं प्रतिवचनम् "यथा च मरणं प्राप्य" इत्यादि॥ यथाश्ुतमिति ॥ येन यादशं 20 देवतादिज्ञानमनुष्ठितं स तदनुरूपामेव यानि प्राप्तोतीत्यर्थः ॥ किमेक एवात्मविषयः प्रश्नः किंवा द्वाविति पूर्वपक्षी विकल्पयति- अन्नाहेति॥ सिद्धान्त्याह-किचात इनि।। अत इति सप्म्यर्थे तसिः। एक: प्रभ्: इत्यस्मिन् पक्षे कि दूषणं प्रश्नद्वये वा किमितर्थः । प्रथमविकल्पे सुत्रम- सङतम् ; द्वितीये प्रधानामिधानेऽप्यदोप इत्याह-स एवायमित्यादिना॥ 25

331

[म. १. पा. ४. सु. ६.

भाष्यम् पश्नयोरेकतापचेरग्निविषय आत्मविषयश्च द्वावेव प्रश्नावित्यतो न वक्तष्यं त्रयाणां प्रश्नोपन्यासाविति; अथान्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्यत इत्यु- च्येत, ततो यर्थैव वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नकल्पनायामदोषः, एवं 5 प्रश्नव्यतिरेकेणापि प्रधानोपन्यासकल्पनायामदोष: स्यादिति ।

अत्नोच्यते-नैवं वयमिह वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नं कंचित्कल्प- याम: वाक्योपकमसामर्थ्यात्; वरपदानोपकमा हि मृत्युनचिकेत :- संवादरूपा वाक्यपवृत्तिरा समाप्तेः कठवल्लीनां लक्ष्यते; मृत्यु: किल नचिकेतसे पित्रा प्रहिताय त्रीन्वरान्प्रददौ; नचिकेता: किल तेषा 10 प्रथमेन वरेण पितु: सौमनस्यं वत्रे, द्वितीयेनाग्निविद्याम्, तृतीयेनात्म- विद्याम्, "येयं परेते" इति "वराणामेष वरस्तृतीयः" इति लिङ्गाव। तत्न यदि "अन्यत्न धर्मात्" इत्यन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्येत ततो बरप्रदानव्यतिरेकेणापि प्रश्नकल्पनाद्वाक्यं वाध्येत। नतु प्रष्टव्यभेदाद- पूर्वोडयं प्रश्नो भवितुमईति ; पूर्वो हि प्रश्नो जीवविषयः, येयं प्रेते विचि- 15 कित्सा मनुष्येऽस्ति नास्तीति विचिकित्साभिधानात्; जीवश्च धर्मादि- गोचरत्वान्न "अन्यत्न धर्मात्" इति प्रश्नमईति। प्राज्स्तु धर्माद्यती- तत्वात् "अन्यल धर्मात्" इति प्श्नमहति। मश्नच्छाया च न समाना लक्ष्यते, पूर्वस्यास्तित्वनास्तित्वविषयत्वा्; उत्तरस्य धर्मा- धतीतवस्तुविषयत्वाच्च; तस्मात्प्रत्यभिज्ञानाभावात्मश्नभेद :; न पूर्वस्यै-

20 प्रकटार्थविवरणम् यदि वरव्यतिरेकेणापूर्व प्रश्नं वयं कल्पयामः तदा प्रधानाभिधानमपि स्यात् न तु तथेति प्रथमविकल्पाङ्गीकारेण परिहरति-अत्ोच्यत इत्यादिना ॥ आत्म- विषयप्रइनस्य पकतामाक्षिपति-नन्विति ॥ न केवलं धर्मादियुक्ततद्विरदि- तत्वरूपेण प्रष्टव्ययो: भेदात् प्रश्नमेद :; प्रश्नवाक्यसाहश्यस्याभावादित्याह- 25 पइनछाया चेति । प्रष्टव्ययोर्वास्तवभेदात् तावन प्रश्नभेद इस्याह-

१. T. युक्तत्वं तदिर T,P and TM, युक्ततहिरहिण

332

आयुमानिकाधिकरणम् १] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वोत्तरत्नानुकर्षणमिति चेत् न, जीवमाज्ञयोरेकत्वाभ्युपगमात् ; भवेत्म- ष्टव्यभेदात्प्रश्नमेदो यदयन्यो जीनः प्राज्ञात्स्यात्; न त्वन्यत्वमस्ति, "तत्वमसि" इत्यदिश्चुत्यन्तरेभ्यः। इह च "अन्यत्र धर्मात्" इत्यस्य पश्नस्य प्रतिवचनम् "न जायते म्रियने वा विपश्चित्" इते जनम्मरण- 5 प्रतिषेधेन प्रतिपाद्यमानं शारीरपरमेश्वरयोरभेदं दर्शयने, सति हि पसक्के प्रतिषेधी भागी भवति ; प्रसङ्कन् जन्ममरणयोः शरीरसंस्पर्शा- च्छारीरस्य भवति, न परमेश्वरस्य; तथा-

"स्वप्ान्तं जागरितान्तं चोभौ येनातृपत्यति । महान्तं विभुमात्मानं मच्वा धीरो न शोचति ।" 10

इति स्वम्नजागरितद्ृशो जीवम्यैव महत्वविभुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दर्शयत्न पाज्ञादन्यो जीव इनि दशयति; पाज्ञविज्ञानाद्धि शोकविच्छेद इति वेदान्तमिद्धान्तः; तथा-

"यदेवेह तदमुत्र यदमुत्न तदन्विह। मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इइ नानेव पश्यति ।।" 15

प्रकटार्थविवरणम्

न जीवपाजयोरिति ॥ कि च जन्ममरणप्रतिषेधेनोत्तरं ब्रुवाणो मृत्यु: जीवस्यौपाधिकजन्मादिव्यपोहेन निजब्रह्मरूपतां प्रतिपाद्यता्याह- इह चान्यत्रेति ॥ कि च जीवस्यैव विज्ञानेन संसारनिवृत्तिफलश्रवणादृपि तस्य ब्रह्मभावो विवक्षित इत्याह-तथा सप्नान्तमिति ॥ अन्तशब्द: स्वरूपवाची। 20 उभौ स्वप्नजागरितस्वभावौ ॥ येनेति ॥ यो जीवोऽनुपश्यति तमेव परिच्छेद- म्रमापोहेन महान्तं झात्वा विद्वान शोचतीत्यर्थः। भेद्दर्शनस्य निन्दितत्वाञ्च न जीवेश्वरयोः भेदस्तास्विक इत्याह-तथा यदेवेहति ॥ यदेव चैतन्य- मिहाविद्यातत्कार्ये प्रतिबिम्बितं तदेवामुत्र मायायामपि। यदमुन्न वर्तते तर्ेवेह्देति स्वरूपैक्ये खिते यः कश्विदिदैकरसे स्वरूपे नानेवाल्पमपि नानात्वं 25

833

[र. १. पा. ४. सु. ६.

भाष्यम्

इति जीवप्राज्भेददृष्टिमपवदति; तथा जीवविषयस्यास्तित्वना - स्तित्वप्रश्नस्यानन्तरम् "अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व" इत्यारभ्य मृत्युना तैस्तैः कामैः प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता यदा न चचाल, 5 तदैनं मृत्युरभ्युदयनिःश्रेयसविभागपदर्शनेन विद्याविद्याविभागपदर्शनेन च "विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा वहवोऽलोलुपन्त" इति प्रशस्य पश्नमपि तदीयं प्रशंसन् यदुवाच- "तं दुर्दर्श गूढमनुपविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति।।" 10 इति, तेनापि जीवप्राज्ञयोरभेद एवेह विवक्षित इति गम्यते; यत्पश्ननिमित्तां च प्रशंसां महतीं मृत्योः पत्यपद्यत नचिकेताः, यदि

प्रकटार्थविवरणम्

पश्यति स मृत्यो: मारकान्मरणभयमाप्नोतीत्यर्थः। कि च जीवविषय प्रश्नस्या- नन्तरम् "तं दुर्दर्शम्" इत्यादि यस्मादुवाच मृत्यु: तेनापि हेतुनाभेद एव 15 विवक्षित इति गम्यत इत्युत्तरेणान्वयः । किं कुर्वन्मृत्युरेतदुवाचेत्यपेक्षाया- माह-अन्यं वरमित्यादि ॥ भो नचिकेतः त्वं अन्यं वरं वृणीष्व। किमति- गहदनेनात्मविज्ञानेन यत्र देवानामपि न निश्चय इत्यारभ्य "शतायुषः पुत्रपौत्नान् वृर्णाष्व" इत्यादिना तैस्तैः पुत्रादिकामैः प्रलोभ्यमानोऽपि यदात्मज्ञानान्न चलित: तदैनं नचिकेतसं प्रशस्य तदीयं प्रश्नं प्रशंसन्। कथं प्रशंसत्नित्यपेक्षा- 20 यामाह-"अन्यच्ळ्ेयोऽन्यदुतेव प्रेयः" इत्यभ्युद्यनिःश्रेयसयोः विभाग- प्रदर्शनेन "दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता" इति विद्या- विद्याविभागकरणेन चानन्तरम् "विद्याभीप्सित नचिकेतसं मन्ये" अहम्, यस्मात्वां बहवः कामा: यथोपदिष्टा अपि नालोलुपन्त तव लोभमापादितवन्तः इत्येवं प्रशस्येत्यर्थः । कि च प्रसंसाया अपि सार्थकत्वं पूर्वप्रश्नस्यैवातुकषें घटत 25 इस्याह-यत्मश्ननिमित्तां चेति। पवं तावत्प्रष्टव्यवस्तुभेदनिबन्धनः प्रश्न-

१. A omits पातेति

834

भातुमानिकाधिकरणम् १.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

तै विहाय मशंसानन्तरमन्यमेव मश्नसुपक्षिपेत्, अस्थान एव सा सर्वा प्रशंसा प्रसारिता स्यात्; तस्मात् "येयं परेते" इत्यस्यैव प्श्नस्यैतदनुकर्षणम् "अन्यत्न धर्मात्" इति। यत्तु प्रश्नच्छायावैलक्षण्यमक्तं नददूषणम्, तदीयस्यैव विशेषस्य पुनः पृच्छ्यमानत्वात्; पूर्वत हि देद्ादिन्यति- 5 रिक्तस्यात्मनोऽस्तित्वं पृष्टम्, उत्तरत्न तु तस्यैवासंसागतवं पृच्छनात इति; यावद्धयविद्या न निवर्तते तावद्धर्मादिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं चन निवतते, तन्निदृत्ता तु प्राज्ञ एव "तत्वमसि" इति श्ुत्या प्रत्याय्यत; न चाविद्यावच्वे तदपगमे च वस्तुनः कक्विद्विशेषोऽस्ति ; यथा कश्चित्संतमसे पतितां कांचिद्रज्जुमहिं मन्यमानो मातो वेपमानः पला- 10 यते, तं चापरो बयात् 'माभेषीनायमही रज्जुरेव' इति, स च तदुप- श्रुत्याहिकृतं भयमुत्सजद्वेपथुं पलायनं च, न त्वहिबुद्धिकाले तदपगमकाले च वस्तुनः कश्चिद्विशेषः स्यात् तर्थवैतदपि द्रष्टव्यम्; ततश्च "न जायते त्रियते वा" इत्येवमाद्यपि भवत्यस्तित्वपश्नस्य प्रतिवचनम्। सूतनं त्वविद्याकल्पितजीवप्राजञभेदापेक्षया योजयितव्यम्। एकत्वेऽपि ह्यात्म- 15 विषयस्य प्रश्नस्य मायणावस्थायां देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्रविचिककित्स- नात्कतृत्वादिसंसारस्वभावानपोहनाच्च पूर्वस्य पर्यायस्य जीवविषयत्व-

प्रकटार्थाविवरणम्

भेदो नास्तीत्युपपाद्य यद्वचनव्यक्ेर्यथात्वं दृश्यते तस्य ग्ति वक्तुमुप- क्मते-यचु प्रश्नच्छायेति। ननु पूर्वमविद्यावत्वं पश्चात् विद्यावत्वं चेत्तरहं 20 अविद्यानपगमे विद्योदये च वस्तुनि कशश्विद्विकारो वक्तव्य :; तथा क्षीरवद- नित्यत्वमित्याशङ्कयाह-न चाविद्यावच्चे इति ॥ विद्योदयोऽ्यात्मन उपा- धिमदिस्रैव; तस्कृतश्वाविद्यास्तमयोऽप्यनिर्वाच्य एव, नात्मगतः कश्षन विकार इति भावः। यस्मादविद्याकृतसंसारभावाभावयोरपि स्वतो निर्विकारं तस्मान्तास्विकमरणाभावात् मरणनिमित्तं नास्तित्वाशङ्गाभावादस्तित्वमेव 25 प्रतिपादितं भवतीत्याह-ततक्चेति । कथं तहि त्रयाणामिति सुत्रमित्या- शाङ्कयाह-सूत्रं त्विति॥

335

म्रससूलमा [र. १. पा. ४. यू ८

भा पमू सुत्मेक्ष्यते, उत्तरस्य तु धर्माद्यत्ययसंकीर्तनात्माज्ञविषयत्वमिति। ततश्च युक्ताभ्निजीवपरमात्मकल्पना ; प्रधानकल्पनार्या तु न वरपदानं न प्रश्नो न प्रतिवचनमिति वैषम्यम्।।

5 महदच् ॥ १-४-७॥

यथा महच्छब्दः सांख्यैः सत्तामाल्ेऽपि प्रथमजे प्रयुक्तो न तमेव वैदिकेऽपि प्रयोगेऽभिधत्ते । "बुद्धेरात्या महान्परः" "महान्तं विभ्वु- मात्मानम्" "वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्" इत्येवमादावात्मशब्द- प्रयोगादिभ्यो हेतुभ्यः तथाव्यक्तशब्दोऽपि न वैदिके प्रयोगे प्रधान- 10 मभिधातुमहति। अतश्च नास्त्यानुमानिकस्य शब्दवत्वम्। चमसवदविशेषात्॥ १-४-८॥

पुनरपि प्रधानवादी अशब्दत्वं प्रधानस्यासिद्धमित्याइ / कस्माव ! मन्त्रचर्णात्- "अजामेकां लोहितशुकऋृष्णां बहीः भजाः सृजमानां सरूपा: । 15 अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां सुक्त्भोगामजोऽन्यः॥" इति। अत्र हि मन्त्रे लोहितशुक्ककृष्णशब्दै रजःसच्वतमास्यभिधीयन्ते ; लोहितं रजो रञ्जनात्मकत्वात्; शुक्कं सत्वं प्रकाशात्मकत्वात् : कृष्णं प्रकटार्थविवरणम्

महदुच ॥

20 कि च महच्छव्दस्य वेदे सांख्याभिमतार्थव्यभिच्नारदर्शनात् अव्यक्तपद- स्यापि व्यभिचारं भावयन्नाह-महद्वव्चेति ॥ चमसवदविशेषाद्।। सङ्गतिमाठ-पुनरिति । अजामन्त्रः प्रधानवादस्य मूलं न वेति सम्वेहे पूर्वत्र प्रत्यभिज्ञापकाभावाद्व्यक्तपद प्रधानपरं न भवतीत्युक्तम्। हह दु 336

चमसाधिकरणम् २] मकठा येविवरणम्

भाष्यम्

तम:, आवरणात्मकत्वात् ; तेषां साम्यावस्था अवयवधर्मैर्व्यपदिश्यते- लोहितशुक्ककृष्णेति ; न जायत इति च अजा स्यात्, "मूलपकृतिरवि- कृतिः" इत्यभ्युपगमात्। नन्वजाशब्दशछागार्या रूढ :; बाढम्; सा तु रूढिरिंह नाश्रयितुं शक्या, विद्यानकरणात्; सा न वही: मजाखै- 5 गुण्यान्विता जनयति ; तां प्रकृतिमज एक: पुरुषो जुषनाण: परीयमाण: सेवमानो वानुशेने-तामेवाविद्ययात्मत्वनोपगम्य सुखी दुःखी मूढोऽ- हमित्यविवेकतया संसरति; अन्यः पुनरजः पुरुष उत्पन्नविवेकज्ञानीं विरक्तो जहात्येनां प्रकृर्ति भुक्तभोगां कृतभोगा वर्गा पारेत्जति- सुच्यत इत्यथ :; तस्माच्छतिमूलेव प्रधानादिकल्पना कापिलानामिति। 10 एवं प्राप्ते ब्रूम :-

नानेन मन्त्रेण श्रुतिमत्वं सांख्यवादस्य शक्यमाश्रयितुम् ; न ह्वर्य मन्तः स्वातन्त्र्येण कंचिदपि वाद समर्थयितुमुत्सहते, सर्वत्रापि यया कयाचित्कल्पनया अजात्वादिसंपादनोपपत्तः सांख्यवाद एवेहाभिमेत इति विशेषावधारणकारणाभावात्। चमसवत-यथा हि "अर्वा- 15 ग्बिलश्रमस ऊर्ध्वबुध्धः" इत्यस्मिन्पन्त्रे स्वातन्त्र्येणायं नामासौ चम-

प्रकटार्थविवरणम्

बहुतर प्रत्याेक्ञापक सद्भ्रावाद्रोहितशुक कष्णशब्दैः सत्वरजस्तमांस्युपलक्ष्य प्रकृतिरुपलक्षणीयेति भावः। अजाशब्दोऽषि तत्र योगिकवृत्या प्रवर्तत इत्युक्तम् ; तत्र रूढिर्योगमपहरतीति न्यायावष्टम्भेन शङ्कते-नन्वजाशब्द 20 इति। रूख्यसंभवे योगवृत्त्युपादानं युक्तमेवेत्याह-बाढमिति॥ कि च सृज्य- मानप्रकृतित्वं प्रधानस्य प्रत्यभिज्ञापर्कमस्तीत्याह-साचेति ।। कि च सांख्याभिमतक्षेत्रज्ञभेदस्यापि प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् भवत्ययं मन्त्रः सांख्य- वादस्य मूलमित्याह-तां प्रकृतिमिति ।। नकार मधिकृत्य व्याचष्टे-नानेन मन्त्रेणेति। 25

१. A. गापन

337 48

[ब. १. पा. ४. सु. ९.

भाष्यम्

सोऽभिमेत इति न शक्यते नियन्तुम्, सर्वलापि यथाकर्यचिदर्वा- ग्विलत्वादिकल्पनोपपत्तेः, एवमिहाप्यविशेषः "अजामेकाम्" इत्यस्य मन्त्रस्य ; नास्मिन्मन्त्रे प्रधानमेवाजाभिप्रेतेति शक्यते नियन्तुम्।।

5 तत्न तु "इदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्विलश्रमस ऊर्ध्वबुध्नः" इति वाक्यशेषाच्चमसविशेषप्रतिपत्तिर्भवति; इह पुनः केयमजा प्रतिपत्तव्ये- त्यत्न ब्रम :-

ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥। १-४-९॥

परमेश्वरादुत्पन्ना ज्योतिःप्रमुखा तेजोबन्लक्षणा चतुर्विधस्य भूत- 10 ग्रामस्य प्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या। तुशब्दोऽवधारणार्थ :- भूत- त्रयलक्षणैवेयमजा विज्ञेया, न गुणत्यलक्षणा। कस्मात्! तथा होके शाखिनस्तेजोबन्नानां परमेश्वरादुत्पत्तिमान्नाय तेषामेव रोहितादि- रूपतामामनन्ति-"यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तदरपं यच्छुक्कं तदरपा यत्कृष्णं तदन्नस्य" इति; तान्येवेह तेजोबनानि प्रत्यभिज्ञायन्ते रोहि- 15 तादिशब्दसामान्यात्, रोहितादीनां च शब्दानां रूपविशेषेषु सुरूय- त्वान्द्ाक्तत्वाच्च गुणविषयत्वस्य; असंदिग्धेन च संदिग्धस्य निगमनं

प्रकटार्थविवरणम्

उत्तरसूत्रनिरस्याशङ्कामाह-तत्र त्विदं तच्चछिर इति। ज्योतिरुपक्रमा तु तथा हधीयत एके।।

20 चतुर्विधस्येति ॥ सवेदजाण्डजजरायुजोद्द्िज्लक्षणस्येत्यर्थः । किं च लक्षितलक्षणापरिग्रहाव्वरं गुणवाचकै: शब्दैः गुणिनां तेजोबभानां लक्षणा- [क्षणयो]पादानमिस्यभिप्रेस्याह-रोहितादीनां च शव्दानामिति। ननु कथं शाखान्तरगंतविशेषोपादानेन शाखान्तरे निर्णय इत्याशङ्कयाइ-असन्दिग्धे- नेति । यथा "पुरोडाशं चतुर्धा करोति" इति विशेषवचनेन निर्णयस्तथेस्यर्थः।

338

समसाधिकरणम् २.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

न्याय्यं मन्यन्ते। तथेहापि "व्रह्मवादिनो वदन्ति । किकारणं ब्रह्म" इत्युपकम्य "ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं स्वगुणैनिगूढाम्" इति पारमेश्वर्याः शक्तेः समस्तजगद्विधायिन्या वाक्योपकमेऽवगमाव्, वाक्यशेषेऽपि "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं द्व महेश्वरम्" इति 5 "यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येकः" इति च तस्या एवानगमा स्वतन्त्रा काचित्मकृतिः प्रधानं नामाजामन्त्रेणास्नायत इति शक्यते वक्तम्। मकरणातु सैव दैवी शक्तिरव्याकृतनामरूपा नामरूपयोः भगवस्थाने- नापि मन्त्रेणास्नायत इत्युच्यते; तस्याश्च स्वविकारविषयेण तैरुप्येण त्रैरुप्यमुक्तम्॥ 10

कथं पुनस्तेजोबन्रात्मना त्ैरुप्येण त्रिरूपा अजा प्रतिपतुं शक्यते, यावता न तावत्तेजोवन्नेष्वजाकृतिरस्ति, न च तेजोबन्नानां जातिश्रवण- दजातिनिमिचोऽप्यजाशब्दः संभवतीति; अत उत्तरं पठति- प्रकटार्थविवरणम् किं च इवेताश्वतरेपि पूर्वापरपर्यालोचनया मायैवाजा प्रतीयते। ततोऽपि नाजा- 15 मन्त्रार्थ: प्रधानमित्याह-तथेहापीति ॥ ध्यानमयेन योगेनानुगता: परमेश्वर- मनुप्रषिष्टाः ते ऋषयः देवात्मानो ब्रह्मणः कारणत्वनिर्वाहिकां शक्ति खगुणैः स्वविकारै पृथिव्यादिभि: निगूढां तिरस्कृतनिजरूपामपश्यन् दृष्टवन्त इत्यर्थः। माया प्रदेशानां जीवोपाधीनामाविद्यानामनेकत्वाद्योर्नि योनिमिति वीप्सा। ननु यदि मायैवाजा कथ त्हि तस्यां स्त्रीरूपतत्याशङ्गयाह-तस्याश्चेति॥ 20 स्विकाराश्रयेण रोहितादिरूपत्रयेण त्रिरूपतोपचर्यत इति भावः।

सुत्रकारोक्ताजाशन्दर्याभिप्रायण शह्कामाह-कर्थं पुनरिति ॥ यस्मा- सेजोवश्नेषु तावदजाजातिर्नास्ति ततो न जातिद्वारेग तत्र प्रवर्तते। नाप्य- जन्मनिमित्तः, जन्मश्रवणादित्यर्थः॥

१. T and P. जाति: द्वारेण

339

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यालयानम् [म. १. पा. ४. सु. १०.

भाष्यम्

कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥१४-१0॥ नायमजाकृतिनिमित्तोऽजाशब्द :; नापि यौगिक :; कि तर्हि,

दिश्यते; यथा हि लोके यदच्छया काचिदजा रोहितशुककृष्णवर्णा स्याद्वहुबकरा सरूपबर्करा च, तां च कश्चिदजो जुषमाणोऽनुशयीत, कश्चिचैनां भुक्तभोगां जह्यात् ; एवमियमपि तेजोबललक्षणा भूतमकृति- स्रिवर्णा बहु सरूपं चराचरलक्षणं विकारजातं जनयति, अविदुषा च क्षेत्रज्ञेनोपसुज्यते विदुपा च परित्यज्यत इति। न चेदमाशक्गितव्यम् 10 एक: क्षेत्रज्ञोऽनुशेते, अन्यो जहातीत्यतः क्षत्रज्ञभेदः पारमार्थिकः परेषा- मिष्टः पाम्मोतीति; न हीयं क्षेत्रज्ञभेदप्रतिपिपादयिषा, किंतु बन्धमो- क्षव्यवस्थापतिपिपादयषेवैषा; प्रसिद्धं तु भेदमनूद्य बन्धमोक्षव्यवस्था प्रतिपाद्यते; भेदस्तूपाधिनिमित्तो मिथ्याज्ञानकल्पितः, न पारमार्थिक:, "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" इत्यादि-

15 प्रकटार्थविवरणम् कल्पनोपदेशाच् मध्वादिवदविरोध: ।।

तेजोबन्नषु अजाकारेपरिकल्पनोपदेशादजाशब्द्रप्रयोगो न विरुध्यत इस्याह-कल्पनोपदेशोदिति। यदच्छयेति। अनियमेन । बर्करो बाल- पशुः। यश्चोक्तं क्षेत्रज्ञमदोपलम्भात् साङ्ख्यवाद: प्रत्यभिज्ञायत इति 20 तत्राह-न चेदमाशङ्कितव्यमिनि॥ ननु व्यवस्थाप्रतिपादने मर्थाद्द्ेदः प्रतिपादित पवेत्याशङ्गयाह-प्रसिद्ध त्विति॥ नार्थादपि भेदप्रतिपादन- मित्यर्थः । ननु प्रसिद्धिरपि तात्विरकभेदविषयैवरेत्याशङ्कयाद-भेदस्तूपाधि निमित्त इति ॥ प्रसिद्धे: परमार्थत्वापरमार्थत्वयोः उदासीनत्वादागमामि- क्षा[मान्मिथ्या]क्ञानेषु प्रतिबिम्बभावकृतो जीवभेद इत्यवगम्यत इत्पर्थः। ननु

१. A. कारेण व्यपदेशो २. A. देशशब्दादिति

340

संस्योपसंग्रहाधिकरणम् ३.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

श्रुतिभ्यः । मध्वादिवत् । यथा आदित्यस्यामधुनो मधुत्वम्, वाचश्रा- धेनोर्घेनुत्वम्, छ्ुलोकादीनां चानश्रीनामप्नित्वम्-इत्येवंजातीयकं कल्प्यते, एवमिदमनजाया अजात्वं कल्प्यन इत्यर्थः । तस्मादविरोधस्ते- जोवन्नेष्वजाशब्दप्रयोगस्य ।। 5

न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावा- दतिरेकाच्च ॥ १-४-११॥

एवं परिहृनेऽप्यजापन्त्रे पुनरन्यस्मान्वन्त्रात्मांख्यः प्रत्यवतिष्ठुते- "यस्मिन्पक्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्त्रह्मामृतोऽमृतम् " ॥ इति ॥ 10

अस्मिन्मन्त्रे पश्च पञ्चजना इति पश्चसंख्याविषया अपरा पक्च- संखया श्रूयते, पञ्चशब्दद्यदर्शनाद ; त एते पञ्च पञ्चकाः पञ्चविश्तिः

प्रकटार्थविवरणम्

वेदस्य यथार्थत्वात् नान्यशब्दस्यान्यत्र प्रयोग उपपद्यत इत्याशइयाह- मध्वादिवदिति। 15

न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्।।

अवान्तरसङ्गतिमाह-एवमिति॥ ननु यः पञ्चजनादिप्रतिष्ठाधारः तमात्मानं ब्रह्मामृतं मन्यमानां विद्वान् जीवन्नेवामृता भवतीत्येतावत्प्रतीयते। कथमस्मान्मन्त्रात् सांख्यस्य प्रत्यवस्थानमित्याशङ्कयाह्-अस्मिन् मन्त्र इति ॥ "पञ्च पञ्चजनाः" इत्यत्र पञ्चविशतिमंख्या प्रतीयत न वेति सन्देहे पूर्वत् 20 लक्षितलक्षणाभियां प्रधानाप्रतीनिरुक्ता। अत्र तदभावान्मुख्यवृत्त्यैव पञ्च पञ्च- पूल्य इत्युक्ते पञ्चविशतिपूलप्रतीतिवत् पञ्चविशतिसंख्याप्रतीतिरिति भाष:।

१. T and T1. उपलम्यते २. T1. घिया

341

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यारूयानम् [अ. १.पा. ४. सु. ११.

भाष्यम्

संपद्यन्ते; तथा पञ्चविशतिसंख्यया यावन्तः संख्येया आकाक्यन्ते तावन्त्येव च तच्वानि सांख्येः संख्यायन्ते- "मूलमकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त। 5 षोडशकश्च त्रिकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः" ॥ इति ॥ तया श्रुतिप्सिद्धया पञ्चविंशतिसंख्यया तेषां स्मृतिपसिद्धानां पञ्चविशतितच्वानामुपसंग्रहात्मासं पुनः श्रुतिमत्त्रमेव प्रधानादीनाम्। ततो ब्रूम :- न संख्योपसंग्रहादपि प्रधानादीनां श्रुतिम्त्वं प्त्याशा कर्तेव्या; 10 कस्मात्: नानाभावात्; नाना ह्येतानि पञ्चविशतिस्तव्वानि; नैषां पञ्चरः पश्चशः साधारणो धर्मोडस्ति, येन पञ्चविंशतेरन्तराले परा: पञ्च पञ्चसंख्या निविशेरन्; न हेकनिबन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु प्रकटार्थविवरणम् अस्तु पश्चविंशतिसंख्याप्रतीतिः, ततो वा किमायतमित्याशङ्गयाह-तथा पश्च- 15 विंशतिसंख्ययेति ॥ श्रौतसंख्यायाः संख्येयाकाङ्णायां स्मृतिप्रसिद्धा चेत्पञ्ञ विशतितत्वानि संबध्यन्त इति भावः। जगतो मूलं प्रकृतिरविकृतिरनादिरित्यर्थः। महदह्ङ्कारपञ्चभूततन्मान्राण्यंते महदादर्यः प्रकृतिविकृतयः स्वोत्तरं प्रतिप्रकृतयो विकृतयश्च मूलकारणापक्षयेति प्रकृतिविकृतय इत्यर्थः। एकादशेन्द्रियाणि, पञ्च विषया इत्ययं षोडशसंख्यावच्छिओो गणः केवलो विकार एव। पुरुष: 20 पुनः कूटस्यचिन्मात्रविग्रहो न कस्यचित्प्रकृतिर्विकृतिर्वेत्यर्थः॥ असमस्तपश्चद्यशब्दात् पञ्चपञ्चकसंख्याया: प्रतीर्ति तावदभ्युपगम्य तया संख्यया सांख्याभिप्रेतत्वानामुपसंग्रहो न भवतीत्याह-न संख्यो- पसंग्रहादपीति॥ यथा ज्ञानसाधनत्वं क्रियासाधनत्वं चासाधारणं निमि- समाशित्यैकादशेन्द्रियेषु पश्च ज्ञानेन्द्रियाणिणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि] इस्य- 25 वान्तरसंख्यानिवेशः तथा महदादिषु पञ्चशः पञ्चशः साधारणं निभित्तं वक्तव्यम् ; न च तदस्ति महदादानां परस्परमत्यन्तविलक्षणत्वाद्। अतः

१. A. महदाद्या: ३. A omits अत: २. T and Ti omit क्र्ियासाधनत्वं

342

संस्योपसंभ्रहाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

द्वित्वादिका: संखया निविशन्ते । अथोच्येत-पञ्चविशतिसंख्यवेय- मवयवद्वारेण लक्ष्यते, यथा "पञ्च सप्त च वर्षाणि न ववर्ष शतऋतुः" इति द्वादशवार्षिकीमनावृष्टिं कथयन्ति, तद्वदिति ; तदपि नोपपद्यते; अयमेवास्मिन्पक्षे दोषः, वलक्षणाश्रयणीया 5 स्यात् ; परश्रात्र पश्चशब्दो जनशब्देन समस्तः पश्चजनः इति, भाषिकेण स्वरेणैकपदत्वनिश्चयात; प्रयोगान्तरे च "रञ्चानां त्वा पञ्चजनानाम्" इत्येकपद्यैकस्वर्यैकिभक्तिकत्वावगमात् ; समस्त- त्वाच्च न वीप्सा पञ्च पञ्चेति। न च पञ्चकद्यग़हणं पश्च पञ्चेति।

प्रकटार्थविवरणम् 10

पञ्चपञ्चकत्वाभावान्पसंग्रह इत्यर्थः। महासंख्याया अवान्तरसंख्याविनाभूत- त्वाद्वान्तरसंख्यावाचकन पञ्चशब्दद्येन पञ्चविशतिनत्त्रसंख्यैव लक्ष्यते पञ्च- पञ्चकत्वाभावेऽपि इति शङ्कते-अथोच्येतेति॥। परिहरति-तदपि नेति॥ नाविनाभावमात्रण लक्षणा, किं तु मुख्यार्थपरिग्रहे प्रमाणान्तरविरोधे ; पौरुषेये च पुरुषविवक्षया, नेह तदस्तीति निष्कारणलक्षणाश्रयणमेव दूषण- 15 मित्यर्थः। पूर्वमसामासाश्रयणनावान्तरसंख्याप्रतीनिमभ्युपगम्य न तत्वसंख्या- लक्षणं संभवतीत्युक्तम्। इदानीं तु समास पवायमित्याह-पंरथ्ानेति।। भाषिकेणेति । पाठकप्रसिद्धेनान्तोदात्तस्वरेणत्यर्थः। उक्तं हि- "छन्दोगा बहचाश्चैव तथा वाजसनेयिनः। उश्चनीचस्वरं प्राहुः स वै भाषिक उच्यते।।" 20

इति। पाणिनिरपि "तत्पुरुषस्य च [समासस्य]" इति सूत्रेण तत्पुरुषस्यान्तो- दात्तखरं विदधौ, इष्टी च तैत्तिरीयकाणां आज्यग्रहणमन्त्रे समासलिङ्गानां दर्श- नात् समासो निर्श्चीयत इस्याह-प्रयोगान्तरे चेति ॥ अस्तु समासः, ततः किमित्याशङ्कयाह-समस्तत्वाच्चेति । द्वितीयपञ्चशब्दस्य जनशब्देन समस्त- स्वात् तत्पारमन्तयान्न संख्यावृत्ति :; नापि पञ्चरदयग्रहणमित्यर्थः। पूर्वया 25 पञ्चसंख्ययोत्तरस्या: पञ्चसंख्याया विशेषितत्वमित्यपि नाशङ्कनीयमिस्याह-

१. A. परेचात्रेति २. TM omits ततपुरुषस्य

348

ब्रह्मसूलरभाष्यव्याख्यानम् [भ. १, पा. ४. सु. ११.

माष्यम् न च पञ्चसंखयाया एकस्या: पश्चसंख्यया परया विशेषणं प्र पश्चका इति, उपसर्जनस्य विशेषणेनासंयोगात्; नन्वापन्नपञ्चसंख्याका जना एव पुनः पश्चसंख्यया विशेष्यमाणाः पञ्चविशतिः पत्येष्यन्ते, 5 यथा पञ्च पञ्चपूल्य इति पश्चविंशतिपूलाः प्रतीयन्ते, तद्वत; नेति ब्रूमः; युक्तं यत्पश्चपूलीशब्दस्य समाहाराभिपायत्वात्कतीति सत्यां भेदा- काहायां पक्च पञ्चपूल्य इति विशेषणम्; इह तु पञ्च जना इत्यादित एव भेदोपादानात्कतीत्यसत्यां भेदाकाक्षायां न पश्च पञ्चजना इति विशेषणं भवेत्; भवदपीदं विशेषणं पञ्चसंख्याया एव भवेत; तत्र 10 चोक्तो दोष :; तस्मात्पञ्च पञ्चजना इति न पश्चविशतितत्वाभिपायम्।

प्रकटार्थविवरणम

न च पञ्चसंख्याया इति॥ विशेषणानां विशेष्यणैधान्वयात् परस्परम- नम्वयादित्यर्थः । मा भूत्संख्याया: संख्यान्तरेण विशेषितत्वम्; पदार्थानां तु भविष्यरतात्याह-नन्वापन्नति॥ दष्टान्तदार्शान्तिकयोः वैलक्षण्येन परिह- रति-नेति ख्रुम इति ॥ परस्पराकाङ्या हि पदर्योरन्वयः; तत्र पञ्चानां 15 पूलानां समाहारः पञ्चप्लीति समाहारार्थे द्विगुसमासः, तेच समाहाराः कतीत्याकाह्कायां सत्यां पञ्चति विशेषणं युक्तम : पञ्चजना शत तु समा- हारे समास इंबन्तत्वप्रसङ्गात् । अतः प्रथमत एव संख्याप्रतीतेः पुनरा- काहाभावान् पञ्चति विशषणं युक्तमित्यर्थः। ननु प्रथमं स्वरूपाणां संख्या प्रतीता; संख्याविशिष्टस्वरूपाणां तु संख्याकाह्कायां पुनः पञ्चति 20 विशेषणं भविष्यतीत्याशङ्मयाह-भनदपीदमिति ।। पश्चसंख्याया एवेति ॥ पञ्चसंख्याविशिष्टानां रूपाणामेवेहं पञ्चेति विशेषर्ण भघेत्। तदा यथा पञ्च स्वरूपण तथा पञ्च विशिष्टरूपाणि सिध्यन्ति । तत्र व सांख्यतत्वासिद्धिरेवोंकां दाष इत्यर्थः । इतश्र पञ्चजनशब्दो न पञ्च-

१. T, TI and TM. पदानामथानां ३. T and TM. प्रतीतिता २. A omits संस्या .... पाणा ¥. T, T1, P and TM add 7

344

प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् अतिरेकाच्च न पश्चविंशतितत्वाभिपायम् ; अतिरेको हि भवत्यात्माका- शाभ्यां पञ्चविशतिमंख्यायाः; आत्मा तावदिह प्रतिष्ठां प्रत्याधारत्वेन निर्दिष्टः, यस्मिन्निति सप्तमीसूचितस्य "तमेव मन्य आत्मानम्" इत्यात्मत्वेनानुकषणात्; आत्मा च चेतनः पुरुषः ; स च पञ्चविगता- 5 वन्तर्गत एवेति न तस्यैवाधारत्वमाधेयत्वं च युज्यते; अर्थान्तग्परिग्रहे च तत्वसंख्यातिरेक: सिद्धान्तत्रिरुद्धा प्रसज्येन: नथा "आकाशश्ष प्रतिष्ठितः" इत्याकानस्यापि पञ्चविंशतावन्नर्गतस्य न पृथगुपादानं न्याय्यम्; अर्थान्तरपरिग्रहे चोक्तं दूपणम्। कर्थं च संख्यामातश्रवणे सत्यश्रुतानां पश्चविशतितत्वानासुपसंग्रहः प्रनीयने? जनशब्दस्य तच्वे- 10 व्वरूढत्वात्, अर्थान्तरोपसंग्रहेऽपि संख्यापपत्तेः । कथ ताहिं पश्च पञ्चजना इति? उच्यते-"दिक्संख्ये संज्ञायाम्" इति विशेष- स्मरणात्संज्ञायामेव पश्चशब्दस्य जनशब्देन समासः; ततश्च रूढत्वाभि- प्रायेणैव केचित्पश्चजना नाम विवक्ष्यन्ते, न सांख्यतत्वाभिनायेण; ते कतीत्यस्यामाकाक्षायां पुनः पञ्चेति प्रयुज्यते; पञ्चजना नाम ये 15 केचित्ते च पञ्चैवेत्यर्थः ; सप्तपयः सप्तेति यथा॥ प्रकटार्थाववरणम् विशतितत्वान्याचष्टे अनिष्टसप्तविशतिसंख्याप्रसङ्गादित्याह-अतिरेकाचेति॥ किं च भवतु वा पञ्चविशतिसंख्याप्रतीति; तावता सांख्याभिमतानां ग्रह्दणं कुत इत्याह-कथं चेति । अथ जनशब्दात्प्रतीयते, तत्राह-जनशब्दस्येति॥ 20 अथ संख्याया: संख्येयाकाह्कायां तावेव संबध्यन्ते. तत्राह-अर्थान्तरोप- सड्न्ग्रहेपीति ॥ कि ताहि पञ्चजनशब्दस्यार्थान्तरमत्याह-कथं तर्हीति॥ कर्मधारयाद्यनेकविघसमाससंभवेऽपि संज्ासमासं बलवत्तरमाप्तवचनात् उपादायाह-उच्यत इत्यादिना ॥ दिग्वाचिनः संख्यावाचिनश्च शब्दाः संज्ञायां गम्यामानायां उत्तरपदेन समस्यन्ते स तत्पुरुषसंक्षक: समासो 25 भवतीति सुत्रार्थ:॥

345 44

[भ. १.पा. ४. सु. १२.

मा्यम्

के पुनस्ते पञ्चजना नामेति, तदुच्यने- प्राणादयो वाक्यशेषात्॥ १-४-१२॥

"यस्मिन्पक्च पश्चजना:" इत्यत उत्तरस्मिन्मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपन- 5 रूपणाय पाणादयः पञ्च निर्दिष्टाः-"प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चश्षुरुत श्रोतस्य श्रोत्रमन्नस्याननं, मनसो ये मनो विदुः" इति ; तेऽन् वाक्य- शेषगता: संनिधानात्पश्चजना विवक्ष्यन्ते। कथं पुनः प्राणादिषु जन- शब्दपयोगः१ तत्वेषु वा कथं जनशब्दपयोगः१ समाने तु प्रसिद्धयति- कमे वाक्यशेषवशात्माणादय एव ग्रहीतव्या भवन्ति; जनसंबन्धाच्च 10 पाणादयो जनशब्दभाजो भवन्ति; जनवचनश्च पुरुषशब्द: प्राणेषु प्रयुक्त: "ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः" इत्यत्र ; "प्राणो ह पिता माणो ह माता" इत्यादि च ब्राह्मणम्। समासबलाच समुदायस्य

प्रकटार्थविवरणम्

15 संशिनिर्देशार्थे सुत्रमवतारयतिके पुनस्त इति ॥

प्राणादयो वाक्यशेषात्।।

ननु यदि वाक्यशेषगता: पञ्च प्राणादयो गृह्यन्ते, तर्हि पञ्च च ते जनाश्रेति कर्मधारयोऽप्यविरुद्ध इति मत्वा जनशब्दप्रवृत्ि पृच्छति- कथं पुनः प्राणादिष्त्रिति ॥ प्रतिबन्दिभ्रहदणेन कश्वित्परिहरति - तत्त्वेषु वा कथमिति। यदि प्रसिध्यति क्रमेण ततत्वेषु जनशब्द: परेणाभ्युपगम्यते, 20 तताह-समाने त्विति। जनशब्दस्य प्राणादिषु प्रवृती कारणान्तरमाह- जनसंबन्धाच्चेति ॥ एवं एकदेशिन: परिहारमुक्ता रहस्यमाह-समासव- लाच्चेति ।। अश्वकर्णादियत् पञ्चजना इति समुदायस्यैव रूढत्वं नैकैकस्या- वयवार्थो सृग्यत इति भावः। वृद्धव्यवहारे प्रयोगाभावे न रूढिरित्याह-

१. T, P, TM and A. केन

346

संस्योपसंग्रहाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

रूढत्वमविरुद्धम् ; कथं पुनरसति प्रथमश्रयोगे रूढिः शक्याश्रयितुम्? शक्योद्भिदादिवदित्याह-प्रसिद्धार्थसंनिधाने ह्मसिद्धार्थः शब्द: पयुज्यमानः समभिव्याह्ारात्तद्विषयो नियम्यते, यथा "उद्विदा यजेत" "यूपं छिनतति" "वेर्दिं करोति" इति, तथायमपि पश्चजनत्ब्दः 5 समासान्वाख्यानादवगतसंज्ञाभावः संजञ्याकाक्की वाक्यशेषस भिव्या- हृतेधु प्राणादिषु वर्तिष्यते। कैश्चित्तु देवा: पितरो गन्धर्वा असुग रक्षांसि च पञ्च पञ्चजना व्याखयाता :; अन्येश्र चत्वागे वर्णा निषादपञ्चमाः परिगृहीताः; कचिच्च "यत्पाञ्जन्यया विशा" इति मजापरः प्रयोग: पञ्चजनशब्दस्य दृश्यते; तत्परिग्रहेऽपीह न 10

प्रकटार्थविवरणम्

कथं पुनरिति । लौकिकपरयोगाभावेऽपि रूढिर्दष्टेत्याह-शक्योद्िदादि- वदिति ॥ वस्तुसङ्ध्रहवाक्यं विवृणांति-प्रसिद्धार्थेति ।। उद्भिदेति तृतीया; सा करणे प्रसिद्धा; करणं च याग ; अतो यजत्यर्थसामानाधिकरण्या- दुद्धिदेति यागनामधेयं निर्णीतम् । तदुक्तम्- 15

"पदमझातसंबन्धं प्रसिद्धेरपृथक्श्रुति। निर्णीयते निरूढं तु न स्वार्थादपनीयते"॥ इति'॥

तथा "यूपं छिनत्ति" इति प्रसिद्धविषयकर्मसमभव्याहारात् छेदनादि- संस्कार्ययूपपदार्थावगतिः। तथा "वेदि कराति"इति करोत्यर्थसमभिव्याहारात् क्रियमाणवेदिपदार्थातगतिरित्यर्थः। वृत्यन्तरकारमतेऽपि सांख्याभिमतानि 20 तत्वानि न सिध्यन्तीत्याह-कश्चित्विति॥ ब्राह्माणाच्छय्यां जातो निषाद:।। पाश्चजन्ययेति। प्रजया विशा पुरुषरूपया यदिन्द्राहाननिमित्तं घोषा: सष्टा हत्यत्र प्रजापरः प्रयोगो दश्यत, अतोत् पञ्च प्रजा प्राह्या इस्वर्यः ।

१. A omits इति

347

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ४. सू. १३.

भाष्यम्

कश्िद्विरोध :; आचार्यस्तु न पश्चविंशतेस्त्त्वानामिह प्रतीतिरस्तीत्येवं- परतया "प्राणादयो वाक्यशेषाद्" इति जगाद ।। भवेयुस्तावत्पाणादयः पञ्चजना माध्यंदिनानां येऽन्ं प्राणादि- 5 व्वामनन्ति; काण्वानां तु क्थ प्राणादयः पञ्चजना भवेयुर्येऽन्नं प्राणा- दिषु नामनन्तीति । अत उत्तर पठति-

ज्योति षैकेषामसत्यन्ने ॥ १-४-१३॥

असत्यपि काण्वानामन्ने ज्योतिषा तेपां पञ्चसंख्या पूर्येत; तेऽपि हि "य्मिन्पक्च पञ्चजना:" इत्यतः पूतरस्मिन्मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपनिरपणा- 10 यैव ज्योतिरधीयते "तदेवा ज्योतिषां ज्योतिः" शत। कथ पुनरुभये- षामपि तुल्यवदिदं ज्योतिः पठयमानं समानमन्त्रगतया पञ्चसंख्यया केषांचिज्रह्यते केषांचिन्नेति। अपेक्षाभेदादित्याह। माध्यंदिनानां हि समानमन्त्रपठितमाणा दिपश्चजनलाभान्नास्मिन्मन्त्रान्तर पठिते ज्योतिष्य- पेक्षा भवति; तदलाभातु काण्वानां भवत्यपेक्षा; अपेक्षाभेदाच्च समा- 15 नेऽपि मन्ले ज्योतिषो ग्रहणाग्रहणे, यथा समानेऽप्यतिराते वचनभे-

प्रकटाथविवरणम्

नन्वाचार्यवचनमेव विरुध्यत इत्याशङ्कयाह-अचायस्त्विति॥ न व्या-

ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॥

20 उत्तरसूत्रस्य शङ्कामाह-भवयुस्तावदिति ॥ एकत्रैव ज्योनिषो अ्रहणा- प्रहणे विरुद्धे इत्याह-कर्थं पुनरिति । सिद्धान्त्यविरोधमाह-अपेक्षा- भेदादिति ॥ एकस्मिन्नव मन्शे पठिताना प्राणादीनां पञ्चतयस्य पञ्चसंख्या- या लाभादित्यर्थः । "अतिरात्रे षोडशिनं गृह्नाति" "नातिरात्रे षोडशिनं

१. A omits ना ..... हाति

348

कारणत्वाधिकरणम् ४. पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

दात् षोडशिनो ग्रहणाग्रहणे, तद्वव । तदेवं न तावच्छनिप्रसिद्धि: काचि- त्प्रधानविषयास्ति ; स्मृतिन्यायग्रसिद्धी तु परिहरिष्येते।। कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः।

१-४-१811 5

प्रतिपादिनं ब्रह्मणो लक्षणम् ; प्रानंपादितं च म्रह्मविषयं गतिसा- मान्यं वेदान्तवाक्यानाम्; प्रतिपादितं च प्रधानस्याशब्दत्वम् ; तलेदम- परमाशङ्क्यते-न जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो ब्रह्मापयं या गतिपामान्यं वेदान्तवाक्यानां प्रतिपत्तुं शक्यम् कस्मात् मिगानदशनात्। प्रति- वेदान्तं ह्यन्यान्या सष्टिरुपलभ्यते करमादिवेचित्र्यात् । तथा हि-कचित् 10 "आत्मन आकाशः संभूतः" इत्याकाशादिका सष्टिराम्रायते; कचिच्ेजआदिका-"तचेजोऽसृजत" इते; कचित्पाणादिका-"स पाणमसजत प्राणाच्छद्धाम्" इति ; कचिदक्रमेणैव लोकानामुत्पत्ति- राम्रायते-"स इमाँलोकानसृजत । अम्भो मरीचीमरमापः" इति।

प्रकटार्थविवरणम् 15

गृद्धाति" इति वचनभेदादेकस्मिन्नप्यतिरात्रंSङ्गिनि षोडशिग्रहणमग्रहणं चाङ्ग- मुपपद्यत । शास्त्रभेदेनांभयवचनप्रामाण्यादित्यर्थः। उपसंहरति प्रधानस्य शब्दत्वप्रपञ्चम्-तदेवमिति ॥ तथापि स्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यां प्रधानमेव जगत्कारणं भविष्यतीत्याशङ्गयाह-स्मृतिन्यायति ।। कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्ते: ।। 20

एवं तावत्प्रधानस्याशब्दत्वं प्रपञ्चय पुनर्गतिसामान्यमेवाशङ्कय प्रपञयत इति व्यवहितसङ्गानं वदिष्यन् वृत्तं सर्ङ्कीतयनि-प्रतिपादितमिति ॥

हि लोका: प्रसिद्धाः। तद्वपरीत्यनाह- अकरमेणैवेति ॥ अम्भ इत्यम्मयशरीर- प्रधान: सव्लोकः। मरीचिरिति रश्मिप्रधानोऽन्तरिक्षिलोकः। मरमिति मरण- 25

349

[अ. १. पा. ४. सू. १४.

भाष्यम् तथा कचिदसत्पूर्विका सृष्टिः पठयने-"असद्वा इदमग्र आसीत्। ततो वै सदजायत" इति "असदेवेदमग्र आसीत्तत्सदासीत्तत्समभवत्" इति च; कचिदसद्वादनिराकग्णेन सत्पूर्विक्रा प्रकिया प्रतिज्ञायते- 5 "तदैक आहुरसद्रेवेदमग्र आमीत्" इत्युपकम्य "कुतस्तु खलु सोम्पैवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतेति सत्वेव सोम्येदमग्र आसीत्" इति; कचित्स्वयंकतृकैव व्याक्रिया जगतो निगद्यते- "तद्धेदं तहव्याकृतमासीत्तन्ामरूपाभ्व व्याक्कियत" इंत । एव- मनेकधा विप्रतिपत्तेवस्तुनि च विकल्पस्यानुपपत्तेन वदान्तवाक्याना 10 जगत्कारणावधारणपरता न्याय्या; स्मृतिन्यायपासद्भिभ्या तु कार- णान्तरपरिग्रहो न्याय्य इति ॥ एवं माप्ते ब्रम :- सत्यपि प्रतिवेदान्तं सृज्यमानेष्वाकाशादिषु क्रमादिद्वारके विगाने न स्ष्टरि किचिद्विगानमस्ति; कुतः? यथा- व्यपदिष्टोक्ते :- यथाभूतो ह्वेकस्मिन्वेदान्ते सवज्ञः सर्वेश्वरः सवा-

15 प्रकटार्थविवरणम् प्रचुरोऽयं लोकः। आप इत्यब्बहुलः पाताललोक इत्यर्थः। न कवलं सृष्टि- रेवान्यथा प्रकाशते; स्रष्टर्यषि तिगानं दृश्यत इत्याह-तथा काचदसत्पूर्वि- केति॥ तदसत् यदा कार्योन्मुखं तदा सदासीदु यते। तदेव कार्याकारेण व्यक्तं सत्सममवदित्युच्यते। फलितमाह-एवमनेकधेति ॥ कि नाि 20 न्याय्यमित्याशङ्कयाह स्मृतिन्यायेति ॥ सर्वे जगत्कारणविषया: शब्दाः विषयाः। ते किं कारणान्तरं समर्पयन्ती ब्रह्म वति सन्देहे पूर्वाधिकरणे यथा कर्मधारयाद्यनंकविध समासत्रनिभासेनानिणयप्रसंङ्गे सत्याप्तवचनात्संक्षा - समासोऽङ्गीकृतः नथा वेदन्तभ्योSनेककारणप्रतिभासेनानिर्णयप्रसक्के स्मृति- न्यायाभ्यां प्रधानपरिभ्रहो न्याय्यः । सर्वे जगत्कारणविषया: शब्दा: तत्रैव 25 लक्षणविषया वर्तन्त इति गतिसामान्यमिति भावः।। स्नछठरि विप्रतिपत्यभावात् तत्र तावद्वेदान्तानां गतिसामान्यं सिद्ध - मिस्वाह-एवं पासे श्रूम इत्यादिना। तैततिर्रायके तावत् उक्त-

350

कारणत्वाधिकरणम् ४.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् त्मैकोडद्वितीयः कारणत्वेन व्यपदिष्टः, तथाभूत एव बेदान्तान्तरे- रवपि व्यपदिश्यते। तथ्था-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति ; अत् तावज्ज्ञानशब्देन परेण च तद्विपषण कालयितृत्ववचनेन चेतनं ब्रह्म न्यरुपयत्; अपगपयोज्यत्वनेश्वरं कारणमब्रवीत्। तद्विपयेणैव परे- 5 णात्मशब्देन: रीगविकोशपरम्पाया चान्तरनुपनशनेन सर्वेषामन्तः परत्यगात्मानं निरवाशयत्; "वहु न्यां प्रजायेय" इत चा मविषयेण बहुभवनानुशंमनन सज्यमनानां विकागणां स्रप्ुरभ: मभाषत; तथा "इदं सचमसृजन। यदिदं किंच" इति समस्तजगत्सप्टिनिर्देशेन प्रावसृष्टेरद्वितीयं सरष्टारमाचष्टे; तत्र यल्लक्षणं अप् कारणत्वेन विज्ञा- 10 तम्, तल्लक्षणमेवरान्यत्नापि विज्ञायने-"सदेव सोम्येदमग्र आसीदेक- मेवाद्वितीयम्" "त्देक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति । तत्तेजोऽसृजत" इति; तथा "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किंचन मिषत्। स ईक्षत लोकान्ु सजे" इति च-एवंजातीयकस्य कारणस्वरूप- निरूपणपरस्य वाक्यजातम्य प्रतिवेदान्तमविगीतार्थत्वात्। कार्यविषयं 15 तु विगानं दृश्यने-कचिदाकाशादिका सृष्टिः कचित्तेजआदिकेत्येवंजा- तीयकम्। न च कार्यविषयण विगानेन कारणमप ब्रह्म सववेदान्ते- व्वविगीतमधिगम्यमानमविवक्षितं भवितुमरईतीति शक्यते वक्तुम्, अति-

प्रकटार्थविवरणम्

लक्षणं कारणं निरूपयति - तद्यथेत्यादिना ॥ अपरप्रयोज्यत्वेनेनि। 20 परेण प्रेर्थत्वाभावन स्वतन्त्रम्यैव जगत्स्ष्टंत्यर्थः। एवं तावततैत्तिरायके सर्वक्षमीश्वरं सर्वात्मभूतमंकमद्वितीयं जगत्कारणं निरूष्य छान्दोग्यादि- व्वप्यतिदिशनि - तत्र यल्लक्षणमिति । ननु कार्ये विगानदर्शनाद् कारणेऽपि विगानमनुमीयत इत्याशङ्कयाह-कार्यविषयं त्विति।। कार्ये विगानमङ्गीकृत्यान्यविगानेनान्यस्य विगीतत्वेऽतिप्रसङ्ग उक्तः । इदानी 25 कार्येऽपि नास्ति विप्रतिपत्तिः आकाशादिकमेणैकरूपैव सर्ववेदान्तेषु सृष्टिरिति

351

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ४. सू. १४.

भाष्यम्

प्रसङ्गात्। समाधास्यति चाचार्यः कार्यविषयमपि विगानम् "न वियदश्रुतेः" इत्यारभ्य। भवेदषि कायस्य विगीतत्वमप्रतिपाद्यत्वात् । न ह्ययं सृष्टयानिप्रपश्चः प्रतिपिपादायषितः । न हि तत्पतिबद्धः 5 कश्चित्पुरुषार्थो दृश्यते श्रूयते वा। न च कल्पयितुं शक्यते, उपक्रमोप- संहाराभ्यां तत्र तत्र ब्रह्मविषयैवाकये: साकमेकवाक्यनाया गम्यमान- त्वात। दशयति च सृष्टयादिपपश्चस्य ब्रह्मपतिपत्यथनाम्-"अन्नेन सोम्य शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्िः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ

10 तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ" इनि। मृदादिद्ृष्टानतेश्व कार्यस्य कारणेनाभेदं वदितुं सृष्टयादिमपश्चः श्राव्यत इति गम्यते। तथा च संप्रदायविदो तदन्ति-

प्रकटार्थविवरणम्

वक्ष्यत इत्याह-समाधास्यति चेति ॥ किं न कार्यप्रपश्चस्य प्रमाणान्तर सिद्धत्वात् तत्प्रतिबिम्बफलभावाञ्च तन्न तात्पर्यद्योतनाय भवद्विगानममित्याह- 15 भवेदपीति। नन्वध्ययनविध्युपान्तानां सृष्टिवाक्यानां अवश्यं पुरुषार्थानु बन्धो वक्तव्य इति प्रपश्चज्ञानप्रनिबद्धं किंचित्पुरुषार्थ परिकल्प्य तत्रैव परमतात्पर्ये कल्व्यत इत्याशङ्गयाह-न च कल्पयतुमिति । "फलवत्स त्निधावफलं तद्ङ्गम्" इति न्यायेन प्रयाजादिवाक्यानामिव स्वार्थ प्रनिपाद्य सृष्टिवाक्यानां म्रह्मवाक्यैरेकवाक्यतान्वयात् फलवत्त्वोपपत्तेः न स्वार्थेऽपि 20 फलान्तरकल्पना युक्तिमतीति भावः। सृष्टेरद्वितीयप्रनिपत्तिशंषतया लिङ्गमप्य- स्तीस्याह-दर्शयति चेति । ननु ब्रह्मज्ञानमपि न फलम्, येन निष्फलसृष्टेः तच्छेषता स्यादित्याशङ्गयाह-ब्रह्मप्तिपत्तीति ॥ तस्मात्फलवद्दह्मक्षानशेष- त्वात् स्रप्टरि येनकेनचित्कमेणाव्वैतवुध्यवतारेणोपपत्तेः न सृष्टिविगानं स्रप्टरि विगानमापाद्यतीति सिद्धम्॥।

१. T, P, TM and A omit अवश्य ३. TM युक्तमितीति सृष्टिवाक्याना A. युक्तेति २. A. वाक्यत्वान्वयात्

852

कारणत्वाधिकरणम् ४.] प्रकटारथविवरणम्

भाध्यम्

"मृलोइविस्फुलिङ्गाघैः सष्टिर्या चोदितान्यथा। उपायः सोऽवताराय नास्ति भेद: कथंचन ।।" इति। ब्रह्मप्तिपत्तिपतिबद्धं तु फलं श्रूयते -"ब्रह्मविदाप्नोति परम्" "तरति शोकमात्मवित् " "तमत्र विदित्वातिमृत्युमेनि" इति। 5 प्रत्यक्षान्रगमं चेदं फलम् । "नत्वमसि" इत्यसंसायात्मर प्रतिपत्तौ सत्यां संसार्यात्मत्वव्यावृत्तेः। यत्पुनः कारणविषयं विगानं दशिनम् "असद्वा इदमग्र आमीत्" इत्यादि, तत्परिहर्तव्यम्; अतोच्यने- समाकर्षात्॥ १-४-१५॥ 10

"असद्वा इदमग्र आसीत्" इति नात्ासत्निरात्मकं कारणत्वेन श्राव्यते ; यतः "असन्नेव स भवति। असद्रह्मेति वेद चेत्। अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद। सन्तमेनं ततो विदुः" इत्यसद्वादापवादेनास्तित्वलक्षणं ब्रह्मानमयादिकोशपरम्परया प्रत्यगात्मानं निर्धार्य "सोडकामयत" इति तमेव प्रकृतं समाकरृष्य समपश्चां सृष्टिं तस्माच्छ्रवयित्वा "तत्सत्य- 15

प्रकटार्थविवरणम् इदानीं श्रुत्युक्तर्सत्रष्ट्रविप्रतिर्पा्त्तनिरासाय सूत्रमवतारयति-यत्पुनरि- त्यादिना।। समाकषात्।।

तावदेव कारणे विप्रतिपत्तिरुद्यमासानयति यावत्पूर्वपरामर्श न चर्क- रीति। पूर्वापरपर्यालोचनायां त्वसदादिशब्दानों चेतनकारणवाचिबड- 20 शाष्द्रानुसारेण लक्षणया ब्रह्मण्यंव वृत्तिरिति प्रमाणान्तरानुसारेण सर्व- शब्दानां प्रधाने लक्षणाश्रयणाद्वरं स्वान्तवर्तिबद्दशब्दानुसारेण कतिपय-

१. A. सृष्टि ३. Tt. प्रवृत्तिः २. T. शब्द श्रेतन A. शब्दाबेतन

353 45

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १. पा ४. सु. १५.

भाष्यम् मित्याचक्षते" इति चोपसंहृत्य "तदप्येष श्रोको भवति" इति तस्मित्रेव प्रकृतेऽयें श्रोकमिममुदाहरति-"असद्वा इदमग्र आसीत" इति: यदि त्वसत्निरात्मकमस्मिन् श्रोकेऽभिप्रेयेत ततोऽन्यसमाकर्षणेड- 5 न्यस्योदाहरणादसंबद्धं वाक्यमापद्येत; तस्मान्नामरूपव्याकृतवस्तुविषयः पायेण सच्छब्द: प्रसिद्ध इति तद्याकरणाभावापेक्षया प्रागुत्पत्तेः सदेव ब्रह्मासदिवासीदित्युपचर्यते। एषैव "असदेवेदमग्र आसीत" इत्यत्नापि योजना, "तत्सदासीत्" इति समाकषणात्; अत्यन्ता- भावाभ्युपगमे हि तत्सदासीदिति किं समाकृष्येत? "तद्ैक आहुर- 10 सदेवेदमग्र आसीत् " इत्यत्नापि न श्रुत्यन्तराभिप्नायेणायमेकीयमतोप- न्यास:, क्रियायामिव वस्तुनि विकल्पस्यासंभवात्; तस्माच्छति- परिगृदीतसत्पक्षदाढ्यायेवायं मन्दमतिपरिकल्पितस्यासत्पक्षस्योपन्यस्य निरास इति द्रष्टव्यम्। "तद्धेदं त्द्यव्याकृतमासीत्" इत्यत्नापि न निरध्यक्षस्य जगतो व्याकरणं कथ्यते "स एष इह प्रविष्ट आ 15 नखाग्रेभ्यः" इत्यध्यक्षस्य व्याकृतकार्यानुगवेशित्वेन समाकर्षाद्; निरध्यक्षे व्याकरणाभ्युपगमे ह्यनन्तरेण प्रकृतावलम्बिना स इत्यनेन प्रकटार्थविवरणम् लक्षणाश्रयणमिति भावः । ननु "उदिते जुहोति" "अनुदिते जुहोति" इति- वत् केषांचित्सत्कारणं केषांचिदचिदसत्कारणमिति श्रुत्यैव विकल्पी दर्शितः। 20 कथमसच्छव्दस्य ब्रह्मणि लक्षणाश्रयणमित्याशङ्कथाह-तद्धेक आहुरिति॥ यथा कालपरिच्छेदाभावेऽपि श्रोतृकालापेक्षयाघ्र आर्सादित्यादि कालव्य- पदेशः, तद्वदसत्पक्षस्य श्रौतत्वाभावेऽपि अनादिसंसारसन्ततौ मेन्दमतिपरि कल्पितेस्य अनूद निरास इति भावः। यदुक्तमकर्तृकस्यैव जगतोऽव्या- कारणं स्वभाववादानुवादि श्रूयत इति तत्रापि सूत्रं योजयति-तद्धेदं तहीति॥ 25 ननु महाभूतसमुदायो भौतिके वर्तमानोऽनुप्रविष्ट उच्यते; कुत ईश्वर-

१. T, T and P मन्दमिति २. A. परिकस्पितव्यानिरास:

354

पालाक्यधिकरणम् ५.] प्रकटार्थेविवर णम्

भाष्यम् सर्वनाम्ना क: कार्यानुपवेशित्वेन समाकृष्येत? चेतनस्य चायमात्मनः शरीरेनुपवेशः श्रूयने, अनुमविष्टस्य चेतनत्वश्रवणात् "पश्यंश्रक्षुः गण्वञश्रोतं मन्वानो मनः " इनि; अपि च याद्ृशमिदमद्यत्वे नाम- रूपाभ्यां व्याक्रियमाणं जगत्साध्यक्षं व्याक्रियत एवामादिसर्गेऽनीति 5 गम्यते, दृष्टविपरीनकल्पनानुपपत्तः ; श्रुत्यन्तरमणि " नेन जीवेनात्म- नानुपविश्य नामरूपे व्याकरवाण" इति साध्यक्षांव जगतो व्याक्रियां दशयति; व्याकियन इत्यपि कर्मकर्तर लकारः सत्येव परमेश्वरे व्याकतरि सौकयमपेक्ष्य द्रष्टव्य :- यथा दयते केदारः स्वयमेवरेति सत्येव पूणके लविनरि; यद्धा कमग्येवैष लकारोऽर्थाक्षिसं 10 कर्तारमपेक्ष्य द्रष्टव्य :- पथा गम्यत ग्राम इनि।। जगद्ाचित्वात् ॥ १-४-१६ ॥ कौपीतकित्राह्मणे वालाक्यजातशतुसंवादे श्रयते-"यो वै बालाक प्रकटार्थविवरणम् सिद्धिरित्याशङ्कगाह-चेतनस्य चायमिति ॥ इतश्च सत्कर्तृकैव सृष्टिरव्या- 15 कृतवाषयेनोक्तेत्याह- अपि चेति ॥ कि चाख्यानप्रयोगोऽपि न कर्तारं वारयतीत्याह-व्याक्रियत इत्यपीति ॥ यत्कर्भ गुणयोगात् कर्तृत्वेन विव- स््यते स कर्मकर्ता, यथा केदारस्य लवनकर्तुः व्यापारं प्रति कर्मत्वेऽपि अप्रयासेन लयमानत्वाभिप्रायेण स्वयमेव लूयत इति कर्तृत्वमुचर्यते तथा, जगत् पर- मेश्वरेण निष्पाद्यमानं सङ्कन्पमात्रण निष्पाद्यत इति स्वयमेव निष्पन्नमि- 20 त्युपचार इत्यर्थः। अथ वा तजगत् परमेश्वरेण नामरूपाभ्यां व्याक्रियत ठ्याकृतं निष्पादितमिति कर्मकारकमेवाख्याताभिधेयमत्याइ-यद्देति ।। यथा 'ग्रामो गम्यते' इस्युक्ते अर्थादवदत्तनति कर्ता प्रतीयते, तथेहापि कर्मणि

जगद्वाचित्वा् ॥ 25 विषयमाह-कोपीतकीति॥ बालाकाया अपत्यं बालाकि: ब्राह्मण। राजा अजातशत्रुः। तयोः ब्रह्मविषयसंवादे गोष्ठयाम्। कर्मशब्दस्य रूढियोग-

355

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १. पा. ४. सृ. १६.

भाष्यम् एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वेदितव्यः" इति । तत्न किं जीवो वेदितव्यत्वेनोपदिश्यते, उत मुख्यः माणः, उत परमात्मेति विशयः। किं तावत्माप्तम् १ प्राण इति। कुतः? "यस्य वैतत्कर्म" 5 इति श्रवणात्, परिस्पन्दलक्षणस्य च कमेण: माणाश्रयत्वात्; वाक्य- शेषे च "अथास्मिन्प्राण एवेंकधा भवति" इति प्राणशब्दश्रवणात्। पाणशब्दस्य च मुख्ये प्राणे पसिद्धत्वात; ये चैते पुरस्ताद्वालाकिना 'आदित्ये पुरुषः' 'चन्द्रमसि पुरुषः' इत्येवमादयः पुरुषा निर्दिष्टास्तेषा- मपि भवति प्राणः कना, प्राणावस्थाविशेषत्वादादित्यादिदेवतात्म- 10 नाम्, "कतम एको देव इति पाण इति स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते" इति श्चुत्यन्तरपसिद्धेः। जीवो वायमिह वोदितव्यतयोषदिश्यते; तस्यापि धर्माधर्मलक्षणं कर्म शक्यते आ्रवयितुम्-"यस्य वैतत्कर्म" इति; सोडपि भोक्तत्वाद्धोगोपकरणभूतानामेतेष। पुरुषाणां कर्तोपपद्यते; वाक्यशेषे च जीवलिक्गमवगम्यते-यत्कारणं वदितव्यतयोपन्यस्तस्य पुरु- 15 प्रकटार्थविवरणम्

वृच्तिसंभवात् संशयमाह-तत्र किमिति ॥ पूर्वत्र बहूनां चतनवाचिशब्दानां मुख्यार्थत्वानुसारेण ब्रह्मपरिग्रहः कृतः तथदापि कर्भप्राणशब्दयोः मुख्यत्वानु- सारण पूर्वपक्षमाह-पाण इति । नन्विहादित्यादिपुरुषाणां कर्ता वदितव्य- त्वेनोक्तः, न च प्राणस्य तत्कर्तृत्वमस्तीत्याणइयाह-ये चैते पुरस्तादिति॥ 20 सुत्रात्मा हि प्राण उपास्यत्वेनेह विषक्षितः तन्यावस्याभेदा आदित्यादय इति। अत्र प्रमाणमाह-कतम इति । स प्राणो ब्रह्म आदित्यादिदेवतात्मना बेहत्वात् देवताया: परोक्षत्वात्तिति परोक्षं नाम कथयन्तीत्वर्थः। पूर्वपक्षान्तर माह-जीवो वेति॥ बृहन् पाण्डुरवामः सोम राजन्निति सुसं पुरुषमामन्त्य संबोध्येत्यर्थः । यदि प्राणो भोक्ता स्यादामन्त्रणशब्द शृणुयादेव। न हि स्वामिनि 25 व्याप्रियमाणे करणानामुपरमा दृष्ट इत्यर्थः। भोंकृत्वमापे जीवस्यैव गमक-

१. TM omits. स ३ T, T1, TM and A. पारोक्ष्यात् २. TM बृहत्वदेवता Y. A. पूर्वे

356

बालाक्यधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

षाणां कर्तुर्वेदनायोपेतं बालाकि प्रति बुबोधयिपुरजातशदुः सुप्रं पुरुषमामन्त्र्यामन्त्रणशब्दाश्रवणात्माणादीनामभोक्तृत्वं प्रतिबोध्य यष्टि- घातोत्थानात्पाणादिव्यतिरिक्तं जीवं भोक्तारं प्रतिबोधयति ; तथा परस्तादपि जीवलिङ्गमनगम्पते-"तद्यथा श्रेष्ठी सेसुङ्के यथा वा 5 स्वाः श्रेष्ठिनं सुञ्जन्त्येवमेव्रेष प्रज्ञात्मतरत्मभिभुक्के एवभीन आत्मान एतमात्मानं भुञ्जन्ति " इति ; भाणमृत्वाच्च जीवस्योपयनं प्राण- शब्दत्वम्। तस्माज्जीवमुख्याणयो र्वतर इद ग्रहणीयः, न परमेवर तल्लिज्गानवगमादिति। एवं प्राप्ते श्रूम :-

परमेश्वर एवायमेतेषां पुरुषाणां कता स्यात्; कस्मात१ उपकम- 10 साम्थ्यात्। इह हि बालाकिरजातशत्रुणा सह "ब्रह्म ते ब्रवाणि"

सुख्यब्रह्मदृष्टिभाज उक्त्वा तूष्णीं बभूत; तमजातशतुः "मृषा वे खल्ल मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते व्रवाणि" इत्यमुख्यब्रह्मवादितयापोद्य, तत्कर्तार-

प्रकटार्थविवरणम् 15

मित्याह-तथा परस्तादिति॥ श्रेष्ठी प्रधानपुरुषः स्वैर्मृस्यँः उपकरणैः भुङ्गे, यथा वा भृत्या: श्रेष्ठिनं प्रासाच्छादनंनोपर्जीवन्ति एवं जीवोऽप्यादि त्यादिभि: प्रकाशादिकरणेन भोगोपकरणैः भुङ्गे। आदित्यादयोऽप्येनं जीव- मुपर्जावन्ति हविर्भ्रषणादिनंत्यर्थः। "अथास्मिन् प्राण एवैकधा" इति प्राणशब्दः कथं जीवे विद्यत इस्याशङ्कयाह-माणभृत्वाच्चेति ।। 20

उत्सूत्रमेव तावत् सिद्धान्तमाह-परमेश्वर एवायमिति। यद्वाक्यशेषे सन्दिग्ध तन्निश्ितेनोपक्रमेण निर्णीयते यथा "उब्र्कचा क्रियते" इत्यादा बृगादिशद्दानां वेढवचनत्वं निर्णीतम् "अग्नर्रृग्वदः" "वायोर्यजुर्वेदः" इत्य- सन्दिग्धोपक्रमात् ; तरथहापि ब्रह्मामिधानोपक्रमात्, अब्रह्मविदश्वापोदितत्वात् ्रह्मैव वेदितव्य: पुरुष इत्यर्थः। किञ्जादित्यादिपुरुषकर्तृत्वमपि न सुतात्मनः 25

१. T and T1. जीवन्तमु

357

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ४. सु. १६.

भाष्यम्

मन्यं वेदितव्यतयोपचिक्षेप; यदि सोव्यमुख्यश्रह्मदृष्टियाक् स्यात्, उपक्रमो ्येत; तस्मात्परमेश्वर एवार्य भवतुमहति। कतृत्वं चतेषां पुरुषाणं न परमेश्वरादन्यस्य स्वानन्पेणावकल्पते। "यस्य वैतत्कर्म" 5 इत्यपि नायं परिस्पनलक्षणस्य धनायमलक्षणत्य वा कमणा निर्देश, तयोरन्यतरस्याध्यप्रकउत्वाद, असंशब्दतत्वाच्च; नापि पुरुषाणामयं निर्देश:, एतेषां पुरुषाणां कतत्यय तेपां निर्विष्टित्वात्, लिङ््वचनिगा- नाच; नापि पुरुषविषयस्य करोत्यथस्य क्रियाफलस्य वार्यं निर्देश कवृशब्देनेव तयोरुपात्तत्वात्; परिधपात्माक्षसनिहितं जगत्सर्वनाम्नै- 10 तच्छन्देन निर्दिश्यते; क्रियन इनि च तदेव जगत्कर्मे। नतु जगदप्यम-

प्रकटार्थविवरणम् स्वातन्त्रयेण घटते "भीषासाद्वातः पवने" इति श्रुतेः, नापि जीवस्य देवानां पशुत्वादित्याह-कतृत्वं चतेषामिति । यच्चाक्तं कर्मशब्द: परिस्पन्द धर्मा- धर्भयोवा रूढ इति तत्राह -यस्य वैतत्कमति॥ उभयन्न रूढस्य कर्म- 15 शब्दस्य प्रकरणमुपपदं वा विनान्यतरस्मिन् वृत्ययोगात्तदभावाञ्ञानिर्णय- प्रसङ्गे परिशेषाद्योगिकवृत्त्या जगद्वाचकत्वमभ्युपगन्तव्यम्, अतो जगद्वा- चित्वात्कर्मशब्दम्प तत्कर्तृ ब्रह्मेद विव्रक्षितमिति सूत्रार्थः। ननु-नास्ति परि- शेष: कर्तव्यपुरुषाणां कर्मशब्दन निर्देशादित्याराङ्कयाह-नापि पुरुषाणा- मिति॥ न केवलं पौनरुक्त्यम्, पुरुषाणां बहुत्वान्नपुंसकलिङ्गमेकवचनं च 20 विरुध्यत इत्याह-लिङ्गवचनति॥ ननु तथापि नास्ति परिशेषः करणस्य कार्यनिष्पत्तेरवाभिधानात् इत्याशङ्गयाह -- नापि पुरुषविषय स्येति ॥ क्रियमाण- पुरुषविषयव्यापाराभावे च न कर्तृत्वमंत्र परिपूर्णमेवं भवति; अन आर्थिकत्वान् स्वशब्देन वाच्यमिति भावः। यस्मान्नास्त्यन्यत्र प्रसङ्ग, तसात् सूत्रार्थः सुख इत्याह-परिशषादिति ॥ प्रकृतवाचकत्वमव्रेतच्छव्दस्येति मत्वाह - 25 नन्विति ॥ जगत्पकृतं न भवति स्वशबदानुक्तं चेत्यतत्सत्यम् ; तथापि सर्वनासः प्रसिद्धमात्रावद्योतकत्वात् प्रकृतवाचकत्वनियमो नस्ति; सति

१. TM. नासि.

358

बालाक्यधिकरणम् ५/ प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् कृतमसंशब्दितं च; सत्यमेतत्; तथा्यसति विशेषोपादाने साधारणेनार्थेन संनिधानेन संनिहितवस्तुमात्रस्यायं निर्देश इति गम्यते, न विशिष्टस्य कस्यचित्, विशेषसंनिधानाभावात्; पूवत च जगदेकदेशभूतानां पुरुषाणां विशेषोपादानाठविरशेषितं जगदेवेहोपादीयन ति गम्यते ! 5 एतदुक्त्तं भर्वात-य एनेपां पुरुपाणा जगदेकदेशभूतानां कना. किम- नेन विशेषेण? यस्य वा कृत्स्रमेव जगविशेषित कर्मेनि; वाश द एक- देशारवच्छिन्नकतृत्वव्यावृट्त्त्यर्थः; ये वालाकिना ब्रह्मत्वाभिमताः पुरुत: कीर्तिताः, तेषामत्रह्मत्वख्यापनाय विशेपोषादानम्। एवं ब्राह्मण- परिव्राजकन्यायेन सामान्यंवशेपा्भ्या जगतःतो वठितव्यतयोप- 10 दिश्यते ; परमेश्वरथ् सवजगनः कना सर्ववेदान्ते्ववधाग्तिः ।

जीवमुख्य प्राणालङ्गान्नेति चेत्तदवयाख्यातम् ॥१-४-9७11

यदुक्तं वाक्यशेपगनाज्जीवलिङ्गान्मुख्यप्नाणलिङ्गाच्च तयोरेवान्यत- रस्येह ग्रहणं न्याय्यं न परमेश्वरस्येति, तत्परिहतव्यम; अत्ो- 15 च्यते-परिहतं चैतत् "नोपासात्रेविध्यादाश्रितत्वादिह़ तद्योगात्" इत्यत्न ; त्रिविधं ह्यत्नोपासनमेवं सति प्रसज्येत जीवोपासनं मुख्य- प्रकटार्थविवरणम् तु संकोचके विशेषे प्रकृताभिधायित्वं क्वचिन्वति ; तदभाव साधारणेनार्थेन वाच्येनैतच्छव्दस्य सदा संबद्धत्वन स्वरसत एव साधारणार्थनिर्दशी घटत 20 इति परिहारार्थः। इतश्र साधारणनिर्देश पवायं इत्याह-पूयत्र चेति॥ ननु यदि साधारण्येन जगद्विवक्षितं ताई कि पुरुषाणां विशेषोपादानेनेत्या- शाङ्याड-ये बालकिनेति ॥ जीवमुख्यमाणलिक्कान्नोनि चेत्तद्वयाख्यातम् ॥।

एवं तावत्सिद्धान्तमुकत्वा परांक्तापाकर्णयाह-यथा। यदु/क्तमित्या- 25 359

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यार्यानम् [अ. १. पा.४. सू. १७.

भाष्यम् प्राणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति; न चैतन्न्याय्यम् ; उपक्रमोप- संहाराभ्यां हि ब्रह्मविषयत्वमस्य वाक्यस्यावगम्यते ; तत्नोपक्रमस्य तावद्रह्मविषयत्वं दर्शितम्; उपसंहारस्यापि निरतिशयफलश्रवणाड्वह्म- 5 विषयत्वं दृश्यते-"सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां च भूतानां श्रैष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद" इनि। नन्वेवं सति प्रतर्दन- वाक्यनिणयेनैवेदमपि वाक्यं निर्णीयेत; न निर्णीयते। "यस्य वैतत्कर्म " इत्यस्य ब्रह्मविषयत्वेन तवानिर्धारितत्वात; तस्मादत जीव- मुख्यमाणशङ्का पुनरुत्पद्यमाना निवत्यते; प्राणशब्दोऽपि ब्रह्मविषयो 10 दृष्टः "पाणबन्धनं हि सोभ्य मनः" इत्यत्न; जीवलिङ्गमप्युपक्रमोप- संहारयोर्ब्रह्मविषयत्वादभेटाभिनायेण योजयितव्यम्।। अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके॥। १-४-१८॥

अपि च नैवात विवदितव्यम्-जीवप्रधानं वेदं वाक्यं स्याङ्गह्म- 15 प्रधानं वेति; यतोऽन्यार्थ जीवपरामर्श ब्रह्मपतिपत्यर्थमस्मिन्वाक्ये जैमिनिराचार्यो मन्यते ; कस्मात १ प्रश्नव्याख्यानाभ्याम्। प्रश्नस्तावत् प्रकटार्थविवरणम्

दिना॥ पौनरुकसयं शङ्कते-नन्वेवं सतीति ।। कर्मशब्दस्य परिस्पन्दादृष्टयो रूढिबलेन जायमानार्थान्तर परत्वाशङ्कापाकरणाय पुनरारम्भ इत्याह-न निर्णी- 20 यत इति। यश्बोंक्तं प्राणशब्दो मुख्ये प्राणे प्रसिद्ध इति तत्राह- प्राणशब्दो - जपीति ॥ का तर्हि जीवालङ्गस्य गतिरिति तन्राह-जीवलिङ्ग्मपीति ।। अन्यार्थ तु जैमिनि: पश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके।। इतश्र ब्रह्मलिङ्गानुरोधेनैव जीवलिकूं नेतव्यमित्याह-अपि चेति॥भो बा- लाके एष पुरुष: काशयिष्ट कुत शयनं कृतवानित्येतरिक जानासि। क वा पतम-

360

वाछाक्यधिकरणम् ५.] मकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

सुप्तपुरुषप्रतिबोधनेन प्राणादिव्यातरिक्ते जीवे प्रतिबोधिते पुनर्जीव- व्यतिरिक्तविषयो दृश्यते-"कैष एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट क वा एतदभूत्कुत एतदागात्" इति; प्रतिवचनमपि "यदा सुप्ः स्वमं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्पाण एवेकधा भवनि" टत्यादि, "एतस्मादान्मनः सर्वे Б प्राणा यथायननं विपनिष्ठन्ते प्राणेभ्यों देवा देवेभ्यो लोकाः' इति च सुषुप्तिकाले च परेण ब्रह्मणा जीव एकतां गच्छतति; परस्माच ब्रह्मण: पराणादिकं जगजायत इनि वेदान्तमर्यादा। नस्माघवास जीवस्य निःसंबोधस्वस्थनारूप: स्वापः-उपाधिजनितविश नविज्ञानरहितं स्रू- पम्, यतस्तन्ट्रंशरूपमागमनम्, सोडन परमात्मा वेदितव्यनया 10 श्रावित इति गम्यते। अपि चैवमेके शाखिनो वाजसनेयिनोडस्मिलेव बालाक्यजातशत्र संवादे स्पष्ट विज्ञानमयशब्देन जीवमाम्राय तद्वयतिरिक्तं परमात्मानमामनन्ति-"य एष विज्ञानमयः पुरुषः कैष तदाभूत्कुत एत- दागात्" इति प्रश्ने ; प्रतिवचनेऽपि "य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्त- स्मिञ्शेने" इति; आकाशशब्दश् परमात्मनि प्रयुक्तः "दहरोऽ- 15 स्मिन्नन्तराकाश:" इत्यत्न; "सव एत आत्मानो व्युच्चरन्ति" इति चोपाधिमतामात्मनामन्यनो व्युच्चरणमामनन्तः परमात्मानमेव कारणत्वे-

प्रकटार्थेविवरणम् क्षुरादिकं स्थितं कुता वा प्रबाध काले आगादागतमिस्यर्थः। ननु प्रतिवचने "प्राण पवैकधा भवति" इति ध्रूयते; अतः प्रश्नप्रतिवचने न ब्रह्मविषये इत्याशङ्गयाह- 20 सुपुप्तिकाले चेनि॥। प्रशनप्रतिवचनयोः ब्रह्मविषयत्त्रे शाखान्तरसंवाद- माह-आपे चैतरमिति॥ ननु तत्राप्याकाशे शयनं श्रूयते, न ब्रह्मणीस्या- शाङगयाह-आकाशशब्दश्ेति । इतश्र तत्र परमात्मेव विवाक्षितो भूता काशाजीवानां निर्गमायोगात्, प्रतिबिम्बभेदभ्रमस्य च बिम्बाधिष्ठानत्वात् इस्याह-सव एत इति । एवं जीवनिराकरणपरतया सूत्र व्यास्याय 25

361 46

[न्. १. पा. ४. सू. १९.

भाष्यम्

नामनन्तीति गम्यते । प्राणनिराकरणस्यापि सुपुप्तपुरुषोत्थापनेन

वाक्यान्वयात्।। १-४-१९॥

5 बृददारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणेऽधीयते-"न वा अरे पत्युः कामाय" इत्युपक्म्य "न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व पियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वे पियं भवत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यसितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञाने- नेदं सर्वे विदितम्" इति। तत्नैतद्विचिकित्स्यने-कि विज्ञानात्मैवायं 10 द्रष्टव्यश्रोतव्यत्वादिरूपेणोपदिश्यते, आहोस्वित्परमात्मेति। कुतः पुन- रेषा विचिकित्सा १ परियसंसूचितेनात्मना भोकतोपक्माद्विज्ञानात्मोप- देश इति प्रतिभानि; तथात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपदेशात्परमात्मोप- देश इति। कि तावत्मास्तम्? विज्ञानात्मोपदेश इति ; कस्मात्! उपक्रम- सामर्थ्यात्। पतिजायापुत्रवित्तादिकं हि भोग्यभूतं सर्वे जगत्

15 प्रकटार्थविवरणम्

प्राणनिराकरणेऽप्यतिदिशति-प्राणेति। सुषुप्तावामन्त्रणशब्दाश्रवणेन व्यति- रेकप्रतिपादन व्याख्यानमत्र दशव्यम्। ताभ्यां प्रश्नव्याख्यानाभ्यां प्राणशब्- मन्यार्थ न प्राणोपदेशपरं मन्यते जैमिनिरिति योजना।।

वाक्यान्वयात्।।

20 विषयवाक्यमाह-बृह्दारण्यक इति । उभयलिङ्गदर्शनात्संशयमाह- तत्नैतद्विचिकित्स्यत इति ॥ पूर्वत्र ब्रह्मांपक्रमसामर्थ्यात् ब्रह्मपरत्वं निर्णी- तम् ; इह तु जीवोपक्रमात् जीवपरत्वमित्याह-विज्ञानात्मोपदेश इति।। उद्देश्योपादेययोः भेदोऽपि वक्तव्य इति भेदाभेदर्पर तानिराकरणायाधिकरण-

₹. A omite परता.

362

वाक्यान्वयाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् आत्मार्थतया प्रियं भवतीति मियसंमूचितं भोक्तारमात्मानमुपक्म्यान- न्तरमिदमात्मनो दर्शनाद्युपदिश्यमानं कस्यान्यस्यात्मन: स्यात् १ मध्ये- डपि "इदं महद्दूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवंतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्याय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति प्रकृतम्यैच महतो भूतस्य 5 द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन बुवन्विज्ञानामन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयति; तथा "विज्ञानारमरे केन विजानीया[" इति कर्तेवचनेन शब्देनोपसंहरन्विज्ञानात्मानमेवेहोपदिष्ट दर्शयति; तस्मा- दात्मविज्ञानेन सवविज्ञानवचनं भोक्तरथत्वाद्भोग्यजातस्यौपचारिकं द्रष्टव्यमिति। एवं माप्ते ब्रूम :- 10

परमात्मोपदेश एवायम् ; कस्मात् ? वाक्यान्वयात्। वाक्यं हीदं पौर्चापर्येणावेक्ष्यमाणं परमात्मानं प्रति अन्वितावयवं लक्ष्यते; कथमिति तदुपपाद्यने-"अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन" इति याज्ञवल्क्या- दुपश्रुत्य "येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्या यदेव भगवान्वेद प्रकटार्थविवरणम् 15

रम्भः। इनश्र ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नपरं वाक्यमित्याह-मध्येऽपीति ॥ इदं प्रकृतं महत् व्रह्म मूतं सत्यमनन्तं नित्यमपारं सर्वगं विज्ञानघन एवोपाधौ प्रतिबिम्बितया जीवरूपोपन्नमेतेभ्या भूतेभ्यः समुत्थाय प्रतिबिम्बमिव दर्पणादे: तानि भूतान्युपाधिरूपाणि यदा नश्यन्ति तदा तभ्नाशमनु नश्यति विशेषमुपाधिकृतं जहाति प्रेत्य तथाभूतं नाशमनुभूय न संज्ञा विशेषपरिज्ानं 20 भवति, अन्तःकरणापायऽप्रमातृत्वादित्यर्थः। किश्च कर्तृविहिततृजन्तत्वेन विज्ञावृशब्दनोपसंहारादपि जीवस्य विज्ञेयत्वमित्याह-तथा विज्ञातारमिति॥ कथं तह्ोकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमित्याशङ्कयाह-तस्मादिति॥ प्रतिज्ञाध्याहरेण सूत्रमवतारयति- परमात्मोपदेश एवायमिति। अमृतत्वं प्रार्थयन्त्यै मैश्रेय्या उपदिष्टत्वात् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानाभि- 25 धानावात्यन्तिकमैक्यमिह विवा्षितमिति भावः। यदुक्तमपौचारिकत्वं

१. A. रूपोपपन्नं

363

व्रक्मसलभाष्यव्यार्यानम् [अ. १.पा.४. सु. १९.

भाष्यम्

तदेव मे ब्रूहि" इत्यमृतत्वमाशासानायै मैन्नेय्ये याजवल्क्य आत्म- विज्ञानमिदमुपदिशति; न चान्यत्र परमात्मविज्ञानादमृतत्वमस्तीति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति; तथा चात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानसुच्यमानं 5 नान्यत्न परमकारणविज्ञानान्मुख्यमवकल्पते; न चैतदौपचारिकमाश्र- यितुं शक्यम्, यत्कारणमात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं पतिज्ञायानन्तरेण ग्रन्थेन तदेवोपपादयति-"ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यलात्मनो ब्रह्म वेद" इत्यादिना; यो हि ब्रह्मक्षत्रादिकं जगदात्मनोऽन्यव स्वातन्त्र्येण लब्धसद्भावं पश्यति, तं मिथ्यादर्शिनं तदेव मिथ्यादए्टं ब्रह्मक्षत्रादिकं 10 जगत्पराकरोतीति भेददृष्टिमपोद्य, "इदं सर्व यद्यमात्मा" इति सर्वस्य वस्तुजातस्यात्माव्यतिरेकमवतारयति; दुन्दुभ्यादिद्ष्टान्तेश्व तमेवाव्यतिरेकं द्रढपनि; "अस्य महतो भूतस्य निःश्वनिनमेतदयदग्वेदः" इत्यादिना च प्रकृतस्यात्मनो नामरूपकममपश्चकारणतां व्याचक्षाण: परमात्मानमेवैनं गमयति; तरथैकायनप्रत्तिययापि सविषयस्य सेन्द्रि- 15 यस्य सान्तःकरणस्य प्रपश्चस्यैकायनमनन्तरमवाहं कृत्स्ं प्रज्ञानघनं व्याचक्षाणः परमात्मानमेनं गमयति। तस्मात्परमात्मन एवायं दशना द्ुपदेश इति गम्यते।। प्रकटार्थविवरणम्

तत्राह-न चैंतदौपचारिकमिति । न ह्यांपचारि कमविवक्षितं तात्प- 20 येंण प्रतिपादनीयममिति भावः। ब्रह्मेति ब्राह्मणजातिः। तं भेददर्शिनं श्रेयोमार्गात्परादात् पराकुर्यादित्यर्थः। दुन्दुभिशङ्गवीणादप्टान्तैश्च सामान्य- प्रहणेन विशेषग्रहणं बुवन् वस्तुभदाभावं दढं करोतीत्यर्थः। किश्च सर्वस्रष्टत्वा- दपि परमात्मत्वनिश्चय इत्याह-अस्य महत इति ॥ यथा सर्वासामपां सेमुद्र एकांडयनमित्यादिना सकलप्रलयाधारत्वप्रतिपादनादपि परमात्मत्व- 25 मित्याह-तर्थकायनमक्तिययापीति॥

१. T. सामान्येन ब्रुवन् २. A. समुद्रमेकायनं Ti. सामान्येन विशेषग्रहणं TM. समुद्र एकायनं

364

वाक्यान्वयाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् यत्पुनरुक्तं प्रियसंसूचितोपकमाद्विज्ञानात्मन एवायं दर्शनाद्युपदेश इति, अत् न्रूम :-

अस्त्यत्न पनिज्ञा "आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञास भवांत" 5 "इदं सर्वे यदयमात्मा" इति च। तस्याः प्रनिज्ञायाः सिद्धिं रवयत्ये- तल्लिङ्गम्, यत्पिरियसंसूचितस्यात्मनो द्रष्टव्यत्वादिसंकीतनम्। यदि हि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽन्यः स्यात, ततः परमान्मविज्ञानेऽपि विज्ञा नात्मा न विज्ञायत इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं गतातिज्ञां तद्धीयेत। तस्मात्पतिज्ञासिद्धचर्थ विज्ञानात्मपरमात्मनोरभेदांशेनोपक्रमणमित्या-10 शमरथ्य आचार्यो मन्यने ॥

उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलामिः॥१-४-२१॥ विज्ञानात्मन एव देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघातोपाधिसंपर्कात्कलुषी भूतस्य ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानात्संप्रसन्नस्य देहादिसंघातादुत्क्राम-

ते। श्रुतिश्चैवं भवति-"एष संपरसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं प्रकटार्थविवरणम् पूर्वपक्षबीजापाकरणाय सूत्रमवतारयति- यत्पुनरुक्तममिति । पतिज्ञा सिद्धेलिंङ्गमाश्मरथ्यः ॥ जीवब्रह्मणोर्मिन्नामिन्नत्वेऽपि अमेदांशेन जीवरूपणापक्रमणं प्रतिक्षा - 20 सिध्यर्थमित्यर्थः॥ उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौंडुलोमिः। संसारदशायां मिन्नस्यँव मोक्षदशायां ब्रह्मणैकयमङ्गीकृत्य जीवोपक्रमण- मिति मतान्तरमाह-उत्कमिष्यत इति ॥ किश्च जीवस्य नामरूपाश्रय- त्वावगमादपि नामरूपविमुक्तात् ब्रह्मणो भेद एव संसारदशायामित्याह- 25

365

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. १ पा. ४. सु. २२.

भाष्यम्

ज्योतिरुपसंपद्य स्वेत रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति । कचिच्च जीवाश्रयमपि नामरूपं नदीनिदर्शनेन ज्ञापयति- "यथा नदयः स्यन्दमानाः समुद्रेस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय। तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त: परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्॥" इति। यथा लोके नदः स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय समुद्रमुपयन्ति एवं जीवोऽपि स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय परं पुरुषयुपैनीति हि तत्नार्थः

अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ १-४-२२॥।

10 अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञानात्मभावेनावस्थानादुपपन्न- मिदमभेदेनोपक्मणमिति काशकृत्स्न आचार्यो मन्यते। तथा च ब्राह्म- णम्-"अनेन जीवेनात्मनानुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इत्येवं- जातीयकं परस्यैवात्मनो जीवभावेनावस्थानं दशयति ; मन्त्रवणश- प्रकटार्थविवरणम्

15 कचिच्च जीवाश्रयमपीति ॥ "यथा नद्यः स्यन्दमानार समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय" इति नदीनिदर्शनं व्याचष्ट-यथा लोक इति॥

अवस्थितेरिति काशकृतस्ः ॥

इदानीं यदर्थमधिकरणमारब्धं तद्भिन्नाभिन्नत्वनिराकरणं काशकृत्सास्य मतेन स्फुटीकर्तुमाह-अस्येव परमात्मन इति॥ सर्वाणि रूपाणि विचित्य 20 निर्माय तेषां नामानि व कृत्वा धीर: सर्वज्षः स्वय तत्रानुप्रविश्य अभिवदन्य आस्ते "तमेवं विद्वानमृत इद्द भवति" इति मन्त्राऽपि परमात्मन पवावस्थानं दर्शयतीत्यर्थः । ननु जीवो नौम परमात्मविकार इत्याश्रयणेऽप्येकविज्ञानेन

१. TM and A. यदास्ते य आस्ते २.T' and T1. जीवोन्नमय

366

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

"सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते" इत्येवंजातीयकः । न च तेजःप्रभृतीनां सष्टौ जीवस्य पृथकसष्टिः क्ुता, येन परस्मादात्मनोऽन्यस्तद्विकागे जीवः स्यात्। काशकतस्स्याचार्यस्या- विकृत: परमेश्वरो जीवः, नान्य इति गतम् ; आश्मसध्यस्य नु गद्यपि 5 जीवस्य परस्मादनन्यत्वमभिप्रेनम्, तथापि "पतिज्ञासिद्धिः" इ' सापे- क्षत्वाभिधानात्कार्यकारणभावः कियानप्यभिप्रेत इति गम्यने; औदु- लोमिपक्षे पुनः स्पष्टमेवावस्थान्तरापेक्ष भेदाभेदौ गम्येदे। तत् काशकृत्स्ीयं मतं अत्यनुसारीति गम्यते, प्रतिपिपादयिषितार्थानु सारात् "तत्दमसि" इत्यादिश्रुतिभ्यः; एवं च सति तज्ज्ञानादमृ- 10 तत्वमवकल्पते; विकारात्मकत्वे हि जीवस्याभ्युपगम्यमाने विकारस्य प्रकृतिसंबन्धे प्लयमसक्गात् तज्ज्ञानादमृनत्वमवकल्पेत । अतश्च स्वाश्र- यस्य नामरूपस्यासंभवादुपाध्याश्रयं नामरूपं जीव उपचयते ।

प्रकटार्थविवरणम्

सर्वविशञानं घटते ; किमभेदेनेत्याशङ्याह-न च तेजःप्रभृतीनामिति ।। 15 मतत्रयं विभज्य कथयति-काशकृत्सस्येत्यादिना । अन्त्यम्योपादेयत्व- माह-तत्न काशकृत्स्ीयमिति। कारणशून्ययोः द्व्ययोरुद्वेश्योपादेय- भावेन सामानाधिकरण्यमेकस्यैवं द्रव्यस्योपाधिकेल्पितभेदापेक्षं न द्रव्यभेदा- पेक्षम्, 'सोऽयं देवदत्तः' इतिवत् इति न्यायेन "तत्वमसि" इति शास्नात् प्रतिपिपादयिषितं यज्जीवस्य ब्रह्मैक्यं तदनुसारित्वादित्यर्थः। 20 किश्च ज्ञानादमृनत्वशुत्यन्यथानुपपत्त्याप्थयं पक्षो युक्त इत्याह - एवं च सतीति॥ यच्चोक्तं जीवस्य नामरूपाश्रयत्वं तत्राह-अतश्चेति॥ यतः परमात्मैव प्रतिबिम्बितो जीव: अतश्चेति योजना। नामरूपविलयमात्रे निदर्शनं

१. TM omits द्रव्ययो: ३. A. परिकस्पित २. T, Ti and P add द्रव्यस्योपाधिकारंणमेकस्यैव

367

[म. १. पा. ४. ६ू.१२.

भाष्यम्

अत एवोत्पत्तिरपि जीवस्य कचिदग्निविस्फुलिक्ेदाहरणेन श्राव्यमाणो- पाध्याश्रयैव वेदितव्या ।। यदप्युक्तं प्रकृतस्येव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं 5 विज्ञानात्मभावेन दर्शयन्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दशयतीति, तत्नापीयमेव त्रिसूत्री योजयितव्या।

इदमत्र प्रतिज्ञातम्-"आत्मनि विदिते सर्वमिदं विदितं भवति"

10 "इदं सर्वे यद्यमात्मा" इति च; उपपादितं च सर्वस्य नामरूपकर्म-

रव्यतिरेकप्रतिपादनात् ; तस्या एव प्रतिज्ञाया: सिद्धिं सूचयत्येत- ल्विङ्गम, यन्महतो भूतस्य भूतेभ्यः समृत्थानं विज्ञानात्मभावेन कथित- मित्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते। अभेढे हि सत्येकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानं प्रतिज्ञातमचकल्पत इति। 15 उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ॥ उत्क्रमिष्यतो विज्ञानात्मनो ज्ञानध्यानादिसामर्थ्यात्संपरसव्नस्य

अवस्थितेरिति काशकृत्स्न: ॥

20 मभेदाभिधानमिति काशकृत्स् आचार्यो मन्यते । ननूच्छेदाभिधान- प्रकटार्थविवरणम सर्वथा साम्ये मानाभावात्। उत्पत्तिशरवणस्याप्यौपाधिकत्वमेव गतिरित्याह- अंत एवोत्पत्तिरपीति ॥ पूर्वपक्षबीजान्तरनिराकरणेऽपि सूत्रतययोजनाम तिदिशति-यदप्युक्त- 25 मित्यादिना।।

१. A. अत एवेति I

368

मकटार्थविवरणम्

माष्यम्

मेतत् "एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संक्वास्ति" इति ; कथमेतदभेदाभिधानम्? नैष दोष :; विशेषविज्ञान-

मा भगवानमूमुहत्र प्रेत्व संज्ञास्ति" इति पर्यनुयुज्य, स्वयमेव श्रुत्या- 5 र्थान्तरस्य दर्शिनत्वात्-"न वा अरहं मोहं ब्रवीम्यविनासो वा अरेऽयमात्मानुच्छिच्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति" इति। एतदुक्तं भवति-कूटस्थनित्य पवायं विज्ञानघन आत्मा; नास्योच्छेदमसग्गो- डस्ति; माताभिस्त्वस्य भूतेन्द्रियलक्षणाभिरविद्याकृताभिरसंसर्गे विध्यया भवति; संसर्गाभावे च तत्कृतस्य विशेषविज्ञानस्याभावाद् "न प्रेत्य 10 संज्ञास्ति" इत्युक्तमिति। यदप्युक्तम्-"विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इति क्तवचनेन शब्देनोपसंहाराद्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यमिति, तदपि काशकृत्स्रीयेनैव दर्शनेन परिहरणीयम् । अपि च "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" इत्यारभ्याविद्याविषये तस्यैव दर्श- नादिलक्षणं विशेषविज्ञानं प्रपञ्चय "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन 15 कं पश्येत्" इत्यादिना विद्यानिषये तस्येव दर्शनादिलक्षणस्य विशेष- विज्ञानस्याभावमभिद्धाति; पुनश्र विषयाभावेऽपि आत्मानं विजा- नीयात् इत्याशङथ, "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इत्याह; ततश् विशेषविज्ञानाभावोपपादनपरत्वाद्वाक्यस्य विज्ञानधातुरेव केवलः

प्रकटार्थविवरणम् 20

तृतीयं च पूर्वपक्षबीजमन्त्येन मतेनापाकरणीयमित्याह-तदपि काश- कत्स्रीयेनैवेति। आद्यमतद्वयत्य तत्त्वभेदावलस्बित्वात् तत्परिग्रहेण परिहारो न संभवति। काशकृत्साम्य तु तत्त्वभदाभावात् स्वरूपाभेदाभि - प्रायेण कर्तृवाची शब्द: परमात्मनि प्रयुक्त इति भावः। किञ्चाविद्या तज्जान्त:करणप्रतिविम्बितत्वेन यत्प्रमातृत्वमभूत् तदभिप्रायेणैक्यप्रतिपत्तावपि 25 कर्वृशब्दो न विरुध्यत इत्याह - अपि च यत्र हीति ॥ ननु आश्म - रव्यादिमिते तास्विकेऽपि भेदे भूतपूर्वगत्था मोक्षकर्तृत्वनिर्देशः कि नाज्ी- 369 47

अहसूतभाष्यव्यहयानम् [भ.१. पा.४. व. २्र.

भाभ्यम्

सन्भूतपूर्वगत्या कर्तृवचनेन तृचा निर्दिष्ट इति गम्यते । दर्शितं तु पुरस्तात्काशकत्स्नीयस्य पक्षस्य भ्रुतिमन्वम्। अतश्ञ विज्ञानात्मपर-

5 पारमार्थिक इत्येषोऽर्यः सवैवेदान्तवादिभिरभ्युपगन्तव्यः । "सदेव सोम्येदम्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" "अत्मैवैदं सर्वम् " "ब्रह्मैवेदं सर्वम्" "इदं सर्वे यदयमात्मा" "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" "नान्य- दतोऽस्ति द्रष्ट" इत्येवंरूपाभ्यः श्रतिभ्यः; स्पृतिभ्यश्च "वासुदेवः सर्वमिति" "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेष्ु भारत" "समं 10 सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्" इत्येवंरूपाभ्यः; भददर्शनापवादाच् "अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुः" "मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश््यति" इत्येवंजातीयकात्; "स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म" इति चात्मनि सर्व- विक्रियाप्रतिषेधात्; अन्यथा च समुक्षूणां निरपवादविज्ञानानुपपत्तेः, 15 प्रकटार्थविवरणम्

क्रियते, कुतः काशकृत्स्मते पक्षपात इत्याशङ्याह-दशवितं तु पुरस्ता - दिति। पुनः श्रुतिमत्वं स्मृतिमत्त्वं चाह-सदे[सदेव सोम्येदमग्र आसीदे]- कमेवाद्वितीयमिति । यश्ञ केशवेन वल्गितम् "प्रलये श्रुतिरद्वैतमाह न सर्वदा" इति, तदसत्: प्रसिद्धप्रलयानुवादेन विधित्सितस्याद्वतस्य सृष्टि विधा- 20 यापि "ऐतदात्म्यमिंद सर्व तत्सत्यम्" इत्युपसंहारे सत्यताभिधानात्। यम भेददर्शनमेव निन्धते, न भेद इत्युक्तम्, तद्सत्, सत्ये भेदे तहर्शनस्यापि निन्दानुपपत्तेः। न हि भेददर्शनमेव संसारः, मूर्च्छादेरपि संसारत्वादिवशब्दा- योगाश्चेति। जीवस्य संसारविकियावत्वान् ब्रह्ममान्नतेत्याशङ्कयाह-सवा एष इति ॥ किश्च सत्ये भेदे तत्प्रमितिविरोधात् अ्ह्मैवाइमित्यबाधितविक्ञानं न 25 स्यादित्याह-अन्यथा चेति । अमेदाचत् ब्रह्माहम्, भेदादम्रझाइमिति किन

१. TM. भेदादर्शनं ३. T, Ti, P and TM omit अहविति २. A. भहंतरस

370

वाक्यान्यवाधिकरणम् ६.] मकटायेविवरणम

भाष्यम्

सुनिधितार्थत्वानुपपत्तेश्र; निरपवादं हि विज्ञानं सर्वाकाक्कानिवर्तक-

"तत्न को मोहः कः शोक एकत्वमतुपश्यतः" इति च; स्थितपज्ञ- लक्षणस्मृतेश्व । स्थिते च क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्वविषयसम्यग्दर्शने क्षवज्ञ 5 परमात्मेति नाममात्रमेदात् क्षेत्रज्ञोयं परमात्मनी भिन्न: परमात्मायं क्षत्रज्ञाद्रिन्र इत्येवंजातीयक आत्मभेदविषयो निर्बन्धो । नरर्थक :- एको ह्वयमात्मा नाममात्रभेदेन बहुधाभिधीयत इति। न हि "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायाम्" इति कांचिदेवैकां गुहामधिकृत्येतदुक्क्म्। न च ब्रह्मणोऽन्यो गुहयां निहितोऽस्ति, 10 "तत्सृक्टा। तदेवानुपाविशत्।" इति स्ष्टुरेव प्रवेशश्रवणात्। ये तु निर्बन्धं कुर्वन्ति, ते वेदान्तार्थ बाधमानाः श्रयोद्वारं सम्यगदर्शनमेव बाधन्ते; कृतकमनित्यं च मोक्षं कल्पयन्ति; न्यायेन च न संगच्छन्त इति।।

प्रकटार्थविवरणम्

स्यादिति संशयः स्यादित्याह-सुनिश्चितेति॥ ततः किमित्यत आइ-निरपवाद 15 हीति॥ स्थिता प्रतिष्ठिता सुनिश्चिता ब्रह्मात्मैक्यविषया प्रज्षा यस्य सः सितप्रक्ः। ततो ब्रह्मैवाहमिति सुनिश्चितमकत्वज्ञानं वाच्यमित्यर्थः। ननु मपुनरुक्तशष्दद्वय- विषयत्वात् स्तम्भकुम्भवत् स्वरूपभेद इत्याशङ्कयाह-स्थिते च क्षेत्रज्ञेति ।। मिथ्याभेदेनापि नामभेदापपत्ती स्वरूपमेदे न प्रमाणमिति भावः। नन्वभेदे जीवे भासमाने ब्रह्मापि भासेस, तदा च गुहाहितत्ववचनं विरुध्येतेत्याशङ्कयाह- 20 न हि सत्यं ज्ञानमिति ॥ बिम्बप्नतिबिम्बन्यायेनापि भासमानाभासमानत्वे न विरुष्येते इति भावः। इतश्र गुहाश्रुतिः न भेदं साधयतीत्याह- न च ब्रह्मणोऽन्य इति ॥ विपक्षे दण्डमाह-ये तु निर्बन्धमिति॥ मथ कृतकोऽपि निस्य एव, तत्राह-न्यायेन चेति ॥ भावरूपत्वे सति कृत-

१. A. निश्चितेति २. T omits विरु्दये ... भासमानल्मेन

871

[अ. १. पा. ४. सू. २१.

भाष्यम्

प्रकृतिश्र प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्॥१-४-२३॥

यथाभ्युदयहेतुत्वाद्धर्मो जिज्ञास्यः; एवं निःश्रेयसहेतुत्वाड्रह्म जिज्ञास्यमित्युक्तम्; ब्रह्म च "जन्माद्यस्य यतः" इति लक्षितम्; Б तच्च लक्षणं घटरुचकादीनां मृत्सुचर्णादिवत्पकृतित्वे कुलालसुवर्णकारा- दिवन्निमित्तत्वे च समानमित्यतो भवति विमर्शः-किमात्मकं पुन- ब्रह्मण: कारणत्वं स्यादिति । तत्न निमित्तकारणमेव तावत्केवलं स्यादिति प्रतिभाति; कस्मात्! ईक्षापूर्वककर्तत्वश्रवणात्। ईक्षापूर्वकं हि ब्रह्मणः कतृत्वमवगम्यते-"स इसाचक्रे" "स प्राणमसृजत" 10 इत्यादिश्युतिभ्य :; ईक्षापूवकं च कतृत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलाळा-

प्रकटार्थविवरणम्

कत्वस्यानित्यत्वेन व्याप्तत्वादित्यर्थः। किश्च यच्छास्त्रीयं भेदाभेदविषयं ज्ञानं तेन स भेदो निव्त्यत चेत्, तर्हि क्षानस्य स्वविषयनिरासिताप्रसङ्गः, कर्मणा तन्निवृत्तौ निवृत्यभावे वा "ब्रह्म वेद ब्रह्मैत्र भवति" इति श्रुतिविरोधः। 15 अभ्यासजन्यक्ञानदयत्वे चाज्षानमात्रत्वप्रसङ्गादक्ञानम्, तत्र भेदादेव च श्रवणादि- विधानोपपत्ते :; भारकरव्याहृनांशत्वस्य च स्वावसर एव निराकरिष्यमाण- त्वात्; तस्मादुपावरिपरिकाल्पतमदपरामर्शेन स्वरूपपर्यवसाधि वेदवाक्यमिति स्थितम्॥

प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादष्टान्तानषुपरोधात।

20 एवं तावद्रह्मण्यव गतिसामान्यं प्रधानस्याशब्दत्वं च प्रपञच्य इदानीं यज्जन्मादिसृत्र जगन्निमित्तोपादानत्वं ब्रह्मणी लक्षणमसूसुचत् तत्प्पञ्जाितुं इद्मधिकरणमारभ्यत इति व्यवहितसङ्गतिमाह - यथाभ्युद्येति।। पूर्वपक्षमाह-तत्र निमित्तकारणमेवेति । पूर्वंत्र विरुद्धयोरपि जीवब्रह्मणो- शैवयं प्रमाणावष्टम्भनाभाणि। प्रकृतित्वनिमित्तत्वेयोः पुनर्विरुद्ध योरैक्ये नास्ति

१. TM. प्रसक्रात् 2. A. निमिचयो:

372

प्रकत्यधिकरणम् ७.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् दिषु दृष्टम् ; अनेककारकपूर्विका च क्रिकियाफलसिद्धिलोंके दृष्टा; स च न्याय आदिकर्तरयेपि युक्तः संक्रमयितुम्। इश्वरप्रसिद्धेश्व- ईश्वराणां हि राजवैवस्वतादीनां निमित्तकारणत्वमेव केवलं प्रतीयते ; तद्ूत्परमेश्वरस्यापि निमित्तकारणत्वमेव युक्ततं प्रनिपत्तुम्। कार्ये चेदं 5 जगत्सावयवमचेतनमशुद्ध च दृशयते, कारणेनापि तम्य नादशनेव भवितव्यम्, कार्यकारणयोः सारूप्यदर्शनात; ब्रह्म चानेवं लक्षणमव्र- गम्यते-"निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवदं निरञ्जनम्" इत्यादि- श्रुतिभ्यः; पारिशेष्या द्रह्मणोऽन्यदुपादानकारणमशुद्धयादिगणकं स्तृति- प्रसिद्धमभ्युपगन्तव्यम्, ब्रह्मकारणत्वश्चुतेर्निमित्तत्वमाव्रे पंवसाना- 10 दिति। एवं प्राप्ते भ्रूम :-

प्रकृतिश्चोपादानकारणं च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम्, निमित्तकारणं च; न केवळं निमित्तकारणमेव; कस्मात् प्रतिज्ञादष्टानतानुपरोधाठ। एवं प्रतिज्ञादष्टान्तौ श्रीतो नोपरुध्येते। प्रतिज्ञा तावत्-"उत तमादेशमपाक्ष्यो येनाश्चतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्" 15

प्रकटार्थविवरणम्

मांनमू, वैपरीस्ये चानुमानमस्ति-व्रह्म निमित्तम्, ईक्षापूर्वककर्तृतवात् कुलालघ- दिति। अतो न ब्रह्मलक्षणं संबोभवीतीति भावः । किञ्च जगत् नाभिन्ननिमित्तो पादानं कार्यत्वात् कुम्भवदित्याह- अनेककारकपूर्विका चेति॥ किश्च निमित्तमेव ब्रह्मेश्वरत्वात् रांजवदित्याह-ईश्वरप्रसिद्धेश्वेति॥ किश्च जग- 20 द्विलक्षणत्वादपि न तदुपादानं ब्रह्मेत्याह-कार्ये चेदमिति॥ निष्कलं [निष्कलं निरवयम् ]; निष्क्रियम् अपरिणामि; शान्तं विक्षपरहितम् : निरवद्यम् अविद्यारागादिदोपरह्वितम् ; निरञ्ञनम् असङ्गमित्यर्थः। यदा चोपादानत्वं ब्रक्म णो नोपपद्यते तदा हठात् प्रधानमेवोपादानेभविष्यतीत्याह-पारिशेष्यादिति।। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-पकृतिश्रेति॥ निमित्तकारणत्वेऽपि प्रतिभा 25

₹. A. प्रमाणं बेपरीत्ये चास्त्यनुमानम् २. TM and A. राजादिवत्

373

[ब. १. पा. ४. सू.२३.

भाष्यम् इति; तत्र चैकेन विज्ञातेन सर्वमन्यदविज्ञातमपि विज्ञातं भवतीति प्रतीयते; तच्ोपादानकारणविज्ञाने सर्वविज्ञानं संभवति, उपादान- कारणाव्यतिरेकात्कार्यस्य; निमित्तकारणव्यतिरेकस्तु कार्यस्य नास्ति, 5 लोके तक्ष्णः प्रासादव्यतिरेक्दर्शनात्। दृष्टान्तोऽि-"यथा सोम्यै- केन मृत्पिण्डेन सर्वे मृन्मयं विज्ञातं स्याद्ाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्युपादानकारणगोचर पवाम्नायते; तथा "एकेन लोइमणिना सर्वे लोहमयं विज्ञातं स्यात्" "एकेन नख- निकृन्तनेन सर्वे काष्णायसं विज्ञातं स्यात्" इति च । तथान्यत्नापि 10 "कस्मिलु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति प्रतिज्ञा; "यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति" इति दृष्टान्तः । तथा "आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञान इदं सर्व विदिनम्" इति प्रतिज्ञा ; "स यथा दुन्दुभेहन्यमानस्य न बाह्याऊशब्दाञशकनुयाद्गदणाय दुन्दुभेस्तु ग्रदणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः" इति दृष्टान्तः । एवं 15 यथासंभवं प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञारष्टान्तौ प्रकृतित्वसाधनौ प्रत्येतव्यौ। यत इतीययमपि पञ्चमी "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यत्न प्रकटार्थविवरणम्

कि न स्यादित्याशङ्गयाह-निमित्तकारणाव्यतिरेकस्त्विति ॥ तक्षा वर्धकि:। तस्मादुपादानत्व एव प्रतिक्षाया अबाधः स्यात्; निमित्तत्वे तु सा 20 बाधिता स्यादिस्यर्थः। इदानीं बाधं दर्शयति-दृष्टान्तोऽपीत्यादिना ॥ घटः प्रकाशते इत्यनुगतप्रकाशातिरेकेण घटादेरसिद्धे: तत्रैव कल्पित- त्वादनुगतः प्रकाशोधिष्ठानतया प्रकृतिरित्यत्र दष्टान्तो यथा भवति तथोच्यते। बाह्यान् दुन्दुभिशब्दसामान्यबहिरभूतान् प्रह्दीतुं न शक्कोतीत्यनु- गतमधिष्ठानं प्रकृतिरित्यर्थः। एवं प्रतिक्षादृष्टान्तानुपरोधात् लिङ्रादु - 25 पादानत्वं प्रसाध्येदानी पञ्चमीश्रुत्या साधयति-यंत इतीयमपीति ॥ जनिकर्तुजायमानस्य कार्यस्य प्रकृतिरुपादानं अपादानसंक्षं भवति; अपादाने पञ्चमी विभक्ति: भवर्तात्यर्थः। असत्वेवमुपादानेत्वम्, निमित्तत्वं तस्यैव

१. A. हयमपीति २. A. उणदान

874

प्रकृत्वविकरणम् ७.] नकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

"जनिकर्तुः प्रकृतिः" इति विशेषस्मरणात्मकृतिलक्षण एवापादाने द्रष्टव्या। निमित्तत्वं त्वधिष्ठावन्तराभावादधिगन्तव्यम्; यथा हि लोके मृत्सुवर्णादिकमुपादानकारणं कुलालसुवर्णकारादीनघिष्ठावृनपेक्ष्य प्रवर्तते नैवं ब्रह्मण उपादानकारणस्य सतोऽन्यो विछ्ठातापेक्ष्योऽस्ति, 5 प्रागुत्पत्तेः "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यतधारणात्; अग्घिष्ठावन्तराभावोऽपि पतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादेवोदितो नेदिनव्य :- अविष्ठातरि चपादाना- दन्यस्मिन्नभ्युपगम्यमाने पुनरप्येकविज्ञानेन सवविज्ञानस्यासभवात्पति ज्ञादष्टान्तोपरोध एव स्यात। तस्मादधिष्ठात्न्तराभावादात्मनः कर्तृत्व- मुपादानान्तराभावाच्च प्रकृतित्वम् ॥। 10

कुतश्ात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे?

अभिध्योपदेशाच॥ १-४-२४॥

अभिध्योपदेशश्वात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे गमयति "सोऽकामयत। बहु स्यां मजायेय" इति, "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" इति च । तत्ाभि- ध्यानपूर्विकायाः स्वातन्त्र्यमट्टत्तेः कर्तेति गम्यते। बहु स्यामिति 15 पत्यगात्मविषयत्वाद्वहुभवनाभिध्यानस्य प्रकृतिरित्यपि गम्यने ॥

प्रकटार्थविवरणम्

विरुद्धं कथमुच्यन इस्याशङ्कयाह-निमित्तत्वं त्विति॥ सूत्रमप्यधिष्ठात्रन्तरा-

निमित्तत्वमुपादानत्वरं चैकस्यातनिरुद्धमिति सूत्रचतुष्टयेन साधयति- 20 कुतश्चेत्यादिना ॥ अभिध्योपदेशाच्च।

अभिष्या सृज्यमानविषय: सङत्य: ॥

375

[भ. १. पा. ४. सु. २५.

भाप्यम्

साक्षाच्चोभयाम्नानात्॥ १-४-२५॥

प्रकृतित्वस्यायमभ्युच्चयः । इतश्व प्रकृतिब्रह्म, यत्कारणं साक्षा- द्रह्मैव कारणमुपादायोभी प्रभवप्रलयावास्नायेते-"सर्वाणि ह वा 5 इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति" इनि। यद्धि यस्मात्मभवति, यस्मिंश् प्रलीयते तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम्, यथा व्रीहियवादीनां पृथिवी। "साक्षात्" इति च-उपादानान्तरानु- पादानं दर्शयति "आकाशादेव" इनि। प्रत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यत्न कार्यस्य दृष्टः ॥

10 आत्मकृते: परिणामात् ॥१-४-२६॥

इतश्र प्रकृतिर्ब्रह्म, यत्कारणं ब्रह्मपक्तियायाम् "तदात्मानं स्वयम- कुरुत" इत्यात्मनः कर्मत्वं कर्तृत्वं च दर्शयति-आत्मानमिति कर्म-

प्रकटार्थववरणम्

साक्षाच्ोभयाम्रानात्॥

15 आकाशादेवेति॥ एव कारसूचितमुपादानान्तरातुपादानम् "साक्षात्" इति पदेन सूत्रकारों दर्शयतीति योजना। ननु उपादानान्तरव्यावृत्तिरेवकाराथों

पत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यतेनि ॥ निमिच्ते कार्यस्य प्रत्यस्तमयादर्शनादा काशस्य निमित्तत्वमेवात्र विवक्षितं न भवतीत्यर्थः॥

20 आत्मकृते: परिणामात्। परिणामशब्दो मिथ्यापरिणामविवर्ताभिप्रायः। ननु सर्वोऽपि परिणाम- स्तव मिथ्यैव, किं विशेषणेन? सत्यम्, तथाप्यस्ति विशेष: सोपाधिकत्वनिरु पाधिकत्वकृतो लांके। तथा हि निरुपाधिको दुग्धस्यान्यथाभावः सत्य: परि-

१. A. दशयस्य

376

प्रकुत्यचिकरणम् ७] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

त्वम्, स्वयमकुरुतेति कर्तृत्वम्; कर्थ पुनः पूर्वसिद्धस्य सतः कर्तृत्वेन व्यवस्थितस्य क्रियमाणत्वं शक्यं संपादयितुम्! परिणामादिति ब्रूम :- पूर्वसिद्धोऽपि हि सन्नात्मा विशेषेण विकारात्मना परिणमयामासा- त्मानमिति। विकारात्मना च परिणामो मृदाद्यासृ प्रकृतिषूपलन्धः; 5

स्वयमिति च विशेषणान्निमित्तान्तरानपेक्षत्वमपि प्रतीयते।।

"परिणामात्" इति वा पृथकमूतम् । तस्यैषोऽर्यः-इतश्र प्रक्ृति- ब्रह्म, यत्कारणं ब्रह्मण एव विकारात्मना परिणामः सामान्यधिकरण्ये- नाम्नायते "सच्च त्यच्चाभवत्। निरुक्तं चानिर्तं, च।" इत्यादिनेति॥

प्रकटार्थविवरणम् 10

णांमो मुखस्य चाक्षिपात्रे प्रतिबिम्बितस्य तद्गताल्पतादिभाकत्वमन्यथा- भावो मिथ्यापरिणामः । तद्वत् ब्रह्मणऽि मायायां प्रतिबिम्बितस्य तद्विकारि- भावित्वं मिथ्यापरिणामः। कार्यकरणलङ्गातापाधिकस्य व यथा जीवस्य स्वोपाधिकविकारै: जगदाश्रयतमेव प्रकृतित्वम्। श्रुतिरपीममेवार्थमाह- "इन्द्रो मायाभिः 'रुरूपः" इति। स्मृतिरपि- 15

"मयाध्यक्षण प्रकुति: सूयते सचराचरम्। प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवास्यात्ममायया ॥" इति।

न चैवं प्रकृतित्वं ब्रह्मणी गोणम्, जीव धर्माश्रयत्ववन्मुख्यत्वात्, अन्यस्य मुख्यत्वस्यासंभवाद्च। न च सृष्टिश्रुतिप्रामाण्यात्सत्यमेव परिणामित्वम्; तन्रापि सत्यशन्दाश्रवणात्: प्रमाणम्य सवप्नमेयमात्रमहिष्णुत्वात्, सत्यमिथ्यात्वयो- 20 रौदासीन्यात्, सवप्रसृष्टिवाषयवध्च प्रामाण्योपपत्तिः। देवदत्तो व्याघ्रोऽभवदिति- वत् "सच् त्यञ्चाभवत्"इति श्रुतिः। "माया ह्ेपा मया सृष्टा" इतिवत् "तत्ते- जोऽसृजत" इनि श्रुतिः । किश्च "निष्कलं निष्क्रियम्" "ए तदप्रमयं ध्रुवम्"

१. A omits परिणामो

377 48

ब्रह्ममूत्रमाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ४. सु. २६.

प्रकटार्थविवरणम्

"निस्यः सर्वगतः लाणुरचलोऽयं सनातनः" इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधे मिथ्यासृष्टिविषयत्वमेव न्याय्यम्।

यञ्चात् केशवेन प्रलेप "विरोध एव नास्ति विकारोत्पत्ते: पूर्व कारणस्या- 5 विकारित्वात्, तदमप्रायाः श्रुतयः"इति, तदसत्; अविशेषप्रवृत्तायाः श्रुतेः पीडाप्रसङ्गात्। न घ सृष्टिरित्यनु।श्रुस्यनु।सारंण पीडेव न्याय्यति वाच्यम् शुर्ते: स्वतो Sरूप्यत्वेऽपि मिथ्यारूप्यतादात्म्यवत् निर्विकारस्यापि सदा मा्यापाधिक- विकारविषयत्वातसृष्टिश्रुतेः। यश्चापरं कर्णकठोरं रुरुदे "विरोधेऽप्यल्पत्व- निष्फलत्वसामान्यविषयत्वैर्यथासंभवं निष्कियत्वादिधुनीनामेव भङ्ग :: स्मृत 10 यस्तु कपिलस्मृतिवत् तद्विरांध नादर्तव्याः" इनि, तत्र न तावनत्पत्वं भङ्ग- कारणम्, कमकाण्डेऽपि विधेरर्थवादादिभ्योऽल्पत्वेन भङ्गप्रसङ्गात्; नापि निष्फलत्वम् "यदा ह्ववेष एतस्मिन्नटृश्येऽनात्म्येSननिरुक्तऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सौऽ्भयं गतो भवति।" इति निर्वेशषब्रह्मनिश्चयवन पवाभयप्राप्तिश्रवणात्; "उदरमन्तरं कुरुते। अथ तम्य भयं भवति।" इत्यल्पमपि 15 भेदं कुर्वतो भयप्राप्त्यभधानात्; कचिद्धिदुषोऽपि ऐश्वर्यश्रतणस्य सगुणो- पासनफलस्य स्तुत्यर्थतया संकीर्तनात्: परमनिर्वाणं निर्वेगषब्रह्मातमैकत्व- ज्ञानस्यैव फलमिति फलवत्तयाविकार्यद्वितीयंब्रह्मप्रतिपतते: प्रायान्यान्न तदि रुद्धविकारपरत्वं सृष्टिश्रुतीनामाश्रयणीयम । किश्च “प्रमाणानुग्नाहकस्तर्कः" इति न्यायविदो वावदन्ति। तदनुग्राहकत्वं च बलतत्वापादानमेव; अतो 20 विकारित्वे सावयवत्वानित्यत्वादि प्रसङ्गलक्षण तर्कनुगृही ताविकारित्वश्रुतेरेव बाधकत्वम्।।

यज्ञ भास्करेणाभाणि "शक्तिविक्षेपकत्वं परिणामित्वम्" इति, तन्र सा शक्तिरसत्या सत्या वा? आद्ये मायासंख्यम्; चरमे निरूपणासिप्ुत्व वाच्यम्, निरूपणं न सहत सत्या च-इति व्याघानात्। निरूष्यमाणे च नात्यन्त- 25 भेदे[भेदेऽमेदे)वा शक्तितद्व्भ्ावः; भिन्नामिन्नत्वं व विरोधादेव नाङं धार- यति। वन्द्रभेदस्य तदेकरवश्ञानेन सन्देहात् भेदव्ञानेन च तद्भेदस्य बाधदर्श- नात् विरोध: स्थित एव। किञ्ैकस्मिश्रेव रूपे चेन्द्रेदाभेदघुद्धी पर्यायतापातः;

१. A omits भुरुः २. A. वदन्ति

378

प्रकृत्यधिकरणम् ७। प्रकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

रूपभेवे चेदनवंस्था। शक्यमपि तम्याः सदसद्वा न निरूपणं सहने। "परास्य शक्ति:"इति चानिर्वाच्यप्रपञ्चा मायैवेत्यवोंचत्।दच्चावात "सूत्रकारादिमिः परिणामवादोऽङ्गीकृतः; इदानीतनास्तु बिगीतच्छिन्नमूलमहायानिकबांद्ध- 5 गन्धिनं मायावादं वर्णयन्तो लोकं व्यामाह्यन्ति," दृति, तनतस्य प्रद्वेषप्रकर्ष- प्रकटनपटीयस्त्वमात्रम्। तथा हि-अनादिस्तात्रद्वंदो नग्यामविकियतां च ब्रह्मणो बहुशः श्रावयामास। तदर्थ च भगवान् पराशरो यथाश्ुत्यु दिदेश- "अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामद्धिजन्ममिः। वर्जितः शक्यते वकुं यः सदास्तीनि केवलम्॥ 10

सोsहं स त्वं जगचेदं सदेवासुरमानुपम् ' अविद्यामाहितात्मानः पुरुषा िस्नदप्रयः॥" इति।" तत्सनुरपि तदेंव प्रकटी चकार- "अविनाशि तु तदविद्धि येव सवमिदं तनाम।" "विक्कारांश्च गुणाश्चव विद्धि प्रकुतिसंभवान्।।" 15

"दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।।" इत्यादि बहु यतुकुलतिलकवचनच्छलंन। तत्सुतुश्च शुकदेवः प्रथमत एव भागवते 'यत्र त्रिसगी मृषा' इत्या। इत्युप]क्षिप्य बडुशो मायावादमुवाच-

"यो दुर्विमर्शपथया निजमाययंदं सृष्टा गुणान् विभजते तदनु प्रविष्टः। तस्म नमा दुरवबांधविहारतन्त्रसंहारचक्रहतय परमेश्वराय।" 20

तच्छिष्यश्च गोडपादाचार्यो यथोपदिष्टमेव वर्णयांबभूव। तद्ेवं वेदाचार्य परम्परागतं मायावादं व्याचक्षाणं निन्दन् कथं ब्रह्मद्दा न भवेद्। तस्मात्सूक्तं परिणामशब्दो मिथ्यापरिणामविषय इति। वक्ष्यति च "न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्रम्"इत्यत्र निर्विशपता स्वयं दुत्रकारः॥

अथवाभ्युपगतस्तावतसांख्यैः परिणामवादः। तान्त्रति तदभ्युपगमे 25 नैवाभिन्ननिमित्तोपादानत्वं साधयता संति श्लिष्यते। निरुक्तं निर्वचनाईमिद्मे- वोति। निर्वचनानईमनिरुकं कपोतरूपादि ।।

१. A. वस्था २. A omits तत् . सदास्तीति

379

[अ. १.पा. ४. सू.२७.

भाष्यम् योनिश्र हि गीयते॥ १-४-२७॥ इतश्च प्रकृतिब्रह्म, यत्कारणं ब्रह्म योनिरित्यपि पठयते वेदान्तेषु "कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्म योनिम" इति, "यद्जतयोनिं परिपश्यन्ति 5 धीरा:" इनि च। योनिशब्द् प्रकृतिवचनः समधिगतो लोके "पृथिवी यानिरोषधिवनस्पतीनाम्" इति । स्त्रीयोनेरप्यस्त्येवावयव- द्वारेण गर्भ प्रत्युपादानकारणत्वम्। कचित्स्थानवचनोऽपि योनिशब्दो दृष्टः-"योनिष्ट इन्द्र निषढे अकारि" इति। वाक्यशेषाच्वत प्रकृति- वचनता परिगृद्यते "यथोणनाभिः सजते मृह्नते च" इत्येवंजातीय- 10 कातू। तदेवं प्रकृतित्वं ब्रह्मणः मसिद्धम् । यत्पुनरिदमुक्तम्, ईक्षा- पूर्वकं कतृत्वं निमित्तकारणप्पेव कुलालादिपु लोक हषम्, नोपादाने- ष्वित्यादि, तत्प्रत्युच्यते-न लोकवदिह भवितव्यम; न ह्यथमनुमान- गम्योऽर्यः शब्दगम्यत्वात्वस्याथस्य यथाशब्दमिह भवितव्यम्;

प्रकटार्थविवरणम्

15 योनिश्च हि गीयते।।

ननु अनुपादेय[पादान]त्वेऽपि स्त्रीयोनां योनिशब्दः प्रसिद्ध: इत्या- शाङकयाइ- सतीयोनेरपीति ॥ शोणितावयवद्वारेण। योनिशब्दस्यार्थान्तर- मध्यस्ति, तदिह न ग्राह्यमित्याह-कचिदित्यादिना ॥ योनि: स्थानम्; ते तव: भो इन्द्रा निषद स्थित्यै; मयाकारि कृतमित्यर्थः। एवं तावच्छृतिलिङ्गानुसारेण 20 ब्रह्मणो निमित्तोपादनत्वं प्रसाध्य पूर्वपक्षांक्तानुमानदूषणायाह-यत्पुनरित्या- दिना ॥ कि शब्दगम्यमीश्वरमनङ्गीकृत्यंदमनुमानं किं वा अङ्गीकृत्य! आधे

द्वितीये धर्मिग्राह्कागमविराध इत्यमिप्रत्याह-शब्दगम्यत्वाच्विति॥ न च कार्यमनेककारकसाध्यमिति नियम:, कारकव्यापार एव व्यभिचारात्। यशोकं

१. A. पूर्वपक्षिणोक्त 2. A. कारकव्यमिचारात्. २. T1. गभ्या त्विति

380

प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् शब्दश्ेक्षितुरीश्वरस्य प्रकृतित्वं प्रतिपादयतीत्यतोचाम। पुनश्चैतत्सर्वे विस्तरेण प्रतिवक्ष्यामः ।

एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥ १-४-२८।।

"ईक्षतेर्नाशब्दम्" इत्यारभ्य प्रधानकारणवादः मूत्रैरव पुनः पुनराशङ्कय निराकृत :- तस्य हि पक्षस्योपोद्वलकानि कानिचिल्टिक- भासानि वेदान्नेष्वापातेन मन्दमतीन्पति भान्नीति; स च कार्य- कारणानन्यत्वाभ्युपगमात्प्त्यासन्नो वेदान्तवावत्य देवलप्रभृतिभिश्च कैशचिद्धर्ममूत्रकारैः स्वग्रन्थेष्वाश्रितः; तेन तत्मतिषेधे यत्रोतीय कृतो नाण्वादिकारणवादप्रतिषेधे; तेऽपि तुब्रह्मकारणवादपक्षस्य प्रतिपक्षत्वा 10 त्प्रतिषेद्धव्याः; तेषामप्युपोद्धलकं चैदिकं किचिल्िङ्गमापानेन मन्द- मतीन्प्रति भायादिति-अतः प्रधानमल्लनिवहणन्यायेनातिदिशति- एतेन प्रधानकारणवादप्रतिषेधन्यायकलापेन सर्चेऽण्वादिकारणवादा अपि प्रतिषिद्धतया व्याख्याता वेदितव्याः, तेषामपि प्रधानवदशब्दत्वा-

प्रकटार्थविवरणम् 15

वैलक्षण्यादिति तत्राह-पुनश्चैतत्सर्वमिति ।। प्रतिवक्ष्यामः पराकरिष्याम इत्यर्थ: ॥

एतेन सर्वे व्याख्याता व्याखयाताः ॥।

ननु यद्यपि प्रधानं जगत्कारणं न भवति, तथापि परमाण्वादीनां जगत्कारणत्वात् न ब्रह्मण्येव जगत्कारणे समन्वयो व्यवतिष्ठत इस्याह- 20 एतेनेति॥ ननु प्रधानं प्रबन्धेन निराकृतम् ; मतान्तरं त्वतिदेशेन निराक्रियत इति को विशेष इस्याशङ्कयाह-इक्षतेरिति । तर्दि.निष्पयोजनत्वात् निर्मूलत्वान नांतिदेशोऽपि कर्तव्य इस्याशङ्कयाह-तेऽपि त्विति॥ "अणोरणीयान्" इस्वणु वादस्य "असदेवेद्मत्र आ्सीत्" इत्यसद्वादस्य "तम्रामरूपाम्यां व्याक्रियत"

381

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ४. सू. १८

भाष्यम्

च्छन्दविरोधित्वाच्चेति। व्याखयाता व्यार्याता इति पदाभ्यासो- डध्यायपरिसमासिं द्योतयति।।

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- 5 शिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासृत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। पथमोऽध्यायः॥

प्रकटार्थविवरणम्

इति स्वभाववादस्य लिङ्गमापाततो भाति। नत्निराकरणे च प्रयोजनं पुरुषप्रयत्नस्य 10 प्रतिनियतविषयत्वम्; अतोऽतिदेशन निगस इत्यर्थ। पूर्वापरपर्यालाचनया- त्मादिशब्दसामानाधिकरण्ये चाण्तादिशव्द्ानामच्[नां सूक्ष्म/त्वादिमति पर- मेश्वरे वृत्तिरितिनाण्वादिवादस्यासाधारण: किश्चिच्छब्द्रोऽस्ति, वेदन विरुध्यने च, ब्रह्मण एवोपादानत्वाभिधायिना शब्देनेत्यर्थः । द्विरुक्ते: कृत्यमाह- व्याखयाता इति॥

15 मांयया यज्जगद्वीजं जीवाविद्यावशेन च। तज्बानं सत्यमद्वैतं सिद्धं वेदसमन्वयात्॥।

इति श्रीमच्छार्रारकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्थे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥

समाप्तश्च प्रथमोऽध्यायः ॥

१. T and Ti. मायेयायं जगट्ीजं २. T,T1, TM and A. जीवो. A. माययेदं जग

382

अथ द्वितीयोऽध्यायः

प्रथम: पादः

-0 :-

भाष्यम

प्रथमेऽध्याये सर्वज्ञः सर्वेश्वरो जगन उत्पत्तिकारणम्, मृत्सुवर्णा- दय इव घटरुचकादीनाम्; उत्पन्नस्य जगनो निपन्तृत्वेन स्थितिकार- 5 णम्, मायावीच मायायाः; प्रसान्तिस्य च जग: पुनः स्वात्मन्ये- वोपसंहारकारणम्, अवनिरिव चतुर्विधम्य भूतग्रामस्य; स एव च सर्वेषां न आत्मा इत्येतद्वेदान्तवाक्यममन्व्रयप्रतिपाटनेन प्रनिपादिनम्; प्रधानादिकारणवादाश्चाशब्दत्वेन निगकृताः । इदानीं रवपक्षे स्मृति- न्यायविरोधपरिहार:, प्रधानादिवादाना च न्यायाभामोपबृंदिसत्म्, 10 प्रतिवेदान्तं च सष्ट्यादिप्रक्रियाया अविगीतत्वामत्यस्यार्थजानस्य प्रति-

प्रकटार्थविवरणम्

पू्वोत्तगध्याययोः इतुदवंतुम्भावलक्षणं सन्दर्भ दर्शयितं वृतं संकीर्त यनि-प्रथपेऽयाय इति॥ जन्मादिसूत्रमारभ्यत्पत्िस्थितिलयकोरणं परं 15 व्रम्मेति प्रतिपादितम्। "शास्त्रटष्टया तूपदशो वामदेचवत्" "अवस्थिनेरिनि काशकृत्सन "इत्यादिप्रदेशंषु व सर्वात्मत्वमव्वितयित्वं प्रतिपादितमित्यर्थः। इदानीं द्वितीयाध्यायार्थ सूक्षेपतो दर्शयति-इदानीमिति । तत्रापि प्रथम- पावेन समन्ययस्य स्वृतिन्यायविरोधपरिह्वार, द्वितीयेन साङ्कयादिमतानां भ्रान्तिमूलत्वम्, उत्तरपाददयंन ते सर्वशाखासृत्पत्यादिप्रक्रियाया परस्पर- 20 विरोधो नास्तीति प्रतिपाद्यत। दर्शिते हि समन्वये विरोधशङ्कायामविरोधा-

१. A. कीर्तयति ३. A. इदानीमंपीति

२. A. कारण अ्रस्नोति Y. A omits च

383

ब्रह्मसूत्रभाज्यव्यारयानम् [ब. २. पा. १. स.१.

भाष्यम् पादनाय द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते। तत्न प्रथम तावत्स्मृतिविरोध- सुपन्यस्य परिहरति- स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्य- नवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥२-१-१॥ 5

यदुक्तं व्रह्मैव सर्वज्ञं जगतः कारणमिति, तदयुक्तम्; कुतः? स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्-स्पृतिश्च तन्त्राख्या परमर्षिप्रणीता शिष्ट- परिगृहीता अन्याश्च तदनुसारिण्यः स्मृतयः, ता एवं सत्यनवकाशा: प्रसज्येरन् । तासु द्यचेतनं प्रधानं स्वतन्त्रं जगतः कारणमुपनिवध्यते।

समपयन्त्यः सावकाशा भवन्ति-अस्य वर्णस्यास्मिन्कालेऽनेन विधाने- प्रकटार्थववरणम् ध्यायात्थानमिति हेतुहेतुमन्भ्ावः । एवमध्यायतात्पर्यमुकत्वानन्तराधिकरण- तात्पर्यमाह-तत्र प्रथममिति।। स्मृत्यनव का शदोषप्रसङ्क इति चेन्नान्यस्मृत्यन वका शदो षप् स प्रात् । 15 उक्त: समन्वयो विषयः । स किं सांख्यर्मृत्या विरुध्यते न घेति संशये पूर्ववादी विरुध्यत इत्याह-यदुक्तमित्यादिना । तन्यते व्युत्पाद्यते वस्तुजातमस्मिन्निति तन्त्रं शाख्रम्। तदाख्या संक्ञा अस्या इति तन्त्राख्या। तस्या: ब्रह्मकारणपक्षेऽनवकाशो व्यर्थता प्रसज्येत ; अन्याश्च देवलादि- स्मृतयो व्यर्था एवं स्युरित्यर्थः। कल्प्यतामर्थान्तरेऽवकाश इस्याशङ्गयाह- 20 तासु हीति॥ पददुकं भवतीति[भवति]-पूर्वाधिकरणे घ्वण्वादिशष्दा-

त्वर्थान्तरपरत्वे कारणाभावात् प्रधानादिपरत्वमेवेत्यस्ति विरोध इनि भावः। ननु मन्वादिस्सृतिविरांधे तासामप्रामाण्यात् न तद्विरोधो दोष इस्याशङ्कया६- मन्वादिस्मृतयस्तावदिति ॥ सावकाशानवका शयोरनवकाशं बलवदिति १. A omits एप २. T. सवादि TM. प्यण्वादिबाथा- A. भण्वादि

384

स्सुसधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

माध्यम्

नोपनयनम्, ईदशश्राचारः, इत्थं वेदाध्ययनम्, इत्थं समावर्ननम्, इत्थं सहधर्मचारिणीसंयोग इति; तथा पुरुषार्थीश्च वर्णाश्रमधर्मान्नाना- विधान्विदधति। नैवं कपिलादिस्मृतीनामनुष्ठेये विषयेऽवकाशोऽस्ति । मोक्षसाधनमेव हि सम्यगदर्शनमधिकृत्य नाः प्रणीनाः । यदि तत्नाप्य- 5 नवकाशा: स्यु:, आनर्थक्यमेवासां प्रसज्येत। तस्पात्तदविगेधेन वेदान्ता व्याख्यातव्याः । कथं पुनरीक्षत्यादिभ्यो हेतुभ्यो ब्रह्मैन सवजं जगतः कारणमित्यवधारितः श्रुत्यथः स्मृत्यनवकाशदोपप्मङ्गेन पुनराक्षिप्यने? भवेदयमनाक्षेपः स्वतन्त्रपज्ञानाम्; परतन्त्रपज्ञास्तु प्रायेण जनाः स्वातन्त्रयेण श्ृत्यथमवधारयितुमशवनुवन्नः प्ररुग्तप्रणतकासु स्मृति- 10 ष्ववलम्बेरन्; तद्धलेन च श्रुत्यर्थ प्रतिपिन्सेरन्; अस्मत्कने च व्याख्याने न विश्वस्यु:, बहुमानात्स्मृतीना पणेतृषु; कपिलप्रभृतीनां चार्प ज्ञान- मपतिहतं स्मर्यते । श्रुतिश्च भवति-"ऋपिं प्रमूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्विभर्ति जायमानं च पश्येत्" इनि। तस्मान्नैषां मतमयथार्य शक्यं संभावयितुम् । तर्कावष्टम्भेन चैतेऽर्थे प्रतिष्ठापयन्ति । तस्मादपि 15 स्मृतिबलेन वेदान्ता व्याख्येया इति पुनराक्षेप:।

प्रकटा थेविवरणम्

न्यायेन धर्मेऽपि सावकाशमन्वादिस्तृतिविरोधे नानवकाशसांख्यस्मृतेर- प्रामाण्यमित्यर्थः।पूर्वपक्षमाक्षिपति-कथं पुनरिति ॥ वेदस्मृत्योर्विरोधे स्मृतेदौर्बल्यस्य सुप्रसिद्धत्वात् नायमाक्षपा युक्त इति भावः। ये स्वातन्त्र्येण 20 पूर्वापरपर्यालोचनया वेदार्थ प्रति वष्तुं समर्थाः तेषां न घटत पवायमाक्षेप: ; कपिलादिषु श्रद्दधानानां पुनर्मन्दघुद्धीनां घटते्यमाक्षेप इस्याह-भवेदय- मिति ॥ किञ्च तेषामतीन्द्रियार्थदर्शित्वान् तदुक्तमन्यथा भवर्तीत्याह- कपिळप्भृतीनां चेति ॥ युक्त्युपेतत्वाच्च न तन्मतमन्यथा भवतील्ाह- तर्कावष्टम्भेन चेति।। 25

१. A. भवेदयमाक्षेप इति।

385 49

त्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. १. सू. १.

भाष्यम् तस्य समाधि :- "नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्" इति। यदि स्मृत्यनवकाशदोषपसङ्गेनेश्वरकारणवाद आक्षिप्येत, एवमप्यन्या ईश्वर- कारणवादिन्यः स्मृतयोऽनवकाशाः मसज्येरन्; ता उदाहवरिष्याम :- 5 "यत्तत्मृक्ष्ममननिज्ञेयम्" इति परं ब्रह्म प्रकृत्य "स हन्तरात्मा भूताना क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते" इति चोक्त्वा "तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम" इत्याह; तथान्यत्रापि "अव्यक्तं पुरुष ब्रह्मन् निर्गुणे संप्रलीयते" इत्याह; "अतश्च संक्षेपमिमं श्रृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणः । 10 स सर्गकाले च करोति सर्वे संहारकाले च तदत्ति भूय:"॥ इति पुराणे; भगवद्गीतासु च-"अहं कृत्स्स्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा" इति ; परमात्मानमेव च प्रकृत्यापस्तम्बः पठति- "तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्वतिकः स नित्यः" इति; एवमनेकशः स्मृतिष्वपीश्चरः कारणत्वेनोपादानत्वरेन च पकाशयते। 15 स्मृतिबलेन प्रत्यवतिष्ठमानस्य स्मृतिबलेनेवोत्तरं वक्ष्यामीत्यनोऽयमन्य- स्मृत्यनवकाशदोषोपन्यासः। दर्शितं तु श्रुतीनामीश्वरकारणवादं प्रति प्रकटार्थविवरणम् एवमाक्षेपमुपपाद्य परिहारत्वेन सूत्रमघतारवति-तस्य समाधिरिति।। यथा ब्रह्मकारणवादे सांख्यादिम्मृतिविरांधः तथा प्रधानवादेऽपि स्मृत्य- 20 नतरविरोधः समान इति न मां प्रत्यवोन्भावनीय इति भावः । अव्यक्त- मनिर्वचनीयं भूतसूक्ष्ममित्यर्थः। प्रभव इति जन्मकर्ता। प्रलय इति प्रलयदेतु- रुख्यते। तक्षात्परमात्मनः कायाः सर्वदेहाः प्रभवन्तीति निमित्तत्वमुक्तम्। स मूलमित्युपा्दानत्वम्। शश्बद्भवः शाश्वतिकोSनादिः, स नित्यो विनाशरहित इस्यर्थ:। ननु किमिति प्रतिबन्दिन्यायेन परिहारोऽभिहित इत्याशङ्कयाह- 25 स्मृतिबलेनेति। सांख्यादिस्मृतिश्रद्धाजडस्य हीदं चोद्यम्, स्मृत्यन्तरविरोधे तनापि न श्रद्धातव्यमिति दर्शयितुमिति भावः। साक्षात्परिहारमाह- दर्शितं स्विति ॥ तत्परश्रुतिविरोधे स्मृतेरप्रामाण्यं सुप्रलिद्धमिति नोन्वा १. A. उपाद नं २. A omits दर्शयितुमिति 2. A. सन्

386

स्मृत्यधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तात्पर्यम् ; विप्रतिपचा च स्मृतीनामवश्यकर्तव्येऽन्यतरपरिग्रहेऽन्यतर- परित्यागे च श्रुत्यनुसारिण्यः स्मृतयः प्रमाणमनपेक्ष्या इतरा; तदुक्तं प्रमाणलक्षणे-"विरोधे त्वनपेक्ष स्यादसति हनुमानम्" इति। न चातीन्द्रिया नर्थाञश्रुतिमन्तरेण कश्चिदुषलभत इति शक्यं संभावयितुम्, 5 निमिच्ताभावात; शक्यं कपिलादीना सिद्धानायमतिहनज्ञानत्वादिनि चेत्, न ; सिद्धेरपि सापेक्षत्वातः धमानुष्ठानापेक्षा हिसिद्धि :; स च धर्मशोदनालक्षण :; ततश् पू्वसिद्धायाश्चोदनाया अर्थो न पश्चिम- सिद्धपुरुषवचनवशेनातिशद्धितुं शक्यने ; सिद्धव्यपाश्रयकत्पनाया मपि प्रकटार्थविवरणम् 10 व्यंत इति भावः। ननु नर्हि स्मृत्योर्विरोधे परस्परविगीतार्थत्वान्नास्त्येवोभयोरपि प्रामाण्यमित्याशङ्कयाह-विप्तिपत्तौ चेति ॥ क्रियायामित्र वस्तुनि विकल्पा- संभवाद्वश्यकर्तवैयऽन्यतरम्वीकारे कृसमूलत्वात् श्रुत्यतुसारिण्य: स्मृतयः प्रमाणं तदविरुद्धास्त्वनपेक्षणीया इत्यर्थः । प्रथमतन्त्रे प्रथमाध्याये जैमिनिनाप्ये- तदुक्तमिति। "औदुम्बरी सर्ता वेष्टवितव्या" इति स्मृतः "औदुम्बरीं 15 स्पृष्टाद्वायेत्" इनि श्रुत्या विरोधेऽनपेक्ष प्रामाण्यं स्यात् कप्तकल्प्यवरोधे कदतं बलवदिति न्यायात्, विरोधे त्वसति मूलानुमानं विरोधरहिताया

भावः। ननु स्मृतेशर्ष प्रत्यक्ष मूलं न श्रुतिरित्याशङ्कयाह-न चातीन्द्रिया- निति ॥ अतीन्द्रियानिन्द्रिय: पश्यतीति वचनं व्यातमित्यर्थः। योग- 20 माहात्म्यवलात् कपिलादाना शक्यं संभावयितुमित्याह-शक्यमिति।। सिद्धेः योगमाहात्म्यस्यापि कल्पान्तरीयव्रदिकानुष्ठानसापेक्षत्वात् न वेदार्थ- विपरीतातीन्द्रिया यदर्शित्वं शक्यं संभावयितुमित्याह - न सिद्धेरपीति॥ किञ्च सिद्धानामनीन्द्रियार्थदर्शित्वकल्पनायामपि न कपिलवाक्यमात्रात् निर्णय इत्याह-सिद्धव्यपाश्रयेति ॥ उक्तं हि- 25

१. T, Ta, P and TM. द्वा्यमिति ४. TM. न्द्रियार्थे दर्शितु २. TM. त्वावगमान्न A. न्द्रियार्थत्व शंक्य ३. T,P, TM and A. कर्तव्येतरस्वीकारे

387

[अ. २. पा. १. स. १.

भाष्यम् बहुत्वात्सिद्धानां प्रदशितेन प्रकारेण स्मृतिविप्तिपत्ती सत्यां न श्रुतिव्यपाश्रयादन्यन्निणयकारणमस्ति; परतन्त्रमज्ञस्यापि नाकस्मा- त्स्मृतिविशेषविषयः पक्षपातो युक्त: कस्यचित्कचित्पक्षपाते सति पुरुष- 5 मतिवैश्वरुप्येण त्त्वाव्यवस्थानपसङ्गात्; तस्मात्तस्यापि स्पृतिविभति- पत्युपन्यासेन अ्त्यनुसाराननुसारविषयविवेचनेन च सन्मार्गे प्रज्ञा संग्रहणीया। या तु श्रतिः कपिलस्य ज्ञानातिशयं पदशयन्ती प्रदर्शिता न तया श्रुतिविरुद्धमपि कापिलं मतं श्रद्धातुं शक्यम्, कापिलमिति श्रुतिसामान्यमात्रत्वात्: अन्यस्य च कपिलस्य सगरपुत्नाणां प्रतप्तु-

10 प्रकटार्थविवरणम् "कंपिलो यदि सर्वक: कणादो नेति का प्रमा। ताघुभौ यदि सर्वकौ मतभेद: कथं तयोः॥" इति।

तब वा कथ निर्णयलाभ इत्याशङ्गयाह-प्रदर्शितेनेति। ननु पुरुषस्य परतन्त्र प्रश्ञत्वात्ं स्वातन्त्र्येण श्रुतिव्यपाश्रया न निर्णयकारणम्, किन्तु यस्मिन- 15 भिरुचिरुत्पद्यते तदनुसारेणैवासौ श्रुतिमपि योजयतीत्याशङ्कयाह-परतन्त्र- पज्स्यापीति॥ ननु तहि कपिलस्य श्रौतत्वात् तम्मतमपि सन्मार्ग एवेस्या- शङ्याह- या तु श्रतिरिति ॥ यद्यपि कपिल: श्रौतः तथापि तन्मतं श्रुत्यनुसारीति न प्रमाणमस्ति बृह्दस्पतिवद्यामोहार्थतयाप्युपदेशसंभवादिति भावः। किश्च शब्दसादृश्यमात्रेणायं श्रीतत्वविभ्रमः साङ्गयसूत्रकृदेव कपिल 20 इहोच्यत इत्यत्र प्रमाणाभावादित्याह-कपिळमिति ॥ नन्वन्यस्याभावात् स एवोक्त इत्याशङ्धयाह-अन्यस्य चेति ॥ प्रतप्तुः प्रदग्धुः। किश्च यः परमेश्वर: सुष्ठयादों प्रसूतं कपिलं ज्षानैः पूरयति, जायमानं च सर्वे पश्यति स एव सर्वेषामात्मेनश्विरपरामद वाक्यम्, अन्यपरस्य च वाक्यस्य न्यायतः प्रात्तिरहिनस्यार्थस्यासाधकत्वात् न सांख्यसूत्रकारं प्रापकरित गमयोदिवं

१. T,T and A कणादो यदि ३. A. अतीन्द्रियार्थनिर्णय सर्वश: कपिलो न कथं भवेत्। ४. A omits कपिलर। ... यद्यपि २. TM and A. मविभेद:

388

स्मृत्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् र्वासुदेवनाम्नः स्मरणात्; अन्यार्थदर्शनस्य च प्राप्तिरहितस्यासाध- कत्वाद: भवति चान्या मनोर्माहात्म्यं प्रख्यापयन्ती श्ुनि :- "यट्वै किंच मनुरवदत्तदरषजम्" इति। मनुना च "सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि' 5 संपश्यन्नात्मयाजी वे स्वाराज्यमधिगच्छनि।" इति सर्वात्मत्वदर्शनं प्रशंसता कापिलं मनं निन्धन इननि गम्यते; कपिलो हि न सर्वात्मत्वदर्शनमनुमन्यते, आत्मभेदाभ्युपगमात्। महा- भारतेऽपि च "बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एत तु" 10 इति विचार्य "बहवः पुरुषा राजन्सांख्ययोगविचारिणाम्" इति परपक्षमुपन्यस्य, तब्युदासेन- "बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते। तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम्।।" 15

इत्युपक्रम्य "ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंस्थिताः । सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित्कचित्।। विश्वमूर्धा विश्वसुजो विश्वपादाक्षिनासिक: । एकश्ररति भूतेषु स्वैरचारी यथासुखम् ।।" 20 प्रकटार्थविवरणम् वाक्यमित्याद-अन्यार्थदशनस्य चेति॥ किश्च वेदसिद्धमनुवचनविरुद्धा- मिधायित्वादृपि न औत इत्याह-भवति चेति॥ किश्च महाभारतेऽपि कापिलं मतं निन्दित्वा सर्वात्मतैवोक्तेत्याह-महाभारतेऽपीति॥ पुरुषा जीवाः किग्वभावेनैव बह्षः कि वैक एव परमात्मा बहनां श्यमानानां 25 स्वमाव इत्येवं विच्ार्येत्यर्थः। बहूनां देहानां यथैका पृथिवी योनिरधिष्ठान-

389

[अ. २. पा. १. सु. १.

भाष्यम् इति सर्वात्मतैव निर्धारिता। श्रुतिश्र सर्वात्मतायां भवति- "यस्मिन्सर्वाणि भूतानि आत्मवाभूद्विजानतः । तत्न को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः॥"

5 इत्येवंविधा। अतश्च सिद्धमात्मभेदकल्पनयापि कपिलस्य तन्त्रं वेदविरुद्धं वेदानुसारिमनुवचर्नावरुद्धं च, न केवलं स्वतन्त्रपकृति- कल्पनयैवेति। वेदस्य हि निरपेक्षं स्वार्थे मामाण्यं रवेरिव रूपविषये; पुरुषवचसां तु मूलान्तरापेक्षं वक्तस्मृतिव्यवहितं चेति विपकर्षः । तस्माद्वेदविरुद्धे विषये स्मृत्यनवकाशमसक्गो न दोषः ।।

10 कुतश्र स्मृत्यनवकाशपसङ्गो न दोष :? प्रकटार्थविवरणम्

मुच्यते; तथा तमेकं पुरुष परमात्मानं बहनां प्रतिबिम्बकल्पानां जीवानां योर्नि विश्वं परिपूर्ण सर्क्षत्वादिगुणसंपन्नं कथयिष्यामात्यर्थः । विश्वे मूर्धा- नो डस्यैव सर्वत्र प्रतिबिम्बितत्वादिति विश्वमूर्धा। सर्वेषां जीवानां एक एवात्मा 15 स्वभाव इति या सर्वात्मेता निर्धारिता सा व श्रुतिस्मृतिमूलेत्याह- श्रतिश्चेति ॥ यस्मिन् काले विजानतः पुंसः सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूत स्वरूपतयाधिगतस्य ब्रह्मण एव सवत्र प्रतिबिम्बितत्वादित्यर्थः। ननु वेदविरुद्धत्वेऽपि सावकाशानववका शत्वेन व्यवस्था भविष्यतीति नाशङ्कनीय- मित्याह-वेदस्य हीति ॥ तुल्यबल्यो प्रमाणयोः अन्यतरस्यापि अग्नामाण्या-

20 नुपपस्तौ सावकाशानकाशन्यायेन प्रामाण्यं व्यवस्थाप्यते, प्रबलदुर्बलयोस्तु विरोधे प्रबलेन दुर्बलस्य बाधा न्याय्य इति भावः॥ सूत्रान्तरमवतारयति-कुंतश्रेति।

१. A omits जीवानां २. A. दुर्बलो बाध्यते इति भावः २. A. सर्वात्मकता ४. A. किज्ेति

390

योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् २.] मकटार्थविवरणम्

माध्यम् इतरेषां चानुपलब्धे: ॥ २-१-२॥। पधानादितराणि यानि प्रधानपरिणामत्वेन स्मृनौ कल्पितानि महदादीनि, न तानि वेदे लोके वोपलभ्यन्ते। भूतेन्द्रियाणि तातर- ललोकवेदप्रसिद्धत्वाच्छक्यन्ते स्मर्तुभ्। अलोकवेदप्रसिद्धत्व्ात्तु महदादीना 5 षष्ठस्येवेन्द्रियार्थस्य न स्मृतिरवकल्पते। यर्दाप कचित्तत्परमिव श्रवणमवभासते, तदप्यतत्परं व्याखयात-"आनुमानिकमप्येकषाम्"

तस्मादृपि न स्मृत्यनवकाशप्रसङ्गो दोषः। तर्कावष्टम्भजं तु "न विलक्ष- णत्वात्" इत्यारभ्योन्मथिष्यति ।। 10

एतेन योगः प्रत्युक्त: ॥२-१-३॥।

एतेन सांख्यस्मृतिप्रत्याख्यानेन योगस्मृतिरपि प्रत्याख्याना द्रष्ट- व्येत्यतिदिशति। तत्नापि श्रुतिविरोधेन प्रधानं स्वतन्त्रमेव कारणम्, प्रकटार्थविवरणम् इतरेषां चानुपलब्धे: ॥ 15

ननु कथमनुपलम्भ: सांख्याभ्युपगतानां भूतेन्द्रियाणामुपलम्भादित्याश- इयाह-भृतेन्द्रियाणीति ॥ ननु "महतः परमव्यक्तम्" इस्यस्ति महदादीना- मुपलम्भ इत्याशइ्याह - यदपीति॥ फलिनमाह - कार्यस्मृतेरिति ।। एकदशस्य निर्मूलत्वेनाप्रामाण्ये सतीतरस्याप्यप्रामाण्यम्; भृतादेस्तु नासा- धारण्यमित्यर्थः। यञ्चोक्तं कपिलादिवचनं युक्त्युपंतमिति तत्राह-तर्का- 20 वष्टम्भजमिति ॥ एतेन योग: प्रत्युक्त: ।। पतेनेत्यतिदेशाधिकरणम्। अनः पूर्ववदेव विषयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्ताः।

१. T1. TM and A omit भूतेन्द्रि ... शङ्गयाह ३. A. साधार २. T,Ti and TM. भूतादेशस् ४. TM. तर्कवध्धम्भाविति

391

{अ. २ पा. १. स. ३.

भाष्यम्

महदादीनि च कार्याण्यलोकवदमसिद्धानि कल्प्यन्ते। नन्वेवं सति समानन्यायत्वात्पूर्वेणैवैतद्गनम्; किमर्थ पुनरतिदिश्यते! अस्त्यत्षा- भ्यधिकाशङ्का-सम्यग्दशनाभ्युपायो हि योगो वेदे विहितः "श्रो- 5 सव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति। "त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरम्" इत्यादिना चासनादिकल्पनापुरःसरं बहुप्रपञ्चं योगविधानं श्वेताश्वतरोपनिषठि दृश्यते; लिङ्गानि च वैदिकानि योगविषयाणि सहस्रश उपलभ्यन्ते "तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्" इति "विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्म्" इति चैवमादीनि; योग- 10 शास्त्रेऽपि-"अथ तद्दशनोपायो योगः" इति सम्यग्दर्शनाभ्युपायत्वे-

स्मृतिरप्यनपवदनीया भविष्यीति। इयमभ्यधिका शङ्काऽनिदेशेन निवर्ल्यते, अर्थैकदेशसंपतिपत्तावप्यर्थकदेशतिप्रतिपत्तेः पूर्वोक्ताया दर्श- नात्। सतीष्वप्यध्यात्मविषयासु बद्वीषु स्मृतिषु सांख्ययोगस्मृत्योरेव

15 प्रकटार्थविवरणम्

उभ्नतानि यस्मस्त्रिरुन्नतम्। विद्यामेतां ब्रह्मविषयां योगविधि ध्यानप्रकारं च कृत्स् मृत्युर्नचिकेतसे प्रोवाचंत्यर्थः। संप्रनिपन्नाऽर्थकदेशो यस्याः सा तथोक्ता 20 तस्याभातः तस्माद्योगस्सृतिन निराकरणीया, "अष्टकाः कर्तव्याः" "गुरुरनुगन्त- व्यः"इस्यादिवदित्यर्थः। ननु बौद्धादिस्मृतयाऽध्यात्मविषयाः सन्ति; तत्राप्य- तिदेशः कि न कृत इत्याशङ्गथाह-सतीष्वपीति । बौद्धादिस्मृतीनामपुरुषार्थ- साधनतायाः स्पष्टत्वात् न तत्रातिदेशः कृत इति भावः। तत्कारणं तेषां कामानां कारणं देवं साक्ययोगाभ्यां दृष्ट ज्ञात्वा मुच्यतेऽविद्याबनधैरिस्यर्थः। 25 यद्यवं प्रख्यातत्वं शिष्टपरिभ्रहश्रीतेन च लिङ्गेनोपवृंहितत्वमस्ति किमिति तर्हि

१. T,T' and TM. इत्याशक्का २. A omits कामानां 2. A omits ग्भतानि

392

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

निशाकरणे यब: कृतः। सांख्ययोगौ हि परमपुरुषार्थसाधनत्वेन लोके प्रख्यातौ, शिष्टैश्र परिगृदीतौ, लिङ्गेन च श्रौतेनोपबृंहितौ-"तत्कारणं सांख्ययोगाभिपत्रं ज्ञात्वा देवं सुच्यते सर्वपाशः" इति; निराकरषं तु न सांख्यज्ञानेन वेदनिरपेक्षेण योगमार्गेण वा निःश्रेयसाथगम्यत इति: श्रुतिर्हि वैदिकादात्मेकत्वविज्ञानादन्यन्निश्रेयससाधन वारयति "तमेव विदित्वातिमृत्युमेनि नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति; द्वैतिनो हि ते सांख्या योगाश्च नात्मैकत्वदर्शिनः । यत्तु दर्शनमुक्तम् "तत्कारणं सांख्ययोगाभिपन्नम्" इति, वेदिकमेव तत्न ज्ञानं ध्यानं च सांख्ययोगशब्दाभ्यामभिलप्यते प्रत्यासत्तरित्यवगन्तव्यम्। येन 10 त्वंशेन न विरुध्येते, तेनेष्टमेव सांख्ययोगस्मृत्योः सावकाशत्वम्; तघ्था-"असक्गो ह्ययं पुरुषः" इत्येवमादिश्ुतिप्रसिद्धमेव पुरुषस्य विशुद्धत्वं निगुणपुरुषनिरूपणेन सांर्येरभ्युपगम्यते; तथा च योगैरपि "अथ परिव्राद्विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः" इत्येवमादि श्रुतिप्रसिद्ध- मेव निवृत्तिनिष्ठत्वं प्रव्रज्याद्युपदेशेनानुगम्यने। एतेन सर्वाणि तर्क- 15 स्मरणानि प्रतिवक्तव्यानि; तान्यपि तर्कोपपत्तिभ्यां तत्वज्ञानायोप- कुर्वन्तीति चेदुपकुर्वेन्तु नाम; तत्वज्ञानं तु वेदान्तवाक्येभ्य एव भवति "नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम् " "तं त्वोपनिषद पुरुषं पृच्छामि" इत्येवमादिश्रुतिभ्यः ।।

प्रकटार्थविवरणम् 20

निराकरणमित्याशङ्कयाह-निराकरणं त्विति ॥ प्रत्यासचेरिति॥ प्रकरणे समिदितत्वादित्यर्थ: इदानीमनिराकार्यमंशमाह-येन त्वंशेनेति।। कणभक्षाक्ष- चरणस्श्रेष्वव्यतिदिशति- एतेन सर्वाणीति।।

393 50

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [भ. २. पा. १. सु. ४.

भाष्यम्

न विलक्षणत्वादस् तथात्वं च शब्दात्॥ २-१-४॥

त्रह्मास्य जगतो निमित्तकारणं प्रकृतिश्चेत्यस्य पक्षस्याक्षेपः स्मृति- निमित्तः परिहृतः; तर्कनिमित्त इदानीमाक्षेपः परिह्नियते। कुतः पुनर- 5 स्मिन्वधारित आगमार्थे तर्कनिमित्तस्याक्षेपस्यावकाशः? नतु धर्मे इव ब्रह्मण्यप्यनपेक्ष आगमो भवितुमईति-भवेदयमवष्टम्भो यदि प्रमाणा- न्तरानवगाह्य आगममात्रप्रमेयोऽयमर्थः स्यादनुष्टेयरूप इव धर्म :; परि- निष्पन्नरूपं तु ब्रह्मावगम्यने; परिनिष्पत्ने च वस्तुनि प्रमाणान्तरणाम- स्त्यवकाशो यथा पृथिव्यादिषु; यथा च श्रुतीनां परस्परविरोधे 10 सत्येकवशेनेतरा नीयन्ते, एवं प्रमाणान्तरविरोधेऽपि तद्वशेनेव श्रुतिर्नीयेत; दृष्टसाम्येन चादृष्टमर्थ समपयन्ती युक्तिरतुभवस्य संनिक्ृष्यते, चिप्रकृ-

प्रकटार्थविवरणम्

न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ अस्यावान्तरसङ्गतिमाह- ब्रह्मास्येति ॥ पूर्वपक्षमुपक्षिपति - कुतः 15 पुनरिति ॥ कस्मान्नास्त्यवसर इत्याशङ्गयानुमानात्मकतर्कस्या गोचरत्वात् ब्रह्मण इत्याह-ननु धर्मे इवेति॥ पूर्वपक्षं समाधत्त-भवेदयमिति॥ ननु सिद्धत्वेन वेदातिरिक्तप्रमाणगोचरत्वेऽपि प्रमाणानां खगोचरशूराणं नास्ति विरांध :; सत्यपि वा विरोधे वेदानुरोधेनैव मानान्तरं किन नीयत इस्याशङ्गयाह-यथा च श्रुतीनामिति॥ यथा प्रधानाप्रधानश्रुतीनां 20 परस्परविराधे प्रधानानुसारेणाप्रधानश्रुतयो नीयन्ते, तथा मानान्तरविरोधे श्रुतरप्रामाण्यं युक्तम्, उपजीव्यत्वेन मानान्तरस्य प्राधान्यादित्यर्थः। किश् बथा पूर्वत्र प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे स्मृतेर्षिप्रकृष्टार्थाया अप्रामाण्यमुक्तम्, एवमनु- भवसन्निकृष्टतकविरोधे विप्रकृष्टाया: श्रुतेरप्रमाण्यमित्याह-दृष्टसाम्येन चेति।

१. P and A. माक्षिपति ३. TM. श्रुतिः २. A. कर्थ Y. T, T1, P and TM. माण्यं युक्तम्

394

नविलक्षणत्वाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् व्यते अरतिः, ऐतिह्यमात्रेण स्वार्थाभिधानात्; अनुभवावसानं च ब्रह्मवि- ज्ञानमविद्याया निवर्तकं मोक्षसाधनं च दृष्टफळतयेष्यते; श्रतिरपि- "शरोतव्यो मन्तव्यः" इति श्रव्णव्यतिरेकेण मननं विदधती तर्क- मध्यत्नादर्तव्यं दशयति; अतस्तर्केनिमित्तः पुनराक्षेपः क्रियते "न 5 विळक्षणत्वादस्य" इति॥ यदुक्तं चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिरिति, तभोपपद्यते; कर्मात्: विलक्षणत्वादस्य विकारस्य प्रकृत्या :- इद हि ब्रह्मकार्यत्वे- नाभिप्रेयमाणं जगत् ब्रह्मविलक्षणमचननमशुद्ध च दृश्यते; ब्रह्म च जगद्विलक्षणं चेतनं शुद्धं च श्रयते; न च विळक्षणत्वे प्रकृतिविकार- 10 भावो हष्टः; न हि रुचकादयो विकार मृत्पकृतिका भवन्ति, शरा- वादयो वा सुवणमकृतिका: ; मृदैत तु मृदन्विता विकाश: प्रक्तियन्ते, सुवर्णेन च सुव्णोन्विता :; तथदषमपि जगदचेतनं सुखदुःखमोहान्वितं सदचेतनस्यैय सुखदुःमोहात्मकस्य कारणस्य कार्य भवितुमईति, न विलक्षणस्य ब्रह्मणः। ब्रह्मविलक्षणत्वं चास्य जगतोऽशुद्धच्चेतनत्व- 15

प्रकटार्थविवरणम् ऐतिद्यमात्रेगेति॥ प्रवादपारम्पर्यमात्रणेत्यर्थः। किश्ञावश्यं ब्रह्मवादिनापि तर्कोंडपेक्षितव्यः, तमन्तरेणसंभावनानिरासेन फलवननिश्चयविज्ञानायोगा - दित्याह-अनुभवावसान चेति। किव्व यदि श्दैकगम्यं ब्रह्म स्यात्, मनन- विधानं न भवेदित्याह-श्रुतिरपीति। एव पावसरमुक्त्वा पूर्वपक्षसूत्रावयवं योजयति-यदुक्तमित्या- 20 दिना। जगन्न ब्रह्मनकृतिकम्, तद्विलक्षणत्वात्, यद्यस्माद्विलक्षणं न तसस्प्रकृतिकम्, यथा घटादि न तन्तुप्रकुतिकमित्यर्थः। व्यतिरेकमुखेन व्यार्ति व्रठयति-न च विलक्षणत्व इति ॥ देत्वसिद्धिमाशङ्कय परिह्रति-ब्रह्म विलक्षणत्वं चास्येति।।पक एव हि स्न्रीपिण्डो युगपत्पतिसपत्युपपतीनां प्रीति- परितापविषाद्द्दतुर्भवति, तथान्येऽवि' भावा इत्य ुद्धत्वम्, शुद्धब्रह्मरूपतार्यां 25 १. A omite भपि

395

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यारूयानम् [म. १. पा. ४. सु. २७.

भाष्यम्

दशेनादवगन्तव्यम्-अशुद्धं हि जगत्सुखदुःखमोहात्मकतया मतीयेत, प्रीतिपरितापविषादादिहेतुत्वात स्वर्गनरकाययुच्चावचमपश्चत्वाच्च; अचेतनं चेदं जगच्चेतनं प्रति कार्यकारणभावेनोपकरणभावोपगमात्; न हि 5 साम्ये सत्युपकार्योपकारकभावो भवति; न हि प्रदीपो परस्परस्योप- कुरुतः । ननु चेतनमपि कायेकारणं स्वामिभृत्यन्यायेन भोक्तुरूपक- रिष्यति ; न, स्वामिभृत्ययोरप्यचेतनांशस्यैव चतनं प्रत्युपकारकत्वात्; यो ह्ेकस्य चेतनस्य पररिग्रहो बुद्धयादिरचेतनभागः स एवान्यस्य चेतनस्योपकरोति, न तु स्वयमेव चेतनश्चेतनानतरस्योपकरोत्यपकरोति 10 वा; निरतिशया अकतोरश्रेतना इते सांखया मन्यन्ते; तस्मादचेतनं कार्येकारणम्। न च काष्ठलोष्टादीनां चेतनत्व्रे किचित्ममाणमस्ति ; प्रसिद्धश्चायं चेतनाचेतनविभागो लोके। तस्माद्वल्लविळक्षणत्वाभेर्द जगसत्मकृतिकम्। योऽपि कश्विदाचक्षीत-श्रुत्या जगतश्चेतनप्रकृतिकतां तद्लेनैव समस्तं जगच्चेतनमवगमिष्यामि, प्रकृतिरुपस्य विकारेऽन्वय- 15 दंर्शनात; अविभावनं तु चैतन्यस्य परिणामविशेषान्विष्यति; यथा स्पष्टचैतन्यानामप्यात्मनां स्वापमूच्छाध्यवस्थासु चैतन्यं न विभाव्यते,

प्रकटार्थविवरणम्

चैकरूपत्वप्रसङ्गादृप्य शुद्धत्वं जगत इत्यर्थः। अचेतनत्वं च साम्ये सत्युपकार्योप- कारकभावायोगादित्यांह-अचेतनं चेदमिति॥ चेतनोपकारकत्वाद- 20 चेतनमित्यस्य व्यभिचारं शङ्कते-नतु चेतनमपीति । भृष्यदेहस्यैव स्ामिनं प्रत्युपकारकत्वाष्नास्ति व्यभिचार इत्याह-न स्वामिभृत्ययोरिति॥ इतश्ा- चेतन जगदित्याह-न च काष्ठेतति। वदान्तैकदेशिनो मतमुन्धावयति- योऽपि कशरिदित्यादिना।। चेतनप्रकृतिकत्वात् जगमेतनं चेत् किमिति वैतम्यं सर्वत्र न व्यज्यत इत्यारइयाह-अविभावनं त्विति । यदुक्तं चेतनत्वसाम्ये

१. T, T2, TM and A add आष्ङ्य ३. A कारत्वात् 2. A omits बद

396

नविलक्षणत्वाधिकरणम् ३] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

एवं काष्ठलोष्टाद्षीनामपि चैतन्यं न विभावयप्यते; एतस्मादेव च

नामात्मनां च चेतनत्वाविशेषेऽपि लुणप्रधानभावो व विशेत्स्यते ; यथा च पार्थिवत्वाविशेषेऽपि मांसमूपोदनादीनां प्रत्यात्मवर्निनो विशेषात्पर- 10 स्परोपकारित्वं भर्वात, एवमिहापि भविष्यात; प्रत्रिभागमार द्विरप्यत एव न विरोत्स्यत इति-तेनापि कर्थचच्चेतनाचेननत्वलक्षणं विलक्ष- णत्वं परिहियने। शुद्धयशुद्धित्वलक्षणं तु विलवणत्वं नेव परिहियते; न चेतरदृपि विलक्षणत्वं परिहर्तु शक्यत इत्याह 'तथात्वं च शब्दात्" इति; अनवगम्यमानमेव हीदं लोके समस्तस्य वस्तुनश्रेतनत्वं चेतन- 10

विरुध्यते, यतः शब्दादृपि तथात्वमन्गम्यते ; तथात्वमिति प्रकृतिवि- ळक्षणत्वं कथयति ; शब्द एव "विज्ञानं चाविज्ञानं च" इति कस्य- चिद्विभागस्याचेतनतां श्रव्यंश्रेतनाड्रह्मणो विलक्षणमचेतनं जगच्छाव- यति।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

सत्युपकार्योपकारकभावा न संभवतीति तदप्यविरुद्धमित्याइ-एतस्मादेव चेति।। किश्च सत्यपि साम्ये प्रतिव्यक्ति सवभाव मेदादुपकार्योपकार कत्वं दष्टमित्याह- यथा च पार्थिवत्वेति । सूपो मुद्धादि। चतनाचेतनभेदप्रसिद्धि रंप्यभिव्यकस्य- नभिव्यक्तिभावादेव न विरुद्धा भवति; अतो वैलक्षण्यमसिद्धमित्यर्थः। 20 तदेतदेकदेशिमतं साख्यो दूषयति-तेनापीति। अभ्युपगम्य चेतनत्वा- चेतनत्ववैलक्षण्यस् पारिद्वारं वैलक्षण्यान्तरस्थवे[रमस्त्येव/त्युक्तम्। इदानीं अभ्युपगमं स्वर्जात-न चेतरदपीति ।।

₹. A भावादबिरदा २. A omits "पि

397

[अ. २ पा. १. सू. ५.

भाष्यम् ननु चेतनत्वमपि कचिदचेतनत्वाभिमतानां भूनेन्द्रियाणां श्रूयते- यथा "मृदश्रवीत्" "आपोडबुवन्" इति, "तत्तेज ऐक्षत" "ता आप ऐक्षन्त" इति चैवमाद्या भूतविषया चेतनत्वक्षुतिः। इन्द्रिय- 5 विषयापि "ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः " इति, "ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति" इत्येवमाद्येन्द्रियविषयेति। अत उत्तरं पठति- अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ २-१-५॥ 10 तुशब्द आशङ्कामपनुदति। न खलु "मृदब्रवीत् " इत्येवंजातीय- कया श्रुत्या भूतेन्द्रियाणां चेतनत्वमाशङ्कनीयम्; यतोऽभिमानिच्य- पदेश एषः; मृदाद्यभिमानिन्यो वागाव्यभिमानिन्यश्च चेतना देवता वदनसंवदनादिषु चेतनोचितेषु व्यवहारेपु व्यपदिश्यन्ते, न भूतेन्द्रिय- मात्रम् : कस्मात्१ विशेषानुगतिभ्याम्-विशेषो हि भोकृणां भूतेन्द्रि- 15 याणां च चेतनाचेतनपविभागलक्षणः प्रागभिहितः; सर्वचेतनतायां चासौ नोपपद्येत; अपि च कौषीतकिन: प्राणसंवादे करणमात्राशङ्कावि- निव्टचयेऽधिष्ठातृचेतनपरिप्रहाय देवताशब्देन विशिषन्ति-"एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमानाः" इति, "ता वा एताः सर्वा देवताः प्रकटार्थविवरणम्

20 उत्तरसुत्रस्य।सूत्रनिरस्याशङ्ामाह-ननु चेतनत्वमपीति। विज्ञानं चाविज्ञानं च मूलकारणमेवाभवदिति वचर्नमस्पष्टचैतन्याभिप्रायेणापि सङ्ग- चछते; वचनान्तरात्तु वदनसंवदनादिचेतनधर्मावगमाश्चेतनत्वं भविष्यतीत्यर्थः।। अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् । वचनान्तरमन्यविषयं न मृदावेश्वतनत्वं गमयतीत्याह-अभिमानीति ॥ 25 विशेषशम्दस्यार्थान्नरमाइ-अपि च कौषीनकिन इति।। प्राणे प्राणस्या निःश्रे- यसं श्रैष्ठयं विदित्वा तस्मै बलिहरणादिकं कनवत्य इत्यर्थः। विशेषपदं व्याक्या-

१. A वचनं सुस्पष्ट मैतन्य २. T1. संवेदनादिति

998

नविलक्षणत्वाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् माणे निःश्रेयसं विदित्वा" इति च; अनुगताक्ष सर्वत्राभिमानिन्यश्े-

ग्भूत्वा सुखं प्राविशत्" इत्येवमादिका च श्रुतिः करणेष्वनुग्राहिकां देवतामनुगतां दर्शयति; प्राणसंवादवाक्यशेषे च "ते ह प्ाणाः प्रजा- 5 पर्ति पितरमेत्योचुः" इति श्रेष्ठत्वनिर्धारणाय प्रजापनिगमनम्, तद्ूच-

भिमानिव्यपदेश द्रदयति। "तत्तेज ऐक्षन" इत्यपि परम्या एव देव- ताया अधिष्ठात्र्याः स्ववकरेष्वनुगनाया इयमीक्षा व्यपदिरात इति 10 द्रष्टव्यम्। नस्माद्विलक्षणमेवेदं ब्रह्मणो जगत्; विलक्षणत्वाच्च न ब्रह्म- प्रकृतिकमित्याक्षिप्ते प्रतिविधत्ते- दृश्यते तु॥ २-१-६॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। यदुक्तं विलक्षणत्वान्नेदं जगद्वह्मपकृति- कमिति, नायमेकान्तः; दृश्यते हि लोके चेतनत्वेन प्रसिद्धेभ्यः पुरुषा- 15 दिभ्यो विलक्षणानां केशनखादीनामुत्पत्ति:, अचेतनत्वेन च प्रसि- द्वेभ्यो गोमयादिभ्यो दश्चिकादीनाम्। नन्वचेतनान्येव पुरुषादिशरीरा- प्रकटार्थविवरणम यानुगर्ति व्याचष्टे-अनुगताश्चेतति ॥ "तत्तेज पेक्षत" इत्यस्य व्याख्यानमीक्ष- स्यधिकरणे त्वयैव कृतं द्रष्टव्यमित्यर्थः। यस्मान्नास्ति भूतन्द्रियाणां चेतनत्वं 20 तस्मादिति पूर्वपक्षोपसंहार:।। दश्यते दु।। हेतोरनैकान्तिकत्वात् नेदमनुमानं प्रमाणम् । ततो नास्ति समन्व- यस्य साह्यानुमानेन विरांध इति सिद्धान्ताशयः। तन्रापि सलक्षण- योरेव कार्यकारणभाव इति नानेकान्तिकत्वमिस्याह-नन्वचेतनान्ये - 25 वेति ॥ यद्यव्यचेतनं शरीर कारणं तथापि तश्चेतनस्याधिकरणं न १. T and TM. ननु चेत- A. ननु चेतनान्यत एवेति

399

ब्रह्म सूलभाष्यव्यारूयानम्

माष्यम्

व्यचेतनानां केशनखादीनां कारणानि, अचेतनान्येव च वृश्चिकादिशरी राण्यचेननानां गोमयादीनां कार्याणीति; उच्यते-एवमपि किंचिदचे- तनं चेननस्यायतनभावसुपगच्छति किंचिनेत्यस्त्येव वैलक्षण्यम्। महां- 5 श्वायं पारिणामिकः स्वभावविपकर्ष: पुरुषादीनां केशनखादीना च स्वरूपादिभेदात्, तथा गोमगादीनां वृश्िकादीनां च । अत्यन्तसारुप्ये च प्रकृतिविकारभाव एव प्रलीयेत। अथोच्येत-अस्ति कश्चित्पार्थिव- त्वादिस्वभाव: पुरुषादीनां केशनखाविष्वनुनतमानो गोमयादीनां वृश्षि- कादिष्विति; ब्रह्मणोऽप तर्हि सत्तालक्षणः स्वभाव आकाशादिष्वतु- 10 वर्तमानो दृशयते। विलक्षणत्वेन व कारणेन ब्रह्मप्रकृतिकत्वं जगतो दूषयता किमशेषस्य ब्रह्मस्वभावस्याननुनर्ननं विलक्षणत्वमभिमेयते, उत यस्य कस्यचित्? अथ चैतन्यस्येति वक्तव्यम्-प्रथमे विकल्पे समस्त- प्रकृतिविकारोच्छेदप्रसङ्गः; न ह्यसत्यतिशये प्रकृतितिकार इति भवति। द्वितीये चासिद्धत्व्रम् ; दृश्यते हि सत्तालक्षणो ब्रह्मस्वभाव आकाशादि- 15 व्वतुवर्तमान इत्युक्तम्। तृनीये तु दृष्टान्ताभावः; किहि यच्चैतन्येनान- न्वितं तदब्रह्मप्रकृतिकं दृष्टमिति ब्रह्मवादिनं प्रत्युदाहियेत, समस्तस्य,

प्रकटार्थविवरणम

केशनखादीत्यस्त्येव वैलक्षण्यमित्याह-उच्यन इति॥ किश्चाचेतनत्वे समा- नेऽपि परिणामकृतो महान् विशेषोऽस्तीत्याह-महांश्ायमिति ॥ विपक्षे बा 20 धकमाह-अत्यन्तसारुप्ये चेति । पुनः दृष्टान्तवैषम्यमाशङ्कय साम्यमाह- अथोच्येतास्तीत्यादिना ॥ पूर्व साधारणस्यैव हेतोः दूषणमुफ्त्ा भर्थविशेषे दोषविशेषं धकुं विकल्पयति-विळक्षणत्वेन चेत्यादिना । समस्तस्य ब्रह्मस्वभावस्याननुवतनात् जगत् ब्रह्मप्रकृतिकं न भवतीत्यवं घदता सर्वया साम्य प्रकृतिविकारभाव इत्युक्तं स्यात्; तदसङ्गतमित्याह-प्रथमे विकल्प 25 इति ॥ द्वितीयतृतीययोरसिद्धिद्टष्टान्ताभावी। न मृदादिर्दष्ान्तः परस्यासिद्धे:

१. A. उक्त्वा विशेषे २. A. सर्बसाभ्ये

400

नविलसणत्वाधिकरणम् ३.] म्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

वस्तुजातस्य ब्रह्मपकृतिकत्वाभ्युपगमात्। आगमीवरोधस्तु प्रसिद्ध एव, चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्व-इत्यागवतात्पर्यस्य प्रसाधितत्वान। यत्तुक्तं परिनिष्पन्नत्वाद्गह्रणि प्रमाणानगणि संभवेयुरित, नदपि मनोरथमात्रम; रूपाद्यभावाद्धि नायनथः प्रत्यक्षस्य ग.चरा: निक्राद्- 5

भावाच्च नानुमानादीनाम्; आगममात्रपमधिगम्प एव त्वयमर्थो चमवत; तथा च श्रुति :- "नेपा तर्केण मनिरापनया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय पे!" इति। "को अद्धा वेद क इद प्रवोचत्," 'इयं विस्ीष्टियत आवभूत्" इति चैते ऋचो सिद्धानामपीश्वराणां दुर्बोधतां जग कारणस्य दशयनः, स्मृतिरपि भवति-"अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्" 10

"न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महषयः । अहमादिहि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥"

इति चैवंजातीयका। यदाप श्रवणव्यतिरेकेण मननं विद्धच्छब्द एव तर्कमप्यादर्त्व्यं द्शयतीत्युक्तम्, नानन मिपेण शुष्कत स्यातात्मलाभः 15

प्रकटार्थविवरणम्

सर्वेष्वपि पक्षेष्वागमविरांध: रँपए इत्याह-आगगविरोधक्त्वति : परोक्त- मनूध पूर्वोक्तमेत्र स्माययनि-यत्तक्तमित्यादिना ॥ आपनेया आधेया । अन्येन वेदानुसारिणा आचार्येण प्रोक्ता ब्रह्मर्मातः सम्यगापरो्ष्यफलाय।क्ष्यज्ञानाय। मवति। भो प्रेष्ठे प्रियतम। अद्धा माक्षान : खयमवागमनिरपेक्षनया को वेदेमम; 20 को धास्मिन्नर्थे प्रवक्ता म्यास् इयं विचित्रा सृषिर्यत आविभूतेत्यर्थः। मिर्षण मनन- विधानव्या जेनेत्यर्थ: शुष्कतकस्येति। प्रमाणाश्रयविधुरस्वेत्यर्थः।श्रुत्या तत्त्वे

१. TM and A. स्फुट: ३. 1 श्रयविधुर २. A omts ug

401 51

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् /अ. २. पा. १. स. ६.

भाध्यम्

संभवति। श्ुत्यनुगहीत एव ह्वात्न तर्कोऽनुभवाङत्वेनाश्रीयते-स्वम्नान्तवुद्धा- न्तयोरुभयोरितरेतर व्यभिचारादात्मनोऽनन्वागतत्वम्, संपसादे च पपश्च- परित्यागेन सदात्मना संपत्तेर्निष्पपञ्चसदात्मत्वम्, प्रपश्चस्य ब्रह्मपभव- 5 त्वात्कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन ब्रह्माव्यतिरेकः - इत्येवंजानीयक :; "तर्काप्रतिष्ठानात्" इनि च केवलस्य तर्कस्य विपलम्भकत्वं दश्यि- ष्यति। योऽपि चेतनकारणश्रवणवलनैव समस्तस्य जगतश्रेतनतामुत्ये- क्षेत, तस्यापि "विज्ञानं चाविज्ञानं च" इति चेतनाचेतनविभागश्रवणं विभावनाविभावनाभ्यां चैतन्यस्य शक्यत एव योजयितुम्। परस्यैव 10 त्विदमपि विभागश्रवणं न युज्यते; कथम्? परमकारणस्य हात्र समस्त- जगदात्मना समनस्थानं श्राव्यते 'विज्ञानं चाविज्ञानं चाभवत्' इति; तत्न यथा चेतनस्याचेतनभावो नोपपद्यते विलक्षणत्वात्, एवमचेतन-

प्रकटार्थविवरणम्

प्रतिपादिते अनु पश्चात् पुरुषदोषनिरासाय ग्ृह्दीतःश्रुत्यनुग्रहीनः कोऽसावित्या- 15 शाङ्गयाह-सवम्रान्तत्यादिना । अवस्थावत्वेन जीवस्य ब्रह्मत्वासंभवाशङ्कायां सवप्नजागरितयोः परस्परव्यमिचारित्वरादात्मनः स्वाभाविकधर्मत्वे तदयोगाद- वस्थाद्व येनात्मनोSसंपृक्तत्वम्, दंहाविप्रपश्चतादात्म्येन भासमानस्य न कदाचि- निष्पपञ्चात्मता संभवतीत्वसंभवाशङ्कापाकरणाय सुपुत्तोपन्यास, द्वैतप्रा हकप्रमाणविरोधात् अद्वितीयात्मनासंभवाशङ्कायां नज्जत्वादिहेतुना ब्रह्मव्यति- 20 रिक्तवस्त्वभाव इत्येवंरूप एव तर्क आश्रीयन इत्यर्थ:। इतश् न मन्तव्यश्रुत्या

शुष्कतर्कस्याप्रवेशान्न नद्विरोधः समन्वयस्येनि मिद्धान्तमुक्त्वा, यदेकदेशिनो दूषणमुक्तं साङ्कयेन न तत्तस्य, किन्तु सांख्यस्यैवेस्याह-गोऽपीत्यादिना।। ननु सवपक्षे "विज्ञानं चाविज्ञानं च " इनि यथाश्रुतवैलक्षण्याभ्युपगम कथम-

८. T. तीति सं

402

नविलक्षणत्वाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् स्यापि चेतनभावो नोपपद्मते। प्रत्युक्तत्वात्तु विलक्षणत्वस्य यथाश्रुत्येव चेतनं कारणं ग्रहीतव्यं भवति॥

असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥२-१७॥

यदि चेतनं शुद्धं भब्दादिहीनं च ब्रह्म तद्विपरीतस्याचेतनस्या- 5 शुद्धस्य शब्दादिमनश्च का्यस्य कारणममिष्य्र, भसत्तर्हि कार्य पाउुत्पत्ते- रिति प्रसज्येत; अनिष्ट चैतत्सत्कायवािनस्तनाने चेत्-नैष दोष, पतिषेधमात्रत्वात्; प्रतिषेधमात्रं हदम् ; नास्य नतिषेधस्य नतिषेध्य- मस्ति; न ह्य्यं प्रतिषेधः प्राशुत्पत्तेः सच्वं कार्यस्य प्रतिषेद्धु शक्रोति। कथम्१ यथैव हीदानीमपीदं कार्य कारणात्मना सदेवं प्रागुत्पश्तेरपीति 10 गम्यते; न हीदानीमपीद कार्य कारणात्माननन्तरेग स्वतन्त्रमेवास्ति- "सर्व तं परादाद्योऽन्यतात्मनः सर्वे वेद" इत्यादिश्रवणात्; कारणा- त्मना तु सत्वं कार्यस्य मागुत्पत्तेरविशिष्टम्। नतु शब्दादिद्ीनं ब्रह्म जगतः कारणम्-वाढम्, न तु शब्दादिमतकार्य कारणात्मना हीनें प्रकटार्थविवरणम् 15

परिषृतत्वादित्यर्थ:॥ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ।।

वैलक्षण्याभ्युपगमेऽपसिद्धान्तमापादयति - यदि चेतनमित्यादिना।। स्वरूपेणानिर्वाच्यस्य कार्यस्य कारणतादात्येन तत्सत्तया सत्तमिति हि 20

इत्यादिना॥ कारणतादात्म्यमीप न सभाव्यत, विरुद्ध धर्माक्रान्तत्वादित्याह- नतु शब्दादिहीनमिति। शुक्तिरूप्य योर्विरुद्ध रूपत्वे ऽपि यथा मिथ्या तादात््यं तथाभापि भविष्यति कल्पितस्वातन्त्रयादर्शनादित्याह-बाढमित्यादिना ।।

१. T, TM. and P. वाच्यकार्यस्य २. A omits सस्कार्य ... बादमित्यादिना

403

ब्रह्म मुत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. १. सू. ८.

भाष्यम्

प्रागुत्पचतेरिदानी वास्ति; तेन न शक्यते वक्तुं मागुत्पत्तेरसत्कार्यमिति। विस्तरेण चैतत्कार्यकारणानन्यत्ववादे वक्ष्यामः ।।

अपीतौ तद्त्प्रसङ्गादसमज्जसम्॥ २-१-८॥

5 धर्मकं कार्य ब्रह्मकारणमभ्युपगन्येत, तदपीती प्रलये प्रतिसंसृज्यमानं कार्य कारणाविभागमापद्यमानं कारणमात्मीयेन धर्मेण दूषयेदिति- अपीती कारणस्यापि त्रह्मण: कायस्येवाशुद्धयादिरूपमसङ्गात् सवेजं ब्रह्म जगत्कारणमित्यसम्जसमिदमौपनिषद द्शनम् । अपि च समस्तस्य

विभागेनोत्प्त्तिन प्राम्नोतीत्यसमञ्जसम्। अपि च भो्कणां परेण ब्रह्मणा अविभागं गतानां कमादिनिमित्तमलयेरजप पुनरुत्पत्तावभ्युपगम्यमा- नायां मुक्तानामंपि पुनरुत्पत्तिप्सङ्गादसमञ्जसम्। अथेदं जगदपीतावपि विभक्तमेव परेण ब्रह्मणावतिष्ठेन, एवमप्यपीतिश्व न संभवति, कारणा- 15 व्यतिरिक्तं च कार्य न संभवतीत्यसमञ्जसमेवेति।

प्रकटार्थविवरणम् अपीतां तद्ूत्मसङ्गादसमज्जसम् ॥ असत्का्यवादपरिहाराय कार्यस्य कारणतादात्यं चदिष्यते तर्ह्यनिष्टान्त- रमापद्यते, कारणसत्तया कार्यसत्ववत्कार्याशुद्धत्वन कारणस्याशुद्धत्वप्रसङ्गा- 20 दित्याह-अत्ाहेत्यदिना । सुत्रस्य योजनान्तरमाह-आपि च समस्त- स्येति॥ तद्वस्प्रसङ्गादिति कारणवत सवस्क व्यप्रसङ्गावित्वर्थः। प्रकारन्त- रमाह-अपि च भोकणामिति। उक्तदोषमयादविभागानम्ुपगमे दोषान्त- रमाह-अथेदं जगदपीतावपीति।।

१. A. रूप

404

नविलक्षणत्त्ाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अत्रोच्यते- न तु दृष्टान्तभावात् ॥ २१९॥ नैवास्मदीये दशने किंचिदसामअजस्यमस्ति। यतीबािनम्- कारणमपिगच्छतकार्य कारणमात्मीपन र्शेण दूपपेटिति, नद्दूक्ष्णम्; 5 कस्मात? द्ृष्टान्तभावात्-सन्ति हिरशन्ता यथा का णनपिग छत्कार्य कारणमात्मीयेन धर्मेण न दूपयि; तब्था-रगवादया मृत्कृनिका विकार विभागावस्थायामुच्यावचमव्यममभेदा: सन्तः पुनः :कृतिमापे- गच्छन्नो न तामात्मीषेन धर्नेण संसर्जान्त; रुचवानयर्थ्र सुवणविकारा अपीतों न सूनणमात्मीयेन धर्मेण संसर्शान्त; पृंथवीविकारक्षतुर्विधो 10 भूतग्रामो न पृथिवीमपीतावात्मीयेन धर्मेण संसृजति; त्वत्पल्षस्य तु न कश्चिद्दष्टान्ताडस्ति; अपीतिरेव हि न संभवेत् यदि कारणे कार्य स्वधर्मेणैवावतिष्ठेत; अनन्यत्वेर्प कायकारणयों, कार्यस्य कारणात्मत्वं न तु कारणस्य कार्यात्मत्वम् "आरम्भणशब्दादिभ्यः" इत्यत्र वक्ष्यामः। अत्यल्पं चेदमुच्यते-कार्यम्पीतावात्मीयेन धर्मेण कारणं संसजेदिति ; 15 प्रकटार्थविवरणम् दष्टान्तबलेन परिहरति-अत्ोच्यत इत।। न तु दृष्टान्तभावात्। कार्यधर्मेण कारणं न संस्पृश्यत ईत्यत्र बहवां दष्टान्ताः सन्ति; स्पृश्यत इत्यत्र तुन कश्विदपि दृष्टान्ताऽस्तीति भावः। ननु यथा 20 हिङ्गद्रव्यं मुद्रादौ क्षिप्तं तेनाविभागमापद्यमानं स्वगन्धेन तं दूषयति तथास्त्वित्याशङ्कयाह-अपीतिरेव हीति। हिङ्गव्यस्य स्वरधर्मसहितस्य विद्यमानत्वात् भवद्दपकत्वं न कार्यजलये तथास्तीत्यर्थः । ननु अमेदस्यावि- शिष्टत्वात् कारणसत्तया सत्ववत्म्यादित्याशङ्थाह-अनन्यत्वेऽपीति ।। विशेषणमतितुच्छमित्याह्-अत्यल्पं चेदमिति । विवर्तवादानुसारण टष्टा- 25

१. A omits. हत्यत्र ... स्पृश्यते

405

ब्रह्म मुल्नभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. १. स. ९.

भाष्यम्

स्थितावपि हि समानोऽयं मसङ्ग:, कार्यकारणयोरनन्यत्वाभ्युपगमात्; "इदं सर्व यदयमात्मा" "आत्मैवेदं सर्वम्" "ब्रह्लैवेदममृतं पुरस्तात्" "सर्व खल्विदं ब्रह्म" इत्येवमाद्याभिि श्षुतिभिरविश्ेषेण 5 तरिष्वपि कालेषु कार्यस्य कारणादनन्यत्वं श्राव्यते; तत्र यः परिहारः कार्यस्य तद्धर्माणां चाविद्याध्यारोपितत्वान्न नैः कारणं संसज्यत इति, अपीतावि स समानः । अस्ति चायमपरो दष्टान्त :- यथा स्वयं प्रसारितया मायया मायावी लिष्वपि कालेषु न संस्पृश्यते, अवस्तुत्वात्, एवं परमात्मापि संसारमायया न संस्पृश्यत इति ; यथा च स्वमदगेकः 10 स्वप्नदशनमायया न संस्पृश्यते, प्रबोधसंपसादयोरनन्वागतत्वात, एव- मवस्थालयसाक्ष्येकोऽव्यभिचार्यवस्थात्रयेण व्यभिचारिणा न संस्पृश्यते; मायामात्रं ह्येतत्, यत्परमात्मनोऽवस्थात्रयात्मनावभासनम्, रज्ज्वा इव सर्पादिभावेनेति; अत्रोक्तं वेदान्तार्थसंपदायविद्धभिरा चार्ये :-

"अनादिमायया सुप्ो यदा जीवः प्रबुध्यते। 15 अजमनिद्रमस्वम्रमहैवैतं बुध्यते तदा।।" इति।

तत्न यदुक्तमपीतों कारणस्यापि कार्यस्येव स्थौल्यादिदोषपसङ इति, एतदयुक्तम्। यत्पुनरेतदुक्तम्-समस्वस्य विभागस्याविभागपाप्ते: पुनर्रविभागेनोत्पची नियमकारणं नोपपद्यत इति, अयमप्यदोष:

प्रकटार्थविवरणम्

20 न्तमाह-भस्ति चायमपर इति ॥ यत्परमात्मन इति । अविद्यया[चायां] प्रतिबिस्यितनयापन्नजीवभावस्यत्यर्थः। या मायावादे जीव्ि तत्वतो Sवस्थात्रयसंबन्धो नास्ति तदा कि वक्तव्यम्? परमात्मनः प्रेपञ्ञसंबन्धस्तत्वतो नास्तीत्याह-तत्र यदुक्तमिति । नोद्यान्तरनिराकरणेऽपि पुनः सूतं योज- यति-यत्पुनरेतदुक्तमित्यादिना ।

१. A. जीवावस्थस्य २. A. प्रपश्चस्तस्वतो

406

नविलकणत्वाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

दृष्टान्तभावादेव-यथा हि सुपुप्तिसमाध्यादावपि सत्यां स्ाभाविक्या- मविभागभासौ मिथ्याज्ञानस्यानपोदितत्वात्पूर्ववत्पुनः प्रबोधे विभागो भवति, एवमहापि भविष्यति; श्रुतिश्चात्र भवति-"इमाः सर्वाः प्रजा: सति संपद् न विदुः सनि संपद्यामह इति, न इछ व्याघो वा 5 सिंहो वा बृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशों वा पशको वा यद्न्भ्रवन्ति तदाभवन्ति" इति यथा हवविभागेपि परमात्मनि मिथ्या- ज्ञानप्तिबद्धो विभागव्यवहारः स्न्नवद्याहतः स्थिनो दश्यते, एवम्पी- तावपि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धैव विभागशक्तिरतुमास्यते। पनेन मुक्तानां पुनरुत्पत्तिमसङ्गः प्रत्युक्त, सम्यग्ज्ञानेन मिध्याज्ञान स्यापोदितत्वात्। य: 10 पुनशयमन्तेऽपरो विकल्प उत्प्रेक्षित :- अथेदं जगदपीतावपि विभक्त- मेव परेण ब्रह्मणावतिष्ठेतेति, सोऽप्यनभ्युपगमादेव प्रतिषिद्धः। तस्ा- त्समञ्जसमिदमौपनिषदं दर्शनम्॥ स्वपक्षदोषाच्च ॥ २-१-१०॥ खपक्षे चैते प्रतिवादिन: साधारणा दोषा: प्रादुः्युः; कथमित्यु- 15 च्यते-यत्तावदभिहिनम्, विलक्षणत्वानेदं जगद्गह्मप्रकृतिकमिति, प्रधान- प्रकृतिकतायामपि समानमेनत्, शब्दादिहीनात्मधानाच्छव्दादिमतो जगत उत्पन्यभ्युपगमात्; अत एव च विलक्षणकार्योत्पत्यभ्युपगमा- तसमान: प्रागुत्पत्तेरसत्कायवादप्रसङ्ग :; तथापीतो कार्यस्य कारणावि-

प्रकटार्थविवरणम् 20

स्वपक्षदोषाच्च ।।

अभ्युपगम्य दोषान् पर्यहार्षीदाचार्यः। अधुना दोषवत्वमेत्र नास्ति सर्वसंमतखवेन गुणस्वादिस्याह-स्वपक्षदोषाच्चेति । उक्तं हि- "यत्रोभयो: समो दोषः परिहारोऽपि वा समः। नैक: पर्यनुयोक्तव्य: ताडगर्थविचारणे॥" इति॥ 25 पुरुषस्योपादानं परिद्वारो भोगसाधनमिन्द्रियार्थमित्यर्थ:॥

407

[भ. २ पा. १. सू. ११.

भाष्यम् भागाभ्युपगमात्तद्वत्पसङ्गाऽपि समानः; तथा मृदितसवविशेषेषु विका- रेव्वपीतावविभागात्मर्ता गतेषु, इदमस्य पुरुषस्योपादानमिदमस्येति प्रावपलयात्मतिररुषं ये नियता मेदा: न ते तर्थेव पुनरुत्पत्ता नियन्तुं शक्यन्ते, कारणाभावात्; विनैव वारणेन नियमंऽभ्युपगम्यमाने 10 कारणाभावमाम्यान्मुक्तानामपि पुनवन्धपसङ्ग :; अथ केिद्ेदा अपी तावत्रिभागमापद्यन्त, केिन्नति चेत-से नापदन्ते, तेषां प्रधानकायत्वं न प्राम्नोति-इत्येवमेते टोपाः साधारणत्वान्नान्यतरस्मि्पक्षे चोद-

10 त्वात्।। तर्काप्रतिष्ठानादप्यनयथानुमेयमिति चेदेवमप्यवि- मोक्षप्रसङ्ग: ।। २ १-१

इतश्च नागमगम्येजर्ये केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यम्; यस्माभिरा- गमा: पुरुषोत्प्रेक्षामावनिबन्धनास्तका अपरतिष्ठिता भवन्ति, उत्प्रेक्षाया निरङ्गशत्वात्: तथाि-कैथिभियुक्तयव्रे नपकषिनास्ता अभियुक्त तरैरन्यैशभास्यमाना दृश्यन्ते; तैरप्युत्प्रोक्षताः सन्तस्ततोऽन्येराभास्यन्त प्रकटार्थविवरणम् तकाप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रमङ्गः ॥ किञ्च नर्कम्य संभावितदोषत्वादृपि न निग्स्नसर्मंस्तदोषम्य तद्विरोधेऽप्य- 20 प्रामाण्यमिस्याह-तर्कापतिष्ठानादिति। कः पुनस्तर्कों नाम? न ताघ- त्प्रमाणम, बाह्यादिप्रदेशस्थत्वातबाह्वादिप्रदेशवत्वान। पुरुषेणानेन भवि- तव्यमिति सभावनामात्रबुद्धिहंतुत्वात्, संभावितनिश्चयम्तु प्रमाणादेव; नापि संशयो भवितव्यमित्यंशेन तनो व्यनिरेकात्; न च विपर्ययः न भवस्येवति बाधानवगमात; नापि स्मृतिः असंस्कारमान्रजत्वात्; परि-

१. T omits समस्त ३. T. नास्ति २. T, T, P and T'M. बाध्याकि

408

नविलक्षणत्वाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

इति न प्रतिष्ठितत्वं तर्काणां शक्यमाश्रयितुम्, पुरुषमतिवैरूप्यात्। अथ कस्यचित्प्रसिद्धमाहात्म्यस्य कपिलस्य चान्यस्य वा संमतस्तर्कः प्रतिष्ठित इत्याश्रीयेत - एवमप्यपतिष्ठितत्व्मेव, प्रसिद्धमाहात्म्यानुमतानामपि तीथकराणां कपिलकणभुक्पभृतीनां परस्परविप्रतिपात्तवर्शनात्। अथो- 5 च्येत-अन्यथा वयमतुमास्यामहे, यथा नापतिष्ठादोषो भविष्यात; न हि प्रतिष्ठितस्तक एव नास्तीति शक्यते वक्तुम; एतदृपि हि तक णाम- पतिष्ठितत्वं तर्केणेव प्रतिष्ठाप्यते, केषाित्तकाणामपतिष्ठिनत्वदर्शनेन'- न्येषामपि तज्जातीयकारनां तर्काणामप्निष्ठितत्वकल्पनात्; सवतर्कामात- ष्ठायां च लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः; अतीतवतमा राध्वमाम्येन हयना- 10

प्रकटार्थविवरणम्

शषात् प्रमाणादिविवेचकः प्रत्ययविशेषस्तर्कः तस्य न केवलस्याव्यवस्थि- तत्वं दृश्यते, पुरुषमतिवैचित्यादित्यर्थः। पुरुषविशंयगाँरवात् तर्कविशेषे विश्वासो भवष्यतीत्याह-अथ कस्यचिदिति । भवेदेवं विश्वासो यद्येक एव महात्मा म्यात्, न तदस्तीत्याह- एवमपीति ।। सुत्रम्य पूर्वपक्षभागं 15 व्याचष्टे-अथोच्येतेत्यादिना ॥ यद्यपि व्यभिचारिणो विलक्षणत्वादिहदेतार- प्रतिष्टितत्वम्, तथापि यस्य निरुपाधिकेः संबन्धोऽविनाभावोऽस्ति विपक्षबाध कश्च सहकारी, नथाविधो हेतुः प्रतिष्ठिनां भविष्यतीत्यर्थः। ननु विमतस्तर्कोS- प्रतिष्ठिनः, तर्कत्वात्, संप्रतिपन्नवत्, इत्यनुमीयतामप्रतिष्ठितत्वं तस्यापीत्या- शाङ्गयाह-न हि प्रतिष्ठित इति ॥ येन हेतुना त्वमप्रतिष्ठितत्वं सिसाधयिष- 20 सि स कि प्रनिष्ठितो न वा ! प्रथमे सिद्धं नस्समीहितिम्। चरमे त्वप्नतिष्ठितंत्वा- सिद्धौ प्रतिष्ठितत्वसिद्धिरिति भावः। इनश्च तर्क प्रतिष्ठित इत्याह- सर्वनर्कप्रेतिष्ठार्या चेनि । अनीतवर्तमानभोजनादेः समाहितसाधनत्वमनुभूया-

१. TM. विवेक: ५. T. T an I P. पिनाभावो २. A. स्याप्यनवस्थितत्व ६ A. प्रतिष्ठिताया ३. A omits अथ ७. A omits माधन ४. TM and A. घिकसंब

409 58

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. २, पा. १. सू. ११.

भाष्यम्

गतेऽप्यध्वनि सुखदुःखपाप्तिपरिहाराय प्वर्तमानो लोको दृश्यते; श्रुत्यर्थविप्रतिपत्तौ चार्थाभासनिराकरणेन सम्यगर्थनिर्धारणं तर्केणैव वाक्यवृत्तिनिरूपण रूपेण त्रियते ; मनुरपि चैवं मन्यते-

5 "पत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम्। त्रयं सुविदितं कार्य धर्मशुद्धिमभीप्सता ।।" इति। "आर्ष धर्मोपदेशं च वेदशास्त्रविरोधिना। यस्तर्केंणानुसंधत्ते स धर्मे वेद नेतरः॥" इति व ब्रुवन्; अयमेव च तर्कस्यालंकारो यदपरतिष्ठितत्वं नाम ; एवं हि 10 सावद्यतर्कपरित्यागेन निरवद्यस्तर्कः प्रतिपतव्यो भवति; न हि पूर्वजो मूढ आसीदित्यात्मनापि मृदेन भवितव्यमिति किंचिदस्ति प्रमाणम्; तस्मान्न तकापतिष्ठानं दोष इति चेत्-एवमध्यविमोक्षमसङ्ग: ; यद्यपि कचिद्विपये तर्कस्य प्रतिष्ठितत्वसुपलक्ष्यते, तथापि प्रकृते तावद्विषये प्रसज्यत एवाप्रतिष्ठितत्वदोषादनिर्मोक्षस्तकस्य; न हीदमतिगम्भीरं 15 भावयाथात्म्यं मुक्तिनिबन्धनमागममन्तरेणोत्मेक्षितुमपि शक्यम्; रूपाद्य-

प्रकटार्थविवरणम्

गामिन्यपि तज्जानीयत्वेनेष्टसाधनत्वमनुमाय प्रवर्तते, अनिष्टसाधनत्वं चानुमाय निवर्तने. तर्कस्याप्रतिष्ठायां तदभावः प्रसज्यत इति भावः। किश्च तर्कस्याप्रति- ष्ठायां बाद्रायणस्य शारीरकप्रणयनमपि न स्यादिस्याह-श्रुत्यर्थविप्तिपत्तौ 20 चेति॥ मनुरपि तर्कविशेषस्यावरणीयतां मन्यत इत्वाह- मनुरपीति ॥ किश् तर्काप्रतिष्ठितत्वं न दोषाय, अन्यथा पूर्वपक्षामाधप्रसङ्गादित्याह- अयमेव च तकस्येति। सिद्धान्तभागमवतार्य व्याचष्टे-यद्यपि कचि- दित्यादिना ।। नास्माभिरपि सर्वस्यैव तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वमुच्यते, किन्त्वैसी- न्द्रियार्थेन लिङ्गस्याविनाभावग्रहणासंभवात् तत्र सामान्यतादृष्टस्य खात-

१. A. अप्रतिष्ठितताया २. A. किंच

410

नविलक्षणत्वाधिकरणम् २] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् भावाद्धि नायमर्थः प्रत्यक्षगोचरः, लिग्वाधभावाच्च नानुमानादीनामिति नावोचाम। अपि च सम्यग्ज्ञानान्मोक्ष इति सर्वेषां मोक्षवादिनाम- भ्युपगम: ; तच्च सभ्यगज्ञानमेकरूपं वस्तुतन्त्रत्वात् ; एकरूपेण हवस्थितो योऽर्थः स परमार्थः, लोके तद्विषयं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानमित्युच्यते- 5 यथाग्निरुष्ण इति ; तत्नैवं सति सम्यगज्ञाने पुरुषारणां विमनिपत्तिरनृप- पत्ना; तर्कज्ञानानां त्वन्योन्यविरोधात्पसिद्धा विम्निपति: ; यद्धि केनचित्ता र्किकेणेदमेव सभ्यग्ज्ञानमिति प्रतिष्ठापितिम्, नदपरेण व्युत्था- व्यते; तेनापि प्रतिष्ठापितं ततोऽपरेण व्युत्थाप्यत इनि प्रसिद्धं लोके; कथमेक रूपानवास्थितविषयं तर्कमभवं सम्यग्ज्ञानं भवेत्; न च प्धान- 10 वादी तर्कविदासुत्तम इति सर्वैस्तार्किकैः परिगृह्ीतः, येन तदीयं मर्तं सम्यग्ज्ञानमिति प्रतिपद्येमहि ; न च शक्यन्तेऽतीतानागतवर्तमाना- स्तार्किका एकस्मिन्देशे काले च समारहर्तुम्, येन तन्मतिरेकरूपैकार्थ- विषया सम्यक्ष्तिरिति स्याद् ; वेदस्य तु नित्यत्वे विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे च सति व्यवस्थितार्थविषयत्वोपपत्तेः, तज्जनितस्य ज्ञानस्य सम्यकत्व- 15 मतीतानागतवर्तमानैः सर्वैरपि तार्किकैरपह्नोतुमशक्यम्; अतः सिद्ध- मस्यैवोपनिषदस्य ज्ञानस्य सम्यगज्ञानत्वम् ; अतोऽन्यत्र सम्यग्ज्ञान-

प्रकटार्थविवरणम् न्तयेण प्रामाण्यासंभवात् अप्रतिष्ठितत्वमननुप्रवेश इत्यर्थः । पवमप्यविमो कप्रसङ् इत्यस्यार्थान्तरमाह-अपि च सम्यज्ञानादिति ॥ यद्यप्य- 20 तीन्द्रिये तर्कस्यास्ति प्रवशः, एवमप्यविमोक्ष एव स्यात्। तर्कोत्थस्य परस्परपराइत त्वेनानिश्वचितार्थत्वादित्वर्थः। ननु तर्हि वेदप्रभववि्ञानं न सम्य- ग्यानम्, तत्रापि कदाचित्कस्यचिद्विप्रतिपत्तेरित्याशङ्गयाह -वेदस्य तु नित्यत्व इति ॥ वेदस्य सवरसेन सम्यग्जञानहेतुतैव ; अन्यथाज्ञानंतु पुरुषस्य

१. A omits प्रामाण्य पराइतल्वेन

411

ब्रह्म सूत्र भाष्यव्यारयानम् [अ. २. पा. १. सु. १२.

भाष्यम्

त्वानुपपत्तेः संसाराविमोक्ष एव प्रसज्येत । अत आगमवशेनागमातु- सारितर्कवशेन च चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेति स्थितम्॥

एतेन शिष्टापरिग्रह्ा अपि व्याख्याताः।

5 २-१-१२॥

वैदिकस्य दर्शनस्य प्रत्यासन्नत्वाद्गरुतरतर्कबलोपेतत्वाद्वेदानुसारि- मिश्च कैशिच्छिऐ्टे: केनचिदशेन परिगृहीतत्वात्प्धानकारणवादं तावदवय- पाश्रित्य यस्तर्केनिमित्त आक्षेपो वेदान्तवाक्येषूद्भावितः, स परिहृतः; इदानीमण्वादिवादव्यपाश्रयेणापि कैश्चिन्मन्दमतिभिर्वेदान्तवाक्येषु पुन- 10 स्तर्कनिमित्त आक्षेप आशङ्यत इत्यतः प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेनातिदि-

प्रकटार्थेविवरणम्

तात्पर्याज्ञानादिति भाघः। यस्मात्तकों Sप्रतिष्ठितः, तर्काज्ञानाथ् न मोक्षसंभषः तत ईत्युपसंहरति-अत आगमत्रशेनेति ॥

एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याखयाता:।।

15 पूर्वोत्तराधिकरणयो रुप देशातिदेशभावेन संबन्धे कारणमाह - वैदि- कस्यनि: ब्रह्मचैतन्यं जगत्समवायिकारणस्य विशषगुणो न भवति, कार्ये समा- नजातीयगुणानारम्भकत्वात्, यः कार्ये समानजातीयगुणानारम्भको न भवति नासी तत्समवायिकारणस्य विशेषगुण:, यर्था तन्तुगनं शौकल्यं न घटसमवायि- कारणस्य विशषगुण इत्यनुमानविरांधं कश्िदाशङ्केतत्याह - पुनस्तकेनि- 20 मिच्त इनि॥ चेतनाङ्गह्मणी जगत्सर्ग ब्रुवन् समन्वयो विषयः । तस्य वैशेषिकानुमानविराधोऽस्युन नति सन्देहः। सांख्यानुमानेSनैकान्तिकत्व- दोषवद्वेशेषिकानुमान दोषानुपलम्भादस्ति विरोध इति पूर्वः पक्षः।

१. T. Ta, P and TM omit ईत २. A omts यथा ... कत्ववाघव R. A adds rfar

412

प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

शति। परिग्यन्त इति परिग्रहाः; न परिग्रहा अपरिग्रहाः; शिष्टा- नामपरिग्रहा: शिष्टापरिग्रहाः; एतेन प्रकृतेन प्रधानकारणवादनिरा- करणकारणेन शिष्टैमनुव्यासपभृतिभिः केनचिदंशेनापरिगृहीता येडण्वा- दिकारणवादा:, तेर्ऽाप प्रतिषिद्धतया व्याख्याता निराकृता द्रष्टण्या :; 5 तुल्यत्वान्निराकरणकारणस्य नात्र पुनगशक्कितव्यं किंचिदस्ति ; तुल्यम- त्नापि परमगम्भीरस्य जगत्कारणस्य तर्कानवगाहयत्वम्, नर्कस्याप्ति-

यकं निराकरणकारणम्।।

भोक्त्रापत्तेरविभागश्रेत्खाल्ोकवत् । २-१-१३।।10

अन्यथा पुनब्रह्मकारणवादस्तर्कवलेनैवाक्षिप्यते। यधपि श्रुतिः प्रमाणं स्वविषये भवति, तथापि प्रमाणान्तरेण विषयापहारेऽ-

प्रकटार्थविवरणम्

सिर्द्धान्तं सूत्रयोजनया दर्शयति-परिग्रिृह्यन्त इत्यादिना ॥ आगमविरोध- श्रेति ॥ चकारात् गोमयश्यामत्वेSनैकान्तिको हेतुः तस्य कपिले वृश्चिके 1b समानजाता यगुणानारम्भकत्वाह्ष्टव्यः॥

भोक्त्ाप त्तेर विभागश्चेत्स्याल्लोकवत्।।

संबन्धमाह-अन्यथा पुनरिति। ननु पूर्व शब्दैकसमधिगम्ये नास्ति तर्कनिमित्त आक्षेप इत्युक्तम्. कथं पुनरारङ्कति तत्राह -यद्पि श्ुतिरिति॥ "आदिस्यो यूपः" इत्यादौ प्रमाणान्तरेण विषयापहारेऽन्यपरता हष्टा। अंतः 20 श्रुत्यर्थे प्रमाणान्तरविरोधा नास्तीति ने नियम इति भावः। यञ्चोक्तं

१. A. सिद्धान्तसूत्र ३. A. अत् २. TM. द्रष्टष्यम् ४. A omits न T, TI and P. द्रखव्या

418

[म. २. पा. १. सू. १३.

भाप्यम् न्यपरा भवितुमईति, यथा मन्तार्थवादौ; तर्कोऽपि स्वविषयादन्यत्रा- प्रतिष्ठितः स्यात् यथा धर्माधर्षयोः ; किमतः१ यधेवम्, अत इदमयुक्तम्- यत्प्रमाणान्तरप्रसिद्धार्थबाधनं श्रुतेः; कथ पुनः प्रमाणान्तरप्रसिद्धोऽर्यः

5 श्रुत्या वाध्यत इति, अत्ोच्यते-प्रसिद्धो ह्वयं भोक्तृभोग्यविभागो लोके-भोक्ता चेतनः शारीरः, भोग्या: शब्दादयो विषया इति ; यथा भोक्ता देवदतः, भोज्य ओदन इति; तस्य च विभागस्याभावः प्रस- ज्येत, यदि भोक्ता भोग्यभावमापद्येत भोग्यं वा भोक्तृभावमापद्येत;

10 प्रसिद्धस्य विभागस्य बाधनं युक्तम्; यथा चादत्वे भोक्तृभोग्ययोर्वि-

प्रकटार्थावेवरणम्

तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वं तत्राह-तर्कोऽपीति॥ धूमादभिज्ञानस्य प्रतिष्ठितत्वदर्श- नात् भवत्वेवं तर्कस्य स्वविषये प्रतिष्ठितत्वम् ; पतावता समन्वये किमायात- मिस्याह - किमत इति ॥ पूर्ववाद्याह- यदीति ॥ यद्येवं तव बुभुत्सा 15 वतते तर्हिदं वश्यमाणमयुक्तम, प्रत्यक्षस्य प्रमाणज्येष्ठत्वात्, विरोधे श्रुतेरुप- चरितार्थत्वमेव युक्तमिति भावः । श्रुतेः सवार्थबोधनेनोपक्षयान्नान्यबाधकत्वम्; नापि श्रुतिविपरीतार्थग्राहि प्रमाणान्तरमस्तीत्याह-कर्थं पुनरिति ॥ तन्र भोक्तृभोग्याभिन्नव्रह्मणो जगत्सर्गप्रतिपादकश्रुतिविपरीतार्थग्राहि प्रत्यक्षमस्ती- स्याह-उच्यत इत्यादिना । श्रुतेस्तद्वाधकत्वमव्यर्थादस्तीस्याह-तस्य च 20 विभागस्येति । एकस्मादभेदात् भोक्तृभोग्ययोरज्येकत्वं प्रसज्येत; अन्यथा ब्रह्मणोऽपि भदप्रसङ्गात्. अतो भोवतृभोग्याभिन्नव्रह्मणो जगत्सर्गे युवोणया श्रुत्यार्थात् मंदा बाधितः स्यादिति भावः। अस्तु तहि बाघ इत्यत्राह-न चास्यति॥ बाधव्यवहाराभावादेव। नन्विदानी बाधव्यवहाराभावेऽपि कालान्तरे भविष्यतत्याशङ्कयाह्द-यथा चाद्यत्व इति ।। विमतः कालो भोक्त्रा- 25 दिबाधव्यवहारवान् भवति, कालत्वादिदानीतनकालवदित्यर्थः। पूर्वपक्षमुप-

१. T, T1, P and TM add अतः २. TM. नुषाणाय

414

सोकापस्यधिकरणम् ५.] मकटार्थबिवरणम्

भाष्यम् भागो हृष्टः, तथातीतानागतयोरपि कल्पयितव्यः; तस्मात्मसिद्धस्यास्य भोक्तृभोग्यविभागस्याभावमसङ्गादयुक्तमिदं ब्रह्मकारणतातधारणमिति वेत्कथिचोदयेत्, तं प्रतिश्रूयात्-स्याल्लोकवदिति। उपपद्यत पवाय- मस्मत्पक्षेऽरपि विभाग:, एवं लोके दष्टत्वात्। तथाह-समुद्रादुदका- 5

विभाग इतरेतरसंक्षेपादिलक्षणश्च व्यवहार उपलभ्यते; न च समुद्रादुदकात्मनोऽनन्यत्वेऽि तद्विकाराणां फेनतरक्वादीनामितरेतर- भावापत्तिर्भवति; न च तेषामितरेतरभावानापत्तावपि समुद्रात्मनोऽ- न्यत्वं भवति; एवमिहापि-न च भोक्तृभोग्ययोरितरेतरभावापत्ति:, 10 न च परस्माद्वह्मणोऽन्यत्वरं भविष्यति। यदपि भोक्ता न ब्रह्मणो विकार: "तत्सष्टा। तदेवानुमाविशत्" इति स्रष्टुरेवाविकृतस्य कायोनु- प्रवेशेन भोक्तृत्वश्रवणात्, तथापि कार्यमनुभविष्टस्यास्त्युपाधिनिमित्तो विभाग आकाशस्येव घटाझुपाधिनिमित्त :- इत्यतः, परमकारणा- ट्रह्मणोऽनन्यत्वेऽप्युपपद्यते भोवतृभोग्यलक्षणो विभाग: समुद्रतरक्वादि- 15 न्यायेनेत्युक्तम् ।। प्रकटार्थविवरणम्

संहरति-तस्ादिति। भोक्तृभोग्यविभागप्रत्यक्षनिरुद्ध: समन्वय इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तमाह-स्याल्लोकवदिति ॥ समुद्रस्य वीच्यादिकारणत्वे यत्प्र माणं तस्य यथा वीच्यादिभेदभ्राहकप्रमाणविरोधो नास्ति तथा ब्रह्मणो- 20 5पि भोक्त्रादिकारणत्वप्रतिपाद्कवेदस्य भोष्त्रादिभेदभ्राइकप्रमाणविरोधो न भविष्यति, प्रातिभासिकमेदाभ्युपगमाहिति भावः। ननु समुद्रतरकटष्टान्तो नानुकूल:, कार्यत्वाभावात् भोक्तुरित्याशङ्कयाह-यंद्यपि भोक्तेति ।। निरु- पाधिककार्यत्वाभावेऽरपि सोपाधिकं कार्यत्वं भोक्तुरस्तीति भाष:।।

१. A. वद्यपीति ॥ भोक्करि

415

[अ. २. पा. १. सु. १४.

भाष्यम्

तद्नन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥२-१-१४॥

अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागम् "स्याल्लोकवत्" इति परिहारोऽभिहितः ; न त्वयं विभागः परमार्थ- 5 तोर्ऽस्ति, यस्मात्तयोः कायकारणयोरनन्यत्वमवगम्यते। कार्यमाकाशा- दिकं बहुपपञ्चं जगत्, कारणं परं ब्रह्म; तस्मात्कारणात्परमार्तोS- नन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः कार्यस्यावगम्यते; कुतः? आरम्भणशब्दा- दिभ्यः। आरम्भणशब्दस्तावद् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दृष्टान्तापेक्षायामुच्यते-"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वे मृन्मयं 10 विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति; एतदुक्तं भवति-एकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वे मृन्मयं घटशरावोदश्चनादिकं मृदात्मकत्वाविशेषाद्विज्ञातं भवेत् ; यतो

प्रकटार्थविवरणम्

तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य:।

15 अधिकरणसङ्गतिमाह - अभ्युपगम्य चेममिति । अद्वितीयब्रह्मपरः समन्वयो विषयः। तस्य भेदभ्राह्कप्रत्यक्षादिविरोधाऽस्त्युत नेति सन्देहः। पूर्वाधिकरणे अभ्युपगतप्रामाण्यस्य प्रत्यक्षादे: सत्यभेदविषयतया तत्त्वावेदक- त्वादस्ति विरोध इनि पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तमाह-न त्वयं विभाग इति ॥ आगमान्द्रेदस्य मिथ्यात्व्ावगमात् त्ाहकाणां प्रत्यक्षादीनां देहात्मप्रत्ययवद्याव- 20 हारिकत्वात् देहेव्यतिरिक्तात्मग्राहकप्रमाणस्याविरोधवद्द्वैतागमस्याप्य विर्यांध इति भाव:। ब्रह्मव्यतिरे केणाभाव इत्यमावशब्द: परमार्थसन्न भवतीत्यनेनामि- प्रायेण, तुच्छव्यावृत्तिलक्षणसत्वाभ्युपगमात् विकाराभ्युपगमाश्चेति। आरम्भण- शब्दार्थे दर्शयतुं कृत्ननमेव वाक्यं व्याख्याति-एतदुक्तं भवतीति ॥ यत्पुनः भास्करण व्याख्यातम् "विकारो वाच्यः, नामधेयं वाचकम्; एतदुभयं वाचो

१. TM. भेदव्यतिरिक्त ३. TM. दुयं २. T adds भेदस्य मिथ्यात्माम्युपगमात्

416

आरम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्-वाचैव केवलमस्तीत्यारभ्यते विकार :- घटः शराव उदश्चनं चेति; न तु वस्तुदटत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति; नामधेयमात्रं ह्वेतदनृतं मृत्तिकेत्येव सत्यम्-इति ; एष ब्रह्मणो दृष्टान्त आम्नातः; तत्र अ्रताद्वाचारम्भण ब्याद्दाप्टन्तिकेऽपि ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्यजातस्याभाव इनि गम्यते। पुनश्र नेजोबन्नाना ब्रह्म कार्यतामुक्त्वा तेजोवन्नकार्याणां तेजोबन्न्पनिरेकेणाभावं प्रवीति- "अपागादय्नेरगनित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणोत्येव सत्यम्" इत्याटिना। आरम्भणशब्दादिभ्य इलादिशब्दाव "ऐतदा- त्म्यमिर्द सर्व तत्सत्यं स आत्मा नत्वमसि" इत संर्व यदयमात्मा" 10 "ब्रह्मैवेदं सर्वम्" "आत्तैवेठं सर्वम्" "नेह नानास्ति किंचन" इत्येवमाद्यप्यात्ैकत्वप्रतिपादनपर वचनजातमुदाहतव्यम् , न चान्य-

प्रकटार्थविचरणम्

वागिन्दिरियम्यागम्मणं यागिन्तियं हामयमालस्वय व्यवहारं प्रवर्तयत"इति तर्द- सत्, पूर्वापगमङते. एर्वभाग दि सृ गना मृक्कार्यविज्ञानं प्रस्तुतम् तत्र 15 हेत्वाकातयां सृत्ततये: तत्कार्यन्य सतः पृथक्सत्वं पार्तीत्येनदेव वक्तव्यम्, न त्वकिश्चित्कर वाच उ.यारम्भकत्तम् परत्रापि मिथ्याविमध्यर्थाभिधायिनं सत्यशब्दं मृद्येत्र प्रयुञ्ञान आग्नायो विकार पूर्वतानननत्वसुक्तं सूचयाते । यद्पि केशवनावादि "वाचारम्भणश्रुत्या कारणत्कार्यस्यात्यन्तिकमेदो निषिध्यते; खरूपण तु कार्यन्त सत्त्वमेन' इति, त स्वरूपेण सत्त्रमिति 20 कोऽर्थः? कि कारणसत्तैव कार्यवरूपसता, किवा सत्तान्तरम्? तत्राद्ये न विवादः। द्वितीय नकचिज्ञानन सवविक्ाप्रतिज्ञासिद्धिः, कारेणसत्ता कार्य- सत्तापरिज्ानामावात्; अजद्षन् ज्ञाने भदादयानमपि स्यात्। मम त्वनिर्वाच्यानां विकारणां कारणसत्तयय राह्यवहारगोचरत्वात् कोरसत्तापरिज्ञाने सर्व सत्तापरिज्षानं सिध्यनीति। एवं तावदागमाविकारानृनत्वमुकत्वा प्रकान्तमुप- 25

१. A. तदतीवासत्. ३. T,'l'1 and P. करणं २. T, Ti and P. कारणज्ञानेऽपि TM. करण-

417 53

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २, पा. १. स. १४.

भाष्यम्

चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं संपदते। तस्माद्यथा घटकरकाद्याकाशाना महाकाशानन्यत्वम्, यथा च मृगतृष्णिकोदकादानामूषरादिभ्योऽनन्य- त्वम्, दृष्टनष्टस्वरूपत्वात्सरूपेणातुपाख्यत्वात; एवमस्य भोग्यभोक्ता- 5 दिप्रपञ्चजातस्य ब्रह्मव्यतिरेकेणाभाव इति द्रष्टव्यम् ॥

नन्वनेकात्मकं ब्रह्म ; यथा दृक्षोऽनेकशाखः, एवमनेकशक्तिप्रतृत्ति- युक्तं ब्रह्म; अत एकत्वं नानात्वं चोभयमप सत्यमेव-यथा वृक्ष इत्येकत्वं शाखा इति नानात्वय: यथा च रमुद्रात्मनैकत्वं फेनतरङ- द्यात्मना नानात्वम्; यथा च मृदात्मनेकत्वं घटशरावाद्यात्मना 10 नानात्वम्; तलैकत्वांशेन ज्ञानान्मोक्षव्यवहारः सेत्स्यति; नानात्वां- शेन तु कर्मकाण्डाश्रयाँ लौकिकवैदिकव्यवहारो सेत्स्यत इति; एवं च मृदादिदृष्टान्ता अनुरूपा भविष्यन्तीति। नैवं स्यात्-"मृत्तिकेत्येव सत्यम् " इति पकृतिमात्रस्य दष्टान्ते सत्यत्वावधारणात, वाचारम्मण- शब्देन च विकारजातस्यानृतत्वाभिषानात्, दाष्टान्तिकेऽषि "ऐत- 15 दात्म्यमिद सर्वे तत्सत्यग्" इि च परमवारणलेवैकस्य रात्यत्वाच-

प्रकटार्थविवरणम्

संहारच्छलेना-तस्माद्यथा घटकरकाद्याकाज्ानामिति।। जीवेश्वरदि विभागो मिथ्या. विभागत्वादौपाधिकत्वाद्वा, घटाकाशा दिविभागवत्। भूधरा दिक्कमसत्यम्, अन्तवत्वात् कार्यत्वाद्वा, ऊपरोदकवदित्यर्थः ॥ अनुपाय- 20 त्वादिति॥ वास्तवसत्वविधुरत्वादित्यर्थ: ॥

एवं स्वभतानुसारेण व्याख्यायाचार्यदेश्यव्याख्यामनुभापने-नन्वनेका- त्मकमिति ॥ अनेकाभि: शक्तिभिः प्रवृत्तयः अधेकारा तदुक्तं बहा। दूषयति- नैवं स्यात् मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । यदि भिन्नाभिन्नं ब्रह्माभिप्रेनं स्यात्ततो विकारभेदोऽपि सत्य पवंति कारणमात्रे सत्यतावधारणं न स्यादित्यर्थ: । मम तु 25 सांव्यवहारिकसस्यतानुपमर्देन दष्टान्तो न विरुध्यते, अन्यथा दार्ष्टान्तिकव्या- कोपात्। किश्च यदि जीवगतः संसार: कल्पितः स्यात्, तदैव तस्यासंसारि-

418

आरम्भणाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

धारणात्, "स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" इति च शारीरस्य ब्रह्मभावोपदेशात्; स्वयंप्रसिद्धं ह्वेतच्छारीरस्य ब्रह्मात्मत्वमुपदिश्यते, न यत्रान्तरपसाध्यम्; अतथदं शास्त्रीयं ब्रह्मात्मत्वमनगम्यमानं स्वाभाविकस्य शारीरात्मत्वस्य बाधकं संपधन, र्जादिबुद्धय इत 5 सर्पादिबुद्धीनाम्; वाधिते च शरीरात्मत्वे नक्षाः भमस्तः स्वाभाविको व्यवहारो वाितो भवान, वत्नसिद्धये नानात्व,सोऽपरो ब्रह्मणः कल्प्येत ; दशयति च-"यत्र त्वस्य मर्वमात्मैनाभूत्तत्केन कं पशयेत्" इत्यादिना व्रह्मात्मत्वरिनं मति समरवस्य क्रियाकारकफल- लक्षणस्य व्यवहारस्याभावस्; न चायं व्यवह राभावोऽवस्थाविशेष- 10 निबद्धोऽभिधीयत इति युक्तं वक्तुम्, "तत्वमासे" इति ब्रह्मात्मभाव-

प्रकटार्थवितरणम्

ब्रह्मात्मता घटत; अन्यथा सत्यतः संसारिणो ब्रह्मात्मतापदेशसंभनप्रसङ्गा- दित्याह-स आत्मा तत्त्रमसीति। ननु ब्रह्मांशस्य जीरस्य ज्ञानकर्मसमुख्च यानुष्ठामत् भाविव्रह्मभावापेक्षया तादात्म्योपदेशी भविष्यति; नेत्याह-15 स्वयंपरसिद्ध हीति॥ 'सांडयं देवदत्तः' इतिवद्विशिष्टपरामर्शेग स्वरूयपर्यव- साथि सामानाधिकरण्यम, अन्यथा 'तत्त्वं भविष्यसि' इति व्यदेशपसङ्गादविति भावः।ननु बाधकादर्शनात् जीवस्य सत्यमेव संसारित्म् न ब्रह्मात्मत्वं सवतःसि- द्धमित्याशङ्याद्-अतश्चेदमिति ॥ यतो जीवस्य ब्रह्मभावः प्रयत्नान्तरसाध्यो न भवति अत एव शास्त्रादवगम्यमानं जीवस्य ब्रह्मात्मत्वं नैसर्गिकमविद्या- 20 सिद्ध स्य संसारित्वस्य बाधकं संपद्यत इत्यर्थः। ब्रह्मेवाहं न ससारीत्यस्तु वाध :; ततः किमित्याशङ्कयाह-बाघिते चेति ॥ स्वभाथोSविद्या, तत्कृतः साभा- विक: प्रमातृत्वप्रमुखः कर्तृत्वभोकतृत्वलक्षणो व्यवहारां वाधितः स्यादित्यर्थः। ननु प्रमातृत्वं पूर्व सत्यमेव मोक्षावस्थायां निवर्तत इति किंन स्यादिस्या- शाङयाह-न चायं व्यवहाराभाव इति ॥ इतश् न भेदोऽपि सत्य 25

१. T,Ti and P. वहमांशजीवस्य २. T omits इति

419

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. २. पा. १. सू.१४.

भाष्यम्

स्यानवस्थाविशेष निबन्धनत्वात् ; तस्करदृष्टान्तेन चानृताभिसंघस्य बन्धनं सत्याभिसंघस्य च मोक्ष दर्शयन्नेकत्वमेवैंकं पारमार्थिकं दर्शयति, मिथ्या- ज्ञानविजम्भितं च नानात्वस्; उभयसत्यतार्यां हि कथं व्यवहारगोच- 5 रोऽपि जन्तुरनृताभिसंध इत्युच्येत? "मृत्योः स मृत्युमाम्नोति य इह नानेव पश्यति" इति च भेददृष्टिमपवदन्नेवैतदर्शयति; न चास्मिन्दशने ज्ञानान्मोक्ष इत्युपपद्यते, सम्यग्जानापनोदस्य कस्यचिन्मिथ्याज्ञानस्य संसारकारण- त्वेनानभ्युपगमात्; उभयसत्यतायां हि कथमेकत्वज्ञानेन नानात्व- ज्ञानमपनुदत इत्युच्यते। नन्वेकत्वेकान्ताभ्युपगमे नानात्वाभावात्मत्य- 10 क्षादीनि लौकिकानि प्रमाणानि व्याहन्ेरन्, निर्विषयत्वात्, स्थाण्वा- दिष्विव पुरुषादिज्ञानानि; तथा विधिन्रतिषेघशास्त्रमपि भेदापेक्षत्वात्त-

प्रकटार्थेविवरणम्

इत्याह-तस्करदष्टान्तेनेति। कश्वितस्करत्वेनामिशस्तनृवरी प्रपरशुग्रहणेदह्यने बध्यने च, सत्यवादी नेत्र दद्यने मुच्यते व इस्यनेन दष्टनतं 6 नेत्यर्थः । भेददृष्टः निन्दितत्वादप्ये त्वमेव पारमार्थिकमित्याह-मृत्योः स इति। किश्च मेदभिदवा दे ज्ञानान्मोक्षेपि न सिध्यतीत्याह-न चास्मि- न्निति॥ मोक्षप्रतिबन्धकनिवृत्युपाधी हि मोक्षस्य ज्ञा.साध्यत्वम्; नचते मोक्षप्रतिबन्धकं विश्ञ्चित् ज्ञाननिवर्त्यमस्ति, भ्रमस्य क्षणिकतया स्वयं निवृत्तेः, सन्तानस्य च तद्मतिरिक्तस्याभावात्, संस्कारस्य तत्वज्ञानेन सहभावदर्शनात्, 20 स्वयमग्रह्णनिवृत्तिरूपत्वा्चेति भावः। ननु नानात्वांशो ज्षाननिवर्त्यो डस्त्वित्याशङ्कयाह-उभयसत्यतायां हीति ॥ ज्वानस्य वस्तुविनाशकत्वा- दर्शनादिति भावः। तस्मात् ज्ञानान्मोक्षस्य साध्य वसिध्यन्यथातुपपत्त्यानाद्य- विर्वाच्याज्ञानसिद्धो मेदोडम्युपगन्नव्य इति। इदानीं प्रत्यक्षादिषु प्रामाण्य- प्रसिध्यनुपपत्त्यर्थापत्तिबलात् सत्यो मेदोऽभ्युपगन्तव्य इति शङ्गते- 25 प्रमाणादिभेद: सत्यो

१. A. स मृत्युरिति २ A omits हि

420

आरम्मणाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाध्यम्

दभावे व्याहन्येत; मक्षशास्त्रस्यापि शिष्ययासितादिभेदापेक्षत्वात्तदभावे व्याघातः स्यात; कथ चानृतेन मोक्षशास्त्ेण प्रतिपादितस्यात्मैकत्वस्य सत्यत्वमुपपद्येतेति। अतोच्यते-नैष दोप, सर्वव्यवहाराणामेत्र प्राग्ब्रह्मात्मताविज्ञानात्सत्यत सेपपचेः। सवन्यवहार स्ये वमवोधाठ; 5 यावद्धि न सत्यात्मैकत्वप्रतिपत्ति नवत्ममाणपमेयफललाणेपु विका- रेष्वनृतत्ववुद्धिर्न कभ्यचिदुत्पद्यने ; विकारानेत्र तु 'हम्' 'मम' इत्यव्िदिययात्मात्मीयेन भावन रवो जन्तुः पतिपद्यते स्वाभाविकीं ब्रह्मात्मतां हित्वा; पक्ात्या व्रम्मात्मतापतिबोधादुपपन्नः सर्वो लौकिको वैदिकश्च व्यवहार :- यथा सुपस्य पाकृतस्य जनस्य स्म् 10 उच्चावचान्भावान्पयतो निधिचिवमेव मत्यकाभियतं विज्ञानं भवति प्राक्मबोधात्, न च प्रत्यक्षाणामामिपायस्तताले भवति, तदूत्। कथं चासत्येन वेदान्तवावचेन सत्वस्य ब्रम्मात्मत्वत्य अपत्तिरुपपद्येत ? न हि रज्जुसर्पेण दष्टो प्रियते; नापि मृगतृष्णिकाम्भसा पानावगाहनादि- प्रयोजनं क्रि्रयत इति। नैप दोष: शङ्गाविपादिनिमित्तमरणादिकार्योप- 15

प्रकटार्थविवरणम्

वक्तव्य इत्याह-कथं चानृतेनेति । प्रथमार्थापत्तेस्तताघदन्यथाप्युपपत्ति- माह-अत्ोच्यत इति॥ द्विनीयार्थापत्तिमनुवदति-कर्थं त्व चा।सत्येनेति। किञ्च विप्रतिपन्रः प्रपश्चः सत्य: अर्थक्रियाकारित्वात् आत्मवद [वदित्यभि]भिप्रे- 20 त्याह-न हि रज्जुसर्पेणेति । तत्रानुमाने तावदनैकान्तिकत्वमाह-शङ्गाविषा- दीति। सर्पेण अदष्टोऽपि दष्टत्वविभ्रमान्म्रियते, मूच्छी गच्छनीति प्रसिद्धम्; न च तत्र विषस्मरणं मरणकारणमतिप्रसङ्गादित्यर्थः। व्यभिचारान्तरमाह- सवमदर्शनेति ॥ ननु सत्यार्थक्रियाकारित्वादिति हेतुर्विशेष्यते खमे

421

ब्रह्मसूत्रभाव्यव्याख्यानम् [न.२.पा.१. सु. १४.

भष्यम्

तत्कार्यमप्यनृतमेवरेति चेद्रयात्, तत्न ब्रूमः-यद्यपि खप्नदशनावस्थस्य सपदंशनोद कस्त्नानादि कार्यमनृतम्, तथापि तदपगतिः सत्यमेव्र फलम्, प्रतिबुद्धस्याप्यबाध्यमानत्व्रात्; न हि समादुत्थितः स्वमदष्टं सर्प- 5 दंशनोदकस्नानादि कार्ये मिथ्येति मन्यमानस्तद्वगनिमपि मिथ्येति मन्यते कश्विद। एतेन स्वप्नद्शोऽवगत्यवाधनेन देहमालात्मवादो दूषितो वेदितव्यः । तथा च श्रुति :- "यदा कमेसु काम्येषु स्त्रिवं खवम्नेषु वश्यति। समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्सन्ननिदर्शने ॥।"

10 इत्यसत्येन रवप्रद्शनेन सत्यायाः समृद्धेः प्रतिपतति दशयति, तथा पत्यक्षदर्शनेषु केषुचिदरिष्टेषु जानेषु "न चिर्गामय जोविष्यतीति विद्यात्" इत्युवत्वा "अथ स्म्नाः पुरुपं दृष् छष्णवनतं ५श्यति स एनं इन्ति" इत्यादिना तेन तेना त्यनैव रमदरशनेग सत्यं मरणं सूच्यत इति दर्शयति; प्रसिद्धं चेदं लोकेऽ्वयव्यनिरेककुसलानामी 10 दृशेन रवप्नद्शनेन साध्वागमः सूच्यते, इदृशेनासाध्वागम इति;

प्रकटार्थविवरणम् चार्थकरिया मिथ्येति नानैकान्तिकत्वमित्याह-तत्कायमपीति ॥ मिथ्या- भूतार्थेन्द्रियसंप्रयोगादौ सत्यावगतिसाधनभूते तर्ह्यनैकान्तिकतत्याह- तत्न ब्रूम इत्यािना ॥ प्रसङ्गान्मतान्तरनिराकरणेऽप्यतिदिशति - एते- 20 नेति॥ सन्ने केदाचिद्याघ्रदेहो द्रष्टा भूत्वा जागरणेऽप्यनुसन्दधानो दृशयते देद एव चेदात्मा व्याघ्रदेह्दायगमे द्रष्टरपगमान्नानुसन्धानं स्यादिति भावः। यब्ोकं नासत्यात्सत्यप्रतिपत्तिः संभवति मिथ्याधूमगृहीतादिव बाष्पा-

सस्यता वक्तव्येति, तत्रान्यथाप्युपपत्तिमाह-तथा च श्रतिरित्यादिना।। 25 मिथ्याधूमस्य त्वन्यासत्वाद्गमकत्वं ज्ञानस्वरूप सत्यतायामपि मिथ्यार्थावछिषस्य

१. A.क्रियाहेतु: २. T and TM. तबाघ

422

भरम्मणाधिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

तथाकारादिसस्याक्षरप्रतिपत्तिर्दष्टा रेखानृताक्षरप्रतिपतेः । अपि चान्त्य- मिदं ममाणमात्मैकत्वस्य प्रतिपादकं नातः परं किंचिदाकाक्यमस्ति ; यथा हि लोके यजेतेत्युक्ते किं केन कथमित्याकाक्कयते नैवम् *तच्व- मसि" इत्युक्ते, किंचिदन्यदाकाक्कयमस्ति, सर्वात्मेकत्वनिषयत्वादव- 5 गतेः; सति ह्यन्यस्मिन्नवशिष्यमाणेडर्य आकाक्का स्थात्: न त्वात्मैक- त्वव्यतिरेकेणावशिष्यमाणोऽन्योर्थोस्ति, य आकाक्षयेन। न चेय- मवगनिर्नोत्पद्यत इति शर्क्यं वक्तुम्, "सद्धास्य विजज्ञी" इत्यादि- श्रुनिभ्यः, अव्गतिसाधनानां च अ्रवणादीनां वेदानुवचनादीना च विरधायमानत्वात्। न चेयगवरगतिरनर्यिका अ्रन्तिर्वेति शक्यं वकतुमू; 10

पछटार्थविवरणम

मिध्यात्वात तमादभ्रमप्नतिपात्तवद्सन्यान् मत्यप्रतपत्यविरोधः। उदा- हरणान्तरबाह-तथालाभदेति। यदपपि सपिदव्यं स्वरूपेण सत्यम्, सङ्केनव- शाञ्च वर्णप्रत्यायकं स एव संकेतः 'अयं ककारः, अय गक्कारः' इति समारोपित रूपेण; न पुनरादशी रखां दुष्टरा अयंवणे सर्तव्य इनि, तस्मात् हवैतसत्यत्वं विना- 15 सुपपत्यभाचात् न परमार्थमेदकल्पनं न्याय्यम। किश्च यदि युगपद्जेदप्रथुक्तो व्यवहार: स्यात् तद्ोभयसत्य वाकल्पा ा सुज्येतः न चास्ति, ब्रह्मात्मकत्वक्षाने

नन्वेतादशी प्रतिपत्तिरेव कस्यापि नोदपादि, तत्राह-न चेयमवगतिरिति।। तद्रह्म किलास्य पितुर्वचनात् श््वेतकेतुर्थिजक्षौ विज्ञातवानित्यर्थः। किश्च 20 सति पुष्कलकारणे कार्य नोत्पद्यत इति साहसमात्रमित्याह-अवगति- साधनानां चेति। ननु ब्रह्मावगतिर्निष्फला प्रान्तिश्च, मिध्याकार्यत्वाद् बौद्धशास्त्रप्सृतवुद्धिवदित्याशङ्कयाह-न चेयमवगतिरिति ॥ बाधितविष- यत्वानैकान्तिकत्वे स्फुट इति भावः।ननु-सूत्रकारेण भिथ्याभूतत्वात् सवप्रा- जागरितस्य वलक्षण्यमुक्तम् 'वैधम्याज्च न खवप्नादिवत्" इति। "सत्यं चानृतं 25

१. T. मेषङ्रव्यं T1. विषमद्रव्यं

423

ब्रह्मसुतरभाव्यव्यारूयानम् [भ.२. पा.१. सु. १४.

भाष्यम्

अविद्यानिवृत्तिफलद्शनात्, वाघकज्ञानान्तराभावाच्च। प्राक्त्वात्मक- त्वावगतेरव्गाहतः सर्वः सत्यानृतव्यवहारो लौकिको वैदिकश्चेत्यवो- चाम। तस्मादन्तेन प्रमाणेन पतिपाहित आत्मकेत्वे समस्तस्य प्राचीनस्य भेदव्यवहारस्य वाधितत्वान्नानेकात्पकब्रह्मकल्पनावकाशो- डस्ति। ननु मृदादिद्ष्टान्तप्रणयनात्परिणामनड्ह्म शाख्त्रस्याभिमतमिति गम्यते ; परिणामिनो हि मृदायोऽर्ा लोके समधिगता इति। नेत्युच्यते-"स वा एष महाजन आत्माऽजरोऽमरोऽमृनोऽभयो ब्रह्म" "स एष नेति नेत्यात्मा" "अस्थूलमनणु" इत्याद्याभ्यः सर्व- 10 विक्रियाप्रतिषंधश्रुनिभ्या ब्रह्मणः कूटस्यत्वावगमात्; न ह्येकस्य ब्रह्मण: परिणामधमत्वं नद्रहितत्त्र व शक्यं प्रनिपत्तुम् ; स्थितिगति- वत्स्यादिति चत्, न; कूदस्थन्यि वितेषणात्; न हि कूटस्थस्य

प्रकटाथाववरणम्

च सत्यमभवत्" इति वशृतिः।अतः कर्थ सर्वमिथ्यात्वमित्याशङ्कयाह- 15 पावत्तात्पकत्वानगनेरि।। यया पस पव शुक्त्यादि सत्यं रुप्याद्यसस्य- मित्यवान्तरव्यवहारः नथा ततवज्ञानात् प्राकु सनि प्रमातरि बाध्यमसस्यं संहैव प्रशतृत्पेज बाध्यं सत्जित्यवान्तरविमागो न विरुध्यत इत्यर्थः। प्रकृत- मुपसंहरति-तस्मानिति ॥ वाधिनेत्वाठिति ।। प्रतिषिद्धसत्यत्वादित्यर्थः। न मया कल्प्यन, श्रुनेरवेत्याह-नतु मृद्रादीति । परिणामिटप्टन्तोपादानात् 20 ब्रह्म तत्वतः परिणामि भिन्नाभिन्नमिति लिङ्गं श्रुतिविरोध बाध्यत इत्याह- नेत्युच्यत इत्यादिना । मृदादिदश्टन्तोऽप्यनत्यत्वेन परिणामित्वे; अन्यथा जाड्यस्यापि प्रसङ्गात्। तनु यथा विरुद्धे अपि स्थितिगती क्रमेण सक्कच्छेते तथा सृष्टेः प्रागिक्रियं व्रह्म, सृ्ौ च विकारीत्युभयोपपत्ती सत्यां किमित्येकस्य बाध: कल्प्यते! अगतिका हीय गतिः, यद्वाधकल्पनमित्याह-स्थितिगतित- 25 दिति ।। परिहरति-न कूटस्थस्येति ।।

१. T. सत्यश्ञानात् ३. A. सत्यमितरदिति २. A omits स इव. बाध्यं ४. T, TI and TM omit ब्धितत्वादिवि

424

आरम्मणाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

ब्रह्मण: स्थितिगतिवदनेकधर्माश्रयत्वं संभवति ; कूटस्थं च नित्यं ब्रह्म सर्वविक्रियापततिषेधादित्यवोचाम; न च, यथा ब्रह्मण आत्मैक- रवदर्शनं मोक्षसाधनम्, एवं जगदाकारपरिणामित्वदर्शनमपि स्वतन्त्रमेव 5 हि फलं दर्शयति शास्त्रम्-"स एष नेति नेत्यात्मा" इत्युपक्रम्य "अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि" इत्येवंजातीयकम्। तत्रैतत्सिद्धं भवति-ब्रह्ममकरणे सर्वधर्मविशेषरहितब्रह्मदर्शनादेव फलसद्धौ

प्रकटाथविवरणम्

"नित्य: सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः" 10

इति स्थाणुत्वं पूर्वमभिधायानन्तरमचलत्वं स्रुवन् सर्वविक्रियावर्जितं कूटस्वत्व माह-परिस्पन्दाभावस्य सर्वगतत्वादेव सिद्धः: अतो न क्रमेणापि विकारा- विकारविति भावः । किश्च ब्रह्म तत्वतोऽपरिणाममि निरवयवत्वात्, न यदेवं न तदेवं यथा क्षीरम्। यदत्र गदितम्- न तावदवयवातिरेकेणावयवी माया- वादिनां कश्विदस्ति; तत्र क्षीरावयवाः परिणमन्त इति वक्तव्यम्; ते च निरव- 15 यवा:, इतरथानवस्थानात्, अवयवानन्तेन क्षीरसमुद्रस्य[क्षीरक्षीरसमुद्रसाम्य]- प्रसङ्गाञ्च; तस्मान्निरवयवस्यैवं परिणामो दष्ट इति, नदसत्, तथा हि-किमेत- लोकिकं नयायिकं वा? नाद, सावयवस्यव क्षीरादेः लोके परिणामदर्शनात्। मायावादिना प्रसिध्यनपह्रवेन विचारासहत्वमेवावेद्यत। यदि द्वितीय, तहि कि तेSनाद्य: सादयो वा? आद्ये-अपसिद्धान्तः, परमाणुवादाश्रयणं चस्यात्; 20 अन्स्ये सावयत्वं दुर्निवारम्; ततो यत्किञ्चिदेतत्।ननु ब्रह्मणः परिणामित्वप्रति पादने श्रुतेरेव तात्पर्य कल्प्यते व्यवहारसिद्धे: प्रयोजनस्य सन्भावादित्या शाङ्गयाह-न च यथा ब्रह्मण इति ॥ यवहारसिद्धि: प्रयोजनं न श्रुतं तावत्; नापि कल्पनीयम्, अन्यथापि लाभादिति भावः। भवतु परिणामज्ञानं निष्फलं शुद्धम्रह्मात्मताक्षानं च सफलम्; ततः किमिस्यत आह-तत्नैतत्सिद्धमिति। 25

१. TM and A omit एव ३. A. प्रयोजनभावात् २. A. परिणामात्

425 64

ब्रहमसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. २. पा. १. सू. १४.

भाष्यम्

सत्याम्, यथत्ाफलं भ्रृयते ब्रह्मणो जगदाकारपरिणामित्वादि, तङ्क- हदर्शनोपायत्वेनैव विनियुज्यते, "फलवत्संनिधावफलं तदङ्म्" इतिवत् ; न तु स्वतन्त्रं फलाय कल्प्यत इति। न हि परिणामवच्व- 5 विज्ञानात्परिणामवत्वमात्मनः फलं स्यादिति वक्तुं युक्तम्, कूटस्थ- नित्यत्वान्मोक्षस्य। कूटस्थब्रह्मवादिन एकत्वैकान्त्यादीशित्रीशितव्या- भावे ईश्वरकारणप्रतिज्ञाविरोध इति चेत्ु, न ; अविद्यात्मकनामरूप- बीजव्याकरणापेक्षत्वात्सवज्ञत्वस्य। "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत:" इत्यादिवाक्येभ्यो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसवरूपात्सवज्ञात्सवशक्त्ेरी- 10 शवराज्जगज्जनिस्थितिपलयाः, नाचेतनात प्रधानादन्यस्माद्वत्येषोऽर्यः प्रति- ज्ञातः "जन्माद्यस्य यतः" इति; सा प्रतिज्ञा तदवस्थैव, न तद्विरुद्धोऽर्यः पुनरिहोच्यते। कथ नोच्यते, अत्यन्तमात्मन एकत्वमद्विती- यत्वं च ब्रुवता! शृणु यथा नोच्यते-सर्वज्ञस्येश्वरस्यात्मभूते इवावि- दाकल्पिते नामरूपे तत्वान्यत्वाभ्यामनिवचनीये संसारपपश्ञबीजभूते 15 सर्वज्ञस्येश्वरस्य माया शक्ति: प्रकृतिरिति च श्रतिस्मृत्योरभिलप्येते; ताभ्यामन्यः सर्वज्ञ ईश्वरः "आकाशो वे नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तङ्रह्म" इति श्रुतेः, "नामरूपे व्याकरवाणि" "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः। नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते" "एक बीजं

प्रकटार्थविवरणम्

20 पूर्वापरविराधमुद्भावयति-कूटस्थब्रह्मवादिन इति ॥ एकत्वस्पैकान्ततो नियतस्याम्युपगतत्वादीशितव्याभावे सति "जन्माघ्यस्य यनः" (इति] ईश्वर- कारणप्रतिक्ञा विरुष्यते कूटस्यं ब्रह्मास्मिन्नधिकरणे वदत इति भावः । परिहरति-नाविद्यात्मकेति ।। अविद्यात्मके जडे ये, नामरूपकारणत्वात् नामरूपे, ते जेगतो बीजम्, तहयंप।तद्दयाप।कारणापेक्षत्वात् तत्परिणामो 25 पाधिकत्वादीश्वरस्य न विरोध इत्यर्थः । एतदेव विवृणोति - तस्माद्वा इत्यादिना। अविद्याकल्पितेति ॥ अविद्यात्मना जाज्यरूपेण कल्पिते सवीकृत

१. T omits रगतो २. T. तडयप-

426

आरम्मणाधिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् बहुधा यः करोति" इत्यादिश्रुतिभ्यक्च ; एवमविद्याकतनामरूपोपाध्य- तुरोधीश्वरो भवति, व्योमेव घठकरकादयुपाध्यनुरोधि; स च स्वात्म- भूतानेव घटाकाशस्थानीयानविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूप कृतकार्यकरण- संघातानुरोधिनो जीवाख्यान्विज्ञानान्यनः प्रतीष्टे व्यतहारविषये; तदेव- 5 मविद्यात्मकोषाधिपरिच्छेदापेक्षमवेश्वर स्येश्वरत्वं सर्वज्ञत्वं सर्व क्तित्वं च, न परमाथतो विद्ययापास्तसर्वोपाधिस्वरूप आत्मनीशित्ीशितव्यसर्वङ- त्वादिव्यवद्वार उपपद्यत; तथा चोक्तम्-"यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छणांति नान्यद्विजानाति स भूमा"इात; "यत्र चवस्य सर्व- मात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्" इत्यादिना च । एवं परमार्थावस्थायां 10 सर्वव्यवहाराभावं वदन्ति वदान्ता: सर्वे; तथेश्वरगीतास्वपि- "न क्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्सुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते।। नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विसुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन सुह्यन्ति जन्तवः"॥ 15 पदश्यते; व्यवहारावस्थायां तूक्तः श्रतावपीश्वरादिव्यवहारः "एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एप सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभे- दाय" इति। तथा चेश्वरगीतास्वपि- "ईश्वरः सर्वभूतारनां हृद्देशेऽ्र्जुन तिष्ठति। 20 भ्रामयन्सवभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥" इति। प्रकटार्थविवरणम्

इस्यर्थः ॥ एवमविद्याकृतति॥ अविद्याकार्यव र्यत्वादनिर्वारये नामरूपे एवोपाधिर्माया तत्प्रतिबिम्धितश्चिद्धातुरीश्वरो भवतीत्यर्थः। विद्यया लक्ष्य तत्पदार्थविवेकेन; अपसारितसर्वोपाधिविशेषे बिम्बभूते ब्रह्मणीत्र्थः। सभावः 25 नैसरगिकी माया, प्रवर्तते। तदेषं श्रुतिस्सृतिपर्यालोचनया सोपाधिकत्वानु- पाधिकत्वाम्यां सविशेषस्वं निर्विशेषत्वं चाषिरुद्धम्।।

427

ब्रह्मसूतनभाष्यम्यारूयानम् [म. २. पा. १. सु. १४.

भाष्यम् सुतकारोऽपि परमार्थाभिमायेण "तदनन्यत्वम्" इत्याह; व्यव- हाराभिमायेण तु "स्याल्लोकवत्" इति महासमुद्रस्थानीयतां ब्रह्मणः कथयति, अप्रत्याख्यायैव कार्यप्रपश्चं परिणामपक्रियां चाश्रयति-सगु- 5 णेषूपासनेधूपयोक्ष्यत इति।

प्रकटार्थविवरणम्

अत्रैव सूत्रकारसंमतिमाह-मूत्रकारोऽपीति ॥ यश्चोक्तम् 'न सूत्रकारः कचिदपि मायाशब्दं प्रयुङ्के'इति, तदसत्; "मायामात्रं तु कार्त्स्नर्येनानमि व्यक्तस्वरूपत्वात्" इति सूत्रवचनात्, तत्र सवप्ने मात्रभ्रहदणं कुर्वन् जागरण- 10 स्यापि मायार्मयत्वं सुचयति। यञ्च 'मायति प्रजञोच्यते' इति व्याख्यानम्, तदसत्, मिथ्याभूते करिनरतुरगादौ मायाशब्दस्य लौकिकानां प्रयोगदर्शनात् वेदेऽपि "मायां तु प्रकृतिम्" हत्यत्र स पवार्थो ग्राह्यः। यश्चोक्तम् "अजामेकाम्" इति तेजोबन्नलक्षणाया भूतप्रकृतेः प्रकृतत्वात्सव निर्मिमीते स्विकारानिति व्युत्पत्या मायोच्यत इति. तदसत्, योगाद्रढेर्बलीयस्त्वात्। 15 "किकारणं ब्रह्म" इति तेजःप्रभृतिकं प्रति ब्रह्मणो निरंशस्य कारणतवासं भवाशङ्कायां तन्निर्वाहिकायाः शक्ते: स्वगुणः निगूढायाः प्रक्रान्तत्वाश्च। तदेवं श्रुतिस्मृतिसूत्रप्रसिद्धो मायावाद इति स्थितम्। यदत्र भास्करो रुरोद "कथं मिध्यात्वमत्रगतम् ? न तावत्परत्यक्षानुमानाभ्यांभ्याम्; ताभ्या] हीद प्रपश्चजात परिच्छिन्म् ; न च कारणदोषबाधकप्रत्ययौ स्तः ; पृथिव्यादिज्ञानस्य आ संसारं 20 सर्वेषां प्राणिनामनुवृत्त: ; अतः पारमार्थिक पवायं भेद"इति, तत्र यदि प्रत्यक्ष- बाधाभावात् सत्यत्वमभिप्रंतम्, तदा चन्द्रपरादेशत्ववर्णदैर्ध्यादिदेश्ाद्यात्मभावा- नामपि सत्यत्वप्रसङ्ग:, तेषामप्यासंसारमनुवृत्तेः । अथ तत्रानुमानिकस्याग- मिकस्य[स्य वा वाधस्य] विद्यमानत्वात्तत एव दोषस्यापि कल्प्यमानत्वाद- सत्यता सदा सिद्धैवावगम्यत, सर्हीहाप्यागमानुमानयोरुपन्यस्तेत्वादविद्या 25 दोषस्य च संभावितत्वात् प्रागनिवांतमपि मिथ्यात्वमवगम्यताम्। यश्चोक्तम्- ब्रह्मज्ञानमपि तहि मिथ्या स्यादविद्याप्रसूतत्वात्, ज्ञानत्वाद्वा प्रपश्नश्ञानवदिति, तद्तिफल्गु; स्वरूपमिथ्यात्वसाधने सिद्ध साधनत्वाय विषयमिथ्यात्वसाधने

१. T. TM and A. मायामात्त्व २. T and T1. उपलब्ध

428

आरम्मणाधिकरणम् ६] मकटार्थेविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

चागमाबाधितत्वात्। यञ्च मिथ्याशब्दस्य तुच्छार्थत्वं गृहीत्वागमस्याबो- धकत्वादिवलानं तत्पररहस्याविज्ञानविजृम्भितमित्यपहसन्ति सुज्षाः। तथा हि-मिथ्यात्वं नाम वाध्यत्वम्, नञ्चाज्ञानकार्यस्य प्रत्यक्षवाधे ज्ञाननिवर्त्यत्वम्; परोक्षबाध, मायाकार्ये वा परमार्थसत्यत्ववैघुर्यप्रकटीकरणम्। न व तादश- 5 मिथ्यात्वविशिष्टस्यार्थक्रियायां कावित्क्षतिः घटस्येवानिस्यताविरिष्टस्य। यञ्च केशवनोक्तम्-"यथा स्वप्न सुरापानं न प्रायश्वचित्तकारणं लगा जागर- णैडपि न स्यात्, मिथ्यात्वाविशेषात्" इनि, नदसत्: भीरसुरादीनां द्रयद्रव्यताविशेष ऽप्यवान्तरचेलक्षण्यादर्थक्रिया सामर्थ्यभेदवत् स्प्नजागरिनयो

तददुर्दमनं दुर्बानानां भ्ुद्रोपद्रवमात्रम्, न प्रमाणसिद्धमिथ्यात्वमन्यथाकारं कतुं शाशकीतीति पुनः प्रयुज्यते-विमतं न सत्यं जडत्वात्, दृश्यत्वात्, परतन्त्रत्वात्, आत्मान्यत्वात्, विशिष्टत्वाद्वा, संप्रतिपन्नवत्, न व सर्वे सत्य- मेवेत्यप्रसिद्धविशेषणत्वं पक्षस्यंति केनापि वादिनापर्वादतव्यं पर ।परस्पर।- पक्षस्य परस्परमसत्यताभ्युपगमात्, बाधव्यवहारविलोपापाताच्; शुक्ति- 15 रजतादनिर्वाच्यतायाः प्रसाधितत्वात्तच्छिष्यस्याप्नतिपत्तिः, न च बाध्यत्व- मुपाधि:, बाध्यत्वादेव, न च दोषगम्यत्वम्, तद्गम्यस्य तद्धेतोस्तस्य [तत्वस्य] चामिध्यात्वात्, न च दोषमात्रगम्यत्वं शुक्तिरुप्येस्यापि संस्कारादे: कारणत्वात्, साधनव्यापकत्वाञ्चः न चभ्रान्तिविषयत्वम्, अंशे व्यभि- चारात्; न चाप्रामाणिकत्वम्, स्मृतिविषयस्यामिथ्यात्वात्ः नापि झटित्युच्छिन्न- 20 व्यवहारत्वम्, साध्यासमव्याप्े: दिखोहादी व्यभिचारात्। न धर्मिग्राहक- प्रमाणबाधः; तथा हि-प्रत्यक्षं वर्तमानकालावच्छिन्नां सत्तां गृह्गाति; न च तदभावोऽनुमानेनावेद्यते, येन विरोधो भवेत् । किश्च प्रत्यक्षस्याबाध्यार्थत्व- साधने सिद्धसाधनम् ; अत्यन्ताबाध्यार्थत्वसाधने वर्तमानावभासिताविरोधः, आगमविरोधश्च। अद्वैतागमस्य त्वबाध्यार्थविषयस्यनियतकालवस्तुपरिच्छेद- 25

१. P omits च २. T and T'l add च ६. T,Ti and TM. शुक्तिमात्रस्यापि ३. A omits व्यवद्दार ७. T and Ti. प्रमाणशब्दार्थ: ४. P. न शिष्यस्य ८. TM. विषयान्नियत ५. T, and Ti. गम्यत्वात् ९. A omits वस्तु

429

व्रस्ममूतरभाव्यव्यारू्यानम् [भ. २. पा १. स. १४.

प्रकटार्यविवरणम् कत्वादस्यन्तावाध्यार्थपरिच्छेदकत्वमविरुद्धम् । सस्माद्द्वैतागमवत् प्रत्यक्षस्य तत्वावेदकत्वाभावात् न धर्मिआाहकप्रमाणबाधः; अप्रामाणिकत्वाच्चाश्रया- सिद्धि: कुतः? किमप्रामाणिकत्वादेव? कि वान्यत्रादर्शनात्? उतासत्वादतिप्रस- 5 शादा? नादः; एतमेव हेतुं प्रत्याश्रयत्वानाश्रयत्वयोः तदसिद्धेः: न द्वितीयः, प्रतिबिम्बादौ दर्शनात् ; नतृतीयः, प्रतीतिपराहतेः; न यापामाणिकत्वमे- सत्त्वव्याप्तमेक्षातसत्वेष्टेः; न चैवमाश्रयासिद्विविलोप:, विधिव्यवहारे निरुपा- ख्यस्य तद्योग्यत्वात्; न च जडत्वादेः स्वात्मनि वृ्त्त्यभावन भागासिद्धि, भेदान्योन्याभावादिवत् सपरनिर्वाहकत्वात् ; आत्मन्यनैकान्तिक इति चेन्न, 10 खप्रकाशताया दर्शितत्वात्, परसिद्धात्मनश्च पक्षनिक्षेपात् ; न च सन्दिग्धानै- कान्तिकत्वम्, स्वप्नकाशत्ववगमादेवास्प्नकाशतारूपजडताव्यवृत्तेः निश्चेतुं शाक्यत्वात; न चास्यवानुमानस्य सत्यत्वासत्यत्वयोः अनैकान्तिकत्वासाध कत्वेSसत्यम्यापि निर्दिनिर्दु]प्वतयासाधकत्वात् प्रतिबिम्बवर्णदैरध्यादिवत; तत्संवदनस्य सत्यस्यव साधकत्वं चेदिहापि जडत्वादिसंवदनं साधकमस्तुः 15 न [न च| आत्मभेदान व्यभिचारः; अविच्छिन्नस्य व मिथ्याभूतस्यैव साध- कत्वमसाधि। न वानवस्था, स्वाध्यायविध्यादिवदुपपततेः । न चाविद्यानि- वृत्तावनैकान्तिकता, तस्या अपि मिथ्यात्वात् "नेह नानास्ति किञ्चन" इस्य- विशेषनिषेधात्. उपादानं[दाने] चैकवचनप्रयोगादेव अप्रासनानात्वप्रतिषे- धप्रसङ्गादात्मातिरिक्तवस्त्वभाव एवतात्पर्यम्। न च मिथ्याकार्योपादानात् 20 विद्या।दानत्वाद विद्या]सन्भरावप्रसङ्ग, प्रध्वंसस्य निरुपादानत्वात् ; नच तस्या मिथ्यात्वेऽविद्यासन्द्राव एव वास्तव इति वाच्यम्, तस्या मिथ्याभूताया मिथ्यानाशंनापि नाशसंभवात्, मायानिर्मितहस्त्यादिवत्; एतेनानिर्वचनीयस्य नानिर्वचनीया निवृत्तिरित्यपास्तम्। सप्रमायानाशवत् परेषां सत्यस्य घटस्य सत्यनाशवक; विमता निवृत्तिरविद्यातत्कार्ययोरन्यतरा मिथ्यात्वात्, तदन्र 25 संबन्धेनैकान्तिकनिवृत्तिमत्त्वमुपाधि :; न च तदापे साध्यमनवध्ानात्; यभ्र वावस्पितिः, सैवाविद्यानिवृत्तिः; आस्माकीने च विपक्षे बाधविरहादप्रयोजक-

१. TM. असमत्व ४. TM. आत्मा २. A. व्याप्तजात ".T,TI, P and TM. अनवस्थाप्यत्र ३.T,T1, P and TM. त्वाद वगम

430

आारम्मणाधिकर्णम् ६.] भकटाथेविचरणस्

भाष्यम् भावे चोपलब्धे:॥ २-१-१५ ॥ इतश्च कारणादनन्यत्वं कार्यस्य, यत्कारणं भाव एव कारणस्य कार्यमुपलभ्यते, नाभावे; तद्यथा-सत्यां मृदि घट उपलभ्यते, सत्सु च तन्तुषु पट :; न च नियमेनान्यभावेऽ्यस्योपलब्घिदष्टा न ो 5 गोरन्यः सन् गोर्भाव एवोपलभ्यत; न च कुलालभान एद घट उप- लभ्यते, सत्यपि निमित्तनैमितिकभावेऽन्यत्वात्। नन्वन्यभावे- डप्यन्यस्योपलब्धिर्नियता दृश्यते, यथाश्निभाचे धूमस्येनि; नेत्युच्यन- उद्धापितेऽप्यम्र गोपालघुटिकादिधारितस्य धूमस्य दृश्यमानत्वाद । प्रकटार्थविवरणम् 10 ता वाच्या, सत्यत्वे तर्कसहत्वप्रसङ्गात्; न चायं भेदाभेदादितर्क सासहीति संचित्संसर्गमार्गणवानपि : मिथ्यात्वधर्मचिविष्टस्य मिथ्यात्वावगमात् ; न काला त्ययापदिष्टता प्रतिज्ञा[ज्ाता)र्थस्य सस्यत्वग्राहिणानपहारात्; बाध्यत्वमपि सत्य. त्ववैघुर्यमवष्टम्। तावता कालात्ययापदिष्टत्वं वाक्छलमात्रम्। सत्यत्ववैधुर्यस्य च संतत्सं।सर्गाभावात्तस्मिन् सत्ये च तन्मिथ्यात्वसंभवाञ्च सत्यतावत् स्वपर- 15 निर्वाहकत्वात्। तस्मात् प्रपञ्चमिथ्यात्व दोषाभावात्तन्राहकाणां प्रत्यक्षादीनाम- तत्त्वावेदकत्वादद्वैतागमस्य ने कश्चिद्विरोध इति स्थितम्।। भावे चोपलब्धे:।। पुनरप्युपादानात् कार्यस्य भेदो निरूपयितुं न शक्यत इत्याह अनिर्वाच्य- त्वसमर्थनार्थमेव - इतश्र कारणादित्यादिना । कार्य नोपादानाद्व 20 स्त्वन्तरं तज्भावनियतभावत्वात्; यद्यस्माद्वस्त्वन्तरं न तत्तन्व्वावनियतभावम्, यथा अश्वो न गोभावनियतभाव इति । नन्वकार्यकारणत्वात् गवाश्वयोः अनियतिरित्याशङ्कयाह-न च कुलालभाव एवेति । इदानीं हेतोव्यी- चारं शङते-नन्वन्यभावेऽपीति ॥ धूममात्रस्य तावभ्राग्निभावेन नियतो भाव इति न व्यभिचार इत्याह-नेत्युच्यत इति ॥ यदि बद्दलोर्ध्वत्वादि- 25

₹. T, T1, P and TM omit ३. A omits भाव: २. A. न कारणात् ४. TM. भावेष्वति

431

ब्रह्मसूत्रभाध्यव्यारयानम् [भ. २. पा. १. सू. १५.

भाष्यम अथ धूर्म कयाचिदवस्थया विशिष्याद्-ईद््शो धूमो नासत्यम्नौ भव- तीति, नैवमपि कश्चिद्दोष :; तन्भावातुरक्तां हि बुद्धिं कार्यकारणयो- रनन्यत्वे हेतुं वयं वदाम :; न चासावत्निधूमयोविद्यते। "भावाच्चोप- लब्धे:" इति वा सूत्रम्। न केवलं शब्दादेव कार्यकारणयोरनन्यत्वम्, प्रत्यक्षोपलब्धिभावाच तयोरनन्यत्वमित्यर्थः ; भवति हि प्रत्यक्षोपलब्धि: कार्यकारणयोरनन्यत्वे; यद्था-तन्तुसंस्थाने पटे तन्तुव्यतिरेकेण पटो नाम कार्य नैवोपलभ्यते, केवलास्तु तन्तव आतानवितानवन्तः प्रत्यक्ष- मुपलभ्यन्ते, तथा तन्तुष्वंशवः, अंशुषु तदवयवाः । अनया प्रत्यक्षोप- 10 लब्ध्या लोहितशुक्ककृष्णानि त्रीणि रूपाणि, ततो वायुमात्रमाकाश-

प्रकटार्थविवर्णम

विशिष्टस्याग्निभारवनियतभावत्वमभिधीयते नर्हि मदीयहेत्वर्थस्यापि न व्यभि- चार इत्याह-अंथ धूममित्यादिना। तन्भ्ावनियनभावत्वादिनि हतोर- यमर्थ :- उपादानभावानुरक्तुद्धितिपयत्वाद्दिनि । न चाा ुद्धि र ्रि धू म्य ो 15 विद्यते अग्नेर्निमित्तकारणत्वादिति भाव.। पाठान्तरेणार्थान्तरमाह- भावाच्चति। प्रथमसूत्रे कारणात्कार्यस्यान्यत्वाभावे शब्दः प्रमाणमुपन्यस्तः, द्वितीये प्रथमपाठे /प्रयमपाठेऽनुमानम: द्वितीये] प्रत्यक्षमिति विभागः; न तावत् पट इति स्वानन्डयोपलम्भः तन्तुव्यनिरिक्तपटस्भावे प्रमाण चॅनवदुप पत्तेः; नाध्येकबुद्धिविषयत्वं प्रावरणाद्यकार्थक्रियोपाधिकेत्वात्, वर्णेष्विवैक- 20 पद्षुद्धि [बुद्धे:', नाप्यंक देशे कर्षणे सर्वाकर्षणं काष्वभारव दुपपत्तः; तस्मान्षि- रूप्यमाणे तन्तव एव संस्थानविशषात् पटघुद्धिभाज इति भावः। एवं मूलकारणपर्यन्तं सर्वत्र कार्ये कारणव्यनिरिकं न भव्तीत्वतिदिशति- तथा तन्तुष्वित्यादिना ॥ ननु प्रधानादीनामपि मूलकारणत्वात् कथं

१. A. भाव एवेतीदानी हन्त तर्हि ४. A. वा । न चवमुपपत्तेः २. A. न धूम ५. A. धित्वात् ३. T. अन्वया भावे ६. T, T1, P and TM omit देश

432

भारम्मणाविकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

मात्रं चेत्यनुमेयम्, ततः परं ब्रह्मैक्रमेवाद्वितीयम्, तत्न सर्वप्रमाणानां निष्ठामवोचाम ।।

सत्त्वाच्चावरस् ॥ २-१-१६ ॥ इतश् कारणात्कायस्यानन्यत्वम्, वत्कारणं प्रागुत्पते: कारणात्म- 5 नैव कारणे सत्वमवरकालीनस्य कार्यस्य श्रयते-"सदेव साम्येदमग्र आसीत्" "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आमीत" इत्यादाविदंशब्द- गृहीतस्य कार्यस्य कारणेन सामानाधिकरण्यात् : यञ्च यदात्मना यत्र न वतने, न तत्तन उत्पद्यने, यथा सिकताभ्यस्तैलम ; तस्मात्मागुत्पत्ते- रनन्यत्वादुत्पन्नमप्यनन्येव कारणात्कार्यमित्यवगम्यते। यथा च 10 कारणं ब्रह्म त्रिपु कालेपु सत्वं न व्यभिचरति, एवं कार्यमपि जगत् प्रकटार्थविवरणम् ब्रह्मकमेत मूलं व्यवतिप्रत ईत्याशङ्कयाह-तत्र सर्वेति । सर्वेयां जगत्कारण- वादिवाषयानां ब्रह्मण्यव नात्पर्यमुक्तवन्तो वयम; अतो नान्यन्मूलकारणमिति भावः।।

सच्चाच्चावरस्य ।। 15

प्रमाणान्तरं भेदभाव कथयति-सत्वाच्चति।। यदिदानी स्थूलमुपलभ्यते तस्य सृष: प्राक् कारणसामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्या तदा तत्तादालयोप- गमादपि नास्ति वस्तुभंद इन्पर्थः । युक्तितोऽपि सूक्ष्मरूपण सृष्टेः प्राक् कारण- तादात््यमवगम्यत इत्याह यच्च यदात्मनेनि। सूत्रस्यार्थान्तरमाह- यथा च कारणमिति। सत्त्वं भिद्यमानं कि वा सदपण भिद्यते, किं वासद्- 20

पेण? आदे यद्भ्रिद्यते नदेव सत् ; द्विनीये यतो भिद्यते तदेवैकम्; भेदका- साधारणाकारमन्तरण भेदे नैकं किश्चन स्यात्, न च सन् घट इत्यादावनुवृस- व्यावृत्तसत्त्वद्वयप्राहिप्रत्ययंभेदो दृश्यते। सदिदं रूप्यमितिवदापरोक्ष्यानु-

१. T and Ti omits आज्ङ्कड्य ... इति ।। २. TM omits सृष्टेः प्राकू कारण ३. A. प्रत्ययद्यभेदो

433 55

भाष्यम्

त्रिषु कालेषु सत्वं न व्यभिचरति; एकं च पुनः सत्वम्; अतोऽप्य- नन्यत्वं कारणात्कार्यस्य ।।

असद्वयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्

5 ।। २-१-१७॥

ननु कचिदसत्वमपि प्रागुत्पत्तेः कार्यस्य व्यपदिशति श्रुति :- "असदेवेदमग्र आसीत्" इति, "असद्वा इदमग्र आसीत्" इति च ; तस्मादसद्ृयपदेशान्न प्रागुत्पत्तेः कार्यस्य सच्तमिनि चेत्-नेति ब्रूमः; न हयमत्यन्तासत्वाभिप्रायेण प्रागुत्पत्ते: कार्यस्यासद्वयपदेशः; कि तर्हि, 10 व्याकृतनामरूपत्वाद्धर्मादव्याकृतनामरूपत्वं धर्मान्तरम्, तेन धर्मान्त रेणायमसद्वयपदेशः मागुत्पत्तेः सत एव कार्यस्य कारणरूपेणानन्यस्य; कथमेतदवगम्यते! वाक्यशेषात्। यदुपक्रमे संदिग्धार्थ वाक्यं तच्छेषा- त्रिश्चीयते; इह च तावत् "असदेवेदमग्र आसीत्" इत्यसच्छब्दे- नोपक्रमे निर्दिष्टं यत्, तदेव पुनस्तच्छव्देन परामृश्य, सदिति विशि-

15 प्रकटार्थविवरणम्

गमोपपत्तिः। अतः कारणवत् कार्यस्य सत्त्वात् सत्भेदे च प्रमाणाभावा- भ्स्ति वस्तुमेद इति भाव:।। असद्वयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषाद्।।

कारणात्मना सत्वादिति पूर्वहेतोरसिद्धिमाशङ्कय परिहरति-अस- 20 दधपदेशादित्यादिना । "यदुपक्रमे सन्दिग्धार्थम्" इत्यस्यायमर्थः-यथा "अक्ताः शर्करा उपद्धाति" इत्यत्र केनेति तैलघृतादिषु सन्देहे "तेजो वै घृतम्" इति वाक्यशेषवशात् घृतेनाभ्यक्ता इति निर्णीतम्, तथात्राप्यस- चछव्देन तुच्छमुच्यते व्यक्तसद्वैलक्षण्यं वेति सन्देहे वाक्यशेषे सत्त्तश्रवणासु च्छत्वं नोच्यत इति। किश्च भूतकालसंबन्धिसत्तामिधायकासी घछव्दादृपि

434

सारम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

नष्टि-"तत्सदासीत्" इति-असतश् पूर्वापर कालासंवन्धादासी- च्छब्दानुपपत्तेश्र; "असद्वा इदमग्र आसीत्" इत्यत्नापि "तदात्मानं स्वयमकुरुत" इति वाक्यशेये विशेपणान्नात्यन्तासत्वम्; तस्माद्धमो- न्तरेणैवायमसट्ृयपदेशः मागुत्पत्तेः कार्यस्य; नामरपव्याकृतं हि वस्तु 5 सच्छन्दाई लोके प्रसिद्धम्; अनः भाङ्नामरूपव्याकरणादसावासी- दित्युप चर्यते ॥। युक्त: शब्दान्तराच॥ २-१-१८॥

युक्ेश्र प्रागुत्पत्तेः कार्यस्य सत्वमनन्यत्व च कारणादवगम्यते, शब्दान्तराच्च।। 10 युक्तिस्तावद्वर्ण्यते-दधिघटरुचकाद्यर्थिभिः प्रतिनियतानि कार- णानि क्षीरमृत्तिकासुवर्णादीन्युपादीयमानानि लोके दृश्यन्ते; न हि दध्यथिभिमृत्तिकोपादीयते, न घटार्थिभि: क्षीरम्; तदसत्कार्य- वादे नोपपद्येत; अविशिष्टे हि प्रागुत्पत्तेः सर्वस्य सर्वत्रासच्वे कस्मा- त्क्षीरादेव दध्युत्पद्यते, न मृचिकाया:१ मृत्तिकाया एव च घट 15

प्रकटार्थविवरणम्

तुच्छत्वमसच्छव्दारथों न भवतीत्याह-असतश्च पूवापरेति॥ उक्तन्यायं

युक्ते: शब्दान्तराच।। सत्त्वान्यत्वयोः हेत्वन्तरमाह-युक्तेश्वेत्यादिना । कार्यार्थिभि: कार- 20 वस्योपादानान्यथानुपपत्या कार्यस्य तत्र सत्त्वमवगम्यत इत्याह-दधि- घटेति॥ ननु इष्यमाणकार्यजनकत्वात् मृदादयुपादानं न तु सत्त्वादित्यन्यथा- प्युंपपत्तिमाशङ्याह-अविशिष्टे हीति ।। भवेदन्यथाप्युपपत्तिः यद्यसज्न- कत्वं संभाव्येत; मसत्वे तुल्ये नियामकादर्शनादिति भावः । नियामकमति

१. A. अन्ययानुप

435

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. १. सु. १८.

भाष्यम्

उत्पद्यते, न क्षीरात्! अथाविशिष्टेपि प्रागसत्वे क्षीर एव दघः कशिदतिशयो न मृत्तिकायाम्, मृत्तिकायामेव च घटस्य कश्िदति- शयो न क्षीरे-इत्युच्यते-तहतिशयवत्वात्मागवस्थाया असत्कार्य- 5 वादहानि:, सत्कायवादसिद्िश्च; शक्तिश् कारणस्य कार्यनियमार्था कल्प्यमाना नान्या असती वा कार्ये नियच्छेत्, असच्चाविशेषादन्यत्वा- विशेषाच्च; तस्मात्कारणस्यात्मभूता शक्तिः, शक्तेश्रात्मभूतं कार्यम्। अपि च कार्यकारणयोद्रव्यगुणादीनां चाश्वमहिपवद्मेबुद्धयभावाच्ता- दात्म्यमभ्युपगन्तव्यम् ; सनवायकल्पनायामपि समवायस्य समवायिभि: 10 संबन्धेऽभ्युपगम्यमाने, तस्य तस्यान्याऽन्यः संबन्ध: कल्पयितन्य इत्यन- वस्थाप्रसङ्गः, अनभ्युपगम्थमाने च विच्छद्मसङ्ग :; अथ समवायः स्वयं संबन्धरूपत्वादनपेक्ष्यैवापरं संबन्धं संवध्यते, संयोगोऽपि तहिं प्रकटार्थविवरणम् शयं शद्धते-अथाविशिष्टेऽपीति । अतिशयो नातिरायतद्यतिरेकंण स्वतन्त्रं 15 तिष्ठतीति कार्यस्यापि सन्भाय आापदत इत्याह-तह्यनिशयवत्वाढिति॥ नन्वतिशयः कार्यधर्मो न भवति, कितु कारणगता शक्तिरित्याशङयाह- शक्तिक्षेति ॥ अन्वयव्यतिरेकावधारितम्य कार्णस् कार्योत्पादनियता शक्तिः कार्योतपादप्रकल्प्यापि न कार्यासंसृष्टा, नाभ्या भिन्ना कल्प्या तथा सति नियाम- कत्वासंभवात्; अनोऽनभिव्यक्तकार्यसंसृष्टा शक्ति: नदभिव्यकि नियमयती 20 त्यर्थ:।किश्ात्यन्तिकमेदे कदाचिन्वदेनाप्युपलम्भा भवेत्, तदभावात् तादातय-

ननु समवायसंबन्धात् पृथगतुपलम्भ इत्याशङ्गयाह - समवायेति ।। स्य समवाथिमि: संबन्धोऽभ्युपगम्पत, नो वा प्रथमे अनवस्था; द्वितीये कार्यकरणादीनां परस्परसंसष्टत्वं न स्यात्, स्वयमसंसृष्टस्य संसष्टत्वानापाद- 25 कत्वादित्यर्थः। समवायस्य स्वरूपनिर्वाहकत्वात् नास्त्यनवस्पेस्याह-अथ समवाय इति । अनिष्टापादनेन परिदरति-संयोगोऽपीति ॥ किमिदं स्वनिर्वाहकत्वं नाम। कि स्वव्यवहारे स्वजातीयनिरपेक्षत्वं प्रदीपवत्? कि

१. A omita न्तव्यमित्याह ... संबन्धोऽम्युपग २. A adds समषाय

436

आरम्मणाधिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् स्वयं संबन्धरूपत्वादनपेक्ष्यैवापरं समवायं संबध्येत; तादात्म्यमतीतेश्र द्रव्यगुणादीनां समवायकल्पनानर्थक्यम् । कर्थ च कार्यमचयविद्रव्यं कारणेष्ववयवद्रव्येषु वर्तमानं बनते? किं समस्तेष्ववयव्रेषु वर्तेत, उत पत्यवयवम्१ यदि तावत्समस्तेषु वर्तेन, तताऽ्वयव्पनुपल्धि: प्रसज्येन, 5

प्रकटार्थविवरणम्

प्रवर्तकत्वम्! तत्राद्य विशिष्टसमवायमान्नव्यवहारावतारोपकार प्रकट एव। द्वितीये तु संबन्धोत्पत्त: प्राकृ पृथगयंस्थानं सर्वेपाम् तृतीय तुसबन्धान्तर- विरहेण संसृष्टताया नभस्तलनलिनायमानत्वात् कु्ता व्यवहारप्रवर्तकत्वमिति 10 वस्तुतः स्वरूपनिर्वाहकता न निरूपणपद्धनिमध्याल। किश्च सिंद्ध मढे संबन्ध- प्रतीतौ वा समवायः कल्प्पेत। इह नदभावाल् समनायकल्पना व्यथत्याह-

हेतुर्यः संबन्धः स समवाय इत्यलौकिकं समवायं लक्ष्यन्ति। तत्र भेदे सिद्धे सस्याधाराधयभावसिद्धिः। तंत्सिद्वा च समवायसिद्धिः। ततश्च सामाना- 15 धिकरण्यस्यान्यथासिद्धौ भेदसिद्धिरिति चक्रक्रकवार्दितं लक्षणमपि व्याकुलम्। या च 'इह घटे शौकयसमवायः' इत्यादिप्रतीतिः सा तेषामेव पारि- भाषिकी, 'शुक्को घटः' इत्यादिप्रनीतेरंव सर्वजनीनतवात् आश्रयासिद्धिः 'शुक्को घटः' इति विशेषणविशष्यभावः संबन्धनिबन्धनो जातिमद्विशेषणविशेष्यभा वत्वाइण्डीति विशेषणविशेष्यभाववत् इत्यत्र पिशषणविशेष्यभावस्य द्रव्यादि- 20 ग्वनन्तर्भीवादनिरूपणासहत्वादाथ्रयासिद्धिः।अतः समवायकल्पना न प्रमाण- प्रयोजनवतीति कारणातिरिकं कार्य नस्य स्वकारणे समवायलक्षणा वृत्तिरित्ये- तद्यदपि समवायि।वाय।निरासेनैव निरस्तम्, तथाप्यधिकदोषभिधित्सया विकल्पयति-कथं चेत्यादिना।। प्रथमे दोषमाह-यदि तावढिति। यदनेकन्र

१. T. T1, P and TM. पृथगुपस्थानं Y. T. Space is left out for writing R. T. Space is left out for writing मवाय तत्सिद्धी च ५. A omits प्रमाण 4. T. Space is left out for writing ६.T,Ti and P. पक्रियावत् नत्वादाभया

437

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [भ. २. पा. १, सू. १८.

भाष्यम्

समस्तावयवसंनिकरषस्याशक्यत्वाठ्; न हि बहुत्वं समस्तेष्वाश्रयेषु वर्त- मानं व्यस्ताश्रयग्रहणेन ग्रृह्यते; अथावयवशः समस्तेपु वर्तेत, तदाप्या- रम्भकावयवव्यतिरेकेणाचयविनोऽवयवाः कल्प्येरन्, यैरारम्भकेष्ववय- 5 वेष्ववयवशोऽवयवी वर्तेत; कोशावयवव्यतिरिक्तैह्यवयवैरसिः कोशं व्याप्नोति; अनवस्था चैवं प्रसज्येत, तेषु तेष्वयववेषु वर्तयितुमन्येषा- मन्येषामवयवानां कल्पनीयत्वात्; अथ प्रत्यवयवं वर्तेत तदैकत्न व्यापारेऽन्यत्राव्यापारः स्यात्; न हि देवदचः सुप्ने संनिधीयमानस्त- दहरेव पाटलिपुतेऽपि संनिधीयेत; युगपदनेकत्र उत्तावनेकत्वपसङ्ग: 10 स्यात्, देवदचतयज्ञदत्तयोरिव स्रन्नपाटळिपुत्रनिवासिनो :; गोत्वादिव- त्मत्येकं परिसमास्ेन दोष इति चेतू, न; तथा मतीत्यभावात्; यदि गोत्वादिवत्मत्येकं परिसमाप्तोऽवयवी स्पात, यथा गोत्वं प्रतिव्यक्ति पत्यक्षं गृह्यते, एवमवयव्यपि प्रत्यवयवं प्रत्यक्षं गृह्ये; न चैवं नियतं गृह्मते, परत्येकपरिसमाप्तौ चावयविनः कार्येणाधिकारात्, सस्य चैक- 15 त्वात्, शृक्वेणापि स्तनकार्ये कुर्यात, उरसा च पृष्ठकायम्; न चैंवं प्रकटार्थविवरणम् वर्तमानं तदनेकग्रहणं विना न गृह्यते यथा बहुत्वं मध्यस्थानम्: पराचीनानां च अवयवानामर्वाचीनावयवव्यवधानात् ग्रहणमशक्यमित्यवयविनो प्रहदणं न स्यादित्यर्थ:। बहुत्वस्यैकरूपत्वात् यद्यप्यग्रहणम्, तथाप्यवयवनो बहुप्रदेशत्वा- 20 देकावयवसन्निकर्षेडप्येकं रूपं ग्रहीतुं शक्यत इत्याह-अथावयवश इति॥ अनवस्थाप्रसंङ्गेन परिहरति-तदापीत्यादिना ॥ द्वितीयविकल्पमुन्भाव्य दूषयति-अथ परत्यवयवमित्यादिना ॥ यथा गोत्वस्य युगपदनेकत्र वृत्तावपि नानेकत्वं तथा भविष्यतीत्याह-गोत्वांदिवदिति।। अनुभन्वविराधेन परिहरति- न तथेति ॥ इतश् नावयविनः प्रत्येकसमापिरित्याह-पत्येकसमापौ चेति॥ 25 अधिकारात् संबन्धात्, तस्मादतिरिक्तस्यावयविनो निरूपणासहत्वादसलवयवी

१.T,T and P. अर्वाचीनोऽवयव २. T,Ti,Pand TM. गोल्वादेवेति TM. अर्वाचीनानाम

488

परम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाज्यम् हृश्यते। मागुत्पत्तेश कार्यस्यासच्वे, उत्पत्तिरकर्तृका निरात्मिका च स्यात: उत्पत्तिश्च नाम क्रिया, सा सकतृकैव भवितुमर्ईति, गत्यादि- वत् ; क्रिया च नाम स्यात, अकतृका च-इति विमतिषिध्येत ; घटस्य चोत्पत्तिरुच्यमाना न घटकतका, कि तर्वन्यकर्तृका-इति 5 कल्प्या स्यात: तथा कपालादीनामप्युत्पत्तिरुच्यमानान्यकतकेव कल्प्येत; तथा च सति 'घट उत्पद्यते' इत्युक्ते, 'कुललादीनि कारणान्युत्पद्यन्ते' इत्युक्तं स्याद; न च लोके घटोत्पत्तिरिन्युक्ते कुलालादीनामप्युत्पद्यमानना प्तीयने, उत्पन्ननापनीतेः; धथ स्वका- रणसत्तासंबन्ध एवोत्पत्तिरात्मलाभक्च कार्यस्पेति चेत्-कथमळब्धा- 10 त्मकं संवध्येनेनि वक्तव्यम्; सनोहिं दयोः संबन्धः संभवनि, न सद- सतोरसतोवा; अभावस्य च निरुपाख्यत्वात्प्रागुन्पत्तेरिनि मयादाकरण-

प्रकटार्थविवरणम्

जायन इत्यसङ्गतम्। इतश्ासत्कार्यवादोऽनुपपत्र इत्याह-प्रागुत्पत्तेक्चेति।। उत्पत्ति: साश्रया क्रियात्वाद्रमिवत् उत्पद्यमानं च तम्या आश्रयः तद्भावे सा 15

धात्वर्यत्वाद्रमनवदित्वर्थः। अकर्तृन्वे च स्वातन्यप्रसङ्ग इत्यभभिप्रेत्याह- क्रिया च नामेति॥ ननु कुलालादिकर्नृका भविष्यति घटोत्पत्तिरित्या- शाङ्कयाह-घटस्य चोत्पत्तिरिति। उत्पादयिता कुलालो न तूत्पत्ता; तस्मात् कुलाल एव घटम्योत्पत्िकर्तेव्यनुपपन्नं कल्पनीयं स्यात्; तञ्चानुभवविरुद्ध- 20 मिति भावः । उत्पत्ति: क्रियति स्वाभिप्रायेणोकतवा स्वकारणसमनायः सत्ता- समवायो वा जनिरिति तार्किकामिप्रायमुन्भाव्य दूषयति-अथ स्व- कारणेत्यादिना ॥ अनित्यत्वाज्न्मनः प्रध्वसस्यापि जन्माभ्युपगमाच्च। किश् विमनं न कारणेन सत्तया वा संबध्यतेऽसत्यत्वात् नरविषाणवदित्यर्थः। ननु-नरविषाणमस्यन्तासत्, कार्य तुप्रागसदिति विशेष इत्याशङ्कयाह- 25 अभावस्य चेति॥ असतः पूर्षकालसंबन्धाभावे प्रावत्वं वासमात्रमिति भावः ।

१. A. गतिवत्

499

व्रकसत्रभाव्यव्यारूयानम् [म. २. पा. १. सू. १८.

भाष्यम् मनुपपश्नम्: सतां हि लोके क्षेत्रृहादीनां मर्यादा रृष्टरा नाभावस्य न हि, वन्ध्यापुत्रो राजा बभूत माक्पूर्णवर्मणोऽभिषेकादित्येवंजातीय- केन मर्यादाकरणेन निरुपाख्यो वन्ध्यापुत्र :- राजा बभूत भवति भविष्य- 5 तीति वा-विशेष्यते; यदि च वन्ध्यापुत्रोि कारकव्यापारादूर्ध्वम- भविष्यत्, नत इदम्युपापत्स्यन कायाभावोऽि कारकव्यापारादूर्ध्व भविष्यतीति; वयं तु पश्याम :- बन्ध्यापुत्रस्य कायाभावस्य चाभावत्वा- विशेषात्, यथा वन्ध्यापुत्रः कारकव्यापारादृध्व न भविष्यति, एवं कार्याभावोर्ऽाप कारकव्यापारादूर्ध्व न भविष्यतीति। नन्वेवं सत 10 कारकव्यापागऽनर्थकः प्रसज्येत; राथेव हि माक्सिद्धत्वात्कारणस्वरूप- सिद्धयं न कश्चिद्वयामियते, एवं प्राक्सिद्धत्वात्तदनन्यत्वाच्च कार्यस्य स्वरूपसिद्धयेडाप न कश्रिद्व्यापियत; व्याप्रियते च; अतः कारक- व्यापाराथवत्ताय मन्यामह, प्रागुत्पत्तेरभावः कायस्यति चेत्, नैष दोप :; यतः कायाकारण कारणं व्यवस्थापयतः कारकव्यापारस्याथ- 15 वच्वसुपपद्यते; कार्याकारऽपि कारणस्यात्मभूत एव, अनात्मभूतस्या-

प्रवटाथेविवरणम असन् मर्यादाशून्यम, अत्वात्, वन्ध्यापुत्रवित्युक्म्। ननु वन्ध्यापुत्र: कार- कव्यापारादध्वमपि नोपपद्यतेः कार्य तूपन्पत्स्यत इत्याशङ्गथाह-यदि च बन्ध्यापुत्र इति। उन्पत्म्यने [उपापत्स्यत) उपपन्नमभवविष्यत्। कार्याभावोS- 20 पीति।। असत्कार्यमित्यर्थः।कस्तर्हि निर्णय इत्यशङ्कायाह-व्यं त्विति॥ यदसप्त- दसदेव, न कदाचित्सत्वमापद्यत; सञ्च नास्त्वमापद्यने स्वभाववेपरीस्यायोगा- दिति भावः। इद़ानों कारकव्यापाग्मार्थवत्त्वान्यथानुपपत्या कार्यम्यासत्वं वक्तव्यमित्याह-नन्वेवं सतीनि । अन्यथाप्युपपत्या परिहरति-नैष दोष इति॥ ननु कारणं कार्याकारं कर्तु यदि कारकव्यापारस्तहि कार्याकारोSसन्रेव 25 जायत इत्यायातमित्याशङ्कयाह-कार्याकारोऽपीति। यदि प्राक्तनोऽपि रूपेण

१. T and T. असाङ्कय २. T. कार्यकारणयोः TM. कार्याकारस्सन्

440

मारम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् नारभ्यत्वात्-इत्यभाणि ; न च विशेषदर्शनमात्रेण वस्त्वन्यत्वं भवति; न हि देवदत्त: संकुचितहस्तपादः पसारितहस्तपादश्व विशेषेण दृश्य- मानोऽपि वस्त्वन्यत्वं गच्छति, स एवेति प्रत्यभिज्ञानात; तथा प्रति- दिनमनेकसंस्थानानामपि पित्रादीनां न वस्त्वन्यत्वं भनति, 'मम पिता' 6 'मम भ्राता' 'मम पुत्रः' इति प्रत्यभिज्ञानात्; जन्मोच्छेदानन्तरित त्वाचल् युक्तं नान्यत्ेति चेत, नः क्षीरादीनामपि दव्याद्याकारसंस्थानस्य प्रत्यक्षत्वात्; अदृश्यमानानामपि वटधानादीनां समानजानीयानय- वान्तरोपचितानामड्कुरादिभावेन दर्शनगोचरतापती जन्मसंज्ञा; तेषा-

प्रकटार्थविवरणम् 10

कार्य नासीत्तदा स्यादसत्कार्यवाद:, कारणात्मना तु सूक्ष्मरूपण यदासीत्तदेव बदा स्थूलं मवति तदा कुतोSसत्कार्यवाद इस्यर्थः। ननु कार्यमुपादानान्रियम्, तद्विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् वसत्वन्तरवदित्याशङ्कयाह-न च विशेषेति।। उदाहरणान्तरण व्यमिचारमाह-तथा प्रतिदिनममिति । पिण्डमुपसृद्य घटो जायते, बीजं चोपमृद्य अद्दूरो जायत इति जन्मविनाशलक्षणविरुद्ध 15 धर्माक्रान्तत्वं मया हेतुत्वनोपरक्रान्तम्. तस्य च व्यभिचारो नास्तीस्याह- जन्मोच्छेदेति ॥ दृष्टान्ते जन्मोच्छेदव्यवधानाभावात् वस्त्वन्यत्वं नास्ती- त्येतद्युक्तम् : दार्शन्निके तु वसत्वन्यत्वमेव जन्मोच्छेदलक्षणविरुद्धर्माक्रान्त- स्वादित्येतन्न वक्तव्यम्, हेतोरसिद्धत्वादित्याह-न क्षीरादीनामपीति।। क्षीरमृत्सुवर्णादीनां दध्यादिभावस्य प्रत्यक्षत्वात् संस्थानोविनाशेऽपि तदन्व- 20 यिन पवोपादानरवात् असिद्धो हेतुरित्यर्थ:। ननु यत्रान्वयो दृश्यते तन्रास्त्व- सिद्धिः, यत्र तु वटेबीजादीनां अङ्करादावन्ययो न दश्यते, जन्मोच्छंदव्यवधानात्

१. A उपात्त ४ P.and TM. पट- २. A. विसक्षण A. वटबीजानां ३.T,T1,P and TM. स्थानमविनाशे ५. A omits अपि

441 56

[अ. २. पा. १. सू. १८.

भाष्यम् मेवावयवानामपचयवशाददर्शनापावुच्छेदसंज्ञा; तलेहर जन्मोच्छेदान्त- रितत्वाचेदसतः सत्वापत्तिः, सतश्रासत्वापत्तिः, तथा सति गर्भवासिन उचानशायिनश्र भेदप्रसङ्गः; तथा च बाल्ययौवनस्थाविरेष्वपि भेद- 5 प्रसक्ग:, पित्रादिव्यवहारलोपप्रसङ्गश्व; एतेन क्षणभङ्गवादः प्रतिवदि- तव्यः । यस्य पुनः प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यम्, तस्य निर्विषयः कारक- व्यापारः स्यात, अभावस्य विषयत्वानुपपत्तेः-आकाशहननपयोजन- खङ्गाद्यनेकायुधप्रयुक्तिवत ; समवायिकारणविषय: कारकव्यापारः स्या- दिति चेतु, न; अन्यविषयण कारकव्यापरेणान्यनिष्पत्तेरतिमसक्ञादू ; 10 समवायिकारणस्यैवात्मातिनयः कार्यमिति चेत्, न ; सत्कार्यतापचेः। तस्मात्क्षीरादीन्येव द्रव्याणि दध्यादिभावेनावतिष्ठमानानि कार्याख्यां ळभन्त इति न कारणादन्यत्कार्य वर्षशनेनापि शक्यं कल्पयितुम्। तथा मूलकारणमेवान्त्यात्कार्यात्तेन तेन कार्याकारेण नटवत्सर्वव्यव- हारास्पदत्वं प्रतिपद्यने । एवं युक्के:, कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सत्वम्, 15 अनन्यत्वं च कारणात्, अवगम्यते ॥

त्वात्तनोऽन्यः सद्यपदेशी शब्द: शब्दान्तरम्-"सदेव सोम्येदमग्र आसी देकमेवाद्विनीयम् " इत्यादि। "तर्द्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत" इनि चासत्पक्षमुपक्षिप्य "कथमसतः सज्जायेत" इत्याक्षिप्य "सदेव

20 प्रकटार्थविघरणम् वयवानीं न स्त एव जन्मोच्छेदौ; किन्त्ववयवोपचयापचयनिबन्धनो जन्मो-

अन्वयिकारणम्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वेन नित्यत्वसाधनेन क्षणिकवादोऽपि प्रत्युक्तो वेदितव्य: इति प्रसक्कादनिदिशनि-एनेनेति। पूर्वमर्थापसेरभ्यथा- 25 प्युपपत्तिरुक्ता ; अधुनान्यथवोषपसिमाह-यस्य पुनरिति । प्रकृतमुपसंदृत्य परिशिष्टं सूत्रपदं व्याचष्टं-तस्मादित्यादिना।

१. Tand T1. अवयविनां ३. TM adds ननु २. T, P, TM and A. तच्जे

442

आरम्मणाधिकरणम् ६] मकटाथेविवरंणम्

भाष्यम् सोम्येदमग्र आसीत्" इत्यवधारयति; तत्नेदंशब्दवाच्यस्य कार्यस्य पागुत्पत्तेः सच्छन्दवाच्येन कारणेन सामानाधिकरण्यस्य श्यमाण- त्वात्, सच्वानन्यत्वे प्रसिध्यनः । यदि तु मागुत्पत्तेरसत्कार्य स्पाद्, पश्चाच्चोत्पद्यमानं कारणे समनेयात्, नदन्यत्कारणाम्यात्, तस "येना- 5 श्वुतं श्रुतं भवति" इनीयं प्रतिज्ञा पीड्येन; स्त्वानन्यत्व नगतेस्त्वियं प्रतिज्ञा समर्थ्यते।

पटवच्च ॥ २-१-१९ ॥

यथा च संवेष्टितः पटो न व्यक्तं गृह्यते-किमयं पटः, कि वान्य- द्दव्यमिति, स एव प्रसारितः, यत्संवष्टितं द्रव्यं तत्पट एवेति प्रसारणे- 10 नाभिव्यक्तो गृद्यते । तथा च संवेष्टनसमये पट इति गृह्यमाणोऽपि न विशिष्टायामविस्तारो गृद्यते ; स एव प्रसारणसमये विशिष्टायामविस्तारो ग्रह्मते-न संवेष्टितरूपादन्योऽयं भिन्नः पट इति, एवं तन्त्वादिकारणा- वस्थं पटादिकार्यमस्पष्ट सत, तुरीवेमकुविन्दादिकारकव्यापाराभि- व्यक्तं स्पष्टं गृद्यते। अनः संवेष्टितप्रसारितपटन्यायेनैवानन्यत्कारण- 15 त्कार्यमित्यर्थः ॥

प्रकटार्थविवरणम् किमिति महता प्रबन्धेन कार्यस्य सत्यत्वानन्यत्वे सृत्रकार: साधयतीस्या- शाङ्कयाह-यदि तु पागुत्पचेरिति॥

पटवच्।। 20

वस्त्न्तरवत्, इस्याशङ्कयानैकान्तिकत्वमाह-यथा चेत्यादिना ॥ कार्यमुथा- दानान्द्रिशम्, ततोऽधिकपरिमाणत्वात्, वस्त्वन्तर्वाित्याशङ्गयानकान्तिकत्व- माइ-तथा च संवेष्टनेति।।

443

[ब. २. पा. १. सु. २०.

भाष्यम् यथा च प्राणादि ॥ २-१-२०॥

यथा च लोके पाणापानादिपु मराणभेदेषु माणायामेन निरुद्धेष्ठ कारणमात्रेण रूपेण वर्तमानेषु जीवनमात्रं कार्ये निर्वत्यते, नाकुश्चन- 5 पसारणादिकं कार्यान्तरम्; तेष्वेव पाणभेदेषु पुनः पवृत्तेषु जीवना- दधिकमाकुश्चनप्रसारणादिकर्माप कार्यान्तरं निर्व्त्यते; न च प्राण- भेदानां पभेदवतः माणादन्यत्वम्, समीरणस्वभावाविशेषात्-एवं कार्यस्य कारणादनन्यत्वम् । अतश्च कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यत्वा- चदनन्यत्वाच्च सिद्धैषा श्रौती प्रतिज्ञा-"येनाश्षुतं अ्तं भवत्यमतं 10 मतमविज्ञातं विज्ञातम्" इति ॥ प्रकटार्थविवरणम् यथा च प्राणादि।। कार्यमुपादानान्द्िश्रम्, भिन्नार्थक्रिया कारित्वात्, वस्त्वन्तरवदित्याशङ्कथा- नैकान्तिकत्वमाह-यथा च लोक इति । एवं तावल्लोके कारणात् 15 कार्यस्य पृथक्सत्ता नास्तीत्युपपाद्य ब्रह्मण्युपसंहरति-अतश्ञ कृत्स्स्येति। तदेवमत्यन्तभेदवादः प्रबन्धेन निरस्तः। एकान्ततः कार्यकारणयोरमेदेऽपि कार्येण कारणानुमानादिव्यव हाराभावप्रसद्वात सोऽपि विशवाषध इत्युपेक्षितः। क्षपणकाधिकरणे त्वनेकान्तवादं स्वयमेवापाकरिष्यति, विरोधाच् भेदाभेदयो रेकश्रासंभव: स्फुट एव। यदप्यभाण भास्करेण "प्रमाणसिद्धत्वात् कोडयं 20 विरोध:" इति, तत्र म्रूम :- सत्यम्, यदि भेदामेदग्राहकं प्रमाणं स्यात् ; न तावन्सृद्धट इति प्रत्यक्षम्, नस्य घटस्य मृदात्मतामात्रविषयत्वेन भेदाभेदयोरौ- दार्सान्यात् ; नाप्यनुघृत्तव्यावृत्तप्रस्ययाम्याम्, प्रत्यययोः संभूय प्रमापकत्वे सापेक्षपामाण्यप्रसङ्गात्; न चोभयान्यथानुपपत्ति: प्रमाणम्, इस्वोऽकारो दोघोडकार इस्यनुवृत्तव्यावृत्तप्रत्ययद्वये प्रकारस्य हस्वतादिभि: भेदामेदा- 25 नङ्गीकारात्। तस्पांत् भढे न किश्न प्रमाणमस्तीति यथासंभवं भेदो

१. A. न्तिकवाद ३. A. व्यकारस्य २. T, T1, P and TM. 5दास्य Y. T, T2, P and TM. तस्माल् मेदामेदेनैकं

444

हतरन्यपदेशाधिकरणम् ७.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

इतरव्यपदेशाद्विता करणादिदोषप्रसक्तिः॥ २-१-२१।।

अन्यथा पुनश्रेतनकारणवाद आक्षिप्यते-चेतनाद्धि जगत्नक्रिया- यामाश्रीयमाणायां हिताकरणादयो दोषा: प्रसज्यन्ते; कु:१ इतर- 5 व्यपदेशात्। इतरस्य शारीरस्य ब्रह्मात्मत्वं व्यपदिशति श्रुनिः- "स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो" इनि प्रतिबोधनात; यहा-इतरस्य च ब्रह्मणः शारीरात्मत्वं व्यपदिशति-"तत्सक्षा। तदेवानुभाविशत्।" इति स्रष्टुरेवाविकृतस्य ब्रह्मणः कार्यानुपवेस्नेन शारीरात्मत्वदर्शनाव; "अनेन जीवेनात्मनानुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति च परा 10 देवता जीवमात्मशब्देन व्यपदिशन्ती, न ब्रह्मणो भिन्नः शारीर इति दर्शयति; तस्माधङ्रह्मणः स्रष्टत्वं तच्छारीरस्यैवेति । अतश्च स्वतन्त्रः कर्ता सन् हितमेवात्मनः सौमनस्यकरं कर्यात्, नाहितं जन्ममरणजरा-

प्रकटार्थविवरणम्

ऽ्निर्वाच्योSभयुपेयः; तत्वे तुन भेदगन्धोऽप्यस्तीति नाद्वैतावगमस्य प्रत्यक्षादि- 15 विरोध इति सिद्धम् ॥।

जीवाभिन्नाब्वह्मणो जगत्सर्गे भ्रुवन् समन्वयो विषयः। तस्य चेतनस्य स्वानर्थकार्यहेतुत्वं न संभवतीति लौकिकन्यायेन विरोधोऽस्त्युत नेति सन्देहः। पूर्वे द्वैतस्य मिध्यात्वापादनेन तद्विषयप्रत्यक्षादे: अतत्त्वावेदकं दकत्वान्र] 20 प्रामाण्यमिति विरोध: परिषतः; इह तु प्रत्यक्षादेरतत्त्रावेदकत्वेन विरोधा- भावेऽपि चंतनस्य स्वतन्त्रस्य खवानर्थकार्यहंतुत्वादर्शनेन विरोध इति पूर्वपक्षमुप- कमते-अन्यथा पुनरिति।। ब्रह्म स्वानिष्टकार्यस्य कारणं न भवति, बुद्धिपूर्व-

१. T, Ti and TM omit कार्य

445

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. १. सु. २२.

भाष्यम्

रोगाधनेकानर्थजालम्; न हि कश्चिदपरतन्त्री बन्धनागारमात्मन: कृत्वानुमविशति ; नच स्वयमत्यन्तनिमलः सन् अत्यन्तमलिनं देह- मात्मत्वेनोपेयात् ; कृतमपि कथचद्यदुःखकरं तदिच्छया जह्यात् ; सुखकरं 5 चोपाददीत; स्मरेच्च-मयेदं जगद्विम्बं विचित्रं विरचितमिति; सर्वो हि लोकः स्पष्ट कार्ये कृत्वा स्परति-मयेद कृतमिति ; यथा च मायावी स्वयं प्रसारितां मायामिच्छयानायासेनैवोपसंहरति, एवं शारी- रोऽपीमां सृष्टिसुपसंहरेत; स्वकीयमपि तावच्छरीरं शारीरो न शक्रोत्य-

10 येति गम्यते। नायासेनोपसंहर्तुम ; एवं हितक्रियाद्यदर्शनादन्याय्या चेतनाज्जगत्मक्रि-

अधिकं तु भेदनिर्देशात्॥ २-१-२२॥

तुशब्दः पक्षं व्यावतयति। यत्सर्वज्ञं सर्वशक्ति ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्ध मुक्तस्वभावं शारीरादधिकमन्यत्, नदयं जगतः सष्ट ब्रूमः; न तस्मि- न्हिताकरणादयो दोषा: प्रसज्यन्ते; न हि तस्य हितं किंचित्कतव्य- 15 मस्ति, अहितं वा परिहतव्यम्, नित्यमुक्तस्वभावत्वात्; न च तस्य ज्ञानप्तिबं्धः शक्तिपतिबन्धो वा कचिदप्यस्ति, सर्वज्ञत्वात्सर्वशक्ति- प्रकटार्थविवरणम

कारित्यात्, देवदत्तवदित्याह-न हि कश्िदपरन्त्र इति ॥ हिताकरणा इात्यादिशम्दसूचितं दोषान्तरमाह-न च खयामत्यादिना।।

20 अधिकं तु भेदनिर्देशात्॥

सिद्धान्तसूत्रमवनारयति-अधिकं त्विति । ब्रह्म स्वानिष्टस्य कार्यस्य कारणं न भवतीत्येतत्सिद्धसाधनम्, तस्यानिष्टाभावादेवत्यर्थः। नन्वका- रछारीरादमेदाव् ब्रह्मणो ऽप्यव्ञत्वादिप्रसङ्ग इत्याशङ्याह-न च तस्य ज्ञान- प्रतिबन्ध इति ॥ यथा घटाकाशादल्पत्वादिविशिष्टादमेदेऽपि महाकाशस्य

१. T, T1, P and TM. सूचितदोषा-

446

इतरव्यपदेशाधिकरणम् ७.] मकटार्थेविवरणम् भाष्यम्

त्वाच्च: शारीरस्त्वनेवंविध :; तस्मिन्प्रसज्यन्ते हिताकरणादयो दोषा :; न तु तं वयं जगतः स्रष्टारं ब्रूम :; कुत एतत् १ भेदनिर्देशात्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" "सोऽन्वेषव्यः स विजिज्ञासितव्य:" "सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" "शारीर 5 आत्मा प्राझ्ेनात्मनान्वारूढ:" इत्येवंजातीयकः कतकमागदेभेदनिर्देसो जीवादधिकं ब्रह्म दशयति। नन्वभेदनिर्देशोऽि दर्शितः "तत्वमसि" इत्येवंजातीयकः; कर्थ भेदाभेदौ विरुद्धा संभवेयानाम्: नैष दोष:, महाकाशघटाकाशन्यायेनोभयसंभवस्य तत् तत प्रतिष्ठापितत्वात् । अपि च यदा "तत्वमसि" इत्येवंज।तीयकेनाभेदनिर्देशनाभेदः प्रतिबोधितो 10 भवनि, अपगनं भवति तदा जीवस्य संसारित्वं ब्रह्मणश्च स्रष्टृत्वम्, समस्तस्य मिध्याज्ञानविज़म्भिनस्य भेदव्यवहारस्य सम्यग्ज्ञानेन वाधि- तत्वात्; तत्र कुत एव सष्टिः१ कुनो वा हिताकरणादयो दोषा :?

भ्रान्तिर्हिताकरणादिलक्षणः संसारः, न तु परमार्थतोऽस्तीत्यसकृदवो- 15 चाम-जन्ममरणच्छेदनभेदनाद्यभिमानवद; अवाधिते तु भदव्यवहारे "सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः" इत्येवंजातीयकेन भेदनिर्देशेनाव- गम्यमानं ब्रह्मणोऽधिकत्वं हिनाकरणादिदोषप्रसक्ति निरुणद्धि॥

प्रकटाथवितरणम्

न तद्धर्मप्राप्तिः, तथा जीनादभिन्नमवि व्रह्म न तद्धर्मभागित्यर्थः। पूर्ववाधुक 20 स्मारयनि-नन्वभेदेति ।। भेदस्येवरस्य च सत्यत्वे ज्ञानात्तत्निवृत्त्यसंभवस्य प्रदर्शितत्वादौपाधिकमेदालम्वना भेदश्रुतिः, स्वाभाविकाभेदालम्बना चाभेद- श्रुतिरिति न कश्िद्विरांध इत्याह-नैष दोष इति । इतश्र पारमार्थिक- भेदाभिप्रायेण न जीवब्रह्मणोरितरतरधर्मसांकर्यमित्याह-अपि चेत्या- दिना। 25

१. T,T and P. जीबामिन

447

ब्रह्मसूतमा्यव्याख्यानम् [स. २. पा. १. सु. २३.

भाष्यम्

अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥२-१-२३॥ यथा च लोके पृथिवीत्वसामान्यान्वितानामप्यशमनां केचिन्महार्शा मणयो वञ्रवैदूर्यादयः, अन्ये मध्यमवीर्याः सूर्यकान्तादयः, अन्ये 5 प्रहीणा: श्रववायसपक्षेपणाहा: पाषाणाः-इत्यनेकविधं वैचित्रयं दृश्यते; यथा चैकपृथिवीव्यपाश्रयाणामपि बीजानां बह्ुविधं पत्रपुष्पफलगन्ध- रसादिवैचित्र्यं चन्दनरकिंपाकादिषूपलक्ष्यते; यथा चैकस्याप्यभरसस्य लोहितादीनि केशलोमाादीनि च विचित्राणि कार्याणि भवन्ति-एव- मेकस्यापि ब्रह्मणो जीवपाज्ञपृथकत्वं कार्यवैचित्रयं चोपपद्यत इत्यत- 10 स्तदनुपपत्तिः; परपरिकल्पितदोषानुपपत्तिरित्यर्थः ।श्रुतेश्र प्रामाण्यात्,

भ्युचय:॥

प्रकटार्थविवरणम्

अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः।

15 ननु कथमेकस्यैव चिद्धातो: कस्मिंश्चिदुपाधौ स्रष्टन्वं कस्मिश्ित्संसारित्वं तद्विकाराणां चेष्टत्वमनिष्टत्वं वंति चैचित्रयमित्याशङ्कय दष्टान्तेन संभाव- यति-यथा च लोक इत्यादिना। किपाक इति महातालफलम्। सुत्रगत- चकारस्यार्थमाह-श्रुतेश्चेत्येवमादिना । ब्रह्मानिष्टस्नष्ट न भवति, जीवाद्वा निष्टसंबन्धिनो नामेदं क्षमते, स्वतन्त्रचेतनत्वात, देवदत्तवत्, इत्यनुमानं श्रूति- 26 बाधितमित्यर्थः। म्रह्म स्वाभिन्नं जीवं न पश्यति चंदसर्वज्ञता; पश्यति च्षेत् स्वात्मम्येव संसारं पशयदित्यपि कुषाधमिस्याह-विकारस्य चेति।। यथा कपाणादी मलिनमात्मानं पश््यन्नपि देवदत्तः तस्य मिथ्यात्वान्न तेना- त्मानं शोचति; तथा जीवान् पश्यदपि ब्रह्म तद्गतसंसारस्य वाचारम्मण- मात्रत्वात् न तेनात्मानं शोचर्तात्यर्थः। यथा य सम दश्यानां भावानां पण्डित-

₹. T, T1, P and A add 54 ३. TM. क्षमत्वे २. T, Ti and P. ऋतुफलं

448

उपसंहारदर्शनाधिकरणम् ८.] म्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्ि॥ २-१-२४॥ चेतनं ब्रह्मैकमद्वितीयं जगतः कारणमिति यदुक्त्तम्, तन्नोषपद्यते; कस्मात्? उपसंहारदशेनात्। इह हि लोके कुलालादयो घटपटादीनां कर्तारो मृददण्डचकमूत्रसलिलाद्यनेककारकोपसंहारेण संग्ृहीतम्गधनाः 5 सन्तस्तत्तत्कार्ये कुर्वाणा दृश्यन्ते; व्रक्म चासहायं तवाभिनेतम; तस्य साधनान्तरानुपसंग्रडे सति कथं स्रष्टत्वमुपपद्येत! तस्मान ब्रह्म जगत्कारण- मिति चेतु, नैष दोष: यतः क्षीरवददव्यस्वभावविशेषादुपपद्यते-यथ। हि लोके क्षीरं जलं वा स्वयमेव दधिहिमकरकादिभावेन परिणमतेऽनपेक्ष्य वाहं साधनम्, तथेहापि भविष्यति। ननु क्षीराद्यपि दध्यादिभावेन 10 परिणममानमपेक्षन एव वाहं साधनर्मौष्ण्यादिकम् ; कथमुच्यते "क्षीर- वद्धि" इति! नैप दोषः; स्वयमपि हि क्षीरं यां च याव्रतीं च परि- प्रकटार्थविवरणम्

शरादिमेदवैचित्रयमवरुद्धमिति भावः ॥। 15 उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीग्वद्धि।। असहायाद्वक्षणो जगत्सर्गे वुवन् समन्वयो विषयः। तस्य किं ससहायस्य कार्यहेतुत्वमिति लौकिकन्यायेन विगधांऽस्ति, उत नास्तीति सन्देहे पूर्व- वाद्याह-चेननं ब्रह्मकमित्यादिना। पूर्वत्रापाधिकमेशीङ्गीकरणेन विरोध: परिहृतः, इह त्वोपाधिकस्यापि ब्रह्मसहायम्याभावान् विरोधोडस्ति। तथा हि- 20 य्रह्म जगदुपादानं न, असहायत्वात् वस्तुमात्रवत् इत्यनुमानस्य प्रमाणत्वात् विरोधोऽस्तीति भावः। ीरेऽनकन्तिकत्वात् विरोधो नास्तीत्याह-नैष दोष इति ॥ क्षीरस्याप्यसहायत्वाभावात् नानैकान्तिकत्वमित्याह-नतु क्षीराघ- पीति। अनकान्तिकत्वं समाधत्ते-नैष दोष इति। यद्रपां यत्परिमाणां

१. T,TI and P. मेतत् स्व ४.T.T and P. भेदानङ्गी २. A omits ष्ट. ल्वेऽपि TM. भेदादनङ्गी ३. A. रादिवेचित्र्यमिति ५. T, T1, TM and P न सहाय. ६. TM omits इति

449 57

ब्रह्मसलरभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. १. सु. २४.

भाष्यम्

णाममात्नामनुभवति, तावत्येव त्वार्यते त्वौष्ण्यादिना दविभावाय; यदि च स्वयं दधिभावशीलता न स्यात्, नैवौष्ण्यादिनापि बलाद्दधि- भावमापद्येत; न हि वायुराकाशो वौष्ण्यदिना बलाद्दधिभावमापद्यते; 5 साधनसामडया च तस्य पूर्णता संपादते; परिपूर्णशक्तिकं तु ब्रह्म ; न तस्यान्येन केनचित्पूर्णता संपादयितव्या; श्रुतिश्व भवति- "न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश् हशयते। परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयने स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।।" इति। 10 तस्मादेकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोगात्क्षीरादिवद्विचित्रपरिणाम उपपद्यते।।

प्रकटार्थविवरणम्

च परिणाममात्रीं क्षीरमनुभवति तां स्वयमंपि अनुभवत्येव, सत्यपि कालस्य सहकारित्वे। असहायत्वं नामाधिष्ठातृरहितत्वं क्षीरस्यास्तीत्यनैकान्तिकत्व 15 मिति भावः । सर्वथा सहकारिरहिनत्वं त्वसिद्धम्, सामान्यादष्टादे: सहका- रित्वाभ्युपगमादिति द्रष्टव्यम्। ननु यदि क्षीरं कालवशेन स्वयमेव दधि भवति किमिनि तर्दयुष्णाद्यपेक्षेत्याशङ्कयाह-तायने तिविति॥ ननु त्वरा शैघयम्; त्वार्यत क्षीरं दधिभावायाष्ण्यादिनंति किमित्येवं कल्प्यते? क्षीरं स्वंयमशक्तमेव, औष्ण्यादिना तु शक्तं क्रियन इत्येतत् करमान्न कल्प्यत इत्या- 20 शङ्कयाह-यदि च स्वयामति ॥ ननु यद्यांप क्षीर स्वयं समर्थम, तथापि तक्रप्रक्षपादिना च पुष्कलतां लभमानं यथा दधिविशषं जनयति, तथा ब्रह्मणोSपि कार्यविशेषजननाया सहकार्यपेक्षा भविष्यतीत्याशङ्कयाह-साधन- सामग्रया चेति।

१. TM. मात्र ३. A. स्वयमशक्त क्रियत हत्येव २. A. स्वयमव

450

उपसंहारदर्शनाधिकरणम् ८.] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम

देव िवदपि लोके। २-१-२५॥ स्यादेतत्-उपपदते क्षीरादीनामचेतनानामनपेक्ष्यापि बाहयं साधनं दध्यादिमात्र:, दृष्टत्वात् ; चेतना: पुनः कुलालादयः माघनसानग्रीमपे- क्ष्यैव तस्मै तस्मै कार्याय प्रवर्तमाना दश्यन्ते; कथं ब्रह्म चे.र सदस- 5 हायं प्रवर्तेतेति-देवादिवदिति बूम :- पथा लोके देवा: पितर ऋषय इत्येवमादयो महाप्भावाक्चतना अपि सन्तोपेक्ष्येव किचित्ाहयं भाघ- न्मश्वर्यविशपयोगादभिध्यानमाव्रेण खन एव वहनि नानारस्थानानि शरीरणि मामादादीनि रथादीनि च निर्मिमाणा उपलभ्यन्ते, मन्त्रा- थवादेनिहामपुरणपामाण्यात्ः तन्तुनाभक्ष स्वत एव तन्तून्सजति; 10 वलाका चान्तरणेव शुक्त गर्भ पत्त; पद्मिनी चानपेक्ष्य किचित्मस्थान- साधनं सगे रत्मरोन्तरं प्रतिक्ठी-एवं चेतनमा ब्रह्म अनपेक्ष्यैव बाहयं साधनं रवन एव जगत्वक्ष्यति। स यदि बूयात्-य एने देवादयो ब्रह्मणो दष्टानता उपात्तास्त दाष्टान्तिकेन ब्रह्मणा न समाना भवन्ति। शरीरमेव ह्वचेननं देवादीनां शरीर्तरादिविभृत्युत्पादन उपादानम्, 16 न तु चतन आत्मा ; तन्तुनाभस्य च श्ुद्रतरजन्तुभक्षणाल्लाला कठिन-

प्रकटार्थविवरणम्

देवादिवदपि लोके।।

सुत्निरस्याशङामाह-स्यादेनदिनि । ब्रह्म न जगत्कारणम्, स्वाति- 20 देवादिवदिति ॥। लोक्यतेऽनेनेति लोकं शास्त्रम्, वृद्ुव्यवहारश्ञ । अपिशष्दादुवहरणान्तरमाह - तन्तुनाभ इत्यादिना ॥ अधिष्ठेयशूल्य - स्वादिति देतुषेवादिषु न वर्तते, तत्तह्हस्याधिष्ठेयत्वात्; अतो नास्त्यनैकान्ति- कस्वमित्याइ-स यदि त्रयादित्यादिना । अनैकान्तिकत्वं समर्थयति-

१. T and Ts. अन सन्दा

451

ब्रह्मसूलभाव्यव्यारयानम् [भ. २. पा. १. स्. २६.

भाष्यम् तामापधमाना तर्न्तुभवति; बलाका च स्तनयित्तुरवश्रवणाद्वर्भे धत्ते; पद्मिनी च चेतनप्रयुक्ता सत्यचेतनेनैव शरीरेण सरोन्तरात्सरोन्तरसुप- सर्पति, वल्लीव वृक्षम्, न तु स्वयमेवाचेतना सरोन्तरोपसर्पणे व्या- 5 मियते ; तस्मानिते ब्रह्मणो दृष्टान्ता इति-तं प्रति ब्रूयात्-नायं दोष :; कुलालादिद्ृष्टान्तवेलक्ष्यमास्य विवक्षितत्वादितयथा हि कुलाला- दीनां देवादीनां च समाने चतनत्वे कुलालादयः कार्यारम्भे बाहां साधनमपेक्षन्ते, न देवादयः; तथा ब्रह्म चेतनमपि न बाहयां साधन- मपेक्षिष्यत इत्येतावद्यं देवायुदाहरणेन विवक्षामः । तस्मादयर्थकस्य 10 सामर्थ्य दृष्टं तथा सर्वेषामेव भवितुपदनीनि नास्त्येकान्त इत्यभिमाय:।

कृत्स्न प्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥ २-१-२६।।

चेतनमेकमद्वितीयं ब्रह्म क्षीरादिवद्देव्ादिवच्चानपेक्ष्य बाहयं साधनं स्वयं परिणममानं जगनः कारणमिति स्थितम्; शास्त्रार्थपरिशुद्धये तु

15 प्रकटार्थविवरणम्

तं प्रति झ्रूयादित्यादिना ॥ देहस्य दंहिना तादात्यापन्नत्वात् स्वशब्देन संगृदीतत्वात् तद्यतिरिक्तं मृद्दार्वाद्यधिष्टेयं देवादीनां नास्तीत्यनैकान्तिकत्व- मिति भाव:॥

कृत्स्मस क्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा।।

20 सङ्गतिमाह-चेननमेकमिति। क्षीरटष्टान्तश्रवणसमुपजातकृत्ननपरिणा मशङ्ञापाकरणेन शास्त्रार्थस्य विवर्तवादस्य परिशुद्धये पुनराक्षिपतीत्यर्यः । निरययवाङ्गह्मणो जगत्सर्गे ब्ुवन् समन्ययो विषयः। तस्य निरवयवस्य चेत्परिणाम:, कृत्सस्यैय स्यादिति लौकिकन्यायेन विरोधोऽसपुत नेति तम्देरे 462

कत्तप्रसकस्धिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पुनराक्षिपति। कृत्स्नपसक्ति: कृत्स्स्य व्रह्मणः कार्यरूपेण परिणाम: प्राम्मोति, निरवयवत्वात्-यदि ब्रह्म पृथिव्यादिवत्सावयवमभविष्यत्, ततोऽस्यैकदेशः पर्यणंस्यत, एकदेशयात्रास्थास्यत; निरवयवं तु ब्रह्म श्रुतिभ्योऽवगम्यते-"निष्कलं निष्कयं शान्तं निरवयं निरञ्नम्" 5 "दिव्यो ह्यमृनः पुरुषः सवाद्याभ्यन्तगे ह्जः" "इ० महद्भतमन- न्तमपारं विज्ञानघन एतर" "स एप नेनि जेत्यात्मा" "अस्थुलगनणु" इत्याद्याभ्यः सर्वविशेषप्रतिषंधिनीभ्यः; तत्थ्वैकदेशपणामासंभवा- त्कृस्त्परिणामप्रसक्तां सत्यां सूलोच्छेन: पमज्येन; द्र्टव्यतोपदेश्ानर्थक्यं चापदेन, अयत्टप्टत्वात्कायस्य, तद्वर्धातरि कस्य च ब्रह्मणोऽसंभवात्; 10 अजत्वादिशब्दव्याकोपश्च। अर्थनदोपपरिजिदीषया सायवमेव ब्रह्मा- भ्युपगम्येत, तथापि ये निरवयवत्वस्य पतिपाटका: शब्दा उदाहतास्ते पकुप्येयुः; सावयवत्वे चानित्यत्वप्रसङ्ग इति-सवथायं पक्षो न घटयितुं शक्यत इत्याक्षिपति। श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २-१-२७।। 15

सुशब्देनाक्षेपं परिहरति। न खल्वस्मत्पक्षे कश्विदपि दोषोऽस्ति । प्रकटार्थविवरणम् पूर्ववाद्याह-कृत्स्मस क्तिरिति ॥ व्यतिरेकमुखेन विवृणांति-यदि ब्रह्मेति॥ पर्यणंस्यत् परिणतमभविष्यत्। यदां चापरिणतं मूलभूतं ब्रह्म न विद्यते तदा "आत्मा वा अरे द्ष्टव्यः" इत्याधुपदेशोऽनर्थकः स्यादित्ाह- 20 द्रष्टव्यतति ॥ "अज आत्मा महान् घ्रवः" इत्यादिशम्दानामपि प्रामाण्य- हानि: स्यास्, ब्रह्मण: कार्यमात्रत्वे सतीत्याह-अजत्वादीति।।"निरवयवस्व- शब्दकोपो वा" इति सुत्रभागमवतारयति-अथैतद्दोषेत्यादिना।। श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्। सिद्धाम्तसूत्रं व्याबष्टे-तुशन्देनेत्यादिना।। रुत्मस्यैव तावद् 25

१. TM. यदा वा

458

ब्रह्मसृत्नमाष्यव्यारयानम् [अ. २.पा. १. सु. २७.

भाष्यम्

न तावत्कृस्त्पसक्तिरस्ति; कुतः? अ्ुतेः-यथैव हि ब्रह्मणो जगदुत्पत्तिः श्रूयते, एवं विकारव्यतिरेकेणापि ब्रह्मणोऽवस्थानं श्रयते, प्रकृतिविकार- योभेदेन व्यपदेशात् "सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन 5 जीवेनात्मनानुभविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति, "तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्र पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ।।" इति चैवंजातीयकात तथा हृदयायननत्ववचनात; सत्संपत्तिवचनाथ- यदि च कृत्स्ं ब्रह्म कार्यभावेनोपयुक्तं स्यात, "सता सोम्य तदा 10 संपन्नो भवति" इति सुपुप्तिगनं विशेषणमनुपपनरं स्यात्, विकृतेन ब्रह्मणा नित्यसंपत्नत्वादविकृतस्य च ब्रह्मणोऽभावात; तथेन्द्रियगोच- रत्वप्रतिषेधात् ब्रह्मणः विकारस्य चेन्द्रियगोचरत्वोपपतः; नस्मा- दस्त्यविकृतं ब्रह्म। न च निरवयवत्वशब्दव्याकोपोऽस्ति, अूयमाणत्वादेव निरवयवत्वस्याप्यभयुपगम्यमानत्वात; शब्दमूलं च ब्रह्म शब्दममाण 15 कम्, नेन्द्रियादिप्रमाणकम् ; तद्यथाशब्दमभ्युपगन्नव्यम्; शब्दश्ोभय-

प्रकटार्थविघयरणम्

ब्रह्मण: कार्यमावापत्तिर्नास्ति विकारत् भेदेन स्वरूपसन्धावश्रषणदिस्यर्यः। इतश् कृत्मस्य कार्यभावापत्तिर्नास्तीस्याह-नयेति॥ लिङ्गान्तरमाह- तयेन्द्रियेति ॥ "यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह" इत्यादिना 20 वागिन्ट्रियगोचरत्वप्रतिषेधोऽपि न सङ्गच्छन, कार्यमार्त्रं चेत् ब्रह्मेत्यर्थः। यसाच्छ्रृतिलिंङ्गभ्यो न तस्य कार्यभावापत्ति, तस्ादस्त्यधिकृतं ब्रह्म, यथा तस्षय कार्यापत्तिर्निर्व हनि तथा साधयवत्वमभ्युपगन्तव्यमिति भावः।ननु सावय- वस्वे निरवर्यवत्वशब्दाप्रामाण्यं दर्शिनमित्याशङ्कयाह-न चेति। मिरव- यवत्वाविरोध्येध सावयवत्वमिष्टमिति भावः। ननु निश्ययवत्वाविरोधि 25 सावयवत्वं काप्यडध्टम्; कर्थ प्रतिपसुंशक्थमित्वाशहयाह-शब्दमूछ चेति॥

१. A. वयवशष्दा

454

प्रकटाथेविवरणम्

माष्यम्

मपि ब्रह्मण: प्रतिपादयति-अकृत्स्पसकिं निरवयवत्वं च; लौकि कानामपि मणिमन्त्रीषधिप्भृनीनां देशकालनिमित्तवेचित्र्यवशाच्छक्तयो विरुद्धानेककार्यविषया दश्यन्ते; ता अपि तावन्नोषदेशमन्तरेण केवलेन तर्केणावगन्तुं शक्यन्ते-अस्य वस्तुन एतावत्य एतत्सदागा एतद्विपया एतत्मयोजनाश्च शक्तय इति; किमुताचिन्त्यस्वभावस्य : हमणो रूपं बिना शब्देन न निरुप्येत; तथा चाहु: पोराणिका :- "अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेद। प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य = क्षणम् ।" इति। तस्माच्छन्दमूल एवातीन्द्रियार्थयाथात्म्याधिगमः। नतु शब्दे- 10 नापि न शक्यते विरुद्धोऽर्य: प्रत्याययितुम्-निरवयवं च ब्रह्म परिणमते न च कृत्स्मिति ; यदि निरवयवं ब्रह्म स्यात, नैव परिणमेत; अथ केन- चिद्रृपेण परिणमेत केनचिच्चावतिष्ठेनेति, रूपभेदकल्पनात्सावयवमेव मस- ज्येत; क्रियाविषये हि "अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति" "नातिराते षोड- शिनं गृद्धाति" इत्येवंजानीयकार्यां विरोधप्रतीनावपि विकल्पाश्रयणं 15 विरोधपरिहारकारणं भवनि, पुरुषनन्त्रत्वाच्ानुष्ठानस्य; इद तु विकल्प- श्रयणेनापि न विरोधपरिहारः संभवनि, अपुरुषतन्त्रत्वाद्वस्तुनः ; तस्मा- दुघटमेतदिनि-नैष दोषः, अविद्याकल्पितरूपभेदाभ्युपगमात्। प्रकटार्थविवरणम्

किंपुनर्न्यायमाह-लोकिकानामपीति । प्रकृतिभ्यः प्रत्यक्षटष्टरपदार्थ- 20 स्वभावव्यः परं विलक्षणं यदाचायाययुपदशगम्यं तदचिन्त्यमुच्यन इत्पर्थः। इदानीं निरवयवत्वाविरांधि यत्सावयवत्वं शब्दैकसमधिगम्यं तत्स्फुटीकर्तु चोदमुद्भावयति-नतु शब्देनापीति । परिहरति-नेष दोष इति ।। अविद्यात्मना जाज्यरूपेण कल्पितस्य स्वीकृतस्य रूपविशेषस्य मायाचिलक्षणस्य प्रहणो ऽम्युपगमास्तत्कृतं सावयवत्वमित्यर्थः। यश्चोक्तं स्वीकृतं चेत् सावयवस्वं 25

१. A. न्यायं तदाह ३. TM तदपि त्यदुच्यते २. T and Ti. मायाझप

455

[ब. २. पा. १. स.२७.

भाष्यम् न अविद्याकल्पितेन रूपभेदेन तावयवं वस्तु संपद्यते; न हि तिमिरोपहत- नयनेनानेक इव चन्द्रमा दृश्यमानोऽनेक एवं भवति ; अविद्याकल्पितेन च नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकतात्मकेन तत्वान्यत्वाभ्याम- 5 निर्वचनीयेन ब्रह्म परिणामादिसर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपधते; पार- मार्थिकेन च रूपेण सर्वव्यवहारातीनमपरिणतमवतिष्ठते, वाचारम्भण- मात्रत्वाच्चाविद्याकल्पितस्य नामरूपभेदस्य-इति न निरवयवत्वं ब्रह्मण: कुप्यति; न चेयं परिणामश्रुतिः परिणामप्रतिपादनार्था, तत्प्रतिपत्तो फलानवगमात्; सर्वच्यतरहारहीनव्रम्मात्मभावप्रतिपादनार्था 10 त्वेषा, तत्पतिपत्तिफलावगमात्; "म एप नेति नेत्यात्मा" इत्युप- कम्याह-"अभयं वे जनक प्राप्तोडसि" इनि: तस्पादस्मत्पक्षे न कश्विदापे दोषप्रसङ्गोऽस्ति ॥ प्रकटार्थचिवरणम

तहि निरवयवत्वव्याघात इति तत्राह-न ह्वविद्याकल्पितेनेति। मिथ्या 15 सावयवत्वेन कि सिद्धमित्याशङ्कयाह-अविद्याकल्पिनेन चेनि॥ ननु माया- संबन्धोदपि निरवयवम्य न घटते अनः संबन्धमभ्युपगच्छनो निरवय- वत्वव्याघात इत्याशङ्कयाह- वाचारम्भणमात्रत्वाच्चति । मायारूपम्या- निर्वाच्यत्वाततत्संबन्धोऽप्यनिर्वाच्यो न वस्तुनो निरवयवत्त्त्वं निरुणद्धीति

20 मित्वं कि न स्यात् ? कि मिथ्यासावयवत्वपरिकल्पननव्याशङ्गयाह- न चेयं परिणामश्चुतिरिति ॥ परिणामस्याद्वितीयब्रह्मशेषत्वात् "नास- दासीओो सदासीत्" "तम आमीत्" इत्यादिसद्सद्विलक्षणप्पञ्चसमर्पक- वाक्यश्च सत्यमिथ्यांविभागाङ्गीकरणंनेवाविरांध इति भावः।।

१. TM. मिथ्यावयव २. A. मिध्यात् 2. T, T1, and P omit न

456

कुत्माप्रसक्त्धिकरणम् ९./ मकटाथविवर णत

भाष्यम आत्मनि चैवं विचित्राश्र हि॥ २-१-२८।। अपि च नैवात्र विवादितव्यम्-कथमेकस्मिन्त्रव्णण स्वरूपानुप- मर्देनैवानेकाकारा सृष्टिः स्याद्ित यत आत्मन्यप्ेकस्णिमद्दाश स्वरूपानुपमर्देनैवानकाकारा सृ.एः पठयते-"न तल र न रथ- 5 योगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान्सथयोगा थः सृजने" इत्यादिना ; लोकेऽपि देवादिषु मायाव्यादिपु च स्वरूपानुपमदेनैचर विचित्रा दस्त्य- श्वादिसृष्टयो दश्यन्ते; नथेकस्मतपि ब्रर्ह्मण स्वरूपानुपमदनैवानेका- कारा सृष्टिर्भविष्यनीति।।

स्वपक्षदोषाच्च॥ २-१-२२॥ 10

परेषामप्येष समानः स्वपक्षदोष :- प्रधानवादिनोऽपि हि निर- वयवमपरिच्छिनं शब्दारिहीनं प्रधानं सावयवस्य परि्छित्नस्य शब्दादिमनः कायस्य कारणमिति स्वपश्रः; नतापि कृत्स्पसक्तिर्निर- वयवत्त्ात्पधानस्य प्राप्नोति, निरवयवत्वाभ्युपगमक्ोपो वा। नतु नैव्र तैर्निरवयवं प्रधानमभ्युपगम्यते; सच्वग्जस्तगासि तयो गुणा :; तेषां 15 साम्यावस्था पधानम्; तैरेवावयवेस्तत्सावयत्रामति-नैवंजानीयकेन सातयवत्वेन प्रकृतो दोप: परिहर्तु पायते, यतः सच्वरजस्तमसामप्ये- केकस्य समानं निरवयवत्त्रम् एककमेव चेतरद्यानुगृहीनं सजातीयस्य

प्रकटार्थविवरणम्

आत्मनि चैवं विचित्राश्र हि। 20 स्वप्रदष्टिनिदर्शनेनापि वियर्तवाद पवाभ्युपगन्तव्य इत्याह- अपि चेत्यादिना।। स्वपक्षदोषाच्च।। किश्च कृत्मप्रसकत्ादिचोदं न सांख्यादिभि: कर्नु शक्यमित्याह- परेषामपीत्यादिना ॥। अनु 'स्वं चोरः' इत्युक्तं 'त्वमपि चोरः' इतिवन्मता- 23

457 58

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. १. सू. ३०.

भाष्यम्

प्रपश्चस्योपादानमिति-समानत्वात्खपक्षदोषपसङ्गस्य। तर्कामतिष्ठाना- त्सावयवत्वमेवेति चेत्-एवमप्यनित्यत्वादिदोषपसङ्गः। अथ स्क्तय 5 एव कार्यवैचित्यसूचिता अवयवा इत्यभिमाय:, तास्तु ब्रह्मवादिनोऽप्य- विशिष्टाः। तथा अणुवादिनोऽप्यणुरण्वन्तरेण संयुज्यमानो निरवय- वत्वाद्यदि कात्स्र्चेन संयुज्येत, ततः प्रिमानुपपत्तेरणुमातत्वप्सफ्ग: अर्थकदेशेन संयुज्येत, तथापि निश्वयवत्वाभ्युपगमकोप इति- स्वपक्षेऽपि समान एष दोष:। समानत्वाच्च नान्यतरस्मिलेव पक्ष उपक्षे- 10 प्व्यो भवति । परिहृतस्तु ब्रह्मवादिना स्वपक्षे दोप:।

सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॥ २-१-३०॥

एकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोगादुपपद्यते विचित्रो विकार- प्रपश्च इत्युक्तम् ; तत्पुनः कथमवगम्यते-विचित्रशक्तियुक्तं परं ब्रह्मेति; तदुच्यते-सर्वोपेता च तद्दशनात् । सवशाक्तयुक्ता च परा देवतेत्य- 15 भ्युपगन्तव्यम् ; कुतः१ तद्दशनात् । तथा हि दशयति श्रुतिः सर्वशक्ति- प्रकटार्थविवरणम्

नुझालक्षणं निग्रह्दस्थानमित्याह-परिहतं तु ब्रह्मवादिनेति ॥ यः खपक्षे मनार्गप दोषं न परिह्रति, केवलं परपक्ष एव प्रसञ्जयति, तस्यैव निग्रहस्थानं प्रशिथिलमूल त्वापनयाय। प्रतिबन्दिनिबन्दी, प्रहस्तु सदुसरमेवेति भावः॥

20 सर्वोपेता च तदशनाव् ।

सङ्गतिमाह-एकस्यापीति ॥ पूर्व मायाशाक्तमरवेन परिणामाविष्यय- हारास्पदत्वं संभवतीत्युक्तम्। इदानीं कार्यकरणरद्वितस्य मायाशक्क्तिमत्व- मपि न संभवतीत्याशङ्कायां तव्याख्यानायोपक्रमते-सर्वोपेता चेत्यादिना।

१. TM. गनत्वलक्षण निय्र ३. T and T3. प्रतिपत्ति A. ज्ञानं छलनिय्र ४. T, Ti and P. कारण २. T,Ti and P. प्रतिथिलं

458

सर्वोपेताघिकरणम् १०.] मकटायेविवरणम्

भाष्यम् योगं परस्या देवनाया :- "सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सवमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर:" "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" "यः सर्वज्ञ: सववित्" "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठनः" इत्येवंजातीयका ॥ 5

विकरणत्वान्नेति चेनदुक्तम् ॥२-१-३३॥।

स्यादेतत्-विकरणों परां देवता शास्ति शास्त्रम्-"अचक्षु'रप- श्रोतमवागमनाः" इत्येवंजानीयकम्; कर्थं मा गवशांकयुक्तापि सनी कायाय प्रभवत्? देवादयो हि वतना: सवशक्तियुक्ता आप सन्त आध्यात्मिककार्यकरणसंपभ्ा एव तस्पे नस्मे कार्याय प्रथवन्तो निज्ञा- 10 यन्ते; कथं च "नेति नति" इति प्रतिषिद्धसविशेषाया देवनाया: सर्वशक्तियोगः संभवेत्, इनि चेत्-यदव वक्तव्यं तत्पुरस्तादेवोक्तम्; शुत्यवगाह्ममेव्रेदमनिगम्भीरं ब्रह्म न तकावगाहम्; न च यथकस्य साम्थ्ये दृष्टं तथान्यस्यापि सामर्थ्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्तीति। प्रकटार्थविवरणम् 15

मायाशक्तिव्रह्म[क्िमट्रझ्ष]समन्वयस्य किम् अशरीरस्य मायावित्वं न संभवतीति न्यायेन विरोधोऽस्युत नेति[नेति संराये] सशरीरम्यैव देवदत्तादे: माया वित्वप्सिद्धरेस्ति विरोध इति पूर्व: पक्षः। सिद्धान्तस्तु-ब्रह्म न मार्यावि, अशरीरत्वात्, मुक्तववित्यनुमानं न मानमू, विपक्षे बाधकाभावात् अति- प्रसद्गित्वाच; मायावशेनेव सर्वशक्तियोंगं दर्शयति श्रुतिः । अतः श्रुति- 20 गम्बत्वादेव न विशोध इति भावः।। विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ पूर्व सिद्धान्तेनोपकम्पेदानी पूर्ववादिनोSभिप्रायमुद्भाव्योक्तं दोषं समार- पति-विकरणत्वादित्यादिना।।

१. TM, रप्ब्ति ३. A. कारणं सशरीर २. T, P and TM. add मायया बिना न Ti and A add मा्या बिना कारणं

459

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. २. पा. १. सू. ३२.

भाष्यम्

प्रतिषिद्धसवविशेषस्यापि ब्रह्मणः स्वशक्तियोगः संभवर्तीत्येतदप्य-

पादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्ण:" इत्यकरणस्यापि 5 ब्रह्मणः सर्वसामथ्ययोगं दशयति॥

न प्रयोजनवत्वात् ॥ २-१-३२॥

अन्यथा पुनश्चेतनतृत्वं जगत आसषिर्पा-न खलु चेतनः परमातमेदं जगद्िम्वर विरचधितुनदात; कुा प्रयोजनवत्वात्तुची नाम्। चेतनो हि लोके बुद्धिपूव्रकारी पुरुषः प्रवनमानो न मन्दोप-

गुरुतरसंरम्भान्; भवति च लोकमतिद्वयनुवादिनी श्रति :- "न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व मियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वे प्रिय भवति" इति; गुरुतरसंरम्भा पेयं पत्ि :- पदुच्चावचप्रपज्जं जग- द्विम्बं विरचयितव्यम्; यदीपमपि पतिश्वेननस्य परनात्मन आत्म- 15 प्रयोजनोपयोगिनी परिकल्प्ेन, परितृतत्वं पभ्मात्मनः शूयमाणं

प्रकटाथनिवरणम्

न प्रयोजनवच्वात्॥

पूर्वत्र कार्यकर णरहिनस्यापि मायाशक्तिम्त्वप्रदर्शनेन विरोध: परिषतः। इदानीं शकिविषयप्रयोजनाभावात् विरोध इत्याह-अन्यथा पुनरिति॥ 20 लौकिकव्यापि मायानिना द्रव्यानिप्राप्तय हस्त्याविप्रदुर्शकत्वम्; ब्रह्मणस्तु प्रयाजनशून्यन्वान्मायथापि न स्रन्वमित्यर्थः। ननु या वेतनप्रतृत्ति: सा प्रयोजनाइशनति नियमश्चंत् तर्ह्स्तु परमात्मनोऽप किज्ञि:प्रयोजनमिस्या- राङ्याह-यदीयमपीति ॥ न केवलमाप्तकामश्ुतिविरोधः; प्रासेऽपि सृषि-

460

प्रयोजनवर्वाधिकरणम् ११./ मकटार्थविवरणम्

भाष्यम वाध्येत; प्रयोजनाभावे वा नवत्वमावोऽि म्यात्: अथ चेतनोऽपि सुन्मत्तो बुद्धयपराधादन्तरेणेव्रात्मपयोजनं प्रतामानो दष्ट, तथा परमात्मापि प्रवर्तिष्यत उत्युच्येत-तथा मति सर्वजत्वं परमात्मनः श्रयमाणं बाध्येत: नस्मादश्चिष्टा चेतनात्स्टिरिति।। 5

लोकवत्तु लीलाकेवल्यम्॥ २-३-२३॥ तुशव्देनाक्षेप परिह्रति; यथा लोक कस्यांनटापैपणर राजो राजानात्यस्य वा व्यतिरिकि्तं कितित्मपोजनमसभिसंधाय मेवल लीला- रूप। प्रतृतयः कीडावहारेपु भ्वान यका वोच्छासपश्वागादयो- नमिसंधाय नाहं किचित्मयनं स्वमावादेव मंमवन्त; एतमीखर- 10 स्याप्यनपेक्ष्य किवित्पयोजनानतरं स्वभावादेव केवलं लीलारूपा मतृत्तिभन्विष्यति; न हीश्वरस्य प्रयोजनान्तरं निरुष्यमाण न्यायतः प्रकटार्थविवरणम् समये स्प्रयोजनाभावे वदाचिदप्रवृत्ति: स्यादित्याह-प्रयोजनाभावे वेति॥ ननु घुद्धिपूर्वकसृषे: प्रयोजनान्व्रेर्षणं स्यात् नत्वयं बुद्धिपूर्वेत्याशङ्कय दूषयति-चेतनोऽपीत्यादिना ।। 15

लोकबचु लीलाकेकल्यम् ।

अनैकान्तिकत्वाभिधानेन परिहरति-लोकवच्विति ॥ कि या बुद्धि- पूर्वकारिणः प्रवृत्ति: सा स्वप्रयोजनोद्देशनेति व्यासतिः, कि वा प्रयोजनोदंशेन? प्रथमे सुखातिशयप्राप्तिनिमित्तहास्यादिपतृतावनेकान्तः कारुण्यप्रवृती च। द्वितायेऽसिद्धि, पूर्वकल्पोपार्जिताइष्टान जीवाना फलदानाय सृष्टिकारणा- 20 दिति भावः । व्यभिचारस्लान्तरमाह-यथा चेति॥ स्वभावादेवेति॥ समीरणस्य सक्चरणस्वाभान्यादित्यर्थः। पवमीश्वरस्यापि स्पयोजनमन्तरेणेश्वर- स्वाभाव्यादेव लीलातुल्या सृष्टभादिर्भविष्यतीत्यर्थः। नन्वीश्वरस्य वा विपरीतः

१. T and A omit भावे. प्रयोजना ३. Ti and A. स्वभावात् २. A. पेक्षणं

461

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. २. पा. १. सु. ३३.

माध्यम् श्रुतितो वा संभवति; न च स्वभावः पर्यनुयोक्तुं शक्यते। यद्यप्यस्माक- मियं जगद्विम्बविरचना गुरुतरसंरम्भेवाभाति, तथापि परमेश्वरस्य 5 लीलैव केवलेयम्, अपरिमितशक्तित्वाद। यदि नाम लोके लीलास्वपि किंचित्सूक्ष्मं पयोजनमुत्पेक्ष्येत तथापि नैवात् किंचित्पयोजनमुत्मेक्षितुं सक्यते, आप्तकामश्चुनेः। नाप्यप्रवृत्तिरुन्मत्तप्रव्ृत्तिर्वा, सृष्टिश्रुनेः, सर्व- ज्श्रुतेश्च। न चेयं परमार्थविषया सृष्टिश्ुतिः; अविद्याकल्पिननामरूप-

10 र्तव्यम्। व्यवहारगोचरत्वात्, ब्रह्मात्मभावप्रतिपादनपर त्वाच्चेत्येतदृपि नैव विस्म-

वैषम्यनैघण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति॥ २-१-३४॥

पतिज्ञातस्याथस्य हढीकरणाय। नेश्वरो जगतः कारणसुपपद्यते; कुतः? 15 प्रकटार्थविवरणम् स्वमावः कि न स्यादिस्याशङ्गयाह-न च स्वभाव इति । सृष्टयादिकर्त- स्वाभावे नेश्वरशब्दार्थ: परिपूर्ण: स्यादिति भावः। यश्चोक्तं गुरुतरसंरम्भेयं जगद्विरचना नें स्वप्रयोजनाभावे भववितुमहनीति तत्राह-यद्यप्यस्माकमिति।। ननु कुमाराणां लोलापि किश्ित्प्रयोजनमुद्दिश्य भवति, तथा सृष्टिरपि 20 लीला चंत् किश्ित्ययाजनमनुमीयनामित्याशङ्याह -यदि नामेति ।। नन्वासकामश्ुनिविरोधात् प्रयाजनानुमानं न घटते चेत् तहि नास्त्येव सष्टौ

स्वप्नयोजनं किश्ञित्कल्प्यतामित्याशङयाह-न चेयमिनि॥ वैषम्यनैधृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति॥ 25 संबन्धमाह-पुनश्चेति॥ यदि स्वप्रयोजनाभावेऽपि जीवानां फलदानाय सष्टत्वम, तहि सर्वेषां समं सुसमेव दद्यात् वैषम्यनैघृण्यविरुद्धमिति भाव:।

१. T omits न स्वप्रयोजना २. A omits प्रमुल्नियन्मत्त

462

वैषम्यनैर्धृण्याधिकरणम् १२.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वैषम्यनैधृण्यपसङ्गात्-कांश्चिदत्यन्तसुखभाजः करोति देवादीन, कांश्चिदत्यन्तदुःखभाजः पश्वादीन, कांश्चिन्मध्यमभोगभाजो मनुष्या- दीन-इत्यंवं विषमां सराटि निर्मिमाणस्येश्वरस्य पृथग्जनचेत्र रागद्वेषो पपत्तेः श्ुतिस्मृत्यवधारितस्वच्छत्वादीख्रवर स्वभावविदोस्ष १यशन;तथा 5 खलजनेरपि जुगुप्ितं निर्घणत्वमतिकरत्वं दृःखयोगविधानातवमजोप- संकाराच् मसज्ये; नस्मद्विपम्यनंधण्यप्रसङ्गान्नव्वरः कारणमत्येवं ासे त्रूम :- वैषम्यनेषण्य नेश्वरस्प प्रसज्येन; कस्मान सांपक्षत्वात्। यदि हि निरपेक्ष: केवल ईश्वरो विषमां सष्टिं निर्मिमीते, स्यानामेतौं दोषों 10 वैषम्यं नेघण्यं च; न तु निरपेक्षम्य निमातृत्वमस्ति ; सापेक्षा हीश्वरो विषमां सष्टिं निर्मिमीते; किमपेक्षन इनि चेत्-धर्माध्माचपेक्षत इति वदामः; अतः सृज्यमानपाणिधमाधमापेक्षा विषमा सृ्टिरिति नाय- मीश्वरस्यापगधः; इश्वरस्तु पजन्यवदष्टव्य :- यथा हि पजन्यो ब्रीहि- यवादिसष्ट साधारणं कारणं भवति, वीहियवानि वषम्ये तुनत्तद्वीजगता- 15 न्येवासावारणानि सामथ्यानि कारणानि भवन्ति, एवमीश्वरी देवमनु- ष्यादिसृष्टो साधारणं कारणं भवति ; देवमनुष्यादिवेषम्ये तु तत्तज्जीव- गतान्येवासाधारणानि कर्माण कारणानि भवन्ति; एवमीश्वरः सापे-

प्रकटारथेविवरणम्

पृथग्जनम्येव प्राकृतजनस्यवत्यर्थः। रागादिविधुरमरल्मसमन्वयो वैषस्दकारी 20 रष्ट इति न्यायन विरुध्यते न वेति सन्देहे-ईश्वरो रागादिमान्, वैष- न्यादिनलान, देवदस्तवत् इत्यनुमानस्य प्रामाण्याद्विरुध्यत इति पूर्व: पक्षः ।। निद्धान्तलवन सूत्रं योजयति- वेषम्यनेघृण्ये नेश्वरस्येत्यादिना।। एष हावश्वर: प्राक्तन्डर्मसस्कारानुसारण ने पुरुषं शोभनं कर्म कारयति, यमुत ऊध्वं नेतुमिच्छर्तात्यर्थः । पुण्यः शाभनफलभाग्भवतीत्यर्थः।। 25

१. ". जनस्येव्रेत्यर्य: ३. T,T, P and TM. तत्पुरुष २. TM and 1. दुष: Y.T,P.TM and A. मूर्ध्य

463

ब्रह्मसत्नभाव्यव्याख्यानम् [अ. २ पा. १.सृ. ३५.

भाष्यम् क्षत्वान वैषम्यनैधृण्याभ्यां दुष्यति। कथं पुनरवगम्यने सापेक्ष ईश्वरो नीचमध्यमोत्तमं संसारं निर्मिमीत इति? तथा हि दशर्यात श्रुतिः- "एष हेव साधु कम कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष 5 उ एवासाधु कम काशयति तं यमधो निनीषते" इति, "पुण्यो वे पुण्येन कर्मणा भव पाप: पारपन" इति च; स्मृतिरपि म्राणिरुमविशेषा- पेक्षनेवेश्वरस्यानुग्रहीतृत्वं निग्रहीतृत्वं च दशयनि-"ये यथा मां प्रप- दन्ते तांस्तर्थेव भजाम्यहम्" इत्येवंजातीयका ॥

न कर्माविभागादिति चन्नानादित्वात् ॥ २-१-३५॥

10 "सदेव सोम्येदमग्र आसदेक्मेवाद्विनीयम्" इति पाक्सष्टेरवि- भागावधारणान्नास्ति कमे, यदपेक्ष्य विषमा सृष्टिः स्यात्; सष्टयुत्तर- कालं हि शरीगदिविभागापेक्षं कर्म, कर्मापेक्षत्र शरीरादिविभाग :- इतीतरेनराश्रयत्वं प्रमज्येत; अतो विभागादूर्ध्वे कर्मापेक्ष इश्वरः

15 सृष्टिः प्राप्नोनीति चेत, नैष दोष :; अनाठित्वात्संसारस्य; भवेदेष दोष: यद्यादिमान्संसार: स्यात् ; अनादो तु संसारे बीजाकुर वद्धेतुहेतुमद्ावेन कर्मणः सगवैषम्यस्य च पवृत्तिन विरुध्यते।।

प्रकटार्थविवरणम्

न कर्माविभागादिति चेञ्रानादित्वाद्।। 20 राजादिवन्कर्मानुसारण विषमं फलं प्रयच्छनोपि नास्ति दोष इत्युक्तम्। तदेव प्रथमसर्गे न संभवतीत्याह-सदेव साम्येदमित्यादिना॥ इतरेतराश्र- यत्वपरिहागर्थमाद्या सृष्टिः समानैव वकतव्यत्या-अतो विभागादृर्ध्व मिति । अनादित्वनेतरेतराश्रयत्वं परिहरति-नैष दोष इत्यादिना ।। 464

मकटार्यविवरणम्

भाष्वम् कर्थ पुनरवगम्यते अनादिरेष संसार इति ! अत उत्तरं पठति-

उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥। २-१-३६ ॥

उपपद्यने च संसारस्यानादित्वम्-आदिमच्वे हि संमारम्याकस्ा- 5 प्रसक्कश्व, सुखदुःखादिवैषम्यस्य निर्निमित्तत्वात्; न चेश्वरो वैषम्यहेतुनित्यु- क्म् ; न चाविदया केवला वैषम्यस्य कारणम्, एक व्पत्वात्; रागादिक्लेश- वासनाक्षिप्तकमापेक्षा त्वविद्या वेषम्यकरी स्यात न च कम अन्तरेण शरीरं संभवति, न च शरीरमन्तरंण करम संभवतीति-इतरेतराश्रयत्वमसङ्ग: अनादित्वे तु बीजाहुरन्यायेनोपपत्तेन कश्चिदोषो भवति। उपलभ्यते 10 च संसारस्यानादित्वं श्रुतिस्मृत्योः। श्रुनी तावत् "अनेन जीवेनात्मना" इनि सर्गप्रमुखे शारीरमात्मानं जीवशब्देन प्राणधारणनिमित्तेनाभिळ-

प्रकटार्थविवरणम्

अविर्भागावधारणमपि विभागानभिव्यकत्यभिप्रायं द्रष्टव्यम्॥। अनादित्वप्रपञ्चनाय पृष्छति-कथं पुनरिति ॥ 15

उपपद्यने चाप्युपलभ्यते च।।

नतु निर्निमित्तत्वमसिद्धम्, ईश्वरम्य निमिन्तत्वादिस्याशङ्कपाह-न चेघ्वर इति ॥ तह्वविद्या सुखादिवैषम्य हेतुरस्तु, कि कल्पान्तरीयकर्मणेत्याराङ्कयाह- न चाविधयेति । जाज्यमात्रैकरूपत्वादित्यर्थः। कथं तहि संसारकारण- मिस्याशङ्याह-रागादीति॥ रागादीनां क्लेशानां वासनाभि: प्रापितानि यानि 20 कर्माणि तत्सहकतेवाविद्या संसारवैषम्यद्ंतुरित्यर्थः। सवैरवेतरेतराश्रयत्व- परिहाराय प्रवाहानादित्वमभ्युपगन्तव्यमित्याह-न च कर्मान्तरेणेति।। सुनावयवस्यार्थमाह-उपलभ्यते चेत्यादिना । ननु माधिवृत्त्वाश्रषणे-

१. T,T' and P. विभागसाधारणं २. T,Ti and TM. कुततेब

465 59

ब्रह्ममूलभाष्यव्याखयानम् [भ. २. पा. १. सु. ३७.

भाष्यम्

पम्मनादि: संसार इति दर्शयति; आदिमच्वे तु पागनवधारितमाण: सन् क्थं प्राणधारणनिमित्तेन जीवशब्देन सर्गपमुखेऽभिलप्येत! न च धारयिष्यतात्यतोऽभिलप्येत-अनागताद्धि संबन्धादतीतः संबन्धो 5 बलवान्भवति, अभिनिष्पन्रत्वात; "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्व- मकल्पयत्" इति च मन्त्रवर्णः पूर्वकल्पसन्भावं दर्शयति। स्मृतावप्य- नादित्वं संसारस्योपलभ्यते-"न रूपमस्येह तथोपचभ्यते नान्तो न चादिन च संप्रतिष्ठा" इति; पुराणे चातीतानागतानां च कल्पाना न परिमाणमस्तीति स्थापिनम्॥

10 सर्वधर्मोपपत्तेश्र ॥२-१-३७।

चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेत्यस्मिन्वधारिते वेशये परै- रुपक्षिप्तान्विलक्षणत्वादीन्दोषान्पर्यर्वीदा चार्य: ; इदानी परपक्षमति षेघप्रधानं पकरणं प्रारिप्समानः स्वपक्षपरिग्रह प्रधानं प्रकरणमुपसंहरति। यस्मादस्मिन्व्रह्मणि कारणे परिगृह्यमाणे प्रदर्शितेन प्रकारेण सर्वे कारण-

15 प्रकटार्थविवरणम्

नापि जीवशब्दो भविष्यतीत्याशङ्याह-न च धारयिष्यतीति ।। मस्य संसारवृक्षस्य रूपं तथामायामयं नोपलभ्यते प्रीकृतैः नान्तो5घसानं न चादिन व संप्रतिष्ठा मध्यमित्वर्थः॥

सर्वधर्मोपपचेश्व ।।

20 वृत्तानुवादपूर्षकं संबन्धमाह-चेतनं ब्रह्मेत्यादिना । निर्गुणाद्क्षणो जगत्सर्गे भुवनं समन्वयो विषयः । तस्य कि सगुणमेवोपादानमिति लौकिक- न्यायेन विरोधाऽसत्युत नास्तीति संशये एकरसत्वाय[त्वात्] ब्रह्मण: अस्तीति

१. T,Ti, and P. प्राक्तु तैः ३. T,T, and P. वदन् २. TM omite निर्गण ... सगुणमेवो

466

सर्वधर्मोपपस्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थविवरणम्

माध्यम्

धर्मा उपपदन्ते "सर्वझं सर्वशक्ति महामायं च ब्रह्म" इति, तस्मादन- तिशङ्डनीयमिदमौपनिषद दर्शनमिति।।

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्कृ जयपाद- शषिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसार रभाष्ये 5 द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: पाद:

प्रकटार्थविवरणम्

पूर्वः पक्षः। सिद्धान्नस्तु यद्यपि स्वतो5खण्डैकरम ब्रह्म, तथापि मायाप्रति विम्बितस्य सर्वकारणधर्मोपपसेः न कोऽपि ब्रह्मणि वेदान्तसमन्वयस्य विरोध: शङ्कनीय इति॥ 10

इति श्रीमच्छार्रारकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्थे द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथम: पाद:

467

अथ द्वितीय: पाद:

यद्यपीदं वेदान्तवाक्यानामैदंपर्य निरूपयितुं शासत्रं पृत्तम्, न तर्कशाख्वत्केवलाभिर्युक्तिभि: कंचित्सिद्धान्तं साधयितुं दूषयितुं वा पवृत्तम्, तथापि वेदान्तवाक्यानि व्याचक्षाणैः सम्यग्दर्शनप्रतिपक्ष- 5 भूतानि सांख्यादिदरशनानि निराकरणीयानीति तदथः परः पाद: पवर्तते। वेदान्ताथनिर्णयस्य च सम्यगदशनार्थत्वात्तत्निणेयेन स्पक्ष- स्थापनं प्रथमं कृतम्; तद्यभ्यर्हितं परपक्षमत्याख्यानादिति। ननु सुमक्ूणां मोक्षसाधनत्वेन सम्यग्दर्शननिरूपणाय सपक्षस्थापनमेव केवलं कर्ते युक्तम्; किं परपक्षनिर/करणेन परविदवेषकारणेन! वाढमेवम्;

10 प्रकटार्थविवरणम्

अतिक्ान्तेन पाहेन समन्वये वादिभिरुद्द्राविता दोषा: परिहताः।इदानी परपक्षाणां म्रान्तिमूलत्वमुपपादवितुं परः पा आरभ्यत। ननु ब्रह्मणि वेदान्तानां तात्पर्यमत्र निरूपणीयम्, किमिदमकाण्ड पक्षान्तरखण्डनताण्डव- 15 मित्याशङ्गयाह-यद्यपीदमिति । प्रतिपक्षप्रतिक्षपमन्तरेंग सवपक्षावधारण- तुपपत्तेः, परपक्षखण्डनं मण्डनमेवोइण्डपण्डितानामित्यर्थ:। तर्हि प्रथमं पर- पक्षापाकरणमेव किं नाकारीत्याशङ्कयाद -वेदान्तार्थनिर्णयस्य चेति।। परपक्षापाकरणे तत्र प्रद्वेपस्यावर्जनीयत्वात् न थैयोऽर्िनां विरकानां तभ प्रवुत्तिर्वृत्तेत्याशङ्याह-ननु म्ुसुक्षूणाभिति । परपक्षापाकरणे विद्ेष: 20 प्राम्ोतीत्येतत् सत्यम्; तथापीद्मेव सम्यग्ज्ञानमित्यवधारणाय वीतरागेणापि परपक्षापाकरणं करणीयमत्र विद्ेषमनालम््यत्याह-बाढमेवेति मेवमिति)।।

१.T,T and A. भूयोडर्यिना ३. T, 1'1, TM and A. विद्ेषमालम्व्य २. TM and A omit आधकय

468

रचनानुपपस्बधिकरणम् १.] प्रकटार्येविवरणम्

भाष्यम् तथापि महाजनपरिगृद्दीतानि महान्ति सांख्यादितन्त्राणि सम्यगदसे- नापदेशेन पतचान्युपलभ्य भवेत्केषांचिन्मन्दमतीनाम्-एतान्यपि सम्य- उदर्शनायोपादेयानि-इत्यपेक्षा, तथा युक्तिगाढत्वसंभवेन सर्वजभाषि- तत्वाच् श्रद्धा च तेषु-इत्यतस्तदमारतोपपादनाय प्यत्पन। ननु 5 "ईक्षतेर्नशब्दम्" "कामाचच नानुमानापेक्षा" "दोन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता:" इनि च पूर्वेलापि सांख्यातिपक्षपतिक्षेपः कृत :; कि पुनः कृतकरणेनेति। तदुच्यते-सांख्यादयः सपक्षस्थाप- नाय वेदान्तवाक्यान्यप्युदाहृत्य स्वपक्षानुगुण्येनेत्र योजयन्तो व्याचक्षते, तेषां यद्वयाख्यानं नद्वयाख्यानाभासम्, न म्यग्व्याख्यानम्-इत्ये- 10 तावत्पू्व कृतम् ; इह तु वाक्यनिरपेक्ष: स्वनन्त्रस्तदुक्तिपतिषेध: क्रियत इत्येष विशेष:।। रचनानुपपत्तेश्र नानुमानम्। २-२-१॥ तत्न सांख्या मन्यन्ते-यथा घटशरावादयो भेदा मृदात्मतयान्वीय- माना मृदात्मकसामान्यपूर्वका लोके दृष्टा: तथा सर्व एव बाह्याध्या- 15 त्मिका भेदा: सुखदुःखमोहात्मतयान्वीयमाना: सुखदुःखमोहात्मक- सामान्यपूर्वका भवितुमहन्ति; यत्सुखदुःखमोहात्मकं सामान्यं तत् त्रिगुणं प्रकटार्थविवरणम् पौनरुक्स्यमाशङ्य समाधसे-नन्वीक्षतेरित्यादिना ॥ रचनानुपपत्तेश्र नानुमानम्।। 20 एवं तावस्पादारम्भमुपपाद्य पूर्वपक्षमाह-तत्र सांखया इत्यादिना ॥ विमता मावा: सुखदुःखमोहसामान्यप्रकृतिका, तदन्वितत्वात्, ये यदन्वि- तास्ते तत्प्रकृतिकाः, यथा मृदन्विता घटादयो मृत्प्रकृतिका इस्वर्थ: । पताघता कथं प्रधानसिद्धिरित्याशङ्कयाह- यदिति॥ सुखसामान्यं सत्वम् ; दुःमसामान्यं रजः, मोहसामान्य तम इति सुखदुम्खमोह- 25

१. T, T. and P. भाष:

469

[म. २, पा. २. सु. १

भाष्यम् प्धानं मृद्ृदचेतनं चेतनस्य पुरुषस्यार्थ साधमितुं स्वभावेनैव विचिल्रेण विकारत्मना प्रवर्तत इति। तथा परिमाणादिभिरपि लिड्गैस्तदेव प्रधानमनुमिमते।। 5 तत्न वदाम :- यदि दष्टान्तवलेनैवैिरुप्येत, नाचेतनं लोके

चयत् दृष्टम् ; गेहमासादशयनासनविहारभूम्यादयो हि लोके प्रज्ञावद्ि: शिल्पिभिर्यथाकालं सुखदुःखमाप्तिपरिहारयोग्या रचिता दश्यन्ते;

प्रकटार्थविवरणम्

10 सामान्यप्रकृतिकत्वे साधिते त्रिगुण प्रधानं सिध्यतीत्यर्थः। अचेतनं कार्ये हष्टा- कारणमष्य चंतनमनु्मीयत इस्याह-मृद्धदचेतनमिति ॥ किमर्थ तत्परिणंमते केथं वेत्याशङ्कयाह-पुरुषस्येति ॥ अनुमानान्तरमाह-तथा परिमार्णदिभि- रपीति॥ विमतं कार्यमिभकैकप्रकृतिकम्, परिमितत्वात्, अङुरादिवत्। यदि

15 कार्यप्रवृत्तिरपि कारणशकितो भवितुमईति; तब्ञ शकतिमत्प्रधानम्। तथा कार्याद्विभक्त स्येदानी कारणस्य दर्शनानमहदादिकार्यादृपि विभक्तं कारणं वक्त- व्यम्, तत्प्रधानम्। तथा नानारूपाणां सृष्टः प्रागिदानी केविदविभागवर्शना- न्महदादीनामपि कचिदविभागी वकव्य:, तत्प्रधानमित्य तत्सर्वे गृह्यते; तदुकम्- "भदानां परिमाणात् समन्त्रयात् शक्तितः प्रबुश्तेक्। 20 कारणकार्यविभा गादविभागादैश्वरूप्यस्य।।" इति। तसमात् प्रधानवादस्य प्रमाणमूलत्वादर्थात्तन सेतने समन्वयो विरध्यत इति पूर्वः पक्षः ।। सिद्धान्तमाह-तत्र वदाम इत्यादिना ॥ यदि दष्टाम्तवलेन त्वया स्वतन्त्रमचेतनं कारणं निरुप्यते, न नहि तभिरपयितुं शक्यते। स्वतम्भस्या

१. TM. पर्रिणिणमत 4. A. दशंरन महत् २. A omits कथं वा ६. T, TM and A omit कचित् .. . मपि ३. A. परिणामादि- ७. T. मूलावादत उक्तेन Y. A. शकिकं ८. TM omit निरुप्यते न ति तत्

470

पकटार्थविवरणम्

भाध्यम् तथेदं जगदखिलं पृथिव्यादि नानाकर्मफलोपभोगयोग्यं बाह्ाम्, आध्यात्मिकं च शरीरादि नानाजात्यन्वित प्रतिनियतावयवविन्यास मनेककर्मफलानुभवाधिष्ठानं दृश्यमान प्रज्ञावद्भिः संभानिततमैः शिनिपि- भिर्मनसाप्याळोचयितुमशक्यं सत् कथमचेतनं प्रधानं रबकः लोष्ट- 5 पाषाणादिष्वदद्टत्वात्; मृदादिष्वपि कुम्भकारारयरिष्ठितय विशिष्टा-

न वाहाकुम्भकारादिव्यपाश्रयेण-इति किंनिियामकमरति। न चैंव सति किंचिद्विरुध्यने, प्रत्युत श्रुतिरनुगृद्मते, चेतनकारणसमर्पणात्। 10

प्रकटार्थविवरणम्

चेतनस्य विचित्रकार्यरचनाया अटष्टत्वादित्वर्थः। प्रयोगश्च-विमतं न स्वतन्त्रा- वेतननिर्मितम्', विचित्नकार्यत्वात्, प्रासादादिवत्, तथा परपरिकल्पितं प्रधानं न स्वतन्त्रं जगत्कारणम्, केवलाचेतनत्वात्, मृन्मात्रवत् ; तथा इवं जगत् विशिष्ट- बुद्धि मत्कर्तृपूर्वकम्, विशिष्टरचनात्वात्, प्रासादादिवत् इति। किञ्च पराभिमत- 15 मपि प्रधानं विशिष्टचंतनाधिष्ठितं स्वकार्यायालम्, अचेतनत्वात्, मृदादिवदि- त्याह-मृंदादिष्विति। ननु लोके कार्येष्यनुगतस्य मृदादेरुपादानत्वदर्शनात् जगत्यनुगतमचचेत नमान्रमुपादानमतुमीयते; तेता धर्मिद्राहकप्रमाणबाध इस्या- शाङुयाइ-न च मृदादयुपादानेति। अनुगतत्वेन मृदादेरुपादानत्वं दष्टम्, तब्ष प्राह्मम्, चेतनाधिष्ठितत्वेन यंहष्टं तन्न ग्राह्मम्-इत्यत्र कोशपानमेव शरणम्। 20

नतु दष्टान्ते यदष्टं तस्य सर्वस्य दार्श्टान्तिकेऽप्यापाइनमुत्कर्षसमा जाति:, पथा कृतकत्वात् घटधद्निस्य: शब्द इत्युक्ते घटवत्सावयवोऽपि स्यादिति, तन्राह-न चैवं सतीति। प्रमाणन्तरविरोधात् भघेत्तदसदुत्तरम्; नेह कचित्

१. A. निमिस्त ४. T. यद्दष्टान्तं न २. A. मृगधयपीति ५. T, T1, P and TM add यत् २. TM and A. अतो ६. A. अन्ाह

471

ब्रह्मसू त्रभाष्यव्यारयानम् [अ. २. पा. २. सु. १.

भाष्यम्

अतो रचनानुपपत्तंश्र हेतोर्नोचेतनं जगत्कारणमनुमातव्यं भवति । अन्वयाद्यनुपपत्तेश्रेति चशब्देन हेतोरसिद्धिं समुचिनोति। न हि बाह्या- ध्यात्मिकानां भेदानां सुखदुःखमोहात्मकतयान्वय उपपद्यते, सुखादानां 5 चान्तरत्वपरतीतेः, शब्दादीनां चातद्रपत्वमतीतेः, तन्िमित्तत्वमतीतेश्व,

परिमितानां मेदानां मूलाङुरादीनां संसर्गपूर्वकत्वं दृष्टा वाह्याध्यात्मि- कानां भेदानां परिमितत्वात्संसर्गपूर्वकत्वमनुमिमानस्य सच्वरजस्तम-

प्रकटार्थविवरणम्

10 बाधकमस्ति, वैपरीत्यं।रीस्येन]च; श्रुस्यनुगुणत्वं लभ्यत इत्यर्थः। यस्मात् श्रुस्यनु- गृहीतबहुतरानुमानविराधात् न स्वतन्त्रा चेतनस्य केा्यन्तिरं नोपपनीपद्यते अत इत्युपसंहारः। सौत्रचकारस्यार्थमाह -अन्वयादिति॥ सुखादी नामाम्तर त्वात् शब्दादीना च बाह्यत्वप्रतीते: सुखाद्यन्वयो भावानामसिद्ध इत्पर्थः। किञ शब्दादीनां सुखादिनिमित्तत्वप्रतीतेः निमिसनैमितिकयोक्च भेदम्य प्रसिद्ध- 15 त्वाभ शब्दादीनां सुखाद्यात्मकत्वमित्याह-तन्नममित्तत्वमतीतेश्वेति। किश् शब्दादीनां सुखाद्यात्मकत्वे सर्वेषां साधारण: सुसादिप्रतिभासः स्थात्: न चास्ति: 'पुत्रस्ते जातः' इत्यादिशब्दश्रवणे पितुः सुखदर्शनात्, तच्छत्नोः दुःखदर्शनादित्याह-शब्दाद्यविशेषेऽपि चेति ॥ यवमाद्यहेतुं निराकृत्य द्वितीयहंतुं निराकरोति-तथा परिमितानामिति । संसर्गशब्देनानुगत 20 लक्ष्यते; देशेन परिच्छिनत्वं इस्तादिपरिमित ।मितत्वं] परिमाणयोग्यत्वं वा। यदि परिमिनत्वम्, तदा भागासिद्धि:, आकाशादे: तदभावात् ; यदि परिगणि- तत्वं वस्तुतो भिन्नत्वं वा, तदा प्रधानपुरुषेष्वनैकान्तिक [कत्वम्] इति भावः। यब परिशिष्टं हत्वम्तरं तेनैकेवस्तुप्रक्रनिकत्वं चेत् साध्यम्, तदा सिद्धसाध-

१. TM and A. कार्यरचनोपपनी- ३. TM and A. योगित्वं २. A omita सुखा. शब्दादीना Y. T,T2, P and TM. तेनेतटूस्तु-

472

मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् सामपि संसर्गपूर्वकत्वपसङ्ग:, परिमितत्वाविशेषात्। कार्यकारण- भावस्तु मेक्षापूर्वकनिर्मितानां रयनासनादीनां रृष्ट इति न कार्यकारण- भावाव्वाक्याध्यात्मिकानां भेदानामचेतनपूर्वकत्वं शक्यं कल्पयितरुम।। प्रतृत्तेश्व ॥ २-२-२।

आस्तां तावदियं रचना; तत्सिद्धयर्था या पवृत्ति :- साम्याव- स्थानात्मच्युतिः, सच्वरजस्तमसामक्ञाद्वगिभावरूपापत्तिः, विजिष्टकार्या- भिमुखमवृत्तिता-सापि नाचेननस्य प्रधानस्य स्वतन्त्रस्योपपद्यते, मृदा- दिष्वदर्शनाद्रथादिषु च । न हि मृदादयो रथादयो वा स्वयमचेतना: सन्तश्वेतनैः कुलालादिभिरश्वादिभिर्वानधिष्ठिता विशिष्टकार्याभिसुख-10 पतृत्तयो दृश्यन्ते ; दृष्टाचादृष्टसिद्धिः; अतः पतृत्त्यनुपपत्तेरपि हेतोर्ना- चेतनं जगत्कारणमनुमातव्यं भवति। ननु चेतनस्यापि प्रवृत्ि: केवलस्य

प्रकटार्थविवरणम्

भावस्त्विति॥ 15

पवृत्तेश्व ।।

प्रतृत्तेश्वानुपपसेनानुमानिकं प्रधानं कारणमिति योजना। नेतु मा नाम हश्यमां वेतनानिष्टितस्य प्रवृत्तिः; ततः प्रधाने किमायातमित्याशङ्पाठ-

प्रसक्गादित्यर्थः। गुढाभिसन्धि: सांख्य: शङ्कते-नेनु चतनस्यापीति ।। चेतन- 20 स्याप्यचेतनसंयुक्तस्यैध प्रवृत्िर्न शुद्धस्य; अतः प्राप्तापाप्तविषेकेनाचेतनमेव

१. TM. वृत्तेः ४. A. मानिन: २. T,T' and P. अनुमानमदभ्यतां ५. A. नन्विति॥ ननुनेत- Q. T and P. वख्तः ६.T,T1,P and TM. नाश्रदस्य

478 60

ब्रह्ममूल्नभाष्यव्यारयानम् [म. २ पा.२. सू. २

भाष्यम्

न दृष्टा-सत्यमेतत्-तथापि चेतनसंयुक्तस्य रथादेरचेतनस्य मटति रईष्टा; न त्वचेतनसंयुक्तस्य चेतनस्य प्रवृत्तिदेष्टा; किं पुनरत्र युक्तम्- यस्मिन्पव्टत्तिर्रष्टा तस्य सा, उत यत्संप्रयुक्तस्य दष्टा तस्यैव सेति ! नत्ु 5 यस्मिन्टृश्यते प्रवृत्तिस्तस्यैव सेति युक्तम्, उभयोः प्रत्यक्षत्वाद्; न त् प्रदृ्त्त्याश्रयत्वेन केवलश्चेतनो रथादिवत्पत्यक्षः; पृत्याश्रयदेहादिसंयुक्त- स्यैव तु चेतनस्य सन्भावसिद्धि :- केवलाचेतनरथादिवैळक्षण्यं जीव- हेहस्य दष्टमिति अत एव च प्रत्यक्षे देहे सति चैतन्यस्य दर्शनादसति

प्रकटार्यतिवरणम्

10 प्रवृत्तिद्वेतुरिति भाव: । अर्धाद्गीकारेण परिहरति-सत्यमेतदिति ॥ केव- लस्य चेतनस्य प्रवृत्तिन दृष्टेत्येतत् सत्यम्, तथाप्यचतनमेत्र प्रषृत्तिहेतुरिस्येतसु नास्ति; यतः पुरुषाधिष्ठितो रथो यातीति प्रसिद्धिः, न तु रथाधिष्ठितः पुरुषो यातीति; ततश्षेतनस्य प्रवृत्ती प्रयोजकतेति भातः। विमर्शपूर्वकं गूढाभि- सन्धि वितृणोति सांख्य :- किं पुनरतेति॥ यदाश्रया दश्यते तस्यैव प्रयोज- 15 कत्वं युक्तमिति स्वयमेवाह-यस्मिन्निति । ननु 'अहमत्र प्रवृत्त[प्रवर्ते]' इति चेतनाश्रयापि प्रवृत्ति: प्रत्यक्षसिद्धा, अतस्तस्यापि प्रथोजकतवं कि न स्यादित्या-

दिति भाव:। कथं तर्र्ि व्यतिरिक्तात्मसिद्धिरित्याशङ्कयाह-पवृत्याश्रयेति ।। जीवदेहः सात्मकः, प्राणादिमत्वात्, न य एवं न स एवम्, यथा रथ: हत्यनु- 20 मानात् तत्सन्व्ावमात्रं सिध्यतीत्यर्थ:। केवल आत्मा प्रवृस्याश्रयतया प्रत्यक्षी न भवतीत्यर्थः । अत्र लिङ्गमाह-अन एव चेनि ॥ यतः प्रत्यक्षेण केवल आत्मा न सिद्ध:, अत एव लोकायतिकानां विवाद :; अभ्यया व्यतिरिकात्मनि

१. A. करणेन ३. T and Ti. प्रमाणादित्वातू २. TM. तयापि Y. T, TI and P. 'मानम् । असन्दाव- A. ततसवस्यपि ५. T,Ti and P. दृल्पाश्रय-

474

पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् वादर्शनाद्वेह स्पैव चैतन्यमपीति लोकायतिकाः प्रतिपम्राः; तस्मादचेतन- स्पैव पृत्तिरिति। तत्नाभिधीयने-न वूमो यस्मिन्रचेतने पव्टच्र्दश्यते तस्य सेति; भवतु तस्यैव सा; सा तु चेतनाद्भवतीति बरूमः, तद्भ्रावे सावाचदभावे चाभावात्-यथा काष्ठादिव्यपाश्रयापि दादप्रकाशादि- 5 क्षणा विक्रिया, अनुपलभ्यमानापि च केवळे ज्वलने, ज्वलनादेव वति, तत्संयोगे दर्शनाचद्वियोगे चादर्रानाद-तद्वद; लोकायनिकाना- पे चेतन एव देहोडचेतनानां रथादीना प्रवर्तको दृष्ट इत्यचिमविषिद्ध सतनस्य प्रवर्तकत्व्रम्। नतु तव देहादिसंयुक्तस्याप्यात्मनो विज्ञानस्वरूप- हत्रव्यतिरेकेण प्रवृत्त्यनुपपच्तेरतुपपन्नं प्रवर्तकत्वमिति चेत्, न ; अय- 10 सकान्तवद्रपादिवच्च प्ररट्टात्तरहितस्यापि प्रवनकत्वोपपचेः। यथायस्कान्तो श्रणिः स्वयं पदत्िरहितोऽ्ययसः प्रवर्तको भवति, यथा च रूपादयो विषयाः स्वयं प्वृत्तिरहिता अपि चक्षुरादीनां प्रवर्नका भवन्ति, एवं मतत्तिरहितोऽपीश्वरः सर्वगतः सर्वात्मा सर्वज्ञः सर्वशक्तित् सन् सर्वे परवर्तयेदित्युपपत्रम्। एकत्वात्प्रवर्त्याभावे प्वर्तकत्वानुपपत्तिरिति 15 चेत्, न ; अविद्यापत्युपस्थापितनाम रूपमाया वेशवशेनास कृत्पत्युक्तत्वात् । तस्मात्संभवति प्रवृत्तिः सर्वज्ञकारणत्वे, न त्वचेतनकारणत्वे।।

प्रकटार्थविवरणम् विवादो न स्यादित्यर्थः। यस्मादात्माश्रया प्रवृत्ति: प्रत्यक्षसिद्धा न भवति, वम्ादित्युपसंहार:। सिद्धान्ती त्वचेतनस्य प्रवृत्तिमभ्युपगम्य चेतनस्य प्रयो- 20 अकत्वं निवारयितुं न शक्यत इस्याह-तत्राभिधीयत इत्यादिना । मनु लोकायतिकेन चेतन एव नेष्यते; कथमन्वयव्यतिरेकाम्यां तस्य प्रवृत्तौ प्रयोज- कत्वमु्यत हत्याशङ्कयाइ-लोकायतिकानामपीति॥ इदानीं सिद्धान्त्यमि- मतात्मसवभावपर्यालोचनया प्रवर्तकत्वमाल्षिप्य समाधत्ते-नतु तवेत्यादिना।। उक्तमपि विस्मृस्य शङ्मानस्य तदेव आारबति-नाविद्येति । अविधया 25 475

प्रह्मसूतभाष्यव्यरयानम् [ब. २. पा. २. सू. ३.

भाष्यम्

पयोम्बुवच्चेत्तत्रापि ॥ २-२-३॥

स्यादेतत्-यथा क्षीरमचेतनं स्वभावेनैव वत्सविवृद्धयर्थ प्रवर्तते, यथा च जलमचेतनं स्वभावेनैव लोकोपकाराय स्यन्दते, एवं प्रधान- मचेतनं स्वभावेनैव पुरुषार्थसिद्धये प्रवर्तिष्यत इति। नैतत्साधूच्यते, यतस्ततापि पयोम्बुनोश्वेतनाधिष्ठितयोरेव प्रवृत्तिरित्यनुमिमीमहे, उभय- वादिपसिद्धे रथादावचेतने केवले मदृटत्यदर्शनात्; शास्त्रं च "योऽपसु तिष्ठन्" "योऽपोऽन्तरो यमयति" "एतस्य वा अक्षरस्य प्रसासने गार्गि माच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते" इत्येवंजातीयकं समस्तस्य लोक- 10 परिस्पन्दितस्येश्वराधिष्ठततां श्रावयति; तस्मात्साध्यपक्षनिक्षिप्तत्वात् पयोम्युवदित्यनुपन्यास :- चेतनायाश्च धेन्वाः स्नेहेच्छया पयसः प्रवर्त- कत्वोपपत्तेः, वत्सचोषणेन च पयस आकृष्यमाणत्वात्; न चाम्बुनो-

प्रकटा्थविवरणम्

15 आव्यरूपेण प्रत्युपस्थापिता शास्त्रेण समार्पिता या नामरूपदेतुर्माया तस्यां प्रतिबिम्बितत्वेनेश्वरादिर्भाव इति असकुदुक्कमित्येर्थः।

प्रत्यक्षदृष्टवलेन स्वतन्त्रस्यैवाचेतनस्य प्रवृत्िमाशङ्कय परिहरति-पयो- म्युवदिति।। न केवलमतुमानागमाभ्यामख्वतन्त्रम्, प्रत्यक्षतोऽपीस्ाह- 20 चेतनायाश्र धेन्वा इति। ननु नास्ति चेत् कर्वाप्यचेतनस्य स्वातन्तयं कथं तर्हि

१. T, TI and P. ईश्रामिभाव ३. T, Ti and P. नास्ति चेतनस्य २. A. इति भाव: Y. TM omits अपि

476

रवनानुपपत्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् सर्वत्रोपदर्शितम् । "उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि" इत्यत्न तु बाह्यनिमित्तनिरपेक्षमपि स्वाश्रयं कार्ये भवतीत्येतल्लोकदष्टथा निदर्शितम् ; शास्त्रदृष्टया तु पुनः सर्वत्रैवेश्वरापेक्षत्वमापद्यमानं न पराणुद्यते।।

5

सांख्यानां त्रयो गुणाः साभ्येनात्रतिप्ठमानाः प्रधानम् नतु तद्वयतिरेकेण प्रधानस्य प्रवनके निवतकं वा ंिद्धाद्यमपेस्र्यमवस्थित- मस्ति; पुरुषस्तूदासीनो न प्रवर्तको न ननिवर्तक :- इत्यतोऽनपेक्षं प्रधानम्; अनपेक्षत्वाच्च कदाचित्प्धानं महदाद्याकारेण परिणमते, कदाचित्र परिणमते, इत्येतदयुक्तम्। ईश्वरस्य तु सर्वज्ञत्वात्सर्वशक्तित्वा- 10 न्महामायत्वाच्च पतृत्यपवृत्ती न विरुध्येते।

प्रकटार्थविवरणम् "शीरवैद्धि " इति पूर्व निदर्शितमित्याशढ्याह-उपसंहारेति । लोकसिद्धे- नैव निदर्शनेन मायाघादे व्यवहारो न सवरससिद्धैनैवेति भावः॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वाद्।। 15 ननूकनीस्या स्वातन्त्रयेणाचेतनप्रवृत्तिर्न घटते चेन्मा घटिष्ट; तर्ह्यस्तु धर्माद्यपेक्षा प्रवृत्तिरित्याशङ्कयाह-सांख्यानां तयो गुणा इत्यादिना।। धर्मादेरपि प्रधानविकारतया तत्रवान्तर्भूतस्याचेतनत्वसाम्यार्तॅ न स्वातन्तर्येण प्रधानप्रवर्तकत्वमित्यर्थः । तर्हि पुरुषः प्रवर्तकोSस्त्वित्याशङ्कथाह-पुरुषस्तूदा- सीन इति ॥ फलितमाह-इत्यतोऽनपेक्षमिति ॥ तर्हीश्वरस्यापि व्यतिरिक्तः 20 प्रवर्तको निवर्तको वा नास्तीति सदा प्रवृत्तिया निवृत्तिरवा समानेस्याशङयाह- ईश्वरस्य त्विति॥ जानात्येवेश्वरः अयं प्राणिनां भोगकालः, अयंच नेति। ततः सृष्टो संहारे च तस्य प्रवृत्यप्रवृत्ती न विरुध्येते इस्यर्थः॥ १. T. Ti and P. श्षीरादीति ३. TM. स्वतन्त्रेण २. A. प्रदर्सितं Y. TM. सा्म्य

477

[स.२. पा. २. सृ.५.

माध्यम्

अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत्॥ २-२-५।।

स्यादेतत्-यथा तृणपल्लवोदकादि निमित्तान्तरनिरपेक्षं स्वभावा- देव क्षीराद्याकारेण परिणमते, एवं प्रधानमपि महदाद्याकारेण परिणंस्यत 5 इति ; कथं च निमित्तान्तरनिरपेक्षं तृणादीति गम्यते! निमित्तान्तरातु- पलम्भात्। यदि हि किंचिन्निमित्तान्तरसुपलभेमदि, ततो यथाकाम तेन तेन निमिच्तेन वृणाद्युपादाय क्षीरं संपादयेमहि; नतु संपादयामहे; तस्मात्साभाविकस्तृणादे: परिणामः तथा प्रधानस्यापि स्यादिति। अत्ो- च्यते-भवेत्तृणादिवत्साभाविक: प्रधानस्यापि परिणामः, यदि वृणादे- 10 रपि स्वाभाविकः परिणामोऽभयुपगम्येन; न त्वभ्युपगम्यते, निमित्ता- न्तरोपलब्धेः। कथं निमित्तान्तरोपलन्धि :! अन्यल्राभावात्। धेन्वैव सुपभ्ुक्तं तृणादि क्षीरीभवति, न म्रहीणमनदुदाद्युपभुक्तं वा ; यदि हि निर्निमित्तमेतत्स्यात्, धेनुशरीरसंबन्धादन्यतापि उणादि क्षीरीभवेद; न च यथाकामं मातुषैने अक्यं संपादयतुमित्येतावता निर्निमिचं 16 भवति; भवति हि किचित्कार्ये मानुषसंपाद्यम्, किंचिहवसंपाद्म् मनुष्या अपि शक्ुवन्त्येव स्वोचितेनोपायेन तणादुपादाय क्षीरं संपाद- यितुम् : प्रभूतं हि क्षीरं कामयमानाः प्रभूतं घासं धेतुं चारयन्ति ; ततश्च प्रभूतं क्षीरं लभन्ते; तस्मान्न तृणादिवत्स्वाभाविकः पधानस्य परिणाम:।।

20 प्रकटार्थविवरणम्

अन्यत्वाभावाच्च न वृणादिवत्॥ रष्टान्तावष्टम्मेन सवामानिकं प्रधानस्य परिणाममाशङ्य परिहरति- स्यादेतदित्यादिना॥ यदुक्तं स्वच्छया संपाद्यितुमशक्यत्वात् स्वामाषिक इति, तन्राह-न च यथाकाममिति।।

476

रचनानुपपस्यधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाध्यम्

अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात्॥२-२-६॥

स्वाभाविकी प्रधानप्रवृत्तिर्न भवतीति स्थाप्तिम् : अ॥पि नाम भवतः श्रद्धामनुरुध्यमाना: स्वाभाविकीमेव प्रधानस्य वत्तिमभ्युप- गच्छेम तथापि दोषोऽनुषज्येतैव; कुतः१ अर्थाभावात्। नदितावत्खा- 5 भाविकी प्रधानस्य प्रवटत्तिने किंचिदन्यदिहापेक्षत इत्युच्येन, ततो यथैव सहकारि किंचित्रापेक्षते एवं प्रयोजनमाने किचिन्नापेक्षिष्यते- इत्यतः प्रधानं पुरुषस्यार्थ साधयितुं प्रवर्तत इतीयं प्रतिज्ञा हीयेत। स यदि ब्रयात्-सहकार्येव केवलं नापेक्षने, न प्रयोजनमपीति; तथापि पधानमवृत्तेः परयोजनं विवेक्तव्यम्-भोगो वा स्यात्, अपवर्गो वा, 10 उभयं वेति। भोगश्चेत्-कीदृशोऽनाधेयातिशयस्य पुरुषस्य भोगो भवेत्१ अनिर्मोक्षपसङ््व; अपवर्गश्रेत्-प्रागपि पटृटत्तेरपवर्गस्य

प्रकटार्थविवरणम्

इदानी स्वाभाविकप्रवृत्तिमम्युपगम्य दोषमाह-अभ्युपगमेऽपीति ।। 15 अर्थाभावादिति॥ प्रयोजनापेक्षाभावप्रसङ्गादित्येकोऽर्थो ठयाख्यातः। इदानी- मर्थान्तरं वर्शयितुं शङ्कामाह-यदि ब्रयादित्यादिना ॥ पुरुषस्याषिक्रयो- पलन्धिमात्रस्वभावत्वात् सुखदुःखाद्युपलण्धिलक्षणो भोगो न प्रधानव्यवहार- साध्य इस्याद-कीदृश इति। किञ्च यदि प्रधानं भोगार्थमेव प्रवर्तते तदा ततो निवृत्त्यसंभवात् कदाचिदपि मोक्षो न स्यादिस्याह-अनिर्मोक्षपसङ्गयेति॥ 20 द्वितीयपक्षे दोषमाह-अपवर्गश्ेदिति ॥ यदो प्रधानं पुरुषस्य मोक्षाय

१. A निर्मोक्षमेति २. A यदि

479

[न. २. पा. २. सु. ७.

माण्यम्

सिद्धत्वात्मव्टत्तिरनार्थेका स्याद, शब्दाद्यनुपलब्धिप्रसञ््थ : उभयार्थता- भ्युपगमेऽपि भोक्तव्यानां प्रधानमात्राणामाननत्यादनिर्मोक्षपरसङ् एव न चौत्सुक्यनिवृत्यर्था पृत्ति :; न हि प्रधानस्याचेतनस्यौत्सुक्यं 5 संभवति ; न च पुरुषस्य निर्मलस्य; टृक्शक्तिसगशक्तिवैयथ्यभयाचे

निर्मोक्षपसङ्क एव। तस्मात्प्रधानस्य पुरुषार्था प्रवृत्तिरित्येतदयुक्तम्।।

प्रकटार्थविवरणम्

10 प्रवर्तते तदा बन्धाय न प्रवर्तत एवेति प्रधानप्रवृत्तेः प्रागेव बन्धप्रागभावस्य स्वरूपावस्थानस्य मोक्षस्य सिद्धत्वात् प्रधानप्रवृत्ति: व्यर्था स्यादित्यर्थः । मोक्षार्थमेव प्रवृत्तमिति शब्दाधुपलम्भो न स्यादित्यर्थ: । तृतीयं दूषयति- उभयांर्थताभ्युपगमेऽपीति॥ न तावद्युगपदुभयं संमवरति विरोधात्, क्रमप- सेऽपि सर्वविकारोंपभागे चेन्सोक्षाय प्रवर्तते, ति अनिर्मोक्ष एव प्रधानविकारा- ... [कारणानामानन्त्यात्। इतरथा सकृच्छम्दाधुपलम्भे पुनः न पुनः] प्रवृत्तिः 15 स्यादिस्वर्थः। तक्ष्मात्स्वाभाविकप्रतृतत्यम्युपगमे5पि भोगापवर्गलक्षणार्थाभावात् असङ्गतमेतत् सांख्यमतम्। नतु प्रधानं स्वविभूतिख्यापनायोतसुक्तम् ; पुरुषस्य च नृत्तादिदर्शनेनेवास्त्यवांत्कण्ठा प्रधानविभूतिदर्शने; अतस्तन्निवृत्तिरेव प्रयोजनं प्रधानप्रवृत्तेरित्याशङ्गयाह- न चेति। प्रधानस्याचेतनत्वात् पुरुषस्य स्वभावनिर्मलत्वादौ-सुक्यमेव निरूपयितुं न शाक्यत इत्वर्थः। ननु 20 पुरुषस्य हक्च्छक्तिरस्ति ; सा दृश्यमान्तरेण चरितार्था न भवति, प्रधानस्य च सर्गशकिर्ई्टिं बिना व्यर्था स्यात्, अत उभयशक्तिवैय्यर्थ्यपरिहार: प्रयोजनमिख्याशककयाह-दक्शक्ताति । शक्त्योः नित्ययाः चरितार्थत्वाय सदा प्रधानं प्रवर्तत इत्यनिर्मोक्ष इत्पर्थः। तस्ात्प्रधानप्रवृत्तेः प्रयोजनाभावात् निरपेक्षस्येव प्रधानस्य प्रवृत्िरित्यतदयुक्क्तमघेति स्पितम् ।।

₹. T, T1, TM and A omit २. A omits पुरुषस्य स्वभावनिमूंल्ररवात् र्यता ... प्रवृत्ति: in line 14.

480

रखनासुपपस्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि। २-२-७।।

स्यादेतत्-यथा कश्रित्पुरुषा हकशक्तिसंपनः नत्तिशकतिविद्दीन: पकुरपरं पुरुषं प्रवृत्तिरशाक्तसंपस्नं दक्शक्तिविहीनमन्धनाधष्ठाय पवर्तयि, यथा वा अयस्कान्तोऽमा स्वपमप्रवर्तमानोऽप्ययः मवर्नयति, एवं 5 पुरुषः प्रधानं प्रवतयिष्यति-इति दृष्टान्तप्रत्ययेन पुनः प्रत्यवस्थानम्। अतोच्यते-तथापि नैव दोषान्निर्मोक्षोजस्त, अभ्युपेनहानं तावद्दोष आपतति, प्रधानस्य स्वतन्त्रस्य परतृत्यम्युपगमान्, पुरुषस्य च पवतक- त्वानभ्युपगमात्; कथं चोदासीनः पुरुषः प्रधानं प्रवतयेत्? पञ्रपि हन्धं पुरुषं वागादिभिः प्रवतयति; नैवं पुरुषस्य कशिदपि प्रवर्तनव्या- 10 पारोरजास्ति, निष्किरियत्वान्निर्गुणत्वाच्च; नाप्ययस्कान्तवत्संनिधिमात्रेण प्रवर्तयेत्, संनिधिनित्यत्वेन पवृत्तिनित्यत्वप्रसङ्गात्; अयस्कान्तस्य त्व- नित्यसंनिधेरस्ति स्वव्यापारः संनिधिः, परिमाजनाद्यपेक्षा चास्यास्ति-

प्रकटार्थविवरणम्

पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि।। 15

इदानीं पुरुपस्य प्रवर्तकत्वं निरस्तमपि रष्टान्तावष्टम्भेन पुनराशङ्कया- पाकरांति पुरुषाश्मनदिति॥ पुरुषस्य प्रवर्तकत्व्मभ्युपगम्य निरोश्रसांख्य- स्यापसिद्धान्तो दर्रितः। इदानीं प्रवर्नकत्वमपि न संभवतीत्याह-कथं चोदा- सीन इति। नतु अयर्कान्तस्य सत्निधिमात्रेण प्रवर्तकत्वेऽपि न सदा लोहस्य प्रवृत्तिदश्यते, तथा प्रधानप्रवृत्तिरपि सदा न भविष्यतीत्याशङयाद- 20 अयस्कान्तस्य त्विति । प्रधानपुरुषयोरुमयारपि नित्यसर्वगतत्वेन सदा सनिधिरस्ति, मणेस्त्वागन्तुक: सन्निधिरेव व्यापार: परिमार्जनसृज्ववस्पानं चापेक्षते; अतः सन्निधिमात्रेणाप्रवर्तकत्वाद्विषमो दष्टान्त इत्यर्थः। तर्हि

१. TM पुरुषस्य ₹ T, TM and A omit तर्हि ... २. A omits अपि प्रधानस्येति.

481 61

ब्रह्ममूल्रभा्यव्याख्यानम् [भ २. पा. २. सू. ८.

माध्यमू

इत्यनुपन्यासः पुरुषाश्मवदिति । तथा प्रधानस्याचैतन्यात्पुरुषस्य चौँदासीन्यात तृतीयस्य च तयोः संबन्धयितुरभावात्संबन्धानुपपत्ति :; योग्यतानिमित्त च संबन्धे योग्यतातुच्छेदादनिर्मोक्षप्रसङ्ः ; पूर्व- 5 वचेहाप्यर्थभावो वविकल्पयितव्यः परमात्मनस्तु स्वरूषव्यपाश्रयमोदा- सीन्यभ्, मायाव्यपाश्रयं च प्रवर्नकत्वम्-इत्यस्त्यतिशयः ॥

अहित्वानुपपत्तेश्र ॥ २-२-८॥।

इनश्र न प्रधानस्य प्रवृत्तिरवकल्पते-यद्धि सच्वरजस्तमसामन्यो- न्यगुणपधानभावमुत्सज्य साम्यन स्वरूपमात्रणावस्थानम्, सा प्रधाना-

10 प्रकटार्थविवरणम् प्रधानपुरुषयोरषि आगन्तुक एव संबन्ध: प्रवृत्तिद्वेतुरस्त्वित्याशङ्गयाह- तथा प्रधानस्येति। ननु प्रधानस्याचंतनत्वात् दृश्यर्वे योग्यतास्ति; पुरुषस्य च चेतनत्वादृषट्रत्वे याग्यतास्तीति योग्यतानिित्तो द्रष्टरश्यभाव एव संबन्ध इत्याशङ्याह-योग्यनेति। किश्च यथा स्वाभाविकमवृत्तिपक्षे 15 विकल्प्य प्रयोजनाभाव उक्तः, तथा पुरुषसंबन्धात् प्रधानप्रवृत्तिपक्षेऽपि भोग एव प्रयोजनम्, अपवर्गो वा इत्येवं विकल्प्य द्रष्टव्यम । नतु उक्त- नीत्या त्वत्पक्षेपि न सिध्यति; त्वयाप्ययस्कान्तटष्टान्तेनाविकिय: परमात्मा प्रवर्तक इष्यत इत्याशङ्कयाह-परमात्मनस्त्विति ॥ बिम्बभूनस्य ब्रह्मणोड विक्रियत्वं मायाप्रतिबिम्बितस्य त्वस्त्येवानिर्वाच्या विकार इति ममास्ति विशेष 20 इनि भाव:।

एवं तावन स्वाभाविकी, नापि पुरुषसन्निधिनिबन्धना प्रधानप्रवृत्ति- रित्युपपादेदानी कस्यचिद्वणस्य प्राधान्यम्, कस्यचिदुपसर्जनत्वमित्यपि वैषम्यं स्वतः परतो वा न संसवतीस्याह-अवित्वातुपपत्तेरिति।।

9. T and Ti. तथाप्यय १. A omits अकवित्वानुपपत्तेरिति २. T, Ti, and P omit गुणस्य

482

रचनानुपपत्यधिकरणम् १.] पकटाथविवरणम्

भाष्यम्

वस्था, तस्यामवस्थायामनपेक्षस्वरूपाणां स्वरूपप्रणाशभयात्परसपरं बाह्यस्य च गुणवैषम्यनिमित्तो महदादयुत्पादो न स्यात्॥

अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ २ २-९।।

अथापि स्यात्-अन्यथा वयमनुभिमीमहे-यथा नायमन तरो दोष: प्रसज्येत; न हवनपक्षस्वभावाः कूटस्थानास्मभिगुणा अभ्युप- गम्यन्ते, प्रमाणाभावात्; कायवशेन तु गुणाना सभावीजभ्युपगम्यते- यथा यथा कार्योत्पाद उपपद्ते, तथा तर्थेतेपा स्वभावाजभयुपगन्नव्य :; 'चलं गुणवृत्तम्'इति चास्त्यव्युपगभः तस्मात्साम्यावस्थायामपि वैषम्यो- 10 पगमयोग्या एव गुणा अवतिष्ठन्त इति। एवमाप प्रधानस्य ज्ञशक्ति- वियोगाद्रचनानुपपत्यादयः पूर्वोक्ता दोपास्तदवस्था एव; ज्शक्तिमपि त्वनुमिमान: प्रतिवादित्वान्निवर्तेत, चेतनमेक्मनेक्मपञ्चस्य जगत उपा दानमिति ब्रह्मवादमसद्ञात; वैषम्योपगमयोग्या अपि गुणा: साम्याव-

प्रकटार्थविवरणम् 15

अन्यथानुमितौ च इ्शक्तिवियोगात् ।। गुणानामनपेक्ष स्वभावत्वात् सवत एव वैषम्यंन सभवतीत्युक्तम्, तदसिद्ध- मित्याह-अथापि स्यादित्यादिना। अनपेक्षसमावत्वादन्यथा सापक्षत्वं तक्य कार्यवशादनुमितावपि प्रधानस्य श्ञातृत्वशक्तिविहानत्वाद्रचनानुपपत्या- दयो दोषा दुर्निवारा एषेत्यर्थः। अथ कार्यदर्शनादेव ज्षातृत्वमध्यनुमीयते 20 तताइ इशक्तिमपीति। मनन्तरोक्तदोषपरिदवारमभ्युपगम्य सूत्रोक्तो दोष: परिव्दु न शक्यत इस्युक्तम्; इदानी साऽपि न शक्यत इत्याह-वैषम्यो- पगमेति।।

१. T and Ti. नापीत्यादिना २. T.M and A. स्वभावादन्य २. A omite मनपेक्ष ४. TM omite हत्या ... मेति

488

ब्रह्ममूत्नभाव्यव्याख्यानम् [म. २. पा. २, सू. १०.

भाण्यम्

स्थायां निमित्ताभावान्नैव वैषम्यं भजेरन्, भजमाना वा निमिस्ताभावा- विश्ेषात्सर्वदैव वैषम्यं भजेरन्-इति प्रसज्यत एवायमनन्तरोऽपि दीषः।

5 विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॥ २-२-१०॥ परस्परविरुद्धश्चायं सांख्यानामभ्युपगम :- कचित्सप्ेन्द्रियाण्यनुक्ा- मन्ति, कचिदेकादश; तथा कचिन्म हतस्तन्मात्नसर्गमुपदिशन्ति, कचिद- हंकारात; तथा कचित्त्रीण्यन्तःकरणानि वर्णयन्ति, कचिदेकम्-इति; प्रसिद्ध एव तु अ्रत्येश्वरकारणवादिन्या विरोधस्तदनुवर्तिन्या च स्मृत्या; 10 तस्मादप्यसमञ्जसं सांरयाना दर्शेनमिति। अत्ाइ-नन्वोप निषदानामप्यसमञ्जसमेव द्शनम्, तप्यतापकयो- र्जात्यन्तरभावानभ्युपगमात्; एक हि ब्रह्म सर्वात्मकं सर्वस्य प्रपञ्चस्य कारणमभ्युपगच्छताम्-एकस्येवात्मनो विशेषो तप्यतापको, न जात्य- न्तरभूता-इत्यभ्युपगन्तव्यं स्यात्; यदि चैतौ तप्यतापकाचेकस्यात्मनो

15 प्रकटार्थविवरणम्

विप्तिषेधाच्चासमञ्जसम्। इतश्रासङ्गतं सांख्यमतमित्याह-परस्परविरुद्धश्चेति ॥ पश्च कर्मेन्द्रि- याणि, त्वगिन्द्रियमेकम्, रूपादिक्ानसाधनं सप्तमं मन इति सप्तेन्द्रियाणि; पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्याख्यानि, श्रोत्रं त्वकचक्षुर्जिद्वा घ्राण- 20 मिति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, एकादशं मन इति; श्रीण्यन्तःकरणानि मनो बुद्धि- रहंकार इति; पकमिति बुद्धिः। प्रकारान्तरेण विप्रतिषेधं व्याचष्े-प्रसिद्ध एव त्विति॥ प्रतिबन्दीग्रहेण सांक्यः प्रत्यवतिष्ठते-अत्ाहेत्यादिना । सध्यतापकयोः जीवसंसारयोः वास्तवभेदानभ्युपगमावेक्क्स्यैव तप्यतापकत्वं च विप्रतिषिद्धमित्यर्थः। अनिर्मोक्षप्रसक्काऽपि समान इत्याह-यदि चैता- 25 विति॥ स्वाभाविकस्य उच्छेदासंमवादित्यर्थ:। नतु बीडयादीनां जलात्म-

१. A omits बीच्या ... प्रंसिदमयमिति। भर्थी

484

रचनानुपपत्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् विशेषौ स्याताम्, स ताभ्यां तप्यतापकाभ्या न निर्मुच्येत-इति तापोपशान्तये सम्य्दर्शनमुपदिशच्छास्त्रमनर्थकं स्यात् ; न श्ौष्ण्य- प्रकाशधमंकस्य मरदीपस्य तदवस्थस्येव ताभ्यां निर्मोक्ष उपपधते; योऽपि जलवीचीफेनाधुपन्यासः, तत्नापि नळान्मन एकस्थ 5 वीच्यादयो विशेषा आविर्भानतिरोभावरूपेण नित्या एव-इति समानो जलात्मनो वीच्यादिभिरनिर्मोक्षः। प्रसिद्धश्वायं तप्यताथकयो- र्जात्यन्तरभावो लोके; तथा हि-अर्थी चार्थश्रान्योन्यभित्रौ लक्ष्येते; यद्यर्थिनः स्वताऽन्योऽयों न स्यात्, यस्यायेनो यद्विषयमर्थित्वं स तस्यार्थो नित्यसिद्ध एत्रेति, न तस्य तद्विषयमर्थित्वं स्ात्-यथा 10 प्रकाशात्मनः प्रदीपस्य प्रकाशाख्योऽर्यो नित्यसिद्ध एवेति, न तस्य तद्विषयमर्थित्वं भवति-अपासे ह्यर्थेऽर्यिनोऽर्थित्वं स्यादिति; तथा- र्थस्चाप्यर्थत्वं न स्यात् ; यदि स्यात् स्वार्थत्वरमेव स्यात् ; न चैतदस्ति ; संबन्धिशब्दो ह्येतावर्थी चार्थश्ेति; द्वयोश्र संबन्धिनोः संबन्धः स्यात, नैकस्यैव; तस्माद्व्िन्नावेतावर्थार्थिनौ। तथानर्थानर्थिनावपि; 15

प्रकटार्थविवरणम्

कत्वे ऽपि कदाविदुच्छेदो दृश्यते जले स्थित एव : तथा ब्रह्मात्मकस्य समासो- [संसारो]-छेदो भविष्यतीस्याशङ्कयाह-योऽपि जलवीचीति।ननु नास्त्येवा- हैते नव्यतापकभावः, कथमयं प्रसङ्ग: इस्याशङ्याइ-प्रसिद्धश्चायमिति ।। अर्थी स्वर्गादिकामी; काम्यश्च स्वर्गादिरर्थः तौ परस्परभिन्नी उद्येते इत्यर्थ:। 20 युक्तितोऽपि तयोर्भेंद: सिद्ध इत्याह-यद्यर्थिन इति । अर्थिनो Sन्योऽर्यों नास्तीत्यत्र दूर्षणमुक्त्यार्थादन्योऽर्थी नास्तीत्यत्र दूषणमाह-तथार्थस्यापीति। तथैवास्त्विति न वाच्यमित्याह-न चैतदस्तीति । पकस्य विषयचिषयिभाव- विरोधाविस्यर्थः। किश्व शब्सामर्थ्यानुसारेणपि भेदो युक्त इत्याह- संबन्धिशब्दं हीति ॥ अर्थयते कामयत इत्यर्थी; तेनार्थ्यत इत्वर्थ: । एव- 25

२.T,T1,P and TM. स्वर्गकामी २. TM. दूषणतो ऽर्या-

485

[अ. २. पा. २, स्. १०.

भाष्यम्

अर्थिनोऽनुकूलोऽर्थः; प्रतिकूलोऽनर्थः; ताभ्यामेकः पर्यायेणोभाभ्यां

वनर्थ पवेति-तापकः स उच्यते; तप्यस्तु पुरुषः-य एकः पर्यायेणो- 5 भाभ्यां संवध्यते-इति तयोस्तप्यतापकयोरेकात्मतायां मोक्षानुपपत्ति :; जात्यन्तरभावे तु तत्संयोगहेतुपरिहारात स्यादपि कदाचिन्मोक्षोपपत्ति- रिति॥

अत्रोच्यते-न, एकत्वादेव तप्यतापकभावानुपपत्ते :- भवेदेष दोष, यद्येकात्मतार्यां तप्यतापकावन्योन्यस्य विषयविषयिभावं प्रतिपद्येयातामू;

10 प्रकटार्थविवरणम् मेतौ परस्परसंबन्धार्थद्वयविषयाँ शब्दोवित्यर्थः। तथानर्थानर्थिनी प्रनीतितो युक्तितश्र मिन्नावेवयेत्यर्थः। अर्थादिशष्द्रीर्थ विविनक्ति- अर्थिनोऽनुकूळ इति। ननु तप्यतापकौ प्रक्रम्यार्थादिभेदनिरूपणमयुक्तमित्याशङ्गयाह- तत्रार्थस्येति॥ एवमद्वैतवादे विप्रतिषेधं मोक्षानुपपति वाक्त्वा खपक्षे 15 मोक्षं संमावयति-जात्यन्तरभावे त्विति । तप्यतापकयोः वास्तवभेदे सति प्रकृतिगत एव बन्ध: पुरुषेषु समारोप्यते; तयारंविवेकात्, विषेकास्

"रूपैः सप्तभिरेवं बध्नात्यात्मनमात्मना प्रकृतिः । सैव च पुरुषस्यार्थ विमोचयत्येकररूपेण।।" इति।

20 किमयं प्रसकस्तत्वाभिप्रायेण, कि वा व्यवहागभिप्रायेण माद्यं प्रस्वाह- नैकत्वादेवेत्यादिना॥ बिम्बस्यानीयस्य म्रह्मण एकरसत्वात् तत्र तप्यतापक-

१. A. शब्दावेवेत्यर्थ: ५. T. तयोरपि चेका- २. T, T1, P and TM. भिन्नावित्यर्थ: ६. T. ब्रह्मविकारसत्वात् ३. शब्दं विविनक्ति Y. T. तस्य तावन्तो T'M and A. तस्य सापको

486

चनानुपपत्यधिकरणम् १] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

न त्वेतदस्ति, एकत्वादेव; न ह्यत्रिरेकः सन्स्मात्मानं दहति, प्रकाशयति वा, सत्यप्योष्ण्यप्रकाशादिवर्मभेदे परिणामित्वे च; किसु कूटस्थे ब्रह्मण्यकस्मिस्तप्यतापकमाः संभवेत् ? क प्ूनर तप्यतापक- भावः स्यादिति; उच्यते-कि न पश्यमि-कर्मभूतो जवद्देहस्तप्यः, 5 तापकः सवितेति ? ननु तपतिनाम दुःखम; सा चेतयितुः, नवतनस्य देहस्य; यदि हि देहस्यंत्र तप्ति: स्यात्, सा हनाशे स्वयपेव नश्यतीति तन्नाशाय साधनं नपतव्यं स्यादितन; उच्चते-देहाभावेऽप केवलस्य चेतनस्य नमरन दृष्टा; न च त्वयापि तप्तिर्नाम विकिया चेतयितुः केवलस्येष्यते; नापि देहचेतनयोः मंहतत्व्रम्, अशुद्धयादिदोषपसङ्गात्; 10 न च तप्तेरेव नाप्तमभ्यूपगच्छसि; कर्थं तवापि तप्यतापकभावः? सच्वं तप्यम्, तापकं रज इति चेत, न; ताभ्यां चेतनस्य संहतत्वानुप-

प्रकटार्थविवरणम्

भावो नास्ति चतह शब्दद्वयस्य निरालम्बनत्वमापन्नमित्याह-क पुनरय- मिति॥ नात्रक्षपावसरः व्यवहारं प्रसिद्धत्वादित्याह-किं न पश्यसीति॥ 15 जीव द्वेहस्तप्य हत्यनदाक्षिपति-नतु तप्तिनामेति । देहस्य न संभवतीति वदतः कोऽमिप्रायः कि चेतनस्य केवलस्य कि वा संहतस्य! आद्यं प्रत्याह-देहाभावेऽपीति ॥ द्वितीयं दृपयति-नापीति ॥ परिशेषात्तमरेव तप्तिरित्यपि न वाच्यमित्याह-न च तप्तरेवति॥ अतो व्यवहारं विहाय तस्वे तप्यनापकभावः त्वयापि वक्तुं न शक्यत इस्याह-क्थं तवापीति॥ 20 सत्वकार्यमन्तःकरणं तप्यम, गजमं दु.खं तापकमिति शङ्कने-सत्वं तप्य- मिति॥ रथ तहिं पुरुषस्य बन्धमाक्षी इत्याइ-न ताभ्यामिति॥ स्वाभि-

१. T. सस्वै तप्य तापाभावे अनुपपल्र इत्याशक्गयाह-न चेदिति ॥ तप्य- मिति स्वाभि-

487

ब्र ह्म सूतभाष्यव्यारयानम् [अ. २, पा. २. सू. १०.

भाष्यम् पत्ते :; सत्वानुरोधित्वाच्चेतनोऽपि तप्यत इवेति चेत-परमार्थतस्तर्हि नैव तप्यत इत्यापतति, इवशब्दप्रयोगात; न चेत्तप्यते नेवशब्दो दोषाय; न हि डुण्डुभः सप इव इत्येतावता सविषो भवति, सर्पो वा डुण्डुभ 5 इवेत्येतावता निर्विषां भवति; अतश्चाविद्याकृतोऽयं तप्यतापकभावः, न पारमार्थिक :- इत्यभ्युपगन्तव्यमिति-नैवं सति ममापि कि- चिद्ष्यति। अथ पारमार्थिकमेव चेतनस्य तप्यत्वमभ्युपगच्छास, तवैव सुतरामनिर्मोक्षः प्रसज्येत, नित्यत्वाभ्युपगमाच्च तापकस्य । तप्यतापकशत्तयोर्नित्यत्वेऽपि, सनिमित्तसंयोगापेक्षत्वात्तसेः, संयोग- 10 निमिच्तादर्शननिवृत्तावात्यन्तिकः संयोगोपरमः, ततश्चात्यन्तिको मोक्ष उपपन्न :- इति चेतु, न; अदर्शनस्य तमसो नित्यत्वाभ्युपगमात्; गुणानां चोद्भवाभिभवयोरनियतत्वादनियतः संयोगनिमिच्तोपरम इति

प्रकटार्थविवरणम्

प्रायमाइ सांख्य :- सच्वानुरोधित्वादिति ॥ बुद्धीं प्रतिबिम्बितत्वाश्चेतनो 15 डपि तत्तापे तप्यत इवेत्यर्थः । ता्हि तत्त्वतस्तप्यतापकमावो नास्तीति यन्म-

भावे ऽप्यनुपपन्न इस्याशङ्कयाइ-न चेति ॥ नप्यते न वेनि द्वैयी गतिः । तत्र तप्यत इत्ययं पक्षो नाङ्गीक्रियते चेत्तदा किमिवशव्देनापराद्धमित्वर्थः । विपक्षे दोषमाह-अथ पारमार्थिकमिति ॥ सत्यस्य ज्ञानान्निवृत्त्यसंभवात्. मद्रादि 20 तथा तापकस्यापि नित्यत्वाभ्युपगमाण्येत्यर्थः। पूर्वोक्त स्मारयति-तप्यतापक्- अकत्योरिति ॥ तप्यशक्तिस्सत्वम्, रजस्तापकशक्तिः, सहाविवेकेन निमि- सेन वर्तत इति सनिमिस्तः संयोगस्तद्पेक्षत्वात् चेतने तपेः। परिहरति- तभादर्शनस्ेति॥ ननु यद्यपि तमोरूपस्याविधेकस्य नित्यत्त्रम्, तथापि विषे- काना[केना।भिमवो भविष्यतीत्याशङ्कयाह-गुणानां चेति ॥ यस्याभिभयः तस्य

१. T. द्विनीयगति: ३. A. सनिभित्तक: २. TM. समविवेकेन TM. सन् निमित्त:

488

महद्दीर्घाधिकरणम् २/ मकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

निषदस्य त्वात्मेकत्वाभ्युपगमात् एकस्य च विषयविषयिभावानुपपत्तेः, विकारभेदस्य च वाचारम्भणमाव्रन्नश्रवणात्, अनिर्मोक्षगङ्गा म्वम्नेऽपि नोपजायते; व्यवहार तु-यतर गथा दष्टस्तप्यतापकभावनत्र तथैव 5 सः-इति न चोढयितव्य: परिहतव्या वा भवति।

प्रधानकारणवादो निशकन :; परमाणुकारणवाद इदानीं निरा- कर्तव्यः नत्ादो तावत्-यो डणुवादिना ब्रह्मवानि दोष उत्पेक्ष्यते, स प्रतिसमाधीयने। तवायं वशेषिकाणामभ्युपगम: कारणद्रव्यसमवायिनो गुणाः कार्यद्रव्ये रमानजानीयं गुणान्तरमारभन्ते, शुक्लेभ्यस्तन्तुभ्य: 10

प्रकटार्थविवरणम्

सदाभिभव एवेति निर्यमाभावात् बुद्धिसंबन्धनिमित्तस्याविवेकस्य उपरमो नियनो न भवनीति घुद्धिसंयोगाभावस्याव्येकान्तनोऽभावादनिर्मोक्ष इत्यर्थः। एवं तावत्सांख्यस्य तत्वरतो बन्धमोक्षानिरूपणमुपपाद्य स्वपक्षमुपसंहरति- औपनिषदस्य त्विनि॥ परमार्थतत्व्र बिम्बभून व्रह्मणि संसारस्यैवाभावात् 15 तत्रानिर्मोक्षप्रसङ्गो निप्रतिषेधो वा न शङ्कनीय पघेत्यर्थः। द्वितीयविकल्पं प्रत्याह-व्यवहारे त्विति। जीवानां भिन्नानामेव तप्यत्वान् विप्रतिषेधादि प्रसङ् इति भाव:।। वृत्तवर्तिष्यमाणयोः संबन्धमाह-प्रधानेति ॥ शिष्टपरिगृहीततवेन प्रथमं प्रधाननिराकरणम : तदनु शिष्टापरिगृह्दीताणुवादापवाद इत्यर्थः। 20 अवान्तरसंङ्गनिमाह - तत्रादाविनि ॥ वतनाज्जगत्सर्ग भ्रुवन् समन्वयो विषयः । तस्य वैशेषिकगुणरम्भानुमानेन विगोधोऽस्ति, उत नेति संशयः । पूवंत्र सुखदुःखाद्यन्वयन्त्र कार्येडसिद्धत्वात् प्रधानकारणतवं दूषितम् ; तद्वदेव कार्ये नतन्यान्वयम्यासिद्धत्वात् चेतनं ब्रह्म कारणं ने भवतीति पूर्वपक्षमाह- तत्नायमित्याढिना !! ब्रह्मचैतन्यं ब्रह्मप्रकृतिके कार्ये स्वानुरूपं गुणान्तर- 25

१. A omits नियमा २. TM omits न

489 62

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [म. २. पा. २, सू. ११.

भाष्यम्

शुक्कस्य पटस्व प्रसवदर्शनात, तद्विपर्ययादर्शनाच्; तस्माच्चेतनस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वेऽभ्युपगम्यमाने, कार्येऽपि जगति चैतन्यं समवे- यात्; तददर्घनात्तु न चेतनं ब्रह्म जगत्कारणं भवितुमहतीति। इम 5 मभ्युपगमं तदीययैत प्रक्रियया व्यभिचारयति-

महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम्॥ २-२-११॥

एषा तेषां मत्रिया-परमाणवः किल कंचित्कालमनार्धकार्या यथायोगं रूपादिमन्तः पारिमाण्डल्यपरिमाणाश्च तिष्ठन्ति; ते च पश्चाददृष्टादिपुरःराः संयोगसचिवाश्र सन्तो दयणुकादिकमेण कुस्सं 10 कायजातमारभन्ते, कारणगुणाश्च कार्ये गुणान्तरम्; यदा द्वो परमाणू द्वयणुकमारभेने, तद। परमाणुगना रूपादिगुणविशेषा: शुक्कादयो द्वयणुके

प्रकटार्थविवरणम्

मरण्घुमहति, एकद्रव्यवृत्तित्वे सति समवायिकारणर्गुणत्वात्, तन्तुगत-

15 मिति॥ महद्दीर्घ च अयणुकं यथा हस्वपरिमण्डलाभ्यां जायने; हस्वेम्यो ह्यणुकभ्य: त्यणुकं जायन इत्याधुनिकाभिप्नायः, परिमण्डलंभ्यः परमाणुभ्य इति चिरन्तनांभिप्रायः; वाशब्दश्ार्थे अनुक्तसमुञ्चयार्थ: परिमण्डलाब परमा- णोझंणुर्क हस्वम् ; तथा चेतनाङ्गह्लणों जगदचेतनं भविष्यतीति सूत्रयोजना।। महदीघतद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम्।

20 वैशेपिका्णां प्रक्रियामाह-एषा तेषामिति ॥ यथायोगं रपादिमन्त इति वायवीया: स्पर्शवन्त एव । तेजसाट्यम्तु रूपादिमन्त इस्यरथेः। पारि- माण्डल्यं परमाणोरसाधारणं परिमाणम । परि समन्तादूर्ष्वमधस्तिर वर्तुला एवेत्यर्थः। कारणगुणानामारम्भकत्वं स्पषट्यति-यदा द्ौ परमाणू इति।

१. T omits गुण ३. T,Ti, and P'. नुशन्द: समुख- २. T.M. कथं Y. T, T1, and P. मिह्देति।।

490

महद्दीर्षाधिकरणम् २] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

शुक्कादीनपरानारभन्ते; परमाणुगुणविशपस्तु पारिमाण्डल्यं न दयणुके पारिमाण्डल्यमपरमारभत, द्वयणुकस्य परिमाणान्तरयोगाभ्युपगमाव्; अणुत्वहस्वत्व्रे हि द्ूयणुकवर्तिनी परिमाण वणपर्त। यदा द्वे द्वयणुके चतुरणुकमारभेते, तदाि समानं द्वयणुकगमचमर" शुक्कादी- 5 नामारम्भकत्वम् : अणुत्वहस्वत्वे नु ६चणुकसनवायिनी आप नैवारभेते, चतुरणुकस्य महच्वदीघत्वपरिमाणयोगाभ्युपगमात् । यदापि वह्वः परमाणवः बहूनि वा द्वशणुकानि, द्ूयणुकर्सातो का परनाणुः कार्य-

प्रकटार्थविवरणम

व्यभिचार प्रदर्शनायानारम्भकमुदादरति-परमाणुगुर्णवशेषस्त्विति॥ विशे- 10 षगुणत्वमेकेन्द्रियप्राह्यत्वं चत् असिद्धम् असाधारण्यं चदनकान्तः; परि- माणादेरपपि तत्तदसाधारण्यात् व्यमिवारप्रदर्शनायेव िरन्तनवैशेषिकाण- मुदाहरणान्तरमाह-यदा हे इति॥ तथा हि रावणप्रणीते माष्ये दृश्यते "यद्दाभ्यां ह्यणुकाभ्यामारब्ध कार्ये यन्महृत्वमुत्पद्यते तस्य प्रचयाऽसमवायि- कारणम्"इति। प्रचया नाम प्रीशथिलावयवसंयोग: स्थूलतूल, पिण्ड एव[इव]। 15 आधुनिकास्तु वर्णयन्ति-त्रिभिरेव ह्वाणुकेस््यणुकमारभ्यत इतिः तन्र नियमे प्रमाणाभावं मन्वानोऽनियममाह-यदापि बहव इति ॥ यञ्चोक्तम्, नष्टे घटे अवान्तरकार्य न दृश्यते परमाणूनामारम्भकत्वपक्ष इति, तत्रोच्यते- विनसे घटे व्यणुकपर्यन्तं कार्योपलब्धेः तत्क्रमेणैवारम्भोडस्तु, कि झ्णुकैः। प्यणुकं वे त्रिभि: परमाणुभिरारभ्यतां बहवोपि परमाणवो ड्रव्यमारंभरन्, 20 अनम्तावयवित्वे सति स्पर्शवत्त्वात्, तन्तुबत्। न च नषामेवान्त्यकार्यपर्यन्त- मारम्भकत्वप्रसङ्गः, ह्यणुकव्वपि समानत्वान्: उयणुकं साक्षादवहुपरमाण्वा- रण्वं न भवति, कार्यद्रव्यत्वास्, पटवदित्यस्य विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोज-

१. A omits प्रचयो. .मिति. ४. T. T, P and .1 व्यणुकेश्च द्विभि: २. TM. स्थूलसिद एव TM तयणुकं द्वितत्रिभि:

१.T and T. प्रमाणाभावात् ५. TM and A. आरभन्ते TM. प्रमाणास्तर्भवं

491

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ २. पा.२. सू. ११.

भाष्यभ्

मारभते, तदापि समानैषा योजना। तदेवं यथा परमाणो: परिमण्डला- त्सतोऽणु हस्वं च द्ूयणुक जयते, महद्दीर्ध च त्र्यणुकादि न परिमण्ड- लमू; यथा वा दूधणुकादणोहखाच्च सतो महद्दीरघ च त्यणुकं जायते, 5 नाणु, नो हस्वम् ; एवं चेतनाड्रह्मणोऽचेतनं जगज्जनिष्यते-इत्यभ्युप- गमे किं तव च्छिलम्॥

अथ मन्यसे-विरोधिना परिमाणान्तरेणाक्रान्तं कार्यद्रव्यं द्वयणु- कादि-इत्यतो नारम्भकाणि कारणगतानि पारिमाण्डल्यादीनि- इत्यभ्युपगच्छामि, न तु चेतनाविरोधिना गुणान्तरेण जगत आक्रान्त- 10 त्वमस्ति, येन कारणगता चेतना कारये चेतनान्तरं नारभेत; न ह्यचेतना नाम चेतनाविरोधी कश्षिद्वणोऽस्ति, चेतनामतिषेधमात्रत्वात्; तस्मात्पारिमाण्डल्यादिवेषम्यात्माम्नोति चेतनाया आरम्भक्त्वमिनि । मैवं मंस्था :- यथा कारणे विद्यमानानामपि पारिमाण्डल्यादीनाम- नारम्भकत्वम्, एवं चेतन्यस्यापि इत्यस्याशस्य समानत्वात् ; न च परि- 15 माणान्तराक्रान्तत्वं पारिमाण्डल्यादीनामनारम्भकत्वे कारणम, प्राकपरि-

प्रकटार्थविवरणम्

कत्वाद्। तस्माद्वाध्यान्तरण बेहूनां परमाणूनां आरम्भकत्वप्रदर्शनं न चातुर्य- माषइति । एषा योजनेति ॥ कारणगनमपि पारिमाण्डल्यादि कार्ये समान- जातीयानारम्भकम्। उक्तं संक्षेपतो निगमथति-तदेवमित्यादिना ॥।

20 दष्टान्तवैषम्यमाशङ्कते-अथ मन्यस इति॥ विवक्षितेडशं टष्टान्तो घटत इत्याह-मैवं मंस्था इनि ॥ अथासति विरोधिसन्निपाते कारणगुणः समान- जातीयं गुणान्तरमारभत, न सति विराधिनि; न तु खनावादेवानारम्भकत्वं

उत्पन्नं हि परिमाणन्तरं विराधि भवति, तदुत्पसे: प्राक् किमिति नारभते पारि- 25 माण्डल्यादि स्वकार्यम्१ ततेः स्वभावादंवानारम्भकत्वमिति भावः। ननु जाय-

१. A omite बहूना ... वषम्यमा २. A. वस्स्वभावा-

492

महद्दीर्घाधिकरणम् २./ पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कार्यद्रव्यं माग्गुणारम्भात्क्षणमात्रमगुणं तिष्ठतीत्यभ्धुपगमाठ्; नच पररिमाणान्तरारम्भे व्यग्राणि पारिमाण्डल्यादीनीत्यतः स्वसगनजातीयं परिमाणान्तरं नारभन्ते, 6

"एतेन दीर्घत्वहस्वत्वे व्यारुयाते" इति हि काणसुजानि सूत्राणि;

प्रकटार्थेविवरणम्

मानं द्रव्यं परिमाणवदेव जायने; अतोऽवसराभावादनारम्भकत्वमित्या - शाङयाह-आरं्धमपीति । परिमाणादिगुणारम्भे कार्यद्रव्यस्य समत्रायि- 10 कारणत्वादवश्यं पूर्वभावित्वं वक्तव्यम् अतः प्राग्गुणारम्माइस्त्यवसर इस्यथे:। ननु तथापि न स्वभावेनानारम्भकत्वम्; किन्तु इस्वत्वाद्यारम्भ उपक्षीणत्वादित्याशङ्गषाह-न च परिमाणान्तरेति॥ न च परिमाणान्तरस्या- न्यहेतुत्य कणभुजः सुत्राणि पठति-कारणबहुत्वादिति ॥ बडुभि: द्यणु- कैरारण्ध डयणुके कारणबहुत्वान्महत्वं भवति, उयणुकारग्धे च कारणमहत्त्वाल् 15 भवति। द्वितूलपिण्डार्धं च तूलपिण्ड महत्त्वं प्रचयात् भवति; सति प्रचये कायें महत्त्वातिशयदर्शनादित्यर्थः ॥ तद्विपरीतमिति ॥ यत्र कारणबहुत्वादि नास्ति तदणुं जयते, परमाणुगता द्वित्वसङ्गया द्यणुकगताणुत्वस्यासमवायि- कारणमित्यर्थः। एतन उक्तन्यायन ह्यणुकत्यणुकादिगने हस्वत्वदीर्घत्वे व्याख्यात: कारणवहुत्वादिना उयणुकादों दीर्घता; वैपरीत्यनें ह्यणुके हस्वत्वम्, 20 न तु पारिमाण्डल्यादिनंति भावः। नतु पारिमाण्डल्यादीनां द्रव्यमात्रगतत्वेन व्यवदितत्वम्, त्वादीनां कार्यानारम्भात्, कार्यारम्भात्] पूर्वक्षण पव चैकैक- गुणालम्बनाया अपक्षाबुद्धरैश्वर्यसमुत्पन्नानां कार्यसन्निधानमस्तीति तेषामेवा-

१. TM. इव क्षी ५- Y. T, Ti and P. तदनुशायते १.T,12,P and A. द्रयणुS- ५. TM. त्ये तव्णुरुरस्व- ३. P. कार्ये महस्व उयणुकमहत्त्त्ात्

408

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. २. पा. २. स्. ११.

भाष्यम्

न च-संनिधानविशेषात्कृतश्चित्कार णबहुत्वादीन्येवारभन्ते, न पारि- माण्डल्यादीनीति-उच्येत, द्रव्यान्तरे गुणान्तरे वारभ्यमाणे सर्वेषामेव कारणगुणानां स्वाश्रयममवायाविशेषात्; तस्मात्सवभावादेव पारि- 5 माण्डल्यादीनामनारम्भकत्वम्, तथा चेतनाया अपीति द्रष्टव्यम् । संयोगाच्च द्रव्यादीनां विलक्षणानासुत्पत्तिदशनात्समानजातीयो त्पत्तिव्यमिचारः । द्रव्ये प्रकृते गुणोदाहरणमयुक्तमिति चेतु, न; दृष्टान्तेन विलक्षणारम्भमात्वस्य विवक्षितत्वाद्; न च द्रव्यस्य द्रव्यमेवो- दाहतव्यम्, गुणस्य वा गुण एवेति कश्चित्रियमे हेतुरस्ति; सूत्रकारोऽपि

10 प्रकटार्थविवरणम् रम्भकत्वमित्याशङ्गयाह-न च सन्निधानविशेषादिति ॥अयमाशयः-स्वाश्रय- कार्यारम्भकं समवायिकारणं कार्यप्रत्यासन्नं समवायिकारणम्. प्रत्यासत्तिरपि द्विधा-कार्येकार्थसमवायः, कार्यकारणैकार्थसमवायश्रेति; यथा तन्तुसंयोगः स्वकार्येण पटेन सह तन्तुष्वव समवेतः, यथा तन्तुगता रूपाद्य: स्वयमारभ्य 15 माणरूपान्तरस्य समवायिकारणेन पटन सह तन्तुष्वेव समवेता:, एवं द्विधा व प्रत्यासत्ति: पारिमाण्डल्यादीनां चावशिष्टा; कालाल्पत्वबहुत्वे त्वप्नयो- जके इति। द्वित्वादिकं च न बुद्धिजम्, संख्यात्वात्, एवत्ववत्, विपक्षे च गौरवम्; न च बाह्यवस्तुनो ज्ञानजत्वे दष्टान्तः । यसमादनारम्भकत्वे नान्य- त्कारणमस्ति तस्मादित्युपसंहार: ।।

20 उदाहणान्तरमाह-संयागाच्चेनि । उद्ाहरणं विघटयति-दव्ये पकृत इति ।। चननं ब्रह्म द्रव्यम्, जगतोऽचतनस्य समयायिकारणं म मवतीति प्रकृते चेतनमप्यचतनदव्यश्योपादानं दष्टमित्युदाहरणमुचितम्, संयोगाख्यगुणांदाहरणं त्वयुक्तमिस्यर्थः । परिह्वरति-न दृष्टन्तनेति।। अद्वव्यादृपि संयोगात् यथा द्रव्यं जायते, तथा चेतनादप्यचेतनं भविष्यतीस्ये- 25 तावम्मान्नं विवक्षितमित्यर्थः। सर्वथा साम्ये व न प्रमाणमस्तीस्याह-न च दरव्यस्येति॥ कणादेस्याप्यत्र संमतिरस्तीत्याद-सूत्रकारोऽपीति । सूनार्थ-

१. A omits नान्यत् २. T. करणस्यापि

494

परमाणुजगद्कारणत्वाधि- प्रकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम् भवर्ता द्रव्यस्य गुणमुदाजदर- "पत्यक्षापत्यक्षाणामप्रत्यक्षत्वात्संयो- गस्य पञ्चात्मकं न विद्यते" इति-पथा प्रत्यक्षापत्यक्षयोभूम्याकाशयोः समवयन्संयोगोSप्रत्यक्षः, एवं मत्यक्षापन्यक्षेषु पञ्चत् भूतेषु सावयच्छरी- रमप्रत्यक्षं स्यात् ; परत्यक्षं हि शरीरम्, तस्मान्र पाञ्चनतिकमिति- 6 एतदुक्तं भवति-गुणश्च संयोगो ट्रव्यं शरीरम्। "दृश्यत तु " इति चातापि विलक्षणोत्पत्ति: प्रपश्चिता। नन्वेवं सति तेनेवैतद्रनम; नेति श्रूम :- नत्सांख्यं पत्ःक्तम्, एतत्तु वैशषिकं प्रति। नन्वनिदेशोऽपि समानन्यायनया कृनः "एनेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः" इति; सत्यमेनत; तस्यव त्वयं वशषिकपरीक्षारम्भे तत्मक्रियानुगतेन 10 निदर्शनेन प्रपश्चः कृतः ॥

उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ २-२-१२॥।

इदानीं परमाणुकारणवाद निराकरोति। स व वाद इत्यं समुचि- ष्ठति-पटादीनि हि लोके सावयवानि द्रव्याणि स्ानुगतैरेव संयोगस- चिवैस्तनत्वादिभिर्द्रव्येरारभ्यमाणानि दृषटानि; तत्सामान्येन यावर्त्क- 15 चित्सावयवम्, तत्सर्वे स्वानुगनरेव संयोगसचिवैस्तेस्तैर्ट्व्यैरर्धमिति प्रकटार्थविधरणम्

माह-यथेति ॥ किश्च विलश्णद्वव्यस्य विलक्षणद्रव्यादुत्पत्तिरित्यपि प्राकू प्रपथ्ितमित्याह-दश्यते चेति। पौनरुक्स्यमाशङ्कय परिहरति-नन्वेव- मित्यादिना।। 20 उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ।। पूर्व वैशेषिकाणां गुणारम्भानुर्मानविरोधं प्रासङ्िकं परिषत्येदानी मर्थाप्तत्समयवरोधं परिवर्तुमुपकमत इस्याह-इदानीमिति । सपमाण तत्समयं दर्शयति-स च वाद इति । विमतं सावयवसंयोगसहकृतदवुष्या

१. A. अनुमानं परिहत्य २. TM. विरोध: प्रार्सामक:

495

[अ. २. पा. २. सू. १२.

भाष्यम् गम्यते ; स चायमवयवावयविविभागो यतो निवर्तते, सोऽपकर्षपर्यन्त- गतः परमाणु :; सर्वे चेदं गिरिसमुद्रादिकं जगत् सात्रयवम् : सावयव- त्वाच्चाद्यन्तवत् ; न चाकारणेन कार्येण भवितव्यम्-इत्यतः परमाणवो 5 जगतः कारणम्-इति कणसुगभिपायः । तानीमानि चत्वारि भूतानि भूम्युदकतेजःपवनार्यानि सावयवान्युपलभ्य चतुर्विधाः परमाणवः परिकल्प्यन्ते; तेषां चापकर्षपर्यन्तगतत्वेन परतो विभागामंभवा- द्विनश्यतां पृथिव्यादीनां परमाणुपर्यन्तो विभागो भवति;स प्रलय- काल:। ततः सर्गकाले च वायवरीयेष्वणुष्वदृष्टापेक्षं कर्मोत्पद्यते; तत्कर्म 10 स्वाश्रयमणुमण्तन्तरेण संयुनक्ति; तता द्वयणुकादिक्रमेण वायुरुत्पद्यते ; एवम्नि :; एवमाप :; एवं पृथिवी; एवमेव शरीरं सेन्द्रियम्-इत्येवं

प्रकटार्थेविवरणम्

रण्घम् . साधयवत्वात, पटादिवदित्यर्थः । कथमेतावता निरवयवपरमाणु सिद्धिरित्याशङ्कयाह-स चायमिति॥ यावत्सावयवमनुमानप्रवृत्तेः यो 15 निरवयव: परिशिष्यत सोऽत्यन्ताल्पतामापन्नः परमाणुर्नित्यः, निरवयवद्रव्य- त्वात्, आत्मवदित्यर्थः। ननु जगत आद्यन्तशून्यत्वा कुनः कारणाकाा? कुतस्तरां परमाणवो जगत्कारणम्? इत्याशाङ्कयाड-सर्वे चदमिति ॥ विमन माचं तावत्सावयवत्त्रात्पटवत्ः तथा न काग्णपूर्वकं कार्यत्वात् नवत्ः तब कार्रणं किमित्याकाहायां सावयवस्य खपरिमाणादल्पपरिमाणरवधम्व- 20 दर्शनपरमाणयो मूलकारणमिति कणादोSभिप्रेतवानित्यर्थः । ते च पग्साणयः कनि विधा इत्याकाक्ायामाह-तानीमानीति ॥ एवं परमाणुमंभवं प्रसाध्य सर्गप्रलयविभागमाह-तेर्षां चेत्याढिना॥ तस्मात्परमाणूनां जगत्का- रणत्वस्य प्रामाणिकत्वात् अस्त्वर्थात्समनवयस्य तद्विरोध इति पूर्वः पक्षः॥

१. T. परिमाण Y. A. परिमाणदर्शनेन २. T and Ti. सावयवमिति ५. T and T2. कारणत्वात् अस्त्य- ३. T, T1, P and TM. कारणमेत्या TM. त्वस्य अस््य

496

परमाणुजगद्कारणत्वाधि- मकटारथेविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम्

सर्वमिद जगदणुभ्यः संभवति; अणुगतेभ्यश्च रूपादिभ्यो द्वधणुका- दिगतानि रूपादीनि संभवन्ति, तन्तुपटन्यायेन-इति काणादा मन्यन्ते।। तल्नेदमभिधीयने-विभागावसयानां तावदणूनां पंयोग: कर्मापे- क्षोऽभ्युपगन्तव्यः, कर्मवर्ता तन्त्वादीनां संयोगदशनात् कर्मणश 5 कार्यत्वान्रिमित्तं किमप्यभ्युपगन्तव्यम्; अनभ्युपगमे निमिचाभा वाबा- गुष्वादं कर्म स्यात् ; अभ्युपगमेि -- यदि 1 गत्रोऽभिघातदिवां यथा- दष्टं किर्माप कर्मेणो निमित्तमभ्युपगम्येत, नस्वासंभवानैवाणुष्वाद्यं कर्म स्थात; न हि तस्यामवस्थायामात्मगुणः प्रयत्रः संभवति, शरीराभावात; शरीरप्रतिष्ठे हि मनस्यात्मनः संयोगे सत्यात्मगुणः प्रयत्रो जायते। 10 पतेनाभिघाताद्यपि दृष्ट निमित्तं प्रत्याख्यातव्यम् । सर्गोत्तर कालं हि तत्सर्वे नादस्य कमणो निमित्तं संभवति । अथादृष्टमाद्यस्य कर्मणो निमिचमित्युच्येत-तत्पुनरात्मसमवायि वा स्यात्! अणुसमवायि वा? उभयथापि नादृष्टनिमित्तमणुपु कमावकल्पेत, अदृष्टस्याचेतनत्वाद; न

प्रकटार्थवितरणम् 15

सिद्धान्तमुपक्रमते-तल्रेदमभिधीयन इति ॥ यदि परमाणूनां संयोग- सिधानां जगदारम्भकत्वं प्रामाणिकं स्यात् भवंत्तदा समन्वयस्य अर्थाद्विरोध: न सु तदस्ति; तर्दा। था।हि-आदि सर्गे परमाणवा न संयोगसचिवा: कर्मशून्यत्वात्, आत्माकाशवत् ; कर्मशून्याक्च, तद्धेतुविकलत्वात् नद्वदित्यर्थः। नन्वभ्युपगम्यत पवाद्यकर्महेतुः; ततोऽसिद्धो इंतुरित्याशङ्गयाह-अभ्युपगमेऽपीति॥। पर- 20 माणुष्वाद्यकर्मोत्पप्ती हेत्वभ्युपगमेऽपि यथेदानी टष्टम्-देहत्ेष्टानां प्रयत्ः, तरुचलने वाय्वभिघातः, इष्टगती नोदनादि नथेव किमासीयते कि वाटष्टम? इति। नाय :- सृष्टयत्तरकालीनत्वात् दष्टहे तुजातस्येत्यर्थः। द्वितीयं शङ्ते अंथादृट्टमिति ॥ विकल्पपुरःसरं ूषयति-तत्पुनरिति ॥ नतु चेतनात्मना-

१. T. T1, P and TM तदान्यादि- २. T and Ti. यथादष्ट-

497

[भ. २. पा. २. सू. १२.

भाष्यम्

सचेतनं चेतनेनानविष्ठितं स्वतन्त्रं प्रवर्तते प्रवर्तयति वेति सांख्यमक्रिया- यामभिहितम् ; आत्मनश्रानुत्पन्रचैतन्यस्य तस्यामवस्थायामचेतनत्वाद्; आत्मसमवायित्वाभ्युपगमाच्च नादृष्टमणुषु कर्मणो निमित्तं स्याद्, 5 असंबन्धात् ; अदृष्टवता पुरुषेणास्त्यणूनां संबन्ध इति चेत्-संबन्ध- सातत्यात्मवृत्तिसातत्यमसङ्ः, नियामकान्तराभावात्। तदेवं नियतस्य कस्यचित्कर्मनिमित्तस्याभावात्राणुष्वाद्यं कर्म स्यात्; कर्माभावाच्भि बन्धनः संयोगो न स्यात्; संयोगाभानाच् तन्निबन्धनं द्वयणुकादि कार्यजातं न स्यात्। संयोगश्वाणोरण्वन्तरेण सर्वात्मना वा स्यात्।

10 प्रकटार्थविवरणम्

चिष्ठिनं कर्म निमिसं न्यादिस्याशङ्कयाह-आत्मनश्नेति। उयसवमायं प्रौद्ध वादेनाङ्गीकृत्य दूषणमुक्तम; इदानीं साsपि नास्तीस्याह-आत्मसमवायि-

अहष्टं स्वाश्यसंयुक्तSतिशयहंतुः, नित्यपरतन्त्रत्वास्, गुरुत्ववदित्याह-अछट- 15 वतेति ॥ तर्हयात्मनां सर्वगतत्वेन सदा परमाणुसंबन्धात्परमाणुप्रवृत्तेरवि- छछेदप्रसङ्ग इत्याह-संबन्धसातत्यादिति। अथ ईश्वराधिष्ठितत्वेन प्रवृत्ति-

मपि निश्यं चेत् प्रवृत्तिसातत्यप्रसङ्गः, नियामकान्तरामावात्; भगन्तुर्क चेत् कारणान्तरं वाच्यम्: न च साक्षात्सम्बन्धः : स्वाश्रयसंयोगातकारणत्वे गईमे- 20 रछाया अपि कारणत्वमित्यर्थः । यनो रष्टमटष्टं वा निमिसं न संभवति अतः। सूत्रार्थमुपसंहरति-तदेवमिति ।। इतश् संयोगसचियाः परमाणवो न मूल कारणमिस्याह-संयोगश्ाणोरिति ॥ न केवलं सर्वथा संयोगे परमाणु: परमाण्वन्तरेऽन्तर्मूत एव स्यात् इषट यदंशवृत्तित्वं संयोगस्य तदृपि विरम्ये-

१. T. यदपृत्तिस्व

498

परमाणुजगद्कारणत्वाधि- मकटार्थविवरणम् करणम् ३.] माध्यम् एकदेशेन वा! सर्वात्मना चेत् उपचयानुपपत्तेरणुमातत्वपसङ्:, दृष्ट विपर्रातमसङश्व, पदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगस्य दष्टत्वाठ्: एकदेशेन चेतु, सावयवत्वमसङ्ः; परमाणनां कल्पिता: प्रदेशा: स्युरिति चेत्, कल्पितानामवस्तुत्वादवस्त्वेव संयोग. ति वस्तुनः 5 कार्यस्यासमवायिकारणं न स्यात् ; असति चासमवायिकारणे दयणु- कादिकार्यद्रव्यं नोत्पदेत। यथा चादिसर्गे निमित्ताभावात्सयोगोत्पच्यर्थ कर्म नाणूनां संभवति, एवं महापल्येऽषि विष्णगोत्पत्यर्थे कमे नैवा- पूनां संभवेत्; न हि तत्नापि किचिन्नियनं तन्निमित्तं दृष्टपस्ति; अदृष्टमपि भोगपसिद्धयर्थम्, न प्रलयप्रसिद्धचर्थम्-इत्यतो निमिचा- 10 भावान्न स्यादणूनां संयोगोत्पत्यर्थ विभागोत्पत्यर्थ वा कर्म। अतश्ञ संयोगविभागाभावात्तदायचयोः सगपलययोरभावः पसज्येत । तस्मा- दनुपपओ्ोडयं परमाशुकारणवाद: ।।

प्रकटार्थविवरणम्

सेत्याह-दष्टविपरीतेति। द्वितीयं दूषयति-एकदेशेन चेदिति ।। 16 प्रदेशकल्पनया संयोगतिद्धिमाशाङ्क्य दूषयति-परमाणूनामिति॥ स्वरूपेण संयोगे परमाणारवयविनश् पकन संयोगे तदैव नान्पेन संयोग: स्यात्। संयुक्त रूपातिरिक्त रूपान्तराभा वात् दिगन्तर विशिष्ट रपान्तरेण संयोगे त्वप्नत्यक्ष- स्वापाताद्, न यांशवृत्तितायां प्रत्यक्षतापातः, प्रत्यक्षबलेनेव अभिधानाव; अतः परमाणुसंयोगानिरुपणाध संयागलविवानामारम्भकत्वमिति सिितमू्ँ। 20 एवं काणादाना सर्गप्रकारनिराकरणे सूत्रं योजयित्वा प्रलयनिराकरणेडि योजयति-पथा चादिसग इति ॥ युगपदेवानन्ताणुधु कर्मनिमित्तमभि- घातादि न संभाव्यम्, कतिपयविषयत्वनेव कप्त्वात्, अदष्टमपि प्लयो- रेशेन किशिवेदेन श्ुतमित्यर्थ। भायवादिना तु निभिस्ानिरूपणं मायामयत्व- मेव मठवति। मतो न साम्यमपि चोदनीयम्।। 25

१. A. सिते

499

ब्रह्मसूलभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. २. स्.१३.

भाण्यम

समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थिते:। २-२-१३॥

समवायाभ्युपगमाच-तदभाव इति-प्रकतेनाणुवादनिराकरणेन 5 संबध्यते। द्वाभ्यां चाणुभ्या द्वयणुकसुत्पद्यमानमत्यन्तभिन्नमणुभ्यामण्वोः समवैतीत्यभ्युपगम्यते भवता; न चैवमभ्युपगच्छता शक्यतेऽणुकारणता समर्थयितुम्; कुतः१ साम्यादनवस्थिते :- यथव ह्वणुभ्यामत्यन्तभिसं सद्यणुकं समवायलक्षणेन संबन्धन ताभ्यां संवध्यते, एवं समवायोऽपि समवायिभ्योऽत्यन्तभिन्नः सन् समवायलक्षणेनान्येनैव संबन्धेन समवा- 10 यिभि: संबध्येत, अत्यन्तमेदसाम्यात्; ततथ् तस्य तस्यान्योन्यः संबन्ध: कल्पयितव्य इत्यनवस्थेव पसज्येत। नन्विहप्रत्ययग्राह्यः समवायो नित्यसंबद्ध एव समवायिभिरगृहयते, नासंबद्धः, संबन्धान्तरापेक्षो वा; ततश्च न तस्यान्यः संबन्धः कल्पयितव्यो येनानवस्था प्रसज्येतेति। नेत्युच्यते; संयोगोऽप्येवं सति संयोगिभिर्नित्यसंतद्ध पवेति समवायव- 15 म्रन्यं संबन्धमपेक्षेत। अथार्थान्तरत्वात्संयोगः संबन्धान्तरमपेक्षेत, समवायोऽपि तह्मर्थान्तिरत्वात्संब्रन्धान्तरमपेक्षेत । न च-गुणत्वा-

प्रकटार्थविवरणम्

समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थिते: ॥ इदानीं समवायाङ्गीकारव्वारकमप्यचातुर्य दर्शयति-समवायाभ्युप- 20 गमाच्चेति॥ अनवस्थापरिजिह्ीर्षया शङकते-नन्विहपरत्ययेति । अपसिद्धान्तेन परिहरति-नेत्युच्यत इति॥ सम्बन्धत्वे सत्यन्यत्वात् संबन्धापेक्षा चेतु संयोगस्य समवायेऽपि समानमित्याह-अर्थान्तरत्वादिति। नतु संयोगव्य गुणत्वात् संयोगिम्यां सह समवायोऽवश्यं वक्तव्यः। समवायस्य तु स्वतन्त्रत्वाभास्ति संबन्धापेक्षेत्ाशङयाइ-न च गुणत्वादिति । संबन्धा-

१. T. सत्यन्यार्थात् २. Ti adde गुणिम्या

600

परमाणु जगदकारणत्वाधि मकटार्थविवरणम् करणम् ३े.] भाष्यम्

त्संयोगः संबन्धान्तरमपेक्षते, न समवायोऽगुणत्वादिति-युज्यते वक्तुम्, अपेक्षाकारणस्य तुल्यत्वात्, गुणपरिभाषायाश्चातन्त्रतवात्। तस्मादर्थोन्तरं समवायमभ्युपगच्छतः प्रसज्येनैवानवस्था; प्रसज्यमानायां चानवस्थायामेकासिद्धौ सर्वासिद्धद्वभ्यामणुभ्यां दणुक नेवोत्पद्येत; 5 तस्मादप्यनुपपत्रः परमाणुकारणवाद: ।।

नित्यमेव च भावात् ॥२-२-१४।

अपि चाणवः प्रवृत्तिस्वभावा वा, निद्ृत्तिस्वभावा वा, उभयस्- भावा वा, अनुभयस्वभावा वाभ्युपगम्यन्ते-गत्यन्तराभावात्; चतु- र्धापि नोपपद्यते-प्रवृत्तिस्वभावत्वे नित्यमेव प्वृत्तेर्भावात्मलयाभाव- 10

प्रकटार्थविवरणम्

पेक्षाकारणस्य संयोगसमवाययोस्तुल्यत्वात्; गुणत्वं चाकिश्चित्करम्, क्रियाद रपि संबन्धापेक्षादर्शनादित्वर्थः। न च कार्यत्वात्संयोगस्य समवायापेक्षा, प्रध्वंस व्यभिचारात्, अनादेरपि सामान्यस्यापक्षादर्शनाच्; किञ्च यथा 16 सम्बन्धिभेद नाशे च समवायो न भिद्यते, न नश्यति च, तथा संयोग: किन स्यात्? यता नास्ति विशेषहेतु: तस्मादित्युपसंहारः। ननु नानवस्थामात्रं दोष :; उक्क हि-"मूलक्षयकरीं प्राहुरनवस्यां हि दूषणम्" इति, तत्राह-प्रसज्य- मानार्यां चेति। समवायस्य सम्बन्धत्वासिद्धी तत्कृतं ह्णुकस्य संबद्धत्वं न सिष्यतीत्यर्थ:॥ 20

नित्यमेव च भावात् ।

इतक्ानुपपन्नः परमाणुकारणवाद इस्याह-नित्यमेव चेति। अतन्त्र- स्वेऽपि परमाणुप्रवृत्तावकिअत्करत्वेऽप्यदष्टादे: कदाचिदृपि प्रनृतिर्न स्याद्,

१. TM. गुण या

501

व्रम्मसत्रभाष्यव्यारूयानम् [म. २. पा. २. स्. १५.

भाण्यम्

उभयस्वभावत्वं च विरोधादसमञ्जसम्; अनुभयस्वभावत्वे तु निमिच-

5 नुपपन्न: परमाणुकारणवाद: ।। रूपादिमत्वाच्च विपर्ययो दर्शनात्॥२-२-१५॥ सावयवानां द्रव्याणामवयवश्ो विभज्यमानानां यतः परो विभागो न संभवति ते चतुर्विधा रूपादिमन्तः परमाणवश्चतुर्विधस्य रूपादिमतो भूतभौतिकस्यारम्भका नित्याश्षेति यद्वशषिका अभ्युप- 10 गच्छन्ति, स तेषामभ्युपगमो निरालम्बन एव; यतो रूपादि- मन्वात्परमाणूनामणुत्वनित्यत्वविपर्येयः मसज्येत; परमकारणापेक्षया स्थूलत्वमनित्यत्वं च तेषामभिशेतविपरीतमापद्येतेत्यथः। कुतः? एवं लोके दष्टत्वात्-यद्धि लोके रूपादिमद्दस्तु तत्सकारणापेक्षया स्थूळमनित्यं च दृष्टम् : तदथा पटस्तन्तूनपेक्ष्य स्थूलोऽनित्यक्ष भवति; 15 तन्तवथ्ांशुनपेक्ष्य स्थूला अनित्याश्च भवन्ति,-तथा चामी परमा- णवो रूपादिमन्तस्वैर+युपगम्थन्ते; तस्मात्तेऽपपि कारणवन्तस्वद-

प्रकटार्थविवरणम्

रूपादिमत्वाब विपर्ययो दर्सनात्।।

एवं तावत्परमाणूनां मूलकारणत्वं निराकृत्य अधुना निरक्षयवस्वनित्य- 20 त्वादिनिराकरणाय प्रयतते- रूपादिमच्वाच्चेति ॥ रूपादिमत्वं विभज्य प्रयो- कव्यं भागासिद्धपरिहाराय; तथा दि-पृथिव्यतेज:परमाणबोऽनिस्या:, रूप- वत्वात्, घटवत्, वायुपरमाणवोऽनित्या, स्पर्शवत्वात् पवनत्रदिति ; विपक्षे चात्मवद्रूपादिमत्त्वप्रसङ्गः । न च्र धर्मिध्राह्कप्रमाणबाध:, भिन्न- विषयत्वात्। यश्ञानुमानम्-नित्वा: परमाणवा, सतुपस्वे सति मकारण-

१. TM. भूम्यतेन:

60

परमाणुजगदकारणत्वाधि- प्रकटार्थविवरणम् करणम् ३.J भाष्यम् पेक्षया स्थूला अनित्याश् प्राधुवन्ति। यच्च नित्यत्वे कारणं तैरुक्तम्- "सदकारणवन्नित्यम्" इति, तदप्येवं सत्यणुषु न संभवति, उक्तेन प्रकारेणाणूनामपि कारणवत्ोपपत्ः । यददि नवं द्वितीयं कारणमुक्तम् "अनित्यमिति च विशेषनः प्रतिषेधाभावः" इति, तदपि 5 नावश्यं परमाणृनां नित्यत्वं साधयति; असति हि यस्मिन्कस्मित्रिन्नित्ये वस्तुनि नित्यसब्देन नञः समासो नोपपाते; न पुनः परमाणु- नित्यत्वमेवापेक्ष्यते; तच्चास्त्येव नित्यं परमकारणं ब्रह्म ; न च शन्दार्थव्यवहारमात्रेण कस्यचिदर्थस्य प्रसिद्धिभवति, प्रमाणान्तर- सिद्धयो: शब्दार्थयोव्यवहारावतारात्। यदपि नित्यत्वे तृनीयं कारण- 10 मुक्तम्-"अविद्या च" इति, तद्देवं वित्रियते सरतां परिदृश्यमान- कार्याणां कारणानां प्रत्यक्षेणाग्रहणमविद्येति, ततो द्वयणुकनित्यताप्या-

प्रकटार्थविवरणम्

त्वोदिति तत्र विशेष्यम्यासतिद्धिरित्याह-यच्च नित्यत्व इति॥ कार्य- मनिस्यमिति विशेषतः कार्ये नित्यत्वप्रतिषधस्याभावः प्रसज्येत, यदि कोरणे 15 नास्ति नित्यत्वम् अतः कारणानां परमाणूनां नित्यत्वमिति काणादगदित- मनूद दूषयति-यदपीत्यादिना । पूर्वमनित्यमित्ययं कार्ये विशेषेण निस्यत्व प्रतिषेध इत्यक्रीकृस्य दूषितम् : इदवानीं तदपि नास्तीत्याह-न च शब्दार्थेति । अनित्यशष्द्राननित्यत्वप्रतिषेधमान गम्यने, न तु कार्ये, येन कार्यप्रतियोगिनि" कारणे नित्यत्वं व्यवतिष्ठेत। विशेषस्तु प्रमाणान्तरलभ्य एवति भावः। अन्यच 20 नित्यस्वसाधनं व्याल्याय दूषयति-यदपीत्यादिना । नित्याः परमाणषः, परिदत्यमानकार्यस्य कारणत्वे सति प्रत्यक्षेणागृहमाणत्वात्, आकाशादिय- दिति। एतत् अणुकेऽनैकान्तिकमित्यर्थः । यदि ह्यणुके व्यभिचारपरिह्वारा- यारम्मफद्व्यरदितत्वे सतीति विशेषणं प्रयुज्येत, पौनरुकयं तदा स्यादिस्याह-

₹. T. वत्बादाक्षिपति ३. TM. कारणं २. A omits कार्यमनित्यत्वमिति Y.TM and A. योगिनिराकरणे

503

[भ. २. पा. २. स.१५.

भाष्यम्

पद्येत; अथाद्रव्यत्वे सतीति विशेष्येत, तथाप्यकारणवच्वमेव नित्यता- निमित्तमापद्ेत, तस्य च प्रागेवोक्तत्वात् "अविद्या च" इति पुनरुक्त स्यात्: अथापि कारणविभागात्कारणविनाशाच्चान्यस्य वृतीयस्य 5 विनाश हेतोरसंभवोऽविद्या, सा परमाणूनां नित्यत्वं र्यापयति-इति व्याख्यायेत-नावश्यं विनश्यद्वस्तु द्वाभ्यामेव हेतुभ्यां विनष्टुमई- तीति नियमोऽस्ति; संयोगसचिवे हानेकस्मिंश्व द्रव्ये द्रव्यान्तरस्यारम्भके- डभ्युपगम्यमान पतदेवं स्यात्; यदा त्वपास्तविशेषं सामान्यात्मकं कारणं विशेषवद्वस्थान्तरमापद्यमानमारम्भकमभ्युपगम्यते, तदा घृत- 10 काठिन्यविलयनवन्मृत्यवस्थाविलयनेनापि विनाश उपपद्यते। तस्मा- द्रपादिमच्वात्स्यादभिप्नेतविपर्ययः परमाणूनाम्। तस्मादप्यनुपपभः परमाणुकारणवाढ़: ।।

प्रकटार्थविवरणम्

अथाद्रव्यत्व इत्यादिना । प्रकाशन्तरण अविद्येति सूतं व्याख्याय दूष- 15 यति-अथापीत्यादिना । तन्तुविभागात्तन्तुदाहाद्वा पटस्य विनाशो हष्टः परमाणूनां च निरवयवत्वाभ्नारम्मकावयवविभागः, नाप्यारम्मकावयवनाशी नाशहंतु: संभवति, अन्यश्च न दृश्यते, अतः परमाणवो नित्या, उमयविध- नाशहेतुशून्यत्वादात्मवदित्यर्थ:। ज्ञानसुखादावनकान्तिक इत्याह-नावश्य- मिनि॥ द्रव्यत्वे सतीति विशेषणऽपि घृतसुवर्णादिकाठिन्येSनैकान्तिकत्वे- 20 मिस्याह-संयोगसचिते हीत्यादिना ॥ न तावत् काठिन्यं नाम सतुर्विशति- गुणादतिरिक्तं गुणान्तरमिष्टम; नाप्यारम्भकावयन्रसंयोगविशेष:, मन्स्या- वयविद्रव्ये प्रतीते :; तस्मात् 'घृतं कठिनम्' इति व्यपदेशात् घृनस्वरूपमेव काठि- न्यमग्निसंपर्काद्विलीयते द्वभावापत्त्या। तथा पेरमाणोरपि परिष्छेदविलयनेन

१. A adds वा Y. A. तद्दव- २. A. कत्वादित्याह ५. TM omits परमाणोरपि ३. A omite न तावत्

504

परमाणुजगद्कारणस्वाधि- करणम् ३.] मकटार्थेविवरणम्

माष्यम् उभयथा च दोषात् ॥ २-२-१६॥। गन्धरसरूपस्पर्शगुणा स्थूला पृथिवी, रूपरसस्पर्शगुणाः मूक्ष्मा आप, रूपस्पशगुणं सूक्ष्मतरं तेजः, स्पर्शगुणः मूक्ष्मतमो वायु :- इत्येवमेतानि चत्वारि भूतान्युपचितापचितगुणानि स्थूलमूक्ष्ममक्ष्मतर- 5 सूक्ष्मतमतारतम्योपेतानि च लोके लक्ष्यन्ते; तद्वत्परमाणवोऽणचिताप- चितगुणा: कल्प्येरन् न वा ; उभयथापि दोषानुषक्रोऽपरिहार्य एव स्यात्। कल्प्यमाने तावदुपचचितगुणत्वे, उपचितगुणानां मृ्त्युपचयाद- परमाणुत्वपसङ्ग न चान्तरणापि मृत्युपचयं गुण7चयो भवःगत्युच्येत, कायेंषु भूनेषु गुणोपचये मृत्युपचयदर्शनात्। अकल्प्यमाने तूप- 10 चितापचितगुणत्वं-परमाणुत्वसाम्यप्रसिद्धये यदि तावत्सर्व एकैक- गुणा एत कल्प्येरन्, तनस्तेजसि स्पशस्योपलब्धिन स्यात्, अप्यु रूपस्पर्शयोः, पृथिव्या च रसरूपस्पशानाम्, कारणगुणपूर्वकत्वात्कार्य- गुणानाम्; अथ सर्वे चतुर्गुणा एव कल्प्येरन्, ततोऽसपि गन्धस्यो- प्रकटार्थविवरणम् 15

परमकारणभावापत्या विनाश इत्यर्थ:। यस्मात्परमाणूनामनिस्यत्वसाधने नास्ति मानान्तरविरोध: तस्मादित्युपसंहार:। उभयथा च दोषात् । इतञ् परमाणुकारणघादोऽनुपपन्र इत्याह-उभयथा चेति ॥[अतुल्य- गुणत्वे] तुल्यगुणतवे धोभयथापि दोषान्निर्मोक्षो नास्तीस्यतद्दर्शयितं गुणो- 20 पचयापचये सति स्पौल्यतारतम्यं दश्यत इस्याह-गन्धरसेत्यादिना ।। मूर्त्युपच्चयात् परिमाणोपचयादित्यर्थः। द्रव्यातिरिक्तानामुपच्येऽपि द्रव्यस्य किमिति मूर्युपश्रय इस्याशङ्कयाह-न चान्तगणापीति । गुणानां द्रव्यता दात्म्यात् कार्येषु भूतेषु रृष्ट उपचय इस्यर्थः । द्वितीयपस्षे दोषमाह- अकल्प्यमाने त्विति । 25

१. T, T1, P and TM. बधस्मात्

505 64

[अ. २. पा. २. सु. १७.

भाष्यम्

पलब्धि: स्यात्, तेजसि गन्धरसया:, वायौ च गन्धरूपरसानाम्। न चैवं दृश्यते । तस्मादप्यनुपपत्रः परमाणुकारणवादः।। अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॥ २-२-१७॥

5 प्रधानकारणवादो वेदविद्भिरपि कैश्चिन्मन्वादिभि: सत्कार्यत्वाध्यं ोपजीवनाभिप्रायेणोपनिबद्ध :; अयं तु परमाणुकारणवादो न कैशविदप शिष्टैः केनचिदप्यंशेन परिगृदीत इत्यत्यन्तमेवानादरणीयो वेदवादिभिः। आप च वैशेषिकास्तन्त्रार्थभूतान्पट् पदार्थान्द्रव्यगुणकर्म-

10 प्रकटार्थविवरणम्

अपरिग्रहाच्ात्यन्तमनपक्षा ।।

शब्दप्रयोगादसारतां पुनराह-अपि चेत्यादिना ॥ भिन्नलक्षणानिति ॥ अयमर्थ :- गुणाश्रयो ट्रव्यम्। पृथिव्यप्ेजावाय्वाकाशकालदिगात्मभनांसि नवैव 15 द्रव्याणि। निर्गुणं सामान्यवत् क्रिया।निर्गुणसामान्यवदक्रिया।मको गुणः। संयोगविभागयोरनपेक्षकारणं कर्म। उत्क्षेपणावक्षेपणगमनाकुञ्चन- प्रसारणानि प्ञ्चं कर्माणि। व्यक्तिमेदेऽनुवृत्तप्रत्ययालम्बनं सामान्यम्, परमपरं चेति द्विविधम। व्यावृत्तिवुद्धिहेतत्रां विशेषाः। सामान्यविशेषा गोत्वादय[? नित्यद्रव्यवृत्तयः अन्त्यविराषाः। अयुतसिद्धयोशश्रयाश्रयि- 20 भाव इहप्रत्ययहेतुः समधाय। स चैकः सर्वगता नित्यश्चंति-बट्पदार्थान् वर्णयन्ति। ततरीच्यत-पद्दार्या इति समानाभिधान न संख्या लभ्येत सप्ग्रामा इनिवत्: "दिकसङ्कयं संज्ञायाम्" इति स्मरणात्। असमानाभि- घाने नान्यास्तर्भावः। अवधारणे च नास्ति मानम्, असरवक्षस्यायोग्यानु- पलब्धः। सर्वक्षाक्रवादिमतानां व विप्तिपत्तिः। शक्तिश्वासाधि षटपदार्थ-

१. A omits पञ्च २. T, Ti, P and TM. न्त्याविशेषात्

506

परमाणुजगदकारणत्वाधि- पकटार्थविवरणम् करणम् ३./ प्रकटार्थविवरणम् व्यतिरिक्ता । अतो विनावधारणं गा पर्यटति ॥१]। लक्षणं च न लक्ष्यख- रूपावगतये, परस्पराश्रयापातात्; लक्ष्यनिष्ठतया टष्टस्य लक्षणत्यम्, तदूलाब लक्ष्यदृष्टिरिति। नाि द्रव्यलक्षणमदव्यव्यावृत्तय; सिद्ध दव्यलक्षणे तत्पति योगिका द्रव्यसिद्धि, तत्सिद्धा च तद्यावृन्तये द्रव्यलक्षणपिति परस्पराश्रया- 10 पातात्। नो खलु तवत्कुनकोतुपहयुद्धि: लोकिको नी वादिवत् द्रव्यादिस्वरूप प्रत्येति। अपरथा नीलादस्वरूप इय द्रव्यादिसप पे बोद्धा- दीनां विवादों न स्यात्। कचिदिव्यशब्दा र्याग: छुश: मनवाची। पुराणादौ तु खमावाची। घटस्य शांक्कयमति तुघटत्य सवरूपनवत्.ल्ा- लोकसिद्धद्र्व्यादिस्वरपभाश्चित्य व्यातृत्यनगतय क्षणामिधानमत्युक्तम्। 10 यदप्युद्यनाइषीना जगल्लक्षण कव नयिरकानुमा1, तथा हि-गुणदव्य- मिर्ति व्यवहतव्य्रम्, गुमाक्रयत्वात्, नयदर्यं न नदेवमू, वथा वस्त्वन्तर- मिति, तदषि प्रकापमात्रन्, छतारसिवाव सिर्व द्गुणविभागे तदाश्षितत्वतिद्धि:, तदूलाय गुणातिरिक्तव्यसिद्विरसित इतरंतराश्रयता; किश्न द्रव्यामानप्रमिते: द्वेव्यप्रभितिसपिक्षत्वात् तदसिद्वी व्यतिरेकानवधार- 15 णात् सन्दिग्धनिकन्तिकत्वम्, अप्रसिद्धायशपणत्वं च सुनसिद्धम्। न च केवलव्यतिरं किणि नापसिद्धवशंपणत्वं दूपणम, नपर्था केयल्रत्व ज्याघातादिनि वाच्यमू, अनिष्टापादनस्पशापादनतातू, अन्यधा घटा नर- विषाणविदीर्ण:, घटत्वात्, नय पवं न सपवं यथा पट इत्यस्यापि सदनु- मानत्वापातात्। तममात्त कवलव्यतिरंकिणा दव्यादिसिद्धि:। किश्च 'पज्चैते 20 गावः' इत्यादा संख्यानिवशो गत्वाविकमके निमित्तमाश्चित्य भवति । द्रव्यादिषुं तु नैकें भावत्वं तावात्नमित्तं सामान्यादिपु भावत्वायुँगमानङ्गी- काराठ्; न व प्रामाणिकत्वं पदार्थत्वं वा निमत्तं सप्+दार्थाभ्युपगमापातात्ः

१. T. गावपर्यटति 4. T and 1 ब्रह्मभाव Ti and P. घटात् पर्य- TM ब्रझ्मभाव २. TM and A. क्वचित्तु क्रियादिवा- ६. T.M. िपु उकं भावत्वं चिद्रव्यशन्द: 9. T aud A. नुमानाङ्ीकारात . T, Ti and P. स्वभावात् < T, T' and P omit वा निमिसं Y. TM adde T

507

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [म. २. पा.२, सु. १७.

भाष्यम्

यथा मनुष्योऽशः शश इति; तथात्वमभ्युपगम्य तद्रिरुद्धं द्रव्याधी-

प्रकटार्थववरणम्

अभावस्यापि तथात्वात्; तस्मात् षहुपदार्थकल्पना न प्रामाणिकी ; तम- 5 सश्च द्रव्यत्वमसाधाति न नवैव द्रध्याणि। काणादादिपरिपठितगुणाति- रिक्ताश्ष गुणाः कौर्यशौर्यादय उपलभ्यन्ते। अन्तर्भावकल्पनायां च सत्येवेकसिमन् सा लघीयसी। कर्माप्यानमनोअ्रमनोर्ध्वज्वलनतिर्यक्- पवनादि बदुविधमुपलभ्यते। गमनान्तर्भावाभिधानेतु तदेवैकं स्यात्; उत्क्षेपणादेरेपि तदात्मकत्वात् गमनमपि गच्छतोऽगच्छेंतो वा दुन्निरुपत्वाद् 10 प्रतीतिमात्रगोचरमेव; न च नास्ति, चलतिप्रत्ययस्य प्रत्यसषत्वात्; न चासौ संयोगविभागावलमबनः जगगगनसंयोगस्याप्त्यक्षत्वात्; अत एव न संयो- गादिदर्शनानुमेयो कियाः। यतः क्रियोदयः तत एव संयोगादुद्यावप्रयोजक- स्वम् ; साध्यातिशय' चानैकान्तोSनवस्था च। सिद्धे व्यक्तिमेरे अणुगताअनु- गति/सिद्धि:, वात्सद्भो च तह्यअकत्वेनयक्तित्वसिद्धिरिति परस्पराश्रयात् न 15 सामान्यलिद्धि:। कि च गुणाश्रयो द्रव्यमित्यूरीकृत्य गुणादीना सङ्गयाविनि- मयम्, समवायस्य च सर्वगततया महत्परिमाणत्वमुर्पादशता द्रव्यकपदार्थवाद भरभ्यते । न्यूनाधिकसङ्गमानिषेधे तु नयमपीति व्यर्थो विशेषप्रलापः॥ इतश्ायुक्त एवायमभ्युपगम इत्याह-त्तथात्वमभ्युपगम्येति।। अत्यन्त- मिन्नत्वमक्गीकत्य तद्विरुद्धं तन्म्रावाधीनभावत्वं धर्ममस्युपगच्छति। तथा 20 संमाव्यमानं लोके वैपरीत्यस्यैव दर्शनादित्यर्थः । गुणाद्यो न द्रव्यादत्यन्त- भिन्ना; न तेने तन्भ्रावाधीनभावी: यथा शशादय इति प्रयोगः। विपक्षे चैकैक-

१. T, T., P and TM omit उन्नमन . T, T' and P omit २. TM omits अगच्छतो ९. A. खभ्बयापि नियमं ३. T. वन्द्रावाकाबनः २०. TM. आपद्यते

४. T. घटगमन A. सबन्धके ५. A, मेया क्रिया ११. A. ते तन्द्रा- ६. TM and A. संयोगाम्युद्दय- 1. TM. aAI ७. A. व्येन

508

परमाणुजगदकारणत्वाधि- परकटार्थविवरणम् करणम् ३.J भाष्यम्

नत्वं शेषाणामभ्युपगच्छन्ति; तन्नोपपद्यते; कथम्? यथा हि लोके शश कुश पलाशप्रभृती नामत्यन्तभिन्नानां सतां नेतरेतराधीनत्वं भवति, एवं द्रव्यादीनामत्यन्तभित्रत्वात्, नैव द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां भवितुमहति; अथ भवति द्व्याधीनत्वं गुणादीनाम, तनो द्रव्यभावे भावाड्व्या 10

देवदत्त एक एव सन्नवस्थान्नरयोगादनेकशव्द्रमत्वयम ग्भवति, तद्वव;

नन्वग्रेरन्यस्यापि सतो घूमस्याग्नय्धीनत्वं दृश्यते; सत्यं दश्यते; भेद- पतीतेस्तु नत्ाप्निधूमयोरन्यत्वं निशीयते; इह तु शुक्क: अम्बल, रोहिणी 10 धेनुः, नीलमुत्पलमिति द्रव्यस्येव तम्य तस्य तेन तेन विशेषणेन प्रतीयमानत्वाभैव द्रव्यगुणयोरभ्निधूमयोरिव भेदपर्तातिरस्ति; तक्ष्मा- दूव्यात्मकना गुणस्य। एतेन कमसामान्यविशेषसमवायानां द्रव्यात्म- कता व्याख्याता। गुणानां द्रव्याधीनत्वं ट्रव्यगुणयोरयुतसिद्धत्वादिति यदुच्येत, तत्पुनरयुतसिद्धत्वमपृथग्देशत्त्रं वा स्यादपृथक्कालत्वं वा अपृथ- 15 वस्वभावत्वं वा; सवथापि नोपपद्यते-अपृथग्देशत्वरे तावत्साभ्युप- गमो विरुध्येत; कथम्? तन्त्वारब्धो हि पटस्तन्तुदेशोऽभ्युपगम्यते न पटदेश :; पटस्य तु गुणाः शुक्कत्वादयः पटदेशा अभ्युपगम्यन्ते, न

प्रकटार्थविवरणम्

शोऽप्युपलम्भप्रसङ्गः । अनिष्टान्तरमाह - अथ भवतीत्यादिना ॥ हेतो- 20 रनैकान्तिकत्वं शङक्ते-नन्वप्नेरिति ।। उत्पन्तौ धूमस्याम्र्धीनत्वेऽपि' सत्तायां नास्त्यग््यधीनत्वं देशभेदप्रतीतेः; अतो नास्त्यैनैकान्तिकत्वमिस्याह- सत्यं दृश्यत इति । अन्ययासिद्धिमाशङ्कय परिहरति-गुणानां द्रव्या- धीनत्वमित्यादिना । प्रथमपक्ष दोषमाह-अपृथग्देशत्व इति ॥ गुणानां पटो देश, पटस्य तन्तवो न पट पवेति भिन्नदेशत्वाभ्युपगमादित्यर्थः। 25

१. A omits त्वे.ऽपि ... पीन

509

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. २. सु. १७.

भाष्यम्

तन्तुदेशा :; तथा चाहु :- "द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणा- न्तरम्" इति; तन्तो हि कारणद्रव्याणि काद्रव्यं पटमारभन्ते, तन्तुताक्ष गुणाः शुक्कारयः कायद्रव्ये पटे शुक्कादिगुणान्तरभारभन्ते- 5 इति हि तेऽ्भ्युपगच्छन्ति; सोऽभ्युपगमो द्रव्यगुणशोरपृथग्देशतेऽभ्युप- गम्यमाने बाध्येत। अथापृथक्कात्मयुनसिद्धत्सुच्चेत, सव्यदक्षिणयो- रपि गोविपाणयो यु सिद्धित मसज्येष। तथापृथकत्वभावत्वरे त्वयुत- सिद्धत्तरे न द्रव्यक्षुणपोरात्ममे संभवत, तस्य ताा््नेव प्तीय- मानत्ान्।

10 युनसिद्धपोः संबन्ध: संयोग: अयुसिद्धयोस्तु समवायः-इत्यय- मभ्युपगमो भृषेव तेषान, मानिसद्धस्य कायात्कारणस्यायुनसिद्धत्वा- नुपपत्तेः। अथान्यनगपक्ष एवायनभ्युपगमः स्यान्-अयु:सिद्धस्य कार्यस्य कारणेन संबन्धः समाय इति, एवमषि मागसिद्धस्या- लव्धात्मकस्य कार्यस्य कारणेन संबन्धो नोपपद्यते, द्वयायत्तत्वात् संब- 16 न्धस्य। सिद्धं भूत्वा संबध्यत इति चेत्, माककारणसंबन्धात्कार्यस्य

प्रकटार्थववरणम्

काणादा+युपगममुद्भाव्य वित्ृणोति-तथा चाहुरित्यादिना॥ द्वितीयं दूष- यति-अथापृथक्कालत्वमिति ॥ तृताये दोषमाह- अपृथकस्वभावत्वे त्विति॥ यश्च द्विवचनप्रयोगादुभयारयुनसिद्धत्वमुक्तम्, तदप्यसदित्याह- 20 अयुतसिद्धयोरिति ॥ कार्यस्य कारणात् पृथवसिद्धिर्नास्तीति एकस्पवायुत सिद्धत्वमुभयोरुपचर्यत इति व्याख्याय दूषयति-अथान्यतरापेक्ष एवाय- मित्यादिना ॥ यदि संबन्धनिर्वाहाय कारणसंबन्धात्प्रागेव कार्यसिद्धि- रम्युपाम्यते तदानी युतसिद्धयोः संयोग एव म्यादित्याह-सिद्धं भूत्वे- त्यादिना॥ ननु कर्मजा प्राप्ति: संयोग उच्यते, कार्यस्य तु न कर्मजा कारण-

१. A. adds संबन्ध: R. T, T' and P omit a

510

परमाणुजगढ़कारणत्वाधि- पकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम् सिद्धावभ्युपगम्यमानायामयुनसिद्धयभावात्, कार्यकारणयोः संयोग- विभागों न विदेने इनी दुरुक्तं स्यात्। यथा चोतन्रमावस्याक्रियस्य का द्रव्यस्य विभुभिरकानादिभिर्द्रव्यान्तरः संबन्ध: संयोग एवाभ्युप- गम्यते, न समवाया, एवं कारणद्रव्येणापि संब्दः संयोग एव म्यात्, 5 न समनायः। नापि मंदरागन्य ममवायस्य वा रन्धस्य गंबन्धि व्यतिरे केणास्तित्वे किचित्परमाणमस्तिः संर्बन्धि ग त्यगव्यतिरेकण

स्वरूपवाह्य रूपापक्षयानंकशव्द मत्यय अन न् ।यर्थकापि रन देवत्तो लोके स्वरूपं संबन्धिरुप चांपक््यानंक व्वपरत्ययभाग्भर्वा-मनुष्यो 10 ब्राह्मणः श्रोत्रियो वदान्यो बाली युवा स्थविरः पिता पुत्रः पाँत्ो आ्राता जामतेनि, यथा चैकापि मनी रेखा स्थानान्यत्वंन निविशमाना एकदशशतमहस्त्रादिशव्दपरत्ययभदमतुभवन, तथा संबन्धिनोरेव सं-

रिक्तवस्त्वस्तित्वेन-इन्युपलब्धिलक्षणपा प्तम्यातुप लब्घेरभानो स्त्वन्त- 15 रस्य ; नापि सवनन्धिविषयत्वरे संबन्धशब्दप्त्यण्योः मंततमावपसङ्ग :;

प्रकटार्थविवरणम्

प्राप्तिः: अनो न संयोग इत्याशङ्कयाह-यथा चति॥ पवं तावत्संबन्ध- सन्धावमङ्गीकृत्य संयाग एव स्यादित्यापादिनम। इदानी संबन्धोऽपि निरूपणं न सद्दन इन्या-नापि संगोग ेनि ॥ स्वानन्यणानुपलस्पमानत्वादित्वर्थ:। 20 संबन्ध संबन्विभ्या वस्त्वन्तरम्, द्विलक्षणशब्द्रपत्ययगोवरत्वाद्वस्त्वन्तरव- दिति मानमह संवन्धिसब्द् ॥ अनैक न्तिको हतुरित्याह-नैकेतवे- डपीति॥ ननु संबन्धन्य पृथग्वस्वभाव ग्वस्तुत्वामा ।े। संबन्धिनि दष्टे सदा संबन्धयुद्धिप्रसङ्ग इत्यारङ्गयाह-नापि संवन्धिविषयत्वर इति ॥ स्वरूपण अङुल्योरङ्कलिशब्दप्रत्ययवषयत्वम्, नैरन्तर्यापक्षया तु तथोः संयोग इति शब्द- 25

संबन्धिनीम्या २.1. नन्वेकत्वे 5पीति

511

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. २. पा. २. सू. १७.

माष्यम्

स्वरूप वाह्य रूपापेक्षयेति-उक्तोत्तरत्वाद् । तथाण्तात्ममनसामप्रदेशत्वान्न संयोग: संभवति, प्रदेशवनो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोग- दर्शनात; कल्पिताः प्रदेशा अण्वात्ममनसां भविष्यन्तीति चेतु, न ; अविद्यमानार्थकल्पनायां सवार्थसिद्धिमसङ्गात्, इयानेवाविद्यमानो 10 विरुद्धोऽविरुद्धो वार्थः कल्पनीयः, नातोऽधिक :- इति नियमहेत्व- भावात्, कल्पनायाश्च स्वायत्तत्वात्पभूतत्वसंभवाच्च-न च वैशेषिकैः कल्पितेभ्यः पड्भ्यः पदार्थेभ्योऽयेधिकाः शतं सहसरं वार्था न कल्पयितव्या इति निवारको हेतुरस्ति; तस्माध्यस्मे यस्मै यदद्रोचते 10 तत्तत्सिञ्चेत; कश्वित्कृपालु: प्राणिनां दुःखबहुलः संसार एव मा भू- दिनि कल्पयेत् ; अन्यो वा व्यसनी मुक्तानामपि पुनरुत्पत्ति कल्पयेत्; कस्तयोर्निवारक: स्यात्। किं चान्यत्-द्वाभ्यां परमाणुभ्यां निरवय- वाभ्यां सावयवस्य द्वयणुकस्याकाशेनेव संक्लेषानुपपत्तिः; न ह्याकाशस्य

प्रकटार्थविवरणम्

15 प्रत्ययतिषयत्वमित्यर्थः। इदानीं साङ्रयोः सांशयो ] व्यावहारिकेसंयोगमभ्युप-

पगमात् एकोपाधावेकम्प भावाभावी युगपद्विरुद्धौ स्यातामिति भावः।निरस्त- मपि कल्पितप्रदेशपक्षं पुनरुद््ावयनि दोषान्तराभिधित्सया-कल्पिता इत्या- दिना। इदानीं विशेषतः समवायं निराकर्तुमुपक्रमते-किञ्चान्यदिति ॥ 20 परमाणुष्यणुके समवायानहे निरवयवसाधयवद्रव्यत्वात् भूम्याकाशव- दित्यर्थः। भूम्याकाशयोरकार्यकारणद्रव्यत्वात् समवायानहत्वमित्यप्रयोजको

१. A. संयोगिनां Y.A. णुकयो: समत्रायो नास्ति निरव- २. T व्यापारिकसं ५. T, T1, P and A add ति ३. T, TI, P and TM. तथास्वास्म- A. तयानन्वात्म-

512

परंमाणुजगदकारणत्वाधि- पकटार्थविवरणम् करणम् ३] भाष्यम्

पृथिव्यादीनां च जतुकाष्ठवत्संक्चेषोऽस्ति; कार्यकारणट्रव्ययोराश्रिता- श्यभावोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यवश्यं कल्प्यः समवाय इति चेत्, न; इतरेतराश्रयत्वात्-कार्यकारणयोर्हि भेदसिद्धावाश्रिताश्रयभाव- सिद्धि:, आश्रिताश्रयभावसिद्धो च तयोरमेदसिद्धि :- कुण्डवदरनत्- 5 इतीतरेतराश्रयता स्यात्; न हि कायकारणयोर्भेट शश्रिताश्रयभावो वा वेदान्तवादिभिरभ्युपगम्यते. कारणस्यैव संस्थानमा। कार्यमित्य- भ्युपगमात्।

किं चान्यत्-परमाणूनां परिच्छिन्ननवात्, याग्त्यो दिश :- पडष्टौ दश वा-तावन्व्िरवयनः सावपवास्ते स्युः, सावयवत्वाद- 10 नित्याश्र-इति नित्यत्वनिरवयवत्वाभ्युपगमो वाध्येत। यांस्त्वं दिग्भेद- भेदिनोऽवयवान्कल्पयसि, त एव परमाणव इति चेत; न; स्थूलसूक्ष्म-

प्रकटार्थचिवरणम्

हेतुरित्याह-कायकारणद्रव्ययोरिति ॥ दूषयति-नेनरेतराश्रयत्वादिति।

पूर्व निरवयवत्वमभ्युपगम्य दूषणमभाणि; तदपीदानी नास्तीत्याह- 15 किं चान्यदिति ॥ परमाणवः सावयवाः, दिग्भेदव्यवस्थापकत्वात्, पटवदि स्यर्थ:। विपक्षे च परमाण्वपेक्षया प्राचीप्रतीच्यादिविभागाभावप्रसङ्गो बाधः। वैशेषिकः स्वरहसयमुद्धाटयति यांस्त्वमिनि ॥ 'ये दिग्भेदव्यवस्थापकाः परमाण्ववयवाः त्वया स्वीक्कियन्ते, त एव परमाणवः तेऽप सावयवाश्चेत्ताि तद्वयवा पवति। एवं यतः परं विभागा नास्ति स च परमाणु: निरवयव:, स 20 व निस्यः, परिमाणतारतम्यविश्रान्त्यधिकरणत्वान्, आत्मवदिति भावः । परि- हरति-न स्थूलेति॥ अयमाशयः-किं सर्वथैव विभागायोग्यं वस्तु परमाणुः कि या अस्मदादिभिर विभज्यमानावयवम्! आद्ये परमकारणं सन्मात्रमेव परमाणुरिति तम्य निरवयवत्वसाधने सिद्धसाधनम्; द्वितीये परमकारणातूं

१ T, T'l and P2. ये दिग्म्योग्यव- २ । कारणाशमात्रमेव A. भेदग्यव. २. A. कारणाशत्वमात्रात्

513 65

ब्रह्मसूत भाष्यष्यारूयानम् [भ.२ पा.२. सु. १७

भाष्यम्

तारतम्यक्रमेणापरमकारणाद्विनाशोपपत्तेः-यथा पृथिवी द्वयणुकाधपे- क्षया स्थूलतमा वस्तुभूतापि विनश्यति, ततः सूक्ष्मं सुक्ष्मतरं च पृथिव्येकजातीयकं विनश्यति, तनो द्वयणुकम, तथा परमाणवोऽपि

श्यन्तीति चेतु, नायं दोष :; यतो घृतकाठिन्यविलयनवदृपि विनाशोप-

संयोगाड्वभावापच्या काठिन्यविनाशो भवनि, एवं परमाणूनामपि परमकारणभावापत्या मृर्त्यादिविनाशो भविष्यति। तथा कार्यारम्भो- 10 डपि नावयवसंयोगेनेव केवलेन भवति, क्षीरजलादीनामन्तरेणाप्यवयव- संयोगान्तरं दधिहिमादिकार्यारम्भदर्शनात्। तदेनमसारतरतर्कसंदब्ध-

प्रकटार्थविवरणम्

सन्मान्ादतिरिक्त किञ्ञित्सृक्ष्मं वस्तु परमाणुरस्तु ; स च विनष्टमर्दति, पृथिव्यादिजातीयत्वात्, पराभिमतद्यणुकवदिति। निस्या: पर्मोणवः निरवयव- 15 द्रव्यत्वात्, आत्मवदित्याह-विनश्यन्त इति । विपक्षबाधकाभावादपयोजक इत्याह-नायं दोष इति॥ यश्चानुमानं परमाणुसन्भ्रावे सावयवं संयोगस चिवानकद्रव्यार्धमिति तह्यभिचारयति-तथा कार्यारम्भोऽपीति।। पूर्वमेव संयुक्तावयवस्य क्षीरादे: कार्यारमभकाले अचयवविभागानुपलम्भात् नास्ति संयोगसन्त्रिवानां बहनामारम्भकत्वमित्यर्थः । यञ् कार्यद्रव्य खपरिमा- 20 णादणुनरपरिमाणारब्धमित्यनुमानम्, तदप्यनकान्तिकं दीर्घ दुकूलारग्धरज्जु द्रव्यस्य हुसवपरिमाणत्व्दर्शनान्। ननु दुकूलस्यान्स्यावयवित्वात् संयोगमात्नं न तदारण्धं कार्यमिति। कोऽयमन्स्यावयनी?यः कार्यस्यानारम्भकः सइति वेव तर्हि प्राप्तमितरेत राश्रयत्वम् ; यत्संयोगे कार्य नोपलभ्यते स इाति चेत् त पार्थि- वसालिलन्नसरेण्वोरपि प्रसङ्ग:। किश्च द्वितन्तुकरज्जुदव्यमपि ते न स्यात्, तन्रापि 25 संयोगमात्रं भातीति वक्तुं शक्यत्वात्। अभूत्वा भावित्वास् कार्यत्वं तु समानम्।

₹. A omits from here to the end २. T omits परमाणव: of this adhikarana. ३. T and T'1. व्यतादात््यवत्

514

परमाणुजगदकारणत्वाधि- प्रकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाध्यम्

स्वादत्यन्तमेवानपेक्षा अस्मिन्परमाणुकारणवादे कार्या श्रेयोर्थिभिरिति वाक्यशेष: ।। प्रकटार्थविवरणम 5

ततोऽन्स्याचयवित्वं परिभाषामात्रमः अलंया विवावन गपि दीर्घपरिमाणै- स्तन्तुभिः क्रियामाण वर्तिदव्ये व्यभिचार: यश्ञानुमानान्तरम्-अलपर्पारमाण- तारतम्यं कचिद्विश्रान्तम्, परिमाणतारनम्यत्वात् महत्पगि्भाणतारतम्य- वदिति, तन्राअयासिद्धां हतुः । तथा हि-प्रामाणिक वाश्रय इति तार्कि- काणामाश्रहः, तारतम्यं तु न प्रमाणतो निरूपण सहने. न तावत्तारतम्यं 10 नाम गुण :; परिमाणम्य गुणान्तराभावात्. न जातिरत्कर्षादिमत्वात्; न च धर्मो नाम कश्चित् पट्पदार्थातिरिक्तोऽस्ति तार्किकाणामू। धर्मत्वे च नस्य स्वध- र्मिणि परिमाणे विश्रान्तत्वात्सिद्धसाधनम् ।यश्-अयं घटः एतह्यतिरिका- नित्येतरमूर्तान्योन्याभावात् [भाववान्], प्रमेयत्वात्, पटवदिति-तत्रा प्रसिद्ध- विशेषणत्वम्, पटस्य वा स्वतोऽन्योन्याभाववत्त्वप्रसङ्गः अनुकूलतकोभावाद- 15

न्यधर्मवान्, प्रमेयत्वात्, पेटवदिति-नत्प्रकरणसमत्वादुपेक्षणीयम्। शक्बते विपरीतऽप्यर्थे स पत्र हंतु. प्रयोकतुम्-परमाणुरनित्यत्वव्यतिरिक्तैतन्निष्ठ धर्मान्यधर्मवानिति। नरविषाणविदीर्णत्वादि वा किन स्यात्! बाघका-

यत्वात् पटवत्। न, अनुपलन्धियाधितत्वात्, धर्मान्तरस्यातीन्द्रियस्य सन्भा- वेऽपि प्रत्यक्षटृ ष्टप्रथाघकत्वस्यापह्नोतुमशक्यत्वात् न मे किश्चित्महीयते । ननु यावज्ीवं त्वयोच्यमानं न मदीयानुमानस्य दूषणम्, प्रमेयत्वात्, पटवस्; तुल्यं भूषणाभावेऽपि। किमिदं मदीयानुमानस्य दूर्षणं न था। आधे पक्षे निक्षि- व्यताम्, मन्स्ये न क्षनिः, नाश्रयाभावाद्विकल्पानुपपतिः। न हि दोषाभाष 25 मात्रण वचनमनुमानम् ; किन्त्वङ्ग भूषितं प्रत्यक्षमिति चेत्, दोषेऽपि समान- मिस्यलम्। "तदेवम्" इत्यादि अधिकरणार्थोपसंहारः।

१. TM omits अल्य. ३. T, T, P and A. विदीर्णघर्मत्वादि २. TM. घटवद् ४. T, T1, P and A. दूषजेन या

515

ब्रह्ममूत्भाष्यव्याखयानम् ।अ. २. पा.२. सू. १८.

भाष्यम्

समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ २-२-१८॥

वैशेषिकराद्धान्तो दुर्धुक्तियोगाद्वेदविरोधाच्छिष्टापरिग्रहास नापेकषि- तव्य इत्युक्तम् ; सोऽ्धवैनाशिक इति वैनाशिकत्वसाम्यात्सववैनाशिक- 5 राद्दान्तो नतरामपेक्षितव्य इतीदमिदानीमुपपादयामः । स च बहु- प्रकार: प्रतिपत्तिभेदाद्विनेयमेदाद्वा; नलनेते त्यो वादिनो भवन्ति- केचित्सर्वास्तित्ववादिन :; केचिद्विज्ञानास्तित्वमात्रवादिन: ; अन्ये पुनः सर्वशून्यत्ववादिन इति। तत्र ये सर्वास्तित्ववादिनो वाह्यमान्तरं च वस्त्वभ्युपगच्छन्ति, भूतं भौतिकं च, चिचं चैत्ं च, नांस्तावत्पति 10 ब्रूमः। तत्न भूतं पृथिवीधात्वादयः, भौनिक रूपादयश्रश्षुरादयक्ष, चतु- प्टये च पृथिव्यादिपरमाणतः खरस्रेहोष्णेरणस्वभावा:, ते पृथिव्यादि-

प्रकटाथेविवरणम्

समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदभापि: ।।

पूर्वोत्तराधिकरणयोः सङ्गतिमाह-रवशिषिकेति ॥ शरीरादेवैशषिकेण 15 क्षणिकत्वाङ्रीकारात् तस्यार्धवैनाशिकत्वमिनि तघनिराकरणानन्तर सर्ववैना- शिकपक्षापाकरणमित्वर्थ:। निराकार्यपक्षस्यावान्तरविभागं करोति-स च बहुप्रकार इनि॥ एकम्पैवाधिकारिणः प्रथममध्यमोस्तमावस्यासु विविध- प्रतिपसे: शिष्यमेदा द्वानेकप्रकारो बौद्धपक्ष इत्वर्थः। तानेव प्रकारान्दर्शयति- तत्नैते तय इति । वैभाषिकमौध्ान्तिकयोः अवान्तरमेहेऽपि बाह्यार्थास्ति 20 स्वांशोनैकीकृत्य प्रथमनिशकार्यतामाह-तत्र ये सर्वास्तित्ववादिन इति॥ तत्र भूतादिपदार्थान् कथयति-तत्र भूनमत्यादिना ॥ पृतिव्याद्यद्च पर- माणुपुआ एव नावयव्यारम्भोऽस्तीत्याह-चतुष्टये चेति। चतुर्विधाः। पर इति

१. A. खितिल्वेने की

516

समुदावाधिकरणम् ४.] मकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

भावेन संहन्यन्ते-इति मन्यन्ते; तथा रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कार- संज्ञका: पक्च स्कन्धाः, तेऽप्यध्यात्मं सर्वव्यवहारास्पदभावेन संह- न्यन्ते-इति मन्यन्ते ॥

तवनेदम भिधीयते-योऽयमुभयहेतुक उभयपकारः समुदायः परेषा- 5 मभिप्रेत :- अणुहेतुकश्च भूतभौतिकसंहतिरूपः, स्कन्धनेतुवश्र पञ्च- स्कन्धीरूप :- तस्मिल्ुभयहेतुकेऽपि समुदायेभिनेयमा, तदभाभि: स्यात्-समुदायापाप्तिः समुदायभावानुथपनिरित्यर्थः; कुतः! समु- दाथिनामचेतनत्वात, चित्ताभिज्वलनस्य च समुदायसिद्धधीनत्वात, प्रकटार्थविवर्ण 10

[खरेति] कठिनसभवाः पृथिवीपरमाणवः; स्रेहस्वभावा आप्यपरमाणवः; उष्णतास्रभावा: तजःपरमाणवः, ईरणं चलन तत्स्वभावाः पवनपरमाणवः सर्गकाले सङ्गातमापदयन्त इत्यर्थः । एवं भूतं भांतिकं च व्याख्याय चित्तचैसे- व्याख्यानायाह-नथति ॥ विषयेन्द्रियलक्षणो रूपस्कन्धः ; अहमिति प्रत्ययो विज्ञानस्कन्धः, सशध्दसञ्जल्पितः प्रत्ययः 'गौरश्वः' इत्यादि: संक्ञास्कन्धः; 15 संस्कारस्कन्धो नाम रागादिर्धर्माधर्मा च. तत्र चित्तं विज्ानस्कंध इतरे चैत्ता इत्यर्थ:। अस्य बाह्याध्यात्मिकस्य भावजातम्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यां क्षणिकत्वा- वगमात् स्थायिनो ब्रह्मणो जगत्सर्गे वदतः समन्वयस्यार्थात् तद्विरोध इति पूर्वः पक्षः॥ सिद्धान्तमाह-तत्रेदमभिधीयत इति । यदि क्षणिकवादे सगांदौ 20 सङ्कातो घटते तदा भवदर्थात् समन्वयस्य वैनाशिकसमन्वय[समय/विरोध :; स तावस्स्वत पव नोपपद्यते, समुदायिनां परमाण्वादीनामचेतनत्वाद्, स्वातन्येण प्रवृत्यनुपपसेरित्यर्थः। तर्हि चित्ताभिव्यक्तिनिबन्धनः सङ्गातोSस्त्विस्या- शाङयाइ-चिच्ताभिज्वलनस्य चेति ॥ सिद्धे सङ्ाते चित्ताभिज्वलनम्; ततम सङ्गात इतीतरेतराश्यमित्यर्थः। इतश्र नान्यहेतुक: सङ्गात इत्पार- 25

१. A. औष्ण्यस्वभावा: 3. TM and A omit a २. T1. नैत्य.

517

ब्रह्ममूत्रभाव्यव्यार्यानम् [भ. २. पा. २. सू. १९.

भाष्यम्

अन्यस्य व कस्यचिच्चेतनस्य भोक्तुः प्रशासितुर्वा स्थिरस्य संहन्तुरन- भ्युपगमात्, निरपेक्षपवृत्यभ्युपगमे व पतृत्यनुपरमपसक्गात्, आश य स्याप्यन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरुप्यत्वात्, क्षणिकत्वाभ्युपगमाच्च नि- 5 व्यापारत्वात्मवृत्यनुपपत्तेः । तस्मात्समुदायानुपपत्ति :; समुदायानुप- पत्तौ च नदाश्रया लोकयात्रा लुप्येत ।। इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॥ २-२-१९।। यद्यपि भोक्ता प्रशासिता वा कश्चिचेतनः संहन्ता स्थिरो नाभ्युप-

10 प्रकटार्थविवरणम्

अन्यस्य चेति॥ इतश्च स्वातन्त्रयण प्रवृत्तिपक्षोऽनुपपत्र इत्याद-निरपेक्षेति॥

आशरते कर्मानुभववासना अस्मिन्नित्याशयः। आशयज्ञानमहमित्युल्लिख्यमानम्; तस्यालयविज्ञानेभ्योऽन्यत्वं अनन्यत्वं वा? अन्यत्वेऽपि स्थायित्वं क्षणिकत्वं वा? 15 स्थायित्वे सिद्धं नस्समीदितम्, नीलादिविज्ञानालयस्य स्थायिनस्त्वयाप्यक्री कारात्, क्षणिकत्वे न तस्य सङ्गातकर्तृत्वम्; कर्ता हि परिटए्सामर्थ्यकारक- प्रामप्रयोक्ता ; सामर्थ्यावधारणं चान्वयव्यतिरेकाभ्याम् ; न च क्षणिकस्यान्वय- व्यतिरेकधुद्धिद्वयकालेऽवंस्थानं संभाव्यते; अतोन कर्तृत्वम्। अनन्यत्वेऽपि तथेत्यर्थः । इनश्र स्वतः परतो वा सङ्गातसिद्धय परमाण्वादीनां प्रतृत्तिर्न 20 संभाव्यत इत्याइ-क्षणिकत्वाभ्युपगमाच्चेति।। व्यापरवत्वे हि कारणतया पूर्वक्षणेऽवस्थानम्, आश्रयतया च व्यापारसमकालमव्यवस्ानमिति क्षणि- करवं न सिद्धयतीस्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति ॥ इतरेतरपत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्निमित्तत्वात् । पूर्वपक्षभागं व्यावषं-यद्यपीति ॥ प्रत्ययशब्द: कारणवाधी। के ते

१. A. अन्यत्वं न वा ३. A. क्षणिकस्वात् २. TM. व्यवस्थानम्

518

समुदायाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

गम्यते, तथाप्यविद्यादीनामितरेतरकारणत्वादुपपद्यते लोकयात्रा; तस्यां चोपपद्यमानार्या न किचिदपरमपेक्षितव्यमस्ति; ते चाविद्यादय :- अविद्या संस्कारो विज्ञानं नाम रूपं षडायतनं स्पर्शो वेदना तृष्णा उपादानं भवो जातिजर मरणं शोक: परिदेवना दुःखं दुर्मनस्ता- 5 इत्येवंजातीयका इनरेतरहेतुकाः मौगते समये कचित्संक्षिप्ता निर्दिष्टाः कचित्पपश्चिता :; सर्वेषामप्ययमविद्यादिकलापोप्रत्यारयेय :; तदेव- मविद्यादिकलापे परस्परनिमिननमित्तिकभावेन घटीयन्वदनिशमा- वर्तमाने ऽर्थाक्षिप्त उपपन्नः संघात इति चेत्, नन्न; कस्मात्; उत्पतति- मात्रनिमित्तत्वात्-भवेदुपपत्रः संघातः, यदि संघातस्य किचिन्निमित्त- 10 मवगम्येत; न त्ववगम्यते; यन इतरेतरप्रन्य त्वेऽप्यविद्यादीनां पूर्व- पूर्वमुत्तरोच्तर स्योत्पत्तिमात्रनिमित्तं, भवन्भवेत्, न तु संघातोत्पसेः

प्रकटार्थविवरणम्

अविद्यादय इत्याशङ्कयाह-ते चाविद्यादय इति ॥ अविद्या अग्रहणविपरीत ग्रहणलक्षणा, ततः संस्कारो रागादि: धर्माधर्मी व नन्निमितं च विज्ञानं 15 शुक्कशोणितसत्निपाते धर्माधर्मनिभित्तं च जायते, तदनन्तर नामरूपं तस्य गर्भस्य जायते। तथा हि लाँकिकाः 'अस्ति गर्भः' इत्याच्तक्षते; तद्नन्तर मनष्षष्ठानामिन्दियाणां आयतनं नाम अवस्था गर्मस्य जायते, तदनन्तरं शीतोष्णस्पर्शयोग्यांवस्था जायते; तदनन्तरं सुखदुःखवदना जायते; तदनन्तर सुखदुःखप्रापतिपरिहारविषया तृष्णा जायते. तद्धेतुकं च सुखदुःखप्ापि 20 परिहारसाधनोपादानम् ; तदनन्तर भवो नामोदरात् निर्गमनम्, ततो जात्यभि- मान :; ततो जरामरणचिन्ता; ततः शोक: पुत्रादिस्रेहवतोऽन्तर्दाहाः परिवंचना प्रलाप: हा पुत्रकलत्रादीति, ततो दुःखं बाहिस्सन्तापात्मकम् तता दुर्मनस्ता मनसोऽनवस्थानमविवेकापत्तिरित्येवं हेतुफलभावेनानादि: प्रवाह इत्यंर्थ:। सिद्धान्तभागमवतारयति-तन्नेति ॥ अविद्यादीनामपि क्षणि 25

१. T, TM and A. अग्रहणलक्षणा ३. T omits इत्यर्थ: २. T. योग्यावा

519

[भ. २. पा. २ सू. १९.

भाष्यम्

किंचिभिमित्तं संभवति। नन्वविद्यादिभिरर्थादाक्षिप्यते संघात इत्यु क्तम्; अत्ोच्यते-यदि तावदयमभिप्रायः-अविद्यादयः संघात- मन्तरेणात्मानमलभमाना अपेक्षन्ते संघातमिति, ततस्तस्य संघातस्य कि- 5 चित् निमित्तं वक्तव्यम्; तच् नित्येष्वप्यणुष्वभयुपगम्थमानेष्वाशयाश्रय- भूतेषु च भोक्तृषु सत्सु न संभवतीत्युक्तं वैशेषिकपरीक्षायाम्; किमज्र पुनः क्षणिकेष्वप्यणुषु भोक्तृरद्वितेष्वाशयाश्रयशून्येषु वाभ्युपगम्य- मानेषु संभवेत्! अथायमभिप्रायः-अविद्यादय एव संघातस्य निमित्त- मिति, कथं तमेवाश्रित्यात्मानं लभमानास्तस्यैव निमित्तं स्यु:१ अथ 10 मन्यसे-संघाता एवानाटी संमारे संतत्यानुवर्तनते, तदाश्रयाश्चाविद्या

प्रकटार्थविवरणम्

कत्वात् संघातकारणत्वं न संभाव्यत इत्यर्थः। उक्ततं स्माश्यति-नन्विति ॥। किमविद्यादय: सङ्वातस्य गमका उत्पादका वेति, आद्यमनूद्य दृषयति- यदि तावदिति। गमकत्वपक्षेऽन्यतः स्वरुपसिद्धि: वक्तव्या, तञ्च नास्तीत्याह 15 तच्च नित्येष्वपीति॥ आशयाश्रयभूनेष्विति ॥ अटपाश्यनृतेष्वित्यर्थः॥ भोक्तृरहिनेष्विति ।। अविष्ठातृरदिनिष्वित्यर्थः । आशयाश्रयशून्येषु वेति। अटष्वाश्रयकर्तृरहितेषु क्षणिकेष्वभ्युपगम्यमानेषु किं पुनः भोक्त?]- निमित्तसंभवे निमितं संभवेत्। न संभवेदित्यर्थः । "आश्रयाश्रयिशून्येषु" इति केचित् पठन्ति; तदा उपकार्योपकारकभावशन्येष्तित्यर्थः । द्वितीय- 20 कल्पमनूद दूषयति-अथायमभिप्राय इत्यादिना।। सिद्धे संघाते अवि द्याद्यस्तभ्यश्च सङ्वातसिद्धिरितीतरेतराश्रय इत्यर्थः। उक्तदोषपिहाराय शङते-अथ मन्यस इति ॥ व्यस्तानां तु संहृतिहेतु: मृग्य: सङ्गात एव प्रवाहरूपण प्रवर्तते; अनादित्वाच्च नेतरेतराश्रयो दोष इस्यर्थः । विकल्प्य

१. A. काविति । आद्य- २. T, P, TM and A omit आशय ... व्वित्यर्थ:

520

समुदावाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् दय इति, तदापि संघातात्संघातान्तरमुत्पधमानं नियमेन वा सदस- मेवोत्पद्येत, अनियमेन वा सदशं विसदृशं वोत्पद्येत; नियमाभ्युपगमे मनुष्य पुद्रलस्य देवतियेग्योनिनारकपाप्त्यभावः प्राप्नुयात्; अनियमा- भयुपगमेऽपि मनुष्यपुद्गलः कदाचित्क्षणेन इस्ती भूत्वा देवो वा पुन- 5 मनुष्यो वा भवेदिति प्राप्त्ुयात्; उभयमध्यभ्युपार्मावरुद्धम् । अपि च यद्भोगार्थः संघातः स्यात्, स जीवो नास्ति स्थिरो भोकेति नाभ्युपगम: ततश् भोगो भोगार्थ एव, स नान्येन पार्थनीय :; तथा पोक्षो मोक्षार्थ एवेति सम्ुक्षुणा नान्येन भवितव्यम्; अन्येन चेत्मार्थ्येतोथयम्, भोग- मोक्षकालावस्थायिना तेन भवितव्यम्; अवस्थायित्वे र्षाणकत्वा- 10

भवेत्, भवतु नाम; न तु संघातः सिद्धयेत्, भोक्वभावात्-इत्यभि- प्रायः।। उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात ॥२-२-२०।।

स्तीति; तदपि तूत्पत्तिमात्रनिमिचत्वरं न संभवतीतीदमिदानीसुपपाद्यते। क्षणभङ्वादिनोऽयमभ्युपगम :- उत्तरस्मिन्क्षणे उत्पद्यमाने पूर्वः क्षणो निरुध्यन इति; न चैवमभ्युपगच्छता पूर्वोत्तरयोः क्षणयोहेतुफलभावः शक्यते संपादयितुम्, निरुध्यमानस्य निरुद्धस्य वा पूर्वक्षणस्याभाव- ग्रस्तत्वादुत्तरक्षणहेतुत्वानुपपत्ते: ; अथ ात्रभूतः परिनिष्पत्रावस्थः 20 प्रकटाथविवरणम् दूषयति-तदापीति। पूर्यते गलते चति पुद्रलं शगीरम्। कि च भोगमोक्षव्यव- हारोऽपि कणिकवादे न सक्रच्छत इत्याह-अपि च यन्भरोगार्थ इति। उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्।। उक्तमनूद्य सुनतात्पर्यमाह-उक्तमतदिति। अभावप्रस्तस्य कारणत्वं 25 मा भूतू ; भावमात्रेण कारणत्वं भविष्यतीत्याह-अथ भावभूत इति ।।

521 66

ब्रह्मसूतभाव्यव्यारयानम् [भ. २. पा. २. सु. २.,

भाष्यम्

पूर्वक्षण उत्तरक्षणस्य हेतुरित्यभिपायः, तथापि नोपपद्ते, भावभूतस्य पुनर्व्यापारकल्पनार्या क्षणान्तरसंबन्धपमङ्गात्; अथ भाव एवास्य व्यापार इत्यभिपाय:, तथापि नैवोपपद्यते, हेतुस्वभावानुपरक्तस्य 5 फलस्योत्पत्यसंभवात्; स्वभावोपरागाभ्युपगमे च, हेतुस्वभावस्य फछ- कालावस्थायित्वे सति, क्षणभङ्गाभ्युपगमत्यागपसङ्गः ; विनेव वा स्वभा- वोपरागेण हेतुकलभावमभ्युपगच्छतः सर्वत्र तत्माप्ेरतिमसङ्गः । अपि चोत्पादनिरोधौ नाम वस्तुनः स्वरूपमेव वा स्याताम्, अवस्थान्तरं वा, वस्त्वन्तरमेत्र वा-सर्वथापि नोपपद्यते; यदि तावद्वस्तुनः स्वरूप- 10 मेवोत्पादनिरोधौ स्याताम्, ततो वस्तुशब्द उत्पादनिरोधशब्दौ च पर्याया: पराप्तुयु :; अथास्ति कश्िद्विशेष इति मन्येत-उत्पाद- निरोधशब्दाभ्यां मध्यवर्तिनो वस्तुन आद्यन्ताख्ये अवस्थे अभिलप्येते इति, एवमप्याद्यन्तमध्यक्षणत्रयसंबन्धित्वाद्वस्तुनः क्षणिकत्वाभ्युपगम- हानिः; अथात्यन्तव्यतिरिक्तावेवोत्पादनिरोधौ वस्तुनः स्याताम्- 15 अन्वमहिषत्, ननो वस्तु उत्पादनिरोधाभ्यामसंसष्टमिति वस्तुनः शा- भतत्वप्रसङ्गः; यदि च दर्शनादर्शने वस्तुन उत्पादनिरोधौ स्याताम्, एवमपि द्रष्ट्धर्मो तौ न वस्तुधर्माविति वस्तुनः शाश्वतत्वप्रसत् एव। तस्मादप्यसंगतं सौगतं मतम् ।।

प्रकटार्थविवरणम्

20 दूषयति-तथापीति ॥ लब्धसत्ताकस्य व्यापारान्तरमङ्गीक्रियते, न वा! उभयथापि न क्षणिकस्य कारणत्वमित्यर्थः। सुवर्णानन्वितस्य कुण्डलादेवतपत्य- संभवात् कारणानन्वयोऽपि तर्हयस्तु इस्याशङ्कयाह-स्वभावोपरागेति।। वधुकदोषमयादत्यन्तविलक्षणानामेव क्षणानां कार्यकारणभावोडम्युपगम्येत, तदा सिकताभ्योऽपि तलं स्यादिस्याह-विनेवेति ॥ किऽचोत्पादनिरोधयोः 25 निरुपणासहत्वादपि न क्षणिकं परमोर्थ इस्याह-अपि चेत्यादिना ।

१. T2. कारणान्वयो ३. T. T and P. परमात्मार्थ २. T. मावे वाम्युप.

522

समुदायाधिकरणम् ४.] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा । २-२-२१ ।। क्षणभक्वादे पूर्वक्षणो निगेधग्रस्तत्वात्नोत्तरस्य क्षणस्य हेतुर्भवती- त्युक्तम् ; अथासत्येव हेतौ फलोत्पनि ब्रूयात, ततः प्रतिज्ञोपगथः स्यात्- 5 चतुर्विधान्हेतून्मतीत्य चित्तचेत्ता उन्पद्यन्त इतीयं प्रतिज्ञा इोत; निर्हेतु- कार्या चोत्पत्तावप्रतिबन्धात्सर्व सवत्रोत्पद्येत। अथोन्तगक्षणोत्पत्तिर्या- वचावदवतिष्ठते पूर्वक्षण इति बूयात्, तनो याँगपथं हेतुफलयोः स्याद; तथापि प्रतिज्ञोपरोध एव स्यात्-क्षणिकाः सर्वे संस्कारा इतीयं प्रति- ज्ञोपरुध्येत ।। 10

प्रतिसंख्या प्रतिसंख्या निरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् । २.२-२२॥ अपि च वैनाशिका: कल्पयन्ति-बुद्धित्ोव्यं त्यादन्यत्संस्कृतं

प्रकटार्थविवरणम् असति प्रतिज्ञोपरोधो र्यौगपद्यमन्यथा । 15

वृत्तानुवादपूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे-क्षणभक्वाद इत्यादिना॥ चश्षुराद्या- लोकसमनन्तरं प्रत्ययांवषयांश्चतुर्विधान हतून्प्रतीत्य प्राप्य चित्तं विजञानं चैत्ाः सुखादय उत्पद्यन्त इस्वर्थः। "यौगपद्यमन्यथा" इत्येतद्वयाचष्टे-अथोत्तरक्ष- णोत्पस्तिनिमिच्तमिति त्पत्तिर्यावदिति/। संस्क्रियन्ते उत्पाद्यन्ते इति संस्कारा: आद्यन्तवन्तो भावा इस्यर्थः॥ 20

एवं तावत्समुदायासंभवं कार्यकारणभावासंभवं क्षणिकत्वासंभवं योकत्वा अधुनाभ्युपगमान्तरं पराकरोति-अपि च वैनाशिका इति ।।

१. A. ग पथन्से

528

[म. २. पा.२े. सु.२२.

भाष्यम्

क्षणिकं चेति ; तदपि च त्थम्-प्रतिसंख्या परतिसंख्यानिरोधावाकासं चेत्याचक्षते; त्रयमपि चैतदवस्त्वभावमात्रं निरुपाख्यमिति मन्यन्ते ; बुद्धिपूर्वकः किल विनाशो भावानां प्रतिसंख्यानिरोधो नाम भाष्यते; 5 तद्विपरीतोऽप्रतिसंख्यानिरोध :; आवरणाभावमात्रमाकाशमिति। तेषा- माकाशं परस्तात्मत्याख्यास्यति; निरोषद्यमिदानीं प्रत्याचष्टे-प्रति- संख्याप्रतिसंख्यानिरोधयोरपाप्तिः असंभव इत्यथः; कस्मात्! अविच्छे- दात्-एतौ हि प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधौ संतानगोचरौ वा स्याताम्, भावगोचरौ वा; न तावत्संतानगोचरौ संभवतः, सर्वेष्वपि संतानेषु 10 संतानिनामविच्छिन्नेन हेतुफलभावेन संतानविच्छेदस्यासंभवात्; नापि भावगोचरौ संभवतः-न हि भावानां निरन्वयो निरुपा्यो विनाशः संभवति, सर्वास्वध्यवस्थासु प्रत्यभिज्ञानबलेनान्वय्यविच्छेददर्शनात्,

नुमानात्। तस्मात्परपरिकल्पितस्य निरोधद्वयस्यानुपपत्ति: ।

15 प्रकटार थेविवरणम्

संस्कृतमुत्पादयं क्षणिकं प्रमेयं' च प्रयव्यनिरिक्तम् किं तनतूयमित्यत आह- तदपि चेति।। एवं तदीयमभ्युपगभमुक्त्वा तन्निराकरणाय सूत्रं योजयति - निरोधद्वयमिदानीमिति ॥ सन्तानो नाम पूर्वोत्तरक्षणयोः हेतुफलभाव: तत्र चरमक्षणं क्षणाग्तरमारभने न वा ? आध्ये न चरमः, अन्ते तस्यासत्व- 20 प्रसङ्ग:, सत्त्वस्यार्थक्रियाकारित्वलक्षणत्वाभ्युपगमात्, तस्यासत्व पूर्वेषां सर्वे- षामप्यसत्त्वप्रसङ्ग: ; तसात्सन्तानस्योच्छेदो न संभवतस्याह-न तावदिति । द्वितीयं प्रत्याह-नापीति॥ घटकपाला विषु सर्वत्रैव सैवेय सृदिति प्रत्यभिक्ना- यमानत्वात् मृदन्वयस्य नात्यन्तिको विनाश: संभवतीत्यर्थः। ननु प्रदीपादिष्वा- त्यन्तिक एव विनाशो टष्ट इत्याशड्याह-अस्पष्टप्रत्यभिज्ञास्वपीति। घटादि-

१.Tand Ti. P. प्रमेयं त्वन् यद्वयतिरिक्तम् ३. T. TM and A. इत्याह P. प्रमेय च त्रयद्वयतिरिक्तम् २. A omite. इदानी

524

समुदायाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् उभयथा च दोषात् । २-२-२३।। यो ऽ्रयम विद्यादिनिरोधः प्रतिसंख्या निरोधान्तःपाती परपरिकल्पित:, स सम्यग्ज्ञानाद्वा सपरिकरात्स्यात् ; स्वयमेव वा-पूर्वस्मि न्विकल्पे निर्देतु- कविनाशाभ्युपगमहानिप्रसङ्गः; उत्तरस्मिंस्तु मार्गोपदेशानथक्यपसङ्गः । एवमुभयथापि दोषप्रसङ्गादममञ्जसमिदं दशनम्॥ आकाशे चाविशेषात् ॥ २-२-२४। यञ्च तेषामेवाभिभेतं निरोधद्वयमाकाशं च निरुपाव्याविति-तत्र निरोधट्वयस्य निरुपाख्यत्वं पुरस्तान्निराकृतम्; आकाशस्येदानी निरा- क्रियते। आकाशे चायुक्तो निरुपाख्यन्त्राभ्युपगमः प्रतिसंख्याप्रति- 10 संख्यानिरोधयोरिव वम्तृत्वपतिपत्तेर विशेषात्। आगमपामाण्यात्तावत् "आत्मन आकाश: संभून:" इत्यादिश्चुतिभ्य आकाशस्य च वस्तुत्व- पसिद्धि:। विप्रतिपन्रान्मनि तु शब्दगुणानुमेयत्वं वक्तव्यम्-गन्धादीनां

प्रकटार्थविवरणम् ग्वेकस्य रूपस्याविच्छेद: स्पष्ट एवोपलम्यते. प्रदीपादौ तु सन्देष:कि 15 सूक्ष्मत्वादवयवानुपलम्भः, कि वाभावात्? एवं सति टष्टबलंनाटषटं निर्णे- तग्यम्। विमसं न निरन्वयविनाशि, विनाशित्वात्, घटवदित्यर्थः ॥ उभयथा च दोषात् ॥ इतक्ानुपपओो वैनाशिकसमय इत्याह-उभयथा चेति । सपरिकरात् यमनियमादिसइक्कनादित्यर्थ। क्षणिक दुःखं निरात्मकमित्यादिभावनोपदेशो 20 मार्गोपदेशः।। आकाशे चाविशेषात् ॥ वृत्तसक्कीर्तनपूर्वकं व्याख्याति-यच्च तेषामिति ॥ नन्वागमप्रामाण्ये वे विप्रतिपन्नाः कथं तान् प्रत्यागमेन वस्तुत्वं साध्यत इत्याशङ्गभाह-विम्तिपभा- निति। शब्दो गुण:, सामान्यवत्वात्, स्पर्शवत्त्वेऽसति बाहौकेन्द्रियभाक्य- 25

525

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [म. २.पी.२, सूं. २४.

भाष्यम्

गुणानां पृथिव्यादिवस्त्वाश्रयत्वदर्शनात्। अपि चावरणाभावमात्रमाका- शमिच्छताम्, एकस्मिन्सुपर्णे पतत्यावरणस्य विद्यमानत्वात्सुपर्णान्तर- स्योत्पित्सतोऽनवकाशत्वप्रसङ्ग :; यत्रावरणाभावस्तत्र पतिष्यतीति चेत्- येनावरणाभावो विशेष्यते, तत्तर्हि वस्तुभूतमेवाकाशं स्यात्, नावरणा- भावमात्रम्; अपि चावरणाभावमात्रमाकाशं मन्यमानस्य सौगतस्य स्वाभ्युपगमविरोधः प्रसज्येत; सौगने हि समये "पृथिवी भगवः कि- संनिश्रया" इत्यस्मिन्मतिवचनतरवाहे पृथिव्यादीनामन्ते "वायुः किं संनिश्रयः" इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतितचनं भवति "वायुराकाशसंनिश्रयः" 10 इति; तदाकाशस्यावस्तुत्वे न समञ्जसं स्यात ; तस्मादप्ययुक्तमाकाशस्या-

प्रकटार्थविवरणम्

त्वात्, गन्धवत्; साश्रयश्च, गुणत्वात्. रूपवत्; न भूतचतुष्टयाश्रयः, स्पर्शाधसहचारित्वात्. सुखादिवत् ; न चान्मनो गुण:, बाह्ेन्ट्रियग्राह्यत्वात्। रूपवत्, न च दिक्कालमनसां विशेषगुणाडस्ति; पारिशष्यात् यस्यायं गुणः स 15 आकाश इति वैशेषिकप्रक्रियानुसारंणोक्तम्. रहम्यं नु साक्षिवेदमित्यवोचम्ं। आवरणाभावपक्षे च वाधत माह-अपि चेति ॥ यथैकघटसन्भांवे घटान्तरा- भावप्रयुकत्यापि निर्धटं भूनलभिति न शक्यते वक्तुं तथैकस्मिभ्ावरण सत्यावर- पान्तराभावप्रयुक्स्याप्यावरणशून्यत्वं वक्तुं न शक्यत इनि पक्ष्यन्तरसञ्चारो न स्यादित्यर्थः। देशावच्छेदेनाचरणभावाभावविभागं शङ्ते-पत्रेति । तार् 20 यो देशें आवरणाभावम्यावच्छेदकः स एवाकाशोऽस्माकमित्याह-येनावरणा- भाव इति ॥ स्वाभ्युपगमविरोधादृपि नावस्तुत्वमित्याह-अपि चेति ॥ कि सम्यक निःश्रय मोश्रयोऽस्या इति किसभिश्रयः। निरोधद्वयस्योकाशस्य चाव-

१. A. अवोच: ४. A. देशावरण- २. T, T1, P and TM. घटसन्द्रावेन ५. A. निःभेयसाभ्रयो ३. T, Ta, P and TM omits तथक ६. A. दयस्य चाका- ... वक्तु

526

समुदाचाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

वस्तुत्वम् । अपि च निरोधद्वयमाकाशं च त्यमप्येनभिरुपार्यमवस्तु नित्यं चेति विप्रतिषिद्धम्; न ह्यवस्तुनो नित्यत्वमनित्यत्वं वा संभवति, वस्त्वाश्रयत्वाद्धर्मधर्मिव्यव हारस्य; धर्मधर्मिभावे हि घटादिवद्वस्तुत्वमेव स्यान निरुपाख्यत्वम् ।। 5

अनुस्मृतेश्र ॥ २-२-२५"

अपि च वैनाशिक: सर्वस्य वस्तुनः क्षणिकतामभ्युपयच्चुप उब्धुरपि क्षणिकतामभ्युपेयात्; न च सा संभवनि; अनुस्मृने :- अनुभवसुपलब्धि- मनूत्पद्यमानं स्मरणमेवानुस्मृनिः; सा चोषठःव्येरकतका सती संभवति, पुरुषान्तरोपलब्धिविपये पुरुषान्तरस्य स्मृत्यदशनात्; कर्थ हि 'अह्मदो- 10 डद्राक्षम्-इदमिदानीं पश्यामि' इनि च पूर्वोत्तरदर्शिन्येकस्मिन्नसति प्रत्ययः स्यात्। अपि च दशनस्मरणयो: कनर्येकस्मिन्पत्यक्षः प्रत्यभिज्ञामत्ययः सर्वस्य

10 प्रकटार्थविवरणम्

स्तुत्वे साधारणं दूषणान्तरमाह-अपि च निरोधद्यमिति । विनाशा- भावोपलक्षितसत्तायोगित्वं हि नित्यत्वमः तंततुच्छस्य न संभवतीत्यर्थः॥ 15

अनुस्मृतेश्र ॥। इदानीं विशेषत आत्मनः स्थायित्वं साधयति-अनुस्मृतेश्चेति ॥ तिमतं स्मरणम, अन्यानुभृतौं अन्यस्य न संभवति, स्मरणत्वान, नैत्ानुभूतमैत्र- स्परणवत्-इत्यनुमानमुक्तम्। इदानीं प्रत्यक्षमाह-अपि च दर्शनस्मरणयो- रिति । क्रमेणैकस्य कालद्वयसंबन्धविषयं प्रत्यक्षम्ञानं प्रत्यमिज्ञा भीमांसका- 20 नाम् 1 सख्जनो्क हि- "यो नाम प्रथमं दष्टो न दष्टः पुनरन्तरा। प्रत्यमिक्ायते साक्षादविनष्टः स हि धुवम् ॥" इति।

१. A. नाशाभावो- २. T'M omits अन्यस्य ज्ञायते २. T and TM तच्छून्य ४. A न भ्रुवम्

527

[ब.२. पा. २, सु. २५.

माध्यम्

छोकस्य मसिद्ध :- 'अहमदोऽद्राक्षम् -- इदं पश्र्यामि' इति; यदि हि तयो- र्भिन: कर्ता स्यात्, ततः 'अहं स्मरामि-अद्राक्षीदन्यः' इति पतीयाव् ; न स्वेवं प्रत्येति काश्रित्ः यत्रेवं प्रत्ययस्तत्र दर्शनस्मरणयोर्भिन्नमेव कर्तारं सर्व. 5 लोकोऽवगच्छति-'स्मराम्यहम्-असावदोऽद्राक्षीत्' इति; इहतु 'अहमदो- डद्राक्षम्' इति दर्शनस्मरणयोवैनाशिकोऽप्यात्मानमेवेकं कर्तारमवगच्छति; न 'नाहम्' इत्यात्मनो दर्शनं निवृत्तं निहुते-यथागनिर नुष्णोSपकाश्ष इति वा। तल्नैवं सत्येकस्य दर्शनस्मरणलक्षणक्षणदवयसंबन्ध क्षणिकत्वाभ्यु- पगमहनिरपरिहार्या वैनाशिकस्य स्यात। तथा अनन्तरामनन्तरामात्मन 10 एव प्रतिपत्ति मत्यभिजानलेककतृकम् आ उत्तमादृच्छासात, अतीताक्र

प्रकटार्थविवरणम्

रेकाभ्यां हेतुत्वावगमात्; रहस्यं तु पूर्वापरचरशिष्टयद्धयोपलक्षितस्वरू- पैक्याकारं ज्ञानं प्रत्यभिक्षेति। भेदभ्रमव्यावृत्तिश्व प्रमाणफलिति। आचार्यस्तु 15 परप्रंकरिययोपि नैरात््यापाकरण व्यवजरीहरतीति न विरुध्यन । ननु पूर्वो तरप्रत्यय मेदेऽप्यकसन्ततिपतिना वेनैवंविधः प्रत्ययो भविष्यतीस्याशङ्कयाह- यदि हि तयोरिति ॥ 'अहं स्मरामि' 'अद्राक्षीदन्यः' इति प्रनीयाल्लोक इत्यर्थः। ननु स्वायित्वे सिद्धे तदाधार: संस्कार: सिध्यति; ततः प्रत्यभिश्ञादयः; ततः स्ायित्वमिति चक्रकापन्तेः न प्रत्यभिज्ञानात स्थायित्वमित्याशङयाह- 20 इह त्वहमद इति ॥ प्रत्यभिज्ञाया वैनाशिकम्यापि अनुभवसिद्धत्वाद् सायित्वमन्तरेणापि संस्कारोपगमात् तस्य, मतः स्वतःसिद्धप्रमाणमाघया प्रस्य- भिन्या स्थायित्वसाधनं नानुपपश्रमित्यर्थः। किश्चानुभवविरुद्धाभिधायी गौस: कथ सजनेषु लक्ष्यतेत्याह-तथानन्तरामिति । उेत्तमादुच्छवासात् मरणादित्यय:। ननु सादृश्यनिबन्धना भ्राम्तिरियं प्रत्यमिक्ञा ज्वालाप्रत्य

१. T,T' and P. पैक्यं कारणं ४. A. परत्यमिश्ञायित्व- २. A. प्रक्रियाया अपि ५. TM आ उत्तमा- ३. A. अपजरीहरीतीति

528

लमुदावानिकरणम्४.] मकटार्यविवरणम्

माध्यम्

पतिपचीरा जन्मन आत्मैककर्तृका:, प्रतिसंदधान:, क्यं क्षणभक्गवादी चैनाशिको नापत्रपते! स यदि ब्रयात्-सादश्यादेतत्सपत्स्यत इति, तं

प्रकटार्थविवरणम्

भिन्नावदित्याशङ्गयाह-स यदि ब्रयादिति ॥ सिद्धे भेद सादृन्यसिद्धि 5 साडश्याच प्रत्यमिज्ञाया भ्रान्तत्वम; ततश्वाभेदे प्रमाणाभावान मेदसिद्धि- रितीतरेतराश्रयं स्यादित्यर्थः। ज्वालायास्तु इस्वादिभेदस्य प्रत्यक्षत्वादुपपर्स सादृश्यम्। ननु 'अहं जानामि' इति वर्तमानावभासं प्रत्यक्षमवर्तमानव्य, वृत्ति- मपि गमयति, नीलप्रस्यक्षमिव अनीलव्यावृत्तिम् नीलं यदि वर्तमानता- विशिष्टस्य नदवावर्तमानताव्यावृत्ति गमयति, गमयतु कामम्; का नो 10 हानिः? नो खतु युगपत्कालयुगलकर्बालतत्वं कल्पयामः, यदि कालान्तरे- उप्यवर्तमानतां वारयति, तदशकयं विरोधाभावात्; तरमान्न प्रत्यक्षं भेदप्राह- कम्। नाध्यनुमानम्-यत्सत्तक्षणिकं यथा प्रदीप :; सन्तश्चामी भावा इति। दृष्टान्तस्य साध्यविरुद्धत्वाद्विनाशित्वेऽपि प्रदीपादः क्षणिकत्वे मानामावाद्; यदस्यावश्यंभावि तत्तस्यान्यानपेक्षम्, यथा संविद: खप्रकाशत्वमवश््यंभावि 15 सथाविनाशं चेदमित्यनुमानममानम्, सूर्योदयास्तमययोव्यभिचारात्; तदेवं क्षणिकत्वे दष्टान्ताभावात् विपक्षे बाधकाभावाञ् नानुमानादृपि क्षणिकत्वं सिध्यतीति सुक्तमितेरतराश्रयत्वम्। सिद्धे सादृश्याभावे प्रत्यभिन्नायाः प्रामाण्यं सिध्येत्; तन्प्रामाण्ये भेदाभावात् सादश्याभाव इतिन, प्रत्यभिज्ञायाः स्वतःप्रामा ण्यम्[ण्यात्]।तथा हि-प्रामाण्यं नाम ज्ञानाथ्रया अज्ञातार्थपरिच्छेदशक्ति: तस्य 20 स्वतस्त्वं नाम ज्ञानकारणमात्रजन्यत्वम्।प्रामाण्यं स्वधमिकारणमात्रजन्यं तन्मात्रा न्यवव्यतिरेकित्वात्, स्वधर्मिवत्: विपक्षे चान्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावा नवधारणप्रसङ्गः। न च कार्यमेद: साम्रीभेदव्याप्तः, तार्किकाणामप्येकस्मादे-

कारणत्वात् सामभ्रीभेद:, तस्यान्वयव्यतिरेकित्वाभावात्। क सल्वयं प्रागभाष- 25

१. TM. नीलव्यावृत्तं ४. TM and A omit दः. भावि २. T' and Ti. व्यावतं गमयतु ५. A. तन्मालावयव्य- ३. A. असन्तश्र ६. A. तत्

529 67

अ्रससुतभाष्यष्यारयानम् [ए.२. पा.२. सू.२५

भाष्यम्

प्रतिभ्रयात्-तेनेदं सदृशमिति द्यायत्तत्वात्सादृश्यस्य, क्षणभङ्गबादिन: सदशयोद्वयोर्वस्तुनोग्रहीतुरेकस्याभावात्, सादृश्यनिमितं प्रतिसंधानमिति मिध्यापलाप एव स्यात्। स्याच्चेत्पूर्वोत्तरयोः क्षणयोः सादृश्यस्य

5 प्रकटार्थविवरणम् स्याभावः कार्यादन्य:१ यस्मिन् सति कार्याभावो सायेत। पूर्षोत्तराभाष- नियमोऽपि भावाभावयोः सदस्थितिविरोधादेवान्यथासिद्धः। ततो न कार्य- भेदात् सामग्रीभेदानुमानम्; नव दोषाभावः कारणमिति प्ागेवाभाणि; शक्तिश्चासाघि। न चैतमप्रमापि प्रमा स्यादित्यनिष्टप्रसङ्गः, स्वधर्मिकारणमात्र- 10 जन्यताप्रतिज्ञानात्। यद्वा शुक्ते: स्ाभाविकशुक्तित्वसन्भ्रावेऽपि दोषोत्थ[दोषतो]- रजतात्मतावभासवत् संप्रयोगप्रसृतपौरस्त्यवस्तुप्रत्ययस्यापि स्वामाव्ये प्रमांण्ये- पि दोषतांऽन्यथावभासकत्वसंशयात्मकत्वयोः समारोपोपपत्तेः बाधाञ् तदनु- भव इति परतस्त्वमप्रामाण्यस्य गीयते। स्मृतिस्तु पूर्वटष्टार्थमात्रस्मरण ने प्रमा- णम्, नाप्यप्रमाणमिति भट्टपादीया वदन्ति। न तु स्मृतिसंशयविपर्ययादीनाम-

इति मन्यन्ते। जानत्वारोपाञ्च ज्ानात् प्रवृत्तिरित्यपि न व्यभिचरति। सर्व- थापि तावत्सवतःप्रामाण्यं परतोऽप्रामाण्यं इति वेदविद: प्रतिपेदिरे। ज्ञानसमान- शापकत्वं शतौ स्वतस्त्वमिष्टम तदप्यविरुद्धम, शक्तिमत पवानुमानात्, साक्षि- वेद्यत्वाद्वा, दोषात् केदाचित्संशयोऽप्यविरुद्धः । प्रयोगश्ञ-प्रामाण्यं खतो 20 ज्ञायते, ज्ञानैकधर्मत्वात्, ज्ञानत्ववदिति। ये तु सुगतनैयायिकप्रभृतयो मेनिरे परतस्त्वम्, तेषामनवस्था सुस्थितैव। यश्चेदमनुमानम्-प्रामाण्यं प्रमाणाप्रमाण साधारणकारणातिरिक्तजन्यम्, ज्ञानत्वन्यूनवृत्तित्वात्, अग्रामाण्यवदिति; तन्नासिद्धो हेतु:, विपक्षे बाधकाभावश्चेत्यलम्। इतद् न सादश्यनिमिसं प्रस्य- मिशाज्ञानमित्याइ-क्षणभङ्गवादिन इति ॥ विपक्षे दोषमाह-स्याश्चेदिति॥

१. A omits सामग्रीभेदा- ४. T. न प्रमाणमिति भट्ट- २. TM and A. प्रस्तुत ५. T. स्वत्व २. TM and A. प्रामाण्ये हि दोषोत्यो- ६. A omits कदाचित् डन्यथा ७. T, TM and A omit कारण

530

समुदाबाधिकरणम् ४.] पकटार्थविवरणम्

माष्यम्

ग्रहीतैक:, तथा सत्येकस्य क्षणद्वयावस्थानातक्षणिकत्वपतिज्ञा पीड्येत; 'तेनेदं सदृशम्' इति प्रत्ययान्तरमेवेदं न पूर्वोत्तरक्षणद्वयग्रहणनिमित्त- मिति चेत, न; तेनेदमिति भिन्नपदार्थोपादानात्; प्रत्ययान्तरमेव चेत्सा- दृश्यविषयं स्यात्, 'तेनेदं सदृशम्' इति वाक्यप्रयोगोऽनर्थकः स्याद्, 5 'सादृश्यम्' इत्येव प्रयोग: पाझ्ुयात्। यदा हि लोके प्रसिद्ध: पदार्थ: परी- क्षकैर्न परिगृह्यते, तदा सवपक्षसिद्धि: परपक्षदोषो वोभयमप्युच्यमानं परीक्षकाणामात्मनश् यथार्थत्वेन न बुद्धिसंतानमारोहनि। एवमेनैषो्डर्य इति निश्चितं यत्, तदेव वक्तव्यम् ; ततोऽन्यदुच्यमानं वह् लापित्व- मात्मन: केवलं प्रख्यापयेत्। न चायं सादृश्यात्संव्यवहारो युक्त :; तद्भरा- 10 वावगमात्, तत्सदृशभावानवगमाच्च। भवदपि कदाचिद्वाह्यवस्तुनि ।विश- लम्भसंभवात् 'तदेवेदं स्यात् तत्सदश वा' इति संदेहः; उपलब्धरि तु

प्रकटार्थेविवरणम् पूर्वो सरक्षणद्वयप्रहीतुरेकस्याभावेऽपि वासनानिबन्ध नमेवेदं ज्ानान्तरं भविष्य- तीत्याह-तेनेदं सदशमिति ॥ पूर्वोत्तरक्षणग्रहणाभावे विशिष्टप्रत्ययाभावप्रस- 15 द्रात् सादश्यज्ञानमात्रं न भवतीत्याइ-न तेनेदमिति। ननु विशिष्टपदार्थाभा वान भवत्ययं विशेषणत्रहणपूर्वको विशिष्टप्रत्यय इत्याशङ्गयाह-यदा हि लोक इति॥ क्षणिकं वसत्वस्थिरमवस्त्वित्यस्यापि विशिष्टप्रत्ययस्याभावप्रसङ्गाज्ज स्वपक्षसिद्धि, परपक्षदोषो वा तैव भवेदित्यर्थः। तस्मालौकिकपदार्थानम्गी-

वैषोऽर्य इति ॥। पूर्वे प्रत्यमिज्ञाव्यवहार: साश्यात्संभवतीत्यङ्गीकृत्य तव सादश्यग्रहणमपि न संभवतीत्युक्तम। इदानीं सोऽपि न संभवतीत्याद- न चायं सादश्यादिति ॥ स पवायमित्येकरूपतावगमात् विचारेऽपि तॅल्स- डशमावानवगमाध्ेत्यर्थः। एवं तावत्प्रस्यमिज्ञाया विपर्यासलक्षणमप्रामाण्यं निराकृत्य अधुना संशीतिलक्षणमप्यप्रामाण्यं नास्तीत्याइ-भवेदपीति ।। 25

१.T,T P and TM. मात्रशानं 2. T and Ti. कत्यात एव २. Tand P एवायमित्येकी Y. T,Ti and TM. तत्साहस्याभान TM and A. दाषोत एव

531

ब्रह्मयूतभाष्यष्पालयानम् [भ. २. पा. २ स.२६.

भाष्यम् संदेहोऽपि न कदाचिद्वति-'स एवाइं स्यां तत्सदशो वा' इति, 'य एवाहं पूर्वेधुरद्राक्षं स एवाहमद्य स्परामि' इति निश्चिततन्रावोपलम्भाठ्। तस्मादप्यनुपपत्रो वैनाशिकसमयः ॥

5 नासतोऽदष्टत्वात् ॥ २-२-२६ ।

इतश्चानुपपत्रो वैनाशिकसमयः, यतः स्थिरमनुयायिकारणमनभ्युप-

त्तिम्-"नानुपमृद्य प्रादुर्भावात्" इति; विनष्टाद्धि किल बीजादहुर उत्पद्यते, तथा विनष्टात्क्षीराद्दधि, मृत्पिण्डाच्च घटः; कूटस्थाच्चेत्कारणा- 10 त्कार्यमुत्पद्येत, अविशेपात्सर्व सर्वत उत्पद्येत; तस्मादभावग्रस्तेभ्यो

ततेद मुच्यते-"नासतोऽदृष्टत्वाद्" इति। नाभावान्भाव उत्पद्यते; यद- भावान्भ्ाव उत्पद्येत, अभावत्वाविशेषात्कारणविशेषाभ्युपगमोऽनर्थक: स्याद; न हि, बीजादीनासुपमृदितानां योऽभावस्तस्याभावस्य शराविषा- 15 णादीनां च निःस्भावत्वाविशेषादभावत्वे कश्चिद्विशेषोऽस्ति, येन बीजादेवाहुरो जायते क्षीरादेव दधि-इत्येवंजातीयकः कारणविशेषाभ्यु- प्रकटार्थेविवरणम् 'सोऽदम्' इति प्रत्यमिज्ञा प्रमाणम्ँ, अबाधितासन्दिग्धापरोक्ष प्रत्ययत्वाव्, नोलप्रत्ययवदित्यर्थ:॥ 20 नासतोऽदृष्टत्वात्।। इदानीं वैनाशिकसमये दोषान्तरमाह-इतश्चेत्यादिना । न केवलं बलादापद्यते दर्शयन्ति च पूर्वावश्ामनुपसृद्य ने कार्यजम्म तथैव प्रादुर्भाष- संभवादिति योजना । पतदेवोदाहरणेन वितृणोति-विनष्टाद्धीति । स्वामि- पक्षे चातिप्रसङ्गमाह-कूटस्थाचेदिति ॥ परिह्वारत्वेन सुतं बोजयति- 25 ततेदमुच्यत इत्यादिना ॥ पूर्वमभावस्य कारणत्वेऽतिप्रसक्गोऽमिहिता ।

१. Tz. प्रत्यमिश्ान ३. A omits न २. T. प्रामार्ण्य Y. A omits च

582

समुदायाधिकरणम् ४.] मकटा र्थविवरणम्

भाष्यम् पगमोरऽर्थवान्स्याद; निर्विशेषस्य त्वभावस्य कारणत्वाभ्युपगमे शषविषा- णादिभ्योऽप्यबुरादयो जायेरन्; न चैवं दृश्यते; यदि पुनरभावस्यापि विशेषोऽभयुपगम्येत-उत्पलादीनामिव नीलत्वादिः, ततो विशेषवच्वा- देवाभावस्य भावत्वमुत्पलादिवत्पसज्येत; नाप्यभावः कस्यचिदुत्पत्ति- 5 हेतुः स्यात, अभावत्वादेव, शशविषाणादिवत्; अभावाच्च भावोत्पत्ताव- भावान्वितमेव सर्व कार्य स्यात् ; न चैवं दृश्यते। मवस्य च वस्तुनः खेन स्वेन रूपेण भावात्मनैवोपलभ्यमानत्वात्; न च मृदान सः शरावादयो भावास्तन्त्वादिविकारा: केनचिदभ्युपगम्यन्ते; मृद्धिकाशानेव तु मृदन्वि- तान्भावाँलोक: प्रत्येति। यत्तक्तम्-म्वरूपोपमर्देमन्तरेण कस्यचित्कूट-10 स्थस्य वस्तुनः कारणत्वानुपपत्तेरभावान्भावीत्पत्तिरभेविुम्तीति, तडु- रुक्तम्, स्थिर स्वभावानामेव सुवणादीनां पत्यभिज्ञायमानानां रुचकादि- कारणभावदर्शनात्; येष्वपि बीजादिपु स्वरूपोषमर्दो लक्ष्यते, तेष्वपि नासावुपमृद्यमाना पूवावस्थोत्तरावस्थायाः कारणमभ्युपगम्यते, अनुपमृद्यमानानामेवानुयायिनां बीजाद्यवयवानामक्कुरादिकारणभावाभ्यु- 15 पगमात्। तस्मादसन्रयः शशविषाणादिभ्य: सदुत्वच्यदर्शनात्, सद्भ्रयश्च सुवर्णादिभ्यः सदुत्पत्तिदर्शनात्, अनुपपत्रोऽयमभावाद्भावोत्पत्यभ्युप- गमः । अपि च चतुर्भिश्चित्तचेचा उत्पद्यन्ते, परमाणुभ्यक्च भूतभौतिक- 2कटार्थविव रणम् दानीं कारणत्वमेव न संभवतीत्याह-नाप्यभावः कस्यचिदिति॥ "मटष्ट- 20 त्वात्" इति सुत्रभागार्थमाह-अभावाच भार्वात्पत्ताविति। अभावान्वया- माधेऽपि किमिति नाभावप्रकृतिकत्वमित्याशङ्कयाह-न च मृदन्विता इति॥ उक्तमनूध दूषयति-यचूक्तमित्यादिना॥ स्विरस्वभावानामेव सहकारिसत्नि- धानापेक्षया क्रमेण कार्यकरत्वस्य प्रत्यक्षत्वात् प्रत्यक्षविरुद्धं त्वदीयं भाषण- मित्यर्थः। न च समर्थस्य कि सहकारिणेति वाच्यम्, सामर्थ्यस्य कार्यग्यस्वाद्, 25 कार्यस्य च सहकारिसविधान एव दर्शनात् ; पतादशमेव तत्साम्थ्ये बद्गुत सहकारिसमिधावेव कार्यविशेषव्यवस्पापकमिति। यश्चोंकं बीजा धुपम्देनैषाङ्क रादि जायत इति तनाह-येष्वपीति । स्वाभ्युपगमविरोधमाह-अपि चेति।

533

ब्रह्मसूलभाष्यव्याख्यानम् [भ. २, पा.२े, सु. २७.

भाष्यम्

लक्षण: समुदाय उत्पद्यते-इत्यभ्युपगम्य, पुनरभावान्भावोत्पतति कल्प- यन्भिरभ्युपगममपहलुवानैवैनाशिकैः सवों लोक आकुलीक्रियते। उदासीनानामपि चैवं सिद्धि: ॥ २-२-२७।

5 यदि चाभावान्भावोत्पत्तिरभ्युपगम्येत, एवं सत्युदासीनानामनी- इमानानामपि जनानामभिमतसिद्धि: स्यात्, अभावस्य सृलभत्वात्। कृषीवलस्य क्षेत्रकमण्यप्रयतमानस्यापि सस्यनिष्पत्तिः स्यात्; कुलालस्य च मृत्संस्क्रियायामप्रयतमानस्याप्यमत्रांत्पत्तिः । तन्तुवायस्यापि तन्तून- तन्वानस्यापि तन्व्रानस्येव वस्त्रलाभः; स्वर्गापवर्गयोक् न कश्चित्क्यं- 10 चित्समीहेत। न चैतघुज्यते, अभ्युपगम्यते वा केनचित्। तस्मादप्यनुप-

नाभाव उपलब्धे: ॥ २-२-२८॥ एवं बाह्यार्थवादमाश्रित्य समुदायाप्राप्त्यादिपु दूषणेषु्भावितेषु विज्ञानवादी बौद्ध इदानीं मत्यवतिष्ठिते-केषांचित्किल विनेयानां बासे 15 वस्तुन्यभिनिवेशमालक्ष्य तदनुरोधेन वाह्यार्थवादपक्रियेयं विरचिता। नासौ सुगताभिपायः । तस्य तु विज्ञानैकस्कं्धवाद एवाभिमेत: । तरि्मिंश्व विज्ञानवादे बुद्धयारुढेन रूपेणान्तस्थ एव प्रमाणपमेयफलव्य-

प्रकटार्थविवरणम् उदासीनानामपि चैवं सिद्धि:।। 20 इत्ाभावात् भावोत्पत्यभ्युपगमोऽनुपपन्न इत्याह-उदासीनानाम- पीति । ममत्रोत्पस्तिः पात्रोत्पत्तिरित्यर्थ:।

नाभाव उपळब्धे: ।।

सकति कथयति-एवमिति ।। कथ ति विज्ञानमान्रवस्तुवादे प्रमाण- प्रमेयव्यवहार इस्याशक्याह-तस्मिंश्रेति ॥ विज्ञानमेव नः सदास्मना प्रमेय

534

नाभावाधिकरणम् ५.] मकटायेविवरणम्

माध्यम् बहरः सर्व उपपद्ते, सत्यपि बाहेऽर्ये बुद्धयारोहमन्तरेण प्रमाणादिव्य- वहारानवतारात्। कथं पुनरवगम्यते-अन्तस्थ एवायं सर्वव्यवहार: न विज्ञानव्यतिरिक्तो बाहयोऽर्योऽस्तीति ; तदसंभवादित्याह-स हि बाझयोS- र्थोऽभ्युपगम्यमानः परमाणवो वा स्युः, तत्समूहा वा स्तम्भादय: स्यु: 5 तत्न न तावत्परमाणवः स्तम्भादिमत्ययपरिच्छेद्या भवितुम्ईन्ति, पर- माण्वाभासज्ञानानृपपत्ते :; नापि तत्समूहा: स्तम्भादयः तेर्षा परमा- णुभ्योऽन्यत्वानन्यत्वाभ्यां निरूपयितुमशक्यत्वात्। एजात्यादीनपि प्रत्याचक्षीत। अपि चानुभवमात्रेण साधारणात्मनो ज्वानस्य जायमानस्य योडयं प्रतिविषयं पक्षपातः-स्तम्भज्ञानं कुड्यज्ञानं घटजानं पटज्नानमिति, 10 नासौ ज्ञानगतविशेषमन्तरेणोपपद्यत इत्यवश्य विषयसारूयं ज्ञानस्याग्ी- कर्तव्यम्; अङ्गीकृते च तस्मिन्विषयाकारस्य ज्ञानेनैवावरुद्धत्वादपार्थिका बाह्यार्थेसन्भ्रावकल्पना। अपि च सहोपलम्भनियमादभेदो विषयविज्ञान-

प्रकटार्थचिवरणम्

भासकशक्त्या प्रमाणं प्रकाशात्मना फलमिति वुद्धिस्थमारोपितेन रूपेण सर्वो व्य- 15 बहार उपपद्यत इत्यर्थ: । उक्तमेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कथं पुनरित्यादिना।। विश्ेयं न विज्ञेया[विज्ञाना]तिरिक्तम, तह्यनिरेकेण अनिरुप्यत्वात्, नरविषाणव- दित्यर्थ: । असिद्धिमाशङ्गयाह-स हीति। तर्हि जातिव्यक्त्यादिरूपो बाह्ोSयों भविष्यतीत्याशङ्गयाह-एवं जात्यादीन्यपीति । जातिव्यक्त्योरत्यन्तमेवान्य- स्वं चेत् स्वातन्त्रयेणाप्युपलम्भः स्यात् ; अत्यन्तानन्यत्वे च जातिरेश न स्यात्, 20 व्यक्तिरेव वा; न जातिव्यक्तिभावः अन्यानन्यत्वं च विरोधादेवानुपपत्रमित्येवं निराकुर्यादित्यर्थः । इतश् न बाह्योऽर्थः कल्पनीय इत्याह-अपि चेति ॥ ज्ञानगतविशेषावभासानुपपत्या नीलाद्याकारता झ्ञानस्यावश्यमङ्गीकर्तव्या। तथा व ज्ञानाकारस्यैव विषयत्वाह्यर्था बाह्यार्थकल्पना; गौरवं च स्यादित्यर्थः। कि व यदेन नियतसहोपलम्भं तत्तेनाभिन्नम्, यथा शिंशपात्वं वृक्षत्वेन, नियत- 25 सहोपलम्भं च द्षेयं क्षानेनेत्याह-अपि चेति। ननु खभावभेदेऽपि आ्राह्यभ्राहक-

१. T,T1, P and A. बुम्धिसमा- २. A. स तर्षीति ॥ जातिव्यक्त्यादि.

535

ब्रश्ममुत्रभाज्यग्यालयानम् [भ.२. पा. २. सू. १८.

भाष्यम्

योरापतति ; न हनयोरेकस्यानुपलम्भेऽन्यस्योपलम्भोऽस्ति; न चैतत्ख- भावविवेके युक्तम्, प्रतिबन्धकारणाभावात् ; तस्मादप्यर्थाभावः।खम्ना- दिपचेदं द्रष्टव्यम्-यथा हि सप्नमायामरीच्युद कगन्धर्वनगरादिपत्यया 5 विनैव वाह्येनार्थेन ब्राह्मग्राहकाकारा भवन्ति; एवं जागरितगोचरा अपि स्तम्भादिप्रत्यया भवितुमहन्तीत्यवगम्यते, प्रत्ययत्वाविशेषाद्। कथं पुनरसति बाह्यार्थे प्रत्ययवैचित्र्यमुपपद्यते? वासनावैचित्र्यादित्याह- अनादौ हि संसारे बीजाहवुरवद्विज्ञानानां वासनानां चान्योन्य- निमिच्नैमित्तिकभावेन वैचित्र्यं न विप्रतिषिध्यते; अपि चान्वयव्यतिरे- 10 काभ्यां वासनानिमित्तमेव ज्ञानवैचित्र्यमित्यवगम्यते, सवम्नादिष्वन्तरेणा- प्यर्थ वासनानिमित्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्योभाभ्यामप्यावाभ्यामभ्युपगम्य- मानत्वात्, अन्तरेण तु वासनामर्थनिमिचस्य ज्ञानवैचित्र्यस्य मयानभ्यु- पगभ्यमानत्वाद्; तस्मादप्यभावो बाह्यार्थस्येति। एवं प्राप्ते ब्रूम :-

प्रकटार्थविवरणम्

15 भावाभावनिबन्धनं महोपलम्भनं भविष्यतात्याशङ्कयाह-न चैनदिति ।। क्षणिकस्य शानस्य विषयसंबन्धे कारणामायान्ेदे ग्राह्मग्राहकभावेन सहोपलम्भो न सिध्यर्तात्यर्थः । विमता प्रत्ययाः निरालम्बनाः, प्रत्ययत्वात्, म्वप्नादिपत्ययव-

लम्बनत्वानुमानमित्याह-कथं पुनरिति ॥ अव्यथानुपपत्तिमाह-वासनेति।। 20 अनादिसन्ततिपतिनमसंविदितरूपं ज्ञानमेव वासना तद्शादनेकव्यवधानेनापि नीलादिवासित मेव ज्ञानमुत्पद्यते, कार्पामलतावदित्यर्थ:। उभयसंपतिपन्रत्वादृपि वासनानिमित्तमेव वैचित्र्यं युक्तमित्याह-अपि चेति। तस्मात् क्षणिकविज्ञान- मात्रवस्तुवादस्य प्रामाणिकत्वादर्यान्नित्यविज्ञानग्रह्मणो जगत्सर्ग वदतः समन्य- यस् विरोधोऽस्तीति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्य सुत्रमधतारयति- 25 एवं परास्ते ब्रूम इनि।।

नामावाचिकरणम् 4] मकटार्यविवरणम्

भाप्यम् नाभाव उपलब्धे: इति। न खल्वभावो बाह्यस्याथेस्याध्यवसातुं शक्यते; कस्मात्! उपलब्धे :- उपलभ्यते हि प्रतिपरत्ययं बाघ्योऽर्य :- स्तम्भ: कुख्यं घटः पट इति; न चोपलभ्यमानस्यैवाभावो भवितुमईति; यथा हि कश्चिन्ुआनो सुजिसाध्यायां तृप्तौ स्वयमनुभूयमानायामेवं 5 ब्रुयात-'नाहं सुञे न वा तृप्यामि' इति-तद्दिन्द्रियसंनिकर्षेण स्वयमुपलभमान एव बाह्यमयेम्, 'नाइमुपलभे न च सोडस्त' इति ब्ुवन्, कथसुपादेयवचनः स्यात्। ननु नाइमेवरं व्रवीमि-' कंचिदर्थ- सुपलभे' इति ; किं तु 'उपलब्धिव्यतिरिक्ततं नोपलभे' इति ब्रवीमि ; बाढमेवं ब्रवीषि निरङ्ुशत्वात्ते तुण्डस्य, न ट युक्त्युपेनं ववीषि, यत 10 उपलन्धिव्यतिरेकोऽपि बलादर्थस्याभ्युपगन्नकरः, उपलब्घेरेव; न हि कश्चिदुपलब्धिमेव स्तम्भ: कुड्यं चत्युपलभते; उपलब्धिविषयत्वेनैव तु स्तम्भकु्यादीन्सर्वे लौकिका उपलभन्ते। अनश्जैवमेव सर्वे लौकिका उपलभन्ते, यत्मत्याचक्षाणा अपि वाह्यमर्थमेवमाचक्षते "यदन्तर्ज्ञेयरूपं तद्वहिर्वेदवभासने" इति-तेऽपि हि सर्वलोकप्सिद्धां बहिरवभासमानां 15 संविदं प्रतिलभमाना: प्रत्याख्यातुकामाश्र बाह्यमर्थम्, 'बहिर्वत्' इति वत्कारं कुर्वन्ति। इनरथा हि कस्माद्वदिर्वदिति ब्रृयु: ; न हि 'विष्णु- मित्रो वन्ध्यापुत्रवदवभासते' इति कशिदाचक्षीत; तस्माद्यथानुभवं तत्वमभ्युपगच्छन्भिर्वहविरेवाा इुकुपगन्तुम्, न ु बहिर्वदवभासत इति। ननु वाह्यस्यार्थस्यासंभवाद्वहिवेदवभासते इत्य- 20

प्रकटार्थविवरणम्

किमनुपलम्भादेव शेयाभावाध्यवसायः. किंवा भेदेनानुपलम्भात्, कि भेदोपलम्मेऽपि बाघकसन्भावादिति? न तावत् आद्य इत्याह-उपलब्धेरिति। द्वितीयकल्पं शङकते-ननु नाहमिति। दूषयति-बाढमेवमिति ॥ प्रकाश्यप्रका-

त्वर्थ:॥ अत्रेति ॥ वक्ष्यमाणादपि कारणादित्यर्यः। तृतीयविकल्पं शङ्कते-ननु वाक्यस्येति।। प्रमाणनैव खवविषयस्य संभावितत्वान तत्र युक्तिमात्राद्वाघसंमा-

587 68

्रश्ममूतभाव्यव्यारयानम् [भ. २. पा. २. सू. २४.

भाष्यम् "यवसितम्; नायं साधुरध्यवसायः, यतः पमाणपत्यपत्तिपूर्वकौ संभवासंभवाववधार्येते, न पुनः संभवासंभवपूर्विके प्माणपवृश्यमतची। यद्ि प्त्यक्षाटीनामन्यतमेनापि प्रमाणेनोपलभ्यते, तत्संभवति ; यतु न 5 केनचिदपि प्रमाणेनोपलभ्यते, तब संभवति; इह तु यथास्वं सवैंरेव प्रमाणैर्वाद्योऽर्य उपलभ्यमान: कथं व्यतिरेकाव्यतिरेकादिविकल्पैन संभवतीत्युच्येत-उपलब्धेरेव! न च ज्ञानस्य विषयसारूप्याद्विषयनाशो भवति, असति विषये विषयसारूप्या तुपपत्तेः, बहिरुपलब्धेश्व विषयस्य। अत एव सहोपलम्भनियमोऽपि प्रत्ययविषययोरुपायोपेयभावहेतुक:, 10 नाभेदहेतुक :- इत्यभ्युपगन्तव्यम्। अपि च घटज्ञानं पटज्ञानमिति विशेषणयोरव घटपटयोर्भेद:, न विशेष्यस्य ज्ञानस्य-यथा शुक्को गौः कृष्णो गौरिति शौक्ल्यका्ष्ण्ययोरेव भेद, न गोत्वस्य; द्वार्भ्यां च भेद एकस्य सिद्धो भवति एकस्माच्च दयो :; तस्मादर्थज्ञानयोर्भेद :; तथा घटदर्शनं घटस्मरणमित्यतापि प्रतिपत्तव्यम् ; अत्ापि हि विशेष्य-

15 प्रकटार्थविवरणम्

वना, प्रमाणाद्युक्त: दुर्बलत्वादित्याह-नायं साधुरिति । प्रमाणयोरेव विरोधे युक्त्युपवृंहितेनेतरत् बाध्यमिनि स्थितिः। यश्चोक्तम्-शानस्य चैतद्विपय कारत्व- मिष्टम्, तहि ज्ञानाकार एव वेद्य इति तत्राह-न च ज्ञानस्येति॥न च कल्पना- गौरवमित्याह-वहिरुपलब्धेरिति ॥ यञ्च सहोपलम्भनं लिङ्गमुक्तम्, तताह- 20 अत एवेति ॥ यतो भेद: प्रश्यक्षसिद्धः, वत पवालोकरूपवतोरिच विषयधिषयि- भावादेव सहोपलम्भोऽन्यथासिद्धः। प्रतिज्ञाविगोधश्चामेदसाधने स्यादिति भाव:। कि व विमतं ज्ञानं नानेकनीलाद्यात्मकम्, एकत्वात्, यदेकं तज्ञानेका- मिन्रम्, यथैकं पीतज्ञानम; एकत्वं चैकरूपावभासनादिस्याह-अपि च घटज्ञान- मिति ॥ कि च ज्ञानहेये नाभिश्ने, अनुवृत्तव्यावृत्तरूपत्वात्, आकाशघटादिवदि- 2 त्याह-तथा घटर्दशनमिति।। किन सवांभ्युपगतसकलव्यवद्दारनिर्वाहार्थमपि

8. A:omity 42 २. A. सर्वाम्युप-

588

नाभावाधिकरणम् ५.] मकटा येविवरणम्

भाष्यम् योरेव दर्शनस्मरणयोर्भेद:, न विशेषणस्य घटस्य-यथा क्षीरमन्धः भीर- रस इति विशेष्ययारेव गन्धरसयोर्भेद:, न विशेषणस्य क्षीरस्य, तद्वद। अपि च द्वयोविज्ञानयो: पूर्वोचरकालयोः स्वसंवेदनेनेवोपक्षीणयोरितरे- तरग्राह्यग्राहकत्वानुपपत्ति :; तनश्च-विज्ञानभेदप्रतिज्ञा क्षणिकत्वादि- 5

बन्धमोक्षादिप्रतिज्ञाश्च स्वशास्त्रगता :- ता हीयेरन्: किचान्यत-विज्ञानं विज्ञानमित्यभ्युपगच्छता, वाद्योऽयः स्तम्भः कुड्यमि वंजातीयक:

प्रकटार्थविषग्णम्

विज्ञानांश पत वैद्यो नाभ्युपगन्तव्य इत्याह अपि न दूयारिति॥ इदमस्मानित्- 10 मिति धर्मिप्रतियोग्यवच्छिन्नो दि भेदो भाति, कनस्य स्वांश एवं चद्वेद्यस्तदा धर्मिप्रतियोंगिज्ञानयांग्भ्रहणात् भेदप्रतिज्ञा हीयेनत्यर्थः। क्षणिकत्वादिधर्माऽपि धर्मिग्रहणमन्तरेण म्रहीतुं न शक्यते। अतिरिक्तवेद्याभावे च ज्ञानस्य सापि प्रतिक्ञा न सिध्यतीत्यर्थः। स्वमसाधारणं सर्वतो व्यावृत्तं लक्षणं खलक्ष- णम् ; तदपि येभ्यां व्यावृत्तं यद्मावृत्त तदनंकग्रहणसापेक्षमेव। सामान्य- 15 लक्षणमपाहरूपम्: तदप्यनेकग्रहणसापेक्षम : गोत्वं ह्वगाव्यावृत्तिरूपं कथ- मनेकांग्रहणे ग्रह्यत इत्यर्थ: । पूर्वविज्ञानमुत्तरस्य नीलाद्याकारेण वासकम ; तञ्च वास्यं संसारिवेश्ञानानां चाविद्योससर्गो न सर्वकज्ञानानाम्। नीलमित्यादिरेस- धर्म[दिः सद्धर्मः, नरविषाणमित्यादिरसद्धर्मः, अमूर्तमिति सदसद्धर्मः]इत्यपि न सिध्यति, ज्ञानाभिन्नत्वेन तस्यापि सत्यत्वापानात्; नित्यध्वंसाभिन्नतवेन ज्ञानस्य 20 चानित्यतॉपातादित्यर्थः ! कि च प्रकाशमानोऽपि बाह्योऽर्थ: तथा न संभवतीति वदतो ज्ञानमपि तत्त्वं न सिध्यति, तत्राप्यनाश्वासप्रसङ्गादित्याह-किंचान्यं- दिति। व्यव हार Sबाधितासन्दिग्ध प्रनिभा सत्वा खेत् ज्ञान विश्वास: तथा अर्थे डपि कर्तु युक्त इस्याह-विज्ञानमित्यादिना। स्वसंवेद्यत्वात्तताश्वास इत्याह-

१. A. एवेति ५. T, TM and A. सर्वच्ानानां २. T and P. सम साधा ६. P. इत्यादि न सपर्म 2. T, Ts, P and TM add गोपदार्य. ७.A. भनित्यत्वा- Y. TI and P. अविज्ञानस- ८. T1. किंच नान्यदिवि.

589

व्रथ्यसृत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. २. पा.२. सु. २८.

भाष्यम् कस्मान्नाभ्युमगम्यत इति वक्तव्यम् : विज्ञानमनुभूयत इति चेतु, बाध्ो- डप्यर्थोऽनुभूयत एवेति युक्त्तमभ्युपगन्तुम् ; अथ विज्ञानं पकाशात्मकत्वा- त्मदीपवत्स्वयमेवानुभूयते, न तथा बाह्योऽप्यर्थ इति चेत्-अत्यन्त- 5 विरुद्धां स्वात्मनि क्रियामभ्युपगच्छसि-अग्निरात्मानं दहतीतिवत्; अवि- रुद्धं तु लोकमसिद्धम्-स्वात्मव्यतिरिक्त्ेन विज्ञानेन बाद्योऽर्योऽनुभूयत इति नेच्छसि ; अहो पाण्डित्यं महददर्शितम्! न चार्थाव्यतिरिक्तमपि विज्ञानं स्वयमेवानुभूयते, स्वात्मनि क्रियाविरोधादेव। ननु विज्ञानस्य स्वरूप- व्यतिरिक्तग्राह्यत्वे, तदप्यन्येन ग्राहं तदप्यन्येन-इत्यनवस्था प्राप्मोति। 10 अपि च प्रदीपवद्वभासात्मकत्वाज्ज्ञानस्य ज्ञानान्तरं कल्पयतः समत्वा- दवभास्यावभासकभावानुपपत्तेः कल्पनानर्थक्यमिति ; तदुभयमप्यसत्, विज्ञानग्रहणमात्र एव विज्ञानसाक्षिणो ग्रहणाकाह्मानुत्पादादनवस्था- शङ्कानुपपत्तेः, साक्षिप्रत्यययोश्च स्वभाववेषम्यादुपलब्ध्ुपलभ्यभावो- प्रकटार्थविवरणम्

15 अथ विज्ञानमिति। अविरुद्धं हित्वा विरुद्धमङ्गीकुर्वता मौर्रवर्यमेव स्वस्य दर्शि- तमित्याह-अत्यन्तविरुद्धामिति । विज्ञानं स्ववंद्यम्, अर्थस्तु परबेद्य इति विभागमङ्गीकृत्योक्तम्; इदानीं स्ववेद्यत्वमसंभाव्यमित्याह-न चार्थव्यति- रिक्तमपीति॥ अनवस्थापरिहाराय स्ववेद्यत्व सवैरेवाङ्गीकर्तव्यमित्याशङते- ननु विज्ञानस्येति ॥ कि च ज्षनं न स्वावान्तरजातीय[नीयप्रकाशयम्,]प्रंकाश 20 कत्वात्, प्रदीपवदित्याह-अपि चेति॥ सिद्धान्ती दूषयति तदुभयमिति॥ यदि विज्ञानग्रहणकाल एव विज्ञानसाक्षिणो प्रहणाकाङ्क्षा स्यात्, तदा भवेदनवस्पा; न तु सास्ति, साक्षिण: स्वयंसिद्धत्वादित्यर्थः। यश्चानुमानम्, तद्पि सिद्धसाधन- मित्याह-साक्षिप्रत्यययोक्चेति॥ ननु तथाविधः साक्ष्येव नास्तीत्याशङ्कपाह-

१. T and TM. मुख्यमेव ४. A. शानस्यावान्तर २. T. अत्यन्तसिद्धमिति ॥ ५. T,T'i and P. प्रकान्तकत्वाव १. A. शार्न स्वसंवेद्यम्

540

नामाभाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

माध्यम् पपत्तेः, स्वयंसिद्धस्य च साक्षिणोऽपत्याख्येयत्वाद्। किचान्यत्- प्रदीपवद्विज्ञानमवभासकान्तरनिरपेक्षं स्वयमेव प्रथते-इति ब्ुवता अपरमाण- गम्यं विज्ञानमनवगन्तृकमित्युक्तं स्यात-शिलाघनमध्यस्थमदीपसहस- प्रथनवत् : वाढमेवम्-अनुभवरूपत्वात्तु विज्ञानस्येष्टो नः पक्षस्त्वया- 5 डनुज्ञायत इति चेत्, न; अन्यस्यावगन्तुश्चक्षु:साधनस्य प्रदीपादि- प्रथनदर्शनात्; अतो विज्ञानस्याप्यव मास्यत्वाविशेषासत्येवान्यस्मिन गन्तरि प्रथनं प्रदीपवदित्यवगम्यते। साक्षिणोऽवगन्तु: -यंसिद्धता- सुपक्षिपता, स्वयं प्रथते विज्ञानमित्येष एव मम पक्षस्त्वया वाचोयुत्त्य- न्तरेणाश्रित इति चेतु, न; विज्ञानस्योत्पत्तिपध्वंसानेकत्नादिविशेषव- 10

प्रकटार्थविवरणम्

स्वयंसिद्धस्य चेति ॥ विश्ानोत्पादविनाशसिध्यन्यथानुपपत्या वैनाशिकै- रव्यवश्यमङ्गीकरणीयः साक्षी। स च निराकर्तुमपि न शक्य, निराकरणप्रत्य- यस्याप्यविषयत्वादित्यर्थः । इतश्र साक्षी स्वीकर्तव्य इत्याह-किंचान्यदिति॥ 'न प्रमाणगम्यम्, नापि साक्षिवेद्यं विज्ञानमित्युक्तं स्यात्' इति। उत्पन्नमप्य- 15 नुत्पन्नसममेव स्यात् ; साक्ष्यभावे 'महं जाने' इति व्यवहारो न स्यादित्यर्थः।बौद्ध आह-वाढमेवमिति। सत्यमेवमप्रमातृकं विज्ञानमितीष्टो नः पक्षस्त्वयाप्यतु· जायते अनिष्टं प्रसञ्ञयता; तथापि व्यवहारलोपो नास्ति; ज्ञानस्य स्वयमनुभव. रूपत्वात् प्रमातृत्वादित्यर्थः । विज्ञानं स्वातिरिक्तवेद्यम्, वेद्यत्वात्, प्रदीपवद् ; अतो न स्वप्रमातृकत्वं युज्यत इत्याह-नान्यस्येति॥ विज्ानसाधकस्य सालषि- 20 जोडन्यवेद्यत्वेनाव [त्वेऽनव]स्थापरिहाराय स्ववेद्यत्वं प्रतिजानता बौद्धपक्ष एव नामान्तरेणाङ्गीकृत इत्याह-साक्षिणोऽवगन्तुरिति॥ विज्ञानानि जन्माद्यनेक- विशेषवन्ति; साक्षी तु निर्विशेष: खपरासंवेद्य इति महद्वैलक्षण्यमस्तात्याह- न विज्ञानस्येति ॥ यतः साक्षिणो5तिरिक्तानि विशिष्टज्ञानानि, अत पवाक्षाभि: वेद्यत्वं साधितम् ; खरूपस्य त्ववेद्यतैवेति भावः। तस्माव्विज्ञेयवत् विज्ञानस्या- 25 प्यम्यवेद्यत्वाद्विजानसत्ता वंदस्ति विशेयससापि पष्टव्यैवेति स्ितम्॥।

१. T. उपपत्नमपि २. T, Ti, P and TM. तथा च.

541

[भ. २. पा. २ सु. ३१.

भाष्यम्

सति पत्युक्तो द्रष्टव्यो, विनार्थोपलब्ध्या वासनानुपपतेः । अपि च विनापि वासनाभिरर्थोपलब्धयुपगमात्, विना त्वर्योपळब्ध्या वासनो- त्पत्यनभ्युपगमादर्थसन्भावमेवान्वयव्यतिरेकावपि प्रतिष्ठापयतः । अपि 5 च वासना नाम संस्कारविशेषा :; संस्काराश्च नाश्रयमन्तरेणावकल्पन्ने, एवं लोके दष्टत्वात् ; न च तव वासनाश्रयः कश्रिदस्ति, प्रमाणतोऽनु- पलब्धे: ।।

क्षणिकत्वाच्च ॥ २-२-३१॥

यदप्यालयविज्ञानं नाम वासनाश्रयत्वेन परिकल्पितम्, तदपि 10 क्षणिकत्वाभ्युपगमादनवस्थितस्वरूपं सत्, पवृत्तिविज्ञानवन्न वासना- नामधिकरणं भवितुमहति ; न हि कालतयसंबन्धिन्येकस्मिम्न्वयिन्य- सति कूटस्थे वा सवोर्थदार्शनि देशकालनिमित्तापेक्षवासनाधानस्मृति- प्रतिसंधानादिव्यवहारः संभवति; स्थिरस्वरूपत्वे त्वालयविज्ञानस्य

प्रकटार्थविवरणम्

15 मत्पक्षस्यैव साधकावित्याह-अपि च विनापीनि ॥ कि च वासना न निरा- श्रयाः संभवन्ति, संस्कारत्वात्, इष्वादिसंस्कारवदित्याह-अपि च वासना इति।। क्षणिकत्वाच्च ।

नन्वालयविज्ञानं वासनाधिकरणं भविष्यतीत्याशङ्कयाह-क्षणिकत्वा- 20 क्ेति।। आलयविज्ञानं न वासनाधिकरणम्, क्षणिकत्वात्, घटाविज्ञानव- दित्यर्थः। स्वयं क्षणिकत्वेऽपि सन्तत्यावर्तमानालयविद्ञानं सकलव्यवहारास्पदं भविष्यतीत्याशङ्गयाह-न हि कालतयेति। देशकालनिमित्तापेक्षया वास नाधानं संस्कारनिक्षेप:, स्मृत्यनुसन्धानादिव्य वहारश्च न हि संभवत्येकस्मिन- सतीत्यर्थः । यदि व्यवहारनिर्वाहाय स्यायित्वमास्पीयते तत्राह-स्थिन[स्थिर]-

१.Tl and P. स्वांशित्वं

544

नाभावाधिकरनम् ५.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

सिद्धान्तहानिः। अपि च विज्ञानवादेऽपि क्षणिकत्वाभ्युपममस्य समान- त्वात्, यानि बाह्यार्थवादे क्षणिकत्वनिबन्धनानि दूषणान्युद्भावितानि "उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्" इत्येवमादीनि, तानीहाप्यनुसंधात- न्यानि। एवमेतौ द्वावपि वैनाशिकपक्षी निराकृतौ-बाह्यार्थवादिपक्षो 5 विज्ञानवादिपक्षश्र; शून्यवादिपक्षस्तु सर्वप्रमाणविभनिषिद्ध इति तननिरा- करणाय नादरः करियते। न हवरयं सर्वप्रमाणमसिद्वो लोकव्यवहारो न्यचत्वमनधिगम्य शक्यतेऽपहोतुम्, अपवादाभावे उत्सर्गमसिद्धे: ।। सर्वथानुपपत्तेक्॥ २-२-३२॥ किं बहुना ? सर्वप्रकारेण-यथा यथायं वैनाशिकसमय उपपत्ति- 10 मच्वाय परीक्ष्यते तथा तथा-सिकताकूपवद्विदीर्यन एव; न कांचि- दप्यत्नोपपत्ति पश्यामः; अतश्ञानुपपत्नो वैनाशिकतन्त्रव्यवहारः। अपि च वाह्यार्थविज्ञानशून्यवादतयमितरेतरविरुद्धमुपदिशता सुगतेन स्पष्टी- कृतमात्मनोSसंबद्धपलापित्वम्, प्रद्वेषो वा प्रजासु-विरुद्धार्थप्तिपत्त्या विसुह्येयुरिमाः प्रजा इनि। सवथाप्यनादरणीयोऽयं सुगतसमयः श्रेय- 15 स्कामैरित्यभिप्ायः ।। प्रकटार्थविवरणम् स्वरूपत्वे त्विति॥ बाह्यार्थंवाददृषणमतिदिशति-अपि चेति।। वादवयं दूषित- मबूद सुत्रैरेव माध्यमिक्मतानिराकरणे कारणमाइ-एवमेतावित्यादिना । प्रत्यक्षादिप्रमाणैः सदन्वयस्यैवावगम्यमानत्वात् न शून्यतासंभावना; कल्पनायां 20 च सकलप्रमाणविरोधः, प्रयोगोऽपि-विमता भावाः सति कल्पिताः, प्रत्येकं तदनुविद्वत्वात्, जलतरङ्रचन्द्रभेदवदिति। किं च शून्यं खप्रकाशम, अखप्रकाशं वा १ माद्ये नामि विवाद; द्वितीये तभ प्रमाणं वाच्यम् ; तदभावे किमालम््य सर्वापहृषः क्रियत इस्याह-न हायमिति।।

सर्वथातुपपत्तेश्र।। 25

वैनाशिकमतदूषणमुपसंहरति-किं बदुनेति॥

545 69

[ब.२. पा. २ सु. ३१.

भाप्यम् नैकस्मिन्नसंभवात् ॥२-२-३३॥ निरस्तः सुगतसमयः; विवसनसमय इदानीं निरस्यते। सप चैर्षा पदार्था: संमता :- जीवाजीवास्रवसंवर निर्जरबन्धमोक्षा नाम; संक्षेपतस्तु 5 द्वावेव पदार्थी जीवाजीवाख्यौ, यथायोगं तयोरेवेतरान्तर्भावात्-इति मन्यन्ते। तयोरिममपरं प्रपश्चमाचक्षते, पश्चास्तिकाया नाम-जीवा- स्तिकायः पुद्रलास्तिकायो धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकाय आकाशास्ति- कायश्रेति। सर्वेषामप्येषामवान्तर प्रभेदान्वह्ुविधान्स्समयपरिकल्पितान्

प्रकटार्थविवरणम्

10 नैकस्मिन्नसंभवाद्॥ अधिकरणसङ्गतिमाह-निरस्त इति ॥ विज्ञानाव्विनेयमेदस्य प्रत्यक्ष- त्वात् सुगतसिद्धान्तो निरस्तः। तर्हि घटोऽस्ति, घटो नास्तीति प्रत्ययबलादेव सस्वाद्यनैकान्तमिति दिगम्बरसिर्द्धान्तः । नेनार्थादेकरूपात् ग्रह्मणो जगत्सर्ग वदतः समन्वयस्य विरोधशङ्गायां तन्निरासाय प्रयत्यत इत्यर्थ:।संक्षेपविस्तराभ्यां 15 निरस्यस्वरूपमाह-सप्र चैषामिति ॥ जीवाजीयौ भोकृभोग्यी; स आस्रवति ज्ञानं येभ्यस्ता:[स्तानि] मनःषष्टेन्द्रियाणि केषांचिदाहतानामास्रवस्दवाच्यानि; केषांचित् कर्म आत्वशब्दाभिधेयं पुरुषान स्रवत्यनुगच्छतीति; संवरः समाधि:

कल्मषं निर्जरंयन्ति; बन्धोऽष्टविध: चत्वारि घातिकर्माणि, ज्ञानावरणीयमोद- 20 नियमान्तरायमिति, श्रेयाद्देन्तृत्वात्, चत्वार्यघातिकर्माणि वेदनीयं नामिकं गोति- कमायुष्कं चेति; शुल्लंपुद्रलाश्रयत्वेन श्रेयोहन्तृत्वाभावात् सन्ततमूर्ध्वगमनादि- लक्षणो मोक्ष इत्यर्थ:। अस्तिकायशब्द: पारिमाषिक: पदार्थवाची॥ अवान्तर- मेदानिति॥ अयमर्थः । ज्ीवास्तिकायस्रिविध :- नित्यसिद्ध', पद्ध:, मुक-

₹. TM and A. tRard: ५. A. जीयमिति भेयो- २. A. पुरुषार्यादास्त्र. TM. णीय: मोखहानीयान्त- ३. T. TM and A सवरन्ते. Y. T and T1. निर्जरति ७. A. शुष्फ.

546

एकसिबरसंभवाधिकरनम् ६.] मकठारयनियरणम्

भाष्यम् वर्णयन्ति। सर्वत्र चेमं सप्तभद्गीनयं नाम न्यायमवतारयन्ति- स्यादस्ति, स्याभास्ति, स्यादस्ति च नास्ति च, स्यादवक्त्तव्य:, स्यादस्ति चावक्तव्यक्ष, स्याभास्ति चावक्तव्यक्ष, स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्रेति। एवमेवैकत्वनित्यत्वादिष्वपीमं सप्तभग्गीनयं योज- 5 यन्ति॥

अत्ाचक्ष्मे-नायमभ्युपगमो युक्त इति; कुतः! एकस्मिम- संभवाद्। न बेकस्मिन्धर्मिणि युगपत्सदसत्वादिविरुद्ध वर्मसमावेश्षः

प्रकटार्थविवरणम्

श्रेति ; पुद्रलास्तिकायः बोढा-चत्वारि भूतानि स्थावरं जङ्गमं चेति, धर्मास्ति- 10 कायः प्रंवृत्यनुमेयः ; स्थितानामपि [स्थित्यनुमंयः/ अधर्मास्तिकायः: आकाशक् दविविधः- लोकान्तर्वर्ती लोकाकाश; यत्र तु लोकव्यवहारो नास्ति सोडलो- काकाश इति। अन्यदपि समयान्तरमाह-सवंत्र चेममिति ॥ सप्तानामे- कान्तभङ्गानां समाहार: सप्तभक्गी, तस्या नयः, तम्। स्याच्छ्दो निपातोS- नेकेत्व[कान्नत्व]द्योतकः । स्येददस्तीत्येकान्ततः सत्वमेवेति न, सत्त्वं घटादे: 15 मनकान्तिकमित्यर्थः । स्यान्नास्तीति नास्तित्वमपि अनेकान्तैमित्यर्थः । सर्वर्त्र समाना योजना।।

सिद्धान्तसून्रं योजयति-नायमभ्युपगम इति ॥ अयमाशयः-स्याद्वादी प्रषटव्य :- 'कि निरूष्यमाणे घटादीनां सदसत्वाद्येकीन्ततो निरूपयितुं न शक्यत हत्यनेकान्तवाद:, कि वा व्यवहारत पवानैकान्तं वस्तु! इति। यद्ाद्या तदान 20

१. T,TM and A omit पतृ . घर्मा - ६. T. दस्तीति दयोतकान्ततः स्तिकाय: ७. A. अनेकान्तिकं २. TM. लोक: अन्तर्वर्ती ८. T, TM and A omit सर्वन् ३. T. हत्येतद्षि ९. A adds जायते Y. T. न स्या- १०. A omits निरूप्यमणे ५. T. अनेकधो ११. A. यनेकान्ततो

547

ब्रहयमूतर भाष्यज्याढयानम् [w.२. पा. न सू.

माध्यम् संभवति, शीतोष्णवत्; य एते सप्त पदार्था निर्धारिता एतावन्त एवं- रूपाश्ेति, ते तथैव वा स्युः नैव वा तथा स्युः इतरथा हि, तथा वा स्युरतथा वेत्यनिर्धारितरूपं ज्ञानं संशयज्ञानवदप्रमाणमेव स्याद् । 5 नन्वनेकात्मकं वस्त्विति निर्वारितरूपमेव ज्ञानमुत्पद्यमानं संशयज्ञानवभा- पमाणं भवितुमईति; नेति ब्रूम :- निरङ्गशं हनेकान्तत्वं सर्ववस्तृषु प्तिजानानस्य निर्धारणस्यापि वस्तुत्वाविशेषात् 'स्यादस्ति स्याभास्ति' इत्यादिविकल्पोपनिपातादनिर्धारणात्मकतैव स्यात्; एवं निर्धारयितु- निर्धारणफलस्य च स्यात् पक्षेऽस्तिता, स्याच्च पक्षे नास्तितेति ; एवं सति 10 कर्थ प्रमाणभूतः सन् तीथकरः प्रमाणममेयप्रमातृपमितिष्वनिर्धारिता- सूपदेष्टुं शवनुयात्! कथं वा तदभिप्रायानुसारिणस्तदृपदिष्टेड्येऽनिर्धा- रितरूपे प्रवर्तेरन्! ऐकान्तिकफलत्वनिर्धारणे हि सति तत्साधनानुष्ठा- नाय सर्वो लोकोऽनाकुल: प्रवर्तते, नान्यथा; अतश्ञानिर्धारिंतार्थ शास्त्रं प्रणयन् मत्तोन्मत्तवदनुपादेयवचनः स्यात्। तथा पञ्चानामस्तिका-

15 प्रकटार्थववरणम्

विवाद: द्वितीये तु प्रमाणं बूहि। न तावत्प्रत्यक्ष युगपदेकोपाधावेव घटोडस्ति घटो नास्तीति सत्वासत्वे परिच्छिनत्ति। नाव्यनुमानम्; विमतमनेकान्तम्, वस्तुत्वात्, नरसिंहवदिति प्रत्यक्षविरोधादेव, दष्टान्तासिद्धेश्च। न तावद्ेनरा वयवास्त एव सिंहावयवाः ; नाप्यवयवी तेडस्ति यो नानारूप: स्यास्; येषाम- 20 व्यास्ति तेषामप्येकरूपस्यैव नरावयवैः सिंहावयवैश्चारग्घत्वात् नरसिंहादिशब्दा- भिधेयत्वम्, न तु नरत्वसिंहत्वधर्मवत्तया विरुद्ध धर्मसमावेशस्यैकोपाधावसंम- पात्। अनैकान्तिकश्च इंतुरित्याह य एते सप्त पदार्था इति ॥ अप्रामाण्यप्रस्भ परिहरति-नन्वने का त्मकमिति॥न त्वया निर्धारितरूपं किंचित् आ्ानमम्युपगन्तुं शाक्यम्, तन्रैवानैकान्तिकत्वप्रसङ्गादित्याह-नेति श्रूम इति ॥ इतश्वासङ्गत- 25 मिदं मतमित्याह-एवं निर्धारयितुमि[तुरि]त्यादिना॥इदानी पञ्ञास्तिकाय नियमोऽपि न सिध्यर्तात्याद-तथा पश्चानामिति। पंकाम्तत एव वक्तव्यत्व-

१. A. अनेका

548

एकस्मिनसंभवाधिकरणम् ६.] पकटार्थनिवरणम्

भाष्यम्

यानां पञ्चत्वसंख्या अस्ति वा नास्ति वेर्ति विकल्प्यमाना, स्यात्तावदे- कस्मिन्पक्षे, पक्षान्तरे तु न स्यात्-इत्यतो न्यूनसंख्यात्वमधिकसंख्यात्वं वा पाप्तुयात्। न चैरषा पदार्थानामवक्तव्यत्वं संभवति; अवक्तव्याथे न्रोच्येरन्; उच्यन्ते चावक्तव्याश्रेति विपतिषिद्धम्; उच्यमानाञ्च तयै- 5 वावधार्यन्ते नावधार्यन्त इति च। तथा तदवधारणफळं मम्यगदर्शन- मस्ति वा नास्ति वा-एवं तद्विपरीतमसम्यग्दर्शनमप्यस्ति वा नास्ति वा-इति प्रलपन् मत्तोन्मत्तपक्षस्यैव स्यात्, न प्रत्ययिनव्यपक्षस्य। स्वर्गापवर्गयोश्च पक्षे भावः पक्षे चाभावः तथा पक्षे नित्यता पक्षे चानित्यता-इत्यनवधारणार्यां मवृत्यनुपपत्तिः । अनादिसिद्धजीव- 10

वात्, सच्चे चैकस्मिन्धर्मेऽसच्वस्य धर्मान्तरस्यासंभवात्, असच्चे चैवं सत्वस्यासंभवात्, असंगतमिदमाईतं मतम् । एतेनैकानेकनित्यानित्य- व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तादनेकान्ताभ्युपगमा निराकृता मन्तव्याः । यत्तु 15 पुद्रल संज्ञकेभ्योऽणुभ्यः संघाता: संभवन्तीति कल्पयन्ति, तत्पूर्वेणेवाणु- वादनिराकरणेन निराकृतं भवतीत्यतो न पृथक्तत्निराकरणाय मयत्यते।।

प्रकटार्थविवरणम् नियमाभावात् पक्षे प्राप्तमवक्तव्यत्वं पराकरोति-न चैषां पदार्थानामिति॥

नापकोटिनिविष्टः स्यादित्वर्थः। इतश्रासङ्गतमिदं मतमित्याह-सवर्गापवर्गयो- केति॥ उक निगमयति-एवं जीवादिष्विति । दिगम्बरस्यापि सङ्ातवा- दित्वात् पूर्वोंकं सङ्ातदूषणमतिदिशति-यत्तु पुद्रलसंझकेभ्य इति ॥

₹. A. विनाशकोटिनिक्षिप्तर्स्व

549

ब्रह्मसूलभाष्यक्यारूयानम् [न.२. पा.२. सु. वेश.

भान्यम् एवं चात्माकारत्स्न्यम्। २-२-३४।। ययैकस्मिन्धर्मिणि विरुद्धधर्मासंभवो दोषः स्याद्वादे मसक्त: एव- मात्मनोऽपि जीवस्याकात्स््यमपरो दोषः प्रसज्येत; कथम्! शरीर- 5 परिमाणो हि जीव इत्याईता मन्यन्ते; शरीरपरिमाणतारयां च सत्याम्, अकृत्सनोऽसर्वगतः परिच्छिन्न आत्मेत्यतो घटादिवदनित्यत्वमात्मनः प्रसज्येत ; शरीराणां चानवस्थितपरिमाणत्वान्मनुष्यजीवो मनुष्यशरीर- परिमाणो भूत्वा पुनः केनचित्कर्मविपाकेन इस्तिजन्म प्राप्तुवन् न कृत्सं इस्तिशरीरं व्याप्नुयात्; पुत्तिकाजन्म च पाप्तुवन् न कृत्स्ः पुत्तिका- 10 शरीरे संमीयेत; समान एप एकस्मिनपि जन्मनि कौमारयावनस्था- विरेषु दोषः । स्यादेतत्-अनन्तावयवो जीवः; तस्य त एवावयवा अल्पे शरीरे संकुचेयुः; महति च चिकसेयुरिति । तेषां पुनरनन्तानां जीवावयवानां समानदेशत्वं प्रतिविद्दन्यते वा, न वेति वक्तव्यम्; प्रति- प्रकटार्थविवरणम्

15 एवं चात्माकात्सन्येम्॥ देहपरिमाणतां चात्मना निराकरोति-यथकस्मिन्निति॥ विमता जीवा अनित्या:, मध्यमपरिमाणत्वात्, घटादिवदित्यर्थः । दूषणान्तरमाह-शरी- राणा चेति। इस्तिशरीरकदेशो जी वशून्य: स्यादित्यर्थ:। पुत्तिकाशरीरो रीरे न संमितोऽनुभूता भवेदिति शरीराद्वहिरपि जीवाभ्युपगमः प्रसज्येतेत्यर्थः । 20 कि च कौमारे अल्पपरिमाणो जीवः तारुण्ये स्वाविरे च न कृत्मशरीरं व्याप्तु- यादित्याह-समान एष इति । अवयवोपचयापचयकृतमल्पत्वं बहुतवं व इत्यविरोधं शङ्कते-स्यादेतदिति ॥ विकल्प्य दूषणमाह-तेषां पुनरिति॥ बथा प्रदीपावयवानां तेमोवयवानां च प्रतिाधतधर्माणां नैकभिभपवरकदेशे भधसवानं तथा नैकसिन देहे जीवावयवानामवस्यानं स्यात्; अवयव्यमावेन च 25 विमिमानामवयवानां चेतनत्वे विरुद्धदिक्कियं शरीरमुन्मय्येतेत्वर्थः । द्वितीषं

१. T. कोमारवत्परिमाणो १.T and TM. कर्माणो . A omita तमोबयवानां A. कमणा

550

भाध्यम् घाते तावत् नानन्तावयवा: परिच्छिने देशे संभीयेरन्; अमतिघातेऽप्येका- वयवदेशत्वोपपतेः सर्वेषामवयवानां प्रथिमानुपपतेर्जीवस्याणमात्वत्व- प्रसङ्ग: स्यात् ; अपि च शरीरमात्रपरिच्छिन्ानां जीवावयवानामानन्त्यं नोत्मरेक्षितुमपि शक्यम्।। 5

अथ पर्यायेण बृहच्छरीरप्रतिपत्ता केचिज्जीवावयवा उपगच्छन्ति, तनुशरीरप्तिपत्तौ च केचिदपगच्छन्तीत्युच्येत, त्राप्युम्य।- न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः॥ २-२-३५।!

विरोधेनोपपादयितुं शक्यते; कुतः? विकारादिदोषपसप्गात्-भवय- वोपगमापगमार्भ्या हनिशमापूर्यमाण स्यापक्षीयमाणस्य च जीवस्य विक्रि- यावत्वं तावदपरिहार्यम्; विक्रियावच्वे च चर्मादिवदनित्यत्वं पस- ज्येत; ततश्च बन्धमोक्षाभ्युपगमो वाध्येत-कर्माप्टकपरिवेष्टितस्य जीवस्यालाबूवत्संसारसागरे निमग्रस्य बन्धनोच्छेदादूर्ध्वगामित्वं भव- 16 तीति। किं चान्यत्-आगच्छतामपगच्छतां चावयवानामागमापायधर्म- वत्वादेवानात्मत्वं शरीरादिवत् ; ततश्रावस्थितः कश्चिदवयव आत्मेति स्यात्; न च स निरूपयितुं शक्यते-अयमसाविति। किंचान्यत- प्रकटायाविवरणम् दूषयति-अपतिघातेपीति॥ पकावयवस्य यावद्देशः, तावन्मात्रे सर्वेषां संभ- 20 सादुपचयो न स्यादित्यर्थः। आनन्त्यमङ्गीकृत्य पूर्वमुक्तम् ; इदानीं तदपि नास्ती- स्याह-अपि चेति।।

न च पर्यायवदप्यविरोधो विकारादिभ्यः।। चिकारादिभ्य इस्यादिशब्दात् दूषणान्तरमाह-किंचान्यदित्यादिना।। 26

१. T. सस्यावयवस्य २. A omita सूज ... प्रकायन्तरेण

551

प्झ्ममूतमाध्यव्यालयानस् [भ.२. पा.२लू. ैै६

भाष्यम् आगच्छन्तयैते जीवावयवाः कुतः प्रादुर्भवन्ति, अपगच्छन्तथ क वा लीयन्त इति वक्तव्यम्; न हिभूतेभ्यः पादुर्भवेयुः, भूतेषु च निलीयेरन, अभौतिकत्वाज्ीवस्य; नापि कश्चिदन्यः साधारणोऽसाधारणो वा 5 जीवानामवयवाधारो निरुष्यते, प्रमाणाभावात्। किचान्यत्-अनव- धृतसवरूपश्रैवंसनि आत्मा स्यात्, आगच्छतामपगच्छ्ता चावयवानाम- नियतपरिमाणत्वात्; अत एवमादिदोषपसक्ञान् पर्यायेणाप्यवयवोप- गमापगमावात्मन आश्रयितुं शक्येते।। अथ वा पूर्वेण सूत्रेण शरीरपरिमाणस्यात्मन उपचितापचितसरी- 10 रान्तरप्रतिपत्तावकात्स््यप्रसञ्जनद्वारेणानित्यतारयां चोदितायाम्, पुनः पर्यायेण परिमाणानवस्थानेपि स्रोनःसंताननित्यतान्यायेनात्मनो नित्यता स्यात्-यथा रक्तपटानां विज्ञानानवस्थानेऽपि तत्संतान- नित्यता, तद्वद्विसिचामपि-इत्याशङ्खय, अनेन सूत्ेणोचरमुच्यते- संतानस्य तावदवस्तुत्वे नैरात्म्यवादपरसङ्क, वस्तुत्वेऽप्यात्मनो विका- 15 रादिदोषप्रसङ्गादस्य पक्षस्यानुपपत्तिरिति॥ अन्त्यावस्थितेश्रोभयनित्यत्वादविशेषः।। २-२-३६॥ अपि चान्त्यस्य मोक्षावस्थाभाविनो जीवपिमाणस्य नित्यत्वमिष्यते

प्रकटार्थविवरणम् 20 लवणाकरवत् कश्चिजीवाकरो5स्तीत्यपि न वाच्यमित्याह-नापि कश्िदन्य- इति॥ प्रकायन्तरेण सुत्रमवतारयति-अथ वति ॥ "एवश्चात्माकारत्स्न्यम्" इत्यन्रैवानित्यत्वमुक्तम्, प्रवाहरूपेण पुनर्नित्यत्वमाशङ्कय परिहियत इत्यर्थः । विसिचां विवसनानाम्।। 25

इतोडपि न जीवस्य कमणोपचितपरिमाणत्वमित्याह-अन्त्यावस्थिते- येति ॥ विभतं जीवपरिमाणं नित्यम्, जीवपरिमाणत्वात्, मोझकालीन- १. T. किथ्िजीवा-

552

पस्पनिकरणम् ७] पकटार्थविवरणम्

माध्यम्

मसक् स्यात्: एकशरीरपरिमाणतैव स्याद्, नोपचितापचितसरीरान्तर- माप्िः। अथ वान्त्यस्य जीवपरिमाणस्यावस्थितत्वात्पूवयोरप्यवस्थयो- रवस्थितपरिमाण एव जीव: स्थात्; ततश्चाविशेषेण सर्वदैवाणुर्महान्वा जीवोऽभ्युपगन्तव्यः, न शरीरपरिमाणः । अतश्च सौगतवदाईतमपि 5 मतमसंगतमित्युपेक्षितव्यम्।।

पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ २-२-३७॥

इदानीं केवलाधिष्ठात्रीशवरकारणवादः प्रतिषिध्यनेः तत्कथमव- गम्यते१ "पकृतिश्च प्रतिज्ञाद्ृष्टान्तानुपरोधात्" "अभिष्ोपदेशाच्च" इत्यत्न प्रकृतिभावेनाधिष्ठातृभावेन चोभयस्वभावस्येश्वरस्य स्यमेवाचा- 10 र्येण प्रतिष्ठापितत्वात; यदि पुनरविशेषेणेश्वरकारणवादमात्रमिह प्रति- विध्येत पूर्वोत्तरविरोधाद्वयाइताभिव्याहार: सूत्रकार इत्येतदापद्येत; तस्मादमकृतिरधिष्ठाता केवळं निमित्तकारणमीश्वरः-इत्येप पक्षो वेदा- न्तविहितब्रह्मैकत्वपतिपक्षत्वात् यव्रेनात् प्रतिषिध्यते। सा चेयं वेदबाहे-

प्रकटार्थविवरणम् 15

परिमाणवदित्यर्थः। प्रकाशन्तरेण व्याचष्टे-अथ वेति॥ पूर्वमवस्थितिशब्द्ो नित्यत्वपरतया व्याख्यातः: इदानीं शरीरमन्तरेणैव मोक्े परिमाणस्यावास्पित- त्वात् न शर्गाग्परिणामत्वं नियम परिमाणत्वनियम:] इत्यर्थः। उपसंहरति- अतभेति।।

पत्युरसामञ्जस्यात्॥ 20

संक्षेपतोSधिकरणतात्पर्यमाह-इदानीमिति ।। ईश्वरसन्गाय एव न निषिध्यते किं तु केवलमधिष्ठाता निभिस्समात्रमीश्वर इत्येष पक्षो निराक्कियत इति। प्रभपूर्षक वितृणोति-तत्कथमित्यादिना । व्याइतमभिव्याहरणं वाक्यं यस्य स तथोके:। इदानीं निराकार्यमतस्यावान्तरभेदमाह-सा चयमिति॥

१. T. प्रमाण- २. TM. तथोक्तम्

553 70

ब्रह्मसूत्रभाष्यग्यारूयानम् [भ. २. पा. २, सु. ३७

साध्यम्

प्रधानपुरुषयोरधिष्ठाता केवलं निमित्तकारणमीश्वर :- इतरेतरविलक्षणा: प्रधानपुरुषेश्वरा इति; माहेश्वरास्तु मन्यन्ते-कार्यकारणयोगविधि- 5 दुःखान्ताः पश्च पदार्थाः पशुपतिनेश्वरेण पशुपाशविमोक्षणायोपदिष्टा: पशुपतिरीश्वरो निमित्तकारणमिति; तथा वैशेषिकादयोऽपि केचित्कर्यं- चित्स्प्रत्रियानुसारेण निमिचकारणमीश्वरः-इति॥

अत उत्तरमुच्यते-पत्युरसामञ्जस्यात् इति; पत्युरीश्वरस्य प्रधान- पुरुषयोरधिष्ठातृत्वेन जगत्कारणत्वं नोपपद्यते; कस्मात्! असामञ्ज-

10 प्रकटार्थविवरणम्

पूर्वत्र प्रत्यक्षेण सत्त्वादीनां व्यवस्थितादर्शनादनेकान्तवादो निरस्त :; तथेहापि चेतनस्य निमित्तमात्रत्वदर्शनादश्वगोऽपि निभित्तमात्रमिति पातअल- सिद्धान्तेन निमित्तोपादानरूपादद्विनीयात् जगत्सर्गे वदनः समन्वयस्ार्था- द्विरोधोऽस्तीति भावः। महेश्वरोपदिष्टागमानुसारिणस्वागमबलेनैव निमि- 15 सत्वं मन्यन्त इत्याह-माहेपवरास्त्विति॥ कार्य प्राधानिकं महदादि; कारणं महेश्वरः: योगः प्रणवोपासनाध्यानादि :: विधिस्त्रिषवणस्त्नानादि: : दुःबाम्तो मोक्ष:, पशवो जीवाः, नेषां पाशः कर्माविधानिबन्धः तद्विमोक्षायेत्र्थः। मतान्तरमाह-तथा वेशेषिकादयोऽपीति । विमतं सकर्तृकम्, कार्यत्वाद्, संप्रतिपन्नवत् इति वैशेषिकाः; कर्मफलं तत्स्वरूपाद्यमिक्षेन दायमानम्, फल- 20 त्वातू, सेवाफलवदिति नैयायिकादयो वर्णयन्तीत्यर्थः॥

नकाराण्याहारेण सूत्रं योजयति-पत्युरीशरस्येत्यादिना। लोके चेतनस्य निमित्तत्वं दष्टमिति तद्वलेन त्वया निमिसतमात्रमीश्वर इस्यनुमीयते

१. TM and A. व्यवस्थितत्वादर्शनात् ४. T omits मह्दादि कारणं २. T. कायः ५. T. सेवादिति ३. TI,P, TM and A. प्रधानादिकं ६. T,T1,P and TM. नैयायिका:

554

पत्यधिकरणम् ७.] पकटार्येविवरणम्

भाष्यम् स्याद्: कि पुनरसामञ्जस्यम्: हीनमध्यमोत्तमभावेन हि प्रामिभेदा- न्विदधत ईश्वरस्य रागद्वेषादिदोपपसक्तेरस्मदादिवदनीश्वरत्वं पसज्येत। प्राणिकर्मापेक्षित्वाददोष इति चेत्, न; कर्मेश्वरयोः प्रवर्त्यभवर्तयितृत्वे इतरेतराश्रयदोषमसङ्गात्। 'न अनादित्वाद्' इति चेत, न; वर्तमान- 5 कालवदतीतेष्वपि कालेष्वितरेतराश्रयदोषाविशेषादन्धपरम्परान्याया - पत्तेः । अपि च "प्रवर्तनालक्षणा दोषाः" इति न्यार्णवत्समय :; न हि कश्िददोषपयुक्त: सार्थे परार्ये वा प्रवर्तमानो दृश्य ; स्वार्थ- प्रयुक्त एव च सर्वो जनः परार्थेऽपि प्रवनत इत्येवमप्यसामअ्ज्यम्,

प्रकटार्थविवरणम् 10

चत्तर्हि वैषम्यं कुर्वतो रागादिमत्व दृष्टमिति तदप्यनुमातव्यमित्यनीश्वरत्व- प्रस इस्पर्थ:। न स्वेच्छया कस्यचित्सुखं विद्धाति, कस्यचिद्:खमू। कि तु ततत्कर्मापेक्षया, अतो न तस्य रागादिमत्त्वप्रसङ्ग इत्याह-प्राणि- कर्मेति। परिहरति-नेति। कर्मापेक्षया फलदातृत्वेऽपि शुभस्यैव फलं ददाति, नाथुभस्येति कि न स्यादिस्वर्थः । अथ मेन येनंश्वरः प्रेर्यंते तस्य तस्य 15 फलं ददाति, तर्हाश्वरः कर्भणा प्रवर्त्यते, कर्भ चश्वरंणति परस्पराधयमित्याह- कर्मेश्वरयोरिति। नास्तीतरेतराश्रयत्वमतीनेन कर्मणा प्रवर्तित वर्तमानफल- दानाय प्रवर्तत इत्यन्यान्यानादित्वात् कर्मेश्वरयोः इत्यनादित्वात् कर्मेश्वरयोः

यद्यतीतस्य कर्मणः स्वातन्तयेणेश्वरप्रवर्तकत्वं स्यात्; ततु नास्त्यचेतनत्वात्: 20 अतः तद्पीश्वरेण प्रेरितमवश्वरस्य प्रवर्तकत्वमिति कमिति] स्यादेवेतरेतराश्रय- त्वमित्याह-न वतमानेति। तस्मात्कर्मापिक्षया वेषम्यहंतुत्वस्थ अनिर्वाच्य त्वाल्लोकडष्टयनुसारण भवत्यंव रागादिमत्वम्। कि च परमतानुसारेणापि रागादिमत्वं प्रामोतीत्याह-अप चेति ॥ प्रवर्तकत्वलिङ्गका रागादिदोषा इति न्यायविदां सितिः। ततः प्रवर्तकत्वादेव दोषवत्वमित्यर्थः। "क्लेशकर्म- 25

t. T, T1, P and I'M add एवं ३. T1. शुदस्य २. T, TI and P. तस्यानुरागा- Y. T. नाधइस्य

555

ब्रह्म मुहभाष्यम्पारूयानम् [भ. २. पा. २ सू. ३

भाष्यम् स्वार्थवत्वादीश्वरस्यानीश्वरत्वपसङ्गात्। पुरुषविशेषत्वाभ्युपगमाचचेश्वरस्य, पुरुषस्य चौदासीन्याभ्युपगमादसामञ्जस्यम्।

संबन्धानुपपत्तेश्र ॥ २-२-३८॥

5 पुनरप्यसामञ्जस्यमेव-न हि प्रधानपुरुषव्यतिरिक्त ईश्वरोऽन्तरेण संबन्धं प्रधानपुरुषयोरीशिता; न तावत्संयोगलक्षणः संबन्धः संभवति, प्रधानपुरुषेश्वराणां सर्वेगतत्वात्निरवयवत्वाच्च; नापि समवायलक्षणः संबन्ध:, आश्रयाश्रयिभावानिरूपणात्; नाध्यन्यः कश्चित्कार्यगम्यः संबन्धः शक्यते कल्पयितुम्, कार्यकारणभावस्यैवाद्याप्यसिद्धत्वात्। 10 ब्रह्मवादिन: कथमिति चेत्, न; तस्य तादात्म्यलक्षणसंबन्धोपपतते :; अपि चागमवलेन ब्रह्मवादी कारणादिस्वरूपं निरूपयतीति नावश्यं

प्रकटार्थविवरणम्

विपाकाशयैरपरासृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर:" इति पातअलवचनाव् पुरुष ईश्वरः, तस्यौदासीन्यात् कथं प्रवर्तकत्वमित्याह-पुरुषविशेषत्वेति ।।

15 संबन्धातुपपत्तेश्र ।।

इतश्च निमिस्नकारणमीश्वरः इत्यसमअसमित्याह-सम्बन्धेति ।। याग्यताख्यः सम्बन्धोSस्त्वित्याशङ्गयाह-नाप्यन्य इति ॥ ईश्वराधिष्ठितस्य प्रधानस्य परमाणूनां व जगत्कार्यमिति सिद्ध सति कार्यवशाद्योग्यतास्यः संबन्ध: कल्प्येत। ने तदद्यापि सिंद्धमित्यर्थः। प्रतिबन्दिन्यायेनाह-ब्रह्मवादिन

20 इति । मायाब्रह्मणा: सर्वगतथोः संयोगादिसम्बन्धासंभवाब्र कार्यसिकि: स्यादित्यर्थ:। मनिर्वाच्यतादात््यलक्षणसंबन्ध संभवास ब्रहावादिन: समानो दोष इत्याह-न तस्यति । इनोऽपि नाववाः साम्थमित्वाह-अपि चेति॥

१. T, TM and A. अस्ति ३. A. असिद्व २. A omits न

556

पत्वधिकरणम् ७.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् तस्य यथादृष्टमेव सर्वमभ्युपगन्तव्यमिति नियमोऽस्ति; परस्य तु दृष्टान्तवलेन कारणादिस्वरूपं निरूपयतो यथादृष्टमेव सर्वमभ्युपगन्तव्य- मित्ययमस्त्यतिशयः। परस्यापि सर्वेज्मणीतागमसद्भावाद् समानमागबल- मिति चेतु, न; इतरेतराश्रयत्वमसङ्गात्-आगमपरत्ययात्सवज्ञत्वसिद्धि: 5 सर्वज्ञत्वपत्ययाच्चागमसिद्धिरिति। तस्मादनुपपत्रा सांख्ययोगवाद़िना- मीश्वरकल्पना। एवमन्यास्वपि वेदवाहा स्वीश्वरकल्पनामु यथासंभनमसा- मञ्जस्यं योजयितव्यम्।। अधिष्ठानानुपपत्तेश्र ॥ २-२-३९।

मान:, कुम्भकार इव मृदादीनि, प्रधानादीन्यधिष्ठाय प्रवर्तयेत्; न चैवसुपपद्यते; न ह्वमत्यक्षं रूपादिहीनं च प्रधानमीश्वरस्याधिष्ठेयं संभ- वति, मृदादिवैलक्षण्याद्।। प्रकटार्थेविवरणम् पुनः सा्यमाह-परस्यापीति। भवेदेवं यद्यागमस्य सर्वक्षप्रणीतत्वं सिद्धं 15 स्याद्: तदेध स्वसिद्धमिस्याह-नेतरेतराश्रंयत्वेति। सर्वक्षप्रणीतत्वेनागमस्य प्रामाण्ये सिद्धे तस्मादेवागमात् सर्वक्षप्रणीतत्वं जञायते; सर्वक्षप्रणीतत्वाक तस्य प्रामाण्यमिति नैकमपि सिद्धयति, अस्माकं त्वनादिसिद्धाद्वेदास् दष्टान्ता- नपेक्षा दलौकिकमपि यूपहवनीयादिवत् सिध्यतीत्यर्थः । यस्माल्लोकटष्टमान्रबले नेश्वरं साधयतः सवाभ्युपगतवैपरीत्यप्रसङ्गो दुर्निवारः तस्मादित्युपसंहार:। 20

वैपरीत्यस्यापि कल्पयितु शक्यत्वादसामख्जस्यं द्ृष्ट्व्यमित्याह-एवमन्याख- पीति।। अधिष्ठानानुपपत्तेश्र ।। प्रधानादि न चेननाधिष्ठेयम्, अप्रत्यक्षत्वात्, यदधिष्ठेयं तत्पत्यक्षं यथा 20 मृदादि इस्याह-अधिष्ठानातुपपत्तेश्रेति।

१. Ti and P. राभयादिति।

557

ब्रह्मामूत्रभाष्पव्यालयानम् [म. २. पा. २. स. ४०.

भाष्यमू करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॥ २-२-४०॥ स्यादेतत्-यथा करणग्रामं चक्षुरादिकमपत्यक्षं रूपादिहीनं च पुरुषोऽितिष्ठति, एवं प्रधानमपीश्वरोऽधिष्ठास्यतीति; तथापि नोप- 5 पद्यते; भोगादिदर्शनाद्धि करणग्रामस्याधिष्ठितत्वं गम्यते; न चात्र भोगादयो दृश्यन्ते; करणग्रामसाम्ये चाभ्युपगम्यमाने संसारिणामिव ईचर स्यापि भोगादयः भसज्येरन्। अन्यथा वा सुत्रद्वयं व्याख्यायते- अधिष्ठानातुपपत्तेश्र ।।

10 इतश्रानृपपत्तिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्य; साधिष्ठानो हि लोके सश्रीरो राजा राष्ट्रस्येश्वरो दृश्यते, न निरधिष्ठानः; अतश्च तडृष्टान्त- वशेनादृष्टमीश्वरं कल्पयितुभिच्छत इश्वरस्यापि किचिच्छरीरं करणाय-

प्रकटार्थविवरणम्

करणवच्ेन्न भोगादिभ्य: ।।

15 चक्षुरादावनैकान्तिकत्वमाशङ्कयाह-करणवच्चेन्न भोगादिभ्य इति॥ स्वानुभवप्रत्यक्षमेव चक्षुरादि लोकेधिष्ठात्राधिष्ठेयते, परेण तु भोगादि- प्रवृत्त्याधिष्ठितत्वमनुमीयते ; अतोऽनेकान्त[अतो नानेकान्तः] इस्वर्थः। प्रधान- कताश् मोगादयों न परमेश्वस्स्य केनापि प्रमाणेन टश्यन्ते, येन अधिष्वेयत्व- मतुर्मीयेतेत्याइ-न चात भोगादय इति ॥ इतश्च न करणभामवत् प्रधानादे- 20 रधिष्ठेयत्वमित्याह-करणग्रामसाम्ये चेति। प्रधानादयऽधिष्ठातु: भोगादि- संपादका:, अधिंष्ठेयत्वात्, करणग्रामवदित्यर्थः॥

सुत्रद्यस्य योजनान्तरमुपक्रमते-अन्यथा वेति। विमतं शरीरिपूर्व- कम्, कार्यत्वास्, पटादिवदिति स्वाभिप्ेतविपर्रीतसाधनत्वाद्विरुद्धमेद पवाय- मित्यर्थः। मनु केचिदीश्वरं नित्यशरीरं वर्णया्ति; ततोन तेषामयं दोष

१. A omits स्वामिप्रेव

558

पत्वधिकरणम् ७.] प्रकटार्थविवरणम्

माप्यम् तर्नं वर्णयितव्यं स्यात् ; न च तदूर्णयितुं शक्यते, सृष्टयुत्तरकालभावि- त्वाच्छरीरस्य पाकसष्टेस्तदनुपपत्तेः; निरधिष्ठानत्वे चेश्वरस्य भवर्त- कत्वानुपपत्तिः एवं लोके दष्टत्वात्॥ करणवच्चेन्न भोगादिभ्य: ।। 5 अथ लोकदर्शनानुसारेणेश्वरसापि किंचित्करणानामचतनं शरीरं कामेन कल्प्येत-एवमपि नोपपथने; सशरीरत्वे डि स संसारिव-

अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा ॥२-२-४१॥

भ्युपगम्यतेऽनन्तक्च; अनन्तं च प्रधानम्, अनन्ताक्च पुरुषा मिथो भिन्ना

प्रकटार्थविवरणम् इत्याशङ्कयाह-न च तद्णयतुमिति ॥ यच्छरीरं तन्भ्रौतिकमिति व्यापे: न नित्यं शर्रारमित्यर्थः। तर्हि कार्ये च भवत्यशरीगपूर्वकं च भविष्यति, किं वाधकमित्याशङ्कयाह-निरधिष्ठानत्वे चेति॥ 15

अनीश्वरस्यैव भौतिकं शरीरम् : ईश्वरम्य त्विच्छावशान्निर्मितमेव शरीरं भविष्यतीत्यशाङ्कयाह-अथ लोकेति॥ न नावनत्र प्रेमाणम्; भवतु वा; तैथापि सौभरिप्रभृतीनामिव भोगोऽपि स्यादित्याह-एवमपि नोपपद्यत इति।। अन्तवत्वमसर्वझता वा।। 20

एवं तावदनुमानमात्रेबलेनाशरीरस्येश्वरस्य जगनिमिस्तत्वं निश्ेतुं में

१. TM and A. भवतु ४. A. अथापि २. T. निर्मितत्ये च ५. A. भविष्यति T and P. परिनिर्मितमेव ६. A. मानमलेनेवाशरी- 2. T and P. पूरण ७. A omits नं

559

[अ. २. पा. २ सू. ४१.

भाष्यम्

अभ्युपगम्यन्ते; तत्र सर्वजेनेश्वरेण प्रधानस्य पुरुषाणामात्मनश्चेयचा परिच्छिद्येत वा, न वा परिच्छिद्येत; उभयथापि दोषोऽनुषक्त एव । कथम्१ पूर्वस्मिस्तावद्विकल्पे, इयत्तापरिच्छिनत्वात्प्रधानपुरुषेश्वराणा- 5 मन्तवत्वमवश्यंभावि, एनं लोके हष्टत्वात्; यद्धि लोक इयत्तापरि- च्छिनं वस्तु घटादि, तदन्तवदृष्टम्-तथा प्रधानपुरुषेश्वरत्नयमपीयत्ता- परिच्छिनत्वादन्तवत्स्यात; संख्यापरिमाणं तावत्प्धानपुरुषेश्वरत्य- रूपेण परिच्छिन्म्; स्वरूपपरिमाणमपि तद्गतमीश्वरेण परिच्छिद्येत,

प्रकटार्थविवरणम्

10 रित्याढिना। न तावत्सर्वशत्वं संभवति, नित्ये ज्ञाने स्वानन्तर्यायोगात्, साक्षा- ज्व्ञानस्य विषयसंबन्धायोगाज्। आश्रययोगात संबन्धे परज्ञानस्यापि सर्व- विषयत्वापांनः । विषयविषायेभावस्यानुभवाश्रयत्वादिनरतराश्रयत्वाञ्ज तथा- प्यभ्युपगम्य विर्केल्प इत्यर्थः। नन्वियत्तापरिच्छिन्नत्वादित्यसिद्धो हेतु:, अपरिमितत्वात्; उक्त हि- 15 "अन्तेर्न्यूनातिरिक्तत्वैः युज्यते परिमाणवद्। वस्तुन्यपरिमेये तु नूनं तेषामसंभवः ॥" इति ॥

तत्ाह-सङ््यापरिमाणं तावदिति। कि तावतसंख्या तो Sपरिमितत्वम्, कि वा अस्यैतावत्स्वरूपं नातो Sधिकेमिति स्वरूप परिमाण रहिनत्वम् नाद:, प्रधान- पुरुषेश्वरास्त्रय: पदार्था इति संख्यापरिमिते: ने द्वितीयः, प्रधानाद्य: स्वरूप- 20 परिमिता:, वस्तुतः परिष्छिन्नत्वात्, पटादिवदित्यनुमानींत् सिद्धं स्वरूपपरि- माणम् ; तथ्षेश्वरेण गृह्यत इत्पर्थः । ननु य्द्यपि त्रित्षं जञायते, तथापि जीवाना-

१. A. आश्रयत्वा- ६. A omits तावत्

२. TM. वरथन S. A. कमस्नीति A. ईश्वरशान ८. T,T1, P and TM. रहितत्व्रात् ३. TM. त्वापसे: ९. A. नापि Y.T. वदयते १०. ५. A. मानं स्वरूप 4. A. अस्तु नानातिरिकत्ेSप्युम्यते ११. T.Ti, P and TM. यद्यपीतित्वं

560

पत्यधिकरणम् ७.] माष्यम्

पुरुषगता च महासंखया। ततश्चेयत्तापरिच्छिनानां मध्ये ये संसारिण: संसारान्मुच्यन्ते. तेषां संसारोऽन्तवान, संसारित्वं च तेषामन्तवत्; एवमितरेष्वपि क्रमेण सुच्यमानेषु संसारस्य संसारिणां चान्तवत्त्त्वं स्यात: प्रधानं च सविकारं पुरुषाथेमीश्वरस्याधिष्ठेयं संसारित्वेनामि- 5 मतम् ; तच्छन्यतायामीश्वरः किमधिंतिष्टेत्१ किविषये ना म्त तेश्वर ते स्याताम् १ प्रधानपुरुषेश्वराणां चैत्रमन्नवच्वे मत्यादिमत्वमसङ्ग आध- न्तवच्वे च शून्यवादमसङ्गः। अथ मा भूदेष दोष इत्युत्तरो विकल्पोS- भ्युपगम्येत-न प्रधानस्य पुरुषाणामात्मनश्वेयत्तेश्वरेण १रिच्छिद्यत इनि; तत ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वाभ्युपगमहानिरपरो डं.पः प्रसज्येत । तस्मा- 10 दप्यसंगतस्तार्किकपरिगृह्ीन ईश्वरकारणवादः ।। प्रकटार्थविवरणम् मनन्तत्वात् न तदगूनसंख्यावगम इत्याराङ्डयाह-पुरुषगता चेति।। पुरुषै- स्तावत्प्रत्येकं स्वस्यंकत्वं संख्या गृह्यत एव : या परस्परापेक्षया बहुत्वसंख्या सापीश्वरेण शञायते, न व सहस्रं लक्षं वेति विशेषानवगमादनन्तत्वम्, माषादि- 15 राशौ व्यभिचारात्: संन्दिग्धं च विशेषापरिज्ञानम्. अस्मदादिमि: संख्यातुम- शक्यस्यापि गणितश्ञन संख्या तत्वदर्शनान्, सकलपुरुषपरिचयमन्तरेण तदपरि- ज्ञाननिश्वयस्याशक्यत्वाञ्च। तर्मान्न जीवास्ततोऽनन्ताः, वस्तुतः परिचछन्नत्वात्, एकदेशनिहितमानवदिनि; भवत्वेवम्, ततः किमिस्यत आह-ततश्चेति ।। यथा बहुत्वावगतानामपि माषाणामेकैकापचये निखिलमापराश्यपचयः तथा 20 क्रमेण सर्वमुक्तेरिदानी शून्यताप्रसङ्ग इत्यर्थः । किच ईश्वरस्य सद्ा सर्वशत्वं सदशितृत्वं च न सिध्यतीस्वाह-प्रधानं च सविकारमिति ।। दोषान्तर- माह-मधानपुरुषेश्वराणां चेति ।। द्वितीयविकल्पमनूद्य दूषयति-अथ मा भूदित्यादिना॥ सपक्षे व यत्परमार्थतत्वं तत्न नैकत्वमपि व्यवहारो माया-

१. A. विशेषावगमा दन्तत्वं ३. A. शक्यत्वSवि २. A. सन्दिग्धविशेषा- ४. TM. तदपि विज्ञान-

561 71

ब्रह्मसूत्रमान्यव्यालयानम् [भ. २. पा. २. सु. ४१.

प्रकटार्थविवरणम्

मूमौ यथादष्टमेवेष्यत इति परमार्थतीऽनन्तत्वाद्यसंभवो भूंषणमेव। न च जीधानम्स्यप्रदर्शनायास्मदर्शनं प्रवृत्तम्; किं तु प्रसिद्धं भेदमवलसय जीवस्य ब्रह्मत्वप्रतिपादनाय; नच कदाचित्सर्वशून्यता भविष्यतीति प्रसिद्धिरस्ति ः 5 "न हि कदाचिदनीडशं जगत्" इति बृद्धा बभाषिरे: तस्ाद्यथेदानीं केचि- दज्ञा: केचिद्श इति तर्कागोचर पवायं प्रपञ्निचयश्चकास्ति, तथातीताना- गतयोरपि ब्रह्मतत्त्वमद्वितीयं वेदैकवेद्यमित्यनवद्यम्॥। यदपि नैयायिकमन्यो Sभिमेने-प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदष्टान्तसिद्धा- न्तावयवतर्कनिर्णयवा द्जल्प वितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानाख्यषोड- 10 शपदार्थकल्पनम्, तदपि दुर्निरूपम्। तथा हि-तन्न यत्तावदिदं प्रमाण- लक्षणं कच्िदचीकपत् "सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम्" इति, तत्र सम्य- गनुभवशब्देन कि सस्यार्थप्रतिभामो विवक्षितः, उताज्ञातार्थप्रतिमास, कि वा प्रमाभासातिरिकं ज्ञानम्! प्रथमे स्सृतावनिव्यापिः स्सृनिः संस्कारमात्र- जन्या; तदतिरिक्तकारणजन्योऽनुभव इत्यप्यसाधु, स्मृतावपि मनःसंयोगादेः 15 कारणत्वाभ्युपगमात्। स्मृस्यतिरिकज्ञानमनुभव इत्यैपि प्रमाणेन व्यतस्थाप्यते, अथवा अप्रमाणेन! आद्े परस्पराश्रयम्, सिद्धे प्रमाणलक्षण तद्विशेषात् स्सृत्यतिरिक्तानुभवव्यवस्था; ततक्ष प्रमाणलक्षणसिद्धिरिति । द्वितीये व्यथे प्रमाणनिरूपणम्, अप्रमाणादृपि वस्तुव्यवस्थासिद्धेरिष्टत्वात्। किच सत्यार्थत्व- मपि प्रमाणात्, उताप्रमाणात्? आद्ये परस्पगश्रयः: द्वितीये प्रमाणबलेनैव 20 वस्तुसिद्धिरिति नियमहानिः; नस्पाल्लोकसिद्धसत्यार्थव्यपाश्रयेण लक्षणाभि- घाने भवत्येव स्मृताधनिध्याप्तिः। कि व अद्वैनागमस्यैवं सति प्रमाण्यमापद्येत, द्वैतस्य सर्वस्यवानृतत्वात्। द्वितीये धारावाहिकविज्ञाने स्यादव्याप्तिः। तत्राप्यु त्रकालावच्छित्रमशातमेव वेद्यमिति चेत्, न; कालस्य तवाप्रत्यक्षत्याच्। कि च न तावत् ाते घटे तस्याशातत्वं भातुं शक्यम्, ज्ञानविरोधात्; नाप्य- 25 जाते तर्स्मिस्तद्वच्छिम्ाज्ञातत्वायगमः स्यात्। नहि शाते घटे तस्य पूर्वमन्ता

१. A. भ्रमो Y. A omits अषि २. A. दूषणं 4. A. अतिष्यास्ि: ३. A. उत

562

पत्यधिकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

तत्वमवगस्यताम्। न तावन् ज्ातत्वमात्रात् पूर्वाज्ञानत्वसिद्धि, स्मृख्यवेगते अदर्शनात्; नापि प्रामाणिकक्षा तत्वंन, इनरंतराश्रयात्। सिद्धेऽक्ञातत्वे प्रमाण- जातत्वसिद्धिः: तद्लाख्च पूर्वाक्ञातत्वसिद्धिरिति प्रमाणज्ञाप्यत्वं वोज्षातत्वस्य प्रमाणाद्वेयत्वापानसंभवात्। तस्मादक्षानत्वानिरूपणात् नाक्षातार्थप्रतिभासः 5 सम्यगनुभवः । तृतीय तु स्फुटं परस्पराश्रयत्वम-ससर्द्ध पमाणशब्दामिधेये सम्यगतुभवे नदोभाससिद्धि: नन्सिद्ध। च तद्यावृततं मायं सव्यगतुभवः सिध्यतीति। किं च सम्यगनुभवम्य साधनं करणं विवक्चितम्, रत कारण- मात्रम्? प्रथमे म्यादव्याप्तिगीश्वरज्ञाने द्वितीय कालादावतिव्यापतिः । किं च प्रमाणसामान्यस्येदं लक्षणम्। तत्राव्याप्ति: रफुटैव। न हि सामान्यं 10 साधनम्, व्यतिरकाभाषात्। अथ प्रमाणव्यक्तीनां साधारणत्वात्सा नान्यलक्षण- मुच्यते, तर्हीतरनगश्रयम्। एतल्लक्षणलक्षितत्वंन व्यक्तीनां प्रमाणत्वम्।प्रमाण- व्यक्तिषु न सिद्धासु तासां साधाग्णमिदं लक्षणं सिध्यनीति। यञ्र लक्षणान्त- रम् "यथार्थक्ञानं प्रमाणम्" इति, नत्र यथार्थत्वमर्थमनतिक्रम्ब वर्तमानत्वम्, सालम्बनत्वनियँमो वा ? आद्ये अव्याप्तिः । अर्थमतिकरम्य प्रमातर्येव व्ानस्य 15 वर्तमानत्वान अन्त्यं प्रमादावतिव्यापतिः। ज्ञायतऽर्थोडनेनेति ब्ञानम्। तत्कथ- मालम्बनाभवें स्यात् अन्यथातिप्रसङ्गोऽपि। तदुक्तम्-

"अन्यथेयमनालम्बालभमानोदयं क्वचित्। इन्यादेकप्रकारंण बाह्यार्थपरिकल्पनम् ।।" इति।

यद्पि "अनुभूतिः प्रमाणम्" इति लक्षणान्तरं तदप्यनुभूतिपदस्य 20 सम्यकूपदस्येवार्थ विकल्व्य पराकरणीयम्। तस्पादुर्निरूंपं साधारणप्रमाण- लक्षणम्, तर्समिक्व दुर्निरुपे तन्द्रेस्य प्रत्यक्षादेः सिद्धं दुर्निरुपत्वम्, तथापि

१. A. अनुमीयताम् ६. 11, P and TM add गाने २. T1, T and P वगतदर्श 9. A omits नियमो ... लभमा ३. T. भतत्वे वा ८. TM. भूमादौ Y. A रूपणात् छातार्थ: सम्य- ९. P. सम्यगनुभवस्येव ५. T. तदभावसिद्धि: १०. A. निरूपणं

563

[अ. २. पा. २, सु. ४१.

प्रकटार्थेविवरणम्

किश्चिदुच्यते। तत्र यद्वादि-सम्यगपरोक्षानुभवसाधनं प्रत्यक्षम्, तत्

संबन्धश्च षोढा-संयोग[गात्] दव्यग्रहणम्; संयुक्तसमवायात् गुणादि- 5 श्रोत्रसमवायात् शब्दग्रहणम् ; समवेतसमवायाच्छष्दत्वज्ञानम् ; विशेषणविशे- ष्वभोवेनाभावसमवाययोर्ग्रह णम्। योगिप्रत्यक्षं त्वैतीन्द्रियार्थप्राहकमिति तदपि प्रक्रियामात्रम, प्रमाणाभावात्, पोढा संबन्धेन प्रमितिकार्यस्य योग्यत्वाल्यसंब न्घेनाप्युपपद्यमानस्य न पोढा संबन्धबोधकता. द्रव्यादेश पूर्व दुर्निरूपतोपपादा- 10 नाथक्षुःस्पर्शनयोः द्रव्ययो: घटादिद्रव्येण सम्बन्ध: संयोग एवत्यय मन्त्रपाठ एव। किंचासौ संयोग: सवविशिष्टे बोधहेतुः, किं वा सवोपलक्षिते?प्रथमे प्रत्य- क्षाप्रत्यक्षयोः संयोगस्याप्रत्यक्षत्वात् घटोऽक्षसंयुक्तोऽपत्यक्ष स्ा्। द्वितीये सकृत् जातः संयोगस्सदोर्ध्व बोधमादध्यात्। कि च संयु क्तसमावाय मान्रादपस्य चासुषत्वे रसादेरपि चाक्षुषत्वप्रसङ्गः। न च तवें वस्तुभावातिरंविणी योग्य 15 तातीन्द्रियास्ति। तस्मादविचारितसंसिद्धीरथेन्द्रियसंयोगादेरेव।यागिप्रत्यक्ष व्य वहाराङ्गमिति रमणीयम् । योगिप्रत्यक्षं यद्यपि धर्मोत्कर्षवशाद्ंशादिविप्रकृष्ट मपि गोचरयति, तथापि स्वार्थमेव। मार्जारादिटश्टीनामतिशयवर्वेऽपि स्वार्थ एव तदर्शनात् ; न त्वयोग्यमटश्ादि मानाभावात्। "प्रादात्तेषां स भगवान् दिव्यं चक्षुर्जनार्दनः" 20 इत्यादिपुराणवचनमपि योग्यविश्वरूपादिदर्शन पवातिशयं दर्शयति। यभे- दमनुमानम् - अटष्ादि कस्यचित् प्रत्यक्षम्, प्रमयत्वात्, मीमांसका

१. A. संबन्धविशेषेण B. i omits पूव २. T. योगपत्यक्षम् १०. A. च चक्ु :- २. A. सामान्यग्रहणं चाश्रय ११. T. तत्वे

Y.A. शब्द त्वग्रहण १२. A. स्वभावा- ५. A. भावादभाव- १३. T and P. सिद्धार्थमन्द्रि- ६. A. चार्तान्द्रिय- १४. T,T' and P. वल्वे सोऽर्य- ७. A omits इति १५. T,1, Paud TM omit व वन 2. A. मानमेवास्य

564

पत्यधिकरणम् ७.) प्रकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थेविवरणम्

नामप्रत्यक्षत्वाद्वा, अह्ञत्सुख्तादिवदिति, तदप्यमानम, सन्दिग्धाश्रयासिद्ध- त्वाद्धेतोः। नो खल्वदष्टादिव्यक्तीनामनन्तानामनीन्द्र्याणा मेकेन प्रमाणेन धैर्म- स्वेन निश्चयः शक्य: कर्तुम। नच बहूनां प्रमाणानां संभूय धर्मिनिश्चायक वं संबो- भाव्यत, स्वगोचरशूरत्वात्मर्वेषाम्। न चैकस्पैव धर्मित्वमिति वाच्यम्, अन्ये- 5 पामपि प्रत्यक्षत्व विशेषणवैयर्थ्यात्; अप्रत्यक्षते तत्रव व्यमिचागत। किच कम्यचिकछद्दस्यानिर्धारिताथंत्वान तद्विशषित प्रेत्यक्ष नमव्यप्रामेतमित्य प्रसिद्धविशेषणत्वं पक्षस्य, विपक्षनाधकाभावञ्य अप्रेयोजका हेतुरित्यलम। यच्चापरं प्रत्यक्षस्य द्वैविध्यं निर्धारि-सब्वासंक्षिसंबन्धोहखेन ज नोत्पत्ति निमितं सविकल्पकम्, वस्तुमात्राव्भासकं निविकल्पकांमत; तर्त्र सवि- 10 कल्पकं तावत् संश्ञासंिसंबन्धः कि ज्ञानवेषयतयोपयुज्यत, कि वा निमित्ततया? आद्य सविकल्पकज्षानानं प्रत्यक्षम, तस्य] अचाक्षुपत्वात् ; द्वितीय संक्षासंक्षिसबन्धस्यान्यत्र आातस्यव निमित्तत्वदर्शनादिहापि तत् ज्ञानं वाच्यम् न कंवलन मनसा संक्ञासंशिसंबन्धबोघः; स्रणमपि संस्कारो- द्वोधस्यानियंतत्वात् अनियतमिति"। स्फीतालोकमध्यमध्यासीनस्य समनस्कं 15 न्द्रियलत्निकरषेडवि कदाचित् सविकल्पकोपलम्भो न संबोभूयात्, संज्ञायां संक्ञाया अचाक्षुषत्वात् संवषिदर्शनायोगात् ने तददर्शनात् संस्कारोद्वोघ इति। मिन्नं निर्विकल्पकभिन्नं] ज्ञानं सांवकल्पकमित्यप्यलीक्रम्, भेदसिद्धे: प्रतियोग्यपेक्षत्वात् सिद्धभेदस्यव व प्रतियोगित्वात्, परस्पराश्रया- पानात् : तस्माज्लनरप्चन्द्रभदावभालवत् सविकल्पं प्रत्यक्षमलीकनिर्भा- 20 सम् । एवं निर्विकल्पडपि वस्तुमात्रावभासशव्ेन वस्तुत्वसामान्य

१. A omits अतीन्द्रियाण ८. A omts तत्र

२. 1'. धर्मिल्वेन 5. A omits अनियतत्वात् A. धर्मित्वनिशयः १०. T. इतीप्सितालोक़

३. A. तत्वात् ११. A omits कदाचित् ४. A. प्रत्यक्षमपि १२. .. कल्पो 5पि न ५. A outs अप्रयोखको हेतु: १३ . omits न ६. A. प्रत्यक्षद्वैविष्य १Y .. T, Ta, P and TM. एव ७. A. वस्तुसवरूपमात्रा १५. A. वस्तुसरूपमात्रा-

565

ब्रह्मसुल्नभाष्यव्याखयानम् [भ. २.पा.२, सु.४१.

मकटार्थविषरणम्

प्रहो विर्वक्षितः, किं वानवच्छितभ्रहः१ नाद्योऽनवद्यः, सामान्यस्यानुगत- प्रत्ययावलस्बनत्वात्, अनुगमस्य व भदसिष्यपेक्षस्य प्रथमाक्षिसन्निपाताद सिद्धेः; द्वितीयोऽपि सावद् एव, अनवच्छेदस्य सप्रतियोगिकुत्वन प्रति- 5 योगिप्रहं विना प्रहायोगात्। किं च निरुपचरितेSनवच्छंद्ेऽप्यक्ष सयोगोSव्य- भागी, व्यावृत्त एव संयोगादर्शनात्; अव्यावृत्ते तु कि केन संयुज्येत? एवं प्रमाणया थात्म्यनिर्णये दुर्निरूपतांप्रत्यक्षेऽज्ञायि विस्पष्टा। अनुमाने श्ीप्स्यतेS- धुना। सम्यगविनाभावेनानुभवसाधनमनुमानम्, यर्था-पर्वतोऽगिमान्, धूम- वत्वात्, महानसवदिति । तत्र किमसनिमत्वमात्रानुभवसाधनमतुमानमू,

क्षेण सिद्धत्वात्, अनुमानस्य तत्सारकत्वाठनुमानमनुभवसाधनं न भव- तीत्यव्याप्तिः । द्वितीयऽप्यव्याप्तिरेव पर्वतावच्छिन्नासनिमत्त्व धूमवत्त्वस्या- विनाभावाभ्रहणास्, नाविनाभावेन तद्नुभवसाधनम्ँ। एनेनेदमपास्तम्, यदुद्यनादिना जगल्भे-दयमनुमानस्य स्वरूपम्, व्याप्ति: पक्षधर्मता च; 15 तत्र व्याप्तिबलात्सामान्यसिद्धिः; पक्षधर्मताबलाख्च विशेषिद्धि-इति। लक्षणस्यैकैकस्मिअंशऽव्यापकत्वात्, एकं द्विरूपमिति व विपतिषेधात्, अमि विना धूमस्याभवनं व्यातिपदार्थः, तस्याभावस्य प्रमाणस्वरूपत्वा- योगाद, धर्मद्वयस्यापि भेदादिविक्ल्पासहत्वात्। ननु संस्कारक्षसंप्रयोगया: प्रत्यभिक्ञासाधनत्ववत् व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोः समुदितयोरतुमाने साधनत्वम्, 20 तर्हि गतं लंक्षणम्, सुस्यितत्वादव्याप्तेः; साधनत्वमप न समुदितयोः तत्त्वतः समुदायस्य वस्त्वतिरिक्तस्य तैंवाभावात्, व्याप्तिस्रणस्य पक्षधर्मता- ग्रहणस्य च क्रमभावित्वात्: संस्कारस्य चाप्रत्यक्षत्वादविनाभावसंस्कारसहितं पक्षधर्मताक्ञानमप्रत्यक्षमिति साधनादनुमानप्रसिद्धिर्वाध्येत। व्यापतिपक्ष-

१. T, P, TM and A omit विवक्षित ६. TM and A add यतः

... पहः D. A. रूप २. T. भागि- ८. T. बाह्यसिद्ि: ३. T, T'i and P add अपि. ९. T. विलक्षणं Y. T, T1, and P. क्षिप्यंत १०. A. ३ वा ५. A omits यथा

566

पत्धिकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

धर्मताविशिष्टं लिङ्गमनुमानमित्यपीनरेतराश्रयभ्रस्तम्। अविनाभावोऽपि न निरूपणं सहते। तथा हि अविनाभावं ठयान्चक्षे स्वमावतः साध्येन साधनस व्याप्तिरविनाभावः; स द्विविध :- अन्वयव्यतिरक्मेदात्; साध्यसामाग्येन साधनसामान्यस्य व्याप्तिरन्वयः ; साधनसामान्याभाव्रेन साध्यसानाम्योभावस्य 5 व्याप्ति: व्यतिरेक: -इतिः तत्र स्वभावत इस्यनीपाधिक वं विवक्षितम् ! उपा- घिश्च साधनाव्यापकत्वे सनि माध्यसमठ्याप्तिः। नत भरष्ष-सिद्धावुपाधि- सिद्धि, तत्मिद्धौ व तदभावविशिष्टव्याप्तिसिद्धिरिति' पर पराश्रेयसागरं कथंकारं तार्किकवराको निस्तेर्ध्यनि॥

अथोपाधिलक्षणे सहभावमात्रं व्याप्तिपढ़ार्थ, तर्दवि सएव वर्वन्रास्तु, अर्ध-10

नातिप्रसङ्गोडपि। उपाध्यभावेऽ्न्यथा नवंश्वरानुमानस्यापि भङ्गप्रसङ्गः, शरीर- जन्यत्वोपाधिद्तत्वात्। अतिव्यापकत्वं चात्र प्रसर्गमर्ति सर्वानुमानेषु तत्त- त्सपक्षस्योपाधिनापानात्। नतु सकर्तृकत्वशगीरजन्यत्वयोर्नास्ति व्याप्ति:, 15 विर्पक्षबाधकनर्काभावात्। अथ बाधक: कथं व्याप्तावुपयुज्यते-कि व्यन- चाराशङ्कानिरार्करणेन, कि वोपाधिशङ्वानिरामेन यद्याद:, तर्हि उपाधिलक्षण- परीक्षणे न मनः खेदनीयम्, व्यभिचारादर्शनमात्रेण व्याप्तिग्रहणसंभवात्, वाधकाज् शङ्कानिराससिद्धेः। यदि द्वितीयः तदा चक्रकापत्तिः-उपाधि- लक्षणे सिद्धे ततनिराकरणेन बाधकस्य व्याप्त्युपयोगित्वम्, सति च तम्मि 20 प्रिह तदभावात् व्याप्तिः, नतश्चोपाधिलक्षणसिद्धिरिति। तस्माद्यथाप्रसिद्धं साध्यसाधनसंबन्धमविनाभावं विहाय दुर्निरूपोऽविनाभाव इति॥

१. A. सामान्यस्य ७. A. सकर्तृत्वजन्यत्व्रयो: २. T. T' P and TM add तदुत्तरं ८. T, T1, P and TM omit विपक ३. A. भयं साहङ्कार: तार्किक- ९. T, Ti P and T. ज्येतेति व्यमि- Y. T. निराकरिष्यति १०. A. निर्धारणे 4. T, T1, P and TM add ११. A. मरहसंभवात् 8. T, Ts, P and TM. पातः

567

प्रझमूतमाण्यव्याख्यानम् [भ. २. पा. २. सु. ४१.

प्रकटार्थविवरणम्

यक् व्याचचक्षे-साधनं लिक्म ; तत् द्विविधम्-दष्टम्, सामान्यतोहष्टं थ तत्र प्रत्यक्षयोग्यार्थानुमापकं दृष्टम् धूमवत्, समावविप्रकृष्टानुमापकं सामान्य- तोडष्टम्, यथारूपादिज्ञानं चक्षुरादेरिति-तदसाधु; अतीन्द्रियार्थेन व्याप्तिग्रह- 5 णासंभवात्, मव्यासस्य च गमकत्वेडतिप्रसङ्गात्। पक्षधर्मतापि व्याप्स्य स्वव्या- पकस्य तत्संबन्धमान्रं गमयनि, नाणुमात्रमप्यधिकम्, नो खलु शीतलाभि- सम्बन्धं पक्षधर्मताबलादपि धूमो बोधयति हिमालयम्यः तर्मात्किरिया करणे- पूर्विकेतिं सहभावेंदर्शनाद्रपादिज्ञानकक्रियायः करेणमात्रं सिध्यति; चक्षुष्वादि- विशेषस्तु मानान्तरलब्ध पवेति न लिङदैविध्यम्। यदप्यनुमानद्वैषिध्यं 10 व्याख्यायि-परोपदेशानपेभं स्वार्थम, परोपदेशापेक्षं पगार्थम्. परोपदेशस्तु पञ्चावयवं वाक्यम्. प्रतिज्ञाहंतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा: - इति, तदप्य- चारु, निरवयवस्य वाक्यस्य पञ्चावयवत्वानुपपत्तेः अर्थविभागोपाधिकं साव यवत्वमिति चेत्, तर्हि नगरादिपदानामनन्तावयवत्वप्रसङ्गः. नस्मात् कल्पित- मेव पञ्चावर्यवत्वं ते व्यवहाराङ्गम्। नेनू कि कल्पितमेव व्यवहागङं ब्रुवाण- 15 मद्वैतवादिनं विद्वेष्टि भवान्। किञ्च साध्यनिर्दशरूपप्रतिज्ञाभिद्धी साध्याधीन निरूपणसाधर्ननिर्देशो हेतु: सिध्यति; नत्मिद्धौ व हेनोः माध्येन व्याप्तिग्रहण- स्थानमुदाहृग्णं सिध्यातः तन्सिद्धी च तत्र गैहीताविनाभावम्य हेनोः पक्ष- धर्मताख्यापकं वचनमुपनयः सिध्यनिः तद्वलाच्ज पक्षधर्मताविशिष्टाद्धेतोः साध्यावधारणं नाम निगमनं प्रतिपक्षप्रमाणाभीवसूचक मिध्यति, मिद्धे च 20 निगमनबलात् प्रतिपक्षप्रमाणाभावे प्रतिज्ञासिद्धिः: सति हि प्रतिपक्षप्रमाणे

१. A. कृष्टार्थानु. ८. T.T1, Pand TV पञ्चानयर्व २. 11. व्यातस्य ९. A omits तल .राड् ३. T, P, TM and A. क्रियाकारक १०. T and TM निर्देशेष्छाहेतु: Y. A. सद्भावमात्रदश्यनात् ११. T .. अगृहीत

५. T, P, TM and A. कराण- १२. T. धर्माश्यापकं ६. T.P and A. च दशादि TM. धर्मताजापर्क TM. च दष्टादि A. धर्मतावाचक ७. TM. गगनादि १३. T. भावमात्रक सिद्धयति A. गवादि.

568

पत्यधिकरणम् ७.] प्रकटार्येविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

तद्विरोधान प्रतिज्ञानं दरीधर्ति; तम्ात्पश्ञानामप्यवयवानां परस्परायस- सिद्धिर्कत्वेन कल्पनामात्रत्वादवयव्यनुमानमपि ते कल्पितमेव व्यवहाराङ्रम्। यब देतोसैविध्यं व्यधायि-पक्षव्यापकः संपक्षवृत्तिरविद्यमानविपक्ष: केव- लान्वयी ; पक्षव्यापको Sविदयमानर्सेपक्ष: विपक्षाद्यावृत्तः केवलव्यतिरेकी ; पञ्च-। रूपोऽन्वयव्यतिरेकी-ररूपाणि तु पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षाद्यावृत्ति: अबा- धितविषयत्वं असत्प्रतिपक्षत्वं चेति, नद:प चक्रकककचन्यूर्लीकनंर प्माणं चरी- कारते। सिद्धे पक्षे तध्यापकत्वं हेतुरूपं सिध्यति। तथा भूतरूपांक गष्टाच हेतोः साध्येसिद्धि:। तत्सिद्धा व साध्यमर्मविशिष्े धर्मी पक्षः सिध्यतिः सिद्धे व सपक्षे तत्र सन्वं हेतुरूपं सिध्यनि: तथाभूताश्च हतोः साध्यसिद्धि 10 तत्सिद्धी च साध्यसमानघर्मा धर्मी संपक्ष: सिध्यति एवं सर्वत्र याज्यम्। यैदपि हेतुलक्षणं परीक्ष्य हेत्वाभामपरीक्षणं हेतुलक्षणरहिता हेतुवदवभासमाना

समा :. तत्र अनिश्चितपक्षतृत्तिरसिद्धः । पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो विरुद्धः। पक्षत्रयवृत्तिरनैकान्तिकः। साध्यासाधक: पक्ष एव वर्तमानोऽनध्यवलितः। 15 प्रमाणबाधिने प्रतिज्ञातार्थे वर्नमानो हेतु: कालात्ययापदिए्टः। सैपरपक्षसिद्धौ त्रिरूपो हेतुः प्रकर्णसमः-इति", नदपि परस्पराश्रयपराहतम्। सिद्धे ह्वेतु- लक्षणे नदाभाससिद्धि: तत्सिद्धी च नदाभासव्यावर्तनेन हेतुलक्षणसिद्धिरिति। तथा सिद्धे पक्षे नत्रानिश्चितवृत्तिरसिद्ध: सिध्यति तहत्ता[नत्सिद्धौ) च तव्या

१. T. प्रतिशञा नरीनर्ति ९.T,Th and P. साध्यसिद्धौ च २. .1. कत्वेन हयमप्यनुमानमपि ने %a. i omits पक्ष: ३. T.f omits सपक्ष .. व्यापको ११ A omits सपक्ष:

४. T. विद्यमानपक्षे १२. T यद्यपि

TM. विद्यमानसपक्षे १३. T. कान्तिक हेतुकालानध्यवसित. k. T. T1, TM and A omit १४. T. स्वपक्ष

असत्प्रतिपक्षत्वं चेति A. परपक्ष

६. T, P, TM and .1 omi ऋकच. १५ A omita इति

9. A adds च १६. A omits च

८. T, T1 and P विश्िष्टदेतोः

569 72

म्रकटार्थविवरणम् पुसरेतुषलाल् पक्षसिद्धिरित्यूहं सर्वत्र। कालास्ययापदिष्टे थ किं प्रतिक्ञातार्य एव बाधकस्य विषयः, किं वा तद्िरुद्धः? प्रथमे न बाघः, रूपशानयोरिध; द्वितीयेऽपि तथा ; न होकतैव गगने विहगतदभावेक्षा[वक्षा]नयोः विरुद्धार्थयो- रपि खवगोचरशूरयो: बाध्यवाधर्कभावो हष्टः। तस्मान ज्ञानगोचरस्य जञाना- न्तरणापहारो निरूपणं सहने। बहु चात्र वक्तव्यमस्ति; कितु भ्रन्थगौरव- भधाडुपरम्थते।। नदेषं प्रत्यक्षानुमानयोर्दुर्निरुपत्वे मानान्तरस्यापि दुर्निरूपन्वं सिद्धमेव्र, तस्य तन्मूलत्वात्। ननु त्वयापि प्रमाणनैव व्यवहियते कि वा, न! अहो मोह- 10 महिमा! यद्द्वैतवादिनं प्रमाणाप्रमाणविभागं निराकुर्वाणं परस्परायत्तसिद्धिक तमेवोररीकृत्य पृष्छति । किमत्र प्रमाणमिति च प्र्नानुपपत्ति बांधकत्व- सिद्ध पसिध्यारन्यथा न प्रमाणटष्टं स्यात्। तास्विकं अतातत्विकं] तु लोकसिद्धै: वादिसिद्धैश्च न्यायैः पराकियते। नो खल्वालोक: स्वयं साध्यतया च परिगृद्दीत पवान्धकारध्वंसं प्रयोजयति । नन्वनुमानं ते बोधर्क नो वा ? बांधर्क 15 चेत्तत्वाषेदकमेवाद्वैतागमवस्, नचेत् न तेन व्यवहारोऽपि; तत्किमिदानी प्रतिवादिवाक्यमपि ते तत्त्वावेदकम्: न चेत्ततो बौधस्ते ने व्यवहार: स्यात्; अद्वैतागमस्य तु स्वरूपसत्यतारद्वितस्यापि तत्त्वावेदकत्वं तदर्थस्य बाघाविष- यत्वेन व्यवहियते। तस्मादद्वैतवादिभि: द्वैनिनां तुल्यगतित्वं इंसेनव टिट्ि भस्य। तदेवं प्रमाणपदार्थस्य दुर्निरूपत्वात्, अनवस्ाभिया न प्रमाणं चिनैव 20 तत्सिद्धे रवष्टत्वात् वस्तुसिद्धिः प्रमाणाधीनैवेति नैयायिकंमन्यस्य कुलधर्म पवेति स्थितम् ॥। प्राकू प्रमेयस्य दुर्निरूपता प्रादर्शि। यक प्रमाविषय: प्रमेयमिति लक्ष- म्, तह्दर्निरूपम्, परस्पराधीननिरूपणत्वान्। सिद्धे प्रमेये यथार्थज्ञानं प्रमासिद्धिरिति[सिद्धयनि], तत्सिद्धौ च तव्यावृत्तप्रमंयसिद्धि: इति। प्रमाण-

₹. A omits एव ६. A omita वादि २. A. बाधभावा 9. A. तत्राबोधः ३. T. हष्टा ८. TM adds तेन 1. सष्टा ९. T, TM and A omit रेवेष्ट ... सिद्े. Y. T omits वादिसिदेश्व १०. T omits सिद्धिरिति प्रमाणप्रमेय. ५. A. चोक्तयोषकं

570

पस्यधिकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

प्रमेययोः दुर्निरूपत्वे सत्युक्तरेपि' चतुर्दशपदार्थास्तदन्तर्भूता दुर्निरूपा पव भवन्ति; तथाप्यधिकं किचिदुच्यते-यत्तावत् "अनवधारणं ज्ञानं संशयः" इति लक्षणं तत्पराहतम्, ज्ञानं ह्यवधारणमेव्। यद्येयकारानुस्चारणमनवधारणं

प्रसख्ञन[ने] व्याघानान्द्रावनं तर्कः। स चानुमानाङ्गभृत इत्यपि -रस्पराश्रय- प्रस्तम्। सिद्धे नर्कस्याङ्गतवेऽनुमानसिद्धिः तस्सिद्धौ नस्य तर्कोऽक सिध्यतीति। बाधकाभावादप्रयोजकश्दाभिधरयशङ्गादये सिंध्ध तननिरासे बाधकस्योपयोगः, सति च तस्मिन् तदभावात् शाङ्गोनय इनि च। वयाप्यारो पाध्यापकारोपस्तक इत्यपि साक्षा प्रसङ्गानुभान तिव्यापकं व्याप्यव्यापक- 10 योश्च परस्पगाश्रयत्वदोपदुष्टत्वेन न क्वापि नमतिरिति सर्वानुमानानां तर्कत्यप्रसङ्ग:, कल्पितादृपि वस्तुसिद्धिरिति मायामतापातोऽपि। प्रशिथिल

च तर्कदूषणमतीतरेतराश्रयदावप्रस्तम्। एतद्वोषरहिन हितत्वे] तर्कान्तरस्य गमकत्वसिद्धि; तद्वलार्व्वतदोपतद्धा पाभाववसिद्धिरिति। गुरुशिष्यभावेन 15 पक्षप्रतिपक्षपरित्रहेण वा प्रमाणनर्काभ्यां यत्र साधनोपालम्भौ कियेते स तत्त्वनिर्णयावसानो वादो वीतरागकथा कथ्यते। यत्र "विजिगीषुः विजिगिषूणा सह लाभपूजाख्यातिकामो जयपराजयार्थ प्रवर्तते वीतरागो

१. TM and .1 add च १ TM omits मूल

२. T. यसवानव- १०. T. इष्टोपादानरूप

३. T,TM aud A. व्याख्याङ्गी TM. इष्टपादानरूप

४. A. तर्कस्य तर्के ऽऋत्वं ११. TM and A omit अस्तमेतत् दोष-

4. A. कर्त्वें १२. T omits विजीगीषु:

६. A. दये तन्निरसने T omits वादिप्रतिवादिसभापति

७.T,Ti,Pand TM. सङ्गानु- १२. A omits प्रतिवादि

c. T, T1 and P. Space is left for writing three letters between

म and सि.

571

[भ. २. पा. २ सु. ४१.

प्रकटार्थविवरणम् जातिनिभ्रहस्यानसाधनोपालम्भो जल्पः । परस्खलितमात्रपर्यन्तः स एव प्रतिपक्षस्ापनाहीनो वितण्डेति। तदेतत्कथात्रयं तार्किकस्य दुर्निरूपम्, वादि- प्रतिवादिविभागस्य दुर्निरूपत्वात्, निष्पयोजनं च; कथाङ्गीकारमन्तरेण कथाय। 5 विप्रतिपन्नस्य प्रतिबोधनवत् सद्युक्तिभिरेव विप्रतिपश्नस्य प्रतिबोधसंभवात्, लौकिकविवादेषु कथाङ्गीकारमाघ्े[कारमन्तरेणैव जयफलदर्शनाच्च।ववतुरभि प्रायादर्थान्तरपरिप्रहेण प्रतिषेधश्छलं यथा 'नतकम्बलोऽयं माणवकः' इत्युक्ते कुतोडस्य नव कम्बला इति। तक्न न सदुत्तरमभिप्रायापरिश्षानादित्यवादि। तभोच्यते-भवेदिदमसदुत्तरम्, यदि वक्रभिप्रायः शब्दार्थः स्यात्; नतु 10 भवति बालेन स्वव्यवहारेऽनाकलितत्वात्, वक्रभिप्रार्यस्याप्रवर्तकतया खोप- मानेन ओतुरपि तमतुमानाय तन्न सङ्गतिभ्रहण।योगात्; अपरथा मेरुं विवक्षन् सागरं ब्रयात्, प्रतिपत्तिरपि ततो भवत्. अनवच्छिन्नस्यानिप्रसद्गित्वात्तदय च्छिन्नत्वे स पवासत्वपदार्थत्वाच्च। मानान्तरानुसारण सरणे] च तत एव सिद्धेः। पतेन लिङ्गत्वमुक्तम्। अतः शब्दे व्यवहारे यथाशब्दं परि शब्दपरि]- 15 स्फूर्तिकेऽ्ये युक्त एवाक्षेपः न तु वष्तुरभिप्रायानुसारेण दूपणभूषणे; अप- रथा यो गिरेरगनिमत्तां साधयति, तस्य तद्गतेनैव अझिनाअिमत्वमभिप्रेतमिति साध्यवैंकल्यं प्रसज्येत। अनोऽभिप्रायापरिज्ञानाथ च्छलोक्तिरसदुत्तरम् । यदि मानान्तरविरुद्धाभिधानत्वंन छलत्वं तदातिव्यापति: वहिरतुष्ण इत्यादो इत्यलं चिलाकनेन।।

20 यश् जातिलक्षणम्-प्रयुक्ते हेती समीकरणाभिप्नायेण प्रसङ्गो जातिरिति- तदतिव्याप्तिग्रस्तम् , पर्वतो वह्निमान्, धूमवत्त्वात् इत्यत्र धूमवत्त्वं भवतु, वहि- मत्त्वं च न भविष्यति, किं बाधकम्? इत्युक्त वहिमत्त्वाभावडधूमवत्त्वप्सङ्गो गङ्गा- तरकवेशवत् इत्ययं बाधकस्तर्क । प्रतिटष्टान्तरसेमीकरणाभिप्रायेण परसक्रो भव तात्यतिव्याप्तिः, गवादिजाती च न वर्तत इत्यव्यासिः। मथालौँकिकी जाति: 25 अत्र लक्ष्या, परस्पराश्रयम्; न चंत् प्रमाणं वाच्यम्। संप्रतिर्पेशन हि प्रमाणेन

१. T,Ti,Pand TM, प्रायम Y.T,T and P. हेतु समी- २. T. शब्दव्यवहारो TM. इतुस्वसमी A. शव्देन व्यवहारो ५. T,P TM. समीरण- १. T, P, TM and A. अमीनाममि ६. T and A omit पम्ेन ... विप्रति

572

पत्यधिकरणम् ७.] मकटार्थेविवरणम्

प्रकटा थविवरणम् विप्रतिपओो बोधनीयः। कंवलव्यतिरेकी चाप्रसिद्धविशेषणत्वादिदोष्दुष हस्यगादि। ये च साधर्म्यसमादयो जातिभेदा असदुत्तरत्वेनोदाहता :- शब्दां- जनिस्यः, कृतकत्वात्, घटवदित्युक्ते यद्यनित्वघटासाधर्स्यात् कृतकेत्वादनित्य इप्यते, तहि' नित्याकाशसाधर्म्र्यादमूर्तत्वान्नित्यः किं नेष्यते, अविशेषादिति6 साधर्म्यसमस्योदाहरणम्। यदि निम्याकाशवधर्म्यान् कृतकतवादनित्य इष्यते शब्द:, तेर्हनित्यघटवध्म्यात् अर्मूनत्वान्नित्यः कि नेष्यते वैधरगंनाम्यादिति वैधर्म्यसमस्यांदाहरणम्। तत्र कि साधर्म्यसाम्या दिमात्रेणासदुसरत्वम्, किं

कादर्शनात्; द्वितीये तव्ंवाभिधीयताम्, किमनेनाकिश्चित्करेण साधर्म्यसमा- 10 दिपरिभाषाकरणेन। नो खलु जल्प विमलकलेबरणा?] वाात्रेण व्यामोहः संभवतीति। यश्चावोचत् स्वपक्षव्याघातकरमुत्तरं जाति: यन हि प्रकारण पर- पक्षः प्रतिषिध्यते प्रतिषेधंऽपि तनैव प्रकारेण न सिध्यतीति, तत्र कि तस्वतः प्रतिषेधों न सेधिष्यते, किं वा व्यावहारतांऽपि? प्रथमे नाव्वैतवादिन: किमापे जात्युत्तरं तावत् प्रसरीसर्ति; तस्य हि नाद्वैनातिरिकं तस्त्रमिति मतम् । ततः 15 प्रतिषेधस्यापि दुर्निरूपत्वं न स्वपक्षव्याघातकरम्। व्यवहारस्तु खप्रवन्द्- विष्यति। स्वप्नवदेव च प्रतिपेधस्यातास्विकेऽपि न प्रतिषेध्यस्य सत्यत्वापातः। पूर्ववदेव चात्रापि प्रमाणाभावा वदितव्यः। कि व अनुकूलतर्कामावादम्यो- जकत्वशङ्गांत्तरे 5तिव्याप्तिः। शक्यत हि व कुम्-बाधकस्तकों मा भूद्, अप्रयो- अकत्वं च न भविष्यति कि बाधकमिति निर्बीजशङ्वावञ्स्य सर्वत्र पातसंभ- 20 वात्-इति। यब पराजयनिमित्तं निम्रदसानमप्रतिपत्तिविप्रतिपत्त्योः विकल्पा- नन्स्येनानेक प्रकारं स्प्रतिक्षातविपर्रीताचुक्षा प्रतिज्ञाहानिः। अविशेषेण प्रतिक्षा

₹. A omits 38 ५. T, TM and A. शब्दस्तस्य अनि २. T and TM. साम्यसामादयो ६. T. चारदर्शनमनन्नर- A. साध्यसमादयो A. चारसत्वे मानान्तर- १. T. कृतकषाद: शिष्यत इष्यते ७.T. प्रमाकांर ४. TM. न दि

573

[भ. २. पा. २. सु. ४१.

प्रकटार्थविवरणम्

सस्य परेण प्रतिषेधे ततैव विशेषणर्करणं प्रतिक्षान्तरं हेत्वन्तरवत्। प्रतिज्ञा- देत्वो: विरांध:[विरोधः प्रतिज्ञाविराधः] पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापलापः प्रतिज्ञासंन्यासः। प्रतिज्ञातुपयोग्यभिधानमर्थान्तरम्। वर्णक्रमनिर्देशवत् निरर्थ- 5 कम्। त्रिरभिहितमपि परिषत्पतिवादिभ्यामविज्ञातमविक्ञातार्थम्। शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रापि अनुवादात्, अर्थादोपन्नस्य स्वशब्देन पुनरभि- धानं व। विज्ञातस्य परिषदा त्रिरमिहितस्याप्यप्रत्युख्चारणमननुभाषणं नाम प्रतिवाहिनो निग्रहस्थानम्। कथमप्यभ्युपगम्य तूष्णींभावोऽप्रतिभा वदिप्रति वादिनोनिग्रहस्थानम्। कार्यम्यासङ्गात्कथाविष्छदे विक्षेप: । खपक्षे दोष- 10 मभ्युपगस्य परपक्ष दोषप्रसञ्ञनं मतानुसा। अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानुयोगः। सिद्धान्तमभ्युपगम्यानियमेन कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः। हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः। साधनानुपयोगित्वेन दुर्वचनकपोलवदनादिकं१]च नियमकथायां त्वपशब्दादिकमपीति। तथोच्यत-केदं मोहकारत्रं भवताभ्यासि? न तावलोके बन्धनागारादावेव तन्र निग्रहस्थानशब्दप्रयोगात् तस्य व 15 प्रतिशाहान्यादो योग्यानुपलब्धेरेवासंभवः। न च मानान्तरं किमप्यत्र पश्यामः। यर्थ पराजयस्य जयहंतुत्वं लक्षणं तस्य/पापफलत्वाच्च तत्रातिव्याप्ति: स्फुटैव। प्रतिज्ञाहान्यादिना सिद्धे पराजये तश्निमित्तत्वात्तत्निग्रहस्पानं सिध्यति। तस्य च निग्रहस्थानत्वात् पराजयसिद्धिरिति परस्पराश्रयः । निग्रहस्थानवतथ्यान् ममास्ति पराजयः, निरूपणासमर्थत्वात् सिद्धांऽन्यस्य पराजयः। यभ 20 कथाशक्तिसूचकं निग्नहस्थानमिनि लक्षणान्तरम्, तदपि दुःस्वप्ादावतिव्यापि पराहतम्। तदेवं नैयायिकपरिकल्पितपदार्थस्यापि दुर्निरूपत्वात् निर्षिम्नोऽ दतवाद्: ॥।

१. T,P.TM and A. करं ८.T. त्वनियम २. T. खन्यस्तपति ९. T. बाघनागार- ३. T, Ti and P. भातं विषातार्थे १० T,P, TM and A. प्रतिज्ञानस्य।दै। Y. T. दर्याभाव न स्वस्वशव्देन ११. A omite यथ् 4. T, T1, TM and A. मनुभाषणं १२. TM and A. वकल्यात् ६. T, TI and P add दति ७. T. स्थानानियोगो TM. स्यानाहियोगो

574

पकटार्थविवरणम्

भाभ्यम्

उत्पत्त्यसंभवात् ॥ २-२-४२।

पक्ष: प्रत्याख्यातः। येषां पुनः प्रकृतिश्ाधिष्ठाता चोभयात्मकं कारणमीश्वरोऽभिमतः, तेषां पक्षः प्रत्याख्यायते। नतु क्षुतिसमश्रपणे- 5 नाप्येवंरूप एवेश्वरः प्राङ्निर्धारित :- मकवतिश्वाघिष्ठाता न श्रुत्यनु- सारिणी च स्मृति: प्रमाणमिति स्थिनि :; तत्कस्य हेतोरेष पक्षः प्रत्या- चिर्यासित इति-उच्यते-यद्यप्येवंजातीयकों ऽयः समानतवामवसं- वादगोचरो भवनि, अस्ति त्वंशान्तरं विसंतादस्या नमित्यनस्तत्पत्याख्या- नायारम्भ: ।। 10

तत भागवता मन्यन्ते-भगवानेवैको वासृदेवो निरञ्जनज्ञान- स्वरूप: परमार्थतत्त्रम् ; स चतुर्धीत्मानं प्रविभज्य प्रतिष्ठितः; वासु- देवव्यूहरूपेण, संकर्षणव्यूहदरूपेण, प्रध्युम्नव्यूहरूपेण, अनिरुद्धव्यूहरूपेण च; वासुदेवो नाम परमात्मोच्यते; मंकषणो नाम जीव :; प्रधुम्नो नाम मनः; अनिरुद्धो नामाइंकार :; तेपां वासुदेवः परा प्रकृतिः, 15

प्रफटार्थविवरणम्

उत्पन्यसंभवात्।

अधिकरणसङ्गतिमाह-येषामिति । अधिकरणार्न्तरमाक्षिप्य समा- धसे-नन्वित्यादिना ॥ वेदविरुद्धांशापाकरणायाधिकर णारम्भमुक्त्वाधुना पञ्चरात्रसिद्धान्तिनां 20 मतमाह-तत्न भागवता इत्यादिना । यूहोऽवस्था अभिगमनं भगवती नारायणस्याराधनाकालया पञ्चगत्रतन्त्रविदामांचार्ये प्रत्युपसन्नानां तइनन्तरं तदुपदिष्टदीक्षोपादानं तदनन्तरमिज्या पूजा. स्वाध्यायोSषटाक्ष

१. P. पारम्भ. २. A. विदाचार्ये

575

ब्रह्मस्तभाज्यव्यायानम् [अ.२पा.२. स. ४१.

माष्यम्

इतरे संकर्षणादयः कार्यम्: तमित्थंभूतं परमेश्वरं भगवन्तमभिगमनोपा- दानेज्यास्वाध्याययोगैर्वर्षशतमिष्टा क्षीणक्लेशो भगवन्तमेव प्रतिषद्यत इति। तत्र यच्तावदुच्यते-योऽसौ नारायण: परोऽव्यक्तात्मसिद्धा पर- 5 मात्मा सर्वात्मा, स आत्मनात्मानमनेकधा व्यूधावस्थित इति-तभ निराक्रियते, "स एकषा भवति त्रिधा भवनि" इत्यादिश्रुतिभ्यः परमात्मनोऽनेकधाभावस्याधिगतत्वात् ; यदपि नस्य भगवतोऽभिगम- नादिलक्षणमाराधनमजसरमनन्यचित्ततयाभिपेयते, ति न प्रतिषिध्यते, श्रुतिस्मृत्योरीश्वरप्णिधानस्य प्रसिद्धत्वात् । यत्पुनरिदमुच्यते-वासु- 10 देवात्संकर्षण उत्पद्यते, संकर्षणाच्च प्रशुम्नः प्रधुम्नाञ्चानिरुद्ध इति, अ श्रुम :- न वासुदेवसंज्ञकात्परमात्मनः संकर्षणसंज्ञकस्य जीवस्योत्पत्तिः संभवति, अनित्यत्वादिदोपपसङ्गात्; उत्पत्तिमच्वे हि जीव स्यानित्यत्वा- दयो दोषा: प्रसज्येरन; नतश् नवास्य भगनत्माप्तिर्मोक्षः स्यात्, कारणपाप्तौ कार्यस्य पतिलयमसङ्गात् ; प्रनिषेधिष्यति चाचार्यो जीवस्यो- 15 त्पत्तिम्-"नात्माश्रुतेर्नित्यत्वाच्च नाभ्यः" इति। नस्मादसंगतैषा कल्पना ।।

प्रकटार्थविवर णम्

रादिजप :; योगो ध्यानम; तैर्भगवन्तं यावजीवमाराध्य व्वस्ताविद्यादिदोषो नारायणमेव प्राप्रोतीति मन्यन्न इत्यर्थः। तत्राविरुद्धमंशमाह-तत्र यचचाप- 20 दिति ॥ विरुद्ध मंशमुन्भाव्य तञ्विराकरणे सुतरं योजि-युनरित्या दिना॥ न्यायोपबृंहिताजत्वश्रुतिविरोधात् जीवोन्पत्तिस्सृतिरप्रमाणम्; अतो जीवा- भिन्नाङ्वह्वणो जगत्सर्गे वदतः समन्वयस्य नार्थात् पञ्चरात्रसिद्धान्तेन विरोधो- इस्तीति सिद्धान्तः।।

१. A. क्षरप:

576

भाष्यम् न च कर्तु: करणम् ।। २-२-४३।। इतश्यासंगतैषा कल्पना-यस्मान्न हि लोके कर्तुर्देवदत्तादे: करणं पर वायुत्पद्यमानं दृश्यते; वर्णयन्ति च भागवताः कर्तुर्जीवात्संकर्षण- संज्ञकात्करणं मनः प्रधुम्नसंज्ञकसुत्पद्यते, कर्तृजाच्व तस्मादनिरुद्धसंन्ञकोS- 10 हंकार उत्पद्यत इति; न चैतडृष्टान्तमन्तरेणाध्यवसानं भक्कमः न चैवंभूतां श्ुतिसुपलभामहे।। विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥२-२-४४।। अथापि स्यात्-न चैते संकर्षणादयो जीवादिभावेनाभिपेयन्ते; कि तर्हिं, ईश्वरा एवैते सर्वे ज्ञानेशवर्यशक्त्तिबलवीर्येतेजोभिरैश्वरैधर्मैरन्विता 10 अभ्युपगम्यन्ते "वासुदेवा एवैंत सर्वे निर्दोषा निरधिष्ठाना निरवदा- ञ" इति; तस्मान्नायं यथावर्णित उत्पत्यसंभवो दोष: प्राप्नोतीति। अंत्रो- प्रकटार्थविवरणम् न च कर्तुः करणम् ॥ एवं जीवोत्पर्ति निराकृत्य यज्जीवान्मनस उत्पत्ति वर्णयन्ति, तननिरा- 15 कराति-न च कर्तुः करणमिति ।। सिद्धकरणप्रयोक्ता हि कर्ता प्रसिद्ध इत्यर्थ:। मनोव्यतिरेकेण मनउत्पादनाविज्ञानसंभतरे हि व्यर्थे तदुत्पादनम्॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध: ॥ यटुकं संकर्षादीनामुत्पस्िर्न संभवनीति, नासौ दोष :; कि तुगुण एवे- स्वाद-अथापि स्यादित्यादिना ।। ज्ञानैश्वर्ययो: शक्तिरन्तःसामर्थ्यम्; बैळं 20 शरीरसामर्थ्यम् ; वीर्ये शौर्यम्ं . तेजः प्रागल्भ्यम्। तेषामत्र वाक्यमुदाहरति- वासुदेवा एवैत इति ।। पते सर्वे संकर्षार्णादयः आगन्तुकाविद्याि- दोषरह्िता निरधिष्ठाना: स्वतन्त्रा निरवद्या: स्वभावनिर्मला इस्पर्थः॥

१. T1, सभवे भाव्यर्थ ३. T, T and TM omit शौये २. T,Pand A omit बल शरीरसामथ्ये Y. A. न भावनिर्मूल:

577 78

[ब. २. पा. २ सू. ४४.

मा्यम् कयते-एवमपि, तदपतिषेषः उत्प्यसंभवस्यामतिषेष मामनोत्येवाय- सुत्पच्यसंभवो दोषः मकारान्तरेणेत्यभिमायः; कथम्१ यदि तावदय- मभिपाय :- परस्परभिन्रा एवैते वासुदेवादयश्रत्वार ईपरास्तुल्य- 5 धर्माणः, नैषामेकात्मकत्वमस्तीति-ततोSने के रकल्पनानर्यक्यम्, एके- नैवेशवरेणेश्वरकार्यसिद्धेः; सिद्धान्तहानिश्, भगवानेवेको वासुदेवः

चत्वारो व्यूहास्तुल्यधर्माण इति, तथापि तदवस्थ एवोत्पश्यसंभव :; न हि वासुदेवात्संकर्षणस्योत्पत्तिः संभवति, संकर्षणाच्च पधुम्नस्य, मधुन्नाष्ा- 10 निरुद्धस्य, अतिशयाभावात्; भवितव्यं हि कार्यकारणयोरतिशयेन, यथा मृद्धटयो :; न हासत्यतिशये, कार्ये कारणमित्यवकल्पते। न च पञ्चरात्र- सिद्धान्तिभिर्वासुदेवादिष्वेकस्मिन्सर्वेषु वा ज्ञानैन्वर्यादितारतम्यकृतः कमिच्जेदोऽभ्युपगम्यते; वासुदेवा एव हि सर्वे व्यूद्दा निर्विशेषा इष्यन्ते। न चैते भगवद्व धूहाश्चतुःसंख्यायामेवावतिष्ठेरन्, ब्रह्मादिस्तम्ब- 15 पर्यन्तस्य समस्तस्यैव जगतो भगवद्वयूहृत्वावगमात्।। विप्रतिषेधाच् ॥ २-२-४५॥ विभतिषेधश्वास्मिष्छासन्ने बहुविध उपळभ्यते-गुणगुणित्वकल्प- नादिलक्षण :; ज्ञानेश्वर्यशक्तिवलवीर्यतेजांसि गुणा:, "आत्मान एवैते प्रकटार्थविवरणम् 20 सिद्धान्तत्वेन सूतनं योजयति - एवमपीति ॥ वाशब्द: अप्यथे। विज्ञानाधै- श्वर्यधर्माभावे यद्यपि त्वयोत्पत्त्यसंभवो दोग: परिदतः, तथापि प्रकारम्तरेण भवस्येवासी दोष इत्यर्थः। प्रश्रपूर्वकं प्रकारान्तरमाद-कथमित्यादिना ।। सङ्याकरणमप्यसक्गतमित्याह-न चैते भगवद्वयूहा इति। विमतिषेधाच।। 25 श्ानादरणीयोऽयं पक्ष इस्याह-विप्रतिषेषाचेनि । एकस्वैव गुणरवं गुणित्वं प्रकृतित्वं विकारत्वमिस्येवंरूपो विरोध इत्पर्थः। ज्ानादीन् गुणान्

१. TM omite गणित्व

578

उत्पस्यसंभवाधिकरणम् ८.] मकटार्थविवरणम्

माध्यम्

भगवन्तो वासुदेवाः" इत्यादिदर्शनात्। वेदविप्रतिषेधश्च भवति-चतुर्षु वेदेशु परं श्रेयोऽळब्ध्वा शाण्डिल्य इदं शास्त्रमधिगतवान्-इत्यादिवेद- निन्दादर्भनात्। तस्मादसंगतैषा कल्पनेति सिद्धम्।।

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- 5 श्षिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृनों शारीरकमीनांसामूवभाज्ये द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: ॥

प्रकटार्थविवरणम् प्रथममुक्त्वानन्तरम् 'आत्मान एते' इति तेषासे गुणित्वमुपदिशति। प्रकारान्तरेण सूत्रं व्याचष्टे-वेदविप्रतिषेधश्चेति।। 10

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्थे द्वितीयस्याध्यायस्य द्विर्ताय: पाद:

579

परिशिष्टम् १.

--

अक्षरमम्बरान्तधृतेः 235 मन्यार्थक् एशामर्र 259

482 अन्यार्थ तु जैमिनि: 360

अत एव व निस्यत्वम् 289 अपरिग्रहाथ 506

मत एव न देवता भूतं च 212 अपि न सर्येत 264

अत एव प्राण: 134 दीन तदूत्प्रसङ्गात् 404

अत्ता चराचरग्रहणात् 173 अमिध्योपदेशास 375

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा 21 अभिमानव्यपदेशास्तु 398

अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ते: 197 अभिव्यकरित्याश्मरथ्य: 214

अधिकं तु भेदनिर्देशात् 446 479

अधिष्ठानानुपपत्तेश् 557 अर्भकौकस्त्वात् 169

अनवस्पितेर संभवाक्च नेनर: 188 अल्पश्रुतेरिति चेसदुक्तम् 260

अनुकृतेस्तस्य च 261 अवस्थितरिति काशकृत्मः 366

मनुपपस्तेस्तु न शारार: 167 अश्मादिवय 448

अनुस्मृतेरबांदरि: 215 असति प्रतिज्ञोपरोध: 523

अनुस्मृतेश् 527 असदिति चेन्न 403

अन्तर उपपत्तेः 182 असद्यपद्शात् 434

अन्तर्याम्यधिदैवादिपु 191 अस्मिन्रस्य च 114

अन्तवत्त्वमसवकता वा 559 आकाशस्तलिज्ञात 130

अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् 125 आकाशे चाविशेषाव् 525

अन्त्ावस तेश 552 आकाशोर्ऽर्थान्तरत्वादिव्यप- 312

मम्यत्ामावाम 478 मात्मकृते: परिणामात् 376

अन्बथातुमिती 483 आत्मनि चैवं 457

237 आनन्दमयोऽभ्यासात् 107

• The adhikaranasutras have been printed in thick types.

582

आनुमानिकमप्येकेर्षा 318 कणिकश्वाच 544

आामनम्ति चैनमस्मित् 217 क्षत्त्रियत्वगतेः 304

इतरव्यपदेशाव् 445 गतिशब्दभ्यां 247

इतरपरामर्शात् 250 गतिसामान्यात् 102

इतरेतरप्रत्ययत्वात् 518 गृहां मविष्टी 175

इतरेषां चानुपलब्धे: 391 95

ईक्षतिकर्म व्यपदेशाव 237 चमसवदविशेषात् 336

ईक्षतेर्नाशब्दम् 88 छन्दोभिधानात् 145

उत्कमिष्यतः 365 जगद्वाचित्वात् 355

उच्तराचेत् 251 जन्माद्यस्य यतः 37

उत्तरोत्पादे च 521 155

उत्पन्यसंभवाव् 575 जीव मुख्यप्राणलिङ्कात् 359

उदासीनानामपि 534 ज्योतिरुपक्रमा तु 338

उपदेशभेदाव् 149 ज्योतिर्दर्शनाव 311

उपपदे च 465 ज्योतिश्चरणाभिषानात् 138 उपसंहारदर्शनात् 449 ज्योतिषि भावास 296 उभवया च 505 ज्योतिषेकेषां 348 उभयथा च 525 वेयत्वावचनाक 328 उभयथापि न 495 तचु समन्वयात् एतेन योग: प्रत्युक्त: 391 तद्धीनस्वादर्येवत् 324 पतेन सिष्टापरि- 412 तदनन्यत्वं 416

एतेन सर्वे 381 तद्भावनिर्धारणे 306

एवं चास्मा कास्स्मर्यम् 550 तदुपर्येपि 268

कम्पनाव 308 110

करणवयेभ 558 तब्निष्ठस्य मोक्षोपदेशाव् 97 कर्मकर्तृव्यपदेशा 167 तर्काप्रतिष्ठानाव् 408

कल्पनोपदेशाव् 340 प्रयाणामेव वैवं 330

कामाज नानुमानापेशा 113 दहर उच्चरेभ्य: 241 कारणल्वेन 349 रदयते तु 300 कृत्लमसकि: 452 देवादियद्पि लोडे 451

583

युम्वाद्यायतन स्वन्रष्दात् 219 प्रसिद्धेक्ष 249

धर्मोपपवेश 233 प्राणभृख्ज 225

धृतेश् महिम्ः 248 प्राणस्तथानुगमाव 149 न कर्माविभागात् 464 प्राणाद्यो वाक्यशेषात् 346 न च कतुः करणम् 577 भावं तु बादरायण: 296 न च पर्यायाव् 551 भाव चोपलब्धे: 431 न य सार्ते 194 148

न तु दष्टाम्तामावात् 405 भूमा संपसादात् 228 न पयोजनवश्वात् 460 मेदव्यपदेशाख 112 न भावाऽतुपलब्ध: 643 मेद० पदेशाख्चान्य 129 न वक्तुरात्मोपदेशात् 132 भवव्यपदेशात् 226 न विलक्षणत्वात् 394 भोक्तापत्तेः 413 न सं्योपसंग्रहात् 341 मध्वादिष्व संभवात् 294 नानुमानमत्छव्दात 224 महद्दीघवट्वा 490 नाभाव उपलब्धे: 534 महदच 336 नासतोऽटरत्वात् 539 मान्त्रवणिकमेव 110 नित्यमेव च 501 223 नेतरांऽनुपपत्ते: 111 यथा च प्राणादि 444 नैरस्मित्र संभवात् 546 युक्त: शम्दान्तराख् 435

पटवच 4+3 योनिश्व हि गीयते 380

पस्यादिशब्देभ्य: 316 रचनानुपपत्तेश्र 469

पत्युरसामञ्जस्यात् 553 5G2

पयाम्सुपक्वंत् 476 203

पुरुषाश्मवदिति लोकव चु 461

प्रकरणाथ 174 वदनीति चेभ 329

प्रकरणात् 226 विकरणत्वात् 459

प्रकृतिश्र 372 वाक्यान्वयात् 362

प्रतििश्ञासिद्धे: 865 विकारशष्दाव् 109

प्रतिसंक्याप्रति- 623 विद्ञानादिभावे 577

प्रयुरेम 473 विप्रतिषधान 578

584

484 समुदाय उभयरतुकेऽपि 516 विरोध: कर्मणि 270 सर्वत पसिद्धोपदेशात् 162 विवक्षित गुणोपपतेभ 165 सर्वधानुपपततेश्र 545 विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां 202 सर्वधमोपपतेश्र 466

विशेषणथ 178 सर्वोपेता च 458 वैधम्याच 542

206 संपन्तेरिति 215 वैश्ानर: संबन्धानुपपसेश्व 556 वैषम्यनैध्ृण्ये 462 संभोगप्राप्ति: 171 व्यतिरेकानवस्पिते: 477 संस्कारपरामर्शात् 306 शब्द इति चेष्ातः 272 376 शष्दविशेषात् 168 साक्षादृप्यविराधं जैमिनि: 213 210 सा च प्रशासनान् 236

शव्दादेव प्रमित: 264 सुखविशिष्टाभिधानास 185

शारी रक्षोभयेऽपि 195 314

शासत्रहष्ट्या 154 सुश्मं तु 323 48 स्थानादिव्यपदशाच् 184 शुगस्य तदनादरश्रवमात् 301 स्पित्यदनाभ्यां च 226 भ्रवणाध्ययनार्थ- 307 स्मर्यमाणमनुमानं 209

भुनत्वाथ 103 स्मृतेंश्व 16<

भ्रुतस्तु शम्दमूलत्वात् 453 स्मृत्यनवकाशदोपमसङ्गात् 384

187 407 सत्वाच्ावरस्य 433 स्वपश्दाषाज्च 457 500 स्वाप्ययान् 101 समाकषात् 353 दृद्यपश्मया तु 266

समाननामरूपरवात् 287 हयत्वावचनाच 99

परिशिष्टम २.

अधिकरणानामकराद्यनुकमणिका

अक्षराधिकरणम् 235 237 चमसाधि 336 .. 341

अत्त्रधि- 173 .. 174 जन्माघ्यधि- 37 .47

अदृस्यत्वाद्यधि- 197 205 जिह्ासाधि 1 .. 37

अनुकृत्यधि 261 261 ज्योत्गिधि- 311 ... 312

अन्तरध 125 .. 120 ज्योनि उरणाधि- 138 ... 149

अन्तराधि- 182 190 दहराधि- 241 ... 250

अन्तर्याम्यधि- 191 .. 197 देवताधि- 268 ... 301

अपशूद्राधि- 301.307 द्युम्वाध्यधि- 219 227

अर्थान्तरत्वादिव्य पदेशाधि - 312 314 नविलक्षणत्वाधि- 394 .. 412

आकाशाधि- 130 .. 134 नाभावधि 534 ... 545

आनन्दमयाषि- 104 124 पत्यधि- 553 ... 574

आनुमानिकाधि- 318 .. 336 परमाणुजगदकारणत्वाधि- 495. 515

आरम्मणाधि- 416 ... 444 प्रकृत्यधि- 372 ... 381

इतरष्यदेशाधि- 445 448 प्रमिताधि- 264 ... 267

ईंक्षतिकमांधि- 237 241 प्रयोजनवतत्वाधि- 460 ... 462

ईक्षत्यधि- 85 ... 103 प्राणाधि- 134.137

उत्तराधि- 251 260 प्रातर्दनाधि- 149 ... 160

उत्पत्यधि- 575 579 बालाक्याध- 355 ... 362

उपसंहारदर्शनाधि- 449 452 भूमाधि- 228 ... 234

एकायतसंभवाधि- 5±6 553 भोक्त्ापत्यधि- 413 ... 415

कम्पनाधधि- 308 ... 310 महद्दीर्घाधि- 489 .. 495

कारणत्वाधि- 349.375 योगप्रत्युक्त्यधि- 391 ... 393

कत्मप्रसकखधि- 452 ... 458 रचनानुपपत्थधि- 468 ... 489

175 ... 182 वाक्यान्यवाधि- 362.371

74

586

वेश्वागराधि- 206.218 सर्वधर्मोपपत्यधि- 466 .. 467 वैषम्यनैघृण्याधि- 462 ... 466 सर्वव्यास्थानाधि- 381 ... 382 शास्रयोनित्वाधि- 48 ... 51 शिष्टापरिप्रहाधि- सर्वोपेताधि 412 .. 413 458 .. 460

समन्घयाधि- 51 .. 84 संख्योपसंग्रहाधि- 341 ... 349

समुदायाधि- 516 ... 534 सुबुप्त्यधि- 314 ... 317

स्वेत्रप्रसिद्धयधि- 161 ... 172 स्सृस्यधि- 383 ... 391

CORRECTIONS

Page line for read Page hine for re a l

28 सर्चे सवें 154 23 प्रत्यागा प्रत्गा

13 16 ष्ृति: ृत्ति: 156 प्रात्थमत्व पषात्मत्व

19 22 उदुपादा उणदा 168 24 इत्य भि इत्यमि

21 17 वदो वेदा 1f2 11 ख!हिनद गत्वदं

22 9 प्रार्म्म: प्रारम्भ: 169 16 आणी-पन् अणीयान्

23 शङ्कयाह शङ्कयाह 205 4 विश्वं वि

39 16 देवतत्त देवदत्त 206 11 श्रति श्रुति

51 16 वैर्थ्य वैयर्थ्य 214 18 अग अगि

56 12 बुष्ट बुद्धय 220 20 द्यपृथि दयपृथि-

62 15 बस्थते वस्थिते 221 16 ड्रपर ह्रसपर-

69 25 omits omit 223 4,7 दयम्वा दुम्वा

76 8 मेप मुपे 24 सुप्यत सुप्यता

89 22 पृूब पूर्व 25 शोको: शोक:

92 7 द्ूझणो द्रह्माणो 227 23 दित्यशङ्कय दित्याशड्य

95 13 षरि परि 247 16 add the sutra here

97 15 ए वंच एवं च 248 18 add the sutra here

99 20 नाधका द बाधकाद 269 23 गृतीतम् गृहीनम्

102 9 वष्यं वाच्यं 271 9 युमप युगप

109 21 शक्कय 274 12 दण्डयादि ज दण्डयादिजा

111 26 T and T T and T1, 279 16 इत्यासापि हत्पनापि

115 11 अन्य य। भन्यया 281 9 मिद्यामान मिद्यमान

23 तय तया 285 12 मनो विषय मनोविषय

116 14 सस्कार संस्कार 286 8 प्रभावात् प्रभवात्

20 नाप्य 322 18 वदेना वेदना

139 11 विशेषवस्प विशेषस्य 323 17 सूक्ष्म सुक्ष्मं

141 21 330 21 प्रश प्रभश्ध

588

Pago line for read Page line for read

331 16 कदि कार्दि 396 15 दंर्शनात् वर्घनावं

334 प्सित प्सिन 406 3 सव सर्वे

345 25 गम्यामानाया ग्यमानाया 420 23 विर्वाच्या निर्वाच्या

378 20 नर्कनु तर्कानु 421 18 पत्तेस्तताव पत्तेस्ताव

986 9 भणु्ष्व शृणष्व 423 12 प्रातिपात्त प्रतिपत्ति

387 2 विप्रतिपत्ता विप्रतिपत्तौ 427 3 घठ घट

16 कस कस 431 12 विविष्ट विशिष्ट

390 19 बल्यो: बलयो: 433 24 omnits omit

394 7 नुष्टेय नुष्ठेय 527 13 omit the no 10

395 2 श्रतिः श्रति: 551 24 पर्यायवद पर्यायाद

MADRAS UNIVERSITY SANSKRIT SERIES

WORKS ALREADY PUBLISHED

Rs. A. P.

Rgvedanukramam of Madhavabhatta ... 38 0

Sphotasiddhi of Mandanannśra ... 3 0 0

Taittirīyapratısakhya with Mahişeya Bha,ya ... 2 0 0

Linganusasana of Harsavardhana ... 1 8 0 Uņādisūtravrtti of Švetavanavāsin ... 3 0 0

Uņādisūtravrtti of Nārāyaņa 2 8 0

Brhati with Rjuvimala [Tarkapada] ... 5 0 0

Vajasaneyiprātisakhya with two commentaries ... 4 0 0

Unadisūtravrtti of Durgasimha and Bhoja 3 0 0

Rgvedabhasya by Skandasvamin [1st Astaka] ... 6 0 0

Brahmasutrasankarabhasya with the Prakatartha- vivaraņa Vol. 1. ... 6 0

Sahityaratnakara [Bulletm] 1 0 0

Raghunathabhyudaya [Bulletm] ... 1 0 0

IN THE PRESS

Mimamsabbasyaparisista by Šalikanatha Sarasvatīkanthabharaņa of Bhoja Dasapādīvrtti Mimamsanayaviveka with the commentary of Ravideva [Tarkapāda] Mimamsaslokavartika with the commentary of Umveka. Auņadıkapadārņava of Perusūrı. Nanarthasangraha of Ajayapala. Brahmasūtrasankarabhasya with the Prakatarthavivaraņa Vol. II. Frarments of Harita Dharmasutra [Bulletin]

WORKS UNDER PREPARATION

BY

T. R. CHINTAMANI, M. A., PH. D.

1. Kauşītaki Śrauta Sūtra.

2. Sambavya Grhya Sūtra with the commentaries of Bhavatrata and Svetadatta.

3. Brahmasutrabhāryabhāvaprakasıkā of Citsukha.

4. The Bhagavadgita of the Kashmirian Recension with the commentary of Ramakantha.

5. Sankarşakāņdabhāşya of Devasvamin.

6. The Namalinganusasana with the commentaries of Subbūti and Rāyamukuța. 7. Śābdikābharaņa of Harıyogimiśra