1. Prakatartha Vivarnam Chintamani T.R. Vol 1 University of Madras Reprint 1989

THE

PRAKATĀRTHAVIVARANA

OF

ANUBHŪTISVARŪPĀCĀRYA

BEING A COMMENTARY ON

THE BRAHMASŪTRABHĀȘYA

OF SAŃKARĀCĀRYA

udited By T.R CHINTAMANE

About the book

Sankaracarya's Brahmasutrabhasya, also known as the Sarirakamimamsabhasya, which presents an Advaita interpretation of Badarayana's Brahmasutra, is the great- est exposition of the basic tenets and most intelligent dialectics of the Advaita school of the Vedanta philosophy. The Bhasya has been commented upon by a number of masterminds of classical and medieval India and that a few sub-schools of inter- pretation of Sankara's text have emerged. The most eminent of those sub-schools are known as the 'Bhamatiprasthana' and the 'Vivarana-prasthana'. The former was ini- tiated by Vacaspatimisra (9th cent.) through his Bhamati on the Bhasya of Sankara, while the latter by Prakasatmall (10th/11th cent.) through his Panca- padikavivarana, a supercommentary on the Pancapadika, a commentary on the Bhasya by Padmapadacarya, Sankara's direct dis- ciple ..

There are a few differences in thc approach of the two sub schools, e.s. whether the hearing'Sravana' of the Vedanta texts is enjoined as a pre-requisito to the ultimate realization; position of Mulavidya (The basic nescence) in respeci of jiva (individual soul); respective inter- relation among sravana (hearing), manar. (retrospection) and nididhyasan (concentration); whether the qualifie. Brahman or the Suddha Brahman is the object of Akhandakaravrtti; etc ..

PURCHACL:

THE

PRAKATĀRTHAVIVARAŅA

OF

ANUBHŪTISVARŪPĀCĀRYA

BEING

A COMMENTARY ON THE BRAHMASŪTRABHĀȘYA

OF

SAŃKARĀCĀRYA

EDITED BY

T.R. CHINTAMANI

WITH AN INTRODUCTION BY SATKARI MUKHOPADHYAYA

VOL. I

NAVRANG, NEW DELHI

181'482

A 6366.0 V .!.

Copyright

First Published under Madras University Sanskrit Series, 1939 First Reprint 1989 ISBN 81 7013 060 3 (set) ISBN 81 7013 061 1 (vol.1) ISBN 81 7013 062 X (vol.2) Rs. 950 set of two vols.

Published by Mrs. Nirmal Singal for Navrang . RB-7 Inderpuri, New Delhi 110012 Phone No .: 589914

Printed by Diamond Printers, B-74 Phase II Naraina Industrial Area, New Delhi 110028

PURCHASED ॥। भीः । श्रीमदनुभूतिस्वरूपाचर्यविरचितं

प्रकटार्थविवरणम् ब्रह्मसूत्रशा ड्कर भाष्यव्याख्यानम्

ति. रा. चिन्तामणिना संशोधितम्

सातकडिमुखोपाध्यायसंदृब्धया भूमिकया संवलितम्

प्रथमो भाग:

. २०४५ तमे वैकरमसंवत्सरे नवदेहलीराजधान्यां

नवरंग इत्यनया संस्थया प्राकाश्यं नीत:

THE ASIATIC SDCIETY CALCUTTA-700010 Aoo. No S1482 9. 8.89

2w-72 984

INTRODUCTION

'Vedānta' is the name of one of the six systems of Indian philosophy which adhere to the Vedas as the supreme authority or the highest means of valid cognition (astika darsana-s). The term 'vedānta' is a compound word with two components, viz. 'Veda' and 'anta' (lit. end); thus the word may be explained as 'vedānām antah', literally meaning 'the end of the Vedas'. The writers of the Vedānta school point out that Vedanta primarily means the Upanisads, because the Upanisads contain the essence of the highest knowledge of the Vedas, as revealed to the seers (rsi-s), about the mystery of the manifest world comprising the animate and the inamnimate and the reality beyond it -- the knowledge of all knowledges, after knowing which there remains nothing to be known.1 The Mundaka- upanisad considers this ultimate knowledge to be the basis of all learning.2 In brief, the Vedanta is a part of the Vedas, which con- tains their highest teachings. It has been explicitly explained in the Śvetaśvatara-upanişad: "The most secret (i.e. esoteric) knowledge has been taught, in the ancient aeons, in the Vedanta."3

The Western Sanskritists, however, think that the Upanișads are called Vedānta because they were composed in the last phase of the Vedic period. The theory does not seem to be valid in the light of the interpretation of Indian philosophers.

The name of the Vedänta school of philosophy may, there- fore, be explained in the following way: the Vedānta primarily means the Upanișads or a sāstra whicch accepts the Upanișads as its basis and authority (means of valid cognition) and secondarily other works such as the Srirakasūtra (i.e. the Brahmasūtra of Bādarāyaņa), etc.4 because the latter are helpful in the understand- ing of the former.5

1 yaj jñātva neha bhūyo'nyaj jñātavyam avaśișyate // -- Bhagavadgūtā, VII.2. 2 sarvavidvāpratişțhām - I. 1.1. 3 vedānte paramam guhyam purākalpe pracoditam -- VI.22. 4 Bhagavadgitā, etc. 5 vedānto nāmopanişatpramāņam, tadupakārīņi ca śārīrakasūtrādinī -- Vedāntasāra of Sadānanda Yati (Nirnaya Sagar 2nd ed., 1911), p.2.

The term 'upanişad' is derived from the root sad (sad!) which means 'to split' or 'to destory' (viśarana), 'to go' (gati) and 'to loosen' (avasādana)6 with the prefixes upa and ni and the suffix kvip. Śankarācārya explains the word 'upanisaď' in the following way:

By the word upanisad is denoted the knowledge of the knowable object, presented in the book that is to be explained. Knowledge is called the upanisad by virtue of its relation with the meaning: it splits up, destroys the seeds of the cycle of births and deaths, such as nescience etc. in the case of those aspirants of emancipation, who after having detached themselves from the desire for the objects seen and instructed in the scriptures, approach the knowledge which is called the upanisad and which has the characteris- tics to be explained hereinafter, and who then discuss on them with commitment and determination ... , or the knwoledge of Brahman is called upanisad because of its being related to the idea of leading to Supreme Brahman ... though the meanings of the root sad which are not appli- cable to a mere book, because it is only applicable to the knowledge, still it is not a blemish, since the book, too, being meant for the same purpose, can rightly be mentioned by the word (upanisad) ... 7

It is to be borne in mind that the Upanisads as such are not philosophical works, in the modern sense, though they contain sim- ple statements about high philosophical truth and refers to various philosophical concepts and tenets. It is also true that the Upanisads are the fountainhead of the philosophical speculations of numerous

6 sadļ viśaraņagatyavasādaneşu -- Pāņini's Dhātupāțha, no. 854. ye mumukşavo drstānuśravikavişayavitrsņāh santa upanişacchabdavācyām vakşyamāņalaksaņām vidyām upasadyopagamya tannişțhatayā niścayena śilayanti teşāmavidyādeņ samsārabijasya višaraņād hiņsanād vinaśanād ityanenārthayogena vidyā upanişadityucyate / ... purvoktaviseșaņān mumukşūn vā param brahma gamayatīti brahmagamayatṛtvena yogād brahmavidyā upanişat ... / naișa dosaņ ... sadiđhātvarthasya granthamātre'sambhavāt, vidyāyām - ca sambhavat; granthasyāpi tādarthyena tacchabdorapatteh -- Śankarācārya's intiroduction to his Bhāsya on the Katha-upanişad; vide also his introduction to the Bhasya on the Brhadaranyaka-upanişad.

schools of ancient and medieval India, both orthodox and heterodox. The seers of the Upanisads tried to convey to their disciples the truth that they themselves had realized. They did not take recourse to much argumentation or reasoning in support of their statements. At places, they did, of course, present some arguments of very sim- ple nature, in a general way; or, they used popular illustrations from common man's life. They never fully explained the knowledge they wanted to impart but instructed only that much which was necessary to inspire a particular disciple, according to the latter's attainment and capability. The way to realize the ultimate reality, according to the rsi-s of the Upanisads consisted of śravana (hearing the śruti-s, i.e. the revealed texts), manana (speculating on them mentally, with the help of favourable reasoning) and nididhyāsana (meditating on the truth theoretically known). Different seers taught the same truth in different ways. It is nowhere noticed that the teacher is setting forth detailed arguments for and against a particular proposition. Even the discussions in the learned seminars, like that of King Janaka of Videha where Yājñavalkya, Gārgī, et. al. debated, there was no polemical strain. Nor is there any endeavour to reconcile the apparently, and, at times, really, contradictory śtruti passages.

The lack of systematization of thought and sophistication of reasoning on the part of the Upanisadic teachers as well as the con- tradictions in the śruti passages were of little concern to the aspirants who were in direct touch with the rsi-s. But such problems became unsurmountable to later seekers of knowledge, who must have gra- dually started losing faith in the teachings of the Vedanta (i.e. the Upanișads). By that time other schools of philosophy, of which some formally professed adherance to the authority of the Vedas and some did not, developed their respective systems on the basis of rationalism and postulated their tenets on a stricter logical line. These changed circumstances made it imperative on the part of the Vedāntins to adopt the new technique of philosophical discussions, refutation of the opponents' views and reconciliation of the contra- dictions, apparent or real in the śruti passages.

The historical background mentioned above necessitated the appearance of works like Badarayana's Brahmasītra, also called the Sārīrakasūtra.

It is probable that Bādarāyaņa's work was known to Pāņini (c. 5th cent. B.C.) who mentions the Bhiksusūtra of Pārāsarya.8 Pārāśarya, literally meaning the son of Pārāsara, is a patronymic of Krsņadvaipāyana Vedavyāsa, popularly known as Vyāsa, who is credited with the division of the Vedas in the present aeon and to whom the authorship of the Mahābharata and the Puranas is attributed. Bādarāyaņa, the author of the Brahmasūtra, is called Bādarayana Vyasa and very often identified by Indian tradition with the author of the Mahabharata. This identification, though pretty old, is generally disputed by modern scholars, since Bādarāyaņa is not found in the Mahābhārata as another namee of Krsnadvaipāyana Vyāsa. But it is certain that Bādarāyaņa was well-known from the beginning by his epithet Vyāsa, since the Vedānta philosophy came to be known as Vaiyāsika darśana.9

Bādarāyana was not the only composer of the Vedānta- sūtras. Pāņini knew at least another bhikşusūtrakāra named Karmanda whose work is now lost.10

The basic works of the Vedänta School have been classified under three prasthāna-s, viz. i) the śrutiprasthāna, i.e. the Upanișads, i) the smtiprasthana, i.e. primarily the Bhagavadgīta and secondarily similar texts, and ii) the nyāyaprasthāna, i.e. the Brahmasūtra.

The Brahmasutra of Bādarāyaņa comprises 555 aphorisms (sūtra-s), grouped under four chapters. The first chapter called Samanvaya aims at proving that Brahman is the central reality, by reconciling all the śrutis with this theory. The second chapter, called Avirodha, takes up the objections put forward against this view and criticises rival theories. It also discusses the relation between the world and Brahman, its manifestation from and absorption into Him, the nature of the souls and their relation to Him, the body and its functions, etc. The third chapter, called Sādhana, describes various ways and means of attaining the ultimate knowledge (Brahmavidya). The fourth chapter, called the Phalādhyaya, deals

8 pārāśarya-śilālibhyām bhikşunațasūtrayoh -- Aștādhyāyī, IV.3.100. 9 As for example, there is a work by Vidyāranya, called Vaiyūsika- nyâyamala, based on the Brahmasūta: Mallinatha mentions Vedanta philosopi.y as 'Vaiyāsikī vāņi' (int "oductory verse no.4 in the. Sañjivini on the Raghuvamsa of Kālidāsa) .. 10 karmanda-kršāśvadiniņ -- Astadhvāvi. IV.3.111.

with the result of Brahmavidya, which is nothing less than emanci- pation, i.e. redemption from the cycles of rebirth (anävrtti). Each chapter has been further subdivided into four quarters (pāda-s). According to the Advaita tradition, the whole work deals with 192 topics each in a section, called adhikarana.

It is difficult to ascertain the date of Bādarayana and his work. If we accept that Parāsarya's Bhikşusutra is the same as the Brahmasūtra of Badarayana, then Bādarāyana should be placed before Pāniņi, i.e. before the 5th cent. B.C. Dr. Surendranath Dasgupta maintains that since the Brahmasūtra contains refutation of almost all the other systems, even the Sūnyavada of the Buddhists, it may not be far from truth to say that Badārayana flourished during the second century B.C.11 We would accpet Dr. Dasgupta's conclu- sion with some amount of reservation, because there are reasons to believe that the Sunyavāda philosophy of the Buddhists was no unique discovery of Nāgārjuna (2nd cent. A.D.). It existed in some form or the other since the days of the Buddha. The early Sunya- vāda might have been refuted in the Brahmasūtra. But, Śańkarācārya who was definitely posterior to Nāgārjuna and flour- ished long after the philosophy had been fully developed, took up for criticism the later form of the Sunyavada as it stcod in his time.

The sūtra-s of Bādaryaņa are very terse and ambiguous. It is difficult to understand their purport without the help of a com- mentary and the metaphysical considerations contained therein are open to divergent interpretations. Hence, the Vedānta school, with the Brahmasūtra as its basic text, gave rise to several sub-schools. It is obvious that each sub-school interpretated the Brahmasūtra and other two prasthana-s in its own way so that it fits in the particular school's tenets. It is difficult to say which of these sub-schools most faithfully represented the spirit of the sutra-s. Dr. Thibaut considers that the interpretation as put forward by the Visistadvaita teacher Rāmānuja (11th cent. A.D.) is more compatible with the sutra-s. Dr. Surendranath Dasgupta holds that the Brahmasūtra was a basic work of the dualists and it is more theist than absolutist.12 But Dr.

11 A History of Indian Philosophy (Cambridge University Press. 1922). vol.l. p. 418. 12 bid., p. 422

Sarvepalli Radhakrishnan believes that Bādarāyaņa 'affirms a monistic view of the world'.13

Among the available commentaries on the Brahmasūtra, the one by Sankaracārya is the oldest. His commentary was written with the singular objective to uphold the philosophy of absolute monism (kevalādvaita), while other commentaries by Rāmānuja, Śrikara, Madhva, Nibāraka, Vallabhācārya, et. al. presuppose and partly or wholly criticise the interpretaition of Sankara.

Quite a number of commentaries have been written on the Brahmasūtra-bhāşya, also called Šārīrakamīmāmsā-bhāşya, of Sankarācārya. Most important ones are the following:

1. Pañcapādikā of Padmapāda, a direct disciple of Šankarācārya 2. Bhāmatī of Vācaspatimiśra (9th cent.) 3. Brahmavidyābharana of Advaitānandabodha (1168-1201 A.D.) 4. Prakațārthavivaraņa of Anubhutisvarūpācārya (12th cent.) 5. Nyāyanimņaya of Ānandajñāna alias Ānandāgiri14 6. Bhūşyaratnaprabhā of Rāmānandayati (16th cent.) 15

The Advaita commentary of Sankarācārya has been inter- preted in two slightly varying sub-schools, called i) the Vivarana- prasthana and ii) the Bhamati-prasthana. The former has been introduced by Prakāśātman (c. 10th cent. A.D.) through his com- mentary, the Pañcapādikāvivarana on the Pañcapādikā of Padma- påda and the latter by Vacaspatimiśra through his Bhāmati. The Prakatarthåvivarana which is published in the following pages belong to the Vivarana-prasthäna. The title of the work is significant as it intends to expilcitly (prakata) elucidate all the intricate points which

13 Indian Philosophy (London: George Allan & Unwin, 1966),. Pol. 2, p.422. 14 Surendranath Dasgupta identifies Ānandagiri alias Ānandajñāna, the author of Nyayanirnaya with a disciple of Sankara, of the sanic name. The identification is not sound. The author introduces himself as a disciple of Suddhänanda, and therefore must have flourished between 1260 and 1320 A.D. 15 The authorship of this work has been attributed by Dr. Dasgupta to Govindånanda, most probably on the basis of the colophons in the printed editions, but the introductory verses clearly indicate that. the author was a disciple of Govindānanda.

Prakāśātman has left un-explained. The Prakatārthavivaraņa was first published by the Madras University (1935-1939 A.D.) as an anonymous work, because the author could not be identified from any externa! or internal evidence. Amalānanda (1247-1347 A.D.), in his Kalpataru on the Bhamati, quotes and criticises the Prakatārtha- vivarana, but does not name its author. .Dr. V. Raghavan, formerly Professor of Sanskrit, Madras University, convincingly eestablished, in an article published in the Bhandarkar Golden Jubilee Volume, that Anubhūtisvarūpācārya (12th cent.) was the author of the work.

Anubhūtisvarūpācārya was born somewhere in South India but lived in the Dwaraka Peeth in Kathiwad and other places in the North, with a view to studying Nyāya and Vedanta. The names of his sannyäsa-guru and other teachers are not known, but it is pre- sumed from his Sisyahitaișini commentary on the Khandana- khandakhādya of Sriharșa (12th cent.) that he was a pupil of the latter. He had a few brilliant pupils and disciples, e.g. Ānandagiri, Prajñānānanda, Narendragiri, et.al. Anubhūtisvarūpa was an out- standing scholar of Nyāya and Vedānta and a prolific writer. He wrote the following works: 1. Istasiddhivivaraņa, a commentary on Vimuktātman's (950- 1030 A.D.) Iştasiddhi 2. Gaudapādabhāșyațippani, a commentary on Sakara's Bhāşya on Gaudapāda's Māndukyakārikā 3. Candrikā, a commentary on the Nyāyadīpāvali of Ānanda- boddha (11th/12th èent.) 4. Nibandhana, a commentary on the Pramānaratnamālā 5. Bhagavadgītābhāşyațippaņī 6. Śişyahitaişiņī 7. Prakațārthavivaraņa

Besides the above Advaita works, he also wrote a work on Sanskrit grammar under the title, Sārasvataprakriyā which intro- duced a new school of grammarians.

In his introduction, the learned editor has analysed the contents of the Prakatärthavivarana and shown how our author dif- fers from Vacaspatimisra's Bhamati. We do not think it necessary to repeat all these.matters here.

Mahalaya SATKARI MUKHOPADHYAYA Delhi

TO

MY TEACHERS

MAHĀMAHOPĀDHYĀYA BRAHMAŠRĪ S. KUPPUSWAMI SASTRIGAL

VEDĀNTAVISARADA BRAHMASRĪ S. K. PADMANABHA SASTRIGAL

VEDĀNTAŠIROMAŅI BRAHMASRI T. V. RAMACHANDRA DIKSHITAR

FOREWORD

The Prakatarthavivarana, a commentary on the Brahma- sūtrabhāşya of Śri SankarācFrya, is now published for the first time as No. 8, in the Madras University Sanskrit Series. The work is a very important one, bnth as a clear exposition of one of the prasthanas in the Advaitavedanta and as a valuable source of information regarding the early history of Vedanta. The first volume which is now 'published, contains the commentary from the beginning to the end of the second Pada of the second Adhyaya. The rest will soon appear as the second volume. The second volume will contain a detailed Introduction by the editor besides some appendices.

UNIVERSITY OF MADRAS, O. KUNHAN RAJA, 29th August 1935. Reader in Sanskrit.

PREFACE

The Prakatarthavivarana is an old commentary on tho Brahmasūtrabhāşya of Śrī Śankara, by an eminent scholar- presumably a Samnyasin-whose exact name has not so far been ascertained and who is quoted by writers liktŚri Appayya Dikşita under the descriptive. appellations-Prakatārthakaras and Pra- katārthavivaraņakarap. The existence of manuscript copien of this work was practically unknown till recently, though Rajendra Lal Mitra acquired long ago, a copy of this work for the Government of Bengal. It is interesting to note that Prof. Das Gupta of the Calcutta Sanskrit College, borrowed for his use, the transcript of the work from the Adyar Library, not being aware of the existence of a copy of the work in his own place. The existence of the work was made known to the world of scholars by the Peripatetic Search party of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. The importance of tho work was brought to the notice of scholars by Mr. Tripathi in his Introduction to Anandagiri's Tarkasangraha, published in the Gaekwad Oriental Series, Baroda.1

The Prakatarthavivarana holds an important place in the history of the commentaries on the Bhasya of Sankara. Thongl not the first-for the oldest complete commentary is fhe Bhamati of Vacaspatimisra-the Prakatarthavivarana is the first .complete commentary on the Bhasya, written from the point of view of Padmapada and Prakasatman. Padmapada and Prakā- satman wrote only on the first four sutras of the first pada of the

1. It may be mentioned in this connection that the PrakatErthavivaraga is a direct commes tay on the Bhlgya of Sri Baokara on the Brahmasdtras. Mr. Tripathi thought that there should have been a work Cled Prakatirtha and that the Prakapirthavivaraga should bave been a commentary thereey. See th introduction to the Tarkasangraba, p. ztv. B

first adhyaya: It is well-known that Vacaspati was, on the doctrinal side, a follower of Mandanamisra. In fact, Vacaspati has written the Tattvasamiksa, a commentary on the Brahma- siddhi of Mandanamisra. It is also well-known that on the philosophic side Mandana represents a school different from that of Śri Šankara. Vācaspati has tried to reconcile the views of the two great thinkand has struck a via media. The followers of Padmapada-Prakasatman and others usually regard Vacas- pati, more as a follower of Mandana than of Sankara. This forms the basis of the sneer in the phrase वाचस्पतिस्तु मण्डनपृष्ठलेवी in the Prakatartha (III-iv-47.).

The name of the author of the Prakatarthavivarana is not known at present. Bodas in the Introduction to his edition of the Tarkasangraha in the Bombay Sanskrit Series has suggested that Sri Carana is the name of the author of the Prakatartha- vivaraņa. Prof. Ui repeats the same in his Dasapadartha Sastra. What they base their information on, is not clear. The name of the author is not given in any of the manuscripts of this work. The learned Professors, Bodas and Ui, seem to have mistaken the honorific affix Sri Carana in the descriptive expression-Prakatārthakara Śrī Caraņa, for the name of the stithor. The expression-Prakatārthakara Śrī Carana, which is gsed in some Advaitic works in referring to this author, is similar to expressions like Prakasatma Śrī Caraņa; and Śrī Caraņa in here an honorific affix, like Bhagavatpāda.

With regard to the dato of the commentary one thing is clear-that he is later than Udayana who is referred to several times in the Prakatarthavivarana1 and who wrote the Laksana- val in 984 A.D. He is also earlier than Anandagiri, who rofers

1. Seo pages 18, eta.

X1

to this work in several places.1 The date of Anandagiri is ascertained to be 1,200 A.D., and therefore the Prakatartha- vivarana should have been written between 1,000 and 1,200 A.D. In the present state of our knowledge, it is impossible to narrow down the limits of the date further. It is not improbable that the work is pre-Ramanuja. Ramanuja became famous only by the middle of the 12th century and this wark might have been written at a slightly earlier date.

With regard to the name Prakatarthavivarana, it is possible to conjecture that the author so named it in contrast to the Vivarana of Prakasatman, which all of us know, is Gudhartha- vivaraņa. Prakasatman has explained the Bhasya and the Pancapadika in a language which is terse and cannot be under- stood easily. The author of the Prakatarthavivarana, on the other hand, has explained things in a form, which in his opinion is lucid and clear; hence the name Prakatarthavivarana.

Details relating to the date of Sankara, the history of com- mentaries on the Brahmasutra Bhasya, the authors referred to in the Prakatarthavivarana and other topics will be dealt. with in the Introduction to the Second Volume.

The differences in the readings of the bhasya will be indicated at the end of the Second Volume. Index of quotar tions, tracing them to their original sources, will be furnished in the Second Volume.

Mahamahopadhyaya Professor S. Kuppuswami Sastriyar has laid me under a very deep debt of gratitude by solving for me such of the textual difficulties and abstruse dootrinal problems as arose during the course of this edition. Brahmaśri

1. Knnudagiri'i Taittiriyopanigadbbişyavyi. p. 31; Mundikabhirkyavyl, p. 82; Kenopanigad VI. bhiiyavyl, p. 23; Kathopanigadbbijyavy. p. 124; Anandasrama Sanakrit Series, Edns.

xii

S. K. Padmanabha Sastriyar of the Presidency College, Madras and Brahmasri T. V. Ramachandra Dikshitar of the Madras Sanskrit College, Mylapore, have ungrudgingly placed their valuable time and profound erudition at my disposal, while reading through the proofs of this publication. In spite of their delicate health, and despite their official responsibilities, they willingly and whole-heartedly threw themselves into this task and encouraged me at every step. I take this opportunity to offer them my sincere and grateful thanks for the help they have rendered. Dr. C. Kunhan Raja, my colleague in office, offered various useful suggestions; in his capacity as the Honorary Director of the Adyar Library he allowed two of the Pandits of the Library to help me in collating certain manuscripts. I take this opportunity to record my deep obligations to him for the unstinting manner in which he has helped me.

The present edition of the Prakatarthavivarana, is based on the following manuscripts :-

1. T. A palm leaf copy of the Prakatārthavivaraņa in Malayalam script found in the Tekke Matham at Trichur. A Devanagarī transcript of this manuscript is found in the Govern- ment Oriental Manuscripts Library, Madras. R. No. 3072.

2. T1. Another palm leaf manuscript of the same work in Malayalam script in the same place.

3. P. This is a palm leaf of the work copy found at the Pūvaļlimanakkal in Malabar. This is also in Malayalam characters.

4. TM. This is a Devanagari transoript of the work in the Library of the Curator for the publication of Sanskrit Manur oripts, Trivandrum.

xiii

5. A. This is a paper manuscript in Bengali charactan found in the library of the Asiatic Society of Bengal ..

N. B .-- Manuscript No. 1. which belongs to the Government Oriontal Manuscripts Library, Madras, was collated by the Library authorities with manuscripts 2 and 3 and they have carefully indicated the notewothy variants. All this material has been used in bringing out the present edition of this work, with the kind premission of the Ourstor of the Government Oriental Manuscripta Library, Madras.

I take this opportunity to express my grateful thanks to the authorities of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, the Curator for the publication of Sanskrit Manuscripts, Trivandrum, the President of the Asiatic Society of. Bengal and the Director of the Adyar Library, Madras, for the very generous help they have rendered me in connection with this publication, by placing at my disposal the manuscripts in their collection. Brahmasri T. R. Seshadri Sarma and Brahmaśri V. Narayanaswami Sastri helped me in collating the Trivandrum and Calcutta manusoripts of the work. I take this opportunity to acknowledge' with gratitude the help they have renderod. My friend Mr. B. Madhava Rao, M.A., of Messra. R. Venkatenh- war & Co., has spared no pains in getting this volume printod in an attractive form.

UNIVERSITY OF MADRAS, 28th August 1935. T. R. OHINTAMANL.

विषयसूची

मथमाध्याये प्रथम: पाद: 1 ... 160 .. ...

जिनासाधिकरणम् 1 ... 37 .... ...

जन्माच्यधिकरणम् 37 ... 47 ... ...

शास्ररयोनित्वाधिकरणम् 48 ... 51 ... ...

समन्ययाधिकरणम् 51 ... 84 ... ...

ईसत्यधिकरणम् 85 ... 103 ... ...

मानन्द्मयाधिकरणम् 104 ... 124 ... ...

मन्तरधिकरणम् 125 ... 130 ... ...

माकाशाधिकरणम् 130 ... 184 ... ...

प्राणाधिकरणम् 134 ... 187 ... ...

ज्योतिक्रणाधिकरणम् 138 ... 149 ... ...

प्रातर्दनाधिकरणम् 142 .. 160 ...

मथमाध्याये द्वितीय: पाद: 161 .. ,218 ... ...

सर्वत्रपसिद्ध पधिकरणम् 161 ... 172 ... ...

अस्त्नधिकरणंम् 173 ... 174 ... ... 175 ... 182 ..

सन्तराधिकरणम् 182 ... 190 ... 191 ... 197 ... 197 ... 205 206 ... 218 ...

भयमाध्याये तृतीय: पाद: 219 ... 317 ... ...

सुम्बाद्यधिकरणम् 219 ... 227 ... ...

भूमाधिकरणम् 228 ... 234 ..

गसराधिकरणम् 235 ... 287 ... ...

रसतिकनाचिकरणम् 881 ... 841 ...

zvi

दहरामिकरणम् 241 ... 250 ... ... उत्तराधिकरणम् 251 ... 260 ... ... मतुकत्यधिकरणम् .... 261 ... 264 ... प्रमिताधिकरणम् 26 ... 267 ... ... देवताधिकरणम् 263 ... 301 ... ...

अपशूद्राधिकरणम् 301 ... 307 ...

कम्पनाधिकरणम् 308 ... 310 ... ज्योतिरधिकरणम् 311 ... 312 ... ..

312 ... 314 ... सुपुप्तधिकरणम् 314 ... 317 ...

मथमाध्याये चतुर्थ: पाद: 318 ... 382 ...

भातुमानिकाधिकरणम् 318 ... 336 ... .. नमसाधिकरणम् 336 ... 341 ... 341 ... 349 ... ...

कारणत्वाधिकरणम् 349 ... 355 ... ... वाळाक्यधिकरणम् 355 ... 362 ... ... . 362 ... 371 ...

प्रकुस्यधिकरणम् 372 ... 881 ... 381 .. ,382 ..

द्विंतीयाध्याये पथम: पाद: 383 ... 467 ... ...

स्मुत्यधिकरणम् 383 ... 391 ... .. योगप्रत्युक्स्यधिकरणम् 391 ... 393 ... .. . नविकसणत्वाधिकरणम् 394 ... 412 ... ..

412 .. 413 ... भोषनापस्वधिकरणम् 413., 415 ... ...

आरम्मणांधिकरणम् 416 ... 444 ...

445 ... 448 ... उपसंहारदर्शनाधिकरजम् 449 ... 452 ... ... सम्रसकत्यचिकरणम् 452 .. ,458 .. ... श्पताशिकरणम् 4581.460 ...

प्रयोजनवस्वाधिकरणम् 460 ... 468 ...

... 462 ... 466 सर्व चर्मोपपस्थनिकरणम् 466 ... 467 ... ...

द्विवीयाध्याये द्वितीय: पाद: 408 ... 579 ... ..

468 ... 489 ... ... महद्ीर्याचिकरणम् 489 ... 495 .. ...

परमाणुजगदका रजत्वाभिकरणम्ं :. 495 ... 515 ... समुदांवाधिकरणम् 516 ... 584 ... ...

534 ... 545 ... एकसिन संमवाधिकरणम् 546 ... 553 ... ... पस्चधिकरणम् 558 ... 574 .p. हत्पस्थसंमवाचिकरणम् 575 ... 579 ...

·।। भान्तिपाठ: ।।

भोम्। शं नो मिन्र: शं वर्डण: । शं नो भवत्वर्यना। शं नु इन्द्रो रहुस्पतिं:। शं नो विष्णुंवरकमः। नमो -ब्रहंणे। न्मस्ते वायो। श्वमेव प्रत्यरकं म्रझासि। स्वमेव प्रत्यस व्रहमं वदिष्यामि। ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वैदिभ्यामि। तन्मा्मवतु। तबुकार्रमवदु। अवंतु माम्। भर्वंतु वकारम्ं।। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः। सह नाववदु। सह नौ सुनक्तु। सद वीर्ये करवावहै। तेजलि नावधीतमस्तु मा 'विद्विषावहै'॥। ॐ शान्ति: शान्ति: शाम्तिः॥ यश्छन्दंसामृषमो विश्वलंप:। सन्दोम्योऽयमुतात्सम्यमूर्च । स मेन्द्रो भेथया स्पृणोतु। समुर्तस्य देवघा्रणो भूयासम्। शंरीरं मे विचर्वणम्। जिद्वा मे मद्ु मरमा। कर्णास्यां भूरि विभुषम्। ब्रह्यण: कोशोऽसि मेथया 'पिडित:। पुतं में गोपाय।। ॐ शाम्ति: शाक्ति: शान्ति:।

मुहं बुस्य रेखिया। कीर्ति: पुष्ठ गिरेरिव। कर्म्वपविजो पाजिनीय समुत- मझि। द्रविण -लवर्चसम्। सुमेधा अंमृतोकितः। इति तिशद्दोवेदानुवुचतम्॥ ॐ शाम्ति: शान्ति: शान्ति: ।।

मुदर कर्णे मिः गृशुयामं देवाः। भुद्र पश्येमासमिवजनाः। सिरेनेसतुपटुवार सस्तनूमि:। व्यशेम देषहितं यदायु:। सस्ति न इन्द्रों वृदर्थवा:। सुस्ति न: पूवा विम्य वेदा:। सुस्ति मुस्तास्यों अरिष्ठोमिः। सुस्ति नो मदुस्पतिदभाठ। ें शान्वि: शान्ति: शान्तिं:।।

पूर्णमद्: पूणंमिवुं पूर्णात्पूर्णसुवच्यते। पूर्णस पूर्णमादाय पूर्णमेवायृगिम्यते।। * शान्ति: शान्ति: शान्तिः । माज्यायन्तु ममाङ्ानि वाकूम्राणश्वभु: भ्रोतमयो मलमिन्द्रिवाणि य सर्वाणि। सर्वे प्औोपनिषद माहं ब्रह्म निराकुयों मा मा ब्रझ्म निराकरोदनिराकरणमस्वनिरा-

Xx

करणं मेडस्तु। तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु।। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः ।।

वारू मे मर्नसि प्रतिष्ठिता । मनो' मे वाचि प्रतिष्ठितम्। आविराषीम पधि। वेदस्य म आणीसः। श्रुतं मे मा प्रहासी: । अनेनाधीतेन । अहोरात्रान्संदधामि। शुतं वदिभ्यामि। सत्यं वदिष्यामि। तन्मामंवतु। तहकारंमवतु। अवंतु माम्। अवंतु वकतारमवंतु वकारम्ं।। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः।

ॐ भदं नोऽपि वातय मनः ॥ ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः।। यो भ्रष्माणं विदधांति पूर्व यो वै वेदांश् प्रदिणोति तुखै। तयह देवमात्म- युद्धिंप्रकाशं मुमुशुर्वे शरणमहं' प्रपघे॥ ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः।।

ॐ नमो प्रस्यादिभ्यो म्रह्विद्यासंप्दायकर्तृभ्यो वंशर्िभ्यो महद्यो नमो गुरुम्य:।। सर्वोपन्ठवरहित: प्रज्ञानघनः प्रत्यगर्थो ब्रहमैवाहमत्ि म्रह्यैवाहमसि॥ ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति:।

उत्तरशान्ति :- बोमू। शं नो' मिन्र: शं वर्रुणः। शं नो' भंवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो वृद्दस्पतिः। शं नो विष्णुरुरुकमः। नमो ब्रह्णे। नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं प्रझ्मासि। त्वामेव प्रत्यसुं प्रश्यार्वादिषम्। अतर्मवादिषम्। सत्यर्मवादिषम्। तन्मामावीत्। तबुकार- मावीव्। भवीन्माम्। आंवीबकारम्।। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिंः।। शेषं पूर्ववत्।

॥ श्रीः॥ ।। त्रह्मसूत्रशाङ्गरभाष्यम्॥ प्रकटार्थविवरणसहितम्

भाष्यम् युष्मदसत्पत्ययगोचरयोः विषयविषयिणो: तमःप्रकाशतद्विरुद्धस्वभा- ॥ श्रीः ।।

प्रकटार्थविवरणम् सस्यं ज्ञानमनन्तं यत्कूटसं सुखषिभ्रहम्। 5 निश्यमुक्तं परं ग्रह्म भवामि तदहं सदा ॥ शात्वापि यस्य बहुकालमचिन्तनेन व्याल्यातुमक्षमतया परितापि चेतः। तस्योपतापहरणाय मयेह भाष्ये प्रारभ्यते विधरणं प्रकटार्थमेतत्।। 10

श्रीमच्छारारकं व्याचिक्यासुर्भगवान् भाष्यकारो विषयाद्यसम्भवेनाव्या- व्येयत्वमाशाङ्क्य बन्धमिध्यात्वाङ्गीकारेण विषयादिकं सम्भावयन्व्याकयेपसं प्रतिअण्े-युष्मदस्मदित्यादिना॥ तत्प्रत्याचिल्यास् व अमृतानन्दब्रम्म- मकाशिकाकार आवव्यतु :- 'व्यर्थामदमनर्थानृतत्ववर्णनम्; शास्मामाण्यात् शानेन सत्यबन्धव्वंससंभवात्; अथ लोके ज्ञानात् सत्यस्य ध्ंसो न उष्टः?तस्कि 15 मिदानीमामुष्मिकफलं कर्मशासं नोपेयते। किश् लोकेऽपि तार्क्यस्मरणाद्विषं शंशमीति, सेतुदर्शनाक्चाशुभं सनीस्रस्यते, विषयदोषदर्शनाथ रागो दनी- वस्यते । यथा य ज्ञानं स्वप्रागभावं दन्दहीति, तथानर्थदेतुमपि धक्ष्यति; तस्मात्सस्वत्वे Sपि बन्घस्य ध्वंससंभवाल तद्र्थमनर्थवैतथ्यमासेयम्। वाक्यार्था- न्वयसिद्धये जीवनिर्णयोऽपि जीवपादे प्रववृते। अतो न तदर्थमपि तहूर्णनम्'॥ 20 मत्रोष्यते-सार्थकमिद्मनर्थवैत्थ्येवर्णनम्, तद्न्तरेण शासादृपि तद्- सिद्धेः। शाखं किल लोकावलोकितां पद्शर्कि पदार्थयोग्यताश्ञोररीक्स्य

१. All except T. सत्यामसो. ३. A omits विषय ... व्वस्पते. २. TM. किमितीदा. Y. T and P बादे.

[भ. १. पा. १. सू.१.

प्रकटार्थविधरणम् प्रवरीवर्ति, इतरथा "अन्घो मणिमविन्दृत्" इस्यादेरपि यथाभ्रुते मात्वापा- ताद, मंपूर्वकल्पनानवकाशप्रसङ्गाद्च। लोके च शुर्यादितत्त्वज्ञानं तद्शानं पर पोपुषीति; ततः संसारस्यापि सत्यत्वे न सम्यग्धानात् प्लुष्टि: स्याद्। न च 5 तार्क्ष्यत्मरणमात्राद्विषोपरमः अतिप्रसङ्गात्, किन्तु ध्यानमन्त्रप्रयोगादिंक्रियया। विषयदोषदर्शन् वैराग्यकारणम्। न च रागष्वंसो वैराग्यम्, भोगेन ए्वस्तेS- पि रागे वैराग्याननुगमात्; किन्तु रागविरुद्ध श्रेतोवृत्तिविशेषः। नच सेतुदेशं- नमशुभशान्तयSलम्, प्रमाणामावात्। "सेतुं टष्ट्रा विमुच्येत ब्रह्महा प्रह्म- हस्यया" इति विधेरिति चेत्, न दर्शनं विध्यईमक्रियासाधनत्वात्, स्वर्गवत्; 10 अक्रियात्वक्च प्रकाशत्वात्, प्रदोपवत्; क्रियात्वे च संवित्साधनत्वाभावप्रस- आ्ात् गतिवत्। किश्च यद्विधिजन्यपुरुषेच्छाप्रयतसाध्यं कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तु शक्यं तस्यैघ विधित: फलसंबन्धोऽवकल्पते यथा कर्मणः। न तथा ज्ञानं सति कारणे पुरुषेच्छामप्यपक्षते । अनिच्छतीऽपि अनिष्टक्षानादिदर्शनात् "माज्यमवेक्षेत" "आदित्यमवलोकयेत्" इति चाक्षिसन्निपातविधानम्; ज्ञानं 15 त्वर्थसिद्धमनूधते। न च स्मृतेवैंयर्थ्यम्-"ब्रह्महापिं प्रमुच्येते तसिमिम्कना-

• दर्शनमात्रादशुभोपशमः, किमु तत्र ख्नानादिना। अन्यथा दूरगमनादेरानर्थ- क्यात्। एषव गतिः

20 "दक्षिणाभिमुखं देवं डालमानं सुरेश्वरम्। सकृद्रष्टरा तु गोविन्दं मुच्यते ब्रह्महंत्यया।।" "अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुमंहोदधिः'। हष्टमात्रा: पुनन्स्येते तस्मात्पश्येत नित्यशः॥" इत्यादे:, गोविन्दागिचिदाद्यर्चापरिचयादी तात्पर्यात् । अतो विधिता न 25 बोधस्य फलसंबन्धः । नापि ज्ञानं स्वम्नागभावं जेग्रीयते, भावस्याभावयोगाद-

१. A. अथ [अपूर्वार्थ-] ६. T Omits फल ...... यथा. २. A omits आदि. ७. A. दध्यवेक्षेत. ३. All except T. करणम्• ८. A omits सहित. ४. T. वैराग्यभोगेन. ९. T. यथाविधि. ५. T. दर्शनात्.

2

जिज्ञासाधिकरणम्. १.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् लग्धात्मकस्य घातकत्वायोगात् ; किन्तु तन्निवृत्तिरेव शानम्। न च तद्ष्वंसे तस्याध्यस्तत्वम्, पुनरुदयो वा; सकज्जातस्य नाशस्य तत्रोर्ष्वमुपलक्षणसवेन घवस्तत्वव्यवहार प्रवर्तकत्वात्। किशञ्च ज्ञानातिरिक्तप्रागभावनिवृत्ते: भावत्वेऽन- वस्या; अभावत्व्रे तस्या एव प्रागभावत्वप्रसङ्ग: ; तुल्यकालत्वे न ज्ञानजन्यता; न चैकस्यास्सामग्रया विरुद्धकार्यदयदेतुत्व संभवः; तस्माद्क्षानमज्ञाननिरासस्ैव निदानमिति सत्यत्वे बन्धस्य ज्ञानात् ध्वंसो नोपपद्यते; सत्यत्वं चानृतविरो- धित्वमविवक्षितविशेषं व्याप्यतयोपादीयते धूमवत्ववत्, अपरथा तस्याप्या- व्याप्यतापातात्; अतो विकल्पजालप्रलापो निष्फलंः । परमार्थत्वं कि प्रामा- णिकत्वमात्रमुत तात्विकप्माणवतत्वमित्यादिः। तस्मात्सनिदानाध्यासध्वंस- 10 रूपप्रयोजनसिद्धयेऽधयाससमर्थनं समयसम्।।

यश्चोवाच-न परमात्माध्यस्यति, विद्यास्भावत्त्रात्; न जीव:, अनति- रेकात्, अतिरेकेऽपि कल्पितत्व्रात्-इति ; तत्रोच्यते । अक्षोऽध्यस्यति, तस्य भ्रान्तत्वप्रतिद्धेः; अक्षश्चाज्ञानप्रतिबिम्बिता चिदुच्यते; यथा न घटावच्छिन्नस्य अनवच्छिन्नस्य वाकाशस्य घेटावच्छेद: अनवस्थानात् विरोधाच्य, किन्तु स्रू- 15 पस्य, तथा नाज्षानावच्छिन्नस्यानवच्छिन्नस्य वा चिद्धातोरज्ञानावच्छेद:, किन्तु स्वरूपस्य । कचित्तु ब्रह्मणोऽज्ञत्वाभिधानं परिच्छिन्नाश्रयत्वाभावाभिप्रायम्: जीवाश्रयत्वाभिधानञ्च-स्वावच्छिन्न पव स्वकार्याध्याससामर्थ्याभिप्रायम्; यथा ह्याका रातन्त्रं नीरं न तत्र स्वकार्याध्यारोपं चर्करीति, किन्तु स्वात्मनि प्रतिबिम्बिते स्वकार्याध्यारोय वेक्रीयते, जानुमात्रेऽपि नीरे साम्रनक्षत्रस्य नभसो दोधूय- 20 मानतादर्शनात्• तथाक्षानमपि स्वप्रतिबिम्बितचिति स्वकार्याध्यारोपकरम्। तदयं सङ्केप :- एका तावदनाद्यनिर्वाच्या भूतप्रकृतिश्चिचन्मात्रसम्बन्धिनी माया। तैस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः तत्परिणामैरेव सर्वश्ञत्वादिमान; बिम्बकल्पं तु निर्विकल्पकं ब्रह्म कैवल्यावलम्बनम्। तस्या एव परिच्छिन्नानिर्वाच्यानन्तप्रदे- शेष्वज्ञानाभिधानेष्वावरणविक्षेपशक्तिमत्सु प्रतिबिम्बितं तदेव चैतन्यमनन्त- 25

१. A adds गतः. ५. M. Tन संबन्धिनी. २. T. omits अनवच्छिन्नस्य. ६. T, TI and P तस्या: ३. TM. घटावच्छेदेनावस्या. ७. TM. अनन्तर. ४. TM. भिसाधनम्.

3

पससूत भाष्यब्यासयनम् [न.2. पा. १. सु.१. प्रकटार्थविवरंणम् जीवम्यवहारास्पदम्। न य लोके प्रतिबिम्बस्य विम्बदर्शनपूर्वकत्वं सरूपै- मेवाद्। इटेव विशिष्टस्य तचन्त्रता। न च 'निरंशस्यैकस्य कृत्स्नस्यानन्तप्रति- विम्यमावो बिरो[र]ग्येत, "रूपंरूप प्रतिरूपो वमूब" इत्यादिभुते, नमसि 5 दर्यनाथ। प्रत्येकमत्ञानानुवग्धस् "अविध्यायामग्तरे वर्तमाना:" "न सं वि- दाय" "तेन सुशम्ति जन्तवः" इत्यादिशुतिस्मृतिलिड्गसिद्धोSत्तुभवसिदस नापलापरमंईति। सति वैवं गुरुशिष्यमुक्कामुक्कादिविभागोऽपि सुगम:। तथा

करणापसरणे प्रमातृत्वानुपपची सरूपावस्थानं मुक्ति: सज्ाघटीति। यस्तु माया- 10 विवतों महाभूते: प्रपश्ः स विदयमानोऽपि निरिन्द्रियेणेव रूपं नानुषोभूयते। "भूयभ्ान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" ऋ्यत्र मायाशम्देन मायेकदेशाविद्याभिधाना- दोगमिसकलसंसारकारणाविद्यानिवृ्तिर्न सरूपेण मायाया:। सदेहित्वादि- व्याघाताव्, मिथ्यात्वेऽप्यनादित्व वद्नुच्छेदसम्मवाद्। न चैवमद्वैतव्याघातः सवित्सुखात्मन एकरसत्वादनिर्वाच्यरवाच विभागस्पेति। तस्मादेकस्यैव 15 चिद्ातो ्ञानानुप्वेशेन प्रमातृत्वाद्य्यासशालित्वं संसारं, तद्ष्पंसम मोक्ष इस्यदेते न कोऽप्यवकरः । यद्यपि चैतद्विस्तरेणाभिधास्यते, तथापि भोतृपवु- स्यङ्गतया आदावेवाभ्यधायि किश्ञिदिति सकलमनाकुलम्॥

प्रयोजनादि सिद्धिसमर्थमध्यासं गाण़वादाल म्बेनेन प्रथममाक्षिपति।तथा- हि मेनिरे मीमांसका :- संसर्गाध्यासो भेदाग्रहपुरस्सरो हष्टः युकिरूप्याद 20 ध्यासे; देदाद्यात्मनोश्ष युष्मदस्च्छम्दार्थतया 'इदमहम्' इति प्रस्ययविषयतया सुटतरमेदावभासयोर्व्यपकनिवृस्या व्याप्याध्यासनिवृत्तिरिति। तदेतवाह- युष्मदस्मत्मत्ययगोचरयोरिति। युष्मश्चासन्त युष्मदसदौ शम्दौ; प्रत्ययौ च 'इदमहम्' इति; तयोगोंचरौ, तयोरिति विप्रद्ः। शब्दानुकारादेव "प्रत्ययो- सरपद्योक्" इति न त्वन्मदादेशप्राप्तिः। केवल[लं] विषयस्यैव विषयान्तरेS- 25 धयासो हषः; तद्भावाच नाध्यास इस्याह-विषयविषयिणोरिति॥ सडश-

१. TM. निरंशस्य तस्य. Y. T, T' and P भूत[तादि:] २. TM. ईन्ति. ५. A. आगमिक. 2. T. T' and P सयानान्मुक्ति :. ६. TM. बनाथ्या.

4

जिज्ञासाधिकरणम् १.] मेकटार्थनिवरणम्

भाष्यम् वयोः इतरेतरभावानुपपचौ सिद्धार्यां तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतर- भावानुपपचि: इत्यतः अस्रत्मत्ययगोचरे विषयिणि चिदात्मके युष्मत्म- त्ययगोचरस्य विषयस्य तद्धर्माणां चाध्यास :; तद्विपर्ययेण विषयिण: तद्धर्माणां न विषयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तम्। तथाप्यन्योन्यस्ििन् 5 अन्योन्यात्मक्ता अन्योन्यधर्मोक्च अध्यस्य इतरेतराविवेकेन अत्यन्त- प्रकटार्थविवरणम् सन्दर्शने सदशान्तराध्यासः प्रायेण रष्टः, तदमावाच् नाध्यास इत्याह-तम :- प्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयोरिति ॥ नतु धर्मिणोस्तादात्म्यासंभवेऽपि तद्धर्माणा- मितरेतरभाव: किश्र स्यात्, अलक्कलौहित्यवदित्याशङयाह-तद्धर्माणामपि 10 सुतरामिति ॥ तद्धर्माणां धर्मिणं विहायान्यत् गमने धर्मत्वस्यैव व्याघातात् मलकके च द्रव्यस्यैव संसर्गाध्यास शत्यर्थः। नन्वध्यासोऽर्यश्ञानात्मकः, तत्रा- रयाभावेऽव्यसद्वभास एव विभ्रम: स्यादित्याशङ्याड-इत्यतोऽस्त्मत्ययेति। बतोऽर्याध्यासो न सम्बोभूयते अतोऽवमासोऽपि न जाघट्यते निरालम्बन- मञानाभ्युपगमप्रस्गात्। नंनु महङ्वाराद्ररावाटमनः प्रतिबिम्बत्वेन [नेन] तद्र्मस्य 15

स्फुरणान्ाध्यासस्सम्भवति, इतरथा न कदाचिदाघ: स्याद्। अतो गौण पवरायं सामानाधिकरण्यावभास इति भावः। तथा [तथा च] सत्यात्मनस्संसारस्सल प्वेति न ज्ञानानिवर्स्यते। भतो न तद्ष्वंससाधनश्ञानाय शाखारम्भ: सम्बो- भर्षाति [वीतीति ] पूंर्व: पक्षः। हदानी अध्याससमर्थनेनार्थे सम्मावयभारम्म 20 सम्मावयति-तथापि इत्यादिना ॥ तजैतद्द्रवान्व्याच्टाम्। किमयतो 'मेदोऽ ग्वासविरोधितया गौणतवमावहृति कि वा प्रकाशमान इति। नाच:। शुक्धिं- रप्यादिभ्रमस्यापि भङ्गमसग्गात् । द्वितीयस्तु यद्यप्यदुष्टः, तथापि नासमाकीन- पससति:। बतोऽर्थतोऽत्यन्तविविक्तयेोरपि धर्मिणो: इतरेतराविवेकेन प्रति- :. भासते: विवेकास्फुरणात् अन्योग्यसिन आत्मवेदादौ अम्योन्य:त्मकतां देवा- 25

१. A adde अस्मदिति. ४. TM. भेदे डण्बास. २. TM. इध. ५, T, Ts and P सतोर्विवेका. १. TM. पूर्वपष :.

[भ. १. पा. १. सू. ८.

माष्यम् विविक्तयोः धमधर्मिणोः मिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्य 'अहमिदम्' 'ममेदम्' इति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहारः ।। प्रकटार्थविवरणम् 5 धात्मभावं परस्परधमांश्च समारोप्य 'अहमिद्म्' 'ममेदम्' इति अभिन्ञामि- घदनरूपो लांकव्यवहारो भंविष्यति। न चापुनरुक्तशब्दवाच्यतयैवाध्यासविरो- धिभेदाध्यवसाय: इंद रूप्यमित्यत्रापि प्रसङ्गात्, अत एव न पदार्थमात्रज्ञानात् सप्रतियेगित्वेन स्वरूपत्वासम्मवाच्च भेदस्य।। नैसरगिक इति ॥ शास्त्राद्याधेयसं- रकाराजन्य इत्यर्थ: । तेन यद्यपि शास्त्राहितविधेकस्य व्यतरिक्तगोचरोS- 10 हक्कारस्तथापि पूर्व देहादिसमानाधिकृत एवेति भाष:।। यदूचिरे-द्वयोविषयत्वाभावात्लाडश्त्याभावाच्च नाध्यास इति तत्राह- मिथ्याज्ञाननिमित्त इति ।। मिथ्या च तदशानञ्च तन्निमित्तस्तदुपादान इस्यर्थ:। ने विषयत्वं साधश्यं वाध्यासहेतुः, किन्त्वन्त्रयव्यतिरेकवद्ज्ञानम् । तथा च प्रयोग :- विमतं मिथ्याज्ञानोपादानं कार्यत्वादनन्यथासिद्धतद्न्वयव्यतिरकव - 15 स्वाद्ा; विपक्षवाधकोपगृहीतत्वे सति कार्यत्वाद्ां: न यदेवं न तदेवम् यथा सम्मतं वस्तु। कार्ये नोपादानदनम्। न व सदसती साक्षादुपादाने कार्याननु- कूलस्वात्; साक्षादुपादान [नत्व]कल्पनायां च गौरवमनवसा च। अतो विपक्ष- बाधकानम्यथासिद्धी। न चाहाने प्रमाणप्रभ्ं प्रशंसन्ति। द्रषटत्वादेवासेत्वोप- गमात्। सुषुप्ते च सकलप्रमाणविकले कथमम्यथोत्यितोऽनुसन्दध्यात्। अभाव- 20 मानं विना सिद्धत्वाच्याभावत्वं प्रत्युक्तम्, ज्ञानसहभावित्वाथ्। न हि घटावष्टग्धे भूतले निर्घट भूतलमिति जाघटीति। किश्च विमतमज्ञानं नामावः उपादानत्वात् मृदत्; आवरणरवात्प्रकाशहेयत्वाद्वा तमोषद्। स्रूपेण प्रमाणायोग्यत्वेऽव्यभावव्यावृत्तिभ्रमकारणत्वादिध मीषाशष्टस्य प्रामा- णिकरवं न विरुध्यते; धर्मस्येवाशब्दागोचरस्य फलदानायोन्मुखीभाव- 25 विशिष्टस्य फललिङगम्यता। मनुष्योऽहमित्यारोपमुररीकृत्यापि सत एव सदन्तरसंसर्गे मेनिरे नैयायिका:। तान् व्याधर्तयति-सेत्यानृते मिथुनी-

१. TM. भरिष्यति. ४. TM. दानाहन. २. TM. न विषयत्वसाडभ्यो. ५- A. ज्ञानत्वोप. १. A omits वा. ६. TM. त्यावृते.

6

जिक्ा साधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् आइ-कोऽयमध्यासो नामेति। उच्यते; स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः । तं केचिदन्यत्नान्यधर्माध्यास इति वदन्ति; केचित् प्रकटार्थविवरणम् कृत्येति ॥ भ्रमविषयस्य स्वप्नावधुद्धनमोभक्षणवत्, अन्यत्र सत्वायोगात्। 5 संसर्गवत् भ्रमविषयत्वात्तत्र सत्वायोगात्, आत्मनः संसृष्टरूपेण भ्रमविषयस्य तेन रूपेण संत्विधुरस्यापि स्वरूपणाविषयत्याद्वाघसाक्षितया परिशेषाज सत्यत्वोपपत्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्येव संव्यवहार इत्यर्थः। तदेवं सक्े पतोऽध्याससमर्थनेनार्थवत्त्वमुपचिक्षेप। पुनस्तमेत्र लक्षणादिभि: स्फुटी- कर्तु चोधमिोद्भावयाम्बभूय-आह कोऽयामिति ॥ यदि 'मनुष्यो- 10 हम्' इत्यादययभासो न गाणस्तर्हयध्यासलक्षणं ब्रूहि इत्यर्थः । प्रश्नस्थलक्ष्याभि- धायिपदानुवादेनानिर्त्राच्यादिविशेष हित्वा ्रममात्रलक्षणमाह-स्मृतिरूप इति॥ पूर्वटष्टावभासोऽध्यास इत्येतावति लक्षणे स्मृनावतिव्याप्ति: स्यात्। तदर्थ- माह-स्मृतिरूप इति॥ संस्कारोत्यत्वेन स्मृतिसदशो न पुनः रमृतिरेवाभ्रमत्व- प्रसङ्गात्। अपरोक्षत्वाच्च; अपरोक्षत्वा [क्षावि] विवेकादपरोक्षत्वे पारोक्ष्यसयापि 15 पैसङ्गात्। प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिध्यवच्छेदायाह-परत्रेति ॥ विषयसप्तमी- यम्। पूर्वदृष्टे योरऽर्थस्ततोऽन्यस्मिन्नित्यर्थः। दष्टगोर्गवयदर्शने 'अनेन सदशी मदीया गौः' इति परत्र सवये गोसाश्यावभास: स्मृतिरूपो भवतीत्यत आह- पूर्वेति। पूर्वदष्टस्यावभासो न तु तत्सादृश्यस्येस्यर्थ:। पूर्वटएत्वं च भ्रमावेषय- स्यानादिभ्रमसन्ततायिति गमयितव्यम्। अनुमाने पूर्वद ष्टाननित्वस्य व्येक्तयम्तरे 20 योऽवभास: तव्यवच्छेशयाह-स्मृतिरूप इति॥ नन्वध्यासस्यतल्लक्षणमित्यत्र कि प्रमाणमित्याशङ्कय विशेषविवादेऽि नायथावॅस्तुष्यातिमात्रे विवाद इति न प्रमाणप्रभावकाश इत्यभिसन्धायाह-तं केचिदित्यादिना ॥ केचिद्धिजान- तमध्यासमन्यत्र ज्ञानाकारस्य देशान्तरस्थस्य वाध्यास इति वदन्ति। विमत रूपयं पुशधिरूप- 25

१. T. तत्व- ५. TM. इह सदशी. A. एतत्सट- २. A. सर्वव्य- ६. A omits व्यक्त्यन्तरे. ३. TM. प्रशस्य. A. प्रधान. ७. A. अयथार्थ. ४. A. पस्तावात्. ८. T omits देशा ... यत्र यदष्पांस इवि.

7

असम्तमाध्यज्याज्यानम् [ब.१.पा. १. स.१.

भाष्यम् यल यद्ष्यास: तद्विवेकाग्रहनिबन्धनो भ्रम इति; अन्ये तु यस यद- ध्यास: तस्यैव विपरीतधर्मत्वकलपनामाचक्षते: सर्वयापि सन्यस्यान्य- धर्मावभासता न व्यभिचरीत । तथा च लोकेऽनुभव :- शुक्तिका हि 5 रजतबद्वभासते एक: चन्द्र: सदितीयवदिति।। प्रकटार्थविवरणम् मथाधितापरोक्षत्वात् बुद्धिवत्, विमतं रुप्यात्मना भाति, तदर्थिनो नियमेन प्रबृत्िविषयत्वात् सम्प्रतिपत्रवदिति । अज्यातिवादिनस्तु-यत्र यद्भ्यास

10 म्ति। सम्पतिपभ्ाविवेकादेव व्यवहारोपपती मिथ्याज्ञानकल्पनायां गौरवात् । बुद्धिरूपत्वक्ञ पुद्धी कल्पितत्वं चेरसान्थवैकल्यम्; बुद्धिमात्रत्वं बेददिःसंविद्धिरांध:। मसती चेद्रव्यात्मता साध्यते साध्यवैकल्यम्; सर्ता बेद्वाधविरांधः। न च तदन्तरेणास्ति साधारणगिरौडर्थ इति। शून्य- वादिनस्तु यत्र यन्ष्यासस्तस्येव रूप्यादेविपरीतधर्मत्वस्याविद्यमानस्य 15 केल्पनां भासमानतामाचक्षते ऽत्यन्तलाघवात्। इतरया रूप्यसारणं तत्म्रमोष: तननिमित्ताविवेककंति गर्रायसी कल्पना स्याद्। नेदं रूप्यमिति व प्रतिपसस्या- सस्संवदनादिति। सर्वेध्यापे पक्षेष्व्यंथावस्तुख्यतितां लक्षणांशं न व्यमि- चरति अभ्यासः । अक्यातिमतेऽपि यथा विविके वस्तुनि तेथा न क्यातिः किन्वविषिकतया । अतोऽभ्युपेतैवायंथा वस्तु्यातिः । विवादाध्यासिता: 20 प्रत्यया पथार्थाः प्रेस्ययत्वातसंप्रतिपत्रप्रत्ययवदिति प्रयोगे अयथार्थप्रत्ययोऽस्ति इत्यसदुपेतप्रत्ययेSनेकान्तः । व्यवहारमात्रस्य व संखष्टप्रत्ययपूर्वकत्वनियमा- माघे भोतु: प्रवृत्यापि संखृष्टप्रत्ययमनुमाय सङ्गतिसंवेदनासम्मवेन वेदभामा -

छोकातुभवसंमतिमाह-तथा चेति ॥। निरुपाधिकाइङ्काराद्यतद्रपारोपस्य प्रथ- 25 ममुदाहरणम्; चरमं जीवेश्वरमेदारोपस्य। वस्करणेन चानिर्वाच्यतामाचचसे।

१. A omits साध्यते. ५. A omits वथा. २. TM. कस्पना. &. T, T' and P omit प्रत्ययत्वात् . T, TI and P असती संवेदन .... सर्वे. संप्रतिपभप्रत्ययवत्. Y. T, T' and P, omit अयथा ... घरति. ७. TM. मनः वेदनीय :.

8

जिवालाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् संवंथा वास्तवाकारेण निरूपणासहिष्णुता धानिवांच्यता। तथा दि-न तावद्यथावभास सदेव रूप्यम्, अन्रसत्त्वप्रस्गात्। नापि तदन्यत्रसंत् अति- विप्कर्षेणाक्षसत्निकर्षापकर्षेण परोक्षतापातात्, चक्षुरुन्मीलनान्वयव्यतिरेकयो- 5 सर्वापरोकष्याणतान्। संसर्गवद्सत एवारोपकल्पनायां रषानुसारित्वात् असअपि संसर्ग पवारोप्यो न संसर्गीति कोशपोनमेव शरणम्। पौर- स्त्यवस्तुन एवायथाव्यवहारमात्रगोच्रत्वकल्पने सुतरां लाघवम्। नस्मात्सदा- रोपणनिरूपणभावणं नादूरणीयम्। नाव्यत्यम्तासदादरॅणीयम्, प्रतिभासमेद- प्रवृत्त्योरनुपपत्तेः । नेदं रूप्यमित्यनेनापि सिद्धाभावबोधने कथङ्कार बाघकर्त्व 10 स्यात्। असत्वा,सच्ता।पाइनपूर्वके त्वभावबोधे नात्यन्तमसत्त्वम् नम्य सत्वा- अयणात्। नापि सदसदात्मकम, विरोधात् कात्सर्न्येन; अंशाभ्यां नदात्म कत्वे, न भ्रोन्तिवाधव्यवस्ी आस्थापद प्राञ्जति, पूर्वोत्तरयोरेकैकांशे यथार्थंत्वात्। नाप्यु- मयवलक्षण्यात्मता तत्वनो जाघटीति, विरोधगन्धधूपिनत्वात् प्रतीतिपराह्-

तसमादनिर्वाच्यमेव तढाश्रयणीयम्। नन्वनिर्वाच्यत्वे प्रवृत्तिरनुपपभ्ना । न हि पुरुषो मिथ्यारजतं वाञ्छति। यदि मिथ्यात्वाप्रहात्सत्यत्व्रारोपाद्वा प्रवृत्तिः, तर्थ्यायानोऽस्यात्यन्थाख्यातिमतापातो भेवताम्; नें, रजतत्वाध्यत्रसायात्- समाहितसाधनतानुभानेन प्रवृत्तिसम्भवात्। न सल्वनलीकत्वं तत्कल्पकम्,

पातात् और्सरगिको व्यवहारो बाधाव्यावृत्तिरित्यपि तुल्यम्।।

१. A alls तेन. १०. A. भ्रान्तबाधव्यवस्था अर्थवती. २. T, T and P. सदपि. १९. T. व्यवस्थापर्द A, Ti and ३. A omits अक्ष. P. व्यवस्थापर्क. ४. T.M. हेतुदुष्टस्य. 23 T, Ti and P leave space for ५. T.M. वानमेव. मतापातो भवताम् ६. A omits निरूपण. 8 ?. T, T1, P and TM omit 5. ७. A. आगेपणीय :. १४. T, Ti, P and A अनलीफ. ८. TM. भृतिभास. ₹4. T, T' and P leave space for ९. A. पूर्वकत्वा. याधाइयाशसि:

9

2

[ब. १. पा १. १.

प्रकटार्थविवरणम् यम माधवेन वर्णयांबभूवे 'यदि प्रसिद्धरजतत्वावगत्या प्रवृत्तिरुपपाधे- त, मस्तु तहि जातिमात्रसमारोपो लाघवातं; व्यर्थ मिथ्याव्यक्तिकल्पनम्' इति, तनोच्यते-सर्वत्र जातिसाक्षात्कारस्य व्यक्तिपारतन्त्रयदर्शनातेँ तत्सिद्धपर्थमेव 5 तथ्यकिमचीकृंपम्। यदि मन्वीत दोषबलात्पौरस्त्यवस्तुन पॅव तद्यकितेति तत्रैतदेव वाच्यम्। न व्येक्तिता [तद्यक्िता] सत्या असत्या वा? अग्रे दोष- विरहेऽपि तज्जातिसाक्षात्कारप्रसरः कथङ्कारं वार्येत, निमिसलयेऽपि नैमित्तिकोपलम्भसौलभ्यात्। शेषे तु सन्तोषमेव सेवामहे। तस्माद्यथावभार्स रूप्यजातीया [जाति: तदीय] व्यक्तिनिरूपणतरयङ्गयानिर्वचनीयखवभावा पराचीन- बाधकपरास्या समाश्रयणीया।।

10 यत्पुनरत्र ब्रह्ममकाशिकाकारो ववल्ग "म्रान्त्यैवार्थे साधयन्नेष वादी लोकोत्तीर्ण:"इत्यादि, तन्नासौ प्रद्वेषप्रकर्षात् सुगतमतापातमचेतयमानो वृथैव प्रागल्भ्यादवला। तथा हि-कचित्प्रत्ययस्य यथावभासमर्थवत्तानभ्युपगमे तदवष्टम्भतंः सर्वावभासानां तथात्वातुमानाशनेः को नाम निवारयिता? अथ सर्वेषां यथावभासमर्थसन्भ्रावे म्रान्त्यम्रान्तिविभागविलयस्य वा को 15 वारयिता? नायं दोष: अन्यावच्छिन्नचैतन्याश्ञानजविषयस्य भ्रान्तित्वं केवल- चैतन्याज्ञानजविषयस्याभ्रान्तित्वमिति विभागोपपतेः । सति प्रमातरि बाध- भावाभावकृतो वा भ्रान्त्यभ्रान्तिविभागः। यञ्च जजल्प "यद्यजानजं रजतं बाध्यते तदा अभूद्रजतं नेदानीमस्ति इति कालमेदेन निषेध: सत्। न तथानुषभूकु- र्भ्रान्ता:" इति, तदेतद्वाधवृत्तान्तबोधविरहृवितुम्मितम्।

20 यत्ताव त्ातत्विक रजताभावावलम्बनेनाप्वा क्यार्जयमानं ज्ञानं सामर्थ्याद- वयस्त विलीपयद्वाधकत्वप्रसिद्धि लभते, तदवच्छिन्नश्ानुभवः स्वाध्यस्त तद- भावं साधयति, न तु पूर्वेत्तरकालीनमावाभावयोर्व्यवर्ति। अत एव प्रतिपभ

१. TM. धर्य. ८. T, T. and P अनुमानात् शनैः. २. A. दर्शनं. ९. TM. भ्रान्त्या. 2. A adds कस्पनं. १०. T, Ti, P and A. गाधाभावा. ४. T एतदथ- ११. A. शाय. ५. A. अव्य- १२. TM. विलापयन्. ६. A adds व्यक्ति :. १२. A omits कालीन. ". A adde एव.

10

जिवासाधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् मिथ्येति परामुश्यते 'निथ्यैव रजतमनात्' इति। यदा तु शुक्तिप्रत्यक्षं बाधकं तदा सविला लाज्ञाननिवृत्तिर्बाध:। साक्षिसिद्धश्च तदभावोऽनूद्यते 'नेइ रजत- म्' इति। तेतो न लोकानुभवविरोधः । तूलाज्ञानानां योवज्ज्ञानमभ्युपगमात् प्रत्यकषस्य वा कालान्तरीयशुक्तिरूपानवभासकत्वात्, कालान्तरेऽपि भ्रमः 5 सम्बोभवीति। यम प्रत्यक्षस्य कालान्तरीयासाधकत्वे "अद्येदं रजत शोऽशो गर्दभो वेति किध्ु घीः"इति भाण्डवद्बन्धे तल्लोकायतमतापातमप्यपश्यन् धृथैव विललाप। तथा हि-प्रत्यक्षेणव कालान्तरीयप्रमितौ प्रमाणान्तर दत्त- जलाअलि प्रसज्येत। तज्जातीयस्य तैन्द्रावाव्यभिचारस्य बडुशो दर्शनात् कालान्तरेऽपि त्द्ावेसम्भावना कचित् दुग्धादेर्दयादिभा वस्यापि दर्शनात्। 10

तत्तादात्यं रूप्यव्यक्तेरिति, तत्र तात्विकतादात्म्यनिषेधे न प्रतिषेधः । प्राती- तिकनिषेधे प्रतीतिपराइतिः, सिद्धान्तव्यासेघश्च प्रसज्येत। अज्ञानं च दोषाधि- ष्ानावभासादिसहकतं शुक्तित्वावरणेन रजताकारेण तद्जानाभासकारेण च विपरिणमते। यथा च मम ज्ञानप्रकाशितापि शुक्ति: पार्श्वस्वस्य न प्रकाशी- 15 भवति तैथा ममाकानावृतापि तस्यानावृतेति किमनुपपन्नमनिर्याच्याज्ञानज- रूप्याभ्युपगमे। प्रमाणं च विमतमनिर्वाच्यं बाध्यत्वात् न यदेव न तदेवम्, यथा सम्मतं वस्तु। न चाप्रसिद्धविशेषणता तर्कतः सम्भावितत्वाद्। अप्रमितिस्त भूषणमेव । अन्यथा केवलव्यतिरेकिताव्याघातात्।। ये तु केवलव्यतिरेकिणं न मेनिरे, तान्प्रत्यर्थापत्या प्रत्यवस्ातव्यम्। 20 नन्वर्थापत्तिः संविद्द्वयविरोधे, यथा जीवति देवदत्तो गृह्दे च नास्तीति १. T. space is left for lा ... साक्षि. ७. T. space 1s letu Lur writing २. T and TM. तता लोका. वृयेव ... प्रमितै.

३. T. यदवचान. ८. T. तन्द्रावामिचा. Y. T. space is loft for धुकि .. ९. A adds संभव. प्रमितौ. १०. T and T1. अविरोषे. ५. TM. शेतगदमो. <. T and T1. space is lott for ६. P. दण्डवत् वण्डेत. TM. भाण्डवत् writing मसद्ात् न भण्डे. A ...... न्यथ ...... १२. TM. तथा प.

11

[म. १. पा. १. स. १.

प्रकटार्थविवरणम् भावाभावसंविद्धिरोधं बहिःसन्ध्रावकल्पनम्! सत्यम् , इहापि बाभ्यत्वादसव्, न्यायमानं [मानत्वात्] नासदित्येसत्तत्निषेधसंविद्द्वयविरोधपरिहवाराय तस्त- वृपनिरूपणासहिष्णुत्वं कल्प्यते।।

5 यक, विमतं नानिर्वचनायं व्यवहारपदत्वात्, असद्विलक्षणत्याद्वा आत्मव- दित्यंतुमानम्, तत्र वादिनोSप्रसिद्धविशेणत्वम् ; प्रमितस्यैवाभाव: प्रमीयत इति दि तार्किकाः। प्रतियोगिनि चानेकान्त :; परस्रमोऽपि तव सत्व्यातिरिति कचि- दनिर्वर्चनीयं वाच्यम्। प्रेतीतिमात्रेण विशेषणत्ववत् विपसत्वस्यापि सभ- बाद्। प्रेमितत्वविशेषणश्चासमर्थम्॥

10 पक्षान्तरेषु सर्वेषु बडु कल्प्यमसङ्तम्। लाघधानुभवाभ्यां च सत्त्वस्यानुपपत्तितः॥

रुप्यस्यान्यत्र सन्भरावो नें हि बाघात्प्रसिद्धयति। विलापय्निहैवासौ यस्मादुदेति [दुदयाति] रूप्यकम्।।

मेदासिद्धेर्विवेकेनात्राभाना दक्षयोरिव। 15 रष्टे च 'गौरवाभावाद्रप्यस्यापि विलापनम् ॥

शून्यमपि हि तादात्म्यं भाति चेददोषतस्तव। कोऽपराधोऽस्य रूप्यस्य येनान्यत्न प्रकल्प्यते।।

तस्य चान्यत्र सन्भाषो नात्र ख्यार्ति प्रसाधयेत्। नैमः कमलससापि [सत्व्राद्धि] भायात्सकमलात् [कमलं] संतः [यतः]।

20 न बाधानुपपत्त्यापि हान्यथाप्युपपच्तितः। अन्यत्र तु तथाभाव: संसर्गवद्सक्तितः [कल्पितः]॥

१. TM. नाध्यत्वालन सस्ख्या. ७. A. सत्यस्य. २. TM. असक्तं निषे. ८. TM. नहि भावाव. ३. TM. इत्यादनु. ९. TM. गोत्वाभावात्. ४. TM. नीय :. १०. TM. तादात्म्य. ५. TM. प्रमितीति. ११. TM. नभः समल. C. A. प्रमिति. १२. TM. सतम्.

12

जिशासाधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् कर्थं पुनः प्रत्यगात्मन्यविपयेऽध्यासो विषयतद्धर्माणाम्। सर्वो हि पुरोऽवस्थिते विषये विषयान्तरमध्यस्यति, युष्मत्पत्ययापतस्य च मत्यगात्मनोऽविषयत्वं व्रवीषि। उच्यते। न तावदयमेकान्तेनाविषयः अस्त्मत्ययविषयत्वात, अपरोक्षत्वाच्च; प्रत्यगात्मपसिद्धेः । न चाय- 5 प्रकटार्थविवणरम् शुक्तिसतेव भात्यत्र यथेदम्यावभासते। अथ वा त्रिविधं सत्वं वैतथ्यं तथ्यभेदतः ॥

देशान्तरादिसत्व न्त प्रतिभासेत तस्तदा [था]। परिशेषादिना रूप्यमनिर्वाच्यमिति स्थितम् ॥ 10

यद्यप्येबंलक्षणोऽधयासो लोकें, तथापि नात्मनि सम्भवनीत्याह-कर्थ पुनरिति॥ परत्रपदोपास्तमधिष्ठानं लोके विषयनूतं पुराजस्पितश्च दष्टम्.

परत्रेति लक्षणांशो न सम्भवतीत्यर्थः। विषयत्वस्याश्रिष्ठानत्व प्रयोजकत्वमङ्गीकृत्य तावदुत्तरमुच्यते-न तावदिति ॥ असच्छम्दाललिखित: प्रेत्ययो नाम जीवा- 15 काराइंवृतिः। अहृंवृत्त्याकारपरिणतं हन्तःकरणं जीवाभिव्यअ्ञकमिष्यते अन्यथा सदाहमदमिति जीवावभासाप्रस्गात्। तस्या: स्वरूपणाविषयोपि अध्यस्तादङतृत्वादिविशिष्टरूपेण विषयो भवतीत्यधिष्ठानत्वयाग्यो भवर्तीत्यर्थः। बीजाङ्करवदनादित्वाच्चाध्यासपरम्पराया नेतरेतराश्रयत्वम; किश् नकाशमात्रे- णाधिष्ठानत्वम्, न विषयत्वेन; केवलव्यनिरेकाभावात्, सामान्यादेरमिपैङ्ग- 20 ल्यवद्धद्विरङ्गस्वात् स्वतश्ित्सफुरणस्य सामान्यग्रहणस्य 'वेदार्थतो ज्ञानेन, स्वाभा- विकाना [काज्ाना]वच्छेदास्फुरणस्य विशेषांभ्रहणस्य च सम्मवात्। अतः स्प्न- काशत्वेनापरोक्षत्वात् घटते खोपाध्यज्ञानमौठयाँध्यास इत्याह-अपराक्षत्वा- दिति॥ यद्यपि स्प्नकाशे तत्त्वतो मौठर्य न घटते, तथापि मूढोऽसीत्याध्यनु-

१. T.M. आत्मस्वाविषय. ५. A. मानत्वेनाषि. २. A. प्रत्ययो युष्मज्जीवा- ६. T', P and TM. वेदाम्तोष्य- ३. T'M कराह. ७.A. माड्यायथ्या- Y. T, T' and P किन्तु.

[म. १. पा १. स्. १.

भाष्यम् मस्ति नियम: पुरोऽवस्थित एव विषये विषयान्तरमध्यसितव्यमिति। प्रकटार्थविवरणम् भवस्य सार्वजनीनत्वान्द्रानौ तमोSध्यासवत्संविदि जाडयाध्यासवद्या्यासिकं 5 सम्भवति। सवप्रकाशत्वमेव कुतः सिद्धमितयाशङ्कयाह-प्रत्यगात्मपसिद्धे- रिति ॥ अस्ति तावत् प्रत्यगात्मप्रसिद्धि: मयेहं विदितमिति, इतरथा खपरसंवे- द्योरविशेषापत्तेः। स चात्मात्मनः न स्वगोचरः संविदो वैरुप्यापातात्। प्रयोगोऽपि नात्मा सेवाश्रयप्रकाशप्रकाश्य: प्रेकाशकत्वात् प्रदीपवत्। नापि विषयसंविद्वलात् तदन्तरेणापि स्फुरणात्। प्रयोगोऽपि नात्मा स्वातिरेकिसविद- 10 धीनसिद्धि:, संवित्कर्मतामन्तरेणापरोक्षत्वात्, संवेदनवत् ! नाप्यनुमानम्रमा- भ्यास:, [नागमाभ्यां] अबाधितापरोक्षप्रतिभासत्वात्। परिशेषात् स्वतस्सिद्धि- रित्यर्थ:। तथा च प्रयोग: आत्मा स्वप्रकाशः ततोऽन्यथानुपपदमानत्वे सति प्रकाशमानत्वात् न य एतं ने स एवं यथा कुम्म इति । सवप्रकाशत्वश्ञ स [स्ान्य] संविभनैरपेक्ष्येणं स्फुरणम्। ननु तत्प्रमाणस्यात्मा विषयो नो वा? आधे याघातो ऽन्त्येSसाधकत्वम्। न तावध्याघातोऽनुमानगोचरस्य तदगोचरत्वाप्- 15 साधनात्। न च प्रमाणविषयत्वमान्रेण उश्यता। सा हि स्वातिरेकिसंवि- दपेक्षानियतिः ; न सात्मनोऽस्ति, सुषुपेऽपि सिद्धेः॥ अपरे पुनरेवमूचिरे-अविषयेऽपि शशविषाणे विषयत्वनिषेधवद्विष- येडपि स्वातिरेकिसंविद पेक्षावारणात्साधकत्वमिति। सर्वथाप्यात्मनः प्रकाश- 20 मानत्वात्सम्भाव्यतेऽध्यास इति॥

थैद्बावोचि पुरोऽवस्थितमधिष्ठानभिति तत्राह-न चायमिति । सर्वंगत स्वेन पुरोदेशानवच्छिस्ेऽ्याकाशे छत्राद्याकारारोपदर्शनादित्यर्थ:।चाक्षुषत्वात्

१. TM. भानेन. ७. T. संविद्दर्शन. २. A omits आशक्कय. ८. A. भाषि. ३.T. ब्ह्मप्रसिद्धे: ९. A. omits न स एवं. ४. A. चात्मनः स्वगी १०. A adds एव. ५. A. आत्माश्रय. ११. A. यथा तवापि. . T and T' space is loft for writing प्रका .. वत्.

14

विशासाधिकरम् १.] पकटाथ्रेविवरणम्

भाष्यम् अमत्यक्षेऽरपि श्ाकाशे वालास्तलमलिनतादध्यस्यन्ति। एवमविकद्ध: मत्यगात्मन्यप्यनात्माध्यासः। तमेतमेवंलक्षणमध्यासं पण्ठिता अविघेति मन्यन्ते। तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः। तलैव सति यत्र यदध्यासः तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा अणुमात्रेणापि स न संबध्यते॥ 5 तमेतमविद्याख्यमात्मानात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे पमा- प्रकटार्थविवरणम् पुरोदेशावस्थानं कल्पितमस्तीति नं वाच्यमित्याह- अपत्यक्षेऽपीति ।। आकाशोऽचाक्षुषः, सर्वगतद्रव्यत्वात् नीरूपद्रव्यत्वाद्वा आत्मवत्, अपरथा स्पार्शनत्वमपि स्यात्। न चान्वयव्यतिरेको द्वारादिप्रदेशष्वन्धादीनां आवरण- 10 भावज्ञानदर्शनात्। नाव्यनुमेयता, अन्तरंणापि लिङ्गदर्शनं प्रदेशसंवि-ते; तस्मान्नित्यानुभवानुभवनीयं नभ इति। तस्मात्परत्रेति लक्षणांशः सम्भवती- त्याह-एवमविरुद्ध इति।। एवं नावदधिष्ठानायोग्यत्वांनेरासेनासम्भवाशङ्का निरासि। तर्हधिष्ठानत्वेऽध्यस्तसंबद्धतया तदसेंङ्गताव्याघातापातान्नाध्यास- सम्भव इत्याशंङ्गयाह-तमेतमेवमिति । अविद्याकार्यत्वादध्यासमविद्यां 15 मन्यन्ते, अतोऽविद्याद्वारकमेवाधिष्ठानत्वमित्यर्थः। परमार्थस्वरूपावधारणे पुनः नाधिष्ठानत्वमपा्याह-तद्विवेकेन चेति । तस्या अविद्याया विवेकेन परित्यागेन शुद्धब्रह्मस्वेरूपावधारणं जीवन्य विद्यामाङुः। एवंभृतविद्यायाञ्चे सत्यां येत्र जीवे यस्य भौढ्यादेरध्यासः तत्कृतेन मौढ्यादिदोषेण पाण्डित्यादि- गुणेन चाणुमात्रेणापि स जीवों न संस्पृश्यते। अतोऽसङ्गन्वव्याघातभीत्याँ- 20 पि नासम्भवाशङ्केत्यर्थ:। नन्वात्मनस्तास्विकमेव प्रमातृत्वादिकं पुरस्कृत्य प्रमाणादिप्रवृत्ति:, अविद्यामूलत्वं दुष्टकारणजन्यत्वेनाप्रामाण्यापातात् । अतो नाध्याससम्भव इत्याशङ्कयाह-तमेतमविद्याख्यमिति ॥ सति पुष्कलकारणे प्रतिबन्धकतया

२. T and TM. नावा. ५. A. यजीवे. २. A. असङ्कताया. ६. A. अनुस्पृ. ३. A omits आशङ्कय. ७. TM. विना. A omits अपि. Y. T. P and TM. विद्याया:

15

[र. १. पा १. सू. १.

भाभ्यम् गममेयव्यवदारा: लौकिका: मनचा, सर्वाणि व वास्ताणि विधिमतिषेषमोक्षपराणि । कयं पुनरविद्यावद्विषयाणि मत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति। उच्यते । देहेन्द्रियादिष्वइंममाभिमानहीनस्य पमातृत्वानुपपचौ ममाणपतृष्यनुपपचे:। न हीद्रियाण्यनुपादाय पत्यक्षा- 16

प्रकटार्थविवरणम् जायमानो दोषो Sम्रामाण्यमावइति, न तु कारणतेन व्यवस्तिितः। यथा अकारे ह- साद्याकारारोप:, यैथा च कामलादि सकारणातुमाने; तथाविद्यापि प्रसावभारस प्रत्येव दोषो न द्वैतावमासे तत्कारणत्वाद्। अंतो नामामाण्यशङ्यापि अध्यासा- 10 सम्मवाशडा प्रसरीसतीति भाव: । तर्थ्यात्मन: प्रमातृत्वादि न पारमार्थिकम्, किन्स्विध्यामूलैव पमाणादिपवृत्तिरित्यत्र प्रमाणं बूहीत्याह-कथं पुनरिति।। अविद्याप्रतिषिम्बितं चैतन्यं तत्कृतमौठयाधष्यासास्पद्मविद्यावदुचयते। तदाभ्रयाणि प्रमाणानीति फेन प्रमाणेनावगस्यत इत्यर्थः । अर्थापत्यनुमानाभ्या- भित्याइ-उच्यत इत्यादिना॥ देदेन्द्रियादिष्वहंममाध्यासश्यस्य सुदु- 15 सस्य प्रमातृत्वाभावे प्रमाणपवृत्थंदर्शनात्प्रमाणप्रवृत्ति: प्रमातृत्य गमयन्ती तस्या- व्यासपूर्वकत्व गमयर्तात्यर्थापत्िः। अनुमानं च प्रमातृत्वाद्यध्यासमूलं तद्म्बय- व्यतिरेकत्रस्वात, न यदवं न तदेवम्,यथा आत्मेति । नतु यथा बोधेषु युष्यमानेषु सनिधिमात्रेण राक्ो योदलं डयवहियते तथा चश्षुरादिषु व्याप्रिय- माणेषु आत्मन: प्रमातृत्वम् ; सुपुप्ते चेन्द्रियव्य/पाराभावादेव्वाप्रमातृत्वम्; ततोS- 20 न्ययाप्युपपसिरसिद्धिमेलाशाङ्याह -- न हीति ॥ सत्यमिन्द्रियव्यापारे सति प्रमातृत्वम् ; तदेव तु न सभिधिमात्रण। न हीन्द्रियाण्यनुपादाय संबन्धविशेषे- णापरिगृद्य प्रत्यक्षादिफलमवकलपते। गौणे प्रमातृत्वे तत्फलस्यापि गौणत्वमेव न्याय्यम्"। न हि गौणेडग्नित्वे सु. कार्य दष्टचरम्। राम्षोऽपि द्रव्यादिद्वारक- सबन्धविशेषेणैव जयादिफलभागित्वमित्यर्थ:। अस्तििष्ट्रियसंबन्ध: प्रमा-

<. T. space is left for writing ४. TM. and A. सुप्तस्य. दोपो. ५. A omits इन्द्रिय. २. T and P यथा कामि TM. यथा ६. A. यानुपपात्ति. ब पा शमि. .. T,TM.and A. नाथ्याललम. १. T, T', P and TM. भासं. P. म्यायकसलम्,

16

जिवासाधिकरणम् ९.] भाष्यम् दिव्यवहार: संभवति। न चाषिष्ठानमन्तरेण इन्द्रियाणां व्यापार: सभ- पति। न चानध्यस्तात्मभावेन देहेन कबिद्याियते। न नैतसिमन् सर्व- िभसति आत्मनोऽसङस्य ममातृत्वसुपपथते। न च पमातृत्वमन्तरेण ममाणभनतिरस्ति । तस्मादविद्यावद्विपयाण्येव मत्यस्षादीनि भमाणानि 5 प्रकटार्थविवरणम् तुत्बोपयोगी तथापि नैतहेहाभिमानस्तन्रोपयुज्यते, अन्तरेणाप्येन समे प्रमात्- त्वादिग्यापारादित्याशङ्कयाह-न चेति । आभ्यमन्तरेण करणव्यापारायो- गाव् खप्रेऽ'पि पश्मादिदेहस्य विद्यत एव प्मातृत्वोपयोग इत्वर्थ:। उपयुज्यतां ·': नाम देवदयसम्बन्ध:, तथापि अध्यासेन कतमित्याशङ्कयाह-न चानष्यसतति।। 10 कशिविदपि देवो मोनवो वा मानभ्यस्तात्मभावेन देहेन व्याग्ियते ।, सर्वो हि देवोऽइं मनुष्योऽहमिति जतिविशेषैकाधिकरणचैतन्य एव प्रवरीवर्तीति खसं- वेद्यमेतत्। न संयोगखसामिभावादि: प्रमातृत्वोपयोगी सुपुप्ेऽपि भावाव्, भृत्यदेहेनापि प्रमातृत्वादिप्रसग्नाब्य। न च कर्मसंबन्धोऽपि देहसंबन्धमन्तरे- गेति वस्यते इत्यतः परिशेषादृपि यथावमासं मिथ्यातादालयसम्बन्धोऽभ्युपेय 1 इत्यर्थ:। नम्वात्मनो ज्ञानक्रियाशक्तिवशेन प्रमातृत्वाभ्युपपच्ची नाष्यासकल्पनाव- फ्ाश इत्याशङ्कयाह-न चैतस्मिभिति ॥ नात्मा शक्तिमान् निरंशत्वाव्विमुत्वा दा गगनवत् । विकारित्वे वर्मवद्नित्यत्वापाताच्य। मतीतेश सत्यासत्यसाध।र घाया: सत्यत्वासाध कत्वादग्यासमूळ एवायं प्रमातृत्वादिव्यवहार इत्यर्थ:।भेव- स्वेवमविददयवहारोर ऽ्यासमूल:, न विद्ध्यवहार इत्याशङ्कयाह-पन्चादिभि- 20 रिति।' यौकिकववेकस्या परोक्षभ्रमाविरोघात् विरोधित्वेऽपि तद्तुसन्धानवि- पुरतया व्यवहारे पश्चादिभिरविशेषात्, पण्डितव्यवहारोऽप्यभ्यासमूळ एवे-

१. T and P omit अपि. ७. A. अपवृत्तिश्र. २. T. adds दानवो वा. ८. P. सम्यक्ता. T, Ts, and TM सल्वा. ३. T. सर्वोऽपि. ९. A. भवति. 8. A. भरान्वि. १ .. T. TM. and A omit अभ्यासमुलः ९. A. स्वस्वाम्मभाषा- ११. T M बीकिकव्यवहारस्य. i. T, T1, TM and P धुपपचा.

17 3 Asiatic Society, Calcutta Ln Na A lt.Da note n 7 89

[म. १. पा. १. स. १,

भाष्यम् शात्ताणि चेति। पन्ादिभिश्चाविशेषात् । यथा हि पश्ादयः शब्दा- दिभिः श्रोतादीनां संबन्धे सति शब्दादिविज्ञाने मतिकूले जाते ततो निवर्तन्ते, अनुकूले च प्रवर्तन्ते यथा दण्डोद्यतकरं पुरुषमभिमुखसुपलभ्य 5 'मां हन्तुमयमिच्छते' इते पलायितुमारभन्ते, हरिततृणपूर्णपाणिसुप- लभ्य तं प्रत्यभिमुखीभवन्ति, एवं पुरुषा अि व्युत्पन्रचिचा: क्रूरदष्टी- नाकोशतः खन्ञोधतकरान् बलवत उपलभ्य ततो निवर्तन्ते तद्विपरी- तान्मति प्वर्तन्ते । अतः समान: पश्वादिभिः पुरुषाणां प्रमाणपमेय- व्यवहारः । पश्वांदीनां च प्रसिद्ध एव अविवेकपूर्वकः परत्यक्षादिव्यव- 10 हारः। तत्सामान्यदर्शनात् व्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाणां प्रत्यक्षादिव्यव- हारः तत्काल: समान इति निर्शीयते। शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्पि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वात्मन: परलोकसंबन्धमधिकरियते तथापि न वेदान्तवेध्यमशनायाद्यतीतं अपेतब्रह्मक्षत्नादिभेदं असंसार्यात्मतत्वमधिकारे प्रकटार्थविवरणम् 15 स्यर्थ:। सङ्गद्वाक्यं विवृणोति-यथा हीत्यादिना। पश्वादीनामविवेकपूर्वको व्यवहार: कुतः सिद्ध इत्याशङ्कयाह-पश्चवारदानाश्चेति। व्युत्पन्ना अपि न स्वय- मेव व्यतिरिक्तमारमानं विर्दन्ति तदुपदेशाद्यानर्थक्यापातात्, किमु पश्वादय इति भाव: । अतः पण्डितानामपि प्रभातृत्वादिव्यवहारोऽध्यासमूल: प्रमातृत्वादि- व्यवहारत्वांत् पश्वादिप्मातृत्वादिव्यवहारवत् इत्यनुमातुं शक्यत इत्याह- 20 तत्सामान्येति ॥ तस्याध्यासस्य काल एव कालोऽस्येति विभ्रहः। ननु यद्यपि प्रत्यक्षादिव्यवहारोऽध्यासमूल: तथापि न शास्त्रीयः प्रमाणतो व्यतिरिक्तात्मानु- सन्धानेनैव तत्राधिकारादित्याशङ्कयाह-श्ास्त्रीये त्विति।न वेदान्तवेद्यमात्म- तत्त्वमधिकारेऽपेक्ष्यते अनुपयोगात्। अनुपयोगद्योतकानि विशेषणान्यशनाया- धर्तीतमित्यादीनि। अशनायाधुपप्लुतो ह्यन्नाद्यकामो "बैल्वमन्नाध्यकामस्य" 25 इत्यादावधिक्रियते; ब्राह्मण्यादिजातिमांस्ें वृहस्पतिसवादौ; संसारी जीव-

१. T, Ti, P and TM वदन्ति. ३. TM. हारे. २. T प्रमातुलवातू. ४. A. व्यवहारमूलत्वात्.

18

जिज्ञासाधिकरणम् १.] मकटार्थनिवरणम्

भाष्यम् अपेक्ष्यते, अनुपयोगादधिकारविरोधाच। पाक च तथाभूतात्मविज्ञानाव भवर्तमानं शास्त्रमविद्यावद्विषयत्वं नातिवर्तते। तथा हि-"ब्राह्मणो यजेत" इत्यादीनि शास्त्राणि आत्मनि वर्णाश्रमवयोऽवस्थादिविशेषाध्यासमा- श्रित्य प्रवर्तन्ते। अध्यासो नामातभिस्तदुद्धिरित्यवोचाम। तघथा पुत्र- 5 भार्यादिपु विकलेपु सकलेपु वा अहमेव विकल: सकलो वा इति बाह्य- प्रकटार्थविवरणम् नादिविशिष्टो जीवनादिनिमिसकर्मसु; नैवं ब्रह्म ; अतोऽनुपयोग इस्यर्थ:। किश्च नाहं कर्ता भोक्ता च किं तु म्रलैवेति विदन कथंकारमनेकानर्थसङ्कीणें कर्म- ण्यधिक्रियेत इत्याह-अधिकारविरोधाच्चेति । भवतु शुद्धब्रह्मन्नानस्याधि- 10 कारानुपयोग:, ततः किमित्यत मह-माक चेति ।। अस्ति कम्िदेहादिव्यति- रिक्: स्वर्गोपभोगसमर्थ आत्मेति। नैतावताध्यासो निवतते, व्यतिरेकाज्ञानानु- पादानत्वादिति भावः । अविद्वदाश्रयत्वं शास्त्रीयव्यवहारस्योदाहरणैः स्पष्ट- यति-तथा हीत्यादिना ॥ तदेवं प्रमाणतोऽध्याससन्धावं प्रसाध्य धर्ममात्रस्य काध्यास क वा धर्मिण: इत्युदाहरणतेः स्फुटीकर्तु पूर्वोक्तमेव लक्षणमनुवद्- 15 पो-अध्यासो मेति ॥ हर्षशोकादिमिथ्याभिमानकार्यदर्शनात् बाह्यपुन्नादि

अन्यथाख्यात्यापातात्। आत्माविद्या हि साकल्यादिदर्शनलक्षणनिमितसत्निधा नाम्मिथ्यार्थाकारेण विपरिणमत इति रहस्यम्। ननु तहिं देहधर्मंस्यात्मम्यध्या ले स्यादन्यथाख्यातिः । अथ तस्याश्ञामजत्वाअ्ञ स्यात् अन्यत्र सतोऽन्यत्र संस- 20 र्गावभासो ऽन्यथाख्यातिः, तहि उत्क्रानतेऽसे देदस्य हिंगुरुफलमे [दिरुगुप- लम्भो] भूतेषु लयश्च न स्यात् उदुपादानादन्यत्र कार्यायोगात्। उच्यते- माथामय्रैमह्ाभूतैरट ष्टानुसारिपरमेश्वरांधिष्ठितरारभ्यमाणो देहो जीवोपार्जित- कर्मसदकतादशानाजीवसंसष्टतयैव आरभ्यते; अतो जीवसंसष्टरूपेण देद-

१. TM. उदाहरण. ४. A. उत्क्रान्ती,

२. TM. हरणसफु. ५. A. कर्मफलं. ₹. T, T1, P and TM at. ६. TM, P and A भूतेषु.

19

अ्समूतभाव्यव्यासयानम् [भ. १. पा. १. स. १.

भाष्यम् धर्मानात्मन्यध्यस्यति : तथा देहषर्मान् 'स्थूलोऽडम्' 'कृशोऽह्म्' 'गौरोऽइम्' 'तिष्ठामि' 'गच्छामि' 'लक््यामि च' इति ; तथा इन्द्रियधर्मान् 'मूक: काण: क्रीवः वधिरः अन्धोऽडम्' इति ; तथा 5 अन्त:करणधर्मान् कामसंकल्पविचिकित्साध्यवसायादीन् । एवमहंगत्य- यिनमशेष खम्रचारसाक्षिणि पत्यगात्मन्यध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानं सर्व- साक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादिष्वध्यस्यति । एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्यासो मिथ्यामत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वपवर्तकः सर्वलोक- ·प्रकटार्थविवरणम् . 10 स्याद्ञानात्मकरवात्तदर्मारोपे नान्यथा्यातिः। सहकारिकमापरमे चं तन्तु- संयोगापाये पटोपायवत् जीवसंसष्टत्वापायात् स्वरूपस्य भृतेषु लय उपलम्भो-

कर्मनिमित्व्यक्तिशालिन: सदाक्षानप्रतिबिम्बितचित्स सष्टत यैवाध्यासा सद्धर्मा- ज्यासोऽपि तनैव पदं प्राश्चति। तदेतदाइ-तॅथा देहधर्मानित्यादिना। 15 एवं तावददङ्कारपर्यन्तस्य सकलाहङ्कारविकारकामादिसाक्षिणि प्रत्यगात्म- न्यध्यासमुकत्वो मत्मनोऽप्यहङ्गारादौ अभ्यासमाठ- एवमहंपत्ययि- नमिति॥ देहादेशित्तन्त्रतावत् चितोऽपि देदादितन्त्रतासिद्ध थन्यथानुपपत्त्या अध्यासो गम्यते। तथा च वार्हस्पत्याः 'संविद्देदधर्मः' इत्याहु; 'बुद्धिधर्म:' - इति बौद्धा :; 'महङ्गारधर्मः' इति भाहुप्रभृतयः । स्वाज्ञानविवते Sन्तःकरणादौ 20 दर्पणखानीये चितः प्रतिबिम्बितत्वेन तत्संसर्गाभ्यासात् नाभयोरपि मिध्यात्व- प्रसङ्ग:, नाप्यधिष्ठानार्भाषप्रसङ् इति। तदेवं लक्षणादिभिराविष्कृतमध्यासं निगमयति-एवमयामिति । एवं तावदिषयप्रयोजनसम्भावनानिमित्तमध्यासं

₹. A omita 4. ५. T, Ti, P and TM add अधुना. २. TM. पटापायात्. ६. A. निमित्ते. ३. TM. व्यव. ७. A omits न. Y. T and TM. omit तथा देह. ८. TM. भाव: प्रसक् न इति. A omits तथा.

'20

जिश्ञासाधिक रणम् १.] मकदार्थविवरणम्

भाष्यम् प्रत्यक्षः । अस्यानर्थहदेतोः महाणाय आत्मैकत्वविद्यामतिपचये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते। यथा चायमर्थः सर्वेपां वेदान्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां पदर्शयिष्यामः। वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिर्यासितस्य इदमादिमं सूतम्- 5 अथातो ब्रह्मजिज्ञासा॥१-१-१॥

प्रकटार्थविवरणम्

रिति ॥ सनिदानानर्थप्रहाण एंव वेदान्तानां प्रयोजनम्; ब्रह्मारमकत्वविद्या चोत्पाद्यतया विषयः ; ते एव तद्विचारस्यापि विषयप्रयोजने इति भावः । ननु 10 वेदान्ते क्वचिदुपासनांदिविधि दर्शनान्नात्मैकत्वमेव सर्ववेदान्तार्थ इत्याशङ्गयाह- यथाचायमर्थ इति। एवं तावद्याख्येयत्वमुपपाद्य प्रतिपद व्याख्यातुकाम मादयं सूत्रमुपादस्ते- वेदान्तेति। आदित्वादस्य न पूर्वाधिकरणेन सम्बन्धः । किन्तु नित्या्ययन- विधिग्राहितापातप्रतिपन्नानुबन्धन्रयविशिष्टः श्रोतव्य इति विधि: स्वापेक्षि- 15 ताधिकारिविपयफलानुबन्धन्रयं न्यायेन निर्णेतुं प्रथमसूत्रं प्रयुङ्क इति तेनास्य संबन्धः। शास्त्रांन्तर्भूतश्चेदम्; समन्वयाद्यशेषविचारहेतुर्वात् ब्रहाज्ञानाय वेदा ग्तविचारकर्तव्यतानिर्णयद्वारण वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयसुचकत्वात्समन्वये घास्य सम्बन्धो बोद्धव्य:।।

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा॥ 20

"शतव्यः"इति वेदान्तवाक्यविचारो विषयः। स किमनारम्मणीय: उतारम्म- णीय: इति संशयः । बन्धसत्यत्वादि हेतुना विध्यपोक्षितानुबन्धत्रयासम्भवानना· रम्मणीय इति पूर्वः पक्षः।बन्धमिथ्यात्वेन श्रुत्युपप तभ्यामनुबन्धत्रयसम्भवादा-

१. Ti, P aad A omit एव. ३. T, TM, P and A omit विष्यपोक्िता. २. T,P, A and TM. सनाविषि. 21

अझ्सूंतं भाष्येव्यारूंयानम् [भ. १. पा. ८ सु. १.

भान्यम् अलायशब्द आनन्तर्यार्यः परियृद्यते नाधिकारार्थ:, ब्रह्मजिज्ञासाया अनषिकार्यत्वाद्। मङ्लस्य च वाक्यार्ये समन्वयाभावाद, अर्यान्तर- पयुक्त एव सथशब्द: ध्ृत्या मङ्लमयोजनो भवति ; पूर्वमकृतापेक्षायाम फलत आनन्तर्याव्यतिरेकांत्। सति चानन्तर्यार्थत्वे यथा धर्मजिव्ञासा पूर्वटसं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते, एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पूर्ववचं निय- प्रकटार्थविवरणम् रम्मणीय इति सिद्धान्त:। तदेतन्वाष्यतात्पर्यपर्या लो चनातो निद्ेतव्यम्ं। इदानी प्रतिपदं व्याभ्याति-अत्ाथशब्द इत्यादिना ॥ अधिकृतिरधिकार: प्रारम्मः। 10 तरदर्थोऽयमथशब्दोनभवति 'मथ योगानुशासनम्' इतिषद्गहब्नेच्छाया अनारभ्यत्वाद्; न तावत्खोरपाद्यतया प्रारब्धा, तद्विजिश्ासोरत्राधिकारात्; नापि प्रतिपाद्यतया, प्रत्यधिकरणमप्नतिपाद्यत्वादिति भाव:। ननु जिश्वासापदोपलक्षित- विचारविधिपरं सूत्रम्, ततो विचारप्रारम्भार्थोऽथशब्दः।सत्यम्, तथाप्या- नन्तर्याभिधानमुखेन विधे: प्रथमापेक्षिताधिकारिसमर्पणमेव युक्तम्, नांधि- 15 कारार्थत्वम् । "भोङ्कारश्वाथशष्ट्म्" इत्यादिपुराणान्मङ्गलार्थत्वं तर्हि भव- त्वित्याशङ्कयाह-मङ्गलस्य चेति । पदार्थो दि वाक्यायें समन्वेति; मझलं च नाथपदार्थ:, फिन्तु प्रयोजनमिति भावः। नतु पूर्वप्रकृतापेक्षोऽप्यथशाब्दो दरी- रश्यते यथार्थान्तरेSभिहितेऽर्यान्तरविवक्षया प्रवीति 'अयैवं मन्यसे' इति; तवदिदापि अवत्वित्याशङथार-पूर्वमकृतापेक्षायाश्चेति॥ हेतुफलभावेना- 20 नम्तयें प्रतिपादिते पूर्वप्रकृतत्वमपि तत्रान्तर्मवति। पूर्वप्रकृतामिधाने तु नान- म्सर्ये तत्रान्तर्भवस्यदेतुफलयोरानन्तर्यव्यभिचारस्यापि सम्भवात्। अतोऽनन्यल- भ्यत्वादानन्तर्यमेवाथशष्द्रार्थ इस्यर्थ:। नतु कारणात्कार्यध्यानन्तर्यस्यापि सिद्ध- स्वासदृपि नाथशम्देन वकव्यमित्याशङ्कयाइ-सति चेति। आानन्तर्थाभिधान- मुखेन जिश्ासो: प्रवृत्युपयोग्यधिकारिविशेषणमेवाथशब्दन तात्परयेण समप-

१. T. वास्पयालो- ४. A omits इत्यर्थ :. २. TM. तष्य :. ५. A. इब समर्थनीय- १. A. प्रकृतमपि. 22

जिनासाधिकरणम् १.]

भाष्यम् मेनापेक्षते तहक्तव्यम्। साध्यायानन्तर्ये तु समानम्। नन्विह कर्माव- बोधानन्तर्ये विशेषः । न । धर्मजिव्ञासायाः भागप्यधी तवेदान्तस्य ब्रह्म- जिज्ञासोपपयेः । यथा च हृदयादवदानानामानन्तर्यनियमः करमस्य प्रकटार्थविवरणम् 5 णीयमिस्यर्थः। नतु ताहवें यथाधीतवेदो धर्मविचारेSधिक्रियते, तथा ब्रह्मविचा- रेऽपि स पवाधिक्रियत इति तदानन्तर्यार्थोSथशब्दो भवत्वित्याशङ्कयाह- साध्यायेति ॥ साध्यायानन्तर्ये तु समानं साधारणं धर्मब्रह्मजिश्ञासयोः। अतोऽसाधारणं किमपि वकव्यम्, विलक्षणस्य कार्यस्य विलक्षणसामग्रीनिय- मादिति भाव:। तर्हि भ्रुतपूर्वमीमांसाशास्त्रस्यैवात्राधिकार इति विशेषं शङ्कते- 10 नन्विहेति। यस्मिन्नसत्येवे न प्रवर्तते यस्मिन्सति च प्रवर्तत एव तद्देवाधिकारि- विशेषणं ब्रहजिश्ञासाया: पुष्कलकारणमानन्तर्याभिधानेनाथशब्देनावद्योस्यत इति वाच्यम्; न तथा धर्मविचार इत्याह नेति॥ न तावद्धर्मघिचारे पूर्ववृत्ते सत्येव ब्रहमजिक्ञासायां प्रवर्तते। जन्मान्तरे परमेश्वराराधनबुद्धयानु- छ्ठितकर्ममिः शुद्धसत्त्वस्य विरकस्य वृद्धव्यवहारत एव विदितपद्पदार्थसङ्गते: 15 वेदान्ताध्ययनेन चापातावगतश्रोतव्यविधिकस्य अन्तरेणैव धर्मविचारं ब्रह्म- विचारे प्रवृत्युपपततेः। नावि धर्मविचारे सति प्रवर्तत एव, कृतधर्मविचारस्य वेदान्तानां कार्यशेषताग्रह्गृहीतस्य ब्रह्मजिज्ञासायां पराङ्मुखत्वात्। अतो न धर्मविचारानन्तर्यार्थोऽथशब्द इत्यर्थः । ननु तर्हिं यथा "हृदयस्यान्रेऽवद्यति। अथ जिह्ाया:। अथ वक्षसः"इति क्रमविशेषनियमार्थोऽयशब्दः तथायमपि 20 भधतु; तथा च स्मृति :- "अधीस्य विधिवेत् वेदा न् पुत्रांश्ोत्पाद्य धर्मतः । रष्टा च शक्तितो यह्ैः मनो मोके निवेशयेत्।" इति तत्ाह-यथा चेति ।। अनुष्ठेयानां बहुत्वादनुष्ठातुध्धकत्वाध्युगपदतु- ष्वानायोगाद्वश््याश्रयणीये कमे प्रयास्तत्नियममथशष्द: । धर्मब्रह्मविचारयो- 25

१. T, T1, P and TM विचारयो :. Y. T, T' and P ऋg. २. A adds धर्मब्रह्मविचारयो :. ५. P, T and Ti घमतो. १. T, Ti, P and TM सत्येव प्र०

23

[म. १. पा. .१ सु. १.

भाष्यम् विवकितस्वात् न तवेह कमो विवक्षित:, शेपशेषित्वे अधिकृताधिकारे वा पमाणाभावात् धर्मबहजिज्ञासयोः । फळजिज्ञास्यभेदाब। अभ्यु- दयफळं हि धर्मज्ञानम्, तथानुष्ठानापेक्षम्; निश्रेयसफलं तु ब्रह्मज्ञानम्, 5 न चानुष्ठानान्तरापेक्षम्; भव्यश्च धर्मो जिज्ञास्यो न ज्ञानकाळेऽस्ति पुरुषव्यापारतन्त्रत्वाद्। इह तु भूतं ब्रह्म जिज्ञास्यं नित्यवृत्तत्वान्न पुरुष- व्यापारतन्त्रम्। चोदनापवत्िभेदाच। या हि चोदना धर्मस्य लक्षणम्, सा खविषये नियुञ्नैव पुरुषमवबोषयति। ब्रह्मचोदना तु पुरुषमव- बोधयत्येव केवलम्: अववोधस्य चोदनाजन्यत्वात्र पुरुषोऽवबोधे नियु- 10 प्रकटार्थविवरणम् सव नुष्ठा नैक्याभावान क्रमाकाहा। यत्र हाङ्गाङ्गिभावो यथा प्रयाजदर्शादिषु, यत्र वाधिकृताधिकार: तंत्रैवासुष्ठानैक्यम्। न च तथात्वे धर्मब्रह्मविचारयो: प्रमाण- मिस्यर्थ:। स्मृतिस्त्वविरक्तस्याश्रमक्रमाभिधानेन यश्ञाद्यनुष्ठानानन्तरं मुमुक्षामा. ह, न तु ब्रह्मविचारस्य धर्मविचारानन्तर्यंप्रतिपादक: कश्धिच्छष्द: तनोपलभ्यते; 15 अतो न कर्मानुष्ठानानन्तर्य परस्याभिप्रेतम्। तथा च भास्करो ऽरोदीत् "कर्मवि- चारो वृत्तः। अनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा प्रारभ्यते" इति। ननु यथाग्नेयादीनां षण्णा- मेकं फलं खवर्ग:, तथा धर्मब्रह्मविचारयोस्तत्वज्ञानजननेन कैवल्यमेवैकं फलम्, जिशास्यं चकमेव; भतःकजैक्ये क्रमाकाहा। तग्राह-फलजिज्ञास्यभेदाच्चेति॥ भेदमुपपाद्यति-अभ्युदयफलं हीत्यादिना।। इतन् जिज्ञास्यभेद इत्याह- 20 चोदनेति ॥ वेदवाची चोदनाशष्दः यो वैदिको लिडादि: धर्में प्रमाणं स ख- विषये घात्वर्थकरणंकपुरुषार्थमाव्यनिष्ठार्थभावनालक्षणे प्रेरयश्नेव पुरुषं बोध- यति; म्रहप्रमाण तु बांधयतयेव ; अतो वेदप्रवृत्िवैलक्षण्यादृपि प्रमेयवैलक्ष- ण्यम्। विधिविचारो हि पूर्वतन्त्रे प्रवृत्तः; नासौ न्याय: सिद्धवस्तुनिर्णय उपयुज्यते; अतो न कमाकाइृंति माव: । यञ्ञात्ञ ब्रहकाशिकाकारो रुरोद 25 "मध्ययनविभिम्नथुक्तत्वे वेदान्तविचारस्याधीतवेदेन कुत्ल एव वेदाथों विचा-

₹. TM. omits J. 2. T and TM. करणपु. २. TM and A add भस्ति. Y. A omits वेळ .. प्रमेग.

24

जिनासाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् रयितव्य:। तत्र सत्यपि हेतुदेतुमन्भावेनाविशेषे क्रंममुल्लह्य त्वरया म्रह- विचारस्य प्रथमकरणे किञ्चिमित्तम्" इति। तन्रेद्मथुंमार्जनमुखम्मते। विचारो नाध्ययनविधिप्रयोज्य: तद्नुपयोगित्वात् अगिहोत्रवत्। मक्षरस्वीकारपर्यन्त- वाखयन:कायव्यापारस्याध्ययनशब्द्रवाच्यत्वात् आवृत्तिरपि विषयतयैवोपयुज्यत इति नानैकान्तिकता। ननु यथा अवधातविधि: फलपर्यन्ततया आवृत्ि प्रयो- जयति, तथाध्ययनविधेरप्यर्थावबोधफलत्वातॅँ तस्य चे विचार्र विनानुपपसेः तत्प्रयोजकत्वम्; न, अध्ययनविधेरर्थावबोधफलत्वासिद्धेः। तथा हि-विषीय- मानक्रियासाथ्य विधे: फलमुच्यते। तत्रं न तावदर्थावबोधोऽग्ययनक्रियाया अन्वयव्यतिरेकसिद्धं फलं सहं [उकिसएं] वेदाव्येतृणामर्थनिश्यादर्शनाव; 10 विचारस्यापि अङ्त्वे सत्युपनिषद्विचारेण निस्सन्दिर्ग्धाविक्रियात्मज्ञानोदये कर्मानारम्भप्रसङ्गः, इतरथा साङ्गाध्ययनाभावापातात्; विधि विनापि शाखान्तरीयवाक्येभ्यः पौरुषेयवाक्येभ्य्धार्थावगतिदर्शनाव्; आपातदर्शनस्य च विचारनिर पेक्षत्वात्; नाव्युद्देश्यतया वैधं फलं स्वर्गकामादिपद्वदयीव- बोधकामपदस्य विध्युद्देशSश्रवणात्; न च विश्वजिन्न्यायेनार्थावबोधफाम, 15 उपनीतस्य प्रकरणादधिकारावगमाठ्; "योऽनैंधीस्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते भ्रमम्। स जीवन्नेव शूदत्वमाशु गच्छति सान्वयः ।।" इत्यीदिनिन्दावचनेन नित्यत्वावगमाच। ननु "साध्यायोऽध्येतव्यः" इति तव्प- प्रत्ययव्यापारः शब्दभावना अर्थभावनां सम्पादयन्ती तस्यास्त्र्यंशायाः समान- 20 पदोपासमध्ययनमपुरुषार्थ भाव्यं विहाय फलवदर्थावबोधं माठ्यं कल्प- यति। ततश् सकुन्यायेन स्वाध्यायेनार्थावबोधं भावयेदिति संपधते । न, कर्मामिधायितव्यप्रस्ययात् सवाध्यायस्य भाव्यताश्रुतेनोर्थावबोधस्य भाष्यता

१. A. अविशेषेण च. ८. TM. विक्कियाविक्रियात्म. २. P. पाठकम. ९. TM. and A. विष्युद्देशोऽम- २. TM omite अभ्ु. A दं मानमुग्ज- १०. T. and Ti कमः TM. काममू ४. TM. स्वार्थस्य. ११. T. and Ti अन. ५. Ti adds च. १२. TM. इत्यादिना बचने. ६. T, P and A क्रियया• १२. TM. and A संवाद. ७. A omits अषि. १४. TM. षार्य.

25 4

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ.१. पा. १. सू.१. प्रकटार्थविवरणम् कल्पनीया, भ्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसन्रात्; न च साक्षात् पुरुषार्थताभावाद् खाध्यायस्याभाव्यता, परंपरया पुरुषार्थसाधनानामपि पंश्वत्राद्यादीनां भाव्यतो पलम्भात्; अर्थावबोधे Sपि समानत्वात्। सकूनां तु होमेन भलीभावात् संस्कार- 5. कर्मतानुपपत्तेः होमस्यार्थकर्मताश्रयणं विभक्तिविपरिणामेन युक्तम्। उक हि- "भूतभाव्युपयोगे दि द्रव्यं संस्कार्यमिष्यते। सक्तवो नोपयोक्ष्यन्ते नोपयुक्ताश् ते कचित्" ॥ इत॥ स्वाध्यायस्य तु संस्कृतस्य क्रतुषूपादानप्रमाणाद्विनियोगसम्भवान्न सकुन्याया- वतारः। एतेनेदं निरस्तम्, न क्रियास्वरूपप्रयुक्तफले कर्मणि सवाध्यायविधेरर्थ- 10 वस्ता, अन्तरेणापि विधि श्ञायत एवाध्ययनेन स्वाध्यायो गृहयात इति।अवघातादि- विधेरपि निराकरणप्रसङ्गाद्र्थावबोधेऽपि समानत्वाञ्च। तात्पर्य तुन विध्य- धीनम्, किन्तु तदर्थप्रमितिशेषता स्वाभाविकीति वक्ष्यति। न चैवं विचारा- नारम्भप्रसङ्ग: अधीतवेदेनाधिगताधिकारा उत्तरविधय एव स्वविषयसन्देह- व्युदासाय विचारमारप्सयन्ते । यैञ्चायोचि बुद्धिमात्रपर्यवसायिनो हि ते; 15 तस्य तु विनैव वेदार्थविचारायोसेनोपदेशादपि सम्भवाओोत्तरविधयस्सुकर मुपायमुपदेशं परित्यज्य विषमं विचारमाक्षिपेयुरिति, तदसत् ; निस्संन्दिग्घ- ज्ञानस्योत्तरविधिभि: खवविषयानुष्ठानसिद्धयेऽंपेक्षितत्वात्। न च न्यायपरि- ज्ञानमम्तरेण मुडुर्मुहुरमिनवानां संशर्यानां निराससम्भव इति सुकरमुपदेशं परित्यज्य विषममपि विचारमाक्षिरपन्ति, स्वाध्यायविधेरप्यनाक्षेपकत्वसाम्यापा- 20 ताथ। न च लाघवात् साध्यायविधेरेव विचाराक्षेपकत्वम्, क्रतुप्रयुत्तेरपि तत एव प्रसङ्गात्। तसमान्न विचार: साध्यायविधिप्रयुक्त: किन्तु श्रोतव्याघुत्तर- विधिप्रयुक्त इति सिद्धम्। पाठक्रमेणैवे च विचारे पूर्वतन्त्रे ऽपि प्रथमं मन्त्राणा- मेव "दषे त्वा" इत्यादीनां विचार: प्रसज्येत। अथ विधेः प्राधान्यात् प्रथम

१. T. १शााज्या. ८. A. संयोगनां. २. A. अधिगतेनाघिकार :. ९. T, T1, P and A सुतरां. ३. A. यथावाचि. १०. A. आक्षिपति. ४. TM. एते .. ११. A. विधयोऽपि. ५. TM. यासनो. १२. A omits किन्तु. ६. T and Ti सतरां. १३. TM adds वारक्रमेजेव. ७. A. सविषय-

26

जिज्ञासाधिकरणम्.१.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् विधिविचार: प्रंषृत्तः अगनिहोत्रयवागूहोमपाकयोरिवार्थकमेण। श्रुत्यर्थाविरद्ध दि' पाठक्मोऽनुष्ठानक्मे प्रमाणम्, यथा समिदादिषु। तर्हीहापि कर्मख्वनित्य- फलेषु विरकस्य मुमुक्षो: मोक्षसाधनव्रह्मात्मैकत्व्ञानाय विचार पवाम्यर्हिते प्रवुत्तिर्युक्का। न च कर्मसमुचितं ज्ञानं मोक्षसाधनमिति सवावसर एव 5 वश्याम:। यश्चाभाणि कि त्वरयेति, तत्र सोपहासमाह सेतिहास :- "मृत्युना हाहते लोके जरया परिवारिते। व्याधिभिर्ग्रस्यमाने च कि सस्प इव भाषसे।।

सर्वोपायैयदा नास्ति मर्तव्यस्य प्रतिक्रिया। सोऽह कथं प्रतीक्षेये जालेनेवावृतशिरम्॥ 10

रात्यां रातयां व्यर्तीतायामायुरल्पतरं यदा। सवल्पोदके मतस्य इव धृर्ति विन्देत कस्तदा॥" इति।

भगवता व्यासेनाप्युपन्यासि- "महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनी सचया। तावदुत्तर दुःखान्धि यावदेषा न शीर्यते"॥ इति। 15

यथातिरात्रे षोडश्यग्रहणाधिकारिणां न बोडशिग्रहणविध्यतिक्रमदूषणम्, यथा च सूतकिनां सन्ध्यामन्त्रोच्चारणेऽनधिकारिणां न मन्त्रवत्सन््याकरण- विध्यतिक्रमदूषणम्, तथा विरकानाम् "ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्" इत्यादिविष्य- धिकारिणां न क्रमविध्यतिक्रमदूषणम्। ऋणापाकरणविषया श्रुतिः स्मृतिर्वार्थ- वादरूपा साकाद्विधिविरोधे बाध्यत इत्याचार्या आचचक्षिरे। तसाद्यावन 20 निपतति शरीरं याव्च कल्यं तावदतित्वरया विचारे प्रवर्तितव्यम्। ननु त्वरया प्रवृत्तेनापि पूर्वतन्त्रन्यायपरिज्ञानं विना तत्सिद्धवेदप्रामाण्यावधारण- मन्तरेण व विचारणा कथङ्कारं क्रियेत। तथा च गुणोपसंद्वारे बहुशस्ते परि-

१. TM. प्रवृत्ते. ५. T. and P. क्षिष्ये. २. A omits हि पाठ. ६. TM. मर्त्य :. २. A omits कर्म. ७. A. विधीर्यते. Y. T, TI and P. तल तत्र. 27

ब्रह्मसूतभाष्यव्याख्यानम् [न. १. पा. १. सू.१.

भाष्यम् ज्यते यथा अक्षाथेसभिकर्षेणार्थावनोधे तद्द्। तस्मात् किमपि वक्तष्यं यदनन्तरं अ्हजिज्ञासोपदिश्यत इति। उच्यते-नित्यानित्य वस्तु विवेक:, प्रकटार्थविवरणम् 5 जरीगृह्यन्ते। न, तनापि रहस्यसामान्योपनिषद्धतोपासनाव्यमानसकर्मविचारे अपेक्षा, न तु सिद्धविचारे। तथापि नामे तच्छूवेणमवश्यम्भावि, साधिकार- निष्पचये प्रवृत्तस्योपदेशतो ऽेपि तत्परिचयोपपसतेः प्रयोग इव शाखान्तरीयोप- सक्दे; अन्यथा तम्त्रान्तराधिगतेरपि प्रसङ्गात्। तस्याप्येत त्तन्त्र सिद्धशरीरव्यति- रिकात्मोपजीव कत्वे नैतत्पूर्वकत्वप्रसग्गाथं। यथा चादावेव तपुपयोगिन्यायपरि- 10 ज्ञानमन्तरेणापि तच्छूवणे प्रवृत्ति:, प्रवृत्तस्य च तदभिष्षाचार्यानुभरहादेवं सर्वोप- सङ्गहः तथात्रापीति पूर्वे पूर्वतन्त्रश्वणस्यानावश्यकत्वान्न तदानन्त्यांर्थोऽय- शब्द:। कर्मणां च नैयोगिककालनियमाभावेन कदाचिवज्ञातानामेव फलजन- कत्वेन प्रवृत्तिकाले प्रवृत्य[प्रतीत्य]नपेक्षत्वात् न तदानन्तर्यप्रतिपत्त्यर्थोऽप्यथ- शब्द: । तस्मादन्यदेव वक्तव्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति॥ ददानी भतस्य 15 विचारविधेः भौतान्येवाधिकारिविशेषणान्याह-उच्यत इत्यादिना ।। तन्र नित्यानित्यवसतुविवेको नाम आत्मव्यतिरिक सर्वे कार्यत्वादनित्यम् निस्य आत्मैव कृतकतवाभावादित्याद्यवधारणम्। इदामुन्नार्थभोगविरागो

च्छाविरद्धो निश्वल क्ेतोवृत्ति विशेष:। शमो नाम अन्त:करणव्यापाराणां प्रति- 20 विद्धानामप्नतिषिद्धानामपि लौकिकानां स्वाधिकारनिष्पस्यतुपयोगिनां निष्फल- त्वावधारणपूर्वक: परित्यागः। दमो नाम वहिष्करणव्यांपाराणामुक्तलक्षणानां परि्याग: । उपरतिरिति कृतप्रयोजनकृष्णविषाणसेव सत्त्वंयुदधिसिद्धा निला- नामपि विधित एव परिस्याग:। तितिक्षुत्वं नाम शीतोष्णादिदन्द्वानां स्ाधि- कारनिर्वृस्यपेकषित जीवनविच्छेद्हेतुव्यतिरिकानां सहिष्णुता। समाधानं नाम

१. T, Ti and P सिद्धि. 4. TM. adds 7. २. TM. भवणभावक्र भावि. ७. T. and TM. नैयोगिके. १. A. चिसं परि- ८. T, TI, P. and TM omits वृत्ति. Y. T. and TM. न शानान्तरा. S. TM. omits व्यापार. ५. TM omits च.

28

जिवासाधिकरणम् १.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् इहामुलार्थभोगविराग:, शमदमादिसाधनसंपत्, सम्रशुत्वं च । तेपु हि सत्सु भागपि धर्मजिज्ञासाया ऊर्ध्वे च शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च; न विपर्यये। तस्मादथशव्देन यथोक्तसाधनसंपच्यानन्तर्य उपदिश्यते।। प्रकटार्थविवरणम् 5 विधित्सितश्रवणादिप्रतिकूलनिद्रालस्यादिविरोधेन चेतसोऽवखानम्। पतैः सम्पश्नत्वं शमदमादिसाधनसम्पत्। चितोSद्ञानंतत्कार्यावच्छेदी बन्ध:, तद्वियो- गो मोस:, तद्विषयेच्छा मुमुश्ुत्वम्। एतेषां पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुतया मुमुक्षा- देतुत्वान्मुमुसाया एव म्हाजिज्ञासाहेतुत्वाधुक्तमानन्तर्याभिधानम्। एतेषां सासात्पारम्पर्याभ्यां जिश्ञासाहेतुत्वे प्रमाणमाह-तेषु हि सत्खिति॥ 10 यस्मादन्वयव्यतिरेकराभ्यां "शान्तो दान्त:" इत्यादिशास्राच साधनकलापो म्रहाजिशासाया: पुष्कलकारणं तस्पादित्युपसंहार: ।

नन्तर्यम्; किं वार्थाक्षेपात्" इति, तन्ोभयत्रापि तूमः। तथा हि-"तव्विज्ञानार्ये स गुरुमेवाभिगच्छेत्" इति गुरुपादोपसर्पणपूर्वक विचारयेदित्यस्य विधे: 15 समिधाने "परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्म्राह्मणो निर्वेदमायात्" इति निस्या- निष्यत्रस्तुविवेकेहामुन्ार्थभोगविरागौ दश्येते। "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितः थ्द्धावित्तो भूत्वी आत्मन्येवात्मानं पश्येत्" इति दर्शनस्याविधेय- त्वात् दर्शनोपलक्षिततेत्साधनविचारविधिसन्निधाने शमादयो दश्यन्ते । "येनाहं नामृता स्याम्" इति मुमुश्षुत्वं दश्यते। अतः भौत विचारविधि सुत्र- 20 यन् तत्सन्रिहितमेव साधनसमूहं सूत्रयामास। रागाद्याक्षित्तचित्तस्यं च तत्त्व- शानफले विचार प्रवृत्त्ययोगादर्थाक्षेपोऽपि वेविद्यते। धर्मविचारस्तु न सनि- हितो नार्थासित् इति तदानन्तर्ष जल्पम्कयं सज्जनसमाजे न लालजीति।

१. A. विधिप्राप्. ६. T, T' and P तस्य त्वथन. २. TM. शर्न. ७. T and P. शेपोऽपि विद्यते ३. TM. मुमुक्षु: हेतुत्वं. T1 क्षेपो वेविद्यते. A adds मुमुक्षु. TM. क्षेप उपपद्यते. ४. A. तस्वे जिश्यासार्थे. A. क्षिसोSविद्यते. ५. A. अवत्सा.

29

ब्रह्मसूत्रभाष्य्या क्यानम् [अ. १. पा. १. सू.१.

भाष्यम् अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद्वेद एव अभिहोत्रादीना श्रेय:साध- नानामनित्यफलतां दशयति "तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते एव- मेवामृत्न पुण्यजितो लोकः क्षीयते" इत्यादिः, तथा ब्रह्मज्ञानादपि परं 5 प्रकटार्थविवरणम् इदानीमतःशष्द्रार्थमाद- पतःशब्दो हेत्वर्थ इति। अस्यायमर्थ :- अेति मुमुश्ुत्वानन्तरं ब्रह्मजिश्ञासा कर्तव्येति प्रवृत्तिसिद्धयेऽनुनादपरिहाराय च कर्तव्यपदाध्याहारेण तावदन्वयः । तत्र ब्रह्मजिन्ञासैव मुमुक्ुणा किमिति कर्तव्या, आवृत्या कर्म कस्मान क्रियत इति हेत्वाकाह्कायामाह मतो लोकवेद- 10 प्रसिद्धाड़े तोरिति । तमेव हेतुं स्फुटयति-यस्ादित्यादिना ॥

यदन भास्करण रुरुदे-"अतःशब्दो वृत्तस्यापदेशको हेत्वर्थतया" इति तद्परेणाविश्वके। कथम्? "अतःशब्देन [इदशव्देन] प्रकृतिभूतेनासन्निहितत- यानभिहितस्य करमज्ञानफलयो: क्षयाभि[क्षयाक्षयाभि]धानस्य कथभिव पञ्चम्या हेतुत्वमभिधाययिते" इति । तदुभयोरभिधानानभिक्षत्वं विभावयति। यतः 15 सर्वनाम स्वमहिद्या प्रसिद्धमात्राभिधायकम्, कारणान्तरातु सन्नि्विताघष- लम्बते। कथमन्यथा सर्वक्षः सूत्रकारोSस्येत्यसुसुचत् प्रपञ्चति च यत् [प्रपश्च" तरितयम्।] किश्च पूर्ववृत्तस्य हेतुत्वाभिधाने पौनरुकयं स्यात् आनन्तर्याभि- धानेन, हेतुत्वे तात्पर्यात्, अन्यथा वैयथ्यात् अथशम्द्रस्य, अतो लोकवेव- प्रसिद्ध: कर्मसाध्यस्य क्षयिष्णुत्वादिति हेतुः सूत्रित इति समअसम् ॥

20 यच्चार्वोदि "तद्यथेह कर्मजितः" इति केवलकर्मण: क्षयिष्णुत्वमुच्यते न श्ञानसहकारिण: "स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते" इति श्रुतेरिति, तत्र कर्मण एवाक्षयत्वं श्रूयते, न तु ज्ञानसहितकर्मसाध्यस्य। तद्विषय [यत्व]कल्पना तु न्यायानुगृहीत्तश्रुतिविरुद्धा। किश्चोपासनेन चिंसैकाध्ये सति साक्षात्कारोदयादक्षयाविद्यानिवृत्तिफ लस म्भवा दुपासनाख्यकर्मस्तुतिरुप- 25 पद्यते। यश्रानेवंविषे: कर्मक्षयश्रवणादेवंविदानुष्ठितं कर्माक्षयफलमिति कल्पनम्

१. A. अनुवादित्व. ४. T and TM. यब्चावाचि. २. TM. देशके हेत्व्थंप्रतीतपरेणापिश्रके. A. यथावादि. २- TM. हेतुसू. ५. TM. विदु:

.30

जिवासाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पुरुषार्थे दर्शयति "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इत्यादि :; तस्माध्थोक्त- साधनसंपच्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या। ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा । ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणम् "जन्माद्यस्य यतः" इति.। अत एव न ब्रह्मशन्दस्य जात्यादर्थान्तरमा- 5 शह्ितव्यम्। ब्रह्मण इति कर्मेणि षष्ठी न शेषे, जिज्ञास्यापेक्षत्वाज्जिज्ञा- सायाः, जिज्ञास्यान्तरानिर्देशाच। ननु शेषषष्ठीपरिग्रहऽपि ब्रह्मणो जिज्ञा- साकर्मत्वं न विरुद्धयते संबन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात्; एवमपि प्रकटार्थविवरणम् तल्लिड़ं साक्षाच् िगरे बाध्यते। तस्मान्मुमुक्षुणा ब्रह्मात्मत्वज्ञानायैव 10 प्रयतितव्यमित्याह-तस्मादिति ॥

अथातःशब्दौ व्यास्यायोत्तरस्य विग्रहमाह-ब्रह्मण इति ॥ तर्हि कि तब्गल यस्य जिश्ञासेस्यत आह-ब्रह्मति । यतो ब्रह्मजिक्ञासां प्रतिज्ञाय खय- माचार्यों ब्रह्मलक्षणं वक्ष्यति, अत एव, ब्रह्महृत्येति जातिवचनो ब्रह्मशब्दो उष्टः, तथा ब्रह्मोज्झमिति वेदवचनः "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्" इति दिरण्य- 15 गर्भवचन:, तथेहापि स्यादिति नाशङ्गनीयमित्यर्थः। प्रातिपदिकार्थामि- धानमुपेक्ष्य विभक्त्यर्थमाह -- ब्रह्मण इतीति ॥ जिज्ञासा तावद्शानमपेक्षते। ज्ञानं च ज्षेयापेक्षम्। शेयान्तरं च न निर्दिष्टम्। ततो ब्रह्मस्वरूपविषयेयं जिन्ञासे- स्यर्थ: । शेष इति संबन्धसामान्यमुच्यते । सामान्यं च विशेषापेक्ष भवति। जिश्ासया च ब्रह्मणोऽन्यस्थ सवखाम्यादिसबन्धविशेषस्यासम्भवाद्विषयत्वेनैव 20 सम्बन्धो भविष्यर्तीत्याह-ननु शेपेति । "कर्तृकर्मणोः कृति" इति करदन्तर्प्रैयोगेऽपि' विशेषविधानात्साक्षात्प्रतीत कर्मत्व विहाय संबन्धसामान्य- बेलेन कर्मत्वकल्पनं व्यर्थमित्याह-एवमपीति । कर्मणिषष्ठीपरिभ्रहे ब्रह्म- स्वरूपविचार एवैक: प्रतिज्ञातः स्यात् न प्रमाणयुक्तिसाधनफलानाम्; शेषषष्ठी-

१. T.and P. संबन्धसामान्यं च वि. Y. Ti and A omit अपि. २. A omits संबन्ध. ५ A.विहाय. ३. TM. स कृदन्तवदप्रयोगेऽपि.

31

[न. १. पा. १. सु. १.

भाष्यम् पत्यक्षं ब्रह्मण: कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कल्पयतो व्यर्थ: प्रयास: स्याद्। न व्यर्थ :; ब्रह्माश्रिताशेषविचार पतिज्ञानार्थत्वादिति चेत, न, प्रधानपरिग्रहे तदपेक्षितानामप्यर्थाक्षिप्त्वाद्। ब्रअ्म हि ज्ञाने- 5 नाप्तुमिष्टतमत्वात् प्रधानम् । तस्मिन्प्रधाने ज़िव्ञासाकर्मणि परिगहीते, यैर्जिज्ञासितैर्विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भन्रति, तान्यर्याक्षिप्तान्येवेति न पृथक सुत्रयितव्यानि। यथा 'राजासौ गच्छति' इत्युक्ते सपरिवारस्य राझो गमनमुक्तं भवति, तद्ृद् । श्ुत्यनुसाराच। "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादाः श्ुतयः "तद्विजिज्ञासख । तङ्रह्म" इति 10 प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं दर्शयन्ति। तच कर्मणिषष्ठीपरिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवि। तस्माद्रह्मण इति कर्मणि पष्ठी ।। ज्ञातुमिच्छा जिज्ञामा। अवगतिपर्यन्तं ज्ञानं सन्वाच्याया इच्छायाः प्रकटार्थविवरणम् परिभ्रह्दे तु सर्वापि ब्रह्मसम्बन्धिनी जिश्ञासा सूत्रिता भवतीति न मामकीन: 15 प्रयासो व्यर्थ इस्याह-न व्यर्थ इति । अप्रधानविचारं मुखतः प्रतिज्ञाय प्रेधान- स्याक्षेपकल्पनात् वरं प्रधानविचारं मुखतः प्रतिज्ञाय तदपेक्षितानामर्थालेपकल्प- नम्, ततो नायं लाभ इत्याह-न प्रधानेति । नन्विष्यमाण शञोनम्, न ब्रह्म;

ब्रह्म हीति। श्रुत्यनुसाराज्च कर्मणिषष्ठीपरिभ्रही युक्त इत्याह-श्ुत्पनुसारा- 20 क्षेति।।

जिश्ञासाशवस्यावयवार्थमाह- ज्ञातुमिति ।। ननु किमिदं ज्ञानं नाम? संविज्जानक: प्रमातृष्यापार: फललिङ्गानुमेय इति भाट्टा बम्भणन्ति । तेत्र फलं [लत्वं] नाम साधनत्वम्[साध्यत्वम्]: तन्न कर्तृव्यापारानुमापेकं कर्तृष्यापार एव व्यभिचाराव्। कर्तृव्यापारव्याप्यत्वम्, चेत्फलत्वं साध्यसिद्ध-

१. A omits सूत्रिता. ४. A omits तिमिदं. २. A omits प्रधा .......... प्रतिशाय. ५. A omits तल. २. A adds प्रतीच्छता सूत्रता भवतीति ६. T. and P. मानकं. न मानकीनम्रवासो व्यर्थ: ७. A omits चेत् ... साच्यत्वं.

32

जिवासाधिकरणम् ९.] मकटार्यविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् वस्कार:। क्रियाम्यत्वे सति साध्यत्वं चेत् अडूरादौ व्यमिचार:। यतम व्यापारजम्म तत एव संविज्जन्मसंभवात् विपक्षवाधकाभावात् मम्रयोजकता वाच्या। नैयायिकवैशेषिकम्राभाकराणां तु आत्मसमवायी विषयन्रकाशो ब्ान- संवेदनं गुणभूतं प्रत्यक्षमेव; तदा घटोऽपराझ इति घटसामानाधिकरण्यमाप- 5 रोक्य[क्यस्य] न स्याद। ननु ज्ञानस्य तदाकारत्वाचतदुपपत्तिः; न तावदविषय एवाकारो ज्ञानस्य, प्रकाशाप्रकाशयोरैक्यायोगात्; नापि विषयवत् मूर्तत्वाद्य- निष्टधर्मप्रस्नात्; नापि तद्यापकत्वं प्रदोपवत् असंसर्गात्; न न्ञाने प्रतिविम्बि- तत्वं मूर्तस्य मूर्ते [अमूर्तें] प्रेतिबिम्वादर्शनाव्, देहादिव्यवधानाब; तस्ादा- कौरानिरूपणात् न ज्ञानाकारतयापरोक्षठयवदारो विषये भ्रान्त्या, श्रानेऽपि 10 प्रसग्गात्। न च तन्र जातिसमवायात् मैत्रस्यापरोक्षज्ञाने चैत्रस्यापरोसष्यार्सभव- प्रसग्गात्; नेन्द्रियजन्यतया परेषामीश्वरज्ञानस्य सौपुप्तस्य चापरोस्यासंभव- प्रसग्गात्; तम्ात् सतोSपरोक्षचित्संमेवादेव ज्ञानार्थयोरा परोक्ष्यमाखेयम्; ततो ज्ञानवद्विषयस्यापरोस्या संभवप्रसन्गात् नात्मगतैव संवित्: गुणत्वे च न साश्रयो- पाधौ जन्म, सवित्रादौ प्रकाशगुणस्य साभ्रयोपाधौ जन्मादर्शनात्; नच शानान्त- 15 रेण प्रत्यक्षता । तथा दि-संवित् स्वावान्तरजातीयाप्रकाश्या प्रकाशकत्वाल् प्रदीपवत्। अथवा संवित् सप्रकाशा संवित्वात्, विपक्षबोधके सत्यपरोक्षत्वा- द्वा; न यदेषं न तदेवं यथा वस्तम्; विपक्षवाधकश्ष घटावच्छिन्नवर्तमानसंवि- दोऽस्फुरणप्रसङ्गात् पूर्वसंयोगे[संवेदने]निवृत्ते: भावे वायुगपदनन्तसंवितपसङ्ः। संवित्समवाय्यात्ममन:संयोगो हि संविद: सामभ्री; सा चान्यन्राप्यॅविशिष्टा 20 इति। "संवेदनं क्रियारूपमेव न्रानम्" इति भास्करो रोरवीति। तक्षप्य- सङतम्। निरवयवस्यात्मन: क्रियायोगात्, प्रथमपरिणाम एव कृत्सास्योपयो- गाद्द्वितीयकार्याभावप्रसङ्गाम्य। परिशेषात् मनःपरिणामः संविध्जको जानम्। "धीर्भीरित्येततसर्वे मन एव" इति च श्रुतिः। धीशब्दृवाच्यज्ञानपरि- णामवन्मनोऽन्वाहसिंवेदने च विषयावच्छिन्रं चैतन्यमेव। तथा हि-प्रका- 25

१. T, T3, TM and P. शार्न. ५. A. बाधे. २. TM. प्रकाशायोगात्। नापि. ६. TM. संविदा स्ुरणप्सन्नात् A. प्रकाशयोरैक्या. A. सविदी. १. TM omits प्रतिनिम्बादर्धनात्. ७. TM. अवशि. ४. A. आजाराद- ८. T and P. मनोबाद्य.

33

[अ. १. पा. १. स. १.

भाष्यम् कर्म, फलविषयत्वादिच्छा याः। ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म।ब्रझ्मा-

प्रकटार्थविवरणम् शनशक्तिमत सत्त्वप्रधानं मनः अटष्टादिसहकृतं दीर्घप्रभाकारेण स्वकर्मदेशं 5 सरासर्ति। तत्संसृष्टे निर्षये चैतन्यं प्रतिबिम्बिते[म्बते] तद्विषयसंवेदनम्; तञ्व व्यअकोद्यव्ययाभ्यामुदयव्ययव्िभं च चंकास्ति। स्वरूपेण च प्रतिबिम्बं बिम्बमेवेत्यात्मैक्याभिधानं नानुपपन्नम्। तस्मात् क्षणिकमिदं रूप्यादिशानम्; नित्यमात्मचैतन्यम्; कथं नित्यानित्ययोरैकयम्-इत्यादि पररहस्यानध्यवसाय- विलसितमेव। अनुमानादौ चोपलब्धसंबन्धार्थाकारेण परिणतं मनोऽनव- 10 भासव्यावृत्तिमात्रफलम्, न तु संविध्यअरूम, लिङ्गादि संविद्यवधानप्रतिबन्धा- दित्यलम्॥

ननु भवत्वेवं ज्ानसंविद्विभाग:, तथापि प्रतिपन्र ब्रह्मणि न श्ानेच्छा सिद्धत्वाद्शानस्य; नाप्यप्रतिपन्ने, अनवगतविषयेच्छायांगात् इत्याशङ्कयाह - अवगतिपर्यन्तमिति॥ आचार्येण 'त्वं ब्रह्मासि' इत्युपदिष्टे 'अहं ब्रह्मास्मीस्याचार्यो 15 मामुपदिदेश, न ममावगतिरायाति' इति पारोक्ष्यमेव मन्यते। ततोSसाववगति- पर्यन्तं ज्ञानमिच्छति. सुखसाक्षात्कारनयावगते: फलत्वात्। तं च जिज्ञासुं पुरुष- मुद्दिश्य श्रवणादीनि साधनानि विर्धायन्त। तैश्च श्रवणादिभि: प्रमाणप्रमेय- चित्तगतस कलदोषाणां पारेक्ष्यभ्रमकारणानां निरासे वदाचिदनुस्र्यमाणशब्दा देवावगतिफलकं ज्ञानमुपजायते, चित्रायागवत् श्रवणादीनामनियतफेलत्वा- 20 द्विति भावः। यदापि वस्तुनोंऽपरोक्षत्वात् प्रथममपरोक्षमेव ज्ञानमुतपॅद्यते तदाप्यापातज्ञानस्य संशयशिरस्कत्तान् अन्यत्प्रमाणज्ञानमेष्टव्यमित्याह-ज्ञानेन हीति ॥ किमिति साक्षात्कर्तुमिष्टं ब्रह्मत्यत आह-ब्रह्मावगतिहीति । जीव- गतसकलसंसारस्य बीजं यो जीवोपाधिरविद्या तदादेस्तत्कार्यस्य प्रमातृत्व-

१. TM. निषयच. ६. T1, TM, P and A. काल. २.T,T1,TM and P. च. ७. T and TM उत्पाद्यते. ३. T.M. त्यालम्बनम्. ८. T.M. संस्कारस्य. ४. TM omits ननु. ९. A. यावज्जी- ५. TM. माणे.

34

जज्ञासाधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् भगतिर्हि पुरुषार्थ:, निःशेषसंसारवी जाविद्यादयनर्थनिबईणात्। तस्माद्ल जिज्ञासितव्यम् ।। तत्पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमनसिद्धं वा स्यात्; यदि प्रसिद्ध न जिज्ञासि- तथ्यम्; अथापसिद्धं नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति । उच्यते-अस्ति 5 ताबद्वस नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वझं सर्वशक्तिसमन्वितम्। ब्रम्म- शब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्याः प्रतीयन्ते, बृद्दते- प्रकटार्थविवरणम् प्रमुखस्यानर्थस्यावगस्या विनाशादवगतिः पुरुषार्थ इत्यर्थः। निद्शेषदुःख- निवृत्ति: निरतिशयानन्दावापतिश्च परमपुरुषार्थः । दुःखप्राप्तिरानन्दाप्रासिश् 10 जीवस्याविद्याधीनैवेति अविद्यास्तमयः पुरुषार्थः, तत्साधनत्वादवगतिरपि पुरु- षार्थ: कथ्यत इति भाषः। एवं सूत्रस्य पदानि व्याख्याय इष्यमाणज्ञानाविनाभूतं विचारं जिक्षासापदलक्ष्यमुपादाय वाक्यार्थमाह-तस्मादिति । यस्माद्गलक्षा- नाधीन: परॅमः पुरुषार्थ: तस्मात् मुमुक्षुणा म्रहज्ञानाय विचार: कर्तव्य इत्यर्थः॥

इदानी प्रसिद्धाप्रसिद्धेविकल्पेन ब्रेह्मज्ञानविचारारम्भमाक्षिपति-तत्पु- 15 नरिति ।। यद्यन्यतः प्रतिपन्नं ब्रह्म तदा विचारो व्यर्थ: निष्पादितक्रिये कर्मण्य- विशेषाधायिन: साधनस्य साधनन्यायातिपातात्। अथान्यतोSप्रतिपन्रम्, तदो- देशनासंभवादशक्यो विचार इत्यर्थः । सामान्यतः प्रतिपन्न विशेषतो विप्रततिपेभं जिक्ञास्यं रष्टम् ; अन्यथा परस्यीक्षपरूपतिचारानुपपत्तेः; ब्रह्मापि पदव्युत्पत्ति- बलेनापातप्रतिपनं भवतीति तज्जिज्ञासांल्लसतीत्याहं -उच्यत इत्यादिना। 20 "वृह वृहि वृद्धौ" इति धातू महत्त्वे वर्तते। तब सङ्कोचाभावे।चकाभावे] देरत: कालतो वस्तुतश्ापरिच्छिन्नत्वम् । तत्र कालतोऽनयच्छेदात् नित्यम्;

१. TM omits अनर्थस्य. ७. A adds निष्पादितो व्यर्थ: २. Tand P. पिनाशात्. ८. T. T1, P and TM add विशेषतो ३. T omits यस्मात्. वापातप्रतिपत्रं. Y. T and TM. R :. ९. TM. पलजिज्ञास्पटषं ५. TM. प्रसिद्धार्थप्रसिद्ध. १०. A adds प्रधान. T,Ti and P. प्रसिद्धावि. ११. P and TM. धातू वृद्धी महस्वे च ६. TM omite ब्ह. वर्तते.

35

ब्रह्म सूत्रभाज्यव्यासूयानम् [अ. १. पा .. १ सू. १.

भाष्यम् र्धातोरर्थानुगमाद्। सर्वस्यात्मत्वाच ब्रह्मास्तित्वमसिद्धिः। सर्वो सात्मा- स्तित्वं प्रत्येति, न 'नाहमस्ि' इति । यदि हि नात्मास्तित्वप्रसिद्धि: स्याद्, सर्वो लोको 'नाइमस्मि' इति मतीयात्। आत्मा च ब्रझ्म । 5 यदि तर्हि लोके ब्रह्म आत्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति, ततो ज्ञातमेवेत्यजिज्ञास्यत्वं पुनरापभम्। न ; तद्विशेष प्रति विप्रतिपतेः । देहमात्नं चैतन्यविशिष्ट- मात्मा इति पाकृता जना लौकायतिकाश् प्रतिपमाः । इन्द्रियाण्येव चेतनान्यात्मा इत्यपरे। मन इत्यन्ये। विज्ञानमात्नं क्षणिकमित्येके। शून्य- मित्यपरे। अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता भोक्तेत्यपरे। 10 भोक्तैव केवलं न कर्तेत्येके। अस्ति तद्वयतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ः सर्व- शक्ति: इति केचित्।आत्मा स भोक्तुरित्यपरे । एवं बहवो विमति-

प्रकटार्थविवरणम् वस्तुतोऽनवच्छेदाच्छुद्धम्; महत्त्वादेव बुद्ध मुक्तस्वभावं सर्वमं सैवशक्तिसम. न्वित च, अन्यथा हि परिच्छिन्नतापातात्। एवं वृद्दत्त्वाद्रलोति व्युत्पत्या वृह्दते- 15 र्धातोरर्थांनुसारादापातप्रतिपअं ब्रह्मति विचारारम्भ: संभाव्यत इति भावः। मत्र चान्यापोद्देनोपदिश्यमाना नित्यत्वादयो निरुपाधिकधर्मा :; सं[स्व]भावेनोप- दिश्यमानाश् सर्वक्ञत्वादय: सोपाधिकधर्मा :; ते च शव्दशक्तिगोचरतया वेदान्त- वेद्या :; तदभिधानमुखेन तु सप्रकाशसुखव्यकावेकस्यां तात्पर्यमित्यखण्डनिष्ठा वेदान्ता वक्ष्यन्ते। प्रसिद्धत्वे हेत्वन्तरमाह-सर्वस्येति । नन्वस्तु प्रसिद्धिरा- 20 त्मनः; तावेता ब्रह्मणि किमायातमित्यत आह-आत्मा च ब्रह्मेति ॥ "अय- मात्मा ब्रह्म" इति शास्त्राित्यर्थः। आत्मत्वेन लोके प्रसिद्ध मस्ति यद्वस्तु तच्छ्रूतेः ब्रह्म चेत् तहि श्रुतेरेव तद्शानमिति व्यथों विचार इत्याह यदि तर्हीति॥ वि- प्रतिपत्तिनिराकरणेन विचारोऽर्थवानिस्याह-तद्विशेषं पतीति ॥ विप्रतिपत्ती: दर्शयति-देहमात्रमित्यादिना। ननु निर्मूलविवादनिराकरणाय न विचारा- 25 रम्भो युक्त इस्याशङ्कचाह एवं बहव इति ।युक्तिवाक्यसमाश्रयाः सन्तः अन्स्यं

१. T, TI and P. बुद्ध- ४. TM. तथावता. २. T' and TM. omit सर्ब. ५. A. पर्ति. १. Ti omits शन्द.

36

जन्माद्यघिकरणम् २.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम् पन्ना युक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रयाः सन्तः। तत्नाविचार्य य्स्किंचित्मति- पद्यमानो निःश्रेयसात् पतिहन्येत, अनर्थे चेयाद। तस्माद्वममजिज्ञासोप- न्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितर्कोंपकरणा निःश्रेयस- प्रयोजना प्रस्तुयते ।। 5

ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तम् । किलक्षणं पुनस्तङ्रह्म इत्यत आह भगवान् सूत्रकार :- जन्माद्यर यतः॥। १-१-२॥ प्रकटार्थविवरणम् पक्षं प्रतिपनना: तदाभाससमाश्रयास्सन्त: इतरेपु पक्षेणु व्यवसिताः। तदाभासतवं 10 च खावसर एव वश्यार्मः । ननु सन्तु विप्रतिपत्तयः; पक्षान्तरपरिम्रहेणापि तश्निराकरणात् समीहितसिद्धेः कि वेदान्तविचारारम्मेणेस्याशङ्कयाह-तता- विचार्येति । औपनिषदपुरुषज्ञानाधीनत्वाभनिःभेयसस्य पक्षान्तरपरिभहे व तदभावात् न निःश्रेयसं प्राप्तोति, किन्त्वनर्थमेवेयात्, "अन्ध तमः प्रविशन्ति" "ये के चात्महनो जना:" इति श्रुतेरित्यर्थः । यस्माव्वेदान्तवाक्यान्यविच्ार्य 15 निःधरेयसं न लभते तसमात् निःश्रेयसकामस्येयं मीमांसा आचार्येण प्रारम्यत इत्युपसंहरति॥ पूर्वाधिकरणेन सङ्गतिमाह-अ्रह्ेति ।। यद्यपि म्रह्ाणो जिज्ञास्यस्वप्रति- शञावचनेनार्थात् प्रमाणादिविचारा: प्रतिज्ञाता: तथापि ब्रह्मपमाणं म्रह्मयुक्ति- रित्यादिविशिष्टविचाराणां विशेषणभूतम्रह्मप्रतिपत्तिसापेक्षत्वात् प्रथमं स्रूपं 20 वक्तव्यमिस्याह'-किंलक्षणं पुनरिति । श्रौतस्य ब्रह्मण: औौतलक्षणसमर्पक- मेव सुत्रमवतारयति- अत आहेति ।। अत्र च "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिवाक्यं विषयः । ततिक ग्रह्म न लक्षयति उत लक्षयतीति संशयः । आगमस्यानुमानानुगुणत्वात् पकस्योभयकारणत्वस्यें दष्टान्ताभावे- नानुमातुमशक्यत्वात् एककारणत्वस्य च लक्षणत्वे वस्तुतःपरिच्छेदाल् 25

१. T,TM, P and A. सन्ति. ३. TM adds पुनरिति. २. A. विशास्यत्व. V. TM and A add .

37

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ १. पा. १. स्. २.

भाष्यम् जन्म उत्पत्ति: आदि: अस्य-इति तह्रुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थः। जन्मनश्वादित्वं श्रुतिनिर्देशापेक्षं वस्तुषचा- पेक्षं च । श्रुतिनिर्देशस्तावत्-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" 5 इत्यस्िमन् वाक्ये जन्मस्थितिमलयानां क्रमदर्शनात्। वस्तुद्टत्तमपि, जन्मना लब्धसत्ताकस्य धर्मिण: स्थितिमलयसंभवात् । अस्येति प्रत्य- क्षादिसंनिधापितस्य घर्मिण इदमा निर्देशः। षष्ठी जन्मादिधर्मसंबन्धार्था।

प्रकटार्थविवरणम् लक्ष्यस्य ब्रह्मत्वायोगात् न लक्षयतीति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु पौरुषेयतया

अतीन्द्रिये स्वातन्तर्येण प्रमाणत्वायांगात्, आगमप्रतिपन्नोभयकारणत्वे सुसादि रष्टान्तेन संभावनाधुद्धिमान्रहेतुत्वात्, वस्तुतःपरिच्छेदाभावेन लक्ष्यस्य ब्रह्मत्वसंभवात्, जगज्जन्मादिनिमित्तोपादानं ब्रह्म लक्षयतीति। तदेतदाह-

जन्माद्यस्य यत: ।

15 इति। प्रयोजनं च तत्र तत्र पुरुषप्रयतर्करणं सर्वत्र द्रष्टव्यम्, यतो विषय- संशयपूर्वपक्षसिद्धान्तफलात्मको हि पञ्चावयवो विचार: अधिकरणम्। पद- च्छेद: पदार्थोक्ति: विभ्रहश्ेस्येतन्तूयं व्याख्यानाङ्गं दर्शयति-जन्मोत्पत्तिरिति॥ अन्यपदार्थो बहुव्रीहिसमास:, तत्र प्रधानस्यैवैकदेशो यत्र विशेषणतया जायते स तद्गणसंविज्ञान:, यथा लम्बकर्ण इति। इहापि जन्मादिरस्य जन्मादेरिति 20 विशेष्यस्य जन्मादेरेवैकदेशभूतं जन्म विशेषणमित्यर्थः। तद्गणसंविज्ञाने लाभ- माह-जन्मेति।। जन्म आदिरस्य स्थित्यादेरित्य तद्रुणसंविज्ञाने स्थितिमङ्रमात्रं जन्मादिशब्दार्थ: स्यादित्यर्थः। पकैकं ब्रम्मोपलक्षणं न भवतीति समाहाराभिप्रा यः। ननु जन्मन आहित्वे प्रमाणभावात् कथमाहित्वेनोपादानमित्याशङ्कयाह- जन्मनश्चेति ॥ इदंपरातिपद्िकस्य षष्ठयाश्च विभागेनार्थमाह- अस्येत्येव-

१. TM. कारणं. ३. TM. विशानला. २. TM. देशभूतजन्म. ४. TM. भाग. A. एकदेशं

38

जन्माद्यधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् यत इति कारणनिर्देशः । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य अनेक- कर्तृभोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनियतदेशकालनिमिस्तक्रियाफलाश्रयस्य मनसा- व्यचिन्त्यरचना रूपस्य जन्मस्थितिभऊं यनः सर्वज्ञात् सर्वशक्तेः कारणात भवति तङ्रह्म इति वाक्यशंषः । अन्येषामपि भावतिकाराणां तिष्वे- 5

प्रकटार्थविवरणम् मादिना ॥ पञ्चम्यर्थमाह -- यत इनीति ॥ पदार्थानभिधाय वाक्यार्थमा- काहितपदपूरणेनाह- अस्य जगत इत्यादिना। जगत्कारणस्य श्रुतिप्रसिद्ध- सर्वज्त्वादिसंभावनाय जगतो विशेषणानि। यथा कुम्भं चिकीर्षु: कुम्भकार: कुम्भरब्द्रविकल्पितं पृथुषुध्नोदराकाररूपितं च धुद्धावालिख्य यथाविर्भूतमेव 10 व्याकरोति तथा, आदिकारणमपि नाम्ना रूपण च रूपितं व्याकरादिति तदाभ- शत्वं संभावयति। संसारिविलक्षणम्येश्वरम्य कारणत्वं श्रुत्योक्तं संभावयति- अनेककर्तृभोक्तुसंयुक्तस्येति । प्रनिनियतानि देशकालनिमित्तानि येषां क्रियाफलानां नदाश्रयस्येस्यनंन श्रुत्युंक्तं कारणं संभावयति। शरीरादिपरि- च्छिन्नशक्तिभिर्मनसाप्यचिनत्यं रचनारूपमम्येति सर्वशक्तित्वं संभावयति। यर्थो 15 'यत्र काकस्तिष्ठाते अदो देवदत्तगृहम्' इति काकाधारेण देवतत्तगद्दमुपलक्ष्यते, तथा यतः कारणाजगनो जन्मादि भवति तद्गस्नेति जगत्कारणेन ब्रह्मोप - लक्ष्यते। मायाप्रतिविम्बितं दि चैतन्यं सर्नशं सर्वशक्तिसमन्वितं जगत्कारणं महावाकये तत्पदवाच्यम्; तेन विशिष्टपदार्थेन नत्सरूपं बिम्बस्थानीयं ब्रह्मोप- लक्ष्यते यदवगतिः जीवम्य पुरुषार्थ इति। अथशब्द्रोपातं मुमुभुं सामान्यतःप्रति- 20 पन्नं विशेषती विप्रतिपत्रमुद्दिश्य यत्सवरूपावगतय विचार: प्रवृत्तः। स्वरूपेण च विशिष्टपदार्थस्य तादात्म्यात् जगत्कारणं ब्रह्मति सामानाधिकरण्यं न विरुध्यते, काकाधिकरणं ग्ृहमितिवत्। न हि काकाधिकरणत्वं गृहस्वरूपं तद्विगमे तन्द्रङ्गपसङ्गादिति द्ष्टव्यम् । ननु परिणामादयोऽपि" भावविकाराः सन्ति; किमिति ते न गृह्ान्त इत्याशङ्कयाह-अन्येषामपीति ॥ न ह्याजातस्यास्यित- 25

₹. T. Space is left for writing this ४. A. अचिन्त्यरच- word. ५. A omits यथा. २. TM. नामरूपेण. ६. A. कारणात् जन्मादि: जगतो. ३. TM. भु्युक ७. A. हि.

39

ब्र ससूतर भाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. १. सू. २.

भाभ्यम् वान्तर्भाव इति जन्मस्थितिनाशानां इह ग्रहणम्। यांस्कपरिपठितानां तु 'जायते, अस्ति' इत्यादीनां ग्रहणे तेषां जगतः स्थितिकाले संभा- व्यमानत्वात मूलकारणादुत्पचिस्थितिनाशा जगतो न गृहीतास्स्युरि- 5 त्याशङ्कयेत; तन्मा शक्कि इति या उत्पत्तिः ब्रह्मणः कारणात् तत्नैव स्थिति: मलयश्च ते गृह्यन्ते। न यथोक्तविशेषणस्य जगतः यथोक्तविशे- षणमीश्वरं मुक्त्वा अन्यतः प्रधानादचेतनात् अणुभ्यो वा अभावाद्ा संसारिणो वा उत्पच्यादि संभावयितुं शक्यम्। न च स्वभावतः, विशि-

प्रकटार्थविवरणम् 10 स्याविनष्टस्य वा कश्चिद्विकारस्संभवतीति तद्धीनत्वात्तद्वहदणेनं तेऽपि गृहीता एवेत्यर्थः । ननु निरुक्तकारस्य यास्कस्य "जायतेऽस्ति विपरिणमते विवर्धते परि- क्षीयते विनश्यति" इति सूतरं मूलीकृत्य जन्मादिशब्देन तेषां भ्रहणे अन्तर्भा- वोक्तिप्रयासः परषतो भविष्यतीत्याशङ्गयाह-यास्केति । यास्कवचनस्य हि

15 पौरुषेयस्य मूलं तदीयं प्रत्यक्षमेव वक्तव्यम्। तञ्च महाभूतसृष्टयुत्तरकालं भौति- कानां षड्भावविकारगोचरम्; ततस्तन्मूलत्वे सूत्रस्य भूतपञ्चकं ब्रम्मेति लक्षितं स्यादिति; तस्ाच्छतिसिद्धाविशेषितजन्मादयुपादानेन लक्षणसूत्रं प्रवृत्त- मित्यर्थ:। युक्तिमन्तरेण लेक्षणस्यातिव्याप्तिपरिहारासंभवात् साप्यंर्थादनेन सूत्रितस्यभिप्रेस्य तामाह ने यथोक्तेत्यादिना ॥ अस्य च प्रपञ्जो द्वितीये भविष्यति। "स्वभावादेव विचित्रं जगत्" इति लाकायतः । तं प्रत्याह -- 20 न च स्वभावत इति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यस्य लोके कारणापेक्षानि- यमदर्शनात् तदपलापोSशक्यकेरण: । तर्कतो" निरूपणासहत्वं तवस्माकं भूषण- मेघ 'यद्रजनमभात् 'सा शुक्तिः' इति मिथ्याभूतस्यापि लक्षणत्वदर्शनादिति। ननु वैशेषिकादयो ऽनुमानत एव जगत्कारणं सर्वश्नीश्वरं व्यवस्थापयन्ति। किमा-

१. A. सूत्रेण. ५- A adds इति. २. TM. बुक्तिमन्तरेण स्यादति. ६. A. कारगं. १. T and P व्यर्था. ७. T, T1, and P. ततो. Y. TM and A. omit 7. ८. TM. तस्मात्.

40

जन्माद्यधिकरणम् २.]

भाष्यम् प्टदेशकालनिमिचानामिहोपादानाद। पतदेवानुमानं संसारिष्यति- रिक्तेपरास्वित्वादिसाधनं मन्यन्ते ईन्वरकारणवादिन: ॥

प्रकटार्थविवरणम्

गमानुगुणयुक्तिसूत्रणेनेत्याराइयाह-एतदेवेति । येयं युक्तिरका, सर्वश्रमीभारं 5 िहाय नामरूपाभ्यां व्याकृतस्येत्याद्यमिहितविशेषणस्य जगतो जम्मादि प्रधा- नादे: सभावयितुं न शक्यते। अचेतनर्वेन वैचित्र्यसम्पादनाशके: इति पतदे- धानुमानं निश्चायकमिति भ्रमादेव मन्यन्त इत्यर्थ: । यथा हि-धूमजातीय- मगिजा तीयेनाविनाभूतं भूयोदर्शनसंस्कारसधीचीनाक्षसंप्रयोगेण गृहीतमिति पर्वतेऽपि धूमजातीयो रष्टः सव्यापकसम्बन्धं पर्वतस्य गमयति पक्षधर्मता- 10 बलात् न तथा कार्यमात्रस्य तद्विशेषस्य वा सर्वश्ञाशरीरकर्ता व्याति: काप्युप- लग्धा; अतः पक्षधर्मताव लादृपि पृथिग्यादे: कार्यता कथङ्कारं सर्वश्ञाशरीरकतृ- वत्वं साधयेत्। विमतं सकर्तृकम्, कार्यत्वाव् कुम्भवदिति सिद्धसाधनम्। यथा- शब्दं हानुमाने साधनदूषणे नामिप्रायवशात्; अन्यथा प्रसिद्धिष्वंसात्। कर्तृ- जन्यतापि तथा, अदष्टव्वारेण जीवजन्यत्वात्। कार्यत्वं सप्रतियोगिक तभनिश्वयं 15 विना न निश्चीयते भेद इव प्रत्यक्षेण ; अतः सन्दिग्धासिद्धो हेतुः । कारणाम्तरेण नैराकाङ्ये चाप्रयोजकत्वम्: सावयवत्वं द्रष्यान्तरसमवेतत्वं कारणे सन्दिग्धे सन्दिग्धमिति न कार्यत्वसाधकम्; मध्यमपरिमाणवत्वं च। विचारासहमेव चेत् साधनम्ँ, अपसिद्धान्त :; तत्सहं चेसतर्हि सिद्धं सम्बध्येत असिद्धं वा, नोभयथा- पि। धूमवत्वमपि नो विचारासह मेवेति न साम्यम्। कार्यत्वं च प्रागसतः सत्ता- 20 समवायादिलक्षणं तदितरेतराश्रयात् न निद्धेतुं शक्यम्। न चीपनिषद प्रति विद्युदादिप्रतिबन्दिमहः; तस्मादयु्क्त कार्यानुमानम् । यश्ञावाचि कर्तृमात्रमनु- मानात् सिद्धयति, सर्वश्ञत्वादिसिद्धिरतुपपत्त्या इति, तन्न, कतिपयपरिचयमात्रे- णापि कर्तृत्वोपलम्भात्। न हि कुम्मकारोऽडएं ताश्रिमिसं शातुमीष्टे; नापि मधु-

१. A. गमने. ४. TM. साधनमपि.

२. TM. गत. ५. TM. दष्टेनापि. ३. T and TM. भृतमिति.

41

प्रसमुत्रभाज्यव्यारयानम् [भ. १.पा. १. स. २

प्रकटार्थविवरणम् धारणादिपयोजनविशेषम्: नापि करेतृपुरुषविशेषम्ं। नाप्येकत्वम्, बहुकर्तृकस्यैव प्रासादा देरुपलम्भात् महंतः कल्पनालाघवानवतारात्; एकस्य शरीरादिरहितस्य नित्या ज्ञानेचछाप्रयता इति परस्यैव गरीयसी कल्पना। किश्च यथा पचियोगारप- 5 का तथा कृतियोगात्कर्ता; अतः पक्षधर्मताबलेन कृतिमत्सम्बन्धे सिद्धेऽपि प्र- मातृसम्बन्ध: कथं सिद्धयति, भ्रान्त्युत्प्रेक्षापूर्वकृतिमत्त्वस्य कुलालादावेव बहुल- मुपलम्भात्। अथ उपादानसाक्षात्काराधीनकृतिमत्वं कर्तृत्वम्, तहिं शब्दो- पादान साक्षतकारानभ्युपगमादस्माकमनेकान्त्यम्। न च तस्यापि पक्षता अनादि- प्रसिद्धकर्तृकादन्यत् सकर्तृकमिति उदयनोदारात्। तत्राप्युक्तविधकर्तृकत्व्रसा- 10 धने प्रस्यक्षिरोधोऽनुपल्धिविरोधां वा? यथा चिमन शिर: शृद्धि शिरसत्वात् संप्रतिपन्नवत् इति। अत्र अयोग्यत्वादनुपलम्भः स्यादिति सदनुमानतापातः। शुङत्वाद्योग्यत्वे कर्तृत्वादित्यवोत्तरम्। न च कर्ता प्रत्यक्षागोचर, व्यापतप्रहणा- भावप्रसङ्गात्। ननु पर्वते वहनिसाधनमप्यनुपलन्धिबाधितं स्यात्: न, प्रत्यक्षोप- लन्ध्यभावेऽपि कार्यस्य निष्कारणकत्वप्रसङ्गतर्कप्रसूनोपलब्धिसंभवात्। नेहं 15 तर्कस्याप्यवसर: परिवेष्टनैत्र कत्रा नैराकाङ्गयात। किश्च भवदुक्तकर्तृलक्षणे प्रल- यस्य कुम्भादिध्वंसस्य चाकर्तृकत्वप्रसङ्ग:। अथ भावकार्यस्योक्तवविधकर्तृकत्वोप- लम्भात् क्षित्यादेरपि तदनुमानम्, नाईं शैरीरिपूर्वकत्वस्याप्युपलम्भात् तदपि कि नानुभीयते। न चैतत् सावयवत्वमपि स्यादितिव्रत् जातिमात्रम्, सरवत्राव्यमि चारात्। सावयवत्वंतु क्रियादी व्यभिचरतीत्यसदुत्तरं तस्मादर्नान्द्रिय ऽपि त्वटष्टं 20 किश्श्चिदेवानुमातव्यम्, मैं मद्दुष्टमिति नियामकाभावात्; नानुमानात्सर्वक्रकर्त- कत्वनिश्चयः । अयं घट एतजनकानित्येतरज्ञानजन्य: कार्यत्वात् पैटवत् इस्यत्र

१. T. विशेषणावि. ८. TM. लम्भ: स्यादपि. २. T विशेषणाप्ये. ९. T.M. पातम्. 2.P and A. महत्व- १०. T नैक. Y. T, T1, P and A. कल्पनाला. ११. T दृष्टो नैव. 4. T space is left for writing १२. TM. शरीर. यथा पचि. १३. TM. उपाल. ६. T. कर्तृत्वपक्ष. १४. P ममह. ७. TM. अनेकान्त: १५. T, P and TM. घट.

42

अन्माय्यधिकरणम् २.] मकटार्थविवरणमूं

भाष्यम् नन्विहापि तदेवोपन्यस्त जन्मादिसूत्रे। नः वेदान्तवाक्यकुसुमग्रथ- नार्थत्वात् सुत्राणाम्। वेदान्तवाक्यानि हि सूत्रैष्दाहृत्य विचार्यन्ते। वाक्यार्थविचारणाध्यवसाननिर्वचा हि ब्रह्मावगति:, नानुमानादिपमा- णान्तरनिर्दत्ता। सत्सु तु वेदान्तवाक्येषु जगतो जन्मादिकारणवादिपु, 5 तदर्यग्रहणदाठर्थाय अनुमानमपि वेदान्तवाक्याविरोधि प्रमाणं भवत् न निवार्यते, श्रुत्यैव च सहायत्वेन तर्कस्याप्यभ्युपेतत्वात। तथा हि प्रकटार्थविवरणम् विपक्षबाधकाभावाद्, अयं घट पतज्नकागर्दभेतरजन्य: कार्यत्वात् पटवदित्यति- प्रसङ्गलक्षणप्रतिकूलतर्कपराहतत्वाच्चाप्रयोजकता। यश्चायं व्यतिरेकी कषित्या- 10 दि सर्वक्ञकर्तृकं कार्यत्वात् न यदेवं न तदेव यथा नभ इति, तत्र सर्वक्षकर्तृकत्वा- भावप्रमितेः सर्वक्षमितिसापेक्षत्वादितरे तराश्रयपाशवारितत्वेन व्यतिरेकानय- धारणमिति सन्दिग्धानैकान्तिकम्। न हास्माकमिव तार्किकाणं प्रसिद्धिमात्रा- दव्योप्स्यध्यव सायः। किश्चाप्रसिद्ध विशेषण: पक्षः, अन्यथा शशविषाणकर्तुकत्व- प्रसाधनेऽपि व्यतिरेकिणो निवारकानुपलम्भात् नायमपि निश्वायकमित्यलम्। 15

ननु भवदीयसूत्र कारेणाप्यनुमानमेवोपन्यस्तम् ; तत्कथमनिश्चायक मुष्यत इस्याह-नन्विति । ्रझ्मावमतये हि शा्रीरकप्रणयनम् ; सा चे वाक्यार्थान्वयि- पदारथविचारणासमुत्थलक्ष्यवसत्वभ्यवसा ननिर्वृक्तेति न प्रमाणान्तरं सूत्रयाम्म- भूवेत्याह-न; वेदान्तेति । किमत्यन्तानपेक्षितमेव मानान्तरमिति नेस्याह- सत्सिति ॥ यथा विमतम् अभिन्ननिमित्तोपदानम्, कार्यत्वात् सुखादिवदिति 20 भीमांसरक प्रति तार्फिकाणां चेश्वरस्य निमित्तत्वे सिद्धे विमत चेतनप्रकृतिकम्, कार्यत्वात् सुखादिवदिति प्रयोक्तव्यम्; "तदातमान स्वयमफुरुत"इति श्रुतिसिड्धा- मिनननिमित्तोपादानत्व सम्भावनाय। किश्च मननशष्दाभिधेययुकस्यनुसन्धानं वि-

१. TM and A कर्तृक :. ५. TM. क्षितत्वं. २. T and TM. वारितत्वे. ६. T and TI omit रति. १. T leaves space for च ... र्या. ७. T. सिबेऽपि मतं. Y. TM. समर्थ. 48

अससूत्भाष्यव्या्यानम् [न. १. पा.२ सू.२.

माभ्यम् "श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति भ्ुति: "पण्डितो मेघावी गन्धारानेवोप- संपद्ेतैवमेवेहाचार्यवानपुरुषो वेद" इति च पुरुषवुद्धिसाहाय्यमा- त्मनो दर्शयति। न धर्मजिज्ञासायामिव खुत्यादय एव प्रमाणं ब्रह्म- 5 जिज्ञासायाम्। कि तु श्त्यादय: अनुभवादयक्च यथासंभवमिह ममाणम्, प्रकटार्थविवरणम् दधती भुतिरेव तर्कापेक्षां दर्शयतीत्याह-श्रोतव्य इति ॥ अन्यापि श्रुति: स्वस्य पुरुषवुद्धयपेक्षां दर्शयतीस्याद-पण्टित इति। यथा कम्धिदुद्धिमान् तर्ककुशल: चोरैश्वसुषी बष्वा गान्धारदेशाहूरतरारण्ये निद्धितोऽपि वनेचरादिप्सपरमप- 10 रया खदेशमेव प्रामोति, तथा अविद्याकामादिचोरैः स्वडष्टिमपहत्य संसारारण्ये निहित: पुरुष: कारुणिकेनाचार्येण "तत्त्वमसि" इति भावितः बुद्धिमां- खेरपुनःपुनः परिप्रभेन तां तामाशङ्कां निरस्य स्वरूपमध्यवस्यति, मन्दबुद्धिख्ेत् असंभाव्यमानतया श्रुर्ति दित्वा अन्यदेव जिन्ञासते, ततः पुरुषकौशकमपि भुत्यावगतिसिद्ध येऽपेक्ष्यत इति भाव: । ननु यर्था धर्मजिश्ञासायां बत् 15 भुत्यादिमिधिंनियुकं तवेवानुष्ठीयते, न पुरुषकौशलमप्यपेक्ष्यते, तथा वेदा- थत्वाविशेषात् न म्रहाजिन्ञासायामप्यन्यापेक्षा युकतेसयाशङ्याह-न धर्म- जिज्ञासायामि वेति॥ श्तिः पदान्तरनिरपेक्ष: शब्द: ; तद्विनियोगे मानम्, यथा प्रकरणासानादपूर्वार्थत्वे मन्त्राणां सिद्धे "कदा वन स्तर्रारसि" इत्यस्या ऋचो गार्हपत्योपस्पाने विशेषविनियोग: "वेन्धा गार्हपत्यमुप- 20 तिष्ठते"इति श्रुत्या । अभ्षुतसामर्थ्ये लिन्ं तदपि विनियोजकम्, यथा "बर्हिर्देवसदनं दामि" इत्यस्य बारहिर्लवनप्रकाशनसामार्थ्याचत्र विनियोग:। अनेकपद्सामर्थ्ये वॉक्यम्, यथा " इमामगृग्णन् रशनामुतस्येस्यशवाभिधानीमा- दसे" इति। वाक्यदवय सामर्थ्यम् आरभ्याधीतविषयं प्रकरणम्, यथा साधिकारस्य कर्तव्यस्येति फर्तव्याकाङया निरधिका रस्पेतिकर्तव्यस्याधिकाराकाहया पररपर- 25 संबन्ध: प्रयाजादे :. दर्शादिमि:। कमपठितानां क्रमपठितर्यथाकमं संबन्ध: ला-

१. T, P and TM omit यथा. ४. A omits वाक्यम्. २. TM. इति नेति. . TM and A add . ३. TM. वर्हिर्देक्न.

अन्माधधिकरणम् २]

भाग्यम् अनुभवावसानत्वात् भूतवस्तुविषयत्वाच ब्रह्मज्ञानस्य। कर्तव्ये हि विषये नानुभवापेक्षास्तीति शुत्यादीनामेव मामाण्यं स्याद, पुरुषाधीनात्म- लाभत्वाच कर्तव्यस्य। कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तु शक्यं लौफिकं वैदिकं च कर्म; यथा अश्वेन गच्छति, पद्धचाम्, अन्यथा वा, न वा गच्छतीति। 5 तथा "अतिराले षोडशिनं गृङ्गाति" "नातिराते पोडशिनं गृहाति" "उदिते जुहोति" "अनुदिते जहोति" इति। विधिन्नतिषेषाश्च अल प्रकटार्थविवरणम् नम्, यथा क्रमेण दशेष्टय: पीठताः "ऐन्द्राग्मेकादशकपालम्" इस्याद्या: दश। मन्त्राक "इन्द्रान्ी रोचना दिव:" इत्यानयः। तत्र, प्रथमलानपठितेन कर्मणा 10 संबन्धो द्वितीयसवानपठितन नेत्येवं संश्ासाम्यम्। समाख्या यथा भष्वर्यत- संजकोनां मन्त्राणामाध्वर्यवसंक्ञके कर्मणि संश्ञासाम्येन विनियोग: । पसे- षां च विरोधे पूर्व बलवत्। एते ध्रुस्यादय एव यथा धर्मजितासायां प्रमाणं न तथा ब्रहजिश्ासायाम्; किन्तु विद्ववनुभवातुमानाद्योऽपि तत्र हेतुरनुभवावसानत्वादिति। येन विना साक्षास्कारो न सिद्धयति तस्सर्व- 15 मागमानुशुणमपेक्षत इत्यर्थ: । अन्यस्य सम्भावनाप्यस्तीत्याह-भूतनस्त्विति॥। तर्हिं ब्रह्मणीव वेदार्थत्वाद्ध मेंऽप्यनुर्भवापेक्षायामस्या [मन्यस्या]नुप्रवेशी भव- स्वित्याशङ्याह- कर्तव्ये: हीति ।। परोक्षनिक्यमान्ेणानुष्ठानसंभवाभ कर्तव्येऽनुभवापेक्षा; म्रहमासाक्षारकाराय संत्वाश्व ध्यास्वंसस्यास्तेवानुभवा- पेक्षा; वेदार्थत्वं त्वप्रंयोजकमिति भावः। मन्यथा वेदार्यत्वाविशे- 20 पाल् पुरुषेष्छावशनिष्याद्यत्वमपि स्यादित्यभिग्रेत्याइ-पुरुपेति ।। पजेत- न भकयेदितिवत् महाण्यपि स्यादित्याह-विधीति ।। "न्ीदिमिर्बजेत

१. T.M. संबन्ध. 4. T' space is left out for A. संबन्ध :. writing जिश्ञा ... मस. २. T, T1, P and TM. पठितस्य. ". A. प्यत् नासी. 2.A. समाक्यानां. ८. A. ब्ये मनुडाना. ४. T. काम्येन. S. TM and A. शस्वाभ्यास. ५ .- T, P, A and TM add वा नियु- १०. T, Ti, P and TM. वेदार्जलम. कत्मादिवि. and omit up to अनु भवावसानस्वादपि. 45

व्रश्यमूत्रभाष्यव्यारूयानम् [म. १.पा.१. सू.२.

भाष्यम् अर्थवन्तः स्युः, विकल्पोत्सर्गापयादाक्ष। न तु वस्तु 'एवम्, नैवम्' 'अस्ति, नास्ति' इति वा विकल्प्यते। विकल्पनास्तु पुरुषवुद्धयपेक्षाः। न वस्तुयाथात्म्यज्ञानं पुरुषवुद्धयपेक्षम्। किं तर्हि वस्तुतन्त्रमेव तद्। न 5 हि स्थाणावेकस्मिन् 'स्थाणुर्वा, पुरुषोऽन्यो वा' इति वत्वज्ञानं भवति। तत्न 'पुरुषोऽन्यो वा' इति मिथ्याज्ञानम्। 'स्थाणुरेव' इति तच्व- ज्ञानम्, वस्तुतन्त्रत्वात्। एवं भूतवस्तुविषयाणां पामाण्यं वस्तुतन्त्रम् । तत्नैंव सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव, भूतवस्तुविषयत्वात्। ननु भूत- वस्तुविषयत्वे ब्रह्मण: प्रमाणान्तरविषयत्वमेव इति वेदान्तवाक्यविचारण 10 प्रकटार्थविवरणम् यवैर्षा" इंति विकल्पः। "न हिस्यात् सर्वा भूतानि" इत्युत्सर्गः। "अ्रग्गीषो- मीयं पशुमालभेत" इत्यपवाद:। एतेऽपि धर्मसाम्ये सति प्रसज्यन्त इत्यर्थः। भस्तु तथेति न वाच्यमित्याह-न तु वस्त्वेवमिति ॥ न हि घटः कस्यचि- विच्छया पटोऽपीति उष्टवरम्। ननु स्वाणुर्वा पुरुषो वान्यो वेति वस्तुन्यपि विक- 15 ल्पा दश्यन्त इस्याशङ्कयाह-विकल्पनास्तु पुरुषवुद्धयपेक्षा:॥न वस्तुस्पर्शिम्यो बाधादित्यर्थ:। ननु कि विशेषणेन,सम्यग्धानमपि पुरुषबुद्धयपेक्षमेवेत्याशङ्गयाह- न वस्तुयोथात्म्यज्ञानमिति ।। प्रत्यक्षस्य कर्मजन्यत्वाद्यथावसत्वेव मनोव्या- पार: सम्यग्नाम्, न तु यथा यथा मनो व्यापिपर्ति तंतत्सम्यग्वानमिति भाषः। विकल्पनानों मनःस्पन्दितमानत्वमक्ञानमयत्वं सम्यग्वानस्य च वसत्वधीनत्व 20 विवृणोति-न हीत्यादिना ॥ प्रकृते योजयति-तत्नैवमिति ॥ भतो ज्ञानं ब्रह्म वा विधिजन्यपुरुषेच्छावशनिष्पायं न भबतीति धर्मादवैलक्षण्यं सिद्धम्। तर्हि धर्माद्विलक्षणत्वासप्रस्यक्षादिगोचेरत्वमपि स्यात् । अत एव जन्मादिसुत्र- मनुमानोपन्यासार्थ भविष्यतीत्याह-नन्विति ॥ रूपादिकं रूपादिमत्तद्विशेष- णं चेन्द्रियाणि गृहन्ति, न तथा ब्रहा; अतः प्रत्यसाविषयत्वादविनाभावाग्रह- १. TM. वस्तुदर्शि. ४. A. ल्वादश. २. TM and A. याथार्ष्य. ५. T,P and TM. गोचरमपि A.प्रत्य- ३. TM and A नानामन: क्षादिसाम्यात्. ६. A omits नात :.

46

मकटार्येदिवर

भाष्यम् अनी्यकैव माता। न: इन्द्रियाविषयत्वेन संवन्धागरणाद्। खभावतो विषयविषयाणीन्द्रियाणि न ब्रल्मविषयाणणि । सति हि इन्द्रियविषयत्वे ब्रह्मण: इद ब्रहमणा संबद्ध कार्यमिति गृह्ेत। कार्यमात्रमेव तु ग्रृहय- माणम्-किं श्रहमणा संबद्धम्, किमन्येन केनचिदा- संबद्धम्-इति न 5 शक्यं निश्चेतुम्। तस्माज्जन्मादिसूतं नानुमानोपन्यासार्थम्। किं तर्हिं, वेदान्तवाक्यप्रदर्शनार्थम्। किं पुनस्तद्वेदान्तवाक्यं यत् सूल्रेणेह लिलक्षयषितम्। "भृगुर्वै वारुणिः। वरुणं पितरसुपससार। अधीदि भगवो ब्रह्मेति" इत्युपक्म्याह "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति। यत्पयन्त्यभिसंविशन्ति। तद्रिजिज्ञासख। 10 तङ्गलेत" । तस्य च निर्णयवाक्यम्-"आनन्दाद्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते। आनन्देन जातानि जीवन्ति। आनन्दं प्रयन्त्याभ- संविशन्ति"इति। अन्यान्यप्येवंजातीयकानि वाक्यानि नित्यशुद्धपुद्ध- मुक्तस्वभावसर्वज्ञस्वरूपकारणविषयाणि उदाहतव्यानि॥

प्रकटार्थविवरणम् 15

णात् न स्वातन्त्रयेण मानान्तरगोचरो ब्रह्मेत्याह-न इन्द्रियाविषयत्वेनेति। यस्मादागमप्रतिपथ्चऽयें सामोन्यद्वारेण संभावनामांत्रनिमिसं मानास्तर्र तस्मादित्युपसंहारः । उदाहरणवाक्यं पृष्छति किं पुनरिति । विशिष्ट- स्याधिकारिणो ब्रह्मज्ञानाय प्रवृत्तस्य ब्रह्मप्रतिपादनपरं जगत्कारणानुवादेन वाक्यम्; अर्थासदेव लक्षणमित्यमिप्रेत्य सोपक्रमं वांक्यमुदाहरति- "भृगुर्वै 20 वारणणिः" इति। ननुपलक्षितस्य स्वलक्षणं वाच्यम्। न दि 'प्रक्ष्टप्कारसन्द्रः' इति स्वलक्षणकरथनमन्तरण 'यत्र शाखामं स चन्द्र:' इत्युपलक्षणमात्रात् चन्द्र- लक्षणावगतिरंष्टा इस्यत बाह-तस्य चेति। उपलक्षितस्य म्रहाण: सरूप- निर्णायरक वाक्यम् "आनन्दो ब्रहमेति व्यजानात्" इत्यादि विद्यत एव। तत्पर्या- लोचनया शाखान्तरीय "विज्ञानमानन्दं म्रह्म " इति वाक्यपर्यालोचनया व 25 स्प्रकाशानन्दो म्रहालक्षणमिति माव:॥।

१. TM and A. मालं निमिचं. R. T, P, TM and A omit 547.

47

मसमूतभाध्यम्यासयानम् [ब. १.पा.१. सु. ३

भाष्यम् जगत्कारणत्वप्रदर्शनेन सर्वज्ञं अब्म इत्युपलिस्म् । तदेव द्रवय-

शास्त्रयोनित्वात्॥१-१-३॥ महतः ऋग्वेदादे: शाखत्रस्य अनेकविद्यास्थानोपबृंहितस्य प्रदीपवत् 10 सर्वार्थावद्योतिनः सर्वक्ञकल्पस्य योनि: कारणं ब्रह्म। न हीदृशस्य प्रकटार्थविवरणम् वृत्तसङ्कीर्तनपूर्वकं संबन्धमाहजगत्कारणत्वेति। जगज्जन्मादिकार- गत्व म्रह्मलक्षणं सुत्रयता प्रधानादावतिव्याप्तिवोरणाय कारणत्वानुपपत्ति- 10 सिद्ध सर्वशत्वमर्थात्सूत्रयाञ्चके: तदेव हेत्वन्तरेण डढीक्रियत इत्यर्थः। अत्र च "अस्य महतो भूतस्य" इत्यादिवाक्यं विषयः। तर्रिक ब्रह्मणो वेदकारणत्वाभि- धानेन सर्वक्षत्वं न साधयति उत साधयतीति सन्देहः। पाणिन्यादिवदर्थमुप- लभ्य कतृत्वे वेदस्य पौरुषेयत्वप्रसन्गात् न साधयतीति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु रज्जुसर्पव्रच्छष्दराशेः ब्रह्मविवततया ब्रह्मणो वेदकारणत्वात् तेन चाविषयी- 15 कृतस्य सन्द्रावे प्रमाणाभावात्, कारणसामर्थर्यस्यव च कार्येऽप्याविर्भावदर्शनात्, प्रदीपस्यावभासत्वंऽपि स्वसंयुक्ताशेषवस्तुप्रकाशकत्वात्। एवं सर्वावभास- समर्थसर्वशब्दोपादानतया स्वसयक्ताशेषप्रकाशरनेशाक्तिमत्वेन. सर्वशञत्व साध- यति। तदेतदाह- शास्त्रयोनित्वात्। 20 इति। सूनं योजयाति-महत इत्यादिना । प्रन्थभूयसवान्महन्िर्मन्वादिभि: परिगृद्दीतत्वाद्ो महतः। श्रुतिनिर्देशा डग्बेदादे:। शासनाच्छास्त्रस्य। शास्त्रशब्द- स्य सर्वशब्दों पलक्षणत्वाध्याकरणाद्यङ्कस्य।अव्यपदेश्यस्य वस्तुनोSभावात् प्रदी- पवत् सवसंबद्धसर्वावभासकस्यावबोद्धत वाभावात् सर्वक्षकल्पस्योपादानकारणं ब्रह्म: अतस्तदृपि सर्वकरमित्यर्थः। तदेवाह न हीति॥वेद: सविषय।दधिकवि-

१. A कारणं. ६. TM. शन्दोपदानतया स्वसयुक्तलक्षणत्वात्. २. TM and A पीरहाराय. ७. TM. संबन्ध :. १. TM. विविकतया ८. TM. करणं Y. A प्रकाशना. ९. T, T1, TM and P. विषयाधि. %. T omita वा.

48

मकटार्यबिवरणस्

भाष्यम् शासस्य ऋग्वेदादिळक्षणस्य सर्वप्रगुणान्वितस्य सर्वशादन्यतः संभोऽ- स्ति। यद्यद्विस्तरार्ये शासं यस्मात्पुरुषविश्ञेषात संभवति, यथा व्याकर- णादि पाणिन्यादेः शेयैकदेशार्यमपि, स ततोऽप्यधिकतरविज्ञान इति पसिद्ध लोके। किसु वक्तव्यम्-अनेकशाखाभेदभिन्नस्य देवतिर्यक- 5 मनुष्यवर्णाश्रमादिमविभागहेतोः ऋग्वेदाद्या्यस्य सर्वज्ञानाकरस्य अमयनेनैव लीलान्यायेन पुरुषनिः्वासवत् यस्मान्मइतो भूताधोने: संभव :- "अस्य महतो भूतस्य निःध्वसितमेतत् यदग्वेदः" इत्यादि क्ुते :- तस्य महतो भूतस्य निरतिशयं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमश्वं चेति॥

प्रकटार्थविवरणम् 10

ज्ञनवतप्रसूत: शास्त्रत्वात् व्याकारणवदिति वदितुं लोकसिद्धां व्यापिमाह- यदयदिति ॥ किंपुनर्न्थायेन दार्श्टान्तिकमाह-किमु वक्तव्यमिति।। ऋग्वेदाद्या्यस्य शास्त्स्य यस्मात् महतो भूताद्योने: संभव: तस्य सर्ववत्वं सर्वशक्तिंमत्वं चेति किमु वकव्यमित्यन्वयः । संभवे प्रमाणमाह-अस्येति ।। मुख्यलक्षणादिद्वारेण सर्वावभासनसमर्थश्य महत्त्वंद्योतनायानेकशाखेत्यादिं- 15 विशेषणानि तम्महत्वेनें तर्कारणस्य निरतिशयसर्वक्षत्वं दर्शयितुम्। खातन्ड्ये- णार्थमुपलभ्योच्यार्यमाणस्वं पौरुषेयत्वं व्योवतंयति-अमयनेनैवेति॥ बेद: अपोरुषेय:, अनपेक्षप्रमाणत्वात्, प्रत्यक्षवदिति प्रयोग:। न चापप्रणीतत्वेनैष प्रामाण्यमित्यसिद्धो हेतुरिति मन्तव्यम्, चक्रवाररंः । आसप्रणीतत्वेन प्रामा- ण्यावगमात् प्रवृत्ति:, प्रंवृत्तस्य चे फलदर्शनेनासत्वावधारणम्, ततः प्रमाण्याव. 20 गततिरिति। वेद: आपम्रणीतत्वानपेक्षभामाण्य: प्रमाणत्वात् प्रत्यसवदिति प्रयोग:। आापवाक्यस्य तु पौरुषेयत्वे सति अनापत्वाशङ्कापाकरणायातम्णीतत्व- मपेक्ष्यते, न प्रामाण्ये। शब्दानामर्थपरिष्छेदसामभ्रयस्य प्रामाण्यस्य ख्वारसि-

१. T omits श्यास्स्य यस्मात् ४. TM. मोहत्वेन. TM and A omit रास्नस्य. ५. T omits ब्याव ...... वेति. . २. TM. शकित्वं. - T, T' and P omit . ३. TM. अङत्व. ७. TM. सवरसिदलात्.

49 7

[स. १. पा. १. सु. ३.

भाध्यम् अथवा यथोक्तमृग्वेदादिशासरं योनि: कारणं पमाणमस्य ब्रह्मण: यथावत्सरूपाधिगमे। शास्त्रादेव प्रमाणात् जगतो जन्मादिकारणं ब्रझ्मा- धिगम्यत इत्यभिनायः । शास्त्रमुदाहृतं पूर्वसूते-"यतो वा इमानि 5 भूतानि जायन्ते" इत्यादि। किमर्थ तहीदं सूत्रं यावता पूर्वसूत्र एवैवं-

प्रकटार्थविवरणम् कत्वात्। एतेनैतत्प्रत्युक्तम्, वैदिकं प्रामाण्यं वक्तृगुणाधीनं वांक्यप्रामाण्य त्वात्, आप्वाक्यप्रामाण्यवदिति । द्वेतांश्च पक्षधर्मत्वाभावादसिद्धि:। यम् वेद: पौरुषेयः, वाक्यत्वात्, कालिदासादिवाक्यतत् इत्युंद्धप्यते, तत्र विपक्ष- 10 वाधकामावादप्रयोजकता; स्वाभाविर्केशक्तिवशात् संसर्गपरत्वेन वाक्यरवं मे पौरुषेयत्वाधीनम्, अन्यथा आत्मादिरनिस्यः अर्यत्वात् घटवत् इस्यप्युद्ध ज्यताम्। यदि तत्र कार्यत्वमुपाधिरित्यमिदर्धात तर्ह्यसर्वश्वचनत्वमुपाधिरि- स्यमिद्धीय । किश्च पौरुषेयत्वं पुरुषनिर्वर्त्यतामात्रं चेत् सिद्धसाधनम्। क्रम- विशिष्टानां वर्णानां वेदशष्दवाच्यतवात् क्रमस्य चो्चारणोपलण्येन्यतरधर्मस्य 15 क्षणिकतया तद्विशिष्टानामपि जन्यत्वात्। क्रमसाटृश्यपरम्परायाँश्चेइंप्रथमता- भावेनानादित्वाभिधानम्। यदि प्रमाणेनार्थमुपलभ्योश्चार्यमाणत्वं पौरुषेयत्वम्, तदा कालिदासादिवाक्यस्यापि कस्यचिदुत्प्रेक्षापूर्वकत्वात् तत्रानैकां्तिको हेतुः। अथ ज्ञानमात्रसमुत्थत्वम्, तदा प्रामाण्यप्रसिद्धयनुपपंत्तिबाधः । पुरु- षान्तरोज्चारणानिरपेक्षत्वं नाम पुरुषस्य स्वातन्त्रयं यत्र तत्पौरुषेयमिति, अनु- 20 वादेऽनेकान्त इति कतमतिविस्तरेण।।

वर्णकान्तरमाह-अथवेत्यादिना। अझविन्पक्षे पृथगारम्भमाक्षिपति-

१. TM omite वाक्य ...... दाप्त. ७. A: यां च. २. A omits आदि. . ८. TM. मिप्रधानं. ३. TM. उतप्रेक्ष्यते. ९. TM. णोऽर्य. Y. TM and A भाविके. ₹ .. T space is left out for writing ५. TM and A add तु. जन्मा ...... नुमा. ६. TM. लग्धा.

50

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ३.] पकटार्थववरणम्

भाष्यम्

जातीयकं शास्त्रमुदाहरता शास्त्रयोनित्वं ब्रह्मणो दर्श्षितम् । उच्यते। तत्र सूत्राक्षरेण स्पष्ट शास्त्रस्यानुपादानात् जन्मादिसूत्रेण केवलमनुमान- सुपन्यस्तमित्याशङ्कयेत; तामाशङ्कां निवर्तयितुमिद सूत्रं भवत्ठते- "शास्त्रयोनित्वात्" इति ॥ 5

कय पुनर्व्रह्मण: शास्त्रपमाणकत्वसुच्यते यावता "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" इति कियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदशितम्। अतो वेदान्तानामानर्थक्यम्, अक्रियार्यत्वात; कर्तदेवतादिप्रकाशनार्थ- त्वेन वा क्रियाविधिशेषत्वम्, उपासनादिक्रियान्तरविधानार्थत्ं वा। न हि परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपप्रतिपादनं संभवति प्रत्यक्षादिविषयत्वात् 10

प्रकटार्थविवरणम्

उच्यत इति॥ एवं जगतो जन्मादिकारणं सर्वशं ज्ञानानन्दात्मकं ब्रहम शास्त्रप्रमाणकमित्यु- पचिक्षेप। तत्र संशयः। कि भूतारथे शार्खत्र प्रमाणं न वेति। नेति तावदाहुजमि रनाया :- कर्थ पुनरिति ।। 'अंक्रियार्थानामानर्थकयम्' इति सूत्रकारवचनात् 15 नास्ति वेदान्तानामर्थवत्त्वमित्यर्थ:।कथमध्ययनवधिपरिगहीतानां वैर्थ्यमेवेस्या- शङ्कयाह-कर्तृदेवंतादीति ॥ कर्मप्रकरणादृपि व्युत्थितानां कर्थ तच्छेषत्व-

इत्यादिना जीवे अपहृतपाप्मादिधर्मलमारोपेण उपासना ध्यानं च विधीयते। तच्छेषत्वं वा भविष्यतीत्यर्यः। नतु जीवस्य ब्रह्मात्मत्वोपदशेन भूत एव 20. प्रामाण्यं कि न सूत्रकृतोSभिमतमित्याशङ्कयाह न हीति । जीवस्य संसारि- स्वआ हकप्रत्यक्षादिविरोधात् न ब्रह्मात्मत्व प्रतिपादनं संभवतीत्यर्थः। सुखदुःख-

₹. T space is left out for writing ₹. T space is left out for writing भूतायें ...... सूत्रकार. वता ... आत्मेत्येगोपासीत. २. TM. विधिरपि परि. ४. T and TM उपन्यस्त.

51

[भ. १. पा. १. सु. ३.

माष्यम्

परिनिष्ठितवस्तुनः, तत्पतिपादने च हेयोपादेयरहिते पुरुषार्थाभावाद्। अत एव "सोऽरोदीत" इत्येवमादीनां आनर्थक्यं मा भूदिति "विधि- ना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः" इति स्तावकत्वेनार्थवत्व- 5 मुक्तम्। मन्त्राणं च "इषे त्वा" इत्यादीनां क्रियातत्साधनाभिधाय- कत्वेन कर्मसमत्रायित्वमुक्तम्। न कचिदपि वेदवाक्यानां विधिसंस्प-

प्रकटार्थविवरणम्

प्राप्तिपरिहारयो: पवतिनिवृत्तिसाध्यतवात् न भूतप्रतिपादने प्रयाजनमप्यस्ती- त्याह-तत्मतिपादने चेति॥यतो न भूतवस्तुश्ञाने प्रयोजनम्, विध्युपासस्य च 10 प्रयोजनपर्यन्तता वक्तव्या अंत एवार्थवादानां जैमिनिना द्रव्यदेवतास्तावकत्वे- नार्थवत्वमुक्तमिस्यन्वय। तथा हि-प्रथमे पादे वेदस्यापौरुषेयत्वेन प्रयोजनव- र्कार्यार्थत्वेन च विधीनां प्रामाण्यं प्रतिपाद्य अर्थवादानां तदभावाद् "आस्ना- वस्य क्रियार्थत्वादानर्थंक्यमतद्र्धानां तस्पादनित्यमुच्यते" इत्यप्रामाण्यमाशङ्कय सिद्धान्तमभिदधौ "विधिना तु" इति। विधीनां प्रवर्तकत्वनिवर्तकत्वाकाक्ित- 15 द्रव्यदेवतास्तुतिनिन्दाद्वारेण सेनिदितविधिनिषेधैकवाक्यत्वादर्थवादा अथे- वन्तः स्युरित्यर्थः। अनन्तरं च अथेदानीं कि वित्रक्षितवचना: मन्त्रा: उताविव- क्षितवचना इति प्रक्रम्य "इषेत्वेति शाखां छिनत्ति" इत्यादिविनियोगबलादुख्चा- रणमात्रेणोपकुर्वन्ति मन्त्रा इति पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तमुपचक्रमे "अविशिष्ट स्तु वाक्यार्थः" इति। लौकिकानां पदानां वेदे प्रयुज्यमानानामविशिष्ट पवार्थ 20 इति प्रयोगविध्याक्षिप्तानुष्ठेयपदार्यस्मारकतया विनियुक्तानां मन्त्राणां क्रियाक् स्वम्। तदेतदाह मन्त्रा्णं चेति। ननु क्रियाप्रकरणपठितानां भवतु क्रियाशे- परवेनार्थवत्वं न सर्वत्रत्याशङ्कयाह-न कचिदपीति । विमत वेदवावयं विधि- सस्पशनैव [नैवार्थवत्]भूतार्थवेदत्वात् "सोऽरांदीत्" इत्यादिवदिति वेत् तर्हिं वेदान्तानां स्वार्थ एव विधि परिकल्प्यार्थवत्त्वमस्तु, किं कर्मविधिशेषखवेनेस्या-

१. A तर्हि चार्थ. ३. T.M. and A इत्यर्थस्तर्हि. . A omits सनिहित.

52

समन्वयाधिकरणम् ४.j मकटार्थविवरणम्

माध्यम् शमन्तरेणार्थवचा दष्टा उपपन्ना वा। न च परिनिष्ठते वस्तुस्वरूपे विधि: संभवति, क्रियाविषयत्वाद्विधेः। तस्मात्कर्मापेक्षित कर्त देवतादिस्व रूपप्का- शनेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानाम् । अथ प्रकरणान्तरभयात् नैतद- भ्युपगम्यते तथापि स्ववाक्यगतोपासनादिकर्मपरत्वम्। तस्मान्न ब्रह्मणः 5 आास्त्रयोनित्वमिति पाप्ते उच्यते- तत्तु समन्वयात्॥१-१-४॥ तुशन्दः पूर्वपक्षव्यावृत्यर्थः । तद्रह्म सर्वजं सर्वशक्ति जगदुत्पच्ति- स्थितिलयकारणं वेदान्तशास्त्रादेवावगम्यते । कथम् १ समन्वयात्। सर्वेपु हि वेदान्तेषु वाक्यानि तात्पर्येणैतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वेन समनुगतानि 10 प्रकटार्थविवरणम् शाङ्कयाईं-न चेति ॥"दग्ना जुहोति" इत्यादेरपि गुणावच्छिन्नभावार्थविषय- त्वात् साधनविधायकत्वाच्च नित्यशुद्धसिद्धस्य न विधिधिषेयत्वमित्यर्थ: । सङ्- एष्टिं निगमयति-तस्ादिति। यदुकं गुरुमतानुसारेण उपासनादिक्रियाम्तर विधानार्थतवं वेति तद्विवृणोति-अथेत्यादिना ॥ सर्वथापि न शास्त्रपमाणक- 15 मद्धितीयं म्रह्येत्युपसंहरति-तेस्मादिति॥

तच्तु समन्वयाद्।। सिद्धान्तं सूत्रमवतार्य व्याचष्टे-तुशब्द इति।। प्रेतिश्ातार्यें हेतुं पृच्छति- कंथमिति॥ हेतुमाहसमन्वयादिति॥ सम्यक् तात्पर्येण ब्रह्मप्रतिपादने वेदान्तपदानामन्वयदर्शनमिति हेत्वर्थमाह-सर्वेषु हीति । अयमाशय :- येवां 20 पदानां यशिमिनथें शक्तितात्पयें तेषां तैत्र प्रामाण्यं न त्वविधि [तद्विधि] संस्पश-

१. TM omits आ. Y. T. and Ti अवतार्याच. २. TM. वर्णशुदस्य Tand T1 ५. TM. प्रशातायें. &. TI, P and TM omit कय ..... महि. ₹. T. Space is left for writing W. T. and Ti omit तम प्रामान्यं नस्ब. विषय ...... क्रिया.

58

ब्हसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १.पा.१.६ू.४.

भाष्यम् "सदेव सोम्येदमग्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम्" "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत" "तदेतद्रह्मापूर्वेमनपरमनन्तरमबराह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू:" "ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात" इत्यादीनि। न च तद्ग- 5 तानां पदानां ब्रह्मस्वरूपविषये निश्चिते समन्वयेऽवगम्यमाने अर्था- न्तरकल्पना युक्ता, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात। न च तेषां कर्तदेव- प्रकटार्थविवरणम् कृतम् "जातर्तेलयवाग्वा वा जुडुयात्" इत्यादेरपि सवार्थे प्रामाण्यापातात्। अेतो

10 वेदान्ता: खार्थे प्रमाणम्, तत्परत्वात् अग्निहोत्रादिवाक्यवत् नासिद्धो हेतुः, तात्पर्थलिङ्गानामवगमात्। तथाहि-छान्दोग्ये षष्ठे प्रपाठके "सदेव सोम्येदमश्न आसी देकमेवाद्वितीयम्" इत्यद्वितीयेनोपक्रम्य "ऐतदातयामेदं सर्वे तत्सत्यं स भात्मा तत्त्वमसि" इत्यद्वितीयेनैवोपसंहारात्. मध्ये च "तत्वमसि" इनि नव- कृत्वोऽभ्यासात्, मानोन्तरानधिगतस्य वाद्वितीयात्मनः प्रतिपादनात्, "आचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं पावत्न चिमोशष्येऽथ सम्पत्स्ये" इति 15 फलसङ्कीर्तनात्, तथा सृष्टिस्थितिप्रलयाद्यर्थवादोपादानात्, तथा मृदादि- रषान्तैर द्विर्तायस्यात्मनो युक्तिभिरुपपादनात् तस्य तावदद्वितीयात्मन्येव सात्पर्यमवधार्यते । तथा वेदान्तान्तरंष्वपि उपक्रमोपसंहारैकरूप्याभ्यासा- पूर्वताफलवत्तार्थवाद्युक्त्युपपादनानि षद्टिधतात्पर्यलिङ्गानि विकल्पेन समु. धयेन वा द्रष्टव्यानि । तस्मात् सिद्धं शास्त्रप्रामाण्यमिति । ननु यद्यप 20 वेदान्तगतानां पदार्थानां विशेषणविशेष्यभावेन सम्बन्धो लिलक्षयीषिता- द्वितीयम्रह्मस्वरूपपर एव तात्पर्यलिङ्गेभ्यो निश्चितः, तथापि जैमिनिवचनादे वार्थाम्तरपरत्वं कल्प्यत इत्याशङ्कयाह-न च तद्गतानामिति । किञ्च जैमिनी- वसूत्राच्ेदर्थान्तरपरत्वकल्पना बादरायणसूत्रात् सार्थपरतैव कि न स्यात्। वक्ष्यति च तस्यापि गतिम्। यद्भाणि कर्मविधिशेषत्वं कर्तृसमर्पणेन तत्राह- 25 न च तेपामिति॥ यच्चावाचि प्रमाणान्तरविरोधात् न जीवस्य ब्रह्मताप्रतिपाद

१. A इत्येवमादीनामपि. Y. TM. ropeats तत्वमसि a second time. २. A omits अतोः ५. T. and T1 आत्मानान्तरा. ३. T. and Ti omit छान्दोग्ये ६. TM. विवस. ......... भदितीय.

54

समन्यवाजिकरजम्, ४.] मकटार्यविवरणम्

भाध्मम् तादिस्वरूपप्रतिपादनपरता अवसीयते, "तल्केन कं पशषेद्" इत्यादि- क्रियाकार कफळनिराकरणश्चतेः। न च परिनिष्ठितवस्तु स्वरूपतवेऽपि प्रत्य- क्षादिविषयत्वं ब्रह्मणः, "तत्वमसि" इति ब्रह्मात्मभावस्य शाख्त्रमन्तरे- णानवगम्यमानत्वात् । यत्तु हेयोपादेयरहितत्वादुपदेशानर्थक्यमिति, नैष दोष :; हेयोपादेयशुन्यव्रह्मात्मतावगमादेव सवेक्ेशम्रहाणात् पुरु- पार्थसिद्धेः। देवतादिपतिपादनस्य तु स्ववाक्यगतोपासनार्थत्वेऽपि न कश्चित् विरोधः। न तु तथा ब्रह्मण उपासनाविधिशेषत्वं संभवति।

प्रकटार्थविवरणम्

नमिति, तमाह-न व परिनिष्ठितेति। परिनिष्ठितत्वमात्रेण प्रमाणान्तर-10 विषयत्वे वस्तुत्वात् तुच्छव्यावृत्तत्वाद्वा धर्मस्यापि प्रमाणाम्तरविषयत्वप्रसग्गा- दिति भाव:। तद्विषयत्वेऽप्येवं प्रयोक्तव्यम्-वैदिकं ज्ञानं खविपरीतसकल- पूर्वप्रत्ययबाधकम् तद्विषये तद्विपरीताकारत्वे तन्निरपेक्षत्वे व सति उत्तरप्रमा- णत्वात् 'नायं सर्पः' इत्याप्तवाक्योत्थज्ञानवदिति। यद्ा आत्मनि सर्वों भेदाव- भास: उत्तरप्रमाणबाध्य: तद्विषये तद्विपरीतावभासरवात्, य एवं स एवं यथा 15 रजतप्रत्यय इति। न च "आदित्यो यूपः" इस्यादौ व्यभिचारः, तस्यातत्परत्वेन तन्राप्रामाण्यात्। यदरुदवत्र केशवः "नासंभावितदोषेस्य प्रत्यक्षादेर्दिक्मोह- वदागमवाध्यत्वम्" इति तह्यर्थमरोदीत्। यतः आगमावबाधितविषयतयैव बाह्दोषादर्शनेऽप्यान्तरदोषसंभावनोल्लासो 'मनुष्योऽहम्' इत्यादाविव। आग- मस्य चापौरुषेयतया निर्दिष्टस्यानपेक्षस्य तत्परस्य स्वत एव खविपरीतावबाधने 20 सामर्थ्यात् न इतरंतराश्रयत्वम्। तस्माद्यतिकिश्चिदेतत्॥ यन्तु इत्यादिना परोक्मनूद दूषयति। यज्ञावादि स्ववाक्यगतोपासनादि विधानार्थत्वं भूतार्थानां वेदान्तानामिति तत्र भागेऽनुमतिरित्याह-देवतादीति। उपासनाप्रकर- णसप्राणादि देवासुरसङ्गामादिप्रीतिपादनस्य भवतु उपासनाशेषत्वमित्यर्थः । उपासनाप्नकरणादृपि व्युत्यितानां न तच्छेषत्वं स्वरूपमात्रपर्यवसानानिव्यभि 25 प्रेस्वाह-न तु तथेति॥ ननु "अयमात्मा ब्रह्म" 'इत्युपासीत' इति विष्यध्याहा-

१. TM. सत्वान् य: एवं मथा. ३ T, T1, P and P add देवता, २. TM. तद्दाषस्य.

55

ब्रह्मसूतभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. १. सू.४.

भाष्यम्

एकत्वे हेयोपादेयशून्यतया क्रियाकारकादिद्वतविज्ञानोपमर्दोपपचतेः। न हि एकत्वविज्ञानेनोन्मथितस्य द्वैतविज्ञानस्य पुनः संभवोऽस्ति येनो- पासनाविधिशेषत्वं ब्रह्मणः प्रतिपाद्येत। यद्यप्यन्यत्न वेदवाक्यानां विधि- संस्पर्शमन्तरेण प्रमाणत्वं न दृष्टम्, तथाप्यात्मविज्ञानस्य फलपर्यन्तत्वान्न तद्विषयस्य शास्त्रस्य मामाण्यं शक्यं प्रत्याख्यातुम्। न चानुमानगम्यं शास्त्रमामाण्यम्, येनान्यत् दष्टं निदर्शनमपेक्ष्येत। तस्मात् सिद्धं ब्रह्मण: शास्त्रपमाणकत्वम्।।

प्रकटार्थविवरणम्

10 रंण तच्छेषत्वं भवतु । तर्हि अवगते ब्रह्मात्मैकत्वे विधानं वक्तव्यम्: तभ्न संभवतीत्याह- एकत्व इति ।। आत्मनो ब्रह्मत्वं नाम देशतः कालतो वस्तु- तश्चानवच्छिन्नत्वम्; तथ्चेदवगतं तदोपास्योपासकादिभेदसुध्दभावान्न विधानं संभव्तीत्यर्थः । संस्कारबलात् पुनरुदये विधानमिति नेत्याह-न हीति ॥। विध्यधिकारनिमित्तस्य द्वैतविज्ञानस्य न पुनस्संभव इत्यर्थः । अथ परोक्षमेवा- 15 रपनो ब्रहमत्वमवगतम्, न तेन भेदधुद्धयुपमर्दः; तहि किमापराक्ष्यायोपासन- विधानमपवर्गाय वा? नाद्यः परोक्षस्य विधिशतेनाप्यापरोक्ष्यासंभवात्, परमानन्दापरोक्ष्ये स्वयं प्रवृत्तेश्च। द्वितीयं विस्तरेण पराकरिष्यति। यश्चोक्तम्, 'न कचिद्वदवाक्यानां विधिमन्तरेणार्थवत्ता' इति तत्राह-यद्यप्यन्यत्नेति॥ "सोऽरोदीत्" इत्यादीनां सवार्थे फलाभावात् युक्ता विधिस्पर्शेनार्थवत्ता न 20 भूतार्थत्वादिति भावः। ननु भूतार्थत्वेऽपि फलवत्त्वात् सवार्थे प्रामाण्यं क टष्ट- मित्याशङ्काह-न चानुमानगम्यमिति । अन्यथा विधिनिष् वेदवाक्यं सफ- लमित्यन्यत्रादर्शनात्, तस्यापि खार्ये प्रामाण्यं न स्यादित्यर्थः । यस्माद्विधि- वाक्येन वेदान्तानां समानयोगक्षेमत्वं प्रामाण्ये तस्मादित्युपसंहार:।।

१. TM. नापि. ३. T omits सो ऽरोदीत् ......... ऊर्ध्वगतेषु २. TM. omits विधानं. धर्म in line 18 on page 61.

56

समन्ववाधिकरणम् '.] प्रकटार्यविवरणम्

माध्यम् अतापरे पत्यवतिष्ठन्ते। यद्यपि शासत्रममाणकं ब्रह्म तथापि पति- पचिविधिविषयतयैव शाक्ेण ब्रह्म समर््यते; यथा यूपाहवनीयादीन्य- लौकिकान्यपि निधिशेषतया शास्रेण समर्प्यन्ते, तद्रद्। कुत एतत् मनुचिनिवृत्तिपयोजनत्वाच्छास्रस्य। तथा हि शासत्रतात्पर्यविदा- 5 आहु :- "दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनं नाम" इति, "चोदनेति कियायाः प्रवर्तकं वचनम्" "तस्य ज्ञानमुपदेशः" "तज्जतानां क्रियार्थेन समान्नायः" "आम्नायस्य क्रिकयार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" इति च । अतः पुरुष कचिद्विषयविशेषे प्रवर्तयत् कृतश्चिद्विषयविशेषात् प्रकटार्थविवणरम् 10 इदानीं मोक्षकामस्य प्रतिपत्तिनियोगशेषत्वेन शास्रेण ब्रह्म प्रतिपाद्यते, न स्वातन्ड्रयेणेति पाचां वृत्तिकृतां मतमाह-अवापर इत्यादिना॥ ननु नियोगस्तावदलौकिक: ; कथं तच्छेपतया शास्रेणालौफिकं ब्रह्म सेमध्यंत इस्या- शाङ्कयाह-यथेति ॥ ननु ब्रह्मणि तात्पर्यलिद्गानां दर्शितत्वात् किमिति नियोग- शेषत्वमित्याशङ्कयाइ-कुत एतदिति । वृद्धव्यवहारानुसारेण हि शास्त्र- 15 तात्पर्यमवधारणीयम्; वृद्धव्यवहारे च श्रोतु: प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनोदेशेनाप्तस्य प्रयोगो दश्यते; ते एव शास्त्रस्यापि प्रयोजने; ते च नियोगाधीने; भतो नियोगपरमेव शास्त्रमित्याह-पतृत्तीति ।। नियोगनिष्ठत्वे शास््स्य शबरस्वामि- प्रभृतीनां सम्मतिमाह-तथा हीत्यादिना॥ तस्य वेदस्य डष्टोऽर्थ: इष्ट प्रयो- जनं नियुक्तकमांवबोधनं नियोगक्ञानमित्यर्ः । क्रियायाः नियोगस्य समर्पक 20 वचनं चोदनेत्याहुरिति द्वितीयभाष्यार्थः। औत्पत्तिकसून्रावयवं पठति - तस्य धर्मस्येति॥ नियोगायस्य ज्ञानसाधनम् उपदेशो विधिवाक्यमित्यर्थः। तत्तत्र वेदे भूतानां सिद्धार्थवाचिनां पदानां क्रियार्थेन नियोगवाचिना पदेन समाम्रायः संबन्धो लोकानुसारादित्यर्थः । यत एवं शास्त्रतात्पर्यविदो वदन्ति तस्मात्कर्मकाण्डं तावत् नियोगनिष्ठमित्याह-अतः पुरुषमिति ॥ साक्षान्नियो- 25

१. TM omits अत्र. ३. Ti. वशात्. २. T, T1, P and A. न कभ्यते. Y. Ti and P. क्रियायां. 57

[ब. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यम् निवर्तयचार्थवच्छास्म्। तच्छेषतया चान्यदुपयुक्तम्। तत्सामान्याद्वे- दान्तानामपि तथैवार्थवच्वं स्यात्। सति च विधिपरत्व्रे यथा खर्गादि- कामस्याभिहोत्ादि साधनं विधीयते एवममृतत्वकामस्य ब्रह्मज्ञानं विधी- 5 यत इति युक्तम्। नन्विह जिज्ञास्यवैलक्षण्यमुक्तम्-कर्मकाण्डे भव्यो धर्मो जिज्ञास्य:, इह तु भूतं नित्यनिर्द्टतं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति ; तत्र धर्मज्ञान- फलादनुष्ठानसापेक्षाद्विलक्षणं ब्रह्मज्ञानफलं भवितुमईति। नाईत्येवं भवितुम्, कार्यविंधिपयुक्तस्यैव ब्रह्मणः प्रतिपाद्यमानत्वात्। "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" "य आत्मापहतपाप्मा . .. सोऽन्वेष्टव्यः स विजि- 10 श्ञासितव्यः" "आत्मेत्येवोपासीत" "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादिषु विधानेषु सत्सु 'कोऽसावात्मा' 'किं तङ्रस' इत्याकाह्कायां तत्स्वरूपसमर्पणेन सर्वे वेदान्ता उपयुक्ता :- नित्यः सर्वज्ञः सर्वगतो नित्यतृप्तो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इत्येवमादयः। तदुपासनाथ शास्त्रदष्टोऽदष्टो मोक्ष: फलं भविष्यति। कर्तव्यविध्यननु- 15 प्रवेशे तुवस्तुमात्रकथने हानोपादानासंभवात् 'सप्द्वीपा वसुमती' 'राजासौ

प्रकटार्थविवरणम्

गोपदेशेन पुरुषस्य यत्पवृत्तिफलं तद्ेव शास्त्रम्। मन्त्रार्थवादादिकं तु तच्छेष- त्वेनोपक्षीणमित्यर्थः। तथा च वेदान्ता: नियोगपरा: शाख्त्वात् संप्रतिपश्नव- दित्याह-तत्सामान्यादिति। नियोज्यवत्वमुपाधिरित्याशङ्कय साधनव्याप- 20 कत्वमाह-सति चेति॥ तर्हि ब्रह्मणो जिश्ासा कर्मत्वाभिधायिसूत्रविरोध इस्याह-नन्विरेेति ।। नियोगशेषब्रह्मजिजासैव सूतकृतोऽप्यभिप्रेता, अतो नें तद्विरोध इस्यभिप्रेत्याह-नाईत्येवमिति ॥ नन्वस्तु शास्त्रत्वम्, कर्तव्यरूप- नियोगपरत्वं मा भूत; तंथा व विपक्षवाधकामावादप्रयोजक इत्याशङ्कयाद- कर्तव्यविष्यननुपवेश इंति ॥ निष्पयोजनत्वप्रसङ्गो न बाधक: सिद्ध-

१. TM. तेन.

58

समन्यवाधिकरंणम् ४.j भाष्यम् गच्छति' इत्यादिवाक्यवद् वेदान्तवाक्यानामानार्थक्यमेव स्याद्। नज वस्तुमात्नकथनेऽपि 'रज्जुरियम्, नायं सर्पः' इत्यादौ भ्रान्तिजनित- भीतिनिवर्तनेनार्थव्त्वं दृष्टम्: तथेहप्यसंसार्यात्मवस्तुकथनेन संसा- रित्वभ्रान्तिनिवर्तनेनार्थव्त्वं स्यात्। स्यादेतदेवम्, यदि रज्जस्वरूप- 5 श्रवणमात्रेणेव सर्पभ्रान्तिः, संसारित्वभ्रान्तिः ब्रम्मस्वरूपश्रवणमात्रेण निवर्तेत; न त निवर्तते । श्ुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्व सुखदुःखादिसंसारि- धर्मदर्शनात् "श्रोतथ्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति च श्रव- णोत्तरकालयो: मनननिदिध्यासनयो: विधिदर्शनात् । तस्मात्मतिपचि- विधिविषयतयैव शास्त्रपमाणकं ब्रह्माम्युपगन्तव्यम् इति॥ 10 अत्राभिधीयते । न; कर्मब्रह्मविद्याफलयोः वैलक्षण्याद्। शारीरं वाचिकं मानसं च कर्म श्रतिस्मृतिसिद्ध धर्माख्यम्, यद्विषया जिज्ञासा "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति सूतिता। अधर्मोऽपि हिंसादि: प्रतिषेधचोदनालक्षणत्वाज्जिज्ञास्यः परिहाराय। तयोश्ो-

प्रकटार्थविघरणम् 15

वस्तुश्ानादृपि प्रयोजनदर्शनादिस्याह-नन्विति ॥ ए ष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोवैलक्ष- ण्येन परिहरन् बाधकं समर्थयवे-स्यादेतदेवमिति ।। इतश् न शाब्दसिद्ध-

नैव सप्रयोजनत्वं तस्मादित्युपसंहार:।।

वेदान्ता न नियोगपरा:, फलवतत्वे सति नियोज्यविधुरत्वात् 'नायं 20 सर्पः' इति वाक्यवदित्याह- अत्ाभिधीयत इति । ननूकं मोक्षकामो नियोज्य इति तत्राह-नेति॥ मोक्षो नियोगसाध्यो न भवति, कर्मफलाहै- लक्षण्याभावप्रसक्रात्; विद्यते च वैलक्षण्यमित्यर्थ: । कर्मफलाहवैलक्षण्यं दर्श- थितुं कर्म तावदाह-शरीरमिति॥ न केवलं धर्माल्यं कर्भ किन्त्वध्मों- पीस्यार-अधर्मोऽपीति ॥ करमोकत्वा तत्फलमाह-तयोरित्यादिना॥ सुख- 25 दुःखयोर्विशेषणानि शरीरवाद््मनोभिरेवोपभुज्यमाने इत्यादीनि विद्याफल- पैलसण्यन्ञापनाय। तथा दि-मोक्षो न नैयोगिक: शा्वीराद्यनुपभोग्यत्वाव्,

59

मसूतभाष्यव्यारयानम् [म. १. पा. ८. सू. ४.

भान्यम् दनाळक्षणयो: अर्थानर्थयो: धर्माधर्मयोः फले मत्यक्षे सुखदुःखे शरीर- वाज्मनोभिरेवोपसुज्यमाने विषयेद्रियसंयोगजन्ये त्रम्मादिष् स्थावरान्तेपु मसिदे। मनुष्यत्वादारभ्य ब्रह्मान्तेषु देश्वत्स सुखतारतम्यमनुश्ू- 5 यते । ततश्र तद्ेतोः धर्मस्यापि तारतम्यं गम्यते। धर्मतारतम्यादधि- कारितारतम्यम् । प्रसिद्ध चार्यित्वसामर्थ्यविद्वचादिकृतमधिकारितार- तम्यम् । तथा च यागाधनुष्ठायिनामेव विद्यासमाधिविशेषात् उचरेण पथा गमनम्, केवळैरिष्पूर्तदच्साधनैर्धुमादिक्मेण दक्षिणेन पथा प्रकटार्थविवरणम् 10 विषयेन्द्रियसयोगाजन्यत्वाल्, संसारमण्डलानन्तर्भूतत्वात्, यन्नैयोगिक न तत्तथा यथा कर्मफलमिति। 'किश् मोक्षो न नैयोगिक: निरतिशयत्वाद्; यनैयोगिकं तत्सातिशयं यथा धर्मफलमित्यभिप्रेत्याह-मनुष्यत्वादारभ्येति। "स.पको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्य- गन्धर्वाणामानन्द:" इत्यादि भ्रूयते। किश्च मोक्षो न नैयोगिक: एकरूप- 15 िनाधिकारिमश्वात्; यन्जैयोगिकं न तत्तथा यथा कर्मफलंमि्यभिप्रेस्याह- ततश्चेति॥ किश्च केवल्यं नाडए[एजं]गमनाद्यनायत्तत्वात्, न यदेवं न तहेवं यथा

धनुक्रान्तेनोचरेण पथा।

"अभिददोतं तपस्सस्यं वेदानां चातुपालनम्। 20 भातिथ्यं वैभ्यदेवश्चापीषमित्यमिधीयते।।

यापीकूपत टाकादिदेवतायतनानि थ। अश्षप्रदनमाराम: पूर्तमित्यमिधीयते।।

शरणागतसन्न्राणं भूतानां चाप्यटिसनम्। पहिपेदि च यद्दानं दत्तमिरयभिधीयते।।"

१. Ti adde न्यासिपक्षपर्मताविघातिन: प्रतिपक्षस्य सपक्षा- २. TM. तदभि. प्रवेधस्य न दोषवसं व्यर्थव्रासाधारण ......

60

समन्ययाधिकरणम् ४.j मकटार्यविवरणम्ं

भाध्यम्

गमनम्, तत्नापि सुखतारतम्यम्, तत्साधनतारत्म्यं च शास्त्रात् "याव- तसंपातमुषित्वा"इत्यस्मात् गम्यते। तथा मनुष्यादिषु स्थावरान्तेपु सुखलतश्चोदनालक्षणधर्मसाध्य एवेति गम्यते तारतम्येन वर्तमान: । तथोर्ध्वगतेष्वधोगतेषु च देश्वत्सु दुःखतारतम्यदर्शनात् तद्धेतोरधर्मस्य 5 पतिषेधचोदनालक्षणस्य, तदनुष्ठायिनां च तारतम्यं गम्यते । एव- मविद्यादिदोषवर्ता धर्माधर्मतारतम्यनिमित्तं शरीरोपादानपूर्वक सुख- दुःखतारतम्यमनित्यं संसाररूपं श्रुतिस्मृतिन्यायपसिद्धम् । तथा च श्रुतिः "न इ वै सशरीरस्य सतः पियामिययोरपहतिरस्ति" इति यथावर्णितं संसाररूपमनुवदति । "अशरीरं वात सन्तं न पियामिये. 10 स्पृशत:" इति प्रियामियस्पर्शनप्रतिषेधाद चोदनालक्षणधर्मकार्यत्वं मोक्षाख्यस्याशरीरत्वस्य प्रतिषिध्यत इति गम्यते । धर्मकार्यत्वे हि प्रियामियस्पर्शनपतिषेधो नोपपद्येत। अशरीरत्वमेतर धर्मकार्यमिति चेव

प्रकटार्थविवरणम् "ते धूमममिसंभवन्ति। धृमाद्रात्रिम्" इत्यनुक्रान्तेन दक्षिणेन पथा चन्द्र- 10 लोकगतानामपि न निरतिशयं सुखमित्याह-तत्नापीति॥ संपतस्यननारमा- लोकादमुं लोकमिति सम्पात: कर्मारायः: तत्र यावन्दोक्तव्यं स्थित्वा "अथैत- मेवाध्धानं पुनर्निवर्तन्ते" इति इयस्ताकरणात् सातिशयत्वं गम्यत इत्पर्थ । मनुष्यत्वादूर्ष्वगतेषु धर्मकार्यस्य सुखस्य सातिशयत्वमुक्तम्। इदानीं ततोऽधो- गतेषु तदाह मोक्षवैलक्षण्यसिद्धये-तथेत्यादिना ॥ हैदानीमधर्मेफलं प्रपश्- 20 यति-तथोर्ध्वगतेष्विति। उमयविधकर्मफलं निगमयति मोक्षफलविलंक्षण- स्वाय-एवमिति ।। किश् मोक्षो न नैयोगिक: प्रतिषिद्धप्रियाप्रियास्पर्शत्वाद्, न यदेवं न तदेवं, यथा धर्मकार्यमिस्याह-अशरीरं वा वेति ॥ कर्मणां विचिन्न- फलदाने शाकत्वात् प्रसिद्धकर्मफलविलक्षणमपि मोक्षाक्यमशरीरत्वं धर्मकाये भविष्यतीति शङ्कार्थ: । आात्मनः सर्व[र्षी]वास्तवशरीरसंबन्धवैधुर्यमशररित्वम्। 25

१. TM omits ते ... पन्ति. २, T, TM, P and A. विम्लणं. २. Tand TM omit इदानी.

61

[न. १. पां १. सू. ४.

माध्यम् न तस्य स्वाभाविकत्वात् । "अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम्। महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति।" "अपाणो हमनाः शुभ्र:" "असङ्गो हायं पुरुषः" इत्यादिश्चुतिभ्यः । अत एवानुष्ठेयकर्म- फलविलक्षणं मोक्षाख्यमशरीरत्वं नित्यमिति सिद्धम्। तत्र किश्चित्परि- णामिनित्यं स्यात्, यस्िन् विक्रियमाणेऽपि तदेवेदमिति बुद्धि: न विहन्यते, यथा पृथिव्यादिजगन्नित्यत्ववादिनाम्, यथा वा साङ्यानां गुणा: । इदं तु पारमार्थिकं कूटस्थनित्यं व्योमवत् सर्व- व्यापि सर्वविक्रियारहितं नित्यतृप्तं निरवयवं स्वयंज्योतिःस्वभावम्, 10 यत्र धर्माधर्मों सह कार्येण कालतयं च नोपावर्तेते। तदेतदशरीरत्वं मोक्षाख्यम् "अन्यत्न धर्मादन्यत्ाधर्मादन्यत्नास्मात् कृताकृतात्। अन्यत्न भूताच् भव्याच" इत्यादिश्चुतिभ्यः । अतस्तङ्वह्म यस्येयं जिज्ञासा प्रस्तुता। तद्यदि कर्तव्यशेषत्वेनोपदिश्येत, तेन च कर्तव्येन साध्यश्रेन्मोक्षोऽभ्युपगम्येत, अनित्य एव स्यात्। तत्नैवं सति यथोक्तकर्म- 15 फलेष्वेव तारतम्यावस्थितेष्वनित्येषु कश्चिदतिशयो मोक्ष इति प्रसज्येत । नित्यश् मोक्ष: सर्वैः मोक्षवादिभिरभ्युपगम्यते । अतो न कर्तव्य- प्रकटार्थविवरणम् तथ्य घानादित्वात् न धर्मकार्यत्यमित्वाह-नतस्येति। अनादिभावत्वान्मोक्षस्य नित्यत्वमपि सिद्धमिस्याइ-अत एवेति ॥ ननु निस्यत्वेऽपि नियोगतोऽन्यथा 20 परिणंस्यत इस्याशङ्याह-तत्र किश्ञिदिति ॥ परिणामिनित्यं यत्किश्ि दस्तु तत्र भंवेभ कर्मणान्यथाभावः। इवं तु फैवल्यं न तथेत्यर्थः। कैवल्यं न नैयोगिक नित्यत्वात्, व्यापित्वात्, अविक्रियत्वात्, नित्यतृप्तत्वात्, निरवयव- त्वात्, स्वयंज्योतिष्ठात्, धर्माद्यनवच्छेद्यरवात्, कालन्रयापरिच्छेद्यत्वास्, न यदेवं न तदेवम्, यथा कर्मफलमिति भावः। धर्माद्यनवच्छेद्यत्वे प्रमाणमाह- 25 अन्यत्न धर्मादिति॥ ननूदाहता: ्रुतयो न मोक्षविषयाः किन्तु ब्रह्मविषया इत्याशङ्कयाह-अतस्तद्रस्मेति। उक्तकर्मफलवैलक्षण्यात् तत्कैवल्यं ब्रह्मेत्यर्थः। वतः किमित्यत आइ-तघदीति ॥ इतम मोक्षो न गैयोगिक:, सामात्कार-

समन्वयाधिकरणम् ४] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् शेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्तः । अपि च "ब्रह्म वेढ ब्रझ्मैव भवति" "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्। न विभेति कुतश्न" "अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि" "तदात्मानमेवावेदाईं ब्रह्मास्मीति, तस्मात्तत्सर्वमभवत्" "तल्न को 5 मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः"इत्येवमादयाः श्षतयः त्रव्मविद्यानन्तर- मेव मोक्षं दर्शयन्त्यः मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति। तथा "तद्दैतत्पश्य- सृषिर्वामदेव: प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्र" इति ब्रह्मदर्शनसर्वात्म- भावयोर्मध्ये कर्तव्यान्तरवारणायोदाहार्यम्-यथा 'तिष्ठन् गायति' इंति तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये तत्कर्तृकं कार्यान्तरं नास्तीति गम्यते। 10 "त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि" "श्रुतं सेव मे भगवद्दशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति ; सोऽइं भगवः शीचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयतु" "तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं प्रकटार्थविवरणम् निरन्तरत्वात् रज्ज्वविद्यास्तमयवदित्याह-अपि चेत्यादिना ॥ परं िम्ब- 15 रूपेण अपर च प्रतिबिम्बितत्वेमेर्ति परापरं ब्रह्म । तसिन्टष्टे साक्षात्कृते भस्य विदुष: प्रारण्धव्यतिरिक्तानि कर्माणि क्षीयन्त इति नैरन्तर्यम्। तङ्क्रसात्मानमेवा- वेद्जानात् "अहं ब्रलास्मि" इति ततो ज्ञानासद्रह सर्वे परिपूर्णममवत्। अज्ञान- कृत: परिच्छेद्भ्रमो व्यावरतिष्टेत्यर्थः । इतश्र मोक्षो न नैयोगिक:, दर्शनफल- त्वात्, रज्जवविद्यास्तमयवदित्यभिन्नेत्याह-तथा तद्धैतदिति ॥ तदेतद्विम्य- 20 भृतं ब्रह्म पश्यन् वामदेव: "अहं मनुरभवं सूर्यक्ष" इति मेने। दष्टस्यैव तस्वस्य सर्वंत्र प्रतिबिम्बितत्वादित्यर्थः। 'तिष्ठन्गायति' इत्युके शब्दतस्तत्कर्तृकं किया- न्तरं न भवतीत्येतावतोदाहरणम्। इतश् मोक्षो न नैयोगिक:, अविद्यास्तमय- त्वात् रज्ज्वविद्यास्तमयववित्याह-त्वं हि नः पितेति । अविद्यां निवर्तयसि मञानोपदेशेनेष्यर्थः। तस्मै नारदाय व्वस्तदोषाय तमसोऽद्ञानस्य पारं दर्शयती- 25 १. TM. सुक्ष्मार्थश्र.

अससूतभा्यव्याखयानम् [र.१. पा. १. सू ४.

भाष्यम् दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः" इति चैवमादयाः शुतयः मोक्षमतिबन्ध- निवठचिमात्रमेवात्मज्ञानस्य फलं दर्शयन्ति। तथा चाचार्यग्रणीतं न्यायोप- वृंहितं सूत्रम्- "दुःखजन्मनवृचिदोषमिध्याज्ञानानामुतरोत्तरापाये 5 तदनन्तरापायादपवर्गः"इति। मिथ्याज्ञानापायथ् ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञाना- द्वति । न चेदं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं संपद्रूपम्-यथा "अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वेदेवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति"इति। न चाध्या- सरूपम्-यथा "मनो ब्रह्मेत्युपासीत" "आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः" इति च मनआदित्यादिषु ब्रह्मदृष्ठ्यध्यासः । नापि विशिष्टक्रियायोग- 10 निमिच्तम् "वायुर्वाव संवर्गः" "माणो गाव संवर्गः" इतिवद्।

प्रकटार्थविवरणम् व्यज्षानासंसृष्टवस्तुप्रदर्शनेनाज्ञानात् निवर्तितवानित्यर्थः । मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ मोक्षे अक्षपादस्यापि संमतिरित्याह- तथा चेति ॥ पाठक्रमेणोत्तरोत्तरापाये तद्नन्तराभावादपवर्गः। तथा दि-मिथ्याज्ञानापाये रागादिदोषानुदय :; तद- 15 नाचे धर्माधर्मप्रवृत्त्यभावः; तद्भावे च शरीरभ्रहणाभावः; तदभावे दुःखोपरम आत्यन्तिक इत्यर्थ:। तर्हि मिथ्याज्ञाननिवृत्तिरपि नियोगादेवासत्विति न वाच्यमित्याह-मिध्याज्ञानेति ॥ सर्वत्राज्ञानव्यावृत्तेजीनमात्रतन्त्रतादर्शना- दिस्यर्थः। ननु ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानमपि संपर्द्रपम्; यथा मनोवृत्तिष्वानन्त्यसाम्येना- नन्तविश्वेदेवसंपादनं विधितस्तत्फलप्राप्तिश्च; तथा चेतनेत्वसाभ्येन जीवे 20 म्रह्मत्वं संपाद् विधित: तत्फलं प्राप्यते। अथवालम्बनप्रधानाध्यासरूपं मन- आदिषु ब्ह्मत्वदष्टिवत्; अथवा यथा अग्न्यादीनां संहारक्रियायोगात् वायोः संवर्गत्वेनोपासनम्, प्राणस्य व वागादिसंवरणात्, उत्क्रमणकाले संहरणाश्च संवर्गत्वेनोपासनं घिधितः, तथा वृद्धिक्रियायोगाज्जीवस्य ब्रह्मत्वेनोपासनं कर्म स्यास्, कर्तुः संस्काररूपं वाज्यावेक्षणवद्विधेय मेवेस्याशङ्कयाद-न चेदमित्या

१. TM and A. संबिद्रपं. ३. TM. नत्व. १. TM and A. संवरादनं.

64

समन्धयाघिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नाप्याज्यावेक्षणादिकर्मवत् कर्माङसंस्काररूपम्। संपदादिरूपे हि ब्रह्मा- त्मैकत्वविज्ञानेऽभ्युपगम्यमाने "तत्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" "अय- मात्मा ब्रह्म" इत्येवमादीनां वाक्यानां ब्रह्मात्मैकत्ववस्तुप्रतिपादनपरः पदसमन्वयः पीड्येत। "भिद्यने हृदयग्रन्थिश्छिय्यन्ते सर्वसंशयाः" इति 5 चैवमादीन्यविद्यानिवृत्तिफलश्रवणान्युपरुध्येरन्। "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति चैवमादीनि तद्भावापत्तिवचनानि संपदादिरूपत्वे न सामञ्जस्येनोपपद्येरन्। तस्मान्न संपदादिरूपं ब्रह्मात्मेकत्वविज्ञानम्। अतो न पुरुषव्यापारतन्त्रा ब्रह्मविद्या। किं तर्हि, प्रत्यक्षादिपमाणविषय- वस्तुज्ञानवद्वस्तुतन्त्रैव । एवंभूतस्य च ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य च न कयाचि- 10 दुक्त्या शक्यः कार्यानुपवेशः कल्पयितुम्। न च विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशो ब्रह्मणः "अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादघि" इति विदिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधात्, "येनेदं सर्वे विजानाति तं केन विजा नीयात्" इति च । तथोपास्तिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधोऽपि भवति- "यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते" इत्यविषयत्वं ब्रह्मण उप- 15 न्यस्य, "तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमृपासते" इति। अवि- षयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपतिरिति चेत् न; अविद्याकल्पिन- : प्रकटार्थविवरणम् दिना। प्रतिश्ञाचतुष्टये हेतुमाइ-संपदादिरूपे हीति । अबाधिततत्पर- मुख्यसामानाधिकरण्यविरोधान्नेयं कल्पनावकल्पत इत्यर्थः । किश्च सम्पदादेर- :0 यथावस्तुत्वान्नाविद्यानिवृत्तिर्व्रह्मात्मभावे वा स्यादित्याह-भिद्यत इत्यादिना।। उक्तप्रकारण मोक्षरूपब्रह्मपर्यालोचनया च ने नियोगांनुप्नवेशावकाश इत्याह- एवंभूतस्य चेति॥ अवक्षणकर्मण आज्यस्य नियोगशंपत्ववद्विधीयमानशाब्दविदि- क्रियाकर्मत्वेन वा ब्रह्मणो विनियोगशेषत्वं।नियोगशेषत्वं] भविष्यतीत्याशङ्गयाह- न च विदीति॥ शाब्दस्यापि वेदनस्याविषयत्वे शास्त्रप्रमाणत्वमपि नसिध्यति, 25 यरद्र्थोऽयमुद्यम इत्याह अविषयत्व इति ॥ परिहरति-नेति॥ कर्मत्वाभाव

१. T, TM, and P omit न. २. T, T1, P and A गानुषकाशः.

65

[अ. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यम्

भेदनिवृत्तिपरत्वात् शास्त्रस्य। न हि शास्त्रं इदंतया विषयभूतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषति । किं तर्हि, प्रत्यगात्मत्वरेनाविषयतया प्रति- पादयत् अविद्याकल्पितं वेद्यवेदितृवेदनादिभेदमपनयति । तथा च 5 शास्त्रम्-"गस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजा- नतां विज्ञातमविजानताम्।" "न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः न श्रुतेः श्रोतारं शृणुया न मतेर्मन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः" इति चैवमादि। अतोऽविद्याकल्पितसंसारित्वनिवर्तनेन नित्यमुक्तात्मस्वरूप- समर्पणात् मोक्षस्यानित्यत्वदोषः । यस्य तूत्पाद्यो बोक्ष:, तस्य मानसं 10 वाचिकं कायिकं वा कार्यमपेक्षत इति युक्तम्। तथा विकार्यत्वे च। तयो: पक्षयोः मोक्षस्य भ्रुवमनित्यत्वम्। न हि दध्यादि विकार्य उत्पाद्यं का

प्रकटार्थविवरणम

मात्रेण नाप्रमाणकत्वम्, अनुमानादौ कर्मत्वाभावेऽपि तदनवभासमात्रव्यावर्तक- त्वेन प्रामाण्योपलम्भात् तथेदापि प्रतीच आत्मत्वेनाकर्मतया अहं व्रह्मास्मीति प्र- 15 तिपाद्यत् शास्त्रमविद्याकल्पितवेद्यवेव्नादिभेदविलापनेन प्रमाणं भविष्यतीत्य- र्थः। ब्रह्मण: स्वप्नकाशत्वात् प्रमातृव्यापाराधेयप्रकाशातिशयवत्त्वं कर्मत्वं नास्ती त्यत्र प्रमाणमाह-तथा च शास्त्रमिति । यस्य ज्ञानिनो ब्रह्म अह्दमिति कर्तृत्वेना- मतम् ; ब्रह्मास्मीस्येवानुभवः, तस्य मतं सम्यगदर्शनम्। मत कर्मतया यस्य, न वेद सः पक्ये कर्मत्वायोगात्। अविज्ञातं अकर्मतया भवति तत्वं विजानताम्। विज्ञात- 20 मविदुषाम् इत्यनुवाद: तर्हि तवापि ध्वस्ताविद्यसवरूपस्य शास्त्रेण सम्पाद्य त्वादनित्यत्वप्रसङ् इत्याशङ्कयाह-अत इति ॥ यथा जलपात्रपातनेन तद्गता दिस्यस्य स्वाभाविकी बिम्बात्मता समर्प्यते, तथा तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थेन प्रमा- तृव्यापारेण ब्रह्मात्मैक्याकारेणाज्ञानध्वंसोचिता स्वाभाविकी ब्रह्मात्मता व्यव- तिष्ठत इति नानित्यतादीषः । सपक्षेSनित्यत्वदोषं परिहृत्य परपक्षे क्रियानु 2i प्रवेशसंभवे ऽप्यनित्यत्वं दुर्निवारमित्याह-यस्य त्वित्यादिना ॥ तर्हिं नित्य-

१. Ti adds. किंतु.

66

समन्वयाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् घटादि नित्य दृष्ट लोके। न चाप्यत्वेनापि कार्यापेक्षा, स्वात्मस्वरूपत्वे सत्यनाष्यत्वात्; स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेऽपि ब्रह्मणो नाप्यत्वम्, सर्व- गततवेन नित्याप्तस्वरूपत्वात सर्वेण ब्रह्मण: आकाशस्येव। नापि संस्कार्यो मोक्षः येन व्यापारमपेक्षेत। संस्कारो हि नाम संस्कार्यस्य गुणाधानेन 5 वा स्यात् दोषापनयनेन वा। न तावद्रुणाधनिन संभवति, अनाधेयाति- शयब्रह्म स्वरूपत्वान्मोक्षस्य। नापि दोषापनयनेन, नित्यशुद्धब्रह्मस्वरूप- त्वान्मोक्षस्य। स्वात्मधम एव सन् तिरोभूतो मोक्ष: क्रिययात्मनि संस्क्रिय- माणेऽभिव्यज्यते-यथा आदर्शे निघर्पणक्रियया संस्क्रियमाणे भाखरत्वं धर्म इति चेत्, न; क्रियाश्रयत्वानुपपसेसात्मनः। यदाश्रया क्रिया तमवि-10 कुर्वती नैवात्मानं लभते। यद्यात्मा स्वाश्रयत्रियया विक्रियेतानित्यत्वमा- त्मनः प्रसज्येत। "अविकार्योऽयमुच्यते" इति चैवमादीनि वाक्यानि बा- ध्येरन्। तच्चानिष्टम्। तस्मान स्ाश्रया क्रिया आत्मनः संभवति। अन्याश्र-

प्रकटार्थविवरणम्

सिद्धस्यैव करिययाप्यत्वं भवतु अनित्यतापरिहारायेत्याशङ्गयाह-न चाप्यत्वेना- 15 पीति॥ तर्तिक जीवस्य स्वरूपम्,उत व्यतिरिक्तम्? उभयथापि क्रियया नाप्यत्व- मित्यर्थः। इदानीं संस्कारद्वारेण क्रियानुप्रवेशं वारयति-नापीत्यादिना।। यथादर्शस्य स्वतो भासवरत्वेऽपि परोपाधिकं मलिनत्वं तथा स्वतः शुद्धसवभा- वत्वेऽपि परोपाधिकमलिनत्वसंभवात् मलापर्कर्षः संभाव्यत इत्याह- स्वात्मधर्म एव सननिति ॥ किमसौ मलस्तात्विकोऽतात्विको वा। 20 यद्यतात्विक: त्ह ज्ञानमात्रापोद्यत्वात् न नियोगापेक्षा । यदि तास्विकः तात्विकपैत् त्हि क्रियया नन्निवृत्तिस्तातत्विकी वाच्या । सा च तात्विकी क्रिया किमात्माश्रया उतान्याश्रया? नाद्य इत्याह-न क्रियाश्रयत्वेति॥ तदेव कथमित्यत आह-यदाश्रयेति ॥ द्वितीयं दूषयति-अन्याश्रयायास्त्विति ॥ क्रियावह्व्यसंयोग्येव दर्पणाद्यन्योन्या[धन्या/श्रयक्रियया संस्क्रियते। न 25

१. T,P and TM .. र्षंतः.

67

ब्रह्ममुत्नभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. १. सु. ४.

भाष्यम् यायास्तु क्रियाया अविषयत्वान्र तयात्मा संस्क्रियते। ननु देहाश्रयया स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिकया क्रियया देही संस्क्रियमाणो दृष्टः । न, देहादिसंहतस्यैवाविद्यागृहीतस्यात्मन: संस्क्रियमाणत्वात्। प्रत्यक्षं हि 5 स्नानाचमनादेर्देहसमवायित्वम्। तया देहश्रयया तत्संहत एव कश्रिद- विद्ययात्मत्वेन परिगृहीतः संस्क्रियत इति युक्तम्। यथा देहाश्रयचि- कित्सानिमिचेन धातुसाम्येन तत्संहतस्य तदभिमानिन आरोग्यफलम्, 'अहमरोग:' इति यत्र वुद्धिरुत्पद्यते-एवं स्नानाचमनयज्ञोपवीतधारण- दिकया 'अहं शुद्ध: संस्कृतः' इति यत्र बुद्धिरुत्पद्यते स संस्क्रियते । स च 10 देहेन संहत एव। तेनैव अहंकता अहंप्रत्ययविषयेण प्रत्ययिना सर्वाः करिया निर्वर्त्यन्ते। तत्फकं च स एवाश्राति, "तयोरन्यः पिप्पलं स्ताद्ू- वयनश्नवन्यो अभिचाकशीति" इति मन्त्रवर्णात्। "आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः" इति च । तथा "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः

प्रकटार्थचिवरणम् 15 चात्मनो निरंशस्य क्रियावद्दव्यैःसंस्पर्शोऽस्ति नभोवत्। अतोऽसंस्कार्य इत्यर्थः। जाहवीजलाप्रुवनादिना शुद्धोऽभूवमित्यादिप्रत्ययविरोधमाह-नतु देहाश्रय- यति॥ न तत्राप्यन्याथयक्रिययात्मनः परमार्थतः संस्क्रियमाणत्वं किंतूदक- चलनेन प्रतिबिम्बचलनवत् अविद्याप्रतिबिम्बितस्य चिद्धातोः तदुत्थदेहादि- संसृष्टस्यानिर्वाच्यमेव तत्संस्कारेण संस्क्रिंयमाणत्वमित्याह-न देहादिसंहत- 20 स्यैवेति॥ कश्चिदित्यनिर्धारितविशेषरूपः। परलोकफलभोक्ता कशश्चिदस्तीत्येवं प्रतिपन्र इत्यर्थः ॥ अविद्ययेति ॥ वेदान्तार्थानभिश्ञतया ॥ आत्मत्वेनेति॥ ब्रह्मत्वेन परिगृहीतो मीमांसकैः अहंप्रत्ययावसेय एव जीवी ब्रह्मशब्दाभिधेय :; तस्यालौकिकं बिम्बस्यानीयं ब्रह्मेरूपं नास्तीत्येवं मन्यमानैरित्यर्थः । पिप्पलं- कर्मफलम्; खवादु मृष्टम्; अत्ति भक्षयतीत्यर्थः। आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं देहेन्द्रियमन- 25 स्संबद्धं जीवं भोक्तेत्याङुः। एवं तावत् सोपाधिकस्य चिद्धातोर्मिथ्यासंस्कार्यत्व- मुपपाद्य निरुपाधिकस्यासंस्कार्य/वे प्रमाणमाह-तथैको देव इत्यादिना।

१. T, P and TM. संस्कार्य- २. T, T1, and P. विम्बरूप.

68

'समन्वयाधिकरणम् ४.] भकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्ष: सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" इति "स पर्यगाच्छुक्मकायमत्रणमस्नाविरं शुद्ध- मपापविद्म्" इति च । एतौ मन्तावनाधेयातिशयतां नित्यशुद्धतां च ब्रह्मणो दर्शयतः । ब्रह्मभावश्र मोक्षः । तस्मान्न संस्कार्योऽपि मोक्ष: । 5 अतोऽन्यन्मोक्ष प्रति क्रियानुमवेशद्वारं न शक्यं केनचिदर्शयितुम् । तस्माउज्ञानमेकं मुक्त्वा क्रियाया गन्धमात्रस्याप्यनुपवेश इह नोपपदते। ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया; न, वैलक्षण्यात्। किया हि नाम सा यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोदते, पुरुषचित्तव्यापाराधीना च । यथा "यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां मनसा ध्यायेद्रषट् करिष्यन्" इति, 10

प्रकटार्थविवरणम्

एको देवश्धिदेकरस: सर्वभूतेषु गूढ: प्रतिबिम्बित इत्यर्थ: । मायाप्रतिबिम्बि- तत्वेन च कर्मफलदातृत्वं[दावू]पृथिग्यादिभूतानामुपादानं साक्षी च भवति।स पवाज्ञानप्रतिबिम्बिततया चेता द्रष्टा जीव: खतः पुनः केवलाविद्यातत्कार्या- संस्पृष्टः निर्गुण: नाधेयातिशय इत्यर्थः। स आत्मा परि समन्तात् अगात् सर्व- 15 गत इत्यर्थ:। युकं दीप्यमानकार्य लिङ्गरहितः। अवणमन्नाविरमित्याभ्यां स्थूल- वेदप्रतिषेधः । अस्नाविरमिति सिरारहितः। सर्वत्र पुल्िङ्गतया परि- णामः । ननूक्तनीत्या संस्कारकतया नोपयोगश्ेत्तर्हि श्ञानेतिकर्तव्यतयोप- योक्यते कर्मरयाशङ्याह-अतोऽन्यदिति ॥ चतुर्विधक्रियाफलव्यतिरकेण शञानेतिकर्तव्यत्वे कर्मणो न प्रमाणमिति वक्यामः। तम्मात् इत्युपसंहारः। ज्ञान- 20 स्यानुप्रवेशमग्गीकुर्षता क्रियाया अनुप्रवेशोऽक्रीकृत एवेस्याह-ननु ज्ञानमिति।। क्रियास्वमसिद्धमित्याह-नेति ॥ क्रिया हि नाम सा यत्र पुरुष्ोद्यते, वस्तु- स्वरूपापेकषा च न भवति, पुरुषेष्छावचननिष्पाद्या च; तनैवोदाहरणमाह- यथेति।। ग्याने विधिना प्रेर्थते पुरुष:, तब न वस्तुसापेक्षं समारोपितरुपे-

१. T and TM. omits. परि.

69

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [म. १. पा १. स. ४.

भाष्यम्

"संध्या मनसा ध्यायेत्" इति चैवमादिषु। ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं तथापि पुरुषेण कर्तुमकतुमन्यथा वा कर्तु शक्यम्, पुरुषतन्त्रत्वात्। ज्ञानं तु प्रमाणजन्यम्। प्रमाणं च यथाभूतवस्तुविषयम्। अतो ज्ञानं कर्तुम- 5 कर्तुमन्यथा वा कर्तु न शक्यम्। केवलं वस्तुतन्त्रमेव ततः न चोदनातन्त्रम्; नापि पुरुषतन्त्रम्; तस्मान्मानसत्वेऽपि ज्ञानस्य महद्वैलक्षण्यम्। यथा च "पुरुषो वाव गौतमाग्निः" "योषा वाव गौतमाग्रिः" इत्यत्र योषि- न्पुरुषयोरग्नियुद्धिर्मानसी भवति; केवलचोदनाजन्यत्वाततु क्रियैव सा पुरुषतन्त्रा च; या तु पसिद्धेऽग्नावग्निवुद्धिन सा चोदनातन्त्रा; नापि 10 पुरुषतन्त्रा; किं तर्हि प्रत्यक्षविषयवस्तुतन्त्रैवेति ज्ञानमेवैतत् नक्रिया। एवं सर्वप्रमाणविषयवस्तुषु वेदितव्यम्। तत्नैवं सति यथाभूतब्रल्मात्म- विषयमपि ज्ञानं न चोदनातन्त्रम् । तद्विषये लिडादयः श्रूयमाणा अप्यनियोज्यविषयत्वात् कुण्ठीभवन्ति उपलादिषु प्रयुक्तक्षुरतैक्ष्ण्यादिवत्, अह्दयानुपादेयवस्तुविषयत्वात्। किमर्थानि तर्हिं "आत्मा वाडरे द्रष्टव्यः

15 प्रकटार्थविवरणम्

णापि ध्यानदर्शनात् पुरुषेच्छासंपाद्यं चेति। क्रियास्वरूपमुकत्वाधुना तद्विलक्षण- ज्ञानस्वरूपमित्याह-ज्ञानं त्विति । किश्च न वस्तुनिश्चयदेतुः क्रिया; ज्ञानं तु यथास्थितवस्तुनिश्चायकमित्यपरं वैलक्षण्यमाह-यथा चेत्यादिना ॥ प्रकृते याजयति तत्नैवं सतीति ।। उक्तप्रकारेण क्रियावैलक्षण्यमात्रेण न जञाने 20 चोदना निवारयितुं शक्या, लिडादीनां श्रवणादित्याशङ्कयाद-तद्विषय इति। तस्मिन् ज्ञानलक्षणे, विषये लिडादय: श्रूयमाणा अपि कुण्ठीभवन्ति, पुरुष प्रेरयितुं न शक्नुवन्ति, ज्ञानस्य पुरुषेच्छानधीनविषयत्वादित्यर्थः । नापि ज्ञानस्य विषये पुरुषः प्रेरयितुं शक्य इत्याह-अह्येति ॥ यदि पाषाणादि- प्रयुक्तक्षुरतैक्ष्ण्यादिवज्जञाने तद्विषये वा कुण्ठीभावः तर्हि वाष्यानां कोऽर्य इ- 25 त्याह-किमर्थोनीति॥ 'आत्मा द्रष्टव्यः' इत्यात्मदर्शनोन्मुखं चेतःकार्यम्; नाना-

१. TM. रेठं.

70

समन्वयाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् श्रोतव्यः" इत्यादीनि विधिच्छायानि वचनानि१ साभाविकमवृत्ति- विषयविमुखीकरणार्थानीति ब्रमः। यो हि बहिर्मुखः प्रवर्तते पुरुषः 'इषं मे भूयादनिष्टंमा भूत्' इति, न च तत्नात्यन्तिकं पुरुषार्थ लभते, तमात्य- न्तिकपुरुषार्थवाञ्छिनं स्वाभाविकात कार्यकरणसंघातपृत्तिगोचराद्विसु- 5 खीकृत्य प्रत्यगात्मस्त्रोतस्तया प्रव्तयन्ति "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्या- दीनि। तस्यात्मान्वेपणाय प्रवृत्तस्याहेयमनुपादेयं चात्मतत्व्रमुपदि- इयते। "इदं सर्वे यदयमात्मा" "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् ...... केन कं विजानीयात्. ... विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" "अयमात्मा ब्रह्म" इत्यादिभिः। यदप्यकर्तव्यप्रधानमात्मज्ञानं हानायो- 10 पादानाय वा न भवतीति, तत्तयैवेत्यभ्युपगम्यते। अलङ्गारो हवायमस्माकं यद्रल्मात्मावगतौ सत्यां सर्वकर्तव्यताहानि: कृतकृत्यता चेति। तथा च श्रुति :- "आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्फस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्।।" इति। "एतद्ुद्धा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत" इति च स्मृतिः । तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिशेषतया ब्रह्मणः 15 समर्पणम्।।

प्रकटार्थविवरणम्

त्माभिनिवेश: कार्य इत्येव वाक्यार्थ इत्याह-स्वाभाविकेति॥ ननु द्रष्टव्यादि- वाक्यैगत्मान्वेषणे प्रवर्तितस्यापि विधिगोचर एवात्मा शास्त्रेणोपदिश्यताम्। नेत्याह-तस्यात्मान्वेषणायेति । पूर्वोक्तमनूद्याक्कीकरोति-यदपीत्यादिना।। 20 शर्रारं तथ्यमानमनु तापं कुर्यादश्ञवत्। किमिच्छन् न किमपीति कृतकृत्यतां दर्शयति। यस्माद्वह्मात्मावगतौ सत्यां न किश्चिद्धयमुपादेयं वा विद्यते कृत- कृत्यता च भवति। तसमात् प्राचां वृत्तिकृतां प्रतिपत्तिविधिवादोSसङ्गत इस्याह-तस्मादिति ॥

इदानीं यदाह स प्राभाकर :- "नास्ति जीवातिरिकं ग्रह्म, किन्तु जीव 25 एव वेदान्ते ब्रह्मशब्दाभिधेय :; तस्य चोपासानियोगशेषत्वेन वेदान्तैःप्रतिपाद्- 71

ब्रह्ममुत्रभाष्यव्याखयानम् [भ. १.पा. १. सु. ४.

भाष्यम् यदपि केचिदाहु :- प्रवृत्तिनिवृत्तिविधितच्छेषव्यतिरेकेण केवल- वस्तुवादी वेदभागो नास्ति इति तन्न, औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्य- शेषत्वात। योऽसावुपनिषत्सवेवाधिगत: पुरुषोडसंसारी ब्रह्मस्वरूप: उत्पा- 5 दयादिचतुर्विधद्रव्यविलक्षणः स्वपकरणस्थोऽनन्यशेषः नासौ नास्तीति नाधिगम्यत इति वा शक्यं वदितुम्; "स एष नेति नेत्यात्मा" इत्यात्म- शब्दात्, आत्मनश्च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात्, य एव निराकर्ता तस्यै- वात्मत्वात। नन्वात्मा अहंपत्ययविषयत्वादुपनिषत्स्वेव विज्ञायत इत्यनुप- पन्नम्; न, तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात। न ह्वाहंप्रत्ययविषयकर्तृव्यति- 10 रेकेण तत्साक्षी सर्वभूतस्थः सम एकः कूटस्थनित्यः पुरुषो विधिकाण्डे तर्कसमये वा केनचिदधिगतः सर्वस्यात्मा अतः स न केनचित्मत्या-

प्रकटार्थविवरणम्

नम्" इति तत् यद्यपि प्रागुक्तन्यायपरास्तम्; तथापि किश्चिदधिकं वक्तुमुद्धाव यति-यदपीत्यादिना। तन्र च वक्तव्यम्-किमनवगम्यमानत्वाभ्ास्ति ब्रह्मे- 15 त्युच्यते, कि वा अवगतस्यापि प्रमाणान्तरविरोधात्? नाद्य इत्याद-तन्रप- निषद स्येति ॥ अनन्यशेषत्वादिति ॥ सवातन्त्रयेणैव वेदान्तपद्समन्वयाव. गभ्यमानत्वान्नास्तीति न शक्यते वकुमित्यर्थः । किञ्च वेदान्तवेद्ये वस्तुन्यात्म-

स एष इति ॥ द्वितीयं शङ्कते-नन्विति । आत्मा नासंसारित्रह्मरूपेण प्रति- 20 पादयितुं शकयते, तस्याहंप्रत्ययविषयत्वात् तद्विरोधात्, अत एवोपनिष- दत्वविशेषणं चानुपपत्रंमित्यर्थः। न विशिष्टस्य ब्रह्मता शास्त्रेण प्रतिपा- दयते, किन्तु तत्परामर्शेन सोऽयमितिवत्स्वरूपैषयं प्रतिपाद्यते। स्वरूपस्य चाहंप्रत्ययसाक्षित्वेन तद्विषयत्वाभावात् नास्ति विरोध इत्याह-न तत्सा- क्षित्वेनेति ।। अन्यतोऽसिद्धत्वादौपनिषदत्वमपि घटत इत्याह-न 25 हहमिति । नाधिगतश्रेत् केनापि तहि नास्त्येव इति न वाच्यमित्याह- सर्वस्यात्मेति । चक्षुर्व्यतिरेकेणान्यतोSसिद्धमपि रूपं यथा न प्रत्याख्यातुं

१. TM. विषया.

72

समन्वयाधिकरणम् ४.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

रूयातुं शक्यो विधिशेषत्वं वा नेतुम् । आत्मत्वादेव च सर्वेषां न हेयो नाप्युपादेयः। सर्वे हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं विनश्यति। पुरुषो विनाशहेत्वभावादविनाशी, विक्रियाहेत्वभावाच्च कूटस्थनित्य:, अत एव नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः । तस्मात् "पुरुषान परं किंचित् सा काष्ठा सा 5 परा गति:"। "तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इति चौपनिषदत्वविशेषणं

प्रकटार्थविवरणम्

शक्यते तथा उपनिपद्यनिरेकेणान्यतोSसिद्धोऽप्युपनिषन्द्रय एव सिद्धयन् न प्रत्याख्यातुं शक्यते इत्यर्थः। नेनु चेतनत्वाज्जीववच्तर्हि विधिशेष पवेस्या- शङ्कयाह-विधिशेषत्वं वा नेतुम्॥न शक्यः शेषत्वे द्वाराभावात्, माना- 10 भावाश्चेत्यर्थः। नन्वधिकारिभेदेनातिरात्रे षोडशिनो भ्रहणाग्रहणवत् मुमुस्ुभिः वेदान्ते श्रद्दधानैरेव तद्वेद्य आत्मोपादीयते, त्यज्यते त्वन्यैरित्याशङ्कयाह- आत्मत्वादेव चेति॥ननु प्रसिद्ध एव नित्यात्मपरित्यागो बौद्धानाम्, विनाशोप- गमात् : मीमांसकानां चापि अक्रियात्मत्यागो विकाराङ्गीकारात्; साक्गयानां च नित्यशुद्धो।द्वात्मो]पादानं प्रसिद्धमित्याशङ्गयाह-सर्वे हीति। न तावत् स्वत 15 एव विनाश: क्षणभङ्गस्य निराकरिष्यमाणत्वात्; नापि परतः, निरवयवत्वेन नभोवद्दा हादिविनाश हेतूपरागाभावात् ; अतो व्यामोह्दमहिस्ैव नित्यात्मत्यागः। आकाशवत्निरवयवत्वाद्विक्रिया हत्वभावात् विकाराङ्गीकारो विभ्रमविलसित एव। यतो विनाशविकारयोहेतुर्नास्ति अत एव नित्यशुद्ध धुद्धमुक्तसवभावः, साङयैः भ्रान्त्या वस्तुतःपरिच्छिन्नोऽभ्युपगतः। परमार्थतस्तु तस्मात् पुरुषा- 20 न्र परं किश्चिद्वस्त्वस्ति ; तत्र प्रमाणम् "सा काष्ठा सा परा गतिः" इति श्रुतिः। सर्वस्य विनश्यतश्च्िदेव मर्यादावधि :; सर्वस्य भेदभ्रमस्य सा चिदेव परा गति रधिष्ठानम्; अतोऽहंथानुपादेयता सिद्धा । तद्धितश्रुत्या चोपनिषदां तत्प्रति- पादने विनियोगादौपनिषदत्वं सिद्धमित्याइ-तं त्वौपनिषद्मिति।।

१. T. न. ४. T लन्घि :. २. TM omits. विधि. ५. TM. पादनविनि. ३. TM omits. न.

73

[ब्. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यम् पुरुषस्योपनिषत्सु प्राधान्येन प्रकाश्यमानत्व उपपद्यते । अतो भूतवस्तु- परो वेदभागो नास्तीति वचनं साहसमात्रम् ।। यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुकमणम्-"दष्टो हि तस्याथः कर्मा- 5 वबोधनम्" इत्येवमादि, तद्धर्मजिज्ञासाविषयत्वाद्विधिमतिषेधशास्त्राभि- प्रकटार्थविवरणम् ननु न प्राभाकराणामवैतत्साहसमात्रम्; दर्शितं हि शबरस्वामिप्रभृतीनां भाषणमपीत्याशईयाह यदपीत्यादिना ।। अयमर्थ :- स्वाध्यायाध्ययनानन्तरं स्नानविधायकमास्नायमुपलभ्य वेदस्यानर्थक्ये शङ्किते भाष्यकारेणार्थसन्द्रावमात्रं 10 दर्शितम्। कर्मावबोधनमिति तु प्रकृतोपयोगादुक्तम्, नान्ययोगव्यवच्छेदाभि- प्रायेणेति। किश्च सूत्रकारादिवचनं वृद्धव्यवहारमूलं किं वा सवोत्पेक्षामूलम्? यद्यादः, तार्हि वृद्धव्यवहारे पदानामन्वितामिधाने सामर्थ्यावधारणत् चंदेऽपि मुख्यवृत्त्या पदानामन्विताभिधायित्वात् न कार्यमात्रपर: सर्वो वेद: । तथा च विमतो मुख्यवृत्त्यापि शब्दप्रमेय:, प्रमेयत्वात्, पराभिमतकार्यवदिति प्रयोगः। 15 अथ श्रोतु: प्रवृत्तिदर्शनेन कार्यज्ञानं प्रवृत्त्युपयोग्यनुमाय तंत्रव व्युत्प्ति प्रतिपद्यते, न, तटसेकार्यमात्रज्ञानस्य प्रवर्तकत्वायोगात्। अन्वितकार्यज्ञानस्य प्रवर्तकत्वेऽपि लाघवाय अन्विते शक्तिरस्तु, अन्यथा प्रयतादावपि व्युत्पत्तिप्रस- आात्, प्रयोजकद्वैविध्यप्रसङ्गाच्च। कार्यान्वयिनि सामर्थ्यमिति च बहुविशे- षणप्रयोजकप्रसङ्गात्, कार्यान्वययांश्च युगपद्विशेर्षणविशेष्यभावप्रसङ्गात्, 20 तेस्माल्लाघवाय उभयसंप्रतिपन्नान्वितमात्रे पदव्युत्पत्तिः । न चात्यन्तलाघवाय। पदार्थमात्रे शक्ति:, संसर्गबुद्धेरशब्दत्वप्रसङ्गात्; शष्द्रावगतपदार्थनिबन्धनत्वा- च्छाष्दत्वे लैङ्रिकस्यापि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् ; प्रथमावगतसंसर्गपरताया: त्यागा- प्रैसङ्गात्, मध्ये च पदार्थशक्तिकल्पने गौरवात्, युगपत् सर्वप्रतीत्यादिदूषणस्य चेतरत्र समानत्वास्, सह कारिविशेषा पेक्षायाञ्च समानत्वात्, वाक्य।वाक्यार्थ]- 25 प्रतीतिनान्तरीयकत्वेन पदार्थान्वयव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धत्वात्,

१. T. omits आशङ्कय. ६. TM. अन्वितं. २. TM. omits आस्राय. ७. A. जन. १. TM. संभाव. ८. TM omits विश्नेषण. ४. TM adde नान्ययोगादुक्तम्. ९. A omita तस्मात् ...... पसङ्गात् K. A. तदर्थ. १०. T,T1, P and TM. अप्रसङ्गात्.

74

समन्वयाधिकरणम् ४ ] प्रकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् "पश्यतः शवेतमारूपं देषाशब्दं च शृण्वतः । खुरनिष्पेषशब्दं च श्वेतोऽश्वो घावतीति धीः॥" इस्यत्रापि संसर्गधुद्धेरनुपपत्तिप्रसुतत्वात्। तस्मात्क्रमेणोच्च्ार्यमाणेषु पदेषुं संस्कारभूयस्त्वादव्यभिचारिण: पदार्थाः प्रथमं प्रतीयन्ते; पश्चात् तान्येव 5 स्मृत्यारूढानि तेषामेवान्वयं प्रतिपादयन्तीत्यन्विताभिधानमेव युक्तम्। प्रयोगो- 5पि-विप्रतिपन्नः शब्दव्युत्पत्तिगोचरः, प्रमेयत्वात्, उभयाभिमतप्रमेयवदिति। न च व्यवहारादेव सङ्गत्यधिगतिनियमः । 'पुत्रस्ते जातः' इत्यादौ वदनविकस- नादिना हर्षाद्युंत्पादानुमानेन सामान्यन तत्कारणप्रतीतिमात्रजनने सामर्थ्य- मधिगम्य प्रयोगान्तरेष्वावापोद्धाराभ्यां विशयेऽपि व्युत्पत्युपपत्तेः। संशयस्य 10 च व्यवहारंपि समानत्वात् किमयं स्मृत्वा प्रवृत्तः किं वा घुद्धेति। न च व्यवहारोऽपि कार्यश्ञानात् फलकार्यतांयां व्यभिचारात्; किं त्वन्वयव्यति- रेकाम्यां कृतियोग्येष्टसाधनज्ञानात्। न च पराभिमते कार्य तत्त्वतोऽस्ति अनि- रूपितप्रमाणकत्वात् नरविषाणवत्; न तावन्ममेदं कार्यमिति घी: चिकीर्षामात्रो- लेखात्; फले तत्साधने च चिकीर्षागोचरनातिरकिणी कृत्युद्देश्यता भातीत्यत्र 15 तु कोशपानमेव शरणम्। न च वैदिको लिडादि: पराभिमतकार्यबोधक: तत्रा गृहीतसङ्गतित्वात् पदान्तरवत्। न च स्वर्गकामपद्समभिव्याहारात् प्रतीते सङ्ग- त्यधिगतिः, क्रियाया एवेश्वरद्ोरेणवान्तरापूर्वद्वारण वा कालान्त्रीयफलसाघ- नत्व संभवात्। आग्नेयादरीनां प्रधानापूर्वसाधनत्ववत्। अनुपपत्तिगम्यत्वे चापू- र्वत्वानुपपत्तिः। न च तदुत्थं ज्षानं तक: अबाधितासन्दिग्धाज्ञातार्थत्वात् पटज्ञान- 20 वत्; न चासिद्धत्वान्भ्ाविन्यपेक्षा चक्रकापत्तेश्च; यूपादिपदानामगतिकगतित्वा- लौकिकस्याप्यत्र संभवात्। अतो लिडाद्यर्थ: कृतियोग्यमिष्टसाधनमेव, न नियोग: नापि भावनाद्वयम्, बालेनानाकलितत्वात्, दष्टपरिहा रेणादष्टकल्पने कारणादर्श- नात्, शब्दस्यं च परिस्पन्दादिव्यापारानिरूपणात्, युगपत्क्मेण वा उभयामिधा- योगात्, प्रवर्तकत्व सामान्यस्याभिधाने परिशंषात् शब्दव्यापारस्याश्रयत्वकल्पने 25

१.T,Ta,Pand A श्रेति. ५. TM. प्रधान :. T, T1 and P विधाना. २. A omits पदेषु. ६. TM. तत्ते. A. ततो. ३. TM. उपादान. ७. T, P, TM and A यवा. Y. A. तायाः.

75

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्यारूयानम् [म. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यम् प्रायं द्रष्टव्यम्। अपि च "आम्नायस्य कियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" इत्येतदेकान्तेनाभ्युपगच्छतां भूतोपदेशानर्थक्यपसङ्गः । प्रवृत्तिनिवृत्ति- विधितच्छेषव्यतिरेकेण भूतं चेद्रस्तूपदिशति भव्यार्थत्वेन, कूठस्थनित्यं 5 भूतं नोपदिशतीति को हेतुः । न हि भूतमुपदिश्यमानं क्रिया भवति। प्रकटार्थविवरणम् वैदिकस्यापि' लिडादेरप्रामाण्यापातात्, शष्द्रव्यापारे प्रवर्तयत्यपि समी- दितसाधनतावगममन्तरेण बुद्धिपूर्वाधि कारिणामुपक्षणीयवचनादिव प्रवृत्त्य- नुपपत्तेरन्वयव्यतिरेकसिद्धं कृतियोग्येष्टसाधनस्यैव प्रयर्तकत्वम्। आशादेरपी- 10 प्टसाधनत्वानुबन्धनैव प्रवर्तकत्वं तदभावेऽभावात्। न च व्याकरणेनाक्षा- दिव्यापारेषु लोकसङ्गतिः वेदेऽपि प्रसङ्गात्; असंभवादनङ्गीकारे गौरवा- ल्लोकेऽपि नादर्तव्यम्। लाक्षणिकार्थभेदपरं तु तत्सूंत्रम् । वैदिका लिडा- दयो व्यापारबांधकाः बोधेकत्वात् लौकिकलिडदिवदित्यव्यनुमाने साध्य- वैकल्यात्। कारकत्वाद्यापारवत्वानुमाने व्यापकानुपलब्धिवाधः ; स्वा- 15 धारज्ञानता[जातता/तिशयाङ्गीकारात् सिद्धसाधनम्; लिज्ने च व्यभिचार प्रवृत्तिहेतुत्वात् तदनुकूलव्यापारवत्त्वानुमाने चासिद्धि :; अयस्कान्ते चाने- कान्तः; काम्यनित्यभेदोऽपि साध्यासाध्याधिकारिविशेषणभेदादुपपत्रः । तदेवं वृद्धव्यवहारानुसारण कर्मकाण्डमपि पराभिमतकार्यविपरीते सिद्धे प्रमाणं कि पुनर्ब्ह्मकाण्डे [ण्डम्]। प्रयोगोऽपि वेद: सिद्ध एव प्रमाणं प्रमाणत्वात् प्रत्य- 20 क्षवादिति। यदि स्वोत्प्रेक्षामूलं सुत्रकारादीनां वचनम्, तर्दापि किमालम्बनाभाव आनर्थक्यं प्रयोजनाभावो वा? यद्याद्यस्तर्हि "सोमेन यजेत" इत्यादौ सोमा- दिपदानां निरालम्बनत्वप्रसङ्ग इत्याह-अपि चाम्नायस्येत्यादिना।। अथ निरालम्बनत्वमानर्थक्यं नार्ङ्गीकरोषि क्रियासाधनोपदेशाभ्युपगमात्, तत्राइ- पवृत्तिनिवृत्तीति । अथ क्रियाद्वार कत्वात्प्रयोजनस्य तच्छेषत्वनैव भृतोपदेशो

१. TM and A omit अपि. ५. A adds व्यापकानुमाने. २. A. तत्सूल. ६. A omits व्यापारवत्वा. ३. T and TM बोधत्वात्. ७. A omits यदि. P बोधकलिडादित्वात्. ८. T, TM, P and A तदपि. Y. T, T1, P and TM omit लिङादि. S. TM. यद्वाद्य :.

76

समन्वयाधिकरणम् ४.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अक्रियात्वेऽपि भृतस्य क्रियासाधनत्वात् क्रियार्थ एव भूतोषदेश इति चेत्, नैष दोष:। क्रियार्थत्वेऽपि क्रियानिवर्तनशक्तिमद्वस्तूपदिष्टमेव। क्रियार्थत्वं तु प्रयोजनं तस्य। न चैतावता वस्त्वनुपदिष्टं भवति। यदि नामोपदिष्टं कि तव तेन स्यादिति। उच्यते-अनवगतात्मवस्तूपदेशश्च 5 तथैव भवितुमहति । तदवगत्या मिथ्याज्ञानस्य संसारहेतोर्निटचि: प्रयोजनं क्रियत इत्यविशिष्टमर्थवत्वं क्रियासाधनवस्तूपदेशेन। अपि च 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इति चैवमाद्ा निवृत्तिरुपदिश्यते। न च सा क्रिया; नापि क्रियासाधनम्; अक्रियार्थानामुपदेशेऽनर्थकश्चेत् 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इत्यादिनिवृत्युपदेशानामानर्थक्यं प्राप्तम, 10 तथ्चानिष्टम्। न च स्वभावपाप्तहन्त्यर्थानुरागेण नञः शक्यमप्राप्तक्रिया- थत्वं कल्पयितुम्, हननक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यव्यतिरेकेण। नवश्रैष प्रकटार्थविवरणम् डङ्गीकरियते, न स्वातन्त्रयेणेत्याह -- अक्रियात्वेऽपीति । भवतु क्रियाद्वारकं प्रयोजनं केषांचित्; तथापि अप्रयोजनभूतापदशस्तदैव त्वयाग्रीकृत इत्याह- 15 नैष दोष इति ।। तथापि सप्रयोजनता ममैत्र सिद्धयति क्रियासन्भावात्, न तवेत्याह-यदि नामेति ।: क्रियाभावेऽप्यलौकिकात्मोपदेशः सप्रयोजन एव ममार्पीत्याह-उच्यत इति । इतश्चाक्रियार्थानामानर्थक्यं न शक्यते वक्तु- मित्याह-ब्राह्मण इत्यादिना॥ ननु स्वभावत एव शास्त्राद्युपदेशमन्तरेण प्राप्तो यो हन्तिघात्वर्थः स यदा नञनुरज्यत तदा भवत्यहननमिति। ततो हनन- 20 विरोधिन्यहननक्रिया मनसि।मानसी। विधीयते अनेनेति विधिरेवायमित्याश- ड्याह-न च स्वभावप्राप्तेति॥ हननक्रियाया निवृत्या यदौदासीन्यम्, तद्यति- रेकेण विधिंपरत्वं कल्पयितुं शक्यते, विधिनिषेधविभागस्य विलोपप्रसङ्गादिति भावः। किंच यदा नओों न हन्त्यर्थ: संबध्यते, तदा न भवत्यहननमिति, किन्तु हन- नप्रंतिषेध एव नअः स्वसंबन्धयुपमर्दरूपत्वादित्याह-नवश्चैष इति ॥ कि च न 25 धात्वर्थेन नमः संबन्ध:, तस्यान्योपसर्जनत्वात्, किं तु प्रधानेन। प्रत्ययार्थश्व

१. T, T1, P and A सप्रयोजन. २. A ज्ानं.

77

/अ. १. पा. १. सू. ४.

भाष्यम् खभावो यत्ससंबन्धिनोSभावं बोधयतीति। अभाववुद्धिश्वौदासीन्य- कारणम्। सा च दग्घेन्धनाग्निवत् स्वयमेवोपशञाम्यति। तस्मात् प्रसक्त- क्रियानिवृत्यौदासीन्यमेव 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इत्यादिषु प्रतिषेधार्ये 5 मन्यामहे, अन्यत्न प्रजापतिव्रतादिभ्यः । तस्मात् पुरुषार्थानुपयोग्युपा- ख्यानादिभूतार्थवादविषयमानर्थक्याभिधानं द्रष्टव्यम् । प्रकटार्थविवणरम् इष्टसाधनत्वं प्रत्ययेनानूद्य निषिध्यते। तथा च ब्राह्मणहननमदष्टाविंरोधीष्टसा- धन न भवतीत्यर्थादनिष्टसाधनं भवतीति ज्षात्वोदास्त इत्याह-अभावबुद्धि- 10 श्चेति ॥नन्वभावघुद्धौ सत्यां कथमौदासीन्यमित्याशङ्गयाह-सा चेति॥उपसं- हरति-तस्मादिति॥ ननु "नेक्षतोद्यन्तमादित्यम् " इत्यादिष्वनीक्षणं कुर्या- दिति तद्विरुद्धार्थत्वं दृष्टमित्याशङ्कयाह-अन्यत्नेति॥ अभाव एव नञो मुष्यार्थः । प्रजापतिव्रतादिषु तु "तस्य वतम्" इत्यनुष्ठेयाभिध।यिव्रतशब्द- विरोधालक्षणयेक्षणविरोधिनि क्रियान्तरे वृत्तिरिति भावः । तदेतद्भि- 15 प्रेत्योक्तम्- "नामधात्वर्थयोगी तु नैव नञ् प्रतिषेधकृत् । वदन्स्यब्राह्मणाधर्मावन्यमात्रविरोधिनौ॥" इति। न च नास्त्येवाभावो नामेति वाच्यम् । अस्ति नावत् नास्तिताया अप्यनुभ- वात्।न चं भावान्तरमेवाभावः, प्रतियोगिसापेक्षत्वानपेक्षत्वलक्षणविरुद्ध धर्मा- 20 ध्यासात्। न च याहशं स्वरूपं तेऽ्भावाश्रयः तादृशमभावव्यवहारगोचर इति चतुरश्रम्। यतो ममाभावविरोधिभावावरुद्धे नाभावो जायते, तैव तु तदभावात् स्वरूपं चेदभावव्यवहारगोचरः, ता्हि सघटेऽप्यभावव्यवहा- रेस्य को निवारयिता। यथा सत्यसति चाभावे नाभावं जन्म [अभावजन्म]किंतु सहानवस्थानम्. प्रसिद्धमेव। तस्मात् 'निर्घटं भूतलम्' इति ज्ञानं विशेषणनिबन्धनं 25 विशिष्टज्ञानत्वात्, 'सघटं भूतलम्' इति ज्ञानवत्। विशेषणं स्वरूपप्रतियोग्य- तिरिक्तोऽभावः । स च योग्यानुपलंग्धिगम्यः उभयसंप्रतिपन्ञानुपलन्धिसभ्री- चीनेन मनसाभावग्रहणोपपत्ती चक्षुषोSसंप्रयुक्तप्रतीतिजनकताया अलौकिक्याः

१. TM adda भावाल च. ३. A व्यवहारगोचरस्य. २. TM and A भवतु. ४. TM. तस्य सति.

78

समन्वयाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् यदप्युक्तम्-कर्तव्यविध्यनुभवेशमन्तरेण वस्तुमात्रमुच्यमानमन- र्थरक स्यात् 'सप्तद्वीपा वसुमती'इत्यादिवदिति, तत्परिहृतम्। 'रज्जुरियं नायं सर्पः' इति वस्तुमात्रकथनेऽपि प्रयोजनस दृष्टत्वात्। नतु श्रुतब्रह्म- णोऽपि यथापूर्व संसारित्वदर्शनान्न रज्जुस्वरूपकथनवदर्थवत्त्तमित्यु- 5 क्म्। अत्रोच्यते-नावगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्व संसारित्वं शक्यं दर्शयितुं वेदपरमाणजनितव्रह्मात्मभावव्रिरोधात्।न हि शरीराद्यात्माभि- मानिनो दुःखभयादिमत्त्वं दृष्टमिति तस्यैव वेदप्रमाणजनितव्रह्मात्मताव- गमे तदभिमाननिवृत्तौ तदेव मिथ्याज्ञाननिमित्तं दुःखभयादिमच्वं भव- प्रकटार्थविवरणम् 10

कल्पयतुमशक्यत्वात्, रूपे [अरूप] च कल्पनीयत्वात्, कल्पनायाश्च गौरव- दोषदुष्टत्वात्, प्राप्यकारित्वप्रमितिलिङ्गयोश्चाविशेषात्। न च र्गुणस्य गुणा- श्रयत्वेऽनवस्था द्रव्यम्य द्रव्याश्रयत्ववद्नपवाद्कत्वात् स्वातन्त्रयापलम्भमा- त्रेण द्रेव्यव्यवहारात् न द्रव्यत्वप्रसङ्गः। तस्माद्याग्यताख्यसंयोगेनव ् रूप- ग्रहणात् नासंयुक्तेऽभावे चक्षुषः प्रीति[प्रतीतिजनकता। अन्वय 15 व्यतिरेकयोश्च धर्मिग्रहणोपक्षयादन्यथासिद्धेः। तसमान्नाभावोऽक्षगम्योऽसं- युक्तत्वात् रसघत्; अनुपलन्धिस्तूपलब्ध्यैवाभावज्ञानहेतु: देवकुलादावनुप- लब्धदेवद त्ताभावस्यापि स्र्वमाणानुपलब्धेः, मार्गेSभावप्रतिपादनात् ; न चान- वस्था नित्यानुभवगम्यत्वादित्येलं प्रसङ्गागनेन । यस्मात प्रतिषेधवाक्या- नामक्रियार्थानामपि नानर्थक्यं तस्मादित्युपसंहारः। पुनः परोक्तमनूद्य 20 दूषयति-यदप्युक्तमित्यादिना । व्रह्मात्मभावावगमात्याकू संसारित्वं नामा गामिशरीरादिकारणवत्वम्. देहे नाग्रहग्रहः। न च तद्ह्मात्मभावावगताव- व्यस्ति, ज्ञानानलेन घुष्टवात्। कर्मशेषदोपवशात् प्रारब्धकार्यमात्रदर्शनं चाविरुद्धम्। यथान्तःकीटदुष्टयटबीज भाव्यङ्करादिजननशक्तिप्रतिहनावपि वाह्यबीजमात्रव्यवहारदर्शनं तद्वहित्याह-नावगतब्रस्मात्मभावस्येत्यादिना।। 25

१. TM omits गुणस्य. ४. T and T मित्यनुभव. २.T.T',and P. चन्द्र. ५. A omits इति. A omits द्रव्य. ६. A omits यस्मात्. २. A. चक्षुषा प्रतीति. ७. T, Ti, P and TM. करण.

79

[ब. १. पा. १. सु ४.

भा्यमू तीति स्क्यं कल्पयितुम्। न हि धनिनो गृहस्थस्य धनाभिमानिनो धनापहारनिमिचं दुखं दष्टमिति तस्यैव मव्रजितस्य धनाभिमानरहितस्य तदेव धनापहारनिमिचं दुःखं भवति। न च कुण्डलिन: कुण्डलित्वाभि- 5 माननिमितं सुखं दष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियुक्तस्य कुण्डलित्वाभिमान- रहितस्य तदेव कुण्डलित्वाभिमाननिमिचं सुखं भवाते। तदुक्तं शुत्या "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियामिये स्पृशतः" इति। शरीरे पतितेशरीरत्वं स्यात्, न जीवत इति चे्न, सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञान. निमिचत्वाद्। न शात्मनः शरीरात्माभिमानलक्षणं मिध्याज्ञानं सुकत्ा. 10 न्यतः सशरीरत्वं शक्यं कल्पयितुम् । नित्यमशरीरत्वमकर्मनिमित्तत्वा- दित्यवोचाम । तत्कृतधर्माधर्मनिमिचं सशरीरत्वमिति चेन्न, शरीर- संबन्धस्यासिद्धत्वात् धर्माधर्मयोरात्मकृतत्वासिद्धे:, शरीरसंबन्धस्य, धर्मा- धर्मयोस्तत्कृतत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वमसङ्गात्, अन्धपरम्परैषानादित्वकल्प- प्रकटार्थविवरणम् 15 उक्तमेव सदष्टान्तं सप्रमाणं च प्रपञ्चयति-न हीत्यादिना। कर्मशेषसद्भ्रावं दर्शयिष्यति स्वयमेव। अशरीरशब्द्रस्य व्युत्पत्तिबलेन विरोधमाह-शरीरे पति- त इति।। तत्र वक्तव्यं किं नैमित्तिकमशरीरत्वं शरीरे पतिते स्यात् उत स्वा- भाविकम्? तत्रागामिसकलशरीरादिकारणाभाववत्त्वं नैमित्तिकमशर्रारत्वं जीव- तो ऽप्यविरुद्धमित्याह -- न सबरीरत्व स्येति।। अभिमानोऽनेन लक्ष्यत इति लक्षणं 20 कारणमित्यर्थः । स्वाभाविकमशरीरत्वं पूर्वमपि सिद्धमित्याह-'नित्यमिति॥ सत्य एवात्मन: शरीरसंबन्धो न मिथ्याज्ञाननिमिस इस्याह-तत्कृतेति।। आत्मकृतधर्माधर्मनिमित्तं सशरीरत्वम्, आत्मनः सशरीरत्वे च सिद्धे धर्मा- धर्मयोः तत्कृतत्वमितीतरेतराश्रयप्रसङ्गेन परिह्रति-नेति ॥ ननु यद्येत- चछरीरकृतधर्माधर्मादिनिमित्त पतच्छरीरसंबन्ध: तदा भवेदन्योऽन्याश्रय- 25 त्वम्, न तु तथा; कि तु पूर्वपूर्वकर्मकृत उत्तरोत्तरशरीरसंबन्ध इति,

बीजाङुरयोर्निमित्चनैमित्िकाभाषदर्शनास्स पूर्वमप्येवमिति मवेद्विश्वासः ।

१. A अहमनित्यमिति.

80

समन्ययाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् ना; क्रियासमवायाभावाचात्मन: कर्तत्वानुपपचेः। संनिधानमालेण राज- प्रभृतीनां दष्ट कर्तत्वमिति चेन्न, धनदानाद्युपार्जितभृत्यसंबन्धित्वात् तेषां कर्तृत्वोपपचे:। न त्वात्मनो धनदानादिवच्छरीरादिभि: सवस्ामिभाव- संबन्धनिमित्तं किंचिच्छक्यं कल्पयितुम् । मिध्याभिमानस्तु प्रत्यक्ष: 5 संबन्धहेतुः। एतेन यजमानत्वमात्मनो व्याख्यातम्। अवाङु :- देहादि- व्यतिरिक्तस्यात्मन: आत्मीये देहदावभिमानो गौणो न मिथ्येति चेभ, पसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वमसिद्धेः। यस्य दि मसिद्धो वस्तुभेद:, यथा केसरादिमानाकृतिविशेषोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिंहशब्दपत्यय- भाष्यर्योऽन्यः प्रसिद्ध:, ततशान्यः पुरुषः पायिकैः कौर्यशौर्यादिभि: 10 सिंहगुणैः संपन्नः सिद्ध:, तस्य तस्मिन् पुरुषे सिंहशब्दपत्ययौ गौणौ भवतः, नापसिद्धवस्तुभेदस्य। तस्य त्वन्यतान्यशब्दपत्ययौ भ्रान्तिनिमित्तावेव भवतो न गौणौ; यथा मन्दान्धकारे स्थाणुरयमित्यगरृह्ममाणविशेषे पुरुषशब्दपत्ययौ स्थाणुविषयौ, यथा वा शुक्तिकायामकस्मात् रजतमिति निश्चितौ शब्दमत्ययौ, तद्वव् देहादिसंघाते अहमिति निरुपचारेण शब्दम- 16 त्ययावात्मानात्माविवेकेनोत्पद्यमानौ कथं गौणौ शक्यौ वदितुम्। आत्मा- नात्म विवेकिनामपि पण्डितानामजाविपालानामिवाविविक्तौ शब्दमत्ययौ भवतः। तस्मादेहादिव्यतिरिक्तात्मास्तित्ववादिनां देहादावहंपत्ययो मिथ्यैव न गौणः । तस्मान्मिथ्याप्रत्ययनिमिच्तत्वात्सशररित्वस्य, सिद्धं जीवतोऽपि विदृषोऽशरीरत्वम्। तथा च ब्रह्मविद्विषया श्रुतिः "तदथा- 20 प्रकटाथावंवरणम् इह पुनः परमार्थशरीरसंबन्धस्य कर्मसंबन्धस्य चात्मनांऽदष्टत्वात् प्रथमत एव कल्प्यमानत्वात् न तत्राप्यवस्थानमिति न तातत्विक: शरीरसंबन्धः। सपक्षे पुनः कर्मशरीरयोर्निमिसनैमित्तिकभावन वर्तमानयोरनाचको नोपादानस्वं नात्मसंबन्ध इति नानवस्या। इतश् न तास्विक इस्याद-क्रियेति ॥ पूर्व 25 निरस्तमपि मतं प्रसङ्गादुद्भाव्य दूषयति-"सन्निधानमात्रेण" इत्यारम्य "तथा च म्रहमविद्विषया" इत्यतः प्राकनेन । विदुषोऽपि शरीराद्याभासानुपृत्ती प्रमाणमाह-तथा चेत्यादिना । अदिनिल्वयनी सर्पत्वक। प्राणोपलक्षितो

१. TM. सपये. २. T,Ti, P and A. यशानयोरुपादान.

81

[ब. १. पा १. ६. ४.

माध्यम् दिनिस्वयनी बल्मीके मृता पत्यस्ता अयीतेवमेवेद शरीरं हेते अथाय- मशरीरोऽपृतः प्राणो म्रश्मैव तेज एव" इति "सचसुरचश्रुरिव सकर्णः अकर्ण इब सवागवागिव समना अमना इव समाणोऽमाण इव"इतिच। 5 स्मृतिरपि च "स्थितपज्ञस्य का भाषा" इत्याधा स्थितपज्ञस्य लक्षणा- न्याचक्षाणा विदुष: सर्वमतृत्यसंबन्ध दर्शयति। तस्माभावगतब्रस्मात्म- भावस्य यथापूर्वे संसारित्वम्। यस्य तु यथापूर्व संसारित्वं नासाववग- तञ्रझात्मभाव इत्यनवच्यम्।। यतपुनरुक्तं श्रवणात्पराचीनयोर्मनननिदिध्या सनयोर्दर्शनाद्विघिशे- 10 पत्वं ब्रह्मणो न स्वरूपपर्यवसायित्वमिति। न, अवगत्यर्थत्वान्मनन- निदिध्यासनयोः । यदि हवगतं ब्रह्मान्यत्र विनियुज्येत, भवेचदा विधि- शेषत्वम्: न तु तदस्ति, मनननिदिध्यासनयोरपि श्रवणवद्वगत्यर्थत्वात्। तस्मान प्रतिपत्िविधिविचयतया शास्त्रपमाणकत्वं ब्रह्मण: संभवतीत्यतः स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्रपमाणकं वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम्। 15 प्रकटार्थविवरणम् जीवो जीवअपि ब्रलौष । अपतितेऽपि' देहे' तेज एव परमात्मैव भवति। मचक्षु- रपि सचक्रुरिवेति विपरीतोऽन्वयः । सर्वाः प्रवृत्तीः शरीरगता एव मन्यते अविक्रियम्रसात्मतां मन्यमान इति प्रवृत्त्य संबन्ध इत्यर्थ:। उकनीत्या सिद्धवस्तु- ज्ञानस्यापि सप्रयोजनत्वाल् वेदान्ता नियोगपरा: शास्त्रत्वात् इत्यस्याप्रयोजकत्वं 20 सिद्रम्।। पुनः परोक्तमनुभाषते-यत्पुनरिति ।। दूषवति-नेति ।। श्रवणवें- म्मनननिदि भ्यासनयोर प्यवगत्यर्थत्वात्, स्वातन्त्येणावगतिजनमसमर्यमह्दावाक्य- शेषभूतार्थवादत्वात, न मननाद्यवषटम्मेन वेदान्तानां नियोगनिष्ठताकल्पना। कल्पिते महावाक्यशेषभूतार्थवादत्वे भवणादिवाकयानां भरवणादिविधानं प्रथम- 25 सूतसूत्रितं परित्यक स्यादिति वेत् न; म्रहासाकषात्कारेण अवणादोनां साध्य- साधनभावस्यापूर्वत्वात्, क्रियारूपतया व विधिजन्यपुरुषेष्छापयलसा्यत्वात्, अवान्तरतात्पर्येण अवणादिविधानसंमवात् यथा दर्शपूर्णमासविधिशेषेण "न

१. TM. जीवनमपि. २. TM. हति. १. TM. विदेहे. Y. A adds विघिशेषत्वम्। अवणविषिशेषत भवेत्। नाम वाचनव्याप्तियेषो ना ... तथा प. 82

समन्ययाधिकरणम् ४.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यमू एंवं च सति "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति तद्विषयः पृथक्शास्रारम्भ उपपदते। प्रतिपत्तिविधिपरत्वे हि "अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्येवारब्य- त्वाभ पृथक्शास्त्रमारभ्येत। आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत-'अथातः परि- शिष्टघर्मजिज्ञासा' इति, "अथातः ऋत्वर्थपुरुषार्थयोरजिज्ञासा" इतिवद्। 5 ब्रह्मात्मैक्यावगतिस्त्वमतिश्ञातेति तदर्थो युक्त: शास्त्रारम्भः "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा"इति। तस्माद् "अह ब्रह्मास्मि"इत्येतदवसाना एव सर्वे विधय: सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि। न सहेयानुपादेयाद्वितात्मावगतौ निर्विषयाण्यप्मातृकाणि च प्रमाणानि भवितुमईन्तीति। अपि चाहु :- प्रकटार्थविवरणम् 10 मलवद्दाससा विसंवदेत् [संवदेत।" "नास्या अन्नमद्यात्" इत्यनेन तद- भिगमनप्रतिषेधो विधीयते । तबुक्तं "प्रागवरोधान्मलवट्वाससः" इति। यस्मात्म्रतिपत्तिनियोगवाधुद्धावितः सकलोऽ्यवकरोऽपाकृतः तम्ादित्युप- संहार: । स्वातन्त्रयेणैव- शास्त्रप्रमाणकं ब्रहेत्येतस्मिश्रेव मते पृथकशास्त्रा रम्मोऽप्युपपद्यत इस्याह-एवं च सतीति ।। नतु मानसव्यापारमात्र- 15 साभ्यनियोगनिरूपणाय पुनरारम्भो भविष्यतीत्याशङ्याड-आरभ्यमाणं चेति ।। यथा तृतीये भुत्यादिमि: शेषशेषिभावमभिधायानस्तर कि ऋतुशेषभूतं कि वा पुरुषशेषभूतमिति वीक्षायां चतुर्थमारमेमाणोऽभ्यंबाव्

चाभ्यधादित्यर्थः। इदानी खमते सूत्रसामअस्यमाह-ब्रह्मात्मैक्येति।। 20 मतु यदि स्वातन्रयेण म्रंसारमैकत्वनिष्ठा वेदान्ता: तर्हि तदेव परमार्थव- सि्विति कथं दवैतालम्बनस्य विधिकाण्डस्य प्रत्यसादेश प्रामाण्यमित्या- शङपाहे-तस्मादिति ॥ प्रमातृव्यापारसंखष्टो हि घटादिश्ितो विषयता मियर्सिं। न तु सत एवासड्गायाश्धितो विषयसङ्ग: । तसाद्रहात्मैक्यावगते: प्रागेव प्रमाणादिव्यवहार इत्पर्थ:। अयमर्थोऽन्पेषामपि म्रह्यविदां संमत 25 इत्याह-अपि चाहुरिति । सङ्रसात्मादमित्येव बांधे जाते पुत्रदेशवे:

१. TM. व्यवंकरो. Y. T, Ti, P and TM. साल्मेकरप. २. T and TM. रम्यमाण :. ". T, T', TM and P भाषष्य. १. A. अभ्यादपीव. &. T, T' and P सक्जा.

88

परथ्यमूलभाध्यव्यारयानम् [म. १. पा.१. सु. ४.

भाष्यम् "गोणमिध्यात्मनोऽसच्चे पुत्रदेहादिवाधनाद्। सङ्गझात्माइमित्येवं बोधे कार्ये कयं भवेत् ।।

अन्विष्टः स्यात्ममातैव पाप्मदोषादिवर्जितः ॥ देहात्मप्रत्ययो यद्दत्ममाणत्वेन कल्पितः। लौकिकं तद्देवेदं पमाणं त्वात्मनिश्चयात ।।" इति ॥ प्रकटार्थविवरणम् सत्तावाधनात् मायामात्ररवावगमात् 'अयं पुन्रोऽहमेव' 'मनुष्योऽहम्' इति 10 गीणमिथ्यारूपस्य प्रत्ययस्यासत्वे जाते काये कथं भवेत्-निमिच्ताभावाद्विधि- विधेयादिष्यवहारो न कथन्दिद्द्रषेदित्यर्थ:॥ ननु यद्यात्मा ब्रह्लैव कस्तहि प्रमाता१ यद्ययमेव कथं ताहिं ब्रह्मतास्येस्या- शाङयाह-अन्वेष्टव्येति ।। मनु यद्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रमातृत्वमध्यज्ञानकृतम्; कथं तहिं तदा- 15 श्रयाणां प्रामाण्यमित्याशङ्कयाह-देहात्मपत्यय इति ॥ प्रमातृत्वस्य सदा तनत्वाभावेSप्यात्मनिश्यादवाग्देहात्मप्रत्ययवद्यावहारिकं प्रत्यक्षादे: प्रामाण्यम्, विषयस्य तत्त्वांशप्रतिषेधे Sप्यर्थक्रियासामर्थ्यानपहारात्; आगमस्य तु तत्त्वा- वेदनलक्षणं प्रामाण्यमत्यन्ताबाध्याथविषयत्वादिति भाव:।। .

यद्त केशवोऽ्ध्यगीष्ट- 20 "बाधितस्य प्रमाणत्वं घढता बौद्धवेदयोः । सम्यक संपादितं साम्यं शास्त्रयो: किमतः परम्।" इति तहुरध्यगीष्ट। यतो वेद्बौद्ध योर्मायामयत्वाविशेषेऽपि बाधितावाधित- विषयर्वेन पारुषियत्वापौरुषेयत्वेन च वैष्यमित्युंक्तम् । अन्यथा तस्यापि स्वरूपसत्त्वाविशेषे साम्यस्य कि व्यासेधकम् । यब "भिन्नाभिननं ब्रह्म जगतः 25 कारणम्, तत्कार्यस्य च प्रपश्जस्य ने मिथ्यात्वम्" इत्यादि फल्गुवल्गितं तदा- रम्मणाधिकरणे पर्यहार्षीदाचार्य इति मयापि तत्रैव परिजेंहीयिष्यत इत्युप- रम्यते ।।

१. T,T1, P and TM. वैषम्यमतिवक्तव्यम्. ३ A. जिद्ीष्यंत. २. A omits न.

84

ईसलधिकरणम् ५.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् एवं वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिमयोजनानां ब्रह्मात्मनि ता- त्पर्येण समन्वितानामन्तरेणापि कार्यानुपवेश ब्रह्मणि पर्यवसानमुक्तम्। श्रह्म च सर्वज सर्वशक्ति जगदुत्पचिस्थितिनाशकारणमित्युक्तम्। सांख्या- दयस्तु परिनिष्ठितं वस्तु प्रमाणान्तरगम्यमेवेति मन्यमाना: प्रधानादीनि 5 कारणान्तराण्यनुमिमानाः तत्परतयैव वेदान्तवाक्यानि योजयन्ति। सर्वेष्वेव वेदान्तवाक्येपु सृष्टिविषयेष्वनुमानेनैव कार्येण कारणं लिलक्ष- िषितम्। प्रधानपुरुषसंयोगा नित्यानुमेया इति सांख्या मन्यन्ते। प्रकटार्थविवरणम् पूर्वोत्तरभ्रन्थयोः संबन्धाभिधित्सया वृततं सर्ङ्कीतयति-एवं वेदान्तवा- 10 क्यानामित्यादिना । प्रथमसूत्रेण ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय द्वितीयेन च तल्ल- सणमुक्त्वा तृतीयेन तत्र वेदान्तानां प्रामाण्यमुपचिक्षेप। चतुर्ये च जै- मिनीयपादोपजीविनां मतापाकरणेन तदेव प्रामाण्यं प्रत्यतिष्ठिपत् । पुनश् साइयादिपकप्रतिक्षेपेण तेषां वाक्यानां ब्रह्मण्येव प्रामाण्यप्रतिष्ठापनाय परं

वृद्धव्यव हारे सिद्धार्थव्युत्पत्तिमाध्ित्य जैमिनी यमत प्रत्यक्षेऽपि। तत्र च प्रमाणा- न्तरगोचर पवाथे व्युत्पत्तिसंभवात् प्रधानादीनामेव प्रमाणाम्तरगोचरत्वाद् तेष्वेव वेदान्तानां तात्पर्ये वृद्धष्यवहारातुसारेण कल्पनीयमिति भावः । किश् "तेजसा सोम्य शुद्गेन सन्मूलमन्विच्छ" इस्यादा: श्रुतयः शुद्ेनेति कार्येण लिगेन सतो मूलस्यान्वेष्ण दर्शयन्स्य: प्रमोणान्तरसिद्धमेव जगत्कारणं दर्शय- 20 म्तीस्याह- सर्वेष्विति। ननु धूमस्याध्यक्षसिद्धेनैव धूमध्यजेन कचिदषिनाभाव- मनुभूय प्रदेशान्तरे तदनुमोदयमासादयति, न तथा प्रधानादि कचिदग्यक्ष- सिद्धम्, कथं तवतुमानस्य गोचर इस्याशङ्कयाह-प्रधानेति॥ यथातीन्द्रियमपि विधुदादिकारणं सामान्यतोडष्टलिङ्गगम्ये[गम्यमेवमि]स्र्थ: । विमतमचेतन- प्रकतिकं तवन्ितत्वाहा संप्रतिपभवत्, तथाम्तःफरणे चिस्नतिबिम्यं विम्न- 25

₹. A adds V. Y. T omits कार्येण लिसेन. २. A adds च. ५. T, Ti, P and TM. पमान्तर. १. A. बुडम्यवहारेण.

85

ब्ह्मसूतभाव्यव्यारूयानम् [भ. १.पा.१. स.५.

भाष्यम् काणादास्त्वेतभ्य एव वाक्येग्य ईनपरं निमितकारणमनुमिमते, अणूं समवायिकारणम् । एवमन्येऽपि तार्किका वाक्याभासयुत्त्याभासा- वष्टम्भाः पूर्वपक्षवादिन इहोचिष्ठन्ते। तत्र पदवाक्यपमाणह्ञेनाचार्येण 5 वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मावगतिपरत्वदर्शनाय वाक्याभासयुक्त्याभास- प्रतिपतयः पूर्वपक्षीकृत्य निराक्रियन्ते।।

तत्न सांख्या: पधानं त्रिगुणमचेतनं जगतः कारणमिति मन्यमाना आहु :- यानि वेदान्तवाकयानि सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेत्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रकटार्थविवरणम्

10 संनिधानाधीनं प्रतिबिम्बत्वात् संप्रतिपन्नप्रतिबिम्बवत्; तथा विमतं चेत- नाधि[नानधि]ष्ठिताचेतनप्रकृतिकं कार्यत्वात् पटवदिति प्रयोग: । आदि- शब्दसूचितं मतान्तरमाह-काणादास्त्विति ॥ "यतो वा इमानि भूतानि" इत्यादिवाक्येभ्यो यच्छष्द्रोपबन्धनेन सिद्धवज्जगत्कारणपरामर्शावगमात् कार्ये युद्धिमत्कर्तृकमिति सामान्यतोडष्टेन ईश्वरमनुमिमत इत्यर्थः । पटादिकार्ये 15 स्वपरिमाणादल्पपरिमाणारण्घं रष्ट्रा अन्यदपि कार्ये तयैवेति परमाणून समवायिकारणत्वेन कल्पयन्तीत्यर्थः । "असद्वा इंदमत्र आसीत्" इत्यादि- वाक्याभासावष्टम्भा: प्रदीपादेरनिरन्वयविनाशदर्शनात् पृथिव्यादिकार्यस्यापि शून्यतापर्यन्तं नष्टस्यासत एव प्रादुर्भाव इस्यादियुक्तयामासावष्टम्भा: सन्त इहादैतवादे प्रतिपक्िणो माध्यमिकादय: प्रत्यवतिष्ठन्त इत्याह-एव 20 मन्येऽपीति ॥ एवं सवीजविप्रतिपच्चीरुवत्वा तननिरासायोत्तरसन्दर्भारम्भ इत्ाह-तनेति।। वद्पि जन्मादिसूतलक्षणनिर्णयायार्थात् प्रधानादिकारणत्वासंभव: सु- जित:, तथापीह वेदान्तानां ब्रह्मण्येव प्रामाण्यप्रतितिष्ठापयिषया तेषां योजना- प्रकारमेदविभेदो मुखतः सूत्रित इति साक्गययोजनाप्रकारं तावदाह- 25. तल साकया इत्यादिना । नन्वचेतनस्य सुदादे: सविकारगोचरमपि सर्व-

१. A omnits सभि ........ बिम्य. ३. T,Ti, P and TM. मेदाबिमे. १. Ti, P, TM and A. उन्बेन.

86

ईसत्वधिकरनम्. ५.] मकटार्यविवरणम्

भाध्यमू दर्शयन्तीत्यवोचः तानि पधानकारणमक्षेऽ्रपि योजयितं अक्यन्ते। सर्व- शक्तित्वं तावत्मधानस्यापि स्वविकारविषयमुपपथते । एवं सर्वज्ञत्व- मप्युपपथते। कथम्१ यश्ु ज्ञानं मन्यसे स स्वधर्मः "सत्वात् संजायते ज्ञानम्" इति स्मृतेः । तेन च सत्वधर्मेण ज्ञानेन कार्यकरणवन्तः पुरुषा: 5 सर्वज्ञा योगिन: प्रसिद्धाः। सन्वस्य हि निरतिशयोत्कर्षे सर्वपत्वं मसि- दम्। न केवलस्याकार्यकरणस्य पुरुषस्योपलब्धिमालस्य सर्वज्ञत्वं किंचिज्जत्वं वा कल्पयितुं शक्यम्। त्रिगुणत्वात्त प्धानस्य सर्वज्ञान- कारणभूतं सच्वं पधानावस्थायामपि विद्यत इति पधानस्याचेतनस्यैव सतः सर्वजञत्वसुपचर्यते वेदान्तवाक्येषु। अवश्यं च त्वयापि सर्व ब्रझ्मा- 10 भ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमच्वेनैव सर्वज्ञत्वसुपगन्तव्यम्। न हि सर्व- विषय ज्ञानं कुर्वदेव ब्रह्म वर्तते। तथा हि-म्ानस्य नित्यत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्रयं ब्रह्मणो हीयेत; अथानित्यं तदिति, ज्ञानक्रियाया उपर- मेतापि ब्रह्म, तदा सर्वज्ञानशक्तिमच्वेनैव सर्वज्ञत्वमापतति । अपि च मागुत्पत्तेः सर्वकारकशून्यं ब्रह्मेष्यते त्वया। न च ज्ञानसाधनानां शरी- 15 रेन्द्रियादीनामभावे ज्ञानोत्पत्ि: कस्यचिदुपपभ्रा । अपि च प्रधानस्या- नेकात्मकस्य परिणामसंभवात् कारणत्वोपपत्तिर्मृदादिनत, नासंहतस्यै- कात्मकस्य ब्रह्मण: इत्येवं परास्ते इदं सूत्रमारभ्यते- प्रकटार्थविवरणम् शत्वं न हश्चरम्, कथंक्रारं प्रधानस्य तदभीक्रियत इत्याह-कथमिति।। 20 सत्त्वपरिणामेन ज्ञानेन सर्वकांः। न तु [ननु ्रह्मापिस्यात् सर्वशं] रजस्तमसी तिरस्कृत्योन्दरतसत्त्वधर्मेस्याशङ्याह-न केवलस्येति ।। ननु तथापि सांम्याव- सायां सत्त्वधर्मज्ञाना संभवाल् कथं सर्वश्त्वमित्याशङ्कयाह-त्रिगुणत्वास्वति॥ सर्वश्ञानपरिणामशक्तिमत्सत्वसन्द्रावात् साम्यावस्ायामपि मम्मार्ग पवा- भथणीय इत्यर्थः । इतोऽपि सर्वज्ञानशक्तिमर्वेनैव सर्वकत्वं वाच्यमिस्याह- 25 अपि चेति ॥ पराभिमतस्य कारणत्वमुपगम्य प्रधानपसेऽि जगत्कारण- बादियाक्यं योजयितुं शाक्यमित्युक्म्। इदानीं ग्रहण: कारणत्वासंभवात् प्रधानवाद एव वाक्यानि समच्छन्त इस्याह-अपि च प्रषानस्येति ।।

१. A. सर्वश्ात्. २. T. केवलमिति. ३. TM. साम्यय. 87

ब्रहमसूत्रभाष्यव्याखयानम् [न. १. पा. १. सु. ५.

भाष्यम् ईक्षतेर्नाशब्दम्॥५-१-५॥

न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्धानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्ते- ष्वाश्रयितुम् । अशन्दं हि तत्। कथमशब्दत्वम्१ ईक्षतेः। ईक्षितृत्वश्रवणात् 5 कारणस्य । कथम् १ एवं हि श्रयते-"सदेव सोम्पेदमग्र आसीदेकमेवा- द्वितीयम्" इत्युपकम्य "तदैक्षत बह्ु स्यां मजायेयेति तच्ेजोऽसृजत" इति। तत्नेदशब्दवाच्यं नामरूपव्याकृतं जगत पागुत्पत्ते: सदात्मनावधार्य, तस्यैव प्रकृतस्य सच्छन्दवाच्यस्येक्षणपूर्वकं तेजःप्रभृते: स्रषृत्वं दर्शयाति। तथान्यत्र-"आत्मा वा इदमेक एवाश्र आसीत। नान्यत्किंचन मिषत्। 10 स ईक्षत लोकान्ु सजा इति। स इमॉलोकानसृजत" इतीक्षापूर्विकामेव सृष्टिमाचष्टं । कचिच्च षोडशकलं पुरुष प्रस्तुत्याह-"स ईशांचक्रे। ... स प्रकटार्थविवरणम् ईक्षतेनाशब्दम् ।। सूत्रमवतार्य नवोऽर्थमाह-ने साकयेति॥ हेतुमाह-अशब्दं हीति॥ 15 जगत्कारणवादिवाक्येषु प्रधानशष्दाभावात् पदार्थस्यैव च पदार्थान्तरसंसृष्ट- तया वाक्यार्थत्वात् न प्रधानपरतया वाक्यानि योजयितुं शक्यन्त इत्यर्थः। प्रमाणान्तरवारेणं व परस्तादवतरिष्येति। ननु '"सदेव सोम्येदम्" इति सच्छब्द एव प्रधानाभिधायीस्याह-कथमशव्दस्व्रमिति ॥ सच्छद्दवाच्यस्य कारणस्य चेतनत्वावगमात् न सच्छष्द: प्रधानामिधारयीस्यमिप्रत्याह-ईक्षते- 20 रिति । मिषत् निमेषोन्मेषधर्मकम्। लोकान तु किलाहं सृजै इति पर्यालोचनं कृतवानित्यर्थ:। "कलाः षोडशभूतानि प्राणो ऽक्षमण[क्षं] नोम फर्म च। भ्रद्धा लोंका: तपो मन्त्रा मनो वीर्ये शरीरकर्म[कमू]।।" जीवाभिन्नस्य परमात्मन इदेक्षणं विवकितम्। ननु "इक्षितिपौ धातु- निर्देशे" इति कात्यायनसारणात् सूत्रकारस्यापि धातुनिर्देशोऽमिप्रेनः। तरकथं

१. A omits न. ४. A. परस्तात् भविष्यति. २. T. अशान्दं. ५. T, Ti, P and TM add व्यकं. ३. A. प्रमाणान्तरं. ६. A. मणनाम.

88

ईसत्यधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् माणमसृजत" इति। ईक्षतेः इति च घात्वर्थनिर्देश्ोऽभिगेतः, यजतेरिति- बत्ः न धातुनिर्देश:। तेन "यः सर्वशञः सर्वविधस्य ज्ञानमयं तपः। तस्म्मादेतड्रस नाम रूपम्म च जायते।।" 10

इत्येवमादीन्यपि सर्वजेश्वरकारणपराणि वाक्यान्युदाहर्तव्यानि।। यचूक्तं सत्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वंज्ञ प्रधानं भविष्यतीति, तभोप- पद्यते। न हि प्धानावस्थायां गुणसाम्यात् सत्त्वधर्मो ज्ञानं संभवति। ननुक्ं सर्वज्ञानशक्तिमच्वेन सर्वंद भविष्यतीति; तदपि नोपपथते। यदिं गुणासाम्ये सति सत्त्वव्यपाश्रयां ज्ञानशक्तिमाश्रित्य सर्वश पधान- 10

प्रकटार्थविवरणम्

घात्वर्थोपादानेन व्यास्यायत इस्याशङ्कयाह-ईक्षतेरिति चेति । शिविपुमस्य- याम्तप्रयोगेण सूत्रकारस्य धात्वर्थनिर्देशो लक्षणयाभिप्रेतः इतरथा अग्रस्तु- तामिधानप्रसग्गात्। तत्र जौमिनीयमुदाहरणमाह- यजतेरितिवदिति।। "इतिकर्तव्यताविधे: यजते: पूर्षवत्तम्" इत्यन्न जैमिनेर्यांग एव तिप्रस्ययान्तेन 15 विवकित:, पाणिनेः "भवतेर:" इतिवत्; न धातुनिर्देशोऽभिग्रेत इत्यर्थ:। येनेक्षतिधात्वर्थालोचनं सुतरितम्, न शब्दमात्रं तेन वाक्याम्तराज्यप्युदाहर- णीयानीति योजना। सामान्येन सर्व जानातीति सर्वक्ः । विशेषतः सर्वे वेस्तीति सर्ववित् । तप आळोचनं स्वरूपज्ञानमयम्, नॉन्त:करणाद्यधीन- मिस्यर्थ:। ब्रह्म हिरण्यगर्भः ॥ 20

पूर्वपक्षवीजं विभिनेत्ति-यचुक्तमित्यादिना ॥ पूव केवळसत्वपुर्ते- शोमत्वमभ्युपगम्य न सस्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वश्रमित्युक्तम्। इदानी नाद्रपूका

१. A. पालयें लक्षया. ३. T, Ta, P add हत्यर्थ :. २. T, T' and P omit हवरया ...... Y. T and T3 न स्वान्त:, इत्यर्थ :. ५. A. विविनकि,

89

[ब.१.पा. १. स. ५:

माप्यंम्

सुष्येत, काम रजस्तमोव्यपाश्रयामपि ज्ञानपतिबंधकश्क्तिमाश्रित्य किं चिज्जमृच्येत। अपि च नासाक्षिका सत्ववृत्िर्जानातिना अभिधीयते। न चाचेतनस्य प्रधानस्य साक्षित्वनस्ति। तस्मादनुपपमं मधानस्य सर्वज्ञत्वम्। 5 योगिनां तु चतनत्वात् सच्चोत्कर्षनिमित सर्वज्ञत्वमुपपभ्रमित्यनुदाहरणम्। अथ पुनः साक्षिनिमित्तमीक्षितृत्वं पधानस्य कल्प्येत, यथाभिनिमिच- मयःपिण्डादेर्दग्धृत्वम् : तथा सति यभनिमिचमीक्षितृत्वं मधानस्य, तदेव सर्वझं मुख्यं ब्रह्म जगतः कारणमिति युक्तम्। यद्पुनरुक्तं ब्रह्मणोऽपि न सुख्यं सर्वज्ञत्वमुपपद्यते, नित्यज्ञानक्रियत्वे ज्ञानक्रियाँ पति स्वातन्त्र्या- 10 संभवादिति ; अत्रंच्यते-इद तावन्वान्परष्टव्यः, कर्य नित्यज्ञानक्रियत्वे सर्वेशत्वहानिरिति। यस्य हि सर्वविषयावभासनक्षमं ज्ञानं नित्यमस्ति,

प्रकटार्थविवरणम् सत्ववृत्तिर्ज्ञानं किन्तु अन्तःकरणवृत्त्यभिव्यक्त: चित्प्रकाशः, तथाविधज्ञानस्य [विघ ज्ञानमख्य] नास्तीस्याह-अपि चेति ॥ पूर्वोंक् डष्टान्तं विघटयति - 15 योगिनां तु इति ॥ अचेतनस्यापि सालिचैतन्यव्यापतया चिच्छायाप- लेकणं भवतु इत्याह -- अथ पुनरिति ।। सुंदूरमपि गत्वा सर्वसाक्षी चिद्ातु: खीकृतश्रेत् किं प्रधानकल्पनयेस्याह-तथा च सतीति ॥ पराभि- प्रायमुद्भावयति-यत्पुनरिति । प्रकृत्यर्थस्य नित्यचित्म्रकाशस्य निरपेक्षत्वात् प्रत्ययार्थस्य व कर्तृत्वस्य सापेक्षत्वात् सापेक्षत्वानपेक्षत्वयोर्विरोधे सापेक्ष- 20 प्रत्ययार्थ विहाय निरपेक्षप्रकृत्यथोंपादानेन नित्यचित्प्रकाशं ग्रह्म सर्वश्ादिपदैः लक्ष्यत इति ने प्रधाने समन्वय इत्यभिप्रेत्याह-अत्ोच्यत इति ॥ किश् कि निस्यश्ञानेन सर्वश्ञत्व न संभवति आगन्तुकेनेव संभवतीत्यभिप्राय:, ततम् कर्तृत्व- व्यपदेशो न संमवति [तीति,] इस्याह-इंद तावदिति॥ आयं प्रस्पाह- यस्य हीति।। द्वितीयं शङ्कते-ज्ञाननित्यत्व इति ॥ व्यपदेशमान्रस्य नातुप-

१. T, T2, P and TM·वृत्तिव्य. ४. A. उद्धाटयति. २. A. तयापिशान. ". T and T' omit न. १. TM, भवति.

90

ईसत्यधिकरणम् ५.] मकटार्थविरणम्

भाध्यम् सोऽसर्वज्ञ इति विमतिषिद्धम्। अनित्यत्वे हि ज्ञानस्य, कदाचिज्जानाति कदाचिन जानातीत्यसर्वज्ञत्वमपि स्यात्। नासौ ज्ञाननित्यत्वे दोषो डस्ति। ज्ञाननित्यत्वे ज्ञानविषय: स्वातन्त्र्यव्यपदेशो नोपपद्यत इति चेन, सततौ- षण्यपकाशेऽपि सवितरि दहति पकाशयतीति स्वातन्त्र्यव्यपदेशदर्शनात्। 5 ननु सवितुर्दाश्यपकाश्यसंयोगे सति दहति प्रकाशयतीति व्यपदेशः स्यात, न ब्रह्मण: प्रागुत्पत्तेर्ञानकर्मसंयोगोऽस्तीति विषमो दृष्टान्तः। न, असत्यपि कर्मणि सविता प्रकाशत इति कर्तृत्वव्यपदेशदर्शनाद्। एव- मसत्यि ज्ञानकर्मणिं ब्रह्मणः "तदक्षत" इति कर्तृत्वव्यपदेशोपपचेर्न वैषम्यम्। कर्मापेक्षायां तु ब्रह्मणीक्षितृत्वश्ुतयः सुतरामुपपभ्नाः । कि 10 पुनस्तत्कर्म, यत्मागुत्पत्तेरीश्वरज्ञानस्य विषयो भवतीति। तथ्वान्य- प्रकटार्थविवरणम् पत्तिः सततौष्ण्यप्रकाशेऽपि सवितरि कर्तृत्वव्यपदेशदर्शनादित्याह-नेति।। तत्रापि विषयोपरक्तरूपेण प्रकाशस्य जन्यत्वात् घटते कर्तृत्वव्यपदेश इत्याह- नन्विति ॥ तर्हीहापि तथास्त्विति नेस्याह-न ब्रह्मण इति।। तत्र कि श्ञानस्य 15 कर्मसंबन्धविवक्षा नास्ति चित्म्काशस्याक्रियात्वात्, किवा कर्मसंयोग पव नास्ति? प्रथमं प्रत्याह-न, असत्यपीति। प्रकाशस्याक्रियात्वात् कर्मसंबन्धे- डविवक्षितेऽपि लोके सवितु: कतृंव्यपदेशदर्शनाठ् सविता प्रकाशयतीति तथे- हापि स्यादित्यर्थ:। द्वितीयं प्रत्याह-कर्मापेक्षायां त्विति॥ यथा कुम्भकारस्य व्याचिकीर्षिताकार: खोपाध्यन्त:करणपरिणाम ईक्षणम्; तथा ब्रह्मणो ऽपि मायो- 20 पाधेरनादिप्रवृत्तसंस्काराया माथायाः प्रलयकारणकर्मक्षयोत्थापितसंस्कारा- दिनिमित्तवशात् सर्गोन्मुखः परिणाम ईक्षणमित्यर्थः। आसिन्पसे कर्तृत्वस्य प्रत्ययार्थस्यापि बाधाभावात् सुतरामित्युक्तम् । आदिकर्ता सवोपाधिपरिणामे- क्षण शक्षितृर्वात्कुलालवत् इति। अतोऽन्यस्य मुख्यस्यासंभवात् इदमेव मुख्य मीकणम्। अहैतमदं मत्वाह-कि पुनरिति ॥ सकार्याया मायाया मनिर्वष- 25 नीयत्वााव् नाहैतमन ईत्या-तर्वेति । "किश्च भकतिविशेषादावर्जित ईश्वर:

१. T and T1 न्ासण: 2. T and Ti omit हत्याह.

91

अससुतभाज्य्याखयानम् [ब. १. पा.१. सू.५.

भाष्यम् स्वाभ्यामनिर्वचनीये नामरूपे अव्याकृते व्यानिकीर्पिते इति भुमः। यत्मसादादि योगिनाम्यतीतानागतविषयं प्रत्यक्षं ज्ञानमिच्छन्ति योगसास््विद:, किमु वक्तव्यं तस्य नित्यसिद्धस्येश्वरस्य सष्टिस्थिति- 16 संहृतिविषयं नित्यज्ञानं भवतीति। यदप्युक्तं पागुत्पचेर्झणः सरी- रादिसंबन्धमन्तरेणेक्षितृत्वमनुपपभ्नमिति, न तचाद्यमवतराते; सवितृ- प्काशवद््णो ज्ञानखवरूपनित्यत्वे ज्ञानसाधनापेक्षानुपपचेः। अपि चा- विद्यादिमतः संसारिण: शरीराधयपेक्षा ज्ञानोत्पचि: स्याद, न ज्ञानमति- मन्धकारणरहितस्येश्वरस्य। मन्त्रौ चेमावीन्रस्य शरीराधनपेक्षताम- 10 नावरणज्ञानतां च दर्शयत :- "न तस्य कार्ये करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दश्यते। परास्य शक्तिर्विविषैव भ्रयते स्वाभाविकी ज्ञानवलकक्रिया च"।। इति। 15 "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचश्रु: स शृणोत्यकर्णः । स वेचि वेर्य न च तस्यास्ति वेचा तमाडुरग्रयं पुरुषं महान्तम् "।। इति च। प्रकटार्थविवरणम् 20 समनुगृकाति ज्ञानवैराग्यादिना" इति योगशास्रमाध्यकृद्धचनात् यस्य भगवतः प्रसादाद्योगिनामपि सर्वार्थदर्शित्यमिष्यते, किमु वक्तव्यं तस्य सर्वशस्व- मित्याइ-यत्मसादादिति। उक्कानुवादेन दूषयति-यदप्युक्तमित्यादिना। नित्यरवात् न सवरूपोत्पत्यर्था साधनापेक्षा; नाप्यभिव्यकपर्था प्रतिबन्धाभावा- दित्याह-अपि चेति ॥ यथोकार्ये प्रमाणमाह-मन्त्रो भेमाविति। विका- 25 रापेक्षया परा । शकिर्माया । विविधा सर्वाघटमानघटनापटीयसी। श्ानस्य वैतम्पस्य बलं चिदाभास: तसय किया नाम तजनकता बातृता सापि मैसर्गिकी,

१ T and T1 तदजु. 2. T and Ti अतुगता. a. T add T1 सम्नो.

98

इंसत्धिकरणम् ५.j पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् ननु नास्ति तावउज्ञानप्रतिबन्धकारणवानीशरादन्य: संसारी, "नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता" इति श्रुतेः; तत्र किमिदसुच्यते संसा- रिणः श्रीरादयपेक्षा ज्ञानोत्पचिर्नेश्वरस्येति। अत्ोच्यते-सत्यं नेम्- रादन्य: संसारी; तथापि देहादिसंघातोपाधिसंबन्ध इष्यत एव, 5 घटकरकगिरिगुहादयुपाधिसंबन्ध इव व्योम्न :; तत्कृतश्व शब्दपत्यय- व्यवहारो लोकस्य हष्टः घटच्छिद्रं करकच्छिद्रमित्यादिराकाशाव्यति- रेकेऽपि; तत्कृता चाकाशे घटाकाशादिभेदमिथ्यावुद्धिर्द्ष्टा; तथे-

दश्यते चात्मन एव सतो देहादिसंघातेऽनात्मन्यात्मत्वाभिनिवेशो 10 मिथ्यायुद्धिमात्रेण पूर्वपूर्वेण। सति चैवं संसारित्वे दे हाद्यपेक्षमीक्षितृत्वम्ुप- पझ संसारिणः। यदप्युक्तं पधानस्यानेकात्मकत्वान्मृदादिवत्कारणत्वो-

प्रकटार्थविवरणम् मायापरिणामेधु दि प्रतिबिम्धिता चित् तत्र प्रकाशाभासोदयहेतुर्भवति सूर्य इव जले प्रतिबिम्बितः, सैव शातृतेस्यर्थः । प्रासन्निकं चोद्यमुन्भावयति-नन 15 नास्तीति ॥ य एव चिद्धातुर्मायाप्रतिविम्बितत्वेनेश्वर: स पवाविद्याप्रति- विम्बिततया संसारीति नास्त्येव सवरूपभेद: । तथापि विशिष्टमेदोऽस्तील्याह- संत्यमित्यादिना॥ सरूपाभेदेऽपि विशिष्टमेदकृतो व्यवहारासङ्गरम् दृष्ट इस्याह-तत्कृतश्चेति। देहादिसङ्वात ऐवोपाधि :; तत्संबन्धे हेतुरविषेको- Sनादिरविद्या तत्कृता। ननु यदि जीवस्य ब्रह्मभावः स्वाभाबिक: तहि सदा 20 कि न प्रकाशेत। प्रकाशमाने वस्तुनि सरूपानवभासस्याविद्ययाप्यदर्शनादित्या- शाङ्याह-दृश्यते चेति ॥ देहाविग्यतिरिक्तस्यैव सतो जीवस्य स्वभावभूतो- 5पि व्यतिरेको नावभासते । विपरीतस्तु मिथ्याभिमानो वश्यतेऽनिर्वाष्या- विद्यापभावात्; तथा तस्यैव म्रहाता ने व्यज्यते, विपरीतं तु प्रमातृत्वादि व्यज्यत हत्यर्थः। प्रासन्निकं परिहत्य पूर्ववाधुकं पुनरद्द्रावयति यदप्युक्तमिति। 25

१. TM. तृत्वेत्यर्थ :. ४. TM. वस्तु. R. T and T' w. ५. A. नाभिष्य. १. A omits पव.

98

[म. १. पा. १.सु. ५.

भाष्यम्

पपसि: नासहतस्य ब्रह्मण इति, तत् प्रमधानस्याश्दत्वैनैव पत्युक्तम्। गथा तु तर्केणापि ब्रह्मण एव कारणत्वं निर्वोहु शक्यते न प्धानादीनां तथा पपश्चयिष्यति "न विलक्षणत्वादस्य" इत्येवमादिना ॥

5 अत्ाह-यदुक्तं नाचेतनं प्रधानं जगत्कारणमीक्षितृत्वश्रवण- दिति तदन्यथाप्युपपद्यते, अचेतनेऽपि चेतनवदुपचारदर्शनाद्। यथा प्रत्यासन्नपतनतां नद्या: कूलस्यालक्ष्य 'कूलं पिपतिषति' इत्यचेतनेऽपि कूले चेतनवदुपचारो दृष्टः तद्वदचेतनेऽषि प्रधाने प्रत्यासन्नसर्गे चेतनबदुप- चारो भविष्यति "तदैक्षत" इति । यथा लोके कश्चिच्चेतनः स्नात्वा 10 सुकत्वा चापराह्ने ग्रामं रथेन गमिष्यामि इतीक्षित्वा अनन्तरं तथैव नियमेन प्रवतते, तथा प्रधानमपि महदाद्याकारेण नियमेन प्रवर्तते ; तस्माच्चेतन- वदुपचर्यते। कस्मात्पुनः कारणात् विहाय मुख्यमीक्षितृत्वम् औपचारिकं कल्प्यते१ "तचेज ऐक्षत" "ता आप ऐक्षन्त" इति चाचेतनयोरप्यप्ेज- सोक्षेतनवदुपचारदर्शनात; तस्मात् सत्कर्तकमपीक्षणमौपचारिकमिति ग- 16 अ्यते, उपचारपाये वचनात; एवं प्राप्त इंदं सुत्नमारभ्यते-

प्रकटार्थविवरणम्

सेति प्रधाने प्रामाणिके कारणत्वसंभवचिन्तावतारो न च तदस्तीस्याह-तत् पधानस्येति । ननु ब्रह्मणोऽपि कारणत्वं ततो न घटते, बचेतनस्य चेतन- प्रकृतिकत्वादर्शनादित्याशङ्कयाह-यथा त्विति॥

20 उत्तरसूत्रनिरास्यां शङ्कामाह अताहेत्यादिना। ईक्षणे गौणे कि गुणसा- म्यमिस्याशङ्कयाह-यथा लोक इति। प्रतिनियतप्रवृत्तिशालित्वं चेतनसाम्य- मिस्यर्थ: । मुख्यार्थपरित्रहे प्रमाणान्तरविरोधे मुखर्यार्थगुंणयोगादर्थान्तरे पृत्तिगौंणी। किमिह मुल्यार्थबाधकमित्याह-कस्मात्पुनरिति॥ उपचारप्रचुरे प्रकरणे समासानं बाधकमित्याह-तचेज इति॥

१. TM omits सति. 2. A. अत्रेत्या.

94

ईसत्धिकरणम् ५.] नकटार्थविवरणम्

माण्यम् गौणश्वेन्नात्मशब्दात्। १-१-६ ॥। यदुक्तं प्रधानमचेतनं सच्छ्दवाच्यं तस्मित्रपचारिक ईक्षतिः, अप्तेजसोरिवेति, तदसत्। कस्मात१ आत्मशब्दात्। "सदेव सोम्येदमग्र आसीत" इत्युपकम्य "तदैक्षत तचेजोऽसृजत" इति च तेजोऽबनानां 5 सृष्टिमुक्त्वा तदेव प्रकृतं सदीक्षित तानि च तेजोऽबनानि देवताशब्देन परामृश्याइ-"सेयं देवतैक्षत इन्ताइमिमास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवे- नातमनानुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति। तत्न यदि प्रधानमचेतनं गुणवृत्त्येक्षितृ कल्प्येत, तदेव प्रकृतत्वात सेयं दे वता इति परामृश्येत; न तदा देवता जीवमात्मशब्देनाभिदध्यात्। जीवो हि नाम चेतनः शरीराध्यक्ष: 10 प्राणानां धारयिता, तत्मसिद्धे: निर्वचनाच्च। स कथमचेतनस्य पधान- स्यात्मा भवेत्। आत्मा हि नाम स्वरूपम्। नाचेतनस्य प्रधानस्य चेतनो जीव: स्वरूपं भवितुमईति। अथ तु चेतनं ब्रह्म मुख्यमीक्षित परिगृह्वते, तस्य जीवविषय आत्मशब्दपयोग उपपद्यते । तथा "स य एषोऽणि-

प्रकटार्थविवरणम् 15

प्रकृतेनेक्षित्रा चेतने जीवे स्वरूपाभिधाय्यात्मशब्दप्रयोगात्, चेतनाचेत- नयोन्ध विरोधादेकत्वासंभवात् न प्रकृते सच्छव्दारये गौण ईक्षतिप्रयोग इति सूत्रार्थमीह-यदुँक्तमित्यादिना । निर्वचनाच्चेति।। "जीव प्राण- धारणे" इति धात्वर्थानुसरणाश्चेत्यर्थः। ननु संसार्यसंसारिणोरपि पर- 20 स्परविरोधात् कथं ब्रह्मणोऽपि जीवविषये आत्मशब्द इत्याशङ्कयाद- अथ त्विति ॥ मलीमसेऽपि दर्पणे मदीयं मुखमिति प्रत्यभिज्ञावदित्यर्थ: । चेतनस्य खवतकेतोरात्मत्वेनोपदेशादृपि न प्रकृते गौण ईक्षतिरिति प्रका- रान्तरमाह-तर्थत्यादिना । यदुकम् "उपचारप्राये वचनात्" इति तदपा-

१. T, T' and P गौण. १. A. मित्याश. २. TM. शन्दा. २. T. युक्तमित्यादिना.

95

[ब. १. पा. १. सु. ६

माध्यम् मैतदात्म्यमिदं सर्वे तत्सत्यं स आत्मा तत्चमसि भ्ेतकेतो" इत्यत "स आत्मा" इति प्रकृतं सदणिमानमात्मानमात्मशब्देनोपदिश्य "तत्वमसि श्रेतकेतो" इति चेतनस्य श्वेतकेतोरास्मस्वेनोपदिशति। अपेजसोस्तु विष- यत्वादचेतनत्वम्, नामरूपव्याकरणादौ च प्रयोज्यत्वेनैव निर्देशाद, न चात्मशब्दवर्तिकिचिन्मुख्यत्वे कारणमस्तीति युक्तं कूछवद्रीणत्वमीक्षित- त्वस्य। तयोरपि सदधिष्ठितत्वापेक्षमेवेक्षितृत्वम्। सतस्त्वात्मभव्दाज गौणमीक्षितृत्वमित्युक्तम्।।

अथोच्येत-अचेतनेSपि प्रधाने भवत्यात्मशब्द:, आत्मनः सर्वार्थ- 10 कारित्वात, यथा राज: सर्वार्थकारिणि भृत्ये भवत्यात्मशब्द:, 'ममात्मा भट्रसेन:' इति। प्रधानं रि पुरुषस्यात्मनो भोगापवर्गौ कुर्वदुपकरोति, रज् इव भृत्य: संधिविग्रहादिषु वर्तमान:। अथवा एक एवात्मशब्दशेतना- चेतनविषयो भविष्यति, भूतात्मा, इन्द्रियात्मेति च प्रयोगदर्शनात्; यथैक एव ज्योतिःशब्द: ऋतुज्वलनविषयः । तत्र कुत एतदात्मश्दादीक्षतेर- 15 गोणत्वमित्यत उत्तरं पठति-

प्रकटार्थविवरणम् करोति-अप्ेजसोस्त्विति। अचेतनत्वम्, चेतनव्यापारविषयत्वेनैव च निर्देशो मुख्यत्वे बाधकोडस्ति; साधकं च किश्चिनास्तीत्यप्रेजसोरीक्षितृत्वस्य युक्ततं गौणत्वम्; न तु तत् सन्निधिमात्रेण, वहेरपि माणवकसन्निधानात् तीव्रत्वादे- 20 गौणत्वप्रसङ्गादिति भावः । किश्चाप्तेजसोः सदधिष्ठितत्वातद्रतमेवेक्षणं कार्य- गतं व्यपदिश्यते लक्षणयेत्याह-तयोरपीति । कुतस्तहि सतो मुख्यमीक्षितृत्वं सिद्धमित्याशङ्याह सतस्त्विति।

भात्मशब्द्प्रयोगोऽपि गौणो भविष्यतीत्याह-अथोच्येतेत्यादिना ।। नतु प्रधानस्य सर्वार्थकारित्वमसिद्धम्, पुरुषस्यौदासीन्यादिस्यत मह- 25 मधानं हीति ।। साधारणो वात्मशब्दम्ेतनाचेतनयोरिस्याइ-अथवेति॥

१. A. मानवस. 96

ईक्षत्यधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तन्निष्ठर मोक्षोपदेशात्॥ १-१-७॥ न प्रधाजमचेतनमात्मसब्दालम्बर्न भवितुमईति; "स आत्मा" इति भकृतं सदणिमानमादाय "तत्वमसि मेतकेतो" इति चेतनस्य श्वेवकेतोर्मोक्षयितव्यस्य तविष्ठासुपदिश्य "आचार्यवान् पुरषो बेद 5 नस्य तावदेन चिरं यावन विमोक्ष्येऽय संपतस्ये" इति मोक्षोप- मेशात्। यदि स्ाचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् 'तदसि' इति बहयेद, मुसुभुं नेतनं सन्तमचेतनोऽसीति, तदा विपरीतवादि शासत्र पुरुषस्या- नर्थाये त्यभनाणं स्यात्। न तु निर्देषमिद शास्तमगमाणं कल्पयितु युक्तम्। दि चाहस्य सतो सुमुक्षोरचेतनमनात्मानमात्मेत्पुपदिश्ेद् 10 पमाणभूनं शास्त्रम्, स श्रदधानतया अन्धगोलाकूलन्यायेन तदात्मरहटि न परित्यजेद्, तद्वयतिरिक चात्मानं न प्रतिपदयेत तथा सति पुरपार्था- द्विहन्गेत, अनर्थ वा ऋष्छेत। तस्मादयया खर्गाधर्मिनोऽविशोलादि साधनं यथाभूतमुपदिशनि, तथा ममक्षोरपि "स आात्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो"इति यथाभृतमेवात्मानसुंपदिशतीति युक्तम्। ए बंच सति 15 प्रकटार्थविवरणम् तभिष्ठस्य मोक्षोपदेशात्।. प्रकृतसद्स्तुनिष्ठस्य तत्लाक्षास्कारवतः धुस्या मोझोपदेशात् अनात्मज्ञा- व मोक्षानभ्युपगमात् न तन्ात्मशब्दो गौण इति नकारं पूर्वसूभावनुबल व्यावष्टे-न प्रधानमित्यादिना। किश्ञ [कि] "तत्वमसि" इति साक्षात्स- 20 दात्मत्वोपदेशः किं वा सम्पन्मात्रम्? प्रथम प्रत्याह-यदि स्चेतनमिति॥। किश्चास्मिम्पक्षे न पुरुषार्थोऽपीस्ाह-यदि चेति॥ भतः. सदातमतवोपदेश- मग्गीकुर्वता सतश्ेतनत्वमेव वकव्यमित्याइ-तस्मादिति ॥ चोरत्वेनाभिश- स्तस्य कस्यचित् सत्यवादिम: तप्षपरशुभरहणे बन्घनविमोक्षो भवतीत्यनेन रधन्तेन सत्याद्वैतास्मामिमानवत एव मोक्ष उपादिश्यमान उपपम्रो मबति 26 मुख्यात्मोपदेशपक्ष एवेलाइ एवं च सतीति ।। द्वितीर्य निरस्यति-

१. TM. प्रक्कतिवत्.

[म. १. पा १. सू. ७.

भाष्यम् तप्तपरशुग्रहणमोक्षदष्टान्तेन सत्याभिसंघस्य मोक्षोपदेश उपपद्ते। अन्यथा हामुख्ये सदात्मतत्वोपदेशे, "अहमुक्थमस्मीति विद्यात्" इति वत् संपन्मात्नमिदमनित्यफलं स्यात, तत्र मोक्षोपदेशो नोपपद्येत। 5 तस्मान्न सदणिमन्यात्मशब्दस्य गौणत्वम्। भृत्ये तु स्वामिभृत्यभेदस्य प्रत्यक्षत्वादुपपत्नो गौण आत्मशब्दः 'ममात्मा भद्रसनः' इति। अपि च कचिद्रौण: शब्दो दृष्ट इति नैतावता शब्दपमाणकेडये गौणी कल्पना न्याय्या, सर्वत्रानाश्वासपसग्गात। यन्तकतं चेतना- चेतनयोः साधारण आत्मशब्द:, कतुज्वलनयोरिव ज्योतिःशब्द इति, 10 तन्न; अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वात्। तस्माच्चेतनविषय एव मुख्य आत्म- शब्दश्रेतनत्वोपचाराळ्मतादिषु प्रयुज्यते-भूतात्मा इन्द्रियात्मेति च। साधारणत्वेऽव्यात्मशब्दस्य न प्रकरणमुपपदं वा किचिभनिश्वायकमन्त- रेणान्यतरवृत्तिता निर्धारयितं शक्यते। न चात्राचेतनस्य निशायकं किंचित्कारणमस्ति। प्रकृतं तु सदीक्षित संनिहितश्र चेतनः श्रेतकेतु: । 16 न हि चेतनस्य श्वेतकेतोरचेतन आत्मा संभवतीत्यवोचाम । तस्माचेतन- प्रकटार्थविवरणम् अन्यथा हीति। उक्थं कर्मांङ्गभूतं शस्त्रम्। यस्मांत् सतो Sनात्मत्वे न मोक्षसिद्धि: तस्मादित्युपसंहारः। दष्टान्ते गौणत्वमङ्गीकरोति-भृत्ये त्विति ॥ किश्च प्रमा- णान्तरगोचरे भवेत् प्रमाणान्तरातुसारण गौणत्वम्, न शब्दैकसमधिगम्य 20 इस्याह अपि चेति। इदानीं साधारणपक्षदूषणायाह यत्तुक्तमित्या- दिना । चेतने मँढस्यात्मशव्दस्यान्यत्र गौण्यापि प्रयोगोपपततौ न बाचकशक्तिकल्पनावकाशः, गौरवात् । "अनन्यलभ्यः शब्दार्थः" इति हि वृद्धा:। किञ्च साधारण्येऽपि प्रधानपक्षपातो निष्प्रमाणक हत्ाह -सार्धारणत्वेऽपीति । सपक्षे पुनः प्रकरणमुपपदं चास्तीस्याह-पक- 25 तं त्विति॥ ननु श्वेतकेतुसन्निधानं कथं निश्ायकं चेतनत्वस्येस्यत आह- न हीति । "पतानि वाव तानि ज्योतीषि। य एतस्य स्तोमाः" इस्यर्थवाद- सिद्धेन ज्वलनसाहश्येन ज्योतिष्टलक्षणेन गौण्या वृत्या कती प्रवृत्तो ज्योति- १. TM. रूढात्म. ३. A. साधारणे त्विति. २. A. पशोनिष्प.

ईक्षत्यधिकरणम् ५.] पकटा थे।वेवरणम्

भाष्यम् विषय इहात्मशब्द इति निश्चीयते। ज्योतिःशब्दोऽपि लौकिकेन प्रयोगेण ज्वलन एव रूढ:, अर्थवादकल्पितेन तु ज्वलनसादृश्येन कतौ प्रतृत्त इत्यदृष्टान्तः । अथवा पूर्वसूत्र एवात्मशन्दं निरस्तसमस्तगौणत्व- साधारणत्वाशङ्कतया व्याख्याय, ततः स्वतन्त्र एव प्रधानकारणनिरा करणहेतुर्व्याख्येयः "तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्" इति। तस्मान्नाचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्।। कुतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्? हेयत्वावचनाच्च ॥ १-१-८॥ यद्यनात्मैव प्रधानं सच्छन्दवाच्यम् "स आत्मा तत्वमसि" 10 प्रकटार्थविवरणम् शशब्दः; तमःपरिपन्थिनि तु रूढ इति नें साधारण्ये दष्टान्त इत्याह- ज्योतिश्शब्दोऽपीति ॥ ज्योतींषि स्तोमा नस्येति ज्योतिष्टोमः। त्रिवृत्पश्च- दशः त्रिवृत्सप्दशः त्रिवृद्ेकविशः [त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदशः एकविंशः] इस्येते स्तोमा ज्योतिश्शष्दवाच्या अर्थवादत [वादात् । अत] एव तन्र 15 प्रकृते ज्योतिष्टोमे ज्योतिश्शब्दः प्रयुज्यते "वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत" इस्यत्रेत्यर्थः । पूर्वे शङ्कोत्तरत्वेन सूत्रं व्याख्याय इदानीं इतश्च न प्रधानं सच्छन्दवाच्यमिति वा संबन्धो वक्तव्य इत्याह-अथवेति ॥। निरस्ता गौणसाधारणत्वाशङ्का यस्य स तथोक्तः, तस्य भावः तत्ता तया। नात्म- शब्दोडयं गौण:, गौणमुख्ययार्मुख्ये संप्रत्ययात्, बाधका दर्शनाच। नापि 20 साधारण:, अनेकशक्तिकेल्पनाप्रसङ्गात् इत्येवं व्याख्यायेत्यर्थः॥ हेयत्वावचनाच्।। कुतश्चेति ॥ इतश्र्ेत्यस्मिन्नरथे। मुख्यमात्मानमुपदिशता पित्रा सच्छष्दा- र्थस्य हेयत्वावचनात् नाचेतनं सद्वस्त्वित्यर्थः । व्यतिरेकमुखेन व्याचषे- यदनात्मैवेत्यादिना। ब्रह्मप्रतिज्ञाविराधाख्याधिकहेतुप्रदर्शनार्थ: सूत्रे चकार 25

१. TM omits न. ५. A. शक्तित्व. २. T and T1 यताननात्म. ६. A. न चेयं. ३. T, Ti, P and TM. नन्वास्म. ७. T and T1 नार्थसूले. Y. A. भापि खा.

99

ब्रहमुत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. १. पा. १. सू. ८.

भाष्यम् इतीहोपदिष्ट स्यात् : स तदुपदेशश्रवणादनात्मज्ञतया तमिष्ठो मा भूदिति, मुख्यमात्मानम्ुपदिदिक्षु शास्त्रं तस्य हेयत्वं ब्रृयात्। यथारुन्धतीं दिदर्श- यिपुः तत्समीपस्थां स्थूलां तारामसुख्यां पथममरुन्धतीति ग्राहयित्वा, तां 5 मत्याख्याय, पश्चादरुन्धतीमेव ग्राहयति; तद्रनायमात्मेति ब्रृयात्। न चैव- मवोचत्। सन्मात्रात्मावगतिनिष्ठैव हि षष्ठुपपाठके परिसमापिर्द्श्यते। चशन्दः प्रतिज्ञाविरोधाभ्युच्चयप्दर्शनार्थः । सत्यपि हेयत्ववचने प्ति- श्ञाविरोधः प्रसज्येत । कारणविज्ञानाद्धि सर्वे विज्ञातमिति प्रतिज्ञातम्- "उत तमादेशमपाक्ष्यो येनाश्चुत श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञात- 10 मिति; कथ तु भगवः स आदेशो भवतीति ; यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वे मृन्मयं विज्ञातं स्याद्ाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्", "एवं सोभ्य स आदेशो भवति" इति वाक्योपकमे श्रव- णात्। न च सच्छ्द्वाच्ये प्धाने भोग्यवर्गकारणे हेयत्वेनाहेयत्वेन वा विज्ञाते भोकृवर्गो विज्ञातो भवति, अप्रधानविकारत्वान्ोक्तृवर्गस्य। 15 तस्मान प्रधानं सच्छ्द्रवाच्यम् ॥ प्रकटार्थविवरणम् इत्याह-चशब्द इति । तं विवृणोति-सत्यपीत्यादिना । कासौ प्रतिभेख्यत आह-कारणेति॥ तन्र हेतु :- वाक्योपकमे श्रवर्णांदिति । वेदानधीस्य समागतं स्तब्धं पुत्रमुपलभ्य पितोवाच-तमप्युपदेशं कि त्वमप्राक्षीः येना- 20 श्रुतमपि श्रुतं भवति, सर्वक्षता भवतीस्यर्थः। एवं पर्यनुयुक्ते श्वेतकेतुरुवाच- कथं खलु भगवन् स आदेशो भवति। न हान्यज्ञानादन्यज्ञानं सभवति। पुनः पितोवाच-यथैकस्मिन्मृत्पिण्डे मृदात्मनावधारिते अन्यदाप मृन्मयं मृदात्मकमेव, यश्च विकारो घटशरावादिविशेषः तह्वांगिन्दिरियेणो आर्यमाणं नामधेयं निर्वस्तुकशन्दमान्रमनृतमिति भावः। सत्यं पुनर्मृन्मात्रमव्यभिचारात्। 25 एवमुक्त आदंशो नाघटमानः । परमकारणे ज्ञाते सर्वस्य तदात्मकतवात् सर्व विज्ञातमेत्र भवति॥

१. T,T1, P and TM. शभ्रवणादि. ३. TM and A मातरत्वमनं २. TM and A तद्ानिन्द्रिय.

100

ईक्षत्यिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम

भाष्यम्

कुतश्च न प्रधानं सच्छव्दवाच्यम् ? स्वाप्ययात्॥१-१-९॥ तदेव सच्छन्दवाच्यं कारणं प्रकृत्य श्रृयते "यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम, सता सोभ्य तदा संपभ्नो भवति; समपीतो भवति; तस्मा- 5 देनं स्वपितीत्याचक्षते; सं हवपीतो भवति" इति। एषा श्रुतिः स्वपिती- त्येतत्पुरुषस्य लोकप्रसिद्धं नाम निर्वक्ति । स्वशब्देनेहात्मोच्यते। यः प्रकृतः सच्छन्दवाच्यस्तमपीतो भवति अपिगतो भवतीत्यर्थः। अपिपूर्वस्यै- तेर्लयार्थत्वं प्रसिद्धम्, प्रभवाप्ययावित्युत्पत्तिम्रलययोः प्रयोगदर्शनाव्। मनःप्रचारोपाधिविशेषसंबन्धादिन्द्रियार्थान् गृह्नंस्तद्विशेषापत्नो जीवो 10 जागर्ति; तद्वासनाविशिष्टः खम्नान् पश्यन् मनःशब्दवाच्यो भवति; स

इवेति "स्वं ह्यपीतो भवति" इत्युच्यते। यथा हृदयशब्दनिर्वचनं श्रुत्या दर्शितम् "स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्ययमिति ; तस्मानृदयमिति" इति। यथा वा अशनायोदन्याशब्दभवत्िमूलं दर्शयति 15 प्रकटार्थविवरणम् प्रधानवादे तु पुरुषाणामप्नधानात्मकत्वान्न तद्शानेन सर्वज्ञानं घटत इति हेत्वन्तरमाह-कुतश्रेति ॥ सुषुप्ते जीवस्य प्रकृते सच्छष्दवाच्ये स्वरूप- भूतेऽप्ययश्रवणाद्चेतनस्य चेतनस्वरूपत्वायोगान्नाचेतनं सच्छन्दवाच्यमित्यर्थ:। 20 स्वाष्ययात्।। वाक्यपर्यालोचनेन विवेचयति-तदेवेत्यादिना ॥ एतेर्धा तोरपिपूर्वस्य लयार्थत्वं प्रसिद्धमित्येवं कथमनादिनिधनस्य जीवस्य लय उच्यत इस्याशङ्कयौ- पाधिकत्वं वक्तुमुपाधिमाह-मनःपचारेत्यादिना ।। मनःपरिणामो- पाधिभिरविषयविशेष संबन्धात् स्थूल देहात्मतामापन्नो जागर्ति। ननु सपितिनाम- निर्वचनस्यार्थवादत्वान् यथाश्रुतार्थवत्त्वमित्याशङ्कयाह-यथेत्यादिना ॥। तस्य 25

१. A. जीवलय इत्या.

101

ब्रह्ासुत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा.१. सु.१०.

भाष्यम् श्रुति :- "आप एव तदशितं नयन्ते" "तेज एव तत्पीत नयते" इति च; एवं स्वमात्मानं सच्छन्दवाच्यमपीतो भवतीतीममर्थे स्पिति- नामनिर्वचनेन दर्शयति। न च चेतन आत्मा अचेतन प्रधानं स्वरूपत्वेन 5 प्रतिपद्येत। यदि पुनः प्रधानमेवात्मीयत्वात् सशब्देनैवोच्येत, एवमपि चेतनोSचेतनमप्येतीति विरुद्धमापद्ेत । श्रुत्यन्तरं च "पाजनात्मना संपरिष्वक्तो न बाहां किंचन वेद नान्तरम्" इति सुषुप्तावस्थारयां चेतनेऽ- व्ययं दर्शयति। अतो यस्मिन्नप्ययः सर्वेषां चेतनानां तच्चेतनं सच्छब्द- वच्यं जगतः कारणं स्यात, नाचेतनं प्रधानम्।। ९।

10 कुतश न प्धानं जगतः कारणम्? गतिसामान्यात्॥ १-१-१०॥ यदि तार्किकसमय इव वेदान्तेष्वि भिन्ना कारणावगतिरभविष्यत्, कचिश्वेतनं ब्रह्म जगतः कारणम्, कचिदचेतनं प्रधानम्, कचिदन्यदेवेति;

15 न त्वेतदस्ति। समानैव हि सर्वेषु वेदान्तेषु चेतनकारणावगतिः । "यथापेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्तिष्ठेर्श्रेवमेवैतस्मादात्मनः

प्रकटार्थविवरणम् रद्यशब्दस्य एतदेव निर्वचनम्। यद्धधयमात्मा वर्तत इति, तत्सानं ह्ृदय मुच्यते अशितं नयन्ते जरयतीत्यशनाया आप :; पीतमुदकं नयन्ते शोषयतीति 20 तेजउद्न्यमिति यथेमामेवाप्ेजसो: शब्दप्रवृति निमिशेनिर्वचनेन दर्शयत्यथं- वादत्वेऽपि एवमिहापीति भावः । तथ प्रधानवादे न समअसमित्याह- न चेल्यादिना ॥

गतिसामान्याद्॥ चेतनकारणावगतेः सर्वोपनिषत्सैकरूप्यादपि नाचेतनकारणपरताय

१. TM and A हृदय. ३ A. निमित्त निर्ष. २. A. यते जरयती.

.102

ईसत्यधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

माण्यम् सर्वे माणा यथायतनं विपतिष्ठन्ते माणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका:" इति, "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत:" इति, "आत्मत एवेद सर्वम्" इति, "आत्मन एष प्राणो जायते" इति चात्मनः कारणत्वं दर्शयन्ति सर्वे वेदान्ताः । आत्मश्दश्च चेतनवचन इत्यवो- चाम। महच प्रामाण्यकारणमेतत्, यद्वेदान्तवाक्यानां चेतनकारणत्वे समानगतित्वम्, चक्षुरादीनामिव रूपादिप । अतो गतिसामान्याव सर्वंजं ब्रह्म जगतः कारणम् ॥ १० ॥ कुतश्च सर्वं ब्रह्म जगतः कारणम्? श्रुतत्वाच्च॥ ५-१-१॥ 10 स्वशन्देनैव च सर्वज्ञ ईश्वरो जगतः कारणमिति श्रूयते व्रेतान्वत- राणां मन्त्रोपनिषदि सर्वज्ञमीशवरं प्रकृत्य "स कारणं करणाषिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिप:" इति। तस्मात्सर्वस ब्रम्म जगतः कारणम्, नाचेतनं प्रधानमन्यद्वेति सिद्धम्।। प्रकटार्थविवरणम् 15 वाक्यानि योजयितुं शक्यन्त इस्याह गतिसामान्यादिति। व्यतिरेकमुखेन व्याक्याति यदीति ।। प्राणाः इन्द्रियाणि यथास्थानं प्रादुर्भवन्ति प्रथमम्; पश्चादेवा: सुर्याद्योऽधिष्ठातार: ततोऽनन्तरं लोका विषयाः। अथवा गतिः प्रवृत्तिः। सर्वेषां वेदान्तानामेकरूपैव प्रवृत्तिश्वतने दश्यते। एकरूपम्रवृत्ति मत्वं च महत्पामाण्यकारणमित्याह महच्चेति । यथा सर्वे चक्षुरूपमेव 20 गोचरयति सर्वे च श्रोतरं शब्दं गोचरयतीत्येकरूपप्रवृत्तिदर्शनात् परस्पराहतेश्व रूपादिषु चश्नुरादीनां प्रामाण्यं तद्वृदित्यर्थ: ।।

पूर्वशीक्षणादिभ्रवणलिट्गैर चेतने समन्वयं निरस्य इंदानी भुत्या सेमुजेनैव श्रुतत्वाच ।।

चेतनस्य कारणत्वाभिधानाङ्गलण्येव समन्वय इत्याह श्रुतत्वाच्ेति॥ कर- 25 णाधिपानां जीवानामधिपोऽध्यक्ष इत्यर्थ:। अधिकरणार्थमुपसंहरति-तस्मा- दिति॥

१. A. लोकविषय. . T and T dg TM. 89. २. A. अवमे.

103

मससूतभाध्यव्यारयानम् [न. १.पा. १. सू.१२,

भाष्यम् "जन्माधस्य यतः" इत्यारभ्य "अतत्वाच" इत्येवगन्तैः सूतैर्यान्युदाहतानि वेदान्तवाक्यानि, तेषां सर्वज्ञः सर्वशांक्तिरीम्वरो जगतो जन्मस्थितिलयकारणमित्येतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वं न्यायपूर्वकं 5 प्रतिपादितम् । गतिसामान्योपन्यासेन च सर्वे वेदान्ता: येतनकारण- वादिन इति व्याख्यातम् । अतः परस्य ग्रन्थस्य किमुत्थानमिति, उच्यते-द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते-नाम रूपविकारभेदोपाधिविसिष्टप्, तद्विपरीतं च सर्वोपाधिविवर्जितम् । "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूचल्केन कं पश्येत्" "यत्र 10 नान्यत्पश्यति नान्यष्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा अथ यत्रान्य- त्पशयत्यन्यउछणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वे भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यम्" "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभि- वदन्यदास्ते" प्रकटार्थविवरणम्

15 उत्तरसून्नसन्दर्भारम्भ सभावयति-जन्माद्यस्पेत्यादिना।। येषां घा क्यानां जैमिनिपादोपजीविमतापाकरणेन समन्ययसूत्रे प्रामाण्यं परिनिष्ठिते प्रत्यतिष्ठिपत् तेषामेव साडयादिमतापाकरणेन ब्रह्मण्येव प्रामाण्यं पुनः प्रति- छापयांबभूव। अतः समन्वयाध्यायार्थस्य समाप्तत्वात् परस्य प्रम्थस्य किमारम्मकारणमित्यर्थ:। सविशेषवस्तूपासनोपदेशकानामपि सर्ववाक्यानां 20 निर्विशेष परब्रह्मण्येव मेहातात्पर्यमिति समन्वयविशेषप्रतिपादनायोत्तरं सन्दर्भ- मारेमे भगवानित्याह-उच्यत इति। नतु नास्ति निर्विशेष ब्रह्म यत्र महा- तातपर्यम्: कि तु सविशेषमेवेश्याशङ्कयाह-दविरूपं हीति ॥ ननु रूपद्यस्य परस्परविरोधाननैकन युगपत्समावेश इत्याशङ्कय यथा शुके: स्वतोSरूप्यात्मता, अविद्याध्यासाच्य रप्यात्मता; तथा ब्रह्मणोऽपि सवाभाषिकी निष्प्रपश्चता 25 मायोपाधिकस्य च सप्रपश्चता इत्यविरोधं वक्तुं वविरूपाणि वाक्यान्युद्- हरत- यत्र हीत्यादिना ।। भवत्वेव द्विरूपत्वं तथापि कथमुपासनपराणां

१. A omits पुनः ३. A. विरोधात् तेनकुत्र. २. A omita महा.

104

आनन्द्मयाधिकरणम्.११.] म्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "निष्कलं निष्कियं शान्तं निरवर्य निरञ्ञनम्। अमृतस्य परं सेतुं दग्घेन्धनमिवानलम् ।" "नेति नेति" "अस्थूलमनण्वहखवमदीर्घम्" "न्यूनमन्यत्स्थानं संपूर्णमन्यद्" इति चैवं सहस्रशो विद्याविद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो 5 द्विरूपतां दर्शयन्ति वेदान्तवाक्यानि। तत्नाविद्यावस्थायां ब्रह्मण उपास्योपासकादिलक्षणः सर्वो व्यवहारः। तल्न कानिचित् ब्रह्मंण उपास- नान्यभ्युदयार्थानि, कानिचित् क्मसुक्त्यर्थानि, कानिचित् कर्मसमृददय- र्थानि। तेषां गुणविशेषोपाधिभेदेन भेदः। एक एव तु, पर आत्मा ईश्वरस्तै- स्तैर्गुणविशेषैरवििष्ट उपास्यो यद्यपि भवति, तथापि यथागुणोपासनमेव 10 फलानि भिदयन्ते; "तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति ख्तेः, "यथा- फतुरस्िमिँल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्ेत्य भवति" इति च । स्मृतेश्- प्रकटार्थविवरणम् निर्विशचे समन्वय इत्याशड्याह-तत्नाविद्यावस्थायामिति ।। अध्यारो- पापवादन्यायेन निर्विशेषप्रतिपत्त्यर्थ सम्रपञ्चप्रतिपत्तिमाभिस्य प्रासङ्गिक- 15 मुपासन विधीयते, यथा दर्शपूर्णमासार्थाप्प्रणयनाश्रयेण गोदोहनं विधीयते पशुभ्यः । ततोऽवान्तरतात्पर्येऽपि स्वारथे परमशेषिणि महातात्पर्ये न विरु- ज्यत इत्यर्थः । तर्हि निर्गुणविद्याधिकारिण पवात्राधिकार: स्यादित्या- शाङयाह-तत्नेति ॥ तत्तत्कामशय स्यादधिकार: अनुष्ठानवस्पतिपत्तौ घिशेषा- भावादित्यर्थः। ननु ब्रह्मण एवोपास्यत्वे कििदपरमलमोपासन किश्िर्त्सगुण- 20 म्रह्मोपासनमिति विभाग: किन्निबन्धन इत्याशङ्कयाह-तेषामिति ॥ यत्र सस्य- कामादिगुणविशिष्टं स्वतन्त्रमेव ब्रह्मोपास्यत्वेनोपदिश्यते तत् सगुणोपासनम्, यथा शाण्डिल्यविद्यादिषु। यत्र तु विशेषानुगतं तद्वच्छिय तदारमनैयोपा- स्यत्वेनोपदिश्यते, यथा वैश्वानरविद्यायाम, तद्परम्रझ्मोपासनमिति भेद: ।

शाङ्याह-एक एव त्विति । राजोपासनफलमेदवदित्यर्थः। क्रंतु: सङल्पः।

१. T. किश्िद्वणनस. २. T, TM and P कृतः संकल्प :. Ti. ऋतु संकल्पम्.

105

[म. १. पा. १. सू. ११.

भाष्यम् "यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेबरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तन्भावभावितः !" इति। यद्यप्येक आत्मा सर्वभूतेषु स्थावरजङ्गमेपु गूटः तथापि चित्तो- 5 पाघिविशेषतारतम्यादात्मनः कूटस्थनित्यस्यैकरूप स्याप्युचरोत्तरमातरि- ष्कृतस्य तारतम्यमैश्वर्यशक्तिविशेषैः अयने-"नस्य य आत्मानमा- विस्तरां वेद" इत्यत्न। स्मृतावपि- "यद्यद्विभ्ुतिमत्सक्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोससंभवम् ।" इति। 10 यत्र यत्र विभूत्याद्यतिशयः स स ईश्वर इत्युपास्यतया चोधते। एवमिहाप्यादित्यमण्डले हिरण्मयः पुरुषः सर्वपाप्मोदयलिङ्गात्पर एवेति वक्ष्यति। एवम् "आकाण स्तललिज्ञात्" इत्यादिषु द्रष्टव्यम् । एवं

तोपाधिसंबन्धविशेषं परापरविषयत्वेन संदिहनानं वाक्यगतिपर्यालो- 15 चनया निर्णेतव्यं भवनि । यथेहैव तावत् 'आनन्दप्रयोऽभ्यासात्" इति। एवमेकमपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिसंनं निरस्तोपाधिसंबन्धं प्रकटार्थविवरणम् नंतु यद्येक पधात्मा सर्वत्रानुगत उपास्यः, कथं नहिं मक्ष तारतम्यश्रुतयः? ततो न ब्रह्मोपास्यमित्याशङ्गयाह-यद्यप्येक इति॥ सम्यात्मनः तरापतिशये- 20 नापि प्रकटं रूपं यो वेदेत्यत्र तरपूप्रत्ययप्रयोगात् यत् तास्तायं अरयते तश्चित्तो- पाधे: शुद्धतालक्षणस्य विशेषस्य तारतम्यात्, न त्वव्रम्मत्वाद्दिलर्थः। न केवलं श्रुतिस्मृस्योरेवोपाधिविशेषा वच्छिन्नोऽपीश्वर एवोपास्तवेनापदिश्यते, सुत्र-

तस्मादध्यारोपावस्यायां ब्रह्मण एव तत्र तत्रोपास्यत्यात् उणसनाभागोपि 25 ब्रह्मण्येव प्रमाणमिति कथयितुमुत्तरप्रन्धारम्भ इति भावः। तथा कनिदुपाधि- रुपदिष्टोऽष्यविवक्षित इंत्यपि कथयितुमुत्तरारम्भ इत्याह-एवं सभ् इति ॥

१. TM omits ननु. 2. A adids अपि.

106

आनन्दमयाधिकरणभ् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् चोपास्यत्वेन ज्ेयत्वेन च वेदान्तेषूपदिश्यत इति प्रदर्शयितुं परो ग्रन्थ आरभ्यते। यच्च "गतिसामान्यात्" इत्यचेतनकारणनिराकरणमुक्तं तदपि वाक्यान्तराणि ब्रह्मविषयाणि व्याचक्षाणेन ब्रह्मविपरीतकारण- निपेधेन मपञयते- 5

आनन्द्मयोऽभ्यासात्॥१-१-१२॥ तैत्तिरीयके अन्नमयं माणमयं मनोमयं विज्ञानमयं चानुक्म्या- म्रायते "तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात्। अन्योऽन्तर आत्मानन्द- मयः" इति। तत्न संशयः-किमिहानन्दमयशब्देन परमेव व्रह्मोच्यते यत्पकृतम् "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति, किं वा अन्नमयादिवद्रह्म- 10 णोऽर्थान्तरमिति। किं तावत्माप्तम्१ ब्रह्मणोऽर्थान्तरममुख्य आत्मानन्द- मयः स्यात्। कस्मात्१ अन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाइपतितत्वात्। अथापि स्यात् सर्वान्तरत्वादानन्दमयो सुख्य एवात्मेति; न स्यात, पियाद्यव- यवयोगात् शारीरत्वश्रवणाच्च। मुख्यश्रेदात्मा आनन्दमयः स्थात्, न पियादिसंस्पशः स्यात। इह तु "तस्य प्ियमेव शिरः" इत्यादि श्रूयते। 15 सारीरत्वं च श्रूयते "तस्येष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य" इति। तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैष एव शारीर आत्मा य एष आनन्दमय प्रकटार्थविवरणम् आनन्दमयोऽभ्यासात्॥ इति पतद्धिकरणं प्राचां वृत्तिकृतां मतेन व्याख्यातुं विषयवाक्यमाह- 20 तैत्तरीयक इति ॥ मयटः प्राचचुर्ये विकारे च विशेषानुपलब्धेः संशयमाह- तत्न संशय इत्यादिना ॥ कि आनन्दप्रचुरं ब्रह्म आनन्दमय उच्यते, किं वा मानन्दतिकारविशिष्टतया तद्विकारो जीव इत्यर्थः । प्रश्नपूर्वकं पूर्वपक्षं रच- यति-किं तावदिति ॥ अन्नमयादेरनात्मत्वं युक्तम्। श्रुत्यैव चात्मान्तरकथने- नानात्मत्वाभिधानातू न तथा आनन्दमयादन्योऽन्तर आत्मोपदिष्ट इत्याह- 25 अथापीति॥ परिहरति-न स्यादिति॥ वस्तुसङ्गह्वाक्यद्वयं व्यतिरेकमुखेन विवृणोति-मुंख्यश्चेदिति ॥ चेतनाचेतनसाधारणस्यापि सच्छद्दस्येक्षणादि- बहुचेतनलिङ्गा चेतनपरत्वं पूर्वत्रोक्तम्। एवं प्राचुर्यविकारसाधारणस्यापि मयटो 107

[ब. १. पा १. सू.१२.

भाध्यम् इत्यर्थः । न च सशरीरस्य सतः प्रियामियसंस्पर्शो वारयितुं शक्यः। तस्मात् संसार्येवानन्दमय आत्मेत्येवं पाप्त इदसुच्यते- "आनन्दमयोऽभ्यासाठ्"। पर एवात्मा आनन्दमयो भवितु- 5 मईति। कुतः१ अभ्यासात। परस्मिन्नेव ह्यात्मन्यानन्दशब्दो बहु- कृत्वोऽभ्यस्यते। आनन्दमयं प्रस्तुत्य "रसो वै सः" इति तस्यैव रसत्वमुक्त्वा उच्यते "रस होवायं लब्ध्वानन्दी भवति। को सेवान्यात्कः प्राण्यात्। यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष होवा- नन्दयाति" "सैषानन्दस्य मीमाएसा भवति" "एतमानन्दमयमात्मान- 10 सुपसंक्रामति" "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतश्चनेति" इति "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति च । श्रुत्यन्तरे च "विज्ञान- मानन्दं ब्रह्म" इति ब्रह्मण्येवानन्दशब्दो दृष्टः । एवमानन्दशब्दस्य बहुकृत्वो ब्रह्मण्यभ्यासादानन्दमय आत्मा ब्रह्मेति गम्यते। यन्तूक्त-

15 दोष:, आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वात्। मुख्यमेव ह्यात्मानसुपदि- दिश्वु शास्त्रं लोकवुद्धिमनुसरत्, अन्रमयं शरीरमनात्मानमत्यन्तमूठा- नामात्मत्वेन प्रसिद्धमनूद मृषानिषिक्तद्गुतताम्रादिपतिमावच्ततोऽन्तरं ततोऽनतरमित्येवं पूर्वेण पूर्वेण समानमुत्तरमुच्तरमनात्मानमात्मेति ग्राह- प्रकटार्थविवरणम् 20 विकारार्थतव ग्राह्या सावयवत्वशारीरत्वप्रियादिसंरस्पर्शित्वलिङ्गेभयः । ततो जीवोपासनपरं वाक्यमिति पूर्वः पक्षः।। सिद्धान्तत्वेन सूत्रमवतार्य व्याचष्टे-पर एवेत्यादिना । अन्यात् अपा- ननव्यापारं क: कुर्यांत् ; प्राण्यात् प्राणनव्यापारं वा क: कुर्यात्, यद्येष आकाश आानन्दोऽधिष्ठाता न स्यात् । अभ्यासाख्यतात्पर्यलिमदर्शनात् ब्रह्मपमितिपरं 25 वाक्यं न जीवोपासनपरमिति भावः। उक्तानुवादेन दोषाभिधानम्-यततुक्त- मित्यादिना ॥ श्िष्टतरं युक्ततरम् । आनन्दमय: परमात्मा, सर्वान्तरत्वात्

१ .. A. मुख्य इति. 2. T and Ti रूपं. २ T and T1 शत्व. ४. A. युक्तमा-

108

आनन्दमवाधिकरणम् ६./ मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् यत्, प्रतिपत्तिसौकर्यापेक्षया सर्वान्तरं मुख्यमानन्दमयमात्मानमुपदिदे- शेति श्िष्टतरम् । यथारुन्धतीनिदर्शने बद्ीष्वपि ताराखमुखयास्- रुन्धतीषु दर्शितासु या अन्त्या प्रदर्श्यते सा मुख्यैवारुन्धती भवति, एव- मिहाप्यानन्दमयस्य सर्वान्तरत्वान्मुख्यमात्मत्वम्। यत्तु ऋ्रषे, प्रिया- 5 दीनां शिरस्त्वादिकल्पनानुपपत्ना मुख्यस्यात्मन इति, अतीतानन्त- रोपाधिजनिता सा; न स्वाभाविकीत्यदोषः। शारीरत्वमप्यानन्द- मयस्यानमयादिशरीरपरम्परया पदर्श्यमानत्वात्; न पुनः साक्षादेव शारीरत्वं संसारिवत्। तस्मादानन्दमयः पर एवात्मा ॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात्। १-१-१३।। 10 अत्राह-नानन्दमयः पर आत्मा भवितुमईति; कस्मात्? विकारशब्दाव। प्रकृतिवचनादयमन्यः शब्दो विकारवघनः समधि- गतः 'आनन्दमयः' इति, मयटो विकारार्थत्वात; तस्मादन्नमयादिशब्द- वद्िकारविषय एवायमानन्दमयशब्द इति चेत, नः पाचुर्यार्येऽपि मयटः प्रकटार्थविवरणम् 15

वत्वप्रतिपत्तिबाध इत्याशङ्कयाह-यत्तु प्रियादीनामिति ॥ अतीतानम्तरो- पाधौ तावद्स्त्यवयवकल्पना तत्परायापत्या पुरुषविधत्वसंपादनार्थावयव- कल्पनानन्द्मयेऽपि ने स्वावयवसिद्धचर्था, अतो न बाध इत्यर्थः । शारीरत्व- प्रतिपचिरपि न बाधिकेस्याह-शारीरत्वमपीति।। 20

विकारशव्दान्नेतिचेन् माचुर्यात्॥

दिति भाव:। तस्य-विकारस्य प्रकृतिबचने हेत्वभिधानं गम्यमाने मयट्प्रत्ययो

१. A omits न. ३. TM. नान्य. २. A साकयवत्चकत्पनासि-

109

व्रम्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [भ. १. पा. १. सू. १४.

भाष्यम् स्मरणात्। "तत्प्रकृतवचने मयट्" इति हिं प्रचुरतायामषि मयट् स्मर्यते। यथा 'अन्नमयो यज्ञः' इत्यन्नपचुर उच्यते, एवमानन्दप्चुरं व्रह्मानन्दमय उच्यते। आनन्दपचुरत्वं च ब्रह्मणो मनुष्यत्वादारभ्य 5 उत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन् स्थाने शतगुण आनन्द इत्युक्ता ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वावधारणात्। तस्मात्माचुर्यार्थे मयट्। तद्देतुव्यपदेशाच्॥ १-१-१४॥ इतश्च माचचुर्यार्ये मयट्। यस्मादानन्दहेतुत्वं ब्रह्मणो व्यपदि- शति श्रुतिः "एष हेवानन्दयाति" इति। आनन्दयतीत्यर्थः । यो 10 वन्यानानन्दयति स नचुरानन्द इति प्रसिद्धं भवति; यथा लोके योऽन्येषां धनिकत्वमाप।दयति स प्रचुरधन इति गम्यते, तद्वत । तस्मात् प्राचुर्यार्थेऽपि मयटः संभवादानन्दमयः पर एवात्मा ॥ मान्त्रवर्णिकमेद च गीयते॥१-१-१५॥ इतश्चानन्दमयः पर एवात्मा ; यस्मात् "ब्रह्मविदान्नोति परम्" 15 इत्युपकम्य "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यस्मिन्मन्त्रे यत् प्रकृतं सस्यज्ञानानन्तविश्रेषणैनिर्धारितम्, यस्मादाकाशादिक्रमेण स्थावरजङ्ग- प्रकटार्थविवरणम् भवतीत्यनेन विकारापेक्षया प्रकृतेः प्राचुर्यात् प्राचुर्ये मयद्विहित इत्यर्थः। म्रह्मण्यानन्दप्राचुर्यमेव कुतः सिद्धमित्यत आह-आनन्दप्रचुरत्वं चेति ।। 20 "स पको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः। स पको मनुष्य- गन्धर्वाणामानन्द:" इत्युपकम्य देवगन्धर्वपितृलोकं[!] ..

यब्रल तदेव ब्राह्मणेनापि गायते, प्रकृतत्वान्मन्त्रव्राह्मणयोश्च वैरुप्यायोगा- 25 दित्याह- मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते।। नतु तर्थअमयादेरपि ब्रह्मत्वप्रसङ्ग, प्रक्रमाविशेषात् इत्याशङ्कयाह-

१. A. प्राचुर्यमयाद्विहित: २. The mss. do not show any indication but a con- siderable portion seems to have been lost.

110

आनन्द्मयाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थनिवरणम्

भाष्यम् मानि भूतान्यजायन्त, यच्च भूतानि सष्टा तान्यनुभविश्य गुहायामव- स्थितम्, सर्वान्तरम्, यस्य विज्ञानाय "अन्योऽन्तर आत्मा" "अन्यो- न्तर आत्मा" इति पकान्तम्, तन्मान्त्वर्णिकमेव ब्रह्मेह गीयते "अन्यो- न्तर आत्मानन्दमयः" इति। मन्त्रव्राह्मणयोश्चैकार्थत्वं युक्तम्, अविरो- 5 धात। अन्यथा हि प्रकृतहानाप्कृतपक्रिये स्याताम्। न चान्रमयादिभ्य इवानन्दमयादन्योऽन्तर आत्माभिधीयते। एतन्निष्ठैव च "सैषा भार्गवी वारुणी विद्या" इनि। तस्मादानन्दमयः पर एवात्मा ॥

नेतरोऽनुपपत्तेः॥। १-१-१६ ॥ इतश्च आनन्दमयः पर एवात्मा, नेतरः; इतर ईश्वरादन्य: 10 संसारी जीव इत्यर्थः। न जीव आनन्दमयशब्देनाभिधीयते; कस्मात्? अनुपपचेः । आनन्दमयं हि प्रकृत्य श्रयते- "सोऽकामयत। बहु स्यां प्रजायेयेति। स तपोऽतप्यत। स तपस्तप्त्वा। इद५सर्वमसजत। यदिदं किं च" इति। तत्न प्राक्शरीराघुत्पत्तेरभिध्यानम्, सज्यमानानां च विकाराणां स्ष्टुरव्यतिरेकः, सर्वविकारसष्टिश्र न परस्मादात्म- 15 नोऽन्यलोपपदते।।

प्रकटार्थविवरणम् न चेति ।। कि च भृगवे प्रोक्ता भार्गवी, वरुणेनोपदिष्ट वारुणी, या विद्या

कामनापूर्वकसकलजगत्सृष्टयाद्यनुपपस्तेर्न जीव आनन्दमय इस्याह- नेतरोऽनुपपत्ते:॥। इति सुज्यमानपदार्थालोचनं तप: । अतप्यत कृतवानित्यर्थः । भ्रूयतां नाम, ततः किमिस्यत भइ-ततेति ॥ "सोऽकामयत" इत्यभिष्यानम्; बडु स्यां भवेयम्, कार्यकरणे चाहमेवोरपद्ेमेस्यव्यतिरेक:, "इदं सर्वमसृजत" इति सृष्टिश्र जीवे नानुपपसेः [नोपपद्यन्ते] परिष्छिअशकित्वादित्यर्थ:॥

१. T and T उत्पाच्चेय

111

[भ. १. पा. १. सू. १७.

भाष्यम् भेदव्यपदेशाच्च ॥११-१७॥ इतश्च नानन्दमयः संसारी; यस्मादानन्दमयाधिकारे "रसो वै सः । रसशबेवायं लब्धवानन्दी भवति" इति जीवानन्दमयौ 5 भेदेन व्यपदिशति। न हि लब्घैव ल्धव्यो भवति । क्थं तर्हि "आत्मान्वेष्टव्यः", "आत्मलाभान्न परं विद्यते" इति श्रुतिस्मृती, यावता न लब्घैव लब्धव्यो भवतीत्युक्तम१ वाढम् । तथाप्यात्म- नोऽपच्युतात्मभावस्यैव सतस्तच्वानवबोधनिमित्तो मिध्यैव देशादिष्व- नात्मख्वात्मत्वनिश्चयो लौकिको दृष्टः। तेन देहादिभूतस्यात्मनोऽपि आत्मा 10 अनन्विष्टोऽन्वेष्टव्यः, अलब्धो लब्घव्यः अश्लुतःश्रोतव्यः,अमतो मन्तव्य:, अविज्ञातो विज्ञातव्य:, इत्यादिभेदव्यपदेश उपपदते। प्रतिषिदयत एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात्परगेश्वरादन्यो द्रष्टा श्रोता वा "नान्योऽतोऽस्ति

प्रकटार्थविवरणम् यानन्द्मयप्रकरणे जीवेश्वरयोर्भेदव्यपदेशाथ न जीव आनम्दमय 15 इत्ाद- भेदव्यपदेशाच्च!। इति रसवद्रस :; मोदनहेतुत्वादानन्दमय :; तत्पाप्यायं जीव: सुखी भवती- सेताबदुष्यते। न भेद इत्याशङ्कयाह-न हि ल्घैवेति ।। एकस्य कर्म- कर्तृत्वानुपपस्तेरार्थिकश्ेन्धेदव्यपदेशः, कथं तर्हि श्रुतिस्मृती आत्मन एव 20 लाभबिषये सङ्रच्छंते इत्याह-क्थं तर्हीति ।। सत्यमात्मन एव लाभं दर्शयतः श्रुतिस्मृती; किन्तु मिथ्याभेदाक्रीकारेणैवेस्याह-बाढमिति ।। अधि- दापतिविम्बितस्य चिद्धातोरविद्याकार्यदेहाद्यात्माभिमानिनो बिम्बसानीयं ब्रह्म स्वरूपभूतमप्यन्वेष्टव्यम्, लभ्यं च भवतीति नं कर्तृकर्मविरोध इति भाष:। ननु यद्येकस्य कर्तृत्वकर्मत्वविरोधाच्जेदोऽद्रीकृतः, तर्हि स तातत्विक 25 पंशस्त्वित्याशङ्याह- प्रतिषिद्चत एवेति ॥ यो मायाप्रतिषिम्बितत्वेन सर्वशादिशष्दवाच्य: विद्धातु: तस्मात्परमार्थत पवान्यो द्रष्टा ओ्रोता वा प्रतिषिद्धपत एव शाज्ेण प्रतिपन्चमेदानुपम्देनेति न तास्यिको भेद आभीयत

₹. T and T' omit 7. २. TM. एवमस्

112

आनन्द्मयाधिकरणम् ६.] मकटार्थनिवरणम्

भाष्यम् द्रष्ट" इत्यादिना। परमेश्वरस्तवविद्याकल्पिताच्छारीरात्कर्तुर्भोक्तु: विज्ञानात्माख्यादन्य :; यथा मायाविनश्चर्मखत्रधरात्सूत्रेणाकाशमधि- रोहतः स एव मायावी परमार्थरूपो भूमिष्ठोऽन्यः; यथा वा घटा- काशादुपाधिपरिच्छिन्नादनुपाधिपरिच्छिन्न आकाशोऽन्यः । ईदृशं च 5 विज्ञानात्मपरमात्मभेदमाश्रित्य "नेतरोऽनुपपचेः" "भेदव्यपदेशाच" इत्युक्तम्। कामाच् नानुमानापेक्षा॥ १-१-१८॥ आनन्दमयांधिकारे च "सोऽकामयत बहु स्यां मजायेयेति" इति प्रकटार्थविवरणम् 10 इस्पर्थ:। नन्वेतंद: प्रसिद्धावद्योतकत्वात् लोकप्रंसिद्धात् जीवाख्याद्दषुरन्य ईश्वरोऽनेन वाक्येन प्रतिषिद्धयत इस्याशङ्कयाह-परमेश्वरस्त्विति॥अविद्या- कल्पितादिति । अविद्याप्रतिबिम्बिताशिद्धातोर्जीवास्यादन्य: परमेश्वरो न निषिध्यते। प्रसिद्धावद्योतकस्याप्येतद: प्रकरणानुगृद्दीतस्य प्रकृतान्तर्याम्यव- लम्बित्वात् नियम्यनियामकभावेन प्रसक्ततात्विकभेदशङ्कानिरासकत्वाद्वाक्य- 15 स्येत्यर्थः । प्रतिषिद्धे च प्रतिपन्नभेदस्य तत्त्वांशे मिथ्यात्वं व्यवतिष्ठते; तत्रोदाहरणमाह-यथेति । मायामहिस्ता देहं निर्माय स्वयं च तत्र प्रविश्या काशमधिरोहति; विशिष्टयोरेव तत्रापि भेद: कल्पितः; स्वरूपं पुनरेकमेवेति भाव:। ननु सूत्रकारेण तास्विक एव भेद उक्तः; कथं मिथ्याभेद उदाहृत इस्या- शाङकयाह-ईदशं चेति ॥ यदत्र भास्करो विललाप "यथासूत्रार्थसंभवे मठ्कत्वा 20 व्याख्यानस्याप्यन्याय्यत्वात्" इति तदसौ स्वात्मानं ह्ेपयति स । न हि सुत्रे सत्यपदं समस्ति ; न च कल्पयितुं शक्यम्, आत्मलाभश्रवणश्रमप्रसङ्गात्। साधारणे च भेदशब्दे सति सत्यताकल्पनायां तस्यैव सुत्रभङ्गप्रसङ्गादिति॥ कामाच नानुमानापेक्षा ।।

राङ्यार-कामाचेति। अनुमानेन गम्यमानं प्रधानं तस्य नीनम्दमयतवेना-

१. TM. एतदप्रसिद्ध ३. A. जीपादन्य :. 2. T and T1 कोकसिद्ात्. ४. TM. प्रापयति.

118

ब्रहमसूत्रभा्यव्याखयानम् [भ. १. पा. १. सु. १९.

भाष्यम् कामयितृत्वनिर्देशाच्च नानुमानिकमपि सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधान- मानन्दमयत्वेन कारणत्वेन वापेक्षितव्यम्। "ईक्षतेर्नाशब्दम्" इति निराकृतमपि प्रधानं पूर्वसूत्रोदाहतां कामयितृत्वश्चुतिमाश्रित्य प्रसक्गात 5 पुनर्निराक्रियते गतिसामान्यपपञ्चनाय।। अस्मिन्नस च तद्योगं शास्ति॥१-१-१९॥ इनश्च न पधाने जीवे वा आनन्दमयशब्द :; यस्मादस्मिन्ानन्दमये पकृत आत्मनि प्रतिबुद्धस्यास्य नीवस्य तद्योगं शास्ति ; तदात्मना योगस्तदोगः, तन्भावापचिः, मुक्तिरित्यर्थः । तद्योगं शास्ति शास्त्रम् 10 "यदा शेवैष एतस्मिमदश्येऽनात्म्येऽनिरुक्त्तेनिलयनेSभयं पतिष्ठा बिन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति। यदा ह्वोवैष एतस्मिमुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति" इति। एतदुक्तं भत्रति-यदैतस्मिन् आनन्दमये अल्पमध्यन्तरमतादात्म्यरूपं पश्यति तदा संसारभयात्र निवर्तते; यदा त्वेतस्मिनानन्दमये निरन्तरं तादात्म्येन प्रतितिष्ठति 15 तदा संसारभयान्निवर्तत इति। तच् परमात्मपरिग्रहे घटते, न प्रधान- परिग्रहे जीवपरिग्रहे वा। तस्मादानन्दमयः परमात्मेति सिद्धम् ॥ प्रकटार्थविवरणम् पेक्षा कामयितृत्वस्य चेतनधर्मस्य श्रवणादित्यर्थः। ननु ने युक्ता प्रधानाशड्डा,

20 अस्मिन्रस्य च तद्योगं शास्ति।। प्रकृतानन्द्मयप्रबोधवतो मोक्षशासनात् जीवप्रधानाच्[न प्रबोधाच] तदसंभवात् नतयोरानन्दमयतेत्याह-अस्िंत्निति॥ अहश्ये वक्षुराद्यगोचरे; अनात्ये असङ्गे; अनिरुक्े शष्द्ृशक्त्यगोचरे; अनिलयने ख्तन्त्रे; अभयं प्रतिष्ठां यदैवैष जीवो लभते अथ तदैव स मुक्को भवतीत्यर्थः । उत् अपि; 25 अरम् भल्पम्; अन्तरं भेदमित्यर्थः॥ १. T and TM omit नं. २. अवि

114

आनन्द्मयाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इदं त्विह वक्तव्यम्- 'स वा एष पुरुषोऽनरसमयः' 'तस्माद्वा एतस्मादभरसमयात् अन्योऽन्तर आत्मा माणमयः' तस्मात् 'अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः' तस्मात् 'अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः' इति च विकारार्थे मयट्मवाहे सति, आनन्दमय एवाकस्मा- 5 दर्षजरतीयन्यायेन कथमिव मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ब्रह्मविषयत्वं चाश्रीयत

प्रकटार्थविवरणम्

एवं वृत्तिकारमतेन व्याख्याय आक्षिपति स्वापेक्षितव्यास्यानाय- इंद त्विह वक्तव्यमित्यादिना। पतदुकं भवति-शष्द्ः किल शक्तिस्मृति- सापेक्षो बुद्धिमुत्पाद्यति । अन्नमयादिषु च मयटो विकाराभिधानशकेरपुद्धि - 10 सवत्वादानन्द्मयेऽपि विकाराभिधानमेव युक्तम्, लाघवात्; अन्य थाकारं गौरवादिति। यदत भास्करो रुरोद "यद्यप्यन्नमये विकाराथें मयट्प्रस्ययः, तथापि न प्राणमयादिषु विकारार्थः संभवति, पंश्ञचवृत्तेः प्राणस्यैकत्वात् प्रकृति- विकारभावासंभवात्; अतः तत्र खायें मयद्प्रत्ययो वृत्तिबाहुल्यविवक्षया वा ततः परेषु विवक्षा नास्तीत्यानन्दमयः प्रभूतानन्दो वा " इति-तद्शत्वमेव प्रति- 15 जबे। तथा दि-"स वा एष पुरुषोऽनरसमयः" इत्यत्र तावत् प्रकृतं ब्रझ्मा- त्मानं सशष्ट्रेनानुकष्य भूतानि निर्माय देहमनुप्रविष्टं तमेवैषशब्देन परासृश्या- भरसेनानकार्येण देहेनावच्छिन्तया तद्विकारं तन्निर्दिशति-अन्नरसमय इति ॥ ततोऽनन्तरं प्राणेनावच्छिन्नतया तदेव तद्विकारमाह-प्राणमय इति॥ तस्य प्राणमयस्यैष एव प्रकृत्विद्धातुः प्राणे च प्रतिबिम्बितः शारीर आत्मा य: 20 पूर्वस्यानमयस्येति प्रकृतस्यैव विशष्टात्मनामात्मभूतस्यानुकर्षणाद् ततोऽनन्तरं शहल्पादिसमर्थमनोवचछिन्तया मनोमयम् अध्यवसायसमर्थविज्ञानविशिष्ट- तय विज्ञानमयम् मनन्दविशिष्टतया आानन्द्मयं तमेवाह। त पते पञ्च विशिष्टा

१. A. विकारार्या. 4. T. Space is left out for writing २. A. विकार: अनरस ...... प्राणमय इति । तस्य. ३. T omits पञ्ञ. 4. T. Space is left out for writing ¥. T. Space is left out for writing विशिष्ट ......... समर्यविचान. मत्ययो ...... प्रकृत मसा ७. A omits मनो ...... समर्थ.

115

ग्रह्मसूत्रभाव्यव्यार्यानम् [भ. १.पा. १. स. १९.

भाष्यम्

इति। मान्त्रवर्णिकब्रह्माधिकारादिति चेत्, न; अन्नमयादीनामपि तर्हि ब्रह्मत्वपसङ्ग:। अत्ाह-युक्तमन्नमयादीनामब्रह्मत्वम्, तस्माच्तस्मा- दान्तर स्यान्तरस्यान्यस्यान्यस्यात्मन उच्यमानत्वात्; आनन्दमयातु न 5 कशिदन्य आन्तर आत्मोच्यते; तेनानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम्; अन्यथा

प्रकटार्थविवरणम् अज्ञानप्रतिबिम्बितचित्सवरूपे समारोपिर्ताः विशेषविकारत्वात् मयरोच्यन्ते। ननु विशेषणविशेष्यसम्बन्धव्यतिरेक्रेण न निवि[विशि]प्रोऽस्ति न संबन्धग्रह- णोत्तरकालीनत्वात् विशिष्टवुद्धेरतिरिक्तविषयत्वाद्न्यथा पटस्याप्यपहवप्रस- 10 झात् ; तन्तुसंयोगमात्रं तत्रापि भातीति वकुं शक्यत्वात्। अती यथा अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां तन्तुसंयोगारब्ध: पंटः तथा विशेषणविशेष्यसबन्धारब्धो विशि- ष्टोऽभ्युपेय: सवैः । रहस्यं तु विशेषणविशेष्ययोः परस्पराधीनसिद्धिक- त्वात् वस्तुत्वायोगात् विशेषणयोगात् सरूपे समारोपितो "विशिष्टो भातीति 'सुरभि चन्दनम्' इस्यादावेकैकग्रहण सस्कार सध्रीचीनेन मनसा विशिष्टाध्यव- 15 साय इस्यनेन [नेनेति]। तदेवं विकारार्थमयट्प्रवाहमुल्लङ्गय न प्राचुर्यार्थों मय- डाननदमये व्याख्यातुमुचितः; नापि स्वार्थः, पौनरुक्तथापाताच्च "आनन्द आत्मा" इत्यनेन। किन्तु विकारार्थ एव। आक्षिसमपि दु[पृ/ष्टमिति मत्वाह- मान्त्रवर्णिकेति। अतिप्रसङ्गेन परिहरति-अन्नमयादीनामपीति ॥ पूर्वोंक्त पराभिप्रायमाह-अत्नाहेत्यादिना । तत्रभवान् पृष्टो व्याचटाम्। कि तस्मा- 20 दन्योऽन्तर इत्येवंका मश्रवणादृतिरिक्तानभिधानं कि वा प्रकारान्तरेणाप्या-

₹. T. Space is left out for writing $. T. Space is left out for writing पिता: .. ... संबन्ध. आत्मा ... मानत्रवर्णि २. A omits निविष्टः. ७. T, Ti, TM and P. समिति. ₹. T. Space is left out for writing ८. A. नामिति. अतो ...... .. विशेष्य ९. T. एवं कार्य. ४. TM. पटस्थो. A. कारमन्त्रवर्णा. 4. T. Space is left out for writing ₹0. T. Space is left out for writing विशिष्टो ....... .. संस्का कि वा ...... रिक्तानमि. TM. माविधिशे.

116

आानन्द्मयाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

इवानन्दमयादन्योऽन्तर आत्मेति न भ्यते, तथापि नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम्, यत आनन्दमयं प्रकृत्य भ्रूयते "तस्य प्रियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्ष: । आनन्द आत्मा । ब्रम्म 5 पुच्छं प्रतिष्ठा" इति। तत् यच्तङ्रह्म मन्त्रवर्णे प्रकृतम् "सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म" इति, तदिह "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्युच्यते । तद्वि- जिज्ञापयिषयैवान्नमयादय आनन्दमयपर्यन्ताः पक्च कोशा: कल्प्यन्ते। तत्न कुतः प्रकृतहानापकृतपक्रियापसङ्गः। नन्वादन्दमयस्यावयवत्वेन "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्युच्यते, अन्नमयादीनामित "इदं पुच्छं 10 प्रतिष्ठा" इत्यादि; तत्न कथं ब्रह्मणः स्वप्नधानत्वं शक्यं विज्ञातुम्? प्रकटार्थविवरणम्

नभिधानमेवेति। आद्यमनुजानाति-यद्यपीति ॥ तथापि नातिरिक्क्कानभिधानम्, नाप्यानन्द्मयस्य ब्रह्मत्वमिति योजना । उभयत्र हेतुमाह-यत इति ॥ म्ञान- कर्मफलभूतानन्दविशिष्टं भोक्ारं प्रक्रम्य प्रियाद्यवयवाभिधानादानन्द आात्मे- 15 स्यज्ञानप्रतिबिम्बितस्य चिद्धातोविशिष्टानुयायिनो विम्बभूतस्य च "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति पृथगभिधानादित्यर्थः । शुभकर्मोपस्थापितबाध्येष्टसन्दर्शने प्रति- विम्बितमात्मचैतन्यं प्रियं सुखम्, तदनुस्मरणे प्रतिबिम्बितं मोद, स पवा- भ्यासात् प्रकृष्टः प्रमोद:। तथ्च विम्बभूतचैतन्यमानन्दप्नियादिविशिष्टस्याह्डतु- रात्मेत्यर्थः । यश्चोवाच अन्यथा प्रेकृतहानाप्रकृतप्रंक्रियाप्रसङ् इति तत्राह- 20 तत्र यचतदिति॥ अवयववाचिना पुच्छशम्देन समानाधिकृतस्य प्रहाशम्दस्य

१. A. न साति. Y. T. Space is left out for writing R. T. Space is left out for writing त्पक ...... शिष्ठ. शन ...... ममिधाना. ५. T. प्रकृतप्क्रिया. १. A omits बिम्ब ...... तथ्र &. T. Space is left out for writing धान ...... परिहरति.

117

[भ. १. पा. १. सू १९.

भाष्यम् पकृतत्वादिति ब्रूमः । नन्वानन्दमयावयवत्वेनापि ब्रह्मणि विज्ञायमाने न प्रकृतत्वं हीयते, आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वादिति; अत्ोच्यते-तथा सति तदेव ब्रह्म आनन्दमय आत्मावयवी, तदेव च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठावयव 5 इत्यसामञ्जस्यं स्यात्। अन्यतरपरिग्रडे तु, युक्तम् "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यत्नैव ब्रह्मनिर्देश आश्रयितुम्, ब्रह्मशब्दसंयोगात्, नानन्दमयवाक्ये ब्रह्मशब्दसंयोगाभावादिति । अपि च "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्युक्त्वेद- सुच्यते "तदप्येष श्लोको भवति । असन्नेव स भवति । असत् ब्रह्मेति वेद चेत्। अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति"। अस्मिंश्र 10 श्ोकेऽननुकृष्यानन्दमयं ब्रह्मण एव भावाभाववेदनयोर्गुणदोपाभि- धानाद्गम्यते "ब्रह्म पुच्छं पतिष्ठा" इत्यत्र ब्रह्मण एव स्वप्धानत्व- प्रकटार्थविवरणम् प्रकृतत्वादिति। खप्रधानस्य ब्रह्मणः प्रकृतत्वाद्गह्मशब्दात् तथैत्र प्रत्यभिज्ञायमा- नस्य पुच्छशष्दविरोधे सति एकस्मिन्वाकये प्रथमचरमश्ुतयोशशव्दयोः प्रथम- 15 श्रुतस्यासंआ्ञनविरोधित्वेन बलीयस्त्वात् पुच्छेत्वनोपसर्जनत्वबाधया प्रधान- प्रमितिपरता करण्यत इति भावः। प्रकृतत्वमात्रमन्यापि संभवतीस्याह- नन्विति ॥ तर्हयेकस्यैव गुणत्वप्रधानत्वप्रसह् इत्याह-अलोच्यत इति ॥ यद्त्रोवाच केशव :- "न शब्द्रेनेह पारमार्थिकोऽवयवावयविभावः । किन्तु कल्पनामात्रं तत्र सुखविशिष्टं ब्रह्मानन्दमयपढार्थः। तमेकं चिग्रहं कृत्वा तदन्त- 20 र्गतं स्वरूपमवयवं कल्पयति" इति -- तदपि मन्दम्। विशिष्टस्य केल्पितत्वोक्ते: आनन्दमयस्य मिथ्यात्वापातात्। न च भाष्यकारोऽप्यवयवावयविभावं तात्वि- कमवोचत्, येनायमुपालम्भो भवतीति। तत्र गुणप्रधानभावविरोधपरिहारा- यान्यतरस्मिन्वाकये ब्रह्मप्रतिपादने वक्तव्ये किं युक्कतमित्याशङ्कयाह-अंन्यत- रेति॥ निगमनश्लोकपर्यालचनयापि ब्रह्मैव खप्रधानं प्रतिपाद्यमित्याह-

₹. T. Space is left out for &. T. Space is left out for writing writing तस्या .... .स्वेनो. कल्पि ... पातात्। न. २. A. पुच्छशम्दत्वेनो, 0, T. Space is left out for writing ३. TM. कृत. ब्रहम ... निगमन. ४.A. प्रसङ्गात्. ८. TM. वक्तव्यं. 4 T. Space is left out for ९. A. अन्यतर इति. writing त इति ...... बिभा.

118

आनन्द्मयाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् मिति। न चानन्दमयस्यात्मनो भावाभावशङ्का युक्ता, भ्रियमादादि- विशिष्टस्यानन्दमयस्य सर्वलोकमसिद्धत्वात। कथ पुनः स्वप्धानं सद्रल आनन्दमयस्य पुच्छत्वेन निर्दिश्यते "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति ? नैष दोष:। पुच्छवत् पुच्छम्, प्रतिष्ठा परायणमेकनीडं लौकिकस्यानन्द- 5 जातस्य ब्रह्मानन्द इत्येतदनेन विवक्ष्यते, नावयवत्वम्, "एतस्यैवानन्द- स्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इति श्ुत्यन्तरात् । अपि च आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे भियाद्यवयवत्वेन सविशेषं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम्; प्रकटार्थविवरणम् अपि चेति। ननु तत्र ब्रह्मशब्देनानन्दमय एवोच्यत ईस्याशङकयाह- 10 न चानन्दमयस्येति । कि तर्हि पुच्छशष्दन विवक्षितमित्यभिप्रेत्याह - कर्थं पुनरिति । प्रतिष्ठाशब्दसामानाधिकरण्यादाधारत्वं विवक्षितमित्याह- नैष दोष इति।। ननु वृत्तिकारैरपि तैत्तिरायकवाक्यं ब्रेह्मण्येव सम- न्वितमङ्गीक्रियते; तत्र "किमुदाहरणान्तरम्।?] "दृश्यते त्वग्नयया बुद्धया" इत्यादिकमप्यपास्तम्, सविशषस्य मिथ्यात्वोक्तः। कि च अशुद्धयो 15 वांखयनेंसयोरगांचरो प्रह्मेति प्रतिपादनेऽप्राप्तप्रतिषेधेः स्यात् "अंदश्येऽनात्ये" इति प्रागेव प्रतिषधाद्ृश्यतायाः । किं तु यत् सविशेषं तद्वाआनस गोचरमिति व्याप्े: व्यापकाभावाभिधानेन व्याप्याभवे पर्यवस्यति। नापि श्रुत्यन्तरबलेन सविशेषत्वम्; तद्धि निदिध्यासनाद्यापन्नेकाप्रचित्तसह- कारिणा निर्विशेषव्रह्मात्मैकत्त्रपरेण शब्देन जनितायां बुद्धौ खवप्नकाशत्वात् 20 स्वगं प्रतिबिम्बित निर्विशेषमेव भातीत्येवं परम्; न तस्य दश्यतायां

• अत्र यथामातृकं मुद्रितम; तब् वार्क्यं अनन्वितमिव प्रतिभाति । कदाचिदेवं स्यात्- "किमुदाहरणान्तरेणेत्यत आइ-अपि चंति ॥ सविशषमिति ॥ ततश्च दश्यत्वेन मिथ्यात्वापत्ति- रित्यर्थः । एतेन यदुक्तम् -- "यतो वाचो निवर्तन्ते" इति रागादिदोषद् पितयोवाकनसयोरगोचर ब्रह्मेत्यथः । तथा च शुत्यन्तरम्।" [See Brahmasutrabhasya of Bhaskara: Ananda- mayādhikaraņa.] ₹. T. Space is left out for writing ५. T, T1, P and TM. घस्य. इत्या .. प्रतिष्ठाशन्द. €. T. Space is left out for writing २. A. कारेणापि. अदृश्ये ..... पर्यवस्यति। ना. ₹. T. Space is left out for writing ७. A. बित. T. space is left out for मसण्येव ...... मिथ्यात्वोक्ते :. writing म्वित ... ष. Y. A. मनसो :. 119

ब्रह्मसुतभाष्यव्याखयानम् [भ. १. पा. १. सु.१९

माष्यम् निर्विशेषं तु ब्रक्म वाक्यशेषे श्रूयते, वाख्यनसयोरगोचरत्वाभिधानान् "यतो वाचां निवर्तन्ते। अमाप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्। न विभेति कुतश्रन" इति । अपि च आनन्दपरचुर इत्युक्ते 5 दुःखास्तित्वमि गम्यते प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पत्वापेक्षत्वाद्। तथा च सति, "यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा" इति भूम्नि ब्रह्मणि तथ्यतिरिक्ताभावश्तिरुपरुध्येत । प्रतिशरीरं च प्रियादिभेदादानन्दमयस्यापि भिन्नत्वम्; ब्रह्म तु न प्रतिशरीरं भिद्यते, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यानन्त्यश्चुतेः 10 "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" इति च श्रुत्यन्तरात्। न चानन्दमयस्याभ्यासः श्रूयते । पातिपदिकार्य- मात्रमेव हि सर्वत्राभ्यस्यते "रसो वै सः । रसशोवायं लब्धवानन्दी भवति । को हेवान्यात्कः प्राण्यात्। यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्"। "सैषानन्दस्य मीमाएसा भवति" "आनन्दं 15 प्रकटार्थविवरणम् सविशेषतायां पर्यवस्यति प्रधानविरोधात्। अतो निर्विशेषव्रस्मात्मैकतव प्रमितये पुच्छवाक्यमुदाजहार भगवान्भाष्यकारः। इदानीं मयटः प्राधु- र्यार्थत्वे दूषणान्तरमाह-अपि चेत्यादिना ॥ यदत वल्गितम्-यर्था 'प्रचु रप्रकाश: सविता' इति निकृष्टव्यावृत्तये प्रयुज्यते, न तु तत्र तमसोऽप्यल्प- 20 ताभिप्रायेण तथा संसारव्यावृत्तये ब्रह्माप्यानन्दप्रचुरमिति ग्यपदिश्यते; अतो नं दुःखाल्पतास्तित्वम्-इति, तदसत्। आनन्देन प्राचुर्यस्य प्रत्ययार्थस्य विशेषि- तत्वात्। येन च प्राचुर्ये विशेष्यते तत्प्रतियोगिनोऽल्पता प्रसिद्धा। यथा 'ब्राह्मण- प्रचुरोऽयं प्रामः' इत्युक्ते शूदस्याप्यल्पता गम्यते; सवितरि तु विपरीतं प्राचुर्यस्यैव प्रकाशविशेषणत्वात्; नंह प्राचुर्यमानन्दविशेषणं प्रस्थयार्थस्यैव प्राधा- 25 न्यात् इति। आनन्दमयस्य म्रह्मत्वाभावे हेत्वन्तरमाह-प्रतिशरीरं चेति॥ अभ्यासादिति हेतुरप्यसिद्ध इस्याह-न चेति। नन्वानन्दमयं प्रकृत्य प्राति-

₹- T and Ti add . ४. TM. सति पितरित. २. A. सार्यात्मव्या. ५. TM. विषयत्वात्. ३. A ततो. ६. A. हेत सूच्यसिद्.

180

आनन्द्मवाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् ब्रक्मणो विद्वान बिभेति कुतश्रनेति" "आनन्दो ब्रसेति व्यजानाद्" इति च । यदि च आनन्दमयशब्दस्य ब्रह्मविषयत्वं निश्चितं भवेद, तत उस्रेष्वानन्दमालप्रयोगोष्यप्यानन्दमयाभ्यास: कल्प्येत; न त्वान- न्दमयस्य ब्रह्मत्वमस्ति, परियशिरस्त्वादिभिर्हेतुभिरित्यवोचाम; तस्माव् 5. शुत्यन्तरे "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्यानन्दपातिपदिकस्य ब्रह्मणि प्रयोगदर्शनात्, "यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" इति ब्रह्म- विषयः प्रयोगो न त्वानन्दमयाभ्यास इत्यवगन्तव्यम् । यस्त्वयं मय- डन्त स्यैवानन्दश्दस्याभ्यासः "एतमानन्दमयमात्मानसुपसंकामति" इति, न तस्य ब्रह्मविषयत्वमस्ति; विकारात्मनामेवानमयादीनामनात्मना- 10 सुपसंक्रमितव्यानां पवाहे पठितत्वात्। नन्वानन्दमयस्योषसंक्रमित- व्यस्यान्रमयादिवदब्रह्मत्वे सति नैव विदुषो ब्रह्मपाप्तिः फलं निर्दिहं भवेत। नैष दोष:, आनन्दमयोपसंक्रमणनिर्देशेनैव पुच्छप्रतिष्ठाभूत- ब्रह्मपासे: फळस्य निर्दिष्टत्वात्, "तदप्येष श्लोको भवति। यतो प्रकटार्थविवरणम् 15

पदिकाभ्यासोऽपि प्रकृतविषय एवेत्याशङ्कयाह-यदि चेति॥ आननद्मयस्य ब्रह्मत्वे सिद्धे प्रातिपदिकमान्राभ्यासोऽपि प्रकृतानन्दमयविषयः सिभ्यति, ततम् ब्रह्मतासिद्धि: इतीतरेतराश्रयमिति भावः । किविषयस्तर्द्यभ्यास इत्याराङ्य पुच्छवाक्योक्तव्रह्मविषय इत्याह-तस्मादिति ॥ नलु मयडन्त- स्याप्यानन्दशव्दस्याभ्यासो दर्शित इत्याशङ्कयाह-यस्त्वयमिति ॥ उपसंक्र- 20 मितव्यानामिति॥ विवेकेन स्याज्यानामित्यर्थः । विदुषः फलार्वाप्येऽयमुप- क्मः "एतमानन्द्मयमात्मानमुपसङ्कामति" इत्यादि:। सा तईि नो केस्याह- नन्विति । उत्तरोत्तरपरित्रहेणेह पूर्वपूर्वपरित्यागस्य सङ्कूमणस्य विवक्षितत्वा-

दोष इति । मन्त्रेण प्रयक्षयमानत्वाच्ञ न ब्रह्मपाप्तिरनुक्तैवेत्याह-तदप्येष इति॥ 25

१. T and T1 वासोऽ4. 2. TM adds न. २. T and T1 त्यागबंक्र.

121

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्याखयानम् [न.१. पा. १. स. १९.

भाष्यम्

वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिना च प्रपश्चयमानत्वाद्। या त्वानन्दमय- संनिधाने "सोऽकामयत। बहु स्यां प्रजायेयेति।" इतीयं श्रतिरुदाहता सा "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यनेन संनिहितितरंण ब्रह्मणा संबध्यमाना 5 नानन्दमयस्य ब्रह्मता प्रतिबोधयति। तदपेक्षत्वाच्चोत्तरस्य ग्रन्थस्य "रसो वै सः" इत्यादेर्नानन्दमयविषयता । ननु "सोऽकामयत" इति ब्रह्मणि पुंलिङ्गनिर्देशो नोपपद्यते । नायं दोष:, "तस्माद्वा एतस्पा- दात्मन आकाशः संभून:" इत्यत्न पुंलिङ्गेनाप्यात्मशब्देन ब्रह्मणः पकृतत्वात्। या तु भार्गवी वारुणी विद्या "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजा- 10 नात्" इति, तस्यां मयटश्रवणात्, पियशिरस्त्वाद्यश्रवणाच्च युक्तमा- नन्दस्य ब्रह्मत्वम् । तस्मादणुमात्रमपि विशेषमनाश्रित्य न स्वत एव मियशिरस्त्वादि ब्रह्मण उपपदते। न चेह सविशेषं ब्रह्म प्रतिपिपादयि- पितम्, वाख्नसगोचरातिकमणश्रुतेः । तस्मादन्नमयादिष्विवानन्द- मयेऽपि विकारार्थ एव मयद्विज्ेय:, न प्राचुर्यार्थः ॥

15 प्रकटार्थविवरणम् यानि च वाक्यान्यानन्द्मयस्य ब्रह्मतासमर्पकतयोदाहतानि तानि पुच्छ- वाक्योक्तब्रह्मपराणि इत्याइ-या त्वित्यादिना ॥ यश्ञावादि आनन्दमयनिष्ठैव भार्गवी विद्येति तत्राह-यॉ तु भार्गवीति । प्चमपर्यायस्यत्वमप्रयोजकं केवलानन्दप्रातिपदिकार्थत्वमेव प्रेयोजकमिति भावः । वृत्तिकारमतापाकरण- 20 मुपसंहरति-तस्मादिति । तैत्तिरीयके नानन्दमयो ब्रह्म तद्गतमयडन्तवाच्य- त्वात् नारायणोपनिषद्गतानन्दमयवदिति प्रेयोग :- तत्र च "अन्नमयप्राणमय- मनोमवविज्ञानमयानन्दमया मे शुध्यन्ताम्" सिद्धम्। न चात्यन्तमनुमानानपेक्षा तत्यतिरेकेण संशयानपोर्हात्। न च गुण- गुणिभावे प्रमाणमिति वर्णयिष्यामः॥

१. A. बह्मतथा. ५. A omits प्रयोजकम्. २. A. तायो. ६. T. and Ti. तलाहु: 2. T and Ti omit तानि. ७. T. अब्रालणल. Y. A omits मा. तरु भार्गबीति. ८. T, Ti. and P. अनपोहन च गुण-

122

मानन्ट्मयाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् मूत्राणि त्वेवं व्याख्येयानि"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इत्यत्र किमानन्दमयावयवत्वेन ब्रह्म विवक््यते, उत स्वपधानत्वेनेति । पुच्छ- शब्दादवयवत्वेनेति प्राप्त उच्यते-"आनन्दमयोऽभ्यासात्"। आनन्दमय आत्मेत्यत्न "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति स्वमधानमेव ब्रह्मोपदिश्यते; 5 अभ्यासात् "असन्नेव स भवति" इत्यस्मिन्निगमनश्लोके ब्रह्मण एव केवलस्याभ्यस्यमानत्वात्।। "विकारशब्दानेनि चेन प्राचुर्यात्"। विकारशब्दोऽवयव- शब्दोऽभिप्रेत :; पुच्छमित्यवयवशब्दान्न स्वप्नधानत्वं ब्रह्मण इति यदुक्तम्, तस्य परिहारो वक्तव्यः । अत्ोच्यते-नायं दोषः, प्राचुर्यादप्यवयव- 10 शब्दोपपत्ते :; प्राचुर्ये प्रायापचिः, अवयवप्राये वचनमित्यथे :; अन्र- मयादीनां हि शिरआदिपु पुच्छान्तेष्ववयवेषूक्तेष्वानन्दमयस्यापि शिर- आदीन्यवयवान्तराण्युक्त्वा अवयवपायापच्या "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा"

समर्थितम् i। इत्याह, नावयवविवक्षया ; यत्कारणमभ्यासादिति स्वप्नधानत्वं ब्रह्मणः 15 "तद्धेतुव्यपदेशाच्च"। सर्वस्य हि विकारजातस्य सानन्दमयस्य कारणत्वेन ब्रह्म व्यपदिश्यते-"इद५ सर्रमसृजत । यदिदं किं च" इति। न च कारणं सत् ब्रह्म स्वविकारस्यानन्दमयस्य मुख्यया वृत््यावयव उपपद्यते। पराण्यपि सूताणि यथासंभवं पुच्छवाक्यनिर्दिष्ट- स्यैव ब्रह्मण उपपादकानि द्रष्टव्यानि॥ 20 ; प्रकटार्थविवरणम् एवं तावत्परमतं नितकृत्य समतानुसारेण सूत्राणि योजयितुमुपक्र- मते-सुत्राणि त्वेवमिति। पूर्वत्र ईक्षत्यादे: मुख्यत्वबलेन चेतने समन्वयं न्यरु- रूपस्। तेनैव न्यायेन पुच्छशष्दस्यापि अवयवे मुख्यत्वात् आनन्दमयस्य प्रति- पादस्योपसर्जनं ब्रहीति पूर्वः पक्षः। अभ्यासलक्षणतात्पर्यलिङ्गावगमात्, अप्रधा- 25 नस्य ल्लोकेन निगमनानुपपतेश्चासआतविरोधितया प्रथमश्रुतस्य बलीयस्त्वाच प्रधाने ब्रह्मणि समन्यय इति सिद्धान्तः । न च नैवं सूत्रार्थ इति राजामाज्ञा व्यनञायि वेदाक्षा वा। न चान्यैरतुक्तत्वान्नयं सूतार्थ, इति वाच्यम्; अन्योक्त-

र्थस्य, सूचकत्वात्सूत्राणाम्, अन्यथा विचारानारम्भप्सङ्गात् अध्याहारेणापि 30 व्याल्यानं समअसम्॥ पराण्यपीति ॥ अस्यायमर्थ :-

१. T, T' and P. पूर्वपक् :. 123

ब्रह्मसूत्रभाध्यव्यारयानम् [म. १. पा. १. सु. १९.

प्रकटार्थविवरणम्

इतश्ञ नानन्दमयो वाक्यार्थः । ["मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते" ॥] यतो यन्मन्त्वर्णेनोंकं ब्रह्म तदानन्दमयशब्देन विशिष्टपरामर्शे[शके]न लेकष्यमाणजीव. वैतम्यस्य स्वरूपमिति गीयते "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इस्यनेन "तत्त्वमसि" इति- 5 वत्। कथमवगम्यते? "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इति ब्रह्मविदा ब्रह्मप्राप्त्यमि-

यश्चायं पुरुषे। यश्चासावादित्ये। स एक:।" इत्येकत्वोपसंदारात् मध्येऽपि विशिष्टपरामशेन स्वरूपैक्ये तात्पर्यमवसीयते।।

["नेतरोऽनुपपत्तेः"] इतश्च निर्विशेषब्रह्मात्मैक्यमेवात्र प्रतिपाद्ते, नेतर 10 आनन्दमयः । कुतः१ तस्मिन् सविशेषे प्रतिपाद्यमाने वाक्यशेषे "अद्टश्येऽ- नात्म्येऽनिरुक्त्ेSनिलयने" इति सकलविशेष प्रतिषेधपरामर्शानुपपत्तेः॥

इतश् निर्विशेषव्रह्मात्मैक्यपरमेव तैत्तिरायकम्, "भेदव्यपदेशाञ्च" इति स्वल्पस्यापि भेदस्य निन्दाव्यपदेशात् "उदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति।" इति॥

1õ नतु भृगुवल्लयामानन्दस्य ब्रह्मत्वदर्शनादानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वमनुमी- यंत : इस्याशङ्क्याह-"कामाच्च नानुमानापेक्षा" इति। कोम्यत इति काम ानन्द:, तस्य ब्रह्मत्वदर्शनान्नानुमानेनानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्ववाञ्छां कार्या

ननु "आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्" इति भेदनिर्देशात् सविशेषं ब्रह्मावगम्यत 20 इत्याशङ्मयाह- "अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति" अस्मिन्प्रकरणवति प्रतिबुद्ध- स्यास्य जीवस्य तद्योगं मोक्ष शास्ति तच्छास्त्रम् ; न च सविशेषश्ञानान्मिथ्यार्था- चलम्बनान्मोक्ष उपपद्यते । तस्मात् 'राहोः शिरः' इतिवदौपचारिको भेद- निर्देश इति निर्विशेषव्रह्मात्मैकत्वपरमेव वाक्यमिति सितम्॥

१. A. अयं. ४. T and T1 ब्ह्मदर्श. २. A. वक्ष्य. ५. T and T1 काम इति. ३. TM omits अन्यश्ञानात्. ६. TM. वाजाता.

124

अम्तरधिकरणम् ७.] पकटार्थविवरणम् भाष्यम् अन्तस्तद्र्मोपदेशांत्॥१-१-२०॥ इदमान्नायते-"अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दश्यते हिरण्यश्मश्ुर्हिरण्यकेश आ प्रणखातसर्व एव सुवर्ण:" "तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एप सर्वेभ्य: 5 पाष्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद ... इत्यधि- दैवतम्" "अथाध्यात्मम् .. अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्यादि। तत्न संशयः-कि विद्याकर्मातिशयवशात्माप्तोत्कर्षः कश्रित् संसारी सर्यमण्डले चक्षुषि चोपास्यत्वेन श्रूयते कि वा नित्यसिद्ध: परमेश्वर इति। किं तावत् माप्तम्१ संसारीनि। कुतः१ रूपवत्वश्रवणात्। 10 प्रकटार्थविवरणम् अन्तस्तद्वर्मोपदेशात ॥ अस्य विषयवाक्य छान्दोग्यगतं पठति इदमाम्रायत इति ॥ आदित्य- मण्डलस्यान्तर्मध्ये हिरण्मय इति ज्योति्मय: पुरुषो दश्यते समाहितचित्तैरि- स्वर्थ: । हिरण्मयानि ज्योतिमेयान्येवास्य श्मश्रूणि केशाश्रेति तथोकतः। प्रणखो 15 नखाभ्रम्। तेन संह सर्व एव ज्योतिमयः । ज्योतिमयस्याप्यक्ष्णोविशेषः। कपेर्मर्कटस्यास: पृष्ठभागोऽत्यन्ततेजसवी तत्सटशं पुण्डरीकं यथात्यन्तदीति- मदेवमस्य पुरुषस्याक्षिणी अत्यन्तदीप्षिमती। कथं तस्योभ्नामत्वनिति सयं निर्वक्ति-सर्वेभ्य: पाप्मभ्य: उत् इतः उद्गतः सकार्यसकलपाप्मासंरपृष्ट इत्यर्थ:। रूपवत्वश्रवणात् सर्वपापासंस्प्शश्रवणाच्चे संशयमाह-तत्रेति॥पूर्वाधिकरण- 20 न्यायेन रूपवत्त्वस्य प्रथमश्रुतत्वाच्चरमश्नुतस्य पाष्मातिक्रमत्य देवताया: कर्मा- घिकाराभावेनाप्युपपसेः आदित्यक्षेत्रज उपास्य इति पूर्वपक्षमाह-किं नाव-

१. A omits सह. Y. A. संसृष्टः २. TM omits पुरुषस्य. ५. A adds तल. १. TM omits उत् इत: ६. A omits उपास्य :. 125

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [म. १. पा. १. सू. २०.

भाष्यम्

आदित्यपुरुषे तावत् "हिरण्यश्मश्चुः" इत्यादि रूपमुदाहृतम्; अक्षि- पुरुषेऽपि तदेवातिदेशेन पाध्यते "तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपम्" इति । न च परमेश्वरस्य रूपवच्वं युक्तम्, "अशब्दमस्पर्श- 5 मरूपमव्ययम् " इति श्रुतेः; आधारश्रवणाच्च "य एषोऽनतरादित्ये" "य एषोऽन्तरक्षिणि" इति। न हयनाधारस्य स्वमहिमप्रतिष्ठुस्य सर्व- व्यापिनः परमेश्वरस्याधार उपदिश्येत। "स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति से महिम्नि" इति, "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः" इति च श्रुती भवतः । ऐश्वर्यमर्यादाश्रुतेश् "स एप ये चामुष्मात्पराञ्चो लोका- 10 स्तेषां चेष्टे देवकामानां च" इत्यादित्यपुरुषस्यैश्वर्यमर्यादा। "स एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां च" इत्यक्षिपुरु- षस्य। न च परमेश्वरस्य मर्यादावदैश्वर्य युक्तम्; "एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्निधरण एषां लोकानामसंभेदाय" इत्यविशेषश्रुतेः । तस्मान्नाक्ष्यादित्ययोरन्तः परमेश्वर इत्येवं भाते 15 ्रम :-

प्रकटार्थविवरणम्

दित्यादिना ॥ इतश्र नेश्वरपरित्रह इत्याह-आधारश्रवणाच्चेति ॥ खम- हिमप्रतिष्ठत्वे स्वतन्त्रत्वे सर्वव्यापित्वे च प्रमाणमाह स भगव इति ॥। परमे श्वरापरिग्रहे हेत्वन्तरमाह ऐश्वर्यमर्यादेति॥ अमुष्मादादित्यादूर्ध्वगता ये लो- 20 का: तेषामोशिता भवति। देवानां ये कामा भोगा: तेषां चेत्यर्थः। एतस्ादा- व्यात्मिकात्। परमेश्वरस्याप्युपासनार्थ मर्यादावदैश्वर्य किमिति न भवतीस्या- शाङ्कयाह-न चेति ॥ "एष सर्वेश्वरः" इस्यविशेषश्रुतेरित्यन्वयः । कथमस्य सर्वेश्वरत्वमुच्यते, बतो भूतानां नियन्ता यमोऽस्ति भूतपालश् इन्द्रादिरिस्या- शाङ्कय सोऽप्ययमेवेत्युक्तम्। सेतुरिव विधारयिता असंभेदाय असङ्करायेत्यर्थ:। 25 पूर्वपक्षमुपसंदस्य सिद्धान्तसूत्रमवतार्य व्याचष्टे-तस्मादित्यादिना ॥ प्रथम- भुतस्यापि रूपवत्वस्यापि सर्वपापातिकमस्य सप्रयोजनत्वात् प्रावल्यमित्यस्ष्या- दित्ययोरम्त: परमेश्वर एवोपास्यः। इहाघिकाराभावेऽपि जन्माप्तर-

126

अन्तरधिकरणम् ७.] पकटार्थविवरणम्

भाण्यम् "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्" इति । "य एषोऽन्तरादित्ये" "य. एपोऽन्तरक्षिणि" इति च श्रूयमाण: पुरुषः परमेश्वर एव, न संसारी। कुतः१ तद्धर्मोपदेशात् । तस्य हि परमेश्वरस्य धर्मा इहोपदिष्टाः। तदथा "तस्योदिति नाम" इति श्रावयित्वा तस्यादित्युपुरुषस्य नाम "स एष 5 सर्वेभ्य: पाष्मभ्य उदितःइति सर्वपाप्मापगमेन निर्वक्ति । तदेव च कृतनिर्वचन नामाक्षिपुरुषस्याप्यतिदिशति "यन्नाम तन्नाम" इति। सर्व- पाप्मापगमश्च परमात्मन एव श्रूयते "य आत्मापहृतपाप्मा" इत्यादौ। तथा चाकुषे पुरुषे सैव ऋक तत् साम तदुक्यं तद्यजुस्त्वह्म" इत्यृक्सामा- द्यात्मकर्ता निर्धारयति। सा च परमेश्वरस्योपपद्यते, सर्वकारणत्वात् 10 सर्वात्मकत्वोपपत्तेः। पृथिव्यग्रयाद्यात्मके चाधिदैवतं ऋक्सामे, वाक्या- णाद्यात्मके चाध्यात्ममनुक्रम्याह "तस्यकर्च साम च गेष्णौ" इत्यधिदैवतम्। तथाध्यात्ममपि "यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ"

प्रकटार्थविवरणम् सश्ितपापसंभवात् पश्वादीनामपि कर्माधिकाराभावाविशेषात् "न ह वै 15 देवान् पापं गच्छति" इस्यस्य पापाल्पत्वाभिप्रायात् न संसारी सर्वपापासंस्पृष्ट इति भावः । किश्च सर्वात्मत्वमपि श्रूयर्माण ने संसारिपक्षे घटत इस्याह· तथा चाक्षुष इति। ऋगधिदैवं पृथिव्यन्तरिक्षद्ुनक्षत्रात्मिका मध्यात्मं चे वाक्चस्षुश्श्रोत्राश्ण: शुक भालेक्षणा। सैव पुरुष एवेत्यर्थः। तत्साम अधिदैव- मगिवोय्वादित्यचन्द्रलक्षणम् अध्यात्मं च प्राणच्छायात्ममनःपरः कृष्णात्मक 20 पुरुषः।एवमुक्यं स्तोत्रविशेष :; यजुः साहासधावषडादि;ब्रह्म त्रयो वेदा:।इतश्रे- शवरपरिभ्रह एव युक्त इत्याह-पृथिव्यग्न्याद्यात्मके चेति ॥ "इयमेवर्गभिः साम"इत्यादिनाध्यात्ममनुकम्य तथाविधे ऋकसामे गेष्णौ पर्वणी इस्याह। किश् लौकिकेग्वपि गानेष्यक्ष्यादित्यपुरुषस्यैव गीयमानत्वं यद्दर्शयति तदपि

१ T and T1 भूयमाणससारि. ¥. T and T1. Space is left out for R. T and Tl omit . writing लक्षणा सैव. ३. A. त्मर्क च. k. T and Ti. Space is left out for writing मिवास्वादित्य.

127

[भ. १. पा १. सू. २०.

भाष्यम् इति। तब्व सर्वात्मन एवोपपद्यते। "तद इमे वीणायां गायन्त्येतं त्वेव ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः" इति च लौकिकेष्वपि गानेष्वस्यैव गीथमानत्वं दर्शयति । तच्व परमेश्वरपरिग्रहे घटते,

5 "यद्यद्विभूतिमत्सत्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेर्जोशसंभवम्।।" इति भगवद्धीतादर्शनात्। लोककामेशितृत्वमपि निरहुशं श्रूयमाणं परमेश्वरं गमयति। यत्तूक्तं हिरण्यशमश्रुत्वादिरूपश्रवण परमेश्वरे नोप- पद्यत इति, अत् ब्रमः-स्यात्परमेश्वरस्यापीच्छावशान्मायामयं रूपं साधकानुग्रहार्थम्। "माया ह्ोषा मया सष्टा यन्मां पश्यसि नारद। 10 सर्वभूतगुणैयुक्त मैवं मां ज्ञातुमईसि।"

प्रकटार्थविवरणम्

सर्वात्मकेश्वरपरिग्रहे घटते इत्याह-तद् इत्यादिना॥ घनसनयः धनलाभ- 15 वन्तः; श्रीमंत् शोभायुक्तम; ऊर्जितं बलवन्; लोककामेशित्वमप्यनन्याधीनं न संसारिणो घटत इस्यैर्थः। रूपविशेषश्रवण च नैकान्ततो जीवलिन्ग- मित्याह-अत् श्रम इति।।

यदत् भास्करो व्याजहार, "पारमार्थिकमेवेदं ययाभूतार्थज्ञापकरवा- छछास्त्रस्य" इति तत् शास्त्रार्थानभिज्ञानविजृम्भितम्, योषिदादेरग्न्यादिभाव- 20 स्यापि तथात्वापातात्। सवप्नसृष्टेरपि व पारमार्थिकत्वप्रसङ्गात्॥ यदत्रामृतानन्दो जगाद "मायापि सत्यैव" इति तद्प्यसत्। "नासदा- सीनो सदासीतम आर्सीत्" इति जगत्पागवस्थायां मायाया: सदसब्वैलक्षण्येना- निर्याच्य तावगमादिति॥

१. A. सर्वात्मेश्वर. ३. A. इत्याइ. २. TM. अन्ये A adds एप. ४. T, Ti, TM. and A. विधुम्मितयो.

128

अन्तरधिकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

भाग्यम् इति स्मरणात् । अपि च, यत्र तु निरस्तसर्वविशेषं पारमेश्वरं रूपग्रुपदिश्यते, भवति तत्र शास्त्रम् "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्" इत्यादि। सर्वकारणत्वात्तु विकारधर्मैरपि कैश्रिद्विशिष्टः परमेश्वर उपा- स्यत्वेन निर्दिश्यते "सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः" 5 इत्यादिना। तथा हिरण्यश््मश्रुत्वादिनिर्देशोऽपि भविष्यति। यदप्या- धारश्रवणात परमेश्वर इति, अत्ोच्यते-सवमहिमप्रतिष्ठस्याप्याधार- विशेषोपदेश उपासनार्थो भविष्यति; सर्वगतत्वाङ्रह्मणो व्योमवत्सर्वा- न्तरत्वोपपसेः। ऐश्वर्थमर्यादाश्रवणमप्यध्यात्माधिदैवतविभागापेक्ष- सुपासनार्थमेव। तस्मात् परमेश्वर एवाक्ष्यादित्ययोरन्तरुपदिश्यते ।। 10

भेदव्यपदेशाच्चान्यः॥ १-१-२१।। अस्ति चादित्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्योऽन्य ईश्वरोऽ- न्तर्यामी "य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्या- प्रकटार्थविवरणम्

यञ्चोर्कं शास्त्रमशब्दमित्यादि तन्निर्विशेषपरमित्याह- अपि चेति ॥ 15 उपासनाभागेऽपि नात्यन्तासदारोप इत्याह-सवकारणत्वातत्तििति॥ ननू- गासनार्थ: किमित्याधारोपदेशः साक्षादेव किं न भवतीत्याशङ्गयाह सर्वगतत्वादिति ॥ यदुक्तं मर्यादावदैश्वर्यमिति तताहऐश्वर्गेति ॥ एकस्यै- वेश्वरस्याध्यात्माधिदैवतावच्छेदेन यदश्वर्यमर्यादार्करणं तत्पृथगनुचिन्त- नार्थम्, न तु परिच्छेदप्राप्त्र्थमित्यर्थः॥ 20 भेदव्यपदेशाच्ान्यः॥

दिवत् अन्यतः सन्भ्रावसिद्धि: वक्तव्येत्याशङ्गयाह भदव्यपदेशाच्चान्य इति॥

१. TM. नारथ. ४. A. न तूपासनस्योपदेशो. २. T, T1, TM and P स्यात्माधिदैव. ५. A omits विधानात्. ३. T,Ti, P and TM. कारणं.

129 17

[भ. १. पा १. सू. २२

माध्यम् दित्य: शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः" इति श्ुत्यन्तरे भेदव्यपदेशात् । तत्न हि "आदित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद" इति वेदितुरादित्याद्विज्ञानात्मनोऽन्योऽतर्यामी स्पष्ट निर्दि- 5 इयते। स एवेहाप्यन्तरादित्ये पुरुषो भवितुमईति, श्रुतिसामान्यात्। तस्मात् परमेश्वर एवेहोपदिश्यत इति सिद्धम्।। आकाशस्तल्लिङ्गात्॥१-१-२२॥ इदमामनन्ति "अस्य लोकस्य का गतिरिति आकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पधन्त आकाशं 10 मत्यस्तं यन्त्याकाशो सेवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्" इति। तत्र संभय :- किमाकाशशव्देन परं ब्रह्माभिधीयत उत भूताकाशमिति। कुतः संशयः १ उभयत्र प्रयोगदर्शनात्। भूतविशेषे तावत् सुप्रसिद्धो लोक- प्रकटार्थविवरणम् मादित्यक्षेत्रश्ञादन्तर्यामिण: भुस्यन्तरे मेदव्यपदेशात् सिद्धोऽन्य ईश्वर इत्यर्थः। 15 मतु तत्रादित्यशब्देन तन्मण्डलमुच्यते, न तन्नियन्ता क्षेत्रम्ञ एवेत्याशङ्कयाद- तन हीति ।। मण्डलस्याचेतनस्य वेदनप्राप्स्यभावात् प्रतिषेधायोगात् प्राप्त- वेदनात् जीवादन्य ईश्वरस्तन्रोच्यत इत्यर्थः । नतु तथापि प्रत्यभिश्ञापका- भावान तस्योपासनमिह विधातुं शक्यमित्याशङ्कयाइ-स एवेहापीति ।। आदित्यान्तरत्वश्रुतिसाम्येन प्रत्यभिक्ञायमाने ईश्वर उद्धीथ उपास्यत्वेनोपदिश्यत 20 हत्युपसंहरति-तस्मादिति॥

छान्दोग्यगतमेव विषयवाक्यं पठति-इदमामनन्तीत्यादिना । संशयं तस्कारणं चाह-ततेत्यादिना । असाधारणेनानन्देन सामानाधिकरण्या- दाकाशो म्रहेत्वर्थः । ते नामरपे यदन्तरा यस्य मध्ये वर्तते तभ्नामरूपासंस्पृष्टं

१. A omite तत्. ३. A. यमानमीश्वरमीश्वर :. २. A. एवेति। इदापीति.

130

आकाशाधिकरणभ् ८.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वेदयोराकाशशब्दः। ब्रह्मण्यपे कचित्पयुज्यमानो दश्यते, यत्र वाक्य- शेषवशादसाधारणगुणश्रवणाद्वा निर्धारितं ब्रह्म भवाति-यथा "यदेष आकाश आनन्दो न स्यात" इति "आफाशो वै नाम नामरूपयोनिर्व- हिता ते यदन्तरा तङ्रल" इति चैवमादौ। अतः संसयः । किं पुनरत्न 5 युक्तम्१ भूताकाशमिति। कुतः १ तद्धि मसिद्धतरेण प्रयोगेण शीघ्रं युद्धि- मारोइति। न चायमाकाशशब्द उभयो: साधारण: सक्यो विज्ञातुम्, अनेकार्थत्वपसङ्गात्। तस्माद्गह्मणि गौण आकाशश्दो भवितुमईति। विभुत्वादिभिर्हि बहुभिर्ध्मेः सहशमाकाशेन ब्रह्म भवाति। न च मुख्य- संभवे गौणोऽ्यों ग्रहणमईति। संभवति चेह सुख्यस्यैवाकाशस्य 10 ग्रहणम्। ननु भूताकाशपरिग्रहे वाक्यशेषो नोपपद्यते "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते" इत्यादि:। नैष दोष:, भूताकाशस्यापि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वोपपतेः । विज्ञायते हि "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकान्नाद्वायु: । वायो- प्रकटार्थविवरणम् 15 प्रह्मेति वाक्यशेषात् अत्रापि ब्रह्माकाशशब्दमित्याह-आकाशो वै नामेति ।। प्रसिद्धावद्योतकौ निपातौ। संशयमुक्ता पूर्वपक्ष गृद्धाति-किं पुनरत्नेति। पूर्वत्र प्रथमश्रुताल्लिङ्गात् सप्रयोजनं चरमश्रुतं लिङ बलाय इत्युक्तम्। इद त्वाकाश इति श्रुतिरियं प्रथमश्रुताचेतन[ति त]यैव चरमश्रुतं ब्रह्मलिङ्गमवबाधनीयम्। अतो भूताकाशदृष्टिविशिष्टोद्रीथोपासनं विधीयत इति पूर्वः पक्षः। ननु नाका- 20 शश्रुतिर्षह्मलिङ्गबाधिका, ब्रह्मण्यपि साधारणत्वादाकाशशम्ट्रस्येस्याशङ्गयाह- न चायमिति ॥ एकस्यापि गोशब्दस्यानेकार्थत्वमनन्यथासिद्ध प्रयोग प्रत्यया- भ्याम् : ब्रह्मणि नोन्यथासिद्धिगौण्यापि प्रयोगसंभवादित्याह्क-तस्मादिति ।। भवतु गौण:, ततः किमित्यत आह-न चेति । मुख्यासंमवमाशङ्कय परि- हरति-ननु भूताकाशस्येत्यादिना। तथापि "आकाशो होवैम्यो ज्यायाना- 25 काश: परायणम्" इति वाक्यशेष: कथं भूताकाशे घटत इस्याशङ्याह-

१. A. द्योतकेन निपातेन १. A omits नान्यसिद्धि: २. A omits चरमश्रुतं २. T, T1, Pand TM. तथाहि

131

अ्रस्यसुतभा्यव्यार्यानम् [भ. १.पा. १. सु. २२.

भाष्यम् रभिः" इत्यादि। ज्यायस्त्वपरायणत्वे अपि भूतान्तरापेक्षयोपपद्येते भूताकाशस्यापि। तस्मादाकाशशव्देन भूताकाशस्य ग्रहणमित्येवं भासे भ्म :-

5 "आकाशस्तलिद्गात्"। आकाशशव्देन ब्रह्मणो ग्रहणं युक्तम्। कतः१ तललिक्वाद्। परस्य हि ब्रह्मण इंद लिङ्म् "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पधन्ते" इति। परस्माद्ि ब्रह्मणो भूतानासुत्पचिरिति वेदान्तेषु मर्यादा। ननु भूताकाशस्यापि वाय्बादि- क्मेण कारणत्वं दर्शितम्। सत्यं दर्शितम्; तथापि मूळकारणस्य 10 ब्रह्मणोऽपरिग्रहादाकाशादेवेत्यवधारणम्, सर्वाणीति च भूतविशेषण नानुकूलं स्यात। तथा "आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति" इति ब्रह्मलिङ्म् "आकाशो वेवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्" इति च ज्यायस्त्व- परायणत्वे। ज्यायस्त्वं हवानापेक्षिकं परमात्मन्येवैकस्मिभान्नातम्

प्रकटार्थविवरणम् 15 ज्यायस्त्वेति।। महत्वाश्रवत्वे वाय्वाद्यपेक्षया भूतांकाशस्य सुप्रसिद्धे'इत्यर्थ:। यस्मानमुक्ये बाधकं नास्ति तस्मादित्युपसंहार:। सिद्धान्तत्वेन सूत्रं योज- यति-आकाशशब्देनेति।। जन्मादिसूत्रे जगज्जन्मादिकारणत्वस्य ब्रह्मलक्षण- रवनावधारितत्वादिदापि तहर्शनादाकाशस्य ब्रह्मत्वनिश्चय इति भाव: अम्यथा- सिद्धि आरयति-नन्विति ॥ परिहरति-सत्यमिति॥ आकाशशम्देन त्वया 20 मूल कारणस्याङ्गीकृतत्वादवान्तरकारणत्वापेक्षयावधारण न संभवति। वाय्वा- दीनामध्यवान्तरकारणत्वादाकाशस्यापि सर्वभूतान्तर्गतत्वात् खयमेध सस्य कारणस्वानुपपसेः । ततो व्यतिरिक्तानां प्रहणे सर्वाणीति विशेषणं नानुकूल स्यादित्यर्थः। तथा सर्वभूतप्रलयाधारत्वम्, निरतिशयमहत्वम्, सितावपि पराभयस्वमित्येतान्यपि ब्रह्मलिङ्गानि डश्यन्त इत्याह-तथाकाक्षमित्यादिना।। 25 राते कर्मफलस्य दातुद्ीश्रशब्दवाध्यस्य मायायां चित्प्रतिबिम्बस्य परायणं . १. A. सिदि:

192

आकाशाधिकरणम्. ८.]

भाष्यम् "ज्यायान्पृथि्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लो- केभ्यः"इति । तथा परायणत्वमपि परमकारणत्वात्परंमात्मन्ये- षोपपन्नतरम्। अ्रुतिश्र भवति "विज्ञानमानन्दं ब्रम्म रातिर्दातः परा- यणम्" इति । अपि चान्तवश्वदोषेण शालावत्यस्य पक्षं निन्दित्वा, 5 अनन्तं किंचिद्क्तुकामेन जैवलिना आकाशः परिगहीत :; त चाकाश- सुद्धीये संपाद्योपसंहरति "स एष परोवरीयानुद्वीयः स एषोऽनन्त:" इति। तथानन्त्यं ब्रह्मलिङ्गम्। यतपुनरुक्तं भूताकाशं मसिद्धिबलेन पथमतरं प्रतीयत इति, अत् झूम :- प्रथमतरं प्रतीतमपि सत् वाक्य -

प्रकटार्थेविवरणम् 10 विम्वसयानीयं अ्हेत्यर्थ:। ब्रह्मणो लिग्गान्तरमाह-अपि चेति ॥ सिलक: शालावस्य:, चैकितायनो दाल्य्य:, प्रवाहणो जैवलि: इत्येते नरय उद्गीथविद्यार्यां निपुणा विचारमारेमिरे-'कि परायणमुद्गीथस्य' इति। तन्र स्वर्गलोक एव परा- यणमुद्नीस्येति दाल्म्यस्य पसं प्रतिक्षिप्य, अ्थ लोक: परायणमिति पेक्षं शाला- वस्यो जगराह। तमुवाच प्रवाहण: "अन्तवद्ै किल ते शालावस्य साम"इति।प्रङ्- 15 तत्वादुद्नीथ:। तदेतदाह-अन्तवच्वदोपेणेति।। परस्पर!]परेभ्योऽतिशयेन घरः परोवरीयान् स एष आकाशामिन्र उद्गीथ भोङ्गारः। स एषोऽनन्त इस्यानम्स- मेवोपसंहरति। तथ्मानन्सं देशतः कालतो वस्तुतक्षानवच्छिनत्वं न ब्रहाणो म्य. स्योपपदते। अस्यायमाशय :- प्रथमध्ुतायाः भुतेरपि चरमश्रुतं प्रतिपिपाद- विषितं लिभ तात्पर्याद्लीयो भवति। अतः समस्तजगस्प्रकृतित्वावधारणा- 20

तिमपोध ग्रहम समर्पयतीति न्यायान्तरदिदर्शयिषया निरस्तमप्युद्धावयति- यत्पुनरुक्तमिति॥ "त्यजेदेक कुलस्यायें" इति न्यायेन भूयसीनां ब्रहाळिन्- समर्पक भुतीनामनुम्रहावाकाशधुतेरेकस्या भग्गो पुक्त इत्याह- अल शूम इति।।

₹. Tand TI. Space is left out for Y. A omits उद्रीय: तब उद्गीथविद्यायां ५. A. पुरुषो २. A oinits पव ६. A. इत्यानम्त्यं देशत: २. A and TM. परम्पर

133

[अ. १. पा. १. सू. २३

भाष्यम्

शषगतां्ब्रह्मगुणान्दृष्टा न परिग्ृद्यते। दर्शितश्र ब्रह्मण्यप्याकाशशब्द :- "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता" इत्यादौ। तथाकाशपर्याय- वाचिनामपि ब्रह्मणि प्रयोगो दश्यते "ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् 5 यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः" "सैषा भार्गवी वारुणी विद्या। परमे व्योमन्पतिष्ठिता" "ॐ कं ब्रह्म खं ब्रह्म" "खं पुराणम्" इति चैव- मादौ। वाक्योपक्मेऽपि वर्तमानस्याकाशशब्दस्य वाक्यशेषवशादुक्ता ब्रह्म विषयत्वावधारणा । 'अगनिरधीतेऽनुवाकम्' इति हि वाक्योप- क्रमगतोऽप्यग्निशब्दो माणवकविषयो दश्यते। तस्मादाकाशशब्दं ब्रह्मेति 10 सिद्धम्। अत एव प्राणः।१-१-२३।। उद्धीथे "प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता" इत्युपक्रम्य श्रूयंते "कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि प्रकटार्थचिवरणम्

15 कि चाकाशशष्द्रस्य तत्पर्यायाणां च ब्रह्मणि प्रयोगप्राचुर्यदर्शनादृत्यन्ताभ्यासेन गौणा प्रथमप्रतिपत्तिर्न विरुष्यत इत्याह-दर्शितश्रेत्यादिना॥ व्योमन्निति॥ व्योसति परमेऽक्षरे ब्रर्ह्मणि ऋनो वर्तन्ते। यस्मिन् अक्षर विश्वे देवा अधि निषेदु: अधिश्रिता इत्यर्थ:। किश्च तत्रैव प्रथमार्नुगुण्येनोत्तरं नीयते यत्र तदन्यथा- फर्तु शक्यम् ! यंत्र तु न शक्यं तत्रोत्तरानुगुण्येनैव प्रथमं नीयत इत्याह- 20 वाक्योपकमेऽपीति । यस्मादाकाशश्रुतिर्गोणी तस्मादित्युपसंहारः॥

अत एव प्राण: ।। उद्गीथोपासनप्रसङ्गेन प्रस्तावदेवताया उपासनमुक्तमिति वीक्षयाह- उद्गीथ इति॥ उद्धीथप्रकरणे श्रूयत इत्यन्ययः । प्रस्तावं सामभक्तिविशेष-

१. TM. ब्ह्मण्यवचा. २. A omits यत् तुन शक्यम्. २. T, T1, P and TM. प्रथमागतानु

134

प्राणाधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषां देवता प्रस्ताव- मन्वायत्ता" इति। तत्न संशयनिर्णयौ पूर्ववदेव द्रष्टव्यौ। "प्राण- बन्धनं हि सोम्य मनः" "प्राणस्य प्राणम्" इति चैवमादौ ब्रह्म- विषयः पाणशब्दो दृश्यते; वायुविकारे तु प्रसिद्धतरो लोकवेदयोः; 5 अत इह प्राणशब्देन कतरस्योपादानं युक्तमिति भवति संशयः । किं पुनरत युक्तम् : वायुविकारस्य पश्चत्त्तेः प्राणस्योपादानं युक्तम। तत्र हि मसिद्धतरः प्राणशब्द इत्यवोचाम। नतु पूर्ववदिहापि तल्िज्ञाद् ब्रह्मण एव ग्रहणं युक्तम्। इहापि वाक्यशेषे भूतानां संवेशनोद्गमनं पारमेश्वरं कर्म प्रतीयते। न, मुख्येऽपि प्राणे भूतसंवेशनोद्रमनस्य दर्श- 10 नात्। एवं ह्याम्नायते-"यदा वै पुरुषः सवपिति प्राणं तर्हि वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्ं प्राणं मनः स यदा पबुध्यते भाणादेवाधि पुनर्जायन्ते" इति। प्रत्यक्षं चैतत् स्वापकाले प्राणवृत्तावपरिलुप्यमानाया- मिन्द्रियवृत्तयः परिलुप्यन्ते, प्रबोधकाळे च पादुर्भवन्तीति। इन्द्रिय- सारत्वाच्च भूतानामविरुद्धो मुख्ये प्राणेऽपि भूतसंवेशनोद्गमनचादी 15 वाक्यशेषः। अपि चादित्योऽमं चोद्गीथप्रतिहारयोर्देवते प्रस्तावदेवतायाः

प्रकटार्थविवरणम् मन्वायत्ता अनुगतेत्यर्थः । प्राणमभ्यात्रित्योजिहते उद्गच्छेतीत्यर्थः । अति- देशाधिकरणत्वात् पूर्ताधिकरणवत् संशयनिर्णयौ। तर्हि पूर्वेणैव गतत्वान्र पृथगारम्भ इस्याह-ननु पूर्ववदिति। अधिकाशङ्कानिरासाय पृथगारमभ 20 इस्यभिग्रेस्य अधिकाशङ्कामाह-न मुरूयेऽपीति॥ ननु तत्रेन्द्रियाणामेव लयोदयौ प्राणे भ्रयेते। अतो भूरतानां लयोदयविषयो वाक्यशेषः प्राणे न घटत इत्याशङ्कयाह-इन्द्रियसारत्वाच्चेति ॥ भूतेष्विन्द्रियाणि साराणि सुक्ष्मतया भोषतृसामीप्येन च, अतस्तेषां लयोदयाभिधानेनेव इतरेषां लयोदयौ प्रसिद्धा- वित्यर्थः। अम्रह्मसाहचर्याम् प्राणो न ब्रह्मेत्याह -- अपिं चेति । कतमा सा 25 देवता उद्गीथमन्वायत्ता इत्युद्वात्रा पृष्टः चाक्रायण आदित्य इति होवाच; प्रति-

१. TM and A. उदच्छन्ती- १. A omits भूतानां.

185

[अ. १. पा. १. सू. २३.

भाष्यम् पराणस्यानन्तरं निर्दिश्येते; न च तयोर्ब्रह्मत्वमस्ति, तत्सामान्याच्च पाण- स्यापि न ब्रह्मत्वमित्येवं प्राप्ते सूत्रकार आह- "अत एत प्राणः" इति । "तल्लिङ्वात्" इति पूर्वमूत्रे निर्दि- 5 एम्। अत एव तल्लिङ्वात्माणशब्दमपि परं ब्रह्म भवितुमईति। प्राणस्यापि हि ब्रह्मलिङ्गसंबन्धः श्रृयते "सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्ाण- मेवाभिसंविशन्ति प्ाणमभ्युज्जिइते" इति। प्राणनिमित्ती सर्वेषां भूता- नामुत्पत्तिप्रलयावुच्यमानी पाणस्य ब्रह्मतां गमयतः । ननूक्तं मुख्यमाण- परिग्रहेऽपि संवेशनोद्गमनदर्शनमविरुद्धम्, स्वापपबोधयोर्दर्शनादिति। 10 अतोच्यते-स्वापपबोधयोरिन्द्रियाणामेव केवलानां प्राणाश्रयं संवेश- नोद्रमनं दृश्यते, न सर्वेषां भूतानाम्; इह तु सेन्द्रियाणां सशरीराणां च जीवाविष्टानां भूतानाम्, "सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि" इति श्रुतेः । यदापि भूतश्चुतिमेहाभूतविषया परिगृद्यते तदापि ब्रह्मलिङ्गत्व- मविरुद्धम्। ननु सहापि विषयैरिन्द्रियाणां स्वापपबोधयोः मराणेऽप्ययं 15 प्राणाच प्रभवं शुणुम :- "यदा सुप्तः स्मं न कंचन पशयत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सवैर्नामभिः सहाप्येति" इति। तत्नापि तल्लिङ्गात्माणशब्दं ब्रह्मैव। यत्पुनरत्रादित्यसंनिधानात्माणस्या-

प्रकटार्थविवरणम् हर्त्रा पृष्टः अन्नमिनि होवान; इस्यादिना सामर्भक्तिविशेषयोर्देवते निर्दिश्येते। 20 अब्रह्मरूपान्नादित्यसान्निध्यानुग्हीतप्रथमश्रुतप्राणश्रुत्या वायुविकार: प्राण इति वायुविकारप्राणदृष्टिविशिष्टप्रस्तायोपासनं विधेयमित्यधिकाशङ्कानिरासाय प्रववृते सूत्रकार इत्याह-एवं प्राप्त इत्यादिना । भवन्ति इति भूनानीति यौगिकवृत्या यत्किश्चिन्भवनधर्मवत् तस्य सर्वस्य संवेशनोदमनं न मुख्ये प्राण उपपद्यत इत्युक्तम्। इदानीं प्रसिद्धिबलेन महाभूतपरिभ्रहेऽपि न विरोध 25 इस्याह-यदापीति ।। प्राणस्य भौतिकत्वादेव महाभूतकारणत्वं न संभवती- स्यर्थ:। केवलानामिन्द्रियाणां प्राणाधीनत्वमुक्तम्। तत्र विशेषं शङ्कते- ननु सहापीति ॥ वायुविकार: प्राणः तत्र नोच्यत इत्याइ-तत्रापीति॥

१. A omits भक्ति. २. T, T1, P and TM omit इति.

136

प्राणाचिकरणम् ७.] प्रकटार्यविवरणम्

भाण्यम् म्रह्मत्वमिति, तदयुक्तम् : वाक्यशेषवळेन माणशब्दस्य ब्रह्मविषयतार्या भतीयमानायां संनिधानस्याकिश्चित्करत्वाद। यत्पुनः माणसब्दस्य पञ्चवृत्तौ प्रसिद्धतरत्वम्, तदाकाशशब्दस्येव पतिविधेयम्। तस्मास्सिर्दध पस्तावदेवतायाः प्राणस्य ब्रह्मत्वम् ॥ अत् केचिदुदाहरन्ति-"पाणस्य प्राणम्", "पाणबन्धनं हि सोम्य मनः"इति थ । तदयुक्तम्, शब्दभेदात्मकरणाच संज्ञयानुप- पस्तेः । यथा पितु: पितेति मयोगे अन्यः पिता षष्ठीनिर्दिष्टाद, प्रथमानिर्दिष्टः, पितुः पितेति गम्यते, तद्वत "प्राणस्य प्राणम्" इति शब्दभेदात मसिद्धात्माणादन्य: प्राणस्य प्राण इति निशचीयते। न हि स 10 एव तस्येति भेदनिर्देशारहो भवति। यस्य च प्रकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेणापि स एव तत्र पकरणी निर्दिष्ट इति गम्यते; यथा ज्योतिष्टोमाधिकारे "वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत" इत्यत्न ज्योति :- शब्दो जयोतिष्टोमविषयो भवति, तथा परस्व ब्रह्मण: मकरणे "पाण- बन्धनं हि सोम्य मनः" इति श्रतः प्राणशब्दो वायुविकारमालं कथ- 16 मवगमयेत्१ अतः संशयाविषयत्वान्नैतदुदाहरणं युक्तम् । प्रस्तावदेव- तायां तु प्राणे संशयपूर्वपक्षनिर्णया उपपादिताः । प्रकटार्थविवरणम् सन्निधेः स्ववाक्यगतं ब्रह्मलिकं बलीय इस्याह-अकिश्चित्करत्वादिति ॥ जगस्प्रकृतित्वावधारणोपनृंहितं प्रति[प्रतिपर्यायं] देवताशब्दामिहदितं चेतनत्वं 20 प्राणश्रुतिमर्पवाध्य ब्रह्म लक्षयतीस्याह-तदाकाशशव्दस्येवेति ॥ यस्माद् प्राणकारणं ब्रंह प्राणराव्देन लक्ष्यते तस्मात् सर्वजगत्कारणम्लडष्टया प्रस्ता- वोपासनं सिद्धमिस्याह-तस्ादिति॥ वृत्तिकृतामुदाहरणमनूधय दूषयति-अत्र केचिदिति ॥ संशयविषय- भूतं हि वाक्यं सर्वत्रोदाहस्य निर्णीयत। संशयाविषयत्वाभेदमुदाहरणमित्यर्थ:। 25 प्राणस्य पश्चंधा व्यापरदेतु: तत्साक्षी तस्य प्राण इत्युष्यते । शष्दभेद: प्रप- ज्ञितः; प्रकरणमिदानीं प्रपश्नयति-यस्य चेत्यादिना ॥ प्राणः परमात्मा बन्घनमाश्रयो यस्येति विभ्रह:।।

१. T, TI, TM and A. अववाष्य. २. A omitaपञ्जधा. R. TM adds 7. 187 18

म्रहमसूतभा्यम्यालयानम् [भ. १. पा. १. स. २४.

भाष्यम् ज्योतिश्वरणाभिधानात् ॥ १-१-२४॥ इदमामनन्ति "अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्जनुचमेपूतमेधु लोकेष्विदं वाव तददिदमस्मिभन्तः 5 पुरुषे ज्योति:" इति। तत्न संशयः-किमिह ज्योतिःशब्देनादित्यादि- न्योतिरभिधायते कि वा परमात्मेति। अर्थान्तरविषयस्यापि शब्दस्य तल्विद्वाद्रह्मविषयत्वमुक्तम्। इह तु तल्लिक्मेवास्ति नास्तीति विचार्यते। कि पाप्तम्१ आदित्यादिकमेव ज्योतिःशब्देन परिगृह्यत इति। कुतः १ पसिद्धेः। 'तमो ज्योतिः' इति हीमौ शब्दौ परस्परप्रतिद्वन्द्ि- 10 विषयौ प्रसिद्धौ। चश्षुर्ट्टत्तेनिरोधकं शार्वरादि तम उच्यते । तस्या एवानुग्राहकमादित्यादिकं ज्योति: । तथा 'दी'्यते' इतीयमपि

प्रकटार्थविवरणम्

छान्दोग्यगतं विषयवाक्यं पठति-ईदमामानन्नीति । अतो दिवो 15 धुलोकात्परतः यज्ज्योतिर्दीप्यते प्रकाशते तदिति जाठरेऽध्यस्यते । विश्वतः पृष्ठेष्विति प्राणिनिकायादुपरि, सर्वतः पृष्ठेष्विति भूगदिलोकादुपरि : उत्तमा न विद्यन्ते येभ्यस्तेSनुत्तमा: तेषु;तथापि तेषामुत्तमावं न सिद्धयतीत्यत आह- उ्चमेष्विति ॥ ज्योतिश्शम्दस्य लोके जाठरज्योतिषि प्रयोगात् "आत्मैवास्य ज्योतिः" इति चात्मनि प्रयोगात् संशयमाह-तत्रेति ॥ नन्वाकाशशब्दस्यार्था- 20 न्तरे रूठस्यापि ब्रह्मविषयत्वं निरणायि; तेनैवैतद्रतमिति न पृथगारम्भणीय- मिस्याशङ्याइ-अर्थान्तरेति ॥ स्ववाक्ये ज्योनिषो ब्रह्मलिङ्गभावात् पूर्व- न्यायाविषयत्वात् पृथगारम्भणीयमित्यर्थः। अधिकरणारम्भमुपपाद्य पूर्व- पकमाह-किं पाप्तमित्यादिना । चक्षुर्वृत्तेर्निरोधकमिति भावरूपत्वमाह। तमो भाव:, आवरणत्वास्, कुज्यवदिति प्रयोग:। शार्वरादीति पूर्व रूप]विशेषं 25 लक्षयति। तमो द्रव्यम्, रूपवत्त्वात्, मेघवद्दिति। न च तमसोSप्रामाणिकत्वा-

१. T and Ti. तमामनन्ति. ३. T.M. भूनादि. २. A. प्रकाशयते.

188

न्योतिकरणाधिकरणम् 2.] प्रकटार्येविवरण् प्रकटार्थविवरणम् दाभ्रयासिद्धि:, 'विपतिपस्यालम्बना[म्वनत्वादा]अयत्वोपेपती प्रमाणविशेषं- वैयर्थ्यात्। तमसश् रूपवत्वेन निस्यानुभवसिद्धत्वात् न स्वरूपासिद्धि:। हेतुत्वं च व्यापत्वेन, न तु प्रामाणिकत्वेन : अन्यथा कनकेनापि वह्यनुमानप्रसक्रात्। अन्ये त्वाहु :- नक्षुषो रपभ्रहणशक्तिरौत्सर्गिकी; तमःप्रतिबन्धाप्ु 5 कचित्कार्यानुद्यः; तत्र प्रतिबन्धव्वंसायालोकापेक्षास्तु यत्र प्रतिबन्धो विद्यते; तमसस्तु विनाप्यालोकमालोकस्येवालोचनं चक्षुः; अतः प्रामा- णिकत्वान्ाश्रयासिद्धयाद्याशङ्गा-इति। न चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तमसोऽ- भावत्वावगमात् कालात्ययापदिष्टतेति वाच्यम्। एकाश्रयत्वविरोधेनाप्य- न्वयव्यतिरेकोपपत्तौ प्रकृताप्नतिपक्षत्वात्; अन्यथा प्रकाशोऽपि तमोSभाव 10 इस्यापद्येत। कि च प्रकाशविशेषयस्य तमोविरोधित्वेऽपि मन्दप्रदीपे

न च तत्र प्रकाशन्तराभावादस्पष्टरूपदर्शनम्, बहुलालाकविततेऽपि प्रस- शाठ्; अतो नान्वयव्यतिरेकवाधः । तमो न रूपवत् स्पशहीनत्वास्, आत्मवदित्यनुमानबाघ इति चेन्न, अम्भस्सम्भारगम्भीरप्रावृडम्मोदसेव रूपयत्वोपलम्भाविरोधाद् ; तमसो ऽप्यदुद्धतस्पर्शत्वाभ्युपगमेन हेत्वसिद्धेः । महत्वे सति स्परशोपलम्मशून्यत्वेनारूपत्वसाधने रश्मिजालगतत्रसरेणुपु व्यभिचारः । तत्र कार्यवशादनुमेयः रपर्श इति चेत् इदापि प्रत्यक्षोपलब्ध- रपत्वादनुमेयो भविष्यति। ननु कार्यद्रव्यं अनेकद्रव्यारग्धं दष्टम्; इ६ तद्नुप- लम्माद्यापकानुपलन्धिवाधान द्रव्यं तमः । तथ, कार्यदर्शनादेव विद्यु- 20 दादिकारणवत्तत्सिद्धेः । सुक्ष्मतेजो ऽवयवद्वारको मूलकारणस्यैव विधर्त इति रहस्यम्। प्रभावाच्च प्रतिघातः, विनाशादृध्वे च लब्धावयव्युपलम्भ :; तर्मा- ध्यापकानुपलन्धिवाधभावात् न द्रव्यं तमः । कि न् सर्वप्रकाशप्रागभावरवे सर्वप्रकाशोदये निवतेत। एकंप्रागभावत्वे सवितृकिरणसन्ततेऽपि देशे प्रदीपपागभावात् तमोभावधुद्धिप्रसङ्गः । प्रष्वंसत्वे च नित्यत्वप्रसङ्गः । संसर्गा- 25 भावत्वे किम् इद प्रकाशो नास्तीति बुद्धिगोचरोडगोचरो वा ? नाद:, प्रकाशा- भाने सति हह प्रकाशो नास्तीति बुद्धेरेवासंभवात्, संयुक्तविशेषणविशेष्य-

१. A. पतिपश्या. ४. TM. काकेनापि. २. A. पपचे :. ५. T, T1, P and TM. ए डकप्ाग- १. A omits विशेष.

139

अससूतंभाम्य ्यारयांनम् [स.१.पी. १. सु. नं४

भाष्यम् अुतिरादित्यादिविषया मसिद्धा। न हि रूपादिहीनं ब्रझ्म 'दीप्यते' इति सुखयां श्ुतिमईति । चमर्यादत्वक्षतेम। न हि चराचरवीजस्य म्रहण: सर्वात्मकस्य धौर्मर्यादा युक्ता: कार्यस्य तु ज्योतिष: परि- 5 विश्नस्य ौर्मर्यादा स्यात्। "परो दिवो ज्योतिः" इति व ब्राह्म- णम्। नन कार्यस्यापि ज्योतिषः सर्वत्र गम्यमानत्वात् चुमर्यादावत्व- मसमअसम् ; अस्तु तर्षत्रिवृत्कृतं तेज: प्रथमजम्। न ; अतिवृत्कृतस्य तेजसः प्रयोजनाभावादिति । इदमेव प्रयोजनं यदुपास्यत्वमिति चेत,

10 प्रकटार्थविवरणम् भावेनामाव: प्रश्यक्ष इति तार्किकलितेः। विरोषिदर्शनोर्रयेन तु तमसा संविद- गोचरत्वे कुतः संसर्गाभावत्वसिद्धिः? तसाद्यत्किश्िदेतदित्यलं प्रसङ्गेनागतेन। बहुतरम्रसलिद्ावगमेन पूर्वमाकाशादिधुतिः सार्थात् प्राष्याषि। अत्र त्वम्रहमलिद्गाम्येव बहूनि विद्यन्ते इत्याह-घुमर्यादत्वेत्यादिना॥ नतु 15 चौर्मंयांदा न घटते चेम्मा घटीष; ततः किमिस्याशङ्याइ-परो दिव इति।। बथा ब्रह्मणो मर्यादा ने घटते तथा कार्यस्यापि न घटत इत्यनर्थकमेपेवं वाक्यमिति कम्धिदाकिपति-नन्विति ॥ एकदेशी समावसे-अस्तु तहीति। वद्यपि निघुत्कृतं ज्योतिर्दियोऽ्वांगपि विद्यते, तेथाप्यवभ्नास्पुएं यचेजस्तदिष :- परस्तान्रविष्वत्यदोषस्य वेदस्यानर्थक्यायोगादित्यर्थ:। मभ्ययनविधिपरि- 20 गुहीतस्य सप्रयोजने प्रामाण्य वकतव्यम् ; न चेदानीमतरिवुत्कृतस्य तझ्िन [?] प्रयोजनमस्तात्याइ-नेति ॥ एकदेशी प्रयोजनमाद-इदमेवेति ॥ निष्यो- जनस्योपासनापि न संभवतीत्याह-नेति ॥ अत्निवृत्कृतं तेजोऽम्युपगम्य निष्मयोजनत्वमुक्तम्। इदानी तदेव नास्तीत्याह-तासामिति ।। तार्सा देवतानां तेजोऽबनलक्णानामेकैकां देवतां द्विया विभज्य पुनसैफैक भाग 25 द्विया कसवा तदितरयो: निलिप्य तिगुणरज्वतां निवुतं करवाणीत्यविशेष-

१. T and Ti. दशंनारथों. 2. T and Ti. अथ्यापन. P and TM. दर्शनोत्यी. Y. A omits कक्षणानां २. T, Ti, P and TM. मस सा.

140

न्योतिसरनाधिकरणम् 2.] मंकठार्जिवरणंस्

भाध्यम् लियुतं वितृतमेकैकां करवाणि" इति चाविशेषभ्ुतेः । न चालिवत्कृत- स्यापि तेजसो चुमर्यादत्वं मसिदम् । अस्तु त्हिं त्रिवत्कृतमेव तचेजो ज्योतिशशब्दम्। ननूक्तमर्वागपि दिवोऽवगम्यतेऽान्यादिकं ज्योतिरिति। नैप दोष: । सर्वत्रापि गम्यमानस्य ज्योतिषः "परो दिवः" इत्युपास- 5 नार्थ: प्रदेशविशेषपरिग्रहो न विरुष्यते: न तु निष्पदेश्वस्यापि ग्रह्मण: प्रदेशविश्षेषकल्पना भागिनी। "सर्वतः पृष्ठेष्वनुतमेपूचमेष्ु लोकेष" इति चाधारबहुत्वश्ुतिः कार्ये ज्योतिष्युपपद्यतेतराम्। "इदं वाव तथदिद- मस्सिभन्त: पुरुषे ज्योतिः" इति च कौक्षेये ज्योतिषि परं ज्योति- रव्यस्यमानं दश्यते। सारूप्यनिमिचाशाध्यासा भवन्ति। यथा 10 "तस्य भूरिति शिर एकं शषिर एकमेतदक्षरम्" इति । कौक्षेयस्य तु ज्योतिषः प्रसिद्धमब्रम्मस्वम् । "तस्यैषा दृष्टिः" "तस्यैषा श्रुतिः" इति चौष्ण्यघोषविशिष्टत्वस्य श्रवणात्। "तदेतदुष्टं च अ्चतं वेत्युपा- सीत" इति च अ्ुतेः । "चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद" इति

प्रकटार्थेविवरणम् 15

धुतेः नास्त्यतरिवृत्कृतं तेज इत्र्थः। कित् यच्छष्दरोपबन्धात्सिदवस्परा- मर्शनादम्यतः सिद्धिर्वक्तव्या:सा व नालीस्याइ-न चेति ।। पकदेशि- मतेऽपाकते साक्षात्यूर्ववाध्याइ-अस्तु तर्हीति ॥ तर्हि म्रह्मण पवोपासनार्थः प्रदेशविशेष परिभ्होऽसत्वित्याशङ्याइ- न तु निष्पदेशस्येति ।। प्रदेशं परिकल्प्योपाध्यवच्छेदकल्पनायां गौरयप्रसन्गान्न सा कल्पना भागिनी पुक्के- 20 स्वर्थ:। यद्यप्यवच्छेद्कल्पनया म्रश्मणोऽप्याधारभुति: कथशियटते

परं ज्योतिरमंहेस्याइ-इद वाव तदित्यादिना। एकत्वसाम्येन भूरित्येतलि मसरे प्रजापते: शिरोडटटिर्यथेत्र्य। तखैष ष्टिरयदेतत् संस्पर्शेनोष्णिमान विज्ञानाति। तस्यैषा शुतिः यत्कणावपि' गुह्य निनदमिव शुणोति। बभुम्प: 25

१. A. सुण्मेतेत्याह. १. A adds साम २. A. साम्बे. ¥. T, Tl and P. N.

141

मेंहसूस भाव्यव्यखयानम्ं [न. १. पा. १. सु. २४.

भाष्यम् चाल्पफळश्रवणादब्रह्मत्वम्। महते हि फलाय ब्रह्मोपासनमिष्यते। न चान्यदपि किंचित् स्ववाक्ये प्राणाकाशवञ्ज्योतिषोऽस्ति ब्रह्मलिग्म। न च पूर्वस्मिनपि वाक्ये ब्र्म निर्दिष्टमस्ति, "गायतरी वा इदर सर्वे 5 भूतम्" इति छन्दोनिर्देशात्। अथापि कथचित् पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्ट स्यात् एवमपि न तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्ति। तत्र हि "त्रिपादस्या- मृतं दिवि" इति औौरधिकरणत्वेन श्रूयते; अत् पुनः "परो दिवो ज्योति:" इति धौर्मर्यादात्वेन। तस्मात पाकृतं ज्योतिरिह ग्राश्ममित्येवं मासे न्रूम :-

10 ज्योतिरिह ब्रअ्म ग्राह्मम्। कुतः१ चरणाभिधानात्, पादाभि- धानादित्यर्थः । पूर्वस्मिन्हि वाक्ये चतुष्पाङ्गल्न निर्दिष्टम् "तावा- नस्य मडिमा ततो ज्यायांश् पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपा- दस्यामृतं दिवि" इत्यनेन मन्त्रेण । तत्र यच्चतुष्पदो ब्रह्मणस्तिपादमृतं घुसबन्धि रूपं निर्दिष्ट तदेवेह घुसंबन्धाननिर्दिष्टमिति प्रत्यभिज्ञायते। 15 तत्परित्यज्य पाकृतं ज्योति: कल्पयतः पकृतहानापकृतपक्रिये पसज्ये-

प्रकटार्थविवरणम् दर्शनीय: श्रुतो' विस्यातः एवं बह्ून्यव्रहमलिक्गाम्युकत्वा इदानी ब्रह्सलिङं किमपि नास्तीस्याह-न चान्यदपाति।। ननु सववाकये ब्रह्मलिग्गामावेपि पूर्वत्र ब्रह्मण: प्रस्तुतत्वास् प्रकुतं ब्रह्म ज्योतिष्शन्देनाभिधीयत इत्याशङ्कपाड-न च पूर्वस्मि- 20 नपीति। ननु "तावानस्य महिमा" इति ब्रह्मविषयस्य मन्त्रस्य पूर्वतोदाह- तस्वात् प्रकृतं म्रह्नेत्याशङ्कयाह-अथापि कयंश्चिदिति॥ सपम्यन्तपञ्ञम्य- म्तनिर्देशवैलक्षण्योभ् तत्प्त्यभिन्ञोदेतीत्यर्थ:। प्रकृतेर्जातं प्राकृतं कार्यमित्यर्थः॥ तावान् तत्परिमाण: पूर्वे व्याक्यातो भूतपृथिव्यादि: अस्ये प्रकृतस्य गायभ्याक्यस्य ब्रह्णो महिमा विभृतिमात्रम्। ततो ज्यायान् पुरुष एव प्रहाष

१. T, Ti, P and TM. द्शनीय . A. किश्विदिति. २. TM. भुते. ५. T and Ta. मसण्यं १. TM. शब्पे. ६. A omits अस्म.

148

माण्यम्

यातांम्। न केव्ळं पूर्ववाक्याज्ज्योतिर्वाक्य एव ब्रह्मानुवचि:, परस्या- मपि शाण्टिल्यविद्यायामनुवर्तिष्यते ब्रह्म । तस्मादिह ज्योतिरिति ब्ंझ प्रतिपसव्यम् । यचुक्तम् 'ज्योतिः दीप्यते' इति चैतौ शब्दी कार्ये ज्योतिषि मसिद्धाविति, नायं दोष:, प्रकरणाद्गल्मावगमे सत्य- 5 नयोः शब्दयोरविशेषकत्वात्: दीप्यमानकार्यज्योतिरुपलक्षिते ब्रम्म- व्यपि प्रयोगसंभवात्; "येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः" इति च मन्त्र- वर्णात्। यद्ा नायं ज्योतिःशब्दश्क्षुर्व्टत्तेरेवानुग्राहके तेजसि वर्तते, अन्यल्षापि पयोगदर्शनात्; "वाचैवायं ज्योतिषास्ते" "मनो ज्योति- जुषताम्" इति च। तस्मायद्यत्कस्यचिदवभासकं तत्तज्ज्योतिःशब्दे- 10 नाभिधीयते। तथा सति ब्रह्मणोऽपि चैतन्यरूपस्य समस्तजगदवभास- हेतु त्वादुपपभो जयोति:शब्द :; "तमेव भान्तमनुभाति सर्वे तस्य भासा सर्वमिद विभाति" "तदेवा ज्योतिषां जयोतिरायुह्ोपासतेऽमृतम्" इत्यादिश्ुतिभ्यम्र । यदप्युक्त धुमर्यादत्वं सर्वगतस्य ब्रह्मणो नोपपद्यत

प्रकटार्थविवरणम् 15

महत्तरमित्यर्थ:। तदेवाह फाद एव सर्वाणि भूतानि । यथा पावचतुष्टया- पेक्षया चतुर्थो भागोऽल्पः, तथा सर्वो विकारो वाचारम्मणत्वादत्यल्प: त्रिपादिवापरिमितं रूपम् अमृतं दिवि सूर्यमण्डले वर्तत इत्युपासना- योपदेशः। पूर्वत्र ब्रह्मण: प्रकृतत्वात् प्रकृतविषय एवायं ज्योतिश्श- न्दो ज्योतिष्टोम इवेत्युक्तम्। इदानीम् "सर्वे खल्विदं ब्रह्म" इत्युपरितनेऽपि 20 वाक्ये ग्रहणोऽनुवृतिदर्शनान्मध्यगतमपि ज्योतिर्धावयं म्रहमपरमेवेलाह- न केवलमिति।। 'ज्योतिः दीप्यते' इत्यनयोः शब्दयोर्तह्निवर्तकत्वं न संभाव्यते म्हाप्रकरणे समाज्नातत्वेन तदानुगुण्यादित्याद-अविशेषकतत्वा[कत्वा]दितिं।। कथा तर्हि वृत्या ब्रह्मणि ज्योतिश्शब्द: प्रयुज्यत इत्याशद्याह-दीप्यमा- नेति। कार्ये रठिमस्युपगम्य तत्कारणे लक्षणया वर्तत इत्युकम्। इदानी 25 म्रसण्यपि मुख्य एवेस्याह-यद्देत्यादिना । पानि चात्रहलिद्ान्युद्धावितानि, अझपसेऽपि तानि योजयितुं शक्यम्त इत्याह-यदप्युक्तमित्यादिना ।। 148

प्रअसूतभाष्यव्याख्यानम् [न. १. पा. १. सु.२४.

भाष्यम् रीत, अलोच्यते-सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपासनार्थः पदेशविशेषपरि- ग्रहो न विरुध्यते। ननूक्तं निष्पदेशस्य ब्रह्मण: प्रदेशविशेषकल्पना नोप- पधत इति; नायं दोष :; निष्पदेशस्यापि ब्रह्मण उपाधिविशेषसंव- 5 न्धात् प्रदेशविशेष कल्पनोपपत्तेः। तथा हि-आदित्ये, चक्षुषि, हृदये इति प्रदेशविशेषसंवद्धानि ब्रह्मण उपासनानि श्रूयन्ते। एतेन "विश्वतः पृष्ठेषु" इत्याधारबहुत्वमुपपादितम् । यदप्येतदुक्तम्, औष्ण्यघोषाभ्यामनुमित कौक्षेये कार्ये ज्योतिष्यध्यस्यमानत्वात्परमणि दिवः कार्य ज्योतिरेवेति, तदप्ययुक्तम्; परस्यापि ब्रह्मणो नामादिपतीकत्ववत् कौक्षयज्योतिष्पती- 10 कत्वोपपत्तेः । "दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत" इति तु पतीकद्वारकं रष्टत्वं श्रुतत्वं च भविष्यति। यदप्यल्पफलश्रवणान्न ब्रह्मेति, तदप्यनुप- पम्रम्; न हीयते फलाय ब्रह्माश्रयणीयम्, इयते नेति नियमहेतुरस्ति । यत्र हि निरस्तसवविशेषसंबन्धं परं ब्रह्मात्मत्वेनोपदिश्यते, तत्नैकरूप- मेव फलं मोक्ष इत्यवगम्यते । यत्र तु गुणविशेषसंबद्ध प्रतीकविशेष- 15 संबद्ध वा ब्रह्मोपदिश्यते, तत्न संसारगोचराण्येवोच्चावचानि फलानि दृश्यन्ते "अभादो वसुदानो विदन्ते वसु य एवं वेद" इत्याघासु श्तिषु। यद्यपि न स्ववाक्ये किंचि्ज्योतिषो ब्रह्मलिङ्गमस्ति तथापि पूर्वस्मिन् वाक्ये दृश्यमानं ग्रहीतव्यं भवति। तदुक्तं सूलकारेण- "ज्योतिश्चरणाभिधानात्" इति। कथं पुनर्वाक्यान्तरगतेन ब्रह्मसनि- 20 प्रकटार्थविवरणम् सादृश्यमन्तरेणाप्यध्यासी उष्ट इत्याह-नामादिपतीकत्ववदिति ॥ प्रतीक प्रतिमा उपासनस्यानं जाठरं ज्योतिः, तस्य रष्टत्वश्रुतत्वनिबन्धनं तत्रोपास्यस्य ब्रह्मणोऽषि दष्टत्वं श्रुतत्वं च भविष्यतीस्यर्थः । "सं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति वाजिनामगिरइस्ये अवणात् नैकरूपं फलमिस्याह-न हीयत 25 इति।। इयते एतावत्परिमाणाय। अन्नादी जीवरूपण; वसु हिरण्यम्, कर्मफल- मित्यर्थः । यञ्चोक्तं स्ववाक्ये ज्योतिषो न ब्रह्मलिङ्गं किश्चिदस्तीति तत्राह- यद्यपीति ॥ सन्निधानाच्छतेर्बलीयसतवं मत्वा आह- कथं पुनरिति ॥ न वयमपि सननिधानाव् श्रुते: भझं म्ूमः । किन्तु प्रकृतप्रस्यभिन्ञात् ब्रह्मपरा- मर्शियच्छूतिसामानाधिकर्याज्ज्योतिरश्रुतिरपि तद्विषयैवेति श्रूम इत्याह-

१. A omite ज्योवि :. 144

ज्योत्तिकवरणाधिकरणम् १०.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् धानेन ज्योनिःश्रुतिः स्वविषयाच्छक्या मच्यावयितुम् । नैष दोषः। "यदतः परो दिवो ज्योतिः" इति प्रथमतरपठितेन यच्छब्देन सर्व- नाम्ना ुसबन्धात् मत्यभिज्ञायमाने पूर्ववाक्यनिर्दिष्टे ब्रह्मणि खसा- मर्थ्येन परामृष्टे सत्यर्थाज्ज्योतिःशब्दस्यापि ब्रह्मविषयत्वोपपत्तेः । 5 तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम्। छन्दोऽभिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगढ़ा- तथा हि दर्शनम्॥ १-१-२५॥ अथ यदुक्तं पूर्वस्मिनपि वाक्ये न ब्रह्माभिहितमस्ति, "गायत्री वा इद सर्वे भूतं यदिदं किं च" इति गायत्र्यार्यस्य छन्दसोऽभिहितित्वा- 10 दिति, तत्परिहर्तव्यम्। कथ पुनश्छन्दोऽभिधानान्न ब्रह्माभिहिनमिति शक्यते वक्तुम्, यावता "तावानस्य महिमा" इत्येतस्यामृचि चतुष्पाद् ब्रह्म दर्शितम्। नैतदस्ति। "गायत्री वा इदं सर्वम्" इति गायत्री- सुपकम्य तामेव भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्माणपभेदैर्व्याख्याय "सैपा

प्रकटार्थविवरणम् 15

नैष दोष इति ।। यच्छन्दपरामृष्टे सर्तीत्यन्वयः॥ छन्दोऽभिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनम्॥

पूर्वोक्तमनुभापते अथ यदुक्तमिति॥ नेदं परिहारयोग्यं चोदम्, किन्तुपेक्षणीयमेव, छन्दोऽभिधानादिति हेतोरसिद्धत्वादित्याह-कर्थ पुन- रिति॥ देतुं साधयति-नैतदित्यादिना । "गायत्री वा इदं सर्वे भूतम्" 20 इत्युपक्रम्य "वागेव गायत्री वाग्वा इदं सर्वे भूतं गायति च त्रायते च"इत्या- दिना सैषा पडक्षरै: पादैः चतुप्पादा सती छन्दोरूपा गायत्री वाग्भूतपृथिवी शरीरप्राणहृदयमेदैः षठ्प्रकारा भवतीत्युपसंहत्य तस्यामेवावतारिनो मन्त्रः कर्थ ब्रह्माभिदध्यात्? न कथश्चित : मतो नासिद्धो हेतुरित्यर्थः। नतु मन्त्रानन्त-

१. Tand T1. यच्छन्दो.

145

म्रह्मुतभाध्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. १. सु.२५.

भाध्यम् चतुष्पदा षड्िधा गायली तदेतटचाभ्यनूक्तं तावानस्य महिमा"इति तस्यामेव व्याख्यातरूपार्या गायत्र्यामुदाहतो मन्त्र: कथमकस्माङ्रल चतुष्पादभिदध्यात । योऽपि तत्न "यट्वै तङ्रहम" इति ब्रह्मशब्द: 5 सोऽपि छन्दस: पकृतत्वाच्छन्दोविषय एव। "य एतामेवं ब्रह्मोपनिषर्द वेद" इत्यत्र हि वेदोपनिषदमिति व्याचक्षते, तस्माच्छन्दोऽभिधानाम ब्रह्मण: प्रकृतत्वमिति चेत्, नैष दोषः; "तथा चेतोऽर्पणनिगदाद्" तथा गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण तदनुगते ब्रह्मणि चेतसोऽर्पणं चिच्तसमा- धानमनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते "गायत्री वा इदं सर्वम्" इति। 10 न शक्षर संनिवेशमात्राया गायत्र्याः सर्वात्मकत्वं संभवति । तस्माध्रा- यत्र्याख्यविकारेऽनुगतं जगत्कारणं ब्रह्म तदिह सर्वमित्युच्यत, यथा "सर्वे खल्विदं ब्रह्म" इति। कार्ये च कारणादव्यतिरिक्तमिति वक्ष्यामः "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इत्यत्न । तथान्यत्नापि विकारद्ा- रेण ब्रह्मण उपासनं दृश्यते "एतं ह्ेव बहूचा महत्युक्थे मीमांसन्त

15 प्रकटार्थविवरणम् रमेव "यह्टैतङ्रल्" इनि ब्रह्मपरामर्शान्मन्त्रेऽपि म्रह्मोक्तमित्याशङ्कयाह- योऽपि तन्नेति। ननूपनिषदि ब्रह्मशब्द: सर्वत्र परमात्मपर एवेत्याशङ्कयाह- य एतामेवमिति । यस्माद्वायत्रयाव्यस्य छन्दसो मूताद्यध्यासेनोरपास्यस्य निर्दे- शको मन्त्र: तस्मादित्युपसंहारः। सिद्धान्तत्वेन सूत्रभारगेमवतारयति-नैष 20 दोष इत्यादिना। गायात्रीशम्देन छन्दोमात्राभिधानं सर्वभूनादिरुपत्वस्यास- दारोपत्वप्रसङ्गात्। ब्रह्मपरित्रह्वे तु कार्यकारणया: तादात्येन सदारोपसंभ- वात् गायत्रीशब्देन तदतुगतं ब्रह्मोपलक्ष्य तट्ठुपासनं विधीयत इति भाव:। ननु कार्यकारणयोरस्यन्तभेदात्तवाप्यसदारोपः समान इत्याशङ्कयाह-कार्ये चेति ॥ "तथा हि दर्शनम्" इत्यस्यार्थमाद-तथान्यत्नापीति ॥ एतं पर- 25 मारमानं बहुचा ऋग्वेदिनो मद्दति प्रधाने महाव्ताख्ये कतौ उक्थे शखे मनु- गतमुपासते अभिरहस्ये यजुर्वेदिन:त्यैतरेयके डश्यत इत्यर्थः। सिद्धान्तभागं

१. A. सेनोपम्यस्य २. A omits भाग

146

ज्योति्रणाधिकरणभ् १०.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् एतमआ्रावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगा:" इति। तस्मादस्ति छन्दोऽभि- धानेऽपि पूर्वस्मिन् वाक्ये चतुष्पाङ्रह्म निर्दिष्टम। तदेव ज्योतिर्वाक्येऽपि परामृश्यते उपासनान्तरविधानाय। अपर आह-साक्षादेव गायत्री- शब्देन ब्रह्म प्रतिपादने, संख्यासामान्याद। यथा गायत्री चतुष्पदा 5 षटक्षरैः पादैस्तथा ब्रह्म चतुष्पात्। तथान्यत्ापि छन्दोऽभिधायी शब्दोऽर्थान्तरे संख्यासामान्यात्मयुज्यमानो दृश्यते । तघथा "ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतम्" इत्युपक्रम्याह "सैषा विराडन्नादी "इति। अस्मिन्पक्षे ब्रह्मैवाभिहितमिति न छन्दोऽभिधानम्। सर्वथाप्यस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकुतं ब्रह्म ।। 19

प्रकटार्थविवरणम्

प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-अपर आहेति ॥ ब्रह्मणि चेतः समर्प्यते येन गायत्री शब्देन स चेतोऽर्पण: तेन। तथति गायत्रीवश्चतुष्पात्त्वसाम्येन ब्रह्मण एव निगदा- दभिधानान्न पूर्वत्र छन्दः प्रकृतमित्यर्थः। साक्षादिति विकारनवच्छेदेनेत्यर्थः। पूर्वव्याख्याने कार्योपासनम्; अत्र सगुणव्रह्मोपासनमिति विभागः।"तथा हि 15 दर्शनम्" इत्यस्यार्थमाह-तथान्यत्नापीति । पञ्चान्ये अधिदैवं वायुरमि: सूर्य- श्रनद्रमा माप इति। पञ्चान्ये त्वध्यात्मं प्राणो वाक चक्षुः श्रोत्रं मनहति। तेवा पते दशसह्यावच्छिना: सन्तः तत्कृतं धूतम् चतुशयके द्ि धयूने कश्चिद्य- श्रतुरङः कश्ितयङ्क: कश्चिद्द्यक्क: कश्विदेकाङ्कः। एवं दशसङ्गयावत्त्वात्कृतस्य संवर्गविद्यायां कृतत्वं सम्पादितम् ; तत्सम्पादनेन चान्नाहित्वं सम्पादितम् ; 20

वाच्या; सैषेति विधेयलिङ्गभजनम् ; ते दश पदार्थाः। कृता्वेनान्न।दित्व- विशिष्टाः सङ्गयासामान्यात् विराट्छमृवाच्याः। दशाक्षरा हि विराट प्रसि- द्वेति भाव: । द्वितीयं व्याख्यानमनुजानाति-अस्मिन्पक्ष इति॥

१. T and Ti. समाप्यते. ५. T and Ti. क्व. २. A omits तत्. ६. T. त्वकृत. ३. T and T. यते. ७.A. चादित्वेन. Y. A adds चतुर :. ८.T,T1, P and TM. जानामीत्यस्मिन्.

147

[भ. १. पा. १. सु. २१

भाष्यम् भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्रवैवम्॥ १-१-२६॥ इत व्वैवमभ्युपगन्तव्यम्-अस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्मेति, यतो •भूतादीन् पादान् व्यपदिश्ति। भूतपृथिवीशरीरहृदयानि हि निर्दि- 5 श्याह "सैषा चतुष्पदा षड्िधा गायत्री" इति। न हि ब्रह्मानाश्रयणे केवलस्य छन्दसो भूतादय: पादा उपपदन्ते । अपि च ब्रह्मानाश्रयणे नेयमृक्संबध्येत "तावानस्य" इति । अनया हि ऋचा खरसेन ब्रह्मैवाभिधीयते, "पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" इति सर्वात्मत्वोपपचेः। पुरुषसूक्तेऽपीयमृग्ब्रह्मपरतयैव समान्नायते। 10 स्मृतिश्र ब्रह्मण एवंरूपतां दर्शयति "विष्टभ्याहमिदं कृत्स्मेकांशेन स्थितो जगत्" इति। "यट्वै तङ्रह" इति च निर्देश एवं सति मुख्यार्थ उप- पद्यते। "पञ्च ब्रह्मपुरुषा:" इति च हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्षुतिर्व्रह्म- संबन्धितायां विवक्षितायां संभवति। तस्मादस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म प्रकृतम्। तदेव ब्रह्म ज्योतिर्वाक्ये द्यसंबन्धात्मत्यभिज्ञायमानं परामृश्यत 15 इति स्थितम्। प्रकटार्थविवरणम्

श्रुत्यादिषु प्रथमैकप्रमाणादुत्तरानेकप्रमाणं बलवत्, प्रत्ययसंवादस्य तात्पॅर्यनिमित्तत्वात् इति न्यायेनापि गायत्रीशब्द्रो ब्रह्मपर इत्याह-इतश्रैव- 20 मित्यादिना॥ न केवलम् "पादोऽस्य सर्वा भूतानि" इत्युक्तस्य सर्वात्मत्वस्य ब्रह्मण्येवोपपत्तः ब्रह्मपरत्वम्, शाखान्तरे ब्रह्मविषयत्वेन प्रसिद्धत्वाखेत्याह- पुरुषसूक्तेऽपीति । यच्चोकं ब्रह्मशब्द: छन्दोविषय इति तत्राह-यट्वै तदिति।। "तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणः" इत्युपक्रज्य " ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः" इति प्राच्यादिद्ृवयच्छिद्रेषु 25 ब्रह्मणो द्वार्दस्य संबन्धाङ्गल्मपुरुषश्रुतिः।। १. T, T' and P. तात्पर्यं. २. T and T1. हछूस्य. TM. हा-स्य. P, गर्भस्य

148

प्रातर्दनाधिकरणम् ११.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् उपदेशमेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्य- विरोधात्॥१-१-२७॥ यदप्येतदुक्तम्-पूर्वत्र "त्रिपादस्यामृतं दिवि" इात सप्म्या धौराधारत्वेनोपदिष्टा; इह पुनः "अथ यदतः परो दिव:" इति 5 पश्चम्या मर्यादात्वेन, तस्मादुपदेशभेदान तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्तीति, तत्परिहर्तव्यम्। अत्ोच्यने-नायं दोषः, उभयस्मिन्रप्यविरोधात्। उभ- यस्मिअपि सप्म्यन्ते पञ्चम्यन्ते चोपदेशे न प्रत्यभिज्ञानं विरुध्यते। यथा लोके वृक्षाग्रसंबद्धोऽपि श्येन उभयथोपदिश्यमानो दृश्यते, वृक्षाग्े श्येनो वृक्षाआत्परतः श्येन इति च, एवं दिव्येव सङ्गल्म दिव: परमित्युप- 10 दिश्यते। अपर आह-यथा लोके वृक्षाग्रेणासंबद्धोऽपि श्येन उभयथो- पदिश्यमानो दृश्यते, वृक्षागे श्येनो वृक्षाग्रात्परतः इ्येन इति च, एवं च दिव: परमपि सङ्कह् दिवीत्युपदिश्यते-तस्मादस्ति पूर्वनिर्दिष्टस्य ब्रह्मण इह पत्यभिज्ञानम्। अतः परमेव ब्रह्म ज्योति:शब्दमिति सिद्धम्। प्राणस्तथानुगमात्॥ १-५-२८॥ 15 अस्ति कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि इन्द्रमतर्दनाख्यायिका "प्रत- र्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य मियं धामोपजगाम युद्देन च पौरुषेण च" प्रकटायाववरणम् उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात्। अप्रत्यमिज्ञाकारणमुद्भाव्य दूषयति-उपदेशेति। औपग्लेषाधिकंरणं 20 व्याक्याय सामीपिकाभिप्रायेण व्यावष्टे-अपर आहेति ॥ यस्मात् गायत्री- वाक्ये अ्हानिर्दिष्टम्, प्रस्यभिन्नायां व नास्ति कारणं तस्मादित्युपसंहार:।। माणस्तथानुगमात्।। विषयं दर्शयितुमुपक्रममाह-अस्तीत्यादिना॥ दिवोदासस्यापस्यं दैवो- दासि :; धाम गृह्म्; उपगतो युद्धकरणेन पुरुषकारप्रदर्शनेन चेत्यर्थः । विषयं 25

१. TM. कारणं. २. TM. समीपिकं. ३. TM. वास्ति.

149

ब्रह्मसूतभाष्यव्यासयानम् [ब. १. पा. १. सू. २८.

भाष्यमू

इत्यारभ्यान्नाता । तस्यां श्रूयते "स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व" इति । तथोच्तरत्नापि "अथ खल्ल प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृद्योत्थापयति" इति; तथा "न वाचं 5 विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्" इत्यादि; अन्ते च "स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः" इत्यादि। तत्र संशयः-किमिह प्राण- सब्देन वायुमात्रमभिधीयत उत देवतात्मेति, जीवोऽथवा परं ब्रम्मेति। ननु "अत रव प्राणः" इत्यत्रं वर्णितं प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वम्। इहापि च ब्रह्मलिङ्गमस्ति "आनन्दोऽजरोऽमृतः" इत्यादि । कथमिह पुनः 10 संशयः संभवति ? अनेकलिङ्गदर्शनादिति ब्रूमः । न केवलमिह ब्रह्म- लिकमेवोपलभ्यते; सन्ति हीतरलिङ्गान्यपि। "मामेव विजानीहि" इतीन्द्रस्य वचनं देवतात्मलिग्म् ; इंद शरीरं परिगृत्योत्थापयतीति प्राण- लिङ्गम्; "न वाच विजिज्ञासीत वक्तारं विद्याद्" इत्यादि जीवलि- ङ्रम्; अत उपपन्नः संशयः। तत्र प्रसिद्धेर्वायुः प्राण इति प्राप्ते, उच्यते-

15 प्रकटार्थविवरणम्

संशयं चाह-तस्यामित्यादिना॥ पूर्वन्यायेन गतत्वात् संशयो नोपपद्यत इत्याह-ननु अत पवेति। समाधते-अनेकेति ॥ अनेकलिक्दर्शने हि कतमं लिए तदाभासं वा कतमदिति भवति संशयः। तैदपाकरणाय युकतः पृथगारम्भ इत्यर्थ:। पूर्वत्र त्रिपात्मकृतग्रसमपरामर्शकयच्छब्द्सामानायिकर- 20 ध्याज्ज्योतिःश्रुतिरपि तद्विषयैवेति प्रत्यपादि। नेह तथाविध किशिदसाधा- रण प्राणस्य ब्रह्मत्वे रशष्यते। ततः प्रसिष्यतिक्मे कारणभावात् वायुरेव प्राण इस्याह-तत्र प्रसिद्धेरिति।। तथेति, म्रह्मप्रतिपाद्नपरत्वेनेवानुगमात् पदानामन्वयदर्शनादित्यर्थः। यमर्थे स्वं मनुष्यायातिशयेन हितं मन्यसे तं परमामिलषितं महां त्वमेव

१. A. कतमल्लिक्गा साभवति. ३. T, Ti, P and TM. प्रत्यवादि. २. TM and A add ततः.

150

प्रातंदनाधिकरणम् ११ ] मकटार्थविवरणम्

भाष्यमू पाणशब्दं ब्रह्म विज्ञेयम्। कुतः १ तथानुगमात् । तथा हि- पौर्वापर्येण पर्यालोच्यमाने वाक्ये पदार्थानां समन्तयो ब्रह्मपतिपादनपर उपलभ्यते। उपकमे तावत् "वरं वृणीष्व" इतीन्द्रेणोक्तः प्रतर्दन: परमं पुरुषार्ये वरमुपचिक्षेप "त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं 5 मन्यसे" इति। तस्मै दिततमत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथ परमात्मा न स्यात् ! न हान्यत्न परमात्मज्ञानाद्धिततमपाप्तिरस्ति "तमेव विदि- त्वार्तिमृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय" इत्यादिश्रुतिभ्यः । तथा "स यो माँ वेद न ह वै तस्य केनचन कर्मणा लोको मीयते न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया " इत्यादि च ब्रह्मपरिग्रहे घटते। ब्रह्मविज्ञानेन हि सर्व-10 कर्मक्षयः प्रसिद्ध: "क्षीयन्ने चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे" इत्याद्यासु श्रुतिषु। प्रज्ञात्मत्वं च ब्रह्मपक्ष एवोपपद्ते। न ह्चेतनस्य वायोः प्रज्ञात्मत्वं संभवति। तथोपसंहारेऽपि-"आनन्दोऽजरोऽमृतः" इत्यानन्दत्वादीनि न ब्रह्मणोऽन्यत्न सम्यकू संभवन्ति। "स न साधुना कर्मणा भूयान्भवति नो एवासाधुना कर्मणा कनीयानेष स्रेव 15 साधु कर्म कारयति तं यमभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते । एष उ एवा- साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽयो निनीषने" इति, "एष लोकाधिपतिरेष लोकेशः" इति च । सर्वमेतत्परस्मिन्ब्रह्मण्याश्रीयमाणे- अनुगन्तुं शक्यते न मुख्ये माणे ; तस्मात्माणो ब्रह्म ।। प्रकटार्थविवरणम् 20

प्रयच्छेति प्रतर्दनेनोक्े कथं तस्मै वायुरुपदिश्येत। विकारकञानात्

स्याह-तथा म यो मामिति ॥ स यो मां ब्रह्मरूप वेद साक्षादनुभवति, तस्य विदुषो लोक: फलभूतो मोक्षः केनापि कर्मणा महापातकेनापि न मीयते, न हिस्यते, न प्रतिबष्यते; ज्ञानमाहात््येन सर्वे दुग्धं भवतीत्यर्थः। चेतनत्वमपि क्रियाशक्तिमति प्राणे न संभवतीत्याह-प्रज्ञात्मत्वं चेति॥ लिक्गा 25 न्तराण्याह-तथेत्यादिना । साधुना कर्मणाननिदोतादिना भूयान् बहुतरः पुण्याद्यसंस्पृष्ट इत्यर्थ:।। 151

त्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. १.पा.१.स. २९.

भाष्यम् न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्म- संबन्धभूमा ह्यस्मिन्॥ ११-२९॥ यदुक्तं माणो ब्रह्मेति, तदाक्षिप्यते। न परं ब्रह्म माणशब्दम्। कस्मात् १ वक्तुरात्मोपदेशाव। वक्ता हीन्द्रो नाम कब्िद्विग्रह वान्देवता- 10 विशेष: सवमात्मानं प्रतर्दनायाचचक्षे "मामेव विजानीहि" इत्युप- क्रम्य "प्ाणोऽस्मि प्रज्ञात्मा" इत्यहंकारवादेन। स एव वक्तुरात्मत्वे- नोपदिश्यमान: प्राणः कर्थं ब्रह्म स्यात्। न हि ब्रह्मणो वकतं संभवति "अवागमना:" इत्यादिश्ुतिभ्यः । तथा विग्रहसंबन्धिभिरेव ब्रह्मण्य- 10 संभवन्रिरधर्मैरात्मानं तुष्टाव "त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान्यतीन् सालावृकेभ्यः प्रायच्छम्" इत्येवमादिभिः । प्राणत्वं चेन्द्रस्य बल- वत्वादुपपद्यते। "प्राणो वै बलम्" इति हि विज्ञायते। बलस्य चेन्द्रो देवता प्रसिद्धा। या च काचिद्वलकृतिरिन्द्रकर्मैव तत् इति हि वदन्ति। प्रज्ञात्मत्वमध्यप्रतिहतज्ञानत्वाददेवतात्मनः संभवति । अगनति- 15 प्रकटार्थविवरणम् न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसंबन्धभूमा ह्वास्मिन् ।। यद्यप्युक्तरीस्या न वायु: प्रांणः, तथापि न ब्रह्मेत्याह-यदुक्तमित्या- दिना॥ ब्रह्मणो वक्तृत्वाभावात्, हह च वक्रा स्वस्यैध जेयत्वेनोपदिष्ठत्वा- दिन्द्रोपसनापरमिदं वाक्यमित्यर्थः। किश्चेन्द्रस्य स्तूयमानत्वात्तस्यैवोपास्यत्व- 20 मिस्याह-तथा विग्रहेति ॥ त्रीणि शीर्षाणि यस्य स त्रीशीर्षा; तं त्वष्टरपस्यं वृत्रं हतवानिमि। रौति यथार्थ शष्दयतीति रुत् वेदवाक्यम्; तत्र मुखं येषां ते रुन्मुखाः; ततोऽन्ये अरुन्मुखाः वेदोक्ताननुष्ठायिन इत्यर्थः । साला- वृकेभ्योSरण्यश्वभ्यः प्रत्तवानस्मि। तर्हीन्द्रे प्राणशब्दः कथमित्याशङ्कयाह-

26 पाणत्वं चेति । बलवाचिना प्राणशब्देन बलवानिन्द्रो लक्ष्यत इत्यर्थ: । बल- दैवतत्वाद्वा तत्र प्राणशब्द उपचर्यत इत्याह-बलस्य चेति ।। कथं तर्हि प्रशात्मशष्द इस्याशाङ्याह-प्रग्ञात्मत्वमपीति ॥ तथापि हिततमादिवचनं

१. TM omits प्राण: २. TM. वक्यते.

152

प्रातर्वनाधिकरणम् ११.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इतज्ञाना देवता इति हि वदन्ति। निश्चिते चैवमपि देवतात्मोपदेशे हित- तमत्वादिवचनानि यथासंभवं तद्विषयाण्येव योजयितव्यानि। तस्मा- दवक्तुरिन्द्रस्यात्मोपदेशात् न प्राणो ब्रह्मेत्याक्षिप्य प्रतिसमाधीयते "अध्यात्मसंबन्धभूमा हास्मिन्" इति । अध्यात्मसंबन्धः प्रत्यगात्म- 5 संबन्ध:, तस्य धूमा बाहुल्यम्, अस्मिन्नध्याये, उपलभ्यते। "यावद्धयस्मि- कशरीरे प्राणो वसति तावदायुः" इति प्राणस्यैव प्रज्ञात्मनः प्रत्यग्भूत- स्यायुष्मदानोपसंहारयोः स्वातन्त्रयं दर्शयति, न देवताविशेषस्य परा- चीनस्य। तथास्तित्वे च प्राणानां निःश्रेयसमित्यध्यात्ममेव्ेन्द्रियाश्रयं पराणं दर्शयति। तथा "प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृद्योत्थापयति" 10 इति। "न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्" इति चोपकम्य "तदथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्रा: प्रज्ञामात्नास्वर्पिता: प्रज्ञामात्रा: प्राणेऽर्पिता: स एष प्राण एव पज्ञात्मा- प्रकटार्थविवरणम् नेन्द्रे संभवतीत्याशङ्कयाह-निश्चिते चैवमपीति ॥ "विद्यया देवलोकः"इति 15 श्रुतेः इन्द्रोपासनात् खर्गो भघतीति हिततमत्वाभिधानम्। अजरामृनत्वादिकं त्वापेक्षिकम् "आभूतसंपुनं स्ानममृतत्वं दि भाष्यते" इति भावः। तत्र इन्द्र- शम्देन सहस्राक्षाद्युपलक्षितश्िद्धातुरिप्रेतः, कि वा सचितिक: सहस्राक्षत्वादि- विशिष्टो देह :? प्रथमे ब्रह्मण्येव समन्वयः । चरमं प्रत्याह -- अध्यात्मसं- बन्धेति ।। अंस्तित्वे प्राणस्यिती स्थितिरिति । "अथातो निःश्रयसदानम्" 20 इस्याद्यर्थतो गृहीत्वा तदर्थमाह-अस्तित्व इति । प्राणानािन्द्रियाणा- मस्तित्वे आश्रये संप्रतिष्ठितमित्यर्थः। नेमिः चक्रोपान्तः। नाभिश्चकपिण्डिका। भूतान्येव मीयन्त इति मात्राः। प्रज्ञामात्रा: खवंखविषयेधु चार्पिता: तदधी- नत्वाद्विषयव्यवदारस्य प्राणे ब्रह्मणि। स च प्राणो ब्रह्म तललिक्ात् इत्याह-

१. T, T1, P and TM omit अस्तित्वे ... अस्तित्व हति. २. T, Ti, P and A. सुख- ३. T, T2, P and TM omit प्राणे ... विषयेति ।। स.

153

ब्रह्ममुत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. १.स.३०.

भाष्यम् नन्दोऽजरोऽमृत:" इति विषयेन्द्रियव्यवहरारनाभिभूतं प्रत्यगात्मान- मेवोपसंहरति । "स म आत्मेति विद्यात्" इति चोपसंहारः प्रत्य- गात्मपरिग्रहे साधु:, न पराचीनपरिग्रह। "अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू:" 5 इति च श्रुत्यन्तरम् । तस्मादध्यात्मसंबन्धबाहुल्याद्गल्ोपदेश एवायम्, न देवतात्मोपदेशः।। -कर्य तरहिं वक्तुरात्मोपदेशः? शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत्॥ १-१-३०॥ इन्द्रो नाम देवतात्मा खमात्मानं परमात्मत्वेन 'अहमेवर परं 10 ब्रह्म' इत्यार्षेण दर्शनेन यथाशासत्रं पश्यभ्नुपदिशति स्म "मामेव विजानीहि" इति; यथा "त्धैतत्पश्यत्नषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽइं मनुर- भर्वं सूर्यश्र" इति, तद्वव; "तधो यो देवानां म्रत्यवुध्यत स एव तद- भवत" इति श्रुतेः। यत्पुनरुक्तम् "मामेव विजानीहि" इत्युक्त्वा विग्रह- ध्मैरिन्द्र आत्मानं तृष्टाव त्वाष्ट्रवधादिभिरिति, तत्परिहर्तव्यम्; अलो- 15 चयते-न तावत् त्वाष्ट्वधादीनां विभेयेन्द्रस्तुत्यर्थतवेनोपन्यास:, यस्माव् 'एवंकर्माईं तस्मान्मां विजारनाि' इति; कथ ताि? विज्ञानस्तृत्यर्थत्वेन; यत्कारणं त्वाष्टरवधादीनि साहसान्युपन्यस्य परेण विज्ञानस्तुतिमन- संदधाति "तस्य मे तत्र लोम च न मीयते स यो मां वेद न ह वै

प्रकटार्थविवरणम् 20 स इति । वाक्यता[त्पर्यमाह-विषयेति ।] स प्राणः 'ममात्मा' इत्यात्म शब्दसामानधिकरण्याञ्य न बाहयादेवतापरत्वमित्याह-स म आत्मेति।।

शास्त्रदष्टया तूपदेशो वामदेववद्।। अस्तु प्रत्यागात्मसंस्पशों वाक्ये; तथापि ब्रह्मणि समन्वयस्य किमाबात-

१. TM. स्पजें.

154

प्रातर्दनाधिकरणम् ११ ] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तस्य केन च कर्मणा लोको मीयते" इत्यादिना। एतदुक्तं भवति- यस्मादीदृशान्यपि कराणि कर्माणि कृतवतो मम ब्रह्मभूतस्य लोमापि न हिस्यते, स योऽन्योऽपि मां वेद, न तस्य केनचिदपि कर्मणा लोको हिंस्यत इति । विज्ञेयं तु ब्र्मैव "पाणोस्मि प्रज्ञात्मा" इति वक्ष्य- 5 माणम्। तस्माद्वह्मवाक्यमेतत्।। जीवमुख्यप्राणलिद्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्या- दाश्रितत्वादिह तद्योगात्॥ १-१-३१।। यद्यप्यध्यात्मसंबन्धभूमदर्शनान् पराचीनस्य देवतात्मन उपदेश:, तथापि न ब्रह्मवाक्य भवितुमईति। कुतः१ जीवलिङ्गान्मुख्यमाणलिग्गाच। 10 जीवस्य तावदस्मिन्वाक्ये विस्पष्टं लिङ्मुपलभ्यते "न वाचं विजिज्ञा- सीत वक्तारं विद्यात" इत्यादि। अत् हि वागादिभि: करणैर्व्यापृ- तस्य कार्यकरणाध्यक्षस्य जीवस्य विज्ञेयत्वमभिधीयते। तथा मुखय- पाणलिङ्गमपि "अथ खल प्राण एव प्रज्ञात्मेद शरीरं परिगृद्योत्थाप- यति" इति। शरीरधारणं च मुख्यमाणस्य धर्मः, प्राणसंवादे बागा- 15 प्रकटार्धविवरणम्

रुक्तमित्यादिना ॥ अस्तु विज्ञानस्तुतिः । तेन विज्ञानेन श्रेयं देवतातत्त्वमेवे- स्याशङ्याह-विज्ञेयं तु ब्रह्मैवेति।। जीव मुख्य प्ाणलिङ्गान्नेति चेननोपासात्रैविष्यादाश्रितत्वा- दिए तद्योगाद्।। 20 प्रकारान्तरेण ब्रह्मपरतामाक्षिप्य समाधत्ते-जीवमुख्य प्ाणेत्यादिना।। मतु शरीरोत्थापनमपि जीवलिनं कि न स्यादित्याशङयाह-शरीरधारणं चेति॥ सवें किल प्राणाः सवस्य श्रेष्ठतां मन्यमाना: तन्चिर्दिधारयिषया प्रजा- पतिमुपजरमु:। प्रजापतिना व यअिग्तुत्कान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव भवति

₹. TM omits 155

ब्रह्ममूत्रभाष्य्यासयानम् [न. १.पा. १. सु. ३१.

भाभ्यम्

दीन्माणान्मकृत्य "तान्वरिष्ठः माण उवाच मा मोहमापघथाहमेवै- तत्पश्रधात्मानं प्विभज्येतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामि" इति श्रवणाद्। ये तु "इमं शरीरं परिगृह्व" इति पठन्ति तेषामिमं जीवमिन्द्रियग्राम 5 वा परिगृद् शरीरमुत्थापयतीति व्याख्येयम् । मरात्मत्वमपि जीवे तावचेतनत्वादुपपश्रम्। सुर्येऽपि प्राणे प्रज्ञासाध नप्ाणान्तराश्रयत्वा- दुपपन्नमेव । जीवमुख्यपाणपरिग्रहे च माणपज्ञात्मनोः सहवृत्तित्वेना- भेदनिर्देश:, स्वरूपेण च भेदनिर्देशः, इत्युभयथा निर्देश उपपद्यते "यो वै पाणः सा प्रज्ञा या वै पज्ञा सं प्राणः सह घेतावस्मिक्शरीरे 10 वसतः सहोत्कामतः"इति। ब्रह्मपरिग्रहे तु कि कस्माद्विद्येत १ तस्मा- दिह जीवमुख्यमाणयोरन्यतर उभौ वा प्रतीयेयातां न ब्रह्मेति चेव,

प्रकटार्थविवरणम् से व: भ्रेष्ठ इत्युक्ते क्रमेण वागादिषूत्कान्तेष्वपि मूकादिमावेन स्वस्मस्पाच्छेरी-

18 रम्; मुख्यस्य तु प्राणस्योकिकमिषामात्रेण सर्वेषां व्याकुलत्वप्रसक्े तान्प्रति भ्रेष्ठः प्राण उवाच 'मा मोहमापघण्वम्, यतोऽहमेवैतत्करोमि' कि पञ्चधा प्राणापानादिभेदेनात्मानं प्रविभज्यैतेद्वाणं शरीरं अवष्टम्य विधारयामीति भरवणादित्यर्थः। पाठान्तरस्याप्यर्थमाह-ये त्निममिति ॥ प्रेज्ञासाधनाना-

मुख्यप्राणपरिभ्रह्टे लाभान्तरमाह-जीवमुख्यप्राणेति ।। "यो वै प्राणः सा 20 प्रज्ञा"इस्यमेद्निर्देश: सहवर्तमानत्वाुपचर्यते। सहोक्स्या च भेदनिर्देश: स्वरूप- मेदादेवोपपद्यते। निर्भेदे तु नैर्ष उपपद्यत इति भाव: । यस्माज्जीवमुख्यप्राण- लिक्गानि स्पषटानि दश्यन्ते, अतः तद्नुसारेण ब्रह्मलिक्गानि नेतुं शक्यन्ते। तसात् जीवादयुपासनापर वाक्यमित्याह-तस्मादिहेति । परिहारत्वेन सूत्र-

१. TM. स्वभ्ेष्ठ- ६. A adds शरीरधारणं २. TM. सुक्तादिषु. ७. A adds मुख्येऽपि प्राण इत्यस्य ग्रग्थस्य. ३. TM. शरीरमु- ८. A. नैष दोष इति ४. A. इति स्तुम: ९. A. सनपरवाक्यं. ५. A. तत्वालम्वं चेति तृतीये शरीर-

156

प्रातर्वनाधिकरणम् ११.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नैतदेवम्, उपासालैविध्यात्। एवं सति त्रिविधसुपासनं प्रसज्येत- जीवोपासनं मुख्यपाणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति। न चैतदेकस्मिन्वाक्ये अभ्युपगन्तुं युक्तम्। उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि वाक्यैकत्वमवगम्यते । "मामेव विजानीहि" इत्युपकम्य "पाणोऽस्मि मज्ञात्मा तं मामायुर- 5 मृतमित्युपास्सव" इत्युक्त्वा अन्ते "स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽ- जरोऽमृतः" इत्येकरूपावुपक्रमोपसंहारी दृश्येते। तत्नार्यकत्वं युक्तमाश्र- यितुम्। न च ब्रह्मलिक्ग्मन्यपरत्वेन परिणेतुं शक्यम्; दशाना भूत- मात्राणां प्रज्ञामात्राणां च ब्रह्मणोऽन्यत्नार्पणानुपपत्तेः। आश्रितत्वाच्ा- न्यत्नापि ब्रह्मलिङ्ग्वशात् पाणशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्े:, इहापि च हित- 10 तमोपन्यासादिव्रह्मलिङ्योगाइ्गल्मोपदेश एवायमिति गम्यते । यत्त मुख्यप्राणलिङं दर्शितम् "इदं शरीरं परिगृद्योत्थापयति" इति, तदसव्; मणव्यापारस्यापि परमात्मायत्तत्वात्परमात्मन्युपचरितुं शक्यत्वाद। "न प्राणेन नापानेन मत्यों जीवति कश्चन। इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्रेतावुपाश्रितौ।।" 15 इति अ्ुतेः । यदपि "न वाचं विजिनासीत वक्तारं विद्याव्" इत्यादि जीवलिङं द्शितम्, तदपि न ब्रह्मपक्षं निवारयति। न हि जीवो नामात्यन्तभिन्रो ब्रह्मणः, "तत्वमसि" "अहं ब्रह्मा- स्मि" इत्यादिश्रुतिभ्यः । बुद्धयादयुपाधिकृतं तु विशेषमाश्रित्य ब्रस्मैव सन् जीव: कर्ता भोक्ता चेत्युच्यते। तस्योपाधिकृतविशेषपरित्या- 20 प्रकटार्थविवरणम् भागमवतारयति-नैतदेवमित्यादिना ॥ यदि जीवमुखयप्राणलिनदर्शनाच- दुपासनमग्गीक्रियते एवं सति ब्रह्मलिङ्गस्यापि दर्शनात् तस्यापि उपासनं वक्तव्य- मिति त्रिविधमुपासनं प्रसज्येत; तब्चायुक्तम्, संभवत्येकवाषयत्वे वाक्यभेद- स्यान्याय्यत्वादित्यर्थः। यश्चोकं ब्रह्मलिङ्गानि जीवादिपक्षे योजयितुं शक्यन्त 25 इति तत्राह-न च ब्रह्मलिङ्गमिति ॥ सूत्रावयव विभजते-आश्रितत्वाचेति।। अम्रह्मलिक्गानि तु ब्रह्मपक्षे नेतुं शक्यन्ते सर्वात्मकत्वासस्पेत्यभिग्रेत्याह-यतु 157

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यालयानम् [भ. १. पा.१. स. ३१.

भाष्यम् गेन स्वरूपं ब्रह्म दर्शयितुम् "न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्" इत्यादिना पत्यगात्माभिमुखीकरणार्थ उपदेशो न विरुध्यते। "यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युदते। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।" 5 इत्यादि च श्त्यन्तरं वचनादिक्रियाव्यापृतस्यैवात्मनो ब्रह्मत्वं दर्श- यति। यतपुनरेतदुक्तम् "सह घ्ेतावस्मिन् शरीरे वसतः सहोत्का- मतः" इति पराणपज्ञात्मनोर्भेददर्शनं ब्रह्मवादे नोपपद्त इति, नैष दोष :; ज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्रययोर्षुद्धिमाणयोः प्रत्यगात्मोपाधि- भूतयोभेंद निर्देशोपपचेः। उपाधिद्योपहितस्य तु मत्यगात्मनः स्वरूपेणा- 10 भेद इत्यतः "प्ाण एव प्रज्ञात्मा" इत्येकीकरणमविरुद्धम् । अथवा "नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्" इत्यस्याय- मन्योऽर्य :- न ब्रह्मवाक्येऽपि जीवमुख्यमाणलिडं विरुध्यते। कथम्? उपासातैविध्यात्। त्रिविधमिह त्रम्मण उपासनं विवक्षितं माणपर्मेण प्ज्ञाधर्मेण स्वधर्मेण च । तत्र "आयुरमृतमुपास्ख आयुः पाणः" इति, 15 "इद शरीरं परिगृस्णोत्थापर्यति" इति, "तस्मादेतदेवोक्थमुपासीत" प्रकटार्थविवरणम् इत्यादिना ॥ "वकारं विद्यात" इत्यत्न न वकतुर्द्ञान विधेयम्. तस्य प्रत्यस- त्वाद्; किन्तु प्रसिद्धोद्देशेनाप्रसिद्धम्र्ममावो विधेय: । तदभिमुखीकरणा- र्थांस्तु लिकाइय इत्युक्तम्। तनैव्र श्रुत्यन्तरं संवादकमाइ-यद्राचेति॥ 20 थेन चैतम्पेन वागम्युद्ते प्रेर्यते वदनव्यापारसमर्थापाद्यत इत्यर्थः। प्राणमक्ञा-

विरुद इत्याइ-नैष दोष इत्यादिना। एवं समतेन व्यावयाय वृत्िकारमतेन व्याचष्टे-अथवेत्यादिना ।। सतम्ताणां हि त्रयाणामुंपासने वाक्यमेद: स्यात्, न त्वेकस्यैवे ब्रहाण इस्याभि- 25 प्रायः। एतदेव प्राणाथ्यमुत्यापनावुकथम्। आयुद्गादि: प्राणधर्म इत्यर्थ:।इदानी

₹. A omits 9Tr. १. T,Ti, and P. उत्तमा- १. A omits एव

158

परातर्वनाधिकरणम् ११.] प्रकटार्थनिवरणम्

भाष्यम् इति च प्राणधर्मः । "अथ यथास्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकीभवन्ति तव्याखयास्याम:" इत्युपकम्य "वागेवास्या एकमङ्मद्दुहचस्यै नाम परस्तात्मतिविहिता भूनमात्रा प्रशया वाचं समारुह वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति" इत्यादिः प्रज्ञाधर्मः। "ता वा एता दशैव भूतमाता 5 अधिप्रजं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतम् । यदि भूतमात्रा न स्यु्न प्रज्ञा- मात्रा: स्युः। यदि प्ज्ञामात्रा न स्युने भूतमात्रा: स्यु:। न ह्वन्यतरतो

प्रकटार्थविवरणम् प्रज्ञार्धर्ममाह- अथ यथेति। ुद्धे: स्वरूपेण निष्पन्राया अपि विषयित्व नाम रूप करणादिसमुदायसाध्यं भवति। तत्र कर्मेन्ट्रियेषु मध्य वागेवैतस्या: 10 प्रज्ञाया पकमदं शर्गरादूर्ध्वमटदुह्तू पूरयामास। नामरूपात्मको हि प्रपश्चो विषय :: तत्र नामप्रपञ्चे वाग्द्वारेण प्रतिष्टा सती घुद्धि: तंप्रति विषयित्वं लिङ्गन [लभते] इत्यर्थः। तस्यै प्रजञायै नाम फिल परस्तादपरस्मिन्भागे चक्षुरादिना प्रतिविहिता समुपस्थापिता भृतमात्रा रूपादिलक्षणा। चक्षेरादिना हि रूपादि- समर्पेणेन बुद्धेरपरमनं रूपप्रपञ्च प्रति विषययत्वं निर्वर्सत इत्यर्थः । एवं- 15 विषयिण्या वुद्धे: जीवप्रमातृत्वे हेढुत्वमाह। प्रत्योपाधिभूतया जीवो वाचं समारुह वक्तास्मीत्यमिमानाद्वागिन्ट्रियद्वारण सर्वाणि नामानि वकव्यरवेना- पोति। वक्षुषा मर्वाणि रेपाणि प्रतिपयत इत्यषं प्रमातृत्वमनुभव्वतीत्र्थ। सर्वभूतशेषत्वं जीवगतप्रमातृत्वादिदेतुत्वं च जीवधर्म इत्यर्थः। सर्वा- भारत्वानन्दाजरादिमत्वं ब्रह्मधर्ममाह-ता वा एता इत्यादिना ।। 20 पृथिव्यादीनि पञ्च, शष्द्रस्पशांदय: पश्चेति दशंभूतमात्रा: श्रत्रादीनि पश्च, प्ानेन्द्रियाणि नञ्ञनिताश्च पञ्च बुद्धय इति दश प्रज्ञामात्रा: विषय- विषयिणां परस्परसापेक्षत्वाइन्योऽन्यमधिकृस्य वर्तनमुख्यत इत्याद- यदि भूतमात्रा इति ॥ परस्परसापेक्षमप्येतद्विषयविषयिद्यं न द्वैत- पक्षवननाना परमार्थत एव मिन्नम्: किन्सेकसिमिनेव समारोपितमित्याइ- 25

१. T,Ti and TM. धर्म इत्यह. ¥. T, T1, P and TM. add . २. TM. साम्य. ५. A. चक्षुषा. ३. T, T. and TM. तस्येव. ६. TM. omits स्माणि.

159

[अ. १. पा १. सु. ३१.

भाष्यम् रूपं किंचन सिद्धपेत्। नो एतआाना। तघथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्रा: प्रज्ञामात्नास्वर्पिता: मजामात्रा: माणेऽर्पिता: स एष प्राण एव प्रज्ञात्मा" इत्यादिर्ब्रह्मधर्मः । तस्मात् 5 ब्रह्मण एवैतदुपाधिद्यधर्मेण स्वधर्मेण चैकमुपासनं त्रिविध विवक्षि- तम्। अन्यत्नापि "मनोमयः प्राणशरीरः" इत्यादावुपाधिधर्मेण ब्रह्मण उपासनमाश्रितम् : इहापि तघ्ुज्यते वाक्यस्योपकरमोपसंहराभ्यामेकार्थ-

द्म्॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिव्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथम: पाद: ।।

प्रकटार्थविवरणम् नो एतमानेति। "आश्ितत्वादिह तद्योगात्" इति सुत्रावयवं वृत्ति- 15 कारमतेन व्याचष्टे-अन्यत्नापीत्यादिना । तदेत द्वाचस्पतेर्न रोचते। कथम्? "सोमेन यजेत" इत्यादौ युक्तं विशिष्टविधानमपूर्षार्थत्वात् । इह तु ब्रह्ण: सिद्धतया विधानानंर्हत्वात्तदुद्देशनोपासनत्रयं विधातव्यमिति स्फुटो वाक्य भेद इति। वा्तिककृताप्युक्तम्- "प्राप्ते कर्मणि नानेकां विधातुं शक्यते गुणः । 20 अप्रासे तु विधीयन्ते वहषोऽप्येकयल्नतः ।।" इति। तस्म्राधथा जामित्वंदोषोपक्रमाद जामित्वोप संहारादेकस्मिन्तुपाश्ुयाजपरे वाक्ये भूयमाणा: "विष्णुरुपांशु यष्टव्यः" इत्यादयो न विधयः कि स्वर्थवादा:, तथेहापि भरूयमाणा लिकादयोऽर्थवादाः। तक्ाद्वाक्यं म्रहापरमेवेति सिद्धम्॥ इति भीमच्छारीरकमीमांसामाध्यविवरणे प्रकटायें 25 प्रथमाध्याये प्रथम: पाद:

१. TM. परत्ययं.

160

अथ द्वितीयः पादः।

भाष्यम् पथमे पादे "जन्मादयस्य यतः" इत्याकाशादेः समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मेत्युक्तम्। तत्य समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापित्वं नित्यत्वं सर्वजत्वं सर्वशक्तित्वं सर्वात्मत्वमित्येवंजातीयका धर्मा उक्ता एव भवन्ति। अर्थान्तरप्रसिद्धानां च केषांचिच्छव्दानां ब्रह्मविषयत्वहेतुप्रतिपादनेन कानिचिद्वाक्यानि स्पष्टब्रह्मलिक्गानि संदिध- मानानि ब्रह्मपरतया निर्णीतानि। पुनरप्यन्यानि वाक्यान्यस्पष्टग्रह्म- लिद्वानि संदिबन्ते-किं परं ब्रह्म प्रतिपादयन्ति, आहोखिविदर्थान्तरं किचिदिति । तनिर्णयाय द्वितीयतृतीयौ पादावारभ्येते।। 10

प्रकटार्थविवरणम्

प्रथमे पादे जगत्कारणत्वाभिधानेनाथांदुकतत व्यापित्वादिधर्मजातमुपजी- ब्योत्तरं पाव्शयं प्रवर्तत इति हेतुदेतुमेन्द्रावलक्षणं संबन्धमाह-पथमे पाद .

इति॥ कथं पादमेद इस्याशङ्कपाइ-अर्थान्तरेति । भूताकाशादिपु प्रसिद्धानामाकाशादिशष्दानां ब्रह्मपरत्वे तल्लिक्वादिहेत्पन्यासेन स्पष्टब्रक्म- 15 लिद्गानि वाक्यानि पूर्वत्र निर्णीतानि ! परत्र तु अस्प्टलिक्गानि वाक्यम्यर्थान्तर- परतया आराङ्यमानानि तत्तदाशङ्कानिराकरणेन ब्रह्मपरतंयैव निर्णीयन्त इति पाद्भेद:। [तंत्राप्यवान्तरभेद:] प्रायः सविशेषनिर्विशेषपरतया बेहुल- रूढिविषयतया वा द्रष्टन्य:।।

₹. Tand T1. Space is left out for ¥. All mss. omit the worde writing तमुपजी ्यो. within brackets. २. T,Ti, P and TM. हेतुहेतुंमल्लक्षणं- ५. T.TA,P and.TM. बहुलविषय· २. TM. हेतुलयोप

161 21

[म. १. पा. २. सु. १.

भाभ्यम् सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्॥१-२-१॥ इदमाम्नायते "सर्वे खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत अथ खलु ऋतुमयः पुरुषो यथाऋतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः 5 प्रेत्य भवति स ऋतुं कुर्वीत" "मनोमयः माणशरीरो भारूप:" इत्यादि। तल संशय :- किमिइ मनोमयत्वादिभिर्ध्मेः शारीर आत्मोपा- स्यत्वेनोपदिश्यते, आहोसत्परं ब्रह्मेति । किं तावत्माप्तम्१ शारीर इति। कुतः१ तस्य हि कार्यकरणाधिपतेः प्रसिद्धो मनआदिभि:

प्रकटार्थविवरणम्

10 सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ "सर्वे बाल्विद ब्रह्म" इति प्रतिजानीते। हेतुमाह-तज्जलानिति॥ तस्ाख्ायत इति तज्म् ; तिमिन्लीयत इति तल्लम् , तस्मिन्ननिति चेष्टत इति तदनम्। तखं च तत् तेलं च तदनश इति तख्जलान। समानाधिकरणे शाकपार्ि-

16 वन्यायेन मध्यमपद्लोप:, छान्दसो वावयवलोपः। इतिशब्दो देतौ। यसास- अलानत्वात् सर्वे जगद्रलीव, अतः शान्तो भवेत, रागादिविषयाभावादिस्यर्थ:॥ एवं शमगुणं विधाय गुण्युपासनविधित्सया पुरुषप्रयक्षस्य तावद् साफल्यमाइ-अथ खल्विति-।। पुरुषोऽधिकतः करतुमयः सङ्कल्पप्रधानो भवति। कथम्१ यतो यथा ज्ञानं कर्म चानुष्ठेयं सङ्कल्पयतेऽस्मिँल्लोके तद्नुसार- मेव फलं परलोके प्रतिपद्यते; अतः सोऽधिकॅतः कतुं ध्यानं कुर्षीत। कि ध्याये- 20 दित्यापेक्षायां विभक्तिविपरिणामेन मनोमय इत्यादि संबध्यने; मनोमयं प्राणश- रीरं ध्यायेदित्यर्थः। अत्र ब्रह्मप्रकरणाज्जविलिद्गाश्च संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्व- नावगतयो: ब्रेह्माम्रह्मलिङ्गयोः ब्रह्मलिङ्गानुसारेंणाब्रह्मलिङ्ं निनाय। ईड तु ब्रह्म- विषयं प्रकरणम्; ततो जीवलिङ्गमेव बलीय इति जीव एव मनोमयत्वादि- गुणविशिष्ट उपास्य इत्याह-किं तावदित्यादिना । उपास्यव्रस्माभिधा-

१. T, T3, P and TM. तदन् ४. TM. कतं कतुध्वान २. T, Ti, and P omit तलं च ५.T,Ti,Pand TM. बसानसलिद्गानु- १. T and Ti. जलान्त्यात् ६. T, T1, P and TM. हेतु

162

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् संबन्ध:, न परस्य ब्रह्मण :; "अप्ाणो घमनाः युभ्रः" इत्यादि- ष्षुतिभ्यः । नतु "सर्वे खल्विदं ब्रह्म" इति स्वशब्देनैव ब्रह्मोपाचम्, कथमिह शारीर आत्मोपास्य आशङ्यते? नैष दोष :; नेदं वार्क्य ब्रझ्मो- पासनाविधिपरम्: कि तहि! अमविधिपरम्; यत्कारणम् "सर्वे 5 खल्विरद ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत" इत्याह। एतदुक्त भवति- यस्मात्सवमिदं विकारजातं ब्रह्लैव, तज्जत्वाचलत्वात्तदनत्वाच्च, न च सर्वस्यैकात्मते रागादय: संभवन्ति, तस्माच्छान्त उपासीतेति। न च शमविधिपरत्वे सत्यनेन वाक्येन ब्रह्मोपासनं नियन्तुं शक्यते। उपासनं त "स ऋतुं कुर्वीत" इत्यनेन विधीयते। ऋतुः संकल्पो ध्यानमित्यर्थः। 10 तस्य च विषयत्वेन श्रूयते "मनोमयः पाणशरीरः" इति जीवलिक्म्। अतो भ्ृमो जीवविषयमेतदुपासनमिति। "सर्वकर्मा सर्वकामः" इत्या- दपि श्रूयमाणं पर्यायेण जीवविषयमुपपद्यते। "एष म आत्मान्तर्हृदये अणीयान्त्रीहेर्वा यवाद्वा" इति च हृदयायतनत्वमणीयस्त्वं चाराग्र- मात्रस्य जीवस्यावकल्पते नापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मण: । ननु "ज्याया- 15 न्पृथिष्या:"इत्याद्यपि न परिच्छिनेऽवकल्पत इति। अत प्रमः-न

प्रकटार्थविवरणम् यिनी श्रुतिरेवास्तीत्याह-नतु सर्वमिति ॥ नात्र ब्रह्मोपास्यम्, येन श्रुत्या लि्ं बाध्येतेस्याह-नैष दोष इति ।। यत्कारणं यस्मात्कारणात्; यदंव शर्मविधिशेषभूतं ब्रह्म तदेवें नर्हयपासनाविषयो भस्वित्याशङ्गयाह- 20 तस्य च विषयत्वेनेति ।। यथा 'राजपुरुषः समागतः, तं भोजय' इत्यत्र राजा पुरुषस्योपसर्जनीभूतो न भोजने संबध्यते, तथा शमविधिशेषभूतं ब्रह्म नोपा- सनसंबन्धमर्हतीति भावः । कथं तहिं जीवे सर्वकामादिव्यपदेशः? कमे- णेस्याह-सवकर्मेति । जीवलिद्गान्तरमाह-एष म आत्मेति ॥ जीवपक्षे ज्यायस्त्वमाक्षिप्य समाधते-नन्वित्यादिना ॥ कथं तर्हान्ते ब्रह्मसंकीतन- 25

१. TM adds इति ३. TM omits च २. A omits तदेव

163

[ब. १. पा. २ सू. १.

भाष्यम् तावदणीयस्त्वं ज्यायस्तवं चोभयमेकस्मिन्समाश्रयितुं शक्यम्, विरोषाठ्, अन्यतराश्रयणे च प्रथमश्ुतत्वादणीयस्त्वं युक्तमाश्रयितम्; ज्यायस्त्वं तु ब्रह्मभावापेक्षया भविष्यतीति। निश्चिते च जीवविषयत्वे यदन्ते ब्रह्म- 5 संकीर्तनम् "एतड्रह्ल" इति, तदपि प्रकृतपरामशार्यत्वाज्जीनविषयमेव। तस्मान्मनोमयत्वादिभिर्धमैंर्जीव उपास्य इति। एवं पासे बूम :- परमेव ब्रह्म मनोमयत्वादिभिर्धर्मैरुपास्यम् । कुतः१ सर्वत्र पसि- दोपदेशाव। यत्सर्वेधु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्रह्मशव्दस्यालम्बनं जगत्कार- णम्, इह च "सर्वे खल्विदं ब्रह्म" इति वाक्योपकमे श्तन्, तदेव 10 मनोमयत्वादिधमैरविशिष्टसुपदिश्यत इति युक्तम्। एवं च प्रकृतहाना- पकृतपक्रिये न भविष्यतः । ननु वाक्योपक्रमे शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टं न स्ववियक्षयेत्युक्तम् ; अलोच्यते-यद्यपि शमविधिविवक्षया प्रकटार्थविवरणम् मिस्याशङ्कयाह-निश्चिते चेति।। सिद्धान्तत्वेन सूत्रमवतार्यति-परमेवेत्यादिना॥ सर्वत्र प्रसिद्धस्य म्रहम 15 णो वाक्योपकमे श्रवणादित्यर्थः। अस्तूपक्रमे भ्रवणम्; किमित्येतावतोत्तरत्राप्यु- पासयं तत्! एवं जीवालिक्गात्स एवोपास्योऽस्त्वित्याशङ्कयाह-यत् सर्वेष्विति॥ निष्पयोजनाज्जविलिङ्गात् प्रयोजनवत्प्रकरणमेकवाक्यतासमर्थ तात्पर्यवत्त्वा- दलीय इति सर्वैरमिलषितत्वेन प्रयोजनवद् ब्रह्म मनोमयत्वादिविशि- ष्टमुपास्यमिति भावः । जीवलिय हि न जीवोपलक्षणत्वेन सप्रयोजनम्। 20 एकेनोपलक्षिते अन्यस्य वैयर्थ्यात्; नापि धर्मद्वयविशिष्टस्योपासनाय, मानान्तरणैव धर्मद्यवतस्तस्य सिद्धत्वात् इति निष्परयोजनता दषट- ठ्या । पूर्ववादी खोक्तं स्मारयति-नन्विति ॥ न तावदन्यशेषस्यान्प- प्रासंबन्ध:, यतः "स्योनं ते सदनं करोमि" इति संसकारशेषस्यापि सदनस्य "तजिन्सीद" इति संबन्धवर्शनगदित्याह-अवोच्यत इति ॥यदि तथ्छम्देन 25 तत्र संबन्ध:, तहि इहापि ताद्धतादिनेत्याह-यद्यपीति ।। मन उपाधिरस्येति १. A. जन जीव- ३. T and Ti. वैयर्थ्यम्. २. A. समर्थ- ४. TM. नान्तरेणेव

164

सर्वत्रप्रंसिद्धवधिकरणम्. १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् ब्रह्म निर्दिष्टम्, तथापि मनोमयत्वादिषूपदिश्यमानेषु तदेव ब्रह्म संनि- हितं भवति, जीवस्तु न संनिहित:, न च स्वशब्देनोपाच इति वैषम्यम्।। विवक्षितगुणोपपत्तेश्र ॥ १-२-२॥ वक्तुमिष्टा विवक्षिताः। यद्यप्यपौरुषेये वेदे वक्तुरभावान्ेच्छार्य: .5 संभवति, तथाप्युपादानेन फलेनोपचर्यते। लोके हि यत् शब्दाभिहित- सुपादेयं भवति तद्विवक्षितमित्युच्यते, यदतुपादेयं तदविवक्षितमिति। तद्द्वेदेऽप्युपादेयत्वेनाभिहितं विवक्षितं भवति, इतरदविवक्षितम्। उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्पर्यातात्पर्याभ्यामवगम्येते। तदिह ये विवक्षिता गुणा उपासनायामुपादेयत्वेनोपदिष्टाः सत्यसंकल्पपभृतय: 10 ते परस्मिन्ब्रह्मण्युपपद्यन्ते। सत्यसंकल्पत्वं हि संष्टिस्थितिसंहारेष्वपति- प्रकटार्थविवरणम् तद्धितः सननिहितमवलम्बते। प्राणः शरीरमस्येति समासोऽपि सन्निदितार्वल- स्बिकियाथा: कर्म चाकाहितं योग्यं चोपासनायां ब्रह्म। अतः तदेव संबध्यत इत्यर्थ: ॥ 15 विवक्षितगुणोपपत्तेश्ष।। इतश्च म्रहैवोपास्यमित्याह-विवक्षितेति। मनु नारयं विभ्रहो घटते, वकु- रभावादित्याशङ्कयाह-यंद्यपीति ॥ यदामेन विवक्षितम् पतदुपादेयं दष्टम्; पते व गुणा उपासनायामुपादेया ; अत उपचर्यते विवक्षेस्यर्थः। किश् लोके यत् ग्रहणयोग्यं तद्विवक्षितम्, तद्विपरीतं रैवविवक्षितमित्यपि प्रसिद्धिरस्तीस्ाह- 20 लोके हीति। तहीदं ग्राह्यमिदमप्राह्यमित्येतदेव कथ वेदे जायते इस्या- राङयाह-उपादानानुपोदाने त्विति ॥ बथा "अहं संमार्षटि" इति। मस्य प्रहोडेशेन संमार्जनविधाने तात्पर्यात् प्रातिपदिकेनोद्देश्ये लब्धे यदधिकमेकत्वं तद्विवकितमित्यर्थ:। प्रकृतमाह-तदिहेति॥ सर्वात्मत्वे प्रमाणमाह-

१. T. Tz, P and TM. तालम्बि Y. A. चा- २. TM and A. क्रिकियायां ५. A omits अनुपादाव. २. TM and A omit तत् . T and Ts. तथां

165

ब्रह्मस् वभाष्यव्याख्यानम् [ब. १ .. पा. २. सु. २.

भाष्यम् बद्शक्तित्वात्परमात्मन एवावकल्पते। परमात्मगुणत्वेन च "य आत्मापहतपाप्पा" इत्यत्र "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इति ्रुतम् : "आकाशात्मा" इति च। आकाशवदात्मा अस्येत्यर्थः। सर्वगतत्वादि- 5 भिधमः संभवत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः। "ज्यायान्पृथिव्याः" इत्या- दिना चैतदेव दर्शयति। यदाप्याकाश आत्मा यस्येति व्याख्यायते, बदापि संभवति सर्वजगत्कारणस्य सर्वात्मनो ब्रहाण आकाश्नात्मत्वम्। अत एव "सर्वकर्मा" इत्यादि। एवमिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्यन्ते। यततक्तम् "मनोमयः पाणशरीरः" इति जीवलिक्म्, 10 न तड्रह्मण्युपपद्यत इति, तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत इति न्रमः। सर्वात्मत्वाद्ि ब्रह्मणो जीवसंबन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसंबन्धीनि भवन्ति । तथा च ब्रह्मविषये श्षुतिस्मृती भवतः- "त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कमारी। त्वं जीणों दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः॥" इति, 16 "सर्वत:पाणिपार्द तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमाधृत्य तिष्ठति॥" इति च।

"अप्राणो हामनाः शुभ्रः" इति श्रुतिः बुद्धब्रह्मविषया, इयं तु "मनोमयः प्राणशरीरः" इति सगुणब्रह्मविषयेति विश्ेषः । अतो विवक्षितगुणोपपततेः परमेव ब्रह्मेहोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यते।।

20 प्रकटार्थविवरणम् तथा चेति। जीणों यः सविरो दण्डेन साधनेन वश्ति गच्छति सोऽपि स्वमेवेत्यर्थः। सर्वतः सवांसु विक्षु। ध्रुतयः श्रोत्राणि यानि ताम्यस्यैवेति सर्वतः- श्रुतिमत्ं। या तु श्रुतिरदाहता सा व्यवसितविपयेस्याह-अमाणो रीति।।

१. TM. सर्वल २. T and Ti add चाव: श्तिमत्

166

सर्वत्रमसिदयधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अनुपपत्तेस्तु न शारीरः॥ १-२-३। पूर्वेण सूत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानासुपपत्तिरुक्ता। अनेन शारीरे तेषामनुपपचिरच्यते। तुशन्दाजवधारणार्थः। ब्रह्मैवोक्तेन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणम्, न तु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिगुणः। यत्कार- 5 णम्, "सत्यसंकल्पः " "आकाशात्मा" "अवाकी" "अनादर:" ' ज्यायान्पृथिव्याः" इति चैवंजातीयका गुणा न शारीरे आञ्जस्ये- नोपपद्यन्ते। शारीर इति शरीरे भव इत्यर्थः। नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति; सत्यम्, शरीरे भवति न तु शरीर एव भवति, "ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात्" "आकाशनत्सर्वगतश्च नित्यः" इति च 10 व्यापित्वश्रवणात् । जीवस्तु शरीर एव भवत्रि, तस्य भोगाषिष्ठाना- छछरीरादन्यत वृत्यभावात।। कर्मकर्तृव्यपदेशाच्॥१-२-४॥ इतथ् न शारीरो मनोमयत्वादिगुण:, यस्मात्कर्मकर्तृव्यपदेशो भवति "एतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मि" इति। एतमिति प्रकृतं मनो- 15 :प्रकटार्थविवरणम् अनुपपचेस्तु न सारीर: ।। यथा तर्हि जीवगत मनोमयत्वादि ब्रह्मणो' भवत्यमेदास्, एवं ब्रह्ागतं सत्य- सङ्कल्पत्वादि जीवेऽव्यस्त्विति आशङ्ां नुदन सङ्गतिमाह-पूर्वेणेति॥

वागेव वाक:, वाकोऽस्यास्तीति वाकी, न वाकी अवाकी। आसकामत्वादेव कररिमिशिधिदपि शोमने विषये नास्त्यस्यादर इस्वर्थः ॥

प्राप्यभ्रापकमावेन कर्मकर्तृव्यपदेशो व्याज्यातः। इदानीं प्रकारान्तरे-

१. T. Space is left out for writing तर्दि जीव- २. T,T2,P and TM. महणे 2. A omits अष्य.

167

[न. १. पा २. स. ५

माधमु मयस्वादिगुणदुपास्यमात्मानं कर्मत्वेन माप्यत्वेन व्यपदवति। अभि- संभवितास्मीति शारीरमपासकं कर्तत्वेन मापकल्वेन । अभिसंभविता- स्मीति मापास्मीत्यर्थः। न च सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः। 5 तथोपास्योपासकभावोऽपि भेदाविष्ठान एव । तस्मादषि न शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः ।। शब्दविशेषात्॥१-२-५॥ इतश्र शारीरादन्यो मनोमयत्वादिगुण: यस्माच्छ्दविशेषो भव- ति समानभकरणे श्ुत्यन्तरे "यथा व्रीडिवा यवो वा श्यामाको वा 10 श्यामाकतण्डुलो वैवमयमन्तरात्मन्पुरुषो हिरण्मयः" इति। बारीरस्या- त्मनो यः शब्दोऽभिधायक: सक्म्यन्तः "अन्तरात्मन्" इति, तस्माद्वि- शिष्टोऽन्यः प्रथमान्त: पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्यात्मनोऽमिषा- यक:। नस्माचयोर्मेदोऽधिगम्यते ।।

स्मतेश्व॥ १-२-६॥

15 स्मृतिथ शारीरपरमात्मनोर्भेदं दर्शयति- "ईन्वरः सर्वभूतानां हरोसेडर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्ारूढानि मायया"। इत्याया।

प्रकटार्थेविवरणम् नाह-उपास्योपा सकभावोऽपीति।।

20 शब्दविशेषाद्।। अन्तरास्मभिति । विमकिळोपइॅछान्द्स: । देहाययन्तरात्मनीत्वर्थ:। स्मृतेभ ।। हदिति।। मख्य शारीरानेदोऽ्मिधरीपते स्पुखया। ततो मनोमयत्नादिविशि- होऽपि हदि सित: शायरादम्य इति माव:। कर्मकतुमावेन बाजाव एव भेद: 168

सर्वभमसिदपधिकरणम् १.] मकटार्यविवरणम्

माध्यम् अलाइ-कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनोऽन्य, यः प्रतिषि- ध्यते "अनुपपरेस्तु न शारीरः" इत्यादिना! श्तिस्तु "नान्योऽ- तोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता" इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽ न्यमात्मानं वारयति । तथा स्मृतिरपि "सेत्रवं चापि मा विद्धि 5 सर्वक्षेत्रेषु भारत" इत्येवंजातीयका-इति ॥ अलोच्यते-सत्यमेवैतत्। पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्धचुपा- धिभिः परिच्छयमानो वालैः शारीर इत्युपचर्यते; यथा घटकरका- घुपाधिवशादपरिच्छिन्मपि नभः परिच्छिनवद्वभासते, तद्द्। तद- पेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न विरुध्यते माक "तश्वमसि" 10 इत्यात्मैकत्वोपदेशग्रदणात्। गृहीते त्वात्मैकत्वे पन्धमोक्षादिसर्वव्यव- हारपरिसमाप्तिरेव स्यान् ॥ अर्भकौंकस्त्वात्तद्वयपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च॥१-२-७॥ अर्भकमल्पमोको नीडम्, "एष म आत्मान्तर्हृदये" इति परि- 15 चछिन्नायतनत्वात्, खशदेन च "आणीयान्व्ीहेवो यवाद्ा" इत्य- णीयस्त्वव्यपदेशात्, शारीर एवाराग्रमालो जीव इहोपदिश्यते, न सर्व- गतः परमात्मा-इति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम्। अलोच्यते-ना्यं दोषः। प्रकटार्थविवरणम् सूत्रकृतोऽभिमत इति केषाशिदमिमानापनयनाय निरस्तमप्युद्भावयति- 20 अवाहेत्यादिना॥ अर्भकौकस्त्वाचट्रयपदेशाच नेति चेअनिचाय्यत्वादेवं व्योमवन।। परिशिंष्ट जीवलिक्गान्तरं उन्धाव्यापाकरोति-अर्भकेति । अर्भर्क ओोकः यस्य सोऽर्भकोका: तस्य भाव: तत्त्वम्, तत्माव्, अर्भकौकस्त्वादित्यर्थः।

इति ।। श्रक्प्राशयपेर्स तन्रविष्यतीत्युकमित्याह पूर्ववादी-नायं दोष इति।।

169 22

अससूतमाध्य व्यारयानम् [म.१.पा.२. स. ७.

भाष्यम् न तावत्परिच्छिमदेश्स्य सर्वगतत्वव्यपदेश्षः कथमप्युपपदते। सर्व- गतस्य तु सर्वदेशेष्ट विद्यमानत्वात्परिच्छिनदेशव्यपदेशोऽपि कयाचि- दपेक्षया संभवति। यथा समस्तवसुधाधिपतिरपि हि सन् अयोष्याधि- 5 पतिरिति व्यपदिश्यते। कया पुनरपेक्षया सर्वगतः सभ्नीश्वरोऽर्मकौका अणीरयांश् व्यपदिश्यत इति। निचाय्यत्वादेवमिति घ्रमः । एवमणी- यस्त्वादिगुणगणोपेत ईन्वरः तत्र हृदयपुण्डरीके निचाय्यो द्रष्टव्य उप- दिश्यते, यथा सालग्रामे इरिः । तल्नास्य बुद्धिविज्ञानं ग्राहकम ; सर्व- गतोऽपीनवर स्तत्रोपास्यमान: प्रसीदति । ग्योमवच्वैतदष्टव्यम्। यथा 10 सर्वगतमपि सद्व्योम सूचीपासादपेक्षयार्भकौकोऽणीयश्चेति व्यपदिश्यते, एवं ब्रह्मापि। तदेवं निचाय्यत्वापेक्षं ब्रह्मणोऽर्मकौकस्त्वमणीयस्त्व च न पारमार्थिकम्। तत्न यदाशङ्कयते-हृदयायतनत्वाङ्गह्णो हृदयानां च प्रतिशरीरं भिन्नत्वाद्भिमायतनानां च शुकादीनामनेकत्वसावयजत्वा- नित्यस्वादिदोषदर्शनाङ्गह्मणोऽपि तत्पसङ् इति, तदपि परिहतं भवति॥

15 प्रकटार्थविवरणम् अरजुंपरिमाणे सिते ने जीवानां ब्रह्मभावो घटते; नैष्टे वा नाब्रहमावोऽपि घटत इत्याह सिद्धान्ती-न तावदिति । तर्हिं महत्परिमाणे सिते नहे वा सर्व- गतस्यापि नाणुत्यं भवतीत्याशङ्कयाह-सर्वगतस्यत्विति। तरवतो Sसंमवेऽपि परापेक्षया उपपद्यत इत्पर्थ: ॥ ननु विकारान्तराण्यनाहत्य हदये किमि- 20 स्युपदिश्यत इत्याशङ्कयाह-तत्नेति ॥ तन हदयेऽस्य परमात्मनो बुद्धिपरि- जामरूप विज्ञानं व्यअकं भवति। अतः पराभिव्यक्तियोग्यस्ानत्वात् तंत्रोप- दिश्यत ईत्यर्थ: । "व्योमवन" इति सूत्रभार्ग व्याचष्टे-ययेति ।। ड्योम- हषान्तेन चोधान्तर च चूर्णितमित्याह-तत्र यदाशङ्कयत इति ॥ ब्योस: परोपाधिपरिच्छेदादिना स्वरूपानित्यताद्यदर्शनादिति भाव:।।

१. T, Ti, TM and P omit न जीवानां ... घटते. ३. A. स्वरूपता . A. अत्र

170

सर्वनमसिद्धपधिकरणम् १.] मकटार्यनिवरणय्

मा्यम्

संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात्॥ १-२-८।

व्योमवत्सर्वगतस्य ब्रह्मण: सर्वपाणिदृदयसंबन्धात, चिद्रूपतया च शारीरादविशिष्टत्वाद, सुखदुःखादिसंभोगोऽ्यविशिष्ट: मसज्येत एकत्वाच। न हि परस्मादात्मनोऽन्यः कश्िदात्मा संसारी विद्यते, 5 "नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता" इत्यादिष्युतिभ्यः । तस्मात्परस्यैव ब्रह्मण: संभोगपाप्तिरिति चेत, न ; वैशेष्यात्। न तावत्सर्वमाणिहृदयसंबन्धात् चिदूपतया च शारीरवद्गह्मण: संभोगपसक्क:, वैशेष्याद्। विशेषो हि भवति शारीरपरमेश्वरयो:।एक: कर्ता भोक्ता धर्माधर्मादिसाधन: सुखदु:खादि- मांश्। एकस्तद्विपरीतोऽपहृतपाष्मत्वादिगुणः । एतस्मादनयोविशेषादे- 10 कस्य भोग:, नेतरस्य । यदि च संनिधानमातेण वस्तुशक्तिमनाश्रित्य

प्रकटार्थविवरणम्

संभोगपास्िरिति चेभ वैश्ेष्याद्॥।

म्रहमाणो हद्यायतनत्वेऽनिष संभोगप्सद्गाद् जीव एव हद्यायतन उपास्य इत्याद-व्योमवदिति । प्रशोपि मोकू हदयायतनत्वे सति चेतनत्वाव् संसा- 15 स्वदिति प्रयोग:। अ्झ भोकू भोकरमिन्नत्वात् .जीववदिति प्रयोगाम्तरमाह- एकत्वाचेति। प्रथमप्रयोगे तावद्प्रयोजको हेतु:, धर्माधर्मवर्वस्यैव प्रयोज- कत्वात् इत्यमिप्रस्य वैलकण्यमाइ-न वैशेष्यादिति ॥ इतब् न ब्रह्माणो भोग इत्याइ-यदि चेति ।। किश्र सर्वगता बंहवो जीवा इति येषां मतम्, तेषामप्ये- कलिनेव देहदेशे सर्वेषां सननिधानात् सम एव भोग: प्रसज्येत, नं चेनैकस्यापि। 20 यदि सवकर्मोपार्जिते शरीरे भोग इस्यमिद्ध्यु: तथा वयमप्यमिद्धीमहीलाइ-

१. TM. शिष्ट २. TM. दि T, Ti, and P, अनिष्टलवं १. TM. नच

171

[म. १. पा.२ सू. ८.

भाष्यम् कार्यसंबन्धोऽभ्युपगम्यते, आकाशादीनामपि दाहादिमसङ्ग: । सर्वगता- नेकात्मवादिनामपि समावेता चोधपरिहारौ। यद्प्येकत्वाङ्गक्मण आस्मान्तराभावाच्छारीरस्य भोगेन ब्रह्मणो भोगमसन् इति, अत् 5 वदाम :- इर्द तावहेवानापिय: प्रष्टव्य :- कथमर्य त्वयात्मान्तराभावो- डध्यवसित इति। "तत्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" "नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता" इत्यादिशास्त्रेभ्य इति चेद, यथाशास्रं तर्हि शास्त्रीयोऽर्यः प्रतिपचव्य: न तल्नार्धजरतीयं लभ्यम्। शास्त्रं च "तत्वमसि" इत्यप- इतपाप्मत्वादिविशेषणं ब्रह्म शारीरस्यात्मत्वेनोपदिशच्छारीरस्यैव ताव- 10 दुपभोक्तृत्वं वारयति। कुतस्तदुपभोगेन ब्रह्मण उपभोगमसङ्ग:१ अथागृहीतं शारीरस्य ब्रह्मणैकत्वम्, तदा मिथ्याज्ञाननिमिततः शारी रस्योपभोग: : न तेन परमार्थरूपस्य ब्रह्मण: संस्पर्शः। न हि बालैस्तल- मलिनतादिभिव्योम्नि विकल्प्यमाने तलमलिनतादिविशिष्टमेव परमा- र्थंतो व्योम भवति। तदाह-न, वैज्ञेष्यादिति। नैकत्वेऽपि शारीर- 15 स्योपभोगेन ब्रह्मण उपभोगमसन्:, वैशेष्याद् । विशेषो हि भवति मिथ्याज्ञानसम्यन्व्ञानयोः । मिथ्याज्ञानकल्पित उपभोग:, सम्यर्ज्ञान- सष्टमेकत्वम् । न च मिथ्याज्ञानकल्पितेनोपभोगेन सम्यग्ज्ञानदृष्टं वस्तु संस्पृश्यते। तस्माभोपभोगगन्धोऽपि शक्य ईश्वरस्य कल्पयित्म्। प्रकटार्थविवरणम् 20 सर्वगतानेकेति ।। ब्रक्ष भोकू इति प्रतिजवैष नाङं धारयत्यागमविरोधादिति मत्वाह-अत् वदाम इत्यादिना । शाखत्रादेकतवं नाद्यापि यदि' बुदधं रवया तदा भेदप्रसिद्धिवाधिता. प्रतिका भविष्यतीत्याइ-अथागृहीतमित्यादिना। तखादीश्वरस्य रदयायंतनत्वेऽप्युपभोगामाते: मनोमयत्वादिविशिष्ट ईश्वर एकोपास्य इति खितम्॥

१. T1. कि २. A. तया A. वदिति ३. TM. एयु.

172

अत्विकरणम् २.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अत्ता चराचरग्रहणात्॥ १-२-९॥ कठवल्लीपु पठयते "यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः"॥ इति। अत् कश्विदोदनोपसेचनसूचितोऽत्ता प्रतीयते। तत्न किमभिरचा स्याद, उत जीवन, अथवा परमात्मा इति संशयः; विशेषानवधारणात, त्रयाणां चाभिजीवपरभात्मनामस्मिन्ग्रन्थे पश्नोषन्यासोपलब्धेः । किं तावत्माप्तम्: अभिरत्तेति। कुतः १ "अभिरवादः" इति श्रतिपसिद्धि- भ्याम्। जीवो वात्ता स्यात "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्ृत्ति" इति 10 दर्शनात: न परमात्मा, "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" इति दर्शनादि- त्येवं मासे श्रूम :- अच्तात् परमात्मा भवितुमईति । कुत:१ चराचरग्रहणात् । चराचरं हि स्थावरजङ्मं मृत्यूपसेचनमिहाधत्वेन प्रतीयते, तादृशस्य चाधस्य न परमात्मनोऽन्यः कात्स्र्येनाचा संभवति । परमात्मा तु 15

प्रकटार्थविधरणम्

अत्ता चराचरग्रहणात ।। यस्योभे ब्रह्मक्षत्रे ओोडनो भवतः, मृत्युर्मारको यस्योपसेचन अन्नव्यापक- सुपकरण क हत्यांभूतं वेद यत्र येन स्वरूपेण सोऽत्ता वर्तत इत्यर्थः। मापारत- प्रतिपन संशयविषयंमाह-अत्र चेति । सबीजं संशयमाह-तत्र किमिति॥ 20 "स त्वमनि स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रत्रद्धि तम्" इस्यन्निविषयः प्रश्नः। "येयं प्रेते विचिकित्सा" इति जीवविषयः। "अन्यत्र धर्मात्" इति म्रह्मविषयः प्रभनः॥ पूर्वाधिकरणान्ते परमात्मनो भोक्तत्वप्रतिषेधादभिर्जीवो वा स्यादिति पूर्वः पक्ष:। यदि कर्मफलभोक्तत्वमतत्वं स्यात् तर्हि तश्परमात्मनो न स्यात् ; इद तु तवूहणकारणाभावात् सर्वोपसंहतां परमात्माचामिधीयत इत्याद-अचाब 25

१. A. आपातत: १. A. पुनः २. TM omits येयी ...... प्रभाः Y. A omits अत्ता.

178

असमूतमाष्यव्यारयानम् [ब.१. पा.२ स.१०

भाण्यम् विकारजातमुपसहरन्सर्वमच्चीत्युपपदते। नन्विह चराचरग्रहणं नोप- सभ्यते, कर्य सिद्धवचराचरग्रहणं हेतुत्वेनोपादीयते : नैष दोष:, मृल्यूपसेचनस्वेनेशायलेन सर्वस्य माणिनिकायस्य मतीयमानत्वात्, 5 ब्हसतयोक् भाषान्यात्मदर्शनार्थत्वोपपचेः । यत् परमात्मनोऽपि नाचृत्वं संभवति "अनश्नभन्योऽअभिचाकशनीति" इति दर्शनादिति, मलोग्यते-कर्मफळभोगस्य प्रतिषेषकमेतदर्शनम्, तस्य संनिहितस्वाद्। न विकारसहारस्य प्रतिषेधकम्, सर्ववेदान्तेष्ड सष्टिस्थितिसंहारकार- णत्वेन ब्रह्मण: प्रसिद्धत्वाद। तस्मात्परमात्मैवेहाचा भवितुमईति।। 10 प्रकरणाच्च ॥। १-२-१०। इतथ परमात्मैवेहाचा भवितुमरदति, यस्कारणं प्रकरणमिद पर- मात्मन:, "न जायते म्रियते वा विपश्चित" इत्यादि प्रकृतग्रहणं च न्याय्यम् । "क इत्था वेद यत् सः" इति व दुविज्ञानत्वं परमात्म- लिक्म ॥ 15 प्रकटार्थविवरणम् परमात्मेत्यादिना ॥ सर्वसंहर्तृग्रहणेऽपि कारणं नास्तीत्याह-नन्विहेति॥ पतार्थान्तरे प्रसिद्ध: शब्दोऽर्याम्तरे गुणयोगात्प्रयुज्यते तन्र सशिहितपदार्था- तुसारेणैवेति मृत्युसन्निधानादभ्नगतं विनाश्यत्वगुणमादाय माह्ाणादिर्जात्युपल सिंत सर्वमेव विनाश्यमोदनपदेनोपळस्येते। मस्य सवस्य संहता प्रतीयत इत्याह- 20 नैप दोष इति॥। श्ुतेः गर्ति वष्तुमुद्भावयति-यश्विति ॥ मकरणाम।। लिङ्वात्परमार्मानमुपपाध्य इदानीं प्रकरणमाह-प्रकरणाचेति।। यत्का- एणं यस्मात्कारणादित्यर्थ:। न जायते ने म्रियते चेतायन्तयो: भावविकारयोः प्रतिषेधेन मध्यवर्तिनोऽपि' भावविकारा: प्रतिषिद्धा भवन्ति। कूटस्निस्य 25 हतर्थ:। विपश्ित् मेधावी सर्वज इत्यर्थ:। किश्च अविजीषयो: प्रत्यसत्वान चुर्जेयत्वं घटत इत्याह-क इत्था वेदेति।

१. A omita जावि १. A omits न २. T, Ti, P and TM. कक्य तेस्य सर्वे Y. T, T', and P omit अपि

174

गुहामविद्याधिकरणम् 8.] मकटा्यविवरणम्

माण्यमू गुहां प्रविष्टावात्मानों हि तद्दर्शनात्॥ १-२-११ । कठवल्लीष्वेव पठचते "ऋरतं पिषन्ती सुकतस्य लोके गुहा प्रविष्टौ परमे परार्षे। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पश्ञाम्रयो ये च विणाचिकेताः"॥ इति। 5 तत्न संशय :- किमिह बुद्धिजीवौ निर्दिष्टावुत जीवपरमात्माना- विति। यदि बुद्धिजीवौ, ततो बुद्धिप्रधानात्कार्यकरणसंघाताद्विलक्षणो जीवः प्रतिपादितो भवात । तदपीह प्रतिपादयितव्यम्, "येयं मेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विदामनुशिष्टस्त्वयाइं वराणामेष वरस्तृतीय:"॥ 10

इति पृष्ठत्वाद्। अथ जीवपरमात्मानौ, ततो जीवाद्विलक्षण: परमात्मा पतिपादितो भवति। तदपीड प्रतिपादयितव्यम्,

अन्यत भूताच भव्याच् यचत्पश्यसि तद्रद ।।"

प्रकटार्थविवरणम् 18

गुहां पविष्टावात्मानौ दि तदर्शनाद्।। ऋतं सत्यमवश्यंभावि कर्मफलम् ; पिबन्तौ भुजानौ ; सुकतस्य लोके शरीरे। परस्य ब्रह्मणो5धे खानं परार्धम्; तर्मिंन परमे प्रकष्टे हदये; गुदां बुद्धिम्; पषि- ष्ी छायातपवद्विरौ ब्रहमविदो वदन्ति। तथा पञ्चाननिविदः। तथा निर्नाचिके- तो ऽभिश्चितो यैस्ते त्रिणानिकेताः।धुद्धयवच्छिन्नस्य जीवस्य परमात्मनक् प्रकृुत- 20 त्वात् संशयमाह-तन्रेति ॥ संदिग्धं सप्रयोजनं च विचारमहंतीत्युभवन्र प्रयोजनमाह-यदीत्यादिना ॥ मनुष्ये मेते मृते येयं विचिकित्सा संशयः परलोकमोक्तासतीत्येके, नास्तीति चान्ये, त्वयोपदिष्टोऽहमेतद्रिद्यां बातु-

१. A सम्यगार्जितस्य ... कृत्लशरीरेषु वर्तमानो अस्य परस्य २. A. साने अर्हृति 175

महसूतमाज्यव्यायानम् [न. १. पा.२. स. १०.

मान्यम् इति पृष्ठस्वाद् । अल्ाहास्षेप्ता-उभावप्येतौ पक्षौ न संभवतः। कस्मात्! ऋतपानं कर्मफलोपभोग:, "सुकृतस्य लोके" इति ळिज्ाद। तच्वेतनस्य क्षेत्रज्ञस्य संभवति, नाचेतनाया बुद्धेः। "पिबन्तौ" इति 5 च द्विवचनेन दयो: पानं दर्शयति श्रुतिः । अतो बुद्धिक्षेत्रज्ञपक्षस्तावभ्न संभवति। अत एव क्षेत्रज्ञपरमात्मपक्षोऽपि न संभवति; चेतनेऽपि परमात्मनि ऋतपानासंभवात, "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" इति मन्त्रवर्णादिति। अलोच्यते-नैष दोषः। 'छत्रिणो गच्छन्ति' इत्येकेनापि छत्रिणा बहूनां छत्नित्वोपचारदर्शनात् । एवमेकेनापि पिवता दौ 10 पिबन्तावुच्येयाताम् । यद्वा जीवस्तावत्पिवति, ईश्वरस्तु पाययति; पाययन्लपि पिवतीत्युच्यते, पाचयितर्यपि पक्तृत्वमसिद्धिदर्शनात्। बुद्धिक्षेत्रप्ञपरिम्रहोऽपि संभवति; करणे क्तृत्वोपचारात्, 'एर्षासि पचन्ति' इति प्रयोगदर्शनात्। न चाध्यात्माधिकारेऽन्यौ कौचिद्द्वावृतं पिबन्तौ संभवतः । तस्मादुद्विजीवौ स्यातां जीवपरमात्मानौ वेति 16 संशयः ।। किं तावत्माप्तम्: बुद्धिक्षेत्रज्ञाविति । कुतः १ "गुहां प्रविष्टौ" इति विशेषणात् । यदि शरीरं गुहा, यदि वा हृदयम्, उभयथापि बुद्धिक्षेत्रकै गुहां प्विष्टावुपपद्येते। न च सति संभवे सर्वगतस्य ब्रह्मणो प्रकटार्थविवरणम् 2C मिच्छामीत्यर्थः। उभयोर्भोक्तृत्वासंभवेन कश्धित्संशयमाक्िपति-अत्राहेति॥ मुखया संभवेऽप्येकस्यौपचारिकं भविष्यतीस्याह-नैष दोष इति । मुख्य- संभवे स्रुपचारकल्पना दोष: न चेहान्यस्य मुख्यस्य संभव इत्याह-न चाध्या- त्मेति। पूर्वाधिकरणे मृत्युसन्निधानादोदनशब्दो विनाइये वर्तत इत्युक्तम्। एवमिहापि मुख्यगुदाप्रवेशसुक्कतलोकवर्तम्वदिसननिधानात् जीवस्य द्वितीय- 25 ऋतपाता बुध्याक्य एवेस्याह-किं तावदित्यादिना ॥ सङ्क्याश्रवणे लोके सजातीये प्रथमप्रतीतिदर्शनात् बुद्धेश्ध कारकत्वेन समानरवेऽपि कार- कत्वस्य बहिरङ्त्वात् चेतनत्वस्य सभावतयान्तरङ्वतवाच्ेतन: परमात्मैव द्विंतीय इति॥ 176

गुहामविशाचिकरणम् र.] भाऱ्यम् विशिष्टदेशत्वं युक्त कलपयितुम्। "सुकतस्य लोके" इति च कर्मगो- परानतिक्रमं दर्शयति। परमात्मा तुन सुकतस्य वा दुष्कृतस्य वा गोचरे वर्तते, "न कर्मणा वर्षते नो कनीयान्" इति अतेः। "छायातपौ" इति च चेतनाचेतनयोनिर्देश उपपथते, छाया- 5

मासे श्रुम :-

विज्ञानात्मपरमात्मानाविद्दोच्येगाताम् । कस्मात्: आात्मानौ हि तावुभावपि चेतनौ समानस्वभावी। संख्याश्रवणे च समानख्वभावे- ष्वेब लोके प्रतीतिर्दश्यते। 'अस्य गोर्दितीयोऽन्वेष्टव्यः' इत्युक्ते गौरेव 10 द्वितीयोऽन्विष्यते, नाथ: पुरुषो वा। तदिह ऋतपानेन लिह्ेन निमचिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणायां समानस्वभावश्रेतनः परमात्मैव भती- यते। ननूक्तं ग्ुहाहितत्वदर्शनान परमात्मा मत्येतव्य इति; गहाहितत्व- दर्शनादेव परमात्मा प्रत्येतव्य इति वदाम: । गहाहितत्वं तु श्षुति- स्मृतिष्वसकृत्परमात्मन एव दश्यते "गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम्" 15 "यो वेद निहित गुहायां परमे व्योमन्" "आत्मानमन्विच्छ गहां प्रविष्टम्" इत्याद्यासु। सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपळब्ध्यर्थो देशविश्षेषो- पदेशो न विरुध्यत इत्येतदप्युक्तमेव। सुकृतलोकवर्तित्वं तु छत्रित्ववदे-

प्रकटार्थविवरणम्

तहर्शनादित्यस्यार्थमाह-सक्ख्याश्रवणे पेति ।। प्रथमप्रतिपन्नचेतन- 20 श्वातुरोधेन चरमप्रतिपस गुहाहितत्वं नेतव्यमित्यमिमेत्याह-गुहाहितत्व- दर्वनादेवेति। गुहार्या बुद्धौ; भाहितं निझिस्तम् ; गहरे हदये सितम् ; पुराणं चिरन्तनम्; परमे ष्योमनि हृदयाधारभूताकाशे। सुरतलोकवर्तित्वं स्क-

१. A. णायेति 177

त्रहसूतमाव्यव्यारयानम् [भ. १.पा.२. स.१२.

मा्यम् कस्मिनपि वर्तमानमुभयोरविरुद्म्। "छायातपौ" इत्यप्यविरुद्धम्; छायातपवत् परस्परविलक्षणत्वात्संसारित्वासंसारित्वयोः, अविध्याकृत- त्वात्संसारित्वस्य पारमार्थिकत्वाच्चासंसारित्वस्य। तस्माद्विव्ञानात्म- 5 परमात्मानौ गुहां पविष्टौ सृहेते।।

कुतश्र विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्ेते ? विशेषणाच्च॥ १-२-१२॥ विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोरेव भवति। "आत्मानं रथिनं विद्ि शरीरं रथमेव तु" इत्यादिना. परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपक- 10 कल्पनया विज्ञानात्मानं रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति । "सोऽध्वन: पारमामोति तद्विष्णोः परम पदम्" इति च परमात्मानं गन्तव्यम् कल्पयति। तथा- "तं दुर्दर्शे गूठमनुभविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति" । इति

15 प्रकटार्थविवरणम् र्मोपार्जितशरीरे वृत्िलाभ:। यटुकं जडाजडप्रकाशत्वेन बुद्धिजीवयोश्छा- यातपत्वमिति तन्राह-छायेति।।

विशेषणाच ।।

कि य वाक्यशेषे गन्तव्येन म्रह्मणा जीवो विशेषितो न बुद्धथा। अतोऽपि 20 पूर्व बुद्धिजीवौ नोकावित्याह-विशेषणाचेति । अध्वनः संसारमार्गस्य पारं संसारधर्मास्पृष्टमित्यर्थ: । कि व पूर्वतनवाक्यपर्यालोचनयापि जीवेश्वर्रावेव ऋतपायुकावित्याह-तथा तमिति ॥ दुर्दशे सुक्ष्मत्वात् दुर्शानम् ; तत एव गूंढ-

१. A. रवर्तपा इत्ययं: । हए २ A. शुद्ध- TM. रावर्त नावुत्तावित्याह-तथात्वपीति.

178

मकटार्थविवरणम्

भा्यम् पूर्वस्मिमपे ग्रन्थे मन्तुमन्तव्यत्वेनैतावेव विशेषितौ। प्रकरण केर्द परमात्मनः । "ब्रह्मविदो वदन्ति" इति च वक्तृविशेषोपादानं परमात्मपरिग्रहे घटते । तस्मादिह जीवपरमात्मानावुच्येयाताम्। एष एव न्यायः "द्ा सुपर्णा सयुजा सखाया" इत्येवमादिष्वपि। 5 तत्नापि हाध्यात्माधिकाराम पाकृतौ सुपर्णावुच्येते। "तयोरन्यः पिप्पलं स्वादृत्ति"इत्यदनलिङ्गाद्विव्ानात्मा भवति। "अनश्नम्न्यो अभिचाक- शीति" इत्यनशनचेतनत्वाभ्यां परमात्मा। अनन्तरे च मन्त्रे तावेव द्रष्टद्रष्टव्यभावेन विशिनष्टि- प्रकटार्थिवरणम् 10 मनुप्रविष्टं गहनतां गर्तम्; अध्यात्मयोगः प्रस्यगात्मविषयश्ित्तनिरो: तरसह- कताद्वाक्याद्धिगमो ब्रह्मात्मैक्यव्यजिका चित्तवृत्तिः। चकारसूचितमाह- मकरणं चेदमित्यादिना।। "ऋतं पियन्तौ" इस्यन्र जीवानुवादने ततोऽतिरिक: परमात्मा

नान्यत्ातिदिशति-एष एव न्याय इति॥ दा हौ, खान्दसो श्विवचन- स्याकार:। सुपर्णाविव सहैव युज्येते नियम्यनियामकभावेनेति सथुजौ ; सखायौ चेतनतवेन समानसवभावी। नियम्यत्वेन समानं तुल्य वुक्षं परिषखजाते आश्रितौ । नतु नेयमृगश्रोदाहरणीया, यतः सुपर्णो कौचित् पक्षिणौ प्रतीयेते इस्याशङ्कयाह-तत्नापीति । आद्यसूतरं योजयति-तयोरन्य 20 इति ।। उमयलिकवर्शनाह्ेहं समांभ्ितौ सुपर्णो जीवपरमात्मानावित्वर्थः । "विशेषणाम" इति द्वितीयसून्रं योजयति-अनन्तरे चेति॥ अनीशया अविद्यया सोपाधिभूतया मुद्यमान: तत्त्वमजानन् शोचति। विपरीतं संसार- मनुभवतीत्वर्थः । जुषं ध्यानादिना सेवितं यदा पश्यस्यन्यं बिम्बभूतमीशं तत्पद- उक्यम्, तदास्यात्मत्वेन डष्टस्य महिमानं स्वरूपभूतम् पति प्राम्ोति। वीतशोको 25 विगतसंसारो वति, भांगामिसकलससारकारणस्याविद्यादे: प्रानेन दग्घतवा- दिस्यर्य:।

१. A. गतश्राभ्यारम- ३. A. समशानं Y. T, Ti, P and TM. अन्य:

179

[म.१. पा. २. सु. १२,

माण्यम् "समाने वृक्षे पुरुषो निमन्रोऽनीश्या शोचति मुग्मानः । जुषटं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक:"। इति॥ अपर आइ- "ट्वा सुपर्णा" इति नेयमृगस्याधिकरणस्य सिद्धान्त 5 भजते, पैद्विरहस्यब्राह्मणेनान्यथा व्यार्यातत्वात् "तयोरन्य: पिप्पळं स्वाद्चीति सत्त्चम्: अनश्रन्नन्योऽभिचाकश्ीतीत्यनश्नमन्योऽभिपश्यति इ: तावेतौ सच्वक्षेत्रज्ञौ"इति। सत्त्वशब्दो जीव:, क्षेत्रज्ञशब्द: परमात्मेति यदुच्यते, तम; सन्वक्षेत्रप्ञशब्दयोरन्त:करणश्ञारीरपरतया पसिद्धत्वाव। ततैव च व्याख्यातत्वात् "तदेतत्सनवं येन स्वमं पश्यति, अथ योऽयं 10 शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सच्वक्षेत्रज्ञी"इति। नाप्यस्याधिकर- णस्य पूर्वपक्षभावं भजते। न सत्र शारीर: स्ेवज्ञः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो विवक््यते । कथ तहिं १ सर्वसंसारधर्मातीतो ब्रह्म-

प्रकटार्थविवरणम् "दा सुपर्णो" इतीयमुक् मुण्डके परप्रकरणे पठिता ; लिझं च तत्रास्ति ; 15 अतो जीवानुवादेन तत्पदार्थे समर्पयतीत्युदाहता अस्मिन्नधिकरणे न्यायरसा- म्याव् ; न पैभ्विरहस्यानुसारेण तूदाहर्तव्या, अस्य न्यायस्याविषयत्वादित्याह- अपर आहेत्यादिना॥ तावेती सत्त्वक्षेत्रती सुपर्णपदोक्ताविति; ब्राह्मणमप्येत- दधिकरणानुसारेण व्यान्यायतामिस्याह-सन्वशब्दो जीव इति ॥ "सत्वा- स्संजायते ज्ञानम्" "केत्रनं चापि मां विद्धि" इत्यादी बुद्धिजीवयो: प्रसिद्ध- 20 त्वात् म्रहणविरोधान नान्यथा व्याक्यातुं शाक्यमित्याह-तन्नेति।। नजु पूर्वपक्षोपयोगितया तर्ह्यदादियतामित्याशङ्याह-नाप्यस्येति ॥ मनश्न् भोक- स्वाभिमानरहितः अन्यो लस्यत्वंपदार्थज्ञानात् मुध्यादिभ्यो व्युत्थितहसश्रमि- पश्यति प्रहन्ी विवेकीत्ययमर्थोऽन्र प्रतीयते; अतो न पूर्वपस्षेऽप्युपयुज्बत ससयर्थ:। न चायं वाक्यार्थोंSसंभाव्य,लर्वत्र भ्रुतिस्मृतिभ्यः प्रसिद्धत्वादित्याह-

१. A समा्यात् १. T, Ti, P and TM. सर्वभुति २. A. विरसणपदारथं-

180

प्रकटार्थनिवरणम्

भाष्यम्

अन्योऽभिपश्यति इः" इति वचनात्, "तत्वमसि" "केल्रइं चापि मां विद्धि" इत्यादिश्युतिस्मृतिभ्यक्च । तावता च विद्योपसंहारदर्शन- मेवमेवावकल्पते, "तावेतौ स्वक्षेत्रज्ञौ न ह वा एवंविदि किंचन रज 16 आध्वंसते" इत्यादि । कथ पुनरस्मिन्पक्षे "तयोरन्यः पिप्पलं स्ाद्- चीति सत्वम्" इत्यचेतने सच्चे भोक्तृत्ववचनमिति, उच्यते-नेर्यं श्रतिरचेतनस्य सत्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति मवटत्ता; किं तर्हि? चेत- नस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृत्वं ब्रह्मस्वभावता च वक्ष्यामीति। तदर्ये सुखादि- विक्रियावति सच्वे भोक्तृत्वमध्यारोपयति। इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च 10 सच्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतर स्वभावाविवेककृर्त कल्प्यते। परमार्थतस्तु नान्यतर- प्रकटार्थविवरणम् तत्वमसीति ॥ इतश जीवस्य म्रह्मात्मतादर्शन विवक्षितमिस्याह-तावता चेति।। तन् व्याक्यानमात्रेण विद्योपसंदारदर्शन जीवस्य म्रसात्मतोपदेश एव घटते, न सत्त्वक्षेत्रज्ञविधेकमात्रेण भेदज्ञानस्य मिथ्याज्ञानत्वादिति भावः। 15 अविद्यानिवृत्तिफलोपदेशोऽपि न मसात्मताज्ञान विनोपपद्यत इत्याह- न ह वा एवंविदीति ।। जीवस्य ब्रह्मात्मतोपदेशपरमिदं* वाक्यम्; भहिपस्षे कथमन्तःकरणे भोक्तृत्वामिधानमुपपद्यते, नासाक्षिकासत्ववृत्ति: जानातिना- भिधीयत इति ईकत्यधिकरणे प्रतिपादनाव्। भोक्तुत्व नामोपळम्घृत्वम्, नाच्रेतने घटत इस्याह-कर्थं पुनरिति । युद्धेर्भोक्तृत्वप्रतिपादने तात्पर्याभावाभ 20 तभ्ोपपत्यन्वेषणे मनः खेद्नीयमिस्याह-उच्यत इत्यादिना ।। जीवस्य म्रझा- स्मतां वस्यामीति प्रवृत्ता श्रुतिभोंकत्वादिप्रत्ययविरोधमाशङ्कय तदपनी- योपाधिमस्तके निक्षिपतीति भाषः। ननु जीवस्य तंत्वतोऽमोक्तरवे कथं डश्य- मार्न भो कृत्पं संगक्छत इत्याशड्याह-इदं हीति। बुद्धिसेत्रशयोरितरेतरता

₹. A adds ₹. T. Space is left out for writing २. A omits इवम्

181

ब्रह्मंसुरभाष्यव्याखयानम् [न. १. पा.२. सु. १३.

भाष्यम् स्यापि संभवति, अचेतनत्वात्सत्वस्य, अविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्य। अविद्याप्रत्युपस्थापितस्वभावत्वाच्च सत्वस्य सुतर्रां न संभवति। तथा च श्रतिः "यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्ान्योऽन्यत्पश्येत्" इत्यादिना खन्न- 5 दृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति। "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूच्तत्केन कं पश्येत्" हत्यादिना च विवेकिन: कर्तत्वादिव्यवहारं निवारयति॥ अन्तर उपपत्तेः॥ १-२-१३॥ "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभय- 10 मेतद्रह्ेति। तद्यदप्यस्मिन्सपिर्वोद कं वा सिश्चति वर्त्मनी एव गच्छति" इत्यादि श्रूयते। तत्न संशयः । किमयं प्रतिबिम्बात्माक्ष्यधिकरणो निर्दिश्यते, अथवा विज्ञानात्मा, उत देवतात्मेन्द्रियस्याधिष्ठाता, अथ. प्रकटार्थविवरणम् दात्म्याध्यासात् बुद्धि परिणामे सुखे प्रतिबिम्बितं जीवचैतन्यं प्रकाशाभासोदय- 15 हेतुर्भवति। तदेतत्सुखोपलग्धृत्वं भोक्तृत्वमित्यर्थः । मिथ्याभो कृत्वे प्रमाण- माह-तथा च श्रुतिरिति । यत्र यस्यामविद्यावस्थायाम्; वै निश्चितमेतत्; अविद्याप्रतिबिम्बितचैतन्यं ब्रह्मणोऽन्यदिव मिथ्यैव भिन्नं स्यात्, तत्राविद्याकृता- न्तःकरणादिसंबन्धात् अन्योऽन्यतपश्येत् इत्यादिर्व्यवहार: प्रवर्तत इस्यर्थः । यत्र तु विद्यावस्ायाम् अस्य विदुषः सर्वे परिपूर्ण बिम्बस्थानीयं ब्रह्मात्मैवाभूत् 20 अविद्याक्षये भेदभ्रमो व्यावृत्तः, तत् प्रारब्धकर्मदोषात् कार्यकारणसंघाते व्याप्रियमाणेऽपि स्वगतव्यापाशनभिमानात् केन कं पश्येदित्यर्थः । तस्माज्जीव- गतभोक्तृत्वस्य मिथ्यात्वात्तदपोहेन जीवस्य ब्रह्मतामुपदिशति पैद्गिव्राह्मणमिति तदभिप्नायेण नेयमृगन्नोदाहरणीयेति सूत्रकार: "गुहां प्रविष्टौ" इत्युदाहरणं जभाइ॥। अन्तर उपपत्तेः॥ 25 उपकोसलषिद्यागतं वाक्यमाह-य एष इति । दर्शनस्य लौकिकतव- शास्त्रीयत्वाम्यां संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्वाधिकरणे चेतनस्य जीवस्य द्विती-

१. A. म्यप्रकाश:

182

अन्तराधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाव्यम् नेश्वर इति। किं तावत्माप्तम्१ छायात्मा पुरुषग्रतिरूप इति। कुतः ! तस्य दृश्यमानत्वप्रसिद्धेः, "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इति च प्रसिद्धवदुपदेशात् । विज्ञानात्मनो वायं निर्देश इति युक्तम् । स हि चक्षुषा रूपं पश्यंश्रक्षुषि संनिहितो भवति। आत्मशब्दश्वास्मिन्पक्षेऽनु- 10 कूलो भवति। आदित्यपुरुषो वा चक्षुषोऽनुग्राहकः प्रतीयते "रश्मि- भिरेषोऽस्मिन्पतिष्ठितः" इति श्रुतेः, अमृतत्वादीनां च देवतात्मन्यपि कर्यचित्संभवात। नेश्वरः, स्थानविशेषनिर्देशात्-इत्येवं माप्ते, श्रम :- परमेश्वर एवाक्षिण्यभ्यन्तरः पुरुष इह्ोपदिष्ट इति । कस्माद्? उपपचेः। उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजातमिहोपदिश्यमानम्। आत्मत्वं 10 तावन्मुख्यया वृत्या परमेश्वर उपपद्यते, "स आत्मा तत्वमसि" इति श्रुतेः । अमृतत्वाभयत्वे च तस्मिन्नसकृच्छयेते। तथा परमेश्वरानु- रूपमेतदक्षिस्थानम् । यथा हि परमेश्वरः सर्वदोषैरलिस:, अपहतपाप्म- त्वादिश्रवणात्: तथाक्षिस्थानं सर्वलेपरहितमुपदिष्टम्, "तदद्यप्य- स्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिश्चति वर्त्मनी एव गच्छति" इति भ्रुतेः । संय- 15 द्वामत्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन्नवकल्पते । "एतं संयद्वाम इत्याचक्षते प्रकटार्थविवरणम् यान्वेषणे समानस्वभावे चेतने या प्रथमप्रतीति: तदनुसारेण परं प्रतिपत्रम्; गुहाप्रवेशादिकं गौणं निरणायि। तथेहापि दश्यत इति प्रसिद्धानुवादिप्रथम- श्रुतबलेन छायात्मनि गृहीते चरमश्रुतममृताभयादि तत्रवोपासनाय भविष्यती- 20 स्याह-किं तावदित्यादिना। संभावनामात्रेण पूर्वपक्षाभासमाह-विज्ञाना- त्मनो वेति ॥ गत्यन्तरे संभवति न सर्वगतेश्वरस्य स्थाननियम: कल्पयितुं युक्त इस्याह-नेशवर इति । चरमश्रुतबह्ुतरलिङ्गानुगृहीताभ्यामात्मग्रहश्रुतिभ्यां प्रथमप्रतिपन्नैका दृश्यत इति श्रुतिनेंतव्येति सिद्धान्तयति-परमेश्वर एवे- त्यादिना। तत्तत्र लोके यद्यप्यस्मिन्नक्षिणि सर्पिर्घृतमुदकं वा सिश्ति पर्मनी 25 पक्मसाने एव गच्छति। तेने न लिप्यत चक्षुः इत्यर्थः। वामानि कर्मफलान्येत-

१. T,P and TM. चक्षुः २. TM omits तेन

183

म्रस्ममूतभा्यव्यारयानम् [भ. १. पा.२. सु.१४.

भाध्यम् एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति" "एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति । एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति" इति च । अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः ॥ स्थानादिव्यपदेशाच्॥ १-२-१४॥ कथ पुनराकाशवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽक्ष्यल्पस्थानमुपपद्यत इति, अत्ोच्यते-भवेदेषानवक्लप्तिः, यदेतदेवैंकं स्थानमस्य निर्दिष्टं भवेद। सन्ति अन्यान्यापे पृथिव्यादीनि स्थानान्यस्य निर्दिष्टानि "यः पृथिव्यां तिष्ठन्" इत्यादिना। तेषु हि चक्षुरपि निर्दिष्टम् "यश्रक्षुषि 10 तिष्ठन्"इति । "स्थानादिव्यपदेशात्" इत्यादिग्रहणेनैतदशयति- न केवलं स्थानमेवैकमनुचितं ब्रह्मणो निर्दिश्यते; किं तहि नाम रूप- मित्येवंजातीय कमप्यनामरूपस्य ब्रह्मणोऽनुचितं निर्दिश्यमानं दृश्यते- "तस्योदिति नाम" "हिरण्यशमश्चः" इत्यादि । निर्गुणमपि सड्कह्म नामरूपगतैगुणैः सगुणसुपासनार्थे तत्न तत्नोपदिश्यत इत्येतदप्युक्तमेवं। 15 सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थ स्थांनविशेषो न विरुध्यते, सालग्राम इव विष्णोरित्येतदप्युक्तमेव ।। प्रकटार्थविवरणम् मक्षिपुरुषं कारणमाश्रित्याभिसंयन्ति उत्पद्यन्ते । सकलफलोदयहेतुरित्यर्थः। वामानि शोभनानि लोकं प्रांपयतीत्यर्थः।भानं प्रकाशम् ; सर्वत्र प्रतिबिम्बद्वारा 20 प्रापयतीति भामनीः ॥ स्थानादिव्यपदेशाच।। पूर्वपक्षोक्तें शङ्कते सूत्रेण निरासाय-कर्थं पुनरित्यादिना ॥ अनवकल पिरेंघटमानता। ननु किमयमेव परिहारो यद्हुतराघटमानप्रकटनमिति, नेत्याइ-निर्गुणमपाति।

१. A. प्रापयन्ती- ४. TM. अस्फुट- २. A omits सर्वस ५. A. यं एकलवाघट- ३. T1. पक्षिणोकतं

184

अन्तराधिकरणम् ४.] मकटार्थविवर णम्

भाष्यम् सुखविशिष्टाभिधानादेव च।। १-२-१५।। अपि च नैवात विवदितव्यम्-कि ब्रह्मास्मिन्वाक्येऽभिधीयते, न वेति। सुखविशिष्टाभिधानादेव ब्रह्मत्वं सिद्धम् । सुखविशिष्ट हि ब्रह्म यद्वाक्योपक्रमे प्रकान्तम् "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इति, तदे- 5 वेहाभिहितम् ; प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात्, "आचार्यस्तु ते गर्ति वक्त्ता" इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानात्। कथ पुनर्वाक्योपक्मे सुखविशिष्ट ब्रह्म विज्ञायत इति, उच्यते-"प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इत्येतदग्रीनां वचनं श्ुत्वोपकोसल उवाच "विजानाम्यहं यत्माणो ब्रह्म कं च खं च तु न विजानामि" इति । तत्नेदं प्रतिवच- 10 नम् "यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम्" इति। तत्न खंशब्दो भूताकाशे निरूढो लोके। यदि तस्य विशेषगत्वेन कंशब्दः सुखवाची नोपादीयेत, तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव पती-

प्रकटार्थविवरणम्

सुखविशिष्टाभिधानादेव च।। 15

इदानीं प्रकृतानुसारेणापि ब्रहोपदेश एवायमुपगन्तव्य इत्याह- सुखविशिष्टेति । ननु पूर्वमननिभिरुपदिष्टं यद्यपि ब्रह्म तथाप्याचार्येणापि तदे- वोपदिष्टमित्येतत् कुत इति भह-आचार्यस्त्विति । अगीनामेव वचनात् पूर्वों- तरयोरेकवाक्यतेस्यर्थः । प्राणः सूत्रात्मा वृदत्त्वाद्गहेति जानाम्येवाहम्। कं विषयेन्द्रियसंयोगजं सुखम् तथा खं भूताकाशम् कथं ब्रह्मेति न जानामीति कंखं- 20 शब्दयोरितरेत रविशेषण विशेष्य भावस्य साफल्यं व्यतिरेकमुखेनाह-तत्र खंशब्द इति। सं क्थंभूतं कं सुखं इत्येवं सुखेना काशस्याविशेषितत्वे यथा "नाम ब्रह्मेत्यु- पासीत" इस्यादावम्रहणि ब्रहाटष्टिक्षेप: तथा स्यान्तदा वात्मविद्याप्रसिद्धिर्न स्या दित्यर्थ:। आकाशस्य सखेन विशेषितत्वाभावे दोषमुकत्वा सुखस्याकाशेन

१. TM. तनात्मा

185

[ब. १. पा २, सू. १५. भाष्यम्

काभिपायेण प्रयुक्त इति प्रतीति: स्यात् । तथा कंशव्दस्य विषयेन्द्रिय- संपर्कजनिते सामये सुखे प्रसिद्धत्वात, यदि तस्य खंशब्दो विशेषणत्वेन नोपादीयेत लौकिकं सुखं ब्रह्मेति प्रतीति: स्यात् । इतरेतरविशेषितौ 5 तु कंखंशब्दौ सुखात्मकं ब्रह्म गमयतः । तत्र द्वितीये ब्रह्मशब्देऽनुपा- दीयमाने 'कं खं ब्रह्म' इत्येवोच्यमाने कंशव्दस्य विशेषणत्वेनैवोप- युक्तत्वाव् सुखस्य गुणस्याध्येयत्वं स्यात्; तन्मा भूदित्युभयो: कंखंशब्द- योत्रहमशब्दशिरस्त्वं "कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इति। इष्ट हि सुखस्यापि गुणस्य गुणिवद्धचेयत्वम् । तदेवं वाक्योपकमे सुखविविशिष्टं ब्रझ्मोपदिष्टम्। 10 पत्येकं च गाईपत्यादयोऽग्रयः स्वं सवं महिमानसुपदिश्य "एषा सोम्य तेऽस्मद्रियात्मविद्या च" इत्युपसंहरन्तः पूर्वत्र ब्रह्म निर्दिष्टमिति ज्ञाप-

प्रकटार्थविवरणम्

विशेषितत्वानावे दोषमाइ-तथा कंशव्दस्येति ॥ सामये क्षयिष्णुत्वसाध- नपारतन्प्यादिदोबदुष्टे'। एवमेकैकविशेषितत्वे लाभमाह - हेतावतवेति [इतरेतरेति ॥ ] नित्यत्वविभुत्वदिधर्मकाकाशपदार्थेन सुखस्य विशेषितत्वे 15 तस्य साध्यतादिव्यावृत्तिः। परमाहादरूपेण सुखपदार्थेनाकाशस्य विशेषणे तस्य भूतत्वव्यावृत्तिरित्यर्थयोः विशेषणविशेष्यभावेन शब्दावपीतरेतरविशे- पिंती सुखरूपं ब्रह्म गमयत इत्यर्थ: । नन्वेकं चेद्रहम प्रतिपाधं कि द्वितीयेन प्रहशम्देनेस्याशङ्कवाह-तत्र द्वितीय इति ॥ खं ब्रह्मेत्युक्ते भूताकाशस्य ब्रह्मात्व- मसन्ने तभिवारणाय कमिति विशेषणस्योपयोगात् सुखस्य धयेयत्वतात्पर्याभावा- 20 इव्येगत्व प्रसज्येत; तत्परिहारायोभयत्र ब्रह्मशब्दप्रयोग इत्यर्थः । अभ्येयत्वमे- वास्तु को दोष इस्याशङ्याड-इषट हीति । मार्गोपदेशेन सगुणविद्यात्वावगमा-

"अयेहैनं गाईपत्योऽलुशशास पृथिव्यन्नमझनिरादित्यः" इस्यादिना पृथिव्यादिल- कणं स्वकीय विमूर्ति विस्तारमुपदिश्येषा सोम्यप्रिय ते तुभ्यं पितयेकमुपदिष्टाभ्नि-

१. A. 8 :- १. T,T1, P and TM. विशेषितस्ने दोषमुक्वा परस्परविशयेषितते तस्य

186

अन्तराधिकरणम् ४.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् यन्ति। "आचार्यस्तु ते गर्ति वक्ता" इति च गतिमात्राभिधानमति- ज्ञानमर्थान्तरविवक्षा वारयति। "यथा पुष्करपलाश आपो न क्विप्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते" इति चाक्षिस्थानं पुरुषं विजानतः पाप्मनानुपघातं ब्रुवन्नक्षिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दर्शयति। तस्मात् 5 पकृतस्वैव ब्रह्मणोऽक्षिस्थानतां संयद्दामत्वादिगुणतां चोक्त्वा अचिं- रादिकां तद्विदो गर्ति वक्ष्यामीत्युपक्रमते "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दश्यत एष आत्मेति होवाच" इति॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च॥ १-२-१६॥ इतश्राक्षिस्थान: पुरुषः परमेश्वरः, यस्माच्छुतोपनिषत्कस्य खतरह-10 स्यविज्ञानस्य ब्रह्मविदो या गतिर्देवयानार्या मसिद्धा भ्ुतौ- "अथोचरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्य- प्रकटार्थविवरणम् विद्या पूर्वेच संभूय "प्राणो ब्रहम' इस्यादिना आत्मविद्योपदिष्टा अस्ामिरित्युपसंद- रन्तो भूयो प्रहमोपक्रमं दर्शयम्तीत्यर्थ:। ननु कुण्डपायिनामयने "मासमभिरोनं 15 जुहोति" इस्यत्रोपसतसोमक्रयणादिप्रक्रियाभेदात् प्रसिद्धाभ्िद्योत्राव कर्मान्त-

हपाह-आचार्यस्त्विति। पूर्वतनविद्यानुवादेन तत्रैवाक्षिसानत्वादिषिशेष- विधानात् प्रक्रियाभेदोपपत्तो न स्वतन्त्रा विद्या कल्पयितुं शक्यते, अगिवचन- विरोधादिति भाव:। फलवचनवलादप्यस्िपुरुषस्य ब्रहत्वमिस्याह-यथेति॥ 20 वसादवक्तुमेदेऽपि पूर्वापरानुसन्धानेनैकवाक्यतानिश्चय: तस्ादित्युपसंहार:॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच॥ धुता संवृक्तोपनिषद्रहस्यविज्ञानं यस्य स श्रुतोपनिषत्कः। तस्य या देवया- पाख्या गतिः भुतौ स्मृतौ च प्रसिद्धा सैवेहाक्षिपुरुषषिदोऽभिधीयमाना कश्यत इत्यन्वयः। उच्वरेण पथा तपआदिना साधनेनादित्योपलक्षितं हैरण्य- 25

१. A. यती- २. A. भ्रुंतं समस्तोपनिषद्रहस्य समासभुतोप- i187

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ.१.पा.२. स. १७.

भाष्यम् मभिजयन्ते। एतदै माणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्ते" इति; स्मृतावपि "अभिर्ज्योतिरह: शु्कः षण्मासा उत्तरायणम्। 5 तत्र पयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना:॥" इति; सैवेहाक्षिपुरुषविदोऽभिधीयमाना दश्यते । "अथ यदु चैवा- स्मिमशव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभवन्ति" इत्युपक्म्य "आदित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रस्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्ते 10 नावर्तेन्ते" इति। तदिह ब्रह्मविद्विषयया गत्या अक्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते।। अनवस्थितेरसंभवाच्च नेतरः॥ १-२-५७।। यत्पुनरुक्तं छायात्मा, विज्ञानात्मा, देवतात्मा वा स्यादक्षिस्थान प्रकटार्थविवरणम् 15 गर्मे पद प्राप्नुवन्ति। सकलप्राणकरणाधारमित्यर्थः । अस्मिध्युपासके सृते यदि शव्यं शवसंबन्धि संस्कारादिकं कुर्वन्ति ज्ञातयो यदि, यदि वा न उभय- याप्यप्रतिहतज्ञानफला: तेऽर्चिरमिमानिनें देवतां प्राप्तुवन्ति।वतोऽहर्दवताम्, तंतः शुक्कपक्षदेवताम्, ततः षण्मासोपलक्षितोत्तरायणदेवताम्, ततः संवत्सर- देवताम्, तत आदित्यम, ततश्चन्द्रमसम्, ततो वैध्युतम्,तत् तत्र सिपितान् ब्रह्म- 20 लोकाद्वतीर्यामानवः पुरुष उपासकान ब्रह्म गमयति। देवैरप्रयादिभिरधि- छ्ठितः पन्था देवपथः । ब्रह्मणा गन्तव्येनोपलक्षितो ब्रह्मपथः । पतेन पथा ब्रह्म प्रतिपद्यमाना: इम मनोस्सगे जन्मजरामरणावृत्तियुक्तं नावर्तन्ते न प्रवि- शन्तीस्वर्थः । भवत्वेवं ततः किमित्याशङ्कयाइ-तदिहेति ॥ उत्सर्गसवयं पश्ञाभभिविदामपि प्रकरणादर्चिरादिगतेरिष्टत्वात्।। 25 अनवस्थितेरसंभवाच नेतरः ॥। एवं सिद्धान्तमुपपाद्य परोकिपराकरणाय परं सूत्रमवतारयति- अनवस्थितेरिति ।। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रतिबिम्बस्य बिम्वसन्भावाधीनस १. T,T1, P and TM. कारणा- ४. T omits प्रतिबिम्बस्य २. TM omits ततः ... संवस्सर देवतां A. प्रतिबिम्नितस्य २. T, T1, P and A. परोक्त-

188

अन्तराधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

इति, अत्ोच्यते-न छायात्मादिरितर इह ग्रहणमईति। कस्माद? अनवस्थितेः । न तावच्छायात्मनश्चस्ुषि नित्यमवस्थानं संभवति। यदैव हि कश्ित्पुरुषश्रक्ुरासीदति तदा चश्रुषि पुरुषच्छाया दश्यते, अपगते तस्िन दश्यते । "य एषोऽक्षिणि पुरुषः" इति च क्षतिः 5 संनिधानात् स्वचश्रुषि दृश्यमानं पुरुषम्ुपास्यत्वेनोपदिशति। न चोपा- सनाकाले छायाकरं कंचित्पुरुषं चक्षुःसमीपे संनिधाप्योपास्त इति युक्तं कल्पयितुम् । "अस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति" इति श्रुतिः छायात्मनोऽप्यनवस्थितत्वं दर्शयति । असंभवाच तस्मिभ्रमृत- त्वादीनां गुणानां न छायात्मनि प्तीतिः । तथा विज्ञानात्मनोऽपि 10 साधारणे कृत्स्शरीरेन्द्रियसंबन्धे सति चक्षुष्येवावस्थितत्वं वक्तुं न सकयम्। ब्रह्मणस्तु सर्वव्यापिनोऽपि दृष्ट उपलब्ध्यर्थो हृदयादिदेश्विशेष-

प्रकटार्थविवरणम्

द्रावत्वात् सदानवस्थानान्न सदान्योपासन सिध्यतीत्यर्थः। किश्ञाव्यवधानात् स्वचक्षुस्स्योपासनं वक्तव्यम्। न चे तस्य स्वचक्षुषा दर्शन सम्भवतीस्याह- 15 य एषोऽक्षिणीति ॥ तर्हि पुरुषान्तरं साभनेधाप्य तदभ्य[तद्श्य]स्योपासन भविष्यतीस्याह-न चेति॥ कल्पनागौरवादित्यर्थः। अनवस्पिंतत्वे श्रुर्ति प्रमाण- यति-अस्य चेति॥ अस्यैव छायाकारस्य नाशमन्वनन्तरमेष छायातर्मा नश्य- तीतर्थ:। "असंभवाब"इति सूत्रभागं व्याचष्टे-असंभवाचेति। जीवनिरा- करणपरतया सूत्रं योजयति-तथा विज्ञानात्मनोऽपीति ॥। नापि तस्य चक्षु- 20 व्येवाभिव्यक्ता येन तओ्ोपासनमुपदिश्येत। ल्ानविशेषं विनाप्यहमित्य- भिव्यकिदर्शनादित्यर्थः । तर्हि म्रहाणोऽपि सर्वत्र विद्यमानत्वाध चक्षुष्पेवाव- सानमित्याशङ्याद-ब्रह्मणस्त्विति ॥ नतु जीवो अ्रझाभिन्न एव । कयं तत्र

१. A. छायास्मानं दर्धयती २. A. सथानं बिना-

189

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [न. १.पा. २. सू. १८.

माध्यम्

संबन्ध:। समानश्च विज्ञानात्मन्यव्यमृतत्वादीनां गुणानामसंभवः । यद्यपि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽनन्य एव, तथाप्यविद्याकामकर्मकृतं तस्मिन्मर्त्यत्वमध्यारोपितं भयं चेत्यमृतत्वाभयत्वे नोपपधेते । संयद्रा- 5 मत्वादयश्वैतस्मिमिम्ननै वर्यादनुपपत्रा एव । देवतात्मनस्तु "रश्मिभिरे- पोऽस्िन्प्रतिष्ठितः" इति अ्ुतेर्यद्यपि चक्षुष्यवस्थानं स्यात्, तथाप्या- त्मत्वं तावन् संभवति, पराग्रूपत्वात । अमृतत्वादयोऽपि न संभवन्ति, उत्पचिमलयश्रवणात् । अमृतत्वमपि देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम्। ऐन्पर्यमपि परमेश्वरायचम्, न स्वाभाविकम्। "भीषास्माद्वातः पवते। 10 भीषोदेति सूर्यः । भीषास्मादभिश्चेन्द्रश्व । मृत्युर्धावति पञ्चमः" इति मन्त्रवर्णाद। तस्मात्परमेश्वर पवायमत्षिस्थान: प्रत्येतव्यः । अर्स्मिश्र पक्षे "हश्यते" इति मसिद्धवद्ुपादानं शास्त्राध्यपेक्षं विद्वद्विषयं मरोच- नार्थमिति व्याख्येयम्।।

प्रकटार्थविवरणम्

15 असुतत्वाद्यसंभव इत्याराङ्याह-यद्यपीति ॥ "असंभवाच" इति सूत्रभाग देवतापाकरणे योजयति- देवतात्मनस्त्विति ।। एष आस्मेत्युपकौसलं प्रत्वास्मत्वेनासिपुरुषमुपदिदेशाचार्यः। तन्न संमवति देवतापक्ष इत्यर्थः।

संयद्वामत्वादिकमपि न संभवतीत्याह-ऐश्वर्यमपीति ॥ भीषा भवेना- 20 सात्परमेश्वरात् पवते चलति.वायुरित्यर्थः। ननु परमेश्वरपरिभ्रहेऽपि डश्यत इति नोपपाद्यत इत्याशङ्याह-अख्ग्रिंश्र पक्ष इति॥ दर्शनशब्दोऽयमुपलण्धि- पर्याय:। तत्र शाखीयस्य दर्शनस्य शास्रमेव समरिहितं करणमिति विद्वत्पसिद्धं शाख्री यमेव दर्शन सिद्ध बद्मूधते Sद्ञानामनुरागजननार्थमिस्यर्थ:। 190

भन्तयांम्यचिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात्॥१-२-१८॥ "य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूंतान्यन्तरो यमयति" इत्युपकम्य श्रूयते "यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो ्यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त 5 आत्मान्तर्याम्यमृतः" इत्यादि। अल्ाधिदेवतमधिलोकमधिवेदमधियज्ञ मधिभूतमध्यात्मं च कश्चिदन्तरवस्थितो यमयितान्तर्यामीति श्रयते। स किमधिदैवाद्यभिमानी देवतात्मा कश्ित, कि वा पाप्ताणिमाधैन्वर्यः कश्िद्योगी, किं वा परमात्मा, किं वार्यान्तरं किंचित, इत्यपूर्वसंज्ञा- दर्शनात्संशयः । कि तावनः प्रतिभाति१ संज्ञाया अप्रसिद्धत्वात्संशञिना- 10 प्यमसिद्धेनार्थान्तरेण केनचिद्धवितव्यमिति। अथ वा नानिरूपित- प्रकटार्थविवरणम् अन्तर्याम्यषिदैवादिपु तद्धर्मव्यपदेशाद्।। अन्तर्यामिब्राह्मणं विषयवाक्यमाह-य इमं चेति॥ आपातपतिपन्मर्थ- माह-अनेति ॥ "यः पृथिव्यां तिष्ठर" इत्यादिना देवताः पृथिव्यम्न्याधा: 15 अधिकृस्य कश्िधयंमयिता श्रयते।तथा यस्सवेंधु लोकेषु इस्यधिलोकम् ; यस्सवेंधु वे देष्वित्यधिवेदम् ; वेस्सर्वेंधु भूतेष्वित्यधिभूतम् ; तथा प्राणादि[यः प्राणे इस्या दि] य: आत्मानि तिष्ठन्नित्येतदन्तमध्यात्मम्: प्राणादिपदार्थानधिकृत्य किचिननिय- न्तावा ततः प्रथते। तत्र संशयमाह-स किमिति ॥ पूर्वत्र दश्यत इति प्रसि- द्वानुवादिनी श्रुति: बहुतरश्रुतिलिक्गाद्यनुरोधेनार्थविशेषपरतया निर्णीता। मत्र 20 स्वयमन्तर्यामिशब्द एवाप्रसिद्धार्थः। मतो नास्यारथो निर्णीतव्यो डित्थड- पित्थादिशब्दार्थवदिति पूर्वपक्षामासमाह- किं तावदिति ॥ मध्ययन- विष्युपाचस्य पुरुषार्थान्वयो वाच्य: अनिर्धारितस्य च तदसंभवादवइयं निर्धा- रणमपेक्षितमिसय परितोषादाह-अथवेति ॥ न डित्थादिशब्दसाम्थमिस्याह-

.१. TM and A. दमयिता ५. TM omits यः ... भूतम् २. TM omits रति ६. TM adds रति २. A. देवेपु .. TM. वशनिर्धा- Y. A. दव

191

[अ. १. पा. २. सं. १८.

भाष्यम् रूपमर्थान्तरं शक्यमस्तीत्यभ्युपगन्तुम्। अन्तर्यामिशब्दशान्तर्यमनयोगेन पटृत्तो नात्यन्तममसिद्ध:। तस्मात्पृथिव्याद्यभिमानी कम्मिदेवीऽन्तर्यामी स्यात्। तथा च श्रूयते "पृथिव्येव यस्यायतनममनिलोको मनो 5 ज्योति:" इत्यादि। स च कार्यकरणवच्वात्पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठुन्यमय- तीति युक्तं देवतात्मनो यमयितृत्वम् । योगिनो वा कस्यचित्सिद्धस्य सर्वानुप्रवेशेन यमयितृत्वं स्यात। न तु परमात्मा प्रतीयेत, अकार्य- करणत्वात्: इत्येवं पास्ते इदसुच्यते- योऽन्तर्याम्यधिदैवादिषु श्रयते स परमात्मैव स्यात्, नान्य इति। 10 कुतः१ तद्धर्मव्यपदेशाद। तस्य हि परमात्मनो धर्मा इह निर्दिश्यमाना दृश्यन्ते। पृथिव्यादि तावदधिदैवादिभेदभिन्नं समस्तं विकारजातमन्त- स्तिष्ठन्यमयतीति परमात्मनो यमयितृत्वं धर्म उपपद्यते । सर्वविकार- कारणत्वे सति सर्वशक्त्युपपचेः । "एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः" इति

प्रकटार्थेविवरणम् 15 अन्तर्यामिशब्दश्ेति । अझिलोंको भोग्यदेहः मनो ज्योतिर्मासक मनसा हि देवेता सर्वे वेत्तीत्यर्थः। तस्य कार्यकरणवत्त्वादुपाध्यायवत्नियन्तृत्वमपि संभवतीत्याह-स चेति ॥ पृथिव्याविदेवंतायास्तत्र तंत्रे प्रतिनियतत्वात् सर्वांनुप्रवेशेन नियन्तृत्वानुपपततेरेकत्वायोगाश्वापरितोषादाह-योगिनो वेति।। ननु यस्येश्वरस्यानुप्रहाद्योगिनोऽपि नियमानादिसामर्थ्य स किमित्युपेक्षित 20 इस्याशङ्याह-न तु परमात्मेति ॥ योगिनि सृष्टयुस्तरकालीनतया सकल- जगेभियम्तृत्वानुपपसेः, इह चैकस्य सकलजगन्नियन्तृत्वप्रतीतेः, थम- वितृत्वधर्मेण व धर्मिप्रहणे साधनसाध्यधर्मिग्रहणाववरं नित्यसिद्धयमयितृत्व- धर्मिग्रहणं कल्पनालाघवात् ; अतोऽन्तर्यामिशन्द: साधारणोऽपि परमातमन्येव समन्बित इत्यमिप्रेत्याह-एवं पाप्त इदसच्यत इत्यादिना ॥ देवतापसे

१. TM. अमे: . A omits त् १. A adds वष Y. A. जगस्कर्तुत्वानु-

192

अन्तर्याम्बधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

चात्मत्वामृतत्वे सुख्ये परमात्मन उपपदेते। "यं पृथिवी न वेद" इति न पृथिवीदेवताया अविज्ञेयमन्तर्यामिणं ब्रुवन्देवतात्मनोऽन्यमन्तर्यामिणं दर्शयंति। पृथिवी देवता हि "अहमस्मि पृथिवी" इत्यात्मानं विजानीयात्। 5 उपपद्यत इति। यत्वकार्यकरणस्य परमात्मनो यमयितृत्वं नोपपद्यत इति, नैष दोष :; यन्नियच्छति तत्कार्यकरणैरेव तस्य कार्यकरणव- कोपपतेः। तस्याप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्थादोषश्च न संभवति, भेदा- भावात्। भेदे हि सत्यनवस्थादोषोपपचिः। तस्मात्परमात्मैवान्तर्यामी॥

प्रकटार्थेविवरणम् 10

दूषणान्तरमाह-यं पृथिवीति ॥ किं च देवताया विभ्रहवत्वादउष्टत्वादिव्यप- देशेऽपि न मुख्य उपपद्यत इत्याह-तथा अदृष्ट इति।। नियन्तृत्वे न कार्यकारण- वतवं प्रयोजकम्, किन्तु चिच्छक्तिमत्वम्; तथ्चेश्वरस्यानपेक्षागमादेव सिद्धम्; न चापहोतुं शक्यं लौकिकसामान्यतोदर्शनेन, अन्यथा अतिप्रसङ्गादि- स्याह-नैष दोष इति। अथाप्येव तवाग्रहः अवश्यं कार्यकारणवत्वेन 15 भवितव्यम्, तहि यथोपाध्यायो देहान्तरासंयुक्तोऽपि सवदेह नियमयति, तथेश्व- रोऽपि देहान्तरासंयुक्त एवेतरदेहादिनियामको भविष्यतीस्याह -यन्नियच्छ- तीति। ननु स्वदेहनियन्तुरपि जीवस्यान्यो नियन्ता चेत् नहिं तस्याप्यन्यः स्यादविशेषादित्याशङ्रयाह-तस्याप्यन्य इति ॥ निरकुशं सर्वनियन्तृतवं श्रुतिः प्रतिपाठ्यति। तत्र तस्याप्यन्यक्षेत्नियन्ता स एव सर्वनियन्ता स्याल्, 20 न पूर्व:, तम्ात् सर्वनियन्तरि भेदाभावादनुमानस्य चागमवाधितत्वाभानव- लेस्र्थ:।

१. A omits स्वदेहं ... रोऽपि २. TM. न्तृस्वभ्ुति;

193 25

ब्रह्मसूलभाष्यव्यारूयानम् [म. १. पा. २, सू. १९.

भाग्यम् न च स्मार्तमतद्दर्माभिलापात्॥१-२-१९॥ स्यादेतत् । अदृष्टत्वादयो धर्माः सांख्यस्मृतिकल्पितस्य प्रधा- नस्याप्युपपद्यन्ते, रूपादिदीनतया तस्य तैरभ्युपगमात्। "अपतर्क्र्यम- 5 विज्ेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः" इति हि स्मरन्ति। तस्यापि नियन्तृत्वं सर्वविकारकारणत्वादुपपद्यते। तस्मात्पधानमन्तर्यामिशब्दं स्यात् । "ईक्षतेर्नाशब्दम्" इत्यत्न निराकृतमपि सत् प्रधानमिहादृष्टत्वादिव्यपदेश- संभवेन पुनराशङ्कयते । अत उचरमृच्यते-न च स्पार्त प्रधानमन्तर्यामि- शब्दं भवितुमईति। कस्मात्१ अतद्धर्माभिलापात्। यद्यप्यदष्टत्वादिव्यप- 10 देशः प्रधानस्य संभवति, तथापि न द्रष्टत्वादिव्यपदेशः संभवति, प्धा- नस्याचेतनत्वेन तैरभ्युपगमात् । "अदृष्टो द्रषाश्चुतः श्रोतामतो मन्ता- विज्ञातो विज्ञाता" इति हि वाक्यशेष इह भवति। आत्मत्वमपि न प्धानस्योपपद्यते ।।

15 रस्तर्वन्तर्यामी भवतु। शारीरो हि चेतनत्वाड्ष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता च भवति, आत्मा च प्रत्यक्त्वात्। अमृतश्ञ, धर्माधर्मफलोपभोगोप- पत्तेः । अदष्टत्वादयश्च धर्माः शारीरे प्रसिद्धाः, दर्शनादिक्रियायाः प्रकटार्थविवरणम्

20 राङ्ोत्तरं सूत्रं व्याचष्टे-स्यादेतदिति ॥ इत्यं महदादिरूपेण प्रधानं किमिति प्रवर्तते, अन्यथा कस्मान्न प्रवर्तते, इति तर्कस्य विषयो न भवति, मूढत्वादिस्याह-अपतर्क्र्यमिति ॥ रूपादिहीनतया विज्ञेयं चक्षुराद्ग्राह्यम् प्रसुप्तमिव र्सर्वतः सर्वासु विश्षु; जडमित्यर्थः॥ उत्तरसूत्रनिरस्यामाशङ्कामाह-यदि प्रधानमित्यादिना । अन्यथाक- 25 ताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गादमृत इत्यर्थः । क्रिया हिसर्वा केर्मकारकं व्या-

१. TM omits सर्बत :. २. A omits कर्म.

194

अम्तर्याम्वधिकरणम् ५.] पकटार्थवितरणम्

भाष्यम् कर्तरि प्रतुत्िविरोघाठ्; "न दष्र्द्रष्टारं पश्येः" इत्यादिश्ुतिभ्यक्च। तस्य च कार्यकरणसंघातमन्तर्यमयितुं शीलम्, भोक्तृत्वात्। तस्मा- च्छारीरोऽनतर्यामीत्यत उत्तरं पठति- शारीरश्ष्ोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ १-२-२०॥ नेति पूर्वसूतरादनुवर्तते। शारीरश्च नान्तर्यामी स्यात । कस्मात्? यद्यपि द्रष्टत्वादयो धर्मास्तस्य संभवन्ति, तथापि घटाकाशवदुपाधि- परिच्छिन्नत्वान्र का्त्स्न्येन पृिव्यादिष्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं च शक्रोति। अपि चोभयेपि हि शाखिन: काण्वा माध्यंदिनाश्ान्तर्यामिणो भेदेनैनं शारीरं पृथिव्यादिवद्धिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाधीयते। "यो विज्ञाने 10 तिष्ठन्" इति काण्वाः । "य अत्मनि तिष्ठन" इति माध्यंदिनाः। "य आत्मनि तिष्ठुन्" इत्यस्मिस्तावत्पाठे भवत्यात्मशब्दः शारीरस्य वाचकः । "यो विज्ञाने तिष्ठन्" इत्यस्मिन्नपि पाठे विज्ञानशव्देन शारीर उच्यते । विज्ञानमयो हि शारीर इति। तस्माच्छारीरादन्य प्रकटार्थविवरणम् प्रोति, न स्वाश्रयम्; न ह्सिधारया सैवासिधारा छिद्यत इत्याह-कर्तरि 15 पवृत्तिविराधादिति ॥ लौकिक्या दष्टे: द्रष्टारं तयैव रष्टया त्वं न पच्चये: न शक्कोषि द्रषटुमित्यर्थः॥ शारीरश्षोभयऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥। अपिशब्दसूचितं हेतुं व्याल्याय कण्ठोकतं व्याचष्टे-अपि चोभये- जपीति । आत्मविज्ञानशब्दाभ्यां बुद्धिरुव्यत इत्याशंङ्कयाह-यो विज्ञान 20 इति । आत्मनीत्यात्मशब्दस्य चेतने रूढत्वात्तवनुसारेण विज्ञानशम्द्ेनापि बुध्युपाधिके एवोच्यंत इत्यर्थ:। "भेदेनैनम्" इति सूत्रास्तात्विक एव भेदोऽन् विवक्षित इति मन्दषुद्धे: कस्यचिदाशङ्का जायते, तननिरासाय चोधमु- १. TM omits इत्याशक्कयाह. १. A omits उभ्यते. २. T. बुद्ध पुपासित.

195

असमूतभाध्यव्यालयानम् [भ. १. पा.२. सू.२०.

मान्यम् ईनपरोऽन्तर्यामीति सिद्धम्। कर्य पुनरेकस्मिन्देरे हौ द्रष्टारावुप- पधेते, यश्ायमीन्वरोऽन्तर्यामी यश्चायमितरः शारीर:१ का पुनरिहा- सुपपचिः१ "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्यादिक्वतिवचनं विरुध्येत। 5 अल हि मकतादन्तर्यामिणोऽन्यं द्रष्टारं शतारं मन्तारं विज्ञातारं चात्मानं पतिषेधति। नियन्त्नन्तरप्रतिषेषार्थमेतद्वचनमिति चेत, न;

पितकार्यकरणोपाधिनिमित्तोऽयं शारीरान्तर्यामिणोर्मेंदव्यपदेश:, न पार- मार्थिक:। एको हि परत्यगात्मा भवति, न दौ पत्यगात्मानौ संभवतः ।

10 प्रकटार्थविवरणम्

हावयति-कथं पुनरिति। मुत्योक्त्वान्नानुपपत्तिरित्याह-का पुनरिति॥ पूर्वमपि भुत्या तास्धिको मेदो नोक एव, वाक्यशेषविरोधादिल्याह-नान्यो- तोऽस्तीति।। गत्यन्तरं शङ्कते-नियन्त्रन्तरेति ॥ तर्वयमाप्तप्रतिषेधप्रसङ् शत्याह-नेति ॥ कि चाविशेषेण द्रष्टमांत्रभेदनिरासाय प्रवृत्ता भ्रुतिर्षिशेषे 15 व्यवस्ाप्यमाना पीडिता स्यादित्याह-अविशेषेति ॥ तस्ा तात्विकद्रष्ट- भेदे प्रमाणाभावादेकसिन् देढे चैकस्यैव द्रष्ट: प्रसिद्धे: कथं हौ द्रष्टरावुष्येते इति सूकम्। सह्यं तारिय को द्रेष्ट्रमेदो नास्त्येव। तथापि यथोदकाधारे निजाकाशे विद्यमानेऽपि तत्रैव प्रतिबिम्बाकाशो वतते, तथा मायोपाधिके नियन्तरीश्वरे विदयमानेऽपि मायापदेशरूपाज्ञानेवु प्रतिविम्बितानां जीवानामप्यवसोनं निय- 20 म्यानां न विरुष्यत इस्यमिप्रेस्याह-अत्ोच्यत इति ॥ नतु नियम्यनियामक- भावन भेदशेद्तर्हि स्वरूपैक्ये कि प्रमाणमित्याशङ्कयाह-एको हीति ।। "एको- देवस्सर्वभूतेयु गूढ:" इत्यादिभ्ुतेरेक एव चिद्धातुरुपाधि प्रत्युपाधि प्रत्य्जति प्रतिबिम्बित इति प्रस्यगात्मोष्यते। न हौ प्रस्यगात्मानौ संभवतः, प्रमाणाभा- पाव्, वस्तुतः परिच्छिमतयानात्मत्वप्रसङ्गामेस्र्थः। नतु सरूपैक्ये सति १. A. भेदमात्र. 2. A. खान. २. TM. अब्टूमेदा. Y. A. प्रत्युपाषि च प्रतिवि-

196

महश्वत्वाद्यचिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणम् ा्यम् एकस्यैव तु मेदव्यवहार उपाधिकृत:, यथा घटाकाशो महाकाश इति। ततश् ज्ञातृज्वेयादिभेदश्ुतयः परत्यक्षादीनि च प्रमाणानि संसारानुभवो विधिप्रतिषेधशास्त्रं चेति सर्वमेतदुपपद्यते । तथा च श्रुति :- "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" इत्यविद्याविषये सर्वे व्यवहारं 5 दर्शयति। "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूचत्केन कं पशयेत्" इति विद्या- विषये सर्वे व्यवहारं वारयति॥ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥१-२-२१॥ "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" "यतदद्रेश्यमग्राह्ममगो- तमवर्णमचसुःश्रोतं तदपाणिपादं नित्यं विस सर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्ययं 10 यह्मतयोनिं परिपश्यन्ति धीरा:" इति श्रृयते । तत्र संशय :- किमय- मद्रेश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्याद, उत शारीर:, आहोखित प्रकटार्थविवरणम्

तस्य मेदायोगात् सकलव्यतहारविलोप: स्यादित्याशङ्कयाह-एकस्य त्विति।। तस्मादविद्यासिद्धेनैव भेदेन नियम्यनियामकभाष इति सिद्धम् ॥ 15 अदृश्यत्वादिगुणको धर्मीक्तेः॥

माथर्वणगतं विषयवाक्यं पठति-अथ परेति ॥ अद्रेश्यमदश्यं श्रानेन्द्रि- याविषय: कर्मेन्द्रियाविषयोऽम्राह्यम् ; अगोत्रं वंशहीनम् ; अवर्ण जाति- हीनम् ; न केवलमिन्द्रियाषिषय: इन्द्रियहीनं वेताह-अचक्षुःश्रोत्रं न विद्येते चकुभोजे अस्येति; न विद्यते पाणिपादं यस्य तदपाणिपादम्; र्कर्मेन्ट्रियोपल- 20 कणम् नित्यं विनाशाभावोपलक्षितसत्ताकम ; विभुम् ; प्रभुं सर्वगतं सर्वा्यव- धानाव; सुक्ष्मं दुर्शानतवाठ: तद्व्ययम पक्षयाभावात्। यद्सरं भूतयोनि भूतकारणं धीरा: परिपश्यन्ति तदकरम्, यया विद्ययाधिगम्यते सा परेत्यर्थ:मवश्यत्वादि- साधारणधर्मनिर्देशात् संशयमाह-तल्नेति ॥ पूर्वत्र साधारणस्याप्यन्तर्यामि- शण्द्य् लाघवतकेसाहां य्याभनित्यसिद्ध नियन्तृत्वोपादानेनेश्वरपरत्वं प्रत्यपीप- 25

१. A adds मस्य. २. TM omita प्रमुं.

197

अससूतभाज्यव्यालयानम् [ब. १. पा २, सू. ११.

भाष्यम् पेरमेन्पर इति। तत्न प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति युक्तम्, अचेतना- नामेव तडृष्टान्तत्वेनोपादानाव "यथोर्णनाभि: सजते गृह्गते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति। 5 यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम्।" इति। ननूर्णनाभि: पुरुषश्च चेतनाविह दष्टान्तत्वेनोपाचौ: नेति मूम: । न हि केवलस्य चेतनस्य तत्न सूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं वास्ति। चेतनाधिष्ठितं सचेतनमूर्णनाभिशरीरं सूत्रस्य योनि:, पुरुष- शरीरं च केशलोम्रामिति मसिद्म् । अपि च पूर्वत्ादृष्टत्वाद्यभिलाप- 10 संभवेऽपि द्रष्टत्वाद्यभिलापासंभवात् प्रधानमभ्युपगतम् । इह त्वदृश्य- त्वादयो धर्माः पधाने संभवन्ति । न चात्र विरुष्यमानो धर्मः कश्चि- दभिलप्यते । ननु "यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इत्ययं वाक्यशेषोऽचेतने प्रधाने न संभवति, कर्थ प्रधानं भूतयोनि: प्रतिज्ञायत इति; अत्ो- ज्यते-"यया तदक्षरमधिगम्यते" "यचदद्रेश्यम्" इत्यक्षरशब्देना- 15 दश्यत्वादिगुणकं भूतयोनि श्रावयित्वा पुनरन्ते श्रावयिष्यति-"अक्ष- रात्परतः परः" इति। तत यः परोऽक्षराच्छृतः स सर्वक्ञः सर्ववित्संभ-

प्रकटार्थविवरणम्

दद्। इदापि ताहें साधारणस् डश्यत्वादिधर्मस्याचेतनानां डष्टान्तत्वेनोपा- दांनलक्षणतर्कवलात् प्रधाननिष्ठत्वमिति पूर्वपक्षमाह-तत्नपधानमिति ।।ऊर्ण- 20 नाभिर्भूताकीट :; खशरीराध्यतिरिकांस्तम्यून् सृजत्युपसंहरति चेत्र्थ: । नम्वि- स्यादिना रषान्तमाकिप्य संमाधसे। नतु पूर्वत्र निरस्ं प्रधानं कथं पुनरिदा- शङ्पत इत्याशङ्याइ-अपि चेति ॥ यद्यपि खवाक्ये प्रधाने विरय्यमानो धर्मों नास्ति तथापि वाक्यरोषे भूयत ईत्याह-नतु य इति । वाक्यशेषस्य अगतिमितकारणेश्वरपरत्वान तेन विरोध इलाइ - अलोज्यत इवि ॥

१. A. इल्माइडपार.

198

माच्यम् विष्यति। प्रधानमेव स्वक्षरश्दनिर्दिर्ष्ट भूतयोनिः। यदा तु योनि- शब्दो निमित्तवाची तदा श्ारीरोऽपि भूतयोनि: स्याद्, धर्मावर्मारभ्यां भूतजातस्योपार्जनादिति। एवं पासेऽभिधीयते- योऽयमदश्यत्वादिगुणको भूतयोनि: स परमेश्वर एव स्यात्, 5 नान्य इति। कथमेतदवगम्यते१ धर्मोक्तेः । परमेश्वरस्य हि धर्म इहोच्यमानो दश्यते-"यः सर्वझः सर्ववित्" इति। न हि प्रधानस्या- चेतनस्य शारीरस्य वोपाधिपरिच्छिसट्ष्टेः सर्वज्ञत्वं सर्वविष्वं वा संभवति। नन्वक्षरशब्दनिर्दिष्टान्वृतयोनेः परस्यैव तत्सर्वझत्वं सर्वविच्व च, न भूतयोनिविषयमित्युक्तम् : अतोच्यते-नैवं संभवति; यत्कारण 10 "अक्षरात्संभवतीह विश्वम्" इति पकृतं भूतयोनिमिह जायमानपकृति- त्वेन निर्दिश्य, अनन्तरमपि जायमानमकृतित्वेनैव सर्वज्ञं निर्दिशति- "यः सर्वश्ः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतड्रस नाम रूपममं च जायते"। इति ॥

प्रकटार्थविधरणम् 15

पक्षान्तरमाह-यदा त्विति । प्राण्यडष्टनिमित्ता हि सर्गादिसिद्धि: सुर्यादि- प्रवृत्तिनियतिश्रेत्यर्थः । सिद्धान्तमवतारयति-एवं प्रापेऽभिषीयत इति॥ यदुपक्रमे संदिग्ध तह्वाक्यशेषवशाभ्निर्णीयते। यथा "अक्ताः शर्करा उप- द्धाति" इत्यत्र "तैजे वै घृतम्" इति शेषवशान्निर्णयः, तथेहापि साधारण- स्योपकरमगतस्याउश्वत्वादे: वाक्यशेषाङ्गहपरता निर्णेतव्येत्यर्यः। परस्तनोरक 20 स्मारयति-नन्वक्षरेति॥"जनिकर्तुः प्रकृतिः" इति सरणात् मक्षरादिति प- श्म्या जायमानप्रकतित्वेन निर्दिष्टमक्षरं पुनः पञ्चम्यन्तप्रयोगादेव "तस्मादेत- हरस" इति प्रत्यमिन्ञायते। अतो भूतयोनिविषय एव वाकयशेष इत्याद-अलोच्यत इति॥ "मसरात्परत' पर:" इत्युपरितनोऽपि वाक्यशेष: प्रकृतसर्वज्रमूत- 199

[भ. १. पा २. सू. २१.

भाष्यम् तस्मानिर्देशसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्मकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोने: सर्वज्ञत्वं सर्वबित्वं च धर्म उच्यत इति गम्यते। "अक्षरात्परतः परः" इत्यत्नापि न प्रकृतान्व्तयोनेरक्षरात्परः कश्रिदभिधीयते; कथ- 5 मेतदवगम्यते? "येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच ता तत्वतो ब्रह्म- विद्याम्" इति प्रकृत्य तस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेरदृश्यत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वात् । कर्थं तर्हि "अक्षरात्परतः परः" इति व्यपदिश्यत इति, उत्तरसूतरे तद्वक्ष्यामः । अपि चात्र द्वे विद्ये वेदितव्ये उक्ते "परा चैवापरा च" इति। तत्नापरामृग्वेदादिलक्षणां विद्या- 10 मुक्त्वा ब्रवीति "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" इत्यादि। तत्न परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्षरं श्रुतम्। यदि पुनः परमेश्वरादन्यदद- श्यत्वादिगुणकमक्षरं परिकल्प्येत, नेयं परा विद्या स्यात्। परापरविभागो सयं विद्ययोरभ्युदयनिःशरेयसफलतया परिकल्प्यते। न च प्रधानविद्या निःश्रेयसफळा केनचिदभ्युपगम्यते । तिस्त्रश्च विद्याः प्रतिज्ञायेरन्, 15 त्वत्पक्षेऽक्षराळ््ृतयोने: परस्य परमात्मनः प्रतिपद्यमानत्वात्। दवे एव तु विद्ये वेदितव्ये इह निर्दिष्टे। "कस्मिशु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणं सर्वात्मके ब्रह्मणि विवक््य- माणेऽवकल्पते, नाचेतनमातैकायतने प्रधाने, भोग्यव्यतिरिक्ते वा

प्रकटार्थविवरणम्

20 योनिपर पवेस्याह-अक्षरात्परत इति ॥ येन ज्ञानेनाक्षरं प्रकृतं भृतयोनि सर्वशं पुरुषं सस्यं वेद तां म्रह्मविद्यामुपसननाय शान्तायाचार्य: प्रोवाच प्रबूयादि- त्युपकम्य "अक्षरात्परतः परः" इत्युपदिश्यमानं कथमन्यपरं भवेदिति भाव:। न प्रधानपरं वाक्य चेत् कस्तर्हार्थ इत्याशङ्कयाह-कथं तर्हिति॥ पर- विद्यानिषयत्वाच न भूतयोनिरब्रह्मेत्याद-अपि चात्रेति ॥ क य. विद्याया 25 द्विसंख्यायाः श्रवणमपि तव न स्यादिस्याह-तिस्रशेति।।इतन् पर ब्रह्मैव भूत- योनिरित्याह-कस्मिक्ष भगव इति ॥ अचेतनस्य भोग्यवर्गमात्रस्यैकमयन- माश्रयस्तत्मिन्नित्यर्थः। ब्रह्यविदयेति समाल्ययापि भूतयोनर्त्रहत्वं सिद्ध- 200

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् भोक्तरि। अपि च "स ब्रह्मवि्द्या सर्वविद्यामतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह" इति ब्रह्मविर्द्या प्राधान्येनोपक्रम्य परापरविभागेन परां विद्या- मक्षराधिगमनीं दर्शयन् तस्या ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति। सा च ब्रह्मविद्यास- माख्या तदधिगम्यस्याक्षर स्याब्रह्मत्वे बाघिता स्यात्। अपरा ऋग्वेदादि- 5 लक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपकम उपन्यस्यते ब्रह्मविद्यामशंसायें।

"पुवा होते अदृढा यज्ञरूपा अ्ष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म। एतच्छ्ेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्ति॥"

इत्येवमादिनिन्दावचनात्। निन्दित्वा चापरां विर्द्या ततो विरक्तस्य परविद्याधिकारं दर्शयति- 10

"परीक्ष्य लोकान कर्मजितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायाब्स्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्।।"

प्रकटार्थविवरणम्

मित्याह-अपि च स इति। सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा परिसमापिः यस्यामुत्पन्नायां तत उत्कृष्टपुरुषार्थाभावात् तां ब्रह्मविद्यां ब्रह्मा प्राट्ट स्ेत्यर्थः । यदि प्राधान्येन 15 ब्रह्मविदयैवोपक्रान्ता किमित्यृग्वेदादिलक्षणात्रा पराविद्योच्यत इत्याशङ्कयाह- अपरा ऋग्वेदादिलक्षणेति ॥ ईवा अस्पिरा, अत एवाटढाः। के ते यक्षरूपाः। यज्ञो रूपमुपाधिर्येषां ते यक्षरूपा: ऋत्विगादिव्यपदेशस्य यक्षोपाधिकत्वा- दष्टादश षोडशर्त्वज: पती यजमानश्चंति। क्षयिष्णुफलत्वादपरं कर्म येषु यदा- श्रयमुक्तं श्रुत्या विहितमित्यर्थः। एतदेव कर्म श्रेयस्साधनं न ब्रह्मज्ञानं नामास्तीति 20 मत्वा ये हष्यन्ति ते पुनःपुनर्जरामरणमेव प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । इतश्च परविद्या- शेषत्वेनैवापरविद्योपन्यास इत्याह-निन्दित्वा चेति। प्रत्यक्षत्वादिना कर्म- साध्यान् लोकाननित्यतया विश्ञाय निर्वेदं वैराग्यं प्रस्यायाव्च्छेत् । कथम्? नास्स्यकृतो मोक्ष: कृतेन कर्मणा, अंहं च नित्यफलार्थी, अतः किं कर्मभिरिति

१. A adde प्लवान्तगच्छतीति

201 26

पसमुतमाव्यव्याडयानम् [न. १. पा. २. सु. २२,

भाभ्यम् इति। यचूक्तम्-अचेतनानां पृथिव्यादीनां दष्टान्तत्वेनोपादानादार्षान्ति- केनाष्यचेतने नैव भूतयोनिना भवितव्यमिति, तदयुक्तम् ; न हि दषान्त- दार्श्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्ति: अपि च 5 स्थूला: पृथिव्यादयो दष्टान्तत्वेनोपाचा इति न स्थूल एव दार्श्टान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते । तस्मादद्ृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव।।

विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ॥ १-२-२२॥ इतश् परमेश्वर एव भूतयोनि: नेतरौ शारीरः प्रधानं वा। कस्मात्? 10 विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम्। विशिनष्टि हि मकतं भूतयोनिं शारीराद्वि- लक्षणत्वेन "दिव्यो स्मूर्तः पुरुषः सवाद्याभ्यन्तरो हजः । अमाणो

नामरूपपरिच्छेदाभिमानिनस्तद्धर्मान् स्वात्मनि कल्पयतः शारीरस्योप- पद्यते। तस्मात्साक्षादीपनिषदः पुरुष इहोच्यते । तथा प्रधानादपि 15 पकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिक्षति "अक्षरात्परतः परः" इति। प्रकटार्थविवरणम् विरकस्सन् ब्रहमाणो विज्ञानार्थे गुरुमेवाभिगच्छेत्। गुरुपादोपसर्पणपूर्वकं मोक्ष- साधनद्ानाय श्रवणादिकं कुर्यादित्यर्थः । कारणाद्व्यतिरेक: कार्यस्यात्र विव- सित:, न ते सर्वसाम्यमित्याह-न हि दृष्टान्तेति । सर्वसाम्याभ्युपगमे च 20 सांक्यस्याप्यनिष्टापात इत्याड-अपि चेति ॥ विश्ेषणमेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ।। विशेषणादित्याद्यहेतुं जीवपसापाकरणपरतया योजयति-विशिनष्टि हीति। "मेदव्यपदेशाच" इति द्वितायहेतु प्रधानपसषे योजयति-तथा पधा- नादपीति । असरं सकपेणाविनाशि; अध्याकृतम् मनादिसिद्धम् ; नामरूपयो- 25 बीजस्येश्रत् शकतिरपम्; तत्पारतम्प्र्यात् भूतानां चिलीनानां सूक्ष्म संस्काररूप १. TM adds अपि 2. A omits a

202

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अक्षरमव्याकृतं नामरूपवीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयं तस्यैवोपाषि- भूंत सर्वस्माद्विकारात्परो योऽविकार :; तस्मात्परतः पर इति भेदेन व्यपदिशन् परमात्मानमिह विवक्षितं दर्शयति। नाल प्रधानं नाम किंचित स्वतन्त्रं तत्वमभ्युपगम्य तस्मान्वेदव्यपदेश उच्यते । कितहि? यदि 5 पधानमपि कल्प्यमान श्रुत्यविरोधेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परिकल्प्येत, परिकल्प्यताम्। तस्मान्दरेदव्यपदेशाद परमेश्वरो भूतयोनिरि- त्येतदिह प्रतिपाधते।। कुतश्र परमेश्वरो भूतयोनि :?

रूपोपन्यासाच्च॥ १-२-२३॥ 10

अपि च "अक्षरात्परतः परः" इत्यस्यानन्तरम् "एतस्माज्जा- यते प्राण:" इति माणप्रभृतीनां पृथिवीपर्यन्तानां तच्वानां सर्गमुक्त्वा तस्यैव भूतयोनेः सर्वविकारात्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पश्यामः "अभि्मुर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौं दियः श्रोते वाग्वित्ृताश्च वेदाः। वायु: प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्यां पृथिवी श्रेष सर्वभूतान्तरात्मा।।" 15

प्रकटार्थविवरेणम् वर्ततेऽत्रेति भूतसुक्मम्; तरपद्लक्ष्यस्वरूपाश्रर्य तस्यैध प्रतिबिम्बितस्योपाधिभूतं तखििन्ुपहिते विकारापादकतवादि[त्वद्धि]कार इत्यर्थः। नतु प्रधानाङ्गह्मणो भेदं स्रुवता तादिष्टं स्यादित्याशङ्याह-नात पधानमिति । तत्र मानाभावादि- स्वर्थ:। तसमादनाद्यनिर्वाच्यमायाल्यायां[क्यात्] जगतस्तसिन् प्रधीयमानत्वेन 20 प्रधानराष्रवाच्याद्न्य ईश्वरोऽन्र प्रतिपिपाद्यिषित:॥ रूपोपन्यासान ।। इतय्चेति ॥ ततश् परमेश्वरो भृतयोनिस्सिद्ध इत्यर्थ:। वृत्तिकारमतेन वावदासेपसमाधानपूर्वक सूत्रं व्याचरे-अपि चेत्यादिना॥ अभिर्युलोक: "भसी बाव लोको गौतमाभि:" इति धुतेः। पद्ध्रभामिति पादौ पुथिवी यस्यास्य 25 208

[भ.१. पा. २. सु. २३,

भाभ्यम् इति। तथ परमेश्वरस्यैवोचितम, सर्वविकारकारणत्वाद् ; न शारीरस्य तनुमहिम्न: ; नापि प्रधानस्यायं रूपोपन्यासः संभवति, सर्वभूतान्तरा- त्मत्वासंभवात्। तस्मात्परमेश्वर एव भूतयोनिः, नेतराविति गम्यते। कथं 5 पुनर्भूतयोनेरयं रूपोपन्यास इति गम्यते ! प्रकरणात्, 'एषः' इति च प्रकृतानुकर्षणात् । भूतयोनिं हि प्रकृत्य "एतस्माज्जायते प्राणः" "एष सर्वभूतान्तरात्मा" इति वचनं भृतयोनिविषयमेव भवति; यथोपाध्यायं प्रकृत्य 'एतस्मादधीष्व, एष वेदवेदाङ्पारगः' इति वचन- सुपाध्यायविषयं भवति, तद्द। कथं पुनरदृश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोने- 10 विग्रहवद्रपं संभवति! सर्वात्मत्वविवक्षयेदमुच्यते, न तु विग्रहवत्त्वविव- क्षया इत्यदोष:, "अह्मत्रमहमन्रमह्मन्नम् । अहमन्नादः" इत्यादिवद् ॥ अन्ये पुनर्मन्यन्ते-नायं भूतयोने रूपोपन्यासः, जायमानत्वेनो- पन्यासाद्।

"एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। 15 ं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी।" इति हि पूर्वत्र प्राणादिपृथिव्यन्तं तत्वजातं जायमानत्वेन निरदि- क्षत्। उत्तरत्नापि च "तस्मादभिः समिधो यश्च सूर्य:" इत्येवमादि, प्रकटार्थविवरणम् एष सर्वभूतानामग्तरात्मेत्यर्थः । उपदिश्यतां नाम ; ततः किमित्याशङ्कचाह- 20 तच्चेति । तनुमहिस्ः परिच्छिन्नशक्तेरित्यर्थः। यथा कश्ित् ब्रह्यविद् सार्वात्म्यविवक्षया "अहमन्नम्" "अहमन्नादः"इति साम गायति स, न त्वन्ना- [भ्ाञ्जा]दाभिप्रायेण अपुरुषार्थप्रसङ्गादित्यर्थः। स्वाभिप्रायेण व्याख्यातुं.परव्या- ख्यामाक्षिपति-अन्ये पुनर्मन्यन्त इति ॥ एष सर्वभूतान्तरात्माप्येतसादेष जायत इति पूर्वेणैव क्रियापदेनान्वयात् जायमानत्वेनास्य निर्देश इत्यर्थ:। 25 समिघ इव छुलोकान्ेरभांसको यस्सूर्यस्सोऽपि तम्मादेव जायत इत्पर्थः। १. A omits तनु. 204

परकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "अतश्व सर्वा ओषधयो रसाश्र" इत्येवमन्तं जायमानत्वेनैव निर्दे- क्ष्यति। इहैव कथमकस्मादन्तराले भूतयोने रूपमुपन्यस्येत १ सर्वात्मत्व- मपि सृष्टिं परिसमाप्योपदेक्ष्यति "पुरुष एवेद विश्रं कर्म" इत्या- दिना। श्रुतिस्मृत्योश्च तैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेर्जन्मादि निर्दिश्यमान- 5 सुपलभामहे- "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत। स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मे देवाय हविषा विधेम ।।" इति। समवर्ततेत्यजायतेत्यर्थः। तथा "स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते। 10 आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत।।" इति च । विकारपुरुषस्यापि सर्वभृतान्तरात्मत्वं संभवति, प्राणात्मना सर्व- भूतानामध्यात्ममवस्थानात् । अस्मिन्पक्षे "पुरुष एवेदं विश्वं कर्म" इत्यादिसर्वरूपोपन्यासः परमेश्वरप्रतिपचिहेतुरिति व्यार्येयम् ।। प्रकटार्थविवरणम् 15 यदुक्क सर्वात्मत्वविवक्षयेदसुच्यत इति तत्राह-सर्वात्मत्वमपीति । । नन्वी रशस्यासंभाव्यमानं जन्में निर्दिश्यत इत्याशङ्कयाह-श्रुतिस्मृत्योक्चेति ॥ कमै प्रजापतये तस्मै विधेम परिचरेम । ननु 'हिरण्यगर्भः सृष्टयादाववर्तिष्टेस्ये- तावत् भ्रूयते, न जन्मेत्याशङ्कयाह-समवर्ततेति । जातस्सन् भूतग्रामस्पेश्व- राजया पतिः बभूवेति शेष:। अस्तु श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धं जन्म ; तस्य सर्व- 20 भूतान्तरात्मत्वं कथमित्याशङ्याह-विकारेति ॥ पूर्वकल्पे प्रकष्टज्ञानकर्मातु- ष्ठाता कव्विदयजमान: कल्पादौ हिरण्यगर्मतया प्रादुर्भवति। तस्य च सकल- प्राणाद्यघिष्ठातृत्वात् अधिष्ठान्नधिष्ठेययोश्चभेदात् प्राणारमना सर्वभूतानां अध्यात्मशरीरे तस्यावस्थानं संभवतीत्यर्थः । तस्मादपश्चीकृतमूताद्यभिमानिनो हिरण्यगर्भस्य विश्रहविशिष्टरूपेण तद्धिष्ठेयप्राणादिजन्मानग्तरं जन्म निर्दिश्यत 25 इति। कस्तईिं सूतार्थ हत्याशङ्याह-अस्मिन् पक्ष इति । विश्वं समसं १. A adds यो विकार इति विचारहेतुवां विकार इत्यर्थः । तदिह प्रकृतवाक्ये 2. T, P, TM and A. i

205

ब्रस्यसूत्रभाष्यव्यांख्यांनम्ं [भ. १. पा.२. सु. २४.

भाष्यम्

वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात्॥१-२-२४॥

"को न आत्मा किं ब्रह्म" इति, "आत्मानमेवेमं वैशवानरं संपरत्यध्येषि तमेव नो वरृहि" इति चोपकम्य घुसूर्यवाय्वाकाशवारिपृथि- 5 वीनां सुतेनस्त्वा दिगुणयोगमेकेकोपासननिन्दया च वैध्वानरं परत्येषां

वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमतति प्रकटार्थविवरणम् कर्मसाव्यं तपो मञानं च पुरुष पवेति सर्वात्मकत्वलक्षणरूपोपन्यासान्तयोनि: 10 परमारमा प्रतिपत्तव्य इत्यर्थ:॥ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात्। विषयवाक्यं दर्शयितुसुपक्रममाह-को न इति ॥ "प्राचीनशाल औप- मन्यव: सत्ययत्रः पौलुषिः इन्द्रधुस्नो भालवेय: जन: शार्फराक्ष्य: बुडिल आश्व- तराश्वि: ते हैते महाशाला महाश्रोत्रिया: समेत्य मीमांसां चक्रुः को न आतमा 15 कि ब्रहम" इति। ते व निश्चयमलभमाना निश्िकीर्षयोद्दालकमभ्याजरमुः। सोऽपि न सम्यग्वेदेति सह तेन षडपि कैकर्य राजानमाजरमुः। तैंचोचुः। नर: आत्मानमेवेमं वैश्वानर संप्रत्यव्येषि स्मरसस तमेव नो ब्रद्षीति। स च तान् पमरच्छ तेषां विपरीतज्ञाननिरासेन सम्यग्धानजिभ्राइयिषया औपमन्यव कं स्वमार्मानं उपास्से इति दिवमेवेति होवाच। अनन्तरं राजोवाच 'एष सुतेजा 20 वैश्वानर: यं स्वमात्मानमुपास्से मूर्धा त्वेष आत्मने मूर्धा ते व्यपतिष्यत् यन्मां नागमिष्य:' इति। ततस्सत्ययत्रं पप्रचछ। स चादित्यमित्युवाच। ततश्रैष वे विश्वरूप आत्मा चक्षुष्टे तदात्मन इत्यन्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य:' इति। एवं क्रमेण घुप्रभृतीनां सुतेजस्तवादिगुणयोगं विधायैकैकोपासन- निन्दया च धुप्रभृतीनां वैश्वानरमूर्धादिभावमुपदिश्य परिपूर्णवैश्वानरोपा- 25 सनमासायते "यस्त्वेतम्" इत्यादिना ममिमुख्येन। विशव विमिमीते जानातीत्यभिविमान: । तै प्रादेशपरिमाणं ये उपास्ते तस्य सर्वलोका-

?. T, T' and P. & g: २. A. मब उपाखे

206

वैश्वानराधिकरणम् ७.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तस्य इ वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्षैव सुतेजाश्रमुर्वि्वरूपो वायु: पराण: पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो वस्तिरेव रयि: पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्ळोमानि बर्हिर्हृदय गाईपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाइवनीयः" इत्यादि। तत्न संशय :- किं वैधवानरशब्देन जाठरोऽगिरुपदिश्यते, उत 5 भूताभनिः, अथ तदभिमानिनी देवता, अथवा शारीरः, आहोखित्परमेन्वर इति। कि पुनरत्न संशयकारणम्: वैचानर इति जाठरभूताभिदेवतानां साधारणशब्दपयोगात्, आत्मेति च शारीरपरमेश्वरयोः । तत्न कस्योप- पादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः । कि ताव- त्माप्तम् १ जाठरोऽगनिरिति । कुतः १ तत्र हि विशेषेण कचित्म- 10 योगो दृश्यते-"अयमग्निर्वैववानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमभ्रं पच्यते यदिदमद्यते" इत्यादौ। अगिमात्रं वा स्यात्, तत्सामान्ये- नापि प्रयोगदर्शनात्-"विश्वस्या अमिं सुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमहामकृण्वन्" इत्यादौ । अग्निशरीरा वा देवता स्यात्, तस्यामपि प्रकटार्थविवरणम् 15

श्रयं फलं भवतीत्यर्थः। ध्येयरूपमाह -तस्य हेति॥ पृथकूनानागतं वर्त्म गमन संचरणमात्मा स्वकयमस्येति पृथग्व्त्मात्मा। वायुः सन्वेही मर्ध्यदेहः सर्वगतत्वाद्वडुलो विस्तीर्ण: आकाशः। घस्तिः मूत्रस्थानम्। रयि: आप:। अस्यैव होमाधिकरणत्वसंपादनायां उर एवेत्यादिः। सबीजं संशयमाह-तत्रेत्या- दिना ॥ पूर्वंत्र वाक्योपक्रमगतस्यादृटश्यत्वादे: साधारणस्य वाक्यशेषगतेन 20 सर्वेक्षत्वाुपदेशन ब्रह्मपरत्वमुक्तम्। तेन न्यायेनेहाप्युपक्रमगतस्य साधारण- शब्दस्य वाक्यशेषगतेन होमाधिकरणत्वलिङ्गन प्रसिध्यनुगृह्दीतेन[नेयत्वाव्] जाठर एवोपास्य इति पूर्वपक्षमाह-किं तावदित्यादिना । पक्षाम्तर- माह-अगिमान्नं वेति ॥ विश्वलै भुवनायाझि वैश्वानरमहां केतुं चिंहम्, स्र्योदये हि दिनव्यवहार:, अकण्वन् कृतवन्त इत्यर्थ:। पक्षान्तरमाह-अभ्नि- 25 शरीरावेति।। वैश्वानरस्य सुमतौ शोभनबुद्धौ वयं स्याम भवेव। तस्यास्त-

१. A omits मथ्यदेश्: R. A adds uå

207

पहसूतमाध्यव्याख्यानम् [न. १. पा.२ सु. २४.

भाष्यम् प्रयोगदर्शनात्-"वैन्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा दि कं भुवनाना- मभिश्रीः" इत्येवमाद्यायाः अ्तेर्देवतायामै्वर्याद्युपेतार्या संभवाव। अथात्मशब्दसामानाधिकरण्यादुपक्रमे च "को न आत्मा कि ब्रह्म" 5 इति केवलात्मशव्दपयोगादात्मशब्दवशेन वैधवानरशब्द: परिणेय इत्युच्यते, तथापि शारीर आत्मा स्याद: तस्य भोक्तृत्वेन वैश्वानर- संनिकर्षात, प्रादेशमात्नमिति च विशेषणस्य तस्मिक्षुपाधिपरिच्छिने संभवाद्। तस्मान्नेश्वरो वैन्वानर इत्येवं प्राप्तम्।। तत्नेदमुच्यते-वैध्वानरः परमात्मा भवितुमईति। कुतः? 10 साधारणशब्दविशेषात्। साधारणशब्दयोर्विशेष: साधारणशब्दविशेषः। यद्यप्यंतावुभावप्यात्मवैध्वानरशब्दौ साधारणशब्दौ, वैन्वानरशव्दस्तु तयस्य साधारण:, आत्मशब्दश्च दयोः, तथापि, विशेषो दृश्यते, येन परमेश्वरपरत्वं तयोरभ्युपगम्यते-"तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैच्वानरस्य मुर्घैव सुतेजाः" इत्यादिः। अत हि परमेश्वर एव द्युमूर्धत्वादिविशिष्टोऽव- 15 स्थान्तरगतः प्रत्यगात्मत्वेनोपन्यस्त आध्यानायेति गम्यते, कारणत्वाद। कारणस्य हि सर्वाभि: कार्यगताभिरवस्थाभिरवस्थावस्वात शुलोका- ववयवत्वसुपपद्यते।"स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्मत्ति" इति च सर्वलोकाद्याश्रयं फलं श्रूयमाणं परमकारणपरिग्रहे संभवति, प्रकटार्थविवरणम् 20 द्विषया सुमतिर्भवंत्विति केचित्प्रार्थयन्ते । किमिति एवं प्रार्थना-राजा हि यस्मात् कं प्रजापति:अभिमुखा श्रीरस्येत्यमिश्रीरश्व ईत्ययंः। पूर्वंत्रापरितोंष- मुक्स्वा पक्षान्तरमादसे-अयेत्यादिना । सिद्धान्तमवतारयति-तत इद- सुच्यत इत्यादिना ॥ ननु नायं विशेष: परमात्मगंमकः, तस्य निर्विशेषस्य

25 व्वित्यादिना ॥

१. A adds आध्यान कर्थ पास्य च स्वान्तरमत हट करणत्वादिति॥। २. TM. गतः

208

वैश्वानयचिकरणम् ७.] मकटार्यविवरणम्

भान्यम् "एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रद्यन्ते" इति थ तद्रिदः सर्वपाष्ममदाह- भवणम्, "को न आत्मा कि ब्रझ्" इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपकम :- इत्येवमन्तानि ब्रह्मलिद्गानि परमेश्वरमेवावगमयन्ति। तस्मात्परमेश्वर एव बैभानरः ।। 5

स्मर्यमाणमनुमानं स्ादिति॥१-२-२५।।

इतश् परमेन्वर एव वैन्वानर यहमात्परमेन्वरस्वैव "अभिरास्यं पौर्मृर्धा" इतीटशं तैलोक्यात्मकं रूप स्मर्यते "यस्याभिरास्यं धौर्मृर्धा खं नाभिश्वरणौ क्षिति:। सूर्यश्रध्धुर्दिसः श्रोलं तस्मै लोकात्मने नमः ॥" इति ॥ 10 तत्स्मर्थमार्ण रूपं मूळभूतां श्रतिमनुमापयदस्य वैश्वानरशब्दस्य पर- मेन्परपरत्वेऽनुमानं लिन गमकं स्यादित्यर्यः । इतिशब्दो हेत्वर्ये- यस्मादिदं गमकम्, तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेत्यर्थः। यद्यपि स्तुति- रियम् "तस्मै लोकात्मने नमः" इति, तथापि स्तुतित्वमपि नासति मूळभूते वेदवाक्ये सम्यगीदृटशेन रूपेण संभवति। 15

"यां मूर्धानं यस्य विमा वदन्ति सं वै नार्मि चन्द्रसूर्यो च नेते। दिन: श्रोते विद्धि पादौ क्षिति च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतगणेता।।" इत्येवंजातीयका च स्मृतिरिहोदाहर्तव्या।। प्रकटार्थविवरणम् स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति। 20

नतु स्मुते: स्तुतिरूपत्वात् स्तुतेश्वासदारोपेजापि संभवात् न मूलापेक्षे- वाशबंपाइ-यथपि स्तुतिरियमिति।। 209 27

मान्यम् शब्दादिम्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न तथादृष्ट्रयुपदेशा- दसंभवात्पुरुषमपि चनमधीयते॥ १-२-२६॥ अलाइ-न परमेश्वरो वैन्वानरो भवितुमईति। कुतः! शब्दा- दिभ्योऽन्त:प्रतिष्ठानाथ। शब्दस्तावत्-वैध्ानरशब्दो न परमेश्वरे संभ- वति, अर्यान्तरे रूढस्वाद्: तथामिशब्द: "स एपोऽमिर्वैशानर:" इति। आदिशब्दात् "हृदयं गा्ईपत्यः" इत्याद्यमितेता प्रकल्पनम्; "तथन्क्तं प्रथममागच्छेत्तदोमीयम्" इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरण- तासकीर्तनम्। एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः पत्येतव्यः । तथान्त :- 10 प्रतिष्ठानमपि श्रूयते "पुरुषेऽन्तःपतिष्ठिनं वेद" इति । तथ जाठरे संभवति। यदप्युक्तम् "मू्षैव सुतेजा:" इत्यादेविशेषात्कारणात्पर-

प्रकटार्थविवरणम्

शब्दादिभ्योऽन्तम्पतिष्ठानाच नेति चेभ तयाष्ट्रयुपदेशाद- संभवात् पुरुषमपि चैनमधीयते।।

15 डक्कमपि सिद्धान्तं पुनरासिप्य समाधसे-शब्दादिभ्य इति ॥। वाजस- नेयके हाझिरहस्ये वैश्वानरे अभिशष्द्प्रयोगात् तत्सामान्या ्छान्दोग्येऽपि बैश्वा- नरोऽपिरेव, स व प्राणाहुत्यधिकरणतालिङ्गात् जाठर पवेति निर्ध्धायत इति भाव: । जाठरपरिम्रहे लिङ्गान्तरमाह-तथान्त:प्रतिष्ठानमपीति॥ अगिरहस्े रि सम्रपशं वैश्वानरविद्यामुक्त्वाह""स यो ह वै तमर्झि वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषे- 20 डन्तः प्रतिष्ठितं वेद" इति। पुरुषेऽन्त:प्रतिष्ठितशाझि: जाठर एव प्रसिद्ध इत्यर्थ:। नतु वाज़सनेथकेऽपि चुमूर्धत्वादिभवणाल जाठरपरिग्रह इत्याराङपाह- यदप्युर्तमिति । धुमूर्षत्वादिविशेष: परमात्मपसपाती प्रतिभाति, तथान्त :- प्रततिष्ठानादिलियसहकृतो ऽनन्यादिशन्दो जाठरपसपाती प्रतिमाति। एवं सति 210

भाष्यम् मात्मा वैशवानर इति, अल झूम :- कुतो न्वेष निर्णयः, यदुभयथाषि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो न जाठर- विषय इति। अथवा भूताभेरन्तर्वहिय्ावतिष्ठमानस्यैप निर्देशो भवि- ष्यति । तस्यापि हि घुलोकादिसंबन्धो मन्नवर्णे अवगम्यते-"यो 5 भानुना पृथिवीं दायुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्" इत्यादौ। अथवा तच्छरीराया देवताया ऐश्पर्ययोगाठ चुलोकाधवयवत्वं भवि- ष्यति। तस्मान परमेश्वरो वैश्वानर इति।। अलोच्यते-न तथादृष्टयुपदेशादिति। न शब्दादिभ्य: कारणेभ्यः परमेश्वरस्य पत्याखयानं युक्तम्। कतः १ तथा जाठरापरित्यागेन दष्टथुप- 10 देशात्। परमेश्वरदष्टिहि जाठरे वैश्वानरे इहोपदिश्यते "मनो ब्रह्मेत्यु- पासीत" इत्यादिवत। अथवा जाठरवैध्ानरोपाधि: परमेश्वर हह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते "मनोमयः माणशरीरो भारूप:" इत्यादिवत्। यदि चेह परमेश्वरो न विवस्येत, केवळ एव जाठरोऽभिविवक्येत, ततः "मुर्षैव सुतेजा:" इत्यादेरविशेषस्यासंभव एव स्वात्। यथा तु देवता- 15 भूताभिव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न सक्यते, तथोचरसले प्रकटार्थविवरणेम परमेश्वरोररीकरणं किंकृतम्१ यद्यग्म्यादिशष्द: परमेश्वरे कथंचिभ्चीयते तर्हहि चुमूर्धत्वादिकमेव जाठरोपासनार्थमासीयतामिति भावः। पसाग्तरमाह- अथवेति ॥ इमां पृथिवीम, उत तथा दयां धुलोकम, एते धावाभूमी एवं 20 रोदसीशष्द्रवाक्ये यो भानुरूपेणाततान अम्तरिसषं च व्याप्तवानिस्यर्थ:।।

पाचिकत्वाडा परमेश्रेऽपि लक्षणयामम्यादिघाष्दोपपच्ती न तस्य परमेशर- सिद्राम्पधाकरणे सामर्थ्यमिति भाव:। नतु मुख्ये किं बाधकमिल्ाशडन "अर्संमवाद्" इति सुभभागमवतारयति-यदि चेहेति ॥ उपासनार्थस्ेऽपि 25 आठरे धुमूर्धत्वादेरसत प्रवारोप: व्यान संति संभवे क धुक् इति भाव:। १. A adds भूक 811

ब्हसूंतभाष्यव्यारयानम् [ब.१. पा.२. माभ्यम् वक्ष्यामः। यदि च केवल एत्र जाठरो विवक्येत, पुरुषेऽन्तम्पतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यात्; न तु पुरुषत्वम् ; पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसने- यिन :- "स एषोऽगरिर्वेशवानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमर्मि वैशवानरं 5 पुरुष पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद" इति । परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वाव पुरुषत्वं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयसुपपद्यते । ये तु "पुरुषविधमपि चैनमधीयते" इति सूल्ावयवं पठन्ति, तेषामेषोऽर्य :- केवळजाठरपरि- ग्रहे पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं स्यात, न पुरुषविधत्वम् ; पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिन :- "पुरुषविध पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद" इति। 10 पुरुषविधत्वं च प्रकरणाधदधिदैवत दमूर्धत्वादि पृथिवीप्रतिष्ठितत्वान्तम्, यच्चाध्यात्मं प्रसिद्धं मर्धत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तम्, तत्परिगृह्यते।। अत एव न देवता भूतं च ।। १-२-२७।। यत्पुनरुक्तम्-भूताभेरपि मन्त्रवर्णे धुलोकादिसंबन्धदर्शनाद "मूर्धेब सुतेजा:" इत्यादयवयवकल्पनं तस्यैव भविष्यतीति, तच्छरीराया देव- 15 ताया वैश्वर्ययोगादिति, तत्परिहर्तव्यम्। अतोच्यते-अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वै्वानरः । तथाभूतामिरपि न वैध्वानरः; न हि भूतामेरौष्ण्यप्रकाशमात्नात्मकस्य द्ुमूर्धत्वादिकल्पनोपपद्यते, विकारस्य विकारान्तरात्मत्वासंभवात् । तथा देवतायाः सत्यप्यैन्वर्ययोगे न युमूर्षत्वादिकल्पना संभवति, अकारणत्वात् परमेश्वराधीनैव्वर्यत्वाच। 20 आत्मशब्दासंभवश्च सर्वेरष्वेषु पक्षेषु स्थित एव।। प्रकटार्थविवरणम् "पुरुषमपि वैनमधीयते" इति सूत्रभागं व्याचष्टे-यदि चेति।। नु जाठरस्याप्यापादतलमस्तकव्यापित्वात् पुरुषविधत्वं घटत इत्याशङ्पाह- पुरुषविधत्वं च प्रकरणादिति ॥ नापादतलमस्तकव्यापित्वं पुरुषाकार- 25 त्वमित्यर्थ:॥ अत एव न देवता भूतं च।। उक्कहेतून आरयति-न हि भूताभ्नेरित्यादिना ॥ 212

प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम् साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः।१-२-२८।। पूर्व जाठराभिन्तीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्यु- क्तम् अन्त:पतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन। इदानीं तु विनैव प्रतीकोपाधिकल्प- नाभ्यां साक्षादपि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे न कश्िद्विरोध इति जैमि- 5 निराचार्यो मन्यते। ननु जाठराम्रथपरिग्रहेऽन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं शब्दा- दीनि च कारणानि विरुध्येरन्रिति ; अत्ोच्यते-अन्तःप्रतिष्ठितत्व- वचनं तावन विरुध्यते। न हीह "पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद"

तर्हि यत्मकृतं मूर्धादिचुवुकान्तेषु पुरुषावयवेषु पुरुषविधत्वं कल्पितम्, 10 तदभिप्नायेणेदमुच्यते "पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद" इति। यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां पश्यतीति, तद्व् । अथवा यः प्रकृतः परमात्मा- ध्यात्ममधिदैवतं च पुरुषविधत्वोपाधिः, तस्य यत्केवलं साक्षिरूपम्, तदभिप्रायेणेदसृच्यते "पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद" इति। निश्चिते च

प्रकटार्थविवरणम् 15

साक्षादप्यविरोधं जैमिनि:।। वाजनेयके अगिवाचकमभ्युपगम्य परमात्मनि च जाठरसंबद्धे लक्षणां स्वीकृस्य परमात्मोपासनं तावन्र विरुध्यत इत्युक्तम्। इदानीं तु परमात्म-

रूपं यम प्रसिद्धमूर्धादिचियुकान्तमध्यात्मरूपं तद्नुगतः परमेश्वर उपास्यो 20 न जाठरावष्छिम इत्याह-साक्षादपीति / करशिरश्वरणादिसमुदाय: पुरुष:। तदन्तर्वर्ति मूर्धादिचिषुकान्तरूपं समुदायान्तर्गतत्वान्मूर्धाद्यवयवानां न तूदरान्तरवख्ानं विवसितमित्याह-न हीह पुरुषविधमिति । अथ वा जीव: पुरुषशब्देनोच्यते। तदन्तःप्रतिष्ठितोऽनतर्यामी निर्दिश्यत इस्याह- अथ वायं प्रकृत इति ॥ पवमन्त:प्रतिष्ठानं जाउरापरिग्रहे व्याल्याय शब्दा- 20 दीनि जाठरपरिम्ह कारणानि परमात्मपसे ऽ्यविरुद्धानीस्याह-निमचिते चेति॥

213

[र. १. पा २ सू. २१.

भाष्यम् पूर्वापरालोचनवशेन परमात्मपरिग्रहे, तद्विषय एव वैन्वानरश्द: केन- चिद्योगेन वर्तिष्यते-विश्वश्ञायं नरमेति, विश्वेषां वायं नरः, विश्वे वा नरा अस्येति विश्वानरः परमात्मा, सर्वात्मत्वात्, विश्वानर एव 5 मैपानर: तद्धितोऽनन्यार्थ:, राक्षसवायसादिवद्। अभिशब्दोऽप्यग्रणी- स्वादियोगाश्रयणेन परमात्मविषय एव भविष्यति। गाईपत्यादिकल्पनं माजाहुत्यधिकरणत्वं च परमात्मनोऽपि सर्वात्मत्वादुपपधते।।

रूयातुमारभते- कर्य पुनः परमेश्परपरिग्रहे परादेवमात्रश्चुतिरुपपथत इति वा थ्या-

10 अभिव्यक्तेरित्याइमरथ्यः॥ १-२-२९॥ अतिमात्रस्यापि परमेश्वरस्य मादेशमात्नत्वमभिव्यक्तिनिमित्तं स्याद। अभिष्यज्यते किल प्रादेशमात्रपरिमाण: परमेश्वर उपासकानां कते। पदेशेष्ट वा हृदयादिषुपलव्धिस्थानेषु विभ्वेषेणाभिव्यज्यते। अतः पर- प्रकटार्थबिवरणम् 15 विभ्वेषां वा्यं नरो नेता संहरन्। "नु नये" इति घात्वर्थातुसारात् सर्वें वा जीवा अस्यैव प्रतिबिम्बभूताः॥ अनन्यार्थ इति ॥ प्रकृत्वर्यातिरिक़ोऽन प्रस्य- थाथों न भवतीत्र्य:। यथा रस एव रासं, वय एव वाबस: इति स्वायेंजर्गूंम-

पति जगतोऽअ[जगत् मम्]जन्म प्रापयतीत्यभिरम्रणीरित्यर्यः। मथवा भमितः 20 सवंत्र गत इत्यभि:। मथवाङ्ते जानाति विश्वमित्यमिः, समासादिनैकपय- मापभस्यावयवशकस्यतुसारेण विशिष्टेडयें बृत्ियोंगो मुक्यद्चिमेद एव। तदेवं बाजसनेयकेऽपि परमेश्वरोपासनसिद्धे: न तटलेनापि छान्दोग्यवाक्यं विघट- नीयमिति फलितार्थ:। यय खान्दोग्यगतमेव जाठरलिङ्रमुर्क तंबार-गाई- पत्यादीति।। 25 मार्नां परिमाणमतिक्ान्तोऽतिमान्र: तस्पेति। प्रदेशेु वा मीयते व्यम्यत रवि मादेशमान् इत्याद-प्रदेशेष्ट वेति॥

१. TM omita अण् २. TM. जाकतो

214

माध्यम् मेन्मरेऽपि मादेशमात्रकुतिरभिव्यक्तेरूपपथत इत्याश्मरथ्य आचार्यों मन्यते।। अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ १-२-३०॥ पादेशमालहृदयप्रतिष्ठेन वायं मनसानुस्मर्पते। तेन मादेशमाल इत्युच्यते; यथा पस्थमिता यवा: प्स्था इत्युच्यन्ते, तद्द। यथपि च 5 यवेष स्गतमेव परिमाणं मस्थसंबन्धाव्यज्येत, न चेह परमेश्वरगत किंचित्परिमाणमस्ति यमदयसंबन्धाव्यज्येत, तथापि मयुक्ताया: मादे- समात्नभ्षुतेः संभवति यथाकयचिदनुस्मरणमालम्बनमित्युच्यते। मादेश- मालत्वेन वायमपादेशमालोऽप्यनुस्मरणीयः मादेशमातक्षुत्यर्थवचायै।

मन्यते।। एवमनुस्मृतिनिमिचा परमेम्वरे मादेशमात्रभ्चुतिरिति बादरिराचार्यो 10

संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति॥१-२-३१॥ संपचिंनिमिचा वा स्यात्मादेशमाल्रक्ुतिः। कतःे तथाहि-समान- प्रकरणं वाजसनेपित्राक्णं चुम्रभृतीन्पृथिवीपर्यन्तांजैलोक्यात्मनो बैन्या- प्रकटार्थविवरणम् 15 अनुस्पृतेर्बादरि: ॥ अन्रैव मतान्तरमाह-अनुस्मृतेरिति । सयमेव डषान्तवेवभ्यमाशहप परिहरति-यद्यपीति। संपचेरिति जैमिनिस्वया हि दर्भयति॥ प्रादेशमान्रभुतेर्यथाकयंचित् गतिमुकत्वा अधुना साझाष्य्युक्तामेन 20 गतिमाह-संपचेरिति। अपादेशमात्रमपि परमेश्वरं संपादनेन प्रादेशमान्र- मिव सुविदितवन्तो देवा: परमेश्वरमेवामिसंपता: पूर्वम्। मतो वो पुष्मम्यं तथा १. A adds हदयस्तु परिमाण ... स्मृतौ पलीयमित्यादि [१] यथाकयंचित् हत्यानरणाय ... बनैवे प्रकताभुतः वतम्यर्थ: ॥ 218

[ब.१. पा. २.स. ३१.

भाध्यम् नरस्यावयवानध्यात्ममूर्घप्रभृतिषु चुबुकपर्यन्तेषु देशवयवेष्ड संपाद- यत्मादेशमात्नसंपचि परमेश्वरस्य दर्शयति-"प्रादेशमात्रमिव ह वै देवा: सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा नु व एतान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवा- भिसंपादयिष्यामीति। स होवाच मूर्धानसुपदिशभुवाचैष वा अतिष्ठा 10 वैशवानर इति। चक्षुषी उपादेशन्नुवाचैष वै सुतेजा वै्वानर इति। नासिके उपदिशन्ुवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैन्वानर इति। मुरूयमाकाश- सुपदिशब्ुवाचैष वे बहुलो वैचानर इति। सुख्या अप उपदिशनुवाचेष वै रयिर्वैश्ानर इति। चुबुकम्रुपदिशन्जुवाचैष वै प्तिष्ठा वैन्वानरः" इति। 10 चुबुकमित्यधरं मुखफलकमुच्यते। यदयपि वाजसनेयके धौरतिष्ठात्वगुणा

प्रकटार्थविवरणम् चुप्रभृतीनेतानवयवान् वक्ष्यामि। यथा प्रादेशपरिमाणं वैश्वानरं संपादयिष्या- मौत्यौपमन्यवप्रभृतीन् प्रति वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञाय स राजा कैकय उवाच-किं कुर्वन् १ सवस्य मूर्धानमुपदिशन् कराग्रेण दर्शयन्। एष वै भूरादीन लोकानतील 15 तिष्ठर्तीत्यतिष्ठा धौवैश्वानरस्यावयवः प्रसिद्धे मूर्ति वैश्वानरस्याधिदैवतं यो मूर्धा घुलोक: तडुष्टिः कर्तव्येत्यर्थः। चक्षुषी प्रदर्शयन्ुवाच। "एष वै सुतेजा अदित्योऽधिदैवतं वैश्वानरस्य चक्षुः"इति । वैश्वानर इति सर्वत्र योजना। मुखेनावच्छितं मुख्यम्; मुखे भवा मुख्याः। नतु छान्दोग्यवाजसनेयकयोः नैका विद्या गुणवैलक्षण्यात्। अतो न वाजसनेयकानुसारेणं छान्दोग्य-

सति नाल्पेन वैलक्षण्येन विद्यैक्यप्रत्यभिन्ञायां किंचिद्धीयत इस्यर्थः । सर्व- शाखाप्रत्ययन्यायस्य वश्यमाणत्वाच्य वाजसनेयकगतोSतिष्ठागुणइच्छान्दोग्ये द्रष्टव्यः। छान्दोग्यगतञ् विश्वरूपत्वगुणो वाजसनेयके द्रष्टव्य इत्यर्थ:। यच्ावाचि छान्दोग्यवत् "को न आरमा कि ब्रह्म" इत्युपक्रमाभावात् 25 विद्याभेद इति, तदसत्; "स एषोऽनिर्वेश्वानरो यत्पुरुष:" इत्युपसंदारात् १. A adds तथा मध्यं छालोकस्य सच बह्मपरस्य च। बझलोकस्य सविधे विये :... मित्याह स इति। २. T, T1, and P add तत्

216

पकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

समान्नायते, आदित्यश् सुतेजस्त्वगुणः, छान्दोग्ये पुनर्धोः सुतेजस्त्व- गुणा समान्नायते, आदित्यक्च विश्वरूपत्वगुण :; तथापि नैतावता विशे- षेण किंचिद्धीयते, प्रादेशमात्रश्रुतेरविश्रेषात्, सर्वशाखामत्ययत्वाच्च। संपचिनिमित्तां प्रादेशमात्रश्ुरति युक्ततरां जैमिनिराचार्यो मन्यते।। 6

आमनन्ति चैनमस्मिन्॥ १-२-३२॥

आमनन्ति चैनं परमेश्वरमस्मिन्मूर्षचुवुकान्तराले जावाला: "य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविम्ुक्ते प्रतिष्ठित इति। सोऽविमुक्त: कस्मिन्पतिष्ठित इति । वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति। का वै वरणा का च नासी" इति। तत् चेमामेव नासिकाम् "सर्वाणीन्द्रिय- 10 कृतानि पापानि वारयतीति सा वरणा, सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानिं

प्रकटार्थयिवरणम् यस्मात्पूर्वे प्रयुज्यते यच्छष्दस्तेन संबध्यते स एष महाब्राहणो यञ्तुर्वेदाभिन्न इति वत् य: पुरुष: सोऽअि्वैश्वानर इति पुरुषोद्देशेनाभ्रणीत्वादिगुणविधानाव् स एवोपक्रान्त इति गम्यते। पुरुषशब्दश्च वेदान्ते प्रायेण परमात्मनि प्रयुज्यते-15 "पुरुष ववेदं विश्वम्" "पुरुषान् परं किंचित्" "तं त्वौपनिषदं पुरुषम्" इत्यादौ। तस्माद्विधैक्यावगमात् वाजसनेयानुसारेण छान्दोग्येऽपि प्रादेशमात्र-

आमनन्ति चैनमस्मिन् ।I

इतक् संपत्िनिमित्ता प्रादेशमात्रश्रुतिरिस्याह-आमनन्ति चेति॥ 20 य एष प्रसिद्ध आत्मानन्त :; अन्तः नाशो नास्तीत्यनन्त :; यथास्रूपेण न व्यज्यत इस्यव्यक्तः; सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठितः । प्रतिबिम्बस्य बिम्बाधिष्ठानत्वात् विद्यया बन्घाद्विमुक्तो न भवतीत्यविमुक्त:, सदामुक्त: परमात्मा। स कस्मिन्प्रति- ष्ठित इति। याज्ञवल्क्येन प्रत्युके पुनरत्रि: पप्छ-"का वैवरणा का च नासी"

१. T, Ti and P.सोऽपि मुक्तः

217 28

ब्रह्मसूत्रभाव्यव्याख्यांनम् [अ. १. पा.२. सू. ३२

भाष्यम् नाशयतीति सा नासी" इति वरणा नासीति निरुच्य पुनरप्यामनन्ति "कतम्रच्चास्य स्थानं भवतीति । भ्रुवोर्घाणस्य च यः संधिः स एष धुलोकस्य परस्य च संधिर्भवति" इति। तस्मादुपपन्ना परमेश्वरे 5 प्रादेशमात्रश्चुतिः। अभिविमानश्रुतिः प्रत्यगात्मत्वाभिपाया। प्रत्यगात्म- तया सर्वैः प्राणिभिरभिविमीयत इत्यभिविमान :; अभिगतो वायं प्रत्य- गात्मत्वात्, विमानश्च मानवियोगादित्यभिविमान: । अभिविमिमीते वा सर्वे जगत्, कारणत्वादित्यभिविमान:। तस्मात्परमेश्वरो वैश्वानर इति सिद्धम्।। 10 इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृता शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये पथमाध्यायस्य द्वितीय: पाद:।। प्रकटार्थविवरणम् इति। तंत्रोवाचे याज्ञवल्क्य: सर्वाणीन्द्रियाणि वारयति, तेन चरणा भवति। 15 सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि नाशयति, तेन नासी भवतीति; तामेव प्रकृता- मुपासनबुद्धि सर्वनाशप्रापिकां वारकत्वोपाधौ वरणानाशकतवोपाधौ नासीति निर्वचनं कृत्वा पुनः कवमद्वास्योपासनस्थानं भवतीति पृष्टः प्राह्त-भ्रवो- नांसिक्यप्राणस्य च यस्सन्धि: तत्सानमिति। संपादनाभिप्रायेणैवाह सा, यत आह-स एष आत्मा दोलोंकस्य परस्य च लोफान्तरस् व सन्धि: सर्वे 20 हि तेनैव सन्धीयते, अतः सन्धिः। न तस्य संपत्तिमन्तरेण मुख्यं खानं संभव- तीत्यर्थः । अभिविमानश्रुर्ति व्याचष्टे-अभिविमानेति ॥ मानं परिमाणम्। उपसंहरति-तस्रादिति। इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाव्यवित्रणे प्रकटार्ये प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीय: पाद:

१. A adds प्रसिद्धे चूचुके [१] वेपानरस्टाश्वाधिदेव ... पृथिवी तदषिमाह ... कमिति २. A. सत्रेव च १. T, T' and P. ततः

218

अथ तृतीय: पादः

भाष्यम् दुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥। १-३-१।। इदं भ्रयते- "यस्मिन्धौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्र सवैः। 5 तमेबैंक जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्रथामृतस्यैष सेतुः॥" इति। अत्र यदेतदयुप्रभृतीनामोतत्ववचनादायतनं किंचिदवगम्यते, तस्कि परं ब्रह्म स्यात्, आहोखिदर्थान्तरमिति संदिहते । तत्नार्थान्तरं किमप्यायतनं स्यादिति पाप्तम् । कस्मात्: "अमृतस्यैष सेतुः" इति श्रवणात् । पारवान्हि लोके सेतु: मख्यातः । न च परस्य ब्रह्मण: 10 पारवच्वं शक्यमभ्युपगन्तुम्, "अनन्तमपारम्" इति श्रवणात्। अर्था- न्तरे चायतने परिगृह्यमाणे स्मृतिमसिद्धं पधानं परिग्रहीतव्यम्, तस्य कारणत्वादायतनत्वोपपत्तेः । श्रतिप्रसिद्धो वा वायु: स्यात्, "वायुर्वे प्रकटार्थविवरुणम् घुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दाद ।। 15 मुण्डकगतं विषयवाक्यमाह-इद क्षयत इति ॥ आयतनत्वंस्य प्रधाना- दीनामपि साधारणत्वात्संशयमाह-अत्नेति॥ पूर्वत्र वाक्योपक्रमगतस्ये साधारणस्य शब्दस्य वाक्यशेषगतेन द्युमूर्धत्वादिलिम्रेनेश्वरपरतया नियमो दर्शितः । इहापि वाक्योपक्रमगतसाधारणघुभ्वाद्यायतनत्वस्य वाक्यशेष- गतसेतुत्वश्रवणेन वस्तुतः परिच्छिने सेतुशब्दाहें व्यवस्थापनं युक्तमिति पूर्व- 20

मसिद्धो वेति ।। यथा सूतं मणिगणविधारकं लोके तथा भो गौतम वायुस्त-

१. A. आयतनस्य ३. TM omits वाक्य ... अथ प्रधान २. A adds अस्य ४. TM. इतु:

219

[म. १. पा. ३. स. १.

भाष्यम् गौतम तत्मूतं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोक: परश्र लोक: सर्वाणि च भूतानि संदब्धानि भवन्ति" इति वायोरपि विधारणत्व- श्रवणात्। शारीरो वा स्यात् : तस्यापि भोक्तृत्वात् भोग्यं प्रपञ्चं पत्याय- 5 तनत्वोपपचेरित्येवं प्राप्ते इदमाह- दुभ्वाद्यायतनमिति। धौ्र भूश्र युभुवौ, धुभुवावादी यस्य तदिदं झुभ्वादि। यदेतदस्मिन्वाक्ये घौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनः प्राणा इत्येव- मात्मकं जगदोतत्वेन निर्दिष्टम्, तस्यायतनं परं ब्रह्म भवितुमईति। कुतः१ स्वशब्दात, आत्मशब्दादित्यर्थः। आत्मशब्दो हीह भवति- 10 "तमेवैकं जानथ आत्मानम्" इति। आत्मशब्दश् परमात्मपरिग्रहे सभ्यगवकल्पते, नार्थान्तरपरिग्रहे। कचिच्च स्वशब्देनैव ब्रह्मण आयत- नत्वं श्रूयते-"सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्म- तिष्ठाः" इति। स्वशब्देनैव चेह पुरस्तादुपरिष्टाच ब्रह्म संकीर्त्यते- प्रकटार्थविवरणम् 15 र्सूत्रं बेन सर्वाणि भूतानि संहब्धानि डढानि वर्तन्त इत्यर्थः । अथ वायौ नास्मशब्दो घटामटति तन्राद-शारीरो वेति। धुभ्वादेरायतनं दु्नाद्यायतनमिति समासे सत्यप्रत्ययान्तत्वात् पुंलि- ऋता मध्याहादिशष्दवत्। अतस्तदायतनशव्दस्य नपुंसकत्वात् घुम्वा- दयायतनमिति पाठो युक्त इति स्वाश्ञानमेव भास्कर: प्रकटीचकार। यस्मि- 20 जयतने छपृथिव्यादिकं सर्वे जगदोतं सुत्रे मणिगणा इव ग्रथितं वर्तते। तत् शब्देन परामृक्ष्य भो: शिष्या: तं घुम्वाद्याधारमात्मत्वेन जानति यूय - मिति उपदेशात् प्रधानादीनां व चेतना ्प्रत्यात्मत्वेनोपदेशायोगात् ब्रह्मैव .

घुभ्वाद्यायतनमिति सिद्धान्ताशयः। स्वशब्दादित्यस्यार्थान्तरमाह-कचि - च्चेति ।। सङ्गलायतनं यासां ताः सदायतना इति साक्षादव ग्रह्मण आयतनत्व- 25 शवणादित्यर्थः। स्वशब्दमेव प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- स्वशब्देनैवेति ।। "यस्िन् घयौः पृथिवी च" इत्यस्पाद्वाक्यात् पूर्वोत्तरयोः वाक्ययोः म्हणो निर्देशान्मध्य से ऽपि आकये ब्रह्मात्वमेव युक्तमाश्रायेतुमित्यर्थः । पुरस्ताव् पूर्वस्यां १. TM omits युम्वादेरायतन २. A. न युक्त:

220

चुम्वाद्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृवम्" इति, "ब्रह्लैवेदममृतं पुरस्ताड्रह पश्चाङ्रल दक्षिणतश्ोत्तरेण" इति च । तत्र त्वायतनायत- नवन्भावश्रवणात। सर्वे ब्र्मेति च सामानाधिकरण्यात्। यथानेका- त्मको वृक्ष: शाखा स्कन्धो मूलं चेति एवं नानारसो विचित्र आत्मे- 5 त्याश्नक्का संभवति ; तां निवर्तयितुं सावधारणमाह-"तमेवैकं जानथ आत्मानम्" इंति। एतदुक्त भवति-न कार्यप्रपश्चविशिष्टो विचित्र आत्मा विज्ेय :; किं तर्हि, अविद्याकृतं कार्यपपञ्चं विद्यया पविलाप- यन्तस्तमवैकमायतनभूतमात्मानं जानथ एकरसमिति । यथा 'यसि- भास्ते देवदत्तस्तदानय' इत्युक्ते आसनमेवानयति न देवदतम्; तद्द- 10 दायतनभूत स्यैवैकर सस्यात्मनो विज्ञेयत्वमुपदिश्यते। विकारनृताभिसं- धस्य चापवाद: श्रृयते "मृत्योःस मृत्युमान्नोति य इह नानेव पशर्यति" इति। "सर्वे ब्रह्म" इति तु सामानाधिकरण्यं प्रपश्चनविलापनार्थम्, न प्रकटार्थविवरणम् दिशि, पश्चात् प्रतीच्याम्: दक्षिणतः दक्षिणस्याम; उत्तरेणेत्युत्तरस्यांदिशि। यदिदं 15 उश्यते तद्र्रलवत्यर्थः। एवं तावदपरत्वमुपपादय इदानीं न द्वितीयपादवत् सथि- शेषोपासनपरत्वं कि तु निर्विशेषत्रह्मात्मैकत्वपरत्वमिति विशेषमुपपाठ्यति- ततनेत्यादिना॥ विद्यया तत्त्वंपदार्थपरिशोधनेन कार्ये स्कारणे प्रविलाप- यन्तः परिदृश्यमानं विशेषजातमविद्यामात्रंमिति वयवस्ापयन्त इत्यर्थः।

इदानीं तत्र हेत्वन्तरमाह- विकारेति॥ विकारेSनृतेऽभिसन्धाभिमानो यस्य स विकारानृतामिसन्धेः तस्य; निन्दाशवणादप्येकरसं ब्रह्मेत्यर्थः। नेतु निर्विशेषं चेत्प्रतिपादं कर्यं तर्हि "सर्वे ब्रह्म" इति सामानाधिकरण्य- मि्याशङ्कयाह-सर्वे ब्रह्मेति॥ सर्वमिदं दश्यमानं ग्रह्ैष; नातोऽतिरिक्तम- स्तीति प्रपश्चस्य सतत्वप्रतिषेधार्थमिदं वेचनम्, न ब्रह्मण: प्रपश्नाभेवप्रतिपादनार्थम्, 25

१. TM omits वि कारेति. ४. T, T1, P and TM omit आशक्कय २. TM. सन्धय: ५. A omits वचनं २. A omits ननु .... चेत्

221

[भ. १. पा. ३. सू. १.

भाष्यम् अनेकरसताप्रतिपादनार्थम्, "स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाहा: कृत्स्नो रसघन एवैंवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽवाहा: कृत्स्ः प्रज्ञानघन एव" इत्येकरसताश्रवणात्। तस्माद्दयभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म । यत्तूक्तम्- 5 सेतुश्ुतेः सेतोश्र पारवत्वोपपत्तेः ब्रह्मणोऽर्यान्तरेण घुभ्वाद्यायतनेन भवितव्यमिति, अत्ोच्यते-विधारणत्वमात्रमेव सेतुश्चत्या विवक््यते, न पारवत्वादि। न हि मृद्दारुमयो लोके सेतुर्द्ष्ट इत्यत्नापि मृद्दारुमय एव सेतुरभ्युपगम्यते। सेतुशब्दार्थोऽपि विधारणत्वमात्रमेव, न पारव- च्वादि, षिञो बन्धनकर्मणः सेतुशब्दव्युत्पत्तेः । अपर आह-"तमेवैकं 10 जानथ आत्मानम्" इति यदेतत्संकीर्तितमात्मज्ञानम्, यच्चैतत् "अन्या

प्रकटार्थविवरणम्

अप्रसिद्धानुवादेन प्रसिद्धविधानप्रसङ्गादिति भावः । इतश्ैकरसमेव प्रति- पाधमित्याह-स यथेति ॥ यैथा सैन्धवखिल्योऽन्तरेव बाह्य एवालवणरस इति न, किन्तु कृत्स्ोऽपि रसघन एव ; तथा आत्मापि कृत्सः प्रज्ञानमूर्तिरिस्यर्थः। 15 यस्मान्निर्विशेषं ब्रह्म प्रतिपाद्यम, प्रधानादिकं तु सविशेषं तस्मादित्युपसंहारः । सेतुश्रुतेः गर्ति दर्शयितुमुन्भावयति-यत्तक्तमिति ॥ अमृतस्येति॥ भाव- प्रधानो निर्देशः, यथा द्वित्वैकत्त्रयोरिति वक्तव्ये "डेकयोः" इत्युवाच पाणि- निः। तथामृतत्वस्यैष द्युम्वाद्याधारः सेतुरिव विधारक: पंतत्प्रतिष्ठमेवामृतत्व- मिति भाव: । कि च साङ्कयेनापि जगदाधारे न मुख्यः सेतुशम्दोऽम्युपगम्यते, 20 गौणत्वे च पारवत्त्वस्य शष्दार्थबाह्यत्वात् सिनोति बभ्नाति धारयतीति व्युत्पत्या विधारकत्वस्य शम्द्रार्थसंस्पर्शित्वात् प्रसिद्धसंतुगतविधारकत्वगुणयोगादेव जगदाधारे सेतुशब्द: प्रयुक्त इत्याह-न हि मृद्दारुमय इत्यादिना ॥ पूर्व सेतुशम्दो द्युभ्वाद्यायतने प्रयुक्त इत्यङ्गाकृत्य पर्यहार्षीत; इदानीं न तद्विषय इस्याह-अपर आहेत्यादिना ॥ यदत्रावोचत् भास्करः "एष इत्यनन्तर-

१. T,T1, and P प्रसिद्धानुवादेन. ४. T and TM. सत्तततू. २. A omits यथा A. स तत्. २. TM. प्रधानादित्युपसहार:

222

घुम्वाद्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वाचो विमुश्चथ" इति वाग्विमोचनम्, तदत्ामृतत्वसाधनत्वात् "अमृत- स्येष सेतु:" इति सेतुश्चुत्या संकीर्त्यते, न तु दभ्वाद्यायतनम्। तत्र यदुक्तम्-सेतुक्षुते ब्रह्मणोऽर्यान्तरेण ुभ्वाद्यायतनेन भाव्यमिति, एतद- युक्तम्॥ 5 मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्॥१-३-२॥

इतश्च परमेव ब्रह्म द्यभ्वाद्यायतनम्: यस्मान्मुक्तोपसप्यतास्य व्यप- दिश्यमाना दृश्यते। मुक्तैरुपसप्यं मुक्तोपसप्यम्। देहादिष्वनात्मसु अहमस्मीत्यात्मबुद्धिरविद्या, ततस्तत्पूजनादौ राग:, तत्परिभवादौ च द्वेष:, तदुच्छेददर्शनान्भयं मोहश्च-इत्येवमयमनन्तभेदोऽनर्थत्रातः संततः 10

गम्यमेतदिति दुभ्वाद्यायतनं प्रकृत्य व्यपदेशो भवति; कथम्? "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे।।"

प्रकटार्थविवरणम् 15 वृत्तस्य प्रधानस्य निर्देशकं सर्वनाम नोपसर्जनम्य" इनि, तत्प्रद्वेषमात्रम्, आत्माव- गमस्यैवानन्तरवृत्तत्वात् : न च नियमेन प्रधानसमर्पकं सर्वनाम, "तस्मि- नसीद" इत्यादौ व्यभिचारात्। तस्मादात्मज्ञानमेव संपादनीयम्, आत्म- प्रतिपादकोपनिषद्यतिरिक्ता वाचस्त्यक्तंव्या इत्युक्ते कुन इत्येनदाकाह्ाया माह-यतोऽमृतत्वस्यष पवात्मावगमः प्राप्तिहतु: सुनुरित लङ्काया इति युक्त 20 मेवव्याख्यानम्।। मुक्तोपसप्यव्यपदेशात। मुक्तैः प्राप्यत्वाच्य धुभ्वाद्यायतनः परमात्मेत्याह-मुक्तोपसप्येति ।। मुक्तोपसप्यत व्याख्यातुं बन्धराष्द्रार्थमाह-देहादिष्विति ॥ अविद्याकार्य- स्वा्धिय्याहेयत्वाद्वाविद्या मोह: शोकोः । हृदयग्रन्थि: अहंकारः। वाग्विमोक्ष- 25

१. TM and A. चार :. २. A. आशङ्कायां

223

[भ. १. पा. २. सु. ३.

भा्यम् इत्युक्त्वा ब्रवीति-"तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषम्ुपौति दिव्यम्" इति। ब्रह्मणश्र मुक्तोपसप्यत्वं प्रसिद्ध सास्ते- "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । 5 अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्न ब्रह्म समशनुते ।।" इत्येवमादौ। प्रधानादीनां तु न कचिन्मुक्तोपसप्यत्वमस्ति मसिद्दम्। अपि च "तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चथामृतस्यैष सेतुः" इति वाग्विमोकपूर्वक विज्ञेयत्वमिह धुभ्वाद्यायतनस्योच्यते। तच भ्ुत्य- न्तरे ब्रह्मणो दृष्टम्- "तमेव धीरो विज्ञाय पज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः। 10 नानुध्यायाद्वद्दञ्शव्दान्वाचो विग्लापनं हि तत्।।" इति। तस्मादपि युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म ।। नानुमानमतच्छ्दात्॥ १-३-३।। यथा ब्रह्मण: प्रतिपादको वैश्वेषिको हेतुरुक्तो नैवमर्थान्तरस्य वैस्षे-

15 पिको हेतु: प्रतिपादकोऽस्तीत्याह। नानुमानिकं सांख्यस्पृतिपरि- करिपितं प्धानमिह धुभ्वाद्यायतनत्वेन प्रतिपतव्यम् । कस्मात! अत- उछन्दात्। तस्याचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः शब्दस्तच्छन्द:, न प्रकटार्थविवरणम् पूर्वकं विजेयत्वमपि प्रह्मळिङ्गमस्तीत्याह-अपि च तमेवैकमिति ॥ यो बिर- जस्तवादिलक्षण: आात्मा तमेव विज्ञाय धीरो धीमान् भवति, नाम्यथा। अतः

बहुशव्दानुचिन्तनं कुंर्यात्, यतो वाचः लेशापादनमार्त्र तद्वडुशब्द्रचिन्तन- मित्यर्थ:।।

सिद्धान्तमुपपाध पूर्वपक्षापाकरणाय प्रवर्तत इस्याह-यथेत्यादिना । 25 विशेषे भवो वैशेषिको मसाधारण इत्यर्थ: ॥ . T and P. सम्मात्. 884

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

तच्छन्द: अतच्छब्दः। न सत्राचेतनस्य मधानस्य प्रतिपादक: कश्चिच्छ- व्दोऽस्ति, येनाचेतनं प्रधानं कारणत्वेनायतनत्वेन वावगम्येत । तद्विप- रीतस्य चेतनस्य प्रतिपादक: शब्दोऽतास्ति-"यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इत्यादि:। अत एव न वायुरपीड धुभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रीयते।। 5

प्राणभूच्च ॥ १-३-४॥

यद्यपि प्राणभृतो विज्ञानात्मन आत्मत्वं चेतनत्वं च संभवति, तथा- प्युपाधिपरिच्छिनज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाद्यसंभवे सत्यस्मादेवातच्छन्दात् प्राण- भृदपि न धुभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः । न चोपाधिपरिच्छिनस्या- विभो: प्राणभृतो युभ्वाद्यायतनत्वमपि सम्यकसंभवति। पृथग्योगकरण- 10 सुचरार्थम्॥ कुतश्र न भाणभृत् पभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्य :-

प्रकटार्थविवरणम्

माणभृच्च ।।

चकॉरेण पूर्वसुनोक्तमतच्छद्दादिति हेतुमनुक्कष्य जीवापाकरणमाहन- 15 माणभृथेति ॥ कि च जीवस्याटषटद्वारंण धुभ्वादिनिमित्त्वेऽपि न साक्षात् भायतनस्वं संभवतीत्याह- न चोपाधरिपरिच्छिन्रस्येति ।। ननु यदि पूर्वसुत्रोकेनैव हेतुना जीवापाकरणं तर्हि 'न जीवानुमाने मतच्छब्दात्' इस्येकमेव सूत्रमस्तु, किं पृथकसूत्रकरणेनेत्याशङ्याह-पृथग्योगेति । युन- वस्यर्थ संबभ्नातीति योग: सुत्रम्, तस्य पृथक्करणमुत्तरस्न्रेषु केवलजीष- 20 निराकरणं प्रवर्तिष्यत इति ज्ञापनार्थमित्यर्थ:॥

१. T, Ti and P. वित्वमेक-

225 29

[भ. १.पा. ३ सु. ५

भाभ्यम् भेदव्यपदेशात्॥१-३-५॥

भेदव्यपदेशश्ेह भवति-"तमेवेकं जानथ आत्मानम्" इति ज्ञेय- ज्ञातृभावेन। तत्र प्राणभृत्तावन्मुसुक्षुत्वाज्ज्वाता; परिशेषादात्मशब्दवाच्य 5 ब्रह्म ज्ञेयं दुभ्वाधायतनमिति गम्यते, न प्राणभृद्।। कुतथ न प्राणभृत् धुभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्य:१

प्रकरणात्॥ १-३-६॥

प्रकरणं चेदं परमात्मनः । "कस्िमित्ठु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवंति" इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणात्। परमात्मंनि हि 10 सर्वात्मके विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं स्यान केवले प्राणभृति ॥ कुतश्च न प्राणभृत धुभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्य :? स्थित्यदनाभ्यां च॥ १-३-७॥

युभ्वाद्यायतनं च प्रकृत्य "द्रा सुपर्णा सयुजा सखाया" इत्यत्र स्थित्यदने निर्दिश्येते; "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्ृचि" इति कर्मफळा- 15 शनम्, "अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति" इत्यौदासीन्येनावस्थानं च। ताभ्यां च स्थित्यदनाभ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञौ तत्न गृहोते । यदि चेश्वरो यृभ्वाद्यायतनत्वेन विवक्षितः, ततस्तस्य प्रकृतस्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञात्पृथ- प्रकटार्थविवरणम् मेदव्यपदेशाद्। प्रकरणाद् ।।

20 तथैव संबन्धमाह-कुतश्चेति ।भेदस्योभयधर्मत्वादेकस्य भेदप्रतिपादने- Sर्थादितरस्यापि भेभु: प्रतिपादितो भवति ॥ स्थित्यदनाभ्यां च।। तन्र जीवस्येश्वरान्द्रेदप्रतिपादनं न स्यात्, चुभ्वायतनत्वेन तस्याप्रकान्त- 226

पुम्वाद्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाध्यम् ग्वचनमवकल्पते। अन्यथा हामकृतवचनमाकस्मिकमसंबर्द्ध स्याद। ननु तवापि क्षेत्रज्ञस्येश्वरात्पृथग्वचनमाकस्मिकमेव मसज्येत : न, तस्या- विवक्षित्वात्। क्षेत्रज्ञो हि कर्तत्वेन भोकृत्वेन च प्रतिशरीरं बुद्धया- घुपाधिसंबद्ध: लोकत एव मसिद्ध:, नासौ श्ुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते; 5 ईश्वरस्त लोकतोऽपसिद्धत्वाच्छृत्या तात्पर्येण विवक्ष्यत इति न तस्या- कस्मिकं वचनं युक्तम्। "गुहां पविष्टावात्मानौ हि" इत्यत्नाप्येतदर्शि- सम्-"द्ा सुपर्णा" इत्यस्यामृचि ईश्वरक्षेत्रज्ञावुच्येते इति। यदापि पैद्ञयु- पनिषत्कृतेन व्याख्यानेनास्यामृचि सच्वक्षेत्रज्ञावुच्येते तदापि न विरोध: कश्चित्। कथम्१ माणभृद्धीह घटादिच्छिद्रवत्सव्वाध्युपाध्यभिमानित्वेन 10 पतिश्रीरं गृह्ममाणो दयुभ्वाद्यायतनं न भवतीति प्रतिषिध्यते । यस्तु सर्वशरीरेषूपाधिभिर्विनोपलक्ष्यते परमात्मैव स भवति; यथा घटादि- च्छिंद्राणि घटादिभिरुपाधिभिर्विनोपलक्ष्यमाणानि महाकाश एव भवन्ति, तद्वव् प्राणभृतः परस्मादन्यत्वानुपपत्तेः प्रतिषेधो नोपपदते। तस्मात्सच्वा- धुपाध्यभिमानिन एव धुभ्वाद्यायतनत्वप्रतिषेधः । तस्मात् परमेव ब्रह्म 15 युभ्वादयायतनम् । तदेतत् "अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः" इत्यनेनैव सिद्धम्। तस्यैव हि भूतयोनिवाक्यस्य मध्य इद पठितम् "यस्मिन्धौः पृथिवी चान्तरिक्षम्" इति। प्रपश्चार्थे तु पुनरुपन्यस्तम्।।

प्रकटार्थविवरणम् त्वाव् इस्याह-ननु तवापीति ।। नेश्वरादम्यतवं जीवस्य विवक्षितम्, स्वंपदा- 20 र्थातुवादेन तत्पदार्थनिरूपकत्वाद्वाकयस्य इति परिहरति-न तस्याविवक्षि- तत्वादिति। नतु सिपित्यदनलिग्गेन जीवेश्वरौ ग्रहीतुं न शक्येते, पैङ्युपनिष- म्यथा व्याख्यातत्वादित्यशङ्कयाह - यदापीति ।। उपाध्यवच्छिननो जीवो सुभ्वायतनो न भवतीति सूत्रकृतोऽभिप्रायः। पैक्रयुपनिषदि तु बिम्व- भूतम्रसैक्यदर्शी जीवोऽभिप्रेतः, नासौ छुभ्वायतनं निषिध्यत इति भाव:। 25 पौनरकस्यं शङते-तदेतदिति । समाधसं-पपञ्ञार्थ त्विति ॥ भूतयोने- रेव निर्विशेषत्वप्रपश्ञनेन जीवातमस्वप्रतिपाद्नायेद्मधिकरणमित्यर्थ:॥ 227

[ब. १. पा ३. सू. ८.

भाष्यम् भूमा संप्रसादादध्युपदेशात्॥ १-३-८।। इदमामनन्ति-"भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति। यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छणोति नान्यद्विजानाति 5 स भूमा अथ यतञान्यत्पश्यत्यन्यच्छणोत्यन्यद्िजानाति तदल्पम्" इत्यादि। तत्न संभ्य :- किं माणो भूमा स्यात, आहोखित् परमात्मेति। कुतः संभयः१ भूमेति तावब्रहुत्वमभिधीयते; "वहोलोंपो भू च वहो:" इति भूमशब्दस्य भावप्रत्ययान्ततास्मरणाद। किमात्मकं पुनस्तव्हुत्व- मिति विशेषाकाह्कायाम् "पाणो वा आशाया भूयान्" इति संनिधा- 10 नात् माणो भूमेति प्रतिभाति। तथा "श्ुतं सेव मे भगवद्शेभ्यस्तरति प्रकटार्थविवरणम् भूमा संमसादादध्युपदेशाद्।। छान्दोग्यवाक्यं पठति-इदमायनन्तीत्यादिना । नाल्पे सुलमस्ति, भूमैव सुलम्; तमाभिरतिशयसुखैषिणा "भूमा त्वेव विजिनासितव्य:" इति 15 सनत्कुमारेणोके नारदोऽम्रवीत् भगवन् भूमानमहं विजिंद्ासे विज्ञातुमिच्लामि इत्युक्ते भूसो लक्षणमुवाचाचाय: सनरकुमार: "यत्र नान्यदिति"। संशयबीजं वक्तुं भूमशब्दार्य प्रथममाह-भूमेति तावदित्यादिना॥ "बहोर्भाव:" इति विग्रहे "पृथ्वादिम्य इमनिच् " इतीमनिच् प्रत्यये च कृते पम्माव् "वहोलोंपो भूय वहोः" इति सुत्रेण वहोयुतरेषामिमनिजादीनामिकारस्य 20 लोपो भवति, वहोः खाने भू वादेशः। एवं भूमनप्रातिपदिकस्य भावेऽयें विद्िते इमनिच्य् प्रत्य यान्ततावगमात् बहुत्ववाचकमित्यर्थः। मवान्तरमहापकरणाम्यां संशयं दर्शयितुसुपक्रमते-किमात्मकमि त्यादिना । पूर्वत्र साधारणस्य चुम्वा- घायतनत्वस्यात्मश्रुत्या म्रह्ण्येव नियमनमुक्तम्। इह भुष्यमावे प्रकरणातुगृहीते- न भूय: प्रभ्प्रतिवचनाभावलिग्वेन साधारणस्य बहुत्वस्य प्राणे व्यवलापनमिति पूर्वपसमाह-माणो भूमेति। भावभवत्रोरमेदेन निर्देशः॥ १ TM omits चिजिशासे. १. A. प्रथमभावाबगमात्. २. A. भूम्र:

228

भूमाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् शोकमात्मविदिति सोऽइं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्शोकस्य पा्र तारयतु" इति प्रकरणोत्थानात्परमात्मा भूमेत्यपि प्रतिभाति । तत्र कस्योपादानं न्याय्यम, कस्य वा हानमिति भवति संशयः । कि ताव- त्माप्तम्१ प्राणो भूमेति। कस्मात१ भूय:मरश्ननतिवचनपरंपरादर्शनात्। 5 यथा हि "अस्ति भगवो नान्नो भूयः" इति, "वाग्वाव नान्नो भूयसी" इति; तथा "अस्ति भगवो वाचो भूयः" इति, "मनो वाव वाचो भूय:" इति च-नामादिभ्यो घामाणाजय:मश्नपतिवचनमवाह: पवृत्तः। नैवं माणात्परं भूयःप्रश्नपतिवचनं दश्यते 'अस्ति भगव: माणानय:' इति, 'अदो वाव प्राणाळयः' इति। प्राणमेव तु नामा- 10 दिभ्य आशान्तेभ्यो भूयांसम् "प्राणो वा आशाया भूयान्" इत्यादिना समपश्चमुकत्वा, पाणदर्शिनश्चातिवादित्वम् "अतिवाद्यसीत्यतिवाद्य- स्मीति ब्रूयाम्नापशुवीत" इत्यभ्यनुज्ञाय "एष तु वा अतिवद्ति यः सत्येनातिवदति" इति प्राणव्रतमतिवादित्वमनुकृष्यापरित्यज्यैव प्रा्ण सत्यादिपरम्परया भूमानमवतारयन्प्राणमेव भूमानं मन्यत इति गम्यते। 15 कर्थ पुनः माणे भूमनि व्याखयायमाने "यत्र नान्यत्पश्यति" इत्येत- हूम्तो लक्षणपरं वचनं व्याख्यायेतेति । उच्यते-सुपुप्त्वस्थायां माणग्रस्तेषु करणेषु दर्शनादिव्यवहारनिव्ठचिदर्शनात् संभवति माणस्यापि "यत्ञ नान्यत्पश्यति" इत्येतल्क्षणम् । तथा च श्ुतिः "न शृणोति न पश्यति" इत्यादिना सर्वकरणव्यापारमत्यस्तमयरूपां सुपुप्त्यवस्था- 20 मुक्त्वा "माणाम्य एवैतस्मिन्पुरे जाग्रति" इति तस्यामेवावस्थायां प्रकटार्थविवरणम् नतु "एष तु वा अतिवदृति" इत्यादि मिन्नमेव प्रकरण मिस्याशङ्पाह- प्राणमेव त्विति। प्रकते प्राणविज्ञाने सत्यवद्नर्संसारयाथात्म्यविद्यानभ्द्धादि- गुणविधानान विच्छिनं प्राणम्रकरणमित्यर्थ: ।भूसो लक्षणवचनम्, सुबत्वम्, 25 ममृतत्वम्, मात्मविविदिषिया प्रकरणस्योत्थानमिसेतत् सर्वे प्राणपसलेऽपि योज- वितुं शक्यमिष्येतत्प्रम्पूर्वकमुपपाठ्यति-कर्थ पुनरित्यादिना॥ नतु तथापि १. A omits सर्ष

229

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [म. १. पा. ३. सु. ८.

भाष्यम् पश्चवृत्तेः प्राणस्य जागरणं झ्रुवती पाणपधानां सुषुप्त्यवस्थां दर्शयति। यच्चैतभ्ूम्नः सुखत्वं श्रुतम् "यो वै भूमा ततसुखम्" इति, तदप्यविरु- दम, "अत्ैष देवः खम्नान् पश्यत्यथ यदेतस्मिञ्शरीरे सुखं भवति" 5 इति सुषुप्त्यवस्थायामेव सुखश्रवणात् । यच्च "यो वै भूमा तदमृतम्" इति तदपि माणस्याविरुद्धम्, "पाणो वा अमृतम्" इति श्रुतेः । कथं पुनः प्राणं भूमानं मन्यमानस्य "तरति शोकमात्मवित्" इत्यात्मविवि- दिषया प्रकरणस्योत्थानपुपमद्यते। प्राण एवेहात्मा विवक्षित इति बृमः । तथा हि-"प्ाणो ह पिता माणो माता पाणो भ्राता पाणः 10 खवसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः" इति प्ाणमेव सर्वात्मानं करोति, "यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एममस्मिन्माणे सर्वे समर्पितम्" इति च सर्वात्मत्वारनाभिनिदर्शनाभ्यां च संभवति वैपुल्यात्मिका भूमरूपता प्राणस्य । तस्मात्माणो भूमेत्येवं प्राप्तम् ।। तत इदसुच्यते-परमात्मैवेह भूम। भवितुमईति न प्राणः । कस्मात्? 15 संपसादादध्युपदेशात्। संप्रसाद इति सुपुतं स्थानसुच्यते; सम्यकमसी- दत्यस्मिन्निति निर्वचनात्। वृददारण्यके च सवप्नजागरितस्थानाभ्यां सह पाठात्। तस्यां च संपसादावस्थायां प्राणो जागर्तीति माणोऽत्र संपसादोऽभिग्रेयते। भाणादूर्ध्व भून्न उपदिश्यमानत्वादित्यर्थः । माण एव चेजूमा स्यात्स एव तस्मादूर्ध्वमुपदिश्येतेत्यश्रिष्टमेवैतत्स्याद्। न हि

20 प्रकटार्थविवरणम् परिच्छिने प्राणे कर्थ निरतिशयमहत्त्वरूर्पा भूमरूपता घटत इत्याशङ्कयाह- सर्वात्मत्वारनाभिनिदर्शनाभ्यां चेति॥ संप्रसादशब्देन प्राणं लक्षयितुं प्रथम मुख्यमर्थमाह-संपसाद इतीति।। विक्षेपाभावात्सुषुप्ते सम्यग््यज्यत इति। "स वा एष पतासिन् संप्रसाद:" 25 इंस्यादि: पाठः। अस्मिन प्रकरणे यत्मादृष्वे यो निर्दिष्टेः स ततोऽतिरिको उष्टः, प्राणाचोपरिष्टात् निर्दिष्टो भूमेति सोऽपि ततोऽतिरिक पवेति भाव:। पूर्वपक्ष-

१. TM. रूप. २. A. हष्टः

230

भूमाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नामैव "नान्नो भूयः" इति नाम्न ऊर्ध्वमुपदिष्टम् । किं तर्हिं, नान्नो- जन्यदर्यान्तरगुपदिष्टं वागाख्यम्-"वाग्वाव नान्नो भूयसी" इति। तथा बागादिभ्योऽप्यामाणादर्यान्तरमेव तत्र तत्रोर्ध्वमपदिष्टम्। तद- त्माणादूर्ध्वसुपदिश्यमानो भूमा पराणादर्थान्तरभूतो भवितुमर्ईति। नन्विह 5 नास्ति प्रश्नः 'अस्ति भगवः प्राणाळ्यः' इति ; नापि पतिवचनमस्ति 'प्ाणाद्वाव भूयोऽस्ति' इति; कथं माणादधि भूमोपदिश्यत इत्युच्यते? माणविषयमेव चातिवादित्वमुत्तरत्नानुकृष्यमाणं पश्याम :- "एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति" इंति। तस्माभ्नास्ति पाणादध्युपदेश इति। अत्ोच्यते-न सावत्माणविषयस्यैवातिवादित्वस्पैतदनुकर्षणमिति 10 शक्यं वत्तुम्, निशेषत्रादात् "यः सत्येनातिवदति" इति। ननु विशेष- वादोऽप्ययं माणविषय एव भविष्यति; कथम्१ यथैषोऽमिहोत्री य: सत्यं वदतीत्युक्ते न सत्यवदनेनामिहोतरित्वम्: केन तहिं! अभिहोलेणैव तत्। सत्यवदनं स्वमिहोत्िणो विशेष उच्यते; तथा "एष तु वा अति- वदति यः सत्येनातिवदति" इत्युक्ते न सत्यवदनेनातिवादित्वम्; 15 केन तहिं ? प्रकृतेन प्राणविज्ञानेनैव; सत्यवदनं तु प्राणविदो विशेषो विवक्ष्यत इति । नेति ब्रूम :: श्रुत्यर्थपरित्यागपसङ्गाद् । श्रत्या ह्वात्र सत्यवदनेनातिवादित्वं प्रतीयते-"यः सत्येनातिवदति सोऽति- वदति" इति। नात पाणविज्ञानस्य संकीतेनमस्ति। मकर- णातु प्ाणविज्ञानं संबध्येत; तत्न प्रकरणानुरोधेन श्रतिः परि- 20 त्यक्ता स्यात्: प्रकृतव्यादश्यर्यश्च तुशब्दो न संगच्छते "एष

प्रकटार्थविवरणम्

बीजमुन्ाध्य पराकरोति-नन्विहेत्यादिना ॥ एषशब्दस्य यच्छत्द्ृपरतम्त्र- त्वान् प्रकृतप्राणवित्परामर्शकत्वम्, ततः प्रकरणविच्छेद इत्युक्तम्। तत्र शङ्कते- ननु विशेषवादोऽपीति ॥ सत्येनेति तृतीयाश्रुस्या करणत्वाभिधायिम्या 25 सत्यक्ञानेनातिवादित्वान्तरमेव विधीयते। तस्य दुर्बलप्रकरणातुरोधेन परि- त्याग आपयत इस्याह-नेति झूम इत्यादिना ॥ इतश् न प्राणमकरणात-

231

[अ. १. पा. ३. सू. ८.

भाष्यम् तु वा अतिवदति" इति । "सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्" इति च प्रयत्नान्तरकरणमर्थान्तरविवक्षां सूचयति। तस्माद्ययैकवेदपशं- सा्यां प्रकृतायाम् 'एष तु महाव्राह्मणो यश्चतुरो वेदानधीते' इत्येक- 5 वेदेभ्योऽर्थान्तरभूतश्चतुर्वेदः प्रशस्यते तादृगेतदूष्टव्यम् । न च प्रश्नपति- वचनरूपयैवार्थान्तरविवक्षया भवितव्यमिति नियमोऽस्ति; प्रकृतसंबन्धा- संभवकारितत्वादर्थान्तरविवक्षायाः । तत्न प्राणान्तमनुशासनं श्रुत्वा तूष्णींभूतं नारदं स्वयमेव सनत्कुमारो व्युत्पादयति-यत्माणविज्ञानेन विकारानृतविषयेणातिवा दित्वमनतिवादित्वमेव तत् "एष तु वा अति- 10 वदति यः सत्येनातिवदति" इति । तत्न सत्यमिति परं ब्रह्मोच्यते। परमार्थरूपत्वात् । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति च श्चुत्यम्तरात्। तथा व्युत्पादिताय नारदाय "सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानि" इत्येवं प्रवृत्ताय विज्ञानादिसाधनपरम्परया भूमानमुपदिशति। तत्न यत्माणादधि सत्य वक्तव्यं प्रतिज्ञातं तदेवेह भूमेत्युच्यत इति गम्यते, 15 तस्मादस्ति प्राणादधि भूम्न उपदेश इत्यतः प्राणादन्य: परमात्मा भूमा भवितुमहति। एवं चात्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपन्नं भवि- व्यति। प्राण एवेहात्मा विवक्षित इत्येतदपि नोपपद्ते। न हि प्राणस्य मुख्यया वृत्यात्मत्वमस्ति। न चान्यत्र परमात्मज्ञानाच्छोकविनिवृत्ति-

प्रकटार्थविवरणम्

20 वृत्तिरित्याह-सत्यं त्वेवेति ॥ यञ्चोक्तं प्रश्नप्रतिवचने न स्त इति तत्र आह- न च प्श्नेति । ननु "प्राणा वै सत्यम्" इति श्रुत्यन्तरात् सत्यविज्ञानेनाति वादिस्वं प्राणपक्षेऽपि ने विरुष्यत इत्याशङ्कयाह-तत्र सत्यमितीति॥प्राणा- दीनां व्यावहारिकमेव सत्यत्वम्, मुख्यं तु ब्रह्मण एव । अस्तु, तथापि भूम्रि किमायातमिस्याशङ्कयाह-तथा व्युत्पादितायेति॥ लाभान्तरमाह-एवं चा- 25 त्मेति ॥। गौण्यापि वृत्त्यात्मशब्देन प्राणो न वक्तव्य इस्याह-न चान्यत्ोति।।

१. TM. सत्य,पे. २. A. योजयितुं शक्यमित्याह-

232

भूमाधिकरणम् २] पकटार्येविवरणम्

भा्यम् रस्ति, "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति श्रुत्यन्तरात्। "तं मा भगवाष्शोकस्य पारं तारयतु" इति चोपकम्योपसंहरति-"तस्ै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमार:" इति। तम इति शोकादिकारणमविद्योच्यते । प्राणान्ते चानुशासने न माणस्या- 5 न्यायत्ततोच्येत। "आत्मतः प्राणः" इति च ब्राह्मणम्। पकरणान्ते परमात्मविवक्षा भविष्यति, भूमात् प्राण एवेति चेत न; "स भगवः कस्मिन्पतिष्ठित इति सवे महिम्नि" इत्यादिना भूम्न एव आ प्रकरण- समाप्ते रनुकर्षणात्। वैपुल्यात्मिका च भूमरूपता सर्वकारणत्वात्परमा- त्मन: सुतरासुपपद्यते।। 10 धर्मोपपत्तेश्॥ १-३-९॥ अपि च ये भून्नि श्रूयन्ते धर्मास्ते परमात्मन्युपपद्यन्ते। "यत्र ना- न्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा" इति दर्शनादि प्रकटार्थेविवरणम् मा भूत् प्राणविद्ञानाच्छोकनिवृत्ति:, को दोष:, इस्याशङ्याइ-तं मा भगवा- 15 निति।। उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनया शोकतरणं ज्ञानमिह विवक्षितम्। न च विकारत्वादेष अनृतस्य प्राणस्य ज्ञानं तत्साधनमिति भावः । नतु नास्तयुप- कमोपसंहारयोरैकरूप्यम्, तमस उपसंहारे श्रवणादित्याशङ्कयाह-तम इतीति॥ कारणनिवृत्या कार्यस्यात्यन्तिकी निषुत्तिरमिप्रेतेति भावः । इतश् न प्राणो भूमेस्याइ-माणान्ते चेति । "आत्मतः प्राणः" इत्यनेन अविरोधं शङ्कते- 20 पकरणान्त इति ।। भूल एव तच्छम्देनानुर्कर्षणात् वाक्यशेषोऽपि भूमविषय एवेत्याइ-न स भगव इति ॥ भूमरूपतापि प्राणे मालस्येनोपपद्यत इस्याह- वैपुल्यात्मिका चेति।। धर्मोपपरेश्।। परमात्मपरिभ्रहे लिग्रान्तरमाइ-धर्मोपपत्तेश्रेति ॥। यर पूर्ववादिना

1. A. विरोष २. A. करवणानुकर्षणात्

233

[भ. १. पा. ३. स.९.

भाष्यम्

व्यवहाराभावं भूमन्यवगमयति। परमात्मनि चायं दर्शनादिव्यवहारा- भावोऽवगतः । "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पशयेत्" इत्यादि- शुत्यन्तराद्। योऽप्यसौ सुषुप्त्यवस्थायां दर्शनादिव्यवहाराभाव उक्त: 5 सोऽप्यात्मन एवासङत्वविव्रक्षयोक्तः न पाणस्वभावविवक्षया, परमात्म- प्रकरणात्। यदपि तस्यामवस्थायां सुखमुक्तम्, तदप्यात्मन एव सुखरू- पत्वविवक्षयोक्तम् ; यत आह -"एषोऽस्य परम आनन्द एतस्यैवान- न्दस्याम्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति इति। इहापि "यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्" इति सामयसुखनिराकरणे- 10 न ब्रह्मैव सुखं भूमानं दर्शयति। "यो वै भूमा तदमृतम्" इत्यमृतत्व- मपीह श्रूयमाणं परमकारणं गमयति ; विकाराणाममृतत्वस्यापेक्षिक- त्वात, "अतोऽन्यदार्तम्" इति व भ्रुत्यन्तरात्। तथा च सत्य्त्वं स्वमदिमप्रतिष्ठितत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्मत्वमिति चैते धर्माः श्रृयमाणाः परमात्मन्येवोपपद्यन्ते, नान्यत्र । तस्मान्जमा परमात्मेति सिद्धम् ॥

15 प्रकटार्थेविवरणम् कथचिल्लक्षणादिकं योजितम, प्राणे तत्सर्वे विघटयति-योऽप्यसावित्या- दिना॥ खम्नजागरितयो: सति मनसि दर्शनादिव्यवहारदर्शनात्, सुषुप्ते तद- भाषेऽदर्शनात्, अन्वयव्यतिरकाभ्यां मनउपाधिकोऽयं दर्शनादिव्यवद्वारो नात्म- सभावकृतः, आात्मा तु स्वसोऽसङ् इस्यभिप्रायेण; "न शुणोति" इत्यादिना 20 सुषुप्ते सकलव्यवहाराभाष उक्ता, न तु प्राणप्तिपिपादयिषया, परमात्मप्रकरण- विरोधादित्यर्थः । इतश् न प्राणस्यामृतत्वमित्याह-अतोऽन्यदार्तमिति॥। विनश्वरमित्यर्थः । "स पवाधस्तात् स उपरिष्टात्" इत्यादिना सर्वगतत्व- मुक्तम्। "स एवेदं सर्वम्" इति सर्वात्मकत्वमुक्तम्।।

१. T, Ti and P. आत्मा अतः. TM. आत्मत: स्वतो .

234

मक्षराधिकरणभ् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥१-३-१0॥

"कस्मिन्ु खल्वाकाश ओतंथ्र प्रोतश्वेति स होवाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनणु" इत्यादि श्रूयते। तत्र संशय :- किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते, किं वा परमेश्वर इति। तत्न 'अक्षरसमाम्नायः' इत्यादावक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धत्वात् प्रसिद्धतिकमस्य चायुक्तत्वात् "ऊकार एवेदं सर्वम्" इत्यादौ च श्चृत्यन्तरं गस्याप्युपास्यत्वेन सर्वात्मकत्वावधारणाद्, वर्ण एवाक्षरशब्द इत्येवं पराप्ते, उच्यने-

प्रकटार्थविवरणम्

अक्षरमम्बरान्तधृतेः॥ 10

वृहदारण्यकगतं वाक्यं पठति-कस्मिश्निति ॥ यदूष्वे दिवो यदध- स्तात् पृथिव्या ये उभे द्यावाभूमी यदन्तरिक्षं, यद्धतं भविष्यञ्च तत्सर्वे कस्मिन्रोतं च प्रोतं चेति प्रथमप्रश्ने याज्ञवल्क्येन आकाशे तदोतं च प्रोतं 'चेत्यपाकते पुन- रपि गार्गी पप्रच्छ आकाशोऽव्योकृताख्य: कस्मि्रोतप्रोतभावेन वर्तत इति। ततो याशवल्क्य उवाच भो गार्गि यत्त्वया पृष्टमाकाशस्याधिकरणं तदेतदक्षर- 15 मस्थूलादिविशेषणं ब्रह्मविदो वदन्तीत्यर्थः। उभयत्राक्षरशब्दस्य प्रयोगदर्श- नाल् संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्वत्र सत्यशब्दस्य ब्रह्मणि मुख्यत्वेन भूमा परमात्मेत्यभ्यंधायि। तर्हयक्षरशब्दस्यापि वर्णे मुख्यत्वादोङ्कार इहोपदिश्यत इत्याह- तत्नाक्षरसमान्नाय इति ॥ ब्रह्मण्यपि यौगिकोऽक्षरशब्दो घटत इस्याशङ्कयाह-प्रसिध्यतिकरमस्येति ॥ योगादूढिः बलीयसीति भावः । कथं 20 तर्हि वर्णमानस्य सकलविधारकरवादीति तन्राह-ओंकार एवेदमिति।

१. T. चेत्येवेकृते ३.T,P, TM and A. अभिधायि २. T1. अप्राकृता-

236

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ३. सू. ११.

भाष्यम् पर एवात्माक्षरशब्दवाच्य:। कस्मात्: अम्बरान्तधृते :- पृथिव्यादे- राकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणात्। तत्र हि पृथिव्यादे: समस्त- विकारजातस्य कालतयविभक्तस्य "आकाश एव तदोतं न पोतं च" 5 इत्याकाशे प्रतिष्ठितत्वमुक्त्वा "कस्मिन्न खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च" इत्यनेन प्रश्नेनेदमक्षरमवतारितम् । तथा चोपसंहृतम्-"एतस्मिश्ु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्ञ प्रोतश्च" इति। न चेयमम्बरान्तधृतिर्ब्रह्म- णोऽन्यत्न संभवति। यदपि "ऊकार एवेद सर्वम्" इति तदपि ब्रह्मप्रतिपचिसाधनत्वात्स्तुत्यर्थे द्रष्टव्यम्। तस्मान्न क्षरत्यभ्षते चेति 10 नित्यत्वव्यापित्वाभ्यामक्षरं परमेव ब्रह्म।। स्यादेतत्-कार्यस्य चेत्कारणाधीनत्वमम्रान्तधृतिरभ्युपगम्यते,

रिति १ अत उत्तरं पठति-

सा च प्रशासनात्॥१-३-११॥

15 सा चाम्बरान्तधृतिः परमेश्वरस्यैव कर्म । कस्मात्! प्रशासनात्। प्रशासनं हीह श्रूयते-"एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्या- प्रकटार्थविवरणम् यद्यपि यांगाद्रदिर्बलीयसी तथापि इह प्रश्नप्रतिषचनाभ्यां प्रतिपांदिता- काशान्तसमस्तजगदाधारत्वलिङ्गेनानुगृहीता योगवृत्तिरेवं ब्रह्मणि समाभ्रयणी- येति सिद्धान्तयति-पर एवात्मेत्यादिना।।

20 सा च प्रशासनात्।। उत्तरसूत्रनिरस्याशङ्कामाह- स्यादेतदिति ॥ चेतनस्येव राजादे: प्रशा- सनकर्तृत्वदर्शनादचेतनस्य मृदादे: कारणत्वेऽप्यदर्शनांन्ना चेतनमक्षरमिस्याह- सा नेति।

१. A omits एव.

236

मक्षराधिकरणम् २.] मरकटार्थविवरणम्

भाष्यम् चन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः"इत्यादि । प्रशासनं च पारमेश्वरं कर्म। नाचेतनस्य प्रधानस्य प्रशासनं भवति। न हचेतनानां घटादिकार- णानां मृदादीनां घटादिविषयं प्रशासनमस्ति ।। अन्यभावव्याटत्तेश्र ॥ १-३-१२॥ 5

अन्यभावव्यावृत्तेश्र कारणाद्गलैवाक्षरशब्दवाच्यम्, तस्यैवाम्ब- रान्तधृति: कर्म, नान्यस्य कस्यचित् । किमिदमन्यभावव्यावृत्तेरिति? अन्यस्य भावोऽन्यभाव: तस्माद्वयावृत्तिः अन्यभावव्यावृत्तिरिति तस्या:। एतदुक्तं भवति-यदन्यद्वह्मणोSक्षरशब्दवाच्यमिहाशङ्कयते तद्भाव।दिदम- म्वरान्तविधारणमक्षरं व्यावर्तयति श्रुति :- "तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं 10 द्रष्ट अश्चुतं श्रीतृ अमतं मन्त अविज्ञातं विज्ञात" इति। तत्रादृष्टत्वादिव्यप- देश: प्रधानस्यापि संभवति। द्रष्टत्वादिव्यपदेशस्तु न तस्य संभवत्यचेत- नत्वात्। तथा "नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट, नान्यदतोडस्ति श्रोह, नान्यदतो- डस्ति मन्तु, नान्यदतोऽस्ति विज्ञात" इत्यात्मभेदप्रतिषेधात् न शारीर- स्याप्युपाधिमतोऽक्षरशब्दवाच्यत्वन्; "अचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनः" 15 इति चोपाधिमच्तापतिषेधात्। न हि निरुपाधिक: शारीरो नाम भवति। तस्मात्परमेव ब्रह्माक्षरमिति निश्चयः ॥ ईक्षतिकर्मव्य पदेशात्सः॥१-३-१३॥ "एतट्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारस्तस्पाद्विदानेतेनै- प्रकटार्थविवरणम् 20

जीवप्रधानोङ्वारनिराकरणे साधारणं कारणमाह-अन्यभावव्यावृत्ते- क्चेति॥

आयर्वणवाक्यमाद- एतद्वा इति । सत्यकामेन पृष्टः पिष्पलाद: 25 प्रोवाच सस्यकाम परं चापरं च ग्रह्म तदय एष ओंकार: तस्माविद्वानेतेनोट्कार-

१. A omits कारणं 237

त्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [न. १. पा. ३. सु. १३.

भाष्यम् वायतनेनैकतरमन्वेति" इति प्रकृत्य श्रयते-"यः पुनरेतं त्रिमात्रेणो- मित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत" इति । किमस्मिन्वाक्ये परं ब्रह्माभिध्यातव्यमुपदिश्यते, आहोस्विदपरमिति। एतेनैवायतनेन परम- परं चैकतरमन्वेतीति प्रकृतत्वात्संकयः । तत्नापरमिद ब्रह्मेति प्राप्तम् । 20 कस्मात्१ "स तेजसि सूर्ये संपन्नः" "स सामभिरुन्नीयते ब्रह्म- लोकम्" इति च तद्विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वात्। न हि परब्रह्मविददेशपरिच्छिनं फलमश्नवीतेति युक्तम्, सर्वगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः। नन्वपरब्रह्मपरिग्रहे "परं पुरुषम्" इति विशेषणं नोपपद्यते। नैष 10 दोष:, पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्तेः इत्येवं प्राप्तेडभिधीयते- परमेव ब्रह्मेहाभिध्यातव्यमुपदिश्यते । कस्मात१ ईक्षतिकर्मव्यप- देशात ; ईक्षतिर्दर्शनम् ; दर्शनव्याप्यमीक्षतिकर्म; ईक्षतिकर्मत्वेनास्याभि- ध्यातव्यस्य पुरुषस्य वाक्यशेषे व्यपदेशो भवति-"स एतस्माज्जीवघना-

प्रकटार्थविवरणम् 15 मार्गेण परापरब्रह्मणांरेकतरमन्वेति। परदष्टया चेदोंकारमुपास्ते तदा परमा- प्रोति, अपरदष्टया चेदपरमित्यर्थः। मध्ये चैकमात्रद्विमात्रोपासतमुक्त्वाह-यः पुनरेत प्रकृतं त्रिमात्रम्, विभक्तिपरिणामेन, 'ओोम्' इत्येतदक्षरं परपुरुषदृष्टयाभि- ध्यायीत। "स सूर्ये तेजसि संपन्नः"हत्याहिना उभयोरपि प्रकृतत्वात्संशयमाह- किमस्मिन्निति ॥ पूर्वत्र वर्णे रूढस्याक्षरशब्दस्य समस्तजगदायतनत्वलिङ्गेन 20 जघन्या योगवृत्तिराश्रिता ; तथेहापि देशे (श/परिच्छिन्नफलश्रवणलिङ्गेन परश- वदस्यापेक्षिकपरत्वविशिष्टे हिरण्यगर्मे वृत्तिरिति पूर्वपक्षमाह-तत्नापर- मित्यादिना ॥ साध्याहारं सूत्रभागं योजयति-परमेव ब्रह्मेत्यादिना॥ असत्वीक्षण-

१. A. एततू ३. A omits देहें २.A. ओक्कारशन्दस्य T,P and TM. देहे.

238

ईक्तिकर्माधिकरणम् ४.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् त्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते" इति। तत्नाभिध्यायतेरतथाभूतमपि वस्तु कर्म भवति, मनोरथकल्पितस्याप्यभिध्यायतिकर्मत्वात्; ईक्षतेस्तु तथाभूतमेव वस्तु लोके कर्म दृष्टम्, इत्यतः परमात्मैवायं सम्यगदर्शन- विषयभूत ईक्षतिकर्मत्वेन व्यपदिष्ट इति गम्यते। स एव चेह परपुरुष- 5 शब्दाभ्यामभिध्यातव्यः प्रत्यभिज्ञायते । नन्वभिध्याने परः पुरुष उक्त:, ईक्षणे तु परात्परः; कथमितर इतरत्र प्रत्यभिज्ञायत इति, अत्रोच्यते-परपुरुषशब्दौ तावदुभयत्र साधारणौ। न चात्र जीवघन- शब्देन प्रकृतोऽभिध्यातव्य: परः पुरुषः परामृश्यते, येन तस्मात्परा- त्परोऽयमीक्षितव्यः पुरुषोऽन्यः स्यात् । कस्तर्हि जीवघन इति, 10 उच्यते-घनो मूर्तिः; जीवलक्षणो घनो जीवघनः सैन्धवखिल्यवद्यः परमात्मनो जीवरूपः खिल्यभाव उपाधिकृतः, परश्च विषयेन्द्रियेभ्यः

प्रकटार्थविवरणम्

विषयत्वेन वाश्यशेषे ननिर्देश:, ततः किमित्याशङ्कयाह-तत्नाभिध्यायतेरिति॥ ईक्षणं नाम युक्तित: पर्यालोचनं मुख्यम; तब्न सत्यार्थ वक्ति, मिथ्यार्थस्य युक्त्य-15 सहिष्णुत्वात्। सत्यक्ष परमात्मैवेति वाक्यशेषः परमात्मविषय इत्यर्थः। तथा- प्युपक्रमे किमायातमित्याशङ्कय "सः" इति सूत्नभागं व्याचष्टे-स एव चेहेति।। निर्देशवैषम्यादप्रत्यभिज्ञानं शङकते -- नन्वभिध्यान इति ॥ वैषम्यमङ्गीकृत्य प्रत्यभिज्ञाया अविरोधमाह-अत्ोच्यत इति।। नन्वभिध्यातव्यविशेषणस्य परशब्दस्य जीवधनविशेषणत्वात् स पवािध्यातव्यः । परात्परः पुनरीइवरो- 20 जन्य एवेत्याशङ्गयाह-न चात्रेति ॥ यो ध्यानस्य विषयः से एव तज्जनितसम- द[सम्यद्द]शनस्यक्षणम्यापि विषय इति एकवाक्यतायां संभवन्स्यां वाक्य- भेदस्यान्याय्यत्वादिति भावः। यद्युपक्रमोपसंहारयोरेकवाक्यतासिद्धये योऽभि- ध्यातः[तव्यः] उपक्रमे स एव उपसहारेऽपीक्षणगोचर इत्यूरीक्रियते। कस्तर्हि जीवघनशब्दार्थः? तत्र "मूर्तौ घनः" इति सूत्रवष्टम्मेनार्थमाह-घनो मूर्ति- 25

१. A. म्यात् प्रत्यभि- २. T, TM and A omit स एव ... उपऋ्रम:

239

व्र अ्सू तभाष्यव्यारूयानम् [म.१. पा. ३. सु. १३.

भाष्यम्

सांडन जीवघन इति। अपर आह-"स सामभिरुत्रीयते ब्रह्मलोकम्" इत्यतीतानन्तरवाक्यनिर्दिष्टो यो ब्रह्मलोक: परश्च लोकान्तरेभ्यः, सो- Sत्र जीवघन इत्युच्यते। जीवानां हि सर्वेषां करणपरिव्ृतानां सर्वकर- णात्मनि हिरंण्यगभे ब्रह्मलोकनिवासिनि संघातोपपत्तेर्भवति ब्रह्मलोको 10 जीवघनः । तस्मात्परो यः पुरुषः परमात्मेक्षणकर्मभूतः, स एवाभिध्याने- डपि कर्मभूत इति गम्यते। "परं पुरुषम्" इति च विशेषणं परमात्मपरिग्रह एवावकल्पते। परो हि पुरुषः परमात्मैव भवति यस्मात्परं किंचिदन्य- भार्ति; "पुरुषान परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इति च 10 अत्यन्तरात्। "परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः" इति च विभज्य, अनन्तरमोकारेण परं पुरुषमभिध्यातव्यं जुवन्, परमेव ब्रह्म परं पुरुषं गमयति। "यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्ुच्यते" इति पाप्मविनिर्मोकफलवचनं परमात्मानमिहाभिध्यातव्यं सूचयति। अथ यदुक्तं परमात्मांभिध्यायिनो न देशपरिच्छिन्रफर्लं

15 प्रकटार्थेविवरणम्

अपर आहेति ॥ कया वृत्त्या जीवघनशब्दो ब्रह्मलोकमाहेत्याशङ्कयाह- जीवानां हीति॥ सर्वे जीवास्तावत्करणभ्रामोपहिताः; करणभ्रामाभिमानी च हिरण्यगर्भ :; स तस्मिन् लोके वसतीति परम्परया जीवघना: संहता यस्मिन् 20 स जीवघन इत्यर्थ:। ब्रह्मलोकस्यापि कारणत्वात् परमात्मा ततः पर इत्याह- तस्मात्पर इति। परपुरुषशब्दस्य परमात्मनि मुख्यत्वाञ्च स एवाभिध्यातव्य इस्याह-परं पुरुषमिति । उपक्रमपर्यालोचनयाप्येवमेवेत्याह-परं चापरं चेति॥ फलवचनानुसारेणापि परमात्माभिष्यातव्य इस्याह-यथेति॥ पादो- दर उरगः । पूर्वपक्षमनुभाष्य दूषयति-यदुक्तमित्यादिना । विशुद्धब्रह्मारमै- 25 कत्वविज्ञाने हि न देशपरिच्छिअं फेंलम्। उपासने तदपि न विरुष्यत इत्यर्थ:॥

१. A. माने २. TM. फलवासने Ti. फलमुपासते

240

दहराधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् युज्यत इति, अत्ोच्यते-त्रिमात्रेणोङ्कारेणालम्बनेन परमात्मानमभिं- ध्यायतः फळं ब्रह्मलोकमापिः, क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्ति:, इति क्ममुत्त्यभिमायमेतन्भ्विष्यती त्यदोष:।।

दहर उत्तरेभ्यः।१-३-१४॥ 5

"अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्र- न्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्" इत्या- दिवाक्यं समाम्नायते । तत्न योयं दहरे हृदयपुण्डरीके दहर आकाश: श्रुतः, स किं भूताकाशः, अथ विज्ञानात्मा, अथ वा परमात्मेति संशय्यते। कुतः संशयः१ आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम्। आकाशशब्दो 10 हयं भूताकाशे परस्मिंश् ब्रह्मणि प्रयुज्यमानो दश्यते। तत्न किं भूता- काश एव दहरः स्यात्, कि वा पर इति संशयः। तथा ब्रह्मपुरमिति- कि जीवोऽत ब्रह्मनामा, तस्येदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरम्; अथ वा परस्यैव ब्रह्मण: पुरं ब्रह्मपुरमिति। तत्न जीवस्य परस्य वान्यतरस्य पुरस्ा- मिनो दहराकाशत्वे संशयः । तत्नाकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वाभ्मता- 15

प्रकटार्थविवरणस्

दहर उत्तरेभ्य:।। छानदोग्यवाक्यं पठति-अथ यदिदमिति।ब्रह्मेति ।ब्रह्मपुरे शरीरे; दहर- मल्पं पुण्डरीकतुल्यं सथानम्। पशी विशस्यमानेऽष्टदलकमलाकारो मांसखण्ड :; हृदयं प्रसिद्धमेव। सबजिं संशयमाह-तत्र योऽयमित्यादिना।पूर्वत्र परपुरुष- 20 शब्दस्य ब्रह्मणि मुख्यत्वेन ब्रह्मैवाभिध्यातव्यमभ्यधायि। तथेहाप्याकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वात् स एवोपास्य उपदिश्यत इति पूर्वपक्षमाह-तत्नाकाश- शब्दस्येति । कथं भूताकाशस्याल्पत्वम्, कथं वैकस्मिश्नेवोपमानोपमेयभावः, कथं वा द्यावापृथिव्यादिनां तत्रात्यल्पेऽवस्थानम्, इस्याशङ्कय तत्सर्व क्रमेण

१. A omits इति.

241 31

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. १. पा. ३. सू. १४.

भाष्यम्

काश एव दहरशब्द इति प्राप्तम् ; तस्य च दहरायतनापेक्षया दहर्त्वम्; "यावान्या अयमाकाशस्तावानेषोऽनतर्हृदय आकाशः" इति च बाहा-

5 नन्तः समाहितम्, अवकाशात्मनाकाशस्यैकत्वात्। अथ वा जीवो दहर इति पाप्तम्, ब्रह्मपुरशब्दात; जीवस्य हीदं पुरं सच्छरीरं ब्रह्म- पुरमित्युच्यते, तस्य स्वकर्मणोपार्जितत्वात्; भक्त्या च तस्य ब्रह्मशब्द- वाच्यत्वम् ; न हि परस्य ब्रह्मणः शरीरेण खवस्ामिभावः संबन्धोऽस्ति; तत्न पुरस्वामिन: पुरैकदेशेऽवस्थानं दृष्टम्, यथा राजः। मनउपाधिकश्च 10 जीवः, मनश्च प्ायेण हृदये प्रतिष्ठितय् इत्यतो जीवस्यैवेदं हृदयेऽन्तरव- स्थानं स्यात् ; दहरत्वमपि तत्यैव आराग्रोपमितत्व्रादवकल्पते; आका शोपमितत्वादि च ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यति; न चात्र दहरस्याका-

प्रकटार्थविवरणम्

संभावयति-तस्य चेत्यादिना ॥ "एष आत्मा" इत्यात्मशब्दस्य भूताकाशे 15 असामअस्यात् पक्षान्तरमाह-अथ वेति। कथा वृत्त्या ब्रह्मशब्दो जीवमाहेत्या- शाङ्कयाह-भक्त्या चेति ॥ बृंहणयोगाद्रौण्या वृत्त्येष्यर्थः। मृख्यार्थत्यागे कारण- माह-न हीति। ननु पादाद्यवयवेषु युगपद्वेदनानुमन्धानान्न जीवस्य हृदयमात्रवर्तित्वमित्याशङ्क्याह -: न् पुरस्वामिन इति ॥ सकलकलेब- राभिमानिनोऽपि प्रायेण हृदयेऽवस्थानमित्यर्थः। इतश्च जीव पत्र हृदयेऽवस्थित 20 इत्याह-मनउपाधिकश्चेति ॥ "आराग्रमात्री ह्यवरोऽपि दष्ः" इति श्रुतेः जीवस्याल्पत्ववचर्नमपि मुख्यमित्याह-दहरत्वमपीति । यश्चाकाशोपमितत्वं द्यावापृथिव्यादीनां अन्तःसमाहितत्वादिकं च, तत्सर्वे ब्रह्मभावापेक्षया भविष्य- तीस्याह-आकाशोपमितत्वादि चेति ॥ कि च पूर्व दहरस्य विशेयत्वमङ्गी- कृत्य जीवो दहर इत्युक्तम्। इदानीं न दहरस्य विश्ेयत्वं विज्ञेयविशेषणत्वे- 25 नोपादानादित्याह-नचात्र दहरस्येति।

१. Ti and A. अल्पवचनत्वमपि.

242

दहराधिकंरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् शस्यान्वेष्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रूयते; "तस्िन्यदन्तः" इति परविशेषणत्वेनोपादानादिति ॥

अत उत्तरं ब्रूम :- परमेश्वर एवात्र दहराकाशो भवितुमईति, न भूताकाशो जीवो वा । कस्मात्१ उत्तरेभ्यो वाक्यशेगगतेभ्यो 5 हेतुभ्यः । तथा हि-अन्वेष्टव्यतयाभिहितस्य दहरस्याकाशस्य "तं चेड्रयु:" इत्युपक्रम्य "किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम्" इत्येवमाक्षेपपूर्वकं प्रतिसमाधानवचनं भवति "स ब्रूयाद्यावान्वा अयमाकाशस्तावानेपोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते"इत्यादि। तत्न पुण्डरीकदह- 10 रत्वेन प्राप्तदहरत्वस्याकाशस्य प्रसिद्धाक्ाशौपम्येन दहरत्वं निवर्तयन्भू- ताकाशत्वं दहरस्याकाशस्य निव्तयतीति गम्यते। यद्यप्याकाशशब्दो भूताकाशे रूढः, तथापि तेनैव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाशशङ्का निवर्तिता भवति। नन्वेकस्याप्याकाशस्य वाह्याभ्यन्तरत्वकल्पितेन भेदे- नोपमानोपमेयभावः संभवतीत्युक्तम्; नैवं संभवति ; अगतिका हीयं 15

प्रकटार्थविवरणम्

सिद्धान्तसूत्रं योजयति-परमेश्वर एवेत्यादिना॥ तमाचार्ये प्रति यदि शिष्या व्रूयु :- पुण्डरीकमेव तावदल्पम्, अल्पतरश्च तद्गताकाशः ; अतः कि तदित्यल्प विद्यते यच्छृत्युपपत्तिभ्यामन्वेषणीयम्; यद्वाव किल साक्षात्कर- णीयम्-इस्यल्पत्वदोषेण दहरस्याविक्ञेयत्वाक्षेपपूर्वकं श्रुतेः प्रतिसमाधानवचनं 20 भवति। स आचार्यो ब्रयादित्यादि प्रतिवचनस्य विवक्षितमर्थमाह- तन्नेति॥ ननु आकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वात् कथं तद्यावृत्तिरिस्या- शाङ्कयाह-यद्यपीति ॥ सति ेदे गोगवयथोरुपमानोपमेयभावः सिद्धः। एकस्मित्रेव तूपमानोपमेयभावः "रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव" इस्य- गतिका गतिरित्यर्थः। सादश्ये सत्युपमानोपमेयभावो रष्टः। उपाधिपरिचछि- 25

१. TM. धा्न

248

व्रस्यमूत्रभाष्यव्यारूयानम् [न. १. पा.३. सू. १४.

भाष्यम् गतिः, यत्काल्पनिकभेदाश्रयणम् । अपि च कल्पयित्वा भेदसुपमानोप- मेयभावं वर्णयतः परिच्छिन्नत्वादभ्यन्तराकाशस्य न वाल्याकाशपरिमाण- स्वमुपपदेत। नजु परमेश्वरस्यापि "ज्यायानाकाशात्" इति श्रुत्यन्त- 5 रानैवाकाशपरिमाणत्वसुपपद्यते; नैष दोष: पुण्डरीकवेष्टनमाप्तदहरत्व- निवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य न तावत्वप्रतिपादनपरत्वम्; उभयप्रतिपादने हि वाक्यं भिधेत। न च कल्पितभेदे पुण्डरीकवेष्टित आकाशैकदेशे घावापृथिव्यादीनामन्त:समाधानसुपपद्यते। "एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपास: सत्यकाम: सत्यसंकल्पः" 10 इति चात्मत्वापहतपाप्मत्वादयश्च गुणा न भूताकाशे संभवन्ति। यद- ्यात्मशब्दो जीवे संभवति, तथापीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्कापि निवर्तिता भवति। न धुपाधिपरिच्छिन्स्याराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्तयितुम्। ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येतेति चेत्, यदात्मतया जीवस्य सर्वगत- 16 त्वादि विवक्ष्येत, तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादि विवक्ष्यतामिति

प्रकटार्थविवरणम्

अस्य च महत्परिमाणेन न साडश्यमस्तीत्याह-अपि चेति ।। तर्हि परमे- श्वरस्यापि न भूताकाश उपमानम्, समानपरिमाणश्वाभावादित्याह-नतु पर- मेश्वरस्यापीति॥ न भूताकाशसमानपरिमाणत्वप्रतिपादनपरं वाक्य कि 20 तु शङ्गिताल्पपरिमाणत्वन्यावृत्तिपरमित्याह-नैष दोष इति। उभयत्र कि न तात्पर्यमित्याशङ्कयाह -उभयेति ॥ भूताकाशापरित्रहे लिङ्गान्तर- माइ-न चं कल्पितेति। बरिगता जिघत्सा भक्षणेच्छा यस्य स विजिघत्सः। आकाशोपमितस्वादिकारणेभ्योऽपि भूताकाशं निरस्य जीवनिराकरणेऽपि बोजयति-यथपीत्यादिना।। कल्पनालाघवेन परिहरति-यदात्मतयेति। 25 अहशम्दस्य परम्रह्मण्येव मुख्यत्वात् प्रथमश्रुतनिरपेक्षम्रह्मपातिपदिकार्थातु

१. T,Ti, P and TM. उपमा.

244

दहराधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् युक्तम्। यदप्युक्तम्-"ब्रह्मपुरम्" इति जीवेन परस्योपलक्षितत्वाद्राज इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिन: पुरैकदेशवर्तित्वमस्त्विति; अत् मूम :- परस्यैवेदं ब्रह्मण: पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते, ब्रह्मशब्दस्य तम्- नमुख्यत्वात्। तस्याप्यस्ति पुरेणानेन संबन्ध:, उपलब्ध्यघिष्ठानत्वात्। 5 "स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते" "स वा अयं पुरुष: सर्वासु पूर्ष पुरिशयः" इत्यादिश्जुतिभ्यः । अथवा जीवपुर एवा- स्मिन्ब्रह्म संनिहितमुपलक्ष्यते, यथा शालग्रामे विष्णुः संनिहित इति, तद्द्। "तद्यथेह कर्मजिंतो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोक: क्षीयते" इति च कर्मणामन्तवत्फलत्वमुक्त्वा "अथ य इहात्मानमनु- 10 विद्य व्रजन्त्येतांथ सत्यां्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवति" इति प्रकृतदहराकाशविज्ञानस्यानन्तफळत्वं वदन्, परमात्मत्वमस्य सूच- यति। यदप्येतदुक्तम्, न दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं

प्रकटार्थविवरणम् गुण्येन चरमधुतसापेक्षविभवस्यर्थों नेतव्य इस्यमिम्रेश्याह-परस्यैवेद 15 ब्रह्मण इति॥ कस्तर्हि संबन्ध: षष्टपा आलम्वनमित्याशङ्य व्यद्यव्यअञक- भाव इलाह-तस्याप्यस्तीति।। यदि जीवो उन्नाधम्यवहारेण शरीर ब्रहायति वर्धयति इति मुख्य एव तस्मिन् ब्रह्ाशब्द :; लकर्मोपार्जितत्वाच तस्या- साधारणं शरीरमित्यमिमान: तत्राह-अथवेति ॥ किं च दहरविज्ञानस्या- नन्तफलश्रवणादृपि दहर: परनात्मेस्याह-तद्यथेत्यादिना।। इह जीवस्येव देहे 20 दहरमात्मानं तत्समाहितांश् सत्यकामादीन गुणान् शासाचार्योपदेशमनुविद्य मनुमूय ये वजन्ति परलोकं तेषां सर्वेपु लीकेधु कामचरणं सेष्छागमनान्तमप्रति- हतमैश्वर्ये भवतीत्यर्थः। नैतइ्हंराकाशस्य[शविज्ञानस्य] फलं दहरस्याविने-

१. A. यद्यपि ३. T1. वद्यपि. . T, P, TM and A omit बह्यका- शल फकमू

945

[भ.१. पा. ३. सू. १४,

भाष्यम्

च शुतम्, परविशेषणत्वेनोपादानादिति ; अत् बरूमः-यद्ाकाशो नान्वेष्टव्यत्वेनोक्त: स्यात् "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश:" इत्याद्याकाशस्वरूपपदर्शनं नोपपद्येत। नन्वेतदप्यन्तर्वर्ति- 5 वस्तुसन्भावप्रदर्शनायैव प्रदर्श्यते। "तं चेन्रयुर्यदिदमस्पिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिअन्तराकाशः किं तदत विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम्" इत्याक्षिप्य परिहारावसर आकाशौपस्थोप- क्रमेण द्यावापृथिव्यादीनामन्त:समाहितत्वदर्शनात्: नैतदेवम्। एवं हि सति यदन्त:समाहितं दावापृथिव्यादि, तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं 10 चोक्तं स्यात् ; तत्न वाक्यशेषो नोपपद्येत; "अस्मिन्कामाः समाहिताः" "एष आत्माऽपहृतपाप्मा" इति हि प्रकृतं द्यावापृथिव्यादिसमाधाना- धारमाकाशमाकृष्य "अथ य इहात्मानमनुविद ब्रजन्त्येतांश् सत्या- न्कामान्" इति समुचयार्थेन चशव्देनात्मानं कामाधारमाश्रितांथ्र

प्रकटार्थविवरणम्

15 पत्या तस्य ज्षेयत्वमन्तःसमाहितैःसह विवक्षितमित्याह-अत् ब्रुम इत्यादिना।। अन्यथाप्युपपत्तिमाह-नन्वेतदपीति ॥ यथा "वेतसशास्रयावकामिश्रार्रि्नि विकर्षति" इत्यंत्र "आपो वै शान्ताः" इस्याश्रयभूताप्स्तुत्या वेतसशाखा- धके स्तूयेते; तथाधारस्तुत्या आधेयसंस्तवो विवक्षित इति भावः । तर्हि यत् स्तुयते तद्विधीयत इति न्यायादाधारस्यैवाधेयत्वं प्रसज्येतेस्याह- 20 नैतदेवमिति॥ तदा कि दूषणमित्यत आह-तत्नेति ॥ वाक्यशेषे वा कि दर्शितं येन तस्यातुपपततिरित्याशङ्कयाह-अख्िमिन् कामा इति।। यस्मात्म्रकृत परामर्शकेन सर्वनास्काश परामृश्य सकलकामधारत्वमा त्मत्वं चोकत्वात् शेयश्वमुपसंहतम्, तस्म्ादित्युपसंहारः। तािन दहराकाशे यदग्तःसमाहितं तस्साधारमन्वेष्टव्यमिति श्रुतेयोंजना। पुरप्रवेशमन्तरेण

बाठ् दहरान्वेषणमवश्यंभावीति भाष:।।

१. T, P and TM. भ्रमणात्

246

वहराधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् कामान्विज्ञेयान्वाक्यशेषो दर्शयति। तस्माद्वाक्योपकमेऽपि दहर एवा- काशो हृदयपुण्डरीकाधिष्ठानः सहान्तःस्थैः समाहितैः पृथिव्यादिभि: सत्यैश्व कामैर्विज्ञेय उक्त इति गम्यते । स चोक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वर इति स्थितम्। 5

गतिशब्दाभ्यां तथा हि दष्टं लिङ्गं च ॥ १-३-१५॥ दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इत्युक्तम्; त एवोचरे हेतव इदानीं प्रपश्चयन्ते। इतथ परमेश्वर एव दहर:, यस्मादहरवाक्यशेषे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादकौ गतिशब्दौ भवतः-"इमाः सर्वाः भजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति" इति । तत् प्रकृतं दहरं 10 ब्रह्मलोकशब्देनाभिधाय तद्विपया गतिः प्रजाशब्दवाच्यानां जीवाना- मभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति । तथा बहरहर्जीवानां सुपु- सावस्थायां ब्रह्मविषयं गमनं हष्ट श्ुत्यन्तरे-"सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इत्येवमादौ। लोकेऽपि किल गाढं सुपुप्तमाचक्षते 'ब्रह्मीभूतो ब्रह्मतां गतः' इति । तथा ब्रह्मलोकशब्दोऽपि प्रकते 15

प्रकटार्थविवरणम् उत्तरसुत्रसन्दर्भव्य महासक्गतिमाह-दहरः परमेश्वर इति ॥ समनन्तर- सङ्गतिमाह-इतश्चेति ॥ गतिशब्द्योर्विवक्षितमर्थमाहं-तत्न प्रकृतमिति॥ सुषुपे जीवानां दहरे गमनमस्तु एतच्छन्दपरामर्शात्, तथापि म्रहमार्वे किमायातमित्याशङ्कय "तथाहि दृष्टम्" इत्यवतारयति-तथा घहर- 20 हरिति ॥ ब्रह्मवित्प्रसिद्धि चाह-लोकेऽपीति ॥ गतिसामर्थ्य प्रपश्चय शब्द- सामर्थ्ये प्रपश्चयति-तथा ब्रह्मलोकेति । जीवभूताकाशयोः ब्रसलोक- शब्दानभिधेयत्वादित्यर्थः॥तथापि ब्रह्मगॅमकत्वं न संभवति, सत्यलोके प्रसि-

2. A adds आह इत्यर्थ: विव- ४. T, T1, P and TM. गतस्वं २. T, T1, TM and P. तमाह

247

ब्रह्मसूलभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. ३. सु. १६.

भाष्यम् दहरे पयुज्यमानो जीवभूताकाशशङ्कां निवर्तयन्ब्रह्मतामस्य गमयति। नतु कमलासनलोकमपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत्। गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोक इति षष्ठीसमासवृत्या व्युत्पाद्येत; सामानाधिकरण्यवृष्या तु 5 व्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्यति। एतदेव चाहरहर्ब्रह्मलोकगमनं दृषटं ब्रह्मलोकशब्दस्य सामानाधिकरण्य- वृत्तिपरिग्रहे लिङ्गम्। न हहरहरिमाः प्रजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्य- लोकारयं गच्छन्तीति शक्यं कल्पयितुम् ॥। धृतेश्र महिम्रोऽस्ास्मिन्नपलब्धेः ॥ १-३-१६ ॥

10 धृतेश्च हेतो: परमेश्वर एवायं ददरः। कथम्१ "दहरोऽस्न्निन्तरा- काशः" इति हि प्रकृत्याकाशौपम्यपूर्वकं तस्मिन्सर्वसमाधानमुक्त्वा तस्मिनेव चात्मशब्दं प्रयुज्यापहतपाप्मत्वादिगुणयोगं चोपदिश्य तमे- वानतिवृत्तप्रकरणं निर्दिशति-"अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेष प्रकटार्थविघरणम्

15 द्वत्वादित्याह-नन्विति ॥ निषादस्थपतिन्यायेन कर्मधारयत्योभयपद्प्रधान- तया बलीयसत्वाद्गललैव लोकयते साक्षात्कियते मुमुक्षुभिरिति तद्रमक एवेस्याह-गमयेदयदीति ॥ कर्मधारयसमासपरिभ्रहे लिङ्मुपोद्वलकं दर्शयितुं "लिङ्गं च" इति सूत्रभागं व्याचष्टे-एतदेव चेति॥ समस्तजगा्विघरणलक्षणस्य परमात्मलिङ्रस्य दहरे दर्शनाथ् दहर: 20 परमात्मेत्याह-धृतेश्चेति ॥ ननु अथशण्देन प्रकरणं विच्छिद्य विधृतिरिति भ्रयते। ततः कथं दहरस्य विधारकत्वमिस्याह-कथमिति ॥ प्रकृतपरा- मर्शिना यच्छव्देनात्मशव्देन च दहरस्यैव बुद्धिस्पत्वान्थशब्द: प्रकरण- विच्छेदक:, किं तु वाक्योपक्रममान्नज्ञापनार्थ इति परिहारार्थः। ननु स्त्रियां भाषे किन्परस्ययविधानान्न विधृतिशब्देन दहरस्य विधारकत्वमुच्यत इस्या-

१. A. गमयतीति ३. TM. अतः २. Ti, and TM. विधृतेरिति ४. T. सुशिस्थताभा-

248

दहराधिकरणम् ५.] पकटार्यविवरणम्

भाष्यम् लोकानामसंभेदाय" इति। तत्र विधृतिरित्यात्मशब्दसामानाधिकर- ण्याद्विधारयितोच्यते, क्तिचः कर्तरि स्मरणात्। यथोदकसंतानस्य विधारयिता लोके सेतुः क्षेत्रसंपदामसंभेदाय, एवमयमात्मैषामध्यात्मा- दिभेदभिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां च विधारयिता सेतु:, असं- 5 भेदायासंकरायेति। एवमिह प्रकृते दहरे विधारणलक्षणं महिमानं दर्शयति। अयं च महिमा परमेश्वर एव श्ृत्यन्तरादुपलभ्यते "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः"इत्यादेः। तथान्यत्ापि निश्चित परमेश्वरवाक्ये श्रयते-"एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय" 10 इति। एवं धृतेश्च हेतो: परमेश्वर एवायं दहरः ॥ प्रसिद्धेश्व॥ १-३-१७।। इतश्र परमेश्वर एव "दहरोऽस्मिनन्तराकाशः" इत्युच्यते, यत्कारणमाकाशशब्द: परमेध्वरे प्रसिद्ध:। "आकाशो वे नाम नाम- रूपयोर्निर्वहिता" "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्य- 15 दन्ते" इत्यादिपयोगदर्शनात् । जीवे तु न कचिदाकाशशब्दः पयुज्य- मानो दृश्यते। भूताकाशस्तु सत्यामप्याकाशशब्दपसिद्धावुपमानोपमेय- भावाद्यसंभवात्र ग्रहीतव्य इत्युक्तम्॥ प्रकटार्थविवरणम् शङ्कयाह-तत्र विधृतिरिति । प्रकृतिशब्दवद्विधृतिशब्द: किन्प्रस्ययान्तः, न 20 क्िन्प्रश्ययान्त इत्यर्थः । ननु सेतुशष्देनापि विधारकत्वमेवोच्यते; अतः पौनरुकस्यमित्याशङ्कय विभागहेतुत्वं सेतुशब्दार्थ इत्याह-ययादकसन्तान - स्येति ॥ उपसंहरति-एवमिहेति ॥ विधारकत्वं वायोरप्यस्तीति नेदं पर- मात्मलिङ्गमित्याशङ्कयाह-अयं च महिमेति ॥ वायोरपि परमेश्वरायत्तमेव विधारकत्वमिति भाव: ।। 25 प्रसिद्वेश।। आ समन्तात्प्रकाशत इति यौगिकवृत्त्या परमात्मनि आकाशशष्दस्य मुख्यरवाच् दहर: परमात्मैवेत्याह-प्रसिद्धेश्चेति ॥ तर्हि भूताकांशे रूढ़त्वात् स एव करमान गहात इत्याशङ्पाह-भूताकाशस्त्विति ।।

249 32

[म. १. पा. ३. सू. १८.

भाष्यम् इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात्॥ १-३-१८॥ यदि वाक्यशेषव ळेन दहर इति परमेश्वरः परिगृप्ेत, अस्तीतरस्यापि जीवस्य वाक्यशेषे परामर्श :- "अथ य एष संगसादोऽस्ाच्छरीरा- 5 त्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपथ सवेन रूपेणाभिनिष्पद्त एष आत्मेति होवाच" इति; अल् हि संपसादशब्दः श्ुत्यन्तरे सुपुप्तावस्थार्यां दष्टत्वाचद्वस्थावन्तं जीवं शक्कोत्युपस्थापयितुम्, नार्थान्तरम् । तथा शरीरव्यपाश्रयस्यैव जीवस्य शरीरात्समुत्थानं संभवति, यथाकाशव्य- पाश्रयाणां वाय्वादीनामाकाशात्समुत्यानम्, तद्व् । यथा चादष्टोऽपि 10 लोके परमेन्वरविषय आकाशशब्दः परमेश्वरधर्मसमभिव्याहाराव् "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वेहिता" इत्येवमादौ परमेश्वरविषयो- डभ्युपगतः, एवं जीवविषयोऽपि भविष्यति; तस्मादितरपरामर्शाद् "दइ रोऽस्मिअन्त राकाशः" इत्यत्न स एव जीव उच्यत इति चेव- नैतदेवं स्याद्: कस्मात१ असंभवात। न हि जीवो बुद्धयाघ्युपाधि- 15 परिच्छेदाभिमानी सभाकाशेनोपमीयेत । न चोपाधिघर्मानभिमन्य- मानस्यापइतपाष्मत्वादयो धर्माः संभवन्ति। प्रपश्चितं चैतत्मथमे सूले। अतिरेकाशक्टापरिहारायात् तु पुनरुपन्यस्तम् । पठिष्यति चोपरि- षात्-"अन्यार्थक परामर्भ:" इति ॥ प्रकटार्थविवरणम् 20 इतरपरामर्शात्स इति चेभासंभवाद्।। विनिगमनकारणाभावं मन्ानः प्रत्यवतिष्ठते-यदि वाक्यशेषेति ।। अयं वाक्यशेषो जीवविषय इति वा कुतः सिद्धमित्याशङ्कथावसावत्वादि- लिक्रादित्याह-अत्र हीति ॥ ननु नाकाशशब्द: कचिज्ीये प्रयुज्पत हत्युकं विनिगमनकारणमित्याशड्क्याह-यथा चादष्टोऽपीति ॥ यद्यप्यस्ति 25 दहरविद्यावाक्यशेषे जीवपरामर्शः, तथापि न तबलेन दहरो जीव: शक्यते प्रहीतुम्, दहरोकानां धर्माणां जीवेऽसंभवादित्याह-नैतदेवं स्यादिति ।। का तर्हि गति: जीवपरामर्शस्येत्याशइक्याड-पठिष्यति चेति ॥ जीवपरा- मर्शों जीवस्े सापाधारपरमात्मन एवोपासनार्थ इत्यर्थ:।। १. T. वाकाहयब्द: २. A. जीवस्यापि स्वाधार: परमारमैव

250

उत्तराधिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणम्

माध्यम् उत्तराच्चेत् आविर्भूतस्वरूपस्तु॥ १-३-१९॥ इतरपरामर्शाद्या जीवाशड्डा जाता सा असंभवाभिराकता। अथेदानी मृतस्येवामृतसेकात पुनः समुत्थानं जीवाशड्डायाः क्रियते उत्तरस्मात्माजापत्याद्वाक्यात् । तत्र हि "य आत्मापहतपाप्मा" 5 इत्यपहृतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानमन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च प्रतिज्ञाय "य एषोऽक्षिणि पुरुषो हश्यत एष आत्मा" इति झुवभरक्षिस्थं द्रष्टारं जीवमात्मानं निर्दियति । "एतं त्वेव ते भूयोऽनुष्याख्यास्यामि" इति च तमेव पुनः पुनः परामृश्य "य एष खमे महीयमानश्वरत्येष आत्मा" इति "तथ्त्नैतत्सुप्तः समस्तः संमसमः सर्म न विजानात्येष 10

प्रकटार्थविवरणम्

उत्तराचेत् आविर्यृतस्वरूपस्तु ॥। सुंत्रसङ्गतिमाह-[इतर]परामर्शाधेति। दहरविद्यां समान्य इन्द्रविरोच- नाज्यायिका। तस्यां जीवस्य प्रजापस्याद्ाक्यादपहुतपाप्मतवाद्यवगमादेसियो हेतुरिति भाव:। कथं वा प्राज्ञापत्ये वाक्ये जीवोपदेश: सिद्ध इस्याशङ्क्याह- 15 तत्न हीति ।। इन्द्रविरोचनौ किले देवासुरराजी ब्रह्मविद्यादित्सया प्रजापति- माजग्मतु :: आगस्य च दानिशतं वर्षाणि ग्रहचर्यमूषतुः; ततः प्रजापतिना किमिच्छन्ताववसतमिति पृष्टी प्रोचतुः- य मात्मा अपहुतपाष्मादिविशेषण: तमावां विविदिषाव हति; प्रजापतिस्तु तथैवाभ्यनुश्ाय "व एषोSकिणि" इति प्रथमे पर्यांयेडसिलानं द्रषटारं मुवन् जीवमेव निर्दिशतीत्यर्थ:। द्वितीयतृतीय- 20 पर्यावयोरप्यवस्ावस्वलिद्ेन जीव एव निर्विष्ट इत्याक-ऐतं त्वेव त इति। प्रेजापतिना जीवो निर्दिष्ट, न तु तस्यापह्तपाष्मत्वादिगुणस्वम्-इत्ाशक-

१. A. अत्र ४. A omits एतं ... निर्दिष्ट इत्याद २. T .. गमादई भावादित्यसति. ५. Ti adds सत्यं TM and A. गमादित्यसि. ६. TM. पाप्मदि १. TM omits किल

251

ब्रह्मसूतभाष्यव्यार्यानम् [अ. १. पा. ३. स. १९.

भाष्यम् आत्मा" इति च जीवमेवावस्थान्तरगतं व्याचष्टे। तस्यैव चापहत- पाप्मत्वादि दर्शयति-"एतदमृतमभयमेतङ्रह्म" इति। "नाह खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि" 5 इति च सुषुप्तावस्थायां दोषसुपलभ्य "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्या- स्यामि नो एवान्यत्ैतस्मात्" इति चोपक्रम्य, शरीरसंबन्धनिन्दापूर्वकं "एष संपसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य खेन रूपेणाभिनिष्पधते स उत्तम: पुरुषः" इति जीवमेव शरीरात्समुत्थित- सुचमपुरुषं दर्शयति। तस्मादरिति संभवो जीवे पारमेश्वराणां धर्माणाम्। 10 अतः "दहरोऽस्मिनन्तराकाशः" इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्रि- ब्रयात्, तं प्रति बूयात्-"आविर्भृतस्वरूपस्तु" इति । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थ :; नोचरस्मादपि वाक्यादिह जीवस्याशङ्का संभव- तीत्यर्थः । कस्मात् १ यतस्तत्ाप्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्यते । आविर्भूतं स्वरूपमस्येत्याविर्भूतस्वरूप :; भूतपूर्वगत्या जीववचनम् ।

15 प्रकटार्थविवरणम्

क्याह-तस्यैव चेति ।। प्रकृष्टधर्माद्यनुष्ठानाज्ीवस्याप्यपहृतपाप्मत्वादि संभवतीत्यर्थ: । चतुर्थेऽपि पर्याये शरीरात्समुत्थितत्वलिद्गात् जीव एव निर्दिष्ट इत्याह-नाह खल्वित्यादिना ॥ द्देति निपातः खेदायें। खिंदमान: इन्द्र: प्रोवाचाय सुप्तोऽयमहमस्मीत्येवं नातमान संप्रति जानाति। नो एवेमानि 20 भृतानि विनाशमेवापीतो भवति। नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवं सुषुप्तावख्ायां दोषमुपलभ्य उपसन्नमिन्द्र प्रजापतिरुवाच।एतमेव तुभ्यं पुनरपि व्याख्यास्यामि, नैतस्मादन्यमित्युपक्रम्य मघवन्मत्ये वा इदं शरीरमित्यादिनिन्दापूर्षकं जीवमेव दर्शयतीत्यर्यः। "तम्मात्" इत्यादिना पूर्वपक्षमुपसंदस्य सिद्धान्तसूत्रभागं योज- 25 यति। नन्वाविर्भूतस्वरूपश्रेत् कथ जीवो विवक्यत इत्याशङ्कयाद-भूतपूर्वगत्येति।।

१. T, T1, P and TM. विद्यामायः

252

उत्तराधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

एतदुक्तं भवति-"य एषोऽक्षिणि" इत्यक्षिळक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्य, उदशरावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य "एतं त्वेव ते" इति पुनःपुनस्तमेव व्याख्येयत्वेनाकृष्य सवम्नसुषुप्तोपन्यासक्रमेण "परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति यदस्य पारमार्थिकं 5 स्वरूपं परं ब्रह्म, तद्रूपतयैनं जीवं व्याचष्टे, न जैवेन रूपेण। यत्तत्परं जपोतिरुपसंपत्तव्यं श्रुतम्, तत्परं ब्रह्म । नच्चापहतपाप्मत्वादिधर्मेंकम्, तदेव च जीवस्य पारमार्थिकं स्वरूपम् "तत्वमसि" इत्यादिशास्त्रेभ्य: नेतरदुपाधिकल्पितम्। यावदेव हि स्थाणाविव पुरुषबुद्धि द्वेतलक्षणा- प्रकटार्थविवरणम् 10

क्यावगमेपि जीवाभिधानमित्यर्थः। पर्यायचतुष्टयात्मकस्य प्राजापत्यवा- क्यस्य संक्षेपतोऽभिप्नायमाह-एतदुक्तं भवतीति॥ उदशराव आत्मानमवेक्ष्य- "यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रशूतम्" इत्यादिना यथोदकशरावे शरीरप्रति- बिम्बं व्यभिवारित्वादनात्मा तथा बिम्बभूतं शरीरमप्यनात्मेति दर्र्ितम् । प्रसिद्धजीवानुवादेन तस्य ब्रह्मतां व्याचचक्षे प्रजापतिरिति ब्रह्मण एव 15 तत्रापहतपाप्मत्वादिधर्मकत्वमित्यर्थः। "परं ज्योतिरुपसंपद्य" इति ज्योतिस्त- ओोपसंपत्तव्यं भाति, न ब्रह्मेत्याशङ्कयाह-यत्तत्परमिति।। खेन रूपेणेति विशेष- णादित्यर्थः। नन्वेकर सत्वाद्रह्मण: कुतोSपहृत पाप्मत्वादिधर्मकत्वम्, कुतस्तरां = पापादिप्रतिषेधस्यैकरसताविरोधित्वादित्यर्थ:। तर्हिं विरुद्धधर्माक्रान्तत्वान्न 20 ब्रह्म जीवस्य स्वरूपत्वेनोपदेधुं शक्यमित्याशङ्कयाह-तमेव चेति ॥ यथा बिम्ब- प्रतिबिम्बयोः विरुद्धधर्माक्रान्तत्वेऽपि प्रतिबिम्बं बिम्बमेवेति वाक्येन विरु- द्धांशपर्युदासेन स्वरूपैक्यं बोध्यते तद्वदित्यर्थः । ननु संसारित्वस्य तात्वि- कत्वान् पर्युदास: कर्तु शक्यत इत्याशङ्क्याह-नेतरदिति ॥ अविद्यान्वय- व्यतिरेकाभ्यां संसारित्वस्याविद्योपाध्यधीनत्वमेव दर्शयति-यावदेव हीति। 25

१. TM. तं मे ३. Ti. तथैव २. A. व्याचषे TM and A. तदेव

253

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [भ. १.पा.३. सु. १९.

भाष्यम् मविर्द्यां निवर्तयन्कूटस्थनित्यदक्स्रूपमात्मानम् "अहं ब्रह्मास्मि" इति न प्रतिपद्यते तावज्जीवस्य जीवत्वम्। यदा तु देहेन्द्रियमनोवुद्धि- संघाताद्युत्थाप्य श्रुत्या प्रतिबोध्यते, नासि त्वं देहेन्ट्रियमनोवुद्धि- 5 संघातः, नापि संसारी, कि तर्हि तद्यत्सत्यं स आत्मा चैतन्यमात्रस्वरूप- स्तच्वमसीति; तदा कूटस्थनित्यदृक्खरूपमात्मानं प्रतिबुध्यास्माच्छरीरा- दभिमानात्समुचिष्ठन्स एव कूटस्थनित्यदवस्वरूप आत्मा भवति । "स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादिश्चुतिभ्यः। तदेव चास्य पारमार्थिकं स्वरूपम्, येन शरीरात्समुत्थाय सेन रूपे- 10 णाभिनिष्पधते । कर्थ पुनः सवं च रूपं सवेनैव च निष्पद्यत इति संभवति कूटस्थनित्यस्य१ सुवर्णादीनां तु द्रव्यान्तरसंपर्कादभिभूत- सवरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारमपक्षेपादिभिः शोध्य- मानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्ति: स्यात्; तथा नक्षत्ादीनामहन्यभिभूत- प्रकाशानामभिभावकवियोगे रात्री स्वरूपेणाभिनिष्पत्ति: स्याद; न तु 15 तथात्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचिदभिभवः संभवत्यसंसर्गित्वा- घयोम्न इव, दष्टविरोधाच्च; दृष्टिश्षुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम्; प्रकटार्थेविवरणम्

नतु ज्ञानाशेद्सीभाषः तहि न जीवस्य ब्रह्म निजं रूपमित्याशङ्गयाह-तदेव चास्येति ।। प्रतिबन्धमलविगमापेक्षया भवतरौपचारिकमित्यर्थः। कूटस्य- 20 नित्यत्वाद्सङ्गत्वाच्च मलसंसर्ग एव नोपपद्यत इति मन्वानो विप्रतिषेधमाह- कर्थ पुनरिति । इतश्च नात्मनि मलप्रतिबन्धसंभव इस्याह-दष्टविरोधा- वेति।। "विज्ञानघन एव" इत्यादिश्ुतेश्चिन्मात्रस्वभावस्तावदार्मा; तब्व चैतन्यं चक्षुरादिद्वारेण व्यज्यमानं दष्टयादिशष्दवाच्यम्; तक्ेत्प्रतिबैद्धं सर्वों व्यव-

25 मिथ्यैव तदतचलनादिधर्मभागित्वम्, तथा चितोऽसङत्वेऽपि तत्तन्त्राविद्या- १.T1. द्रशदि ३. T. तं तन्त्र R. T and TM. F A. बन्ध:

254

उत्तराधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तच शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पभमेव दश्यते। सर्वो हि जीव: पश्यकशृण्वन्मन्वानो विजानन् व्यवहरति, अन्यथा व्यवहारा- नृपपते :; तचेच्छरीरात्समुत्थितस्य निष्पदेत, माक्समुत्यानाइष्टो व्यव- हारो विरुध्येत; अतः किमात्मकमिदं शरीरात्समुत्थानम्, किमा- 5 त्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति; अतोच्यते-माग्विवेकविज्ञा- नोत्पसेः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधिभिरविभक्तमिव जीवस्य दृष्ट्यादिज्योति:स्वरूपं भवति ; यथा शुद्दस्य स्फटिकस्य स्वाच्छ्ं शौक्ल्यं च सरूपं भाग्विवेकग्रहणाद्रक्तनीळाघ्युपाधिभिरविविक्तमिव भवति; प्रमाणजनिततविवेकग्रहणान्तु पराचीन: स्फटिकः स्वाच्छयेन 10 शोक्ल्पेन च स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युच्यते मागपि तयैव सन्; तथा देश पाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य श्रुतिकृतं विवेकविज्ञानं शरीरात्समुत्थानम्, विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्य्िः केव- लात्मस्वरूपावगतिः । तथा विवेकाविवेकमानेणैवात्मनोऽशरीरत्वं

प्रकटार्थविवरणम् 15

प्रतिबिम्बिततया मिथ्यैव तत्कार्यससृष्टता घटते। तेदवगमे च बिम्बभतम्रसा स्मैक्यावगमेन स्वरूपादिनिष्पसिरिस्याह-अंतोच्यत इति ॥। यश्चावाचि चैतन्यं सदा व्यक्तमेव, न तत्र प्रतिबन्धसंभव इति तत्राह-प्राग्विवेकविज्ञा- नोत्पचेरिति । नास्ति विशुद्धज्ञानस्वभाव आत्मा, न प्रकाशते चेति व्यव- हाराईत्वं चितोSविद्याकृत: प्रतिबन्ध: तत एव च देहादिभि: मिथ्यैव तादा- 20 त्म्यमनुभूयते। तदिदमाह-अविविक्तमेवेति। मिथ्या संसृष्टत्वे उष्टान्तमाह- यथा शुद्धस्येति। दार्शन्तिकेमाह-तथा देहादीति॥ ननु शरीरात्स- मुत्थानं नामोत्कमणम्, नतु लक्ष्यपदार्थविषयं विवेकश्ञानं सशरीरत्वमपि तात्विर्क न त्वविद्याकृतमित्याशडक्याह-तथा विवेकेति । अशरीरमिति शरीरसंबन्धरहितम् । अथ य शरीरेण्ववस्वितमिति परस्परपराइ्तिपरिद्वा 25

१. A. तदुपगमे २. T, Ti and P. दार्श्यान्तिकमतमाह

255

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्यारयानम् [न. १. पा. ३. सू. १९.

भाध्यम् सशरीरत्वं च मन्त्रवर्णात् "अशरीरं शरीरेषु" इति, "शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते" इति च सशरीरत्वाशरीरत्वविशेषा- भावस्मरणात्। तस्माद्विवेकविज्ञानाभावादनाविर्भूतस्वरूपः सन्विवेक- 5 विज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते। न त्वन्यादृशावाविर्भावानाविर्भावी स्वरूपस्य संभवतः, स्वरूपत्वादेव। एवं मिथ्याज्ञानकृत एव जीव- परमेश्वरयोर्भेद:, न वस्तुकृत :; व्योमवदसऋत्वाविशेषात्। कुतश्रैतदेवं प्रतिपत्तव्यम्१ यतः "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्युपदिश्य "एतदमृतमभयमेतङ्रह्म" इत्युपदिशति। योऽक्षिणि प्रसिद्धो द्रष्टा द्रष्ट- 10 त्वेन विभाव्यते, सोऽमृताभयलक्षणाङ्गह्मणोऽन्यश्चेत्स्यात्, ततोमृता- भयब्रह्मसामानाधिकरण्यं न स्यात्। नापि प्रतिच्छायात्मायमक्षिलक्षितो

प्रकटार्थविवरणम्

राय विवेकस्वमावपर्यालोचनया अशरीरत्वम्, अविद्याकृतं तु सशर्रारत्व- मत्रावगम्यत इस्यर्थः। ननु स्वकर्मोपार्जिते शरीरे दुःखाद्युपयोगस्यावर्जनीय- 15 त्वान्न जीवतः स्वरूपाविर्भावसंभव इत्याशङ्क्याह-शरीरस्थोऽपीति ।। अशरीरो यथा न लिप्यते शरीरदोषेण तथा सशरीरस्यापि व्याप्रियमाणे शरीरे न कर्तृत्वं स्वात्मनि गम्यते। अत एव न लिप्यत इति सशरीरत्वाशरी- रत्वयोः विशेषाभावस्मरणात् जीवतोऽपि स्वरूपाविर्भावी न विरुध्यत इत्यर्थः। उपसंहरति-तस्मादिति ।। ज्ञानाज्ञानकृतावाविर्भावानाविर्भावावित्येवं स्थिते 20 सति भेदोऽ्यंशांशिभा वादिकृतो निरस्तो भवतीत्याशङक्याह-एवं मिथ्येति। इतोऽपि ब्रह्मणोऽन्यो जीवः प्रतिपाद्यो न भवर्तीत्यभ्युपगन्तव्यमित्याह- कुतश्चेति । श्रुतिलिङ्गाभ्यां केवलं जीवलिङ्गं बाध्यत इति जीवो ब्रह्मतया व्याख्यायते, न ततोऽप्यतिरिक्तत्वेनेत्यर्थः । नतु न जीवो ब्रह्मतया व्याख्या- यते, किंतु छाययेत्याशङ्क्याह-नापि प्रतिच्छायेति ॥ आत्मान्वेषणाय 25 प्रवृत्तयोर्देवासुरराजयोरनात्मोपदेशे मृषावादित्वमेव स्यादित्यर्थः। ननु प्रथमे पर्याये जागरिताभिमानी विश्वो निर्दिष्टः; द्वितीये तु सप्नाभिमानी तैजसः; ततो

१. T, TM, A and P. जीवत्खव

256

उत्तराधिकरणम् ६] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् निर्दिश्यते, प्रजापतेरमृषावादित्वमसङ्गात् । तथा द्वितीयेऽपि पर्याये "य एषः खन्ने महीयमानश्चरति" इति न प्रथमपर्यायनिर्दिष्टादक्षि- पुरुषादष्टुरन्यो निर्दिष्टः, "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याखयास्यामि" इत्युपक्रमात् । किं च 'अहमध् खवने हस्तिनमद्राक्षं नेदानीं तं पश्यामि' इति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे। द्रष्टारं तु तमेव पत्य- भिजानाति 'य एवाहं स्वप्नमद्राक्षं स एवाहं जागरितं पश्यामि' इति। तथा तृतीयेऽपि पर्याये "न हि खल्वयमेवं संपत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि" इति सुपुप्तावस्थायां विशेषविज्ञानाभावमेव दर्शयति, न विज्ञातारं प्रतिषेधति । यत्तु 10 तत्न "विनाशमेवापीतो भवति" इति, तदपि विशेषविज्ञानविनाशाभि- पायमेव न विज्ञातृविनाशाभिमायम्; "नाह विज्ञातुविज्ञातेर्विपरि - लोपो विद्यतेऽविनाशित्वात" इति श्रुत्यन्तरात । तथा चतुर्येऽपि पर्याये "एतं त्वेव ते भूयोऽनुष्याख्यास्यामि नो एवान्यतैतस्मात्" इत्युपक्रम्य "मधवन्मर्त्ये वा इदं शरीरम्" इत्यादिना परपञ्चेन 15 शरीराधयपाधिसंबन्धपत्याख्यानेन संप्रसादशव्दोदितं जीवम् "सेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति ब्रह्मस्वरूपापनं दर्शयन्न परस्माद्वह्मणोऽमृता- भयस्वरूपादन्यं जीवं दर्शयति॥ प्रकटार्थविवरणम् जीवभेदप्रतिपादने तात्पर्ये प्रजापतेर्लक्यते इस्याशङक्याह-तथा द्वितीयेऽ- 20 पीति ॥ अवस्याभेद एव न त्ववस्थवतो भेद:। प्रत्यभिश्ञायमानत्वाच्चेत्याह -- किं चाहमिति ॥ नन्विन्द्रेण द्रष्ट: प्रतिषेधान् तस्य ब्रह्मतया व्याख्यान- मिस्याशङक्याह-तथा तृतीयेऽपीति ।। एवंविघमिति बुद्धिवृत्तिरूपमेव ज्ञानं सुषुप्तौ नास्ति, न स्वरूपस्फुरणस्याप्यभाव: परामर्शासंभवप्रसङ्गादिति भाव:। विज्ञातुरात्मनः स्वरूपभूतायाः विश्ञातेः स्वरूपान्यथाभावो नास्ति, 25 विनाशहेत्वभावादित्यर्थः । यञ्च अगादि चतुर्थे पर्याये जीवमेव दर्शयतीति तत्राह-तथा चतुर्थेऽपीति।

१. T1. अह्मयं विध

257

ब्रह्मसूतरभाष्यव्यार्यानम् [न. १. पा. ३. स. १९.

भाष्यम् केचितु परमात्मविवक्षायाम् "एतं त्वेव ते" इति जीवा- कर्षणमन्याय्यं मन्यमाना एतमेव वाक्योपकमसूचितमपहतपाप्मत्वादि- गुणकमात्मानं ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति कल्पयन्ति। तेषाम् 5 'एतस्' इति संनिहितावलम्बिनी सर्वनामश्चुतिर्विपकृष्येत; भूय :- श्रुतिश्चोपरुध्येत ; पर्यायान्तराभिहितिस्य पर्यायान्तरेणानभिधीयमान- त्वात् । "एतं त्वेव ते" इति च प्रतिज्ञाय पाक्चतुर्थात्पर्याया- दन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य प्रजापतेः मतारकत्वं मसज्येत । तस्ाद- दविद्यापत्युपस्थापितमपारमार्थिकं जैवं रूपं कर्तृत्वभोक्तत्वरागद्वेषादि- 10 दोषकलुषितमनेकानर्थयोगि, तद्विलयनेन तद्विपरीतमपहतपाप्मत्वादि- गुणकं पारमेश्वरं स्वरूपं विद्यया प्रतिपद्यते, सर्पादिविलयनेनेव रज्ज्वादीन्। अपरे तु वादिन: पारमार्थिकमेव जैवं रूपमिति मन्यन्ते, अस्मदीयाश्र केचित्। तेषां सर्वेषामात्मैकत्वसम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानां प्रतिबोधायेदं शारीरकमारब्धम्-एक एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानधातुरविद्यया, मायया मायाविवत, अनेकधा षिभाव्यते, नान्यो 15 विज्ञानधातुरस्तीति । यच्विदं परमेश्वरवाक्ये जीवमाशङ््य प्रतिषेधति सूत्रकार :- "नासंभवात्" इत्यादिना, सत्नायमभिपायः-नित्य- शुद्धबुद्धमुक्तस्वभाचे कूटस्थनित्ये एकस्मिनसक्के परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नीव तलमलादि परिकल्पितम्; तदात्मैकत्वप्रतिपादन-

20 प्रकटार्थविवरणम् एकदेशिव्याख्यां प्रत्याख्याति- केचिचत्वत्यादिना ॥ यस्माद्वाक्य- पौर्वापर्यालोचनया जीवानुवादेन ब्रह्मभाव एव विवक्षितः तस्म्रादित्युप- संहारः। ये त्वेतन्नानुमन्यन्ते तेषां शारीरमेवोत्तरमित्याह-अपरे त्वित्यादिना । अविद्याप्रतिबिम्बितत्वेनानेक जीवभावेन मायाप्रतिबिम्बि- तत्वेन चेश्वरभावेनेति योजना । ननु सूत्रकारो जैवं वाक्यार्थ प्रति- 25 बेधंस्तत्वतो भिननं मन्यत इत्याशङ्कयाह-यरिविदमिति ॥ परमात्मन्युपाधि- प्रविष्टे यत् जैवं रूप तभनिराचिकीर्षया विधेयतत्पदार्थसमर्थने सूत्रकार: प्रवृत्तो

१. A. इयं स्विति

258

उत्तराधिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

दन्यत्वं द्रठयति ; जीवस्य तु न परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपादयिषति; किं र्वनुवदत्येवाविद्याकल्पितं लोकम्रसिद्धं जीवभेदम् ; एवं हि स्वाभाविक- कर्तृत्वभोकतृत्वानुवादेन प्रवृत्ता: कर्मविधयो न विरुध्यन्त इति मन्यते। प्रतिपा्यं तु शास्त्रार्थमात्मैकत्वमेव दर्शयति-"शास्त्रदृष्टया तूपदेशो 5 वामदेववत्" इत्यादिना। वर्णितश्रास्माभिर्विद्धद विद्वद्धेदेन कर्मविधि- विरोधपरिहारः ।

अन्यार्थश् परामर्शः ॥१-३-२०॥

अथ यो दहरवाक्यशेषे जीवपरामर्शो दर्शित :- "अथ य एष संप्रसाद:" इत्यादि:, स दहरे परमेश्वरे व्याख्यायमाने न जीवो- 10 पासनोपदेशः, नापि प्रकृतनिश्नेषोपदेश इत्यनर्थकत्वं पाम्ोतीत्यत आह-अन्यार्थोडयं जीवपरामर्शो न जीवस्वरूपपर्यवसायी; किं तर्हि? प्रकटार्थविवरणम् नोदेश्यस्य तात्त्विक भेदप्रतिपादन इतिभावः। निराचिकीर्षितं चेज्जैवं रूपम्, क्थ तर्हि निरधिकारिणां विधीनां प्रामाण्यमित्याशङष्थाह-एवं हि स्वाभावि- 15 केति॥ ननु न कापि जीवब्रह्मणोरैक्यं दर्शयति सुत्रकार:, कितु सर्वत्र मेदमे- व; अतो नैक्यं तस्य विवक्षितमित्याशङ्कयाह-प्रतिपाद्यं त्विति ॥ नन्वैक्यं चेत्प्रतिपादं तर्हि अवश्यं कर्मविधिविरोध: प्रबन्धेन परिहरणीयः । सच न सूत्रकारेण मुखतः परिहतः, नापि भाष्यकारेणेत्याशङ्कयाह-वर्णितनेति। तदेवं जीवानुवादेन तस्य ब्रह्मात्मताप्रतिपादने विरोधानुपलम्भात्, प्राजापस्ये 20 च वाक्ये ब्रह्मातिरिक्तस्य जीवस्याप्रतिपाद्यत्वात् न तदवष्टम्मेनापि ददरवाकये जीवप्रतिपादनं शाङ्रकितव्यमिति स्थितम्॥। अन्यार्थश्र परामर्शः ॥ एवं प्रासङ्गिकं प्राजापत्यव्याख्यानं परिसमाप्य प्रकृतद्हरवाक्यशेषस्य गर्ति दर्शयितुं शङ्कामाह-अथ यो दहरेत्यादिना । ननु जीववाचके

259

ब्रह्ममूल्रभाष्यव्यासयानम् [न. १. पा. ३. सु. २१.

भा्यम् परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी । कथम्१ संमसादशव्दोदितो जीवो जाग- रितव्यवहारे देहेन्द्रियपञ्जराध्यक्षो भूत्वा, तद्वासनानिर्मितांश्च खन्ना- आाडीचरोऽनुभूय, श्रान्तः श्रणं प्रेप्मुरुभयरूपादपि शरीराभिमाना- त्समुत्थाय, सुपुपतावस्थार्यां परं ज्योतिराकाशशब्दितं परं ब्रह्मोपसंपद, विशेषविज्ञानवच्वं च परित्यज्य, सेन रूपेणाभिनिष्पध्ते । यदस्योप- संपत्तव्यं परं ज्योतिः, येन सेन रूपेणायमभिनिष्पद्यते, स एष आत्मापहतपाप्मत्वादिगुण उपास्य :- इत्येवमर्थोऽयं जीवपरामर्शः पर

10 अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥१-३-२१॥ यदप्युक्तम्, "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" इत्याकाशस्याल्पत्वं श्रूय- माण परमेश्वरे नोपपद्यते, जीवस्य त्वाराग्रोपमितस्याल्पत्वमवकल्पत इति, तस्य परिहारो वक्तव्य:। उक्तो हवस्य परिहारः परमेश्वरस्या- पेक्षिकमल्पत्वमवकल्पत इति, "अर्भकौकस्त्वात्तद्वयपदेशान्च नेति चेन् 15 निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च" इत्यत्न; स एवेह परिहारोऽनुसंघातव्य इति सूंचयति। श्रत्यैवेदमल्पत्वं प्रत्युक्तं परसिद्धेनाकाशेनोपमिमानया "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः" इति ॥ प्रकटार्थविवरणम् संग्रसादशब्दे श्रूयमाणे कथं परमेश्वरपरत्वं वाक्यस्येत्याह-कथमिति ॥ 20 वाक्ययोजनापूर्वकं परमेश्वरे तात्पर्यमाह-संप्सादेत्यादिना ॥ अल्पभ्नुतेरिति चेचदुक्तम् ॥ रदानीं दहरभुतेः गर्ति दर्शयितुमुपक्रमते-यदप्युक्तमित्यादिना।।

260

अनुकृत्यधिकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अनुकृतेस्तस च ।। १-३-२२॥।

"न तत्न सूयों भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमभिः। तमेव भान्तमनुभाति सर्वे तस्य भासा सर्वमिदं विभाति।।"

इति समामनन्ति । यत्र यं भान्तमनुभाति सर्वे यस्य च भासा सर्वमिदं विभाति, स किं तेजोधातुः कश्रित्, उत प्राज्ञ आत्मेति विचिकित्सार्यां तेजोधातुरिति तावत्माप्तम् । कृतः१ तेजोधातूनामेव सूर्यादीनां भानप्रतिषेधात्। तेज:सभावकं हि चन्द्रतारकादि तेज :- स्वभावक एव सूर्ये भासमानेऽइनि न भासत इति प्रसिद्धम्। तथा सह सूर्येण सर्वमिदं चन्द्रतारकादि यस्मिन भासते, सोऽपि तेज:सवभाव 10 एव कश्चिदित्यवगम्यते। अनुभानमपि तेज:सवभावक एवोपपद्यते, समानस्वभावकेष्वनुकारदर्शनाद्: 'गच्छन्तमनुगच्छति' इतिवद । तस्मात्तेजोधातुः कश्चिदित्येवं मासे भूम :- प्रकटार्थविवरणम् अनुकृतेस्वस्य च ।। 15

आधर्वणगतं वाक्यं पठति-न तन्नेति । सतिसप्तमीदर्शनात् वि्षयस- समीदर्शनाथ संशयमाह-तत्न यं भान्तमित्यादिना॥ पूर्वतात्म भुत्यपगतपा-

तथेहापि सतिसस्तमीपस्षे योग्यानुपलन्धिविरोधान् भातीत्यस्य वर्तमानार्थता- परित्यागेन यसिन सति सूर्यों न भास्यति स तेजोधातुः केखििदुपास्य उप- 20 दिश्यत इति पूर्वपक्षमाह-तेजोषातुरिति तावत्माप्रमिति।।

१. A omits विषर ... नाथ ३. A omits सति २. A. प्रवृत्तिः ४. TM omite कम्पित् ... मविष्यति

261

ब्रह्म मूत भाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. ३. सू. २२,

भाष्यम्

प्राज् एवायं भवितुमईति । कस्मात्१ अनुकृतेः । अनुकरणमनु- कृतिः; यदेतत् "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" इत्यनुभानम्, तत्पाज्ञ- परिग्रहेऽवकल्पते; "भारूपः सत्यसंकल्पः" इति हि पाज्मात्मान- 5 मामनन्ति; न तु तेजोधातुं कंचित्सूर्यादयोऽनुभान्तीति प्रसिद्धम्; समत्वाच्च तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोषातुमन्यं प्रत्यपेक्षास्ति, यं भान्तमनुभायुः । न हि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति। यदप्युक्तं समानस्वभावकेष्वनुकारो दृश्यत इति, नायमेकान्तो नियम :; भिन्न- स्वभावकेष्वपि हानुकारो दृश्यते; यथा सुतमोऽयःपिण्डोऽग्रथनुकृति- 10 रमिं दहन्तमनुदइति, भौमं वा रजो वायुं वहन्तमनुवदतीति अनुकृते- रित्यनुभानमसूसुचत। तस्य चेति चतुर्थ पादमस्य श्लोकस्य सूचयति। "तस्य भासा सर्वमिद विभाति" इति तद्वेतुकं भानं सूर्यादेरुच्यमार्म पाज्मात्मानं गमयति। "तददेवा ज्योतिर्षा ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम्" इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति। तेजोन्तरेण सूर्यादितेजो विभातीत्य-

15 प्रकटार्थविवरणम्

प्रतिज्ञापदमध्यादस्य सौत्रं हेतुं योजयति-प्राज्न एवायमिति ॥ यदि सतिसप्तम्यक्गीकारेण कदाचित्सूर्यादे: यस्मिन सति भानं न भविष्यति स तेजो- धातु: परिगृह्याते तदा तदनुभानं नोर्पपद्यते; न हमिभावुकानुकार: कचित् प्रसिद्ध: ; अतः सर्याद्यविरोधी परमात्मैवेह विवक्षित इति भाव:। कि च प्रसि- 20 द्वावद्योतकेन सर्वनास्ता परामशों वाक्यान्तरसिद्धपर मात्मपरिग्रह एव युक:, नाप्रसिद्ध तेजोधातुपरिभ्ह इत्याह-भारूप इत्यादिना ॥ सूर्यादयो न तेजो- धातुमनुभान्ति, तदवान्तर जातीयत्वात् प्रदीपवादित्याह-समत्वाच्चेति ।परोंक व्यमिवारेण परिहरति-नायमेकान्त इति ॥ सुत्रस्यैक भागं व्यायाय भागा- न्तरमवतारयति-अनुकृतेरितीति । पूर्व सर्वशब्दं प्रकृतविषयं परिगुद्य

१. TM and A. नोपपद्येत २. TM. भूतरूप

262

मतुकृत्यचिकरणम् ७] परकटार्यविवरणम्

भाष्यम् पसिद्धं विरुर्द्ध च; तेजोऽन्तरेण तेजोऽनतरस्य प्रतिघातात्। अथ वा न सूर्यादीनामेव श्रोकपरिपठितानामिदं तद्धेतुकं विभानमुच्यते! किं तहिं१ "सर्वमिदम्" इत्यविशेषश्रुतेः सर्वस्यैवास्य नामरूपत्रियाकारक- फलजातस्य याभिव्यक्तिः, सा ब्रह्मज्योतिःसत्तानिमिचा; यथा 5 सूर्यादिज्योतिःसत्तानिमित्ता सर्वस्य रूपजातस्याभिव्यक्ति:, तद्वद। "न वत सर्यो भाति" इति च तत्नशब्दमाहरन्प्रकृतग्रहणं दर्शयति। प्रकृतं च ब्रह्म "यस्िन्धौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्" इत्यादिना; अनन्तरं च

"हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम्। 10 तच्छुभं ज्योतिषा ज्योतिस्तदयदात्मविदो विदुः॥" इति। कर्थ तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्यत इदमुत्थितम्- " न तत्न सूर्यो भाति" इति। यदप्युक्तं सूर्यादीनां तेज़सां भानप्रतिषेधस्तेजोधाता- वेवान्यस्मिअवकल्पते, सूर्य इवेतरेषामिति; तत्र स एव तेजोषातु-

प्रकटार्थविवरणम् 15

व्याल्यातम्। इदानीं सर्वशब्दस्यासक्कचितवृत्तितामुपादाय व्याचष्टे-अथ वे- त्यादिना ॥ कि च प्रकरणादपि ब्रह्मैव प्राह्यमित्याह-न तत्र सूर्यो भातीति चेति॥ कि नत् स्पष्टं ब्रह्मामिधायकपूर्षे मन्त्रस्याकाह्ापूर कतवादसत्युत्तरो मन्त्रो ब्रह्मपर इत्याह-अनन्तरं चेत्यादिना ॥ हिरण्मये ज्योतिर्मये; अन्नमयाद्यपे- क्षया परे कोश आनन्द्मये; पुच्छप्रतिष्ठाभूतं यत् ब्रह्म; विरजमागन्तुकमलरहि 20 तम्: निष्कलं निरवयवं तच्छुभ्नं स्वभावतो निर्मलम्: ज्योतिषां सूर्यादीनां ज्योतिर्भासकम्; तच्चात्मविदां अनुभवसिद्धमित्यर्थः। सुर्याभिभावके तेजो धाती प्रमाणान्तरसिद्धे सति तस्येह ग्रहणं न्याय्यं न वेति चिन्ताघतार: स्यात् तत्सन्धावे प्रमाणाभावात् स एव नास्तीस्याद- तत्न स एवेति ।। एवं तावत्परोंकं निरस्य इदानीं त ते विषयसप्तमी्यं नं सूर्यादयो न भास- 25

१. T1. नान्तर २. A omits न्याय्यं

263

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्यारूयानम् [न. १.पा.३. सु. २४.

भाष्यम् रन्यो न संभवतीत्युपपादितम् । ब्रह्मण्यपि चैषां भानपतिषेधोऽव- कल्पते; यतो यदुपलभ्यते तत्सर्वे ब्रह्मणैव ज्योतिपोपलभ्यते; ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिषोपलभ्यते स्वयं ज्योतिःस्वरूपत्वात्, येन सूर्यादय- 5 स्तस्िन्भायु :; ब्रह्म हान्यद्वयनक्ति, न तु ब्रह्मान्येन व्यज्यते। "आत्म- नैवायं ज्योतिषास्ते" "अगृह्यो न हि गृह्यते" इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ अपि च स्मर्यते ॥ ५-३-२३॥ अपि चेद्य्ूपं प्राज्ञस्यैवात्मन: स्मर्यते भगवद्रीतासु- "न तन्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावक: । 10 यद्धत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥" इति, "यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चात्र तत्तेजो विद्धि मामकम्।" इति च ।। शब्दादेव प्रमितः॥ १-३-२४॥ "अक्ुष्ठमात्नः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति" इति श्रूयते। तथा 15 "अऋष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उश्वः॥ एतद्वै तत्" इति च। प्रकटार्थविवरणम् यन्तीति णिजर्थाध्याहारेण सूर्यादेरगोचर: स्वयंप्रकाशः सर्वस्य चिदाभासेन भासकः परमात्मात्र प्रतिपाद्य इति रहस्यमाह-ब्रह्मण्यप चैषामिति।। अपि च स्मर्यते ॥

20 णिजर्थाष्याहारेण सूर्याद्यविषयत्धे स्मृतिसंवादमाह-अपि चेहग्रूप- मिति । सर्वाभासकत्वेऽपि स्मृतिसंवादमाह-यदादित्यगतमिति ॥ मामकं

शब्दादेव प्रमित: ।। काण्घवाक्यं पठति-अनुष्ठमात्र इति ॥ आत्मनि शरीरे मध्ये 25 हदये अधूम्कं ज्योतिरिवाप्रकम्प्यप्रकाशरूप: कालनयपरिच्छेद्यस्य नियन्ता 264

प्रमिताधिकरणम् ८.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तल योऽयमशुष्ठमात्र: पुरुषः भ्रयते स किं विज्ञानात्मा, कि वा परमात्मा इति संशयः। तत्न परिमाणोपदेशात्तावद्विज्ञानात्मेति पाप्तम्। न हनन्तायागविस्तारस्य परमात्मनोऽङ्छ्ठपरिमाणसुपपद्यते; विज्ञाना- त्मनस्तूपाधिमच्वात्संभवति कयाचित्कल्पनयाङष्ठमात्वत्वम्। स्मृतेश्र- 5

"अथ सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम्। अङ्गुष्ठमात्नं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्।" इति ॥ न हि परमेश्वरो बलाधमेन निष्क्षटं शक्य :; तेन तत्न संसार्युष्ठ- मात्रो निश्चितः; स एवेहापीत्येवं पासे ब्रूम :- परमात्मैवायमभुष्ठमात्नपरिमितः पुरुषो भवितुमईति । कस्मात्१ 10 शब्दात्, "ईशानो भूतभव्यस्य" इति। न हवन्यः परमेश्वराङ्जतभव्यस्य निरहुशमीशिता। "एतद्वै तत्" इति च प्रकृतं पृष्टमिहानुसंदधाति; एतद्वै तद्यत्पृष्टं ब्रह्मेत्यर्थः। पृष्ट चेह ब्रह्म "अन्यत्न धर्मादन्यत्नाधर्मादन्यत्ास्मात्कृताकृताद्। अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ।।" इति । 15 "शब्दादेव" इत्यभिधानश्रुतेरेवेशान इति परमेश्वरोऽयं गम्यत इत्यर्थ:॥ प्रकटार्थविवरणम् स पवाद्य वर्तते; श्वोऽपि स एव भविता; एनद्वै तद्यत्पृष्टं नचिकेतसा। परि- माणेशानशब्द्ाभ्यां संशयमाह-तत्र योऽयमिति ॥ पूर्वत्रानुमानादिलिङ्गेन विषयसप्तमीं परिगृह्य णिजर्थाध्याहारेण सूर्यादरगोचरो ब्रह्मेत्युक्तम् ; तथेद्दापि 20 परिमाणलिङ्गेन जीवं परिगृह्ेशानोऽस्मीति चेतो धारयेदिति विध्यध्याहारे- णोपासनपरं वाक्यमिति पूर्वपक्षमाह-तत्र परिमाणोपदेशादिति ॥ किच स्मृतिसंवादादप्यङुष्टमात्रो जीव इत्याह-स्पृतेश्चति ॥ प्रकरणानुगृद्दीतेन निरङ्शैश्वर्यलिङ्गेन केवलं जीवलिङ्गमवबाध्य पारमेश्वरमेवेदं वाक्यमिति सिद्धान्तमाह-परमात्मैवायमित्यादिना ॥ पवकारेण श्रुतिरेत्र लिङ्गवाधिका 25

१. A omits एव ...... रित्यादिना

265

म्रसमसूत्रभाध्यव्यारयानम् [भ. १.पा.३. सु.२५,

भाष्यम् कर्थ पुनः सर्वगतस्य परमात्मन: परिमाणोपदेश इत्यत्र ब्रूम :- हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्॥ १-३२५॥ सर्वगतस्यापि परमात्मनो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्याङुष्ठपात्रत्यमिद- 5 मुच्यते; आकाशस्येव वंशपर्वापेक्षमरत्निमात्रत्वम्। न हञ्जसातिमात्रस्य परमात्मनोऽङुष्ठमात्त्वसुपपद्यते। न चान्यः परमात्मन इह ग्रहणमर्ईति ईशानशब्दादिभ्य इत्युक्तम्। ननु प्रतिमाणिभेदं हृदयानामनवस्थितत्वा- तदपेक्षमप्यङ्ुष्ठमात्वत्वं नोपपद्यत इत्यत उत्तरसुच्यते-मनुष्याधिका- रत्वादिति; शास्त्रं ह्यविशेषप्रतृत्तमपि मनुष्यानेवाधिकरोति, शक्तत्वाद, 10 अर्थित्वात्, अपर्युदस्तत्वात, उपनयनादिशास्त्राच्चति वर्णितमेतदधि- प्रकटार्थविवरणम्

हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ।। शङ्कानिरासकतया सूत्रमवतारयति-कर्थं पुनरित्यादिना ॥ अरतिः समुष्टिः करः। सएव सकनिष्टिकोऽरलिः। उक्ते्ये जैमिनीयतन्त्रसंमतिमाह- 15 वर्णितमेतदिति ॥ अधिकारलक्षणे पष्ठे अध्याये वर्णितमिदं मनुष्याधिकारत्वं शास्त्रस्य। तथा हि-"दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" इत्यादि श्रूयते। तत्र संशयः-कि तिर्यगादीनामप्यधिकार, कि वा मनुष्याणमवेति। तन् तिर्य- गादीनामपि सुखप्राप्तिदुःखपरिहारयोः अर्थित्वादविशेषश्रवणाञ्च अस्त्यध कार इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु तिर्यगादीनां विधिनिषेधविवेक कारण- ४0 विधुरतया द्रव्यहीनतर्योनुष्ठानासमर्थत्वान्नास्त्यधिकार इति निर्णीतम् । तथा त्रैवर्णिकेष्वपि यश्षयाप्रतिसमाधेयमङ्गवैकल्यं न तस्याधिकार, यथा वधिरस्य प्रैषश्रवणे, पङ्गोर्विष्णुक्रमणेषु, अन्धस्याज्यावेक्षणे। तैदेव

१. T, T', P and TM omit स्वर्ग- ३. TM. तमेवं काम: २. Ti, P, TM and A add चाधिकार प्रतिपाद्य

266

प्रमिताधिकरणम् ८.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कारलक्षणे। मनुष्याणां च नियतपरिमाण: काय :; औचित्येन नियतपरिमाणमेव चैषामककष्टमात्रं हृदयम्; अतो मनुष्याधिकारत्वा- च्छास्त्रस्य मतुष्यहृदयावस्थानापेक्षमङ्कष्ठमालत्वमुपपननं परमात्मनः। यद- 5 तत्पत्युच्यते-"स आत्मा तत्वमसि" इत्यादिवत् संसारिण एव सतोऽदरुष्ठमात्स्य ब्रह्मत्वमिदमुपदिश्यत इति । द्विरूपा हि वेदान्त- वाक्यानां प्रतृत्ति :- कचित्परमात्मस्वरूपनिरूपणपर; कचिद्विज्ञा - नात्मनः परमात्मैकत्वोपदेशपरा । तदत्र विज्ञानात्मनः परमात्मनैकत्व- सुपदिश्यते; नाकुष्ठमात्त्वं कस्यचित्। एतमेव चार्य परेण स्फुटीक- 10 रिष्यति- "अङ्गष्ठमात्ः पुरुषोऽन्तरान्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः।

इति। प्रकटार्थविवरणम् 15

सामर्थ्यादियुक्तस्याधिकार इति अस्तु मनुष्याधिकारं शास्त्रम्, ततः किमित्याशङ्कयाह-मनुष्याणां चेति ॥ पूर्वमभुष्ठमात्रशब्द् उपार्धि निमित्ती- कृस्य परमात्मनं लक्षयतीत्युक्तम्। इदानीं अङ्गुष्ठमात्रशब्दो जीववाचक एवास्तु; तथापि परमात्मपरमेवेदं वाक्यमित्येतददर्शायतुं उपक्रमते - यदप्युक्तमि - त्यादिना ॥ इतञ्चायमेव वाक्यार्थः; स्पष्टेनास्पष्टनिर्णयादित्याह-एतमेव 20 चार्थमिति ॥ धैयेणेति ॥ शान्त्यादिगुणमवलम्ध्य प्रवृहेत् पृथक्कुर्यात्, इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां परिशोधयेत्। तं च विविक्तं चित्पतिबिम्बं शुद्धम- मुतं बिम्बस्ानीयं त्रहैव जानीयादित्यर्थः॥

१. P adds इति 267

ब्रह्मसुतभाष्यव्यारियानम् [अ. १. पा. ३. सु. २६.

भाष्यम् तदुपर्यपि बादरायण: संभवात् ॥ १-३-२६॥

क्तम् : तत्पसङ्नेनेदसुच्यते। वाढम्, मनुष्यानधिकरोति शास्त्रम्; न तु 5 मनुष्यानेवेतीह ब्रह्मज्ञाने नियमोऽस्ति। तेषां मनुष्याणासुपरिष्टादे देवादय: तानप्यधिकरोति शास्त्रमिति बादरायण आचार्यो मन्यते। कस्मात्१ संभवात् । संभवति हि तेषामप्यर्थित्वाद्यधिकारकारणम् ; तत्नार्थित्वं तावन्मोक्षविषयं देवादीनामपि संभवति विकारविषयविभूत्य- नित्यत्वालोचनादिनिमित्तम; तथा सामर्थ्यमपि तेषां संभवति, मन्त्रार्थ- 10 वादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवच्त्राद्यवगमात्; न च तेषां कश्ि-

प्रकटार्थविवरणम्

तदुपर्यपि बादरायण: संभवात् ।।

इह निर्गुणव्रहविद्या विषयः। तस्यां कि देवादीनामप्यधिकारोऽस्त्युत नास्तीत्यर्थित्वसामर्थ्यादिसंभवसिंभवाभ्यां विचारः। ननु समन्वयाध्याये नायं 15 विचारो युक्त, अधिकार चिन्तायाः समन्वयेऽनुपयोगादित्याशङ्कय प्रासक्वि

मिति॥ ननु देवानां विचित्रानन्दभोगभागिनां वैराग्याभावान् मोक्षेऽर्थित्व- मिस्याशङ्कयाह - तेत्नार्थित्वं तावदिति ॥ वैषयिकसुखस्यानित्यत्वपारत- नयादिदोषव र्वेने तत्र वैराग्योपपत्तौ परमपुराषार्थत्वेन मोक्षेऽर्थित्वमुपपन्रम्। 20 ननु इन्द्रायेति चतुर्थ्यन्तपद्प्रयोग एव देवता; तस्याश् विग्रहभावाभास्ति ज्ञानसाधनानुष्ठाने तथा सामर्थ्यमित्यशङ्कयाह-तथा सामर्थ्यमपीति।। ननु "नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्" इत्यादे: तेषां वेदाभावेन प्रतिषेध इस्या- शाङ्याह-न च तेपामिति ॥ जन्मान्तराधीतवेदस्रणसंभवादित्यर्थः। ननु

१. T omits तत्राथित्वं ... शहयाह २. A omits तथा ... विकार इत्य २. TM and A. वभ्बात् शकयाह

268

देवताधिकरणम् ९.] मंकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

त्पतिषेधोऽस्ति; न चोपनयनशास्त्रेणैपामधिकारो निवर्त्येत, उपनय- नस्य वेदाध्ययनार्थत्वात्, तेषां च स्वयंग्रतिभातवेदत्वात् । अपि चैषां विद्याग्रहणार्थे ब्रह्मचर्यादि दर्शयति-"एकशतं ह वै वर्षाणि मघवा- न्मजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास", "भृगुर्वै वारुणिः। वरुणं पितरसुपससार। 5 अधीहि भगवो ब्रह्म" इत्यादि। यदपि कर्मखनधिकारकारण- मुक्तम्-"न देवानां देवतान्तरभावात्" इति, "न ऋषाणामार्षे- यान्तराभावात्" इति, न तद्विास्वस्ति। न हीन्द्रादीनां विद्यासवधि- क्रियमाणानामिन्द्रादयुद्देशेन किंचित्कृत्यमस्ति; न च भृग्वादीनां भृग्वा- दिसगोत्रतया; तस्माहेवादीनामपि विद्यासवधिकारः केन वार्यते? 10 देवाद्यधिकारेऽप्यङुष्ठमात्श्षुंति: स्वाकष्ठापेक्षया न विरुध्यते।

प्रकटार्थविवरणम् उपनीतस्य वैदिकानुष्ठाने अधिकारात् देवानां तदभावान्नाधिकार इस्या- शङ्कयाह-न चोपनयनेति ॥ तर्ह्यपनयनस्य वैयर्थ्य लिखितपाठेनापि वेदपरि- चयात् इस्यप्यवाच्यम् "आचार्याधीनो वेदमधीग्व"इति नियमविधानात्।नय 15 गुरुमुखादेव श्रुतो वेद: फलवदर्थज्ञानजनका, स्मर्यमाणादृपि सम्यगर्थावबोध- दर्शनात्; देवना जन्मान्तरानुभूतं न स्मरति, संसारित्वात् अस्मदादिवदित्यनु- मानममानम्। पिशाचादीनां बालादिदेहानुप्नविष्टानां जन्मान्तराधीतवेदानु- स्मरणोश्चारणादिदर्शनात्; देवताया अपि तथा संभवात्; संबन्धो भवतीति वैदिकसाधनानुष्ठानम्। श्रौतं च लिङ्गं साधनानुष्ठानेऽस्तीस्याह-अपि चेति॥ 20 ननु ब्रह्मविद्या दवादीप्ाधिकरोति, वेदार्थत्वात् अभिदोत्रादिवत्। अग्निहोत्रादौ चानधिकारकारणं वर्णितं पूर्वतन्त्रे। तत्राह-यदपीति । अर्थित्वादिसंपन्नस्य पुरुषस्य फलर्वैन्ति स्वाभाविकी प्रवृत्तिरिति न्यायेनानुगृतीतम् "तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत" इत्यादिव्रह्मविद्यासंबन्धलिङ्गमनुमानं बाधित्वाधिकारं गमयतीति भावः। ननु देवादीनामपि चेदधिकार: कथमङष्ठश्रुतिरि्या- 25 राङयाह-देवाद्यधिकारेऽपीति।।

१. A. देहप्रविष्ठानां २. T and Ti. फळ्वति

269

ब्रेह्मसूत्र भाव्यव्यार्यानम् [अ. १. पा.३े. सू. २७.

भाष्यम् विरोध: कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात्। १-३-२७।। स्यादेतत्-यदि विग्रहवच्वाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यास्वधि- 5 कारो वर्ष्येत, विग्रहवत्वादृत्विगादिवदिन्द्रादीनामपि स्वरूपसंनिधानेन कर्माङ्गभावोऽभ्युपगम्येत; तदा च विरोध: कर्मणि स्यात्; न हीन्द्रा- दीनां स्वरूपसंनिधानेन यागेऽङ्गभावी दृश्यते; न च संभवति, बहुषु यागेपु युगपदेकस्येन्द्रस्य स्वरूपसंनिधानतानुपपत्तेरिति चेत्, नाय- मस्ति विरोध: । कस्मात् १ अनेकप्रतिपत्तेः । एकस्यापि देवतात्मनो 10 युगपदनेकस्वरूपप्रतिपत्तिः संभवति । कथमेतदवगम्यते? दर्शनात्। तथा हि-"कति देवाः" इत्युपक्रम्य "त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रा" इति निरुच्य "कतमे ते" इत्यस्यां पृच्छायाम् "महिमान एवैषामेते त्रयस्ित्रिंशत्वेव देवा:" इति निर्ध्ुवती श्रुति- रेकैकस्य देवतात्मनो युगपदनेकरूपतां दर्शयति। तथा त्रयस्त्रिंशतो-

15 प्रकटार्थविवरणम् विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपचेर्दर्शनाद्।। मन्त्रादिप्रामाण्यावष्टम्भेन विग्रहवत्वमङ्गीकृत्य पूर्वमधिकारो निरूपितः। तेषां चान्यपराणामविरोधे प्रामाण्यमिष्टम्। विद्यते चेहाविरोध इत्याह- स्यादेतदिति ॥ योग्यानुपलब्ध्या संप्रदानकारकदेवताभावे निश्चिते अननु- 20 ष्ानमेव स्याहत्विगभाव इवेति भावः। कि च युगपदेकस्य कर्णाटलाटादिदेश- गतह्विर्भोकृत्वमपि न जाघटतीत्याह-न च संभवतीति ॥ सिद्धान्त- भागमवतारयति-नायमस्तीति ।। शिलोपश्छान्दसः त्रीणि शतानीत्य्थे। "अष्टौ वसव एकादश रूद्रा द्ादशादित्या इन्द्रः प्रजापतिश्च" इति त्रयखि्रिंश- ऐवाः। पुनः शाकल्येन कति देवा इति पृष्टे षडेवेति याज्वल्क्यस्योत्तरम् । 25 षण्णामग्निपृथिवीवाय्वन्तरिक्षादित्यदिवां महिमानस्रयर्रि्रशद्देषाः, न ततो

१. A. भदो:

270

देवताधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् डपि षडाद्यन्तर्भावक्रमेण "कतम एको देव इति प्राण:" इति माणैक- रूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्यैवैकस्य माणस्य युगपदनेकरूपतां दर्श- यति। तथा स्मृतिरपि- "आत्मनो वै शरीराणि बहूनि भरतर्षभ। 5 योगी कुर्याद्वलं प्राप्य तैश्र सर्वैमहीं चरेत्॥

संक्षिपेच् पुनस्तानि सूर्यो रश्मिगणानिवं।।" इत्येवंजातीयका प्राप्ताणिमाद्यैशवर्याणां योगिनामपि युमपदनेक - शरीरयोगं दर्शयति; किमु वक्तव्यमाजानसिद्धानां देवानास्? अनेक- 10 रूपप्रतिपत्तिसंभवाचचेकैका देवता बहुभी रूपैरात्मानं प्रविभज्य बहुपु यागेषु युगपदङभावं गच्छतीति । परेश्च न दृश्यते, अन्तर्धानादि-

प्रकटार्थविवरणम्

भिद्यन्ते। पुनरप्यग्यादिकमेकीकृस्य त्रयो लोका एव त्रयो देवा उक्ताः। 15 पुनरन्नप्राणौ द्वावेवें देवौ त्रयाणां तत्रान्तर्भावात्; पुनरध्यर्ध एको देव :; सन्ति हि वायौ सर्वमिरदमध्याभ्रोदृद्टि प्रामोतीति। एवं पडाद्यन्तर्भावः। श्रुतिषु दर्श नादिति व्याख्याय स्मृतिपु दर्शनादिति व्याचष्ट-तथा स्मृतिरपीति॥ "अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरीशिता। प्राकाश्यं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता।।" 20

आजानो देवलोकः । तत्रैवोत्पन्नानां भवस्येवमनेकरूपप्राप्तिः । ततः प्रक्र-

१. A omits एत ४. A omits इदं २. T,P,TM and A. सन्ति ५. T1. मध्यम्रौ ३. T, P, TM and A. वायो ६. T,T' and TM. प्रकृतेरिंद परि

271

मससूतभाज्यव्यालयानम् [भ. १.पा. १. सू. २८.

भाष्यम् "अनेकमतिप चेर्दर्शेनात्" इत्यस्यापरा व्याख्या-विग्रहवतामपि कर्मा पभावचोदनाखनेका प्रतिपत्तिर्दश्यते; कचिदेकोऽपि विग्रहवाननेकल युगपदङ्भावं न गच्छति, यथा बहुभिर्भोजयन्दिर्नैको ब्राह्मणो युगप- 5 दोज्यते ; कचिच्चैकोऽपि विग्रहवाननेकत् युगपदङभावं गच्छति, यथा बहुभिर्नमस्कुर्वाणैरेको ब्राह्मणो युगपत्नमस्क्रियते; तद्वदिहोदेशपरि- त्यागात्मकत्वाद्यागस्य विग्रहवतीमप्येकां देवतासुदिश्य बहव: स्वं स्वं द्रव्यं युगपत्परित्यक्ष्यन्तीति विग्रहवन्वेऽपि देवतानां न किंचित्कर्मणि विरुष्यते।।

10 शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम॥ १-३-२८॥ मा नाम विग्रहवच्वे देवादीनामभ्युपगम्यमाने कर्मणि कथि- द्विरोध: प्रसञ्ञि। शब्दे तु विरोध: पसज्येत । कथम्१ औत्पतिकं हि शब्दस्यार्थेन संबन्धमाश्रित्य "अनपेक्षत्वात्" इति वेदस्य मामाण्यं 15 स्थापितम् । इदानीं तु विग्रहवती देवताभ्युपगम्यमाना यद्प्यैन्वर्य- योगाधुगपदनेक कर्मसंबन्धीनि हर्वीषि सुञ्जीत, तथापि विग्रदयोगादस्म- दादिवज्जननमरणवती सेति, नित्यस्य शब्दस्य नित्येनार्थेन नित्ये प्रकटार्थविधरणम् सर्वत्र नैकरूपमेव प्रतिपत्ति:, व्यवहितमप्युद्दिषय बहनां नमस्करणदर्शनादित्य- 20 र्थान्तरमाह-अनेक्पतिपचेरिति। शब्द इति चेभातः पभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्।

चिकसुत्रे दि वाच्यवाचकसंबन्धो नित्योऽग्रीकृतः । अस्यैकं नामेति इदमा निर्दिश्य सङ्केतेऽवश्यमिद तद्वाव्ययो: नैसर्गिकसंबन्धस्याभ्युपगन्तव्यत्वादि- 25 स्याधुपपस्या। यदा व पौरुषेया संबन्धो न भवति तदा पुरुषबुष्यपेक्षाभावा- १. T, P, TM and A. पान्तरमपनयति २. T. इत्याधयुपळक्ष्या

272

देवताधिकरणम् ९.) मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् संबन्धे प्रतीयमाने यद्वैदिके शब्दे प्रामा्ण्यं स्थितम्, तस्य विरोध: स्यादिति चेत्, नायमप्यस्ति विरोध: ; कस्मात् ! अतः पभवाद्। अत एव हि वैदिकाच्छव्दादेवादिकं जगत्पभवति।। ननु "जन्माव्स्य यतः" इत्यत्न ब्रह्ममभवर्त्वं जगतोऽवधारितम्, 5 कथमिह शब्दपभवत्वसुच्यते अपि च यदि नाम वैदिकाच्छन्दादस्य प्रभवोऽभ्युपगतः, कथमेतावता विरोध: शब्दे परिहृतः१ यावता वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इत्येतेऽर्था अनित्या एव, उत्पततिमच्वात; तदनित्यत्वे च तद्वाचिनां वैदिकानां वस्वादिशब्दा- नामनित्यत्वं केन निवार्यते१ प्रसिद्ध हि लोके देवदत्तस्य पुत्र उत्पनने 10 यज्ञदव इति तस्य नाम क्रियत इति; तस्माद्विरोष एव शब्द इति चेत, न; गवादिशब्दार्थसंबन्धनित्यत्वदर्शनात्। न हि गवादि- व्यक्तीनामृत्पत्तिमश्वे तदाकृतीनामप्युत्पचिमच्वं स्यात । द्रव्यगुण- कर्मणां हि व्यक्तय एवोत्पधन्ते, नाकृतयः । आकृतिभिश्व शब्दानां संबन्ध:, न व्यक्तिभिः, व्यक्तीनामानन्त्यात्संबन्धग्रहणानुपपत्तेः। 15

प्रकटार्थविवरणम् दनपेक्षलक्षणं प्रामाण्यं सापितम् । "तत्प्रमाणं बाद्रायणस्यानपेक्षत्वात्" इति सूत्रावयवेन, तत्तव विरुध्यते, संबन्ध्यनित्यत्वेन संबन्धानित्यत्वादिनि भावः। सिद्धान्ततवेन सूत्रभागमवताश्यति-नायमध्यस्तीति॥ जग - त्कारणत्वेन प्रागेघ सिद्धत्वात् शब्दानां नानित्यत्वमित्यर्थ:॥ 20

पूर्वापरविरोधं शङ्कते-नन्विति ॥। देतुश्वायमसाभक इत्याह- अपि चेति ॥ न वस्वादिव्यक्तयो वस्वादिशब्द्वाच्याः, कि तु सामान्यानि तानि, गोत्ववत्; अतो नार्थानित्यतवेन शष्द्रानित्यत्वमिति परिहरति- न गवादिशब्दार्थेति। ननु व्यक्तिमिरेव किं न संबन्ध इत्याशङ्कयाह- व्यक्तीनामानन्त्यादिति । सामान्यव्वारेण संबन्धग्रहणं नेत्, तदेव तर्शम्तु 25

वाच न शक्ति[व्याकिशक्ति] कल्पनावकाशः।।

१. TM. सिद्ान्तत्यात्

273 85

[भ. १. पा. ३. सू. २८.

भाष्यम्

व्यक्तिपृत्पद्यमानास्वप्याकृतीनां नित्यत्वात्र गवादिशब्देषु कश्रिद्विरोधो दृश्यते। तथा देवादिव्यक्तिमभवाभ्युपगमेऽप्याकृतिनित्यत्वान् कथि- दृस्वादिशब्देषु विरोध इति द्रष्टव्यम् । आकृतिविशेषस्तु देवादीनां 5 मन्तार्थवादादिभ्यो विग्रह्वत्वाद्यवगमादवगन्तव्यः । स्थानविशेष- संबन्धनिमित्ता वेन्द्रादिशब्दा: सेनापत्यादिशब्दवद। ततश्च यो यस्तत्त- रस्थानमधितिष्ठति स स इन्द्रादिशब्दैरभिधीयत इति न दोषो भवति। न चेदं शब्दपभवत्वं ब्रह्मप्रभवत्व्रवदुपादानकारणाभिप्नायेणोच्यते। कथं तर्हि, स्थिते वाचकात्मना नित्ये शब्दे नित्यार्थसंत्रन्धिनि शब्दव्यव- हारयोग्यार्थव्यक्तिनिष्पत्तिः 'अतः प्रभवः' इत्युच्यते। कथं पुनरव-

10 प्रकटार्थविवरणम् व्यक्यो व्यवहारार्हालक्षणावर्त्मना पदास्। औपाधिकस्तु दैण्ड्यादि र्जास्यभावे भवेदलात्॥। नतु लक्षणया व्यक्तिप्रतीतिरण्यङ्गीकृता चेत्, तर्हि लाक्षणिकार्थस्या नित्यत्वेन शब्दानित्यत्वमित्याशङ्कयाह-व्यक्तिषु त्विति ॥ "युगपदनेकत्र कात्हर्न्येन 15 वर्तमाना जातिः"इति लक्षणादिन्द्वादीनां पूर्वापरव्यक्त्यनुगता जातिः न विरु- व्यत इति भाष: । प्रयोगोपि-वस्वादिशब्दा जातिवात्तका, बहुषु प्रयुज्य- मानाखण्ड शब्दत्यात्, पटादिशब्दवत्। तथा जाति: स्तन्त्रा, अनेकार्थानुगत- त्वात्, सर्वगतत्वाद्ा, मृदाकाशवदिति। पिण्डस्य सर्वगतत्वंऽपि नष्टव्यक्तिदेशे स्वातन्त्रयेणावस्थानं विनाशो वा स्यादमूर्तस्य स्वातन्त्रयेण गमनादर्शनात्। अतः : 20 सर्वव्यक्त्युच्छित्तावपि अवान्तरप्रलये जातिसन्भ्ावान्न वाच्यवाचकसंबन्ध- नित्यताव्याघातः ; कि त्वेकॅशक्तित्वेऽपि नावान्तरप्रलये कश्िद्विरोध इत्याह- स्थानविशेषेति ।। यश्रोन्भ्ावितः पूर्वापरविरोध: तं प्रत्याह-न चेदमिति। उत्तरं पदमवतारयति-क्थं पुनरिति।

१. T1. दध्बादिरजत्य- ३. Ts. न २. T. लाक्षणिकार्यत्वाबि ४. TM. कि त्वौत्पतिशक्ति A. लक्षणिकरवानि A. कि तेने [नैक] शक्कि

274

देवताधिकरणभ् ९.] प्रकटांर्थविवरणम्

भाध्यम्

गम्यते शब्दात्मभवति जगदिति ! प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्; प्रत्यक्षं हि श्रुतिः, प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात; अनुमानं स्मृतिः, पामाण्यं प्रति- सापेक्षत्वात ; ते हि शब्दपूर्वो सष्टिं दर्शयतः। "एत इति वै भजापति- र्देवानसृजतासग्रमिति मनुष्यानिन्दव इति पितृंस्तिरःपवित्रमिति 5 ग्रहानाशव इवि स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमभिसौभगेत्यन्याः पजाः" इति श्रुतिः । तथान्यत्वापि "स मनसा वाचं मिथुनं समभवत्" इत्यादिना तत्न तत्र शब्दपूर्विका सृष्टिः श्राव्यते। स्मृतिरपि- "अनादिनिधना नित्या वागुत्सष्टा स्वयंध्रुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रतृत्तयः ॥" इति। 10 उत्सर्गोऽप्ययं वाच: संप्रदायपवर्तनात्मको द्रष्टव्यः, अनादिनिधनाया अन्यादृश स्योत्सर्गस्यासंभवात्। तथा-

प्रकटार्थेविवरणम्

"एते मसृभ्रमिन्दवांस्तर:पावत्रमाशवः। विश्वान्यभि सौभगा।" 15

इत्यस्या ऋचः पदशो देवादिकं जागत्ससर्ज प्रजापतिः । एतानि च पदानि कथचित् देवादिप्रत्यायकत्वात् तत्र प्रयुकानि। तथा हि-एतच्छम्दस्य सर्वनाम्न: सर्वद्करूपत्वेन देवानामुपस्थापकत्वम्। न हि कदाचिन्नव वसवः। उक्तं हि-"तस्साद्यावन्त एवाय्रे देवास्तावन्त इदानीम्" इति। अन्वहं सृजत इत्यसृग्रम्। अस्माच्छव्दान्मनुष्याननुस्मृत्य संसर्ज। चन्द्रलोक- 20 निवासिन: पितर: इन्दव इवेतीन्दवः। इन्दवशब्दात् पितृननुस्मृत्य ससर्ज।प्रदेषु सोमाधारपात्रेषु तिरोभावेन दशापवित्रं निधीयते। अस्ति च विधिः "दशा- पवित्रेण प्रहान् पायति" इति। तेन तिर:पवित्रशब्दात् प्रहाने बुद्धिस्थान् ससर्ज। गश्नुवते व्याप्तुवन्ति। "ऋः सामानि" इति आशवशष्दात् वुद्धिएं स्तोत्रान्तरम् । विशन्तीति विश्वानि। शखशब्दवाच्या ऋचः । प्रगीतं दि शखं 25 याउच्छिकत्वात्। "अभि सौभगा" इति शष्दादन्या: पश्वाद्याः प्रजा बुद्धिखा: १. A. प्रापयतीति २. TM. ग्रहात्

275

ब्रह्ममुत्नभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. ३. सु. २९.

भाष्यम्

"नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम्। वेदशव्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः ॥" इति ॥ "सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक्। 5 वेदश्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्र निर्ममे॥" इति च। अपि च चिकीर्षितमर्थमनुतिष्ठस्तस्य वाचकं रव्दं पूर्वे स्मृत्वा पश्चात्तमर्थमनुतिष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेतत् ; तथा प्रजापतेरपि स्रष्टः पूर्व वैदिका: शन्दा मनसि मादुर्वभूवु: पश्राचदनुगतानर्थान्ससर्जेति गभ्यते। तथा च श्रुतिः-"स भूरिति व्याहरत । सं भूमिमसटजत" 10 इत्येवमादिका भूरादिशब्देभ्य एव मनसि प्रादुर्भूतेभ्यो भूरादिलोका- न्सष्टान्दर्शयति॥। किमात्मकं पुनः शब्दमभिपेत्येदं शब्दभभवत्वमुच्यते! स्फोटमित्याइ। वर्णपक्षे हि तेषामृत्पभ्मध्वंसित्वान्नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां पभव इत्यनुपपन्नं स्यान्; उत्पन्नभव्वंसिनश्च वर्णाः, मत्युच्चारणमन्यथा 15 चान्यथा च प्रतीयमानत्वात्; तथा हि-अदृश्यमानोऽपि पुरुषविशे- पोऽध्ययनध्वनिश्रवणादेव विशेषतो निर्धार्यते 'देवदत्तोऽयमधीते'

प्रकटाथेविवरणम् ससर्जेति छन्दोगब्राहणवाक्यार्थः। प्रजापतिर्मनसा वाचं त्रयीलक्षणां मिथुनं मन्त्रब्राहणद्वन्द्वभूतं समभवत् अन्वभृत्। अव्यक्तरूपेण वा मनसा मिथुनीभूतां 20 त्रयीविहितसृष्टिक्रममन्वालोचयदित्यर्थः। "प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्" इत्यस्य प्रसि- दार्थमाह-अपि चेत्यादिना। प्रजापतिः शब्द्विकल्पितं ससर्ज बुद्धिपूर्वक-

शब्द्रमेव निरूपयति-किमांत्मकं पुनरिति ॥ वैयाकरण आह- स्फोटमिति ॥ स्फुट्यते व्यज्यते वर्णैरिति स्फोट: । स पवार्थसृषौ कारणं 25 नित्यत्वात्: न वर्णा:, तेषामनित्यत्वादित्यर्थः। ननु वर्णानित्यत्वमसिद्ध-

276

देवताधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् 'यजदत्तोऽयमधीते' इति; न चायं वर्णविषयोऽन्यथात्वप्रत्ययो मिथ्या- ज्ञानम्ं, वाधकमत्ययाभावात्। न च वर्णेभ्योरऽर्यावगतिर्युक्ता; न होकैको वर्णोऽर्ये प्रत्याययेत्, व्यभिचारात्; न च वर्णसमुदाय- मत्ययोऽस्ति, क्रमवर्तित्वाद्वर्णानाम; पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कार- 5 सहितोऽनत्यो वर्णोडर्य प्रत्याययिष्यतीति यद्युच्येत, तन्न; संबन्धग्रह- णापेक्षो हि शब्द: स्वयं प्रतीयमानोरडर्य प्रत्याययेत, धूमादिवत; न च पूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितस्यान्त्यवर्णस्य प्रतीतिरस्ति, अप्र- त्यक्षत्वात्संस्काराणाब्; कार्यपत्यायितैः संस्कारैः सहितोऽत्यो वर्णोडर्थ प्रत्याययिष्यतीति चेत, न; संस्कारकार्यस्यापि स्रणस्य 10

प्रकटार्थविवरणम् वर्णेष्वन्यथात्वप्रत्ययः स विभ्रम इत्याशङ्कयाह-ने चायमिति ॥ कि च घर्णें- भ्योरऽर्थावगत्यनुपपत्यापि स्फोटो वक्तव्य इत्याह-न च वर्णेभ्य इति ॥ एफैकवर्णोश्चारणेर ऽर्थप्रतीते रदर्शनादूर्णान्तरोब्चारणस्य वैयथ्याच्चेत्यर्थः। अस्तु समुदितेभ्योऽर्थप्रत्ययः इत्याशङ्कयाह-न चेति ॥ वर्णानामुख्चारणस्य क्रम- 15 वैत्तादुश्चारणानन्तरं योग्यानुपलग्ध्यभावावगमात् न समुदायप्रतीति - रित्यर्थः । यथाग्नेयादीनां क्रमवर्तिनामपि संस्कारद्वारा साहित्यं तथा वर्णेषु भविष्यतीत्याह- पूर्ववणजनितेति ॥ प्रत्यक्षष्टशब्दपरित्यागेन बालस्या- प्रत्यक्षसंस्कारेषु व्युत्पत्यभावात् श्रीतुश्चार्थावगमात् पूर्वक्षणे संस्कारा- नवगमात् न संस्कारपक्षोऽषि समअस इत्याह-तन्नेति ॥ वर्णस्मृति- 20 लक्षणकार्यदर्शनात् तैत्कारणसंस्कारावगमात् तत्सहितोऽन्त्यो वर्णः श्रोतात् प्रत्येष्यत इति चेननॉनवगतसंस्काराणां साहित्यं क्रमेणैवातुमानादि- स्याह-न संस्कारेति। शष्द्रादर्थबोधप्रसिद्धथो स्फोटमुपपाद प्रस्य-

१. T and A omit न चायमिति ... ४.T,P,A and TM. चैत्तदा- प्रत्यय इत्याशङयाह प्यनवगत २. A. क्मवत्वमुचा ५. TM and A. शन्दायं ३. T'M and A omit तत्कार .. मात् 6. T, T1, P and TM add अनुपपत्या

277

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [म. १.पा. ३. सु. २९,

भाष्यम् क्रमवर्तित्वात् ; तस्मात्स्फोट एव शब्द: । स चैकैक्वर्णप्त्ययाहित-

झटिति प्रत्यवभासते; न चायमेकपत्ययो वर्णविषया स्मृतिः, वर्णा- 5 नामनेकत्वादेकप्रत्ययविषयत्वानुपपचेः: तस्य च प्रत्युच्चारणं प्रत्यभि- ज्ञायमानत्वान्नित्यत्वम्, भेदप्रत्ययस्य वर्णविषयत्वात। तस्मान्नित्या- च्छन्दात्स्फोटरूपाद भिधायकात्किरियाकार कफललक्षणं जगद भिधेयभूतं प्रभवतीति॥ "वर्णा एव तु शब्दः" इति भगवानुपवर्षः । ननूत्पन्नमध्वं- 10 सित्वं वर्णानामुक्तम् ; तन्न, त एवेति पत्यभभिज्ञानाठ; सादृश्यात्पत्याभि-

प्रकटार्थविवरणम्

क्षमेव स्फोटे प्रमाणमाह-स चैकैकेति॥ वर्णप्रस्ययेनाहितो निक्षित्तः संस्कार एव बीजं यस्मिन् अन्तःकरणे। तथान्त्यवर्णप्रत्ययेन जनितः परिपाक: पौष्कल्यं यसमिन् ततमन्मनि एकं पदम् एकं वाक्यमित्येवं शीघ्रं 15 प्रत्यवभासत इस्यर्थ:। नन्वेकं पदमित्यादावपि न वर्णातिरिक्ं किंचिदा- लम्बनं भातत्याशङ्कयाह-न चायमिति ॥ अनेकेष्वेकत्ववुद्धेः विभ्रमत्व- प्रसङ्गात् पदादिषुद्धिगोचर: स्फोट पवेत्यर्थः । तस्य नित्यत्वे प्रामाण्य- माह-तस्य चेति ॥ ननु तदेवेदं पदमिति प्रत्यभिश्ञानात् न नित्यत्वसिद्धिः,

20 आचार्यसंप्रदायमुपादाय सिद्धान्तमाह-वर्णा एव त्विति ॥ गौरित्युक्ते गकारौकारविलगातिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्य परतन्त्रस्य वा श्रोत्रेणाग्रहणादित्यर्थः । प्रत्यभिन्नया च स्थायित्वावगमात्र क्षणिकत्वम्। तस्या: भ्रान्तत्वं शाङ्कते-सादृश्या- दिति।। त पवामी केशा इति प्रत्यभिक्ञा भवेत् ; भ्रान्तिः पुनर्वचन [वंपन] प्राहक

१. A. विसर्जनीयाति- ३. A omits पवनग्राहकं २. TM. भ्रान्त:

278

देवताधिकरणम् ९.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

ज्ञानं केशादिष्विवेति चेत्, न ; प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण बाधानु- पपत्तेः; प्रत्यभिज्ञानमाककृतिनिमित्तमिति चेत्, न; व्यक्तिपत्यभि- ज्ञानात्; यदि हि पत्युच्चारणं गवादिव्यक्तिवदन्या अन्या वर्णव्यक्तय: प्रतीयेरन्, तत आकृतिनिमित्तं प्रत्यभिज्ञानं स्यात् ; न त्वेतदस्ति ; 5 वर्णव्यक्तय एव हि प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायन्ते; द्विर्गोशब्द उचारित इति हि प्रतिपत्तिः ; न तु द्ौ गोशब्दाविति। नतु वर्णा अप्युचारण- भेदेन भिन्नाः प्रतीयन्ते, देवदत्तयज्ञदत्तयोरध्ययनध्वनिश्रवणादेव भेदप्रतीतेरित्युक्तम्; अत्ाभिधीयते-सति वर्णविषये निश्चिते प्रत्यभिज्ञाने, संयोगविभागाभिव्यङ्गयत्वाद्वर्णानाम्, अभिव्यञ्जक- 10

प्रकटार्थविवरणम्

प्रमाणविरोधात्; न तथा त पवैते गकारादय इति प्रत्यभिज्ञाया बाधकं किचित् दृश्यत इत्याह-न प्रत्यभिज्ञानस्येति । तहि गोत्वादिप्रत्यभिक्ञावद्गत्वादि- सामान्यविषयं प्रत्यभिज्ञानमस्तु; वर्णास्त्वनित्या पवेत्याह-प्रत्यभिज्ञान- माकृतिनिमित्तमिति । सिद्धे निरुपाधधिकव्याक्तिमेदे अनुगताकार: प्रस्ययः 15 सामान्यमवलम्बते; अन्यथा घटाकाशो माहाकाश इत्यात्रापि प्रस - द्वात्; नेह व्यक्तिभेदे प्रमाणमस्ति । ततः 'सोऽयं देवदत्तः' इतिवत् 'त पवामी गकाराद्यः' इति प्रत्यभिश्ञा व्यक्तिमेवावलम्बत इत्याह-न व्यक्ति- प्रत्यभिज्ञानादिति॥ अस्त्येव व्यक्तिमेदे प्रमाणमित्याह-नतु वर्णा अपीति।। सत्यमस्ति भेदप्रत्ययः; तथापि प्रत्यभिज्ञाया निरपंक्षस्वरूपविषयत्वेन 20 दुर्बलत्वाद्ययैकस्यामाकाशव्यक्ती घटाकाशः कृपाकाश इति वर्तुलरे - दीर्घत्वादिप्रत्ययां व्यअकवैचित्र्यनिमित्तः, तथा व्यक्षकवायुसयोगविभाग- वैचित्र्यनिमित्ता वर्णेषु वैचितयप्रत्यय इत्याह-अत्ाभिषीयत इत्यादिना॥ कि चानन्ता गकारव्यक्तय: कल्पनीयाः; तासु च प्रत्यभिज्ञानसिद्धये गत्वं सामान्यं कल्पनीयम्; तत्राप्युदात्तादिभेदप्रस्ययनिर्वाह्ाय परोपाधिकत्वं वक्क- 25

१. T, TI and P. पटा- २. T1,P, TM and A. वर्तुलत्वात्

279

[भ. १. पा. ३. स. २९.

भाष्यम्

वैचित्र्यनिमित्तोऽयं वर्णविषयो विचित्रः प्रत्ययः, न स्वरूपनिमिस :; अपि च वर्णव्यक्तिभेदवादिनापि प्रत्यभिज्ञानसिद्धये वर्णाकृतयः कल्पयितव्या :; तासु च परोपधिको भेदप्रत्यय इत्यभ्युपगन्तव्यम् ; 5 तदवरं वर्णव्यक्तिष्वेव परोपाधिको भेदपत्ययः, स्वरूपनिमित्तं च प्रत्यभि- झ्ानमिति कल्पनालाघवम्। एष एव च वर्णविषयस्य भेदप्रत्ययस्य वाधकः प्रत्ययः, यत्पत्यभिज्ञानम्। कथं हेकस्मिन्काले बहूनामुच्चार- यतामेक एव सन्गकारो युगपदनेकरूपः स्यात्-उदात्तश्रानुदात्तश्र खरितश्च सानुनासिकश्च निरतुनासिकश्चेति। अथ वा ध्वनिकृतोऽयं 10 प्रत्ययमेदो न वर्णकृत इत्यदोषः । कः पुनरयं ध्वनिर्नाम? यो दूरा- दाकर्णयतो वर्णविवेकमप्रतिपद्यमानस्य; कर्णपथमवतरति प्रत्यासीदतश्च

प्रकटार्थविवरणम्

व्यम् ; ततो वरमेकस्यां गकारव्यक्तौ परोपाधिकत्वकल्पनमित्याह-अपि

15 चेति॥ ननु बाधोऽगतिका गाते: । एकत्वं नानात्वं चारत्वत्याशङ्गयाह- कथं ह्ेकस्मिन्निति ॥ युगपदेकस्यानेकरूपत्वानुपपत्तितर्कसहकृतमेकत्व- प्रत्यभिज्ञानं भेदप्रत्ययंबाधकमिति भावः । पूर्वे हत्कण्ठादिप्रदेशः वायसंयोगस्य व्यअ्ञकत्वमङ्गीकृत्य भवप्रत्ययो न वर्णस्वरूपनिबन्धन इत्यभाणि। खमतमि- दानीमाह-अथ वेति ॥ यथा मणिकृपाणदर्पणादियु प्रतिबिम्बितं मुखं 20 वर्तुलत्वादितद्धभविशिष्ं भाति, तथा उदात्तादिधर्भवत्तु ध्वनिषु प्रतिबिम्बिता वर्णाः तद्धर्मत्वविशिष्टा भान्तीत्यर्थः। ध्वनिस्वरूपं प्रश्नपूर्वकमाह- कः पुनरयमिति ॥ दर्णातिरिक्त: शब्दो ग्वनिरित्यथ:। स एव प्रत्यासन्नस्य पुंसो स्धर्माध्यारोपे निमित्तमित्याह-प्रत्यासीदृतक्चेति ॥ नन्वव्यक्ता वर्ण

१. A. वायो: पतिः एकर्त्व ३. TM omits हत् २. A. प्रत्ययमिति भाव:

280

देवताचिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाध्यम् पटुमृदुत्वादिभेदं वर्णेष्वासञ्जयति; तभिबन्धनायोदात्तादयो विशेषा:, न वर्णस्वरूपनिबन्धना:, वर्णानां पत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वाव्; एवं च सति सालम्बना उदाचादिमत्यया भविष्यन्ति; इतरथा हि वर्णानां परत्यभिज्ञायमानानां निर्भेदत्वात्संयोगविभागकृता उदात्तादि- 5 विशेषा: कल्प्येरन्, संयोगविभागानां चामत्यक्षत्वान्र तदाश्रया विशेषा वर्णेष्वध्यवसातुं शक्यन्त इत्यतो निरालम्बना एवैत उदात्तादिपत्यया: स्युः । अपि च नैवैतदभिनिवेष्टव्यमुदाचादिभेटे वर्णानां प्रत्यभिज्ञाय- मानानां भेदो भवेदिति ; न हन्यस्य भेदेनान्यस्याभिद्यामानस्य भेदो भवितुमईति ; न हि व्यक्तिमेदेन जाति भिना मन्यन्ते। वर्णेभ्यश्चार्थ- 10

प्रकटार्थविवरणम् एव ध्वनय:, कुतो भेदसिद्धिरित्याशङ्कयाह-वर्णानामिति। ननु वायुसंयोग- विभागयो: व्यअकत्वं हिस्वा कि ध्वनीनां व्यञ्ञकत्वपरिकल्पनेनेत्याशङ्कयाह- एवं च सतीति।। उदात्तादीनां वायुधर्मत्वे सत्यश्रावणानां च श्रावणमेवात्र- [स्रमेऽन] प्रतिभासायोगात् : अन्यथा चक्षुषा रसभ्रमस्यापि प्रसङ्गात्। अतः 15 आवणध्वनीनामेव व्यअकत्वे तद्धर्मसमानानिर्वचनीयधर्मान्तरसमारोपात् सालम्बना उदात्तादिप्रत्यया: भविष्यन्तीत्यर्थः। ननु न वर्णमात्रं कापि प्रत्यभिक्ञायते, किं नूदात्तादिधर्मविशिष्टतया; अतः उदात्तादेः समारोप- कल्पनानुपपन्मे्याशङ्कअपि च नैवैित खण्डमुण्डा युपरकं गोरवं प्रत्यभिक्चायत इस्येतावता न खण्डादिभेदभिन्नत्वं तात्विकमिति भावः। 20 एवं प्रत्यमिक्ञाप्रमाणेन वर्णानां स्थायित्वमुपपाद्य इदानीमर्थप्रत्यायकत्वमुप- सादयन् स्फोट विघटयति-वर्णेभ्यक्चेति ॥ कल्पनामसहमानः उक्तमुद्धा-

१. A. उदात्तानां Y. A. ननु वर्णमात्रं क्वापि न २. T, Ts and P. सत्याभा ५. T. स्फोटलवं १. TM. व भावणे मैत्रप्रति A. चाभावणे यत्र प्रति

281

[भ. १. पा.३. सू. २८.

भाष्यम् प्रतीते: संभवात् स्फोटकल्पनानर्थिका। न कल्पयाम्यहं स्फोटम्, पत्यक्षमेव त्वेनमवगच्छामि, एकैकवर्णग्रहणाहितसंस्कारायां बुद्धौ झटिति पत्यवभासनादिति चेत, न ; अस्या अपि बुद्धेर्वर्णविषयत्वात्; 5 एकैकवर्णग्रहणोत्तरकाला हीयमेका बुद्धिर्गौरिति समस्तवर्णविषया, नार्थान्तरविषया; कथमेतदवगम्यते १ यतोऽस्यामपि बुद्धौ गकारादयो वर्णा अनुवर्तन्ते, न तु दकारादयः; यदि ह्वस्या बुद्धेर्गकारादिभ्यो- र्थान्तरं स्फोटो विषयः स्यात, ततो दकारादय इव गकारादयोऽप्यस्या बुद्धेर्व्यावर्तेरन् ; न तु तथास्ति ; तस्मादियमेकबुद्धिर्वर्णविषयैव स्मृतिः। 10 नन्वनकत्वाद्वर्णानां नैकबुद्धिविषयतोपपद्यत इत्युक्तम्, तत्पति बूम :- संभवत्यनेकस्याप्येकवुद्धिविषय त्वम्, पक्चि: वनं सेना दशत् शतं सहस्रम् इत्यादिदर्शनात्: या तु गौरित्येकोऽयं शब्द इति बुद्धि:, सा बहुष्वेव वर्णेष्वेकार्थावच्छेदनिबन्धनौपचारिकी वनसेनादिबुद्धिवदेव ।

प्रकटार्थविवरणम्

15 वयाति-न कल्पयाम्यहमिति॥ यस्यां बुद्धौ य आकार: परिसफुरति स तस्या आलम्यनम् ; नेह वर्णातिरिक्तः कश्िदाकारो भातीत्याह-नास्या अपीति ॥ अनेकस्य निरुपाधिकैकुद्धिविषयत्वाभावेऽपि सोपाधिकैकषुद्धि- विषयत्वं न विरुध्यत इत्याह-संभवत्यनेकस्यापीति॥ ननु देशविशेषोपाधि- पशात् पङ्कत्यादिवुद्धिरुपपन्ना ; वर्णेषु तु पदादिषुद्धौ नास्त्युपाधिरित्या- 20 शाङयाह-या तु गौरितीति ॥ एकपदार्थबुद्धिजनकत्वोपाधौ वर्णेष्वेव पद- व्यवहार:, एकसंसरगंबुद्धिजनकंत्वोपाधे: [घौ] पदेग्वेव वाक्यव्यवरहार इस्यादि दष्टव्यम्। न चेतरेतराश्रयत्वं क्रमविशेषवतां वर्णानामर्थप्रत्ययजनकत्वात्; अर्थप्रत्ययदर्शनेन तर्सामर्थ्यमनुमायैकपद्व्यवहारादित्यर्थ:। वर्णातिरिक्तपदान-

१. T and TM. जनकत्वेऽपि .... ष्- २. TM. भाग इत्यत्ाह वाक्य. T, T1, P and TM मर इत्यनाह A. वनकत्वेऽपि विशिष्टवाक्य.

282

देवताधिकरणम् ९.j मकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

अत्राह-यदि वर्णा एव सामस्त्येनंकबुद्धिविषयतामापद्यमानाः पद स्युः, ततो जारा राजा कपिः पिकः इत्यादिषु पदविशेषप्रतिपत्तिर्न स्यात्। त एव हि वर्णा इतरत्र चेतरत्न च प्रत्यवभासन्त इति ; अत् वदाम :- सत्यपि समस्तवर्णपत्यवमर्शे, यथा कमानुरोधिन्य एव 6 पिपीलिकाः पङ्किबुद्धिमारोहन्ति, एवं क्रमानुरोधिन एव वर्णा: पदबुद्धिमारोक्ष्यन्ति; तत्न वर्णानामविशेषेऽपि क्रमविशेषकृता पद- विशेषप्रतिपत्तिन विरुध्यते; वृद्धव्यवहारे चेमे वर्णाः कमाद्यनुगृहीता गृहीतार्थविशेषसंबन्धाः सन्तः स्वव्यवहारेऽप्येकैकवर्णग्रहणानन्तरं सम- स्तमत्यवमर्शिन्यां बुद्धौ तादृशा एव प्रत्यवभासमानास्तं तमर्थमव्यभि-10 चारेण प्रत्याययिष्यन्तीति वर्णवादिनो लघीयसी कल्पना । स्फोट- वादिनस्तु दृष्टहानि:, अदृष्टकल्पना च; वर्णाश्रेमे क्रमेण गृह्यमाणा: स्फोटं व्यञ्जयन्ति स स्फोटोर्ऽर्थ व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना स्याद् ॥

प्रकटार्थविवरणम्

भ्युपगमे व्यवहारभङ्ग इंस्याह-अत्राह यदीति । क्रमविशेषः पेदविशेष- 15 नियामक:, अन्यथा स्फोटविशेषाभिव्यक्तिरपि न स्यादित्याह-अत्र वदाम इत्यादिना । ननु वर्णानां क्रमोऽपि न सभवति, तत्राह-वृद्धव्यवहारे चेति ।। नित्यत्वसर्वगतत्वाभ्यां देशकालक्रमाभावे व्यञ्ञकानां क्रमवस्वात् आकाशवदौपाधिकक्रमवतां वर्णानां यथासक्गतिभ्दं शाब्दे त्यवहारेऽर्यप्रत्याय- कत्वमुपपद्मते। लाघवं चालिन्पक्षे भवरतीत्यर्थः। उक्त हि- 20

"यावन्तो यादशा ये च यदर्थप्रतिपादकाः। वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्याः ते तथैवावबोधकाः॥"

इति। स्फोटवादिनस्तु हष्ट यदूर्णानामर्थप्रत्यायकत्वं तस्य हानि, अहष्टस्य च स्फोटस्य कल्पना ; सा त गौरवदुष्टेस्याह-वर्णाश्रेम इति ॥।

१. T, T1, P and TM omit अत्राह. २. A. पदानां २. A omits पदविशेष

283

व्रस्मसूतभाष्यव्याखयानम् [भ. १. पा. ३. सू. २८.

भाष्यम् अथापि नाम पत्युचारणमन्येऽन्ये वर्णाः स्युः, तथापि प्रत्यभिज्ञा- उम्बनभावेन वर्णसामान्यानामवश््याभ्युपगन्तव्यत्वात्, वर्णेष्वर्थपति- पादनपत्रिया रचिता सा सामान्येधु संचारयितव्या। ततश्र नित्येभ्यः 5 सब्देभ्यो देवादिव्यक्त्ीनां पभव इत्यविरुद्दम्।।

प्रकटार्थविवरणम् वर्णान सर्वगताभनिस्याने सवत्र व्यक्तियोगतः। स्वतन्त्रन्द्रियवेद्यत्वाह्व्यं भाटृविदो विदु:। प्रामाकराद्य: प्राट्ट: गुणाने बसमवायतः। 10 नामरूपभुतेनैंव द्रव्यतास्तीति मामकाः॥ पौढवॉदेन वर्णानामनित्यरव मभ्युपगम्याह -- अथापि नामेति ।। निस्यानि वर्णसामान्यानि क्रमविशेषवन्ति यस्न्रर्थे बुद्धव्यवहारे गृहीतसङ्गतिकानि तमर्थमेकस्मृत्यारूढानि प्रत्याययिष्यन्तीति नास्माकं काचित्क्षतिरित्यर्थ: । नतु नायं प्रौठवाद:, प्रमाणवत्त्वात्; तथाहि-शब्दोऽनिस्य:, सामान्यवत्वे सति 15 अमदादिवाह्यपत्यक्षाविषयत्थात्, पटवठ्; न ध्वनिभागे सिद्धसाधनत्वाव्; विमन इति विशेषणे भागासिद्: तवाम्स्यातिरिक्कानामप्नत्यक्षत्वाद्, तत्यैव पक्षत्वे व्यर्थविशेषणत्वात्, योग्यतानङ्गीकाराक्यासिद्ध :; तथा सामान्येधु अनै- कान्तिक:, सन् घटः, सन् पट:इतिवत् सदंटत्वं सत्पटत्वम् हस्यनुगतप्रत्ययाव्; न;च स्वरूपसच्तानिमित्तोऽनुगमे:, तदपलापापांताठ्, द्रव्यस्य द्रव्याभ्रयत्ववद् 20 सामान्यस्य सामान्याश्यत्वेऽप्यनवस्ापरिहारात् गोत्वं गोत्वमिति [गौरिति] प्रत्यययोरिव सत्ता सतीति प्रत्ययोरवैलक्षण्यात् न सत्तान्तरप्रसङ्गः । यश्ेद्मतु- मानम्-शब्दोSनित्य:, तीवत्वादिधर्मोपेतत्वात्, दुःखवत्, तत्र व्यधिकरणा- सिद्धो हेतु :; तीवत्वादिरहितवर्णानुपलम्भासिद्धौ गोत्वस्यापि खण्डादिधर्म- कत्वप्रसङ्गाव्यभिचारात्; अतद्धर्मत्वे सम: समाधि:, प्रत्येकं तीवत्वादेरवर्तनाव् 25 भागासिद्धि म् कार्यत्वादनित्यत्वसाधने षेदवादिनं प्रत्यसिद्धि:। न च नित्यत्वे

१. A. वर्णा: Y. T, T1, P and TM. वादे २. A. नित्या: ५. TM. गर: १- A. गुणा: ६ .. A. तत्राप्यधि.

284

द्वताधिकरणम् ९.] परकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अत एव च नित्यत्वम्॥ १-३-२९॥

स्वतन्त्रस्य कर्तुरस्मरणादिभि: स्थिते वेदस्य नित्यत्वे देवाि- व्यक्तिपभवाभ्युपगमेन तस्य विरोधमाशङ्य "अतः पभवात्" इति

प्रकटार्थविवरणम् 5

सदोपलम्भापातात् कार्यतवं व्यञकभावाभावाभ्यां उपलम्भानुपलम्मसिदेः। यञ्च विरचिसं शब्दा न प्रतिनियतसंस्कारसंसकार्याः समानेन्द्रियम्राह्यसमान- देशधर्मापन्नत्वे सति युगपदिन्द्रियसंबन्धत्वात्, पटादिवत् इति, तत्रानकान्ति- को हेतुः, सर्वगततया मनःसंसृष्टानन्तात्मसु युगपद्तुपलम्भेन प्रतिनियत- व्यअ्कव्यङ्गयत्वात्। अथ सर्वगतत्वेऽप्यसंसर्गः, तर्हि वर्णानामपि प्रतिपिम्ि- 10 तानामेव थ्रोत्रसंबन्धादसिद्धो हेतुः। एतेन योग्यातुपलम्मादभावावगम: प्रत्युक्त:। यद्गाघ्युदयनेन-"वर्णात्मकाः शष्दा आत्ममनो बिषयसंबन्धाति- रिक्तसंस्कारनिरपेस्ण श्रोत्रेण व्यज्यन्त श्रावणत्वात् व्वनिधर्मवत्" इति, तभ्र सति वर्णसम्बन्धे व्यख्कनैरपेक्ष्यसाधने सिद्धसाधनं संबन्धार्थत्वात् ठमअ- कस्य । फिं च दर्पणस्य व्यअञकमन्तरेण चाक्षुषत्वे दष्टमित्येतावता न प्रति- 15 बिम्बस्य चाक्षुषत्वे नैरपेक्ष्यानुमानम्। अंतोऽप्रयोजकतापि। तमाभिस्या वर्णाः, ध्वन्याद्यन्यत्वे सति श्रावणत्वात्, शष्द्रत्ववदिति सिितम्॥

श्रोत्रशञेयत्वमज्ञात्वा शब्दैकाकारधीर्यतः। शब्दशब्दो वदेत्तसाज्जाति वर्णानुगामिनीम्। अत एव च नित्यत्वम्।। 20

वृस्तानुवादपूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे-कर्तुरस्रणादिभिरिति॥ वेदोऽपौ- रुषेयः, अस्मर्यमाणकर्तृकत्वादातमवत्; मुकतकश्लोंकानामवधारितं बेत् पैरुषे- यत्वम् तर्हि स्मृत एव कर्ता; सामान्यंन नावधारितश्चेत् न विपक्षत्वम् ; न च सन्दिग्धासिद्धिः, कर्तुरननुभवादेवासमरणनिश्यात्। तथा वेदोऽपौरषेय, मसर्वश्वचनत्वाभावे सति धर्मादिप्रनाणत्वात्, परपरिकल्पितेश्वरदुद्िपद्। 25

₹. T, T3, P and TM. व्यज्यते २. A omits अतो

285

अ्रह्मसूतभाष्यव्याखयानम् [भ.१. पा. ३. सु.२९.

भाप्यम्

परिहृत्य इदानीं तदेव वेदनित्यत्वं स्थितं द्रवयति-अत एव च नित्यत्व- मिति। अत एव नियताकृतेर्देवादेर्जगतो वेदशब्दमभवत्वाद्वेदशब्दे

प्रकटार्थविवरणम्

5 तथा विमतो व्यवहार:, पूर्वपूर्वव्यवहारानुस्मृतिनिबन्धन:, अमिधानामिधेय- व्यवहारत्वात्, जात्यमिधानव्यवहारत्वादा इदानीन्तनव्यवहारवत् इत्यादि- हेतुमि: वेदस्य नित्यत्वं सिद्धम्। तद्विरोधे जैमिनीयैर्न्राविते "अतः प्रभावात्" इस्यनेन परिहारमभिधाय इदानीं तेनैव देतुना काणादादीन प्रति वेदस्यापौरुषेयत्वं द्रठयति-वेदोऽपौरुषेय:, जगत्कारणत्वात्, ईश्वरवत्-इति 10 प्रयोग:। नन्वडष्टे व्यभिचार: नः वाच्यमुपलम्य वाचचकविरचना दि पौरुषेयता; न ताडश्यड ष्टेऽरस्तीति कथं विपक्षता। यच्चानुमेनिरे काणादा :- वैदिकयातुपूर्वी प्रणेतृपूर्षिका इदप्रथमा वा, वर्णानुपूर्वीत्वात्, संप्रतिपन्नवदिति। तत्रादिमां-

कल्पातुपूर्वी चेदंप्रथेमा आनुपूर्वीत्वात् संप्रतिपश्रवत्-इत्यतिप्रसङ्गलक्षणप्रति- 15 कूल तर्कसन्भरावाद नुकूलतर्काभावा च्ाप्योजकत्वम्। यञ्च वेदवाक्यमासप्रणीतं तद्विपरीतागमस्वीकारित्रैवा्णिकेभ्योऽघिकै: न्रेवर्णिकैः प्रमाणत्वेनाद्रियमाण- वाक्यत्वात्, आयुर्वेदवाक्यवदिति, तत्रापप्रणीतत्वे सन्दिग्धे प्रामाण्यनिश्मया- मावात् तार्किकाणां सन्दिग्धासिद्धो देतुः। बौंद्धशास्त्रमापप्रणीतं तद्विपरीता- गमस्वीकारिमि: शौद्धेभ्योऽधिकै: बौद्धैः प्रमाणत्वेनाद्रियमाणवाक्यत्वात् 20 मायुर्वेद्धदित्यतिप्रसङ्गमं। वेद्वाक्यमातप्रणीतं हेतुदर्शनशून्यमहाजन-

व्यमिचाराव्, अलिद्धेश्च। वेदोऽनातप्रणीतः आप्ताप्रणीतवाकयत्वात् संप्रति- पन्नवत् इत्यपि न प्रामोति अनुकूलतर्काभावात्: श्रेयोऽर्थिमि: परिगृद्दीतत्वाद्,

१. A. व्यवहाराथ। ५. A. इति कलपा २. TM. adds तत्रादिमिति ६. T. प्रमाण पूर्वत्वात् १. T. आत्मादि ७. A omits बोदेम्योऽणिके: ४. TM. adds प्रणेतृव्यवसथापितं . A omits T. व्यवस्थापितं S. TM. भेयोकिंमि:

286

देवताधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नित्यत्वमपि म्रत्येतव्यम् । तथा च मन्त्रवर्ण :- "यज्ञेन वाचः पद- बीयमायन्तामन्वविन्दभृषिषु प्रविष्टाम्" इति स्थितामेव वाचमनुविर्भा दर्शयति। वेदव्यासश्नैंवं स्मरति-

लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्यंभरुवा।" इति॥ समाननामरूपत्वाच्चात्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश् ॥ १-३-३०॥ अथापि स्यात्-यदि पश्चादिव्यक्तिवद्देवादिव्यक्तयोऽपि संत-

प्रकटार्थविवरणम् अवाध्यार्थबोधनशंक्तिमत्वानुपपत्तिवाधाय। यद्परमनुममे -गवादिपवं संकेतपूर्वकतयैव व्यवहारपदं पदत्वात् संप्रतिपश्रवदिति, तत्र वृद्धव्यवहारे प्रवृत्िलिङ्रेन शक्तिमनुमाय व्यवहारन्तिरे गवादिपदानां व्यवहार्यत्वस्य प्रत्यक्षत्वात्तदवाघः। प्रयोगक्च विमतं गवादिशब्दार्थसंबन्धज्ञानं वृद्धव्यवहार- 15 पुरस्सरं गवादिशष्द्ार्थसंबन्धज्ञानत्वात् इदानींतनवत्; तस्मात्पदानां पदार्थै:

भावातिसिद्धं वेदस्य नित्यत्वम्। पुराणादिषुतु वाक्यरचनोया: पुरुषधी प्रभवत्त्रात् पौरुषेयतेष्यत इत्यलम्। वेदनित्यत्वे श्रुतिस्मृतिसंवादमाह- तथा च मन्त्रवर्ण इति ॥ पूर्व केचन यजमाना: यज्ञमाहात्म्येन वायो वेदस्य 20 पद्वीर्य खथानमायन् वेदवस्यानयोग्यत्वं प्राप्ता: सन्तः। तां वाचमन्वविन्दन् अनुलेमिरे पश्चात्, इति स्िपितामेघ वाचं लब्धां दर्शयतीत्यर्थ:॥ समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरेधो दर्शनात् स्मृतेश्र ।। सूत्रनिरस्याशक्कामाह-अथापि स्यादिति । अवान्तरप्रलये व्यकीनां नाशे Sपि जातीनां सन्धावान्रपति वाच्यवाचकसंबन्धाविच्छेद् :; महाप्नलये तु 25

१. A. लक्षणसंघ ३. TM. इत्येवं २. T. रचनायां ४. TM and A. निरस्यां

287

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यालयानम् [भ. १. पा. ३. स.३०.

माण्यम्ं

त्संबन्धनित्यत्वेन विरोध: शब्दे परिहियते। यदा तु खल सकलं तैछोक्यं परित्यक्तनामरूपं निलेपं मलीयते, प्रभवति चाभिनवमिति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति, तदा कथमविरोध इति। तलेदमभिधीयते- 5 समाननामरूपत्वादिति। तदापि संसारस्यानादित्वं तावदभ्युपगन्तव्यम्। प्रतिपादयिष्यति चाचार्यः संसारस्यानादित्वम्-"उपपद्यते चाप्युप- लभ्यते च" इति । अनादौ च संसारे यथा स्वापपवोधयो: मलय- मभवश्रवणेऽपि पूर्वपबोधवदुत्वरप्रबोधेऽपि व्यवहारात्र कमिदिरोष: एवं कल्पान्तरप्रभवमलययोरपीति द्रष्टव्यम्। सापमवोषयोश मलय- 10 मभवौ भृयेते-"यदा सुप्नः स्वमं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्पाण पदै-

प्रकटार्थविवरणम्

जतीनामपि लयात् संकेत एवापूर्व: कर्तव्य इति पार्य न नित्यताम्याघात इत्यर्थ:। परिहारत्वेन सूत्रभागमवतारयति-तलेदमभिषीयत इति ॥ सखपि महाप्रलये पूर्वोत्तरकल्पयो: सामाननामरूपत्वात् सर्वदकरूप्यं व्यवहारस्य 15 नित्यत्वं न विुष्यते म्रह्मवत् नित्यत्वाभावेऽ्रपीति भाष:। ननु परमेश्ररस्यान: प्रपश्सर्गो महासर्ग: स्ीकृतम्रति ततः पूर्वे सर्गान्तराभावात् फेन समाननाम-

नादित्वम्, तैथापि विनष्टसमानोत्पादेनास्ति दष्टान्त इस्याशङ्याह-अनादौ 20 चेति।। सुपुप्ते रूपादीनां विषयत्वम्, चक्षुरादीनां विषयित्वम्, यद्यपि नषटं तथापि नगरणे नियमेनैव व्यवहारो डश्यते। न हि चक्षुषो रसो विषयो भवति। तथा कल्पान्तरीयशब्दार्थव्यवहारस्य लयेऽपि कल्पान्तरे तयैष प्रादुर्भविष्य- तीस्यर्थ:। दषान्तं भुस्या द्रव्यति-स्वापमबोधयोक्षेति । महान्घकार- पिरितानामिव घटादीनां विशेषाभिव्यवस्यमिप्रायेणैकीभावाभिधानं विद्धिष-

१. A. तदानीमिति ३. T,P, TM and A. जगरकारणे २. A omits तयापि

288

पूंपताधिकरणम् ९.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् कधा भवति तदैनं वाक्सवैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सह्ा- प्येति भोतं सर्वैः शब्दैः सहाप्यति मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाभ्रेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिक्गा विप्रतिष्ठे- रभेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्तिष्ठन्ते पाणेभ्यो 5 देवा देवेभ्यो लोका:"इति। स्यादेतत्-खापे पुरुषान्तरव्यवहारा- विच्छेदात्स्वयं च सुप्तमनुद्धस्य पूर्वपबोधव्यदहारानुसंधानसंभवाद- विरुद्धम्: महामलये तु सर्वव्यवहारोच्छेदाज्न्मान्तरव्यवहारवच्च

सत्यपि सर्वव्यवहारोच्छेदिनि महापलये परमेश्वरानुग्रहादीघवराणां 10 हिरण्यगर्भादीनां कल्पान्तरव्यवहारानुसंधानोपपत्तेः । यद्यपि प्ाकृताः पाणिनो न जन्मान्तरव्यवहारमनुसंदधाना दृश्यन्त इति, तथापि न पाकृतवदीश्वराणां भविनव्यम्। यथा हि माणित्वाविशेषेऽपि मनुष्यादिस्तम्वपर्यन्तेपु ज्ञानैश्वर्यादिप्तिबन्धः परेण परेण भूयान्भव- न्दृश्यते, तथा मनुष्यादिष्वेव हिरण्यगर्भपर्यन्तेषु ज्ञानैश्वर्याद्यभिव्यक्ति- 16 रपि परेण परेण भूयसी भवतीत्येतच्छतिस्मृतिवादेष्वसकृदेवानुकल्पादौ

प्रकटार्थविवरणम् यत्वाकारोद्याभिप्रायेण जागरणे प्राणशब्दवाठयात् परमात्मनो निर्गनाभिधानम्, अम्यथा महाप्रलयाद्विशेषापातात् ; तस्पात्सुपुप्तेः जानिव्यकत्या: चिद्धिषयत्व- मात्रविलय :; अवान्तरप्रलये व्यक्तीनाम्; महापरलये तूभयोरपीति विभागो दरष्ट- 20 व्यः। अतुसन्धानसंभवासभवाभ्यां टष्टान्तदार्शान्तिकयो: वैलक्षण्यमाह-स्यादे- तत्सा इति ॥ हिरण्यगर्भादीनामनुसन्धानसंभवात् न वैषम्यमिस्याह-

न हश्यते, तथात्र विप्रकर्षात्कल्पान्तरीयानुर.न्धानमपि न संभवनीति तत्राह- न पाकृतवदीश्वराणामिति । अनिप्रसङ्गसहकृनागमबाधितं सामान्यतो- 25 रशानुमानमिति भाव:। ननु पूर्वकल्पे ये हिरण्यगभदियो बभूवुः तेषां

१. A. धानात् २. A. विषयमात्र

289

ब्रह्मसूलभाष्यव्याखयानम् [भ. १. पा. ३. सू. ३०.

भाभ्यम् मादुर्भवर्ता पारमैश्वर्ये भूयमाणं न शक्यं नास्तीति वदितुम्। ततथा- तीतकल्पानुष्ठितपकृष्टज्ञानकर्मणामीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां वर्तमान- करपादी प्रादुर्भवर्ता परमेश्वरानुगृहीतानां सुप्तपतिबुद्धवत्कल्पान्तरव्यव- 5 हारानुसंधानोपपचि:। तथा च श्रुति :- "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वे यो वै वेदांश् पहिणोति तस्मै। तं ह देवमात्मवुद्धिमकाशं मुमुस्षुर्वे शरणमहं पपद्ये" ।। इति। स्मरन्ति च शौनकादयः "मधुच्छन्दःप्रभृतिभि ऋषिभिर्दाशतय्यो रष्टाः" इति । प्रतिवेदं चैवमेव काण्डर्ष्यादयः स्मर्यन्ते । श्रुतिरप्यृषि- 10 ज्ञानपूर्वकमेव मन्लेणानुष्ठानं दर्शयति-"यो ह वा अविदितार्षेय- च्छन्दोदैवत ब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति प्रकटार्थविवरणम् कल्पान्ते मुकतत्वात् कथ कल्पान्तरेऽतुसन्धानमित्याशङ्कयाह-ततश्ाती- तेति । पुरुषविशेषाणामनुसन्धानं संभवतीत्येवं सिपिते ये पूर्वकल्पे हिरण्य- 15 गर्भादिप्राप्तिनिमित्ं कर्माचेरुस्तेषां यजमानानां दिरण्यगर्भादिभावनायुक्तानां परमेश्वरानुभ्रहात् घटतेऽतुसन्धानमिस्यर्थः । हविरण्यगर्भस्य परमेश्वरानुभ्रहे श्रुतिमाह-तथा चेति । नैकस्यैव प्रतिमानं येनाविश्वासः स्यात्, किन्तु तत्तच्छाला द्रेष्टारोऽ्येऽपि प्रादुर्वभूपुरिस्याह-स्मरन्ति चेति । दाशतय्यो दशमण्डलयोगिन्य ऋचः। "संख्याया अवयवे तयप्" खायें। ताम्- 20 "ऋचां दशसहस्राणि ऋचां पश्चशतानि व। ऋचामशीति: पाद्श् पारणं संप्रकीर्तितम्।।" इस्यनुवाकानुफ्रमण्यां श्रीशौनकेन महर्षिणोकसंल्याका द्रष्टव्या इत्यर्थः। कि चर्षिज्ञानपूर्वकमनुष्ठानं वद्न्ती श्रुति: तांस्तानुर्षान्मन्त्द्रष्टन् गमयती- स्वाद-श्ुतिरपीति ॥ अविदितान्यारवेयच्छन्दोदैवतत्राह्मणानि यस्य मन्त्रस्य 25 तेनेति विभ्रहः। तस्मात्कल्पान्तरीयानुसन्धानेन वयवहारप्वतंकानां संभ- वात् पूर्वकेल्पतुल्य एवोसर: कल्प इति फलितार्थः। कि च सृष्टिनिमित्ता १. A. प्रतिसन्धानं ४. A. तार्षेय २. T, T, P and TM. ऋपं ५. T and A. करूप एव १. A. पीत्यादिना

290

देवताधिकरणम् ९.] मकटार्यविवरणम्

भाध्यम् गर्ते वा प्तिपद्यते" इत्युपकम्य "तस्मादेतानि मन्ते मन्ले विद्यात्" इति। प्राणिनां च सुखपासये धर्मो विधीयते; दुग्खपरिहाराय चाधर्मः प्रतिषिध्यते; दष्टानुश्रविकसुखदु:खविषयौ च रागद्वेपी भवतः, न विलक्षणविषयों इत्यतो धर्माधर्मेफलभूतोच्तरा सटष्टिनिष्प- 5 धमाना पूर्वसष्टिसदश्येव निष्पधते। स्पृतिश्र भवति- "तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सष्टचां प्रतिपेदिरे। तान्येव ते प्रपथन्ते सृज्यमाना: पुनः पुनः॥ हिंस्त्राहिसे मृदुकूरी धर्माधर्मावृतानृते। तन्भाविता: प्रपधन्ते तस्मातचस्य रोचते ।।" इति। 10 मलीयमानमपि चेदं जगच्छत्तयवश्रेषमेव मळीयते; शक्तिमूळमेव व पभवति ; इतरथाकस्मिकत्वमसङ्गात। न चानेकाकारा: शक्तय: सक्या: प्रकटार्थविवरणम् हष्टमहिसापि पूर्वसदश्येवोत्तरसष्टिरित्याह-प्राणिनां चेति । काम्यमान- सुखप्रापये धर्मोऽनुष्ठित: पूर्वकल्पे; द्वेषविषयदुःखपरिहाराय वाधर्मः 15 परित्यक्त :; त्योक्षेत् स्वरूपं कल्पाम्तरे व्यभिचरेत्, तदा अकृताभ्यागमकृत- विप्रणाशप्रसङ्ग इति भावः। यश्चोकं निर्लेपं प्रललीयत इति तदपि नास्तीसाह- मलीयमानमपि चेदमिति ॥ वाच्यवाचकशक्त्योरवशिष्टत्वात्र श्दार्थ- संबन्धानित्यताप्रसङ् इति भावः। नतु शकिरपि प्रतिकल्पमम्यथा वाच्यवाचकयोः किन स्यादित्याशङ्कथाह -- न चानेकाकारा इति ॥ गौरव- 20 प्रसक्गादित्यर्थ: ॥। नतु विलम्बतां तावदविलय :: स्तिकाल ईव शक्तिसन्द्ाथे किं मानम्। तत्रार्थापत्ति: प्रमाणमिति मेनिरे मीमांसका:। करतलानलसंयोगे स्फोटोद्य- दर्शनात् तस्य च तावन्मात्नादसंभवात् प्रतिबन्धकाभावस्य सहकारित्वमवक- लपते। ने प्रतिबन्धद्यायामपि प्रसकेः। अतोऽस्ति किचिदृतीन्द्रियं व्यवस्ापकं 25 सा शक्तिरिति गीयते। तत्राङ्ु: नैयायिकादय :- प्रतिबन्धकाभावेनैव डष्टेन सहकारिणा व्यवस्ोपपत्तौ नातीन्द्रिया शक्ति: कल्पनीयेति। तत्राङ्ु :- . A. एव २. T, P and TM. न तुरायां A. चतुशयामपि

291

अ्ससुतभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. ३. सू. ३०. भाष्यम् कल्पयितुम्। ततश्ञ विच्छिध विच्छिद्याप्युद्ववतां भूरादिलोकमवाडा- णाम्, देवतिर्यद्यनुष्यलक्षणानां च प्राणिनिकायपवाहाणाम्, वर्णा- प्रकटार्थविवरणम् 5 सत्यमेतद्यदि प्रतिबन्धकाभावस्य सहकारित्वमवकल्पते; न तु तदस्ति ; तथा सति प्रतिबन्धकशष्दार्थाभावापातात्। तथा हि-सति पुष्कलकारणे कार्यो- स्पादविरोधी प्रतिबन्धक; इतरथा कारणाभावादेव कार्याभावोपपसेः मन्त्रादिधु प्रतिबन्धकवार्ता न स्यात्। न च तदभावे तन्द्राव इति प्रतिबन्धकत्वं मण्यादेरन स्यात्। यथोक्म्-"प्रतिबन्धो विसामभ्री तद्धेतुः प्रतिबन्धक:" 10 इति-तदसत्: विसामभ्रीशब्दाभिधेयप्रतिबन्ध काभावाभावो दि प्रतिबन्धक- भाव एव ; ने च स एव तस्य देतु: ; न चान्यस्य प्रतिबन्धकत्वप्रसिद्धिरस्ति । किश सिद्धे प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वे तदैकल्यापादक: सिध्यति। सिद्धे व तर्स्मिस्तदभाव: कारणमिर्तीतरेतराश्रयं स्याद्। न च तस्य कारणत्वे मानं व्यतिरेकाभावात्, उत्तम्भकसन्निधाने सत्यपि प्रतिबन्धके कार्यदर्शनाव्। 15 यशोकम्-उत्तम्भकाभावविशिष्ट एव प्राक्तनो मणि: प्रतिबन्धक इति, तत्रेदं वक्तव्यम्-किं कचित्पतिबन्धेके सति तत्संसर्गाभाषः कारणं कि वा तस्या- स्यन्ताभाव :! आधये देशन्तरे उत्तम्भकसंसर्गे वहेः दाहो न स्यात्; अम्से च कंचिस्प्रतिबंन्धेऽन्यत्रापि कार्यानुद्यप्रसङ्गः। तक्मात्प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वानुपपत्तेः कार्यभावाभावव्यवस्पासिद्धये प्रतिबन्धव्यवहारसिद्धये च 20 शक्तिरम्युपगन्तव्या। तस्याश्च प्रतिबन्धो ध्वंसः; प्रतिबन्धकापसरणकारणें [सरणे कारणे] पुनरुदयः । शाक्तमेदाय्ान्यत्र कार्यदर्शनमविरुद्धम्। औष्ण्यादे: प्रतिबन्धकल्पनं तु बालवल्गनम्। पूर्ववदुप लब्धेरतीन्द्रियातिशायकल्पने चाप- सिद्धान्तः । तदेवं सर्वभावानां शक्तिमत्वात्पलयेऽपि मूलकारणे तानू [तां] विहाय नामरूप विलीयत इति सूक्म् । अस्तु शक्तिशेष एव लय: ; तँतः 25 किमिस्यत आह-ततक्च तिच्छिध विच्छिययापीति॥ रद्टान्तं स्पष्टयति-

१. T, P, TM and A omit न च स एव ४. A. न्याकाभावसिडये २. T, P, TM and A omit के सति ५. T2. कारणात् ... तस्मात्मतिबम्ध। ६. A omits धक्िमरवात् १. A. कार्यभावष्यव W. TM omits ततः

292

देवताधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

श्रमधर्मफलव्यवस्थानां चानादौ संसारे नियतत्वमिन्द्रियविषयसंबन्ध- नियतत्ववत्पत्येतव्यम्: न हीन्द्रियविषयसंबन्धादेर्व्यवहारस्य प्रतिसर्ग- मन्यथात्वं पष्ठेन्द्रियविषयकल्पं शक्यमुत्मेक्षितुम्। अतश्ञ सर्वकल्पानां 5 नामरूपा एव प्रतिसर्गे विशेषा: प्रादुर्भेवन्ति। समाननामरूपत्वाच्चा- वृचावपि महासर्गमहामलयळक्षणायां जगतोऽभयुपगम्यमानार्या न कश्िच्छन्दभामाण्यादिविरोधः। समाननामरूपता च श्रतिस्मृती दर्शयत :- "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयद्। 10 दिवं च पृथिवी चान्तरिक्षमथो सुवः॥" इति।

यथा पूर्वस्मिन्कल्पे सूर्योचन्द्रम:परभृति जगत्कुमं तथास्मिभपि कल्पे परमेश्वरोऽकल्पयदित्यर्थः । तथा "अमिर्वा अकामयत। अभादो देवानाँ स्यामिति। स एतमग्रये कृतिकाभ्य: पुरोडाशमष्टाकपालं निरवपद्।"इति नक्षत्रेष्टिविधौ योऽगिनिरवपत, यस्मै वागरये निरवपत्, 16 तयोः समाननामरूपतां दर्शयतीत्येवंजातीयका श्रुतिरिंहोदाहर्तग्या।

प्रकटार्थविवरणम्

न हीति । षष्ठेन्द्रियस्य मनसो नास्त्यसाधारणो विषयं, सुलादेरेपि साकषि- मात्रवेद्यत्वाम्युपगमात्। तचतुल्यमत्यन्तासदन्यथात्वं प्रतिदिनं[प्रतिकल्पं] न हि शक्यं कल्पयितुमित्यर्थ:। उकं संक्षेपेणोपसंदृत्य सुनरं योजयति- 20 अतम सर्वकल्पानामित्यादिना। वेदेदु वेदविषया हष्टयो येषां बत् [यानि] वेद्दर्शनानि पूर्व बभूवुः तेषं शर्वर्यग्ते प्रलयान्ते तान्येव परमेश्रः संपा- दयतीत्यर्य:। वसम्तर्तुचिहानि नवपल्लवादीनि। पर्यये संवत्सरपरिवर्तने वकुराध्यमिमानिनो ये देवा अतीतास्ते सांप्रतैः देवे: तुल्या:।

१. A omits वेषां

ब्रह्ममूतभाव्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. ३. सु. ३१.

भाष्यम् स्पृतिरपि- "ऋषीणां नामधयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः। शर्वर्यन्ते मसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः । यथर्तुष्तृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। 5 दृशयन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिपु।। यथाभिमानिनोऽतीतास्तुल्यास्ते सांग्रतैरिह। देवा देवैरतीतैहि रूपैनामभिरेव च।।" इत्येवंजातीयका द्रष्टव्या।। मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः॥ १-३-३१॥ 10 इह देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामस्त्यधिकार इति यत्मतिज्ञातं तत्पर्यावर्त्यते ; देवादीनामनधिकारं जैमिनिराचार्यो मन्यते ; कस्माव .? मध्वादिष्वसंभवात।ब्रह्मविद्यायामधिकाराभ्युपगमे हि विद्यात्वाविशेषा- न्मध्वादिविद्यास्वप्यधिकारोऽभयुपगम्येत; न चैवं संभवति ; कथम्! "असौ वा आदित्यो देवमधु" इत्यत्र मनुष्या आदित्यं मध्वष्या- 15 सेनोपासीरन: देवादिष् धुपासकेष्वभ्युपगम्यमानेष्वादित्यः कमन्य- मादित्यमुपासीत! पुनश्चादित्यव्यपाश्रयाणि पश्च रोहितादीन्यमृता- न्युपकम्य, वसवो रुद्रा आदित्या मरुतः साध्याश्र पश्च' देवगणा: करमेण तत्तदमृतसुपजीवन्तीत्युपदिश्य "स य एतदेवममृतं वेद वसूना- मेवैको भूत्वामिनैत सुखेनैतदेवामृनं दष्ट्रा तृप्यति" इत्यादिना वस्वायु- 20 पजीव्यान्यमृतानि विजानतां वस्वादिमहिममार्सि दर्शयति ; वस्वाद- प्रकटार्थविवरणम् मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनि:॥ एवं तावदेवानां विभ्रह्वरवे सर्गप्रलयाभ्युपगमे च नान्ति कर्मणि शब्दे व विरोध इत्युपपाद पुनर्मूलाधिकरणसिद्धान्तमाक्षिपति सूत्रद्येन- 25 मध्वादिष्वित्यादिना ॥ रोहित शुझ् कष्णं परःकृष्ण मध्ये चञ्ञलं चेति पञ्ञ ₹. T1 omits தன் 294

देवताधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम्

माध्यम् यस्तु कानन्यान्वस्वादीनमृतोपजीविनो बिजानीयु: १ के वार्न्यं वस्वादिमहिमानं प्रेप्सेयु:१ तथा "अभि: पादो वायुः पाद आदित्य: पादो दिश: पाद:" "वायुर्वाव संवर्ग:" "आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः" इत्यादिपु देवतात्मोपासनेषु न तेषामेव देवतात्मनामधिकारः संभवति। 5 तथा "इमावेव गौतमभरद्ाजावयमेव गौतमोऽयं भरद्वाजः" इत्यादि- व्वप्यृषिसंबन्धेषूपासनेषु न तेषामेवर्षीणामधिकारः संभवति॥ कतथ्र देवादीनामनधिकार :- ज्योतिषि भावाञ्च ॥ १-३-३२॥ यदिदं ज्योतिर्मण्डलं चुस्थानमहोरात्ाभ्यां वम्भ्रमज्जगदवभासयति, 10 तास्मिआादित्यादयो देवतावचना: शब्दाः प्रयुज्यन्ते; लोकमसिद्धे र्वाक्यंशेषप्रसिद्ेश। न च ज्योतिर्मण्डळस्य हृदयादिना विग्रहणे चेतनतयार्थित्वादिना वा योगोऽवगन्तुं शक्यते, मृदादिवदचेतनत्वाव- गमाव्। एतेनाग्न्यादयो व्याख्याताः।। स्यादेतत्-मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो देवादीनां विग्रह- 15 वश्वाद्यवगमादयमदोष इति चेत, नेत्युच्यते; न हि तावल्लोको नाम प्रकटार्थविवरणम् रूपाणि ; सप्तसु शीर्षण्यप्राणेषु; इयोईयों: गौतमादिएष्टथोपासनम्। दक्षिणः रकर्ण: गौतमः, वामो भरछाजः, चश्षुरदक्षिणं विश्वामित्रः,धा्म जमदभि: इत्यादि।। ज्योतिषि भावाच।। 20 "यावदादित्य: पुरस्तावुदेता" इत्यादिधाक्यशेषादस्त्वचेतनमादि- स्यादिशष्द्वाच्यम्, ततः किमित्याशङ्याइ-न च ज्योतिर्मण्डलस्येति विभ्रह्वत्वे प्रमाणं शङते-स्यादेतदिति ।। सिद्धान्तवाधुकं प्रमापं दूषयति-नेत्युच्यत इत्यादिना ॥ "पेन्द्रया गार्यपत्यमुपतिष्ठते" इत्यादिभि: विनियुक्ा मन्त्रा: साङकर्मांनुष्ठापकप्रयोगविधिश्राहिता: कर्मतत्साधनामिधा- 25 १. T and P. कण्ठ:

295

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयान [न. १.पा.३. सु. ३३.

भाष्यम् किचित्सवतन्त्रं प्रमाणमस्ति ; प्रत्यक्षादिभ्य एव ह्यविचारितविशेषेभ्यः प्रमाणेभ्यः प्रसिद्ध एवार्थो लोकात्मसिद्ध इत्युच्यते; न चात्र प्रत्यक्षादीनामन्यतमं पमाणमस्ति; इनिहासपुराणानामपि पौरुषे- 5 यत्वात्प्रमाणान्तरमूलमाकाक्कति; अर्थवादा अपि विधिनैकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थाः सन्तो न पार्थगर्थ्येन देवादीजां चिग्रहादिसद्भावे कारण- भावं प्रतिपद्यन्ते; मन्त्रा अपि श्रुत्यादिविनियुक्ताः प्रयोगसमना- यिनोऽभिधानार्था न कस्यचिदथस्य प्रमाणमित्याचक्षते; तस्मादभावो देवादानामधिकारस्य ।।

10 भावं तु बादरायणोडस्ति हि ॥ १-३-३३॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावतयति। बादरायणस्त्वाचार्यो भावमधिका- रस्य देवादीनामपि मन्यते। यद्यपि मध्वादिविद्यासृ देवतादिव्या- मिश्रास्व्रसंभवाऽधिकारस्य, तथाप्यस्ति हि शुद्धायां ब्रह्मविदयायां संभवः, अर्थित्वसामथ्याप्रतिषेधाद्यपेक्षत्वादधिकारस्य। न च कचिद- 15 संभव इत्येतावता यत्र संभवस्तत्ा्यधिकारोऽपोद्येत । मनुष्याणामपि न सर्वेपां ब्राह्मणादीनां सर्वेषु राजमूयािष्वधिकारः संभवति । नत्र यो न्यायः सोडनापि भविष्यति। ब्रह्मविद्यां च प्रंकृत्य भवति दर्शनं श्रौतं देवाद्यधिकारस्य सूचकम्-"तद्यो यो देवानां प्रत्यवुध्यत स एव तदभवत्तथर्पीणां तथा मनुष्याणाम्" इति,

20 प्रफटार्थविधरणम् नार्थों: नाक्षातज्ञापका इस्याचक्षते मीमांसका इत्यर्थः। यस्मान्नास्ति िश्रहादिसन्भ्ावे प्रमाण तस्मादित्युपसंहारः॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि॥ ब्रह्मविद्या देवादीआाधिकरांति, विद्यात्वात्, मध्वादिविद्यावत् इस्य- 25 न्राप्रयोजकतामुकत्वातिप्रसङ्गसहकृतलिङ्गबाधं दर्शयति-न च कचिदसंभन इति।।

देवताधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम् "ते होचुईन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वोश् लोकानाप्रोति सर्वोश्च कामान्" इति, "इन्द्रो ह वै देवानामभि- परवव्राज विरोचनोऽसुराणाम्" इत्यादि च। स्मार्तमपि गन्धर्वयाज- वल्क्यसंवादादि॥ 5 यदप्युक्तम् "ज्योतिषि भावाच्च" इति, अत्र ब्रूम :- ज्योति- रादिविषया अपि आदित्यादयो देवतावचना: शब्दाश्चेतनावन्तमैश्वर्या- दुपेतं तं तं देवतात्मानं समर्पयन्ति, मन्त्रार्थवादादिषु तथा व्यव- हारात्। अस्ति हैश्वर्ययोगाद्देवतानां ज्योतिराद्यात्मभिश्वावस्थातुं यथेष्टं च तं तं विग्रहं ग्रहीतुं सामर्थ्यम्। तथाहि श्रूयते सुब्रह्मण्यार्थवादे- 10 "मेधातिथिर्मेषेति मेधातिथि ह काण्वायनमिन्द्रो मेषो भृत्वा जहार" इति। स्मर्यते च-"आदित्यः पुरुषो भूत्वा कुन्तीमुपजगाम ह" इति। मृदादिष्वपि चेतना अधिष्ठातारोऽभ्युपगम्यन्ते-"मृदब्रवीत्" "आपोऽब्रुवन्" इत्यादिदर्शनात। ज्योतिरादेस्तु भूतधातोरादि- त्यादिष्वचेतनत्वमभ्युपगम्यते। चेतनास्त्वधिष्ठातारो देवतात्मानो 15 मन्त्रार्थवादादिव्यवहारादित्युक्तम्।। यदप्युक्तं मन्त्रार्थवादयोरन्यार्थत्वान्न देवनाविग्रहादिपकाश- प्रकटार्थविवरणम् यथा चक्षुरादिशब्दा लौकिकानां गोलकादिविषया अपि शास्त्रकाराणा- मतिरिक्तेन्द्रियविषयाः तथादित्यादिशब्दा अपीत्याह-ज्योतिरादिविषया अपीति ॥ 'मेधातिथर्मेष' इतीन्द्रसंबोधनम्। मन्त्रपद्मेतद्याचष्टे ब्राह्मण- 20 वाक्यम्-मेधातिर्थि ह काण्वायानमिति॥ यश्चोकं मृदादिवद्चेतनत्वा- दिति तन्राह-मृदादिष्वपीति॥ ननु ज्योतिरादेरचेतनत्वं प्रत्यक्षसिद्धम्; कथं चेतनत्वमुच्यते इत्याशङ्कयाह -ज्योतिरादेस्त्विरिति ॥ मन्त्रार्थवादा न सवार्थे प्रमाणम्, अन्यपरवाक्यत्वात् विषभक्षणादिवाक्यय- दित्युक्तं सारयति-यदप्युक्तमिति।। यस्मा त्प्रामाण्या[प्रमाणा]द्यस्मिन्नर्थेSबाधितः 25

१. A. वादानां

297

ब्रक्मम्त्रभाष्यव्यारूयानम् [न. १.पा.३. सु. ३३.

भाष्यम् नसामर्थ्यमिति, अत्र ब्रूम :- प्रत्ययाप्रत्ययौ हि सन्भावासन्भ्ावयोः कारणम्, नान्यार्थत्वमनन्यार्थत्वं वा; तथाह्यन्यार्थमपि प्रस्थितः पथि पतितं तृणपर्णाद्यस्तीत्येव प्रतिपद्यते। अत्राह-विषम उपन्यास :; 5 तत्न हि तृणपर्णादिविषयं प्रत्यक्षं प्रवृत्तमस्ति, येन तदस्तित्वं प्रतिपद्यते; अत्र पुनर्विध्युद्देशैकवाक्यभावेन स्तुत्यर्थऽर्थवादे न पार्थगर्थ्येन वृत्तान्त- विषया परवृत्तिः शक्याध्यवसातुम्; न हि महावाक्येऽर्थप्रत्यायके अवान्तरवाक्यस्य पृथक्प्रत्यायकत्वमस्ति; यथा 'न सु्रां पिबेत्' इति नग्वति वाक्ये पदतयसंबन्धात्सुरापानप्रतिषेध एवैकोऽर्थोऽवगम्यते; 10 न पुनः सुरां पिबेदिति पदद्वयसंबन्धात्सुरापानविधिरपीति। अत्ो- च्यते-विषम उपन्यासः; युक्तं यत्सुरापानप्रतिषेधे पदान्वयस्यै- प्रकटार्थविवरणम् प्रत्यय: तस्मान्तत्सन्द्रावः सिध्यति, नान्यस्यान्यपेरत्वं चा[नास्मिन्ननन्यार्थत्व- मन्यार्थत्वं वाj प्रयोजकम्, संस्कारार्थस्याप्याज्यावेक्षणस्य सार्थपरिच्छेदकत्व- 15 दर्शनात्। विषभक्षणवाक्यस्य तु मानान्तरविरोधादेवाप्रामाण्यमित्यभिप्रत्याह- प्रत्ययापत्ययाविति ॥ यत्पर: शब्द: स शब्दार्थः। ननु शक्तिगोचरतोऽन्यपर त्वादप्रामाण्यमित्यस्य न्यायस्य शब्दविषयत्वाद्विलक्षणो दष्टान्त इत्याह-विषम उपन्यास इति॥ ननु विधिवाक्यकवाक्यभावेन विध्यपेक्षितस्तुतिलक्षणार्थ- वादे सति यद्यपि ने स्वातन्त्रथेण कथायां तात्पर्ये निश्चेतुं शक्थम्, तथाप्य- 20 वान्तरतात्पर्य सिद्धसंसर्गेऽप्यस्त्वित्याशङ्कयाह-न हि महावाक्य इति ॥ तात्पर्यभेदे वाक्यभेदप्रसङ्गात्। "संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्तु नेष्यत"इति भावः। यत्र पदैकवाक्यता तत्रावन्तरतात्पयें भवेद्ाक्यभेद :; यत्र तु वाक्यस्य स्वतो वाक्यान्तरेण प्रयोजनवशेनान्वयः तत्रावान्तरतात्पर्ये प्रधानाविरोधिनि कल्प्यमानेऽपि प्रयाजादिवाकयेग्विव न वाक्यभेदो दोष इत्याह-अतोच्यत 25 इत्यादिना ॥ अत एव "अर्थेकत्वादेकं वाक्यं साकाङं चेद्विभागे स्यात्" इति जैमिनिनापि यत्र पदसमूहे विमज्यमाने नैराकाह्ृ्येणान्वयाप्रतिपत्ति:

१. A. नान्थस्मिन्न्यापर ३. A. omits अभिप्रेत्य २. T, P, TM and A. अपरत्वं तु

298

देवताधिकरणम् ९.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कत्वादवान्तरवाक्यार्थस्याग्रहणम्; विध्युद्देशार्थवादयोस्त्वर्थवादस्थानि पदानि पृथगन्वयं वृत्तान्तविषयं प्रतिपद्य अनन्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधे: स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते; यथा हि-"वायव्य श्रवेतमालभेत भूतिकाम:" इत्यत्न विध्युद्देशवर्तिनां वायव्यादिपदाना विधिना 5 संबन्धः, नैवम् "वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव सवेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूति गमयति" इत्येषामर्थवादगतानां पदानाम्; न हि भवति 'वायुर्वा आलभेत' इति 'सषेपिष्ठा देवता वा आलभेत' इत्यादि। वायुस्वभावसंकीर्तनेन त्ववान्तरमन्वयं प्रतिपद्यैवं विशिष्ट- देवत्यमिदं करमेति विधि स्तुवन्ति। तद्यत्र सोऽवान्तरवाक्यार्थः प्रमा- 10 णान्तरगोचरो भवति तत्न तदनुवादेनार्थवाद: प्रवर्तते; यत्र प्रमा- णान्तरविरुद्धस्तत्न गुणवादेन। यत्र तु तदुभयं नास्ति, तत्र किं परमाणान्तराभावादगणवाद: स्यात्, आहोखित्पमाणान्तराविरोधाद्विय- मानवाद इति-प्रती तिशर णैविद्यमानार्थवाद आश्रयणीयः, न गुणवादः। एतेन मन्त्रो व्याख्यातः । अपि च विधिभिरेवेन्द्रादिदेवत्यानि हर्वीषि 15 चोदयन्भिरपेक्षितमिन्द्रादाना स्वरूपम्; न हि स्वरूपरहिता इन्द्रादयश्रे- तस्यारोपयितुं शक्यन्ते। न च चेतस्यनारूढायै तस्यै तस्यै देवतायै

प्रकटार्थविवरणम्

तदेकं वाक्यमिति सुत्रितम्। तहि कि सर्वत्रैवार्थवादानां खार्थे प्रामाण्यमिति नेत्याह-तद्यत्न स इति । विमतो वेद: स्वार्थेऽपि प्रमाणम्, प्रधानविधिप्रकरण- 20 पठितविरोधानुवादरहितवाकयत्वात्, प्रयाजादिवाक्यवदिति प्रयोगः। इन्द्रा दयो ऽर्थवादादिर्यमाणका: विध्यपेक्षितातीन्द्रियार्थत्वे सति तद्गम्यत्वात्, स्वर्ग- वत्; तत्सिद्ध स्वर्गानभ्युपगमे च व्यतिरिक्तात्मविचारानर्थक्यप्रसङ्ग इत्याह- अपि च विधिभिरेवेति ॥ किं च सिद्धार्थ:युत्पत्तेरुपपादितत्वात् "अवि- शिष्टस्तु वाक्यार्थ:" इत्युक्तत्वाच्च मन्त्रादिप्रतिपादा देवताभ्युपेया न चतुर्थ्य- 25

१. A. omits आदि

299

ब्रह्ममुतभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. ३. स. ३३.

भाष्यम् रविः मदातुं अक्यते। श्रावयति च-"यस्यै देवतायै इविशृद्दीतं स्याचां ध्यायेद्पट्करिष्यन्" इति। न च शब्दमात्रमर्थस्वरूपं संभवति, शब्दार्थयोर्भेदात्। तत्र यादशं मन्त्र्थवादयोरिन्द्रादीनां खरूपमवगत 5 न ततादंश शब्दपमाणकेन परत्याख्यातुं युक्तम्। इतिहासपुराणमपि व्यार्यातेन मार्गेण संभवन्मन्तार्थवादमृळत्वात्म्रभवति देवताविग्रहादि साधयितुम् : मत्यक्षादिमूळमपि संभवति; भवति ह्रस्माकममत्यक्षमपि चिरंतनानां प्रत्यक्षम्: तथा च व्यासादयो देवादिभिः मत्यक्षं व्यवहरन्तीति स्मर्यते; यस्तु बृंयात्-इदानींतनानामिव पूर्वेषामपि 10 नास्ति देवादिभिर्व्यवहर्ते सामर्थ्यमिति, स जगद्वैचित्र्यं प्रतिषेधेत्। इदानीमिव च नान्यदापि सार्वभामः क्षचियोऽस्तीति न्रूयात्, ततश् राजसूयादिचोदनोपरुन्ध्यात् ; इदानीमिव च कालान्तरेऽप्यव्यवस्थित- पायान्वर्णाश्रमधर्मान्पतिजानीत, ततश्च व्यवस्थाविधायि शास्त्रमनर्थकं स्याद : तस्माद्धर्मोत्कर्षवश्नाचिरंतना देवादिभि: प्रत्यक्षं व्यवजहुरिति 15 िलिष्यते । अपि च स्रन्ति-"खाध्यायादिष्टदेवतासंप्योगः" इत्यादि। योगोऽप्यणिमादयै्वर्यप्राप्तिफळ: स्मर्यमाणो न शक्यते साह- समात्रेण मत्याख्यातुम्: श्रतिश्र योगमाहात्म्यं मखयापयति-

प्रकटार्थविवरणम्

न्तप्रयोगमात्रमित्याह-न च शब्दमात्रमिति ।। यश्चोक्तं मूलाभावादिति 20 हासपुराणमप्रमाणमिति तग्राह-इतिहासपुराणमपीति। मार्जारादिडष्टि- वस्सविषयेऽतिशयग्राहकमार्षेयमपि प्रत्यक्षमूलं संभवतीश्याह-प्रत्यक्षादि- मूलमपीति । सामान्यतोडष्ट दूषयति अतिप्रसङ्गेन-यस्तु ब्रयादित्या- दिना ॥। व्यवस्ाविधायीति कृतादियुगेषु धर्मविभागशासत्रं लिप्यते गुज्यते। पृथिभ्यप्तेजो ऽनिलाका शसमुदायेम्य: संमुत्थितं यच्छरीरं पञ्चात्मकम्, तस्मिन 25 I योगंप्रकर्षेण माते सतीत्यर्थः। चित्रकारादिप्रसिद्धिरपि देवताविभ्रद्दविषया

१. T and T1 व्यवस्थापयतीति

300

पकटार्थविवरणम्

भाध्यम् "पृथिव्यप्े जोऽनिलखे समुत्थिते पश्चात्मके योगगुणे मढचे। न तस्य रोगो न जरा न मृत्यु: प्राप्तस्य योगाभिमयं सरीरम्।।" इति। ऋषीणामापि मन्त्रब्राह्मणदर्र्शिनां सामर्थ्ये नास्मदीयेन सामर्थ्ये- नोपमातुं युक्तम्। तस्मात्समूलमितिहासपुराणम्। लोकम्रसिद्धिरपि5 न सति संभवे निरालम्बनाध्यवसातुं युक्ता। तस्मादुपपभनो मन्त्रा- दिभ्यो देवादीनां विग्रहवस्वाद्यवगम:। ततश्रार्यित्वादिसंभवादुपपभरो देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारः । क्रममुक्तिदर्शनान्यप्येवमेवोप- पद्न्ते।।

शुगस तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि।। 10 १-३-३४॥

यथा मनुष्याधिकारनियममपोद् देवादीनामपि विद्यासधिकार उक्त:, तयैव द्विजात्यधिकारनियमापवादेन शुद्रस्याप्यधिकार: प्रकटार्थविवरणम्

नाप्रमाणमित्याह - लोकमसिद्धिरपीति॥ अधिकरणार्थमुपसंहरति- 15 तस्मादिति। शुगस्य तदनादरश्रवणातदाद्रवणात सूच्यते हि॥ प्रासन्िकीं सङ्गतिमाह-यथा मनुष्येति । अधिकारनिरूपणद्वारेण पूर्वत्र मन्त्रादीनां सवार्थे समन्वयो निरुपितः । हहापि तथैष शूद्रशब्दस्य समन्वयो निरूप्यत इति प्रासङ्गिक: समन्वयेऽम्तर्भावो विशेय:। ब्रह्मविदा 20 विषयः। तस्यां कि शूद्रस्याधिकारोडस्त्युत नास्तीति सम्देदे पूर्ववाधाह-

१. A. इदानी 301

ब्रह्मसुत्भाष्यव्यारूयानम् [अ. १. पा. ३. सू. ३४.

भाष्यम्

स्यादित्येतामाश्ङ्गां निवर्तयितुमिदमधिकरणमारभ्यते। तत्न शुद्रस्याप्य- िकारः स्यादिति तावत्पाप्तम्, अर्थित्वसामर्थ्ययोः संभवात्; "तस्माच्छद्रो यज्ञेऽनवकप्त:" इतिवत् 'शूद्रो विद्यायामनवकुप्तः' 5 इति च निषेधाश्रवणात्। यच्च कर्मस्वनधिकारकारणं शुद्रस्यानग्नित्वम्,

विद्या वेदितुं न शक्यते। भवति च लिंङ्ग शुद्राधिकारस्योपोद्वलक्म् ; संवर्गविद्यारया हि जानश्रुति पौत्रायणं शुभ्रषुं शुद्रशब्देन पराषृशति- "अह हारे त्वा शुद्ध तवैव सह गोभिरस्तु" इति। विदुरप्रभृतयश्च 10 शुद्रयोनिप्रभवा अपि विशिष्टविज्ञानसंपन्नाः स्मर्यन्ते। तस्मादधिक्रियते शुद्रो विद्यास्विति। एवं प्राप्ते ब्रूम :-

न शुद्रस्याधिकारः, वेदाध्ययनाभावात्। अधीतवेदो हि विदित- वेदार्थो वेदार्थेष्वधिक्रियते। न च शुद्रस्य वेदाध्ययनमस्ति, उपनयन- पूर्वकत्वाद्वेदाध्ययनस्य, उपनयनस्य च वर्णत्रयविषयत्वात्। यच्वर्थित्वम्, 15 न तदसति सामर्थ्येऽधिकारकारणं भवति। सामर्थ्यमपि न लौकिकं केवलमधिकारकारणं भवति; शास्त्रीयेडयें शास्त्रीयस्य सामर्थ्यस्यापेक्षि- तत्वाद, शास्त्रीयस्य च सामर्थ्यस्याध्ययननिराकरणेन निराकृतत्वाद।

प्रकटार्थविवरणम्

तत्र शुद्रस्यापीपि । अनवकृसोऽसमर्थः । अहेति निपातः खेदार्थः । हारेण 20 सहित इत्वा रथस्तवैव गोभि: सहास्तु शूद्र किमनेनात्यल्पेनेति रैक्क: प्रोवाच। पूर्वाधिकरणेऽर्थित्वादिसंपन्नस्य फलवति स्ाभाविकी प्रवृत्तिरिति न्यायानुगृद्दीतेन[तात्] "तद्यो यो देवानाम्" इति ब्रह्मविद्यामंबन्धलिद्गात् देवादीनामधिकारो निरूपितः। तथेहयप्यर्थित्वादिसंपत्रस्य शूद्रशब्देन परामर्श- लिङ्गादस्त्यधिकार इति भावः। सूत्राद्वहिरेव सिद्धान्तमाह-न शुद्रस्याधि-

त्तरविधिष्वधिकारो नान्यस्येति नियममन्तरेणानुपपद्यमानो वैदिकेषु ब्रह्म- विद्यारूपफलपर्यन्तसाधनविधिषु शूइ्रस्याधिकारं वारयतीति भावः । 302

अपशूद्राधिकरणम् १०.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

यच्चेदम् "शुद्रो यज्ञेऽनवकप्तः" इति तन्नयायपूर्वकत्वाद्विद्यायामप्यनवकसत्वं द्योतयति, न्यायस्य च साधारणत्वात्। यत्पुनः संवर्गविद्यायां शुद्रशब्द- श्रवणं लिङ मन्यसे, न तल्लिङ्म्, न्यायाभावात्।न्यायोक्त हि लिङ्दर्शनं द्योतकं भवति। न चात्र न्यायोऽस्ति। काम वायं शुद्रशब्दः संवर्गविद्या- 5 यामेवैकस्यां शुद्रमधिकुर्यात्, तद्विषयत्वात्, न सर्वासु विद्यासु। अर्थ- वादस्थत्वात्तु ने कचिदप्ययं शुद्रमधिकर्तुमुत्सहते । शक्यते चायं शूद्ध- शब्दोऽधिकृतविषयो योजयितुम्; कथमित्युच्यते-"कं वर एनमे- तत्सन्तं सयुग्वानमिव रैक्मात्थ" इत्यस्माद्ंसवाक्यादात्मनोऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शुगुत्पेदे; तामृषी रैकः शुद्रशब्देनानेन 10

प्रकटार्थविवरणम्

संस्कृतवेदार्थज्ञानाभावेन सामर्थ्याभावस्य न्यायस तुल्यत्वात् यक्षग्रहण- मुपलक्षणार्थमित्याह-न्यायस्य च साधारणत्वादिति । पूर्ववादयुक्तं लिङ्गमाभासीकरोति-न तल्लिङ्गमिति॥ न्यायतः सिद्धस्यार्थस्यार्थवाद- वाक्यमुपोद्वलकं भवति, न स्वातन्त्रयेण कस्यचित्साधकमिति पूर्वमीमांसानु- 15 कारेणोक्तम्, न रहस्याभिप्रायेण, असति विर्ाोधेऽर्यवादस्य सवार्थे प्रामाण्याभ्यु- पगमात्। उभयथाप्यध्ययनाभावेनासामथ्यान्नेदं लिङ्गं अधिकारप्रापकमिति भावः। ननु यथा "एतया निषादसपर्ति याजयेत्" इति वचनबलादवेष्टौ निषादस्यपतेरधिकारोऽध्ययनाभावंऽपि, तथा शूदस्य संवर्गविद्यायां भवि- व्यतीत्याशङ्कयाभ्युपगम्याहन-कामं वायमिति ॥ तथापि विद्यात्वसामान्यान्न 20 विद्यान्तरेष्वधिकारापादकत्वमिति भावः। इदानीमभ्युपगमं परित्यजति -- अर्थवादस्थत्वांदिति॥ निषादस्थपतिशब्दस्य विधिवाक्यस्यत्वात् घटतेऽधि- कारप्रापकत्वम्; अस्य तु शूद्रशब्दस्यार्थवादगतत्वात्न संवर्गविद्यायामप्ययं शू द्रमधिकर्तु शक्ोतीत्यर्थः। एवं सुत्राद्वहिरेव परिहारमुषतवा सूत्रयोजनया परिहारान्तरं वक्तमुपक्रमते-शक्यते चायमित्यादिना। जानश्रुतिर्दिं 25

१. A. वाल्यादिति.

303

ब्रह्मसुतभाष्यव्यारयानम् [भ. १. पा. ३. सु. ३५.

भाष्यम् सूचयांवभूवात्मनः परोक्षप्ञताख्यापनायेति गम्यते, जातिशुद्रस्या- नधिकारात। कर्थ पुनः शुद्रशब्देन शुगुत्पन्ना सूच्यत इति। उच्यते-तदाद्रवणात्; शुचमभिदुद्राव, शुचा वाभिदुद्रुवे, शुचा वा 5 रैकमभिदुद्रावेति शूद्र :; अवयवार्थसंभवाद्रव्यर्थस्य चासंभवाद्। दृश्यते

क्षत्तियत्वगतेश्र्वोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात्। १-३-३५॥

इतश्च न जातिशुद्रो जानश्रुतिः यत्कारणं प्रकरणनिरूपणेन 10 क्षचियत्वमस्योच्तरत्र चैत्ररयेनभिग्नतारिणा क्षचचियेण समभिव्याह्ारा-

प्रकटार्थविवरणम् महत्रदोग्ध्रीधु काले हर्म्यतले कदाचित्सुष्वाप। तस्योपरिष्टादन्तरिक्षे हंसेषु गच्छरसु मध्ये अग्रेसरं हंस पृष्ठगो हंस: प्रोवाच-किं न पशयसि परमधार्मि- कस्य जानश्रुतर्ज्योति: धुलोकलग्नम् ; तत्त्वां धक्ष्यति इत्युक्तोऽग्रेसर: प्रोवाच 15 -कमेक वराकं सन्तं सयुवानमिव रक्ैमेतदूचनं त्वमात्थ प्रवीषि। युग्वा गन्नी तया सह वर्तते यो रैको यस्य झञानफले सकलमपि कर्मफलमन्तर्भूतं स पवास्य वचनस्य योग्य:, नायमक्ी जानश्रुतिरित्यर्थ: । रैक्ीशोकं] प्राप्तः शोकेन वा सगृहीत:, शोकवशादा रैक प्रति गत इति यौगिकार्थसबिधाने सत्य प्रतिपन्नऋळ्यर्थकल्पनाद्वरं संप्रतिपन्नयौगिकार्थकल्पनमिति भावः। ननु 20 तस्माद्धंसवाक्यात् खस्यानादरश्रवणात् जानश्रुतेः शुगुत्पन्नेस्यंतदेव कथमव- गम्यते येनालौ शू द्शव्देन सुच्यत इत्युच्यंतेत्याशङ्कयाह-दृश्यते चायमिति।। क्षचियत्वगतेश्रोचरत्र चैत्नरथेन लिद्गाद्।। शुद्रशब्दस्य यौगिकतवे हेत्वम्तरमाह-इतक्चेति । शुनकस्यापस्यं कपि- गोत्रपुरोहदितम्। राजानं चामिप्रतारिणं नामत:, कक्षसेनस्यापस्यम्। तायुमौ भोज-

१. T, TM, P and A. चलोकान्तत्वात् वक्ष्य

304

अपशू द्राधिकरणम् १०.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

छिश्द्रम्यते। उच्तरत्न हि संवर्गविद्यावाक्यशेषे चैलरेथिरभिग्नतारी क्षचियः संकीर्त्यते-"अथ ह शौनकं च कापेयम् अभिप्रतारिणं च काक्षसेनि परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे" इति । चैत्ररथित्वं चाभिप्रतारिणः कापेययोगादवगन्तव्यम्। कापेययोगो हि चित्र- 5 रथस्यावगतः "एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्" इति। समाना- न्वयानां च प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति। "तस्मचैत्नर चिर्ना- मैकः क्षचूपतिरजायत" इति च क्षचूपतित्वावगमातक्षचियत्वमस्याव- गन्तव्यम्। तेन क्षचतियेणाभिप्रतारिणा सह समानायां विद्यार्या संकीर्तनं जानश्रुतेरपि क्षांचियत्वं सचयति। समानानामेव हि परायेण 10 समभिव्याहारा भवन्ति। क्षचृमेषणादै्वर्ययोगाच जानभुतेः क्षचू- यत्वावगतिः । अतो न शुद्रस्याधिकारः ॥

प्रकटार्थविधरणम्

नायोपविष्टौ सूपकारेण परिविष्यमाणौ प्रह्मचारी याचितवान् मिक्षामित्ये- तावत्प्रतीयते वाक्यशेषे, न वैत्रथ इत्याशङ्याह-चैत्नरथित्वं चेति। 15 योऽभिप्रतारी स एव वैत्रथ इति कापेययोगादवगन्तवरम्; तत्कथमित्याह- कापेययोगो हीति॥ तत्तद्राजवंश्यानां तत्ततपुरोहितवंश्या बाडुल्येन याजका भवन्ति; कापेययोगक्क पूर्व चित्ररथस्यावगतः; तम्ादिदानीमपि कापेय- योगादभिप्रतारी वैनरथ इस्यर्थः । तर्हि चित्ररथसयैव क्षत्तिूयत्वं कुतः सिद्धम्, येन तत्साहचर्यात् जानश्रुतेः सन्तियत्वावगम इस्याशड्याह- 20 तस्मा पैत्र रविर्नामेति॥ सत्ता सुतः। तस्य प्रेषणं रैक्ान्वेषणाय। पवं जानभुतेः क्चतियत्वावगमान्न तस्य शूद्रशम्देन परामर्शात शूद्राधिकारभाप्तिरिति खितम्।

१. A omits आाशकप

305 39

अ्रहमूतभाण्यव्यारयानम् [न. १. पा. ३. सू. ३६.

भाभ्यमू संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च॥ १-३-३६॥ इतश् न शूद्रस्याधिकार:, यद्विधामदेशेपुपनयनादयः संस्कारा: परामृश्यन्ते-"तं होपनिन्ये", "अधीहि भगव इति होपससाद", 5 "ब्रझ्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एव ह वै तत्सर्वे वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः" इति च। "तान्हानु- पनीयैव" इत्यपि प्रदर्शितैवोपनयनपाप्तिर्भवति। शुद्रस्य च संस्कारा- भावोऽभिलप्यते, "शुद्रश्वतुर्यो वर्ण एकजातिः" इत्येकजातित्वस्र- णात। "न शुद्धे पातकं किंचित्र च संस्कारमईति" इत्यादिभिश्च ॥

10 तद्भावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः॥१-३-३७।। इतश न शुद्रस्याधिकार:, यत्सत्यवचनेन शुद्रस्वाभावे निर्धारिते जावाळं गौतम उपनेतुमनुशासितुं च पवत्रते "नैतदब्राह्मणो विवक्- महति समिर्ध सोम्याइरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगाः" इति श्रुति- किश्ाद्।।

15 प्रकटार्थविवरणम् संस्कारपरामर्शात् तदभावामिलापाच्।। शुद्राधिकाराभावे लिङ्गान्तरमाह-इतश्चेत्यादिना ॥ ब्रह्मपरा वेदपारगाः। . [मझनिष्ठाः] कार्यब्रह्मनिष्ठाः। ननु नास्त्युपनयननियम: वैश्वानरविद्यायामभावा- दित्याशङ्याइ-तान्हानुपनीयैवेति ॥ तानौपमन्यवप्रभृतीनतुपनीयैवाश्व- 20 पतिः प्रोवाचेति विशेषप्रतिषेदात् उपनयनप्राप्तिः प्रदर्शिता भवतीत्यर्थः। मस्तु ततः किमिस्यत शाह-शूद्रस्य चेति । पातकममशष्यमकषणादिकृतम्॥ तदभावनिर्धारणे च मछुचे: ।। प्ि गोनोऽसीति पृष्टे नाहं वेद नापि मातेति जाबालेनोके गौतम आर-

A omita कार्यबरसनिश्ा:

अपशू द्राधिकरणम् १०.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मतेश्र॥ १-३-३८॥ इतञ्र न शुद्रस्याधिकार :; यदस्य स्मृते भवणाध्ययनार्थपीत- षेधो भवति। वेदश्रवणगतिषेध:, वेदाध्यनप्रतिषेध: वदर्यज्ञाननुाष्ठान- योभ प्रतिषेध: शुद्रस्य सर्यते । भ्रवणपतिषेधस्तावद् "अथास्य वेद- 5 सुपशुण्वतस्त्रपुजतु्भ्यां श्रोत्तप्रतिपूरणम्" इति; "पधु ह वा एतच्छ्र- शानं यच्छुद्रस्तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम्" इति च । अत एवा. ध्ययनप्रतिषेध:, यस्य हि समीपेऽषि नाध्येतव्यं भवति स कथमश्चुत- मधीयीत। भवति च वेदोच्चारणे जिह्वाच्छेद:, धारणे शरीरभेद इति। अत एव चार्यादर्यज्ञानानुष्ठानयोः प्रतिषेधो भवति "न शुद्राय मति 10 ददयात्" इति, "द्विजातीनामध्ययनमिज्या दानम्" इति च। येषां पुनः पूर्व ऋतसंस्कार वशाद्विदुरधर्मव्याधप्रभृतीनां ज्ञानोत्पचिः, तेषां न शक्यते फलपात्ति: प्रतिषेद्द्म्, ज्ञानस्यैकान्तिकफळत्वात्। "श्राव- येचतुरो वर्णान्" इति चेतिहासपुराणाधिगमे चातुर्वर्ण्यस्याधिकार- स्मरणात्। वेदपूर्वकस्तु नास्त्यधिकार: शुद्राणामिति स्थितम्।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

नैतत्सत्यवचनमब्राह्मणो विवर्षतुमदति मायावित्वसंभवाच्छदस्य । अतः त्वामुपनेष्ये न सत्यवचनात् अतिक्रान्तोंऽसीत्यर्थ:॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्र ॥

त्रपुजतु :: ं सीसकलाक्षाभ्यां तप्ताभ्यामित्यर्थः। पद्यु पादयुक्तम्। दानं 20 नित्यम्। नैम. उकं तु दानं शूदस्याप्यस्ति। यश्चोक्तं विदुरादीनां श्ञानित्वं सर्यते पुराणेष्विति, तन्राह-येषां पुनरिति । साधकस्याधिकारिचिन्ता प्रवृत्ता, न सिद्धस्यंत्यर्थः। साधकस्याप्यर््युपायान्तरमित्याह-श्रावयेदिति ।।

१. T, Ti and P. अपि वेचुमईति 307

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्यारूयानम् [म. १. पा.३. सु. ३९,

भाण्यम्

कम्पनात् ॥ १-३-३९॥

अवसित: पासत्विकोऽधिकारविचार: मकतामेवेदानीं वाक्यार्थ- विचारणां प्रवर्तयिष्यामः। "यदिदं कि च जागत्सर्वे प्राण एजति निःसतम्। महच्यं वज्सुदतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति॥" इति। एतद्वाक्यम् "एजृ कम्पने" इति घात्वर्थानुगमाल्लक्षितम्। अस्म- न्वाक्ये सर्वमिदं जगत् प्राणाश्रयं स्पन्दते, महच्च किंचिद्धयकारणं वज्जशव्दितमुदतम्, तद्विज्ञानाच्चामृतत्वपाप्तिरिति क्रयते। तत्न कोडसौ 10 प्राणः, किं तद्भ्रयानकं वज्म्, इत्यप्रतिपचेविंचारे क्रियमाणे मासं तावत्मसिद्धेः पञ्चवत्तिर्वायुः प्राण इति ; प्रसिद्धेरेव चाशनिर्वञ्रं स्याद्; वायोश्रेदं माहात्म्यं संकीर्त्यते; कथम् १ सर्वमिदं जगत् पश्चटत्तौ वायौ

प्रकटार्थविवरणम्

कम्पनाद।

15 सङ्गति कथयति-अवसित इति ।। काठकवाक्यं पठति-यदिद- मिति ॥ एजतिघात्वर्थस्य कम्पनस्य सूत्रकारेण ग्रहणात् एजतिपदयुक्तमेतत् वाक्यं सुन्नितमित्यर्थः। आपातप्रतिपन्रमर्थमाह-अस्मिन् वाक्य इति॥ पूर्वत्र साङ्राध्ययनविध्यन्यथानुपपत्या शूदश्रवणलिङ्गस्य बाधो दर्शितः; हह तु प्राण ईति श्रुतिरमृतत्वं च लिङ्रम् : तयोर्विरोधे श्रुतिरेव बलीयसी- 20 स्यमिप्रेत्याह-प्रसिद्धेः पञ्चवचिरिति । ननु "अत एव प्राणः" इसत्र ब्रह्मलिद्गेन श्रुतेरबाधो दर्शितः। हदापि सर्वमिदं जगत्म्राणे निम्सुतं प्रतिष्ठित- मेजतीति जगदाश्रयत्वं ब्रह्मलिङ्ं प्रतीयत इत्याशङ्कयाह-वायोश्ेदमिति ।। प्रतिष्ठाय प्राणनिमित्तां प्रतिष्ठां लब््वा जगच्चलतीति प्रसिद्धम: ततो नेदं ब्रह्लिकं

१. T omits इति

308

कम्पनाधिकरणम् ११.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

पाणशब्दिते प्रतिष्ठायैजति; वायुनिमिचमेव च महद्वयानकं वज्रमुध- म्यते; वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयित्तुदृष्ट्यशनयो विवर्तन्त इत्याचक्षते; वायुविज्ञानादेव चेदममृतत्वम्; तथा हि श्रत्यन्तरम्-"वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं 5 वेद" इति ; तस्माद्वायुरयमिह प्रतिपतव्य इत्येवं प्राप्ते ब्रमः- ब्रह्मैवेदमिह प्रतिपत्तव्यम्; कुतः ? पूर्वोत्तरालोचनात्; पूर्वो- त्तरयोर्हि ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैव निर्दिश््यमानमुपलभामहे; इहैव कथ- मकस्मादन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि ! पूर्वत् तावत् "तदेव शुकं तङ्रह्म तदेवामृतमुच्यते। 10 तस्मिल्लोकाः श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कश्चन।।" इति ब्रह्म निर्दिष्टम्; तदेवेहापि संनिधानात्, "जगत्सर्वे प्राण एजति" इति च लोकाश्रयवत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते ; पाणशब्दोऽप्ययं परमात्मन्येव प्रयुक्त:, "प्राणस्य प्राणम्" इति दर्श- नाव। एजयितृत्वमपीदं परमात्मन एवोपपद्यते, न वायुमात्स्य; 15

प्रकटार्थविवरणम्

स्पष्टमिति भावः। वज्रश्दादृपि न ब्रह्म परिभ्राह्यमित्याह- वायुनिमित्तमेव चेति । व्यष्टि: विशेष: व्यावृत्तं रूपम् : समष्टिः समनुगताकारः।यस्ात्समष्टि- व्यष्टयात्मकं त्[त्मकस्]न्रात्मज्ञानाद्मृतत्वं श्रुतम्, तस्मादित्युपसंहार:॥

उत्सूत्रमेव सिद्धान्तमाह-ब्रह्मैवेदमिति ॥ पूर्वापरवाक्यैकवाक्यतानु- 20 गृहीतसकललोकाश्रयत्वलिङ्गं प्राणश्रुतेः बाधकमिति भावः । किं च ब्रह्मणि लाक्षणिकोऽपि प्राणशब्दो नात्यन्तमप्रसिद्ध इत्याह-प्राणशब्दो हवायमिति॥ इदानीं सूत्रं योजयितुमुपक्रमते-एजयितृत्वमपीत्यादिना ।। सवायुकस्य जगतः कम्पनश्रवणादृपि न वायुः प्राण इत्यर्थः । कथं तहिं वज्रशम्द: सङ्च्छत

१. A omits अपि

309

[भ. १. पा. ३. सु. ३९.

भाष्यम् तथा चोक्तम्- "न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ।।" इति। उत्तरत्नापि 5 "भयाद स्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्व वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः॥" इति ब्रह्मैव निर्देक्यते, न वायुः सवायुकस्य जगतो भयहेतुत्वा- भिधानात्: तदेवेहापि संनिधानात् "महन्द्रयं वज्जमुद्यतम्" इति च भयहेतुत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते; वज्रशब्दोऽप्ययं भयहेतुत्व- 10 सामान्यात्म्युक्त: ; यथा हि 'वज्तमुद्यतं ममैव शिरसि निपतेददहमस्य शासनं न कुर्याम्' इत्यनेन भयेन जनो नियमेन राजादिशासने भवर्तते, एवमिदमग्निवायुमर्यादिक जगदस्मादेव ब्रह्मणो विभ्यत् नियमेन स्वव्यापारे प्रवर्तत इति भयानकं वज्बोपमितं ब्रह्म । तथा च ब्रह्मविषयं अ्रुत्यन्तरम्-"भीषास्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः। 15 भीषास्मादगिश्चेन्द्रश्व । मृत्युर्धावति पञ्चमः" इति। अमृतत्वफल- श्रवणादपि ब्रह्मैवेदमिति गम्यते; ब्रह्मज्ञानाद्यमृतत्वपापतिः। "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय" इति मन्त्रवर्णात्। यत्तु वायुविज्ञानात्कचिदमृतत्वमभिहितम्, तदापेक्षिकम्; तत्नैव प्रकर- णान्तरकरणेन परमात्मानमभिधाय "अतोऽन्यदार्तम्" इति वाय्वा- 20 देरार्तत्वाभिधानात्। प्रकरणादप्यत्र परमात्मनिश्चयः;

अन्यत्न भूताच्च भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्दद ।।" इति परमात्मन: पृष्टत्वात्।। प्रकटार्थविवरणम्

प्राणो पेवेस्याइ-अमृतत्वेत्यादिना ॥ 310

ज्योतिरधिकरणम् १२.] परकटार्थविवरणम्

माष्यम् ज्योतिर्दर्शनात्॥१-३-४०॥

"एष संपसादोऽस्ाच्छरीरात्सयुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य खेन रूपणाभिनिष्पद्यते" इति श्रूयते। तत्न संशय्यते, कि ज्योति:शब्दं चक्षुर्विषयतमोपइं तेजः, किं वा परं ब्रह्मोति। कि तावत्माप्तम्? 5 प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति। कुतः१ तत्र ज्योतिःशब्दस्य रूढत्वात्। "ज्योतिश्चरणाभिधानात्" इत्यत्न हि प्रकरणात् ज्योति :- शब्द: स्वार्थ परित्यज्य ब्रह्मणि वर्तते; न चेह तद्वत्कंचित्सार्थ- परित्यागे कारणं दृश्यते। तथा च नाडीखण्डे-"अथ यत्रैत- दस्माच्छरीरादुत्क्ामत्यथैतेरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रकमते" इति मुमुक्षो- 10 रादित्यपाप्तिरभिहिता। तस्मात्मसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशन्दमिति। एवं पापते बूम :-

प्रकटार्थविवरणम्

ज्योतिर्दर्शनाद्।। ज्योतिःश्रुतिब्रह्मप्रकरणाभ्यां संशयमाह-तत्नेत्यादिना ॥ पूर्वत्रकस्या 15 प्राणश्रुतेः लिङ्गप्रकरणाभ्यां बाधो दर्शितः ; इहेतु-ज्योतिरिति श्रुतिः कत्वा- प्रत्ययात् पूर्वापरभावश्च लिङ्गम्; प्रकरणं चाभिनिष्पन्रस्वरूपापेक्षयोपपत्रम्; अतोऽचिरादिमार्गेSचिरपेक्षया पर आदित्यः ज्योतिःश्रुत्याभिधीयत इत्याह- प्रसिद्धमेव तेज इति ॥ ननु ब्रह्मप्रकरणगतो ज्योतिःशब्द: पूर्वे ब्रह्मण्येव व्यवस्था- पितः; तथायमपि भविष्यतीत्याशङ्कयाह-ज्योतिश्चरणेति ।। दुसबन्धा- 20 त्प्रत्यमिक्षायमानस्य प्रकृतस्य परामशंकयच्छव्दसामानाधिकरण्यात् तत्र ज्यांति :- शब्दस्य स्वार्थत्यागोऽङ्गीकृतः, तथेह बलवत्कारणं नोपलभ्यत इति भावः। इतश्रा- रचिरादिमार्गस्य आदित्यो ज्योतिरित्याह-तथा चेति॥ शर्गरादुत्थितस्योपसं- पत्तव्यं ज्योतिरादित्याख्यमेव रश्मिनाडीसंबन्धप्रतिपादके खण्डे दष्टमित्यर्थः। सिद्धान्तत्वेन सूत्रमवतार्यति-एवं प्राप्ते भूम इत्यादिना॥ 25

१. A. प्रतिचायमान- २. T,TI, P and TM. सत्तव्यं

311

ब्रह्ममुत्रभाष्यव्यार्यानम् [ब. १. पा. ३. सू. ४१.

भाष्यम् परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम्। कस्मात् १ दर्शनाद्। तस्य हीह प्रकरणे वक्तव्यत्वेनानुछ्टत्तिर्दश्यते; "य आत्माऽपहृतपाप्मा" इत्य- पहतपाप्मत्वादिगुणकस्यात्मनः प्रकरणादावन्वेष्टव्यत्वेन विजिश्ञासि- 5 तव्यत्वेन च प्रतिज्ञानात्: "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि" इति चानुसंधानात्। "अशरीरं वाव सन्तं न पियापिये स्पृश्रतः" इति चाशरीरतायै ज्योतिःसंपत्तेरस्याभभिधानात्। ब्रह्मभावाचान्यत्ा- शरीरतानुपपतेः "परं ज्योतिः" "स उत्तमः पुरुषः" इति च विशेषणात्। यत्तक्तं मुम्रुक्षोरादित्यमास्तिरभिह्दितेति, नासावात्यन्तिको 10 मोक्ष:, गत्युत्कान्तिसंबन्धाद्। न स्यात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्कान्ती स्त इति वक्ष्याम: ।। आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्॥१-३-४१॥ "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिवदिता ते यदन्तरा तड्रल तदमृतं स आत्मा" इति श्रयते। तत्किमाकाशसब्दं परं ब्रह्म कि वा 15 प्रकटार्थविवरणम् शर्रीरात्समुत्थाय त्वंपदार्थलक्ष्यं विविच्य आ्योतिरपसंपद्य तत्पदलक्ष्यं निर्धार्यानन्तरं स्वरूपाभिनिष्पत्तिर्वाक्यार्थज्ञानफलमित्ययमर्थोऽस्य. वाक्यस्योप- क्रमवलादवगम्यते; कथंकारमर्चिरादिमार्गभ्रहणमिति भाव: । कि च सुख- दुःखोपकरणमनःशरीरव्यावृर्तयेऽस्याः ज्योतिःसंपसेरमिधानात् अर्चिरादि- 20 मार्गगतस्य चमनसैतान् पश्यश्निति मनोवियोगाभावात् ब्रह्मैव ज्योतिरित्याह- अशरीरं वावेति ॥ परत्वादिविशेषणाञ्च ब्रह्मैव ज्योतिरिख्याह्-परं ज्योति-

प्रेत्याह-नासावात्यन्तिक इति ॥ आकाशोऽर्यान्तर त्वादिव्यपदेशाद्॥। 25 छान्दोग्यवाक्यं पठित्वा आकाशश्रुतेनांमरूपव्यतिरेकाच संशयमाह- तत्किमाकाशश्दमिति ॥ पूर्वत्रोपक्रमानुसारेणार्थान्तरे प्रसिद्धोऽपि ज्योति :-

१. A omita प्रसिद्ध:

312

मरकटार्थविवरणम् करणम् १२.] भाभ्यम्

प्रसिद्धमेव भूताकाशमिति विचारे भूतपरिग्रहो युक्त:, आकाशशन्दस्य तस्िन् रूढत्वात; नामरूपनिर्वहणस्य चावकाशदानद्वारेण तस्मिन् यो- जयितुं शक्यत्वात्, स्रष्टत्वादेश्र स्पष्टस्य ब्रह्मळिङ्स्याश्रवणादिति। एवं प्राप्त इदसुच्यते- 5

परमेव ब्रसमेहाकाशशन्दं भवितुमईति ; कस्मात्१ "ते यदन्तरा तड्रल" इति हि नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूतमाकाशं व्यपदिशति ; न च ब्रह्मणोऽन्यन्ामरूपाभ्यामर्थान्तरं संभवति, सर्वस्य विकारजातस्य नाम- रूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात। नामरूपयोरपि निर्वहणं निरङ्ुशं न ब्रह्मणोऽन्यत्न संभवति, "अनेन जीवेनात्मनानुमविश्य नामरूपे 10 व्याकरवाणि" इत्यादि ब्रह्मकर्तृकत्वश्रवणात्। ननु चीवस्यापि प्रत्यक्षं नामरूपविषयं निर्वोदत्वमस्ति ; बाढमस्ति ; अभेदस्त्वह विवक्षितः । नामरूपनिर्वहणाभिधानादेव च स्रष्टत्वादि ब्रह्मळिक्कमभिहितं भवति।

प्रकटार्थविवरणम्

शब्द: स्ार्थात् प्रच्यावितः, तथेहाकाशोपक्रमबलात् ब्रहमादिशष्द: सार्थाद् 15

नोपलभ्यत इस्याह-नामरूपनिर्वहणस्य चेति।।

शस्य तनिर्वाहकत्व स्याप्ययोगात् म्रहौवाकाशपद्लक्ष्यमित्याह-परमेव ब्रह्मेति। नामरूपनिर्वहणं ब्रह्मलिङ्गमेव न भवतीत्याह-ननु जीवस्यापीति । सत्यं 20 जीवस्यापि नामरूपनिर्वाह्कत्वं सीक्षाच्छूतमंस्ति; किंतु परमेश्वराभेदाभि- प्रायेणेल्याह-बाढमस्तीति ।। यथ्चोकं न स्त्रष्टत्वादि ब्रस्मलिद्गमिहास्तीति तताह-नामरूपेति। नतु बैहूनि चेद्रह्वादस्य लिक्ोनि सन्ति तर्हि "आक्ा- शस्तलिङ्गात्" इत्यनेनास्य विचारितत्वात् न पृथगारम्भ इत्याशहुयाह-

१. A. दुत्पादकमपि २.A. म्रसणि

313 40

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [न. १. पा. ३. सु. ४२,

भाष्यम्

"तङ्ूह्म तदमृतं स आत्मा" इति च ब्रह्मवादस्य लिङ्गानि। "आकाशस्तल्लिङ्ञात" इत्यस्यैवायं पपश्चः ॥

सुषुप्त्युत्कान्त्योर्भेदेन॥ १-३-४२॥

5 व्यपदेशादित्यनुवर्तते। बृददारण्यके षष्ठे प्रपाठके "कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः पाणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इत्युपकरम्य भूयानात्मनिषयः प्रपश्चः कृतः । तत्क संसारिस्वरूपमात्रान्वाख्यानपरं वाक्यम्, उतासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमिति विशयः। कि तावत्मा- सम् १ संसारिस्वरूपमात्रविषयमेवेति; कुतः१ उपक्रमोपसंहाराभ्याम्। 10 उपकमे "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु" इति शारीरलिङ्गात्, उपसंहारे च "स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः माणेषु" इति तदपरित्यागात्: मध्येऽपि बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेन तस्यैव प्रपञ्च- नादिति। एवं मासते नूम :-

प्रकटार्थविवरणम् 15 आकाशस्तालिझ्ादिति । अस्यैव साधकोऽयं विचार:। इह हि आकाशस्य सिद्धवङ्गक्वणि वृत्तिमाश्रित्य तत्र संशयादिप्रवृत्तिः। अतो नास्य तद्वलेनारम्भा- क्षेप इति भाव:।।

उभयलिव्दर्शनात् संशयमाह-तत्कि संसारीति ॥ पूर्वत्र बहुतर- 20 लिङ्गावगमेन ब्रह्मपरत्वं निर्णीतम् । इह तु आदिमध्यावसानेषु जीवलिक्गा- नामेव बहुत्वात् जीवकथनपरं वाक्यमित्याह-किं तावदित्यादिना ।। "कतम आत्मा" इति जनकेन पृष्टे-याज्ञवल्क्य:[ वल्क्येन] "योऽयं विज्ञान- मयः प्राणेषु हद्यन्तर्वर्तमान:" इति प्राणाद्यवच्छिनो जीव एवोक्तः। ततो जागरणाद्यवस्ावत्वेन चेत्यर्थ: ।।

१. T and T1. वर्णितम्

314

सुषुप्तयधिकरणम् १४.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम् परमेश्वरोपदेशपरमेवेदं वाक्यम्, न शारीरमातान्वाख्यानपरम्; कस्मात्१ सुषुप्तावुत्कान्तौ च शारीरान्ेदेन परमेश्वरस्य व्यपदेशाद्। सुपुसौ तावद "अयं पुरुषः माझेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाहां किंचन वेद नान्तरम्" इति शारीराद्ेदेन परयेश्वरं व्यपदिशति; 5 तत् पुरुषः शारीरः स्यात, तस्य वेदितृत्वाद्; बाह्याभ्यन्तरवेदनमसके सति तत्मतिषेधसंभवात: प्राङ्ञः परमेश्वरः, सर्वजञत्वलक्षणया मज्ञया नित्यमवियोगात् । तथोत्कान्तावपि "अयं शारीर आत्मा भाझे- नात्मनान्वारूढ उत्सर्जन्याति" इति जीवान्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति; तत्नापि शारीरो जीव: स्याच्छरीरस्वामित्वाद; प्राज्ञस्तु स एव 10 परमेश्वरः। तस्मात्सुपुप्त्युत्कान्त्योर्भेंदेन व्यपदेशात्परमेश्वर पवात्र विवक्षित इति गम्यते। यदुक्तमाद्यन्तमध्येतु शारीर लिङ्गाचत्परत्वमस्य वाक्यस्येति, अत्न ब्रूम :- उपक्रमे तावत् "योऽयं विज्ञानमयः माणेषु" इति न संसारिस्वरूपं विवक्षितम्: किं तहि अनूध संसारिस्वरूपं प्रकटार्थविवरणम् 15 पदाम्तराधिकरणे[राध्याहारेण] सूत्र योजयति-परमेश्वर इत्यादिना॥ ननु 'अयं पुरुषः' इति कार्यकारणसंद्वात पवोच्यते न जीव इस्याशङकयाह- तत्र पुरुष इति॥ तर्हि सुपुपते विशेषविज्ञानाभावात् प्रकर्षेणाश्ञरूपेण संपन्नो जीव यवोच्यत इत्याशङ्गयाह-प्राज्ञः परमेश्वर इति॥ निरति- रायप्रशाशालिनि प्रसिद्ध: प्राश्ञशब्दो नाशं ब्रयात्। अतः सर्वशत्व- 20 श्रवणप्रमाणिकया प्रज्ञयावियोगादीश्वर एव प्राज्ञ इत्यर्थः । उत्सर्जन् संभृत- शकटवत् शब्दं कुर्वन्। योऽयं विज्ञानमयो जीवः प्राणेषु दद्यन्तर्वर्तमान: सज्योतिःपुरुषः स्वप्रकाशः परमात्मेति प्रसिद्धानुवादेनाप्रसिद्धब्रह्मात्मता प्रतिपाद्यत इत्याह-उपकरमे तावदिति । ध्यायन्त्यां बुद्धौ ध्यायतीव, लेला यन्स्यां चलन्स्यां बुद्धौ चलतीव, न तु साक्षाच्चलतीत्यर्थः । मध्ये तर्हि जाग- 25 १ A. चलन्तीव 315

ब्रह्ममुत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. ३. सू.४२.

भाष्यम्

परेण ब्रह्मणास्यैकतां विवक्षति; यतः "ध्यायतीव लेलायतीव" इत्येवमाधयुत्तरग्रन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिराकरणपरा लक्ष्यते । तथोप- संहारेऽपि यथोपक्रममेवोपसंहरति-"स वा एप महानज आत्मा 5 योडयं विज्ञानमयः प्राणेषु" इति; योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु संसारी लक्ष्यते, स वा एप महानज आत्मा परमेश्वर एवास्माभि: प्रतिपादित इत्यर्थ :; यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात्संसारिस्वरूपविवक्षा मन्यते, स प्राचीमपि दिशं भस्थापितः प्रतीचीमपि दिशं प्रतिष्ठेत; यतो न बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेनावस्थावत्वं संसारित्वं वा विवक्षति, 10 किं तहिं१ अवस्थारहितत्वमसंसारित्वं च; कथमेतदवगम्पते? यत् "अत ऊर्ध्वे विमोक्षायैव ब्रृहि" इति पदे पदे पृच्छति; यच्च "अन- न्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो हयं पुरुषः" इति पदे पदे प्रतिवक्ति; "अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्योका- न्हृदयस्य भवति" इति च। तस्मादसंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैत- 15 दवाक्यमित्यवगन्तव्यम्।

पत्यादिशब्देभ्यः ॥। १-३-४३॥

इतश्रासंसारिस्वरूपपतिपादनपर मेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम्; यद- स्मिन्वाक्ये पत्यादय: शब्दा असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपराः संसारिख-

प्रकटार्थविवरणम्

20 रादत्स्थोपन्यासारत् संसारिणि तात्पर्य भवत्वित्याशङ्कयाह-यस्त्त्रिति ॥ प्रश्नप्रतिवचनपर्यालोचनया मोक्षसाधना संसारिखरूपज्ञानमेवेह विवकितमिति भाव:।। पत्यादिशव्देभ्य: ।। हेत्वन्तराभिधानपरतया सूतरं योजयति-इतक्ेति ॥ सर्वमस्य वशे वर्तते

१. A. मबठ

316

सुपुसचधिकरणम् १४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

भावप्रतिषेधनाश् भवन्ति-"सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः" इत्येवंजातीयका असंसारिस्भावग्रतिपादनापरा: ; "स न साधुना कर्मणा भूयाओो एवासाधुना कनीयान्" इत्येवंजातीयकाः संसारिख- भावप्रतिषेधनाः। तस्मादसंसारी परमेश्वर इहोक्त इत्यवगम्यते ।। 5

इति श्रीमत्परमइंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसामूतभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीय: पाद: ।।

प्रकटार्थविवरणम्

मधीनं भवतीति सर्वस्य वशी। सर्वस्य नियमनशकिसंपनन ईशानः। तत एव 10 सर्वस्याधिपतिः नियन्तेस्यर्थ:॥

इति भीम-्छारीरकर्मामांसाभाष्यविवरणे प्रकटाये प्रथमस्याध्यायस्य तृतीय: पाद: समास्तः॥

817

अथ चतुर्थेः पाद:

भाष्यम् ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम्-"जन्नाद्यस्य यतः" इति। तल्लक्षणं प्रधानस्यापि समानमित्याशङ्कय तदशब्दत्वेन निराकृतम्-"ईक्षतेर्नाशब्दम्" इति। गतिसामान्यं च वेदान्त- 10 वाक्यानां ब्रह्मकारणवादं पति विद्यते, न प्रधानकारणवादं प्तीति प्रपश्चितं गतेन ग्रन्थेन। इदं त्विदानीमवशिष्टमाशङ्कयते-यदुक्तं प्रधानस्याशब्दत्वम्, तदसिद्य्, कासुचिच्छाखवासु प्रधानसमर्पणा- भासानां शब्दानां श्रूयमाणत्वात्। अतः पधानस्य कारणत्वं वेदसिद्ध- मेव महद्भ्रः परमर्षिभिः कपिलपभृतिभिः परिगृहीतमिति प्रसज्यते; 10 तथावत्तेषां शब्दानामन्यपरत्वं न प्रतिपाध्ते तावत्सर्वजं ब्रह्म जगतः कारणमिति प्रदिपादितमप्याकुलीभवेत्; अतस्तेषामन्यपरत्वं दर्शयितुं परः संदर्भ: पर्वर्तते ॥ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपक- विन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च॥ १-४-१॥ 15 आनुमानिकमप्यनुमाननिरूपितमपि प्रधानमेकेषां शाखिनां शब्द- प्रकटार्थविवरणम् व्यवाहेतेन संबन्धं वक्तुं वृत्तमनुषदति-ब्रह्माजज्ञासामिति ॥ ईक्ष- स्यधिकरणे प्रधानस्याशष्दत्वम्, ब्रह्मणि वेशन्तानां वतिसामान्यं च सूचितम्। तत्र गतिसामान्यं प्रपश्जितं गतेन ग्रन्थेन। इदानीं केषांचिच्छब्दानां आपा 20 पयसुत्रारम्म:, तेन च समन्य एव उढीकृत इति भाव:।। आनुमानिकमप्येकेषामिति चेत्र शरीररूपकविन्यस्तगृह्ीतेर्दर्शयति च । . एवं संबन्धमभिधाय पूर्वपक्षभागं व्याचष्टे-आनुमानिक्रमपीति ।। अव्यकपदं शरीरपरं प्रधानपरं वेति प्रकरणाव्यक्तशष्द्राभ्यां सन्देहे १. T and TM. द्रवति २. A omits प्रथानपरं

318

आनुमानिकाधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम् भाष्यम्

वदुपलभ्यते; काठके हि पज्यते-"महतः परमव्यक्तमव्यक्तातपुरुषः पर:" इति ; तत्र य एव यश्नामानो यत्कमाश्च महदव्यक्तपुरुषा: स्मृतिपसिद्धा:, त एवेह परत्यभिज्ञायन्ते; तत्नाव्यक्तमिति स्मृतिमसिद्धेभ शब्दादिहीनत्वाच्च न व्यक्तमव्यक्तमिति व्युत्पत्तिसंभवात, स्मृति- 5 प्रसिद्धं प्रधानमभिधीयते; अतस्तस्य शब्दवत्वादशब्दत्वमनुपपन्नम्: तदेव च जगतः कारणं श्रुतिस्मृतिन्यायम्सिद्धिभ्य इति चेत्, नैतदेवम्- न होतत्काठकवाक्यं स्मृतिपसिद्धयोर्मेहदव्यक्तयोरस्तित्वपरम्। न तत्र यादृशं स्मृतिमसिद्धं स्वतन्त्रं कारणं विगुणं प्रधानं तादशं प्रत्यभिज्ञायते: शब्दमात्रं हात्नाव्यक्तमिति प्रत्यभिज्ञायते; स च शब्दो न व्यक्तमव्यक्त-10

प्रकटार्थविवरणम्

प्रकृतजीव प्रतिपादनस्यागना प्रसिद्ध बर्स प्रतिपादनवद प्रसिद्ध प्रधानप्तिपादकमेव काठकवाक्यमिति भावः । कि च सार्तकमसाइश्येन प्रत्यमिक्ञायमानत्वा- दिस्याह-तत्र य एवेति ॥ किच्च प्रधानेऽव्यक्तमिति सांव्यस्मृतिप्रसिद्धे रूढ पवायं शब्द इत्यर्थ:। यौगिकत्वेऽपि प्रधानमेवाभिधीयत इत्याह- 15 शब्दादिहीनत्वाथेति। अस्तु प्रधानं शाब्दम्, किमेतावता ब्रक्मण्यायात- मित्याशङ्कयाह-तदेव च जगत इति ॥ यदां प्रधानं शाब्दं तदा कपिलस्सृतेः तत्सिद्धन्यायेन च तदेव जगत्कारणमिति न जगत्कारणे ब्रह्मणि समन्वयः सिध्यतीति भाव:। सौत्रस्य नयोर्ऽर्थमाह-नैतदेवमिति ॥ कि प्रधानस्य शाब्दृत्वं तात्पर्यवृत्या कि वा शक्तिगोचरत्वेन? नाघ इत्याह-न पेतदिति॥ 20 "आत्मानं रथिनं विद्धि"इत्यार्य "पुरुषान्न परं किंचित्" इत्यन्तं वाक्यं परमात्मविज्ञानपरमेव, "निचाय्य तं मृत्युमुख्ात्म्रमु्यते" इति फलश्रव- णादिति भावः। नतु प्रधानस्येह प्रत्यभि्चायमानत्वात् तत्र तात्पर्ये कल्प्यत हत्याशडयाह -न तत्नेति । विशेषप्रत्य मिज्ञापकाभावाश्ाव्यक्कशब्दस्य तत्र

१. A omits मह् ... वद ३.A. नात्रेति २. A omits किज्

319

[म.१. पा. ४. सु.१.

भाष्यम्

मिति यौगिकत्वादन्यस्मिन्पि सूक्ष्मे सुदुर्लक्ष्ये च मयुज्यते; न पायं कस्मिंशिद्रद :: या तु प्रधानवादिनां रूढिः सा तेषामेव पारिभाषिकी सती न वेदार्थनिरूपणे कारणभावं प्रतिपद्ते। न च क्ममात्सामा- 5 न्यात्समानार्थप्रतिपच्तिर्भवति, असति तद्रपप्रत्यभिज्ञाने; न सम्स्थाने गां पश्यम्रश्वोऽयमित्यमूठोऽध्यवस्यति। प्रकरणनिरूपणायां चात न परपरिकल्पितं प्रधानं प्रतीयते, शरीररूपकविन्यस्तमृहीते: शरीरं बवत्र रथरूपकविन्यस्तमव्यक्तशब्देन परिगृक्षते; कुतः १ प्रकरणात्परिशषेषाच। तथा वनन्तरातीतो ग्रन्थ आत्मशरीरादीनां रथिरयादिरूपककुति दर्श- 10 यति-

"आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। पुद्धि तु सारयिं विद्धि मन: मग्रहमेव च।। इन्द्रियाणि हयानाहुविषयांस्तेषु गोचरान्। आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याडुर्मनीपिणः।।" इति।

15 प्रकेटांर्थविवरणम्

तात्पर्ये कल्पयितुं शाक्यत इत्यर्थः। ननु प्रधानेऽव्यकशब्दस्य रूढत्वाषकक्ति- गोबरत्वेनैष शाष्तृत्वमित्याशङ्याह-न चाय कस्मिशिदिति ॥ बृद्धव्य- बहारेडसिद्वम् : नाप्यखण्ड: शब्दोSयमित्यर्थ:। ननु सांख्यै रढिरज्गीकृतेस्या- 20 शङ्पाइ-या स्वति । पुरुषकृतः संकेतो नानादिवेदार्थनिर्धारणे हेतु- रित्यर्थ:। मतु सार्तक्रमसाइश्येन प्रत्यभिन्ञायत इत्युक्तम्, ताह-न च क्रममातिति ॥ इतम न प्रधानमव्यकशष्य्वाच्यमित्याह-प्रकरणनिरूप- णार्यां चेति।। प्रकरणं विविष्य दर्शयति-तथा हीत्यादिना ॥ रथि- रथांदिसामान्यकल्पनं रूपभुप्ति:। प्रभहमश्वरशनां तेष्विति। तेषामिन्द्रि- 25 वार्जां विषयान् शब्दादीन हयानां गोचराम्मार्गानाडुः। रयरूपकल्पनां दर्श- 320

मकटायेविवरणम्

भाष्यम् तैश्रेन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति, संयतैस्त्वध्वनः पारं तहिष्णोः परमं पदमामोति-इति दर्शायेत्वा, किं तदध्वनः पारं विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाह्कायां तेभ्य एव पकृतेभ्य इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं तदिष्णोः परम पद दर्शयति- 5

"इन्द्रियेभ्यः परा बर्था अर्थेभ्यक्ष परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्युद्धेरात्मा महान्पर:।। महतः परमव्यक्तमव्यक्तारपुरुष: पर:। पुरुषात् परं किंचित्सा काठ्ठा सा परा गतिः ॥" इति। तल य एवेन्द्रियादय: पूर्वस्यां रथरूपककल्पनायामश्वादिभावेन प्रकृता:, 10 त एवेह परिगृद्ान्ते प्रकृतहानामकृतमक्रियापरिहाराय। तल्नेन्द्रियमनो- बुद्धयस्तावत्पूर्वतेह च समानशब्दा एव; अर्था ये शब्दादयो विषया इन्द्रियहयगोचरत्वेन निर्दिष्टाः, तेषां चेन्द्रियेभ्यः परत्वम्। 'इन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वम्' इति श्रुतिमसिद्धेः।

प्रकटार्थविवरणम् 15

पिश्वा कि दर्शितमित्याशङ्याह-तैश्चेन्द्रियादिभिरिनि॥ ननु पूर्षवाक्य- विलक्षणक्मदर्शनादन्ये एव पदार्था अन्रोग्यन्त इत्याशङ्कयाह- तत्र य एवेति ॥ एवं प्रकरणशुद्धि कत्वा पेरिशेषमुपक्रमते-तैत्रेन्द्रियमन इति॥ पूर्वत्र परिशिष्ट शरीरमुत्तरत्र परिशिष्टेनाव्य क्पदेनामिधातव्यमिति भाव:। नतु उत्तरोस्रपरत्वामिधानं केनाभिप्रायेण? भरेष्ठत्वामिन्रायेणेत्याह- 20 अर्था ये शब्दादय इति। इष्द्रियाणां श्रह्कत्वं विषयाधीनेमिति विषया- नामतिभ्राहकरवं[म्रहत्यं । विवक्षितमिति भाव:। श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धा वा हैरण्य- गर्भी बुदधिर्हिरण्यगर्भाभेदेन म्हादिशब्दवाच्या महानात्मेत्युच्यत इत्ाह-

. १. T and Ti. विशेष ३. A. धीनमिति ग्रहत्मविवक्षित २. A omits तत्र

321

[भ. १. पा. ४. सु. १.

गाष्यम्

विषयेभ्यक्ष मनसः परत्वम्, मनोमूलत्वाद्विषयेन्द्रियव्यवहारस्य; मन- सस्तृ परा बुद्धि :- बुद्धि बारुहय भोग्यजातं भोक्तारमुपसर्पति; बुद्धे- रात्मा महान्पर :- यः सः "आत्मानं रथिनं विद्धि" इति रथित्वेनो- 5 पक्षिप्तः। कुतः! आत्मशब्दात, भोक्तुश्च भोगोपकरणात्परत्वोपपत्तेः; महत्वं चास्य स्वागित्वादुपपत्रम् । अथ वा

"मनो महान्मतिर्ब्रह्मा पूर्वुद्धि: ख्यातिर्रीश्वरः । प्रज्ञा संविच्चितिश्चैव स्मृतिश्र परिपठयते॥"

इति स्मृतेः, "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति 10 तस्मै" इति च श्रुतेः या प्रथमजस्य डिरण्यगर्भस्य बुद्धि: सा सर्वासा बुद्धीनां परमा प्रतिष्ठा ; सेह महानात्मेत्युच्यते। सा च पूर्वत्र बुद्धि- ग्रहणेनैव ग्ृहीता सती हिरुगिहोपदिश्यते, तस्या अप्यस्मदीयाभ्यो बुद्धिभ्यः परत्वोपपत्तेः; एतस्मिस्तु पक्षे परमात्मविषयेणैव परेण पुरुषग्रहणेन रथिन आत्मनो ग्रहणं द्रष्टव्यम्, परमार्थतस्तु परमात्म- 5 विज्ञानात्मनोर्भेदाभावात। तदेवं शरीरमेवैकं परिशिष्यते; तेष्वित- राणीन्द्रियादीनि प्रकृतान्येव परमपददिदर्शयिषया समनुक्रामन्परिशिष्य- माणेनेह्ान्त्येनाव्यक्तशब्देन परिशिष्यमाणं प्रकृतं शरीरं दर्शयतीति गम्यते। शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवदनासंयुक्तस्य हविद्यावतो भोत्तु:

प्रकटार्थविवरणम्

20 अथ वेति ॥ नन्वप्रक्रान्ता सा कथमुच्यत इत्याशङ्कयाह-सा च पूर्वत्रेति॥ हिरुक पृथक्। तर्ह्यांत्मापि रथी परिशिष्टः स्यादित्याशङ्कयाह-एतस्मिस्तु पक्ष इति ।। उपसंहरति-तदेवमिति ॥ ननु शरीरादिप्रतिपादने फला- भावात् किमर्थे तत्प्रतिपाधत इस्याशङ्याह-शरीरेन्द्रियमनोबुद्धीति॥ 322

आनुमानिकाधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् शरीरादीनां रथादिरूपककल्पनया संसारमोक्षगतिनिरूपणेन प्रत्य- गात्मत्रस्मावगतिरिह विवक्षिता; तथा च "एष सर्वेंषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वउयया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः॥" 5 इति वैष्णवस्य परमपदस्य दुरवगमत्वमुक्त्वा तदवगमार्य योगं दर्स- पति- "यच्छेद्वा खनसी प्राज्ञस्तदच्छेज्व्ञान आत्मनि । ज्ञानप्रात्मनि महति नियच्छेत्तदच्छेच्छान्त आत्मनि।।" इति। एतदुक्तं भवति-वाचं मनसि संयच्छेत् वागादिबाह्येन्द्रियव्या- 10 पारमुत्सज्य मनोमात्रेणावतिष्ठेत; मनोऽपि विषयविकल्पाभिमुखं विकल्पदोषदर्शनेन ज्ञानशब्दोदितायां बुद्धावध्यवसायस्भावायां धार- येत्; तामपि बुद्धिं महत्यात्मनि भोक्तर्यग्रयायां वा बुद्धौ सूक्ष्मतापाद- नेन नियच्छेत्; महान्तं त्वात्मानं शान्त आत्मनि प्रकरणवति परस्मिन्पु- रुषे परस्यां काष्ठायां प्रतिष्ठापयेदिति च । तदेवं पूर्वापरालोचनायां 15 नास्त्यत्न परपरिकल्पितस्य प्रधानस्यावकाशः ।। सूक्ष्म तु तदर्दत्वात्ं॥ १-४-२। उक्तमेतत्-प्रकरणपरिशेषाभ्यां शरीरमव्यक्तशब्दं न प्रधानमिति; इदमिदानीमाशङ्यते-कथमव्यक्तशब्दाईत्वं शरीरस्य, यावता स्थूळ- प्रकटार्थविवरणम् 20 इतञ्च परमात्मावगतिरेवात्र विवाक्षिता न प्रधानावागतिरित्याह-तथा च एष इति ॥ "दर्शयति च" इति सूत्रपदस्य अर्थोऽनेन पुनः दर्शितः। वागित्यत्र द्वितीयालोपश्छान्दसः ॥ सूक्ष्मं तु तदईत्वाद ।। शङ्कोत्तरत्वेन सूत्रं व्याचष्टे-उक्तमेतदित्यादिना । कार्यकरणयोरमे- 25 दामिप्रायण कारणवाचकोऽव्यक्तशब्द: कार्ये प्रयुक्त :; तशोदाहरणं यथा

323

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [भ. १. पा.४. सू.२.

भाष्यम्

त्वात्स्पष्टतरमिरद शरीरं व्यक्तशव्दाईम्; अस्पष्टवचनस्त्वव्यक्तशब्द इति अत उत्तरमुच्यते-सूक्ष्मं त्विह कारणात्मना शरीरं विवक्ष्यते, सूक्ष्म स्याव्यक्तशब्दाई त्वात यद्यपि स्थूलमिदं शरीरं न स्वयमव्यक्त- 5 शब्दमईति, तथापि तस्य त्वारम्भकं भूतसूक्ष्ममव्यक्तशब्दमर्दति; प्रकृति- शब्दश् विकारे दृष्टः, यथा "गोभि: श्रीणीत मत्सरम्" इति। श्रुतिश्र-"तद्धेदं तर्हाव्याकृतमासीत्" इतीदमेव व्याकृतनामरूपवि- भिनं जगत्मागवस्थार्यां परित्यक्तव्याकृतनामरूपं बीजशत्तयवस्थमव्यक्त- शब्दयोग्यं दर्शयति॥

10 तदधीनत्वादर्थवत्॥ १-४-३॥

अत्राह-यदि जगदिदमनभिव्यक्तनामरूपं बीजात्मकं भागवस्थ- मव्यक्तशब्दाईमभ्युपगम्येत, तदात्मना च शरीरस्याप्यव्यक्तशव्दाईत्वं प्रतिज्ञायेत, स एव तर्हि प्रधानकारणवाद एवं सत्यापद्येत; अस्यैव जगतः पागवस्थायाः प्रधानत्वेनाभ्युपगमादिति। अत्ोच्यते-यदि वयं 15 स्वतन्त्रां कांचित्मागवस्थां जगतः कारणत्वेनाभ्युपगच्छेम, मसञ्जयेम तदा प्धानकारणवादम्; परमेश्वराधीना त्वियमस्माभि: भागवस्था जगतोऽभ्युपगम्यते, न स्वतन्त्रा; सा चावश्याभ्युपगन्तव्या; अर्थवती

प्रकटार्थविवरणम् गोभि: गोविकारेण पयसा श्रीर्णीत विकारापनं कुर्यात् मत्सरं सोममित्यर्थः। 20 अमेदाभिप्रायेण कार्यस्याव्यक्तशम्दवाच्यत्वे श्रुतिमाह-श्रुतिश्वेति॥

तदधीनत्वादर्थवत्।।

मतसाम्यमाशङ्कते-अत्ाहंत्यादिना। सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्यां महद्वै- लक्षण्यमाह-अत्नोच्यत इत्यादिना ॥ सा च अविक्रियस्य साक्षात् जगत्त्न- छृस्वानुपपत्ते: अवश्याश्रयणीयेत्याह-सा चावश्येति ।। नन्वक्रियस्यापि

324

मानुमानिकाधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाध्यम् हि सा ; न हि तया विना परमेश्वरस्य स्रष्टृत्वं सिद्धयति, शक्तिरहितस्य तस्य पवृत्यनुपपतेः; मुक्तानां च पुनरनुत्पचि: ; इतः १ विद्यया तस्या बीजशक्तेर्दाहात्; अविधयात्मिका हि बीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया मायामयी महासुपतिः, यस्यां स्वरूपप्रतिबोधरहिताः 5 शेरते संसारिणो जीवा :; तदेतदव्यक्तं कचिदाकाशशब्दनिर्दिष्टम्- "एतस्मि्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च" इति श्रुतेः । कचि- दक्षरशब्दोदितम्-"अक्षरात्परतः परः" इति श्रुतेः; कचिन्मायेति सूचितम्-"मार्यां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" इति मन्त्रवर्णात; अव्यक्ता हि माया, तत्वान्यत्वनिरूपणस्याशक्यत्वात्; 10

प्रकटार्थेविवरणम् यदि मायया स्रधृत्वं तह मुक्तानामपि तयैय कि न बन्ध इत्याशङ्कयाह- मुक्तानां चेति ॥ तस्या मायाया मुक्तं प्रति बीजशक्तेरविद्यावाच्याया दाहादित्यर्थ:। उक्तमेत्र स्पष्टयति-अविद्यात्मिका हीति ।। जीवो- पाधेर्मायाप्रदेशस्य विद्यापनोद्यतया अविद्याशव्द्वाध्यस्य मायातादात्म्यात् 15 मायाप्यविद्यात्मिकेस्यर्थः। न केवलं श्रुतार्थापत्तिसिद्धा माया, मनेक- श्रुतिसिद्धापि भवतीत्याह-तदेतदव्यक्तमिति ॥ न च सांशत्वे कार्यत्व- प्रसङ्गश्वोद्ां मीमांसकै:, क्षित्यादौ व्यभिचारात्; नापि नैयायिकैः, कल्पित- प्रदेशवत्वेऽप्याकाशस्यानादित्वाभ्युपगमात्, द्रव्यस्य द्रव्यान्तरसमवेतस्य सावयवत्वस्याभ्युपगमात् : खपक्षेऽपि मायातिरिक्तमेव जडं दश्यम्, यथा 20 कार्यम्; सांशमपि तथा। तथ् त्रिगुणत्वयुगपद्नेकपरिणामित्वादिवलादाश्रय- णीयमुर्तम्।। उक्तं हि- "प्रमाणवन्स्यद ष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यापे। वालाभशतभागोऽपि न कल्प्यो निष्प्माणकः ॥।" इति। मानन्स्यान्र क्रमेण सयप्रसङ्गः। सत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्वचनीयत्वात्सा्यक- 25 शब्दाही भवतीस्याह-अव्यक्ता हि मायेति ॥ कथं तंर्हि परत्वाभिमानमुप-

१. A. भविद्या हीवि. ३. T omits अहा. २. A omits द्रव्यस्य ... पगमात्

325

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [म. १. पा. ४. सू. ३.

भाष्यम् तदिदम् "महतः परमव्यक्तम्" इत्युक्तमव्यक्तपभवत्वान्महतः, यदा हैरण्यगर्भी बुद्धिर्महान्; यदा तु जीवो महान् तदाप्यव्यक्ताधीनत्वा- ज्जीवभावस्य "महतः परमव्यक्तम्" इत्युक्तम् । अविद्या हाव्यक्तम् । 5 अविद्यावत्वेनैव जीवस्य सर्वः संव्यवहारः संततो वर्तते; तच्चाव्यक्त- गतं महतः परत्वमभेदोपचारात्तद्विकारे शरीरे परिकल्प्यते : सत्यपि शरीरवदिन्द्रियादीनां तद्विकारत्वाविशेषे शरीरस्यैवाभेदोपचारादव्यक्त- शब्देन ग्रहणम् इन्द्रियादीनां स्वशब्दैरेव गृहीतत्वात्परिशिष्टत्वाच्च श्रीरस्य ।।

10 अन्ये तु वर्णयन्ति-द्विविधं हि शरीरं स्थूलं सूक्ष्मं च । स्थूलं यदिदमुपलभ्यते; सूक्ष्मं यदुत्तरत्र वक्ष्यते-"तदन्तरप्रतिपचौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्" इति । तच्चोभयमपि शरीरम- विशेषात्पूर्वत्र रथत्वेन संकीर्तितम्; इह तु सूक्ष्ममव्यक्तशब्देन परि- ग्रृहाते, सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दाईत्वात्; तदधीनत्वाच्च बन्धमोक्षव्यवहा-

15 प्रकटार्थविवरणम्

पद्यत इत्याशङ्कयाह-तदिदं महत इति ॥ मायाप्रदेशे ह्यविद्यायां प्रति- बिम्बितं चैतन्यं जीवसंकां लभते। औपाधिकस्योपाध्यधनित्वात् जीवादपि मायायाः परत्वाभिधानमुपपन्नमित्यर्थः । नन्वस्त्वविद्याया महतः परत्वम्; तथापि न शरीरस्येत्याशङ्कयाह-तच्चाव्यक्तगतमिति ॥ नन्विन्द्रियादीना- 20 मपि मायाकार्यत्वाविशेषात् किमित्यव्यक्तशब्देनाम्रहणमित्याशङ्कयाह- सत्यपीति।

एवं खाभिप्रायेण सूत्रवूयं व्याख्याय वृत्तिकारव्वाख्यानमनुवदृति- अन्ये तु वर्णयन्तीति । स्थूलदेहारम्भकं शुक्कशोणितसूक्ष्मावयवभूतं सूक्षमं नाम प्रतिजीवमसाधारणं वतते देदान्तरप्रतिपत्तौ येन संपरिष्वक्तो जीवो गच्छति 25 तदभिप्रायेण "सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्" इति सुत्रम्। कथं तर्हि तस्य जीवात्परत्व- मित्याशङ्कय "तदधीनत्वान" इति द्वितीयसूत्रं प्रवृत्तम्। "अर्थवत्"इति 326

आतुमानिकाधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

रस्य जीवासस्य परत्वम्: यथार्थाधीनत्वादिन्द्रियव्यापारस्येन्द्रियेभ्य: परत्वमर्थानामिति। तैस्त्वेतट्वक्तव्यम्-अविशेषेण शरीरद्वयस्य पूर्वत रथत्वेन संकीर्तितत्वाव समानयोः प्रकृतत्वपरिशिष्टत्वयोः कथं सूक्ष्म- मेव शरीरमिह गृह्लते न पुनः स्थूलमपीति। आम्नातस्यार्थ प्रतिपतुं 5 प्रभवाम:, नाम्नातं पर्यनुयोक्तुम्, आम्नातं चाव्यक्तपदं सूक्ष्ममेव प्रतिपादयितुं शक्रोति, नेतरत् व्यक्तत्वात्तस्येति चेद, न, एकवाक्यता- धीनत्वादर्थपतिपत्तेः; न हीमे पूर्वोत्तरे आम्नाते एकवाक्यतामनापद कश्चिदर्ये प्रतिपादयतः; प्रकृतहानापकृतपक्रियापसङ्गात्; न चाकाहा- मन्तरेणैकवाक्यताप्रतिपततरस्ति ; तत्राविभ्निष्टायां शरीरद्वयस्य ग्राह्मत्वा- 10 काह्ायां यथाकाह संबन्धेऽनभ्युपगम्यमान एकवाक्यतैव बाधिता

प्रकटार्थविवरणम्

सूत्रभागं व्याचष्टे-पयेति। तत्र न तावत् शरीरशब्दो भूतसूक्ष्मं वकुं शक:, तन्रागृहीतसङ्गतित्वात्; त्रवीतु वा; तथापि प्रकृतहानं प्रसज्यत इत्याह- तैस्त्वेतद्वक्तव्यमिति ।। अव्यक्तशब्दवलेन प्रकृतश्ानं क्रियत इत्याह-आम्ना- 15 तस्यार्थमिति । पूर्वोत्तरास्जानयोरेकवाक्यताधीनत्वात् अर्थप्रतिपत्ते: तव च तद्भावात् कृतस्तरामर्थप्रतिपत्तिः! कुतस्तमामव्यकशब्डबलेन स्थूलकलेबर- परित्याग इस्याह-नेति ॥ एकवाक्यताधीनार्थप्रतिपत्तिरित्यतदेव कुत इत्याशङ्कयाह-न हीमे इति॥ शरीरशब्दस्य स्थूलशरीरे रूढत्वात् तस्य प्रक्- तस्य प्रहाणं भूतसूक्ष्मस्य त्वप्नकृतस्याव्यक्तशष्द्रवाच्यत्वात् प्रक्रिया निष्प्रमाणिका 20 प्रसज्यत इत्यर्थ: । अस्तु तर्हि पकवाक्यतेत्याशङ्कयाह-न चाकाक्ञामिति॥ यतरैकवाक्यता तत्रकाह्कापूर्विकैव; यथा कर्तव्यस्य इतिकर्तव्यताकाङ्या प्रया- जादिवाक्यान्वय इत्यर्थ। अस्तु तर्हाव्यक्तपदस्याप्रसिद्धार्थस्य वाच्याकाह्लायां प्रकृतशरीरसंबन्ध इस्याशङ्याह-तत्नाविशिष्टायामिति । ननु शराद्यस्य प्रकतत्वाविशेषेऽपि वैराग्यविषयतया परिशोधनप्रयोजनवशेन सुक्ष्ममेवाव्यक- 25 327

व्र ससत्र भा्यव्यारूया नम् [अ. १. पा. ४. सू. ३.

भाध्यम् भवति, कुत आम्नातस्यार्थप्रतिपत्तिः१ न चैवं मन्तव्यं दाशोघत्वा- त्सूक्ष्मस्यैव शरीरस्येह ग्रहणम्, स्थूकस्य तु दृष्टबीभत्सतया सुशोधत्वाद- ग्रहणमिति ; यतो नैवेह शोधनं कस्यचिद्विवक्ष्यते; न ह्वत्र शोधन- 5 विधायि किंचिदाख्यातमस्ति ; अनन्तरनिर्दिष्टत्वात्तु किं तद्विष्णोः परमं पदमितीदमिह विवक्ष्यते; तथाहीदमस्मात्परमिदमस्मात्परमित्यु- कत्वा, "पुरुषान्र परं किंचित्" इत्याह। सर्वथापि त्वानुमानिक- निराकरणोपपत्तेः तथा नामास्तु; न नः किंचिच्छिद्यते॥

10 ज्ञेयत्वेन च सांख्येः प्रधानं स्मर्यते गुणपुरुषान्तरज्ञानात्कैवल्य- मिति वदंद्भिः। न हि गुणस्वरूपमज्ञात्वा गुणेभ्यः पुरुषस्यान्तरं शक्यं ज्ञातुमिति; कचिच्च विभूतिविशेषप्राप्तये प्रधानं ज्ञेयमिति स्मरन्ति; न चेदमिहाव्यक्तं ज्ञेयत्वेनोच्यते; पदमात्रं व्व्यक्तशब्दः, नेहाव्यक्तं प्रकटार्थविवरणम् 16 शब्देनोपादीयते, न स्थूलमिस्याशङ्कयाह-न चैवं मन्तव्यमिति। स्पष्टदोषा तुपलम्भेन दुःखेन शोधोऽस्यंति दुःशोधम्। दौर्गन्ध्यादिदापावलम्बेन दष्टा बी- भत्सा घृणा यरिंमिस्तदृष्टबीभत्सं तस्य भावस्तत्ता तथा। वैराग्यविषयत्वेन सुनि रूप्यत्वाद्भ्रहणमिति न मन्तव्यम् । इदानीमभ्युपगम्याह-सर्वथापीति ॥ ज्ञेयत्वावचनाच्च।।

20 कि च क्षेयत्वेनानुपदेशादपि न प्रधानमिह विवक्षितमित्याह-ज्ेयत्वेनेति।। सत्त्वादिगुणानां साम्यावस्था प्रधानं गुण उच्यते: तस्मात्पुरुषस्यान्तरज्ञानात् विवेकज्ञानादित्यर्थः । न केवलं विवेकग्रहणे प्रतियोगित्वेन शेयत्वं प्रकृति- लयादिफलसिद्धये चोपास्यत्वमिष्टमित्याह-कचिश्चेति ॥ ननु मा भूद्ेदे ज्ातव्यत्वेनोपदेश :; तथापि अव्यकपदादस्ति तज्जानजन्मेत्याशङ्याद- 328

मकटार्विवरनम्

भाष्यम्

झञातव्यमुपासितव्यंचेति वाक्यमस्ति; न चानुपदिष्टं पदार्यज्ञानं पुरुषार्थमिति शक्यं प्रतिपतुम्; तस्मादपि नाव्यक्तशब्देन पधानमभि- धीयते; अस्माकं तु रथरूपककप्नशरीराधयनुसरणेन विष्णोरेव परमं पदं दर्शयितुमयमुपन्यास इत्यनवद्यम्।। 5

वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात्॥ १-४-५॥

अव्नाह सांख्य :- "वेयत्वावचनात्" इत्यसिदम्; कथम्! भयते सुत्तरत्राव्यक्तशब्दोदितस्य प्रधानस्य ज्ेयत्ववचनम्- "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवञ्च यद्। अनादयनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युसुखात्ममुच्यते।।" 10 इति। अत्र हि याहशं शब्दादिहीनं प्रधानं महतः परं स्मृतौ निरूपितम्, तादृशमेव निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम्; तस्मात्मधानमेवेदम्; तदेव चाव्यक्त- शब्दनिर्दिष्टमिति । अत्र ब्रूम :- नेह प्रधानं निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम्। प्राज्ञो हीह परमात्मा निचाय्यत्वेत निर्दिष्ट इति गम्यते; कुतः१ 15 प्रकरणात। प्राज्ञस्य हि प्रकरणं विततं बतते। "पुरुषान्र परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इत्यादिनिर्देशात; "एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा

प्रकटार्थविवरणम्

न चानुपदिष्टमिति ।। विध्यायत्तत्वात् अटष्टफलसिद्धेरित्यर्य:। तर्हि तवापि शरीयस्य शेयत्वेनानुपदेशान्न फलसिद्धिरित्याशङ्थाइ-अस्मा्कं 20 त्वति॥ वदतीति चे भाज्ो हि प्रकरणात् ।।

"सेयत्वावचनाथ" इत्यस्यासिद्धतामाशङ्क्य परिहरति-वद्तीति वेदिति।!

329 42

[र. १. पा. ४. स.५.

भाष्यम् न प्रकाशते" इति च दुर्शानत्ववचनेन तस्यैव ज्ञेयत्वाकालणाद्। "यच्छेद्वाख्यनसी प्राङ्ः" इति च तज्ज्ञानायैव वागादिसंयमस्य विहितत्वात् : मृत्युमुखपरमोक्षणफळत्वाच्। न हि प्रधानमात्रं निचाय्य 5 मृत्युमुखात्मसुच्यत इति सांख्यैरिष्यते। चेतनात्मविज्ञानाद्धि मृत्यु- सुखात्मसुच्यते इति तेषामभ्युपगम :; सर्वेषु वेदान्तेषु भाज्ञस्यैवात्मनो- Sशब्दादिधर्मत्वमभिलप्यते; तस्मान्न प्रधानस्यात ज्ञेयत्वमव्यक्तशब्द- निर्दिष्टत्वं वा ॥ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्॥ १-४-६॥ 10 इतश्च न प्रधानस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वं ज्ेयत्व्रं वा यस्मात तयाणा- मेव पदार्थानाममिजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे कठवल्लीपु वरपदान सामर्थ्याद्क्तव्यतयोपन्यासो दश्यते; तद्विषय एव च प्रश्नः; नातो- जन्यस्य प्रश्न उपन्यासो वास्ति; तत्र तावत् "स त्वमनिं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो मबूहि तं श्रद्दधानाय महाम्।" इत्यभिविषयः प्रश्न :; 15 "येयं परेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विधामनुशिष्टस्त्वयाइं वराणामेम वरस्तृतीयः ।" इति जीवविषयः प्रश्नः।

अन्यत्न भूताच्च भव्याच यततत्पश्यसि तद्रद।।" 20 प्रकटार्थविवरणम् त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः न थ।। त्रयाणां मृत्योरुपन्यासः । प्रश्न् नचिकेतस एवमेवाचकल्पते, न प्रधान- विवसायामित्याह-त्रयाणामेवेति ॥ क्रमेण प्रश्नत्रयं पठति-तत्र ताव- दिति ॥ मो मृत्यो र एवं स्वर्ग्ये सवर्गहेतुममिमध्येषि सरसीतर्यः। तरितय- 330

आतुमामिकाधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इति परमात्मविषयः । प्रतिवचनमपि "लोकादिममनिं तम्रुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वां।" इत्यग्रिविषयम्। "हन्त त इदं प्रवश्यामि गुझं ब्रह्म सनातनम्। यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ।। 5 योनिमन्ये प्रपदन्ते शरीरत्वाय देहिनः। स्थाणुमन्येनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्चतम्।।" इति व्यवहितं जीवविषयम्; "न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इत्यादिबहुमपञ्चं परमात्मविषयम्। नैवं प्रधानविषयः प्रश्नोऽस्ति । अपृष्टत्वाच्चानुपन्यसनीयत्वं तस्पेति। 10

अत्ाइ-योऽयमात्मविषयः प्रश्नः "येयं मेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीति" किं स एवायम् "अन्यत्र धर्मादन्यत्ाघर्माद" इति पुनरन- कृष्यते, किं वा ततोऽन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्यत इति । किं चातः? स एवायं प्रश्नः पुनरनुकृष्यत इति यधच्यते, तदा दयोरात्मविषययोः प्रकटार्थवितरणम् 15

विषयं प्रतिवचनं व क्रमेणाह-पतिवचनमपीति ॥ भूरादिलोकदि प्रथमजं सें पृष्टममि तसै नचिकेतसे मृत्युरुवाच या रष्टकाश्ेतव्या:, यावतीर्याव- ससंस्याकाः, येन वा प्रकारेण तत्सर्वमुवाधेति भ्रुतेः वचनम्। "हन्त त इदं प्रवस्यामि" इस्यनेन अ्रह्मविषयोपदेशप्रतिक्ञापनेन व्यवहितं जीवविषयं प्रतिषचनम् "यथां च मरणं प्राप्य" इत्यादि॥ यथाश्चतमिति ॥ येन याडशं 20 देवताविज्ञानमतुष्ठितं स तदनुरूपामेव योनि प्राम्ोतीत्यर्थः॥ किमेक पवात्मविषय: प्रश्नः किवा द्वाविति पूर्वपक्षी विकल्पयति- अव्नाहेति ॥ सिद्धान्सवाइ-कि चात इति ॥ अत इति सप्म्यर्थे तसिः । एक: प्रभ्: इस्यस्मिन पक्षे कि दूषणं प्रश्नद्वये वा किमित्यर्थः। प्रथमविकल्पे सुत्रम- सकतम्; द्वितीये प्रधानामिधानेऽव्यदोष इत्याइ-स एवायमित्यादिना॥ 25

831

अ्रथ्यसत्रभाष्यव्यालयानम् [न. १.पा.४. सु. ६.

भाष्यम् मरश्नयोरेकतापचेरग्रिविषय आत्मविषयश्च द्वावेव पश्नावित्यतो न वक्तव्यं त्रयाणां प्रश्नोपन्यासाविति; अथान्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाध्यत इत्यु- च्येत, ततो यथैव वरप्दानव्यतिरेकेण म्रश्नकल्पनायामदोषः, एवं 5 प्रश्नव्यतिरेकेणापि प्रधानोपन्यासकल्पनायामदोषः स्यादिति ॥

अत्रोच्यते-नैवं वयमिह वरपदानव्यतिरेकेण प्रश्नं कंचित्कल्प- याम: वाक्योपकमसामर्थ्याद; वरप्रदानोपक्रमा हि मृत्युनचिकेत :- संवादरूपा वाक्यप्रवृत्तिरा समाप्ेः कठवल्लीना लक्ष्यते; मृत्यु: किळ नचिकेतसे पित्रा परहिताय त्रीन्वरान्पददौ; नचिकेता: किल तेषां 10 प्रथमेन वरेण पितु: सौमनस्यं वत्रे, द्वितीयेनाग्निविद्याम्, तृतीयेनात्म- विद्याम्, "येयं पेते" इति "वराणामेष वरस्तृतीयः" इति लिज्गाद। तत्न यदि "अन्यत्न धर्मात्" इत्यन्योऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्येत ततो वरप्रदानव्यतिरेकेणापि प्रश्नकल्पनाद्वाक्यं बाध्येत। ननु प्रष्टव्यभेदाद- पूर्वोडयं प्श्नो भवितुमरईति ; पूर्वों हि प्रश्नो जीवविषयः, येयं प्रेते विचि- 15 कित्सा मनुष्येऽस्ति नास्तीति विचिकित्साभिधानात; जीवश्च धर्मादि- गोचरत्वान् "अन्यत्न धर्मात्" इति प्श्नमईति। प्राज्ञस्तु धर्माद्यती- तत्वात् "अन्यल धर्मात्" इति प्रश्नमईति। प्रश्नच्छाया च न समाना लक्ष्यते, पूर्वस्यास्तित्वनास्तित्वविषयत्वाद; उत्तरस्य धर्मा- दतीतवस्तुविषयत्वाच्च ; तस्मात्परत्यभिज्ञानाभावात्मश्नभेद :; न पूर्वस्यै-

20 प्रकटार्थविवरणम् यदि वरव्यतिरेक्ेणापूर्व प्रश्नं वयं कल्पयाम: तदा प्रधानाभिधानमपि स्याल् न तु तथेति प्रथमविकल्पाङ्गीकारेण परिहरति-अत्ोच्यत इत्यादिना ॥ आत्म- विषयप्रश्नस्य एकतामाक्षिपति-नन्विति ॥ न केवलं धर्मादियुक्ततद्विरदि- तत्वरूपेण प्रष्टव्ययो: भेदात् प्रश्नभेद: ; प्रश्रवाक्यसाहश्यस्याभावादित्याह- 25 प्रश्नछाया चेति ।। प्रष्टव्ययोर्वास्तवभेदात् तावन प्रश्नमेद इस्याह-

१. T. युक्तत्वं तद्विर T,P and TM, युक्ततहिरहिण

332

आनुमानिकाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वोच्तरत्नानुकर्षणमिति चेत् न, जीवपाज्ञयोरेकत्वाभ्युपगमात्; भवेत्म- ष्टव्यभेदात्मश्नभेदो यद्यन्यो जीवः माज्ञात्स्यात्; न त्वन्यत्वमस्ति, "तत्वमसि" इत्यदिश्रुत्यन्तरेभ्यः। इह च "अन्यत्न धर्माद्" इत्यस्य पश्नस्य प्रतिवचनम् "न जायते म्रियते वा विपश्चित" इति जन्ममरण- 5 प्रतिषेधेन प्रतिपाद्यमानं शारीरपरमेश्वरयोरभेदं दर्शयति; सति हि पसक्के प्रतिषेधो भागी भवति; प्रसक्गश्च जन्ममरणयोः शरीरसंस्पर्शा- च्छारीरस्य भवतति, न परमेश्वरस्य; तथा-

"स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति। महान्तं विभुमात्मानं मच्वा धीरो न शोचति ।।" 10 इति सवप्नजागरितदृशो जीवस्यैव महत्वविसुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दर्शयन्र माज्ञादन्यो जीव इति दर्शयति; भाज्ञविज्ञानाद्ि शोकविच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्त :; तथा- "यदेवेह तदमुत्र यदमुत्न तदन्विह। मृत्यो: स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति ।।" 10

प्रकटार्थविंवरणम्

न जीवपाजयोरिति ॥ कि च जन्ममरणप्रतिषेधेनोत्तरं मुवाणो सृत्यु:

चान्यलेति॥ कि च जीवस्यैव विज्ञानेन संसारनिवृत्तिफलश्रवणादृपि तस्य ब्रह्मभावो विवक्षित इत्याद-तथा स्वन्नान्तमिति ॥ अन्तशब्द: सरूपवाची। 20 उभौ खवप्रजागरितस्वभावौ ॥ येनेति ॥ यो जीवोऽनुपश्यति तमेव परिकछेद- भ्रमापोहेन महान्तं झात्वा विद्ञान शोचतीत्यर्थः। भेददर्शनस्य निम्दितत्वाब्य न जीवेश्वरयोः भेदस्तात्त्विक इस्याह-तथा यदेवेहेति ॥ यदेव वैतम्य- मिहाविद्यातत्कार्ये प्रतिबिम्बितं तदेवामुन मायायामपि। यदमुन्न वर्तते तदेवेद्देति स्वरूपैक्ये खिते य: कमम्मिदिहैकरसे सरपे नानेवाल्पमपि नानालं 25 333

[ब. १. पा. ४. सु. ६.

भाष्यम्

इति जीवमाज्ञभेददृष्टिमपत्रदति; तथा जीवविषयस्यास्तित्वना - स्तित्वप्रश्नस्यानन्तरम् "अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व" इत्यारभ्य मृत्युना तैस्तैः कामैः पलोभ्यमानोऽपि नचिकेता यदा न चचाल, 5 तदैनं मृत्युरभ्युदयनिःशयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविद्याविभागपदर्शनेन च "विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त" इति प्रशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसन् यदुवाच- "तं दुर्दशे गूढमनुभविष्टं गुहाहितं गह्रेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ।।" 10 इति, तेनापि जीवपाज्ञयोरभेद एवेह विवक्षित इति गम्यते; यत्पश्ननिभित्तां च प्रशंसां महतीं मृत्योः प्रत्यपद्यत नचिकेता:, यदि

प्रकटार्थविवरणम्

पश्यति स मृत्यो: मारकान्मरणभयमाप्नोतीत्यर्थः। किच जीवविषयप्रश्नसा- नन्तरम् "तं दुर्दर्शम्" इत्यादि यस्मादुवाच मृत्यु: तेनापि हेतुनाभेद एव 15 विवक्षित इति गम्यत इत्युत्तरेणान्वयः । कि कुर्वन्मृत्युरेतदुवाचेत्यपेक्षाया- माह-अन्यं वरमित्यादि ॥ भो नचिकेतः त्वं अन्यं वरं वृणीष्व। किमति- गहनेनात्मविज्ञानेन यत्र देवानामपि न निश्चय इत्यारभ्य "शतायुषः पुत्रपौन्नान् वृर्णाष्व" इस्यादिना तैस्तैः पुत्रादिकामैः प्रलोभ्यमानोऽपि यदात्मक्ञानान्न चलित: तदैनं नचिकेतसं प्रशस्य तदीयं प्रश्नं प्रशंसन्। कथं प्रशंसन्नित्यपेक्षा- 20 यामाह-"अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतेव प्रेयः" इत्यभ्युदयनिःश्रेयसयोः विभाग- प्रदर्शनेन "दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्षाता" इति विद्या विद्याविभागकरणेन चानन्तरम् "विद्याभीप्सित नचिकेतसं मन्ये" अहम्, यस्मात्वां बहवः कामाः यथोपदिष्टा अपि नालोलुपन्त तव लोभमापादितवन्तः इत्येवं प्रशस्येत्यर्थः । किं च प्रसंसाया अपि सार्थकत्वं पूर्वप्रश्नस्यैवानुकर्षे घटत 25 इत्याह-यत्प्रश्ननिमित्तां चेति ॥ एवं तावत्प्रष्टव्यवस्तुभेदनिबन्धनः प्रश्न-

१. A omits गतेति

334

आासुमानिकाचिकरणम् १.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

तें विहाय प्रशंसानन्तरमन्यमेव पश्नमुपक्षिपेत्, अस्थान एव सा सर्वा पशंसा प्रसारिता स्यात्; तस्मात् "येयं मेते" इत्यस्यैव प्रश्नस्यैतदनुकर्षणम् "अन्यत्न धर्मात्" इति। यत्तु प्रश्नच्छायावैलक्षण्यमुक्तं तददूषणम्, तदीयस्यैव विशेषस्य पुनः पृच्छयमानत्वात; पूर्वत हि देहादिव्यति- 5 रिक्तस्यात्मनोऽस्तित्वं पृष्टम्, उत्तरत्न तु तस्यैवासंसारित्वं पृच्छ्यत इति; यावद्धयविद्या न निवर्तते तावद्धर्मादिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं च न निवर्तते, तन्निवृत्तौ तु प्राज्ञ एव "तत्वमसि" इति श्ुत्या पत्याय्यते; न चाविद्यावच्चे तदपगमे च वस्तुनः कश्चिद्विशोपोऽस्ति; यथा कश्चित्संतमसे पतितां कांचिद्रज्जुमहिं मन्यमानो भीतो वेपमान: पला- 10 यते, तं चापरो बयात् 'माभैषीनीयमही रज्जुरेव' इति, स च तदुप- श्ुत्याहिकृतं भयमुत्सजद्वेपथुं पलायनं च, न त्वहिबुद्धिकाले तदपगमकाले च वस्तुनः कश्विद्विशेष: स्यात् तथैवैतदपि द्रष्टव्यम्; ततश्च "न जायते घ्रियते वा" इत्येवमाद्यि भवत्यस्तित्वप्रश्नस्य प्रतिवचनम्। सूत्नं त्वविद्याक्पितजीवपाज्ञभेदापेक्षया योजयितव्यम्। एकत्वेऽपि ह्वात्म-15 विषयस्य प्रश्नस्य प्रायणावस्थायां देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्रविचिकरित्स- नात्कतृत्वादिसंसारस्वभावानपोहनाच्च पूर्वस्य पर्यायस्य जीवविषयत्व-

प्रकटार्थविवरणम्

भेदो नास्तीत्युपपाद्य यद्चनव्यक्तेरन्यथात्वं दश्यते तस्य गर्ति वक्तुमुप- क्मते-यत्तु पश्नच्छायेति।। ननु पूर्वमविद्यावत्वं पश्चात् विद्याव्त्यं चेत्तर्हि 20 अविद्यानपगमे विद्योदये च वस्तुनि कश्चिद्विकारो वक्तव्य :; तथा क्षीरवद- नित्यतमित्याशङ्कयाह-न चाविद्यावच्े इति ॥ विद्योदयोऽय्यात्मन उपा- धिमदिस्नैव; तत्कृतश्वाविद्यास्तमयो ऽप्यनिर्वाच्य एव, नात्मगतः कक्षन विकार इति भावः। यस्मादविद्याकृतसंसारभावाभावयोरपि स्तो निर्विकारं तस्मास्तात्विकमरणाभावात् मरणनिमित्तं नास्तित्वाशङ्गाभावादस्तित्वमेव 25 प्रतिपादितं भवतीत्याह-ततश्चेति ।। कथं तहि त्रयाणामिति जुतमिस्या- शङ्पाह-सूतरं त्विति।।

335

[ब. १. पा. ४. सू. ८.

भाष्यम् सुत्मेक्ष्यते, उत्तरस्य तु धर्माद्यत्ययसंकीर्तनात्माज्विषयत्वमिति। ततञ्च युक्तामिजीवपरमात्मकल्पना ; प्रधानकल्पनार्यां तु न वरपदानं न पश्नो न प्रतिवचनमिति वैषम्यम्।।

5 महद्च् ॥ १-४-७॥ यथा महच्छन्दः सांख्यैः सत्तामालेपि प्रथमजे पयुक्तो न तमेव वैदिकेऽपि प्रयोगेऽभिधत्ते। "बुद्धेरात्मा महान्परः" "महान्तं विभ्ु- मात्मानम्" "वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्" इत्येवमादावात्मशब्द- प्रयोगादिभ्यो हेतुभ्यः तथाव्यक्तशव्दोऽपि न वैदिके प्योगे प्रधान- 10 मभिधातुमईति। अतश्ञ नास्त्यानुमानिकस्य शब्दवच्वम् ॥। चमसवद्विशेषात्॥१-४-८॥

पुनरपि प्रधानवादी अशब्दत्वं प्धानस्यासिद्धमित्याह। कस्मात? मन्तवणांद- "अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णां बहीः प्रजाः सजमानां सरूपा:। 15 अजो हेको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः॥।"इति। अल् हि मन्त्रे लोहितशुक्लकृष्णशब्दै रजःसच्वतमांस्यभिधीयन्ते; लोहितं रजो रञ्जनात्मकत्वात्: शुक्कं सच्वं प्रकाशात्मकत्वाद् ; कृष्णं प्रकटार्थविवरणम्

महद्च ॥

20 कि व महच्छव्दस्य वेदे सांख्याभिमतार्थव्यभिचारदर्शनात् अध्यक्तपढ- स्यापि व्यभिचारं भाषयन्राह-महद्चेति।। चमसवदविशेषाद्।। सङ्गतिमाह-पुनरिति॥ अजामन्त: प्रधानवादस्य मूलं न वेति सम्देदे पूर्वत प्रत्यभिज्ञापकाभावाद्व्यक्तपदं प्रधानपर न मवर्तात्युक्तम्। इद तु 836

समसाधिकरणम् 21

भाज्यम् तम:, आवरणात्मकत्वाद् : ते्षां साम्यावस्था अवयवधर्मर्व्यपदिश्यते- लोहितशुल्लकृष्णेति ; न जायत इति च अजा स्यात्, "मूलप्रकृतिरवि- कृतिः" इत्यभ्युपगमात्। नन्वजाश्दश्छागारयां रूढ: : वाढम्; सा तु रूढिरिह नाश्रयितुं शक्या, विद्यापकरणात: सा च बही: प्रजाखै- 5 गुण्यान्विता जनयति : तां प्रकृतिमज एक: पुरुषो जुषमाणः श्रीयमाण: सेवमानो वानुशेते-तामेवाविद्ययात्मत्वेनोपगम्य सुखी दुःखी मूठोड़- हमित्यविवेकतया संसरति; अन्यः पुनरजः पुरुष उत्पन्नविवेकज्ञानो विरक्तो जहात्येनां प्रकृति भुक्तभोगां कृतभोगापवर्गो परित्यजति- सुच्यत इत्यर्थ: ; तस्माच्छतिमूलैव प्रधानादिकल्पना कापिलानामिति। 10 एवं पासे ब्रूग :- नानेन मन्त्रेण श्रुतिमत्वं सांख्यवादस्य शक्यमाश्रयितुम् ; न स्वर्य मन्त: स्वातन्त्र्येण कंचिदपि वादं समर्थयितुसुत्सहते, सर्वत्रापि यया कयाचित्कल्पनया अजात्वादिसंपादनोपपत्ेः सांख्यवाद एवेहभिगेत इति विशेषावधारणकारणाभावात् । चमसवत्-यथा हि "अर्वा- 15 ग्बिलश्रमस ऊर्ध्वबुध्रः" इत्यस्मिन्मन्त्रे स्वातन्त्र्येणायं नामासौ चम- प्रकटार्थविवरणम् बहुतरप्रत्यभिज्ञापक सन्द्रावा द्रोहित शुक्ककृष्णशब्दैः सत्वरजस्तमांस्युपलक्ष्य प्रकृतिरुपलक्षणीयेति भावः। अजाशष्दोऽपि तत्र यौगिकवृत्त्या प्रवर्तत इत्युक्तम्; तत्र रूढियोगमपहरतीति न्यायावष्टम्मेन शङ्कते-नन्वजाशब्द 20 इति।। रूख्यसंभवे योगवृत्त्युपादानं युक्तमेवेत्याह-वाढमिति ॥ कि च सृज्य- मानप्रकृतित्वं प्रधानस्य प्रत्यमिज्ञापकमस्तीत्याह-साचेति ॥ कि च सांख्यामिमतक्षेत्रज्ञमेदस्यापि प्रस्यभिज्ञायमानत्वात् भवत्ययं मन्त्र: सांख्य- वादस्य मूलमिस्याह-तां प्रकृतिमिति॥ नकारमधिकृस्य व्याचष्टे-नानेन मन्त्रेणेति।। 25

१. A. गपन

337 48

बहमसूतमाव्यव्यालयानम् [र.१. पा. ४. सू.९. भाष्यम् सोऽभिप्रेत इति न शक्यते नियन्तुम्, सर्वतापि यथाकयंचिदर्वा- ग्विलत्वादिकल्पनोपपचेः, एवमिहाप्यविशेषः "अजामेकाम्" इत्यस्य मन्त्रस्य; नास्मिन्मन्त्रे प्रधानमेवाजाभिप्रेतेति शक्यते नियन्तुम्।।

5 तत्न तु "इदं तच्छिर एष सर्वाग्विलश्रमस ऊर्ध्ववुन्नः" इति वाक्यशेषाच्मसविशेषप्रतिपत्तिर्भवति; इह पुनः केयमजा प्रतिपत्तव्ये- त्य्ष ब्रुम :-

ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ १-४-९॥

परमेश्वरादुत्पन्रा ज्योति:प्रमुखा तेजोबनलक्षणा चतुर्विधस्य भूत- 10 ग्रामस्य प्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या। तुशब्दोऽवधारणार्य :- भूत- तयलक्षणैवेयमजा विझ्ेया, न गुणत्यलक्षणा। कस्माद१ तथा हेके शांखिनस्तेजोबन्नानां परमेश्वरादुत्पत्तिमान्नाय तेषामेव रोहितादि- रूपतामामनन्ति-"यदग्रे रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्कं तदपा यत्कृष्णं तदत्नस्य" इति; तान्येवेह तेजोबभनानि प्रत्यभिज्ञायन्ते रोहि- 15 तादिशब्दसामान्याव, रोहितादीनां च शब्दानां रूपविशेषेषु मुर्य- त्वान्राक्तत्वाच गुणविषयत्वस्य; असंदिग्धेन च संदिग्धस्य निगमनं

प्रकटार्थविवरणस्

उत्तरसूगनिरस्याशङ्कामाह-तत्न त्विदं तच्चछिर इति।। ज्योतिरुपकरमा तु तथा सधीयत एके।।

20 चतुर्विधस्येति ॥ सवेदजाण्डजजरायुजोन्द्रिज्लक्षणस्येतयथः । किं च लक्षितलक्षणापरिप्रहादवरं गुणवांचकैः शब्दैः गुणिनां तेजोबभ्ानां लक्षणो- [क्षणयो]पादानमित्यभिप्रेत्याह-रोहितादीनां च शव्दानामिति। ननु कथ शाखान्तरगतविशेषोपादानेन शाखान्तरे निर्णय इत्याशङ्कयाह-असन्दिग्धे- नेति। यथा "पुरोडाशं चतुर्धा करोति" इति विशेषवचनेन निर्णयस्तयेत्यर्थः।

338

चमसाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

न्याय्यं मन्यन्ते। तथेहापि "ब्रह्मवादिनो वदन्ति। किंकारणं ब्रह्म" इत्युपकम्य "ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं खवगुणैनिगूदाम्" इति पारमेश्वर्याः शक्तेः समस्तजगद्विधायिन्या वाक्योपकमेऽवगमात्, वाक्यशेषेऽपि "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" इति 5 "यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येकः" इति च तस्या एवावगमान्र स्वतन्त्रा काचित्मकृति: प्रधानं नामाजामन्त्रेणाम्नायत इति शक्यते वक्तम्। प्रकरणाचु सैव दैवी शक्तिरव्याकृतनामरूपा नामरूपयोः भागवस्थाने- नापि मन्त्रेणाम्रनायत इत्युच्यते; तस्याश्च स्वविकारविषयेण तैरूप्येण तैरुप्यमुक्तम्॥ 10 कथं पुनस्तेजोबभात्मना तैरुप्येण त्रिरूपा अजा प्रतिपतुं शक्यते, यावता न तावचेजोबभेष्वजाकृतिरस्ति, न च तेजोबन्ानां जातिश्रवण- दजातिनिमिचोऽप्यजाशब्दः संभवतीति; अत उत्तरं पठति- प्रकटार्थविवरणम् किं च श्वेताश्वतरेऽपि पूर्वापरपर्यालोचनया मायेवाजा प्रतीयते। ततोऽपि नाजा- 15 मन्न्ार्थ: प्रधानमित्याह-तथेहपीति ॥ ध्यानमयेन योगेनानुगता: परमेश्वर- मनुप्रषिष्टा ते ऋषयः देवात्मानो ब्रह्मण: कारणत्वनिर्वाहिकां शक्ति खगुणैः स्वविकारै: पृथिव्यादिभि: निगूढां तिरस्कृतनिजरूपामपश्यन् दष्टवन्त इत्यर्थः। माया प्रदेशानां जीवोपाधीनामवद्यानामनेकत्वाद्योनि योनिमिति वीप्सा। ननु यदि मायैवाजा कथं तहिं तस्यां स्त्रीरूपतेत्याशङ्याह-तस्याश्रेति॥ 20 सविकाराश्रयेण रोहितादिरूपत्रयेण त्रिरूपतोपचर्यत इति भावः। सुत्रकारोक्ताजाशन्दर्थाभिप्रायेण राङ्गामाह-कर्थं पुनरिति ॥ यस्मा- सेजोबभेषु तावदजाजातिर्नास्ति ततो न जातिद्वारेण तत्र प्रवर्तते । नाप्य- जन्मनिमिस्:, जन्मश्रवणादित्यर्थः ॥ १. T and P. जाति: द्वारेण

339

[भ. १. पा. ४. सु. १ ..

भा मू

कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवद्विरोधः॥१४-१0॥

नायमजाकृतिनिमिच्चोऽजाशब्दः; नापि यौगिक :; किं तर्हिं,

5 दिश्यते; यथा हि लोके यहच्छया काचिदजा रोहितशुल्लकृष्णवर्णा स्यानडुपर्करा सरूपवर्करा च, तां च कश्चिदजो जुषमाणोऽनुशयीत, कथिचैनां सुक्तभोगां जग्याद् ; एवमियमपि तेजोवसलक्षणा भूतपकृति- स्रिवर्णा बहु सरूपं चराचरळक्षणं विकारजात जनयति, अविदुषा प क्षेत्रश्ञेनोपभुज्यते विद्ुषा च परित्यज्यत इति। न चेदमाशक्वितव्यम् 10 एक: क्षेत्रज्ञोऽनुशेते, अन्यो जहातीत्यतः क्षेत्रप्ञमेद: पारमार्थिक: परेषा- मिष्टः पामोतीति; न हीयं क्षेत्रज्ञमेदपतिपिपादयिषा, किं तु बन्धमो- क्षव्यवस्थामतिपिपादयिषैवैषा; प्रसिद्धं तु भेदमन्द बन्धमोक्षव्यवस्था प्तिपाधते: भेदस्तूपाधिनिमिचो मिथ्याज्ञानकल्पितः, न पारमार्थिक:, "एको देव: सर्वभूतेषु गूठः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" इत्यादि-

15 प्रकटार्थविवरणम् कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोषः ॥ तेजोबलेधु मजाकारंपरिकल्पनोपदेशादजाशष्द्प्रयोगो न विरभ्यत इत्याइ-कल्पनोपदेशांदिति॥ यदच्छयेति।। अनियमेन। बर्करो पाल- पशुः । यश्योक्तं क्षेत्रज्ञमेदोपलम्भात् साङ्व्यवाद: प्रत्यभिनञायत इति 20 तन्राइ-न चेदमाशङ्कितव्यमिति ॥। ननु व्यवसाप्रतिपादने मर्थाज्ञेद: प्रतिपादित एवेत्याशङयाइ-प्रसिद्धं त्विति॥ नार्थादपि भेदप्रतिपादन- मित्यर्थ: । नतु प्रसिद्धिरपि तास्विकमेदविषयैवेत्याशङ्गयाह-भेदस्तूपांधि- निमितत इति ॥ प्रसिद्धे: परमार्थत्वापरमार्थत्वयो: उदालीनत्वादागमामि- सा[मान्मिष्या]द्ञानेपु प्रतिबिम्बभावकृतो जीवमेद इत्यवगम्यत इत्पर्थ:। मतु

१. A. कारेण व्यपदेधो १. A. देशशव्यादिति

340

सम्योपसंग्रहाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् श्ुतिभ्यः । मध्वादिवद्। यथा आदित्यस्यामधुनो मधुत्वम्, वापका-

कल्ण्यते, एवमिदमनजाया अजात्वं फल्प्यत इत्यर्थः। तस्मादविरोधस्ते- 5

न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावा- दतिरेकाञ॥ १-४-११॥

एवं परिह्तेऽप्यजामन्ते पुनरन्यस्मान्मन्तात्सांख्य: मरत्यवतिष्ठुते- "यस्मिन्पश्ञ पञ्चजना आकाशश्र प्रतिष्ठितः। तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्त्रस्मामृतोऽमृतम्" । इति॥ 10 अस्मिन्मन्त्े पश्च पञ्ञजना इति पञ्चसंख्याविषया अपरा पत्र- संखया भ्रूयते, पद्ञशब्ददयदर्शनात् ; त पते पञ्ञ पश्रका: पञ्ञाविंघति:

प्रकटार्थविवरणम् वेदस्य यथार्थत्वात् नाम्पशम्त्रत्याम्यन्न "प्रयोग उपपद्त इत्याशङुणार- मध्वादिवदिति। 15

न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकान।।

तमात्मानं म्रक्यामृतं मन्यमानी विद्वान् जीवन्नेवासृतां भवतीत्येतावरप्तीयते। कथमसान्मन्नात् सांल्यस्य प्रत्यवस्ानमित्याशङ्कपाह-अस्मिन् मन्त इति ॥ "पक् पञ्ञजना:" इत्यन्र पञ्चविशतिसंख्या प्रतीयते न वेति सम्देहे पूर्वत्र 20 लसितलक्षणामियां प्रधानामतीतियका। अत्र तद्भावान्मुक्यवुत्यैव पञ्च पक्च-

१. Tand Tr. उपकम्बते २. T1. पिया 341

श्रहसंत्भाष्यव्यालयानम् [म. १. पी. ४. सू. ११.

भाध्यम् संपधन्ते; तथा पञ्चविश्वतिसंखयया यावन्तः संख्येया आकाहयन्ते तावन्त्येव च तर्वानि सांख्यैः संख्यायन्ते- "मूळमकुतिरविकृ तिर्महदाथ्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त। 5 षोडशकथ् विकारो न प्रकृतिन विकृति: पुरुष:"॥ इति ॥ तया श्रुतिपसिद्धया पञ्चविंशतिसंख्यया तेषां स्पृतिमसिद्धानां पञ्चविक्यतितच्वानासुपसंग्रहातपासं पुनः श्ुतिमच्वमेव पधानादीनाम्। ततो ब्रुम :- न संखयोपसंग्रहादपि प्रधानादीनां श्ुतिमच्वं पत्याशा कर्तव्या; 10 करमात्१ नानाभावात्: नाना ह्वेतानि पञ्चविशतिस्तश्वानि: नैषां पश्चत्ः पश्चरः साधारणो धर्मोडस्ति, येन पञ्विशतेरन्तराळे परा: पश्च पञ्चसंख्या निविशेरन्; न सेकनिबन्धनमन्तरेण नानाभूतेपु प्रकटार्थविवरणम् अस्तु पञ्विशतिसंख्याप्रतीतिः, ततो वा किमायतमित्याशङ्याह-तथा पञ्च- 15 विशतिसंखययेति॥। शतसंख्यायाः संख्येयाकाह्कायां स्टृतिप्रसिद्धा चेतपश् विशतितर्वानि संवध्यन्त इति भाष:। जगतो मूलं प्रकृतिरविकृतिरनादिरित्यर्य:। महद्द्द्ारपश्नभूततन्मान्राण्येते महदादर्यः प्रकृतिधिकृतय: स्ीत्रं प्रतिप्रकृतयो विकृतयम् मूलकारणापक्षयेति प्रकृतिविकृतय इत्यर्थ।, एकादशेन्द्रियाणि, पक्च विषया इस्ययं पोडशसंक्यावच्छिओो गण :. केवलो विकार एव। पुरुष: 20 मसमस्तपश्ञदयशब्दात् पञ्चपञ्ञकस्याया: प्रतीर्ति तावदभ्युपगम्य तथा संख्यया सांक्यामिप्रेतत्वांनामुपसंभ्रह्टो न भवतीत्याह-न संख्यो- पसंग्रहादपीति। यथा ज्ञानसाधनत्वं क्रियासाधनत्वं चासाधारणं निमि- समाध्ित्यैकादशेन्द्रियेपु पञ् श्ञानेन्द्रियाणि[णिं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि] हस- 25 वान्तरसंक्यानिवेश: तथा महदादिषु पश्चशः पश्चराः साधारणं निमिस्त वकव्यम्; न य तदस्ति महदादीनां परस्परमत्यन्तविलक्णत्वाद्। अतः

R. A. महदाथा: १. A omits भतः २. T and Ti omit कियासाघनस्व

842

माचम्, द्वित्वादिका: संख्या निविशन्ते। अयोच्येत-पञ्चविंकतिसंरयैषेय- मवयवद्वारेण लक्ष्यते, यथा "पञ्च सप च वर्षाणि न पवर् शतऋतु:" इति दवादशवार्षिकीमनावृ्टिं कथयन्ति, तद्दिति ; तदपि नोपपदते; अयमेवास्मिन्पक्षे दोषः, यल्लक्षणाश्रयणीया 5 स्यात्: परशात पञ्चसव्दो जनशब्देन समस्तः पञ्चजना इति, भाषिकेण स्वरेणैकपदत्वनिश्ञयात्; प्रयोगान्तरे च "पञ्ञाना त्वा पञ्ञजनानाम्" इत्यैकपदैकस्वर्यैकविभकत्तिकत्वावगमाठ् ; समस्त- त्वाच न वीप्सा पञ्ञ पश्चेति। न च पञ्ञकद्वयग्रहणं पञ्ञ पश्चेति।

प्रकटार्थविवरणम् 10

पश्चपश्चकत्वामावाभोपसंग्रह इत्यर्थ:। महासंखयाया नवान्तरसंक्याविनाभूत- स्वादवाम्तरसंक्यावांचकेन पश्चराण््श्येन पञ्चविशतितरव संग्यैव लक्यते पत्च- पश्कत्वाभावेऽपि इति शङते-अथोच्येतेति॥ परिहरति-तदृपि नेति॥ नाविनाभावमांत्रेण लक्षणा, किं तु मुख्यार्थपरिभ्रहे प्रमाणाम्तरविरोधे ; पौरुषेये च पुरुषविवकया; नेह तदस्तीति निष्कारणलक्षणाश्रयणमंव दूषण- 15 मित्यर्थ:। पूर्वमसामासाश्रयणेनावान्तरसंक्याप्रतीतिमभ्युपगम्य न तर्वसंक्या- लक्षणं संभवतीत्युक्तम्। इदानीं तु सम्रास एवायमित्याह-परश्रातेति॥ भाषिकेणेति । पाठकम्रसिद्धेनाम्तोदाचसवरेणत्यर्थः। उक हि- "छन्दोगा बहुचागैव तथा बाजसनेयिनः। उद्मनीचसवरं प्राड्ड: स वै भाषिक उच्यते।।" 20 इति। पाणिनिरपि "तत्युरुषस्य थ [समासस्य]" इति सुन्रेण तैत्पुरुषस्यान्तो- दातसरं विदध: रष्टी य तैत्तिरीयकार्णां माज्यम्रहणमन्न्रे समासलिग्गानां दर्श- नात् समासो निश्धायत इत्याह-पयोगान्तरे चेति ॥ मस्तु समास', ततः किमिस्याशङ्याह-समस्तत्वाचेति । द्वितीयपश्ञशब्दस्य जनराब्देन समस्त- स्वाल् तत्पारतन्डयान संक्यावृत्ति:। नापि पञ्ञकदूय्रहणमित्यर्थ:। पूर्वया 25 पश्च संव्यवोतरस्या: पञ्चसंख्याया विशेषितत्वमित्यपि नाशङुनीयमिलाह-

१. A. परेचात्रेति २. TM omits तरपुरषस्य

348

पहसूतभाध्यव्यासयानम् [भ. १.पा. ४. स. ११.

माण्यम् न प पञ्संरूयाया एकस्या: पञ्ञसंख्यया परया विशेषर्ण प्र पश्ञका इति, उपसर्जनस्य विशेषणेनासंयोगात्: नन्वापभ्पञ्ञसंख्याका जना एव पुनः पञ्चसंख्यया विशेष्यमाणा: पञ्चविशति: प्रत्येष्यन्ते, 5 यथा पञ्च पञ्चपूल्य इति पञ्चविंशतिपूलाः प्रतीयन्ते, तद्वत्; नेति बरूम :; युक्तं यत्पञ्चपूलीशब्दस्य समाहाराभिनायत्वात्कतीति सत्यां भेदा- काहायां पञ्च पञ्चपूल्य इति विशेषणम्: इह तु पञ्च जना इत्यादित एव भेदोपादानात्कतीत्यसत्यां भेदाकाल्लायां न पञ्च पञ्चजना इते विशेषणं भवेत्; भवदपीदं विशेषणं पञ्ञसंख्याया एव भवेद; तत्र 10 चोक्तो दोष :; तस्मात्पञ्ञ पञ्चजना इति न पञ्चवितितश्वाभिभायम्।

प्रकटार्थविवरणम्

न च पञ्चसंख्याया इे।। विशेषणानां विशेष्यणैवाम्वयात् परस्परम- नन्वयादित्यर्थ:। मा भूत्संख्याया: संख्यान्तरेण विशेषितत्वम्: पदार्थानां तु भविष्यर्तांत्याह-नन्वापस्नेति॥ दृष्टान्तवार्ष्टान्तिकयोः वैलक्षण्येन परिह- रति-नेति श्ूम इति ॥ परस्पराकाहया हि पद्यारन्वयः; तत्र पञ्चानां 15 पूलानां समाहार: पञ्चप्लीति समाहारायें द्विगुसमास :; ते च समाहारा: कतीस्याकाल्कायां सस्यां पञ्चति विशेषणं युक्तम् : पञ्चजना इति तु समा- हारे ससास ईयम्तत्वप्रसङ्गात् । अतः प्रथमत एव संख्याप्रतीतेः पुनरा- काहाभावान् पश्षेति विशेषणं युक्तमित्यर्थः। नतु प्रथमं स्रूपाणां संक्या प्रतीतो: संक्याविशिष्टस्वरूपाणां तु संख्याकाह्कायां पुनः पञ्चति 20 विशेषण भविष्यतीत्याशङ्कयाह-भवदपीदमिति ।। पश्चसंख्याया एवेति। पञ्चसंख्याविशिष्टानां रूपाणामेवेदं पश्चति विशेषणं भवेत्। तडा यथा पञ्च स्वरूपाण तथा पञ्च विशिष्टरूपाणि सिध्यन्ति। तत्र म सांक्यतस्वासिद्धिरेवोकां दोष इस्यर्थः । इतक्ॅ पश्चजनशब्दो न पत्र

१. T,T' and TM. पदानामर्यानां १. T and TM. प्रतीतिता २. A omits संस्या ...... पाणां Y. T, T1, P and TM add i

844

संक्योपरसभ्रहाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम् अतिरेकाच न पञ्चविंशतितत्वाभिमायम् ; अतिरेको हि भवत्यात्माका- साभ्यां पञ्चविशतिसंख्याया :; आत्मा तावदिह प्रतिष्ठां प्रत्याधारत्वेन निर्दिष्टः, यस्मित्रिति सप्पीसूचितस्य "तमेव मन्य आत्मानम्" इत्यात्मत्वेनानुकर्षणात्; आत्मा च चेतनः पुरुषः; स च पञ्चविशता- 5 वन्तर्गत एवेति न तस्यैवाधारत्वमाधेयत्वरं च युज्यते; अर्थान्तरपरिग्रहे च तथ्वसंख्यातिरेक: सिद्धान्तविरुद्ध: मसज्येत; तथा "आकाशश्र प्रतिष्ठितः" इत्याकाशस्यापि पञ्चविशतावन्तर्गतस्य न पृथगुपादानं न्याय्यम् ; अर्थान्तरपरिग्रहे चोक्तं दूषणम्। कथं च संख्यामात्रश्रवणे सत्यश्रुतानां पञ्चविंशतितत्वानासुपसंग्रहः प्रतीयते१ जनशब्दस्य तश्वे- 10 व्वरूढत्वात्, अर्थान्तरोपसंग्रहेपि संख्योपपत्तेः । कर्थ तहिं पञ्ञ पश्चजना इति१ उच्यते-"दिक्संख्ये संज्ञायाम्" इति विशेष- स्मरणात्संज्ञायामेव पश्चशब्दस्य जनशब्देन समास :; ततश्ञ रूठत्वाभि- प्रायेणैव केचित्पञ्चजना नाम विवक्ष्यन्ते, न सांख्यतत्वाभिपायेण; ते कतीत्यस्यामाकाह्कायां पुनः पश्चेति प्युज्यते; पञ्चजना नाम ये 15 केचिचे च पञ्चैवेत्यर्थः ; सप्तर्षयः सप्नेति यथा॥ प्रकटार्थविवरणम्

कि च भवतु वा पञ्चविशतिसंख्याप्रतीति; तावता सांख्याभिमतानां भ्रहणं कुत इस्याह-कथं चेति ।। अथ जनशब्दात्प्रतीयते, तन्राह-जनशब्दस्येवि। 20 अथ संख्याया: सं्येयाकाक्कायां तावेव संबध्यन्ते, तत्राह-अर्थान्तरोप- सङ्ग्रहेऽपीति ॥ कि तहि पश्चजनशब्दस्यार्थान्तरमित्याह-कथं तर्हीति॥ कर्मधारयाद्यनेकवियसमाससंभवेऽपि संब्ञासमासं बलयततरमापवचमाव् उपादायार-उच्यत इत्यादिना ॥ दिग्वाचिन: संख्यावाचिनम शब्दाः संज्ञायां गम्यामानायां उत्तरपदेन समस्यन्ते स तत्पुरुषसंनक: समासो 25 मवतीति सुत्ार्थ:।।

345

मससूतमाज्यज्यालयानम् [न. १.पा. ४. स. १२.

माण्यम् के पुनस्ते पश्ञजना नामेति, तदुच्यते- प्राणादयो वाक्यशेषात्॥१-४-१२॥

"यस्मिन्पञ्ञ पश्चजना:" इत्यत उच्वरस्मिन्मन्ते ब्रह्मस्रूपनि- रूपणाय माणादय: पश्च निर्दिष्टाः-"पाणस्य माणमुत चश्रुपश्रधुरुत भोलस्य श्रोतमन्रस्यानं, मनसो ये मनो विदुः" इति ; तेव वाक्य- शेषगता: संनिधानात्पञ्ञजना विवक्यन्ते। कर्थ पुनः माणादिप्ड जन- सब्दमयोग: १ तर्वेष्ड वा कय जनशब्दमयोग:१ समाने तु पसिद्धथति- कमे वाक्यशेषवस्ञात्माणादय एव ग्रहीतव्या भवन्ति; जनसंबन्धाच 10 माणादयो जनशष्द्रभाजो भवन्ति: जनवचनय् पुरुषशब्द: प्राणेपु प्युक: "ते या एते पञ्ञ अ्हपुरुषा:" इत्यत्र "माणो ह पिता माणो ह माता" इत्यादि च आ्हणम्। समासवलाच समुदायस्य

प्रकटार्थविवरणम्

15 संतिनिर्देंद्याये सुन्मवतार्यति के पुनस्त इति॥। माणादयो वाक्यखेषाद्।। मतु यदि वाक्यशेषगताः पञ् प्राणाद्यो गृह्यम्ते, तर्हि पत्र व ते अनायोति कर्मधारयोऽप्यविरद इति मत्वा जनशष्यप्रवुति पृष्छति- कर्व पुनः माणादिष्निति। प्रतिबन्दिभहणेन कन्पित्परिह्यति - तरत्वेष्ु वा कथमिति । यदि प्रसिग्यति क्मेण तरवेधु जनशब्द: परेणाम्युपगम्यते, 20 तनार-समाने त्विति। जनशब्दस्य प्राणादिधु प्रवृतौ कारणान्तरमाह- जनसंवन्धाचेति ॥ एवं एकदेशिन: परिहारमुकत्वा रहस्यमाह-समासव- गयेति ।। मश्रकर्णादिषत् पञ्चजना इति समुदायस्यैव मढत्वं नैफैकस्या- बयवार्यों सुग्यत् इति मांव:। वुदव्यवहारे प्रयोगामावे न रठिरिलाह-

१. T. P. TM and A. फेन

$46

भाण्यम्

रूढत्वमविरद्धम् : कर्थ पुनरसति प्रथममयोगे रूडिः अक्याभ्रमितुम् ! शक्योच्िदादिवदित्याह-प्रसिद्धार्थसंनिषाने ममसिद्धार्यः शब्द: पयुज्यमान: समभिव्याहाराचद्विषयो नियम्यते, यथा "उज्विदा यजेत" "यूपं छिनति" "वेदिं करोति" इति, तथायमपि पश्ञजनशब्द: 5 समासान्वाख्यानादवगतसंज्ञाभाव: संश्याकाडी वाक्यश्ेषसमभिष्या- हतेष्ु माणादिष वर्तिष्यते। कैशरिचु देवा: पितरो गन्धर्वा असुरा रक्षांसि च पञ्च पञ्ञजना व्याख्याता :; अन्यैध चत्वारो वर्णा निषादपश्ञमा: परिगहीता :; कचिच "यत्पाआ्ञजन्यया विश्वा" इति पजापरः प्रयोग: पश्चजनशब्दस्य दश्यते: तत्परिग्रहेपीइ न 10

प्रकटार्थविवरणम् .

बदिति ॥ वस्तुसकम्रह्वाक्यं विवृणोति-प्रसिद्धार्येति ॥। उन्निदेति वुतीया; सा करणे प्रसिद्धा; करणं व याग:। अतो मजत्यर्थसामानाधिकरण्या- युन्निदेति यागनामधेयं निर्णीतम् । तबुक्तम्- 15

"पद्मन्ञातसंबन्धं प्रसिद्धेरपृथकश्रुति। निर्णीयते निरटं तु न खवार्धांद्पनीयते"॥ इति'॥

तथा "यूपं छिनत्ति" इति प्रसिंद्ध विषयकर्मसममिध्याहारात् छेदनादि- संस्कार्ययूपपदार्थावगतिः। तथा "वेदि करोति"इति करोत्यर्थसममिव्याहारात् क्रियमाणवेदिपदार्थावगतिरित्यर्य: । पृश्यम्तरकारमतेऽपि सांक्याभिमतानि 20 तस्वानि न सिभ्यन्तीस्याह-कमिस्विति । म्राझाणाच्कूयां जातो निषाद। पाश्जन्ययेति। प्रजया विशा पुदवरूपया यदिष्द्राद्वाननिमिसं घोष: खड्या रत्पन्न: प्रजापरः प्रयोगो हश्यते, मतोऽन पश्च प्जा भाझा इखक।

१. A omita इति

847

[म. १. पा. ४. सू. १३.

भाष्यम्

कमिद्विरोष :; आचार्यस्तु न पञ्चविंशतेस्तच्वानामिह प्रतीतिरस्तीत्येवं- परतया "प्राणादयो वाक्यशेषात्" इति जगाद ।। भवेयुस्तावत्माणादयः पञ्चजना माध्यंदिनानां येऽवं माणादि- 5 व्वामनन्ति: काण्वानां तु कथं प्राणादय: पञ्चजना भवेयुर्येऽमं भाणा- दिपु नामनन्तीति । अत उत्तरं पठति-

ज्योति षैकेषामसत्यन्ने ॥ १-४१३॥

असत्यपि काण्वानामन्रे ज्योतिषा तेषां पञ्चसंख्या पूर्येत : तेऽपि हि "यस्मिन्पक्च पश्चजना:" इत्यतः पूर्वस्मिन्मन्ते ब्रह्म स्वरूप निरूपणा- 10 यैव ज्योतिरधीयते "तदेवा ज्योतिषां ज्योतिः" इति। कय पुनरुभये- पामपि तुल्यवदिदं ज्योतिः पठयमानं समानमन्न्नगतया पञ्चसंख्यया केषांचिशस्ते केषांचित्नेति। अपेक्षाभेदादित्याह। माध्यंदिनानां हि समानमन्त्रपठितमाणा दिपश्चजनळाभाभास्मिन्मन्वान्तरपठिते ज्योतिष्य- पेक्षा भवति : तदलाभाचु काण्वानां भवत्यपेक्षा ; अपेक्षामेदाच समा- 15 नेऽपि मन्ले ज्योतिषो ग्रहणाग्रहणे, यथा समानेप्यतिराते वचनभे-

प्रकटार्थविवरणम्

नन्वाचार्यवचनमेव विकश्यत इत्याशङ्कयाह-अचार्यस्त्वति ॥ न ब्या-

ज्योतिषैकेषामसत्यमे॥

20 उत्तरसूत्रस्य शङ्कामाइ-भवेयुस्तावदिति ॥ एकत्रैव ज्योतिषो भ्रहणा- भहणे विरखे इत्याह-कथं पुनरिति ।। सिद्धान्त्यविरोधमाइ-अपेक्षा- भेदादिति ॥ एकस्मिशेव मन्त्े पठितानां प्राणादीनां पश्चतवस्य पञ्चसंख्या- या लामादित्यर्यः। "अतिराजे वोडशिंन गृहाति" "नातिराने पोडशिनं

१. A omits ना ...... हाति

348

कारणत्वाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाण्यम् दात पोडशिनो ग्रहणाग्रहणे, तद्रव। तदेवं न तावच्छूतिप्रसिद्धि: काचि- त्प्रधानविषयास्ति ; स्मृतिन्यायप्रसिद्धी तु परिहरिष्येते॥ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः। १-४-१४॥1 5

प्रतिपादितं ब्रह्मणो लक्षणम् ; प्रतिपादितं च ब्रह्मविषयं गतिसा- मान्यं वेदान्तवाक्यानाम्: प्रतिपादितं च प्रधानस्याशन्दत्वम् : तलनेदम- परमाशङ्कयते-न जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो ब्रह्मविषयं वा गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानां प्रतिपतुं शक्यम : कस्मात्१ विगानदर्शनाव। प्रति- वेदान्तं सन्यान्या सृष्टिरूपलभ्यते कमादिवैचित्रयात्। तथा हि-कचित् 10 "आत्मन आकाशः संभूतः" इत्याकाशादिका सृष्टिराम्रायते: कचिचेजआदिका-"तचेजोऽसृजत" इति ; कचित्माणादिका-"स माणमसटजत प्राणाच्छरूद्धाम्" इति ; कचिदक्रमेणैव लोकानामुत्पचि- राम्रायते-"स इमाँलोकानसृजत। अम्भो मरीचीर्मरमापः" इति। प्रकटार्थविवरणम् 15 गृहाति" इति वचनमेदादेकस्मिन्नप्यातरात्रेडेंडिनि षोडशिभ्हणमभ्रहणं चाङ्- मुपपद्यते । शास्त्रभेदेनोभयवचनप्रामाण्यादित्यर्थः। उपसंहरति प्रधानस्य शाष्दत्वप्रपञ्जम्-तदेवमिति ॥ तथापि स्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यां प्रधानमेव जगस्कारणं भविष्यतीस्याशङ्कयाह-स्मृतिन्यायेति॥ कारणत्वेन चाकाशादिप्ड यथाव्यपदिष्टोक्तेः ।। 20 एवं तावत्प्रधानस्याशाब्तृत्वं प्रपश्चय पुनर्गतिसामान्यमेवाशङ्कप प्रपकडवत इति व्यवहितसक्गति वदिष्यन् वृत्तं सहीर्तयति-परतिपादितमिति॥ एकरूपादिमवृतिदर्शनाित्याह-विगानदर्शनादिति । भूराविकमेण हि लोका: प्रसिद्धाः। तट्टैपरीसयेनाइ-अक्रमेणैवेति ॥ अम्म इस्यम्मयशरीर प्रधान: स्कोंक:। मरीचिरिति रश्मिप्रधानोऽग्तरिसलोकः। मरमिति मरण- 25 349

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्यासयानम् [म. १. पा. ४. सू.१४.

माष्यम् तथा कचिदसत्पूर्विका सृष्टिः पठयते-"असद्वा इदमग्र आसीद्। ततो वै सदजायत" इति "असदेवेदमग्र आसीत्तत्सदासी त्तत्समभवत्" इति च; कचिदसद्वादनिराकरणेन सत्पूर्विका प्क्रिया प्रतिज्ञायते- 5 "तदैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत" इत्युपकम्य "कुतस्तु खल सोम्यैवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतेति सच्वेव सोम्येदमग्र आसीत्" इति; कचित्स्वयंकर्तृकैव व्याक्रिया जगतो निगद्यते- "तद्देदं तर्साव्याकृतमा सीत्तभामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत" इति । एव- मनेकधा विपतिपत्तर्वस्तुनि च विकल्पस्यानुपपत्तेर्न वेदान्तवाक्यानां 10 जगत्कारणावधारणपरता न्याय्या; स्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यां तु कार- णान्तरपरिग्रहो न्याय्य इति। एवं पासे ज्मः-सत्यपि प्रतिवेदान्तं सज्यमानेष्वाकाशादिषु कमादिद्वारके बिगाने न स्ष्टरि किंचिद्विगानभस्ति; कुतः१ यथा- व्यपदिष्टोक्ते :- यथाभूतो सोकस्मिन्वेदान्ते सर्वजः सर्वेश्वरः सर्वा-

15 प्रकटार्थविवरणम् प्रचुरोऽयं लोकः। आप इत्यब्बडुलः पाताललोक इत्यर्थः। न केवलं सृष्टि- रेवान्यथा प्रकाशते; स्त्रष्टयपि विगानं हश्यत इस्याह-तथा कचिदसत्पूर्वि- केति। तदसत् यदा कार्योन्मुखं तदा सदासीदुन्यते। तदेव कार्याकारेण व्यकं सत्समभवदित्युच्यते। फलितमाह-एवमनेकधेति ॥ कि तर्हि 20 म्याय्यमित्याशङ्कयाह-स्मृतिन्यायेति ॥ सर्वे जगत्कारणविषया: शब्दाः विषयाः। ते कि कारणान्तरं समर्पयन्ती ग्रह्म वेति सन्देहे पूर्वाधिकरणे बथा कर्मधार यादनेकविधसमासप्रतिभा सेनानिर्णयप्रसक्े सत्याप्तवचनात्संक्ञा- समासोऽक्रीकृत: तथा वेदान्तेभ्योSनेककारणप्रतिभासेनानिर्णयप्रसङ्गे स्सृति- न्यायाम्यां प्रधानपरिभ्रहो न्याय्यः। सर्वे जगत्कारणविषयाः शब्दा: तत्रैव 25 लक्षणविषया वर्तन्त इति गतिसामान्यमिति भाव: ॥ लपरि विप्रतिपश्यभावात् तत्र तावदेदान्तानां गतिसामान्यं सिद्ध - मिलवाह-एवं प्राते नूम इत्यादिना।। तैतिरीयके नावत् उक्त-

850

कारणत्वाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् त्मैकोऽद्वितीय: कारणत्वेन व्यपदिष्टः, तथाभूत एव वेदान्ताम्तरे- व्वपि व्यपदिश्यते। तदथा-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति ; अत् तावज्ज्ञानशब्देन परेण च तद्विषयेण कामयितृत्ववचनेन चेतनं ब्रह्म न्यरूपयत्; अपरप्रयोज्यत्वेनेश्वरं कारणमब्रवीत् । तद्विषयेणैव परे- 5 णात्मशब्देन शरीरादिकोशपरम्परया चान्तरनुमवेशनेन सर्वेषामन्तः प्रत्यगात्मानं निरधारयत्; "बह्ठु स्यां प्रजायेय" इति चात्मविषयेण बहुभवनानुशंसनेन सज्यमानानां विकारणां स्ष्टुरभेदमभाषत; तथा "इदं सर्वमसृजत । यदिदं किंच" इति समस्तजगत्सष्टिनिर्देशेन प्राक्सष्टेरद्वितीयं स्रष्टारमाचष्टे; तत्न यल्लक्षणं ब्रह्म कारणत्वेन विज्ञा- 10 तम्, तल्लक्षणमेवान्यत्नापि विज्ञायते-"सदेव सोम्येदमग्र आसीदेक- मेवाद्वितीयम्" "तदैक्षत बहु स्यां प्जायेयेति । तत्तेजोऽसजत" इति; तथा "आत्मा वा इदमेक पवाग्र आसीन्यत्किंचन मिषद्। स ईक्षत लोकान्ु सजै" इति च-एवंजातीयकस्य कारणस्वरूप- निरूपणपरस्य वाक्यजातस्य प्रतिवेदान्तमविगीतार्थत्वात्। कार्यविषयं 15 त विगानं दृश्यते-कचिदाकाशादिका सष्टिः कचितेजआदिकेत्येवंजा- तीयकम्। न च कार्यविषयेण विगानेन कारणमपि ब्रह्म सर्ववेदान्ते- व्वविगीतमधिगम्यमानमविवक्षितं भवितुमरईतीति शक्यते वक्तुम्, अति-

प्रकटार्थेविवरणम् लक्षणं कारणं निरूपयति - तद्ययेत्यादिना ॥ अपरप्योज्यत्वेनेति।। 20 परेण प्रेर्थत्वाभावेन स्वतन्त्रस्यैव जगत्त्ष्टतंत्यर्थः । एवं तावसैतिरीयके सर्वक्षमीश्वरं सर्वात्मभूतमेकमद्वितीयं जगत्कारणं निरूष्य छान्दोग्यादि- व्वप्यतिदिशति - तत्न यल्लक्षणमिति।। ननु कार्ये विगानदर्शनाव् कारणेऽपि विगानमनुमीयत इत्याशङ्कयाह- कार्यविषयं त्विति।। कार्ये विगानमङ्गीकृत्यान्यविगानेनान्यस्य विगीतत्वेSतिप्रसङ् उक्तः । इदानी 25 कार्येऽपि नासत विप्रतिपस्ति: आकाशा दिक्रमेणैकरूपैव सर्ववेदाम्तेषु सहिरिति

351

[अ. १. पा. ४. सू. १४.

भाष्यम् मसङ्गात्। समाधास्यति चाचार्यः कार्यविषयमपि विगानम् "न वियदश्ुतेः" इत्यारभ्य। भवेदपि कार्येस्य विगीतत्वमप्रतिपाद्यत्वाद्। न हयं सृष्टयादिपपञ्चः प्रतिपिपादयिषितः । न हि तत्पतिबद्ध: 5 कश्चित्पुरुषार्थो दृश्यते श्रूयते वा। न च कल्पयितुं शक्यते, उपक्रमोप- संहाराभ्यां तत्र तत्र ब्रह्मविषयैर्वाक्यैः साकमेकवाक्यताया गम्यमान- त्वात। द्शयति च सृष्टयादिपपञ्चस्य ब्रह्मपतिपत्यर्थताम्-"अन्नेन सोम्य शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्िः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ" इति। मृदादिदृष्टान्तैश्च कार्यस्य 10 कारणेनाभेदं वदितुं सष्टयादिमपञ्चः श्राव्यत इति गम्यते। तथा च संपदायविदो वदन्ति-

प्रकटार्थविवरणम्

वक्ष्यत इत्याह-समाधास्यति चेति ॥ कि च कार्यप्रपश्चस्य प्रमाणान्तर सिद्धरवात् तत्प्रतिबिम्बफलभावाच तत्र तात्पर्यद्योतनाय भवेद्विगानमित्याह- 15 भवेदपीति। नन्वध्ययनविध्युपास्तानां सृष्टिवाक्यानां अवश्यं पुरुषार्थानु- बन्धो वक्तव्य इति प्रपश्चज्ञानप्रतिबद्धं किंचित्पुरुषार्थ परिकल्प्य तत्रैव परमतात्पये कल्प्यत इस्याशङ्कयाह-न च कल्पायेतुमिति ॥ "फलवत्स- तिधावफलं तदङ्रम्" इति न्यायेन प्रयाजादिवाक्यानामिव खार्थ प्रतिपाद्य सृष्टिवाक्यानां ब्रह्मवाक्यैरेकवाक्यतान्वयात् फलवत्त्वोपपतेः न स्वार्येऽपि 20 फलान्तरकल्पना युक्तिमतीात भावः।सृष्टेरद्वितीयप्रतिपत्तिशेषतया लिङ्गमप्य- स्तीस्याइ-दर्शयति चेति ॥ ननु ब्रह्मज्ञानमपि न फलम्, येन निष्फल (ृष्टेः

स्वात् स्रष्टरि येनकेनचित्कमेणाव्वैतयुष्यव तारेणोपपत्तेः न सृष्टिविगानं स्र््टरि विगानमापादयतीति सिद्धम्॥।

१. T, P, TM and A omit अवश्यं ... ३. TM. युक्तमितीति सृष्टिवाक्यानां A. युक्तेति २. A. वाक्यत्वान्वयात्

352

कारणत्वाधिकरणम् ४.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् "मृलोइविस्फुलिङ्गाधैः सटष्टिर्या चोदितान्यथा। उपायः सोऽवताराय नास्ति भेद: कथंचन ।।" इति। ब्रह्मप्रतिपत्तिप्रतिबद्धं तु फलं श्रूयते-"ब्रह्मविदानोति परम्" "तरति शोकमात्मवित्" "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति" इति। 5 प्रत्यक्षावगमं चेदं फलम् । "तत्वमसि" इत्यसंसार्यात्मत्वप्रतिपतौ सत्यां संसार्यात्मत्वव्यावृचेः॥ यत्पुन: कारणविषयं विगानं दर्शितम् "असद्ा इदमग्र आसीत्" इत्यादि, तत्परिहर्तव्यम् ; अलोच्यते- समाकर्षात्॥१-४-१५॥ 10

"असद्ा इदमग्र आसीत" इति नातासभिरात्मकं कारणत्वेन श्राव्यते ; यतः "असभ्नेव स भवति। असङ्गह्लेति वेद चेद। अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद। सन्तमेनं ततो विदुः" इत्यसद्वादापवादेनास्तित्वलक्षणं ब्रह्माननमयादिकोशपरम्परया प्रत्यगात्मानं निर्धार्य "सोऽकामयत" इति तमेव प्रकृतं समाकृष्य समपञ्चां सष्टिं तस्माच्छ्रावयित्वा "तत्सत्य- 15

प्रकटार्थविवरणम् इदानी धुत्युक्तर्सन्नष्टविप्रतिपत्तिनिरासाय सूत्रमवतारयति-यत्पुनरि- त्यादिना।। समाकर्षाद्।। तावदेव कारणे विप्रतिपत्तिरुदयमासानयति यावत्पूर्वपरामर्श न चर्क- रीति। पूर्वापरपर्यालोचनायां त्वसदादिशष्दानीं चेतनकारणवाचिबड - 20 शध्दानुसारेण लक्षणया ब्रह्मण्येव वृतिरिति प्रमाणान्तरानुसारेण सर्व- शब्दानां प्रधाने लक्षणाथयणाद्वरं स्वान्तर्वर्तिबदुशाष्द्ानुसारेण कतिपय-

१. A. सृष्टि ३. Ti. प्रवृत्ति: २. T. शब्दस्रेतन A. शब्दाचेतन

353

असमूतभाष्यव्यासयानम् [भ. १.पा. ४. स. १५.।

भाष्यम् मिस्यायसते" इवि चोपसंहृत्य "तदप्पेष छ्लोको भवति" इति वस्मिमेव मकुतेडयें श्लोकमिममुदाहरति-"असद्वा इदेमग्र आसीद" इति : यदि त्वसभिरात्मकमस्मिन् श्लोकेऽभिग्रेगेत ततोऽन्यसमाकर्पणेड- न्यस्योदाहरणाद संबद्ध वाक्यमापदयेत; तस्माभामरूपव्याकृतवस्तुविषय: नायेण सच्छब्द: प्रसिद्ध इति तद्याकरणाभावापेक्षया मागुत्पचे: सदेव म्रझासदिवासीदित्युपचर्यते। एषैव "असदेवेदमग्र आसीद" इत्यलापि योजना, "तत्सदासीद" इति समाकर्षणात्; अत्यन्ता- भावाभ्युपगमे हि तत्सदासीदिति किं समाकृष्येत१ "तद्दैक आहुर- 10 सदेवेद्मत्र आसीत" इत्यतापि न शृत्यन्तरामिम्रायेणायमेकीयमतोप- न्यास:, कियायामिव वस्तुनि विकल्पस्यासंभवाद: तस्माच्पृति-

निरास इति द्रष्टव्यम्। "तददेदं तर्बव्याकृतमासीद" इत्यल्ापि न निरध्वसस्य जगतो व्याकरणं कथ्यते "स एष इह प्रविष्ट आ 15 नलाग्रेम्य:" इत्यध्यक्षस्य व्याकृतकार्यानुमवेशित्वेन समाकर्षाद्: निरध्यक्षे व्याकरणाभ्युपगमे सनन्तरेण प्रकृतावलम्बिना स इत्यनेन प्रकटार्थविवरणम् ककणाभवणमिति भाव:। नतु "उदिते जुदोति" "अनुदिते सुहोति" इति- पत् करेवांचित्सत्कारणं केषांचिदचिद्सत्कारणमिति धुल्यैव विकल्पो दर्शितः। 20 कवमसच्छम्दस्य प्रह्ाणि लक्षणाअयणमिताशङ्याह-तद्ैक आहुरिति ॥ पथा कालपरिष्छेदाभावेऽपि ओतकालापेक्षवान् आर्सीदित्यादि काळव्य- पदेश:, तदूद्सत्पसस्य भौतत्वामावेऽपि अनादिसंसारसन्तती मन्दमतिपरि- कद्पिरतस्य अनूध निरास इति भाव:। बदुक्तमकर्तुकस्यैव जगतोऽव्या- कारणं सभाववादातुवादि भूयत इतिं तभ्रापि सूनं योजयति-तदेदं तहींति। 25 नउ महामूतसमुदायो भौतिके वर्तमानोऽनुप्रविष उध्यते; कुत ईश्वर- १. T. T' and P. मन्दमिति २. A. परिकस्क्तव्यानियास:

854

बाळाज्यधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाध्यम् सर्वनान्ना क: कार्यानुपवेशित्वेन समाकृष्येत१ चेतनस्य चायमात्मन: शरीरेऽनुप्रवेशः श्रूयते, अनुमविष्टस्य चेतनत्वश्रवणात् "पशयंश्रक्ुः गृण्व्भ्रोलं मन्वानो मनः" इति ; अपि च यादशमिदमधयत्वे नाम- रूपाभ्यां व्यात्रियमाणं जगत्साध्यक्षं व्याक्रियत एवामादिसर्गेऽपीति 5 गम्यते, दष्टविपरीतकल्पनानुपपसेः ; श्ुत्यन्तरमपि "अनेन जीवेनात्म- नानुभविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति साध्यक्षामेव जगतो व्याक्रियां दर्शयति; व्याक्कियत इत्यपि कर्मकर्तरि लकार: सत्येव परमेम्वरे व्याकर्तरि सौकर्यमपेक्ष्य द्रष्टव्य :- यथा छूयते केदार: स्वयमेवेति सत्येव पूर्णके लवितरि; यद्रा कर्मण्येवैष लकारोऽर्याक्षिस 10 कर्तारमपेक्ष्य द्रष्ठव्य :- यथा गम्यते ग्म इति ।। जगद्वाचित्वात् ॥१-४-१६ ॥ कौपीतकित्राझणे पालाक्यजातशतुसंबादे अृयते-"यो वै पालाक प्रकटार्थविवरणम् सिद्धिरित्याशङ्याइ-वेतनस्य चायमिति ॥ इतम सत्कर्तृकैव सुहिरम्या- 10 कृतवाक्येनोकेत्याह-अपि चेति ॥ कि वाल्यातप्रयोगोऽपि न कर्ताएं वारयतीत्याइ-व्याक्रकियत इत्यपीति । यत्कर्म गुणयोगात् कर्तृत्वेन बिव- स्पते,स कर्मकर्ता, यथा केदारस्य लवनकतुँ: ठ्यापारं प्रति कर्मत्वेऽपि मप्रयासेन छूयमानस्वाभिप्रायेण सयमेव ूयत इति कर्तुत्वमुपचर्यते तथा, जगल् पर- मेश्वरेण निष्पाधमानं सङल्पमात्रेण निष्पादयत इति सयमेव निष्पभमि- 20 स्युपचार इत्पर्थ:। अथ वा तज्जगत् परमेश्वरेण नामकपाम्यां व्याकियत व्याडतं निष्पादितमिति कर्मकारकमेवाव्यातामिचेयमित्याह-यद्देति।। यथा 'प्रामो गम्यते' इत्युके अर्थाहेवद्सेनेति कर्ता प्रतीबते, तथेहापि कर्मणि

जगद्ाचित्वाद्।। 25 विषयम्राह-कोपीतकीति ॥ बालाकाया अपतं बालाकि: ब्रासणः। राजा मजातशनु:। तयो: अ्रयविवयसंवादे गोड्ठपाम्। कर्मशव्वस्य कडियोग- 855

अससतभाच्यव्यासयानम् [भ. १. पा. ४. सु. १६.

माण्यम् पते्ष पुरुषा्णा कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वेदितव्य:" इति । तल कि जीवो वेदितव्यत्वेनोपदिश्यते, उत मुख्य: पाणा, उत परमात्मेति विशय:। किं तावत्माप्तम्: प्राण इति। कतः१ "यस्य वैतस्कर्म" इति श्रवणात, परिस्पन्द्ळक्षणस्य च कर्मेण: प्राणाश्रयत्वात् : वाक्य- शेषे च "अथास्मिन्माण एवैकधा भवति" इति माणशव्दभ्रवणाद्। माणशब्दस्य च सुर्ये माणे प्रसिद्धत्वाद; ये चैते पुरस्ताद्वाळाकिना 'आदित्ये पुरुषः' 'चन्द्रमसि पुरुषः' इत्येवमादयः पुरुषा निर्दिष्ठास्तेषा- मपि भवति प्राण: कर्ता, माणावस्थाविशेषत्वादादित्यादिदेवतात्म- 10 नामू, "कतम एको देव इति माण इति स ब्रह्म त्यदित्याचक्षने" इति श्ुत्यन्तरमसिदेः। जीवो वायमिह वेदितव्यतयोपदिशयते; तस्यापि धर्माधर्मलक्षणं कर्म अक्यते भावयितुम्-"यस्य वैतत्कर्म" इति ; सोऽपि भोकृत्वाद्मोगोपकरणभूतानामेतेषां पुरुषाणां कर्तोपपथते; वाक्यशेषे च जीवलिक्मवगम्यते-यत्का रणं वेदितव्यतयोपन्यस्वस्य पुरू- 15 प्रकटार्थविवरणम् वृत्िसंभवाद् संशयमाह-तत्र किमिति । पूर्वत्र चडूनां चेतनवाचिशब्दानां मुख्यार्थंत्वातुसारेण ब्रहापरिभ्रहः कृतः; तथेदापि कर्मप्राणशम्द्योः मुल्यत्वातु- सारण पूर्वपक्षमाइ-प्राण इति ।। नन्विहादित्यादिपुरुषाणां कर्ता वेदितव्य- स्वेनोकः; न च प्राणस्य तत्कतृत्वमस्तीत्याशङ्कयाद-ये चैते पुरस्तादिति॥ 20 सुत्रात्मा हि प्राण उपास्यत्वेनेद् विवक्षित :: तस्यावस्ाभेदा मादित्यादय इति। मन्र प्रमाणमाह-कतम इति ॥ से प्राणो ग्रहम भादित्यादिदेवतात्मना वेदत्वात् देवताया: परोक्षतवास्तदिति परोकषं नाम कथयम्तीत्यर्थः। पूर्वपसान्तर माइ-जीवो वेति। बुहन पाण्डरवास: सोम राजश्िति सुसं पुरुषमामन्य्य संबोध्येस्यर्थः। यदि प्राणो भोका स्यादामन्त्रणशब्दं श्रणुयादेव । न हि लानिनि 25 व्याप्रियमाणे करणानामुपरमो उष इत्र्थ:। भोकृत्वमपि जीवस्यैव गमक-

१. TM omits. स ३. T, Ta, TM and A. पारोक्ष्याव २. TM बुहस्यदेवता Y. A. पूर्व

856

बालांकयधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

पा्णा कर्तुर्वेदनायोपेतं बालाकि प्रति युबोधयिपुरजातसदुः सुर्स

घातोत्यानारमाणादिव्यतिरिकं जीवं भोक्तारं प्रतिबोधयति ; तथा परस्तादपि जीवलिक्गमवगम्यते-"तथथा श्रेष्ठी सैमड्के यथा वा 5 साः श्रेष्ठिनं रुञ्जन्त्येवमेवैष प्रज्ञात्मैतैरात्मभिर्सक्के एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं सुअ्जन्ति" इति; प्राणभृत्वाथ जीवस्योपपमं प्राण- शब्दत्वम्। तस्माज्जीवमुर्माणयोरन्यतर इह ग्रहणीय:, न परमेन्वर तल्टिश्ञनवगमादिति। एवं मासे भूम :-

परमेन्पर एवायमेतेषां पुरुषाणां कतो स्यात; कस्मात्१ उपक्रम- 10 साम्थ्याद। इह हि वाळाकिरजातशतुणा सह "ब्रह्म ते अवाणि" इति संवदितुमपचक्रमे; स च कतिचिदादित्याद्यधिकरणान्पुरुषान- मुख्यन्रस्मदृष्टिभाज उक्त्वा तृष्णीं बभुव; तमजातश्दुः "मृषा वै खल मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते त्रवाणि" इत्यमुख्य्रम्मवादितयापोध, तत्कर्तार- प्रकटार्थविवरणम् 15

मिस्याह-तथा परस्तादिति ॥ भ्रेष्ठी प्रधानपुरुषः सैर्मृतैः उपकरणैः मुङ्के, यथा वा भृस्या: श्रेष्ठिनं भासाच्छादनेनोपजीवन्ति एवं जीवोऽप्यादि- स्यादिभि: प्रकाशादिकरणेन भोगोपकरणैः भुङ्धे। आविस्यादयोऽप्येनं जीव- मुपजीवन्ति हविर्भ्रहणादिनेत्यर्थः। "मथासिन् प्राण एवैकधा" इति प्राणशभ्ः कथं जीवे विधत इस्याशङ्याह-पाणमृत्नाच्ेति ।। 20

उत्सूनमेव तावव् सिद्धान्तमाइ-परमेश्वर एवायमिति ।। बद्ाक्यशेये सन्दिग्य तविव्धितेनोपकमेज निर्णीयते बथा "उपोर्जरचा कियते" इत्यादा- रगादिशब्दानां वेद्वचन्स्व निर्णीतम् "मझेर्दुग्वेद:" "बायोर्यजुर्वेद:" इस्प- सम्दिग्योपकमाद् ; तथेहापि प्रसमामिधानोपकमात् , अम्रहाविद्स्ा पादितत्वात् रहाव पेदितव्य: पुरष इत्पर्थ। किश्ादित्याविपुरुषकर्तृत्वमपि न सून्रातमन: 25

१. T and T2. जीवन्वङु.

357

म्रससूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. १. पा. ४. सु. १६

भाष्यम् मन्यं वेदितव्यतयोपचिक्षेप; यदि सोऽप्यमुख्यन्रह्मदृष्टिभाक् स्याद, उपकरमो बाध्येत; तस्मात्परमेश्वर एवायं भवितुमरदति। कर्तृत्वं चैतेषां पुरुषाणों न परमेश्वरादन्यस्य स्वातन्त्र्येणावकल्पते। "यस्य वैतत्कर्म" 5 इत्यपि नायं परिस्पन्दलक्षणस्य धर्माधर्मलक्षणस्य वा कर्मणो निर्देश: तयोरन्यतरस्याप्यप्रकृतत्वात्, असंशव्दितत्वाच्च; नापि पुरुषाणामयं निर्देशः, एतेषां पुरुषाणां कर्तेत्येव तेषां निर्दिष्टत्वात्, लिक््वचनविगा- नाथ: नापि पुरुषविषयस्य करोत्यर्थस्य क्रियाफलस्य वायं निर्देश: कर्तशब्देनैव तयोरुपाचत्वात्; परिशेषात्मत्यक्षसंनिहविंतं जगत्सर्वनान्नै- 10 तच्छव्देन निर्दिश्यते; क्रियत इति च तदेव जगत्कर्म। ननु जगदप्यम्र- प्रकटार्थेविवरणम सातन्तयेण घटते "भीषास्माद्वातः पवते" इति श्रुतेः; नापि जीवस्य देवानां पशुत्वादित्याह-कर्तृत्वं चैतेषामिति ।। यश्ञोंकं कर्मशब्दः परिस्पन्दे धर्मा- धर्मयोर्मा रूढ इति तनाह-यस्य वैतस्कमेति॥ उमयत्न रढस्य कर्म- 15 शष्ट्रस्य प्रकरणमुपपद वा विनान्यतरभिन् पृस्पयोगाचदमावाज्ञानिर्णय- पसने परिशेषाद्योगिकवुस्या जगदायकत्वमम्युपगन्तव्यम्; मतो जगद्वा- चित्वात्कमंशब्दस्य तत्कर्त म्रसोह विवाितमिति सुनार्थः। नज्-नास्ति परि- शेष: कर्तव्यपुरुषाणां कमशब्देम निर्देशादित्याशङयाइ-नापि पुरुषाणा- मिति॥ न केवलं पौनरुकस्थम् ; पुरुषाणां बहुत्वान्नपुंसकलिङ्मेकवचनं च 20 विरुभ्यत इस्याह-ळिक्वचनेति ।। ननु तथापि नास्ति परिशेष: करणस्य कार्यनिष्यरेवाभिधानाव् इस्याशङ्पाड-नापि पुरुषविषयस्येति ।। क्रियमाण- पुरुषबिषयध्यापाराभावे च न कर्तृत्वमेव परिपूर्णमेवं भवतिः मत मर्िकत्वाम् खशब्देन वाध्यमिति भाष:। यसान्नास्त्न्यत्न प्रसङ्रः, तल्ात् सूत्रार्थ: सुल

25 नन्मिति।। जगत्मकतं न मवति खशब्दनानुकं वेत्येतत्सस्यम्; तथापि सर्वनास: प्रसिद्धमान्रावद्योतकत्वाल् प्रकतवाचकत्वनियमो नाहित; सति १. TM. नादि.

358

माछाक्यधिकरणम् ५.J मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् कृतमसंशब्दितं च: सत्यमेतत्; तथाप्यसति विशेषोपादाने साधारणेनार्थेन संनिधानेन संनिहितिवस्तुमात्वस्यायं निर्देश इति गम्यते, न विभिष्टस्य कस्यचित, विशेषसंनिधानाभावात्; पूर्वत्र च जगदेकदेशभूतानां पुरुषाणां विशेषोपादानादविशेषितं जगदेवेहोपादीयत इति गम्यते। 5 एतदुक्त भवति-य एतेषां पुरुषाणां जगदेकदेशभूतानां कर्ता, किम- नेन विशेषेण! यस्य वा कृत्स्रमेव जगदविशेषितं कर्मेति ; वाशब्द एक- देशावच्छिनकर्तृत्वव्यादटत्यर्थः; ये बालाकिना ब्रह्मत्वाभिमता: पुरुषा: कीर्तिताः, तेषामब्रह्मत्वख्यापनाय विशेषोपादानम् । एवं ब्राह्मण- परिव्राजकन्यायेन सामान्यविशेषाभ्यां जगतः कर्ता वेदितव्यतयोप- 10 दिश्यते ; परमेश्वरश्र सर्वजगतः कर्ता सर्ववेदान्तेष्ववधारित:।। जीवमुख्यप्राणलिद्गान्नेति चेत्तद्वयाख्यातम् ॥१-४-१७11

यदुक्तं वाक्यश्नेषगताज्जीवलिङ्गान्मुख्यमाणलिङ्गाच तयोरेवान्यत- रस्येह ग्रहणं न्याय्यं न परमेश्वरस्येति, तत्परिहर्तव्यम्; अत्ो- 16 उयते-परिहृतं चैतत् "नोपासातैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्" इत्यत्न : त्रिविधं मत्रोपासनमेवं सति मसज्येत जीवोपासनं मुख्य- प्रकटार्थविवरणम् तु संकोचके विशेषे प्रकृताभिधायित्वं कचिन्द्वति ; तद्भावे साधारणेनार्येन वाध्येनैतच्छष्दस्य सदा संबद्धत्वेन स्रसत एव साधारणार्थनिर्देशो घरत 20 रति परिहागर्थ:। इतस साधारणनिरदेश पवायं इस्याह-पूर्वत्र चेति।। मतु यदि साधारण्येन जगशिवसितं ताहि किं पुरुषाणां विशेषोपादानेनेस्या- शङपाइ-ये बालकिनेति॥

359

[म. १. पा. ४. सु. १७,

भाष्यम् माणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति; न चैतन्न्याय्यम्: उपकमोप- संहाराभ्यां हि ब्रह्मविषयत्वमस्य वाक्यस्यावगम्यते: तत्नोपकमस्य तावद्रह्मविषयत्वं दर्शितम्: उपसंहारस्यापि निरतिशयफलश्रवणाङ्गल्म- 5 विषयत्वं दृश्यते-"सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां च भूतानां श्रैष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद" इति। नन्वेवं सति प्रतर्दन- वाक्यनिर्णयेनैवेदमपि वाक्यं निर्णीयेत; न निर्णीयते। "यस्य वैतत्कर्म" इत्यस्य ब्रह्मविषयत्वेन तल्नानिर्धारितत्वाद ; तस्मादन जीव- मुख्यमाणशङ्का पुनरुत्पद्यमाना निव्त्यते : माणशब्दोऽपि ब्रह्मविषयो 10 दृष्टः "पाणबन्धनं हि सोम्य मनः" इत्यत्र; जीवलिङ्गमप्युपक्रमोप- संहारयोर्ब्रह्मविषयत्वादमेदाभिप्रायेण योजयितव्यम्। अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके॥। १-४-१८॥ अपि च नैवाल विवदितव्यम्-जीवप्रधानं वेदं वाक्यं स्याट्रस- 15 प्रधानं वेति; यतोऽन्यार्थे जीवपरामर्शे ब्रह्ममतिपच्यर्थमस्िन्वाक्ये जैमिनिराचार्यो मन्यते ; कस्माद१ प्रश्नव्यार्यानाभ्याम्। पश्नस्तावत प्रकटार्थविवरणम् दिना। पौनरकसं शङ्ते-नन्वेवं सतीति । कर्मशमस्य परिस्पन्दाएएयो रूडिबलेन जायमानार्थाम्तरपरत्वाशङ्ञापाकरणाय पुनरारम्म इत्याह-न निर्णी- 20 यत इति। यथ्ोंकं प्राणशब्दो मुख्ये प्राणे प्रसिद्ध इति तत्राह-मराणशब्दो- डपीति ॥। का तार्हि जीवलिङ्स्य गतिरिति तन्राह-जीवलिङ्गमपीति।। अन्यार्थे तु जैमिनि: पश्नव्यारयानाभ्यामपि चैवमेके।। इतस् ब्रहलिद्गानुरोपेनैव जीवलिनं नेतव्यमित्याह-अपि चेति ॥भो था- छाफे एव पुरुष: काशयिष्ट कुन शयनं कुतवानिस्येतस्कि जानासि। क वा पतम- $60

वालाज्यचिकरणम् ५]

भाज्यम् सपपुरुषप्रतिबोधनेन माणादिव्यतिरिक्ते जीवे प्रतिबोषिते पुनर्जीव- व्यतिरिक्तविषयो दृश्यते-"ह्रैष एतद्रालाके पुरुषोऽशयिष्ट क वा एतदभूत्कुत एतदागात्" इति; प्रतिवचनमपि "यदा सुप्तः स्मं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्माण एवैकषा भवति" इत्यादि, "एतस्मादात्मनः सर्वे 5 पाणा यथायतनं विभतिष्ठन्ते माणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः"इति च सुषुप्िकाळे च परेण ब्रह्मणा जीव एकतां गच्छति; परस्माच ब्रह्मण: माणादिकं जगज्जायत इति वेदान्तमर्यादा। तस्माद्यलास्य जीवस्य निःसंबोधस्वस्थतापः स्वाप :- उपाधिजनितविशेषविज्ञानरंहितं खरू- पम्, यतस्तच्ड्रंस्रूपमागमनम्, सोऽल परमात्मा वेदितव्यतया 10 श्रावित इति गम्यते। अपि चैवमेके शाखिनो वाजसनेयिनोऽस्मिमेव बालाक्यजातशत्रसंवादे स्पष्ट विज्ञानमयशब्देन जीवमास्नाय तंट्रयतिरिक्त्ं परमात्मानमामनन्ति-"य एष विज्ञानमयः पुरुषः दैष तदाभूत्कुत एत- दागात्" इति प्रश्ने ; प्रतिवचनेऽपि "य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्त- स्मिष्शेते" इति ; आकाशशब्दश् परमात्मनि मयुक्तः "दहरोऽ- 15 स्मिनन्तराकाशः" इत्यत्न; "सर्व एते आत्मानो व्युच्रन्ति" इति चोपाधिमतामात्मनामन्यतो व्युच्चरणमामनन्तः परमात्मानमेव कारणस्वे- प्रकटार्थविवरणम् क्षुरादिकं खितं कुतां वा प्रबोधकाले भगादागतमित्यर्थः। ननु प्रतिवचने "प्राण यवैकधा भवति" इति श्रूयते; अतः प्रश्नप्रतिवचने न ब्रहमविषये इत्याशङ्कयाह- 20 सुपुप्तिकाले चेति ॥। प्रइ्नप्रतिवचनयोः ब्रह्मविषयत्वर शाखान्तरसंवाद- माह-आपे चैवमिति॥ ननु तन्नाप्याकाशे शयनं धूयते, न म्रहाणीता- राङपाह-आकाशशब्द्य्ेति ॥ इतश् तत्र परमात्मव विवक्षितो भूता काशाज्जीवानां निर्गमायोगात्, प्रतिबिम्बमेद्म्रमस्य च विम्बाघिष्ठानत्वात् इस्याह-सर्व एत इति । एवं जीवनिराकरणपरतया सुन्रं व्याक्याय 25 361

[म. १. पा. ४. सु. १९.

भाष्यम् नामनन्तीति गम्यते । प्राणनिराकरणस्यापि सुपुप्तपुरुषोत्थापनेन

वाक्यान्वयात्॥ १-४-१९॥

5 बृद्ददारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणेऽघीयते-"न वा अरे पत्युः कामाय" इत्युपक्म्य "न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वे प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वे मियं भवत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यसितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन अ्रपणेन मत्या विज्ञाने- नेदं सर्वे विदितम्" इति। तत्नैतद्विचिकित्स्यते-कि विज्ञानात्मैवायं 10 द्रष्टव्यश्रोतव्यत्वादिरूपेणोपदिश्यते, आहोख्वित्परमात्मेति। कुतः पुन- रेषा विचिकित्सा१ प्रियसंसूचितेनात्मना भोक्तोपकमाद्विज्ञानात्मोप- देश इति प्रतिभाति; तथात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपदेशात्परमात्मोप- देश इति। कि तावत्माप्तम्१ विज्ञानात्मोपदेश इति ; कस्मात! उपक्म- सामर्थ्यात्। पतिजायापुत्नवित्तादिकं हि भोग्यभूतं सर्वे जगत्

15 प्रकटार्थाववरणम्

प्राणनिराकरणेऽप्यतिदिशति-पाणेति । सुषुप्तावामन्त्रणरष्ट्राश्रवणेन व्यति- रेकप्रतिपादन व्याख्यानमत्र द्रष्टव्यम्। ताभ्यां प्रश्नव्याख्यानाभ्यां प्राणशब्द- मन्यार्थ न प्राणोपदेशपरं मन्यते जैमिनिरिति योजना॥। वाक्यान्वयात।।

20 विषयवाक्यमाह-बृह्दारण्यक इति ।। उभयलिङ्गदर्शनात्संशयमाह- तत्नैतट्विचिकित्स्यत इति ॥ पूर्वत्र ब्रह्मोपक्रमसामर्थ्यात् ब्रह्मपरत्वं निर्णी- तम् ; इह तु जीवोपक्रमात् जीवपरत्वमित्याह-विज्ञानात्मोपदेश इति ॥ उद्देश्योपादेययो: भेदोऽपि वक्तव्य इति भेदाभेदर्परतानिराकरणायाधिकरणा-

. A omits परता. 362

वाक्यान्वयाधिकरणम् ६.] म्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् आत्मार्थतया गियं भवतीति प्ियसंसूचितं भोक्तारमात्मानसुपक्रम्यान- न्तरमिदमात्मनो दर्शनादयुपदिश्यमानं कस्यान्यस्यात्मन: स्यात१ मध्ये- डपि "इदं महद्दृतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य 5 द्रष्टव्यस्य भृतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन ब्ुवन्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयति; तथा "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इति कर्तृवचनेन शब्देनोपसंहरन्विज्ञानात्मानमेवेहोपदिष्टं दर्शयति ; तस्मा- दात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानवचनं भोक्तर्थत्वाद्भोग्यजातस्यौपचारिकं द्रष्टव्यमिति। एवं पाप्ते ब्रूम :- 10

परमात्मोपदेश एवायम्: कस्मात १ वाक्यान्वयाद। वाक्यं हीदं पौर्वापर्येणावेक्ष्यमाणं परमात्मानं प्ति अन्वितावयवं लक्ष्यते; कथमिति तदुपपाद्यते-"अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन" इति याजवल्क्या- दुपश्चुत्य "येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कर्या यदेव भगवान्वेद प्रकटार्थविवरणम् 15

रम्भः। इतक्ष ब्रह्मणो मिन्नाभिन्नपरं वाक्यमित्याह-मध्येऽपीति॥ इवं प्रकृतं महत् ब्रह्म भूतं सत्यमनन्तं नित्यमपाएं सर्वगं विज्ञानघन एवोपाधी प्रतिबिम्बितया जीवरूपोपन्नमेतेभ्यां भूतेभ्यः समुत्थाय प्रतिषिम्बमिव वर्पणादे: तानि भूतान्युपाधिरूपाणि यदा नश्यन्ति तदा तव्नाशमनु नश्यति विशेषमुपाधिकृतं जहाति प्रेत्य तथाभूतं नाशमनुभूय न संज्ञा विशेषपरिज्ञानं 20 भवति, अन्तःकरणापायेSप्रमातृत्वादित्यर्थः। किश्च कर्तृविहिततृजन्तत्वेन विज्ञावशष्द्ेनोपसंहारादृपि जीवस्य विज्ञेयत्वमित्याह-तथा विज्ञातारमिति॥ कर्थं तर्हकविश्ञानेन सर्वविज्ञानमित्याशङ्कयाह-तस्मादिति॥ प्रतिज्ञाध्याहारेण सुन्मवतारयति- परमात्मोपदेश एवायमिति।। मसृतत्वं प्रार्थयन्त्यै मैन्रेय्या उपदिष्टत्वात् एकविश्ञानेन सर्वविज्ञानाभि- 25 धानाव्ात्यन्तिकमैक्यमिह विवक्षितमिति भावः। यदुक्तमपौचारिकत्वं

१. A. रूपोपपलं

363

ब्रक्यसृतभाष्यव्यास्यानम् [म. १. पा. ४. स. १९

भाष्यम् तदेव मे तरुहि" इत्यमृतत्वमाशासानायै मैवेय्यै याजवल्क्य आत्म- विज्ञानमिदमुपदिशति; न चान्यत् परमात्मविज्ञानादमृतत्वमस्तीति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति; तथा चात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुच्यमानं 5 नान्यत परमकारणविज्ञानानमुख्यमवकल्पते; न चैतदौपचारिकमाश्र- यितुं शक्यम्, यत्कारणमात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञायानन्तरेण ग्रन्थेन तदेवोपपादयति-"ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्नात्मनो ब्रह्म वेद" इत्यादिना; यो हि ब्रह्मक्षत्नादिकं जगदात्मनोऽन्यत्र स्वातन्त्र्येण। लब्घसन्भावं पशयति, तं मिथ्यादर्शिनं तदेव मिथ्यादष्टं ब्रह्मक्षत्रादिकं 10 जगत्पराकरोतीति भेददृष्टिमपोद्, "इदं सर्वे यदयमात्मा" इति सर्वस्य वस्तुजातस्यात्माव्यतिरेकमवतारयति; दुन्दुभ्यादिद्ृष्टान्तैश्व। तमेवाव्यतिरेकं द्रढयति; "अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतदयदग्वे+ः" इत्यादिना च प्रकृतस्यात्मनो नामरूपकर्मेमपञ्चकारणतां व्याचक्षाणः परमात्मानमेवैनं गमयति ; तर्थकायनपक्रिययापि सविषयस्य सेन्द्रि- 15 यस्य सान्त:करणस्य प्रपश्चस्यकायनमनन्तरमवाहां कृत्सं प्रज्ञानघनं व्याचक्षाण: परमात्मानमेनं गमयति। तस्मात्परमात्मन एवायं दशना- युपदेश इति गम्यते ।। प्रकटार्थविवरणम्

तत्राह-न चैतदौपचारिकमिति ॥ न दयौपचारिकमविवक्षितं तात्प- 20 येंण प्रतिपादनीयमिति भावः । ब्रह्मेति ब्राह्मणजातिः। तं मेददर्शिनं श्रेयोमार्गात्परादाव पराकुर्यादित्यर्थः। दुन्दुभिशङ्गवीणाउष्टाम्तैध् सामान्य- प्रहणेन विशेषभ्रहणं घ्ुवन् वस्तुभेदाभावं हढ करोतीत्यर्थः। किश्च सर्वस्रष्टत्वा- दृपि परमात्मत्वनिश्य इत्याह-अस्य महत इति ॥ यथा सर्वासामपां संमुद्र एकोऽयनमित्यादिना सकलप्रलयाधारत्वप्रतिपादनादृपि परमात्मत्व-

१. T. सामान्येन न्ुवन् २. A. समृद्रमेकायनं Ti. सामान्येन विशेषभहणं TM. समद एकायनं

364

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् यत्पुनरुक्तं मियसंसूचितोपकमाद्विव्ञानात्मन एवायं दर्शनाधुपदेश इति, अत त्रूम :-

अस्त्यत्न प्रतिज्ञा "आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" 5 "इदं सर्वे यदयमात्मा" इति च। तस्याः प्रतिज्ञायाः सिद्धि सूचयत्ये- तल्लिक्व्म्, यत्मियसंसूचितस्यात्मनो द्रष्टव्यत्वादिसंकीर्तनम्। यदि हि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽन्य: स्याद, ततः परमात्मविज्ञानेऽपि विज्ञा- नात्मा न विज्ञायत इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं यस्पतिज्ञातं तद्धीयेत।

श्मरथ्य आचार्यो मन्यते॥। उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः॥१-४-२१। विज्ञानात्मन एव देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघातोपाधिसंपर्कात्कलुषी- भूतस्य ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानात्संपसन्नस्य देहादिसंघातादुत्कमि- व्यतः परमात्मनैक्योपप चेरिदमभेदेनोपकमणमित्यौड्डलोमिराचार्योमन्य-15 ते। श्रुतिश्चैवं भवति-"एष संपरसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं प्रकटार्थषिवरणम् पूर्वपक्षबीजापाकरणाय सुत्रमवतारयति- यत्पुनरुक्तमिति ॥।

जीवम्रह्मणोर्मिन्रामिन्नत्वेऽपि अभेदांशेन जवरुपणोपक्रमणं प्रतिक्षा - 20

उत्क्मिष्यन एवंभावादित्यौड्डलोमि:।। संसारदशायां मिन्नस्यैव मोक्षदशायां ब्रह्मणैक्यमङ्गीकृत्य जीवोपक्रमण- मिति मतान्तरमाह-एत्कमिष्यत इति ॥ किश्च जीवस्य नामरूपाशव स्वावगमादपि नामरूपविमुक्तात् म्रहाणो भेद एव संसारदशायामिवाह- 25 365

प्रंझसूंतभाव्यव्याखयानम्ं [ब. १.पा. ४. सु. २२.

भाध्यम् ज्योतिरुपसंपद्य स्वेत रूपेणाभिनिष्पयते" इति । कचिच्च जीवाश्रयमपि नामरूपं नदीनिदर्शनेन ज्ञापयति- "यथा नदः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय। तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषम्रुपैति दिव्यम्।।" इति। यथा लोके नदः स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय समुद्रसुपयन्ति एवं जीवोऽपि स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय परं पुरुषय्ुपैतीति हि तत्नार्थ: प्रतीयते दष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोस्तुल्यतायै।। अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ १-४-२२॥

10 अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञानात्मभावेनावस्थानादुपपन्- मिदमभेदेनोपकमणमिति काशकृत्स् आचार्यो मन्यते। तथा च ब्राह्म- णम्-"अनेन जीवेनात्मनानुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इत्येवं- जातीयकं परस्यैवात्मनो जीवभावेनावस्थानं दर्शयति; मन्त्रवर्णय- प्रकटार्थविवरणम् 1 15 कचिच जीवाश्रयमपीति ॥ "यथा नदयः स्यन्दमाना: समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय" इति नदीनिदशनं व्याचष्टे-यथा लोक इति॥ अवस्थितेरिति काशकत्ननः ॥ इदानीं यदर्थमधिकरणमारण्यं तन्भ्रिजाभिन्नत्वनिराकरणं काशकृत्कस्य मतेन स्फुटीकर्तुमाह-अस्यैव परमात्मन इति ॥ सर्वाणि रूपाणि विचित्य 20 निर्माय तेषां नामानि च कृत्वा धीर: सर्वकः स्वयं तत्रानुप्रविश्य अभिवद्न्य भास्ते "तमेवं विद्वानसुत इह भवति" इति मन्त्रोऽपि परमात्मन एवावसानं दर्शयतीश्यर्थ: । ननु जीवो नौम परमात्मविकार इस्याश्यणेऽप्येकविज्ञानेन १. TM and A. बदाखते य आस्ते २. T' and Ti. जीवोषमय

866

वाक्यान्ययाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाध्यम् "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते" इत्येवंजातीयकः। न च तेजःप्रभृतीनां सष्टौ जीवस्य पृथकसृष्टिः ुता, येन परस्मादात्मनोऽन्यस्तद्विकारो जीव: स्याद। काशकृत्सस्याचार्यस्या- विकृतः परमेश्वरो जीवः, नान्य इति मतम्; आश्मरथ्यस्य तु यद्यपि 5 जीवस्य परस्मादनन्यत्वमभिग्रेतम्, तथापि "प्रतिज्ञासिद्धेः" इति सापे- क्षत्वाभिधानात्कार्यकारणभावः कियानप्यभिप्रेत इति गम्यते; औदु- लोमिपक्षे पुनः स्पष्टमेवावस्थान्तरापेक्षौ भेदाभेदौ गम्येते। तत्र काशकृत्सीयं मर्तं अत्यनुसारीति गम्यते, प्रतिपिपादयिषितार्थानु साराद "तच्वमसि" इत्यादिश्ुतिभ्यः; एवं च सति तज्ज्ञानादमृ- 10 तत्वमवकल्पते; विकारात्मकत्वे हि जीवस्याभ्युपगम्यमाने विकारस्य पकृतिसंबन्धे परलयमसङ्गाभ तज्ज्ञानादमृतत्वमवकल्पेत। अतश्ञ स्ाश्र- यस्य नामरूपस्थासंभवादुपाध्याश्रय नामरूपं जीव उपचर्यते।

प्रकटार्थविवरणम्

सर्वविश्ञानं घटते ; किममेदेनेस्याशङ्कयाह-न् च तेजापभृतीनामिति ॥ 15 मतत्रयं विभज्य कथयति -काशकृत्स्नस्येत्यादिना । अन्स्यस्योपादेयत्व- माह-तत्न काशकृत्स्नीयमिति ॥ कारणशून्ययोः दर्व्ययोकदेश्योपादेय- मावेन सामानाधिकरण्यमेकस्यैवं द्रव्यस्योपाधिकल्पितभेदापेक्षं न द्रव्यमेदा- पेक्षम्, 'सोऽयं देवदसः' इतिवत् इति न्यायेन "तत्त्वमसि" इति शास्रात् प्रतिपिपादयिषितं यज्जीवस्य ब्रह्मैक्यं तदतुसारित्वादित्यर्थः। 20 किश्च ज्ञानाद्मृतत्वश्रुत्यन्यधानुपपस्याप्ययं पक्षो युकत इत्याह - एवं च सतीति॥ यञ्चोकं जीवस्य नामरूपाश्रयत्वं तत्राह- अत्ञेति ॥। यत: परमात्मेव प्रतिबिम्बितो जीव: अतश्रेति योजना। नामरूपविलयमात्रे निदर्शनं

१. TM omits द्रव्यमो: २. A. परिकहिपत २. T, Ti and P add दन्यस्योपाधिकारणमेकस्येव

367

[ब. १. पा. ४. सू.२२

भाण्यम्

अत पवोत्पत्िरपि जीवस्य कचिदग्िविस्फुलिग्ोदाहरणेन श्राव्यमाणो- पाध्याश्रयैव वेदितव्या। यदप्युक्तं पकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं 5 विज्ञानात्मभावेन दर्शयन्विज्ञानातमन एवेदं द्वष्टव्यत्वं दर्शयतीति, तत्नापीयमेव तरिसूती योजयितव्या।

इदमत्र प्रतिज्ञातम्-"आत्मनि विदिते सर्वमिदं विदितं भवति" "इदं सर्वे यद्यमात्मा" इति च; उपपादितं च सर्वस्य नामरूपकर्मे-

रव्यतिरेकमतिपादनात्; तस्या एव प्रतिज्ञायाः सिद्धि सूचयत्येत- ल्िङ्म, यन्महतो भूतस्य भूतेभ्यः समृत्थानं विज्ञानात्मभावेन कथित- मित्याश्मंस्थ्य आचार्यो मन्यते। अभेदे हि सत्येकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानं पतिज्ञानमवकल्पत इति॥ 15 उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुळोमि:॥ उत्कमिष्यतो विज्ञानात्मनो ज्ञानध्यानादिसामर्थ्यात्संमरससस्य परेणात्मनैक्यसंभवादिदमभेदाभिधानमित्यौड्डलोमिराचार्यो मन्यते।। अवस्थितेरिति काशकृत्स्ः॥ अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञानत्मभावेनावस्थानादुपपभ्रमिद- 20 मभेदाभिधानमिति काशकृत्स् आचार्यो मन्यते। ननूच्छेदाभिधान- प्रकटार्थविवरणम् सर्वथा साम्ये मानाभावात्। उत्पत्तिभरवणस्याप्यौपाधिकत्वमेव गतिरित्याह- अंत एवोत्पचिरपीति।। पूर्वपक्षवीजान्तरनिराकरणेऽपि सूत्रत्रययाजनाम तिदिशति-यदप्युक्त- 25 मित्यादिना॥

१. A. अत एवेति।

368

मकटार्यविवरणम्

भाम्यम्

मेततु "एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संग्ञास्ति" इति ; कथमेतदभेदाभिधानम्१ नैष दोष :; विशेषविज्ञान-

मा भगवानम्मुहन् प्रेत्य संज्ञास्ति" इति पर्यनुयुज्य, स्वयमेव श्रुत्या- 5 र्थान्तरस्य दर्शितत्वात्-"न वा अरेहं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छिचिषर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति" इति । एतदुक्तं भवति-कूटस्थनित्य एवायं विज्ञानघन आत्मा; नास्योच्छेदमसक्गो- डस्ति; माताभिस्त्वस्य भृतेन्द्रियलक्षणाभिरविद्याकृताभिरसंसर्गो विधया भवति: संसर्गाभावे च तत्कृतस्य विशेषविज्ञानस्याभावात "न प्रेत्य 10 संज्ञास्ति" इत्युक्तमिति। यदप्युक्तम्-"विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इति कर्तृवचनेन शब्देनोपसंहाराद्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यमिति, तदपि कांशकृत्स््ीयेनैव दर्शनेन परिहरणीयम् । अपि च "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" इत्यारभ्याविद्यािषये तस्यैव दर्श- नादिलक्षणं विशेषविज्ञानं प्रपञ्ञय "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूततत्केन 15 कं पश्येत्" इत्यादिना विद्याविषये तस्वैव दर्शनादिलक्षणस्य विशेष- विज्ञानस्याभावमभिदधाति; पुनश्च विषयाभावेऽपि आत्मानं विजा- नीयात् इत्याशङ्कय, "विज्ञातारमरे केम विजानीयात" इत्याह। ततश् विशेषविज्ञानाभावोपपादनपरत्वाद्वाक्यस्य विज्ञानधातुरेव केवलः

प्रकटार्थविवरणम् 20

तृतीयं च पूर्वपक्षबीजमन्स्येन मतेनापाकरणीयमिस्याह-तदपि काश- उत्सीयेनैवेति।। आद्यमतद्वयस्य तत्वमेदावलम्बित्वात् तत्परिभ्रदेण परिहारो न संभवति। काशकृत्सम्य तु तत्त्वभेदाभावात् स्रपाभेदामि - प्रायेण कर्तृवाची शब्द: परमात्मनि प्रयुक्त इति भावः। किश्ाविद्या सज्जान्त:करणप्रतिविम्बितत्वेन यत्परमातृत्वमभूत् तदभिप्रायणैक्यप्रतिपचावपि 25 कर्तुशब्दो न विरुध्यत इत्याह अपि च यत्र हीति। ननु भाइम - रख्वादिमते तात्विकेऽपि भेदे भूतपूर्वगत्या मोक्षकर्तृत्वनिर्वेद्ः कि नाजी- 369

अससूतमाण्यव्यसयानम् [न. १. पा.४. सु. २१.

भाष्यम्

सन्भूतपूर्वगत्या कर्तवचनेन तचा निर्दिष्ट इति गम्यते । दर्शितं तु पुरस्तात्काशकत्स्नीयस्य पक्षस्य श्रुतिमन्वम्। अतश्च विज्ञानात्मपर-

पारमार्थिक इत्येषोऽर्य: सर्वैर्वेदान्तवादिभिरभ्युपगन्तव्यः । "सदेव 16 सोभ्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" "अत्मैवैदं सर्वम्" "ब्रह्ैवे्द सर्वम्" "इद सर्वे यदयमात्मा" "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" "नान्य- दतोऽस्ति दष्ट" इत्येवंरुपाभ्यः श्रतिभ्यः; स्मृतिभ्यश्च "वासुदेवः सर्वमिति" "क्षेत्नवं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत" "समं 10 सर्वेष्ट भूतेष्ु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्" इत्येवंरूपाभ्य :; भेददर्शनापवादाथ "अन्योऽसावन्योऽइमस्ीति न स वेद यथा पशुः" "मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति" इत्येवंजातीयकाठ्; "स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म" इति चात्मनि सर्व- विक्ियामतिषेषात्: अन्यथा च समुभूणां निरपवादविज्ञानानुपपत्तेः, 15 प्रकटार्थविवरणम् क्रियते, कुतः काशकुत्समते पक्षपात इस्याशङ्याह-दर्शितं तु पुरस्ता - दिति। पुनः श्रुतिमत्वं स्मृतिमत्त्वं चाह-सदे[सदेव सोम्येदमग्र आसीदे]- कमेवाद्वितीयमिति । यञ केशवेन वल्गितम् "प्रलये श्रुतिरद्वैतमाह न सर्वदा" इति, तद्सत्: प्रसिद्धप्रळयानुवादेन विधित्सितस्याद्वतस्य सर्षटि विधा- 20 यापि "ऐेतदात्म्यमिदं सर्वे तत्सस्यम्" इत्युपसंहारे सत्यताभिधानात्। यम्र भेददर्शनमेव निम्धते, न भेद इत्युक्तम्, तद्सत्; सत्ये भेदे तह्दर्शनस्यापि निम्दानुपपसेः। न हि मेददर्शनमेव संसारः, मू््छादेरपि संसारत्वादिवशब्दा- योगाधेति। जीवस्य संसारविकियावरवास् म्रक्ममात्रवेश्याशङ्पाह-स वा एप इति॥ किश सत्ये भेदे तस्प्रमितिविरोधात् अ्रहवाहमित्यवाधितविद्ञानं न 25 स्यादित्याइ-अन्यथा चेति। अमेदाबत् ब्रझाहम्, भेदादमझाहमिति कि न

१. TM. नेदादर्शन ३. T, Tz, P and TM omit अहनिति २. A. भईब्रस

370

वाक्यान्वयाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम

भाष्यम्

सुनिश्चितार्थत्वानुपपत्तेश्; निरपवादं हि विज्ञानं सर्वाकाक्कानिवर्तक- मात्मविषयमिष्यते-"वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः" इति च श्रुतेः; "तत्न को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इति च; स्थितपज्ञ- लक्षणस्मृतेश्व । स्थिते च क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्वविषयसम्यग्दर्शने क्षेत्रज्ञः 5 परमात्मेति नाममात्नभेदात् क्षेत्रश्ञोऽयं परमात्मनो भिन्न: परमात्मायं क्षेत्रज्ञाद्िम इत्येवंजातीयक आत्मभेदविषयो निर्बन्धो निरर्थक :- एको हयमात्मा नाममात्रभेदेन बहुषाभिधीयत इति। न हि "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गहायाम्" इति कांचिदेवेंकां गुहामधिकृत्येतदुक्तम् । न च ब्रह्मणोऽन्यो गुहायां निहितोऽस्ति, 10 "तत्सृष्टा। तदेवानुमाविशत्।" इति स्ष्टुरेव प्रवेशश्रवणात्। ये तु निर्बन्धं कुर्वन्ति, ते वेदान्तार्थे बाधमाना: श्रेयोद्वारं सम्यगदर्शनमेव बाधन्ते; कृतकमनित्यं च मोक्षं कल्पयन्ति; न्यायेन च न संगच्छन्त इति।।

प्रकटार्थविवरणम्

स्यादिति संशयः स्यादित्याह-सुनिश्चितेति। ततः किमित्यत आह-निरपवाद 15 हीति। स्थिता प्रतिष्ठिता सुनिश्िता म्रह्मात्मैक्यवित्रया प्रक्ञा यस्य सः खितप्रकः। ततो ब्रह्मैवाहमिति सुनिश्चितमेकत्वज्ञानं वाष्यमित्यर्थ:। ननु मपुनरुक्तशण्वद्वय- विषयत्वात् स्तम्भकुम्भवत् स्वरूपभेद इत्याशङ्कयाह-स्थिते च स्षेत्रप्ञेति ।। मिथ्यामेदेनापि नामभेदोपपतती स्वरूपमेदे न प्रमाणमिति भावः। नन्वभेदे जीवे मासमाने प्रह्मापि भासेत, तदा च गुहाहितत्ववचनं विरुध्येतेत्याशङ्गयाह- 20 न हि सत्यं ज्ञानमिति ॥ विम्बप्रतिबिम्बन्यायेनापि भासमानाभासमानर्वे न विरुष्येते इति भाव:। इतश्र गुहाभ्ुतिः न भेदं साधयतीत्याह- न च ब्रह्मणोऽन्य इति ॥ विपक्षे दण्डमाह-ये तु निर्बन्धमिति॥। मथ कतकोपि निस्य एव, तन्ाह-न्यायेन चेति । भावरूपत्वे सति रुत-

१. A. निश्वितेति .. T omita बिष्नये ... भावमानलेन

871

[भ. १. पा. ४. सू. २३. माण्यम् प्रकृतिश्व प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्॥१-४-२३॥ यथाभ्युदयहेतुत्वाद्वर्मो जिज्ञास्य :; एवं निःश्रेयसहेतुत्वाड्रल जिज्ञास्यमित्युक्तम्: ब्रह्म च "जन्माद्यस्य यतः" इति लक्षितम्; 5 तथ लक्षणं घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादिवत्मकृतित्वे कुलालसुवर्णकारा- दिवभिमिततत्वे च समानमित्यतो भवति विमर्श :- किमात्मकं पुन- श्रह्मण: कारणत्वं स्यादिति । तत्र निमिच्तकारणमेव तावत्केवलं स्यादिति प्रतिभाति; कस्मात्१ ईक्षापूर्वक्कर्तत्वश्रवणाद्। ईक्षापूर्वकं हि ब्रह्मण: कर्तृत्वमवगम्यते-"स ईक्षांचक्रे" "स पाणमसृजत" 10 इत्यादिश्ुतिभ्य :; ईक्षापूर्वकं च कर्तृत्वं निमिच्तकारणेष्वेव कुलाला- प्रकटार्थविवरणम् कस्वस्यानित्यतवेन व्याप्तत्वादित्यर्थः। किश्च यच्छास्त्रीयं भेदामेदविषयं ज्ञानं तेन स भेदो निवत्यते चेत्, ताईि श्ञानस्य स्वविषयनिरासिताप्रसंङ्गः ; कर्मणा तभिवृत्तौ निवृत्यभावे वा "ब्रक्ष वेद ब्रह्मैत्र भवति" इति श्रुतिविरोधः। 15 अभ्यासजम्यक्ञानहेयत्वे चाज्ानमात्रत्वप्रसभादक्ञानम्, तत्र भेदादेव व श्रवणादि- विधानोपपत्ते :; भास्करव्याहतांशत्वस्य च स्वावसर एव निराकरिष्यमाण- त्वाद्; तस्मादुपाधिपरिकल्पितभेदुपरामशेन स्वरूपपर्यवसाणि वेदवाक्यमिति खितम् ॥ प्रकृतिश्र प्रतिज्ञाहष्टान्तानुपरोधाद्।।

20 एयं तावङ्रक्मण्येव गतिसामान्यं प्रधानस्याशस्तृत्वं थ प्रपष्य इदानी पज्ञम्मादिसूत्रे जगभ्निमिस्षोपादानत्वं ब्रह्मणी लक्षणमस्सुचत् तत्पश्नमिदुं हदमधिकरणमारभ्यत इति व्यवहितसङ्गतिमाह - यथाभ्युद्येति ।। पूर्वपक्षमाह-तत्र निमिचतकारणमेवेति । पूर्वंत्र विरुद्धयोरपि जीवम्रह्मणो- रेक्यं प्रमाणावष्टम्मेनामाणि। प्रकृतित्वनिमि तत्वे यो: पुनर्विदद्ध बोरैक्ये नारि

१. TM. प्ररभ्ाव २. A. निमिचयो: 372

प्रकखवचिकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

माध्यम् दिष्ड रष्टम् : अनेककारकपूर्विका च क्रियाफलसिद्धिलोंके रष्टा। स व न्याय आदिकर्तर्यपि युक्त: संक्रमयितुम्। ईश्वरप्रसिदेश- ईपराणां हि राजवैवस्वतादीनां निमित्तकारणत्वमेव केवलं प्तीयते: तद्वत्परमेश्वरस्यापि निमित्तकारणत्वमेव युक्तं प्रतिपशुम्। कार्य चेदं 5 जगरसावयवमचेतनमशुर्द्ध च दश्यते, कारणेनापि तस्य तादृशनैव भवितव्यम्, कार्यकारणयोः सारूप्यदर्शनात; ब्रह्म चानैवं लक्षणमव- गम्यते-"निष्कलं निष्कियं श्रान्तं निरवर्ध निरञ्ञनम्" इत्यादि- श्रुतिभ्य :; पारिशेष्याङ्वह्मणोऽन्यदुपादानकारणमशुद्धयादिगुणकं स्मृति- प्रसिद्धमभ्युपगन्तव्यम्, ब्रह्मकारणत्वश्चतेर्निमित्तत्वमाले पर्यवसाना- 10 दिति। एवं मापे भूम :- पकृतिश्ोपादानकारणं च ब्रझ्माभ्युपगन्तव्यम्, निमित्तकारणं च। न केवळं निमित्तकारणमेव: कस्माद: प्रतिज्ञादष्टान्तानुपरोघाद। एवं प्रतिज्ञाहष्टान्त भौती नोपरुध्येते । प्रतिज्ञा तावत्-"उत तमादेशममाक्ष्यो येनाशतं अ्ुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्" 16

प्रकटार्थविवरणम् मोनमू, पैपरीले चानुमानमस्ति-म्रझ निमित्तम्, ईसापूर्वककर्तृत्वात् कुलालव- दिति। अतो न असालक्षणं संवोभवीतीति माव: । किश जगत् नामिन्ननिमित्तो- पादानं कार्यत्वात् कुम्मवदित्याह-अनेककारकपूर्विका चेति॥ किश्

दविलक्षणत्वादृपि न तदुपादानं म्रहोत्याह-कार्य चेदमिति। निष्कल [निष्कलं निरवयम् ]; निष्कियम् अपरिणामि ; शान्तं विसेपरहवितम् ; निरवधम् मविद्यारागादिदोषरहवितम्। निरअनम् मसङ्गमित्यर्थ:। यदा चोपादानतवं म्रस्म- गो नोपपद्यते तदा हठात् प्रधानमेवोपादान भविष्यतीत्याह-पारिश्षेष्यादिति।। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-पकृतिमेति ॥ निमित्तकारणत्वेऽपि प्रतिका 25

१. A. प्रमाणं पैपरीत्ये पायनुमानम् २. TM and A. राजादियत्

878

[ब. १. पा. ४. स. २३.

माण्यम् इति; तत्न चैकेन विज्ञातेन सर्वमन्यदविज्ञातमपि विज्ञातं भवतीति परतीयते; तच्चोपादानकारणविज्ञाने सर्वविज्ञानं संभवति, उपादान- कारणाव्यतिरेकात्कार्यस्य : निमित्तकारणाव्यतिरेकस्तु कार्यस्य नास्ति, 5 लोके तक्ष्णः प्रासदव्यतिरेकदर्शनात्। दृष्टान्तोऽपि-"यथा सोम्यै- केन मृत्पिण्डेन सर्वे मृन्मयं विज्ञातं स्याट्ाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्युपादानकारणगोचर एवाम्रायते; तथा "एकेन लोइमणिना सर्वे लोहमयं विज्ञातं स्यात्" "एकेन नख- निकन्तनेन सर्वे काष्णायसं विज्ञातं स्यात्" इति च । तथान्यत्ापि 10 "कस्मिमु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति प्रतिज्ञा; "यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति" इति दृष्टान्तः । तथा "आत्मनि खल्वरे दष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वे विदितम्" इति प्रतिज्ञा; "स यथा दुन्दुभेईन्यमानस्य न बाह्याञ्शन्दाष्शकनुयानहणाय दुन्दुभेस्त ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः" इति दृष्टान्तः । एवं 15 यथासंभवं प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञारष्टान्तौ प्रकृतित्वसाधनौ प्रत्येतव्यौ। यत इतीययमपि पञ्ञमी "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यत्र प्रकटार्थविवरणम् कि न स्यादित्याशङ्पाह-निमिचतकारणाव्यतिरेकस्त्विति । तक्षा वर्धकि:। तसादुपादानत्व एव प्रतिज्ञाया अवाधः स्यात्; निमित्तत्वे. तु सा 20 बाधिता स्यादित्यर्थ: । इदानीं बाधं दर्शयति-हष्टन्तोऽपीत्यादिना॥ घटः प्रकाशते इत्यनुगतप्रकाशातिरेकेण घटादेरसिद्धे: तत्रैव कल्पित- स्वादनुगतः प्रकाशोऽधिष्ठानतया प्रकृतिरित्यत्र उष्टान्ती यथा भवति तथोष्यते। बाह्यान् दुन्दुभिशब्दसामान्यवहिर्भूतान् प्रहीतुं न शक्कोतीत्यनु- गतमधिष्ठानं प्रकृतिरित्यर्थः । एवं प्रतिक्ञाउष्टाम्तानुपरोधाठ् लिङ्राङु - 25 पादानतवं प्रसाध्येदानी पञ्चमीश्ुत्या साधयति-यंत इतीयमपीति॥ जनिकर्तुर्जयमानस्य कार्यस्य प्रकतिरूपादानं अपादानसंशं भवति; अपादाने पश्चमी विभकति: भवर्तीत्यर्थः। मस्तवेवमुपादानत्वम्, निमित्तत्वं तस्यैव

१. A. हयमपीति २. A. उपादान

374

मंकत्यविकरणम् U.]

माण्यम् "जनिकर्तुः प्रकृतिः" इति विशेषस्मरणात्मकृतिलक्षण एवापादाने द्रष्टव्या । निमिच्तत्वं त्विष्ठात्नन्तराभावादधिगन्तव्यम्; यथा हि लोके मृत्सुवर्णादिकमुपादानकारणं कुलालसुवर्णकारादीनषिष्ठातृनपेक्ष्य पवर्तते नैवं ब्रह्मण उपादानकारणस्य सतोऽन्योषिष्ठातापेक्ष्योऽस्ति, 5 पागुत्पत्तेः "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यवधारणात्; अधिष्ठात्न्तराभावोऽपि प्रतिज्ञादष्टान्तानुपरोधादेवोदितो वेदितव्य :- अधिष्ठातरि घपादाना- दन्यस्मिन्नभ्युपगम्यमाने पुनरप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्यासंभवात्मति ज्ञादृष्टान्तोपरोध एव स्याद। तस्मादधिष्ठात्न्तराभावादात्मन: कर्तृत्व- सरुपादानान्तराभावाच प्रकृतित्वम्।। 10 कुतश्रात्मनः कर्तृत्वपकृतित्वे?

अभिध्योपदेशाच्च॥ १-४-२४॥

अभिष्योपदेशशात्मनः कर्तृत्वमकृतित्वे गमयति "सोऽकामयत। बहु स्यां मजायेय" इति, "तदैक्षत बहु स्यां प्जायेय" इति च। तत्नाभि- ध्यानपूर्विकाया: स्वातन्त्र्यमवृत्तेः कर्तेति: गम्यते। बहु स्यामिति 16 पत्यगात्मविषयत्वाद्वहुभवनाभिध्यानस्य पकृतिरित्यपि गम्यते।।

प्रकटार्थविवरणम्

विरदं कथमुच्यत इत्याशङ्भाह-निमिचत्वं स्विति॥ सूतमप्यधिष्ठान्नग्तरा-

निमित्तत्वमुपादानरवं वैकस्यानिरद्धमिति सूत्रचतुष्टयेन साधयति- 20 कुतश्रेत्यादिना ॥ अभिष्योपदेशाच ।। अमिष्या सुन्यमानिषय: सङस्य: ।। 375

अ्समूतभा्यव्यालयानम् [न. १. पा. ४. सु. २५.

भाष्यम्

साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ १-४-२५।।

पकृतित्वस्यायमभ्युचयः । इतश्र प्रकृतिर्ब्रह्म, यत्कारणं साक्षा- द्रसैव कारणमुपादायोभौ प्रभवमलयावास्नायेते-"सर्वाणि इ वा 5 इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पधन्ते । आकाशं पत्यस्तं यन्ति" इति। यद्धि यस्मात्म्भवति, यस्मिंश्र मलीयते तथस्योपादानं पसिद्दम्, यथा व्रीरियवादीनां पृथिवी। "साक्षाद्" इति च-उपादानान्तरातु- पादानं दर्शयति "आकाशादेव" इति। मत्यस्तंमयश्च नोपादानादन्यत्न कार्यस्य दृष्टः ।।

10 आत्मकृतेः परिणामात् ॥१-४-२६॥।

इतथ् प्रकृतिर्ब्रह्म, यत्कारणं ब्रह्ममक्रकियायाम् "तदात्मानं स्वयम- कुक्त" इत्यात्मनः कर्मत्वं कर्तृत्वं च दर्शयति-आत्मानमिति कर्म-

भकटायाषवरणम्

15 आकाशादेवेति॥ एवकारसूचितमुपादानान्तरानुपादानम् "सालात्" इति पदेन सूत्रकारो दर्शयतीति योजना। ननु उपादानान्तरव्यावृत्तिरेव कारायों

मत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यत्नेति । निमिचे कार्यस्य प्रत्यस्तमयादर्शनादा- काशस्य निमित्तत्वमेवात विवकषितं न भवतीत्यर्थ:॥

20 आत्मकृते: परिणामात्॥ परिणामशब्द्रो मिथ्यापरिणामषिवर्ताभिन्नायः। नतु सर्वोऽपि परिणाम- जब मिषयैद, कि विशेषणेन! सत्यम्, तथाप्यस्ति विशेष: सोपाधिकत्वनिर- पाधिकावकृतो लोफे। तथा हि निरपाधिको दुग्धस्यान्यथाभाव: सत्य: परि-

१. A. हस्यस्य

876

प्रकत्यचिकरणम् ७.] मकटार्येविवरणम्

मान्यम् त्वम्, स्वयमक्ककतेति कर्तत्वम्: कय पुनः पूर्वसिद्धस्य सत: कर्तत्वेन व्यवस्थितस्य क्रिकयमाणत्वं शक्यं संपादयितुम्: परिणामादिति शूम :- पूर्वसिद्धोऽपि हि सम्मात्मा विभेषेण विकारात्मना परिणमयामासा- त्मानमिति । विकारात्मना च परिणामो मृदाययासु प्कृतियूपळब्ध :; 5 सयमिति च विशेषणाभिमित्तान्तरानपेक्षत्वमपि प्रतीयते।। "परिणामात" इति वा पृथक्सूतम्। तस्यैषोऽर्य :- इतश् प्रकृति- ब्रम्म, यत्कारणं ब्रह्मण एव विकारात्मना परिणामः सामानाधिकरण्ये- नाम्नायते "सच त्यचाभवत्। निरुक्तं चानिरुकं च।" इत्यादिनेति॥

प्रकटार्थविवरणम् 10 भोमो मुखस्य चासिपाने प्रतिबिम्बितस्य तद्रताल्पतादिभावत्वमं्यथा- भावो मिथ्यापरिणाम:। तदत् ब्रह्मणोऽषि मायायां प्रतिबिम्बितस्य तत्िकारि- भावित्वं मिथ्यापरिणाम:। कार्यकरणसङ्गातोपाधिकस्य व यथा जीवस्य सवोपाधिकविकारै: जगदाकयत्वमेव प्रकृतित्वम्। श्रुतिरपीममेवार्थमाह- "इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप:" इति। स्सृतिरपिके 15

"मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्। प्रक्ति सामधिष्ठाय संभवास्यात्ममायया॥" इति।

न वैवं प्रकृतित्वं म्रह्णी नौणम् ; जीवस्य धर्माधयत्ववम्मुज्यत्वात्, अम्यस्ष मुख्यत्वस्यासंभवाच। न या सृष्टिधुतिप्रामाण्यात्सत्यमेव परिणामित्वम्; तन्रापि सत्यराष्ट्राभवणात्, प्रमाणस्य सममेयमात्रसहिष्णुत्वाद्, सत्यमिथ्यात्वयो- 20 रौदासीन्याव्, समसृष्टिवाक्यवन्च प्रामाण्योपपचि। देवदत्तो व्याध्रोऽमवदिति- घत् "सब्ब स्यननाभवत्" इति श्रुतिः। "माया होषा मया सष्टा" इतिवत् "तस्ते- जोडसुजंत" इति भुतिः। फिश "निष्कलं निष्कियम्" "ए तद्प्रमयं स्रवम्"

१. A omits परिनानो

377

[म. १. पा. ४. सु. २६.

प्रकटार्यविवरणम्

"नित्यः सर्वगतः खाणुरचलोऽयं सनातनः" इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधे मिथ्यासृष्टिविषयत्वमेघ न्याय्यम्।।

यकचात्र केशवेन प्रलेपं "विरोध एव नास्ति विकारोत्पत्ते: पूर्व कारणस्या- 5 विकारित्वात्, तदभिप्रायाः श्रुतयः" इति, तद्सत्; अविशेषप्रवृत्तायाः श्रुतेः पीडाप्रसङ्गात्। न च सुष्टिरित्यनु श्रुस्यनु]सारण पीडव न्याय्येति वाच्यम्। शुक्े: स्वतोऽरुप्वत्वेऽपि मिथ्यारूप्यतादात्म्यवत् निर्विकारस्यापि सदा मार्योपाधिक- विकारविषयत्वातसृष्टिधुतेः। यच्चापरं कर्णकठोरं रुरुदे "विरोधेऽप्यल्पत्व- निष्फलत्वसामान्यविषयत्वैयंथासंभवं निष्कियत्वादिश्रुतीनामेव भङ्ग: ; स्मृत. 10 यस्तु कपिलस्मृतिवत् तद्विरोधे नादर्तव्याः" इति, तन्र न तावदल्पत्वं भङ्ग- कारणम्, कर्मक्ाण्डेऽपि विधेरर्थंवादादिभ्योऽल्पत्वेन भङ्गप्रसङ्गात्; नापि निष्फलत्वम् "यदा ह्यवैष एतस्मिननदृश्येSनात्म्येSनिरुक्तSनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सोऽमयं गती भवति।" इति निर्वेशेषब्रह्मनिश्चयवंत एवाभयप्राप्तिश्रवणात्; "उदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति।" इस्यल्पमपि 16 मेवं फुर्वतो भयप्राप्यिधानात; कचिद्विदुषोऽपि ऐश्वर्यश्रवणस्य सगुणो पासनफलस्य स्तुस्यर्थतया संकीर्तनात्; परमनिर्वाणं निर्वेशषब्रह्मात्मैकत्व- ज्ञानस्यैष फलमिति फलवत्त्याविकारयद्वितीयब्रह्मप्रतिपत्तेः प्राधान्यान्न तद्वि- रद्धविकारपरत्वं सृष्टिश्ुतीनामाश्रयणीयम् । किश्च "प्रमाणानुग्नाहकस्तर्कः" इति न्यायविदो वावदृन्ति। तदनुभाहकत्वं च बलवत्त्वापादानंमेव; अतो 20 विकारित्वे बाधकत्वम्।।

यब भास्करेणाभाणि "शक्तिविक्षेपकत्वं परिणामित्वम्" इति, तत्र सा शकतिरसत्या सत्या वा। आद्ये मायासंख्यम्; चरमे निरूपणासहिष्णुत्वं वाच्यम्, निरूपणं न सहते सत्या च-इति व्याघातात्। निरूष्यमाणे च नात्यन्त- 25 भेदे[भेदेSमेदे)वा शक्तितद्वन्द्ाः; भिन्नाभिन्नत्वं व विरोधादेव नाडं धार- पति। चन्द्रभेदस्य तदेकरवज्ञानेन सन्देहात् भेदशानेन च तद्भेदस्य बाधदर्श- नात् विरोध: सित एव। किशैकस्मिशरेव रूपे चेद्देदाभेदबुद्धी पर्यायतापातः;

१. A omits भतः २. 4. वदन्ति

378

प्रकृत्यधिकरणम् ७.] प्रकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

रपभेदे चेदनवंख्था। शक्यमपि तस्याः सदसद्वा न निरूपणं सहते। "परास्य शक्ति:"इति चानिर्वाच्यप्रपश्चा मायैवेस्यवोचत्। यञ्चावाचि "सूत्रकारादिभिः परिणामवादोऽङ्गीकृतः; इदानींतनास्तु विगीतच्छिन्नमूलमहायानिकबौद्ध- 5 गन्धिनं मायावादं वर्णयन्तो लोकं व्यामोह्यन्ति," इति, तत्तस्य प्रद्वेषप्रकर्ष- प्रकटनपटीयस्त्वमात्रम्। तथा हि-अनादिस्तावद्वेदो मायामविक्रियतां न ब्रह्मणो बहुशः श्रावयामास। तदर्ये च भगवान् पराशरो यथाश्रुत्युपदिदेश- "अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः। वर्जित: शक्यते वकुं यः सदास्तीति केवलम्। 10

सोऽहं. स त्वं जगचेदं सदेवासुरमानुषम्। अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नटष्टयः ॥" इति।" तत्सुतुरपि तदेव प्रकटी चकार- "अविनाशि तु ताद्विद्धि येन सर्वमिदं तनम्।" "विकारांश् गुणांश्चैव विंद्धि प्रकृतिसंभवान्।।" 15

"दैवी ह्ोषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।।" इत्यादि बहु यदुकुलतिलकवचनच्छलेन। तत्सुतुश्च शुकदेवः प्रथमत एव भागवते "यत्र त्रिसरगों सृषा" इत्या[इत्युप]लषिप्य बहुशो मायावादमुवाच-

"यो दुर्विमर्शपथया निजमाययंदं सृष्टां गुपान् विभजते तदनु प्रविष्ठः। तस्मै नमो दुरवबोधविहारतन्त्रसंहारचकहतये परमेश्वराय।।" 20 तच्छिव्यक् गौडपादाचार्यो यथोपदिष्टमेव वर्णयांबभूय। तदेवं वेदाचार्य- परम्परागतं मायावादं व्याचक्षाणं निन्दन् कथं म्हादा न भवेत। तम्मात्स्क्क परिणामशब्दो मिथ्यापरिणामविषय इति। वक्ष्यति च "न स्पानतोऽपि परस्योमयलिङ्रम्"हत्यत्र निर्विशेषतां स्वयं सूत्रकारः।

अथवाभ्युपगतस्तावत्सांख्यैः परिणामवादः। तान्प्रति तदभ्युपगमे 25 नैवाभिन्निमित्तोपादानत्वं साधयता सेति श्लष्यते। नियक निर्वचनाईमिद्मे- पोति। निर्वचनानर्दमनियकं कपोतरूपादि।।

१. A. वस्थां २. A omits तत् ... स्वाखतीति

379

[भ. १. पा. ४. सू. २७.

भाष्यम् योनिश्व हि गीयते ॥ १-४-२७ ॥ इतश्च मकृतिर्ब्रम्म, यत्कारणं ब्रक्म योनिरित्यपि पठथते वेदान्तेपु "कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्म योनिम्" इति, "यद्भृतयोनि परिपश्यन्ति 5 बीरा:" इति च । योनिशब्दश् प्रकृतिवचनः समधिगतो लोके "पृथिवी योनिरोषधिवनस्पतीनाम्" इति । स्त्रीयोनेरप्यस्त्येवावयव- द्वारेण गर्भ प्रत्युपादानकारणत्वम्। कचित्स्थानवचनोऽपि योनिशब्दो रष्टः-"योनिष्ट इन्द्र निषदे अकारि" इति। वाक्यशेषाच्वत प्रकृति- वचनता परिगृद्धते "यथोर्णनाभि: सजते गृह्धते च" इत्येवंजातीय- 10 काठ्। तदेवं प्रकृतित्वं ब्रह्मण: प्रसिद्धम् । यत्पुनरिदमक्तम्, ईक्षा- पूर्वकं कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलालादिप् लोके दृष्टम्, नोपादाने- व्वित्यादि, तत्पत्युच्यते-न लोकवदिह भवितव्यम्; न सयमनुमान- गम्योऽर्य :; श्दगम्यत्वाच्वस्यार्थस्य यथाशब्दमिह भवितव्यम्; प्रकटार्थविवरणम्

15 योनिश्र हि गीयते।। नतु अनुपादेय [पादान]स्वेऽपि स्रीयोनौ योनिशब्द: प्रसिद्धः इत्या- शङपाइ-सीयोनेरपाति ॥ शोणितावयवद्वारेण। योनिशब्दस्यार्थान्तर- मप्यस्ति, तदिह न प्राश्यमित्याह-कचिदित्यादिना ॥ योनि: ख्ानम् : ते तथ: भो इन्द्र निषदे स्थिल्यै; मयाकारि कृतमित्यर्थ:।एवं तावच्यरुतिलिद्गानुसारेण 20 प्रह्ाणो निमित्तोपादनत्वं प्रसाध्य पूर्वपंक्षोक्तानुमानदूषणायाह-यत्पुनरित्या- दिना ॥ कि शष्दगम्यमीश्वरमनङ्गीकृत्येदमनुमानं कि वा अज्गीकस्य! आधे प्रसिद्धविशेष्यत्वादाश्रियासिद्धत्वाच्च नानुमानगम्योऽयमर्थः । सिष्यतीत्र्थः।

कार्यमनेककारकसाध्यमिति नियम:, कारंकव्यापार एव व्यमिच्वारात्। बचचोकं १. A. पूर्वपषिनोकतं ३. A. कारकव्यमिचारात्. २. T2. गम्या स्थिति 880

सर्वम्यास्चानाधिकरणम् 2.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम् शब्दयेक्षितुरीश्वरस्य प्रकृतित्वं प्रतिपादयतीत्यतोचाम। पुनश्चैतत्सर्वे विस्तरेण प्रतिवक्ष्यामः ॥

एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥। १-४-२८॥

"ईक्षतेनांशब्दम्" इत्यारभ्य प्रधानकारणवादः सूत्रैरेव पुनः 5 पुनराशङ्य निराकृत :- तस्य हि पक्षस्योपोद्लकानि कानिचिल्लिक्गा- भासानि वेदान्तेष्वापातेन मन्दमतीन्प्रति भान्तीति; स च कार्य- कारणानन्यत्वाभ्युपगमात्मत्यासभ्नो वेदान्तवादस्य देवलप्भृतिभिश्व कैथिद्धर्मसूत्रकारैः स्वग्रन्थेष्वाश्रितः; तेन तत्मतिषेधे यत्ञोऽतीव कृतो नाण्वादिकारणवादप्तिषेधे; तेऽपि तु ब्रह्मकारणवादपक्षस्य प्रतिपक्षत्वा. 10 त्पतिषेद्धव्या :; तेषामध्युपोद्वलकं वैदिकं किंचिल्लिङ्मापातेन मन्द- मतीन्मति भायादिति-अतः पधानमल्ठनिवर्ईणन्यायेनातिदिशति- पतेन प्रधानकारणवादपतिषेधन्यायकलापेन सर्वेऽण्वादिकारणवादा अपि पतिषिद्दतया व्याखयाता वेदितव्या:, तेषामपि प्रधानवदशब्दत्वा-

प्रकटार्थवियरणम् 15

वैलक्षण्यादिति तन्राह-पुनश्वैतत्सर्वरमिति ।। प्रतिवस्यामः पराकरिष्याम इस्यर्थ: ॥

एतेन सर्वे व्याखयाता व्यारयाता: ।।

ननु यद्यपि प्रधानं जगत्कारणं न भवति, तथापि परमाण्वादीनां जगत्कारणत्वात् न म्रह्मण्येव जगत्कारणे समन्ययो व्यवतिष्ठत इस्याह- 20 एतेनेति॥ मतु प्रधानं प्रबन्धेन निराकृतम् ; मताग्तरं त्वतिदेशेन निराक्रियत इति को विशेष इस्याशङ्पाड-ईक्षतेरिति । तर्हि.निष्पयोजनस्वात् निर्मूळत्वान :नांतिदेशोऽपि कर्तव्य इत्याशङ्पाह-तेऽपि स्विति ।।"अजोरणीवान" रसणु बाद्स्य"मसदेवेद्मत्र मलीत्" इत्यसद्रादव्य "तन्रामरपाम्यां व्यानियत": 381

म्समूत्रभा्यव्याख््यनम् [न. १. पा. ४. सू. २८.

भाष्यम्

च्छन्दविरोधित्वाच्चेति। व्याख्याता व्याख्याता इति पदाभ्यासो- डध्यायपरिसमासतिं धोतयति॥

इति श्रीमत्परमइंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- 5 शिष्यस्य श्रीमच्छक्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्यः पादः ॥ पथमोऽध्यायः।

प्रकटार्थविवरणम्

इति स्वमाववादस्य लिङ्गमापाततो भाति। तञ्निराकरणे च प्रयोजनं पुरुषप्रयत्नस्य 10 प्रतिनियतविषयत्वम्; अतोऽतिदेशन निरास इत्यर्थः । पूर्वापरपर्यालोचनया- स्मादिशष्दसामानाधिकरण्ये चाण्वादिशब्दानामच्छ[नां सृक्ष्म/त्वादमति पर- मेभ्वरे वृत्तिरितिनाण्वादिवादस्यासाधारण: किश्िच्छन्दोऽस्ति, वेदेन विरुष्यते ख, प्रकण एवोपादानत्वामिधायिना शष्द्रेनेत्यर्थः । छविरुकेः कत्यमाह- व्यारूयाता इति।।

15 मांयया यजगद्गीजं जीवाविद्यावशेन च। तज्जानं सत्यगद्वैतं सिद्धं वेद्समन्वमाद्।।

इति श्रीमच्छार्रीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटाये प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्यः पाद:।

समाप्श्ष प्रथमोऽ््यायः ॥

१. T and T1. मायेयायं जगद्वीजं २. T, T2, TM and A. जीवो. A. माययेदं जग

882

अथ द्वितीयोऽध्यायः

पथम: पाद:

-: 0 :-

भाण्यम्

मथमेऽध्याये सर्वज्ञः सर्वेन्वरो जगत उत्पत्तिकारणम्, मृत्सुवर्णा- दय इव घटरुचकादीनाम्; उत्पन्नस्य जगतो नियन्तृत्वेन स्थितिकार- 5 णम्, मायावीव मायाया :; प्रसारितस्य च जगतः पुनः स्वात्मन्ये- वोपसंहारकारणम्, अवनिरिव चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य; सएव च सर्वेषां न आत्मा इत्येतद्रेदान्तवाक्यसमन्वयप्रतिपादनेन प्रतिपादितम्; प्रधानादिकारणवादाश्चाशब्दत्वेन निराकृताः। इदानीं खवपक्षे स्मृति- न्यायविरोधपरिहार:, पधानादिवादानां च न्यायाभासोपबृंहितित्वम्, 10 प्रतिवेदान्तं च सृष्टयादिमक्रियाया अविगीतत्व्रमित्यस्यार्थजातस्य पति-

प्रकटार्थविवरणम्

पूर्वोत्तराध्याययोः हेतुद्ेतुमन्दावलक्षणं सन्दर्भ दर्शयितं वृत्तं संकीर्त- यति-प्रथमेऽध्याय इति॥ जन्मादिसूंत्रमारभ्योत्पत्तिस्पितिलयकोरणं परं 1b प्रसोति प्रतिपादितम्। "शाखटष्टया तूपदेशो वामदेववत्" "अवधिनेरिति फाशकुत्स: " इत्यादिप्रदेशेषु च सर्वात्मत्वमद्वितीयत्वं प्रतिपादितमित्यर्य:। इदानीं द्वितीयाध्यायार्ये संक्षेपतो दर्शयति-इदानीमिति ॥ तनापि प्रथम- पादेन समन्वयस्य स्मृतिन्यायविरोधपरिहार:, द्वितीयेन साङ्गयादिमतानां भ्रान्तिमूलत्वम्, उत्तरपाइ्दयेन वॅ सर्वशाजासूत्पत्यादिप्रक्रियाना: परलवद- 20 विरोधो नास्तीति प्रतिपादते । दर्शिते दि समन्वये विरोधराङ्टायामविरोधा-

१. A. कीतयति ३. A. हदानीमपीति

१. 4. कारण मसेति Y. A omits 7

883

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ.२. पा. १. स.१.

भाष्यम् पादनाय द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते। तत्न प्रथ्म तावत्स्मृतिविरोष- सुपन्यस्य परिहरति- स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्य- नवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥२-१-१॥ 5

यदुक्तं ब्रह्मैव सर्वझं जगतः कारणमिति, तदयुक्तम्: कुतः१ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्-स्पृतिश्व तन्त्राख्या परमर्षिप्रर्णीता शिष्ट- परिगृहीता अन्या्च तदनुसारिण्य: स्मृतयः, ता एवं सत्यनवकाशाः मसज्येरन्। तास्तु श्रचेतनं प्रधानं स्वतन्त्रं जगतः कारणमृपनिबध्यते।

समर्पयन्त्य: सावकाशा भवन्ति-अस्य वर्णस्यास्मिन्कालेऽनेन विषाने- प्रकटार्थावेवरणम्

तात्पर्यमाह-तत्र प्रथममिति।। स्मृत्यनव का शदोषप्रसङ् इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषमसग्गाद् ।। 15 उक्तः समन्वयो विषयः। स किं सांख्यरमृत्या विरुध्यते न वेति संशये पूर्ववादी विरुंष्यत इत्याह-यदुक्तमित्यादिना । तन्यते व्युत्पाघयते वस्तुजातमस्मिनिति तन्त्रं शास्म्। तदाक्या संज्ञा मस्या इति तन्त्राख्या। तस्या: ब्रहकारणपक्षेऽनवकाशो व्यर्थता प्रसज्येत; अन्याश्च देवलादि- स्सृतयो व्यर्था एवं स्युरित्यर्थः। कल्प्यतामर्थान्तरेऽवकाश इत्याराङ्गयाह- 20 तासु हीति। पददुक भवतीति[भवति]- पूर्वाधिकरणे सण्वादिशब्दा-

त्वर्थान्तरपरत्वे कारणाभावात् प्रधानादिपरत्वमेवेत्यस्ति विरोध इति भाव:। ननु मन्वादिससृतिविराधे तासामंप्रामाण्यात् न तद्वरोधो दोष इत्याशङ्कयाह- मन्वादिस्मृनयस्तावदिति । सावकाशानवकाशयोरनवकाशं बलवदिति १. A omits qव २. T. सवदि TM. ध्यण्वादियाथा- A. अश्वादि

384

स्मुतयबिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नोपनयनम्, ईडशश्ाचार:, इत्य वेदाध्ययनम्, इत्यं समावर्तनम्, इत्यं सदधर्मचारिणासंयोग इति; तथा पुरुषार्थोश् वर्णाश्रमधर्माभाना- विषान्विदषति। नैवं कपिलादिस्मृतीनामनुष्ठेये विषयेऽवकाशोऽस्ति। मोक्षसाधनमेव हि सम्यगदर्शनमधिकृत्य ताः प्रणीताः । यदि तत्नाप्य- 5 नवकाशा: स्युः, आनर्थक्यमेवासां मसज्येत। तस्माचद विरोधेन वेदान्ता व्याख्यातव्याः । कयं पुनरीक्षत्यादिभ्यो हेतुभ्यो ब्रत्मैव सर्वजं जगतः कारणमित्यवधारितः श्रुत्यर्थः स्मृत्यनवकाशदोषपसङ्गेन पुनराक्षिप्यते? भवेदयमनाक्षेप: स्वतन्त्रपज्ञानाम्: परतन्त्रपज्ञास्तु प्रायेण जना: स्वातन्त्रयेण अत्यर्थमवधारयितुमशवनुवन्तः मखयातपणेतकासु स्मृति- 10 ष्ववलम्बेरन् ; तद्लेन च श्ुत्यर्थ प्रतिपित्सेरन् ; अस्मत्कृते च व्याख्याने न विश्वस्युः, बहुमानात्स्मृतीनां प्रणेतषु; कपिलपभृतीनां चार्ष ज्ञान- ममतिहत स्मर्यते । श्रुतिश्च भवति-"ऋषि पसूतं कपिळं यस्तमग्रे ज्ञानैर्विभर्ति जायमानं च पश्येत्" इति । तस्मान्नैषां मतमयथार्थ शक्यं संभावयितुम् । तर्कावष्टम्भेन चैतेऽर्य प्रतिष्ठापयन्ति। तस्मादपि 16 स्मृतिबलेन वेदान्ता व्याख्येया इति पुनराक्षेप:।।

प्रकटार्थेविवरणम्

न्यायेन धर्मेऽपि सावकारमन्वादिस्यृतिविरोधे नानवकाशसांल्यस्मृतेर - प्रामाण्यमित्यर्थः। पूर्वपक्षमाक्षिपति-कथं पुनरिति ॥ वेदस्मृत्योविंरोधे स्मृतेदोर्बल्यस्य सुप्रसिद्धत्वात् नायमाक्षेपो युक्त इति भाषः। ये स्वातन्त्रयेण 20 पूर्वापर पर्यालोचनया वेदार्थे प्रति वक्तुं समर्था: तेषां न घटत पवायमाक्षेप: ; कपिलादिषु अदधानानां पुनर्मन्दबुद्धीनां घटतेऽ्रयमाक्षेप इस्याह-भवेदय- मिति ॥ किश्च तेषामतीन्द्रियार्थंदर्शित्वाम तदुक्तमन्यथा भवतीस्याह- कपिळप्रभृतीनां चेति। युक्त्युपेतत्वाच्च न तन्मतमन्यक भवतीस्याह- तर्कावष्टम्भेन चेति।। 25

१. A. मवेदयमासेप हति।

385

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. २. पा. १. सू. १.

भाष्यम् तस्य समाधि :- "नान्यस्मृत्यनवकाशदोषपसङ्गात्" इति। यदि स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गेनेश्वरकारणवाद आक्षिप्येत, एवमप्यन्या ईश्वर- कारणवादिन्यः स्मृतयोऽनवकाशाः पसज्येरन; ता उदाहरिष्याम :- "यत्तत्मूक्ष्ममविज्ञेयम्" इति परं ब्रह्म प्रकृत्य "स ह्वन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञ्ेति कथ्यते" इति चोक्त्वा "तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम" इत्याह; तथान्यत्नापि "अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन् निर्गुणे संपलीयते" इत्याइ; "अतश्च संक्षेपमिमं श्रृणुध्वं नारायण: सर्वमिदं पुराणः । स सर्गकाले च करोति सर्वे संहारकाले च तदत्ति भूयः"॥ इति पुराणे; भगवद्गीतासु च-"अहं कृत्स्स्य जगतः पभनः मलयस्तथा" इति; परमात्मानमेव च प्रकृत्यापस्तम्बः पठति- "तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्वतिकः स नित्यः" इति; एवमनेकशः स्मृतिष्वपीश्वरः कारणत्वेनोपादानलेन च प्रकाश्यते। स्मृतिबलेन प्रत्यवतिष्ठमानस्य स्मृतिबलेनैवोत्तरं वक्ष्यामीत्यतोऽयमन्य- स्मृत्यनवकाशदोषोपन्यासः । दर्शितं तु श्रुतीनामीश्वरकारणवादं प्रति प्रकटार्थविवरणम् एवमाक्षेपमुपपाद्य परिहारत्वेन सुत्रमवतारयति-तस्य समाधिरिति॥ यथा ब्रह्मकारणवादे सांख्यादिस्मृतिविरोधः तथा प्रधानवादेऽपि स्मृत्य- न्तरविरोध: समान इति न मां प्रत्येवोन्धावनीय इति भाव:। अव्यक्त - मनिर्वचनीयं भृतसूक्ष्ममित्यर्थः । प्रभव इति जन्मकर्ता। प्रलय इति प्रलयद्ेतु- रुखयते । तस्मात्परमात्मनः कायाः सर्वदेहाः प्रभवन्तीति निमित्तत्वमुक्तम्। स मूलमित्युपार्दानत्वम्। शश्वद्भवः शाश्वतिकोSनादि:, स नित्यो विनाशरहित इत्यर्थ:। ननु किमिति प्रतिबन्दिन्यायेन परिहारोऽमिहित इत्याशङ्कयाह- स्मृतिबळेनेति॥ सांख्यादिस्मृतिश्रद्धाजडस्य हीदं चोधम् ; स्मृस्यन्तरविरोधे नन्नपि न श्रद्धातव्यमिति दर्शयितुमिति भावः। साक्षात्परिहारमाह- दर्तितं स्विति ॥ तत्परश्रुतिविरोधे स्मृतेरप्रामाण्यं सुप्रसिद्धमिति नोन्ा- १. A. उपादने २. A omits दर्शयितुमिति २. A. सन्

386

स्पुत्यधिकरणम् .] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तात्पर्यम् : विप्रतिपत्ता च स्मृतीनामवश्यकर्तव्येऽन्यतरपरिग्रहेऽन्यतर- परित्यागे च श्त्यनुसारिण्य: स्पृतयः प्रमाणमनपेक्ष्या इतरा :; तदुक्तं प्रमाणलक्षणे-"विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानम्" इति। न भातीन्द्रियानर्थाष्श्रुतिमन्तरेण कश्चिदुपलभत इति शक्यं संभावयितुम्, 5 निमिचाभावाद्; शक्यं कपिलादीनां सिद्धानामपतिहतज्ञानत्वादिति चेत, न ; सिद्धेरपि सापेक्षत्वात्; धर्मानुष्ठानापेक्षा हि सिद्धि :; स च धर्मशोदनालक्षणः; ततश् पूर्वसिद्धायाश्चोदनाया अर्थो न पश्चिम- सिद्धपुरुषवचनवशेनातिशङ्गितुं शक्यते; सिद्धव्यपाश्रयकल्पनायामपि प्रकटार्थविवरणम् 10 व्यंत इंति भाव:। ननु तर्हि स्मृत्योर्विरोधे परस्परविगीतार्थत्वाआ्स्त्येवोभयोरपि प्रामाण्यमित्याशङ्कयाह-विप्तिपचौ चेति ॥ क्रियायामिव वस्तुनि विकल्पा- संभवादवश्यकर्तव्येऽन्यतरस्वीकारे कृप्तमूलत्वात् श्रुत्यनुसारिण्य: स्सृतयः प्रमाणं तद्विरुद्धासवनपेक्षणीया इत्यर्थः। प्रथमतन्त्रे प्रथमाध्याये जैमिनिनाप्ये- तदुक्तमिति। "औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्या" इति स्मृतेः "औदुम्बरी 15 स्पृष्टोद्रायेत्" इति श्रुत्या विरोधेऽनपेक्ष प्रामाण्यं स्यात् कप्तकल्प्यविराधे कृप्तं बलव्रदिति न्यायात्, विरोधे त्वसति मूलानुमानं विरोधरहिताया

भाव:। ननु स्ृतेशार्ष प्रत्यक्ष मूलं न श्रुंतिरित्याशङ्कयाह-न चातीन्द्रिया- निति ॥ अतीन्द्रियानिन्द्रियैः पश्यतीति वचनं व्याहतमित्यर्थः ।योग- 20 माहात्म्यवलात् कपिलादानां शक्यं संभावयितुमित्याह-शक्यमिति।। सिद्धेः योगमाहात्म्यस्यापि कल्पान्तरीयवैदिकानुष्ठानसापेक्षत्वात् न वेदार्थ- विपरीतातीन्द्रिया यदर्शित्वं शक्यं संभावयितुमित्याह-न सिद्धेरपीति।। किश् सिद्धानामतीन्द्रियार्थंदर्शित्वकल्पनायामपि न कपिलवाक्यमात्राव् निर्णय इत्याह-सिद्धव्यपाश्रयेति ।। उक्तं हि- 25

१. T, T1, P and TM. द्वाष्यमिति ४. TM. न्द्रियार्थे दर्शितु २. TM. त्वावगमान्न A. न्द्रियार्थत्व शंक्य ३. T,P, TM and A. कर्तन्येतरस्वीकारे

387

[भ. २. पा. १. स्. १.

भाष्यम् तस्य समाधि :- "नान्यस्मृत्यनवकाशदोषपसङ्गात्" इति। यदि स्मृत्यनवकाशदोषप्सग्ेनेश्वरकारणवाद आक्षिप्येत, एवमप्यन्या ईश्वर- कारणवादिन्य: स्मृतयोऽनवकाशा: मसज्येरन; ता उदाहरिष्याम :- "यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयम्" इति परं ब्रह्म प्रकृत्य "स सन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते" इति चोक्त्वा "तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम" इत्याह; तथान्यत्नापि "अव्यक्ं पुरुषे ब्रह्मन निर्गुणे संपळीयते" इत्याह; "अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराण:। स सर्गकाले च करोति सर्वे संहारकाले च तदत्ति भूयः"॥ इति पुराणे; भगवद्गीतासु च-"अहं कृत्स्स्य जगतः पभवः पलयस्तथा" इति; परमात्मानमेव च प्रकृत्यापस्तम्बः पठति- "तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्वतिकः स नित्यः" इति; एवमनेकशः स्मृतिष्वपीश्वरः कारणत्वेनोपादानत्वेन च पकाश्यते। स्मृतिबलेन प्रत्यवतिष्ठमानस्य स्मृतिबलेनैवोत्तरं वक्ष्यामीत्यतोऽयमन्य- स्मृत्यनवकाशदोषोपन्यासः । दर्श्नितं तु श्रुतीनामीश्वरकारणवादं मति प्रकटार्थविवरणम् एवमाझेपमुपपाद्य परिहारत्वेन सुत्रमवतारवति-तस्य समाधिरिति। यथा ब्रह्मकारणवादे सांख्यादिस्मृतिविरोध: तथा प्रधानवादेऽपि स्मुख्य- म्तरविरोध: समान इति न मां प्रत्येवोन्द्रावनीय इति भाष:। अव्यक्त - मनिरवचनीयं भूतसुक्ष्ममित्यर्थः । प्रभव इति जन्मकर्ता। प्रलय इति प्रलयद्वेतु- कच्यते । तत्मात्परमात्मन: कायाः सर्वदेहाः प्रभवन्तीति निमित्तत्वमुक्तम्। स मूलमित्युपार्दानित्वम्। शश्वद्दव: शाश्वतिकोSनादि:, स नित्यो विनाशरहवित इत्यर्थ:। ननु किमिति प्रतिबन्दिम्यायेन परिहारोऽमिहित इत्याशङ्कयाह- स्थृतिबळेनेति॥ सांल्यादिस्मृतिश्रद्धाजडस्य हीदं चोधम् : स्मृत्यन्तरविरोधे तननापि न श्द्धातव्यमिति दर्शवितुमिति भाव:। साक्षात्परिहारमाह- दर्शितं स्विति । तत्परभुतिविरोधे स्मृतेरप्रामाण्यं सुप्रसिद्धमिति नोन्भा- १. A. उपाद ने ३. A omits दर्शयितुमिति २. A. सन्

386

स्पुत्यधिकरणम् ९.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तात्पर्यम् : विम्रतिपता च स्मृतीनामवश्यकर्तव्येऽन्यतरपरिग्रहेऽन्यतर- परित्यागे च श्त्यनुसारिण्य: स्मृतयः प्रमाणमनपेक्ष्या इतरा; तदुक्तं प्रमाणलक्षणे-"विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति सनुमानम्" इति। न चातीन्द्रियानर्थाब्श्रुतिमन्तरेण कश्ञिदुपलभत इति शक्यं संभावयितुम्, 5 निमिचाभावात्: शक्यं कपिलादीनां सिद्धानामपतिहतज्ञानत्वादिति चेत, न ; सिद्धेरपि सापेक्षत्वात्; धर्मानुष्ठानापेक्षा हि सिद्धि :; स च धर्मशोदनालक्षण :; ततश पूर्वसिद्धायाश्चोदनाया अर्थो न पश्चिम- सिद्धपुरुषवचनवशेनातिशङ्कितं शक्यते; सिद्धव्यपाश्रयकल्पनायामपि प्रकटार्थविवरणम् 10 व्यंत इंति भाव:। नतु तर्हि स्मृत्योर्विरोधे परस्परविगीतार्थत्वांन्ना स्त्येवोभयोरपि प्रामाण्यमित्याशङ्याह-विप्तिपचौ चेति ॥ क्रियायामिव वस्तुनि विकल्पा- संभवादवश्यकर्तठयेऽ्यतरसवीकाऐे कुप्तमूलत्वात् श्रुत्यनुसारिण्य: स्सृतयः प्रमाणं तद्विरुद्धा सवनपेक्षणीया इत्यर्थः । प्रथमतन्त्रे प्रथमाध्याये जैमिनिनाप्ये- तदुक्तमिति। "औदुम्बरी सर्वा वेष्टवितव्या" इति स्मृतेः "मौदुम्बरी 15 रपृष्टोद्रायेत्" इति श्रुत्या विरोधेऽनपेक्षं प्रामाण्यं स्यात् कप्तकल्प्यविरोधे कुप्तं बलव्दिति न्यायात्, विरोधे त्वसति मूलानुमानं विरोधरहिताया

भाव:। नतु स्वुतेशार्ष प्रत्यक्षं मूलं न श्रुतिरित्याशङ्याह-न चातीन्द्रिया- निति ॥ अतीन्द्रियानिन्द्रियैः पश्यतीति वचनं व्याहतमित्यर्थः। योग- 20 माहात्म्यवलात् कपिलादानां शक्यं संभावयितुमित्याह-सक्यमिति।। सिद्धेः योगमाहात््यस्यापि कल्पान्तरीयवैदिकानुष्ठानसापेक्षस्वात् न वेदार्थ- विपरीतातीन्द्रिया यदर्शित्यं शक्यं संभावयितुमित्याह-न सिद्धेरपीति।। किश् सिद्धानामतीन्द्रियार्थदर्शित्वकल्पनायामपि न कपिलवाक्यमात्रात् निर्णय इत्याइ-सिद्धव्यपाश्रयेति ।। उकक हि- 25

१. T, Ts, P and TM. द्वा्यमिति ४. TM. न्द्रियार्ये दर्शित २. TM. त्वायगमान A. न्द्रियार्थत्य शंक्य २. T,P, TM and A. कर्तम्बेतरस्वीकारे

387

अझमूतभाष्यव्यारयानम् [भ.२ पा. १. स. १. माप्यमू बहुत्वात्सिद्धानां प्रदशितेन प्रकारेण स्मृतिविप्तिपचौ सत्यां न श्रुतिव्यपाश्रयादन्यन्निर्णयकारणमस्ति; परतन्त्रपज्ञस्यापि 'नाकस्मा- त्स्मृतिविशेषविषय: पक्षपातो युक्त:, कस्यचित्कचित्पक्षपाते सति पुरुष- मतिवैश्वरूप्येण तत्त्वाव्यवस्थानपसङ्गातः तस्माचस्यापि स्मृतिविभति- 10 पच्युपन्यासेन अत्यनुसाराननुसारविषयविवेचनेन च सन्मार्गे पक्षा संग्रहणीया। या तु श्षतिः कपिलस्य ज्ञानातिशयं मदर्शयन्ती पदर्शिता न तया श्रुतिविरुद्धमपि कापिलं मतं श्रद्धातुं अक्यम्, कापिलमिति श्रुतिसामान्यमात्त्वात्। अन्यस्य च कपिलस्य सगरपुत्राणां प्रतप्तु- 10 प्रकटार्थविवरणम् "कैपिलो यदि सर्वद्: कणादो नेति का प्रमा। तायुमौ यदि सर्वजी मतमेद: कथं तयो।।" इति। तब वा कंथं निर्णयलाम इत्याशाङयाह-प्रदभितेनेति॥ ननु पुरुषस्य परतन्त्रपवत्वात्ं स्ातन्त्र्येण श्रुतिव्यपाश्यो न निर्णयकारणम्, किन्तु यशिन- 15 भिरचिरुतपद्यते तद्तुसारेणैवासौ श्रुतिमपि योजयतीत्याशङ्कयाह-परतन्न्न- मझस्यापीति। ननु तर्हि कपिलस्य धौतत्वाद् तम्मतमपि सन्मार्ग पवेस्या- शङपाह-या तु श्रतिरिति ॥ यद्यपि कपिलः भरौतः तथापि तम्मतं धुव्यतुसारीति न प्रमाणमस्ति बृहस्पतिवद्यामोह्यार्थतयाप्युपदेशसंभवादिति भाव:। किश्च शब्द्रसाडश्यमात्रेणायं श्रौततवविभ्रम: साङ्यसूत्रकदेव कपिल 20 इदोच्यत इस्यत्र प्रमाणाभावादित्याह-कपिळमिति ॥ नन्वन्यस्याभावात् स एवोक्त इत्याशङयाह-अन्यस्य चेति ॥ प्रतप्तुः प्रद्ग्धुः। किश् य: परमेश्वर: सृष्ठयादौ प्रसुतं कपिलं ज्वानैः पूरयति, जयमानं च सर्वे पश्यति स एव सर्वेषा मात्मेताश्वरपरामेदूं वाक्यम्, अम्यपरस्य व वाक्यस्य म्यायतः प्रातिरहितस्यार्थस्यासाधकत्वात् न सांख्यसूत्रकारं प्रापंकरहिंतं गमयोदिवं K. T, Ti and A कणादो यदि ३. A. अतीन्द्रियार्थनिणय सर्वशः कपिलो न फर्थ भषेत्। Y. A omits कपिलस्थ ... यद्यपि २. TM and A. मविमेद: 888

स्मुश्यधिकरणम् १.]. मकटार्यविवरणम्

माष्यम् र्वासुदेवनान्नः स्मरणात्: अन्यार्थदर्शनस्य च प्राप्तिरहितस्यासाष कत्वाद्: भवति चान्या मनोर्माहात्म्यं पख्यापयन्ती क्ुति :- "यद्वै किंच मनुरवदचद्देषजम्" इति। मनुना च "सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। 5 संपश्यन्नात्मयाजी वै खवाराज्यमधिगच्छति।" इति सर्वात्मत्वदर्शनं मर्शसता कापिलं मतं निन्धत इति गम्यते। कपिलो हि न सर्वात्मत्वदर्शनमनुमन्यते, आत्मभेदाभ्युपगमात्। महा- भारतेऽपि च "बहव: पुरुषा ब्रह्मनुताहो एक एव तु" 10 इति विचार्य "बहव: पुरुषा राजन्सांख्ययोगविचारिणाम्" इति परपक्षसुपन्यस्य, तब्चुदासेन- "बहनां पुरुषाणां हि ययैका योनिरच्यते। तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाभिकम्।।" 15 इत्युपक्रम्य "ममान्तरात्मा तब च ये चान्ये देहसंस्थिताः । सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राम्मः केनचित्कचिद्। विश्वमुर्धा विष्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिक: । एकशरति भूतेषु खैरचारी यथासुखम्।।" 20 प्रकटार्थविवरणम् वाज्यमिस्याइ-अन्यार्थदर्शनस्य चेति ॥ किश् वेदसिद्धमनुवचनविठया मिथायित्वादृपि न औत इत्याह-भवति चेति॥ किश् महाभारतेऽपि कापिलं मतं निम्दित्वा सर्वात्मतैवोक्तेत्याह-महाभारतेऽपीति ॥ पुरुषा जीवाः कि समावेनैव यहव: कि वैक एव परमात्मा वंडनां डश्पमानानां 25 समाय हस्येव विद्यार्येत्पर्य:। बट्ुनां देशानां यचैका पुथिवी मोनिरभिड्ान- 889

ब्रह्मसूतभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. १. सु. १.

भाष्यम् इति सर्वात्मतैव निर्धारिता। श्रुतिश्च सर्वात्मतायां भवति- "यस्मिन्सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्न को मोह: कः शोक एकत्वमनुपश्यतः।"

5 इत्येवंविधा। अतश्च सिद्धमात्मभेदकल्पनयापि कपिलस्य तन्त्रं वेदविरुद्धं वेदानुसारिमनुवचनविरुद्धं च, न केवलं स्वतन्त्रपकृति- कल्पनयैवेति। वेदस्य हि निरपेक्षं स्वार्ये प्रामाण्यं रवेरिव रूपविषये; पुरुषवचसां तु मूलान्तरापेक्षं वक्तस्मृतिव्यवहितं चेति विप्रकर्षः । तस्माद्वेदविरुद्धे विषये स्मृत्यनवकाशमसङ्गो न दोषः ।।

10 कुतश्र स्मृत्यनवकाशपसङ्गो न दोषः १ प्रकटार्थविवरणम्

मुच्यते; तथा तमेकं पुरुषं परमात्मानं बहूनां प्रतिबिम्बकल्पानां जीवान योनि विश्वं परिपूर्ण सर्वक्षत्वादिगुणसंपन्नं कथयिष्यामीत्यर्थः। विश्वे मूर्धा- नोडसैव सर्वत्र प्रतिबिम्बितत्वादिति विश्वमूर्धा। सर्वेषां जीवानां एक पवात्मा 15 स्वभाव इति या सर्वात्मेता निर्धारिता सा च भ्रुतिस्मृतिमूलेत्याह- श्रुतिश्वेति ॥ यस्मिन् काले विजानतः पुंसः सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूत् स्वरूपतयाधिगतस्य ब्रह्मण एव सर्वत्र प्रतिबिम्बितत्वादित्यर्थः। ननु वेदविरुद्धत्वेऽपि सावकाशानववकाशत्वेन व्यवस्था भविष्यतीति नाशङ्कनीय- मित्याह-वेदस्य हीति ॥ तुल्यबल्योः प्रमाणयोः अन्यतरस्यापि अप्रामाण्या- 20 नुपपस्तौ सावकाशानकाशन्यायेन प्रामाण्यं व्यवस्थाप्यते; प्रबलदुर्बलयोस्तु विरोधे प्रबलेन दुर्बलस्य बाधो न्याय्य इति भावः।। सुत्रान्तरमवतारयति-कुंतश्रेति।।

१. A omits जीवानां २. A. दुर्बलो बाध्यते इति भाव: २. A. सर्वात्मकता ४. A. किश्चेति

390

योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इतरेषां चानुपलब्धे: ॥ २-१-२ ॥ प्रधानादितराणि यानि प्रधानपरिणामत्वेन स्मृतौ कल्पितानि महदादीनि, न तानि वेदे लोके वोपलभ्यन्ते। भूतेन्द्रियाणि ताः- लोकवेदमसिद्धत्वाच्छक्यन्ते स्मतुम्। अलोकवेदप्रसिद्धत्वात्तु महदादी+ पष्ठस्येवेन्द्रियार्थस्य न स्मृतिरवकल्पते। यदपि कचित्तत्परम। श्रवणमवभासते, तदप्यतत्परं व्याख्यातम्-"आनुमानिकमप्येकेषाम्" इत्यत्न । कार्यस्मृतेरपामाण्यात्कारणस्मृतेरप्यप्रामाण्यं युक्तमित्यभिप्नायः तस्मादपि न स्मृत्यनवकाशमसक्ो दोषः । तर्कावष्टम्भजं तु "न विलद णत्वाद्" इत्यारभ्योन्मथिष्यति ।। एतेन योगः प्रत्युक्त: ॥ २-१-३॥ एतेन सांख्यस्मृतिप्रत्यार्यानेन योगस्मृतिरपि प्रत्याख्याता द्रष्ट- व्येत्यतिदिशति। तत्नापि श्रुतिविरोधेन प्रधानं स्वतन्त्रमेव कारणम् प्रकटार्थविवरणम् इतरेषां चानुपलब्घे: ॥ ननु कथमनुपलम्भ: सांख्याभ्युपगतानां भूतेन्द्रियाणामुपलम्भादित्याश इथाह-भृंतेन्द्रियाणीति ॥ ननु "महतः परमव्यक्तम्" इस्यस्ति महदादीना- मुपलम्भ इत्याशङ्याह - यदपीति । फलितमाह - कार्यस्मृतेरिसि।। एकदेशस्य निर्मूलत्वेनाप्रामाण्ये सतीतरस्याप्यप्रामाण्यम्; भूतादषेस्तु नासा- धारण्यमित्यर्थः। यश्ञोकतं कपिलादिवचनं युक्त्युपंतमिति तत्राह-तर्का- वष्टम्भजमिति।। एतेन योग: पत्युक्त:॥ पतेनेस्यतिदेशाधिकरणम्। अतः पूर्ववदेव विषयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्ताः।

१. Ti, TM and A omit भूतेन्द्रि ... शङ्गयाह ३. A. साधार 2. T,Ti and TM. भूतादेशख ४. TM. वर्कवह्म्माविति

891

प्शसूतभाष्यव्यार्यानम् [न. २. पा. १. सु.३.

भाष्यम्

महदादीनि च कार्याण्यलाकवदपसिद्धानि कल्प्यन्ते। नन्वेवं सति समानन्यायत्वात्पूर्वेणैवैतद्गतम्: किमर्ये पुनरतिदिश्यते! अस्त्यत्रा- भ्यधिकाशङ्का-सम्यग्दर्शनाभ्युपायो हि योगो वेदे विहितः "श्रो- 5 तव्यो मन्तव्यो निदिध्यासिंतव्यः" इति। "त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरम्" इत्यादिना चासनादिकल्पनापुरःसरं बहुमपञ्चं योगविधानं श्वेताश्वतरोपनिषदि दृश्यते; लिद्गानि च वैदिकानि योगविषयाणि सहस्रश उपलभ्यन्ते "तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्" इति "विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्म्" इति चैवमादीनि; योग- 10 शास्त्रेऽपि-"अथ तद्दशनोपायो योगः" इति सम्यग्दर्शनाभ्युपायत्वे

स्मृतिरप्यनपवदनीया भविष्यतीति। इयमभ्यधिका शङ्काऽतिदेशेन निवर्त्यते, अर्थैकदेशसंप्तिपत्तावप्यर्थैकदेशविप्रतिपत्तेः पूर्वोक्ताया दंर्श- नात्। सतीष्वप्यध्यात्मविषयासु बहीषु स्मृतिषु सांख्ययोगस्मृत्योरेव

15 प्रकटार्थविवरणम्

अतिदेशस्याधिकाशक्का वक्तव्येस्याइ-नन्वेवमिति । श्रौतलिङ्गानुगृद्दीतत्वात् योगस्सृति: प्रमाणमिर्त्यधिकाशङ्कामाह-अस्त्यत्नेति ।। श्रीण्युरोभ्रीवशियांसि उभ्तानि यर्सिमिस्त्िरुन्नतम्। विद्यामेतां ब्रह्मविषयां योगविधि ध्यानप्रकारं च कृत्कां मृत्युर्नचिकेतसे प्रोवाचेत्यर्थः। संप्रतिपन्नोऽयैंकदेशो यस्याः सा तथोका 20 तस्याभाव: तस्माद्योगस्मृतिन निराकरणीया, "अष्टकाः कर्तव्याः" "गुरुरतुगन्त- न्यः"इत्यादिवदित्यर्थः। ननु बौद्धादिस्मृतयोऽध्यात्मविषयाः सन्ति ; तत्राप्य- तिदेशः कि न कुत इस्याशङ्याह-सतीष्वपीति । बौद्धादिस्मृतीनामपुरुषार्थ- साधनताया: स्पष्टत्वात् न तत्रातिदेश: कृत इति भावः। तत्कारणं तेषां कामानां कारणं देवं साख्ययोगाम्यां हष्ट शात्वा मुच्यतेSविद्याबन्घैरिस्यर्थ:। 25 यद्वं प्रख्याततवं शिष्टपरिभ्रह्भौतेन च लिङ्गेनोपवृंदितत्वमस्ति किमिति तर्हि

१. T, T' and TM. इत्याशड्कां २. A omits क्रामाना 2. A omits आवतानि

392

योगप्रत्युकत्यधिकरणम् २.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

निराकरणे यत: कृतः। सांख्ययोगौ हि परमपुरुषार्थसाधनत्वेन लोके मख्याती, शिष्टैश्र परिगृहीतौ, लिड्ेन च श्रौतेनोपबृंहदितौ-"तत्कारणं सांख्ययोगाभिपन्ं जञात्वा देवं सुच्यते सर्वपाशैः" इति; निराकरणं तु न सांख्यज्ञानेन वेदनिरंपेक्षेण योगमार्गेण वा निःश्रेयसमधिगम्यत 5 इति; श्रुतिर्हि वैदिकादात्मैकत्वविज्ञानादन्यनिशश्रेयससाधनं वारयति "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति; द्वैतिनो हि ते सांख्या योगाथ्च नात्मैकत्वदर्शिनः । यत्ु दर्शनमुक्तम् "तत्कारणं सांख्ययोगाभिपन्रम्" इति, वैदिकमेव तल्न ज्ञानं ध्यानं च सांख्ययोगशब्दाभ्यामभिलव्यते मत्यासच्तेरित्यवगन्तव्यम्। येन 10 त्वंशेन न विरुध्येते, तेनेष्टमेव सांख्ययोगस्मृत्योः सावकाशत्वम्; तद्यथा-"असक्ो हयं पुरुषः" इत्येवमादिश्रुतिप्रसिद्धमेव पुरुषस्य विशुद्धत्वं निर्गुणपुरुषनिरूपणेन सांख्यैरभ्युपगम्यते ; तथा च योगैरपि "अथ परिव्राद्विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः" इत्येवमादि श्रतिमसिद्ध- मेव निवृत्तिनिष्ठत्वं प्रव्रज्यादयुपदेशेनानुगम्यते। एतेन सर्वाणि तर्क- 15 स्मरणानि प्रतिवक्तव्यानि; तान्यपिं तर्कोपपतिभ्यां तत्वज्ञानायोप- कुर्वन्तीति चेदुपकुर्वन्तु नाम ; तत्वज्ञानं तु वेदान्तवाक्येभ्य एव भवति "नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्" "तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इत्येवमादिश्रुतिभ्य: ॥

प्रकटार्थविघरणम् 20

निराकरणमित्याशङ्कयाह-निराकरणं त्विति ॥ प्रत्यासचेरिति॥ प्रकरणे सनिदितत्वादित्यर्थ:। इदानीमनिराकार्यमंशमाह-येन त्वंशेनेति।। कणमसाक्ष- चरणसून्रेष्वध्यतिदिशति- एतेन सर्वाणीति।।

393

ब्रहासूत्रभाष्यव्याख्यानम् [ब.२. पा. १. सू. ४.

भाष्यम्

न विलक्षणत्व।दख तथात्वं च शब्दात् ॥२-१-४।

ब्रह्मास्य जगतो निमिच्तकारणं प्रकृतिश्चेत्यस्य पक्षस्याक्षेप: स्मृति- निमिचः परिहृतः; तर्कनिमित्त इदानीमाक्षेपः परिहियते। कुतः पुनर- 5 सिमवधारित आगमार्ये तर्कनिमित्तस्याक्षेपस्यावकाशः१ ननु धर्म इव ब्रह्मण्यप्यनपेक्ष आगमो भवितुमईति-भवेदयमवष्टम्भो यदि पमाणा- न्तरानवगाह आगममात्रप्रमेयोऽयमर्थः स्यादनुष्टेयरूप इव धर्म :; परि- निष्पभरूपं तु ब्रह्मावगम्यते; परिनिष्पत्रे च वस्तुनि प्रमाणान्तरणाम- स्त्यवकाशो यथा पृथिव्यादिषु; यथा च श्रुतीनां परस्परविरोधे 10 सत्येकवशेनेतरा नीयन्ते, एवं प्रमाणान्तरविरोधेऽपि तद्वशेनैव श्रुतिर्नीयेत; दष्ट्रसाम्येन चादष्टमर्य समर्पयन्ती युक्तिरनुभवस्य संनिकृष्यते, विपक्क-

प्रकटार्थविवरणम्

न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च सब्दाद् ।। अस्यावाग्तरसङ्गतिमाह- ब्रह्मास्येति ॥ पूर्वपक्षसुपक्षिर्पति - कुंतः 15 पुनरिति ॥ कस्मान्नास्लवसर इत्याशङ्कयानुमानात्मकतकस्यागोचरत्वाव् म्रह्मण इत्याइ-ननु धर्म इवेति॥ पूर्वपक्षं समाधत्ते-भवेदयमिति ॥ नतु सिद्धत्वेन वेदातिरिकममाणगोचरत्वेऽपि प्रमाणानां खगोचरशूराणं नास्ति विरोध :; सत्यपि वा विरोधे वेदानुरोधेनैव मानान्तरं किंन नीयत इत्याशङ्कयाह-यथा च श्रुतीनामिति ॥ यथा प्रधानाप्रधानश्रुतीनां 20 परस्परविरोधे प्रधानानुसारेणाप्रधानश्रुतयो नीबन्ते, तथा मानान्तरविरोधे ध्रुतेरम्रामाण्यं ुक्तम्, उपजीव्यत्वेन मानान्तरस्य प्राधान्यादित्यंर्थ:। किश्ञ कथा पूर्वत्र प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे रैमुतेर्विप्रकष्टार्थाया अप्रामाण्यमुक्तम्, एवमतु-

१. P and A. माक्िपति १. TM. भुतिः २. A. कथं Y. T, Ti, P and TM. माण्यं युकम

894

नविलक्षणत्वाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् ष्यते श्रतिः, ऐतिद्यमात्रेण सार्थाभिधानात्; अनुभवावसानं च ब्रह्मवि- ज्ञानमविद्याया निवर्तकं मोक्षसाधनं च दृष्टफलतयेष्यते; श्षतिरपि- "श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति श्रवणव्यतिरेकेण मननं विदधती तर्क- मप्यत्ादर्तव्यं दर्शयति; अतस्तर्कनिमिचः पुनराक्षेपः क्रियते "न 5 विळक्षणत्वादस्य" इति॥ यदुक्तं चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिरिति, तन्नोपपद्यते; कस्मात् : विलक्षणत्वादस्य विकारस्य प्रकृत्या :- इदं हि ब्रह्मकार्यत्वे- नाभिपेयमाणं जगत् ब्रह्मविलक्षणमचेतनमशुद्धं च दृश्यते; ब्रह्म च जगद्विळक्षणं चेतनं शुद्धं च श्रूयते; न च विळक्षणत्वे प्कृतिविकार- 10 भावो दष्टः; न हि रुचकादयो विकार मृत्मकृतिका भवन्ति, शरा- वादयो वा सुवर्णप्रकृतिकाः; मृदैव तु मृदन्विता विकारा: प्रक्रियन्ते, सुवर्णेन च सुवर्णान्विता :: तथेदमपि जगदचेतनं सुखदुःखमोहान्वितं सदचेतनस्वैव सुखदुःखमोहात्मकस्य कारणस्य कार्य भवितुमरईति, न विलक्षणस्य ब्रह्मण:। ब्रह्मविलक्षणत्वं चास्य जगतोऽशुद्यचेतनस्- 15 प्रकटार्थविवरणम् ऐतिसमात्रेणेति। प्रवादपारम्पर्यमान्रेणेत्र्थः। किश्ञावश्यं ब्रह्मवादिनापि तर्कोडपेक्षितव्य:, तमन्तरेणासंभावनानियासेन फलवननिश्वयविज्ञानायोगा- विस्वाद-अनुभवावसानं चेति। किश्च यदि शब्दैकगम्यं ब्रह्म स्यात्, मनन- विधाने न भवेदिस्याह-श्ुतिरपीति॥ एवमाझेपावसरमुकत्वा पूर्वपकसूनावययं योजयति-यदुक्तमित्या- 20 दिना। जगनन ब्रह्मपकृतिकम्, तद्विलक्षणत्वाद्, यद्यस्ादविलक्षणं न तर्तत्यकृतिकम्, यथा घटादि न तम्तुप्रकृतिकमित्यर्थः । व्यतिरेकमुखेन व्यार्ति इड्यति-न च विळक्षणत्व इति ॥ हत्वसिद्धिमाशङ्कय परिहरति-ब्रह्म विरक्षणत्वं चास्येति।।एक एव हि स्ीपिण्डो युगपत्पतिस पत्युपपतीनां प्रीति- परितापविषाद्हंतुर्भवति, तथाम्येऽपि' भावा इस्यशुद्धत्वम्, शुद्धम्रह्मरूपतारयां 26 १. A umits भपि

395

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. १. पा. ४. सू. २७.

भाष्यम्

दशेनादवगन्तव्यम्-अशुद्धं हि जगत्मुखदुःखमोहात्मकतया प्रतीयेत, प्रीतिपरितापविषादादिहे तुत्वात स्वर्गनरकायुचावचप्रपश्चत्वाच्; अचेतनं चेदं जगचेतनं प्रति कार्यकारणभावेनोपकरणभावोपगमात्; न हि 5 साम्ये सत्युपकार्योपकारकभावो भवति; न हि प्रदीपौ परस्परस्योप- कुरुतः । ननु चेतनमपि कार्यकारणं स्वामिभृत्यन्यायेन भोक्तुरुपक- रिष्यति; न, स्वामिभृत्ययोरप्यचेतनांशस्यैव चेतनं प्रत्युपकारकत्वाद्; यो हेकस्य चेतनस्य परिग्रहो बुद्धादिरचेतनभागः स एवान्यस्य चेतनस्योपकरोति, न तु स्वयमेव चेतनश्रेतनान्तरस्योपकरोत्यपकरोति 10 वा; निरतिशया अकर्तारश्रेतना इति सांखया मन्यन्ते; तस्मादचेतनं कार्यकारणम्। न च काष्ठळोष्टादीनां चेतनत्वे किंचित्ममाणमस्ति; प्रसिद्धश्वायं चेतनाचेतनविभागो लोके। तस्माद्वस्मविळक्षणत्वाभेदं जगचत्मकृतिकम्। योऽपि कश्िदाचक्षीत-श्रुत्या जगतश्चेतनप्रकृतिकर्ता तद्लेनैव समस्तं जगचेतनमवगमिष्यामि, प्रकृतिरूपस्य विकारेऽन्वय- 15 दर्शनात: अविभावनं तु चैतन्यस्य परिणामविशेषाद्रविष्यति; यथा स्पष्टचैतन्यानामप्यात्मनां स्वापमृर्च्छाध्यवस्थासु चैतन्यं न विभाव्यते,

प्रकटार्थेविवरणम्

चैकरूपत्वप्रसङ्गादृप्य शुद्धत्वं जगत इस्र्थः। अचेतनत्वं च साम्ये सत्युपकार्योप- कारकभावायोगादिस्यांह-अचेतनं चेदंमिति। चेतनोपकारकत्वादं - 20 चेतनमित्यस्य व्यभिचारं शङ्कते-ननु चेतनमपीति । भृष्यदेहस्यैव स्वामिनं प्रत्युपकारकत्वाभ्नास्ति व्यभिचार इत्याद-न स्वामिभृत्ययोरिति। इतश्ा- चेतनं जगदिस्याह-न च काष्ठेति ।। वेदान्तैकदेशिनो मतमुद्भावयति- योऽपि कश्चिदित्यादिना।। चेतनप्रकृतिकत्वात् जगचेतनं चेत् किमिति चैतन्यं सर्वत्र न व्यज्यत इस्याशङ्गयाह-अविभावनं त्विति ॥ यतुकतं चेतनत्वसाम्ये

१. T, T1, TM and A ada आध्षङ्षय १. A कारहवात् २. A omits 1ई

396

नविलक्षणत्वाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

एवं काष्ठलोष्टादीनामपि चैतन्यं न विभावयष्यते; एतस्मादेव च विभावित/विभावितत्वकृताद्विशेषाद्रपादिभावाभावाभ्यां च कार्यकारण- नामात्मनां च चेतनत्वाविशेषेऽपि गुणपधानभावो व विरोत्स्यते ; यथा च पार्थिवत्वाविशेषेऽपि मांससूपौदनादीनां प्रत्यात्मवर्तिनो विशेषात्पर- 5 स्परोपकारित्वं भवति, एवमिहापि भविष्यति ; पविभागपसिद्धिरप्यत एव न विरोत्स्यत इति-तेनापि कर्थचिच्चेतनाचेतनत्वलक्षणं विलक्ष- णत्वं परिहियते। शुद्धयशुद्धित्वळक्षणं तु विलक्षणत्वं नैव परिहियते; न चेतरदपि विलक्षणत्वं परिहर्तु शक्यत इत्याह "तथात्वं च शब्दात्" इति; अनवगम्यमानमेव हीदं लोके. समस्तस्य वस्तुनश्चेतनत्वं चेतन- 10 प्रकृतिकत्वश्रवणाच्छन्दशरणतया केवळयोत्मेक्षेत; तच्च शब्देनैव विरुध्यते, यतः शब्दादृपि तथात्वमवगम्यते ; तथात्वमिति प्रकृतिवि- ळक्षणत्वं कथयति ; शब्द एव "विज्ञानं चाविज्ञानं च" इति कस्य- चिद्विभागस्याचेतनतां श्रावयंश्रेतनाड्गह्णो विळक्षणमचेतनं जगच्छाव- यति।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

सत्युपकार्योपकारकभावो न संभवतीति तदप्यविरुद्धमित्याह-एतस्मादेव चेति।। किश्च सत्यपि साम्ये प्रतिव्यक्ति स्वभावभेदादुपकार्योपकार क्त्वं दष्टमित्याह- यथा च पार्थिवत्वेति । सुपो मुद्रादि। चेतना चेतनभेइ प्रसिद्धिरव्यभिव्यवस्य- नभिव्यक्तिभावादेव न विरुद्धा भवत; अतो वैलक्षण्यमसिद्धमित्यर्थ:। 20 तदेतदेकदेशिमतं सांक्यो दूषयति-तेनापीति । अभ्युपगम्य चेतनत्वा- चेतनत्ववैलक्षण्यस्य परिद्वारं वैलक्षण्यान्तरस्यैवे[रमस्त्येवं]युक्तम्। इदानी अम्युपगमं स्पज्ति-न चेतरदपीति ।।

१. A भागादबिष्दा २. A omits अपि

397

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्याखयानम् [भ. २. पा. १. सू. ५.

भाष्यम् ननु चेतनत्वमपि कचिदचेतनत्वाभिमतानां भूतेन्द्रियाणां श्रयते- यथा "मृदब्रवीत्" "आपोऽडवन्" इति, "तचेज ऐक्षत" "ता आप ऐक्षन्त" इति चैवमाधया भूतविषया चेतनत्वश्षुतिः। इन्द्रिय- 5 विषयापि "ते हेमे माणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जगमु:" इति, "ते ह वाचमुचुस्त्वं न उद्गायेति" इत्येवमाधेन्द्रियविषयेति। अत उत्तरं पठति- अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्॥ २-१-५ ॥ 10 तुशब्द आशङ्कामपनुदति। न खल "मृदबरवीत्" इत्येवंजातीय- कया अ्ुत्या भृतेन्द्रियाणां चेतनत्वमाशङ्कनीयम्; यतोऽभिमानिष्य- पदेश एप :: मृदाद्यभिमानिन्यो वागाद्यभिमानिन्यक्च चेतना देवता वदनसंवदनादिप चेतनोचितेषु व्यवहारेषु व्यपदिश्यन्ते, न भूतेन्द्रिय- मातम् : कस्मात् १ विशेषानुगतिभ्याम्-विशेषो हिं भोकतणां भूतेन्द्रि- 15 याणां प. चेननाचेतनपविभागलक्षणः भागभिहित :; सर्वचेतनतार्या चासी नोपपद्येत; अपि च कौपीतफिन: माणसंवादे करणमालान्ड्डावि- निवठसयेऽधिष्ठातृचेतनपरिग्रहाय देवताशब्देन विशिषन्ति-"एता इ वै देवता अहंश्रेयसे विवदमाना:" इति, "ता वा एताः सर्वा देवता: प्रकटार्थिवरणम् 20 उत्तरसुनस्य[सूत्रनिरस्या]शहामाह-ननु चेतनत्वमपीति॥ विज्ञानं बाविज्ञानं च मूलकारणमेवाभवदिति ववरनमस्पष्टच्वैतन्याभिन्रायेणापि सङ्ग- र्छते; वचनान्तरास्तु वद्नसंवदनादि चेतनधमांवगमाच्रेतनत्वं भविष्यतीत्यर्थ।।। अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्। चथनान्तरमम्यविषयं न मृदादेशेतनतवं गमयतीत्याह-अभिमानीति ॥ 25 विशेषशब्दत्यार्थान्तरमाह-अपि व कौ्षीतकिन इति।। प्राणे प्राणस्या निम्भे- वसं मेशंपं विदित्वा तले बलिहरणादिकं कतवत्य इत्यर्थ:। विशेषपदं ध्यास्या- १. A वचनं सुस्पष नैतन्य २. T2. सवेदनादिति

898

भाज्यम् माणे निःशरेयस विदित्वा" इति च; अनुगताम् सर्वल्ाभिमानिन्यमे-

ग्भूत्बा सुखं माविशव" इत्येवमादिका च श्रुतिः करणेष्वनुग्राह्िकां देवतामनुगतां दर्शयति; माणसंवादवाक्यशेषे च "ते ह माणा: पजा- 5 पर्ति पितरमेत्योचु:" इति श्रेष्ठत्वनिर्धारणाय पजापतिगमनम्, तहच- नाचैकैकोत्कम णेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां पाणश्रैष्ठयमतिपततिः, तस्ै वलिहरणम् इति चैवंजातीयकोऽस्पदादिष्तिरिव व्यवहारोऽनुगम्यमानोS भिमानिव्यपदेश द्रव्यति। "तत्तेज ऐक्षत" इत्यपि परस्या एव देव- ताया अधिष्ठात्रयाः स्वविकारेष्वनुगताया इयमीक्षा व्यपदिश्यत इति 10 दष्टव्यम्। तस्माद्विलक्षणमेवेदं ब्रह्मणो जगत्: विलक्षणत्वाच न ब्रम्म- पकृतिकमित्याक्षिप्ते प्रतिविधसे- दृश्यते तु। २-१-६। तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। यटुक्ततं विलक्षणत्वानेदं जगद्रह्ममकृति- कमिति, नायमेकान्तः; दृश्यते हि लोके चेतनत्वेन मसिद्ेभ्यः पुरुषा- 16 दिभ्यो विलक्षणानां केशनखादीनामुत्पत्तिः, अचेतनस्वेन च पसि- देभ्यो गोमयादिभ्यो वश्चिकादीनाम्। नैन्वचेतनान्येव पुरुषादिशरीरा- प्रकटार्थविवरणम यातुगर्ति व्याचष्टे-अनुगताक्चेति।। "तचेज ऐेकषत" इत्यस्य व्याक्यानमीक्ष- त्यधिकरणे त्वयैव कुतं द्रष्टव्यमित्यर्थ:। यत्माश्नास्ति भूतेम्द्रियाणां चेतनत्वं 20 तससदिति पूर्वपक्षोपर्सहार:।। रश्यते तु।। हेतोरनैकान्तिकत्वात् नेदमनुमानं प्रमाणम्। ततो नास्ति समन्य- रास्य साद्यातुमानेन विरोध इति सिद्धान्ताशयः। तन्रापि सलक्षण- वोरेब कार्यकारणमाव इति नानेकान्तिकत्वमित्वाह-नन्वचेतनान्ये- 25 नेति।। वदव्यचेतनं शरीर कारणं तथापि तमेतनस्याधिकरणं न १. Tand TM. ननु चेत- A. ननु चेतनाम्बत पतेति 899

म्रह्मसूतभाष्यव्याख्यानम् [भ. २, पा. १. सु. ६.

भाध्यम्

व्यचेतनानां केशनखादीनां कारणानि, अचेतनान्येव च दमिकादिशरी- राण्यचेतनानां गोमयादीनां कार्याणीति; उच्यते-एवमपि किंचिदचे- तनं चेतनस्यायतनभावमुपगच्छति किंचिभेत्यस्त्येव वैलक्षण्यम्। महां- 5 भागं पारिणामिकः स्वभावविप्रकर्षः पुरुषादीनां केशनखादीनां च सरूपादिभेदात, तथा गोमयादीनां दश्विकादीनां च । अत्यन्तसारूप्ये च प्रकृतिविकारभाव एव प्रलीयेत। अथोच्येत-अस्ति कश्चित्पार्यिव- त्वादिस्वभाव: पुरुषादीनां केशनखादिष्वनुवर्तमानो गोमयादीनां बथ्चि- कादिष्विति; ब्रह्मणोऽपि त्हिं सचालक्षणः स्भाव आकाशादिष्वन- 10 वर्तमानो दश्यते। विलक्षणत्वेन व कारणेन ब्रह्मपकृतिकत्वं जगतो दूषयता किमश्नेषस्य ब्रह्मस्वभावस्याननुवर्तनं विळक्षणत्वमभिप्रेयते, उत यस्य कस्यचित्१ अथ चैतन्यस्येति वक्तव्यम्-मथमे विकल्पे समस्त- परकृतिविकारोच्छेदमसङ् :; न ससत्यतिशये प्रकृतिविकार इति भवति। द्वितीये चासिद्धत्वम् : दश्यते हि सचालक्षणो ब्रह्मस्वभाव आकाशादि- 15 व्वतुवर्तमान इत्युक्तम्। तृतीये तु दृष्टान्ताभाव :; कि हि यबैतन्येनान- न्वितं तदय्रह्मपकृतिकं दष्टमिति ब्रह्मवादिनं प्रत्युदाहियेत, समस्तस्य

प्रकटार्थेविवरणम्

केशनखादीत्यस्स्येव वैलक्षण्यमिस्याह-उच्यत इति॥ किश्चाचेतनत्वे समा- नेऽपि परिणामकतो महान् विशेषोऽस्तीत्याह-महाँशायमिति । विपसे पा- 20 धकमाइ-अत्यन्तसारूप्ये चेति॥ पुनः टषाम्तवैषम्यमाशङुप साम्यमाह- अथोष्येतास्ती्यादिना । पूर्व साधारणस्यैव हेतो: ूषणमुकत्वा भर्थविशेषे दोषविशेषं बळुं विकल्पयति-विलक्षणत्वेन चेत्यादिना । समस्तस्य प्रसलमावस्याननुवर्तनात् जगत् म्रह्यप्रकृतिकं न भवतीत्ेवं वढ़ता सर्वधा साम्ये प्रकृतिविकारभाव इत्युंकं स्यात्; तद्सङ्गतमित्याह-मथमे विकल्प 25 इति ।। द्वितीयतृतीययोरसिद्धिटशन्तामावौ। न मुदादिर्वशम्त: परस्यासिद्धे:

१. A. उकस्वा विशेषे २. A. सर्वसाम्ये

400

नविकसणत्वाधिकरणम् ३.] प्कटार्येविवरणम्

भाज्यम् वस्तुजातस्य ब्रह्मपकृतिकत्वाभ्युपगमात्। आगमविरोधस्तु प्रसिद्ध एव, चेतन ब्रह्म जगतः कारणं पकृतिश्व-इत्यागमतात्पर्यस्य म्रसाषितत्वाद्। यचूक्त परिनिष्पन्रत्वाङ्गह्रणि प्रमाणान्तराणि संभवेयुरिति, तदपि मनोरथमात्रम्: रूंपाध्यभावाद्ि नायमथः प्रत्यक्षस्य गोचर :; लिद्गाय- 5 भावाच नानुमानादीनाम्: आगममात्रसमधिगम्य एव त्वयमर्थो धर्मवत। तथा व क्ुति :- "नैषा तर्केण मतिरापनेया पोक्तान्येनैव सुज्ञानाय घेष्ठ" इति। "को अद्धा वेद क हह पवोचत्," "इयं विस्टाष्टिर्यत आवभूव" इति चैते ऋचौ सिद्धानामपी ्पराणां दुर्बोषरता जगत्कारणस्य दर्शयतः, स्पृतिरपि भवति-"अचिन्त्या: खल ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्" 10

"न मे विदुः सुरगणा: मभवं न महर्षय:। अहमादिर्हिं देवानां महर्षीणां च सर्वत्ः॥' इति चैवंजातीयका। यदषि श्रवणव्यतिरेकेण मननं विद्धच्छब्द एव तर्कमप्यादर्तव्यं दर्शयतीत्युक्तम्, नानेन मिषेण शुष्कतर्कस्याल्नात्मलाम: 15

प्रकटार्थविवरणम् सर्वेध्दपि पक्षेष्वागमविरोध: स्पष्ट इत्याह-आगमविरोधस्तिवांत। परोक- मनूच पूर्वोक्कमेव्र सरयति-यचक्तमित्यादिना । आपनेयां आधेया। अम्येन बेदातुसारिणा आचार्येण प्रोक्ता म्रह्ममति: सम्यगापरोक्ष्यफलाय(स्यज्ञानाय] मवति। मां प्रेष्ठ प्रियतम। अद्धा साक्षात्। सयमवागमनिरपेक्षतया को वेदेमम्; 20 को पाषिनयें प्रवका स्यात् एवं विचित्रा सषियंत भविर्मूतेत्यर्थः । मिषेण मनन- विधानव्याजेनेत्यर्थ:। शुष्कतर्कस्येति॥। प्रमाणाश्रयणेविधुरस्येत्यर्थः । भुत्या तत्वे

१. TM and A. ररः ३. 4 भयविधुर २. A omite प्रेड्ट

401

[म. २. पा. १. सु. ६.

माण्यम्

न्तयोरुभयोरितरेतर व्यभिचारादात्मनोSनन्वागतत्वम्, संमसादे च प्रपश्ञ- परित्यागेन सदात्मना संपसेर्निष्यपञ्सदात्मत्वम्, प्रपञ्चस्य ब्रह्ममभव- 5 त्वात्कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन ब्रह्माव्यतिरेक: - इत्येवंजातीयक :; "तर्काप्रतिष्ठानाद्" इति च केवलस्य तर्कस्य विभलम्भकत्वं दर्ययि- व्यति । योऽपि चेतनकारणश्रवणबलेनैव समस्तस्य जगतश्रेतनतामुलमे- क्षेत, तस्यापि "विज्ञानं चाविज्ञानं च" इति चेतनाचेतनविभागश्रवर्ण विभावनाविभावनाभ्यां चैतन्यस्य शक्यत एव योजयितुम्। परस्यैव 10 त्विदमपि विभागश्रवर्ण न युज्यते; कथम्१ परमकारणस्य शत्न समस्त- जगदात्मना समनस्थानं श्राव्यते 'विज्ञानं चाविज्ञानं चाभवद्' इति; तल यथा चेतनस्याचेतनभावो नोपपथते विलक्षणत्वात्, एवमचेतन-

प्रकटार्थविवरणम्

प्रतिपादिते मनु पश्मात् पुरुषदोषनिरासाय गृहीतः श्रुत्यनुगृहीतः कोSसाविस्या- 15 शङ्याह-खप्नान्तेत्यादिना । अवस्यावर्वेन जीवस्य ब्रहत्वासंभवाशड्कायां सम्रजागरितयो: परस्परव्यभिचारित्वादात्मन: स्वाभाविकधर्मत्वे तदयोगाद-

चिध्प्रपश्ञार्मता संभवतीर्तयसंभवाशङ्कापाकरणाय सुपुप्तोपन्यासः, दैतम्रा हकप्रमाणविरोधात् अद्वितीयात्मतासंभवाशड्ायां तज्जत्वादिहेतुना म्रह्मव्यति- 20 रिकवस्त्वमाव इत्येवंरप एव तर्क आश्रीयत इत्पर्य: । इतम न मम्तव्यभ्रुत्या

शुष्कतर्कस्याप्रवेशान तद्विरोध: समन्वयस्येति सिद्धाम्तमुक्स्ा, यदेकदेशिनो दूषणमुकं साङ्गपेन न तत्तस्य, किन्तु सांक्यस्यैवेत्याइ-गोऽपीत्यादिना ।। मतु रपसे "विज्ञानं चाविज्ञानं घ" इनि यथाभुतवलसण्याम्युपगमे कथम-

१. T. तीति से 402

नविलसणत्वाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम् भा्यम् स्यापि चेतनभावो नोपपद्ते। मत्युक्तत्वातु विछक्षणत्वस्य यथाश्रुत्येव वेतनं कारणं ग्रई तिव्यं भवति।। असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात्॥२-१-७॥

यदि चेतनं शुद्धं शब्दादिहीनं च ब्रह्म तद्विपरीतस्याचेतनस्या- 5 शुद्धस्य शब्दादिमतश्च कार्यस्य कारणमिष्येत, असन्तर्हि कार्ये मागुत्पत्ते- रिति मसब्येत : अनिष्टं चैतत्सत्कार्यवादिनस्तवेति चेत्-नैष दोष:, पतिषेधमात्रत्वात्: प्रतिषेधमात्रं रीदम्: नास्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेध्य- मस्ति ; न हयं प्रतिषेध: परागुत्परेः सचवं कार्यस्य प्रतिषेद्ध शक्रोति। कथम्१ यथैव हीदानीमपीदं कार्ये कारणात्मना सदेवं मागुत्पचेरपीति 10 गम्यते; न हादानीमपीद कार्ये कारणात्मानमन्तरेण स्वतन्त्रमेवास्त- "सर्वे तं परादाय्योऽन्यलात्मनः सर्वे वेद" इत्यादिश्रवणात्: कारणा- मना तु सखवं कार्यस्य भागुत्पचेरविश्निष्टम्। ननु शब्दादिहीनं ब्रझ्म नगतः कारणम्-वाढम्, न तु शब्दादिमत्कार्ये कारणात्मना हीनं प्रकटार्थविवरणम् 15

असदिति वेभ प्रतिषेषमाततवाद्।। पैलसण्याम्युपगमेSपसिद्धान्तमापाद्यति - यदि चेतनमित्यादिना।। सर्पेणानिर्वाष्यसय कार्यस्य कारणतादारम्येन तत्सचया सस्वमिति हि 20

इत्यादिना ॥। कारणतादात्म्यमीप न सभाव्यते, विरुद्धधर्माक्राम्तस्वादिसयाह- ननु शब्दादिद्ीनमिति॥ शुक्तिरप्ययोर्विंठद्धरूपस्वेऽपि बथा मिथ्या तादारम्य तथानापि भषिष्यति कल्पित स्वातन्यादर्शनादित्याड-वाडमित्यादिना ॥

१. T, TM. and P. वाच्यकार्यस्य २. A omita सत्कारय ... बाढमित्यादिना

403

ब्रह्म मूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. १. सु. ८.

भाष्यम्

मागुत्पचेरिदानी वास्ति; तेन न शक्यते वक्तुं मागुत्पचेरसत्कार्यमिति। विस्तरेण चैतत्कार्यकारणानन्यत्ववादे वक्ष्यामः।। अपीतौ तद्दत्प्रसङ्गादसमञ्जसम्॥ २-१- ॥

5 अल्नाह-यदि स्थाल्यसावयवत्वा चेतनत्वपरिच्छिन्त्वाशुद्धयादि- धर्षकं कार्ये ब्रह्मकारणमभ्युपगम्येत, तदपीतौ मळये मतिसंसज्यमानं कार्ये कारणाविभागमापद्यमानं कारणमात्मीयेन धर्मेण दूषयेदिति- अपीतौ कारणस्यापि ब्रह्मणः कार्यस्येवाशुद्धयादिरूपमस्गात् सर्वझं ब्रम्म जगत्कारणमित्यसमञ्जसमिदमौपनिषदं दर्शनम् । अपि च समस्तस्य 10 विभागस्याविभागमास्तेः पुनरुत्पत्तौ नियमकारणाभावान्भोक्वृभोग्यादि- विभागेनोत्पचिन प्ाम्ोतीत्यसमञ्जसम्। अपि च भोकणा परेण ब्रह्मणा अविभागं गतानां कर्मादिनिमिचपळयेऽपि पुनरुत्पचावभ्युपगम्यमा- नायां मुक्तानामंपि पुनरुत्पत्तिम्रसङ्गादसमञ्जसम्। अथेद जगदपीतावपि विभक्तमेव परेण ब्रह्मणावतिष्ठेत, एवमध्यपीतिश्र न संभवति, कारणा- 15 व्यतिरिक्तं च कार्य न संभवतीत्यसमञ्जसमेवेति। प्रकटार्थविवरणम्

असत्कार्यवादपरिहाराय कार्यस्य कारणतादातयं चेदिष्यते तर्ह्यानिष्टान्त- रमापद्यते, कारणसत्तया कार्यसत्त्ववत्कार्या शुद्धत्वेन कारणस्याशुद्धत्वप्रसङ्गा- 20 दिस्याह-अत्ाहेत्यादिना । सूत्रस्य योजनान्तरमाह-अपि च समस्त- स्येति । तह्वत्प्रसङ्गादिति कारणवत् सर्वस्यैकर्सुव्यप्रसङ्गावितवर्थः। प्रकारम्त- रभाह-अपि च भोकणामिति । उक्कदोषभवाद विभागा नभ्युपगमे दोषास्त- रमाइ-अथेदं जगदपीतानपीति।

१. A. रूप 404

नविलक्षणस्वाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अत्ोच्यते- न तु दृष्टान्तभावात् ॥ २-१-९॥ नैवास्मदीये दर्शने किंचिदसामञ्जस्यमस्ति। यत्तावदभिहितम्- कारणमषिगच्छत्कार्य कारणमात्मीयेन धर्मेण दूषयेदिति, तददूषणम्; 5 कस्माद: दृष्टान्तभावात्-सन्ति हि दष्टान्ता यथा कारणमपिगच्छत्कार्य कारणमात्मीयेन धर्मेण न दूषयति; तघथा-शरावादयो मृत्पकृतिका विकार विभागावस्थायामुच्चावचमध्यमप्रभेदा: सन्तः पुनः प्रकृतिमपि- गच्छन्तो न तामात्मीयेन धर्मेण संसृजन्ति; रुचकादय्च सुवर्णविकारा अपीतौ न सुवर्णमात्मीयेन धर्मेण संसृजन्ति; पृथिवीविकारश्चतुर्विधो 10 भूतग्रामो न पृथिवीमपीतावात्मीयेन धर्मेण संसजति; त्वत्पक्षस्य तु न कश्रिदष्टान्तोडस्ति; अपीतिरेव हि न संभवेत यदि कारणे कार्य स्वधर्मेणैवावतिष्ठेत; अनन्यत्वेऽपि कार्यकारणयो:, कार्यस्य कारणात्मत्वं न तु कारणस्य कार्यात्मत्वम् "आरम्भणशब्दादिभ्यः" इत्यत्र वक्ष्यामः। अत्यल्पं चेदमच्यते-कार्यमपीतावात्मीयेन धर्मेण कारणं संसजेदिति; 18 प्रकटार्थविवरणम् रशान्तवलेन परिहरति-अत्ोच्यत इति॥ न तु दष्टान्तभावाद।। कार्यधर्मेण कारणं न संस्पृश्यत ईत्यत्र वहवो टष्टान्ता: सन्ति; स्पृश्यत इत्यत्र तुन कशिदपि दषाम्तोऽस्तीति भावः। ननु यथा 20 हिनुदरव्यं मुद्रादी लषितं तेनाविभागमापधमानं खगन्धेन तं दूषयति तथासिवत्याशङ्कयाह-अपीतिरेव हीति। विद्ुद्वव्यस्य सधर्मसदितस्य विदयमानस्वात् भवेद्षकत्वं न कार्यप्रलये तथास्तीत्यर्थः । ननु अभेदस्यावि- शिषत्वात् कारणसत्तया सत्त्ववरस्यादित्याशङ्याह-अनन्यत्वेऽपीति ॥ विशेषणमतितुच्छमित्याइ-अत्यल्पं चेदमिति ॥। विवर्तवादानुसारेण डषा- 2६

१. A omits. इत्यन ... सपृश्यते

405

[भ. २. पा. १. स. ९.

भाष्यम्

स्थितावपि हि समानोऽयं प्रसद्ग:, कार्यकारणयोरनन्यत्वाभ्युपगमाद्; "इदं सर्व यदयमात्मा" "आत्मैवेदं सर्वम्" "ब्रह्मैवेदममृर्त पुरस्तात्" "सर्वे खल्विदं ब्रह्म" इत्येवमाद्याभिर्हि श्रुतिभिरविशेषेण 5 त्रिष्वपि कालेषु कार्यस्य कारणादनन्यत्वंश्राव्यते; तत्र यः परिहारः कार्यस्य तद्धर्माणां चाविद्याध्यारोपितत्वान्न नैः कारणं संसृज्यत इति, अपीतावपि स समानः । अस्ति चायमपरो दृष्टान्त :- यथा स्वयं प्रसारितया मायया मायावी तिष्वपि कालेषु न संस्पृश्यते, अवस्तुत्वात्, एवं परमात्मापि संसारमायया न संस्पृश्यत इति ; यथा च स्वप्नदृगेक: 10 स्वप्नदर्शनमायया न संस्पृश्यते, प्रबोधसंप्सादयोरनन्वागतत्वात, एव- मवस्थात्नयसाक्ष्येकोऽव्यभिचार्यवस्थात्नयेण व्यभिचारिणा न संस्पृश्यते; मायामातं ह्वेतत्, यत्परमात्मनोऽवस्थात्रयात्मनावभासनम, रज्ज्वा इव सर्पादिभावेनेति; अत्ोक्तं वेदान्तार्थसंप्रदायविद्भिरा चार्ये :-

"अनादिमायया सुप्ो यदा जीव: प्रसुष्यते । 15 अजमनिद्रमस्वप्मदैतं बुध्यते तदा।।" इति।

तत्न यदुक्तमपीतौ कारणस्यापि कार्यस्येव स्थौल्यादिदोषमसङ् इति, एतदयुक्तम्। यत्पुनरेतदुक्तम्-समस्तस्य विभागस्याविभागभासेः पुनर्विभागेनोत्पत्तौ नियमकारणं नोपपद्यत इति, अयमप्यदोष:, प्रकटार्थविवरणम्

20 न्तमाह-अस्ति चायमपर इति ॥ यत्परमात्मन इति ॥ अविद्यया[चायां] प्रतिबिम्बिततयापन्नजीर्वभावस्येत्यर्थः। यका मायावादे जीवस्यापि तर्वतो- Sवस्ान्रयसंबन्धो नास्ति तदा कि वक्तव्यम्? परमात्मन: प्रेपञ्ञसंबन्धस्तत्वतो नास्तीत्याह-तत्र यदुक्तमिति ॥ चोद्यान्तरनिराकरणेऽपि पुनः सूतरं योज- पति-पत्पुनरेतदुक्कमित्यादिना॥

१. A. जीवावस्यस्य R. A. प्रपञ्वस्तस्वतो

406

नविलशणत्वाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

रष्टान्तभावादेव-यथा हि सुषुप्तिसमाध्यादावपि सत्यां स्वाभाविक्या- मविभागपासतौ मिथ्याज्ञानस्यानपोदितत्वात्पूर्ववत्पुनः प्रबोधे विभागो भवति, एवमिहापि भविष्यति; श्रुतिश्चात्र भवति-"इमाः सर्वाः मजाः सति संपद् न विदुः सति संपद्यामह इति, त इह व्याघ्रो वा 5 सिंहो वा बुको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्ो वा दंशो वा मशको वा यधद्भवन्ति तदाभवन्ति" इति; यथा हानिभागेऽपि परमात्मनि मिथ्या- ज्ञानपतिबद्धो विभागव्यवहार: स्वमवदव्याहतः स्थिनो दृश्यते, एवमपी- तावपि मिथ्याज्ञानप्तिबद्धैव विभागशक्तिरनुमास्यते। एतेन मुक्तारना पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गः पत्युक्त सम्यग्ज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्यापोदितत्वात। य: 10 पुनरयमन्तेऽपरो विकल्प उत्पेक्षित :- अथेदं जगदपीतावपि विभक्त- मेव परेण ब्रह्मणावतिष्ठेतेति, सोऽप्यनभ्युपगमादेव प्रतिषिद्धः । तस्ा- स्समअ्समिदमौपनिषदं दर्शनम्। स्वपक्षदोषाच्च ॥ २-११॥ खपक्षे चैते प्रतिवादिन: साधारणा दोषा: मादुः्युः; कथमित्यु- 15 च्यते-यच्तावदभिहितम्, विलक्षणत्वालेदं जगद्गह्मपकृतिकमिति, प्रधान- प्रकृतिकतायामपि समानमेतत्, शब्दादिहीनात्मधानाच्छव्दादिमतो जगत उत्पत्यभ्युपगमात् ; अत एव च विलक्षणकार्योत्पत्यभ्युपगमा- र्समान: मागुत्पत्तेरसत्कार्यवादमसङ् :; तथापीतौ कार्यस्य कारणावि- प्रकटार्थविवरणम् 20

स्वपक्षदोषाच।। सभ्युपगम्य दोषान् पर्यहार्षीदाचार्य:। मधुना दोषवत्वमेत्र नास्ति सर्वसंमतरवेन गुणत्वादित्याह-स्वपक्षदोषाच्चेति ।। उकतं हि- "यन्ोमयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः। नैक: पर्यतुवोक्व्य: ताडगर्थविच्वारणे॥" इति॥ 25 पुरुषस्योपादानं परिद्वारो भोगसाधनमिन्द्रियार्थमित्यर्थ:॥ 407

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [न. २.पा. १. सू. ११.

भाष्यम् भागाभ्युपगमाचत्वत्मसक्गेऽपि समानः; तथा मृदितसर्वविशेषेषु विका- रेव्वपीतावविभागात्मता गतेषु, इदमस्य पुरुषस्योपादानमिदमस्येति पराक्मलयात्मतिपुरुषं ये नियता भेदा:, न ते तथैव पुनरुत्पत्तौ नियन्तुं 5 शक्यन्ते, कारणाभावात्: विनैव कारणेन नियमेऽ्भ्युपगम्यमाने कारणाभावसाम्यान्मुक्तानामपि पुन्बन्धप्रसङ्ः ; अथ केचिद्वेदा अपी- तावविभागमापधन्ते, केनिनति चेत्-ये नापधन्ते, तेषां प्रधानकार्यत्वं न प्राम्नोति-इत्येवमेते दोषा: साधारणत्वान्ान्यतरस्मिन्पक्षे चोद- यितव्या भवन्नीति-अदोषतामेवैषां द्रव्यति-अवश्याश्रयितव्य- 10 त्वाद्।। तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यवि- मोक्षप्रसङ्ग: ॥२-१-११॥

इतश् नागमगम्येऽर्ये केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यम्: यस्माभिरा- गमा: पुरुषोत्म्ेक्षामाल्ननिबन्धनास्तर्का अप्रतिष्ठिता भवन्ति, उत्मेक्षाया 15 निरङ्शत्वात्: तथाहि-कैशविदभियुक्तैर्यवेनोत्मरेक्षितास्तर्का अभियुक्त- तरैरन्यैराभास्यमाना दृश्यन्ते ; तैरप्युत्मेक्षिता: सन्तस्ततोऽन्यैराभास्यन्त प्रकटार्थविवरणम् तर्कामतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षपसङ्ग:॥ किञ्च तर्कस्य संभावितदोषत्वादृपि न निरस्तसरमस्तदोषस्य तद्विरोधेऽप्य- 20 प्रामाण्यमित्याइ-तर्काप्रतिष्ठानादिति॥ कः पुनस्तरकों नाम! न ताथ- त्प्रमाणम्, बाझादिप्रदेशस्त्वास[वाहादिप्रदेशवरवाल्] पुरुषेणानेन मवि- तव्यमिति संभावनामान्नयुद्धिहेतुत्वात्, संभावितनिध्यस्तु प्रमाणादेव; नोपि संशयो भवितव्यमित्यंशेन ततो व्यतिरेकात्; न च् विपर्यय: न भवस्वेवेति वाधानवगमात्; नापि स्मृतिः मसंस्कारमात्रजत्वात्; परि-

१. T omits समस्त ३. T. नास्ति २. T,T:, P and TM. वासाकि 408

माप्यम् इति न प्रतिष्ठितत्वं तर्काणां अक्यमाभ्रयितुम्, पुरुषमतिवैरुप्याद्। अथ कस्यचितमसिद्धमाहात्म्यस्य कपिळस्य चान्यस्य वा संमतस्तर्कः प्रतिष्ठित इत्याश्रीयेत - एवमध्यपतिष्ठितत्वमेक प्रसिद्धमाहात्म्यानुमतानामपि तीर्थकराणां कपिळकणमुक्मशृतीनां परस्परविप्रतिपचिदर्शनात्। अथो- 6 च्येत-अन्यथा वयमनुमास्यामहे, यथा नामतिष्ठादोषो भविष्यति ; न हि प्रतिष्ठितस्तर्क एव नास्तीति शक्यते वक्त्म्: एतदपि हि तर्काणाम- प्रतिष्ठितत्वं तर्केणैब पतिष्ठाप्यते, केषाचिचर्काणामप्तिष्ठितत्वदर्शनेना- न्येषामपि तज्जातीयकानां तर्काणाममतिष्ठितत्वकरपनात्: सर्वतर्कामति- ष्ठार्या च लोकव्यवहारोच्छेदपसङ्गः; अतीतवर्तमानाध्वसाम्येन हना- 10 प्रकटार्थविवरणम्

शेषात् प्रमाणादिविवेधक: प्रत्ययविशेषस्तर्क :; तस्य य केवलस्योव्यवसि- तत्वं दश्यते, पुरुषमतिवैचिन्यादित्यर्यः । पुरुषविशेषगौरवात् तर्कविशेषे विश्वासो भविष्यतीत्यार-अथ कस्यचिदिति ॥ भवेदेवं विश्वासो यद्येक एव महात्मा स्यास्, न तदस्तीत्याह- एवमपीति ।। सुत्रस्य पूर्वपक्षभागं 15 ज्याचष्टे-अयोचयेतेत्यादिना । यद्यपि व्यमिचारिणो विलक्षणत्वादिदेतोर- प्रतिष्ठितत्वम्, तथापि यस्य निरुपाधिकें: संबन्धोSविनाभावोऽस्ति विपक्षबाध- रम् सहकारी, तथाविधो हेतु: प्रतिष्ठितो भविष्यतीत्यर्थ:। ननु विमतस्तर्कोंS- प्रतिष्ठित:, तर्कर्वात्, संप्रतिपभवत्, इत्यतुमीयतामप्रतिष्ठितत्वं तस्यापीत्या- शाङ्पाद-न हि पतिष्ठित इति। येन हेतुना स्वमप्रतिष्ठितत्वं सिसाघयिष- 20 सि स कि प्रतिष्ठितो न वा! प्रथमे सिद्धं नस्समीहितम्। घरमे त्वप्रतिष्ठितत्वा- सिद्धौ प्रतिष्ठितत्वसिद्धिरिति भाव:। इतश तर्क: प्रतिष्ठित इत्याह- सर्वतर्कामेतिष्ठायां चेति। भतीतवर्तमानमोजनादेःसमीहित साधनत्वमनुभूया-

१. TM. विवेक: ५. T, Ti and P. पिनाभावो २. A. स्याप्यनवस्थितली ६. A. प्रतिष्टितायां १. A omits अय ७. A omits साधन ४. TM and A. पिकसंब

409

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [म. २. पा. १. सू. ११.

भाभ्यम्

गतेऽप्यध्वनि सुखदुःखमाप्तिपरिहाराय भ्रवर्तमानो लोको दश्यते: श्रुत्यर्थविश्रतिपत्तौ चार्थाभासनिराकरणेन सम्यगर्थनिर्धारणं तर्केणैव वाक्यवृत्तिनिरूपणरूपेण क्र्क्ियते ; मनुरपि चैवं मन्यते-

5 "प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम्। त्रयं सुविदितं कार्ये धर्मशुद्धिमभीप्सता ।।" इति। "आर्पे धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तर्केंणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥।" इति च झ्ुवन्; अयमेव च तर्कस्यालंकारो यदपतिष्ठितत्वं नाम ; एवं हि 10 सावद्यतर्कपरित्यागेन निरवद्यस्तर्कः प्रतिपचव्यो भवति; न हि पूर्वजो मृढ आसीदित्यात्मनापि मूढेन भवितव्यमिति किंचिदस्ति ममाणम्; तस्मान तर्कापतिष्ठानं दोष इति चेत्-एवमप्यविमोक्षमसङ्ग :; यद्पि कचिद्विषये तर्कस्य पतिष्ठितत्वसुपलक्ष्यते, तथापि प्रकृते तावद्विषये प्रसज्यत एवाप्रतिष्ठितत्वदोपादनिर्मोक्षस्तकेस्य; न हीदमतिगम्भीरं 16 भावयाथात्म्यं मुक्तिनिबन्धनमागममन्तरेणोत्मेक्षितुमपि शक्यम्; रूपाद-

प्रकटार्थविवरणम्

गामिन्यपि तज्जातीयतवेनेष्टसाधनत्वमनुमाय प्रवर्तते, अनिष्टसाधनत्वं धानुमाय निवतते; तर्कस्याप्रतिष्ठायां तदभावः प्रसज्यत इति भावः। किश्च तर्कस्याप्रति- ष्ठायां बाद्रायणस्य शारीरकप्रणयनमपि न व्यादिस्याह-श्रुत्यर्थविमतिपचौ 20 चेति । मनुरपि तर्कविशेषस्यादरणीयतां मन्यत इत्याह-मनुरपीति॥ किश्च तर्काप्रतिष्ठितत्वं न दोषाय, अन्यथा पूर्वपक्षाभाषप्रसङ्गादित्याह- अयमेव च तर्कस्येति। सिद्धान्तभागमवतार्य व्याचष्टे-यद्यपि रचि- दित्यादिना । नास्ाभिरपि सर्वस्यैव तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वमुच्यते, किन्त्वेती- न्द्रियार्थेन लिङ्स्याविनाभावभ्रहणासंभवात् तत्र सामान्यताहष्टस्य खात-

१. A. अप्रतिष्ठिततायां २. A. किंच

410

नविलक्षणत्वाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् भावाद्धि नायमथः प्रत्यक्षगोचरः, लिङ्गायभावाच नानुमानादीनामिति चावोचाम। अपि च सम्यग्ज्ञानान्मोक्ष इति सर्वेषां मोक्षवादिनाम- भ्युपगम :; तच्च सम्यगज्ञानमेकरूपं वस्तुतन्त्रत्वात ; एकरूपेण हावस्थितो योऽर्थ: स परमार्थः, लोके तद्विषयं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानमित्युच्यते- 16 यथाम्िरुष्ण इति ; तत्नैवं सति सम्यवज्ञाने पुरुषाणां विप्तिपत्तिरनुप- पत्ना: तर्कज्ञानानां त्वन्योन्यविरोषात्प्रसिद्धा वि्रतिपत्ति :; यद्धि केनचित्तार्किकेणेदमेव सम्यग्ज्ञानमिति प्रतिष्ठापितम्, तदपरेण व्युत्था- व्यते ; तेनापि प्रतिष्ठापितं ततोऽपरेण व्युत्थाप्यत इति मसिद्धं लोके; कथमेक रूपानवस्थित विषयं तर्कप्रभवं सम्यग्ज्ञानं भवेत्; न च प्रधान- 10 वादी तर्कविदासुत्तम इति सर्वैस्तार्किकै: परिग्रद्ीतः, येन तदीयं मर्तं सम्यग्ज्ञानमिति प्रतिपद्येमहि ; न च शक्यन्तेऽतीतानागतवर्तमाना- स्तार्किका एकस्मिन्देशे काले च समार्हर्तम्, येन तन्मतिरेकरूपैकार्थ- विषया सम्यक्तिरिति स्यात् ; वेदस्य तु नित्यत्वे विज्ञानोत्पच्तिहेतुत्वे च सति व्यवस्थितार्थविषयत्वोपपत्ते:, तज्जनितस्य ज्ञानस्य सम्यकत्व- 15 मतीतानागतवर्तमानैः सर्वैरपि तार्किकैरपह्ोतुमशक्यम्; अतः सिद्ध- मस्यैवौपनिषदस्य ज्ञानस्य सम्यगज्ञानत्वम् ; अतोऽन्यत्न सम्यग्ज्ञान- प्रकटार्थविवरणम् न्येण प्रामाण्यासंभवात् अप्रतिष्ठितत्वमननुप्रवेश इत्वर्थः। एवमप्यतिमां- सप्रसङ् इत्यस्यार्थान्तरमाह- अपि च सम्यज्ञानादिति ॥ यद्यप्य- 20 तीन्द्रिये तर्कस्यास्ति प्रवंशः, एवमप्यविमोक्ष एव स्यात्। तर्कोत्थस्य परस्परपराहतत्वनानिश्चितार्थत्वादित्यर्थः। ननु तर्हि वेदप्रभवविज्ञानं न सम्य- म्वानम्, तन्ापि कदाचित्कस्यचिद्विप्रतिपसेरित्याशङ्गयाह- वेदस्य तु नित्यत्व इति॥ वेदस्य खरसेन सम्यग्धानहेतुतैव; अन्यथाज्ञानं तु पुरुषस्य

१. A omits प्रामाण्य पराहतत्वेन

411

ब्रह्मसुतभाष्यव्यारयानम् [अ. २. पा. १. सू.१२.

भाष्यम्

त्वानुपपत्तेः संसाराविमोक्ष एव प्रसज्येत। अत आगमवशेनागमानु- सारितर्कवशेन च चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेति स्थितम् ॥

एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः।

२-१-१२॥ 10

वैदिकस्य दर्शनस्य प्रत्यासन्नत्वाद्गरुतरतर्कबलोपेतत्वाद्वेदानुसारि- मिश्च कैशचिच्छिष्टे: केनचिदंशेन परिगृद्दीतत्वात्मधानकारणवां ता पाश्रित्य यस्तर्कनिमित्त आक्षेपो वेदान्तवाक्येषुद्भाविनः, स परिहत :;

10 स्तर्कनिमित्त आक्षेप आशङ््यत इत्यतः प्रधानमल्लनिबर्ईणन्यायेनातिदि-

प्रकटार्थविवरणम्

तात्पर्याज्ञानादिति भावः। बस्मासकों ऽप्रतिष्ठितः, तर्काश्ञानाच न मोक्षसंभवः तत ईत्युपसंहरति-अत आगमवशेनेति॥

एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता: ।।

15 पूर्वोत्तराधिकरणयो रुपदेशातिदेशभावेन संबन्धे कारणमाह - वैदि- कस्येनि।। ब्रह्मचैतन्यं जगत्समवायिकारणस्य विशषगुणो न भवति, काये समा- नजातीयगुणानारम्भकत्वात्: यः कार्ये समानजातीयगुणानारम्मको न भवति नासी तत्ममवायिकारणम्य विशेषगुण:, यर्था तन्तुगनं शोंकल्यं न घटसमवायि- कारणस्य विशेषगुण इस्यनुमानवनिरांधं कश्विवाशङ्केतेत्याह-पुनस्तकेनि- 20 मिच इति ॥ चेतनाङ्रहाणो जगत्सर्गे ब्ुवन् समन्वयो विषयः । तस्य वैशेषिकानुमानविरोधोऽस्युनं नेति सम्देहः। सांख्यानुमानेऽनैकान्तिकत्व दोषवद्वैशेषिकानुमाने दोषानुपलम्भानस्ति विरोध इति पूर्वः पक्ष:।

₹. T, T1, P and TM omit tfa ३. A omits था ... कत्वदाषय १. A adds इति

412

शिषापरिभ्हाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

शति । परिगृस्धन्त इति परिग्रहा :; न परिग्रहा अपरिग्रहा :; शिष्टा- नामपरिग्रहा: सिष्टापरिग्रहा :; एतेन प्कृतेन प्रधानकारणवादानेरा- करणकारणेन शिष्टैर्मनुव्यासप्रभृतिभिः केनचिदंशेनापरिगहीता येऽण्वा- दिकारणवादा:, तेऽपि प्रतिषिद्धतया व्याख्याता निराकृता द्रष्टव्या :; तुल्यत्वाभिराकरणकारणस्य नात् पुनराशक्कितव्यं किंचिदस्ति ; तुल्यम- लापि परमगम्भीरस्य जगत्कारणस्य तर्कानवगाह्वात्वम्, तर्कस्यापति- छ्ितत्वम्, अन्यथानुमानेऽप्यविपोक्ष:, आगमविरोधश्च-इत्येवंजाती- यर्कं निराकरणकारणम्।।

अन्यथा पुनर्ब्रह्मकारणवादस्तर्कवलेनैवाक्षिप्यते। यद्पि क्रुतिः प्रमाणं खविषये भवति, तथापि ममाणान्तरेण विषयापहारे-

प्रकटार्थविवरणम्

सिर्द्धान्तं सुत्रयोजनया दर्शयति-परिगद्नन्त इत्यादिना ॥ आगमविरोध- सेति॥ चकारात् गोमयश्यामत्वेऽनैकान्तिको हेतु:, तस्ष्य कपिले वृम्धिके 15

भोक्सापसेर विभागश्चेत्स्याल्लोकवत्।।

संबन्धमाह-अन्यथा पुनरिति । ननु पूर्वे शब्दैकसमधिगम्ये नास्ति तर्कनिमिस् आक्षेप इत्युक्तम्: कथ पुनराशङ्केति तत्राह-यद्यपि क्ुतिरिति॥ "आदित्यो यूप:" इस्यादौ प्रमाणान्तरेण विषयापहारंऽन्यपरता हष्टा। अेतः 20 श्रुत्ययें प्रमाणान्तरविरोधो नास्तीति ने नियम इति माव:। यबोर्क

१. A. विद्ान्तसूत्र २. A. अल २. TM. मह्ट्यम् Y. A omits न T, Ts and P. व्हम्या

418

[म. २ पा. १. सू. १३.

माष्यमू न्यपरा भवितुमईति, यथा मन्त्नार्थवादौ; तर्कोऽपि स्वविषयादन्यत्ना प्रतिष्ठितः स्यात् यथा धर्माधर्मयोः ; किमतः१ यधेवम्, अत इदमयुक्तम्- यत्पमाणान्तरप्सिद्धार्थवाधनं श्रुतेः; कथ पुनः प्रमाणान्तरपसिद्धोऽर्यः 5 श्रुत्या बाध्यत इति, अतोच्यते-प्रसिद्धो ह्वायं भोक्तृभोग्यविभागो लोके-भोक्ता चेतन: शारीर:, भोग्या: शब्दादयो विषया इति ; यथा भोक्ता देवदचः, भोज्य ओदन इति; तस्य च विभागस्याभावः प्रस- ज्येत, यदि भोक्ता भोग्यभावमापद्ेत भोग्यं वा भोक्तृभावमापद्येत; तयोश्रेतरेतर भावापत्ति: परमकारणाद्गह्मणोऽनन्यत्वात्मसज्येत; न चास्य 10 मसिद्धस्य विभागस्य वाधनं युक्तम्; यथा चाद्यत्वे भोक्तृभोग्ययोर्वि- प्रकटार्थविवरणम्

तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वं तत्राह-तर्कोऽपीति ॥ धूमादभिन्ञानस्य प्रतिष्ठितत्वदर्श- नात् भवत्वेवं तर्कस्य स्वविषये प्रतिष्ठितत्वम् ; पतावता समन्यये किमायात- मित्याह-किमत इति ॥ पूर्ववाद्याह- यदीति ॥ यद्ेवं तब बुसुत्सा 15 वर्तते तर्हिदं वस्यमाणमयुक्तम, प्रत्यक्षस्य प्रमाणज्येष्ठत्वात्; विरोधे श्रुतेरुप- चरितार्थत्वमेव युक्तमिति भाव: । श्रुतेः खार्थबोधनेनोपक्षयाआन्यबाधकतवम् ; नापि श्रुतिविपरीतार्थग्राहि प्रमाणान्तरमस्तीत्याह-कर्थ पुनरिति ॥। तत्र

त्याह-उच्यत इत्यादिना । श्रुतेस्तद्वाधकत्वमप्यर्थादस्तीत्याह-तस्य च 20 विभागस्येति ॥ एकस्मादभेदात् भोक्तृभोग्ययोर्येकत्वं प्रसज्येत; अन्यथा ब्रह्मणोऽपि भेदुप्रसङ्गात्; अतो भाक्तृभोग्याभिन्नब्रह्मणो जगत्सर्गे ट्ुवाणया ध्रुत्यार्थात् भेदा बाधितः स्यादिति भावः । अस्तु तहि बाध इस्यत्ाह-न चास्येति ॥ बाधव्यवहारामावादेव। नन्विदानी बाधव्यवहाराभावेऽपि कालाम्तरे भविष्यतत्याशङ्कयाह-यथा चादयत्व इति । विमतः कालो भोक्ता- 25 दिवाधव्यवहारवाभ् भवति, कालत्वादिदानींतनकालवदित्वर्थ:। पूर्वपक्षसुप- १. T, T1, P and TM add अतः २. TM. बुषाणाय

414

मोकापस्पधिकरणम् ५.] मकटार्यविवरणम्

भा्यम् भागो दृष्टः, तथातीतानागतयोरपि कल्पयितव्य :; तस्मात्मसिद्धस्यास्य भोक्तृभोग्यविभागस्याभावपसङ्गादयुक्तमिदं ब्रह्मकारणतातधारणमिति चेत्कथ्रिचोदयेत्, तं प्रतिश्रूयात्-स्याल्लोकवदिति। उपपद्यत एवाय- मस्मत्पक्षेऽरपि विभाग:, एवं लोके दष्टत्वात्। तथाहि-समुद्रादुदका-5 त्मनोऽनन्यत्वेऽि तद्विकाराणां फेनवीचीतरअबुद्धुदादीनामितरेतर- विभाग इतरेतरसंक्षेपादिलक्षणश्च व्यवहार उपलभ्यते; न च समद्रादुदकात्मनोऽनन्यत्वेऽपि तद्विकाराणां फेनतरङ्ादीनामितरेतर- भावापत्तिर्भवति; न च तेषामितरेतरभावानापत्तावपि समुद्रात्मनोऽ- न्यत्वं भवति; एवमिहापि-न च भोक्तृभोग्ययोरितरेतरभावापत्तिः, 10 न च परस्माद्वह्मणोऽन्यत्वं भविष्यति । यद्पि भोक्ता न ब्रह्मणो विकार: "तत्सष्टा। तदेवानुमाविशत्" इति सनष्टरेवाविकृतस्य कार्यानु- पवेशन भोक्तृत्वश्रवणात्, तथापि कार्यमनुभविष्टस्यास्त्युपाधिनिमित्तो विभाग आकाशस्येव घटाशुपाधिनिमिच :- इत्यतः, परमकारणा- ड्रह्मणोऽनन्यत्वेऽप्युपपद्यते भोक्वृभोग्यलक्षणो विभाग: समुद्रतरक्वादि- 16 न्यायेनेत्युक्तम् ॥ प्रकटार्थविवरणम् संहरति-तस्मादिति। भोक्तृभोग्यविभागप्रत्यक्षनिरुद्ध: समन्यय इति पूर्वः पक्ष:। सिद्धान्तमाह-स्याल्लोकवदिति ॥ समुद्रस्य वीच्यादिकारणत्वे यत्प्र- माणं तस्य यथा वीच्यादिभेदभाहकप्रमाणविरोधो नास्ति तथा ब्रह्मणो- 20 5पि भोक्नादिकारणत्वप्रतिपादकवेदस्य भोष्नादिभेदभाहकप्रमाणविरोधो न भविष्यति, प्रातिभासिकमेदाम्युपगमाहिति भावः। नतु समुद्रतरङ्गटष्टान्तो नानुकूल:, कार्यत्वाभावात् भोक्तुरित्याशङ्कयाह-यंद्यपि भोक्तेति। निरु- पाधिककार्यत्वामावंऽपि सोपाधिकं कार्यत्वं भोक्तुरस्तीति भावः।। १. A. यद्यपीति॥ भोकरि

415

[ब. २. पा. १. सू.१४.

माध्यम्

तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः॥ २-१-१४॥

अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागम् "स्याल्लोकवत्" इति परिहारोऽभिहितः; न त्वयं विभाग: परमार्थ- तोऽस्ति, यस्मात्योः कार्यकारणयोरनन्यत्वमवगम्यते। कार्यमाकाश- दिकं बहुमपञ्चं जगत्, कारणं परं ब्रह्म ; तस्मात्कारणात्परमार्यतोS- नन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः कार्यस्यावगम्यते; कुतः१ आरम्भणशब्दा- दिभ्यः। आरम्भणशब्दस्तावत् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दष्टान्तापेक्षायामुच्यते-"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वे मृन्मयं 10 विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति; एतदुक्तं भवति-एकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वे मृन्मयं घटशरावोदश्चनादिकं मृदात्मकत्वाविशेषाद्विज्ञातं भवेत ; यतो

प्रकटार्थविवरणम्

15 अधिकरणसङ्गतिमाह - अभ्यृपगम्य चेममिति ॥ अद्वितीयब्रह्मपर: समन्वयो विषयः । तस्य भेदभ्राह्कप्रस्यक्षादिविरोधीऽस्त्युत नेति सन्देहः। पूर्वाधिकरणे अभ्युपगतप्रामाण्यस्य प्रत्यक्षादे: सत्यभेदविषयतया तत्त्वावेदक- त्वादस्ति विरोध इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तमाह-न त्वयं विभाग इति ।। आगमान्द्रेदस्य मिथ्यात्त्रावगमात् तद्राहकाणां प्रत्यक्षादीनां देहात्मप्रत्ययवद्याव- 20 हारिकत्वात् देर्हव्यतिरिक्तात्मश्राह कप्रमाणस्याविरोधवद्द्वैतागमस्याप्य विराध इति भाव:। ब्रह्मव्यतिरेकेणाभाव इत्यमावशब्द: परमार्थसन्न भवतीस्यनेनाभि- प्रायेण, तुच्छव्यावृत्तिलक्षणसत्त्वाभ्युपगमात्ँ विकाराभ्युपगमाक्चेति। आरम्भण- शब्दार्थ दर्शयतुं कृत्नमेव वाक्यं व्याख्याति-एतदुक्तं भवतीति ॥ यत्पुनः भास्करण व्याल्यातम् "विकारो वाच्यः, नामधेयं वाचकम्; एतदुभयं वाचो

१. TM. भेदव्यतिरिक्त ३. TM. दवं २. Ti adds भेदस्य मिष्यात्याम्युपगमात्

416

आरम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्-वाचैव केवळमस्तीत्यारभ्यते विकार :- घटः शराव उदश्वनं चेति; न तु वस्तुव्टत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति; नामधेयमात्रं हेतदनृतं मृत्तिकेत्येव सत्यम्-इति ; एष ब्रह्मणो दष्टान्त आम्नातः; तत्र श्रताद्वाचारम्भणशब्दादाष्टान्तिकेऽपि 5 ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्यजातस्याभाव इति गम्यते। पुनश्र तेजोवभ्नानां ब्रह्मकार्यतामुक्त्वा तेजोबत्रकार्याणां तेजोबन्रव्यतिरेक्रेणाभावं त्रवीति- "अपागादग्रेरग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्" इत्यादिना। आरम्भणशब्दादिभ्य इत्यादिशब्दात् "ऐतदा- त्म्यमिद सर्वे तत्सत्यं स आत्मा तच्वमसि" "इद सर्व यदयमात्मा" 10 "ब्रह्मैवेदं सर्वम्" "आत्मैवेदं सर्वम्" "नेह नानास्ति किंचन" इत्येवमाद्यप्यात्मैकत्वप्रतिपादनपरं वचनजातमुदाहर्तव्यम्; न चान्य-

प्रकटार्थविवरणम्

वागिन्द्रियस्यारम्भणं वागिन्द्रियं हुभयमालम्व्य व्यवहारं प्रवर्तयाने"इनि तर्द- सत्, पूर्वापरासङ्गतेः; पूर्वभागे दि मृतरिज्ञानेन मृत्कार्यविज्ञानं प्रस्तुनम् ; तत्र 15 हेत्वाकाङ्कायां मृत्सत्तयैध तत्कार्यस्य सत्ता पृथकसत्वं नारतीत्येवदेव वक्तव्यम्। न त्वकिञ्चित्करं वाच उनयारम्भकत्वम्; परेत्रापि मिथ्याविगध्यर्थामिधायिनं सत्यशब्दं मृदेव प्रयुञ्ञन आसायो विकारे पूर्वत्रानृननत्वमुक्तं सूचयाते। यद्पि केशवेनावादि "वाचारम्मणश्ुत्या कारणात्कार्यस्यात्यन्तिकमेदो निषिध्यते ; स्वरूपंण तु कार्यस्य सत्वमेध" इति, तः सवरूपेण सत्त्रमिति 20 कोऽर्थ :? कि कारणसतैव कार्यस्वरूपसत्ता, किं वा सत्तान्तरम्१ तत्राधे न विवाद:। द्वितीये नैकवि्ञानेन सर्वविक्ञानप्रतिक्ञासिद्धिः, कारणसत्ता कार्य- सत्तापरिज्ञानाभावात्; अमेदात् ज्ञाने भेवादव्वानमपि स्यात्। मम त्वनिर्वाध्यानां विकाराणां कारणसत्तयव रह्यवहारगोचरत्वात् करसत्तापरिक्षाने सर्व- सत्तापरिज्ञानं सिध्यतीति। एवं तावदागमाद्विकारानृतत्वमुकत्वा प्रक्रान्तमुप- 25

१. A. तदतीवासत्. ३. T, Ti and P. करणं २. T, Ti and P. कारणशानेऽपि TM. करण-

417

प्रह्यमृतभाष्यव्यासयानम् [भ. २, पा. १. सू. १४.

भाप्यम् वैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं संपधते। तस्माधथा घटकरकादाकाशानां महाकाशानन्यत्वम्, यथा च मृगतृष्णिकोदकार्दानामूपरादिभ्योऽनन्य- त्वम्, दष्टनष्टस्व रूपत्वात्ख रूपेणानुपाख्यत्वात्; एवमस्य भोग्यभोक्ता- 5 दिपपञ्चजातस्य ब्रह्मव्यतिरेकेणाभाव इति द्रष्टव्यम् ।

नन्वनेकात्मकं ब्रह्म ; यथा वृक्षोऽनेकशाख:, एवमनेकशक्तिपवृत्ति- युक्तं ब्रह्म; अत एकत्वरं नानात्वं चोभयमपि सत्यमेव-यथा वृक्ष इत्येकत्वं शाखा इति नानात्वम् : यथा च समुद्रात्मनैकत्वं फेनतरज्- द्यात्मना नानात्वम्; यथा च मृदात्मनैकत्वं घटशरावाद्यात्मना 10 नानात्वम्: तत्नैकत्वांशेन ज्ञानान्मोक्षव्यवहारः सेत्स्यति ; नानात्वां- शेन तु कर्मकाण्डाश्रयौ लौकिकवैदिकव्यवहारौ सेत्स्यत इति ; एवं च मृदादिषष्टान्ता अनुरूपा भविष्यन्तीति। नैवं स्यात्-"मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति प्रकृतिमात्रस्य दृष्टान्ते सत्यत्वावधारणात्, वाचारम्भण- शव्देन च विकारजातस्यानृतत्व्राभिषानात्, दार्ष्टान्तिकेऽपि "ऐत- 15 दात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यम्" इति च परमकारणस्यैवैकस्य सत्यत्वाव-

प्रकटाथविवरणम्

संहारण्छलेनाह-तस्पाद्यथा घटकरकाद्याकाशानामिति ॥ जीवेश्वरादि- विभागो मिथ्या, विभागत्वादौपाधिकत्वाह्वा, घटाकाशादिविभागवत्। भूधरा- दिकमसत्यम्, अन्तवत्वात् कार्यत्वाद्वा, ऊपरोदकवदित्यर्थः ।। अनुपाख्य- 20 त्वादिति॥ वास्तवसत्त्वविधुरत्वादित्यर्थ: ॥

एवं खनतानुसारेण व्याख्यायाचार्यदेश्यव्याख्यामनुभाषते-नन्वनेका- त्मकमिति ॥ अनेकाभि: शक्तिभि: प्रवृत्तय: अ धकारा :; तय्ुक्त व्रह्म। दूषयति- नैवं स्यात् मृचिकेत्येव सत्यमिति ॥ यदि मिन्राभिन्नं ब्रह्माभिप्रेनं स्यात्ततो विकारमेदोऽपि सत्य प्वेति कारणमात्र सत्यतावधारणं न स्यादित्यर्थः । मम तु 25 सांव्यवहारिकसत्यतानुपमर्देन दष्टान्तो न विरष्यते, अन्यथा दार्ष्ान्तिकव्या- कोपात्। किन् यदि जीवगतः संसार: कल्पितः स्याद्, तदैव तथ्यासंसारि- 418

मारम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

धारणात्, "स आत्मा तत्वमसि श्रवेतकेतो" इति च शारीरस्य ब्रह्मभावोपदेशात्: स्वयंग्रसिद्धं ह्ेतच्छारीरस्य ब्रह्मात्मत्वसुपदिश्यते, न यव्रान्तरपसाध्यम्; अतश्रेदं शास्त्रीयं ब्रह्मात्मत्वमवगम्यमानं स्वाभाविकस्य शारीरात्मत्वस्य बाधकं संपद्यते, रज्ज्वादिवुद्दय इव 5 सर्पादिबुद्धीनाम्; बाधिते च शारीरात्मत्वे तदाश्रयः समस्त: साभाविको व्यवहारो बाधितो भवति, यत्मसिद्धये नानात्वांशोऽपरो ब्रह्मण: कल्प्येत ; दर्शयति च-"यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत्" इत्यादिना ब्रह्मात्मत्वदर्शिनं पति समस्तस्य क्रिकयाकारकफल- लक्षणस्य व्यवहारस्याभावम्; न चायं व्यवहाराभावोऽवस्थाविशेष- 10 निवद्धोऽभिधीयत इति युक्तं वक्तुम्, "तथ्वमसि" इति ब्रह्मात्मभाव-

प्रकटार्थविघरणम्

ब्रह्मात्मता घटते ; अन्यथा सत्यतः संसारिणो व्रह्मात्मतोपदेशा संभव प्रसङ्गा- दित्याह-स आत्मा तत्वमसीति। ननु ब्रह्मां्शस्य जीवस्य ज्ञानकर्मसमुन्त- यानुष्ठानात् भावित्रह्ममावापेक्षया तादात्म्योपदेशो भविष्यति। नेस्याह- 15 स्वयंप्रसिद्धं हीति॥ 'सोडयं देवदत्त:' इतिवद्धिशिष्टपरामर्शेन स्वरूएपर्यव- सायि सामानाधिकरण्यम्, अन्यथा 'तत्त्वं भविष्सि' इति व्यदेशप्रसक्गादिति भाव:। ननु बाधकादर्शनात् जीवस्य सत्यमेव संसारित्वम् न ब्रह्मात्मत्वं ख्वतःसि- द्मित्याशङ्याह-अतशेदमिति । यतो जीवस्य ब्रह्मभावः प्रयत्नान्तरसाध्यो न भवति अत एव शास्रादवगम्यमानं जीवस्य ब्रह्मात्मत्वं नैसर्गिकमविद्या- 20 सिद्धस्य संसारित्वस्य बाधकं संपद्त इत्यर्थ:। ब्रहावाहं न संसारीत्यस्तु बाघ :; ततः किमित्याशङ्याद-बाघिते चेति। खभावोऽविद्या; तत्कृतः स्ामा चिक: प्रमातृत्वप्रमुखः कर्तृत्वभोक्तुत्वलक्षणो व्यवहारो याधित: स्यादित्यर्थ:। मतु प्रमातृत्वं पूर्व सत्यमेष मोक्षावसायां निवतत इति कि न स्यादिस्या शङ्पाह-न चायं व्यवहाराभाव इति ॥ इतश् न भेदोऽपि सत्य 25

१. T,Ti and P. मरसांशभीवस्य २. T omits हति

419

अससूतभाध्यव्यालयानम् [न. २ पा. १. स. १४.

भाष्यम्

स्यानवस्थाविशेष निबन्धनत्वाद : तस्करदष्टान्तेन चानृताभिसंघस्य बन्धनं सत्याभिसंघस्य च मोक्षं दर्शयब्रेकत्वमेवेंकं पारमार्थिक दर्शयति, मिथ्या- ज्ञानविजुम्भितं च नानात्वम्: उभयसत्यतायां हि कथं व्यवहारगोच- 5 रोऽपि जन्तुरनृताभिसंध इत्युच्येत! "मृत्यो: स मृत्युमाननोति य इह नानेव पश्यति" इति च भेददृष्टिमप वदभ्ेवैतदर्शयति; न चाखिमिन्दर्शने ज्ञानान्मोक्ष इत्युपपदते, सम्यर्ध्ञानापनोधस्य कस्यचिन्मिथ्याज्ञानस्य संसारकारण- त्वेनानभ्युपगमात्: उभयसत्यतार्यां हि कथमेकत्वज्ञानेन नानात्व- ज्ञानमपनुदत इत्युच्यते। नन्वेकत्वैकान्ताभ्युपगमे नानात्वाभावात्मत्य- 10 क्षादीनि ळौकिकानि ममाणानि व्याहन्येरन्, निर्विषयत्वाद, स्थाण्वा- दिष्तिव पुरुषादिज्ञानानि; तथा विधिंन्रतिषेधशास्त्रमपि भेदापेक्षत्वाच-

प्रकटारथेविवरणम्

इत्याह- तस्करदष्टान्तेनेति । कश्ित्तस्करत्वेनाभिशस्तोऽनृतवादी चेस्- सपरशुप्रहणे दहयते बध्यते च, सत्यवादी वेअ दहयते मुच्यते च इस्यनेन डष्टान्ते- 15 नेस्वर्थः। मेदहष्टे: निन्दितत्वादप्येकत्वमेव पारमार्थिकमित्याह-मृत्यो:स इति ॥. किश्च भेदाभेदवादे ज्ञानान्मोक्षोऽपि न सिध्यतीस्ाह-न चास्मि- मिति। मोक्षप्रतिबन्धकनिवृत्युपाधी दि मोक्षस्य ज्ञानसाध्यत्वम्; नचते मोक्षप्रतिबन्धकं किज्ञित् ज्ञाननिवर्स्यमस्ति, भ्रमस्य क्षणिकतया सयं निवृचेः, सन्तानस्य य तव्यतिरिकस्याभावाव्, संस्कारस्य तत्त्वज्ञानेन सहभावदर्शनाव्, 20 स्यमभ्रहणनिवृत्तिरूपत्वाक्येति भाषः। नतु नानात्वांशो ज्ञाननिवस्यों- Sस्तिव स्याशङ्कयाह-उभयसत्यतायां हीति।। ज्ञानस्य वस्तुविनाशकत्वा- दर्शनादिति भाव:। तस्ात् ज्ानाम्मोक्षस्य साध्यत्वसिध्यम्यथातुपपस्यानाद्य- विर्वाच्याज्ञानसिद्धो भेदोऽम्युपगन्तव्य इति। इदानी प्रत्यक्षादिषु प्रामाण्य- प्रसिध्यतुपपत्यर्थापत्तियलात् सत्यो मेदोऽम्युपगन्तव्य इति शङते- प्रमाणादिमेद: सत्यो

१. A. स मृत्युरिति २. A omita दि

420

भारम्मणाधिकरणम् ब.] मफटार्थविवरणम्

भाष्यम्

दभावे व्याहन्येत: मक्षभासत्रस्यापि शिष्यन्षासित्रादिमेदापेक्षत्वाचदभावे व्याघातः स्याद : कर्थ चानृतेन मोक्षशास्त्रेण पतिपादित स्यास्मकत्वस्य सत्यत्वमुपपद्येतेति। अलोच्यते-नैष दोषः, सर्वव्यवहाराणामेव माग्य्स्मात्मताविज्ञानास्सत्यत्त्रोपपचेः। समव्यवहारस्येव्र पाक्मवोषाठ्: 5 यावदि न सत्यात्मैकत्वप्रतिपत्ति: तावत्ममाणममेयफललक्षणेषु विका- रेष्वनृतत्वपुद्धिर्न कस्यचिदुत्पयते: विकारानेव तु 'अहस्' 'मम' इत्यविदययात्मात्मीयेन भावेन सर्वो जन्तु: मतिपद्यते स्ाभाविकीं ब्रझ्मात्मतां हित्वा : तस्मात्माग्य्रस्मात्मताप्रतिवोषादुपपमः सर्वो लौकिको वैदिकश् व्यवहार :- यथा सुपस्य पाकृतस्य जनस्य सम 10 उच्चावचान्भावान्पश्यतो निश्चितमेव प्रत्यक्षाभिमतं विज्ञानं भवति पराक्मवोघात्, न च परत्यक्षाभासाभिनायस्तत्काछे भवति, तद्रद्। कथं चासत्येन वेदान्तवाकयेन सत्यस्य म्रह्मात्मत्वस्य प्रतिपचिरपपद्येत १ न हि रज्जुसर्पेण दष्टो म्रियते: नापि यृगतृष्णिकाम्भसा पानावगाइनादि- प्रयोजनं क्रियत इति। नैष दोष:, प्रङ्ाविषादिनिमिचतमरणादिकार्योप- 15 लब्पे:, स्वम्रदर्शनावस्थस्य च सर्पदंशनोदकलानादिकार्यदर्भनाव्।

प्रकटार्थविवरणम्

वळव्य इसार-कर्थ चानृतेनेति ।। प्रथमार्थाप रेस्तताबदम्यंथाप्युपपति- मार-अलोष्यत इवि ॥ द्वितीयार्थापच्िमनुवद्ति-क्यं त्वाचा]सत्येनेति।। फिज्ञ विप्रतिपनन: प्रपथ्च: सत्या, अर्थक्रियाकारित्वाल् मात्मवद [वदित्यमि]मिमे- 20 त्याइ-न हि रज्जुसर्पेणेति।। तत्रानुमाने तावदनैकान्तिकत्वमाह-सट्टाविषा- दीति ।। सर्पेग मदसोऽपि दषत्वविग्रमाम्म्रियते, मूर्ष्छी गच्छतीति प्रसिदम्; न य तन विषसारणं मरणकारणमतिम्रसङ्गादितवर्थ: । व्यमिचाराम्तरमाह- समदर्धनेति ।। नदु सत्यार्थक्रियाकारित्वादिति देतुर्विशेन्यते समे 421 .

ब्रह्मसुत्रभाव्यव्यार्यानम् [भ. २. पा. १. सु. १४.

भाध्यम्

तत्कार्यमध्यनृतमेवेति चेद्रयात, तत्न ब्रूम :- यद्यपि खप्रदर्शनावस्थस्य सर्पदंशनोदकस्नानादि कार्यमनृतम्, तथापि तदवगतिः सत्यमेव फलम्, प्रतिबुद्धस्याप्यबाध्यमानत्वात्; न हि स्प्नादुत्थितः पदष्टं सर्प- 5 दंशनोदकस्नानादि कार्ये मिथ्येति मन्यमानस्तद्वगतिमपि मिथ्येति मन्यते कश्चित्। एतेन सवप्नददशोऽवगत्यवाधनेन देहमात्नात्मवादो दूषितो वेदितव्यः। तथा च श्रुति :- "यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रयं स्वप्नेषु पश्यति। समृद्धि तत्र जानीयाचस्मिनखम्ननिदर्शने।" 10 इत्यसत्येन खप्नदर्शनेन सत्यायाः समृद्धेः प्रतिपत्ति दर्शयति, तथा प्रत्यक्षदर्शनेषु केषुचिदरिष्टेषु जातेषु "न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात्" इत्युक्त्वा "अथ स्वन्नाः पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं इन्ति" इत्यादिना तेन तेनासत्येनैव सवप्नदर्शनेन सत्यं मरणं सूच्यत इति दर्शयति; प्रसिद्धं चेदं लोकेऽवयव्यतिरेककुशलानामी- 16 दृशेन खप्रदर्शनेन साध्वागमः सूच्यते, ईदृशेनासाध्वागम इति; प्रकटार्थविवरणम् चार्थकरिया मिथ्येति नानैकान्तिकत्वमित्याह-तत्कार्यमपीति॥ मिथ्या- भूतार्थेन्द्रियसंप्रयोगादौ सत्यावगतिसाधनभूते तर्ह्यनैकान्तिकतेस्याह- तत्न ब्रूम इत्यादिना ।। प्रसक्गान्मतान्तरनिराकरणेऽप्यतिदिशति - एते- 20 नेति ॥ खे कंदाचिद्याघदेदो द्रष्टा भूत्ा जागरणेऽप्यनुसन्दधानो दश्यते देह एव चेदात्मा व्याघ्देद्वगमे द्रष्टुरपगमान्नानुसन्धानं स्यादिति भावः। यथोंकं नासत्यात्सत्यप्रतिपत्तिः संभवति मिथ्याधूमगृहीतादिव वाष्पा-

सस्यता वक्तव्येति, तत्रान्यथाप्युपपत्तिमाह-तथा च श्रतिरित्यादिना।। 25 मिथ्याधूमस्य त्वष्या सत्वादृगमकत्वं ज्ञानस्वरूप सत्य ताया मपि मिथ्यार्थावछिनस्य

१. A.करियाहेव: २. T and TM. तघ्चाघ

422

आरम्मणाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तथाकारादिसस्याक्षरप्रतिपतिर्दष्टा रेखानृताक्षरप्रतिपतेः। अपि चान्त्य- मिदं पमाणमात्मैकत्वस्य प्रतिपादकं नातः परं किंचिदाकाहयमस्ति; यथा हि लोके यजेतेत्युक्ते किं केन कथमित्याकाह्यते नैतम् "तथ्व- मसि" इत्युक्ते, किंचिदन्यदाकाहयमस्ति, सर्वात्मकत्वविषयत्वादव- 16 गतेः; सति ह्वान्यस्मिन्वशिष्यमाणेडर्य आकाक्का स्यात् ; न त्वात्मैक- त्वव्यतिरेकेणावशिष्यमाणोऽनयोऽर्थोस्ति, य आकाकयेत। न चेय- मवगतिर्नोत्पद्यत इति शक्यं वक्तुम्, "तद्धास्य विजज्ञौ" इत्यादि- श्रुतिभ्यः, अवगतिसाधनानां च श्रवणादीनां वेदानुवचनादीनां च विर्धायमानत्वात्। न चेयमवगतिरनर्यिका भ्रान्तिर्वेति शक्यं वक्तुम्; 10

प्रकटार्थविवरणम

मिथ्यात्वात् भ्रमादभ्रमप्नतिपात्तवदसत्यात् सत्यप्रतिपत्थविरोधः। उदा- हरणान्तरमाह-तथाकाशदिति । यद्याप मषिर्द्रिव्यं स्वरूपेण सत्यम्, सङ्केतव- शाञ्च वर्णप्रस्यायकं स एव संकतः 'अयं ककार, अय गकारः' इति समारोपित- रूपेण; न पुनर्राशी रेखां हष्ट्रा अयं वर्ण: सर्तव्य इति; तस्मात् द्वैतसस्यत्वं विना- 15 नुपपत्त्यभावात् न परमार्थभेदकल्पनं न्याय्यम्। किश्च यदि युगपन्मेदप्रयुक्तो व्यवहार: स्यात् तदोभयसत्यताकल्पना युज्येत; न चास्ति, म्रह्मात्मैकत्वक्षाने सति सकलहाजोपादानादिव्यवहारनिवृत्तेरित्याह-अपि चान्त्यामेदमिति।। नन्वेताःशी प्रतिपत्तिरेव कस्यापि नोदपादि; तन्राह-न चेयमवगतिरिति॥। तड्रस किलास्य पितुर्वचनात् शेतकेतुर्विजशौ विज्ञातवानित्यर्थः । किञ् 20 सति पुष्कलकारणे कार्ये नोत्पदत इति साहसमात्रमिस्याह-अवगति- साधनानां चेति॥ ननु ब्रह्मावगतिर्निष्फला प्रान्तिश्, मिथ्याकार्यत्वात् शौद्धशास्रप्रसुतबुद्धिवदित्याशङ्याह-न चेयमवगतिरिति ॥ बाधितविष- यत्वानैकान्तिकर्षे स्फुटे इति भाव:। ननु-सूुत्रकारेण मिथ्याभूतत्वात् खप्रा- आगरितस्य वैलक्षण्यमुक्तम् "वैधम्यांच्च न खम्रादिषत्" इति। "सस्यं चानृतं 25

१. T. मेषङन्यं T3. विषमद्रव्य

423

प्रमयुतभाध्यव्यालयानम् [भ.२ पा. १. सु.१४.

माण्यम्

त्वावगतेरव्याइतः सर्वः सत्यानृतव्यवहारो लौकिको वैदिकश्ेत्यवो- चाम। तस्मादन्तेन प्रमाणेन प्रतिपाष्वित आत्मकत्वे समस्वस्य 5 पार्चानस्य भेदव्यवहारस्य वाधितत्वाभनेकात्मकब्रह्मकल्पनावकाशषो डस्ति। ननु मृदादिदष्टान्तपणयनात्परिणामनड्मल्म शाख्तस्याभिमतमिति गम्यते : परिणामिनो हि मृदादयोऽया लोके समधिगता इति। नेत्युच्यते-"स वा एष महाजन आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽमयो ब्रह्म" "स एष नेति नेत्यात्मा" "अस्थूलमनणु" इत्याद्याभ्यः सर्व- 10 विकक्रियापतिषंधश्रुतिभ्यो ब्रह्मणः कूटस्यत्वावगमात्; न सेकस्य ब्रह्मण: परिणामधमत्वं तद्रहितत्वं च शक्यं प्तिपचुम्; स्थितिगति- वरस्यादिति चेत्, न; कूटस्यस्येति विशेषणात्; न हि कूटस्यस्य प्रकटार्थविवरणम् च सत्यमभवत्" इति च भ्रुनिः। अतः कथं सवमिय्यात्वमित्याशङपाह- 15 माक्त्वात्मैकत्वावगतेरिति । यया स्प्न एव शुक्स्यादि सत्यं रप्याद्यसतय मित्यवान्तरव्यवहार:, तथा तंत्वक्ञानात् प्राक् सति प्रमातरि बाध्यमसख्यं सैहव प्रमातृत्येन बाध्यं सत्येमित्यवान्तरविभागो न विरुष्यत इत्यर्य: । प्रकत- सुपसंहरति-तस्मादिति ॥ वाधितेत्वादिति । प्रतिषिद्धसंत्यत्वादित्यर्य: । न मया कल्प्यते, श्रुतेरेवेस्याह-ननु मृदादीति । परिणामिटष्टान्तोपादानाव् 20 ब्रह्म तत्वतः परिणामि मिन्नाभिन्नमिति लिनं भ्रुतिविराधे वाग्यत इस्याह- नेत्युच्यत इत्यादिना । मृदादिरष्टम्तोऽ्यनम्यत्वेन परिणामित्वे; अन्यथा जाव्पस्यापि प्रसङ्ात्। ननु यथा विरुद्धे अपि सितिगती क्रमेण सत्च्छेते तथा सुष्टेः प्रागविक्रियं म्रह्म, सष्टौ व विकारीत्युभयोपपततौ सत्वां किमिस्येकस्य बाध: कल्प्वते! अगतिका ही्य गतिः, यद्ाधकल्पनमित्याह-स्थितिगविव- 25 दिति ॥ परिहरति-न कूटस्थस्येति।

१. T. सत्यशानात् १. A. सत्यमितरद्विति २. A omits स हब ... बा्यं Y. T, Ti and TM omit बाषितत्वादिति

424

मारम्मजाचिकरणम् 1] मकटार्थविवरणम्

भाज्यम्

म्रसण: स्थितिगतिबदनेकपर्माभ्रयत्वं संभवति : कटस्यं व निल्यं

स्वदर्शनं मोक्षसाधनम्, एवं जगदाकारपरिणामित्वदर्शनमपि सतन्नमेव

रि फळं दर्शयति शाजम्-"स एष नेति नेत्यात्मा" इस्युपकम्य "अभय दे जनक मासोऽसि" इत्येबंजातीयकम्। तलैवस्सिर्द

प्रकटार्थविवरणम् "निस्य: सर्वगतः लागुरचलोऽपं सनातनः" 10

इति लाशुत्वं पूर्वममिधायानन्तरमचलत्वं सुयन् सर्वचिक्रियावर्जितं हुटजत- माह-परिस्पन्दामावस्य सर्वगतत्वादेव सिद्धेः। अतो न कमेणापि विकार- विकारविति माव: । किस् मह तत्वतोSपरिणामि निरवयवत्वाद्, न यदेव न तदेचं बथा सीरम्। यदत गदितम्-न तावदृयवातिरेकेणावयबी मावा- वादिनां कब्विदस्ति ; तत्र सीरावयवा: परिजमम्त इति वकम्यम्; ते य निरव- 16 पवा: इतरयानवल्ानाल्, अवयवानलेन सीरसमुद्रस्य[सीरक्षीरसमुद्रसाम्प्]- मरसग्गाथ; तक्ाभिरवयवस्ैवं परिणामो एड इति; तदसत्, तथा दि-किमेत- ठौफिंक नैयाबिक वा? नाच्:, सावयवठैब सीराटे: होके परिणामदर्शनाठ्। मानावादिना प्रसिभ्यनपहबेन विच्यारासहत्वमेवावेद्यते। यदि द्वितीय:, तर्हि कि तेडनादव: सादयो ना: जाये-सपसिद्धान्त:, परमायुवादाअप्ण य ब्ाद; 20 मन्जो, साबवतं दुर्मिवारम्। ततो वत्किश्िदेवद्। मतु शहन: परिजामित्यमति- पावने धुतेरेज सात्पर्य कल्प्यते व्यवदरसिदे: प्रयोजनेव्य सद्धावादित्या- राइपाह-न प यथा प्रझण इति । व्यवहारसिद्धि: प्रयोजनं न भुतं ताबय्; नापि कल्पनीयम्, अम्ययापि कमादिति माद:। भवतु परिणामग्ञानं निष्फर्स श्रण् सात्मताकान व सफळम्; ततः किमित्यत भइ-तलेवस्सिदमिति ।। 26

१ .. TM and A omit एव १. A. मयोजनभानाव २. A. परिभामाव

425

ब्ससूतभाष्यव्यार्यानम् [ब. २ पा. १. स. १४.

भाष्यम्

सल्याम्, यचलाफलं भृयते ब्रह्मणो जगदाकारपरिणामित्वादि, तङ्ट- सदर्शनोपायत्वेनैव विनियुज्यते, "फलवत्संनिधावफलं तदङ्गम्" इतिवत् : न तु स्वतन्त्रं फलाय कल्प्यत इति। न हि परिणामवश्व- 5 विज्ञानात्परिणामवश्वमात्मन: फलं स्यादिति वक्तुं युक्तम्, कूटस्य- नित्यत्वान्मोक्षस्य। कटस्थब्रह्मवादिन एकत्वैकान्त्यादीशिीशितव्या- भावे ईश्वरकारणप्तिज्ञाविरोध इति चेत, न; अविद्यात्मकनामरूप- बीजव्याकरणापेक्षत्वात्सर्वज्ञत्वस्य। "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः

10 भराज्जगज्जनिस्थितिमलया:, नाचेतनात् प्धानादन्यस्माद्वेत्येषोऽर्य: प्रति- ज्ञातः "जन्मादयस्य यतः" इति; सा प्रतिज्ञा तदवस्थैव, न तहिकद्धोडर्य: पुनरिहोच्यते। कथं नोच्यते, अत्यन्तमात्मन एकत्वमद्विती- यस्वं च ग्रुवता! शृणु यथा नोच्यते-सर्वज्ञस्येश्वरस्यात्मभूते इवावि- वाकल्पिते नामरूपे तथ्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये संसारपपश्ञबीजभूते 15 सर्वजस्येन्वरस्य माया शक्ति: प्रकृतिरिंति च श्रुतिस्मृत्योरभिलप्येते; ताभ्यामन्य: सर्वज्ञ ईम्वरः "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तङ्रहा" इति कुतेः, "नामरूपे व्याकरवाणि" "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीर:। नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते" "एकं बीजं

प्रकटार्थविवरणम्

नियतस्याम्युपगतत्वादीशितव्याभावे सति "जन्माधस्य यतः" [इति] ईश्वर- कारणप्रतिता विरुष्यते फूटसं म्रहास्मिक्नधिकरणे पदत इति भाव: । परिहरति-नाविद्यात्मकेति।। अविद्यातमके जडे ये, नामरूपकारणत्वात् नामकपे, ते जंगती बीजम्, तदथंप। तदूद्रयाप।कारणापेकत्वात् तत्परिणामो- 25 पाधिकत्वादीश्वरस्य न विरोध हत्यर्थ: । एतदेव विनृणांति - तस्माद्वा इत्यादिना॥ अविद्याकल्पितेति। अविद्यात्मना जाज्यरूपेण कल्पिते लीकृत १. T omite भगतो २. T. तदथप-

426

!आारम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणम्

भाध्यम् बहुषा यः करोति" इत्यादिश्ुतिभ्यम्र : एवमविद्याकतनामरूपोपाध्य- नुरोषीच्वरो भवति, व्योमेव घठकरकायुपाध्यनुरोधि: स च स्वात्म- भूतानेव घटाकाशस्थानीयानविद्यापत्युपस्थापितनामरूप कृतका र्यकरण- संघातानुरोषिनो जीवाख्यान्विज्ञानात्मन: प्रतीष्टे व्यवहारविषये: तदेव- 5 मविद्यात्मकोपाधिपरिचछेदापे क्षमेवे ्वर स्ये्वरत्वं सर्वत्वं सर्वभक्तित्वं च, न परमार्थतो विदययापास्तसर्वोपाधिस्वरूप आत्मनीश्ितीशितव्यसर्वश्ञ- त्वादिव्यवहार उपपद्ते: तथा चोक्तम्-"यत नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा" इति; "यत्र त्वस्य सर्व- मात्मैवाभूचत्केन कं पश्येत" इत्यादिना च। एवं परमार्थावस्थारया 10 सर्वव्यवहाराभावं वदन्ति वेदान्ता: सर्वे; तथेश्ररगीतासपि- "न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति पसु:। न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते।। नादचे कस्यचित्पापं न चैव सुकतं विसु:। अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन सुखन्ति जन्तव:"॥ 15 इति परमार्थावस्थायामीशित्ीशितव्यादिव्यवहाराभावः मदर्श्यते; व्यवहारावस्थायां तूक्तः अ्ुतावपीश्वसदिव्यवहार: "एप सर्वेन्वर एव भूताधिपतिरेष भूतपाल एव सेतुर्विधरण एवां लोकानामसमे- दाय" इति। तथा चेन्रगीतासपि- "ईम्पर: सर्वभुवानां स्रेजेऽर्जन विष्ठति। 20 आापयन्सर्वभूतानि पन्तारूडानि मायया।।" इति। मकटार्थमिवरणम् इत्र्थ॥। एवमविद्याकृतेति । अविद्याकार्यव[यंत्वा]दनिर्वाक्ये नामकपे एवोपाधिर्माया तत्प्तिविम्बिंतश्िद्धातुरीश्वरो मवतीत्यर्थ:। विद्यया कसप- तस्पदार्थिवेकेन; अपसारितसर्वोपाधिविशेषे विम्तभूते श्रहाणीत्व्थ। लमाप: 25 भैडॉर्निंकी माचा, प्रवर्तती। सदेवं भुतिस्युतिपयोळोंचनया सोपाभिकत्नातु•

491

असमूत भाध्यव्या्यानिम् [ब. २. पा. १, सु. १४.

माच्यम् सुलकारोऽपि परमार्याभिपायेण "तद्नन्यत्वम्" इत्याह व्यव- हाराभिनायेण तु "स्यालोकवत्" इति महासमृदस्थानीयतां ब्रह्मणः कथयति, अमत्यालयापैव कार्यनपश्ं परिणामप्क्रियां चाभ्रयति-सग- 5

प्रकटार्थविवरणम् मजैव सूत्रकारसंमतिमाह-सूलकारोऽपीति ।। पनोकम् 'न सूत्रकार' कविदपि मायाशब्दं प्रयुक्के' इति, तदसत्; "मायामानं तु कात्ह्म्येनानमि व्यकसरूपत्वाद्"इति सूत्रवचनात्; तत्र रपे मात्रभ्हणं कुर्षन् जागरण- 10 स्यापि माथा्मेवत्वं सूचयति । यम 'मायति प्रशोष्यते' इति व्याच्यानम्, तदसव्, मिध्यामू ते करिनरतुरगादौ मायाशब्दस्य लौकिकानां प्रयोगदर्शनाव् वेदेऽपि "मायां तु प्रकतिम्" इस्यन स पवार्थों प्राझ्यः। यथोकम् "अजामेकाम्" इति तेजोमनळसणाया भूतप्रकुते: प्रकुतत्वास्सैव निर्मिमीते सविकारानिति व्युत्पस्या मायोज्यत इति, तद्सव्, योगाद्वटेरनळीयस्त्वाद्। 15 "किकारणं ग्रम" इति तेजा्प्रभृतिक प्रति म्रहणो निरंशस्य कारणत्वासं- मवाशडायां तनिर्वाहिकाया: शके: लगुणैः निगूठाया: प्रकरान्तत्वाच। तदेवं श्रुतिस्तृतिसूत्रप्रसिद्धो मायावाद इति लितम्। यदत मास्करो करोद "कर्थ मिथ्यात्वमनगतम् : न तावस्पत्यकानुमानाम्या[म्याम् । ताम्यां] दीदं प्रपश्नजात परिष्छिनम् ; न च कारणदोषवाधकप्रत्ययौ स्तः ; पृथिष्यादित्ञानस्य मा संसारं 20 सर्वेषां प्राणिनामतुधुर्तः: अतः पारमार्थिक पवायं भेद:" इति, तत्र यदि प्रत्यस- वाधामावाल् सत्यत्वममिप्रेतम्, तदा चन्द्रपादेशत्ववर्णदेभ्यादिदेशधात्ममावा- नामपि सत्यत्वम्रसङ्रः, तेषामप्यासंसारमनुद्च्तेः। अथ तत्रातुमानिकस्याग- मिकस्य[स्य वा वाघस्य] विद्यमानत्वाचत एव दोषस्यापि कल्ण्यमानत्वाद-

25 दोषस्य क संमावितत्वात् प्रागनिवातमपि मिध्यात्मवगम्यताम्। नथ्योक्तम्- असमानमपि तर्हि मिध्या स्यादविद्यामसूतत्वाद, त्ानत्ाद्ा प्रयश्नधानवदिति, सद्तिफस्; लरूपमिध्यात्वसाधने सिद्धसाधनचाय विषयमिध्यात्साथने

१. T. TM and A. मायामालली R. T and T1. 39054 428

भारम्मणाधिकरणम् ६] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् यागमामाधितत्वात्। यञ मिथ्याशब्दस्य तुष्छार्थत्वं गृहीत्वागमस्याषो- धकत्वादिवल्गनं तत्पररहस्याविज्ञानविजुम्मितमित्यपहस्ति सुक्ाः। तथा हि-मिथ्यात्वं नाम बाध्यत्वम्; तथ्चाज्ञानकार्यस्य प्रत्यक्षवाधे म्ञाननिवर्त्वत्म्; परोसबाधे, मायाकार्यें वा परमार्थसत्यत्ववैधुर्यप्रकर्टीकरणम्। नय्ट तादश- मिथ्यात्वविशिष्टस्यार्थक्रियायां काचित्कतिः घटस्येवानित्यताविशिष्टस्। यञ केशवेनोक्म्-"यथा मे सुरापानं न प्रायश्ित्तकारणं तथा जागर- जेडपि न स्यात्, मिथ्यात्वाविशेषात्" इति, तद्सव्; सीरसुरादीनां द्रवद्रष्यताविशेषे Sप्यवान्तरवैलक्षण्यादर्थकियासामर्थ्यमेदवत् खम्रजागरितयो: 10 तहुर्दमनं दुर्दानानां क्ुद्धोपद्रवमात्रम्, न प्रमाणसिद्धमिथ्यात्वमन्यथाकार कर्तु शाशकीतीति पुनः प्रयुज्यते-विमतं न सत्यं जउत्वात्, उश्यत्वाव्; परतन्त्रत्वाव्, आत्मान्यत्वाद्, विशिष्टत्वाद्वा, संप्रतिपध्वत्; न थ सर्व सत्य- मेवेत्यप्रसिद्धविशेषणत्वं पक्षस्येति केनापि वादिनापवदितव्यं पर [परस्पर]- पसस्य परस्परमसत्यताम्युपगमात्ं, बाधव्यवहारचिलोपापाताय; शुकि- 15

सुपाधि:, माध्यत्वादेव; न व दोषगम्यत्वमूँ, तद्म्बत्य तद्ेतोसस [तत्वस्य] चामिष्यात्वात्; न च दोषमात्रगम्यत्वं शुक्तिरप्येशयापि संस्कारादें: कारणस्वाठ्, साधनव्यापकत्वाच; न वं भ्रान्तिविषयत्वम्, मंशे ध्यमि- चारात; न चापामाणिकत्वम्, स्मुतिविषय स्यामिध्यात्वात्: नापि सटित्युक्छिस- 20 व्यवहारत्वम्, साध्यासमव्याते: दिव्योहादौ व्यमिद्वारात्। न धर्मिम्राहक- प्रमाणनाध :; तथा हि-मत्यसं वर्तमानकालावच्छियां सचा गुहाति; नम तद्भावोऽतुमानेनावेदयते, येन विरोधो मवेत्। किन् मरलसव्यावाष्यार्थत- साधने सिद्धसाधनम् ; मत्यन्तावाध्यार्थत्वसाधने वर्तमानावमासिताविरोध:, भागमविरोषक्। अद्ैतागमस्य त्ववाभ्यार्थविषयसनियतकालवस्तुपरिषछेद- 25

₹. P omits. 2. Tand Tl add ६. T, T' and TM. शुकिमानस्यापि १. A omita व्यवहार ७. T and Ti. प्रमानधव्दार्थ: ४. P. न शिष्यस्य ८. TM. विष्वाजियत R. T,and T2. गम्बत्वाव् S. A omits मख

429

अससूतभष्यव्यार्यानम् [भ.२. पा १. सु.१४.

प्रकटा्थविवरणम् कत्वादत्यम्तावाध्यार्थपरिष्छेद्कत्वमविरुद्धम् । तम्ादजैतागमवत् प्रत्यक्षस्य

सिद्धि: कुतः। किमप्रामाणिकत्वादेव? कि वान्यतादर्शनात्? उतासत्वादतिप्रस 5 श्ाहा? नाद :; एतमेव हेतुं प्रत्याश्रयत्वानाश्यत्वयोः तदसिद्धे :; न द्वितीयः, प्रतिबिम्बादौ दर्शनात्; न तृतीयः, प्रतीतिपराहतेः; न चामामाणिकत्वरम- सत्वव्याप्तमेज्ञातसत्वेष्टेः; न चैवमाश्रयासिद्धिविलोप:, विधिव्यवहारे निरुपा- स्यस्य तद्योग्यत्वात्; न च जडत्वादेः स्वात्मनि वृत्त्यभावेन भागासिद्धि:, भेदान्योन्याभावादिवत् सवपरनिर्वाहकत्वात्; आात्मम्यनैकान्तिक इति चेन्न, 10 खप्रकाशताया दर्ितत्वात्; परसिद्धात्मनद्र पक्षनिक्षेपात्; न च सन्दिग्धानै- कान्तिकरवम्, स्वप्रकाशत्वावगमादेवासप्रकाशतारूपजडताव्यावृत्ते: निक्षेतुं शाक्यत्वात्ः न चास्यवानुमानस्य सत्यत्वासत्यत्वयोः अनैकान्तिकत्वासाध-

तत्संवेदनस्य सहवस्यैव साधकत्वं चेदिहापि जडत्वादिसंवेदनं साधकमस्तु। 15 न [न च) आरत्मेभेदास व्यभिचार :; अविष्छिनस्य च मिथ्याभूतस्यैव साध- कत्यमसाधि। न चानवस्या, स्वाध्यायविध्यादिवदुपपतेः । न चाविद्यानि- वृत्तावनैकान्तिकता, तस्या अपि मिथ्यात्वात् "नेह नानास्ति किश्चन" इस्प- विशेषनिषेधात्; उपादानं [दाने] वैकवचनप्रयोगादेव अप्रांसनानात्वप्रतिषे- धम्रसक्गादात्मातिरिक्तवस्त्वभाव एवतात्पर्यम्। न व मिथ्याकार्योपादानात् 20 विद्या[दानत्वादषिद्या]सन्द्रावप्रसङ्, प्रभ्वंसस्य निरपादानत्वात्; नच तस्या मिथ्यात्वेऽविद्यासन्भाव एव वास्तव इति वाच्यम्, तस्या मिथ्याभूताया मिथ्यानाशेनापि नाशसंभवात्, मायानिर्मितहस्त्यादिबत्; पतेनानिर्वचनीयस्य नानिर्वचचनीया निवृत्तिरित्यपास्तम्। खप्रमायानाशवत् परेषां सत्यस्व घटस्य सत्यनाशवय: विमता निवृत्िरविद्यातत्कार्ययोरम्यतरा मिथ्यात्वात्, तहूभ 25 संबग्धेनैकान्तिकािनुचमस्वमुपाय :; न य तदपि साध्यमनवलोनात; यत्र बावसिति:, सैवाविद्यानिवृत्ति :; माझाकीने व विपसे वाधविरदाद्प्रयोजक-

१. TM. अवमल ४. TM. आत्मा २. A. व्याप्तबात ५. T.T',P and TM. अनवस्वाप्पत् २. T, Ti, P and TM. स्ादनगम

490

भारम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणम्

भाच्यम् भावे चोपलब्धेः ॥ २-१-१५॥। इतश्ञ कारणादनन्यत्वं कार्यस्य, यत्कारणं भाव एव कारणस्य कार्यसुपलभ्यते, नाभावे; तघथा-सत्यां मृदि घट उपलभ्यते, सत्सु च तन्तुष्ु पट :; न च नियमेनान्यभावेन्यस्योपलन्धिर्दष्टा; न स्रम्पो 5 गोरन्य: सन् गोर्भाव एवोपलभ्यते; न च कुलालभाव एव घट उप- लभ्यते, सत्यपि निमिस्नैमिचिकभावेऽन्यत्वात्। नन्वन्यभावे- उप्यन्यस्योपलन्धिर्नियता दश्यते, यथाभिभावे धुमस्येति; नेत्युच्यते- उद्रापितेऽप्यम्नौ गोपालघुटिकादिधारितस्य धूमस्य दृश्यमानत्वाद । प्रकटार्थविवरणम् 10 ता वाष्या, सत्यत्वे तर्कसहत्वप्रसङ्गात्; न चायं भेदामेदादितर्क सासदीति संवित्संसर्गमार्गणवानपि: मिथ्यात्वधर्मविविष्टस्य मिथ्यात्वावगमात्; न काला- स्ययापदिष्टता प्रतिन्ञा [भाता]र्थस्य सत्यत्वभ्राहिणानपहारात्। वाध्यत्वमपि सत्य- स्वैचुर्यमेवेष्टम्। तावता कालात्ययापतिष्टत्वं वाकुछलमात्रम्। सत्यत्ववैघुर्यस् व सं[तत्सं]सर्गाभावाचतसिन् सस्ये च तन्मिध्यात्वसंभवाच् सत्यतावत् स्वपर- 15 निर्वाहकत्वात्। तस्मात् प्रपश्मिय्यात्वे दोषाभावातन्राहकार्णा प्रत्यक्षादीनाम- तत्त्वावेद्कत्वादहैतागमस्य ने कबििद्धिरोध इति सितम्॥। भावे चोपलन्धे: ।। पुनरष्युपादानात् कार्यस्य भेदो निरूपयितुं न शक्यत इस्याड अनिर्वाष्य- त्वसमर्थनार्थमेव- इतथ कारणादित्यादिना।। कार्ये नोपादानाद- 20 सत्वन्तरं तन्रावनियतमावत्वात्; यद्यसाद्वस््वन्तरं न तचन्द्रावनियतभावम्, यथा अश्मो न गोभावनियतमाव इति। नन्वकार्यकारणत्वाद् गवाश्वयोः मन्यतिरित्याशदपाइ-न च कुलालभाव एवेति।। इदानी द्ेतोष्यमि- बारं शङते-नन्वन्यभावेऽपीति। धूममात्रस्य तावभ्रामिमावेन नियता भाव इति न व्यमिचार इत्याइ-नेस्युष्यत इति ॥ यदि महलोरष्वत्वादि- 26 ₹. T, Ti, P and TM omit 2. A omits माव: २. A. न कारणाव् ४. TM. मागनकति

481

प्रससूतभाष्यक्यायानम् [न.२ पा. १. स.१५.

भाध्यम् अथ धूर्म कयाचिद्वस्थया विशिष्यात-ईदसो धूमो नासत्यंत्री भव- तीति, नैवमपि कश्रिदोष :; तन्ावानुरक्तां हि बुद्धि कार्यकारणयो- रनन्यत्वे हेतुं वयं वदाम :; न चासावमिधूमयोविध्यते। "भावाचोप- b छब्येः" इति वा सूत्रम्। न केवलं शब्दादेव कार्यकारणयोरनन्यत्वस्, पत्यक्षोपलब्धिभावाच तयोरनन्यत्वमित्यर्थ: : भवति हि प्रत्यक्षोपलव्धि: कार्यकारणयोरनन्यत्वे; यधथा-तन्तुसंस्थाने पटे तन्तुष्यतिरेकेण पटो नाम कार्य नैवोपलभ्यते, केवलास्तु तन्तव आतानवितानवन्तः मत्यक्ष- सुपळभ्यन्ते, तथा तन्तुष्वंशवः, अंशुषध तद्वयवाः । अनया मत्यक्षोप्- 10 लब्ध्या लोहितशुल्लकृष्णानि त्रीणि रूपाणि, ततो वायुमातमाकाज-

प्रकटार्थेविवरणम्

विशि एस्याभ्निमार्वनियतमाधत्वममिरधीयते तईि मदीयद्वेश्वर्थस्यापि न व्यमि- बर इत्याह- अेथ धूममित्यादिना॥ तन्द्ावनियतभावत्वादिति हेतोर- यमर्थ :- उपादानभावातुरक्तबुद्धिविषयत्वादिति। न चासौ बुद्धिरभिधूमयो: 15 विधते अभेर्निमित्तकारणत्वादिति भावः। पाठाम्तरेणार्था्तरमाह- भावापेति । प्रथमसूत्रे कारणात्कार्यस्यान्यत्वाभावे शब्द: प्रमाणमुपम्यस्तःः द्वितीये प्रथमपाठे [प्रयमपाठेऽनुमानम्; द्वितीये] प्रत्यक्षमिति विभाग :; न तावत् पट इति स्वातन्तयोपलम्भ: तन्तुव्यतिरिक्तपटसन्द्राे प्रमाणं वॅनवदुप-

20 पदबुद्धि [युद्धे :!; नाप्यंकदेशेकर्षणे सर्वाकर्षणं काष्ठभारवकुपपतेः; तस्माि- रप्यमाणे तन्तव एव संसानविशेषात् पटबुद्धिभाज इति भाव:। एवं मूलकारणपर्यन्तं सर्वत्र कार्ये कारणव्यतिरिकं न भवतीत्यतिदिशति- तथा तन्तुष्वित्यादिना ।। नतु प्रधानादीनामपि मुलकारणत्वाद् कथं

१. A. भाव एवेतीदानी इन्स तर्हि ४. A. ग। न नेवमुपपते: ९. A. न धूम ५. A. ित्वात् १. T. गन्ववा भावे 4. T, Ti, P and TM omit देश

438

मरम्मणाविकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् मात्रं चेत्यनुमेयम्, ततः परं ब्रह्मैकमेवाद्वितीयम्, तत्न सर्वमाणानां निष्ठामवोचाम ।।

सत्त्वाच्चावरख ॥ २-१-१६ ॥। इतश्र कारणात्कार्यस्यानन्यत्वम्, यत्कारणं प्रागुत्पत्ते: कारणात्म- 5 नैव कारणे सख्वमवरकालीनस्य कार्यस्य श्रयते-"सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत" इत्यादाविदंशब्द- गृहीतस्य कार्यस्य कारणेन सामानाधिकरण्यात् ; यच्च यदात्मना यत्र न वर्तते, न तत्तत उत्पद्यते, यथा सिकताभ्यस्तैलम्; तस्मात्मागुत्पत्ते- रनन्यत्वादुत्पन्नमध्यनन्यदेव कारणात्कार्यमित्यवगम्यते। यथा च 10 कारणं ब्रह्म त्रिषु कालेपु सत्वं न व्यभिचरति, एवं कार्यमपि जगत् प्रकटार्थविवरणम् ब्रहोकमेव मूलं व्यवतिष्ठत ईत्याशङ्कयाह-तत्र सर्वेति ।। सर्वेषां जगत्कारण- वादिवाक्यानां ब्रह्मण्येव तात्पर्यमुक्तवन्तो वयम्; अतो नान्यन्मूलकारणमिति भाव:।।

सस्वाचावरस्य ।। 15

प्रमाणान्तरं भेदाभावे कथयति-सच्वाच्चेति।। यदिदानी स्थूलमुपलभ्यते तस्य सृष्टेः प्राक् कारणसामानाधिकरण्यान्यथानुपपतत्या तदा तत्तादालयोप- गमादृपि नास्ति वस्तुभद इत्यर्थः । युक्तितोऽपि सूक्ष्मरूपेण सृष्टेः प्राक् कारण- तादार्यमवगम्यत इत्याह- यच्च यदात्मनेति । सूत्रस्यार्थान्तरमाह- यथा च कारणमिति । सत्वं मिद्यमानं किं वा सद्रपण भिद्यते, किं वासद- 20 पेण? आद्ये यद्दियते तदेव सत्; द्विसीये यतो मिद्यते तदेवैकम्; भेदका- साधारणाकारमन्तरेण भेदे नैकं किश्चन स्यात् ; न च सन् घट इस्यादावनुवृत्त- व्यावुत्तसत्त्वद्वयभ्राहिप्रत्ययंभेदो दश्यते। सदिदं रूप्यमितिवदापरोक्ष्यातु- १. T and Ti omits आख्यकय ... इति ।। २. TM omits सृष्टः प्राकू कारण ३. A. प्रत्ययह्यमेदो

433

अससुतमाज्यज्यास्यानम् [ब.१, पा .. १. स. १५,

भाण्यम्

विप्ु कालेपु सच्व न व्यभिचरति; एकं च पुनः सत्वम् ; अतोऽप्य- नन्यस्वं कारणात्कार्यस्य ।।

असद्दयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्

5 ।। २-१-१७।।

ननु कचिदसश्वमपि मागुत्पचेः कार्यस्य व्यपदिशति श्रुति :- "असदेवेदमग्र आसीत" इति, "असद्वा इदमग्र आसीत" इति च ; तस्मादसद्ृयपदेशान मागुत्पत्तेः कार्यस्य सच्तमिति चेत्-नेति ब्ूमः; न हयमत्यन्तासच्वाभिपरायेण पागुत्पत्ते: कार्यस्यासद्वयपदेशः; किं तर्हि, 10 व्याकृतनामरूपस्वाद्वर्मादव्याकृतनामरूपत्वं धर्मान्तरम्, तेन धर्मान्त- रेणायमसद्वयपदेशः प्रागुत्पचेः सत एव कार्यस्य कारणरूपेणानन्यस्य; कथमेतदवगम्यते १ वाक्यशेषात्। यदुपक्मे संदिग्धार्थ वाक्यं तच्छेषा- लिश्चीयते; इह च तावत् "असदेवेदमग्र आसीत्" इत्यसच्छब्दे- नोपकमे निर्दिष्टं यत्, तदेव पुनस्तच्छन्देन परामृश्य, सदिति विशि-

15 प्रकटार्थविवरणम्

गमोपपसति:। अतः कारणवत् कार्यस्य सत्त्वात् सत्यमेदे च प्रमाणामाषा भास्ति वस्तुमेद इति भाव:।। असद्ृयपदेशाभनेति चेम धर्मान्तरेण वाक्यशेषाद्।।

कारणात्मना सत्त्वादिति पूर्वदेतोरसिद्धिमाशङ्कय परिहरति-अस- 20 हुषपदेशादित्यादिना ॥ "यदुपक्रमे सन्दिग्धार्थम्" इत्यस्यायमर्थः-यथा "मकाः शर्करा उपद्धाति" इत्यन्र केनेति तैलघृतादिषु सन्देह "तेजो वे धृतम्" इति वाक्यशेषवशात् घृतेनाभ्यका इति निर्णीतम्, तथात्राप्यस- रछव्देन सुच्छमुच्यते व्यकसट्वैलक्षण्यं वेति सन्देहे वाक्यशेषे सत्वश्रवणातु व्छत्वं नोज्यत इति। किश् भूतकालसंबन्धिसथ्तामिधायकासी्छव्दादृपि 484

आरम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

नष्टि-"तत्सदासीत" इति-असतश्च पूर्वापर कालासंबन्धादासी- च्छन्दानुपपत्तेश्र; "असद्वा इदमग्र आसीत" इत्यत्नापि "तदात्मानं स्वयमकुरुत" इति वाक्यशेषे विशेषणात्रात्यन्तासत्वम्; तस्ाद्धर्मा- न्तरेणवायमसट्यपदेशः पागुत्पत्तेः कार्यस्य; नामरूपव्याकृतं दि वस्तु 5 सच्छव्दाई लोके प्रसिद्धम्; अतः पाङ्नामरूपव्याकरणादसदिवासी- दित्युप चर्यते॥ युक्त: शब्दान्तराञ्च॥ २-१-१८॥

युक्तेश्व पागुत्पत्ेः कार्यस्य सच्चमनन्यत्वं च कारणादवगम्यते, शब्दान्तराच्।। 10 युक्तिस्तावद्वर्ण्यते-दधिघटरुचकाद्यर्थिभिः प्रतिनियतानि कार- णानि क्षीरमृत्तिकासुवर्णादीन्युपादीयमानानि लोके दृश्यन्ते; न हि दध्यर्थिभिमृत्तिकोपादीयते, न घटार्थिभि: क्षीरम्; तदसत्कार्य- वादे नोपपद्येत; अविशिष्टे हि प्रागुत्पत्तेः सर्वस्य सर्वत्रासच्वे कस्मा- त्क्षीरादेव दध्युत्पद्यते, न मृचिकाया:१ मृत्तिकाया एव च घट 15 प्रकटार्थविवरणम् तुच्छत्वमसच्छब्दार्थो न भवर्तीत्याद-असतश्च पूवार्परेति॥ उक्तन्यायं वाक्यान्तरेऽप्यतिदिश्योपसंहरति-असंद्वा इत्यादिना ॥ युक्ते: शब्दान्तराच।। सत्त्वान्यत्वयोः हेत्वन्तरमाह-युक्तेश्वेत्यादिना ॥ कार्यार्थिमि: कार- 20 णस्योपादानान्यथानुपपत्या कार्यस्य तत्र सत्त्वमवगम्यत इत्याह-दधि- घटेति॥ ननु इष्यमाणकार्यजनकत्वात् मृदाद्युपादानं न तु सत्त्वादित्यन्यथा- प्युंपपत्तिमाशक्याह-अविशिष्टे हीति । भवेदन्यथाप्युपपत्तिः यद्यसज्न- कत्वं संभाव्येत; असत्वे तुल्ये नियामकादर्शनादिति भावः। नियामकमति- १. A. अन्यथानुप

435

[म. २, पा. १. सु. १८

माण्यम्

उत्पधते, न क्षीरात्! अथाविशिष्टेऽपि मागसच्वे क्षीर एव दभन: क्विदतिशयो न मृच्िकायाम्, मृत्तिकायामेव च घटस्य कश्रिदति- शयो न क्षीरे-इत्युच्यते-तर्हातिशयवत्वात्मागवस्थाया असत्कार्य- 5 वादहानि:, सत्कार्यवादसिद्धिश्च; शक्तिश्व कारणस्य कार्यनियमार्था कल्प्यमाना नान्या असती वा कार्य नियच्छेत्, असत्वाविशेषादन्यत्वा- विशेषाच्; तस्मात्कारणस्यात्मभूता शक्तिः, शक्तेश्रात्मभूतं कार्यम्। अपि च कार्यकारणयोर्द्रव्यगुणादीनां चाश्वमहिषवद्मेदबुद्धयभावाचा- दात्म्यमभ्युपगन्तव्यम् ; समवायकल्पनायामपि समवायस्य समवायिभि: 10 संबन्धेऽभ्युपगम्यमाने, तस्य तस्यान्योऽन्यः संबन्धः कल्पयितव्य इत्यन- वस्थापसक्गः, अनभ्युपगम्यमाने च विच्छेदपसङ्ग; अथ समवायः स्वयं संबन्धरूपत्वादनपेक्ष्यैवापरं संबन्धं संवध्यते, संयोगोऽपि तर्हि प्रकटार्थविवरणम् शयं शङकते-अथाविशिष्टेवेऽपीति । अतिशयो नातिशयवद्यतिरेक्ेण स्वतन्त्रं 15 तिष्ठतीति कार्यस्यापि सन्भाव आपद्यत इत्याह-तर्ह्वतिशयवत्वादिति॥ मन्वतिशयः कार्यधर्मो न भवति, किं तु कारणगता शकतिरित्याशङ्कवाइ- शक्तिश्चेति ॥ अन्वयव्यतिरेकावधारितस्य कारणस्य कार्योत्पादनियता शककि: कार्योत्पाडप्रकल्प्यापि न कार्यासंसृष्टा, ताभ्यां भिन्ना कल्प्या; तथा सति नियाम- कत्वासंभवात्; अतोऽनभिव्यक्तकार्यसंसष्टा शक्ति: तदभिव्यककि नियमयती- 9० स्यर्थ:। किश्चात्यन्तिकमेदे कदाचिंन्े देनाप्युपलम्भो भवेत् ; तदभावात् तादात्म्य भेदतन्मात्र[दात्म्यं भेदमात्र] विरोधिस्वरूपमभ्युपगर्न्तव्यमित्याह-अपि चेति। ननु समवायसंबन्धात् पृथगतुपलम्भ इत्याशङ्कयाह-समवायेति ।। तस्य समवाधिमि: संबन्धोऽभ्युपगम्यते, नो वा? प्रथमे अनवसा; द्वितीये कार्यकरणादीनां परस्परसंसष्टत्वं न स्यात्, स्यमसंसष्टस्य संसष्टत्वानापाद- 25 कत्वादित्यर्थः । समवायस्य स्वरूपनिर्वाहकत्वात् नास्त्यनवसेत्याह-अथ समवाय इति। अनिष्टापादनेनें परिक्रति-संयोगोऽपीति ॥ किमिदं सनिर्वाहकरवं नाम१ कि स्वव्यवहारे खवजातीयनिरपेक्षत्वं प्रदीपवद्ः कि १. A omits न्तव्यमित्याह ... सबन्धोडम्युपग २. A adds समवा्य

436

आरम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् स्वयं संबन्धरूपत्वादाएयैवापरं समवायं संबध्येत ;- तादात्म्यप्तीतेश्व द्रव्यगुणादीनां समवायकल्पनानर्थक्यम्। क्थं च कार्यमवयविद्रव्यं कारणेष्ववयवद्रव्येषु वर्तमानं वर्तते? किं समस्तेष्ववयवेषु वर्तेत, उत मत्यवयवम्: यदि तावत्समस्तेषु वर्तेत, ततोऽवयव्यनुपलब्धि: प्रसज्येत, 5

प्रकटार्थविवरणम्

प्रवर्तकत्वम् ? तत्राद्ये विशिष्टसमवायमात्रव्यवहारावतारोपकार: प्रकट एव। द्वितीये तु संबन्धोत्पत्तेः प्राकू पृथगर्वस्थानं सर्वेषाम्। तृतीये तु संबन्धान्तर- विरहेण संसृष्टताया नभस्तलनलिनायमानत्वात् कुतो व्यवहारप्रवर्तकत्वमिति 10 वस्तुतः स्वरूपनिर्वाहकता न निरूपणपद्धतिमध्यास्ते। किञ्च सिद्धे भदे संबन्ध- प्रतीतौ वा समवायः कल्प्येत। इह तदभावात् समायकल्पना व्यर्थत्याह- तादात्म्यप्रतीतेश्षेति ॥ किश्चायुतसिद्धानामाधाराधेयभूतानामिहप्रत्यय - हेतुर्य: संबन्धः स समवाय इत्यलौकिकं समवायं लक्षयन्ति। तत्र भेदे सिद्धे सत्याधाराधेयभावसिद्धिः । तत्सिद्धी च समवायसिद्धिः। ततश्र सामाना - 15 धिकरण्यस्यान्यथासिद्धौ भेदसिद्धिरिति चक्रकक्रकचार्दितं लक्षणमपि व्याकुलम्। या च '६६ घटे शौक्कयसमवायः' इत्यादिप्रर्तीतिः सा तेषामेव पारि- भाषिकी, 'शुक्को घटः' इत्यादिप्रतीतेरेव सर्वजनीनशवात् आश्रयासिद्धिः 'शुक्को घटः' इति विशेषणविशेष्यभावः संबन्धनिबन्धनो जातिमद्विशेषणविशेष्यमा वत्वाइण्डीति विशेषणविशेष्यभाववत् इत्यत्र विशेषणविशेष्यभावस्य द्रव्यादि- 20 व्वनन्तर्भावादनिरूपणासहत्वादाथ्यासिद्धिः।अतः समवॉयकल्पना न प्रेमाण- प्रयोजनवतीति कारणातिरिक्तं कार्ये तस्य स्वकारणे समवायलक्षण वृत्तिरित्ये- तद्यदयपि समवायि[वाय]निरासनैव निरस्तम्, तथाप्यधिकदोषाभिधित्सया विकल्पयति-कथं चेत्यादिना।। प्रथमे दोषमाह-यंदि तावदिति।। यदनेकत्र

१. T, T1, P and TM. पृथगुपस्थानं ¥. T. Space is left out for writing R. T. Space is left out for writing मवाय तत्सिदा च ५. A omits प्रमाण ₹. T. Space is left out for writing ६. T,T' and P. प्रक्रियावत् नत्वादाभया

437

मे ससूत माण्यन्यासंयानम् [बं. २. पा. १. सु. १८.

माध्यमू समस्तावयवर्सनिकर्षस्याशकयत्वात्; न हि बहुत्वं समस्तेष्वाभ्रयेपु वर्त- मार्म व्यस्ताभ्रयग्रहणेन युल्ते: अथावयवशः समस्तेपु वर्तेत, तदाप्या- रम्भकावयवव्यतिरेकेणावयविनोऽवयवा: कल्प्येरन्, यैरारम्भकेष्ववय- 5 वेष्ववयवशोऽवयवी वर्तेत: कोशावयवव्यतिरिक्तैर्सवयवैरसि: कोशं व्याम्रोति: अनवस्था चैवं मसज्येत, तेष्ड तेष्वयववेषड वर्तयितुमन्येषा- मन्येषामवयवानां फल्पनीयत्वात। अथ मत्यवयवं वर्तेत तदैकल व्यापारेऽन्यलाव्यापार: स्यात् : न हि देवदव: सुघ्ने संनिषीयमानस्त- दहरेव पाटलियुलेऽपि संनिधीयेत: युगपदनेकल दच्तावनेकत्वमसक्र: 10 स्यात्, देवदचयज्ञदचयोरिव स्न्नपाटळिपुत्रनिवासिनो :; गोत्वादिव- त्मत्येकं परिसमासेन दोष इति चेतू, न; तथा भतीत्यभावात्: यदि गोस्वादिवत्मत्येकं परिसमासोऽवयवी स्यात, यथा गोत्वं प्रतिव्यक्ति मत्यक्षं सुद्ते, एवमवयव्यपि प्रत्यवयवं मत्यक्षं गृक्षेत: न चैवं नियतं गुस्ते, परत्येकपरिसमासौ चावयविनः कार्येणाधिकाराव, तस्य चैक- 15 त्वात्, मृद्वेणापि स्वनकार्ये कर्यात, उरसा च पृष्ठकार्यम्; न पैव प्रकंटार्थविवरणम् वर्तमानं तदनेकम्रहण बिनां न गुह्यते यथा बहुत्वं मध्यसानम्। पराचीनानां म

स्यादित्यर्थ:। बहुत्वस्ैकरूपत्वाल् यद्यप्यप्रहणम्, तथाप्यवयावनो बहुप्रदेशत्वा- 20 देकावयवसनिकमेडप्येफ रूपं प्रहींतुं शाक्यत इत्याह-अथावयवश इति॥ मनवलाम्रसज्ेन परिहरति-तदार्पीत्यादिना ॥ द्वितीयविकल्पमुद्भाष्य दूष्वति-भय मत्यवयवभित्यादिना। यथा गोत्वस्य युगपद्नेकन वुत्तावपि नानेकतपं तथा भविष्यतीत्वाह-गोत्वांदिवदिति।। मनुभवविरोधेन परिहरति- न तथेति । इतस नाययविन: प्रस्येकसमासिरित्याइ-प्रत्येकसमास्ती चेति ॥। 25 अधिकारात् संबन्धात्; तत्ादतिरिकस्यावयमिनो निरूपणासहत्वादसनननबपी

१. T, Ti and P. अवीचीनोडनयम २. T,Ta,P and TM. गोलादेवेवि TM. भर्वांभीनानाम

488

मकटार्थविवरणम्

भाज्यम् रश्यते। मागुत्यत्ेश कार्यस्यासश्वे, उत्पचतिरकर्तका निरास्मिका प स्याद: उत्पत्तिश्च नाम करिया, सा सकर्तृकैव भवितुमईति, गत्यांदिं- वत्: करिया च नाम स्यात्, अकर्तृका च-इति विभ्रतिषिष्येत; घटस्य चोत्पत्िरुच्यमाना न घटकर्तृका, किं तर्वन्यकर्तृका-इति 5 कल्प्या स्यात्: तथा कपालादीनामप्युत्पत्तिरुच्यमानान्यकतृकेव कल्प्येत; तथा च सति 'घट उत्पय्यते' इत्युक्ते, 'कुलालादीनि कारणान्युत्पधन्ते' इत्युक्तं स्यात न च लोके घटोत्पचिरित्युक्ते कुलालादीनामप्युत्पद्यमानता मतीयते, उत्पन्नताप्तीते :; अथ स्वका- रणसत्तासंबन्ध एवोत्पतिरात्मलाभश्च कार्यस्येति चेत्-कथमलब्धा- 10 त्मकं संबध्येतेति वक्तव्यम्; सतोहि दयो: संबन्धः संभवति, न सद- सतोरसतोवा; अभावस्य च निरुपाख्यत्वात्मागुत्पच्तेरिति म्यादाकरण- प्रकटार्थविवरणम् जायत इत्यसङतम्। इतश्ासत्कार्यवादोऽनुपपत्र इत्याह-परागुत्पचेश्षेति॥ उत्पत्ति: साश्रया क्रियास्वार्द्गमिवत्; उत्पद्यमानं च तस्या आश्रय: तदभावे सा 15 न स्यादेवेत्यर्थः । क्रियात्वमसिद्धमित्याशङ्कयाह-उत्पत्तिश्व नामेति।। धात्वर्थतवाद्नमनवदित्यर्थः। अकर्तृत्वे च स्वातन्रयप्रसङ् इस्यभिप्रेस्याह- क्रिया च नामेति ॥ ननु कुलालादिकर्तृका भविष्यति घटोत्पत्तिरित्या- राङयाह-घटस्य चोत्पतिरिति। उत्पादयिता कुलालो न तूत्पत्ता: तसात् कुलाल एव घटस्योत्पत्तिकर्तेस्यनुपपन्नं कल्पनीयं स्यात्; तथानुमधविरुद्ध- 20 मिति भाव:। उत्पत्तिः क्रियेति स्ामिप्रायेणोक्त्वा स्वकारणसमवायः सत्ता- समवायो वा जनिरिति तार्किकामिप्रायमुद्धाव्य दूषयति-अथ स्व- कारणेत्यादिना । अनित्यत्वाञ्यन्मनः प्रध्वंसस्यापि जन्माभ्युपगमाच्च । किश् विमत न कारणेन सचया वा संवध्यतेऽसत्यत्वात् नरविषाणवदित्यर्थ:। ननु-नरविषाणमत्यन्तासत्, कार्य तु प्रागसदिति विशेष इत्याशडयाह- 25 अभावस्य चेति ॥ मसतः पूर्वकालसंबन्धाभावे प्रावत्वं वाड्यात्रमिति भाव:।

१. A. गतिषत्

489

म्रससत्माष्यव्यारयानम् [न.२.पा. १. सु. १८.

भाग्यम् मनुपपभम्: सर्ता हि लोके क्षेत्रगृहादीनां मर्यादा दष्टा नाभावस्य न हि, वन्ध्यापुत्ो राजा. बभूब प्राक्पूर्णवर्मणोऽभिषेकादित्येवंजातीय- केन मर्यादाकरणेन निरुपाख्यो वन्ध्यापुत्र :- राजा बभूव भवति भविष्य- तीति वा-विशेष्यते; यदि च वन्ध्यापुत्नोऽि कारकव्यापारादूर्ध्वम- भविष्यत्, तत इदमप्युपापत्स्यत कार्याभावोऽपि कारकव्यापारादूर्ध्व भविष्यतीति; व्यं तु पश्याम :- वन्ध्यापुत्रस्य कार्याभावस्य चाभावत्वा- विशेषात्, यथा वन्ध्यापुत्रः कारकव्यापारादूध्व न भविष्यति, एवं कार्याभावोऽषि कारकव्यापारादूर्ध्व न भविष्यतीत। नन्वेवं सति 10 कारकव्यापारेऽनर्थकः प्रसज्येत; यथव हि प्राक्सिद्धत्वात्कारणस्वरूप- सिद्धये न कश्रिद्वयाप्रियते, एवं पराक्सिद्धत्वात्तदनन्यत्वाच्च कार्यस्य स्रूपसिद्धयेऽपि न कश्रिद्वयापियेत; व्यापियते च; अतः कारक- व्यापारार्थवच्वाय मन्यामंह, प्रागुत्पत्तेरभावः कारयस्येति चेत्, नैष दोष :: यतः कार्याकारेण कारणं व्यवस्थापयतः कारकव्यापारस्यार्थ- 15 वश्वम्ुपपद्यते; कार्याकारोऽपि कारणस्यात्मभूत एव, अनात्मभूतस्या- प्रकटाथविवरणम् असत् मर्थादाशून्यम्, असत्त्वात्, वन्ध्यापुत्रवदित्युक्तम्। ननु वन््यापुत्र: कार- कव्यापाराद्र्ध्धमपि नोपपद्यते; कार्य तूपत्पत्स्यत इत्याशङ्कयाह-यदि च वन्ध्यापुत्र इति।। उस्पतस्यते [उपापतस्यत] उपपन्नमभविष्यत्। कार्याभावोS- 20 पीतिं।। असस्कार्यमित्यर्थः। कस्तहि निणय इत्यशङ्कायाह-वयं स्विति॥ यदसत्त- दसदेव, न कदाचित्सत्व्रमापद्यते; सब्य नासत्वमापघते स्वमाववैपरीत्यायोगा- दिति भाव:। इदानीं कारकव्यापारस्याथवत्वान्यथानुपपत्या कार्यस्यालसवं वकव्यमित्याह-नन्वेवं सताति । अन्यथाप्युपपत्था परिहरति-नैष दोष इति। ननु कारणं कार्याकारं कर्तु यदि कारकव्यापारस्तर्हि कार्याकारोSसनेव 25 जयत इस्यायातमिस्याशङयद-कार्याकारोऽपीति ॥ यदि प्राकनोऽपि रूपेण १. T and T :. असाशर्य २. T. का्यकारणयोः TM. कार्यांकारस्सन्

440

आारम्मणाधिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् नारभ्यत्वात-इत्यभाणि : न च विशेषदर्शनमात्रेण वस्त्वन्यत्वं भवति; न हि देवदत्त: संकुचितहस्तपाद: प्रसारितहस्तपादश् विशेषेण दृश्य- मानोऽपि वस्त्वन्यत्वं गच्छति, स एवेति प्रत्यभिज्ञानात्; तथा प्रति- दिनमनेकसंस्थानानामपि पित्रादीनां न वस्त्वन्यत्व्र भवति, 'मम पिता' 6 'मम भ्राता' 'मम पुत्रः' इति मत्यभिज्ञानात्; जन्मोच्छेदानन्तरितत्वात्तल युक्तं नान्यत्ेति चेत, न; क्षीरादीनामपि दव्याद्याकारसंस्थानस्य पत्यक्षत्वात्: अदृश्यमानानामपि वटधानादीनां समानजातीयावय- वान्तरोपचितानामङ्कुरादिभावेन दर्शनगोचरतापत्ती जन्दसंक्षा; तेषा- प्रफटार्थविवरणम् 10

कार्य नासीत्तदा स्यादसत्कार्यवाद :; कारणात्मना तु सूक्ष्मरूपेण यदासीस्तदेव बदा स्थूलं भवति तदा कुतोऽसत्कार्यवाद इत्यर्थ:। ननु कार्यमुपादानान्दिशम्, तद्विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् वस्त्वन्तरवदित्याशङ्कयाह-न च विशेषेति ।। उदाहरणान्तरेण व्यमिचारमाह-तथा प्रतिदिनमिति । पिण्डमुपमृद घटो जायते, बीजं चोपमृद्य अहुरो जायत इति जन्मविनाशलक्षणविरुद्ध- 15 धर्माक्रान्तत्वं मया हेतुत्वेनोपक्रान्तम्, तक् च व्यभिचारो नास्तीस्याह- जन्मोच्छेदेति ॥ दष्टान्ते जन्मोच्छेदव्यवधानाभावाय् वस्त्वन्यत्वं नास्ती स्येतघुक्तम् ; दार्शन्तिके तु वस्त्वन्यत्वमेव जन्मोच्छेदेलक्षणविरुद्धर्माक्रान्त- त्वादित्येतन्न वक्तव्यम्, हेतोरसिद्धंत्वादित्याह-न क्षीरादीनामपीति ॥। क्षीरमृत्सुवणांदीनां दध्यादिभावस्य प्रत्यक्षत्वात् संस्यानांविनाशेऽपि तदन्व- 20 यिन एवोपादानत्वात् असिद्धो हेतुरित्यर्थ:। ननु यत्राम्वयो हद्यते तत्रास्तव- सिंद्धि :; यत्र तु घटबीजादीनां अङ्कुरादावन्वयो न श्यते, जन्मोच्छेदव्यवधानात्

१. A. उपास Y. P. and TM. बट- २. A. विरक्षण A. वटनीजानां ३. T,T1, P and TM. स्थानमविनाथे ५. A omits अपि

441 56

[प.२ पा. १. स.१८.

भाष्यम् मेवावयवानामपचयवशाददर्शनापचावुच्छेदसंज्ा; तलेएर जन्मोच्छेदान्त- रितत्वाचेदसतः सत्वापचि:, सतश्ास्वापत्ति:, तथा सति गर्भवासिन उचानशायिनश्ञ भेदमसङ् :: तथा च वाल्ययौवनस्थाविरेष्वपि भेद- 10 पसक्क:, पित्रादिव्यवहारलोपपसब्श्रः एतेन क्षणभङ्वादः प्रतिवदि- तव्यः । यस्य पुनः पागुत्पचेरसत्कार्यम्, तस्य निर्विषयः कारक- व्यापारः स्याद, अभावस्य विषयत्वानुपपसे :- आफाशहननपयोजन- खग्ाधनेकायुषपयुक्तिवत: समवायिकारणविषयः कारकव्यापारः स्या- दिति चेत, न: अन्यविषयेण कारकव्यापारेणान्यनिष्प तेर तिमसज्ञाद्; 10 समवायिकारणस्यैवात्मातिशयः कार्यमिति चेत्, न ; सत्कार्यतापचेः। तस्मात्क्षीरादीन्येव द्रव्याणि दध्यादिभावेनावतिष्ठमानानि कार्याख्यां छभन्त इति न कारणादन्यत्कार्ये वर्षशतेनापि शक्यं कल्पयितुम्। तथा मूळकारणमेवान्त्यात्कार्याचेन तेन कार्याकारेण नटवत्सर्वव्यव- हरास्पदत्वं पतिपथते । एवं युक्तेः, कार्यस्य भागत्पचेः सच्वम्, 15 अनन्यत्व पे कारणात, अवगम्यते।। शध्दान्तराजैतदवगम्यते-पूर्वसू ले Sसट्यपदेशिनः शब्दस्योदाहृत- स्वायतोऽ्यः सद्ृयपदेशी शब्द: शब्दान्तरम्-"सदेव सोम्येदमत्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इत्यादि। "तद्ैक आहुरसदेवेदमत्र आसीठ" इति चासत्पक्षसुपक्षिप्य "कथमसतः सव्जायेत" इत्याक्षिप्य "सदेव 20 प्रकटार्थनिवरणम् बयबानी न स्त एव जम्मोच्छेदौ; किम्तववथवोपचयापचयनियन्धनो जन्मो

अन्वविकारणस्य प्रत्यंभिवायमानस्वेन नित्यत्वसाधनेन कणिकवादोऽपि प्रत्युक्तो वेदितव्य: इति प्रसभ्गावतिदिशति-एतेनेति। पूर्वमर्थापरेरम्यथा- 25 प्युपपचिरक्ा; सधुनाम्ययेवोप्यासिभार-यस्य पुनरिति । प्रकतमुपसंहत्व परिशिषं सुनपद ब्याबरे-तम्मादित्यादिना । १. T and Ti. अवयनिनां ३. TM adds नगु २. T, P, TM and A. odl

आरम्मणाधिकरणम् ६] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् सोम्येदमग्र आसीत" इत्यवधारयति; तलेदंशब्दवाच्यस्य कार्यस्य पागुत्पसेः सच्छन्दवाच्येन कारणेन सामानाधिकरण्यस्य भ्रयमाण- त्वात, सच्वानन्यत्वे प्रसिध्यतः । यदि तु मागुत्पत्तेरसत्कार्य स्याद, पश्चाच्चोत्पद्यमानं कारणे समवेयात्, तदन्यत्कारणात्स्यात्, तत्न "येना- 5 श्चुतं श्रुतं भवति" इतीयं प्रतिज्ञा पीड्येत; सच्वानन्यत्वावगतेस्त्वियं प्रतिज्ञा समर्थ्यते॥

पटवच्॥ २-१-१९ ॥ यथा च संवेष्टितः पटो न व्यक्तं गृहाते-किमयं पटः, कि वान्य- दूव्यमिति, स एव प्रसारितः, यत्संवेष्टितं द्रव्यं तत्पट एवेति प्रसारणे- 10 नाभिव्यक्तो गृह्ते। तथा च संवेष्टनसमये पट इति गृह्ामाणोऽपि न विशिष्टायामविस्तारो गृहयाते ; स एव प्रसारणसमये विशिष्टायामविस्तारो सृहते-न संत्ेष्टितरूपादन्योऽयं भिन्नः पट इति, एवं तन्त्वादिकारणा- वस्थं पटादिकार्यमस्पष्टं सत, तुरीवेमकुविन्दादिकारकव्यापाराभि- व्यक्तं स्पष्टं गृह्यते। अतः संवेष्टितमसारितपटन्यायेनैवानन्यत्कारण- 16 त्कार्यमित्यर्थः॥

प्रकटार्थविवरणम् किमिति महता प्रबन्धेन कार्यस्य सत्यत्वानन्यत्वे सूत्रकार: साधयतीस्या- शङयाह-यदि तु भागुत्पचेरिति।। पटवच ।। 20

वसत्वन्तरवत्, इस्याशङ्यानैकान्तिकत्वमाह-यथा वेत्यादिना ॥ कार्यमुपा- दानान्द्रिभम्, ततो Sधिकपरिमाणत्वाव्, वस्त्वन्तरवदित्याशङ्कपानकान्तिकत्व- मार-तथा प संवेष्टनेति॥।

448

अससूतभाध्य-्याख्यानस् [न.२ पा.१. सु. २.

माण्यम यथा च प्राणादि॥ २-१-२०॥ यथा प लोके माणापानादिष्ड माणभेदेष् माणायामेन निरदेष् कारणमालेण रूपेण वर्तमानेष्ट जीवनमालं कार्य निर्वर्त्यते, नाइशन- पसारणादिकं कार्यान्तरम्: तेष्वेव माणमेदेष पुनः मष्ठत्ेष् जीवना- दषिकमाकश्नम्रसारणादिकमपि कार्यान्तरं निर्वर्त्यते; न च माण- भेदानां पभेदवतः मराणादन्यत्वम्, समीरणस्भावाविशेषात्-ए्वं कार्यस्य कारणादनन्यत्वम् । अतश्ञ कृत्सस्य जगती ब्रह्मकार्यस्वा- वदनन्यत्वाथ सिदधैषा श्रौती पतिज्ञा-"येनाशतं श्ुतं भवत्यमर्त 10 मतमविज्ञातं विज्ञातम्" इति॥ प्रकटार्थविवरणम् यथा च माणादि॥

नैकान्तिकत्थमाह-यथा च लोक इति।। एवं तावलोके कारणाव 15 कार्यस्य पूथकुसता नास्तीत्युपपाध म्हाण्युपसंहरति-अतथ्ञ कत्सस्येति।। सदेवमत्यन्तमेदबाद: प्रबन्धेन निरस्तः। पकाम्ततः कार्यकारणवोरमेदेऽपि कार्येण कारणातुमानादिव्यवहाराभावप्रसद्गात् सोऽपि विशदाबय रत्युपेसित:। सपणकाधिकरणे स्वनैकाम्तवादं सयमेवापाकरिम्यति; विरोधाच मेदामेदयो- रकनासंभव: स्फुट एव । यदप्यमाि माहकरेण "प्रमाणसिद्धत्वाव् कोऽयं 20 विरोध:" इति, तब मूम :- सत्यम्, यदि मेदामेदभ्राहक प्रमाणं स्याद् ; न तावन्युदट इति प्रत्यक्षम्, तस्य घटस्य मुदास्मतामान्रविषवल्चेन मेदामेदबोरी- दासान्याव; नाप्यलुब्ुरम्यानुत्प्रत्वयाम्याम्, प्रत्यययो: संभूव प्रमापकते सापेक्मामाज्यप्रसन्राद्; न चोमवाम्ययातुपपत्ति: प्रमाणम्, हलोडकारो दोर्घोडकार इत्यटुष्ुसम्याबुत्तमत्ययद्ये प्रकारस्य हलतादिमि: मेदामेदा- 25 मशीकाराठ्। तसाद् मेदे न विश्ञन प्रमाणमलीति पथासंभवं मेरी

.. A. ितिफ्वाद २. A. व्यकारस्य R. T, Ti, P and TM. STr Y. T, Ti, P and TM. उ्ल्ाव मेदामेदेनड

444

इतरम्यपदेशाधिकरणम् ७.] मकटायेविवरणम्

भाष्यम्

इतरव्यपदेशाद्विता करणादिदोषप्रसक्तिः॥ २-१-२१।। अन्यथा पुनश्चेतनकारणवाद आक्षिप्यते-चेतनाद्ि जगत्मक्र्िया- यामाश्रीयमाणायां हिताकरणादयो दोषा: मसज्यन्ते; कुतः१ इतर- 5 व्यपदेशात्। इतरस्य शारीरस्य ब्रह्मात्मत्वं व्यपदिशति श्रुति :- "स आत्मा तथ्वमसि श्वेतकेतो" इति प्रतिबोधनात: यद्ा-इतरस्य च ब्रह्मण: शारीरात्मत्वं व्यपदिशति-"तत्सष्टा। तदेवानुभाविशद।" इति सत्ष्टुरेवाविकृतस्य ब्रह्मणः कार्यानुमवेनेन शारीरात्मत्वदर्शनाद्; "अनेन जीवेनात्मनानुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति च परा 10 देवता जीवमात्मशब्देन व्यपदिशन्ती, न ब्रह्मणो भिननः शारीर इति दर्शयति; तम्माधद्रहण: स्रषटृत्वं तच्छारीरस्यैवेति । अतश्ञ स्वतन्त्रः कर्ता सन् हितमेवात्मनः सौमनस्यकरं कर्याद, नाहितं जन्ममरणजरा- प्रकटार्थविवरणम् Sनिर्वांच्योऽभयुपेय:। तत्त्वे तुन भेदगन्धोऽप्यस्तीति नादैतावगमस्य प्रत्यस्षादि- 15 विरोध इति सिद्धम्।।

जीवामिनाङ्गसणो जगत्सर्गे श्ुवन् समन्वयो विषयः । तस्य चेतनस्य स्ानर्थकार्यदेतुत्यं न संभवतीति लौकिकन्यायेन विरोधोऽस्युत नेति सन्देद्:। पूर्व दवैतस्य मिथ्यात्वापादनेन तद्विषयप्रत्यक्षादे: अतत्त्वावेदकं[दकत्वाच्] 20 प्रामाण्यमिति विरोध: परहत :; हह तु प्रत्यसादेरतश्वावेदकत्वेन विरोधा- भावेऽरपि चेतनस्य सतन्त्रस्य सानर्थकार्यहेतुत्वादर्शनेन विरोध इति पूर्वपक्षमुप- कमते-अन्यया पुनरिति। म्रझ्म सानिष्टकार्यद्य कारणं न भवति, दुवधिपूर्व- १. T, T' and TM omit कार्य 445

असमुत भाष्यव्याख्यानम् [र. २, पा. १. सु. २२,

माण्यम्

रोगाधनेकानर्थजालम्: न हि कश्चिदपरतन्त्रो बन्धनागारमात्मन: कत्वानुमविभ्रति; नच स्वयमत्यन्तनिर्मळः सन् अत्यन्तमलिनं देर- मात्मस्वेनोपेयात् : कृतमपि कर्थचिद्यडुःखकरं तदिच्छया जग्मात् : सुखकरं 5 चोपाददीत: अरेब-मयेदं जगदिम्बं विचित्रं विरचितमिंति सर्वो रि लोक: स्पष्ट कार्य कृत्वा स्मरति-मयेदं कृतमिति; यथा च मायावी स्वयं प्रसारितां मायामिच्छयानायासेनैवोपसंहरति, एवं शारी- रोऽपीमां सटष्टिसुपसंहरेत; स्वकीयमपि तावच्छरीरं शारीरो न शक्रोत्य- नायासेनोपसंहर्तुम : एवं हितक्रियाद्यदर्शनादन्याय्या चेतनाज्जगत्मक्रि- 10 येति गम्यते।। अधिकं तु भेदनिर्देशात्॥२-१-२२।

तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। यत्सर्वजं सर्वशक्ति ब्रह्म नित्यभुद्धपुद्ध- एुकसभावं शरीरादधिकमन्यत्, तदयं जगतः स्ष्ट नूमः; न तसिमि- न्धिताकरणादयो दोषा: परसज्यन्ते; न हि तस्य हितं किंचित्कर्तव्य- 15 मस्ति, अहितं वा परिहर्तव्यम्, नित्यमुक्तस्वभावत्वात्; न च तस्य ज्ञानमतिबन्ध: शक्तिमतिबन्धो वा कचिदप्यस्ति, सर्वजञत्वात्सर्वक्षक्ति प्रकटार्थविवरणम् कारित्ाव, देवदत्तवदित्याइ-न हि कबिदंपरन्त इति ॥ हिताकरणा- हीत्यादिशब्यसूचितं® दोषाम्तरमाह-न च खयमित्यादिना।।

20 अधिकं तु भेदनिर्देभात्॥। सिद्धान्तसूत्रमवतारबति-अधिकं स्विति। म्रह्म खानिष्टस्य कार्यस्य कारणं न भवतीत्येतस्सिद्धसाधनम्, तस्यानिष्टामावादेवेत्यर्यः । नम्वक्ञा- च्छारीराइमेदाव म्रहाणोऽप्यक्षत्वादिप्सङ् इत्याशाङ्याह-न च तस्य ज्ञान- पतिबन्ध इति ॥। यथा घटाकाशादल्पत्वादिविशिष्ाद्मेदेऽपि महाकाशस १. T, T2, P and TM. दचितदोषा-

446

हतरव्यपदेशाधिकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

त्वाच्च: शरीरस्त्वनेवंविध: ; तस्मिन्पसज्यन्ते हिताकरणादयो दोषा :; न तु तं वयं जगतः स्रष्टारं ब्रूम :; कुत एतत् : भेदनिर्देशात्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिष्यासितव्य:" "सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य:" "सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" "शारीर Б आत्मा प्राझेनात्मनान्वारूढ:" इत्येवंजातीयकः कर्तकर्मादिभेदनिर्देश्षो जीवादधिकं ब्रह्म दर्शयति । नन्वभेदनिर्देशोऽपि दर्शितः "तश्वमसि" इत्येवंजातीयकः ; कथं भेदाभेदौ विरुद्धौ संभवेयाताम्१ नैष दोष:, महाकाशघटाकाशन्यायेनोभयसंभवस्य तत्र तत्र प्रतिष्ठापितत्वात्। अपि च यदा "तत्वमसि" इत्येवंजातीयकेनाभेदनिर्देशनाभेद: प्रतिबोधितो 10 भवति, अपगतं भवति तदा जीवस्य संसारित्वं ब्रह्मणश्च स्ष्टत्वम्, समस्तस्य मिथ्याज्ञानविजम्भितस्य भेदव्यवहारस्य सम्यग्ज्ञानेन वाधि- तंत्वात् ; तत्न कुत एव सृष्टिः१ कुतो वा हिताकरणादयो दोषा :?

भ्रान्तिर्हिताकरणादिलक्षणः संसारः, न तु परमार्थतोऽस्तीत्यसकृदवो- 15 चाम-जन्ममरणच्छेदनभेदनाद्यभिमानवत; अबाधिते तु भदव्यवहारे "सोऽन्वेष्टव्य: स विंजिज्ञासितव्यः" इत्येवंजातीयकेन भेदनिर्देशेनाव- गम्यमानं ब्रह्मणोऽधिकत्वं हिताकरणादिदोषप्रसक्तिं निरुणद्धि॥

प्रकटार्थविधरणम्

न तद्धर्मप्राप्ति:, तथा जीवादभिन्नमपि ब्रह्म न तद्धर्मभागित्यर्थः। पूर्ववाधुक्त 20 स्माश्यति-नन्वभेदेति ।। भेदस्येनरस्य च सत्यत्वे ज्ञानासननिवृत्त्यसंभवस्य प्रदर्शितत्वादौपाधिकभेदालम्बना भेदश्रुतिः, स्वाभाविकामेदालम्बना चाभेद- श्रुतिरिति न कश्िद्विरोध इस्याह-नैष दोष इति ।। इतश् पारमार्थिक- भेदाभिप्रायेण न जीवम्रह्मणोरितरेतरधर्मसांकर्यमित्याह- अपि चेत्या- दिना।। 25

१. T, T and P. जीवामिल

447

अ्हमूतमाध्यव्यार्यानम् [ब.२, पा. १. सू. २३.

भाच्यम् अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥२-१-२३॥ यथा च लोके पृथिवीत्वसामान्यान्वितानामप्यश्मना केचिन्महार्शा मणयो वज्वैद्र्यादयः, अन्ये मध्यमवीर्याः सूर्यकान्तादयः, अन्ये महीणा: श्ववायसप्क्षेपणाईाः पाषाणा :- इत्यनेकविरष वैचित्र्यं दश्यते; 16 यथा चैकपृथिवीव्यपाश्रयाणामपि बीजानां बहुविधं पत्रपुष्पफलगन्ध- रसादिवैचित्र्यं चन्दनर्किंपाकादिषृपलक्ष्यते; यथा चैकस्याप्यभरसस्य लोहितादीनि केशलोमादीनि च विचित्राणि कार्याणि भवन्ति-एव- मेकस्यापि ब्रह्मणो जीवपाज्पृथकत्वं कार्यवैचित्रयं चोपपद्यत इत्यत- 10 स्तदनुपपत्ति :; परपरिकल्पितदोषानुपपत्तिरित्यर्थः । श्ुतेश्च प्रामाण्याद्,

भ्युचय: ।।

प्रकटार्थविवरणम्

अश्मादिवचच तदनुपपचि:।।

15 नतु कथमेकस्यैव चिद्धातो: कर्लिमिम्धिदुपाधौ स्रषटृत्वं कलि्धित्संसादित्यं तद्विकाराणां वेष्टत्वमनिष्ठत्वं चंति वैचित्र्यमित्याशङ्कय उष्टान्तेन संभाव- यति-यथा च लोक इत्यादिना। किंपाक इति महांतालफलम्। सूत्रगत- चकारस्यार्थमाह-भुतेश्रेत्येवमादिना ॥ ब्रह्मानिष्टस्तष्ट न भवति, जीवाड्वा- मिष्टसंबन्धिनो नामेदं क्षमेते, स्वतन्त्रचेतनरवात, देवदत्तवद्, इस्यतुमानं श्रुति- 20 बाधितमित्यर्थ:। म्रहम साभिनं जीवं न पश्यति चेद्सर्वक्षता; पश्यति चरेव् सास्मन्येव संसावं पश्यदित्यपि कुचोदमिस्याह-विकारस्य चेति।। यथा कपाजाड़ी मलिनमात्मानं पश्यभनपि देवदत्त: तस्य मिथ्यात्वास तेना- स्मानं शोचति; तथा जीवान् पश्यदपि ब्रह्म तद्रतसंसारस्य वाचारम्मण- मात्रत्वात् न तेनात्मानं शोचंतीत्वर्थ:। यथा थ समे डश्यानां भावार्ना पृण्डित-

₹. T, T1, P and A add. 5t २. TM. समत्वे २. T, Ts and P. ऋgुwम

448

उपसंहारदर्शनाधिकरणम् ८.] भकटार्थविवरणम्

भाष्यम् उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवदि॥ २-१-२४॥ चेतनं ब्रह्मैकमद्वितीयं जगतः कारणमिति यदुक्तम्, तभ्नोपपद्यते; कस्माद्१ उपसंहारदर्शनात्। इह हि लोके कुलालादयो घटपटादीनां कर्तारो मृदृण्डचक्रमूत्रसलिलादयनेककारकोपसंहारेण संग्रृहीतसाधना: 5 सन्तस्तत्तत्कार्ये कुर्वाणा दृश्यन्ते; ब्रह्म चासहायं तवाभिमेतम्; तस्य साधनान्तरानुपसंग्रहे सति कथं स्त्रष्टत्वमुपपद्येत तस्मान्न ब्रह्म जगत्कारण- मिति चेतु, नैष दोष: यतः क्षीरवड्व्यस्वभावविशेषादुपपद्यते-यथा हि लोके क्षीरं जलं वा ख्यमेव दधिहिमकरकादिभावेन परिणमतेऽनपेक्ष्य बाहं साधनम्, तथेहापि भविष्यति। ननु क्षीराद्यपि दध्यादिभावेन 10 परिणममानमपेक्षत एव बाह्यं साधनमौष्ण्यादिकम्; कथमुच्यते "क्षीर- वद्धि" इति १ नैष दोष :; स्वयमपि हि क्षीरं यां च यावतीं च परि- प्रकटार्थविवरणम्

15 उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीग्वद्धि॥ असहायाद्गहणो जगत्सर्गे त्रुवन् समन्क्यो विषयः। तस्य कि ससहायस्य कार्यहेतुत्वमिति लौकिकन्यायेन विरोधोऽस्ति, उत नास्तीति सन्देहे पूर्व- वाद्याह-चेतनं ब्रह्मैकमित्यादिना । पूर्वत्रौपाधिकभेवॉङ्गीकरणेन विरोध: परिहृतः; इह त्वौपाधिकस्यापि ब्रह्मसहायस्याभावात् विरोधोडस्ति। तथा हि- 20 ब्रह् जगदुपादानं न, सहायत्वात्, वस्तुमान्रवत् इत्यनुमानस्य प्रमाणत्वात् विरोधोऽस्तीति भावः। क्षीरे5नैकन्तिकत्वात् विरोधो नास्तीत्याह-नैष दोष इति ॥ क्षीरस्याप्यसहायत्वामावात् नानैकान्तिकत्वमित्याह-ननु क्षीराघ- पीति। अनैकान्तिकत्वं समाधत्ते-नैष दोष इति । यद्रपां यत्परिमाणां १. T, T' and P. मेतत् स्व ४. T, T' and P. भेदानङ्गी २. A omits हए ... लवे.ऽपि TM. भेदादनङ्गी ३. A. रादिवैचिन्र्यमिति ५. T, 'T1, TM and P न सहाय. ६. TM omits हति

449

मसमुतभाध्य्याखयानम् [भ. २. पा. १. सू. २४.

नायमालामनुभवति, तावत्येव त्वार्यते स्वौष्ण्यादिना दषिभावाय; यदि च स्वयं दधिभावशीलता न स्यात्, नैवौष्ण्यादिनापि बलाइधि- भावमापदेत; न हि वायुराकाशो वौष्ण्यदिना बलाइषिभावमापधते ; साधनसामडया च तस्य पूर्णता संपाधते। परिपूर्णशक्तिकं तु ब्रह्म । न तस्पान्येन केनचित्पूर्णता संपादयितव्या; श्रुतिश्व भवति- "न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्राभ्यधिकश्च दश्यते। परास्य सक्ति्विविधैव शयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्किया च।।" इति। 10 तस्मादेकस्यापि ब्रह्मणो विचितशक्तियोगात्क्षीरादिवद्विचित्रपरिणाम उपपथते।।

प्रकटार्थविवरणम्

परिणाममानीं शीरमनुभवति तां सयमेपि अनुभवस्येव, स्यपि कालस्य सहकारित्वे। असहायतयं नामाधिष्ठातुरद्दितत्वं क्षीर स्यास्तीस्यनैकान्तिकत्व- 16 मिति भावः। सर्वथा सहकारिरहितत्वं त्वसिद्म्, सामान्याउष्टादे: सहका- रित्वाभ्युप्रगमादिति द्रष्टव्यम् । ननु यदि श्षीरं कालवंशेन खयमेव दधि भवति किमिति तर्दपुष्णाद्यपेक्षेत्याशङथाह-त्वार्यते त्विति॥ ननु त्वरा शैघयम्: त्वा्यते शीरं दधिभावायोष्ण्यादिनेति किमित्येवं कल्प्यते! सीर संयमशकमेव, औष्ण्यादिना तु शर्क क्रियत इस्येतत् करान्र कल्प्यत इत्या- 20 शङयाह-यदि च स्वयमिति । नतु यद्यपि सीर सयं समर्थम्, तथापि तकम्सेपादिना य पुष्कलतां लममानं यथा द्धिविशेषं जनयति, तथा श्रहयणोऽपि कार्यविशेषजननाबा सहकार्यपेक्षा भविष्यतीत्याशङ्पाह-साधन- सामग्रया पेति।

१. TM. मात्र ३. A. खबमशकत कियण इत्येम १. A. लवमेन

$50

उपसंहारदर्शनाधिकरणम् ८.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

देव दिवदीप लोके॥। २-१-२५॥ स्यादेतत्-उपपद्यते क्षीरादीनामचेतनानामनपेक्ष्यापि बाहयां साधनं दध्यादिभाव: दृष्टत्वात्; चेतना: पुनः कुलालादयः साधनसामग्रीमपे- क्ष्यैव तस्मै तस्मै कार्याय प्रवर्तमाना दश्यन्ते; कथ ब्रह्म चेतनं सदस- 6 हायं प्रवर्तेतेति-देवादिवदिति बरूम :- यथा लोके देवा: पितर ऋषय इत्येवमादयो महापभावाश्चेतना अपि सन्तोऽनपेक्ष्येव किचिद्धाहं साध- नमैश्वर्यविशेषयोगादभिध्यानमात्रेण सत एव बहूनि नानासंस्थानानि शरीराणि प्रासादादीनि रथादीनि च निर्मिमाणा उपलभ्यन्ते, मन्त्रा- र्थवादेतिहासपुराणपामाण्यात्; तन्तुनाभश्च सत एव तन्तून्सजति ; 10 बलाका चान्तरेणैव शुक्ं गर्भ घसे; पध्मिनी चानपेक्ष्य किंचित्मस्थान- साधनं सरोन्तरात्सरोन्तरं प्रतिष्ठते-एवं चेतनमपि ब्रह्म अनपेक्ष्यैव बाहं साधनं स्वत एव जगत्स्क्ष्यति। स यदि ब्रयात्-य एते देवादयो 'ब्रह्मणो दृष्टान्ता उपाचास्ते दार्ष्टान्तिकेन ब्रह्मणा न समाना भवन्ति। शरीरमेव ह्राचेतनं देवादीनां शरीरान्तरादिविभृत्युत्पादन उपादानम्, 1b न तु चेतन आत्मा ; तन्तुनाभस्य च क्षुद्रतरजन्तुभक्षणाल्लाला कठिन-

प्रकटार्थविवरणम्

देवादिवदपि लोके।।

सूत्रनिरस्याशङ्कामाह-स्यादेतदिति ।। ब्रह्म न जगत्कारणम्, खाति- रिक्ताधिष्ठेयशून्यत्वात्, देवदत्तमान्रवदिति भावः। अनैकान्तिकत्वमाह- 20 देवादिवदिति ॥ लोक्यतेऽनेनेति लोकं शास्त्रम्, वृद्धव्यवहारक्। अपिशष्दादुदाहरणान्तरमाह - तन्तुनाभ इत्यादिना ॥ अधिष्ठेयशूल्य- स्वादिति हेतुर्देवादिषु न वर्तते, तत्तहेहस्याधिष्ठेयत्वात्; मतो नास्तयनैकान्ति- कत्वमित्याह-स यदि ज्यादित्यादिना ॥ अनैकान्तिकतवं समर्थबति-

१. T and Tr. अन शब्दा

461

अहमूतभाष्यव्यर्यनिम् [भ. २, पा.१. सू. २६.

माध्यम् तामापदयमाना तर्न्तुभवति; बलाका च स्तनयित्तुरवश्रवणाद्वर्भ घचते; पत्मिनी च चेतनप्रयृक्ता सत्यचेतनेनैव शरीरेण सरोन्तरास्सरोन्तरसुप- सर्पति, वल्लीव वृक्षम्, न तु स्यमेवाचेतना सरोन्तरोपसर्पणे ब्या- मियते; तस्मामैते ब्रह्मणो दष्टान्ता इति-तं प्रति श्रयात्-नायं दोष :; कुलालादिद्ष्टान्तवैलक्षण्यमाल्रस्य विवक्षितत्वादिति-यथा हि कुलाला- दीनां देवादीनां च समाने चेतनत्वे कुलालादय: कार्यारम्भे बाहां साधनमपेक्षन्ते, न देवादय :; तथा ब्रह्म चेतनमपि न बाहं साधन- मपेक्षिष्यत इत्येतावद्यं देवाधुदाहरणेन विवक्षामः। तस्माद्ययैकस्य 10 सामर्थ्ये हृष्टं तथा सर्वेषामेव भवितुमईतीति नास्त्येकान्त इत्यभिमाय:॥ कृत्स्न प्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥ २-१-२६॥

चेतनमेकमद्वितीयं ब्रह्म क्षीरादिवदेदवादिवचानपेक्ष्य वाहं साधनं स्यं परिणममानं जगतः कारणमिति स्थितम्: शास्त्रार्थपरिशुद्धये तु

15 प्रकटार्थविवरणम्

ते प्ति मृयादित्यादिना । देहस्य देहिना तादा्यापन्रत्वात् खशम्देन संगृदीतत्वात् तत्यतिरिक्तं मृद्दार्वाद्यधिष्ठेयं देवादीनां नास्तीत्यनैकान्तिकत्व- मिति भाष:।।

कत्लमस क्तिर्निरवयनत्वशब्दकोपो वा ।।

20 मशब्डापाकरणेन शास्रार्थस्य विवर्तवादस्य परिशुदये पुनराक्िपतीत्र्यः । निरवयवाद्लणो जगरसर्गे द्ुवन् समन्ययो विषय:। तस्य निरवयवस्य वेस्परिणाम:, कत्वरैव स्यादिति सौकिकन्यायेन विरोभोडसयुत नेति सम्ेदे 462

कत्तप्रसकत्यधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पुनराक्षिपति। कृत्स्नपसक्ति: कृत्स्स्य ब्रह्मण: कार्यरूपेण परिणामः पाप्नोति, निरवयवत्वात्-यदि ब्रह्म पृथिव्यादिवत्सावयवमभविष्यत्, ततोऽस्यैकदेशः पर्यणंस्यत्, एकदेशश्ावास्थास्यत; निरवयवं तु ब्रह्म श्रुतिभ्योऽवगम्यते-"निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्" 5 "दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः" "इदं महद्भृतमन- न्तमपारं विज्ञानघन एव" "स एष नेति नेत्यात्मा" "अस्थूलमनणु" इत्याद्याध्यः सर्वविशेषप्रतिपेधिर्नाभ्यः; ततश्चैकदेशपरिणामासंभवा- त्कृस्त्नपरिणामप्रसक्तौ सत्यां मूलोच्छेद: प्रमज्येत; द्रष्टव्यतोपदेशानर्थक्यं चापद्येत, अयत्नदष्टत्वात्कार्यस्य, तद्वयतिरिक्तस्य च ब्रह्मणोऽसंभवाद्; 10 अजत्वादिशब्दव्याकोपश्च। अथैतद्ोपपरिजिहीर्षया सावयवमेव ब्रह्मा- भ्युपगम्येत, तथापि ये निरवयवत्वस्य पतिपादकाः शब्दा उदाहतास्ते मकुप्येयुः; सावयवत्वे चानित्यत्वप्रसङ्ग इति-सर्वथायं पक्षो न घटयितुं शक्यत इत्याक्षिपति॥ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥२-१-२७। 15

तुशब्देनाक्षेपं परिहरति। न खल्वस्त्पक्षे किदप दोषोऽस्ति। प्रकटार्थविधरणभ् पूर्ववाद्याह-कृत्स्पसक्तिरिति ॥ व्यतिरेकमुखेन विवृणोति-यदि ब्रस्मेति॥ पर्यणंस्यत् परिणतमभविष्यत्। यदां चापरिणतं मूलभूतं म्रहम न विद्यते तदा "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्याधुपदेशोऽनर्थकः स्यादित्याह- 20 द्रष्टव्यतेति ॥ "अज आत्मा महान् ध्रुवः" इत्यादिशष्दानामपि प्रामाण्य- हानि: स्यास्, ब्रह्मण: कार्यमात्रत्वे सर्तीस्याह-अजत्वादीति।।"निरवयवस्व- शब्दकोंपो वा" इति सुत्रभागमवतारयति-अथैतदोषेत्यादिना।। श्ुतेस्तु शब्दमूलत्वाव् i सिद्धाग्तसूत्रं व्याचषे-तुशव्देनेत्यादिना ।। रत्मस्यैव तावद् 25

१. TM. बदा वा

458

वसमुतमाध्यव्यारयानम् [भ. २. पा. १. स.२७.

माण्यम् न तावत्कृस्तमसक्तिरस्ति: कुतः १ अुतेः-यथैव हि ब्रह्मणो जगदुत्पधि: भूयते, एवं विकारव्यतिरेकेणापि ब्रह्मणोऽवस्थानं भ्यते, पकृतिविकार- योर्भेदेन व्यपदेशात् "सेयं देवतैक्षत हन्ताइमिमास्तिस्रो देवता अनेन 5 जीवेनात्मनानुभविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति, "तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्िपादस्यामृतं दिवि।।" इति चैवंजातीयकात: तथा हृदयायतनत्ववचनात: सत्संपचिवचनान- यादे च कत्सं ब्रह्म कार्यभावेनोपयुक्तं स्यात, "सता सोम्य. वदा 10 संपम्नो भवति" इति सुषुप्तिगतं विशेषणमनुपपम स्याद्, विकरतेन म्रह्मणा नित्यसंपभ्नत्वादविकृतस्य च ब्रह्मणोऽभावात् : तथेन्द्रियगोच- रत्वभतिषेधात् ब्रह्मण: विकारस्य चेन्द्रियगोचरत्वोपपरे :; तस्ा- दस्त्यविकृतं ग्रहम। न च निरवयवत्वशब्दव्याकोपोऽस्ति, भृयमाणत्वादेव निरवयवत्वस्याप्यभ्युपगम्यमानत्वात: शब्दमूलं च ब्रह्म शब्दममाण- 15 कम्, नेन्द्रियादिपमाणकम् : तथ्यथाशव्दमभ्युपगन्तव्यम्; शब्दशोभय-

प्रकटार्थविवरणम्

प्हण: कार्यमाधापत्तिनांस्ति विकारव् भेदेन सरूपसन्धावभवणादित्र्य।

तवेन्द्रियेति । "यतो वाचो निवर्तन्ते । मप्राप्य मनसा सद " इत्यादिना 20 माणिष्द्रियगोघरत्वप्रतिषेभ्ोऽपि न सम्क्छेत, कार्यमार्न चेद् म्रझेलथ:। मसाउपूतिलिनेम्यों न तस्य कार्यभावापत्ति, तत्मादस्तयविकतं म्रष्ट; पथा तथ्य कार्यापतिनिर्वदति तथा साथयवत्वमम्युपगन्तव्यमिति माव:।नतु सावन-

यवत्वाविरोग्येब सावयवत्यनिद्यमिति भाव:। नतु निरमयवत्वाविरोषि 25 सानयवतवं काप्यडडम्। कय प्रतिपर्सु दम्यमिलाशडगड -- मष्दमू्ळं गेति।।

१- 4. गल्ववन्दा 454

कत्माप्रसक्त्धिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् मपि ब्रह्मण: प्रतिपादयति-अकृत्स्नमसक्तिं निरवयवत्वं च; लौकि का नामपि मणिमन्त्रषधिप्रभृतीनां देशकालनिमित्तवैचित्र्यवशाच्छक्तयो विरुद्धानेककार्यविषया दश्यन्ते; ता अपि तावभोपदेशमन्तरेण केवलेन तर्केणावगन्तुं शक्यन्ते-अस्य वस्तुन एतावत्य एतत्सहाया एतद्विषया 5 एतत्मयोजनाश्च शक्तय इति; किमुताचिन्त्यस्वनावस्य ब्रह्मणो रूपं चिना शब्देन न निरूप्येत; तथा चाहु: पौराणिका :- "अचिन्त्याः खल ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्।" इति। तस्माच्छन्दमूल एवातीन्द्रियार्थयाथात्म्याधिगमः। नतु शब्दे- 10 नापि न शक्यते विरुद्धोऽर्य: प्रत्याययितुम्-निरवयनं च ब्रह्म परिणमते न च कृत्स्मिति; यदि निरवयवं ब्रह्म स्यात्, नैव परिणमेत; अथ केन- चिदूपेण परिणमेत केनचिच्चावतिष्ठेतेति, रूपभेदकल्पनात्सावयवमेव मस- ज्येत ; क्रियाविषये हि "अतिरात्े षोडशिनं गृ्गाति" "नातिराले षोड- शिनं गृह्भाति" इत्येवंजातीयकार्या विरोधप्रतीतावपि विकल्पाश्रयण 15 विरोधपरिहारकारणं भवति, पुरुषतन्त्रत्वाच्चानुष्ठानस्य: इह तु विकल्पा- श्रयणेनापि न विरोधपरिहारः संभवति, अपुरुषतन्त्रत्वाद्वस्तुनः ; तस्पा- दुर्घटमेतदिति-नैष दोष:, अप्निद्याकल्पितरूपभेदाभ्युपगमाद् । प्रकटार्थविवरणम् किंपुनर्न्यायमाह- लौकिकानामपीति ।। प्रकृतिम्यः प्रत्यक्षउष्टपदार्य- 20 समावेभ्यः परं विलक्षणं यदाचार्याधुपदेशगम्यं तदचिम्त्यमु्यत इत्यर्थ:। इदानी निरवयवत्वाविरोधि यत्सावयवत्वं शब्दैकसमधिगम्यं ततस्फुटीकर्तु चोदमुन्भावयति-नतु शब्देनापीति ।। परिहरति-नैष दोष इति ।। अविद्यातमना जाव्परूपेण कल्पितस्य स्वीकृतस्य रूपविशेषस्य मायाविलक्षणस्य अ्हाणो ऽभ्युपगमाच्तत्कृतं सावयवत्वमित्यर्यः। यच्ोकं स्वीकृतं च्ेत् सावयवत्वं 20

१. A. न्याय तवाह ३. TM. तदपि त्यदुष्यते २. T and Ti. मायायुप

465

[न. २ पा. १. स.२७.

भाष्यम् न सविययाकरिपतेन रूपभेदेन सावयवं वस्तु संपधते ; न हि तिमिरोपहत- नयनेनानेक इव चन्द्रमा टश्यमानोऽनेक एव भवति ; अविद्याकल्पितेन य नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकृतात्मकेन तत्वान्यत्वाभ्याम- 5 निर्वचनीयेन ब्रह्म परिणामादिसर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते; पार- मार्थिकेन च रूपेण सर्वव्यवहारातीतमपरिणतमवतिष्ठते, वाचारम्भण- मातत्वाचाविद्याकल्पतस्य नामरूपभेदस्य-इति न निरवयवत्वं ब्रह्मण: कुप्यति; न चेयं परिणामश्ुतिः परिणामपतिपादनार्था, तत्मतिपचौ फलानवगमात : सर्वव्यव हारहीनब्रह्मात्मभावमतिपादनार्था 10 त्वेषा, तत्मतिपत्तिफ लावगमात्; "स एष नेति नेत्यात्मा" इत्युप- कम्याइ-"अभयं वै जनक मापोऽसि" इति ; तस्मादस्मत्पक्षे न कमिदपि दोपमसग्गोऽस्ति ।। प्रकटार्थविवरणम्

तर्हि निरवयवत्वव्याघात इति तत्राह-न सविद्याकल्पितेनेति॥ मिः 15 सावयवर्येन कि सिद्धमित्याशङ्धाइ-अविद्याकल्पितेन चेति ॥ ननु म संबन्धोऽपि निरवयवस्य न घटते: अतः संबन्धमम्युपगच्छता निर: वत्वव्याघात इत्याशङ्पाह- वाचारम्भणमात्रत्वाच्येति । मायारूपस्या- निर्याष्यत्वासत्संबन्धोऽप्यनिवाच्यों ने वस्तुनो निरवयवत्त्वं निरुणद्धीति

20 मिल्वं कि न स्याद्! कि मिध्यासावयवत्वपरिकल्पननेत्याशङ्याह- न वेयं परिणामसुतिरिति। परिनामस्याद्वितीयत्रह्मशेषत्वात् "नास- दासीयो सदासीव" "तम आसीद" इत्यादिसदसद्रिकसणमपश्ञसमर्पक-

१. TM. मिध्यावनय ३. A. मिम्याल . T, T1, and P omit

466

कत्लम्सकसधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणस्

भाष्यम् आत्मनि चैवं विचित्राश् हि॥ २-१-२८॥ अपि च नैवात्र विवदितव्यम्-कथमेकस्मिन्ब्रह्मणि स्वरूपानुप- मर्देनैयानेकाकारा सृष्टिः स्यादिति ; यत आत्मन्यप्येकस्मिन्खप्रहाशष स्वरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सष्टः पठयते-"न तत्न रथा न रथ- 5 योगा न पन्थानो भवन्त्यय रथान्सथयोगान्पथः सृजते" इत्यादिना ; लोंकेऽपि देवादिषु मायाव्यादिपु च स्वरूपानुपमर्देनेव विचित्रा हस्त्य- श्वादिसृष्टयो हश्यन्ते; तथैकस्मिअपि ब्रह्मणि स्वरूपानुपमर्देनैवानेका- कारा सृष्टिर्भविष्यतीति।।

स्वपक्षदोषाच्च॥ २-१-२९॥ 10

परेषामप्येष समानः स्वपक्षदोष :- प्रधानवादिनोऽपि हि निर- . वयवमपरिच्छिनं श्रव्दानिहीनं प्रधानं सावयवस्य परिष्छितस्य शब्दादिमतः कार्यस्य कारणमिति स्वपक्ष: ; तत्नापि कृत्स्नमसक्तिर्निर- वयवत्वात्मधानस्य प्राप्तोति, निरवयवत्वाभ्युपगमकोपो वा। ननु नैव तैनिरवयवं प्रधानमभ्युपगम्यते; सच्वरजस्तमांसि त्रयो गुणा :; तेषां 15 साम्यावस्था प्रधानम्: तैरेवावयवैस्त्सावयवमिति-नैवंजातीयकेन सावयवत्वेन पृकृतो दोषः परिहर्तु पार्यते, यतः सच्वरजस्तमसामप्ये- कैकस्य समानं निरवयवत्वम् एकैकमेव चेतरद्यानुग्ृहीतं सजातीयस्य प्रकटार्थविवरणम् आत्मनि चैवं विचित्राश्र हि॥ 20 स्वप्दष्टिनिदर्शननापि विवर्तवाद यवाम्युपगन्तव्य इत्याइ अपि चेत्यादिना। स्वपक्षदोषाच।। किश् कृत्लप्रसवत्यादिच्तोदं न सां्यादिमि: कर्तु शाक्यमिस्याह- परेषामपीत्यादिना।। ननु 'त्वं चोर:' इत्युक्त 'त्वमपि चोरः' इतिवन्मता- 25

457

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [न. २. पा. १. स. ३०.

भाष्यम्

त्सावयवत्व्रमेवेति चेत्-एवमप्यनित्यत्वादिदोपप्रसङ्गः । अथ शक्तय 5 एव कार्यवेचित्र्यसूचिता अवयवा इत्यभिनायः, तास्तु ब्रह्मवादिनोऽप्य- विशिष्टाः। तथा अणुवादिनोऽप्यणुरण्वन्तरेण संयुज्यमानो निरवय- वत्वाद्यदि कात्स्र्चेन संयुज्येत, ततः प्रथिमातुपपत्तेरणुमात्वत्वप्रसङ्ग :; अर्थकदेशेन संयुज्येत, तथापि निरवयवत्व्राभ्युपगमकोप इति- स्वपक्षेऽरपि समान एष दोष:। समानत्वाच्च नान्यतरस्मिनेव पक्ष उपक्षे- 10 प्व्यो भवति । परिहृतस्तु ब्रह्मवादिना रवपक्षे दोप:।।

सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॥ २-१-३०॥

एकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोगादुपपद्यते विचित्रो विकार- प्रपश्च इत्युक्तम् ; तत्पुनः कथमत्रगम्यते-विचित्रशक्तियुक्तं परं ब्रह्मेति; तदुच्यते-सर्वोपेता च तद्दशनात् । सर्वश्तियुक्ता च परा देवनेत्य- 15 भ्युपगन्तव्यम् ; कुतः१ तद्शनात्। तथा हि दशयति श्रुतिः सर्वशक्ति- प्रकटार्थवदरणम्

नुशालक्षणं निग्रहस्थानमित्याह-पण्हितं तु ब्रह्मवादिनेति ॥ यः स्वपक्षे मनागपि दोषं न परिहरति, केवलं परपक्ष एव प्रसञ्ञयति, तस्यैव निग्रहस्थानं प्रशिथिलमूल त्वापनयाय। प्रतिबन्दिनि[बन्दी भ्रहस्तु सदुत्तरमेवेति भावः॥

20 सर्वोपेता च तदर्शनाद्।।

सङ्गतिमाह-एकस्यापीति ॥ पूर्व मायाशक्तमत्वेन परिणामादिव्यध- हारास्पदत्वं संभवतीत्युक्तम्। इदानीं कार्यकेरणरहितस्य मायाशक्तिमत्व- मपि न संभवर्तीत्याशङ्कायां त्याख्यानायोपक्रमते-सर्वोपेता चेत्यादिना॥

१. TM. जनत्वलक्षगं निग्र २. T and T. प्रतिप.त A. ज्ञानं छलनिम्र Y. T, Ti and P. कारण २. T,Ti and P. प्रतिथिलं

458

सर्वोपेताधिकरणम् १०.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् योगं परस्या देवनाया :- "सर्वकर्मा सर्वकानः सर्वगन्धः सर्वरसः सवमिदमभ्चानोऽवाकयनादर:" "सत्यकायः सत्यसंकल्पः" "यः सर्वज्ञः सवीतत्" "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठनः" इत्येवंजातीयका ॥ 5

विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥२-१-३१॥ स्यादेतत-विकरणां परां देवना कास्ति शास्त्र-"अचसषुष्कम- श्रोवसवागय:" इत्यवंजातीयकम् कर्थ जा सर्वशकितक्ताि सती कार्यांन अभवेत्? देवदयी हि चेतना सबशकियुक्ता और सन्त आध्यात्मिक कार्वकरणसंपन्ना एव सस्ते तस्ते कायाय गभबन्त्रो हज्ञा- 10 यन्ते; कथं च "नेति नति" इति प्रतिपिद्धसवविशेषाया देवनायाः सर्वशक्तियोग: संभवेत्, इति चेत्-यवत्न वक्तव्यं तत्पुरस्तादेवों कम्; श्ृत्यवगाह्यमेव्रेदमनिगम्भीरं ब्रह्म न तकावगाहम्; न च यथेकस्य सामर्थ्ये दृष्टं तथान्यस्यापि सामर्थ्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्तीनि। प्रकटार्थविवरणम् 15 मायाशक्तिवह्मकिमद्गल्ल।समन्वयस्य किम् अशरीरस्य मायावित्वं न संभवतीति न्यायेन विरोधोऽस्त्युत नेति[नेति संशये] सशर्रीरस्ैव दवदत्तादे: माया- वित्वप्रसिद्धंरस्ति विरोध इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु-ब्रह्म न मार्यावि, अशरीरत्वात्, मुक्तवददित्यनुमानं न मानम्, विपक्षे बाधकाभाचान् अ्रति- प्रसद्गित्वाच्च; मायावशनैव सर्वशक्तियोंगं दर्शयति भुतिः । अनः श्रुति- 20 गम्यत्वादेव न विराध इति भावः॥। विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥

१. TM, रप्यसत ३. A. कारणं सशवीर २. T, P and T.M.add मायया बिवा न Ti and A add मा्यां बिना कारणं

453

ब्रह्म मुत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. १. सू. ३२.

भाष्यम्

प्रतिषिद्धसर्वविशेषस्यापि ब्रह्मणः सर्वशक्तियोगः संभवतीत्येतदप्य- विद्याकल्पित रूपभेदोपन्यासेनोक्तमेव। तथा च शास्त्रम्-"अपाणि- पादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः" इत्यकरणस्यापि 5 ब्रह्मण: सर्वसामर्थ्ययोगं दर्शयति॥

न प्रयोजनवच्वात् ॥२-१-३२॥

अन्यथा पुनश्चेतनकर्तृत्वं जगत आक्षिर्पा-न खलु चेतन: परमात्मेदं जर्गाद्धम्बं विरचयितुमईति; कृतःह पयोजनवत्वात्मतत्ती- नाम्। चेतनो हि लोके बुद्धिपूर्वकारी पुरुषः परवर्तमानो न मन्दोप- 10 कमामपि तावत्पव्ठत्तिमात्मपयोजनानुपयोगिनीमारभमाणो दष्टः: किसुव गुरुतरसंरम्भाम्; भवति च लोकप्रसिद्धयनुनादिनी श्रुति :- "न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व पियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वे मियं भवति" इति; गुरुतरसंरम्भा वेयं प्रतृत्ि :- यद्ुचावचमपञ्चं जग- दविम्बं विरचयितव्यम्; यदीयमपि पतविश्षेतनस्य परमात्मन आस्म- 16 प्रयोजनोपयोगिनी परिकल्प्येत, परितृत्षत्वं परमात्मनः श्रृयमाण

प्रकटार्थविवरणम्

न पयोजनवर्वात्।।

पूर्वत् कार्यकरणरहितस्यापि मायाशक्तिमत्वप्रदर्शनेन विरोध: परिह्तः। इदानीं शक्तिविषयप्रयांजनाभावात् विरोध इत्याह-अन्यथा पुनरिति।। 20 लौकिकश्यापि मायाषिनों द्रव्यादिप्राप्तये हस्त्यादिप्रदर्शकत्वम्; ब्रह्मणस्तु प्रयाज नशूव्यत्वान्माययापि न स्पृरत्वमित्यर्थः। नतु या वेतनप्रतुसि: सा प्रयोजनोद्दंशनति नियमश्रत् तर्हयस्तु परमात्मनोर्ऽप किशिपयोजनमिस्या- शङपार-यदीयमपीति ॥ न केवलमापतकामश्रुतिविरोधः; प्रापेऽपि सहि- 460

प्रयोजनवत्वाधिकरणम् ११./ प्कटार्थविवरणम्

भाष्यम. बाध्येत; प्रयोजनाभावे वा प्रवृत्यभावोऽपि स्यात्; अथ चेतनोऽपि सन्ुन्मत्तो बुद्धयपराधादन्तरेणैवरात्मपयोजनं प्रवतमानो दृष्टः, तथा परमात्मापि प्रवर्तिष्यन इत्युच्येत-तथा सति सर्वजत्वं परमात्मनः श्रयमाणं बाध्येत; तस्मादश्िष्ट चेतनात्स्टिरिति।। लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्॥ २-१-३३॥

तुशव्देनाक्षेपं परिहरति; यथा लोके कस्यचिदाप्ैपणस्य राजो राजामात्यस्य वा व्यतिरिक्तं किंचित्मयोजनमनभिसंधाय केवलं लीला- रूपा: परतृतयः करीडातिह्वारेषु भवन्ति; यथा चोच्छासपश्वासादयो- जनभिसंधाय बाहयं किित्पयोअनं स्वभावादेव संभवन्ति; एवमीश्वर- 10 स्याप्यनपेक्ष्य किचित्मयोजनान्तरं स्वभावादेव केवलं लीलारूपा पतृत्तिभविष्यति; न हीश्वरस्य प्रयोजनान्तरं निरुष्यमाणं न्यायतः प्रकटार्थविवरणम् समये स्वप्योजनार्भावे वदाविदप्वृत्ति: स्यादित्याह-प्रयोजनाभावे वेति॥ ननु बुद्धिपूर्वकसृष्टे: प्रयोजनान्वेर्षणं स्यात्; न त्वियं बुद्धिपूर्वेत्याशङ्कय दूषयति-चेतनोऽपीत्यादिना ।। 15

लोकवचु लीलाकैवल्यम्। अनैकान्तिकत्वाभिधानेन परिहरति-लोकवस्विति ॥ कि या बुद्धि- पूर्वकारिगः प्रवृत्ति: सा खप्रयोजनोद्देशेनेति व्याततिः, कि वा प्रयोजनांइंशेन? प्रथमे सुख तिशयप्राप्तिनिमित्तहास्यादिपवृत्तावनेकान्तः, कारुण्यप्रतृता च। द्वितीयेऽसिद्धि:, पूर्वकल्पोपार्जिताउप्टान जीवानां फलदानाय सृष्टिकारणा- 20 दिति भाव:। व्यभिचारखलान्तरमाह-यथा चेति ॥ खभावादेवेति॥

स्वाभाव्यादेव लीलातुत्या सृष्टभाशिभविष्यतीत्यर्थः। नन्वीश्वरस्य वा विपरीतः

१. T and A omit भावे ... प्रयोजना २. Th aud A. स्वभावात् २. A. पेक्षणं

461

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. २.पा. १. स. ३३.

भाष्यम् श्रुतितो वा संभवति; न च स्वभावः पर्यनुयोकुं शक्यते। यद्यप्यस्माक- मियं जगद्विम्बविरचना गुरुतरसंरम्भेवाभानि, नथापि परमेश्वरस्य 5 लीलैव केवलेयम्, अपरिमिनशक्तित्वात्। यदि नाम लोके लील।खपि किंचित्मूक्ष्मं प्रयोजनमुत्परेक्ष्येत तर्थापि नैवात किचित्पयोजनमुत्परेक्षितुं शक्यते, आप्तकानश्चुनेः। नाप्यप्रवृत्तिरुन्पत्तप्रवृत्तिवा, सृष्टिशुनेः, सव- ज्ञश्जुनेश्। न चेयं परमार्थविषया सृष्टिश्ुतिः; अिव्याकल्पितनामरूप-

10 तव्यम्।। वैषम्यनैघण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति॥ २-१-३४॥ पुनश्च जगज्जन्मादिहे तुत्वमीश्वरस्याक्षिप्यते, स्थूणानिखननन्यायेन पतिज्ञातस्यार्थस्य दृढीकरणाय। नेश्वरो जगतः कारणमुपपद्यते; कुतः? 15 प्रकटार्थिवरणम् सभाव: कि न स्यादित्याशङ्कयाह-न च स्वभाव इति ॥ सृष्टयादिकर्तृ- त्वाभावे नेश्वरशब्दार्थ: परिपूर्णः स्यादिति भावः। यश्चोक्तं गुरतरसंरम्भेयं जगद्विरचना नें स्वप्रयोजनाभावे भवितुमर्हतीति तत्राह-यद्यप्यस्पाकमिति। ननु कुमाराणां लीलापि किश्ित्प्रयोजनमुद्दिश्य भवति; तथा सृष्टिरपि 20 लीला चेत् किश्चित्ययोजनमनुमीयतामित्याशङ्कयाह-यदि नामेति।। नन्वापकामश्रुतिविरोधात् प्रयोजनातुमानं न घटते चेत् तर्हि नास्त्येव सृष्टौ प्रंवृत्ति:, उन्मत्तप्रवृत्तिर्वेत्याशङ्याह-नापीति। ताि सृष्टिश्रुतिपामाण्यादेव स्वप्रयोजनं किश्ित्कल्प्यतामित्याशङ्कयाह-न चेयमिति। वैषम्यनैधृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति॥ 25 संबग्धमाह-पुनश्वेति॥ यदि सवप्रयांजनाभावेऽपि जीवानां फलदानाय स्ष्टत्वम, तहिं सर्वेषां समं सुखमेव दद्यात् वैषम्यनैधृण्यविरुद्धमिति भाव:।

१. T omits न स्वप्रयोजना २. A omits प्रवृत्तिरुन्मच

462

वैषम्यनैर्धृण्याधिकरणम् १२.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वैषम्यनैधृण्यप्रसुङ्गात्-कांशिदत्यन्तसुखभाजः करोति देवादीन, कांश्चिदत्यन्तदुःखभाजः पश्वादीन, कांशचिन्मध्यमभोगभाजो मनुष्या- दीन्-इत्यंनं विषमां सष्टि निर्मिमाणस्येश्वरस्य पृथग्जनस्येव रागद्वेषो- पपत्तेः श्रुतिस्मृत्यवधारितस्वच्छत्वादीश्वर स्वभावविलोप: प्रसज्येन; तथा 5 खलजनैरपि जुगुप्सितं निर्धणत्वमतिक्रूरत्वं दुःखयोगविधानात्सर्वपजोप- संहाराच्च प्रसज्येत ; तस्माद्विषम्यनर्धण्यपसङ्गान्नेश्वरः कारणमित्येवं पाप्ते त्रूम :- वैषम्यनैर्घण्ये नेश्वरम प्रसज्येने; कस्मात् १ सापेक्षत्वाद्। यदि हि निर्पेक्ष: केवल ईश्वरो विषमां सष्टिं निर्मिमीते, स्यानामेतौ दोषों 10 वैषम्यं नैघृण्यं च; न तु निरपेक्षस्य निर्मातृत्वमस्ति ; सापेक्षो हीश्वरो विषमां सृष्टिं निर्मिमीने; किमपेक्षत इनि चेत्-धर्माधर्मावपेक्षत इति वदाम :; अतः सृज्यमानपाणिधर्माधर्मापेक्षा विषमा सष्टिरिति नाय- मीश्वरस्यापराधः; ईश्वरस्तु पर्जन्यवड्ष्टव्य :- पथा हि पजन्गो व्रोहि- यवादिसष्ट साधारणं कारणं भवति, व्रीहियवानि वैषम्ये तु तत्तद्वीजगता- 15 न्येवासाधारणानि सामथ्यानि कारणानि भवन्ति, एवमीश्वरो देवमनु- व्यादिसष्टो साधारणं कारणं भवति ; देवमनुष्यादिवेषम्ये तु तत्तज्जीव- गतान्येवासाधारणानि कर्माणि कारणानि भवन्ति ; एवमीश्वरः सापे-

प्रकटार्थविघरणम

पृथग्जनम्येव प्राकृतजनस्यवत्यर्थः। रागादिविधुरबल्मसमन्वयो वैपसकारी 20 दृष्ट इति न्यायन विरुध्यते न वेनि सन्हेहे-ईश्वरा रागादिमान्, वैष- ग्यादिन लात, दंवदत्तवत् इत्यतुमानस्य प्रामाण्याद्विरुध्यत इनि दूर्व: पक्षः।। सिद्धान्नव्देन सूयं योजयति - वैषम्यनेधृण्ये नेश्वरस्यत्यादिना॥ एप ह्रंवश्वर: माकनर्मसंस्कारानुसारेण नें पुरुषं शोभनं कर्म कारयनि, यमुत ऊध्व नेतु मिच्छतीत्यर्थः । पुण्यः शोभनफलभाग्भवतीत्यर्थः॥ 25

१. T. जनस्पेवेत्यर्थ: १. T,T1, P and TM. तत्पुरुष २. 1M and A. दुषटः Y. T:,P, TM and A. मृर्ध्वे

463

व्रह्मसत्नभाष्यव्यारूयानम् [ब. २.पा. १. सु. ३५.

भाष्यम् क्षत्वान वैषम्यनैधृण्याभ्यां दुष्यति। कयं पुनरवगम्यते सापेक्ष ईश्वरो नीचमध्यमोच्तमं संसारं निर्मिमीत इति ? तथा हि दर्शयति श्रुति :- "एष ह्वेव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष 5 उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते" इति, "पुण्यो वे पुण्येन कर्मणा भवति पाप: पापेन" इति च; स्मृतिरपि प्राणिकर्मविशेषा- पेक्षमेवेश्वरस्यानुग्रहीतृत्वं निग्रहीतृत्वं च दर्शयति-"ये यथा माँ पप- दयन्ते तांस्तथैव भजाम्यह्म्" इत्येवंजातीयका ॥

न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॥२-१-३५॥

10 "सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इति प्राक्सष्टेरवि- भागावधारणाभ्नास्ति कर्म, यदपेक्ष्य विषमा सष्टिः स्यात् ; सष्टयुत्तर- कालं हि शरीरादिविभागापेक्षं कर्म, कर्मापेक्षत्र शरीरादिविभाग :- इतीतरेतराश्रयत्वं प्रसज्येत; अतो विभागादूर्ध्वे कर्मापेक्ष ईश्वरः प्रवर्ततां नाम; प्राग्विभागा्द्वचित्रयनिमित्तस्य कर्मणोडभावासतुल्येवाद्या 15 सृष्टिः प्राप्नोतीति चेत्, नैष दोष :; अनादित्वात्संसारस्य; भवेदेष दोष: यद्यादिमान्संसार: स्यात ; अनादौ तु संसारे बीजाक्ुर वद्धेतुहेतुमददावे न कर्मणः सर्गवैषम्यस्य च पत्टत्तिर्न विरुध्यते॥

प्रकटार्थविवरणम् न कर्माविभागादिति चेभानादित्वाद्।। 20 राजादियत्कर्मानुसारेण विषमं फलं प्रयच्छतोऽपि नास्ति दोष इत्युक्तम्। तदेव प्रथमसर्गे न संभवतींस्याह-सदेव सोम्येदमित्यादिना॥ इतरेतराश्र- यत्वपरिहवारार्थमाद्या सृष्टिः समानैव वक्तव्येत्याह-अतो विभागादृर्ध्व- मिति ।। अनादित्वेनेतरेतराश्रयत्वं परिहिरति-नैष दोष इत्यादिना ।।

464

वैषम्यनैर्धृण्याधिकरणम् १२.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् कथ पुनरवगम्यते अनादिरेष संसार इति! अत उच्तरं पठति-

उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च॥ २-१-३६॥

उपपद्यते च संसारस्यानादित्वम्-आदिमच्चे हि संसारस्याकस्मा- 10 प्रसक्कश्, सुखदुःखादिवैषम्यस्य निर्निमित्तत्वात्: न चेश्वरो वैषम्यहेतुरित्यु- क्तम् ; न चाविद्या केवला वैषम्यस्य कारणम्, एकरूपत्वात्; रागादिल्लेश- वासनाक्षिप्तकर्मापेक्षा त्वविद्या वैषम्यकरी स्यात् न च कर्म अन्तरेण शरीरं संभवति, न च शरीरमन्तरेण कर्म संभवतीति-इतरेतराश्रयत्वमसङ्ग: अनादित्वे तु बीजाहुरन्यायेनोपपतेर्न कश्रिदोषो भवति। उपलभ्यते 10 च संसारस्यानादित्वं श्रुतिम्मृत्योः । श्रुतौ तावत् "अनेन जीवेनात्मना" इति सर्गपरमुखे शारीरमात्मानं जीवशब्देन पाणधारणनिमित्तेनाभिळ- प्रकटार्थविवरणम्

अविभागावधारणमपि विभागानभिव्यकत्यमिप्रायं द्रष्टव्यम्।। अनादित्वप्रपञ्चनाय पृष्छति-कथं पुनरिति ॥ 15

उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च।।

नतु निर्निमित्तत्वमसिद्धम्, ईश्वरम्य निमित्तत्वादित्याशङ्कपाह-न चेश्वर इति ॥ तर्ह्यविद्या सुखादिवैषम्ये हेतुरस्तु; किं कल्पान्तरीयकर्मणेत्याशङ्कयाह- न चाविद्येति। जाड्यमात्रैकरूपत्वादित्यर्थः । कथ तर्हि संसारकारण- मित्याशङ्गयाह-रागादीति । रागादीनां क्रेशानां वासनाभि: प्रापितानि यानि कर्माणि नत्सदकृतैवाविद्या संसारवैषम्यहंतुरित्यर्थः। स्वैरेवेतरेतराश्रयत्व परिहाराय प्रवादानादित्वमभ्युपगन्तव्यमित्याह-न च कर्मान्तरेणेति ।। सूत्रावयवस्थार्थमाह-उपलभ्यने चेत्यादिना । ननु भाविवृ्त्त्याश्रयणे-

2. T. Ti and P. विभागसाधारणं २.T,T' and TM. कृततव्र

465

लहामूत्रभाष्यव्याख्यानम् [न. २. पा. १. सु. ३७.

भाष्यम्

पञ्ननादि: संसार इति दर्शयति; आदिमच्वे तु प्रागनवधारितमाणः सन् कथं प्राणधारणनिमित्तेन जीवशब्देन सर्गप्रमुखेऽभिलप्येत! न च धारयिष्यतीत्यतोऽभिलप्येत-अनागताद्धि संबन्धादतीतः संबन्धो 5 बलवान्भवति, अभिनिष्पन्रत्वाद; "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्व- मकल्पयत्" इति च मन्त्रवर्णः पूर्वकल्पसद्भावं दर्शयति। स्मृतावप्य- नादित्वं संसारस्योपलभ्यते-"न रूपमस्येह तथोपळभ्यते नान्तो न चादिन च संप्रतिष्ठा" इति ; पुराणे चातीतानागतानां च कल्पाना न परिमाणमस्तीति स्थापितम्।।

10 सर्वधर्मोपपत्तेश्र ॥। २-१-३७।

चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेत्यस्मिन्नवधारिते वेढ़ायें परै- रुप क्षिप्तान्विलक्षणत्वादीन्दोषान्पयहार्षीदाचार्य :; इदानीं परपक्षमति षेधप्रधानं प्रकरणं प्रारिप्समान: स्वपक्षपरिग्रह प्रधानं प्रकरणमुपसंहरति। यस्मादस्मिन्ब्रह्मणि कारणे परिगृद्यमाणे प्रदर्शितेन प्रकारेण सर्वे कारण-

15 प्रकटार्थविवरणम् नापि जीवशब्दो भविष्यतीत्याशङ्याह-न च धारयिष्यतीति ।। मस्य संसारवृक्षस्य रूपं तथामायामयं नोपलभ्यते प्राकृतैःः नान्तोऽवसानं न चादिरन च संप्रतिष्ठा मध्यमित्यर्थः ।

सर्वधर्मोपपत्तेश्र ।।

20 वृत्तानुषादपूर्वकं संबन्धमाह-चेतनं ब्रह्मेत्यादिना । निरगुणाद्वल्मणो जगत्सर्गे श्रुवन समन्वयो विषयः । तस्य कि सगुणमेवोपादानमिति लौफिक- न्यायेन विरोधोऽस्त्युत नास्तीति संशये पकरसत्वाय[त्वात्] ब्रह्मणः अस्तीति

१.T,T1,and P. प्राक्तु तैः ३. T,Ti, and 1'. वदन् २. TM omits निर्गुण ...... सगुणमेवो

466

सर्वधर्मोपपस्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

धर्मा उपपदधन्ते "सर्वझं सर्वशक्ति महामायं च ब्रह्म" इति, तस्मादन- तिशङ्डनीयमिदमौपनिषदं दर्शनमिति।

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्ूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये 5 द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: गाद:

प्रकटार्थविवरणम्

पूर्व: पक्षः। सिद्धान्तस्तु यद्यपि स्वतोऽखण्डैकरसं ब्रह्म, तथापि मायाप्रति- विम्बितस्य सर्वकारणधर्मोपपतेः न कोऽपि ब्रह्मणि वेदान्तसमन्वयस्य विरोध: शङ्कनीय इति ॥ 10

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्ये द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथम: पादः

$67

अथ द्वितीय: पाद:

यद्यपीदं वेदान्तवाक्यानामैदंपर्ये निरूपयितुं शासतरं प्रतुम्, न तर्कशाख्वत्केवळाभिर्युक्तिभि: कंचित्सिद्धान्तं साधयितुं दूषयितुं वा पशुचम्, तथापि वेदान्तवाक्यानि व्याचक्षाणैः सम्यग्दर्शनप्रतिपक्ष- 5 भूतानि सांख्यादिदर्शनानि निराकरणीयानीति तदर्थः परः पाद: पवर्तते। वेदान्तार्थनिर्णयस्य च सम्यगदर्शनार्थत्वात्तननिर्णयेन स्पक्ष- स्थापनं मथमं कृतम्: तज्यभ्याहतं परपक्षमत्याख्यानादिति। नन्ु सुपुकूणां मोक्षसाधनत्वेन सम्यगदर्शननिरूपणाय सपक्षस्थापनमेव केवलं कर्ते युक्तम्: कि परपक्षनिराकरणेन परविदेषकारणेन! वाढमेवम्;

10 प्रकटार्थविवरणम्

अतिक्रान्तेन पादेन समन्वये वादिभिरद्वाविता दोषा: परिहता: । इदानी परपक्षाणां भ्रान्तिमूलत्वमुपपाद्यितुं पर: पाद आरभ्यते। ननु ब्रह्मणि वेदान्तानां तास्पर्थमेव निरूपणीयम्; किमिद्मकाण्डे पक्षान्तरखण्डनताण्डव- 15 मित्याशङ्याह-यद्यपीदमिति ॥ प्रतिपक्षप्रतिक्षेपमन्तरेण स्वपक्षावधारणा- नुपपत्तेः, परपक्षखण्डनं मण्डनमंवोइण्डपण्डितानामित्यर्थ:। तर्दि प्रथम पर- पक्षापाकरणमेव कि नाकारीत्याशङ्याह-वेदान्तार्थनिर्णयस्य चेति।। परपक्षापाकरणे तत्र प्रदवेषस्यावर्जनीयरवात् न भेयोडर्यिनां बिरकानां तत्र प्रवुत्तिषृत्तेत्यांशह्याह-ननु ममृक्षणामिति । परपक्षापाकरणे विद्रेष: 20 प्रगनेतीस्येतत् सत्यम्; तथापीदंमेव सव्यग्ज्ञानमित्यवधारणाय वीतरागेणापि परपक्षापाकरणं करणीयमंव विद्धेषभनालम्प्येत्याह-बाढमेवेति [मेवमिति]।।

१.T,T and A. भूयोडर्यिना ३. T, T1, TM and A. विद्ेषमालम्ब्य २. TM and A omit आश्क्य

468

रचनातुपपत्वीधिकरणम् १.] पकटार्यविवरणम्

भाष्यम् तथापि महाजनपरिगृहीतानि महान्ति सांख्यादितन्त्राणि सम्यददशे नापदेशेन पतृत्तान्युपलभ्य भवेत्केषांचिन्मन्दमतीनाम्-एतान्यपि सम्य- उदर्शनायोपादेयानि-इत्यपेक्षा, तथा युक्तिगाढत्वसंभवेन सर्वज्ञभाषि- तत्वाच श्रद्धा च तेषु-इत्यतस्तदसारतोपपादनाय पयत्यते। ननु 5 "ईक्षतेर्नाशब्दम्" "कामाच नानुमानापेक्षा" "एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः" इति च पूर्वतापि सांख्यादिपक्षप्रतिक्षेप: कृतः; कि पुनः कृतकरणेनेति। तदुच्यते-सांख्यादयः स्वपक्षस्थाप- नाय वेदान्तवाक्यान्यप्युदाहृत्य स्वपक्षानुगुण्येनैव योजयन्तो व्याचक्षते, तेषां यद्वयाख्यानं तद्वयारयानाभासम्, न सम्यग्व्याखयानम्-इत्ये- 10 तावत्पूर्वे कृतम् : इह तु वाक्यनिरपेक्ष: स्वतन्त्रस्तधुक्तिमतिषेध: क्रियत इत्येष विशेष: ।। रचनानुपपत्तेश्र नानुमानम्॥ २-२-१॥ तत्न सांख्या मन्यन्ते-यथा घटशरावादयो भेदा मृदात्मतयान्वीय- माना मृदात्मकसामान्यपूर्वका लोके दष्टा:, तथा सर्व एव बाह्ाध्या- 15 त्मिका भेदा: सुखदुःखमोहात्मतयान्वीयमाना: सुखदुःखमोहात्मक- सामान्यपूर्वका भवितुमईन्ति; यत्सुखदु:खमोहात्मकं सामान्यं तत् त्रिगुणं प्रकटार्थविवरणम् पौनरुक्त्यमाशङ्कय समाधसे-नन्वीक्षतेरित्यादिना ॥ रचनानुपपत्तेश्र नानुमानम्।। 20 एवं तावत्पादारम्भमुपपाद्य पूर्वपक्षमाह-तत्र सांखया इत्यादिना। विमता मावा: सुखदुःसमोहसामान्यप्रकृतिका, तदन्धितत्वात्, ये यदन्वि- तास्तं तत्प्रकृतिका:, यथा मृदन्विता घटादयो मुत्कृतिका इत्यर्थ:। पतावता कथं प्रधानसिद्धिरित्याशङ्कपाड - यदिति । सुजसामान्यं सस्वम् ; दुःखसामान्यं रजा, मोहसामान्यं तम इति सुखदुःखमोह- 25 १. T, T' and P. मा्व:

469

[भ. २ पा. २ सु. १

भाष्यम् प्रधानं मृद्ृदचेतनं चेतनस्य पुरुषस्यार्थे साधयितुं स्वभावेनैव विचित्रेण विकारात्मना "पवर्तत इति। तथा परिमाणादिभिरपि लिड्गैस्तदेव प्रधानमनुभिमते।। 5 तत्न वदाम :- यदि दष्टान्तवलेनैवैतभिरूप्येत, नाचेतनं लोके चेतनानधिष्ठितं स्वतन्त्रं किंचिद्विशिष्टपुरुषार्थनिर्वर्तनसमर्थान्विकारान्विर- चयत् दृष्टम्; गेहमासादशयनासनविहारभूम्यादयो हि लोके प्रज्ञावद्ि: शिल्पिभिर्यथाकालं सुखदुःखमाप्तिपरिहारयोग्या रचिता दश्यन्ते;

प्रकटार्थविवरणम् 10 सामान्यप्रकृतिकर्वे साधिते त्रिगुणं प्रधानं सिध्यतीस्यर्थः। अचेतनं कार्ये रष्ट्रा- कारणमव्यचेतनमनुमीयत इस्याह-मृद्धदचेतनमिति ॥ किमर्थ तत्परिणमते कंथं वेत्याशङ्याह-पुरुषस्येति । अनुमानान्तरमाह-तथा परिमार्णादिभि- रपीति॥ विमतं कार्यमतिभकैकप्रकृतिकम्, परिमितत्वात्, अङुरादिवत्। यदि शब्दादीनां[आादिशम्दरादिदानी]कारणशक्तितः कार्यस्य प्रवुत्तेरदर्शनाम्महदादि- 15 कार्यप्रवृत्िरपि कारणशकितो भवितुमदृति; तब शकतिमत्प्रधानम्। तथा कार्याद्विभकस्येदानी कारणस्य दर्शनान्महदादिकार्यदृपि विभक्त कारणं वक- व्यम्, तस्पधानम्। तथा नानारूपाणां सुष: प्रागिदानीं केचिदविभागदर्शना. म्महदादीनामपि कचिद्विभागो वक्तव्य:, तत्प्रधानमित्येतरसर्वे गृहाते; तदुकतम्- "भेदानां परिमाणात् समन्त्रयात् शकितः प्रयुरेक्ष। 20

तसात् प्रधानवादस्य प्रमाणमूलत्वादर्थाचेन चेतने समन्वयो विरध्यत इति पूर्ष: पक्ष:॥ सिद्धान्तमाह-तत्र वदाम इत्यादिना ॥ यदि उष्टाम्तवलेन त्या लतन्त्रमचचेतनं कारणं निरुप्बते, न तर्हि तभिरूपधितुं शक्यते। लतन्नस्या

१. TM. परिणिणमते ५. A. दर्शन महत् 2. A omits कथं वा ६. T, TM and A omit कचित् .. .. मपि १. A. परिणामादि- ७. T. मूलतादत उक्केन Y. A. थफिक ८. TM omit निरूप्यते न तर्हि तत्

470

रचनानुपपत्यधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तथेदं जगदखिलं पृथिव्यादि नानाकर्मफलोपभोगयोग्यं बाह्यम्, आध्यात्मिकं च शरीरादि नानाजात्यन्वितं प्रतिनियतावचव्रविन्यास मनेककर्मफलानुभवाधिष्ठानं दश्यमान मज्ञावन्भिः संभाविततमैः शिल्पि- भिर्मनसाप्याळोचयितुमशकर्य सत् कथमचेतनं प्रधानं रचयेत्१ लोष्ट- 5 पाषाणादिष्वदष्टत्वात्; मृदादिष्वपि कुम्भकारादधिष्ठितेषु विशिष्टा-

न च मृदाधुपादानस्वरूपव्यपाश्रयेणैव धर्मेण मूलकारणमवधारणीयम्, न वाहाकुम्भकारादिव्यपाश्रयेण-इति किंचिभियामकमस्ति। न चैंवं सति किंचिद्विरुष्यते, प्रत्युत श्षुतिरनुगह्मते, चेतनकारणसमर्पणाद्। 10

प्रकटार्थविवरणम्

चेतनस्य विचित्रकार्यरचनाया अडष्टत्वादित्यर्थ:। प्रयोगश्-विमतं न स्वतन्त्रा- चेतननिर्मितम्', विचिन्न कार्यत्वात्, प्रासादादिवत्; तथा परपरिकल्पितं प्रधानंन खतन्त्रं जगत्कारणम्, केवलाचेतनत्वात्, मृन्मान्रवत् ; तथा इदं जगत् विशिष्ट- बुद्धिमत्कतृंपूर्वकम्, विशिष्टरचनात्वात्, प्रासादादिवत् इति। किश्च पराभिमत- 15 मपि प्रधानं विशिष्टचेतनाधिष्ठितं सकार्यायालम्, अचेतनत्वात्, मृदादिवदि- स्वाह-मृंदादिष्विति। ननु लोके कार्येष्यमुगतस्य मृदादेरुपादानत्वदर्शनात् जगस्यनुगतमचेतनमात्रमुपादानमनुमीयते; तेता धर्मिभ्राहकप्रमाणवाध इस्या- शङ्याह-न च मृदाधुपादानेति॥ अनुगतत्वेन मृदादेरुपादानत्वं डष्टम्, तदव ग्राह्यम् ; चेतनाधिष्ठितत्वेन यंहषटं तन्न प्राह्यम्-इत्यत्र कोशपानमेव शरणम्। 20

नतु दष्टाम्ते यहुषटं तस्य सर्वस्य दार्श्ान्तिकेऽप्यापादनमुत्कर्षसमा जाति:, यथा कुतकत्वात् घटवदनित्य: शब्द इत्युक्क्े घटवत्सावयवोऽपि स्यादिति, तन्राह-न चैवं सतीति।। प्रमाणाम्तरविरोधात् भवेसतद्सदुत्तरम्; नेह कचित्

१. A. निमित्त ४. T. यहू शान्तं न २. A. मृणद्यपीति 4. T, T1, P and TM add a ३. TM and A. अतो ६. A. भताह

471

[अ. २. पा. २. सु. १.

भाष्यम्

अतो रचनानुपपचंश्र हेतोर्नाचेतनं जगत्कारणमनुमातव्यं भवति। अन्वयाद्यनुपपत्तेश्रेति चशब्देन हेतोरसिद्धिं समुच्चिनोति। न हि वाह्या- ध्यात्मिकानां भेदानां सुखदुःखमोहात्मकतयान्वय उपपद्यते, सुखादीनां 5 चान्तरत्वप्रतीतेः, शब्दादीनां चातद्रपत्वप्रतीतेः, तन्निमित्तत्वमतीतेश्व, शब्दाद्यविशेषेऽपि च भावनाविशेषात्सुखादिविशेषोपलब्धेः । तथा परिमितानां मेदानां मूलाबुरादीनां संसर्गपूर्वकत्वं दृष्ट्ा वाहयाध्यात्मि- कानां भेदानां परिमितत्वात्ससर्गपूर्वकत्वमनुमिमानस्य सत्वरजस्तम-

प्रकटार्थविवरणम्

10 बाधकमस्ति, वैपरीत्यं।रीस्येन]च; श्रुत्यनुगुणत्वं लभ्यत इत्यर्थ:। यस्मात् श्रुत्यतु. ग्रृहीतब हुनरानुमानविरांधात् न स्वतन्त्रा चेतनस्य कार्यान्तरं नोपपनीपद्यते अत इत्युपसंहार:। सौत्रचकारस्यार्थमाह-अन्वयादिति । सुखादीनामान्तरत्वात् शब्दादीन। च बाह्यत्वप्रतीतेः सुखाद्यन्वयो भावानामसिद्ध इत्यर्थः । किश्ञ शब्दादीनां सुखादिनिमित्तत्वप्रतीते: निमित्तनैमित्तिकयोश्च भेदम्य प्रसिद्ध- 15 त्वान् शब्दादीनां सुखोद्यात्मकत्वमित्याह-तन्निमित्तत्वपतीतेश्चेति ॥ किश् शब्दादीनां सुखाद्यात्मकत्व्रे सर्वेषां साधारण: सुखादिप्रतिभास: स्यात्; न चास्ति: 'पुत्रस्ते जातः' इस्यादिशब्दश्रवणे पितुः सुखदर्शनात्, तच्छशोः दुःखदर्शनादित्याह-शब्दाद्यविशेषेपि चेति ॥ एवमाद्यहेतुं निराकृत्य द्वितीयहेतुं निराकरोति-तथा परिमितानामिति । संसर्गशब्द्ेनानुगतं 20 लक्ष्यते ; देशेन परिच्छिन्नत्वं इस्तादिपरिमित [मितत्वं] परिमाणयोग्यत्वं वा। यदि परिमितत्वम्, तदा भागासिद्धि:, आफाशादे: तदभावात् : यदि परिगणि- तत्वं वस्तुतो भिन्नत्वं वा, तदा प्रधानपुरुषेष्वनैकान्तिक [कत्वम्] इति भावः। यश्ञ परिशिष्टं हेत्वन्तरं तेनैकॅवस्तुप्रकृतिकत्वं चेत् साध्यम्, तदा सिद्धसाध-

१. TM and A. कार्यरचनोपपनी- ३. TM and A. योगित्वं २. A omits सुखा ... शब्दादीना Y. T,T1, P and TM. तेनतदवस्तु-

472

रचनानुपपत्त्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् सामपि संसर्गपूर्वकत्वमसङ्गः, परिमितत्वाविशषात्। कार्यकारण- भावस्तु मेक्षापूर्वकनिर्मितानां शयनासनादीनां रष्ट इति न कार्यकारण- भावाद्वास्याध्यात्मिकानां भेदानामचेतनपूर्वकत्वं शक्यं कल्पयितुम्। प्रवृत्तेश्र ॥ २-२-२॥ 5

आस्तां तावदियं रचना; तत्सिद्धयर्था या पवत्ति :- साम्याव- स्थानात्म्रच्युतिः, सच्वरजस्तमसामङ्ञाद्विभावरूपापत्तिः, विशिष्टकार्या- भिमुखपरवृत्तिता-सापि नाचेतनस्य प्रधानस्य स्वतन्त्रस्योपपद्यते, मृदा- दिष्वदर्शनाद्रथादिषु च । न हि मृदादयो रथादयो वा स्वयमचेतना: सन्तश्रेतनैः कुलालादिभिरश्वादिभिर्वानधिष्ठिता विशिष्टकार्याभिमुख-10 पवृत्तयो दश्यन्ते ; दृष्टाचादष्टसिद्धिः; अतः परवृत्त्यनुपपत्तेरपि हेतोर्ना- चेतनं जगत्कारणमनुमातव्यं भवति। ननु चेतनस्यापि प्रवृति: केवलस्य प्रकटार्थविवरणम् नम् ; यद्यचेतनैकपूर्वकत्वं तदा शयनादिन्यनैकान्तिकस्वमित्याह-कार्यकारण- भावस्त्विति॥ 15

पतृत्तेश् ।।

प्रवृत्तेश्वानुपपत्तेनानुमानिकं प्रधानं कारणमिति योजना। नेनु मा नाम रश्यतां चेतनानधिष्ठितस्य प्रवृत्तिः; ततः प्रधाने किमायातमित्याशङ्कचाह-

प्रसक्गादित्यर्थः। गूढािसन्धिः सांव्यः शङ्कते-नेनु चेतनस्यापीति ॥ चेतन- 20 स्याप्यचेतनसंयुक्तस्यैध प्रवृत्िर्न शुद्धस्य; अतः प्राप्तापाप्तदिषेकेनाचेतनमेव

१. TM. वृत्तेः ४. A. मानिन: २. T,Ti and P. अनुमानमदभ्यतां ५. A. नन्विति ॥ ननुचेत- २. T and P. वछतः ६. T,Ti, P and TM. नाशवस्य

473

[म. २. पा. २. स. २

भाष्यम्

न दृष्टा-सत्यमेतत्-तथापि चेतनसंयुक्तस्य रथादेरचेतनस्य पचि- दष्टा; न त्वचेतनसंयुक्तस्य चेतनस्य प्रवृत्तिर्दष्टा; किं पुनरत्र युक्तम- यस्िन्परवृत्तिर्दष्टा तस्य सा, उत यत्संपयुक्तस्य दष्टा तस्यैव सेति ! नन यस्मिन्टृश्यते प्रवृत्तिस्तस्यैव सेति युक्तम्, उभयोः प्रत्यक्षत्वात; न तु 10 पतृत्याश्रयत्वेन केवलश्चेतनो रथादिवत्पत्यक्ष :; पवतत्याश्रयदेहादिसंयुक्त- स्यैव तु चेतनस्य सन्भावसिद्धि :- केवलाचेतनरथादिवैलक्षण्यं जीव- रेहस्य दष्टमिति अत एव च प्रत्यक्षे देहे सति चैतन्यस्य दर्शनादसति

प्रकटार्थविवरणम्

10 प्रवृत्तिदेतुरिति भावः। अर्धाक्गीकारेणं परिहरति-सत्यमेतदिति॥ केव- लस्य चेतनस्य प्रवृत्तिर्न रष्टेेत्येतत् सत्यम् ; तथाप्यचेतनमेत्र प्रवृत्तिहेतुरिस्येत पु नास्ति; यतः पुरुषाधिष्ठितो रथो यातीति प्रसिद्धिः, न तु रथाधिष्ठितः पुरुषो यातीति; ततश्रेतनस्य प्रवृत्तौ प्रयोजकतेति भावः। विमर्शपूर्वकं गूठाभि- सन्धि विवृणोति सांख्य :- किं पुनरत्नेति॥ यदाश्रया डश्यते तस्यैव प्रयोज- 15 करवं युक्तमिति स्वयमेवाह-यस्मिभ्निति । ननु 'अहमत्र प्रवृत्त[परवतें]' इति • खेतनाश्रयापि प्रवृत्तिः प्रत्यक्षसिद्धा; अतस्तस्यापि प्रयोजकतवं कि न स्यादित्या-

दिति भाव:। कथं तर्हि व्यतिरिक्तात्मसिद्धिरित्याशङ्कयाह-प्रवृत्याश्रयेति । जीवहेशः सात्मक:, प्राणादिमत्वात्, न य एवं न स एवम्, यथा रथ: इत्यनु- 20 मानात् तर्सव्द्रावमात्रं सिध्यतीत्यर्थ: । केवल आत्मा प्रवृत्याश्रयतया प्रत्यक्षो न भवतीत्यर्थः । अत्र लिङ्रमाह-अत एव चेति । यतः प्रत्यक्षेण केवल आत्मा न सिद्ध, अत एव लोकायतिकानां विवाद :; अन्यथा व्यतिरिकार्मनि

१. A. करणेन ३. T and T1. प्रमाणादित्वात् २. TM. तथापि ४. T, Ti and P. मानम् । असन्ांव A. ततस्तस्यपि ५. T, T' and P. वुश्वाभय-

474

रचनातुपपत्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम् भाष्यम् चादर्शनादेह स्यैव चैतन्यमपीति लोकायतिकाः प्रतिपम्रा :; तस्मादचेतन- स्यैव पवृत्तिरिति। तत्नाभिधीयते-न बूमो यस्मित्रचेतने प्रद्टतिर्दश्यते न तस्य सेति ; भवतु तस्यैव सा ; सा तु चेतनान्भवतीति ब्रूमः, तद्भावे भावाच्तदभावे चाभावात्-यथा काष्ठादिव्यपाश्रयापि दाहप्रकाशादि- 5 लक्षणा विक्रिया, अनुपलभ्यमानापि च केवले ज्वलने, ज्वलनादेव भवति, तत्संयोगे दर्शनाचद्वियोगे चादर्शनात्-तद्रद; लोकायतिकाना- मपि चेतन एव देहोऽचेतनानां रथादीनां प्रवर्तको दृष्ट इत्यविप्रतिषिद्ध चेतनस्य प्रवर्तकत्वम्। ननु तव देहादिसंयुक्तस्याप्यात्मनो विज्ञानस्वरूप- मात्रव्यतिरेकेण प्रवृत्यनुपपत्तेरनुपपत्रं मवर्तकत्वमिति चेत्, न ; अय- 10 स्कान्तवद्रपादिवच्च पवृत्तिरहितस्यापि प्रवर्तकत्वोपपतेः । यथायस्कान्तो . मणिः स्वयं पदृत्तिरहितोऽप्ययसः प्रवर्तको भवति, यथा च रूपादयो विषया: स्वयं प्रवृत्तिरहिता अपि चक्षुरादीनां प्रवर्तका भवन्ति, एवं प्रवुच्िरहितोऽपीश्वरः सर्दगतः सर्वात्मा सर्वज्ञः सर्वशक्तिश् सन् सर्वे प्रवर्तयेदित्युपपत्रम्। एकत्वात्मवर्त्याभावे प्रवर्तकत्वानुपपत्तिरिति 16 चेतु, न ; अविद्यामत्युपस्थापितनाम रूपमाया वेशवशेनासकृत्मत्युक्तत्वाद्। तस्मात्संभवति प्रवृत्तिः सर्वज्ञकारणत्वे, न त्वचेतनकारणत्वे।।

प्रकंटार्थविवरणम् बिवादो न स्यादित्यर्थः। यस्मादात्माश्रया प्रवृत्ति: प्रत्यक्षसिद्धा न भवति, तमादित्युपसंहारः। सिद्धान्ती त्वचेतनस्य प्रवृत्तिमभ्युपगम्य चेतनस्य प्रयो- 20 जकत्वं निवारयितुं न शक्यत इत्याह-तत्नाभिधीयत इत्यादिना॥। ननु लोकायतिकेन चेतन एव नेष्यते; कथमन्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्य प्रवृत्तौ प्रयोज- कत्वमुध्यत हत्याशङ्याह-लोकायतिकानामपीति॥ इदानी सिद्धान्त्यभि- मतात्मखभावपर्यालोचनया प्रवर्तकतवमाक्षिप्य समाधत-ननु तवेत्यादिना।। उक्तमपि विस्मृस्य शङ्मानस्य तदेव सारवति-नाविद्येति ।। अविधया 25 476

प्रह्ममूत्रभाष्यव्सारू्यानम् [म. २. पा.२. सु. ३.

भाप्यमू

पयोम्बुवच्चेत्तत्रापि । २-२-३॥

स्यादेतत्-यथा क्षीरमचेतनं स्वभावेनैव वत्सविदृद्यर्थ प्रवर्तते, यथा च जलमचेतनं स्वभावेनैव लोकोपकाराय स्यन्दते, एवं प्रधान- 5 मचेतनं स्वभावेनैव पुरुषार्थसिद्धये प्रवर्तिष्यत इति। नैतत्साधूच्यते,

वादिमसिद्धे रथादावचेतने केवले मतृत्यदर्शनात: शांसतर च "योऽपसु तिष्ठन्" "योऽपोऽन्तरो यमयति" "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि माच्योऽन्या नद्य: स्यन्दन्ते" इत्येवंजातीयकं समस्तस्य लोक- 10 परिस्पन्दितस्थेश्वराधिष्ठततां श्रावयति; तस्मात्साध्यपक्षनिक्षिप्तत्वात् पयोम्युवदित्यनुपन्यास :- चेतनायाश्च धेन्वा: स्नेहेच्छया पयसः प्रवर्त- कत्वोपपत्तेः, वत्सचोषणेन च पयस आकृष्यमाणत्वात्; न चाम्पुनो- उव्यत्यन्तमनपेक्षा, निम्नभूम्याद्यपेक्षत्वात्स्यन्दनस्य; चेतनापेक्षत्वं तु

प्रकटार्थविवरणम्

15 जाव्यरूपेण प्रत्युपस्थापिता शास्त्रेण समपर्पिता या नामरूपहेतुर्माया तस्यां प्रतिबिम्बितत्वेनेश्वरादिभांव इति असकदुक्तमिस्यर्थ:।।

पयोम्युवचेचत्नापि।।

प्रत्यक्षएष्टबलेन स्वतन्त्रस्यैवाच्चेतनस्य प्रवृत्तिमाशङ्कय परिहरति-पयो- म्युवदिति ॥ म केवलमनुमानागमाभ्यामख्वतन्त्रम्, प्रत्यक्षतोऽपीस्याहं- 20 चेतनायाथ धेन्वा इति।। ननु नास्ति चेत् क्याव्यचेतनस्य स्वातन्त्रयं कथं तर्हि

१. T, T' and P. ईम्रामिभाव ३. T,Ti and P. नास्ति चेननस्य १. A. हति माव: ४. TM omits अपि

476

रचनानुपपस्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् -. सर्वत्रोपदर्शितम् । "उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि" इत्यत्न तु बाह्यनिमित्तनिरपेक्षमपि स्वाश्रयं कार्य भवतीत्येतल्लोकदृष्टया निदर्शितम्; शास्त्रदृष्टया तु पुनः सर्वत्ैवेश्वरापेक्षत्वमापद्यमानं न पराणुदते।। .. व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वात्॥ २.२-४॥ 5

सांख्यानां त्रयो गुणाः साम्येनावतिष्ठमानाः प्रधानम्; न तु तद्वयतिरेकेण प्रधानस्य प्रवतक निवर्तकं वा किंचिद्धाहमपेक्ष्यमवस्थित- मस्ति; पुरुषस्तूदासीनो न पवर्तको न निवर्तक :- इत्यतोऽनपेक्षं प्रधानम्: अनपेक्षत्वाच्च कदाचित्मधानं महदाद्याकारेण परिणमते, कदाचिन्र परिणमते, इत्येतदयुक्तम्। ईश्वरस्य तु सर्वज्ञत्वात्सर्वशक्तित्वा-10 न्महामायत्वाच्च परतृत्यपवृत्ती न विरुध्येते।

प्रकटार्थववरणम् "शीरवैद्धि" इति पूर्व निदरशितमित्याशङ्कयाह-उपसंहारेति। लोकसिद्धे- नैव निदर्शनेन मायावादे व्यवहारो न स्वरससिद्धैनैवेति भावः।।

15 ननूक्तनीत्या स्वातन्त्रयेणाचेतनप्रवृत्तिम घटते चेन्मा घटिष्ट; तर्हयस्तु धर्माद्यपेक्षा प्रवृत्तिरित्याशङ्कयाद्व-सांख्याना लयो गुणा इत्यादिना॥ धर्मादेरपि प्रधानविकारतया तत्रैवान्तर्भूतस्याचेतनत्व साम्यावू न स्वातन्त्र्येण प्रधानप्रवर्तकत्वमित्यर्थः । तर्हि पुरुष: प्रवर्तकोऽस्त्वित्याशङ्गयाह-पुरुषस्तूदा- सीन इति !! फलितमाह-इत्यतोऽनपेक्षमिति ॥ तर्हीश्वरस्यापि व्यतिरिक्त: 20 न्रवर्तको निवर्तको वा नास्तीति सदा प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा समानेत्याशङयाह- इश्वरस्य त्विति॥ जानास्येवेश्वरः अयं प्राणिनां भोगकालः, अयंच नेति। ततः सृष्टो मेहारे च तस्य प्रवृत्तयप्रवृत्ती न विरुध्येते इत्यर्थः॥ १. T. T. and P. क्षीरादीति ३. TM. स्वतन्त्रेण २. A. पवर्शित ४. TM. सार्भ्य 477

[स. २. पा. २. सु. ५.

भाण्यम्

अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत्॥ २-२-५।।

स्यादेतत्-यथा तृणपल्लवोदकादि निमित्तान्तरनिरपेक्षं स्भावा- देव क्षीराद्याकारेण परिणमते, एवं प्रधानमपि मददाद्याकारेण परिणंस्यत 5 इति; क्थं च निमित्तान्तरनिरपेक्ष तृणादीति गम्यते१. निमित्तान्तरातु- पलम्भात्। यदि हि किंचिन्निमित्तान्तरसुपलभमहि, ततो यथाकाम तेन तेन निमिचेन वृणाद्युपादाय क्षीरं संपादयेमहि; न तु संपादयामहे; तस्मात्स्ाभाविकस्तृणादे: परिणाम: तथा प्रधानस्यापि स्यादिति। अतो- ज्यते-भवेत्तृणादिवत्स्ाभाविकः प्रधानस्यापि परिणामः, यदि तृणादे- 10 रपि स्वाधाविक: परिणामोऽभयुपगम्येत; न त्वभ्युपगम्यते, निमित्ता- न्तरोपलब्धेः। कथं निमित्तान्तरोपलन्धिः१ अन्यल्ाभावात्। धेन्वैव एुपश्रक्तं तणादि क्षीरीभवति, न म्रहीणमनडुदाधयुपभ्ुक्तं वा ; यदि हि निर्निमित्तमेतत्स्यात्, धेनुशरीरसंबन्धादन्यतापि तृणादि क्षीरीभवेद; न व यथाकाम मानुषैरन शक्यं संपादयितुमित्येतावता निर्निमिचं 15 भवति; भवति हि किंचित्कार्ये मानुषसंपाद्म्, किचिहवसंपाद्यम्; मनुष्या अपि शकुवन्त्येव स्वोचितेनोपायेन तृणाधुपादाय क्षीरं संपाद- यितुम् : प्रभूतं हि क्षीरं कामयमानाः प्रभूतं घासं धेतुं चारयन्ति ; ततश् प्रभूतं क्षीरं लभन्ते; तस्मान तृणादिवत्स्वाभाविकः प्रधानस्य परिणाम:।।

20 प्रकटार्थविवरणम्

अन्यत्नाभावाच न तृणादिवद्॥ हष्टान्तावष्टम्भेन सामाविकं प्रधानस्य परिणाममाशङ्क्य परिहरति- स्यादेतदित्यादिना॥ यदुक्तं स्वच्छया संपादपितुमशक्यत्वात् साभाविक इति, तबाइ-न व यथाकाममिति।। 4.78

रचनानुपपत्त्यधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात्॥ २-२-६॥।

स्ाभाविकी प्रधानप्ष्टत्तिर्न भवतीति स्थापितम् ; अथापि नाम भवतः श्रद्धामनुरुध्यमाना: स्वाभाविकीमेव प्रधानस्य प्तृत्तिमभ्युप- गच्छेम तथापि दोषोऽनुषज्येतैव; कुतः१ अर्थाभावात्। यदि तावत्खा- भाविकी प्रधानस्य प्रवृत्तिर्न किचिदन्यदिह्ापेक्षत इत्युच्येत, ततो यथैव सहकारि किंचित्रापेक्षते एवं प्रयोजनमपि किंचिन्नापेक्षिष्यते- इत्यतः प्रधानं पुरुषस्यार्थे साधयितुं प्रवर्तत इतीर्य प्रतिज्ञा हीयेत। स यदि ब्रयात्-सहकार्येव केवलं नापेक्षते, न प्रयोजनमपीति ; तथापि प्रधानपव्ठत्तेः प्रयोजनं विवेक्तव्यम्-भोगो वा स्यात्, अपवर्गो वा, 10 उभयं वेति। भोगश्चेत्-कीदृशोऽनाधेयातिशयस्य पुरुषस्य भोगो भवेत्१ अनिर्मोक्षपसङ््श्व; अपवर्गश्रेत्-प्रागपि परृत्तेरपवर्गस्य

प्रकटार्थविवरणम्

अभ्युपगमेऽ्प्यर्थाभावात्॥ इदानीं स्वाभाविकप्रवृत्तिमम्युपगम्य दोषमाह-अभ्युपगमेऽपीति ।। 15 अर्थाभावादिति॥ प्रयोजनापेक्षाभावप्रसङ्गादित्येकोऽयों व्याख्यातः। इदानी- मर्थान्तरं दर्शाविेतुं शाङ्कामाह-यदि ब्रृयादित्यादिना ॥ पुरुषस्याविक्रयो- पलग्धिमात्रस्वभावत्वात् सुखदुःखाद्युपलब्धिलक्षणो भोगो न प्रधानव्यवदार- साध्य इत्याह-कीदृश इति। किञ्च यदि प्रधानं भोगार्थमेव प्रवर्तते तदा ततो निवृत्त्यसंभवात् कदाचिदपि मोक्षो न स्यादिस्याह-अनिर्मोक्षमसङ्गशेति॥ 20 द्वितीयपक्षे दोषमाह-अपवर्गश्ेदिति । यदा प्रधानं पुरुषस्य मोक्षाय

१. A निर्मोक्ष स्रेति २. A यदि

479

ब्रह्मसूत्रभाव्यव्यार्यानम् [म. २. पा. २. सु. ७.

भाण्यम्

सिद्धत्वात्मट्वत्तिरनार्थेका स्यात्, शब्दाद्यनुपलन्धिप्रसङ्गन; उभयार्थता- भ्युपगमेऽपि भोक्तव्यानां प्रधानमात्राणामानन्त्यादनिर्मोक्षपसङ् एव; न चौत्सुक्यनिृत्यर्था प्रवृत्ति :; न हि प्रधानस्याचेतनस्यौत्सुक्यं 5 संभवति ; न च पुरुषस्य निर्मलस्य ; दक्शक्तिसर्गशक्तिवैयर्थ्यभयाचे-

निर्मोक्षपसङ् एव। तस्मात्म्धानस्य पुरुषार्था पृत्तिरित्येतदयुक्तम्॥

प्रकटार्थविघरणम्

प्रवर्तते तदा बन्धाय न प्रवर्तत पवेति प्रधानप्रवृत्ते: प्रागेव बन्धप्रागभावस्य 10 स्वरूपावस्थानस्य मोक्षस्य सिद्धत्वात् प्रधानप्रवृत्ति: व्यर्था स्यादित्यर्था ! मोक्षार्थमेव प्रवृत्तमिति शब्दाद्युपलम्भो न स्यादित्यर्थः । तृतीयं दूषयति- उभयांर्थताभ्युपगमेऽपीति॥ न तावद्युगपदुभयं संभवति विरांधात्, क्रमप- सेऽपि सर्वविकारोपभोगे वेन्मोक्षाय प्रवर्तते, त अनिर्मोक्ष एव प्रधानविकारा- ... [का रणानामानन्त्यात्। इतरथा सकृच्छम्दाधुपलम्भे पुनः [न पुनः] प्रवृत्तिः 15 स्यादित्यर्थः। तस्मात्साभाविकप्रवु तत्यभ्युप गमे5पि भोगापवर्गलक्षणार्थाभावात् असङ्गतमेतत् सांख्यमतम्। ननु प्रधानं स्वविभूतिख्यापनायोतसुकम् : पुरुषस्य च नृत्तादिदर्शनेनेवास्त्येवांत्कण्ठा प्रधानविभूतिदर्शने; अतस्तन्निवृत्तिरेव प्रयोजनं प्रधानप्रवृत्तेरित्याशङ्कयाह- न चेति ॥ प्रधानस्याचेतनत्वाव् पुरुषस्य स्वभावनिर्मलत्वादौतसुक्यमेव निरूपायेतुं न शक्यत इस्यर्थः । नतु 20 पुरुषस्य दकुच्छक्तिरस्ति ; सा दृश्यमान्तरेण चरितार्था न भवति; प्रधानस्य च सर्गशक्तिर्दष्टिं बिना व्यर्था स्यात्; अत उभयशक्तिवैय्यर्थ्यपरिहार: प्रयाजनमित्याशङ्याह्-हृकशकीति ॥ शक्तयो नित्या वरितार्थत्वाय सदा प्रधानं प्रवर्तन इत्यनिर्मोक्ष इत्यर्थ:। तस्मात्प्रधानप्रवृत्तेः प्रयोजनाभावाल् निरपेक्षस्यैव प्रधानस्य पशृतिरित्यंतद युक्तमधेति स्वितम्।

१. T, 73, TN aud A omit २. A mmmiis पकुषस्य स्वभावनिमुत्कार गंता ... प्रवृातिः in line 14.

480

रचनातुपपत्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ।। २-२-७।।

स्यादेतत्-यथा कंश्वित्पुरुषो दृक्शक्तिसंपन्ः पवृत्तिशक्तिविहीन: पकुरपरं पुरुषं प्रवृत्तिशक्तिसंपन्नं दक्शक्तिविहीनमन्धमधिष्ठाय प्रवर्तयतति, यथा वा अयस्कान्तोऽमा स्वयमप्रवर्तमानोऽप्ययः प्रवर्तयति, एवं 5 पुरुषः प्रधानं प्रवतयिष्यति-इति दृष्टान्तपत्ययेन पुनः प्रत्यवस्थानम्। अत्रोच्यते-तथापि नैव दोषान्निर्मोक्षोऽस्ति, अभ्युपेतहानं तावद्दोष आपतति, प्रधानस्य स्वतन्त्रस्य पतृत्यभ्युपगमात्, पुरुषस्य च प्रवर्तक- त्वानभ्युपगमात्; कथं चोदासीनः पुरुषः प्रधानं प्रवर्तयेत्! पङ्रपि हन्धं पुरुषं वागादिभिः प्रवर्तयति; नैवं पुरुषस्य कश्िदपि प्रवर्तनव्या- 10 पारोऽस्ति, निष्क्रियत्वात्निर्गुणत्वाच्च; नाप्ययस्कान्तवत्संनिधिमात्रेण पवर्तयेत्, संनिधिनित्यत्वेन पृत्तिनित्यत्वप्रसक्गात्; अयस्कान्तस्य त्व- नित्यसंनिधेरस्ति स्वव्यापारः संनिधिः, परिमार्जनाद्यपेक्षा चास्यास्ति-

प्रकटार्थविवरणम्

पुरुषाशमवदिति चेत्तथापि।। 15

इदानीं पुरुषस्य प्रवर्तकत्वं निरस्तमपि दष्टान्तावष्टम्भेन पुनराशङ्कया- पाकरोति-पुंरुपाश्मवदिति। पुरुषस्य प्रवर्तकत्वमभ्युपगम्य निरीश्वरसांख्य स्यापसिद्धान्तो दर्शितः। इदानीं प्रवर्तकत्वमपि न संभवतीत्याह-क्थं चोदा- सीन इति। ननु अयस्कान्तस्य सन्निधिमात्रेण प्रवर्तकत्वेऽपि न सदा लोहस्य प्रवृत्तिर्दश्यते : तथा प्रधानप्रवृत्तिरपि सदा न भविष्यतीत्याशङ्कयाह- 20 अयस्कान्तस्य त्विति । प्रधानपृरुपयोरुभयारपि नित्यसर्वगतत्वन सदा सन्निधिरस्ति ; मणेस्त्वागन्तुकः सन्निधिरंव व्यापारः परिमार्जनमृज्यवस्थानं वापेक्षते; अतः सन्निधिमात्रेणाप्रवर्तकत्वाद्विषमो दष्टान्त इत्यर्थः । तर्हि

१. TM पुरुषस्य i. T, TM and A omit तर्हि ... २. A omits अपि प्रधानस्येति.

481

[म. २. पा. २. सु. ८.

भाष्यम्

इत्यनुपन्यासः पुरुषाश्मवदिति। तथा प्रधानस्याचैतन्यात्पुरुषस्य चौदासीन्यात तृतीयस्य च तयोः संबन्धयितुरभावात्संबन्धानुपपत्ति :; योग्यतानिमित्ते च संवन्धे योग्यतानुच्छेदादनिर्मोक्षपसङ्गः; पूर्व- 5 वच्चेहाप्यर्थभावो विकल्पयितव्यः परमात्मनस्तु स्वरूषव्यपाश्रयमौदा- सीन्यम्, मायाव्यपाश्रयं च प्रवर्तकत्वम्-इत्यस्त्यतिशयः ॥

अहिित्वानुपपत्तेश्र ॥ २-२-८॥

इतक्ष न प्रधानस्य प्रवृत्तिरवकल्पते-यद्धि सच्वरजस्तमसामन्यो- न्यगुणप्रधानभातमुत्सज्य साम्येन स्वरूपमात्रेणावस्थानम्, सा प्रधाना-

10 प्रकटार्थविवरणम् प्रधानपुरुषयोरणि आगन्तुक एव संबन्धः प्रवृत्तिहेतुरस्त्वित्याशङ्गयाह- तथा प्रधानस्येति ॥ ननु प्रधानस्यानेतनत्वात् दृश्यावे योग्यतास्ति; पुरुषस्य च चेतनत्वादृष्ट्टत्वे योग्यतास्तीति योग्यतानिमित्तो द्रष्टरश्यभाव एव संबन्ध इत्याशङ्कयाह-योग्यतेति ॥ किश्च यथा स्वाभाविकप्रवृत्तिपक्षे 15 विकल्प्य प्रयोजनाभाव उक्तः, तथा पुरुषसंबन्धात् प्रधानप्रवृत्तिपक्षेऽपि भोग एव प्रयोजनम्, अपवर्गो वा इत्येवं विकल्प्य द्रष्टव्यम् । ननु उक्त- नीत्या त्वत्पक्षेपि न सिध्यति; त्वर्याप्ययस्कान्तटष्टान्तेनाविक्रिय: परमात्मा प्रवर्तक इष्यत इत्याशङ्कयाह-परमात्मनस्त्विति ॥ बिम्बभूनस्य ब्रह्मणोऽ विक्रियत्वं भायाप्रतिबिम्बितस्य त्वस्त्येवानिर्वा्च्यो विकार इति ममास्ति विशेष 20 इनि भाघः ॥

एवं तावन्न स्वाभाविकी, नापि पुरुषर्मा्निधिनिबन्धना प्रधानप्रवृत्ति- रित्युपपा ेदानीं कस्यनिव्वुणस्य प्राधान्यम्, कस्यचिदुपसर्जनत्वमित्यपि वैषम्यं . स्वतः परतो वा न संभवतीत्याह-अद्वित्वानुपपत्तेरिति।।

१. T and Ti. तथाप्यय २. A omits अङ्गित्वानुपपत्तेरिति २. T. '"1. and P omit गुणस्य

482

रचनानुपपत्त्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वस्था, तस्यामवस्थायामनपेक्षस्वरूपाणां स्वरूपप्रणाशभयात्परस्परं पत्यक्गान्वियावानुपपत्तेः, बाह्यस्य च कस्यचित्क्षोभयितुरभावात्, गुणवैषम्यनिमित्तो महदादयुत्पादो न स्यात्।।

अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ २-२-९॥ 5

अथापि स्यात्-अन्यथा वयमनुमिमीमहे-यथा नायमनन्तरो दोष: प्रसज्येत; न ह्वनपेक्षस्वभावाः कूटस्थाश्चास्माभिर्गुणा अभ्युप- गम्यन्ते, प्रमाणाभावात्; कार्यवशेन तु गुणानां स्वभावोऽभ्युपगम्यते- यथा यथा कार्योत्पाद उपपद्यते, तथा तर्थैतेषां स्वभावोऽभ्युपगन्तव्य :; 'चलं गुणदृत्तम्' इति चास्त्यभ्युपगम: तस्मात्साम्यावस्थायामपि वैषम्यो-10 पगमयोग्या एव गुणा अवतिष्ठुन्त इति। एवमापं प्रधानस्य ज्शक्ति- वियोगाद्रचनानुपपच्यादयः पूर्वोक्ता दोषास्तदवस्था एव; इशक्तिमपि त्वनुमिमान: प्रतिवादित्वान्निवर्तेत, चेतनमेकमनेकपपञ्चस्य जगत उपा दानमिति ब्रह्मवादपसङ्गात वैषम्योपगमयोग्या अपि गुणाः साम्याव- प्रकटार्थविवरणम् 15

अन्यथानुमितौ च झशक्तिवियोगात्॥ गुणानामनपेक्ष स्वभावत्वात् स्वत एव वैषम्यंन संभवतीत्युक्तम्, तदसिद्ध- मित्याह-अथापि स्यादित्यादिना॥ अनपेक्षस्वभावत्वादन्यथा सापेक्षत्वं तस्य कार्यवशादनुमितावपि प्रधानस्य क्षातृत्वशक्तिविहानत्वाद्रचनानुपपत्या- दयो दोषा दुर्निवारा एवेत्यर्थः। मध कार्यदर्शनादेव व्ातृत्वमध्यनुमीयते 20 तन्नाह जशक्तिमपीति । मनन्तरोक्तदोषपरिहारमभ्युपगम्य सूत्रोक्तो. दोष: परिह्तु न शक्यत इत्युक्तम्; इदानीं सोऽपि न शक्यत हत्याइ-वैषम्यो- पगमेति।।

१. T and Ti. नापीत्यादिना ३. TM and A. स्वभावादन्य २. A omits अनपेक्ष . TM omits इत्या ... मेवि

488

[म. २. पा. २, सु. १०.

भाष्यम् स्थायां निमित्ताभावाैव वैषम्यं भजेरन, भजमाना वा निमित्ताभावा- विशेषात्सर्वदैव वैषम्पं भजेरन्-इति मरसज्यत एवायमनन्तरोऽपि दोषः ।l विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम्॥ २-२-१०॥ 5

मन्ति, कचिदेकादश; तथा कचिन्महतस्तन्मात्सर्गसुपदिशन्ति, कचिद- हंकारात: तथा कचित्त्रीण्यन्तःकरणानि वरणपन्ति, कचिदेकम्-इति; प्रसिद्ध एव तु अ्त्येश्वरकारणवादिन्या विरोधस्तदनुवर्तिन्या च स्मृत्या; 10 तस्मादप्यसमखसं सांरुयानां दर्शनमिति॥ अत्ाइ-नन्वोपनिषदानामप्यसमञ्जसमेव दर्शनम्, तप्यतापकयो- र्जात्यन्तरभावानभ्युपगमात्; एक हि ब्रह्म सर्वात्मकं सर्वस्य प्रपश्चस्य कारणमभ्युपगच्छताम्-एकस्येवात्मनो विशेषी तप्यतापकौ, न जात्य- न्तरभूर्ता-इत्यभ्युपगन्तव्यं स्याद: यदि चैती तप्यतापकावेकस्यात्मनो

15 प्रकटार्थविवरणम्

इतश्ासङ्गतं सांख्यमतमित्याह-परस्परविरुद्धश्चेति ॥ पश्च कर्मेन्द्रि याणि, त्वगिन्द्रियमेकम्, रूपादिक्ानसाधनं सप्षमं मन इति सप्तेन्द्रियाणि पश्च कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि, श्रोत्रं त्वक्चस्ुर्जिह्ा घाण- 20 मिति पञ्च ब्ञानेन्द्रियाणि, एकादशं मन इति; श्रीण्यन्तःकरणानि मनो बुद्धि- रहंकार इति: एकनिति बुद्धि:। प्रकारान्तरेण धिप्रतिषेधं व्याचष्टे-प्रसिद्ध एव त्विति ॥ प्रतिबद्दीप्रह्ेण सांख्य: प्रत्यवतिष्ठते-अत्ाहेत्यादिना ॥। तप्यतापकयोः जीवसंसारयो वास्तवभेवानभ्युपगमादेक्कम्यैव तप्यतापकतवं च विप्रतिषिद्धमित्यर्थः। अनिर्मोक्षप्सक्रोऽपि समान इत्याह-यदि चैता- विति॥ स्वाभाविकस्य उच्छेदासंभवादित्यर्थ:। नतु वीच्यादीनां जलात्म

१. A omits बीच्या ... प्रसिद्भ्यमिति। भर्थी

484

रवनानुपपस्यधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम् विशेषौ स्याताम्, स ताभ्यां तप्यतापकार्भ्यां न निर्मुष्येत-इति तापोपशान्तये सम्यग्दर्शनमुपदिशच्छासत्रमनर्थकं स्यात्: न शौष्ण्य- प्रकाशधर्मकस्य प्रदीपस्य तदवस्थस्यैव ताभ्यां निर्मोक्ष उपपद्ते। योऽपि जलवीचीफेनाधुपन्यासः, तत्नापि जलात्मन एकस्य वीच्यादयो विशेषा आविर्भावतिरोभावरूपेण नित्या एव-इति समानो जलात्मनो वीच्यादिभिरनिर्मोक्षः । प्रसिद्धश्ायं तप्यतापकयो- र्जात्यन्तरभावो लोके; तथा हि-अर्थी चार्यश्ञान्योन्यभिनौ लक्ष्येते; यद्यर्थिन: स्वतोऽन्योरऽर्यों न स्यात्, यस्यार्थिनो यद्विषयमर्थित्वं स तस्यार्यों नित्यसिद्ध एवेति, न तस्य तद्विषयमर्थित्वं स्यात्-यथा 10 प्रकाशात्मनः प्रदीपस्य प्काशाख्योरऽर्यो नित्यसिद्ध एवेति, न तस्य तद्विषयमर्थित्वं भवति-अपासे हार्थेऽर्यिनोऽर्यित्वं स्यादिति ; तथा- र्थस्थाप्यर्थत्वं न स्यात् ; यदि स्यात् सार्थत्वमेव स्याद् ; न चैतदस्व; संबन्धिशब्दी हेतावर्थी चार्यश्रेति; द्वयोश संबन्धिनोः संबन्धः स्यात्, नैकस्यैव; तस्माद्वित्ावेतावर्थार्थिनौ। तथानर्थानर्थिनावपि: 15

प्रकटार्थविवरणम्

कत्वेSपि कदाचिदुच्छेदो दश्यते जले सित एव। तथा ब्रहात्मकस्य समासो- [संसारो]-्छेदो भविष्यतीत्याशङ्याह-योऽपि जलवीचीति।ननु नास्स्येवा- हैते तप्यतापकभाव:, कथमयं प्रसङ्गः इत्याशङ्याह-प्रसिद्श्ञायमिति ।। अर्थी स्वर्गादिकामी; काम्यश्र खवर्गादिरर्थ :; तौ परस्परमिन्नौ उश्येते इत्पर्थ:। 20 युक्तितोऽपि तयोभेंद: सिद्ध इत्याह-यद्यर्थिन इति ।। अर्थिनो Sन्योड्यों नास्तीत्यत्न पूर्षणमुक्स्वार्थांदन्योऽर्थी नास्तीत्यन् दूषणमाह-तथार्थस्यापीति॥ तथैवासस्विति न वाच्यमित्याह-न चैतदस्तीति । एकस्य विषयविषयिभाष- विरोधादिस्यर्थः। किश् शम्दसामर्थ्यानुसारेणापि भेदो युक्त इसाह- संबन्धिशन्दौ हीति । अर्थयते कामयत इत्यरथीं; तेनार्थ्यत इत्र्थः । एव- 25

१. T,T1,P and TM. स्वर्गकामी २. TM. दूक्जतो ऽर्या- 485

[भ. २. पा. २. सू. १०.

भाष्यम्

अर्थिनोऽनुकूलोऽर्यः; प्रतिकूलोऽन्थः; ताभ्यामेकः पर्यायेणोभाभ्यां

वनर्थ एवेति-तापकः स उच्यते; सप्यस्तु पुरुषः-य एक: पर्यायेणो- 5 भाभ्यां संवध्यते-इति तयोस्तप्यताप कयोरेकात्मनाया मोक्षानुपपतति :; जात्यन्तरभावे हु तत्संयोगहेतुपरिहारात स्वादपि कदाचिन्मोक्षोपपत्ति- रिति ।।

अत्नोच्यते-न, एकत्यादेव तप्यतापकभावानुपपत्ते :- भवेदेष दोष:, यद्ये कात्मतायां तप्यतापकावन्योन्यस्य विषयविषयिभावं प्रतिपद्येयाताम्;

10

मेतौ परस्परसंबन्धार्थद्वयविषया शब्द्ावित्यर्थः। नथानर्थानर्थिनी प्रतीतितो युक्तितश्च भिन्नावेवेत्यर्थः। अर्थादिशम्द्रार्थ विविनक्ति-अर्थिनोऽनुकूल

तत्रार्थस्येति ॥ एवमद्वैतवादे विप्रतिषंधं मोक्षानुपपतति चोक्वा खपक्षे 16 मोक्षं संभावयति-जात्यन्तरभावे त्विति । तप्यतापकयोः वास्तवभेद सति प्रकृतिगत एव बन्ध: पुरुषेषु समारोप्यते; तयोरेंविवेकात्, विवेकान् बन्धसंबन्ध हेत्वविवेकपरिहवारान्मोक्षोपपत्तिरित्यर्थः। उक्त हि- "रूपैः सप्तभिरेवं बभ्नात्यात्मनमात्मना प्रकृतिः । सैव त पुरुषस्यार्थ विमोचयत्यंकरूपेण।।" इति।

20 किमयं प्रसङ्गस्तत्वाभिप्रायेण, किं वा व्यवहाराभिप्रायेण आद्यं प्रस्याह- नैकत्वादेवेत्याढिना। बिम्बस्थानीयस्य ग्रह्मणं एकरसत्वात् तत्र तप्यतापक-

१. A. शन्दावेवेत्यर्थ: ५. T. तयोरपि चैका- २. T, T1,P' and TM. भिन्नावित्यर्थ: ६. T. व्रह्माविकारसत्वात् ३. शब्दं विविनक्ति ४. T. तस्य तावन्तो TM aud A. तस्य तापकौ

486

रचनातुपपत्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम् भाष्यम्

न त्वेतदस्ति, एकत्वादेव; न हत्निरेकः सन्समात्मानं दहति, प्रकाशयति वा, सत्यप्यौष्ण्यप्रक्वाशादिधर्मभेदे परिणामित्वे च; किमु कूटस्थे ब्रह्मण्येकस्मिस्तप्यतापकभावः संभवेत्? क पुनरयं तप्यतापक- भावः स्यादिति; उच्यते-कि न पश्यसि-कर्मभूतो जीवद्देहस्तप्यः, 5 तापकः सवितेति ? ननु तप्तिरनाम दुःखम्; सा चेतयितु:, नाचेतनस्य देहस्य; यदि द्ि देहस्यैव तप्ति: स्यात्, सा देहनाशे स्वयमेव नश्यतीति तन्नाशाय साधनं नैषितव्यं स्यादिति ; उच्यते-देहाभावेऽपि केवलस्य चेतनस्य तप्तिर्न दृष्टा; न चतयापि तप्तिर्नाम विक्रिया चेतयितु: केवलस्येष्यते; नापि देहचेतनयोः संहतत्वम्, अशुद्धयादिदोषप्रसङ्गाद्; 10 न च तप्तेरेव तप्िमभ्यृपगच्छसि; कथं तवापि तप्यतापकभावः? सच्वं तप्यम्, तापकं रज इति चेत, न; ताभ्यां चेतनस्य संहतत्वानुप- प्रकटार्थविवरणम्

भावो नास्ति चेस्तहि शब्दद्वयस्य निरालम्बनत्वमापन्नमित्याह-क पुनश्य- मिति॥ नात्राक्षेपावसरः व्यवहार प्रसिद्धत्वादित्याह-किं न पश्यसीति॥ 15 जीवद्वेहस्तप्य इत्यतदाक्षिपति-नतु तप्तिनामेनि ॥ देहस्य न संमवसीति वदतः कोऽभिप्रायः१ कि चंतनस्य केवलस्य कि वा संहतस्य! आाद्यं प्रत्याह-देहाभावेऽपीति । द्वितीयं दूपयति-नापीति। परिशेषात्तपेरेव तप्तिरित्यपि न वाच्यमित्याह-नं च नप्तरेकति ॥ अतो व्यवहारं विहाय तत्त्वे तप्यतापकभावः त्वयापि वक्तुं न शक्यत इस्याह-कथं तवापीति।। 20 सत्त्वकार्यमन्न:करणं तप्यम्, राजपं दुःखं नापकमिति शङ्कने-सच्वं तप्य- मिति ॥। कथ नर्हिं पुरुषस्य बन्धमोक्षी इत्याह-न ताभ्यामिति॥ स्वाभि

१. T. सर्त्वं तप्य तापाभावे अनुपपत्र इत्याशक्कयाह-न चेदिति॥ तप्य- मिति स्वामि-

487

म्ससुतभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. २. सू.१०.

भाभ्यम्

पचे :; सच्वातुरोधित्वाच्ेतनोऽपि तप्यत इवेति चेत्-परमार्थतस्वर्हि नैव तप्यत इत्यापतति, इवशब्दपयोगात्; न चेत्तप्यते नेवशब्दो दोषाय; न हि डुण्डुभः सप इव इत्येतावता सविषो भवति, सर्पो वा डुण्डुभ 5 इवेत्येतावता निर्विषो भवति; अतश्ाविद्याकृतोऽयं तप्यतापकभावः, न पारमार्थिक :- इत्यभ्युपगन्तव्यमिति-नैवं सत ममापि कि चिहुष्यति। अथ पारमार्थिकमेत चेतनस्य तप्यत्वमभ्युपगच्छस, तवैव सुतरामनिर्मोक्षः प्रसज्येत, नित्यत्वाभ्युपगमाच तापकस्य । तप्यतापकशत्तयोनित्यत्वेऽपि, सनिमिससंयोगपिक्षत्वात्तसे:, संयोग- 10 निमिच्तादर्शननिवृत्तावात्यन्तिकः संयोगोपरमः, ततश्चात्यन्तिको मोक्ष उपपन्न :- इति चेतु, न; अदर्शनस्य तमसो नित्यत्वाभ्युपगमात्; गुणानां चोज्धवाभिभवयोरनियतत्व्ादनियतः संयोगनिमित्तोपरम इति प्रकटार्थविवरणम्

प्रायमाह सांल्य :- सच्वानुरोधित्वादिति । बुद्धौ प्रतिबिम्बितत्वाच्चेतनो- 15 डपि तत्तापे तप्यत इवेष्यर्थः। तर्हि तत्त्वतस्तप्यतापकमावो नास्तीति यन्म- योर्क तदेवायातमित्याह-परमार्थतस्तहीति। ननु इवशब्दाऽप्यत्यन्ततापा भावे ऽप्यनुपपन्न इत्याशङ्कयाह-न चेति ॥ तप्यते न वेनि द्वैयीं गतिः । तत्र तप्यत इत्ययं पक्षो नाङ्गीक्रियते चेत्तदा किमित शम्द्रेनापराद्धमित्वर्थः । विपक्षे दोषमाह-अथ पारमार्थिकमिति ॥ सत्यस्य ज्ञांनात्निवृत्य संभवात्, सद्वादि- 20 तथा तापकस्यापि नित्यत्वाभ्युपगमाख्त्यर्थः । पूर्वोक्त स्पारयति-तप्यतापक- शकत्योरिति ॥ तप्यशक्तिस्सत्वम्, रजस्तापकशक्ति:, सहाविवेकेन निमि- सेन वर्तत इति सनिमितः संयोगस्तदपेक्षत्वात् चंतने तप्ेः। परिहरति- तन्नादर्शनस्येति॥ ननु यदपि तमोरूपस्याविवेकस्य नित्यत्त्रम्, तथापि विषे- काना।केना।भिमवो भविष्यतीत्याशङ्कयाह-गुणानां चेति ॥ यस्याभिभनः तस्य

१. T. द्विनीयगति: ३. A. सनिभित्तकः २. T.M. सनविवेकेन TM. सन् निमित्त:

488

महद्ीर्याचिकरणम् २./

माष्यम्

वियोग स्याप्यनियतत्वात्सारयस्यैवानिर्मोक्षोऽपरिहार्य: स्याद। औप- निषदस्य त्वात्मैकत्वाभ्युपगमात् एकस्य च विषयविषयिभावानुपपते:, विकारभेदस्य च वाचारम्भणमात्रत्वश्रवणात्, अनिर्मोक्षतक्का खवम्रेऽपि नोपजायते; व्यवहारे तु-यत्र यथा दष्ट्स्तप्यतापकभावस्तन तयैव 5 स :- इति न चोदयितव्यः परिहर्तव्यो वा भवति॥ प्धानकारणवादो निराकृत :; परमाणुकारणवाद इदानीं निरा- कर्तव्य :; तत्रादौ तावत्-योऽणुवादिना ब्रह्मवादिनि दोष उत्मेक्ष्यते, स पतिसमाधीयते। तल्ायं वैशेषिकाणामभ्युपगम :- कारणद्रव्यसमवायिनो गुणा: कार्यद्रव्ये समानजातीयं गुणान्तरमारभन्ते, शुल्लेभ्यस्तन्तुभ्य: 10

प्रकटार्थविवरणम्

सदाभिभव पवेति नि्यंमाभावात् बुद्धिसंबन्धनिमिस्तस्याविवेकस्य उपरमो नियतो न भवतीति बुद्धिसंयोगाभावस्याप्येकान्ततोऽभावादनिर्मोक्ष इत्पर्थ:। एवं तावत्सांख्यस्य तत्वतो बन्घमोक्षानिरूपणमुपपाद्य सपक्षमुपसंहरति- औपनिषदस्य त्विति । परमार्थतत्वे विम्बमृत ब्रह्मणि संसारस्यैवामावाल् 15 तन्ञानिर्मोक्षप्रसक्गो विप्रतिषेधो वा न शङ्कनीय एवेत्यर्थः । द्वितीयषिकल्पं प्रत्याह-व्यवहारे त्विति । जीवानां मिन्नानामेव तप्यत्वाभ विप्रतिषेधादि- प्रसङ़ इति भाव:।। वृत्तवर्तिष्यमाणयो: संबन्धमाह - प्रधानेति ॥ शिष्टपरिगृदीतरवेन प्रथमं प्रधाननिराकरणम् ; तदनु शिष्ापरिगृदीताणुवादापवाद इत्यर्थ:। 20 अधान्तरसङ्गतिमाह-तलादाविति । वेतनाज्जगत्सर्गे मुवन् समन्बयो विषयः । तस्य वैशेषिकगुणारम्मानुमानेन विरोधोऽस्ति, उत नेति संशयः । ! पूर्वत सुखदुःलाद्यन्वयन्य कायेंडसिद्धत्वात् प्रधानकारणतवं दूषितम् ; तद्रदेव कार्ये चैतन्यान्वयस्यासिद्धत्वात् वेतनं म्रह्म कारणं ने भवतीति पूर्वपक्षमाह- तलायमित्यादिना ।। ब्रह्यचतम्यं म्रह्मप्रकृतिके कार्ये खातुरूपं गुणान्तर- 25

१. A omits नियमा 3. TM omits

489

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २, पा. २. स. ११.

भाष्यम्

शुक्कस्य पटन्य प्रसवदर्शनात्, तद्विपर्ययादर्शनाच; तस्माचेतनस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वेऽभयुपगव्ययाने, कार्येऽपि जगति चैतन्यं समवे- यात्; तद्दर्शनानु न चेतनं व्रह्म जगत्कारणं भवितुमर्दतीति। इम- 5 मभ्युपगमं तदीययैव प्रक्रियया व्यभिचारयति-

महद्दीर्घवद्दा ह्स्वपरिमण्डलाभ्याम्॥ २-२-११॥ एषा तेषां पक्रिया-परमाणवः किल कंचित्कालमनारब्धकार्या यथायोगं रूपादिमन्तः पारिमाण्डल्यपरिमाणाश्च तिष्ठन्ति; ते च पश्चादद्ृष्टादिपुरःतराः संयोगतचिवाश्च सन्तो द्वयणुकादिकमेण कस्सं 10 कार्यजातमारभन्ते, कारणगुणाश्च कार्ये गुणान्तरम्; यदा दौ परमाण द्वयणुकमारभेते, तदा परमाणुगता रूपादिगुणविशेषा: शुक्कादयो द्रयणुके

प्रकटार्थेविवरणम्

मारण्घुमइति, एकद्रव्यवृत्तित्वे सति समवायिकारणर्गुणत्वात्, तन्तुगत-

15 मिति ॥ महद्वीर्घे च श्यणुकं यथा हस्वपरिमण्डलाभ्यां जायते; हसेभ्यो हणुकेभ्य: 5यणुकं जायत इत्याधुनिकामिप्रायः; परिमण्डलेभ्य: परमाणुभ्य इति चिरन्तनांभिप्रायः; वाशब्दव्वार्थे अनुक्तसमुख्चयार्थः परिमण्डलाख परमा- णोर्ध्यंणुकं हसवम्; तथा चेतनाङ्गह्लणो जगद्चेतनं भविष्यतीति सूत्रयोजना।। महद्दीघवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम्।।

20 वैशेषिकाणां प्रक्रियामाह-एषा तेषामिति । यथायोगं रपादिमन्त इति वायवीया: स्पर्शवन्त पत । तैजसावयस्तु रूपादिमन्त इस्यर्थः। पारि- माण्डल्यं पर्माणोरसाधारणं परिमाणम्। परि समन्तादू्ष्वमधस्तिरम् वर्तुला एवेत्यर्थ:। कारणगुणानामारम्मनत्वं सपष्टयति-यदा दो परमाणू इति ।

१. T omits गुण ३.T,T, and P. नुशन्द: समुख्- २. TM. कथं Y. T, T1, and P. मिहेति।।

490

महदीर्याधिकरणम् २] पकटार्थविवरणम्

भांध्यम्

शुक्कादीनपरानारभन्ते: परमाणुगुणविशेषस्तु पारिमाण्डल्यं न द्वयणुके पारिमाण्डल्यमपरमारभते, द्वयणुकस्य परिमाणान्तरयोगाभ्युपगमाठ्; अणुस्वदस्वत्वे हि द्ृयणुकवर्तिनी परिमाणे वर्णयन्ति। यदा दे दयणुके चतुरणुकमारभेते, तदापि समानं दृयणुकसमवायिनां शुक्कादी- 5 नामारम्भकत्वम् ; अणुत्वहस्वत्वे तु दयणुकसमचायिनी अपि नैवारभेते, चतुरणुकस्य महत्वदीर्घत्वपरिमाणयोगाभ्युपगमात्। यदापि बहव: परमाणवः बहूनि वा दृयणुकानि, द्वयणुकसहितो वा परमाणुः कार्य-

प्रकटार्थविवरणम्

षगुणस्वमेकेन्द्रियम्राह्यत्वं चेत् असिद्धम् ; असाधारण्यं चेदनेकान्तः; परि- :माणादेरपि तत्तदसाधारण्यात् व्यमिचारप्रदर्शनायैव चिरन्तनवैशेषिकाणा मुदाहरणान्तरमाइ-यदा हे इति ॥ तथा हि रावणप्रणीते भाष्ये डश्यते "यहाम्यां द्यणुकाभ्यामारब्घे कार्ये यम्महत्वमुत्पधते तस्य प्रंचयोऽसमवायि- कारणम्" इति। प्रचयो नाम प्रीशयिळावयव संयोग: सथूल[तूल]पिण्ड. एव[इव]। 15 आाधुनिकास्तु वर्णयन्ति-त्रिभिरेव ह्यणुकैसत्यणुकमारभ्यते इति; तन्र नियमे प्रमाणाभावं मन्वानोऽनियममाह-यदापि बहव इति । यशञोकम्, नऐटे घटे अवान्तरकार्य न दश्यते परमाणूनामारम्भकत्वपक्ष इति, तभोष्यते- विनरे घटे ज्यणुकपर्यन्तं कार्योपलग्धे: तत्कमेणैवारम्मोऽस्तु, किं ह्ाणुकैः। प्यणुकं में त्रिमि: परमाणुभिरारम्यतां वहवोऽपि-परमाणवो इव्यमारेमेरन्, 20 अनस्तावयवित्वे सति स्पर्शवत्वात्, तम्तुवद्। न च तेषामेवान्स्यकार्यपर्य्त- मारम्मकत्वप्रसङ्गः, ह्यणुकेष्वपि समानत्वात्; 5्रयणुर्क साक्षादवहुपरमाण्वा- रवं न सवति, कार्यद्रव्यत्वात्, पटवदित्यस्य विपक्षे बाधकामावेनाप्रयोज-

१. A omits प्रचयो ... मिति. Y. T, Ti, P and A. त्र्यणुदश हविमि: २. TM. स्थूलसिद एव TM त्रयणुकं द्वित्रिमि: 2. T and T1. प्रमाणाभावात् ५. TM and A. आरमन्ते TM. प्रमाणान्तर्भावं

491

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २.पा. २. सू. ११.

भाष्यम्

मारभते, तदापि समानैषा योजना। तदेवं यथा परमाणोः परिमण्डला- त्सतोऽणु हस्वं च द्वयणुकं आयते, महद्दीर्ध च त्र्यणुकादि न परिमण्ड- लम् ; यथा वा द्वयणुकादणोहेखवाच्च सतो महद्दीधै च त्र्यणुकं जायते, 5 नाणु, नो हस्वम् ; एवं चेतनाट्रह्मणोऽचेतनं जगज्जनिष्यते-इत्यभ्युप- गमे किं तब च्छिन्न्।। अथ मन्यसे-विरोधिना परिमाणान्तरेणाकरान्तं कार्यद्रव्यं द्वयणु- कादि-इत्यतो नारम्भकाणि कारणगतानि पारिमाण्डल्यादीनि- इत्यभ्यृपगच्छामि, न तु चेतनाविरोधिना गुणान्तरेण जगत आक्रान्त- 10 त्वमस्ति, थेन कारणगता चेतना काये चेतनान्तरं नारभेत; न हचेतना नाम चेतनाविरोधी कश्षिद्वुणोऽस्ति, चेतनाप्रतिषेधमात्रत्वाद्; तस्मात्पारिमाण्डल्यादिवेषभ्यात्मान्नोति चेतनाया आरम्भकत्वमिति । मैवं मंस्था :- यथा कारणे विद्यमानानामपि पारिमाण्डल्यादीनाम- नारम्भकत्वम्, एवं चेतन्यस्याि इत्यस्यांशस्य समानत्वात् ; न च परि- 15 माणान्तराक्रान्तत्वं पारिमाण्डल्यादीनामनारम्भकत्वे कारणस्, प्राक्परि-

प्रफटार्येविवरणम् कत्वात्। तस्म्ान्दाष्शन्तरेण बह्ूनां परमाणूनां आरम्भकत्वप्रदर्शनं न चातुर्य- मावहति ॥ एषा योजनेति ॥ कारणगतमपि पारिमाण्डल्यादि कार्ये समान- जातीयानारम्भकम्। उक्तं संक्षेपतो निगमयति-तदेवमित्यादिना ॥।

20 दृष्टान्तवैषम्यमाशङगते-अथ मन्यस इति ॥ विवकषितेऽशे दष्टान्तो घटत इत्याह-मैवं मंस्था इति ॥ अथासति विरोधिसत्निपाते कारणगुणः समान- जातीयं गुणान्तरमारभते, न सति विरोधिनि; न तु खभावादेवानारम्भकत्वं

उत्पन्नंहि परिमाणन्तरं विरोधि भवति; तदुत्पत्तेः प्राक किमिति नारभते पारि- 25 माण्डल्यादि स्वकार्यम्? ततेः खभावादेवानारम्भकत्वमिति भावः। ननु जाय-

१. A omits बहूनां ... वेषम्यमा २. A. तत्स्वभावा-

492

महद्दीर्घाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कार्यद्रव्यं प्राग्गुणारम्भात्क्षणमात्रमगुणं तिष्ठतीत्यभ्युपगमात्; न च परिमाणान्तरारम्भे व्यग्राणि पारिमाण्डल्यादीनीत्यतः खसमानजातीयं परिमाणान्तरं नारभन्ते, परिमाणान्तरस्यान्यहेतुत्वाभ्युपगमाद्; 5 "कारणबहुत्वात्कारणमहत्वात्मचयविशेषाच महत" "तद्विप रीतमणु" "एतेन दीर्घत्वहस्वत्वे व्याख्याते" इति हि काणसुजानि सूत्राणि;

प्रकटार्थविवरणम्

मानं द्रव्यं परिमाणवदेव जायते; अतोऽवसराभावादनारम्भकत्वमित्या शाङ्याह-आरव्यमपीति ॥ परिमाणादिगुणारम्भे कार्यद्व्यस्य समनायि- 10 कारणत्वादवश्यं पूर्वभावित्वं वक्तव्यम्; अतः प्राग्गुणारम्भादस्त्यवसर इत्यथ:। नतु तथापि न स्वभावेनानारभ्भकत्वम्; किन्तु हस्वत्वाद्यारम्भ उपक्षीणत्वादित्याशङ्कपाह-न च परिमाणान्तरेति॥ न च परिमाणान्तरस्या- न्यहंतुत्वे कणभुजः सुत्राणि पठति-कारणबहुत्वादिति ॥ बदुमि: ह्यणु- कैरारण्ध उयणुके कारणवहुत्वान्महत्वं भवति; उयणुकार्धे च कारणमहत्त्वात् 15 भवति। द्वितूलपिण्डारन्धे च तूलपिण्डं महैत्त्तवं प्रचयात् भवति; सति प्रचये कायें महत्त्वातिशयदर्शनादित्यर्थः॥ तद्विपरीतमिति। यत्र कारणबहुत्वादि नास्ति तदणुं अयते, परमाणुगता द्वित्वसङ्गया घ्णुकगताणुत्वस्यासमवायि- कारणमित्यर्थः। एतन उक्तन्यायेन झ्णुकत्यणुकादिगते हस्वत्वदीर्घत्वे व्याख्याते; कारणबहुत्वाहिना उयणुकादो दीर्घता; वैपरीत्यने ह्यणुके हस्वत्वम्, 20 न तु पारिमाण्डल्यादिनेति भावः। ननु पारिमाण्डल्यादीनां द्रव्यमात्रगतत्वेन व्यवहितत्वम्, द्वित्वादीनां कार्यानारम्भात् कार्यारम्मात्] पूर्वक्षण पव चैकैक- गुणालम्बनाया अपक्षावुद्देरैश्वर्यसमुत्पन्नानां कार्यसननिधानमस्तीति तेषामेवा-

१. TM. धव क्षी ग- Y. T.Ti and P. तदनुशायते २. T,T1, P and A. द्यणुड- ५. TM, त्ये तत्वणुकुडस्व- ३. P. कारये, महस्व अयणुकमहखात्

498

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यालयानम् [अ. २. पा. २. सु. ११.

भाष्यम्

माण्डल्यादीनीति-उच्येत, द्रव्यान्तरे गुणान्तरे वारभ्यमाणे सर्वेषामेव कारणगुणानां स्वाश्रयसमवायाविशेषात; तस्मात्स्भावादेव पारि- 5 माण्डल्यादीनामनारम्भकत्वम्, तथा चेतनाया अपीति द्रष्टव्यम् । संयोगाच द्रव्यादीनां विलक्षणानामुत्पत्तिदर्शनात्समानजातीयो त्पत्तिव्यभिचारः । द्रव्ये प्रकृते गुणोदाहरणमयुक्तमिति चेत्, न; दृष्टान्तेन विलक्षणारम्भमात्वस्य विवक्षितत्वात्; न च द्रव्यस्य द्रव्यमेवो- दाहर्तव्यम्, गुणस्य वा गुण एवेति कश्चिन्नियमे हेतुरस्ति ; सूत्रकारोऽपि

10 प्रकटार्थविवरणम् रम्भकत्वमित्याशङ्कयाह-न च सन्निधानविशेषादिति ॥अयमाशयः-स्वाश्रय- कार्यारम्भकं समवायिकारणं कार्यप्रत्यासनं समवायिकारणम; प्रत्यासत्तिरपि द्विघा-कार्यैकार्थसमवायः, कार्यकारणैकार्थसमवायश्चेति; यथा तन्तुसंयोगः स्वकार्येण पटेन सह तन्तुष्वेव समवेतः, यथा तन्तुगता रूपादय: स्वयमारभ्य 15 माणरूपान्तरस्य समवायिकारणेन पटेन सह तन्तुष्वेव समवेता:, एवं द्विधा च प्रत्यासत्ति: पारिमाण्डल्यादीनां चावशिष्टा; कालाल्पत्वबहुत्वे त्वप्रयो- जके इति। द्वित्वादिकं च न बुद्धिजम्, संख्यात्वात्, एवत्ववत्; विपक्षे च गौरवम्; न च बाह्यवस्तुनो ज्ानजत्वे दष्टान्तः । यस्सादनारम्भकत्वे नान्य- त्कारणमस्ति तस्मादित्युपसंहार:।।

20 उदाहणान्तरमाह-संयोगाच्चेति ॥ उदाहरणं विघटयति-द्रव्ये प्रकृत इति ।। चेतनं ब्रह्म द्रव्यम्, जगतोऽचेतनस्य समवायिकारणं न भवतीति प्रकृते चेतनमप्यचेतनद्रव्यश्योपादानं दष्टमित्युदाहरणमुचितम्, संयोगाख्यगुणांदाहरणं त्वयुक्तमित्यर्थः । परिहरति-न दृष्टान्तेनेति।। अद्रव्यादपि संयोगात् यथा द्रव्यं जायते, तथा चेतनादप्यचेतनं भविष्यतीसे- 25 तावम्मात्रं विवाक्षितमित्यर्थः । सर्वथा साम्ये व न प्रमाणमस्तीस्याह-न च द्रव्यस्येति॥ कणादस्याप्यत्र संमतिरस्तीत्याह-सूत्रकारोऽपीति ॥ सूत्रार्थ-

१. A omits नान्यत् २. T. करणस्यापि

494

परमाणुजगदकारणत्वाधि- प्रकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम् भवर्ता द्रव्यस्य गुणमुदाजहार- "प्रत्यक्षापत्यक्षाणामपत्यक्षत्वात्संयो- गस्य पञ्चात्मकं न विद्यते" इति-यथा प्रत्यक्षापत्यक्षयोर्भूम्याकाशयोः समवयन्संयोगोऽप्रत्यक्ष:, एवं प्रत्यक्षापत्यक्षेषु पञ्चसु भूतेषु समवयच्छरी- रमप्रत्यक्षं स्यात् ; प्रत्यक्ष हि श्रीरम, तस्मान्न पाश्चभौतिकमिति- 5 एतदुक्तं भवति-गुणश्च संयोगो ट्रव्यं शरीरम्। "दृश्यते तु" इति चातापि विलक्षणोत्पत्तिः प्रपश्चिता। नन्वेवं सति तेनैवैतद्गतम् ; नेति ब्रूम :- तत्सांख्यं प्रत्यक्तम्, एतत्तु वैशेषिकं प्रति। नन्वतिदेशोऽपि समानन्यायतया कृतः "एनेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता:" इति; सत्यमेतत्; तस्यैव त्वयं वैशषिकपरीक्षारम्भे तत्पक्रियानुगतेन 10 निदर्शनेन प्रपश्चः कृतः ॥

उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ २-२-१२॥। इदानीं परमाणुकारणवाद निराकरोति । स च वाद इत्यं समुचि- ष्ठति-पटादीनि डि लोके सावयवानि द्रव्याणि सानुगतैरेव संयोगस- चिवैस्तन्त्वादिभिर्द्रव्यैरारभ्यमाणानि दृष्टानि; तत्सामान्येन यावर्रिक- 15 चित्सावथवम्, तत्सर्व खानुगतैरेव संयोगसचिवैस्तैस्तैर्ट्व्यैररब्धमिति प्रकटार्थविवरणम् माह-यथेति ॥ किश्च विलक्षणद्वव्यस्य विलक्षणद्रव्याहुत्पत्तिरित्यपि प्राकू प्रपश्ितमिस्याह-दश्यते चेति। पौनरुक्स्यमाशङ्कय परिहरति-नन्वेव- मिल्यादिना॥ 20 उभयथापि न कर्मातस्तदभावः।। पूर्व वैशेषिकाणं गुणारम्भानुर्मानविरोधं प्रासङ्रिक परिषत्येदानी- मर्थात्तत्समयविरोधं परिवर्तुमुपक्रमत इत्याह-इदानीमिति ।। सप्रमाणं तत्समयं दर्शयति-स च वाद इति ॥ विमतं सावयवसंयोगसहक्ृतद्रम्या

१. A. अनुमानं परिहत्य २. TM. विरोध: प्रार्साग्रक:

495

[अ. २. पा. २. सु. १२.

भाष्यम् गम्यते ; स चायमवयवावयविविभागो यतो निवर्तते, सोऽपकर्षपर्यन्त- गतः परमाणु :; सर्वे चेदं गिरिसमुद्रादिकं जगत् सावयवम् : सावयव- त्वाधाद्यन्तवत् ; न चाकारणेन कार्येण भवितव्यन्-इत्यतः परमाणवो जगतः कारणम्-इति कणयुगभिनायः। तानीमानि चत्वारि भूतानि भूम्युदकतेजःपवनाख्यानि सावयव्रान्युनलभ्य चतुविधाः परमाणवः परिकल्प्यन्ते; तेषां चापकर्षपर्यन्तगतत्वेन परतो विभागासंभवा- द्विनश्यतां पृथिग्यादीनां परमाणुपर्यन्तो विभागो भवति; स प्रलय- काल:। ततः सर्गकाले च वायवीयेष्वणुष्वदृष्टापेक्षं कर्मोत्पद्यते; तत्कर्म 10 स्ाश्रयमणुमण्तन्तरेण संयुनक्ति; ततो द्वयणुकादिकमेण वायुरुत्पद्यते; एवमग्नि :; एवमाप :; एवं पृथिवी; एवमेव शरीरं सेन्द्रियम्-इत्येवं प्रकटार्थविवरणम्

रण्घम्, सावयवत्वात्, पटादिवदित्यर्थः। कथमेतावता निरवयवपरमाणु- सिद्धिरिस्याशङ्कयाह-स चायमिति ॥ यावत्सावयवमनुमानप्रवृत्तेः यो 15 निरवयव: परिशिष्यते सोSत्यन्ताल्पतामापत्रः परमाणुर्नित्यः, निरवयवद्रव्य- त्वात्, आत्मवदित्यर्थः । ननु जगत आद्यन्तशून्यत्वात् कुतः कारणाकाह्का? फुतस्तरां परमाणवो जगत्कारणम्? इत्याशङ्कयाद-सरवे चेदमिति ॥ विमत- माघ तावत्सावयवस्त्रात्पटवत्; तथा च कारणपूर्वकं कार्यत्वात् तद्वत्; तथ कार्रणं किमित्याकाह्कायां सातयवस्य खपरिमाणादल्पपरिमाणरब्धत्व- 20 दर्शनपरमाणवो मूलकारणमिति कणादोऽभिग्रेतवानित्यर्थः । ते च परमाणवः कति विधा इत्याकाह्ायामाह-तानीमानीति । एवं परमाणुसंभवं प्रसाध्य सर्गप्रलयविभागमाह-ते्षां चेत्यादिना । तस्मात्परमाणूनां जगत्का- रणत्वेस्य प्रामाणिकत्वात् अस्त्यर्थात्समनवयस्य तद्विरोध इति पूर्वः पक्षः॥

१. T. परिमाण ४. A. परिमाणदर्शनेन २. T and Ti. सावयवमिति ५. T and Ti. कारणत्वात् अस्त्य- ३. T, Ti, P and TM. कारणमित्या TM. त्वस्य अस्त्य

496

परमाणुजगद्कारणत्वाधि- मकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाध्यम् सर्वमिद जगदणुभ्यः संभवति; अणुगतेभ्यक्ष रूपादिभ्यो दृयणुका- दिगतानि रूपादीनि संभवन्ति, तन्तुपटन्यायेन-इति काणादा मन्यन्ते।। तल्नेदमभिधीयते-विभागावस्थानां तावदणूनां संयोग: कर्मापे- क्षोऽभ्युपगन्तव्यः, कर्मवर्ता तन्त्वादीनां संयोगदर्शनात्: कर्मणश् 5 कार्यत्वाभ्निमित्तं किमप्यभ्युपगन्तव्यम्; अनभ्युपगमे निमिचाभावाना- णुष्वादं कर्म स्याद: अभ्युपगमेऽपि-यदि मयनोऽभिघातादिर्वा यथा- एष्टं किमपि कर्मणो निमिचतमभ्युपगन्येत, तस्यासंभवानैवाणुष्वादयं कर्म स्यात् ; न हि तस्यामवस्थायामात्मगुण: प्रयतरः संभवति, शरीराभावाद; शरीरप्रतिष्ठे हि मनस्यात्मनः संयोगे सत्यात्मगुणः पयनो जायते। 10 एतेनाभिघाताद्यपि हष्ट निमिचं प्रत्याख्यातव्यम् । सर्गोत्तरकाळं दि तत्सर्वे नाद्यस्य कर्मणो निमिनं संभवति। अथारष्टमाघस्य कर्मणो निमिचचमित्युच्येत-तत्पुनरात्मसमवायि वा स्यात्! अणुसमवायि वा! उभयथापि नादष्टनिमित्तमणुपु कर्मावकल्पेत, अदृष्टस्याचेतनत्वाद; न

प्रकटार्थविवरणम् 15

सिद्धान्तमुपक्रमते-तलेदमभिधीयत इति । यदि परमाणूनां संयोग- सचिवानां जगदारम्भकत्वं प्रामाणिकं स्यास्, भवेतदा समन्ययस्य अर्थाद्विरोध:न तु तदस्ति; तदा [था]हि-मादि सर्गे परमाणवो न संयोगसिवा:, कर्मशून्यत्वात्, आत्माकाशवत्; कर्मशून्याक्, तद्धेतुविकलत्वात् तद्वदित्यर्थः। नन्वभ्युपगम्यत एवाद्यकमहेतु :; ततोऽसिद्धो हेतुरिस्याशङ्कयाह-अभ्युपगमेऽपीति॥ पर- 20 माणुष्वाद्यकर्मोत्पत्तौ हेत्वभ्युपगमेऽपि यथेदारनी डषम्-देहचेश्ठानां प्रयलः, तरुचलने वाय्वभिघातः, इष्टगतौ नोदनादि तथैव किमालीयते कि वाडषम्? इति। नाथ :- सृषट्युत्तरकालीनत्वात् उष्टहेतुजातस्ेश्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते- अंथारष्टमिति ।। विकल्पपुरःसरं दूषयति-तत्पुनरिति ॥ ननु चेतनारमना-

१. T, T1, P and TM. तदान्यादि- २. T and T2. यथाटषट-

497

[अ. २. पा. २. सू. १२.

भाष्यम्

हाचेतनं चेतनेनानधिष्ठिनं स्वतं्त्रं प्रवर्तते प्रवर्तयति वेति सांख्यपक्रिया- यापधिहितम्: आत्मनश्रानुत्पन्नचैतन्यस्य तस्यामवस्थायामचेतनत्वाद; आत्मसमवायित्वाभ्युपगमाच्च नादृष्टमणुपु कर्मणो निमित्तं स्याद, 5 अगबन्धात; अदृष्टवता पुरुषेणास्त्यणूनां संबन्ध इति चेत-संबन्ध- सातत्यात्पवृत्तिसानत्यमसङ्गः, नियामकान्तराभावात्। तदेवं नियतस्य कस्यचित्कर्मनिमित्तस्याभावान्नाणुष्वाय्यं कर्म स्थात; कर्माभावासनरि बन्धनः संयोगो न स्यात्; संयोगाभावाच्च तन्निबन्धनं द्वयणुकादि कार्यजातं न स्यात। संयोगश्राणोरण्वन्तरेण सर्वात्मना वा स्याद्?

10 प्रकटार्थविवरणम्

घिष्ठितं कर्म निमितं म्यादित्याशङ्कयाह-आत्मनश्चेति । उभयसवमायं प्रौढ- वादेनाङ्गीकृत्य दूषणमुक्तम; इदानी सोऽपि नास्तीत्याह-आत्मसमनायि-

15 वतेति॥ तर्वयात्मना सर्वगतत्वेन सदा परमाणुसंबन्धात्परमाणुप्वृत्तेरवि - उछेदप्रसङ्ग इत्याह-संबन्धसातत्यादिति । अथ ईश्वराधिष्ठितत्वेन प्रवृत्ति- नियम इस्पाशङ्याह-नियामकान्तराभावादिति ॥ ईश्वरेच्छाधिष्ठितत्व- मपि नित्यं चेत् प्रवृत्तिसातत्यप्रसङ्ग, नियामकान्तराभावात्; आगन्तुकं चेत् कारणान्तरं वाच्यम् : न च साक्षात्सम्बन्धः ; स्वाश्रय संयोगात्कारणत्वे गर्दभे- 20 रछाया अपि कारणत्वमित्यर्थः। यनो दष्टमठष्टं वा निमित्तं न संभवति मतः। सूत्रार्थमुपसंहरति-तदेवभिति । इतश्र संयोगसतियाः परमाणवो न मूल- कारणमित्याह-संयोगश्ाणोरिति ॥ न केवलं सर्वथा संयोगे परमाणु: परमाण्वन्तरेऽनतर्मृत एव स्यात् हष्ट यदशवृत्तित्वं संयोगस्य तद्पि विरुष्ये-

१. T. यदसपृत्तिस्वं

498

परमाणुजगदकारणत्वाधि-' प्रकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम् एकदेशेन वा १ सर्वात्मना चेतु उपचयानुपपतेरणुमात्त्वमसक्ः, दृष्ट- विप्रीतमसङश्व, प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगस्य दष्टत्वाद; एकदेशेन चेव, सावयवत्वपसङ्ः परमाणूनां कलपता: पदेशा: स्युरिति चेत, कल्पितानामवस्तुत्वादवस्त्वेव संयोग इति वस्तुनः 5 कार्यस्यासमवायिकारणं न स्याद: असति चासमवायिकारणे द्रयणु- कादिकार्यद्रव्यं नोत्पदेत। यथा चादिसर्गे निमिचाभावात्संयोगोत्पच्यर्थ कर्म नाणूनां संभवति, एवं महापलयेऽपि विभागोत्पच्यर्थे कर्म नैवा- पूर्ना संभवेत्; न हि तल्नापि किंचिभियतं तभनिमित्तं दष्टमस्ति अदृष्टमपि भोगमसिद्धयर्थम्, न प्रलयमरसिद्धयर्थम्-इत्यतो निविचा- 10 भावाभ स्यादणूनां संयोगोत्पच्पर्थ विभागोत्पच्यर्थ वा कर्म। अतभ् संयोगविभागाभावात्तदायचयो: सर्गमलययोरभावः प्रसज्येत । तस्ा- दनुपपओोऽयं परमाशुकारणवाद:।।

प्रकटार्थविवरणम् सस्याद-दष्टविपरीतेति।। द्वितीयं दूषयति-एकदेशेन चेदिति।। 18 प्रदेशकल्पनया संयोगलिद्धिमाशङ्य दूषयति-परमाणूनामिति ॥ सरूपेण संयोगे परमाणोरवयविनक्ष पकेन संयोगे तदैव नान्पेन संयोग: स्याद्। संयुक्तरूपातिरिक्तरूपान्तराभावात् दिगन्तरविशिष्टरूपान्तरेण संयोगे त्वप्नत्यक्ष- स्वापातात्; न चांशवृत्तितायां प्रत्यक्षतापाता. प्रत्यक्षबलेनैव अभिधानात्; अतः परमाणुसंयोगानिरूपणाध् संयोगसचिवानामारम्मकत्वमिति सितमूं। 20 एवं काणादाना सर्गप्रकारनिराकरणे सूत्रं योजयित्वा पलयनिराकरणेऽपि गेजपति-यथा चादिसगे इति। युगपदेषानन्ताणुदु फर्मनिमिस्तममि घातादि न संभाव्यम्, कतिपयविषयत्वेनैय कुत्वात्, अदषटमपि मलयो- देशेन किशिंवेदेन श्रुतमित्यथें:। मायवादिनां तु निमिश्वानिरूपणं मायामयत्व- मेव वड्यति। मतो न साम्यमपि चोदीयम्। 25

१. A. खिरिते

499

वसममुतभाष्यव्यालयानम् [भ. २. पा.२. सु. १३.

भाष्यम्

समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थिते:॥ २-२-१३ ॥

समवायाभ्युपगभाच-तद्भाव इति-मकतेनाणुवादनिराकरणेन 5 संबध्यते। दाभ्यां चाणुभ्यां द्ृयणुकसुत्पधमानमत्यन्तभिन्नमणुभ्यामण्वोः समवैतीत्यभ्युपगम्यते भवता; न चैवमभ्युपगच्छता शक्यतेऽणुकारणता समर्थयितुम्: कृतः १ साम्यादनवस्थिते :- यथैव त्रणुभ्यामत्यन्तभिनं सद्यणुकं समवायळक्षणेन संबन्धेन ताभ्यां संबध्यते, एवं समवायोऽपि समवायिभ्योऽत्यन्तभिन्न: सन् समवायलक्षणेनान्येनैव संबन्धेन समवा- 10 यिभि: संबध्येत, अत्यन्तभेदसाम्यात ; ततक्ष तस्य तस्यान्योन्य: संबन्धः कल्पयितव्य इत्यनवस्थेव पसज्येत। नन्विहप्रत्ययग्राह्मः समवायो नित्यसंबद्ध एव समवायिभिर्गृद्यते, नासंबद्ध:, संबन्धान्तरापेक्षो वा ; ततक न तस्यान्य: संबन्धः कल्पयितव्यो येनानवस्था पसज्येतेति। नेत्युज्यते: संयोगोऽप्येवं सति संयोगिभिनित्यसंबद्ध पवेति समवायव- 15 मान्यं संबन्धमपेक्षेत। अथार्थान्तरत्वात्संयोगः संबन्धान्तरमपेक्षेत, समवायोऽपि तर्वर्थान्तरत्वात्संबन्धान्तरमपेक्षेत । न च-ग्रुणत्वा- प्रकटार्थविवरणम्

समवायाभ्युपगमाच साम्यादनवस्थितेः।। रदानी समवायाभ्रीकारद्वारकमध्यचातुर्ये दर्शयति-समवायाभ्युप- 20 ममाचेति। अनवस्ापरिजिदीर्षिया शङते-नन्विहपत्ययेति ॥ मपसिद्धान्तेन परिहिरति-नेरपुच्यत इति ॥ सम्बन्धत्वे सत्यन्यत्वात् संबन्धापेक्षा चेतु संयोगस्य समवायेऽपि समानमित्याड-अर्थान्तरत्वादिति। नतु संयोगस् गुणत्वाव् संयोगिम्यां सह समवायोऽयइयं वक्तव्य: : समवायस्य तु सतम्मत्वाशाप्ति संबन्धापेसेलयाशडपार-न च गुणत्वादिति । संबन्धा-

१. T. वत्यन्वार्बाद २. T' adds गुणिम्यां

500

परमाणु जगदकारणत्वाधि मकटार्थविवरणम् करणम् ₹.] भाप्यम्

त्संयोग: संबन्धान्तरमपेक्षते, न समवायोऽगुणत्वादिति-युज्यते वक्तुम्, अपेक्षाकारणस्य तुल्यत्वात्, गुणपरिभाषायाश्चातन्त्रत्वाद्। तस्मादर्थान्तरं समवायमभ्युपगच्छतः प्रसज्येतैवानवस्था; पसज्यमानार्यां चानवस्थायामेकासिद्धौ सर्वासिद्धेर्दाभ्यामणुर्भ्यां दयणुकं नवोत्पधेत; 5 तस्मादप्यनुपपत्र: परमाणुकारणवाद:।।

नित्यमेव च भावात् ॥२-२-१४ ।।

अपि चाणवः प्रुत्तिस्वभावा वा, निवृत्तिस्वभावा वा, उभयख- भावा वा, अनुभयस्वभावा वाभ्युपगम्यन्ते-गत्यन्तराभावात्; चतु- र्घरषि नोपपद्यते-प्रवत्िस्वभावत्वे नित्यमेव मनसेर्भावात्मलयाभाव- 10

प्रकटार्थेविवरणम्

पेक्षाकारणस्य संयोगसमवाययोसतुल्यत्वात्। गुणत्वं चाकिश्ित्करम्, करियादे- रपि संबन्धांपेक्षादर्शनादित्यर्थ:। न च कार्यत्वात्सयोगस्य समवायापेक्षा, प्रध्वंसे व्यभिचारात्, अनादेरपि सामान्यस्यापसादर्शनाच; किञ्ञ बथा 16 सम्बन्धिभेदे नाशे व समवायो न भिद्यते, न नश्यति थ, तथा संयोग: कि न आद्? यतो नास्ति विशेषहेतु: तम्मादितयुपसंहार:। नतु नानवस्ामान्रं दोष :; डक हि-"मूलक्षयकरीं प्राहुरनवस्ां हि दूंषणम्" इति, तत्राह-पंसज्य- मानार्यां चेति ॥ समवायस्य सम्बन्धत्वासिदधौ तत्कृतं वशुकस्य संवद्धत्वं न सिभ्यतीत्यर्थ:॥। 20

नित्यमेव व भावाद्।। इतक्ानुपपत्रः परमाणुकारणवाद 'इत्याद-नित्यमेव चेति॥ अतम्न्र- स्वेऽपि परमाणुमवृत्तावकिश्त्करत्वेऽप्यडश्रादे: कदाचिदपि प्रबुत्िर्न स्याद्,

१. TM. गुणं या 601

अ्रथ्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [न. २.पा.२. स. १५.

भाध्यम्

उभयस्वभावत्वं च विरोधादसमञ्जासम्; अनुभयस्वभावत्वे तु निमिच-

5 नुपपम: परमाणुकारणवाद: ।।

रूपादिमच्वाच्च विपर्ययो दर्शनात्॥२-२-१५॥

सावयवानां द्रष्याणामवयवशो वरिभज्यमानानां यतः परो विभागो न संभवति ते चतुरविधा रूपादिमन्तः परमाणवश्चतुरविषस्य रूपादिमतो भूतभौतिकस्यारम्भका नित्याश्रेति यद्वैशेषिका अभ्युप- 10 गच्छन्ति, स तेपामभ्युपगमो निरालम्बन एव; यतो रूपादि- मच्वात्परमाणूनामणुत्वनित्वत्वविपर्ययः मसज्येत; परमकारणापेक्षया स्थूलत्वमनित्यत्वं च तेषामभिग्नेतविपरीतमापद्ेतेत्यथेः। कुतः१ एवं लोके रष्टत्वात्-यद्धि लोके रूपादिमद्वस्तु तत्स्वकारणापेक्षया स्थूळमनित्यं च दृष्टम् ; तथथा पटस्तन्तूनपेक्ष्य स्थूलोऽनित्यश् भवति; 15 तन्तवश्ांशुनपेक्ष्य स्थूला अनित्याश्च भवन्ति,-तथा चामी परमा- णवो रूपादिमन्तस्तैर ्रयुपगम्थन्ते; तस्मात्तेऽपि कारणवन्तस्वद- प्रकटार्थविवरणम्

रूपादिमन्वाम विपर्ययो दर्शनाव्।।

एवं तावत्परमाणूनां मूलकारणत्वं निराकृत्य अधुना निरवयवत्वनित्य- 20 त्वादिनिराकरणाय प्रयतते-रूपादिमच्वाक्चेति ॥ रूपादिमस्वं विभज्य प्रयो- कव्यं भागासिद्धपरिहाराय; तथा हि-पृथिष्यसेज:परमाणबोडनिस्या:, रूप- वर्वात्, घठवत्; वायुपरमाणवोऽनित्या, स्पशवस्वात् पवनवदिति;

विषमत्वाद। यज्ञानुमानम्-नित्या: परमाणव:, सबपस्वे सति अकारण- १. TM. भूम्पतेभ: 508

परमाणुजगद्कारणत्वाधि- पकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम् पेक्षया स्थूला अनित्याश्र माुवन्ति। यब नित्यत्वे कारणं तैरुक्तम्- "सदकारणवन्नित्यम्" इति, तदप्येवं सत्यणुप्ु न संभवति, उक्तेन प्कारेणाणूनामपि कारणवर्वोपपत्तेः । यदवि नित्यत्वे द्वितीयं कारणमुक्तम् "अनित्यमिति च विशेषतः प्रतिवेधाभावः" इति, तदपि 5 नावश्यं परमाणूनां नित्यत्वं साधयति; असति हि यस्मिन्कस्मिंशचिभित्ये वस्तुनि नित्यशब्देन नवः समासो नोपपद्यते; न पुनः परमाणु- नित्यत्वमेवापेक्ष्यते: तवास्त्येव नित्यं परमकारणं ब्रह्म; न च शष्दार्थव्यवहारमातेण कस्यचिदर्थस्य प्रसिद्धिर्भवति, पमाणान्तर- सिद्धयोः शब्दार्थयोर्व्यवहारावतारात्। यदपि नित्यत्वे तृतीयं कारण- 10 मुक्तम्-"अविद्या च" इति, तदघेवं विव्रियते सर्ता परिदृश्यमान- कार्याणां कारणानां पत्यक्षेणाग्रहणमविद्ेति, ततो द्ृयणुकनित्यताप्या- प्रकटार्थविवरणम् स्वोदिति; तत्र विशेष्यस्यासिद्धिरित्याइ-यब नित्यत्व इति॥ कार्य- मनित्यमिति विशेषतः कार्ये नित्यत्वप्रतिषेधस्यामावः प्रसज्येत, यदि कौरणे 16 नास्ति नित्यत्वम; अतः कारणानां परमाणूनां नित्यत्वमिति काणाइगढित- मनूच दूषयति-यदपीत्यादिना । पूर्वमनित्यमित्ययं कार्ये विशेषेण नित्यत्व- प्रतिषेध इत्यन्रीकृत्य दूषितम् ; इदानी तदपि नास्तीत्याह-न.च सष्दार्थेति॥ अनित्यशम्द्राभित्यत्वप्रतिषेधमान्रं गम्यते, न तु कायें, येन कार्यप्रतियोगिनि" कारणे नित्यत्वं व्यवतिष्ठेत। विशेषस्तु प्रमाणाम्तरळम्य एवेति माव:। अम्यच 20 नित्यत्वसाधनं व्यान्याय दूषयति-यदपीत्यादिना । नित्या: परमाणवा, परिषश्यमानकार्यस्य कारणत्वे सति प्रस्यक्षेणागृह्यमाणत्वाद्, भाकाशादिय- दिति। एतत् ह्णुकेडनैकान्तिकमिस्यर्थ:। यदि ह्णुके व्यभिचारपरिहवारा- यारम्मकदम्यरहितत्वे सतीति विशेषणं प्रयुज्पेत, पौनवकयं तता स्यादित्याह- १. T. वत्नादाधिपति १. TM. कारणं १. A omita कार्यमनित्यत्वमिति Y. TM and A. पोगिनियाकरणे

503

म्रहसुतभाष्यव्यारयानम् [न. २. पा.२. सु. १५.

भाष्यम्

पद्येत ; अथाद्रव्यत्वे सतीति विशेष्येत, तथाप्यकारणवश्वमेव नित्यता- निमित्तमापदेत, तस्य च पागेवोक्तत्वात् "अविधा च" इति पुनरुक्त् स्यात्: अथापि कारणविभागात्कारणविनाशाचान्यस्य तृतीयस्य 10 5 विनाश हेतोरसंभवोऽविद्या, सा परमाणूनां नित्यत्वं रूयापयति-इति व्याख्यायेत-नावश्यं विनश्यद्वस्तु दाभ्यामेव हेतुभ्यां विनष्टुमई- तीति नियमोऽस्ति; संयोगसचिवे हनेकरिमिंश द्रव्ये द्रव्यान्तरस्यारम्भके- डभ्युपगभ्यमान एतदेवं स्याद्; यदा त्वपास्तविशेषं सामान्यात्मर्क कारणं विशेषवद्वस्थान्तरमापद्यमानमारम्भकमभ्युपगम्यते, तदा घृत- 10 काठिन्यविलयनवन्मृत्यवस्थाविलयनेनापि विनाश उपपदते। तस्ा- द्रूपाददिमच्वात्स्यादभिप्रेतविपर्ययः परमाणूनाम्। तस्मादप्यनुपपभः परमाणुकारणवाद: ।।

प्रकटार्थविवरणम्

अथाद्रव्यत्व इत्यादिना । प्रकारान्तरेण अविद्येति सूनं व्याल्याय दूष- 15 यति-अथापी त्यादिना । तन्तुविभागासम्तुदाहाद्ा पटस्य विनाशो उएः परमाणूनां च निरवयवत्वाभारम्मकावयवविभाग :; नाप्यारम्मकावयवनाशा नाशहेतु: संभवति; अन्यक् न श्यते; अतः परमाणवों नित्या: उमयविध- नाशहेतुशून्यत्वादात्मवदित्यर्थ:। ज्ञानसुखादावनैकान्तिक इस्याह-नावश्य- मिति । द्रव्यत्वे सतीति विशेषणेऽपि घृतसुवर्णादिकाठिन्येSनैकान्तिकत्वं- 20 मिस्याह-संयोगसचिवे हीत्यादिना ॥ न तावत् काठिम्यं नाम वतुर्विशति- गुणादतिरिकं गुणाम्तरमिष्टम्; नाप्यारम्भकावयवसंयोगविशेष:, भम्स्या- वयषिद्रव्ये प्रतीते :; तस्मात् 'घृतं कठिनम्' इति व्यपदेशात् घृतस्वरूपमेव, फाठि- न्यमग्निसंपर्काद्विलीयते द्ैवभावापत्या। तथा पेरमाणोरपि परिष्छेद्विलयनेन

१. A adds वा Y. A. तद्व- २. A. कस्वादि त्याह ५. TM omits परमाणोरपि ३. A omits न तावत्

504

मकटायेविवरणम् करणम् २.] माध्यम् उभयथा च दोषात्॥ २-२-१६। गन्घरसरूपस्पर्शगुणा स्थूळा पृथिवी, रूपरसस्पर्शगुणा: सूक्ष्मा. आपद रूपस्पशगुणं सूक्ष्मत्र तेज:, स्पर्सगुणः सूक्ष्मतमो वायु :- इत्येवमेतानि चत्वारि भृतान्युपचितापचितगुणानि स्थुलमूस््ममूस्ष्मतर- 5 सक्ष्मतमतारतम्योपेतांनि च लोके लक्ष्यन्ते; तद्त्परमाणवोऽप्युपचिताप- चितगुणा: कल्प्येरन् न वा : उभयथापि दोषानुषक्ञोऽपरिहार्थ एव स्यात्। कल्प्यमाने तावदुपचितगुणत्वे, उपचितगुणानां मूर्त्युपचयाद- परमाणुत्वपसङ््: न चान्तरेणापि मृर्त्युपचयं गुणोपचयो भवतीत्युच्येत, कार्येषु भूतेषु गुणोपचये मृ्त्युपचयदर्शनाद। अकल्ण्यमाने तूप- 10 चितापचितगुणत्वे-परमाणुत्वसाम्यप्रसिद्धये यदि तावतसर्व एकैक- गुणा एव कल्प्येरन्, ततस्तेजसि स्पर्शस्योपलन्धिन स्यात, अप्सु रूपस्पर्शयो:, पृथिव्यां च रसरूपस्पर्शानाम्, कारणगुणपूर्वकत्वात्कार्य- गुणानाम्; अथ सर्वे चतुर्गुणा एव कल्प्येरन्, ततोऽसपि गन्धस्यो- प्रकटार्थेविवरणम् 15

परमकारणभावापस्या विनाश इत्यर्थ:। पसास्परमाणूनामनित्यत्वसाधने नासित मानान्तरविरोध: तम्मादित्युपसंहार:।। उभयथा च दोषाद्।। इतम परमाणुकारणवादोऽनुपपन्र इस्याह-उभयथा चेति।[मतुल्य- गुणत्वे] तुल्यगुणत्वे योमवथापि दोषान्निमोंक्षो नास्तीत्येतरडर्शयितं गुणो- 20 पचयापचये सति सौल्यतारतम्यं डश्यत इत्याह-गन्धरसेत्यादिनां॥ मूर्त्युंपचयात् परिमाणोपचयादित्यर्थ:। इव्यातिरिकानामुपन्रयेऽपिं द्रव्यस्य किमिति मूतर्युपचय इत्याशङ्याह-न चान्तरेणापीति । गुणानां द्रष्यता- दात्म्यात् कार्येबु भूतेतु एष्ट उपचय इस्पर्थ:। द्वितीयपसे दोषमाह- अकल्प्यमाने स्विति। 25

१. T, Ti, P and TM. पयसाव

505

ब्रह्मसूतभाज्यव्यालयानम् [ब.२. पा.२, सु. १७.

माण्यम् पलब्धि: स्यात्, तेजसि गन्धरसयो:, वायौ च गन्धरूपरसानाम्। न चैवं दृश्यते। तस्मादप्यनुपपत्मः परमाणुकारणवादः।। अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ।।२-२-१७।

5 प्रधानकारणवादो वेदविद्भिरपि कैशचिन्मन्वादिभि: सत्कार्यत्वाद्यं- झोपजीवनाभिप्नायेणोपनिबद्ध :; अयं तु परमाणुकारणवादो न कैथचिदपि शिष्टैः केनचिदष्यंशेन परिगृहीत इत्यत्यन्तमेवानादरणीयो वेदवादिभिः। अपि च वैशेषिकास्तन्त्रार्थभूनान्षट् पदार्थान्द्रव्यगुणकर्म-

10 प्रकटार्थविवरणम् अपरिग्रहचात्यन्तमनपेक्षा ।।

शब्दप्रयोगादसारतां पुनराइ-अपि चेत्यादिना । भिन्नलक्षणानिति ।। मयमर्थ :- गुणाश्रयो द्रव्यम्। पृथिव्यप्तेजांवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नवैव 15 द्रष्याणि। निर्गुणं सामान्यवत् क्रिया[निर्गुणसामान्यवदक्रिया]त्मको गुणः। संयोगविभागयोरनपेक्षकारणं कर्म। उत्क्षेपणावक्षेपणगमनाकुञ्चन- प्रसारणानि पञ्च कर्माणि। व्यक्तिभेदेऽनुवृत्तप्रत्ययालम्बनं सामान्यम्, परमपरं चेति द्विविधम्। व्यावृत्तिबुद्धिहेतन्रो विशेषा:। सामान्यविशेषा गोत्वाद्यः[?] नित्यदव्यवृत्तयः अन्स्यनिशेषाः । अयुतसिद्धयोराश्ररयाश्रयि- 20 भाघ-हृहप्रत्ययहेतुः समधायः। स चैकः सर्वगतो नित्यश्चेनि-षटपदार्थान् वर्णयन्ति। तंत्रीच्यत-षट्पदार्था इनि समानाभिधान न संख्या लभ्येत सप्तग्रामा इतियत्; "दिक्सङ्लये संज्ञायाम्" इति स्परणात्। असमानाभि- धाने नान्यान्तर्भाव: । अवधारणे वा नास्ति मानम्, मसर्वक्षस्यायोग्यातु- पलण्ध:। सर्वक्रा[नवा।दिमतानां च विप्रतिपत्तिः। शक्तिश्वासाधि षटपदार्थ- ₹. A omita 9 २. T, Ti, P and TM. न्त्याविशेषात् 506

परमाणुजगद कारणत्वाधि- पकटार्थविवरणम् करणम् ३.]

व्यतिरिका । अतो विनावधारणं गां पर्यटति [!]। लक्षणं च न लक्ष्यख- रूपावगतये, परस्पराश्रयापातात; लक्ष्यनिष्ठतया डष्टस्य लक्षणत्वम्, तटूलाब लक्ष्यदषठिरिति। नापि द्रव्यलक्षणमद्नव्यव्यावृत्तये; सिद्धे द्रव्यलक्षणे तत्र्पति- योगिकाद्रव्यसिद्धि:, तत्सिद्धी च तद्यावृत्तये द्रव्यलक्षणमिति परस्पराथया- 5 पातात्। नो खलु त्वरकुतर्कानुपहृतबुद्धि: लौकिको नीलनलिनादिषत् द्रव्यादिस्वरूपं प्रस्येति। अपरथा नीलादिस्वरूप हव दरष्यादिसरपेऽपि बौद्धा- दीनां विवादो न स्यात्। कचिहव्यशब्दो यौगिक: । गुणशब्दः शोभनवाची। पुराणादौ तु खभावाची। घटस्य शौक्कयमिति तु घटस्य स्वरूपमितिवत्; तक्षा- लोकलिद्धद्रव्यादिस्व रूपमाश्रित्य व्यावृत्यवगतये लक्षणाभिधानमित्युक्तम्। 10 यदप्युद्यनाशीनां जगल्लक्षणं केवलव्यतिरंकानुमानम्, तथा दि-गुणद्वव्य- मिति' व्यवहर्तव्यम्, गुणाथ्रयत्वात्, न यदेवं न तदेवम्, यथा वसत्वन्तर- मिंति, तद्पि प्रलापमात्रम्, हेतोरसिद्धत्वाद; सिद्धे द्रव्यगुणविभागे तदाभितत्वसिद्धि:, तदलाश्च गुणातिरिकद्रव्यसिद्धिरिति इतरेतराश्रयता। किश्च द्रंव्याभावप्रमिते: द्रव्यप्रमितिसापेक्षतवात् तदसिद्धौ व्यतिरेकानवधार- 16 णात् सन्दिग्धानैकन्तिकत्वम्, अप्रसिद्धविशेषणत्वं च सुपरसिद्धम्। नय केवलव्यतिरे किणि नाप्रसिद्ध विशेषणत्वं दूषणम्, अपरथा केवलव्यतिरेकित्व- व्याघातादिति वाच्यम्, मनिष्टापाद्नस्यंशमद्नत्वास्; अन्यथा घटो नर- विषाणविदीर्ण:, घटत्वात, न.य.एनं न सएवं यथा पट इत्यस्यापि सवतु- मानत्वापातात्। तसान्र केवलव्यतिरेक्रिंणा द्रव्यादिसिद्धि:। किश 'पज्चैते 20 गावः' इस्यादौ संख्यानिवेशो गोत्वादिकमेकं निमित्तमाभिष्य मवति । द्रव्यादिषुं तु नैकं भावत्वं तावन्निमितं सामान्यादिषु भावत्वायुगमानक्गी- कारात्; न च प्रामाणिकरवं पदार्थत्वं वा निमिसं सप्तपदार्थाभ्युपगमापातात्।

१. T. गावपर्यटति ५. Tand A. बसभाव T'i and P. घटात् पर्य- TM. बसभाव २. TM and A. क्वचित्ु क्रियादिवा- ६. TM. दिषु उकं भावत्वं चिद्रम्पशब्द: ७. TM and A. नुमानास्ीकारात् १. T, Ti and P. स्वमावात् ८. T, Ti, and P omit मा निमिसं Y. TM adde

507

ग्रह्मसूतभाध्यव्यासयानम् [भ.२. पा.२, सू. १७.

भाष्यम्

यथा मनुष्योऽपः रश इति: तथात्वमभ्युपगम्य तदिरद्धं द्रव्याधी- प्रकटार्थविवरणम् अभावस्यापि तथात्वात्; तत्मात् षट्पदार्थकल्पना न प्रामाणिकी; तम- 5 सभ् दृव्यत्वमसाधीति न नवैव द्रव्याणि। काणादादिपिरिपठितगुणाति- रिक्ताश्ष गुणा: कौर्यशौर्यांदय उपलभ्यन्ते। अम्तर्भावकल्पनायां च सत्येवैकरिमिन् सा लघीयसी। कर्माव्यानमनोभ्नमनोर्थ्वज्वलनतिर्यक्: पवनादि बहुविधमुपलभ्यते। गमनान्तर्भावाभिधाने तु तदेवैकं स्याद्; उत्क्षेपणादरेपि तदात्मकत्वात् गमनमपि गच्छतोऽगच्छंतो वा दुर्निरूपत्वाद् 10 प्रतीतिमात्रगोचरमेव; नच नास्ति, चलतिप्रत्ययस्य प्रत्यक्षत्वात्; न चासो संयोग विभार्गावलम्बनः खगगगनसंयोगस्याप्रत्यक्षत्वात्; अत एव न संयो- गादिदर्शनानुमेयो करियाः। यतः क्रियोदयः तत एव संयोगा घुदयादप्रयोजक- त्वम् ; साध्यातिशय चानेकान्तोऽनवस्प व। सिद्धे व्यक्तिमेरे अणुगतामनु- गति/सिद्धि:, वांत्सड्ी च तहाअकत्वेन यक्तित्वसिद्धिरिति परस्पराश्रयात् न 15 सामान्यलिद्धि:। कि च गुणाश्रयो दव्यमित्यूरीकृत्य गुणादीनां सक्याविनि- मयम्, समवायस्य च सर्वगततया महत्परिमाणत्वमुपदिशता द्रव्यैकपदार्थवाद भारभ्यते । न्यूनाधिकसङ्गयानिषेधे तु नेयमपीति व्यर्थो विशेषप्रलाप:।। इतश्षायुक्त एवायमभ्युपगम इत्याह-तथात्वमभ्युपगम्येति ।। अत्यम्त- भिन्नस्त्रमक्गीकृत्य तद्विरुद्धं तन्रावाधीनभावतवं धर्ममभ्युपगच्छति। तथा 20 संभाव्यमानं लोके वैपरीत्यस्यैव दर्शनादित्यर्थः । गुणाद्यो न द्वव्यादत्यन्त- भिन्नाः; न तेनें तन्द्रावाधी नभावी: यथा शशादय इति प्रयोग:। विपक्षे चैकैक-

१. T, T:, P and TM omit उन्नमन c. T, T1 and P omit २. TM omits अगच्छतो ९. A. सक्गयापि नियमं ३. T. वन्द्रावालम्बन: १०. TM. भापदंते ४. T. घटगमन A. सबन्धके ५. A, मेया क्रिया ११. A. ते तन्द्रा- ६. TM and A. संयोगाभ्युदय- १२. TM. तद्दा ७. A. धथेन

508

परमाणुजगद्कार जस्वाधि- मकठार्यविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम् नत्वं शेषाणामभ्युपगच्छन्ति : तनोपपधते; कथम्१ यथा हि लोके रासकुश पलाशप्रभृतीनामत्यन्तभिमानां सतां नेतरेतराधीनत्वं भवति, एवं द्रव्यादीनामत्यन्तभिन्रत्वात, नैव द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां भवितुमईति; अथ भवति द्रव्याधीनत्वं गुणादीनाम्, ततो द्रव्यभावे भावाष्व्या- 5

देवदत्त एक एव सम्नवस्थान्तरयोगादनेकशब्दपरत्ययभाग्भवति, तद्दव ; तथा सति सांख्यसिद्धान्तमसङ्गः खसिद्धान्तविरोषश्रापद्येयाताम्। नन्वभ्रेरन्यस्यापि सतो धूमस्याम्रयधीनत्वं दृश्यते; सत्यं दृश्यते; भेद- भर्तीतेस्तु तत्नामिधूमयोरन्यत्वं निशचीयते; इह तु शुक्कः कम्बलः, रोहिणी 10 धेनु:, नीलमुत्पलमिति द्रव्यस्यैव तस्य तस्य तेन तेन विशेषणेन प्रतीयमानत्वाभ्रैव द्रव्यगुणयोरमिधुमयोरिव भेदपतीतिरस्ति; तस्मा- डूव्यात्मकता गुणस्य । एतेन कमेसामान्यविशेषसमवायानां द्रव्यात्म- कता व्याख्याता। गुणानां द्रव्यावीनत्वं द्रव्यगुणयोरयुतसिद्धत्वादिति यदुच्येत, तत्पुनरयुतसिद्धत्वमपृथग्देशत्वं वा स्यादपृथक्कालत्वं वा अपृथ- 15 वस्वभावत्वं वा: सर्वथापि नोपपद्यते-अपृयग्देशत्वे तावत्साभ्युप- गमो विरुध्येत; कथम्१ तन्त्वारग्धो हि पटस्तन्तुदेशोऽभ्युपगम्यते न पटदेश :; पटस्य तु गुणा: शुक्कत्वादयः पटदेशा अभ्युपगम्यन्ते, न

प्रकटार्थविवरणम्

शोऽप्युपलम्मप्रसङ्कः । अनिष्टान्तरमाह -अथ भवतीत्यादिना ॥ देतो- 20 स्नैकान्तिकत्वं शङ्कते-नन्वभ्रेरिति ॥ उत्पन्नौ धूमस्याम्पधीनश्वेऽपि' सत्तायां नास्त्यग््यधीनत्वं देशभेदप्रतीतेः; अतो नास्तैनैकाम्तिकत्वमित्याह- सत्यं रश्यत इति ।। अग्यथासिद्धिमाशङ्य परिहरति-गुणानां द्रव्या- धीनत्वमित्यादिना ॥ प्रथमपक्षे दोषमाह-अपृयग्देशत्व इति ॥ गुणानां पटो देश, पटस्य तन्तवो न पट पवेति भिन्नदेशत्वाभ्युपगमादित्यर्थ:। 25

१. A omite त्ये.ऽपि ... चीन

509

अहासूत्रभाध्यव्यारयानम् [ब.२. पा.२, सु. १७,

भाष्यम्

तन्तुदेशा :; तथा चाहु :- "द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाम गुणा- न्तरम्" इति; तन्तवो हि कारणद्रव्याणि कार्यद्रव्यं पटमारभन्ते, तन्तुगताश् गुणा: शुक्कादयः कार्यद्रव्ये पटे शुक्कादिगुणान्तरमारभन्ते- 5 इति हि तेऽभ्युपगच्छन्ति; सोऽभ्युपगमो द्रव्यगुणयोरपृथग्देशत्वेऽभ्युप- गम्यमाने बाध्येत ! अथापृथक्कालत्व्रमयुतसिद्धत्व्रमुच्येत, सव्यदक्षिणयो- रषि गोनिषाणयो+युनसिद्धत्वं नसज्येक। तथापृथकस्वभावत्वरे त्युत- सिद्धत्वे न द्रव्यगुणयोरात्मभेद: संभवति, तस्य तादात्म्येनैव मतीय- मानत्वाद् ।।

10 युतसिद्धयोः संबन्ध: संयोग:, अयुनसिद्धयोस्तु समवाय :- इत्यय- मभ्युपगमो मृर्षैव तेषाम, म्राकि्सिद्धस्य कार्यात्कारणस्यायुतसिद्धत्वा- नुपपत्तेः । अथान्यतरापेक्ष एवायमभ्युपगमः स्यात्-अयुरसिद्धस्य कार्षस्य कारणेन संबन्धः समवाय इति, एवमपि प्रागसिद्धस्या- लग्धात्मकस्य कार्यस्य कारणेन संबन्धो नोपपद्यते, द्वयायत्तत्वात् संव- 15 न्घस्य । सिद्धं भूत्वा संवध्यत इति चेत, माक्कारणसंबन्धात्कार्यस्य

प्रकटार्थविवरणम्

काणादाभ्युपगममुन्धभाव्य विवरृणोति-तथा चाहुरित्यादिना ॥ द्वितीयं दूब- यति-अथापृथक्कालत्वपिति ।। तृतीये दोषमाह- अपृथकस्वभावत्वे स्विति ॥ यश्च द्विवचनप्रयोगादुमयोरयुतसिद्धत्वमुक्तम्, तदप्यसवित्याद- 20 अयुतसिद्धयोरिति ॥ कार्यस्य कारणात् पृथक्सिद्धिर्नास्तींति एकस्यैवायुत- सिद्धत्वमुभयोरुपचर्यत इति व्याश्याय दूषयति-अथान्यतरापेक्ष एवाय- मित्यादिना ॥ यदि संबन्धनिर्वाह्ाय कारणसंबन्धातप्रागेव कार्यसिद्धि रम्युपगम्पते तदानीं युतसिद्धयो: संयोग एव स्यादिस्याह-सिद्धं भूत्वे- त्यादिना।। ननु कर्मजा प्राप्तिः संयोग उध्यते; कार्यस्य तु ने कर्मजा कारण-

१. A. adds संबग्ध: R. T, T' and P omit a

510

परमाणुजगद्कारणत्वाधि- मकटार्थबिवरणम् करजम् ३.] माण्यम् सिद्धावंभ्युपगम्यमानायामयुतसिद्धयभावात्, कार्यकारणयोः संयोग- विभागी न विद्येते इतीदं दुरुक्त्तं स्यात्। यथा चोत्पभ्रमात्र स्याक्रियस्य का- द्रव्यस्य विभ्युभिंराकाशादिभिर्द्रव्यान्तरैः संबन्ध: संयोग एवाभ्युप- गम्यते, न समवाय:, एवं कारणद्रव्येणापि संबन्ध: संयोग एव स्यात्, R. न समवायः। नापि संयोगस्य समवायस्य वा संबन्धस्य संबन्धि- व्यतिरेकेणास्तित्वे किंचित्ममाणमस्ति; संबन्धिशब्दमत्ययव्यतिरेकेण संयोगसमवायशब्दपत्ययदर्शनात्तयोरस्तित्वमिति चेत्, न ; एकत्वेऽपि स्वरूपवाश्मरूपापेक्षयानेकशब्दपत्ययदशनात्। यर्येकाऽपि सन् देवदत्तो लोके स्वरूपं संबन्धिरूपं चापेक्ष्यानेकरव्दमत्ययभाग्भवति-मनुष्यो 10 ब्राह्मणः श्रीत्रियो वदान्यो बालो युवा स्थविरः पिता पुत्रः पांत्रो भ्रांता जामातेति, यथा चैकापि सती रेखा स्थानान्यत्वेन निविशमाना एकद्शशतसहस्त्रादिशब्द्रपत्ययभेदमनुभवति, तथा संबन्धिनोरेव सं- बन्धिशब्दप्रत्ययव्यतिरेकेण संयोगसमवायशब्दपत्ययाईत्वम्, न व्यति- रिक्तवस्त्वस्तित्वेन-इत्युपलन्धिल क्षण प्रा पसस्यनु्घरभ् ्त्न्त 16. रस्य; नापि संबन्धिविषयत्वे संबन्धशब्दपत्यययोः संततभावमसङ् :;

प्रकटार्थविवरणम्

प्राप्तिः: अतो न संयोग इत्याशङ्कयाह-यथा चंति ॥ एवं तावत्संबन्ध- सन्दरावमक्गीकृत्य संयोग एव स्यादितयापादितम्। इदानीं संबन्धोऽपि निरूपणं न सहत इत्याह-नापि संयोगस्येति। सानन्येणानुपलम्यमानत्वाहित्यर्थः। 20 संबन्ध: संबंन्धिभ्यो वस्त्न्नगम्, तद्धिलक्षणशम्द्प्रत्ययगोवरत्वाद्वस्त्वनरव- दिति मानमह-संबन्धिशव्द्रेनि ॥ अनैकान्तिको हेतुरित्याह-नैकत्वे- जपीति॥ ननु संबन्धस्य पृथग्वसवभावेव्वस्तुत्तामाव्रे। संबन्धिनि रषटे सदा संबन्धबुद्धिप्रसङ इत्याशङ्कयाह-नापि संबन्धिविषयत्व इति । स्वरूपंग महुल्योरभुलिशब्द्प्रत्ययविषयत्वम्; नैरव्तर्यापेक्षया तु तबोः संयोग इति शब्द- 25

संबन्धिनीम्य। २. A. नन्नेकरवेऽपीति

511

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [भ. २. पा. २. स. १७.

भाज्यम्

संयोग: संभवति, प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोग- दर्शनात्; कल्पिताः प्रदेशा अण्वात्ममनसां भविष्यन्तीति चेतु, न ; 5 अविद्यमानार्थकल्पनायां सर्वार्थसिद्धिमसङ्गात, इयानंवाविद्यमानो विरुद्धोऽविरुद्धो वार्थः कल्पनीयः, नातोऽधिक :- इति नियमहेत्व- भावात्, कल्पनायाश्च स्वायत्तत्वात्मभूतत्वसंभवाच-न च वैशेषिकैः कल्पितेभ्यः षड्भ्यः पदार्थेभ्योऽनयेऽधिकाः शतं सहस्र वार्या न कल्पयितव्या इति निवारको हेतुरस्ति; तस्माध्यस्मै यस्मै यद्द्रोचते 10 तत्तत्सिद्ेत्; कश्चित्क्रपालु: प्राणिनां दुःखबद्दलः संसार एव मा भू- दिति कल्पयेत् ; अन्यो वा व्यसनी मुक्तानामपि पुनरुत्पत्ति कल्पयेत्: कस्तयोर्निवारक: स्यात्। किं चान्यत-दाभ्यां परमाणुभ्यां निरवय- वाभ्यां सावयवस्य द्वयणुकस्याकाशेनेव संश्लेषानुपपति :; न हाकाशस्य प्रकटार्थविवरणम् 15 प्रत्ययतिषयत्वमित्यर्थः । इदानीं साक्कयोः [सांशयोः] व्यावहारिकेसंयोगमभ्युप-

पगमात् एकोपाधावेकम्य भावाभावी युगपद्विरुद्धौ स्यातामिति भावः।निरस्त- मपि कल्पितप्रदेशपक्षं पुनरुन्वावयति दोषान्तराभिधित्सया-कल्पिता इत्या- दिना। इदानीं विशेषतः समनायं निराकर्तुमुपक्रमते-किञ्चान्यदिति।। 20 परमाणुडणुके समवायानहेंनिरवयवसावयवद्रव्यत्वात् भूम्याकाशव- दित्यर्थः। भूम्याकाशयोरकार्यकारणद्रव्यत्वात् समवायानर्हत्वमित्यप्रयोजको १. A. संयोगिनां ४.A. णुरयो: समत्रायो नास्ति निरष- २. T. ब्यापारिकसं ५. T, T1, P and A add हति ३. T, T1, P and TM. तथास्वात्म- A. तथानन्वात्म- 512

परंमाणुजगद़कारणत्वाधि- मकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम् पृथिव्यादीनां च जतुकाष्ठवत्संक्लेषोस्ति; कार्यकारणद्रव्ययोराश्रिता- श्रयभावोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यवश्यं कल्प्यः समवाय इति चेत, न; इतरेतराश्रयत्वात्-कार्यकारणयोर्हि भेदसिद्धावाभ्रिताश्रयभाव- सिद्धिः, आश्रिताश्रयभावसिद्धौ च तयोर्भेंदसिद्धि :- कुण्डबदरवत्- 5 इतीतरेतराश्रयता स्यात्: न हि कार्यकारणयोर्भेंद आश्रिताश्रयभावो वा वेदान्तवादिभिरभ्युपगम्यते, कारणस्यैव संस्थानमात्रं कार्यमित्य- भ्युपगमाद्।। कि चान्यत्-परमाणूनां परिच्छिन्नत्वात्, यावत्यो दिश :- पडष्टौ दश वा-तावन्भिरवयनैः सावयवास्ते स्युः, सावयवत्वाद- 10 नित्याश्र-इति नित्यत्वनिरवयवरजाभ्युपगमो वाध्येत। यांस्त्वं दिग्भेद- भेदिनोऽवयवान्कल्पयसि, त एव परमाणव इति चेत; न; स्थूलसूक्ष्म-

प्रकटार्थविवरणम्

हेतुरिस्याह-कार्यकारणद्रव्ययोरिति ॥ दूषयति-नेतरेतराश्रयत्वादिति॥

पूर्व निरवयवत्वमभ्युपगन्य दूषणमभाणि; तदपीदानी नास्तीस्याह- 15 किं चान्यदिति ॥ परमाणवः साचयवाः, दिग्भेदव्यवस्थापकत्वात्, पटवदि- स्यर्थः। विपक्षे च परमाण्वपक्षया प्राच्ीप्रतीच्यादिविभागाभावप्रसङ्गो बाधः। वैशेषिकः सवरहस्यमुद्धाटयति-यांस्त्वमिनि ॥ 'ये दिग्भेदव्यवस्ापकाः परमाण्ववयवा: त्वया स्वीक्कियन्ते, त एव परमाणवः तेऽाप सावयवाश्ेत्तहिं तदवयवा पवेति। एवं यतः परं विभागो नास्ति स च परमाणु: निरवयव:,स 20 व निस्यः, परिमाणतारतम्यविश्रान्त्यधिकरणत्वात्, आत्मवदिति भावः । परि- हरति-न स्थूलेति ।। अयमाशयः-कि सर्वथैव विभागायोग्यं वस्तु परमाणुः कि वा अस्मदादिभिरविभज्यमानावयवम्? आद्ये परमकारणं सन्मात्रमेव परमाणुरिति तस्य निरवयवत्वसाधने सिद्धसाधनम ; द्वितीये परमकारणातूं

१ T,'T' and P2. ये दिग्म्योष्यव- २. A. कारणांशमात्रमेव A. मेदग्यव. ३. A. कारणांशत्वमात्रात्

513 65

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [भ.२ पा. २. सु. १७.

भाष्यम्

तारतम्यकमेणापरमकारणाद्विनाशोपपत्तेः-यथा पृथिवी द्वयणुकाधपे- क्षया स्थूलतमा वस्तुभूतापि विनश्यनि, ततः सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च पृथिव्येकजातीयकं विनश्यति, ततो द्वयणुकम्, तथा परमाणवोऽपि 5 पृथिव्येकजातीयकत्वाद्विनश्येयुः । विनश्यन्तोऽप्यवयवविभागेनैव विन- श्यन्तीति चेत्, नायं दोष :; यतो घृतकाठिन्यविलयनवदपि विनाशोप- पत्तिमवोचाम-यथा हि घृतसुवर्णादीनामविभज्यमानावयवानामप्यग्रि- संयोगादूवभावापच्या काठिन्यविनाशो भवि, एवं परमाणूनामपि परमकारणभावापस्या मूर्त्यादिविनाशो भविष्यति । तथा कार्यारम्भो- 10 डपि नावयवसंयोगेनैव केवलेन भवति, क्षीरजलादीनामन्तरेणाप्यवयव- संयोगान्तरं दधिहिमादिकार्यारम्भदर्शनात्। तदेवमसारतरतर्कसंदब्ध-

प्रकटार्थविवरणम्

सन्मान्नादतिरिक्तं किश्चित्सूक्ष्मं वस्तु परमाणुरस्तु; स च विनष्टुमदति, पृथिव्यादिजांतीयत्वात्, पराभिमतद्यणुकवदिति। नित्याः परमाणवः निरवयव- 15 द्रव्येत्वात्, आत्मवदित्याह-विनश्यन्त इति ॥ विपक्षबाधकाभावाद्प्रयोजक इस्याह-नायं दोष इति । यच्चानुमानं परमाणुसन्भ्ावे सावयवं संयोगस- चिवानेकद्रव्यार्धमिति तद्यभिचारयति -- तथा कार्यारस्थोऽपीति ।। पूर्वमेव संयुक्तावयवस्य क्षीरादे: कार्यारम्भकाले अवयवविभागानुपलम्भात् नास्ति संयोगसचतिवानां बहूनामारम्भकत्वमित्यर्थः । यञ्च कार्यद्रव्यं खपरिमा- 20 णादणुतरपरिमाणारब्धमित्यनुमानम्, तदप्यनैकान्तिकं दीर्ध दुकूलारग्धरज्ज- द्रव्यस्य हसवपरिमाणत्वदर्शनात्। ननु दुकूलस्यान्त्यावयवित्वात् संयोगमात्रं न तदारण्धं कार्यमिति। कोऽयमन्त्यावयवी?यः कार्यस्यानारम्भकः स इति चेत् तर्हि प्राप्तमितरेतराश्रयत्वम् ; यत्संयोगे कार्ये नोपलभ्यते स इति चेत् तहि पार्थि- वसालिलत्रसरेण्वोरपि प्रसङ्गः। किश्च द्वितन्तुकरज्जुद्रव्यमपि तेन स्यात्, तत्रापि 25 संयोगमात्रं भातीति वक्तुं शाक्यत्वात्। अभूतवा भावित्वात् कार्यत्वं तु समानम्।

₹. A omits from here to the end २. T omits परमाणव: of this adhikaraņa. १. T and T1, व्यतादात्म्यवत्

514

परमाणुजगद्कारणत्वाचि- प्रकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम्

स्वादत्यन्तमेवानपेक्षा अस्मिन्परमाणुकारणवादे कार्या श्रेयोर्थिभिरिति वाक्यशेष: ।। प्रकटार्थेविवरणम् 5 ततोऽन्स्यावयवित्वं परिभाषामात्रम्; अलं वा विवाहेन ; तथापि दीर्घपरिमाणै- स्तन्तुभि: क्रियामाणे वर्तिद्रव्ये व्यभिचार:। यञ्ञानुमानान्तरम्-अलपपरिमाण- तारतम्यं कचिद्विश्रान्तम्, परिमाणतारतम्यत्वात्, महत्परिमाणतारतम्य- वदिति, तत्राश्यासिद्धो हेतुः । तथा हि-प्रामाणिक एवाश्रय इति तार्कि- काणामाभ्रहः; तारतम्यं तु न प्रमाणतो निरूपणं सहने; न तावत्तारतम्यं 10 नाम गुण :; परिमाणस्य गुणान्तराभावात्; न जातिरुत्कर्षादिमत्वात्; न चच धर्मों नाम कश्ित् षट्पदार्थातिरिक्तोऽस्ति तार्किकाणाम्। धर्मत्वे च तस्य स्वध- र्मिणि परिमाणे विश्रान्तत्वात्सिद्धसाधनम्।यब-अयं घटः पतद्यतिरिक्का- नित्येतरमूर्तान्योन्यामायात् [भाववान्], प्रमेयत्वात्, पटवदिति-तत्राप्रसिद्ध- विशेषणत्वम् ; पटस्य वा स्वतोऽन्योग्याभाववत्त्वप्रसङ्गः; अनुकूलतर्काभावाद- 15 प्रयोजकत्वं घ। यञ महाविद्यानुमानम्-परमाणुर्नित्यत्वव्यतिरिक्ततभ्रिष्ठधर्मा- न्यधर्मवान्, प्रमेयत्वात्, पेटवदिति-तत्प्रकरणसमत्वादुपेक्षणीयम्। शक्यते विपरीतेऽप्यर्ये स एव हेतुः प्रयोक्तुम्-परमाणुरनित्यत्वव्यतिरिक्तैतभिष्ठ- धर्मान्यधर्मवानिति। नरविषाणविर्दार्णत्वादि वा किन स्यात्: वाघका-

यत्वाव् पटवत्। न, अनुपलन्धिवाधितत्वात्, धर्मान्तरस्यातीन्द्रियस्य सन्ना- वेऽपि प्रत्यक्षटष्टप्रबाधकत्वस्यापहोतुमशक्यत्वात् न मे किज्जित्परहीयते। मनु यावज्जीवं स्वयोच्यमानं न मदीयानुमानस्य दूषणम्, प्रमेयत्वात्, पटवत्: तुल्यं भूषणाभावेऽपि। किमिदं मदीयानुमानस्य दूर्षणं न वा। बाद्ये पक्षे निक्षि- व्यताम् ; भन्से न सतिः; नाश्रयाभावाद्विकल्पातुपपर्िः। न हि दोषाभाव 25 मात्रेण वचनमनुमानम्; किन्त्वक भूषितं प्रत्यक्षमिति चेव्, दोषेऽपि समान- मित्यलम्। "तदेवम्"इत्यादि अधिकरणार्थोपसंहारः।

१. TM omits अस्प. ३. T, T1; P and A. विदीर्णघर्मत्वाददि २. TM. पटवव् Y. T, Ti, P and A. दूष्णेन वा

515

ब्रह्मसुतभाष्यव्यार्यानम् [अ. २. पा. २, सु. १८.

भाष्यम्

समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः॥ २-२-१८॥ वैशेषिकराद्धान्तो दुर्युक्तियोगाद्वेदविरोषाच्छिष्टापरिग्रहाथ नापेक्षि तथ्य इत्युक्तम् : सोऽर्धवैनाशिक इति वैनाशिकत्वसाम्यात्सर्ववैनाशिक- 5 राद्दान्तो नतरामपेक्षितव्य इतीदमिदानीसुपपादयामः । स च बहु- प्रकार: प्रतिपत्तिभेदाद्विनेयभेदाद्वा; तत्नैते त्रयो वादिनो भवन्ति- केचित्सर्वास्तित्ववादिन: ; केचिद्विज्ञानास्तित्वमात्रवादिन: ; अन्ये पुनः सर्वशुन्यत्ववादिन इति । तत्न ये सर्वास्तित्ववादिनो वाह्यमान्तरं च वस्त्वभ्युपगच्छन्ति, भूतं भौतिकं च, चिचं चैतं च, तांस्तावत्मति 10 बूमः। तत्न ूतं पृथिवीधात्वादयः, भौतिकं रूपादयश्चक्षुरादयश्च, चतु- ष्टये च पृथिव्यादिपरमाणतः खरस्रेहोष्णेरणस्वभावा: ते पृथिव्यांदि-

प्रकटाथेविवरणम्

समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदभापिः ।। पूर्वोत्तराधिकरणयो: सङ्गतिमाह-वैशेषिकेति । शरीरादेवैशषिकेण 15 क्षणिकत्वाक्गीकारात् तस्यार्धवैनाशिकत्वमिति तव्निराकरणानन्तरं सर्ववैना- शिकपक्षापाकरणमित्यर्थ:। निराकार्यपक्षस्यावान्तरविभागं करोति-स च बहुमकार इति ॥ एकस्यैवाधिकारिणः प्रथममध्यमोत्तमावस्ासु विविध- प्रतिपत: शिष्यभेदाद्वानेकप्रकारो बौद्धपक्ष इत्यर्थ:। तानेव प्रकारान्दर्शयति- तलवैते तय इति । वैभाषिकसौन्नान्तिकयोः अवान्तरमेदेऽपि बाह्यार्थास्ति- 20 रवांशेनैफीकृत्य प्रथमनिराकार्यतामाह-तत्र ये सर्वास्तित्व्रवादिन इति॥ तन्र भूतादिपदार्धान् कथयति-तत्र भूतमित्यादिना ॥ पृथिव्याद्यक्ष पर- माणुपुआ एव नावयब्यारम्मोऽस्तीत्याह-चतुष्टये चेति॥ चतुर्विधाः। पर इति

१. A. सिस्येने की

516

समुदावाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् भावेन संहन्यन्ते-इति मन्यन्ते; तथा रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कार- संझ्ञका: पश्च स्कन्धा:, तेऽप्यध्यात्मं सर्वव्यवहारास्पदभावेन संह- न्यन्ते-इति मन्यन्ते।

तलेदमभिधीयते-योऽयमुभयहेतुक उभयप्रकारः समुदायः परेषा- 5 मभिमेत :- अणुहेतुकश्च भूतभौतिकसंहतिरूपः, स्कन्धहेतुकश्च पञ्च- स्कन्धीरूप :- तष्मिस्ुभयहेतुकेऽपि समुदायेऽभिगेयमाणे, तदमाि: स्यात्-समुदायापाप्तिः समुदायभावानुपपत्तिरित्यर्थः; कुतः१ समु- दायिनामचेतनत्वात, चित्ताभिज्वलनस्य च समुदायसिद्लधीनत्वाद,

प्रकटार्थेविवरणम् 10

[खरेति] कठिनसभावा: पृथिर्वीपरमाणवः; स्नेहस्वभावा आध्यपरमाणव :; उर्ष्णतास्वभावा: तेजःपरमाणवः; ईरणं चलन तत्सभावाः पवनपरमाणव: सगकाले सह्ातमापद्यम्त हत्यर्थः । एवं भूतं भौतिकं च व्याल्याय चित्तचैस- व्याव्यानायाह-तथेति । विषयेन्द्रियलक्षणो रूपस्कन्धः ; अहमिति प्रत्ययो विज्ञानस्कन्धः ; सशब्दसअ्ञल्पितः प्रस्ययः 'गौरश्वः' इत्यादि: संश्ञास्क्यः; 15 संस्कारस्कन्धो नाम रागादिरधमाध्मों चः तत्र चितं विज्ञानस्कन्ध इतरे चैत्ता इत्यर्थ:। अस्य वाह्याभ्यात्मिकस्य भावजातस्य, प्रत्यक्षानुमानाभ्यां क्षणिकत्वा- रगमात् सायिनो ब्रह्मणो जगत्सर्गे वदतः समन्वयस्यार्थात् तद्विरोध इति पूर्व: पक्षः॥ सिद्धान्तमाह -तत्नेदमभिधीयत इति । यदि क्षणिकवादे सगादौ 20 उहातो घटते तदा भवेदर्थात् समन्ययस्य वैनाशिकसमन्वय[समय]विरोध :; स तावसस्वत एव नोपपद्यते, समुदायिनां परमाण्वादीनामचेतनत्वाद, स्वातन्डयेण प्रवृत्यनुपपसेरित्यर्थः। तर्हि चित्ताभिव्यक्तिनिबन्धनः सङ्गातोऽसत्वित्ा शाङ्याइ-चिच्ताभिज्वलनस्य चेति ।। सिद्धे सहाते चित्ताभिज्वलनम्; उतम सङ्ात इतीतरेतराशयमित्यर्थ: । इतख् नान्यहेतुक: सह्गात इस्याह- 25

१. A. ओष्ण्यस्वभावा: 3. TM and A omit २. T2. चैत्य.

517

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. २. सु. १९.

भाष्यम्

अन्यस्य च कस्यचिच्चेतनस्य भोक्तुः प्रशासितुरवा स्थिरस्य संहन्तुरन- भ्युपगमात्, निरपेक्षमवृत्यभ्युपगमे च मृत्यनुपरममसङ्गात, आस- यस्याप्यन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरूष्यत्वात्, क्षणिकत्वाभ्युपगमाच नि- 5 र्व्यापारत्वात्मवृत्त्यनुपपत्तेः । तस्मात्समुदायानुपपत्तिः; समुदायानुप- पत्तौ च तदाश्रया लोकयात्रा लुप्येत । इतरेतर प्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात्॥ २-२-१९ ।। यद्यपि भोक्ता प्रशासिता वा कश्चिचेतन: संहन्ता स्थिरो नाभ्युप-

10 प्रकटार्थविवरणम्

अन्यस्य चेति॥ इनश्र स्वातम्प्येण प्रवृत्तिपक्षोऽनुपपत्र इत्याह-निरपेक्षेति। तर्ह्यालयविज्ञाननिबन्धनः सङ्गातोऽित्वत्याशङ्कयाह- आशयस्यापीति ।। आशेरते कर्मानुभववासना अस्मिन्नित्याशयः। आशयक्ञानमहमित्युद्विख्यमानम्; तस्यालयविज्ञानेभ्योऽयंत्वं अनन्यत्वं वा? अन्यत्व्ेऽपि स्थायित्वं क्षणिकत्वं वा? 15 स्ायित्वे सिद्धं नस्समीहितम्, नीलादिविज्ञानालयस्य स्थायिनस्त्वयाप्यभ्गी- कारात्, क्षणिकत्वे न तस्य सङ्कातकर्तृत्वम्; कर्ता हि परिटृष्टसामर्थ्यकारक- ग्रामप्रयोक्ता ; सामर्थ्यावधारणं चान्वयव्यतिरेकाभ्याम्; न च क्षणिकस्यान्वय- व्यतिरेकबुद्धिद्वयकालेऽवंस्थानं संभाव्यते; अतो न कर्तृत्वम्। अनन्यत्वेऽपि तथेत्यर्थः। इतश्च सवतः परतो वा सङ्गातसिद्धये परमाण्वादीनां प्रवृत्तिर्न 20 संभाव्यत इत्याड-क्षणिकत्वाभ्युपगमाच्चेति-।। व्यापरवत्वे हि कारणतया पूर्वक्षणेऽवस्थानम्: आश्रयतया च व्यापारसमकालमव्यवस्थानमिति क्षणि- करेवं न सिद्धथतीत्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति ॥। इतरेतरपत्ययत्वादिति चेभ्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वाद्।। पूर्वपस्षभागं व्याचष्ट-यद्यपाति । प्रत्ययशब्दः कारणवाची। के ते

१. A. अन्यत्वं न वा २. A. क्षणिकत्वास् २. TM. व्यवस्थानम्

518

समुदायाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

गम्यते, तथाप्यविद्यादीनामितरेतरकारणत्वादुपपद्ते लोकयात्रा; तस्यां चोपपद्यमानारयां न किंचिदपरमपेक्षितव्यमस्ति ; ते चाविदयादय :- अविद्या संस्कारो विज्ञानं नाम रूपं षडायतनं स्पर्शो वेदना तृष्णा उपादानं भवो जातिर्जरा मरणं शोक: परिदेवना दुःखं दुर्मनस्ता- 5 इत्येवंजातीयका इतरेतरहेतुकाः सौगते समये कचित्संक्षिप्ता निर्दिष्टाः कचित्पपश्चिताः; सर्वेषामप्ययमविद्यादिकलापोऽपत्याख्येय :; तदेव- मविद्यादिकलापे परस्परनिमित्तनैमित्तिकभावेन घटीयन्त्रवदनिशमा- वर्तमानेऽर्थाक्षिप्त उपपन्नः संघात इति चेत्, तन्न; कस्मात्; उत्पचि- मात्रनिमित्तत्वात्-भवेदुपपत्रः संघातः, यदि संघातस्य किंचिनिमित्त-10 मवगभ्येत; न त्ववगम्यते; यत इतरेतरप्रत्ययत्वेऽप्यविद्यादीनां पूर्व- पूर्वमुत्तरोचतर स्योत्पत्तिमात्रनिमित्तं भवद्भ्वेत्, न तु संघातोत्पते:

प्रकटार्थविवरणम्

अविद्यादय इत्याशङ्कयाह-ते चाविद्यादय इति ॥ अविदा अभ्रहणंविपरीत- प्रहणलक्षणा ; ततः संस्कारो रागादि: धर्माधर्मी च; तन्निमितं च विज्ञानं 15 युक्कशोणितसन्निपाते धर्माधर्मनिमित्तं च जायते; तदनन्तरं नामरूपं तस्य गस्य जायते । तथा हि लौकिकाः 'अस्ति गर्भः' इत्यान्क्षते; तदनन्तरं मनष्वष्ठानामिन्द्रियाणां आयतनं नाम अवस्था गर्भस्य जायते; तदनन्तरं शीतोष्णस्पर्शयोग्योवस्था जायते; तदनन्तरं सुखदुःखवेदना जायते; तद्नन्तरं सुखदुःखप्राप्तिपरिहारविषया तृष्णा जायते; तद्धेतुकं च सुखदुःखप्रापि- 20 परिहारसाधनोपादानम् ; तदनन्तरं भवो नामोदरात् निर्गमनम्; ततो जात्यभि- मान :: ततो जरामरणचिन्ता; ततः शोक: पुत्रादिस्नेहवतोऽन्तर्दाहाः; परिव्ंधना प्रलाप: हा पुन्रकलत्रादीति; ततो दुःखं बहिस्सन्तापात्मकम्: ततो दुर्मनस्ता मनसोऽनवस्थानमविवेकापत्तिरिस्येवं हेतुफलभावेनानादि: प्रवाह इत्यंर्थ:। सिद्धान्तभागमवतारयति-तन्नेति ॥ अविद्यादीनामपि क्षणि 25

१. T, TM and A. अग्रहणलक्षणा ३. T omits हत्यर्थ: २. T. योग्यावा

519

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. २ सू. १९.

भाष्यम्

किंचिन्निमित्तं संभवति। नन्वविद्यादिभिरर्थादाक्षिप्यते संघात इत्यु क्तम्; अत्ोच्यते-यदि तावदयमभिप्रायः-अविद्यादयः संघात- मन्तरेणात्मानमलभमाना अपेक्षन्ते संघातमिति, ततस्तस्य संघानस्य किं- 5 चित् निमित्तं वक्तव्यम्; तच् नित्येष्वप्यणुष्वभ्युपगम्थमानेष्वाशयाश्रय- भूतेषु च भोक्तृषु सत्सु न संभवतीत्युक्तं वैशेषिकपरीक्षायाम्; किमक् पुनः क्षणिकेष्वप्यणुषु भोक्तृरहितेष्वाशयाश्रयशून्येषु वाभ्युपगम्य- मानेषुं संभवेत्१ अथायमभिप्रायः-अविद्यादय एव संघातस्य निमित्त- मिति, कर्थं तमेवाश्रित्यात्मानं लभमानास्तस्यैव निभित्तं स्यु:१ अथ 10 मन्यसे-संघाता एवानादौ संसारे संतत्यानुवर्तन्ते, तदाश्रयाश्चाविद्या

प्रकटार्थविवरणम्

कत्वात् संघातकारणत्वं न संभाव्यत इत्यर्थः। उक्तं स्माश्यति-नन्विति ॥ किमविद्यादयः सङ्वातस्य गमका उत्पादका वति, आद्यमनूद्य दूषयति- यदि तावदिति । गमकत्वपक्षेऽन्यतः स्वरूपसिद्धि: वक्तव्या; तञ्च नास्तीत्याह- 15 तच्च नित्येष्वपीति॥ आशयाश्रयभूतेष्विति ॥ अदणाश्रयपूतेष्वित्यर्थः॥ भोक्तृरहितेष्विति । अधिष्ठातृरहितेग्वित्यर्थः । आशयाश्रयशुत्येपु वेति। अटृष्टाथ्रयकर्तृरहितेषु क्षणिकेष्वभ्युपगम्यमानेषु किं पुनः भोक्तृ[]- निमित्तसंभवेनिमित्तं संभवेत्। न संभवेदित्यर्थः । "आश्रयाश्रयिशून्येषु" इति केचित् पठन्ति; तदा उपकार्योपकारकभावशून्येग्वित्यर्थः । द्वितीय- 20 कल्पमनूद्य दूषयति-अथायमभिप्ाय इत्यादिना॥ सिद्धे संघाते अवि- दाद्यस्तेभ्यश्च सङ्गातसिद्धिरितीतरेतराश्रय इत्यर्थः। उक्तदोषपरिहाराय शङकते-अथ मन्यस इति ॥ व्यस्तानां तु संहृतिहेतुः मृग्य; सङ्गात एव प्रवाहरूपेण प्रवर्तते; अनांदित्वाञ्च नेतरेतराश्रयी दोष इत्यर्थः । विकल्प्य

१. A. काविति। आद्य- २. T, P, TM and A omit आशय ... व्वित्यर्थ:

520

लमुदावाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् दय इति, तदापि संघातात्संघातान्तरमुत्पदयमानं नियमेन वा सदृश- मेवोत्पद्येत, अनियमेन वा सदशं विसदश्षं वोत्पद्येत; नियमाभ्युपगमे मनुष्यपुद्गलस्य देवतिर्यग्योनिनारकपाप्त्यभावः प्राप्तुयात्; अनियमा- भ्युपगमेऽपि मनुष्यपुद्गलः कदाचित्क्षणेन हस्ती भूत्वा देवो वा पुन- 5 र्मनुष्यो वा भवेदिति प्राप्तुयात्: उभयमप्यभ्युपगमविरुद्धम् । अपि च यन्दोगार्थ: संघातः स्यात्, स जीवो नास्ति स्थिरो भोक्तेति तवाभ्युपगम: ततश् भोगो भोगार्थ एव, स नान्येन प्ार्थनीय :; तथा मोक्षो मोक्षार्थ एवेति सुम्क्रुणा नान्येन भवितव्यम्; अन्येन चेत्पार्थ्येतोभयम्, भोग- मोक्षकालावस्थायिना तेन भवितव्यम्; अवस्थायित्वे क्षणिकत्वा- 10 भ्युपगमविरोष:। तस्मादितरेतरोत्पत्तिमात्रनिपित्तत्वमविद्यादीनां यदि भवेत्, भवतु नाम ; न तु संघातः सिद्धयेत, भोक्त्रभावात्-इत्यभि- पायः।। उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥२-२-२०॥ उक्तमेतत्-अविद्यादीनामुत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वान् संघातंसिद्धिर- 15 स्तीति; तदपि तूत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वं न संभवतीतीदमिदानीमुपपाद्यते। क्षणभङ्ञवादिनोऽयमभ्युपगम :- उत्तरस्मिन्क्षणे उत्पद्यमाने पूर्वः क्षणो निरुध्यत इति; न चैवमभ्युपगच्छता पूर्वोत्तरयोः क्षणयोर्हेतुफलभावः शक्यते संपादयितुम्, निरुध्यमानस्य निरुद्धस्य वा पूर्वक्षणस्याभाव- ग्रस्तत्वादुत्तरक्षणहेतुत्वानुपपत्तेः; अथ भावभूतः परिनिष्पन्रावस्थः 20 प्रकटार्थविवरणम् दूषयति-तदापीति। पूर्यते गलते चति पुद्धलं शरीरम्। किं व भांगमोक्षव्यय- हारोडपि कषणिकवादे न समच्छत इस्याह-अपि च यन्द्रोगार्थ इति। उचरोत्पादे च पूर्वनिरोषाद।। उक्कमनूद सूनतात्पर्यमाह-उक्तमेतदिति। अभावभ्रस्तस्य कारणत्वं 25 मा भूतू; भावमात्रेण कारणत्वं भविष्यतीत्याह-अथ भावभूत इति ।।

521 66

ब्रह्मसूतभाष्यव्याख्यानम् [भ. २. पा. २. स. २०.

भाष्यम्

पूर्वक्षण उत्तरक्षणस्य हेतुरित्यभिप्नायः, तथापि नोपपद्यते, भावभूतस्य पुनर्व्यापारकल्पनायां क्षणान्तरसंबन्धपसङ्ञात्; अथ भाव एवास्य व्यापार इत्यभिप्राय:, तथापि नैवोपपद्यते, हेतुस्वभावानुपरक्तस्य 5 फलस्योत्पच्यसंभवात्; स्वभावोपरागाभ्युपगमे च, हेतुस्वभावस्य फछ- कालावस्थायित्वे सति, क्षणभङ्गाभ्युनगमत्यागप्रसङ्ग :; विनैव वा सवभा- वोपरागेण हेतुफलभावमभ्युपगच्छतः सर्वत्र तत्माप्रेरतिप्रसङ्ग: । अपि चोत्पादनिरोधौ नाम वस्तुनः स्वरूपमेव वा स्याताम्, अवस्थान्तरं वा, वस्त्वन्तरमेव्र वा-सर्वथापि नोपपद्मते; यदि तावद्वस्तुनः स्वरूप- 10 मेवोत्पादनिरोधौ स्याताम्, ततो वस्तुशब्द उत्पादनिरोधशब्दौ च पर्यायाः प्राप्तुयुः; अथास्ति कश्चिद्विशेष इति मन्येत-उत्पाद- निरोधशब्दाभ्यां मध्यवर्तिनो वस्तुन आद्यन्ताख्ये अवस्थे अभिलप्येते इति, एवमप्याद्यन्तमध्यक्षणत्रयसंबन्धित्वाद्वस्तुनः क्षणिकत्वाभ्युपगम- हानि :; अथात्यन्तव्यतिरिक्तावेवोत्पादनिरोधौ वस्तुनः स्याताम्- 15 अश्वमदिषवत्, ततो वस्तु उत्पादनिरोधाभ्यामसंसष्टमिति वस्तुनः शा- चवतत्वपसङ्गः; यदि च दर्शनादर्शने वस्तुन उत्पादनिरोधौ स्याताम्, एवमपि द्रष्टर्मो तौ न वस्तुधर्माविति वस्तुनः शाश्वतत्वप्सक् एव। तस्मादप्यसंगतं सौगतं मतम् ॥

प्रकटार्थविवरणम

20 दूषयति-तथापीति ॥ लब्धसत्ताकस्य व्यापारान्तरमङ्गीकरियते, न वा? उभयथापि न क्षणिकस्य कारणत्वमित्यर्थः । सुवर्णानन्वितस्य कुण्डलादेरुत्पत्त्य- संभवात् कारणानन्वयोऽपि तर्ह्यस्तु इत्याशङ्कयाह-स्वभावोपरागेति ।

तदा सिकताभ्योऽपि तैलं स्यादित्याह-विनैवेति । किञचोत्पादनिरोधयोः 25 निरुपणासहत्वादृपि न क्षणिकं परमोर्थ इस्याद-अपि चेत्यादिना ।।

१. T1. कारणान्वयो ३. T, Ti and P. परमात्मार्थ २. T. भावे वाम्युप.

522

मान्यम्

असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा । २-२-२१ ।। क्षणभक्जवादे पूर्वक्षणो निगेधग्रस्तत्वाओोत्तरस्य क्षणस्य हेतुर्भवती- त्युक्तम् ; अथासत्येव हेतौ फलोत्पत्ति ब्रूयात, ततः प्रतिज्ञोपरोध: स्यात्- 5 चतुर्विधान्हेतून्पतीत्य चित्तचैत्ता उत्पद्यन्त इतीयं प्रतिज्ञा हीयेत; निर्हेतु- कायां चोत्पत्तावप्रतिबन्धात्सर्व सर्वत्रोत्पद्येत। अथोत्तरंक्षणोत्पत्तिर्या- बच्तावदवतिष्ठते पूर्वक्षण इति ब्रूयात्, ततो यौगपदं हेतुफलमोः स्यात् तथापि प्रतिज्ञोपरोध एव स्यात्-क्षणिकाः सर्वे संस्कारा इतीयं प्रति- झोपरुष्येत ।। 10

प्रतिसंख्याप्रति संख्यानिरोधाप्रा प्तिरविच्छेदात् । २-२-२२॥ अपि च वैनाशिका: कल्पयन्ति-बुद्धिबोध्यं त्रयादन्यत्संस्कृतं प्रकटार्थविवरणम् असति प्रतिज्ञोपरोधों यौगपद्यमन्यथा॥ 15

वुत्तानुवादपूर्षकं सूत्रं व्याचष्टे-क्षणभङ्गवाद इत्यादिना ॥. चक्षुराधा- लोकसमनग्तरं प्रत्ययषयांध् तुर्विधान् हेतून्प्रतीस्य प्राप्य चिसं विज्ञानं चैत्ता: सुलादय-उत्पधन्त इत्यर्थ:। "यौगपद्यमन्यण" इस्येतद्वूयायष्टे-अथोद्दरक्ष- गोत्पच्िनिमिच्तमिति [त्पच्तिर्यावदिति] ॥ संस्कियन्ते उत्पाद्यन्ते इति संसकारा: नाध्यस्तवम्तो भाषा इत्यर्थः।। 20

एवं तावत्समुदायासंभवं कार्यकारणभावासंभवं क्षणिकत्वासंभवं योकतवा मधुनाम्युपगमान्तरं पराकरोति-आपपे य वैनाश्षिका इति ।।

१. A. उरपद्यन्से

523

[भ. २. पा. २. सु. २२.

भाष्यम्

क्षणिकं चेति; तदपि च त्रयम्-मतिसंख्या मतिसंख्यानिरोधावाकाशं चेत्याचक्षते; त्यमपि चैतदवस्त्वभावमात्रं निरुपाख्यमिति मन्यन्ते; बुद्धिपूर्वकः किल विनाशो भावानां प्रतिसंख्यानिरोधो नाम भाष्यते; 5 तद्विपरीतोऽपतिसंख्यानिरोध :; आवरणाभावमात्रमाकाशमिति। तेषा- माकाशं परस्तात्मत्याख्यास्यति; निरोधद्यमिदानीं मत्याचष्टे-पति- संख्याप्रतिसंख्यानिरोधयोरमाप्तिः असंभव इत्यर्थ :; कस्माद् १ अविच्छे- दात्-एतौ हि प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधौ संतानगोचरौ वा स्याताम्, भावगोचरौ वा; न तावत्संतानगोचरौ संभवतः, सर्वेष्वपि संतानेपु 10 संतानिनामविच्छिनेन हेतुफलभावेन संतानविच्छेदस्यासंभवाव्: नापि भावगोचरौ संभवतः-न हि भावानां निरन्वयो निरुपाख्यो विनाश: संभवति, सर्वास्वध्यवस्थासु प्रत्यभिज्ञानबलेनान्वय्यविच्छेददर्शनात्, अस्पष्टपत्यभिज्ञाना स्प्यवस्थासु कचिदृष्टेनान्वय्यविच्छेदेनान्यलापि तद- नुमानात् । तस्मात्परपरिकल्पितस्य निरोधद्वयस्यानुपपतति:।। 15 प्रकटार्थविवरणम् संस्कृतमुत्पादं क्षणिकं प्रमेयं' च त्रयव्यतिरिक्तम्; किं तनूयमिस्यत आह- तदपि चेति । एवं तदीयमभ्युपगममुक्त्वा तन्निराकरणाय सूत्रं योजयति- निरोधद्वयमिदानीमिति ॥ सन्तानो नाम पुर्वोत्तरक्षणयोंः हेतुफलभावः। तत्र चरमक्षणं क्षणाम्तरमारभते न वा ? आध्ये न चरमः; अन्ते तस्यासरव- 20 प्रसङ्गः, सत्त्वस्यार्थक्रियाकारित्वलक्षणत्वाभ्युपगमात्; तस्यासत्वे पूर्वेषां सर्वे- घामप्यसत्त्वप्रसङ्ग: ; तस्मात्सन्तानस्योच्छेदो न संभवती्याह-न तावदिति ।। द्वितीयं प्रस्याह-नापीति॥ घटकपालादिषु सर्वत्रेव सैवेयं सृदिति प्रत्यमिका- यमानत्वात् मृदन्वयस्य नात्यन्तिको विनाश: संभवतीत्यर्थः। नतु प्रदीपादिच्या- त्यन्तिक एव विनाशो टष्ट इत्याशङ्याह-अस्पष्टपत्यभिज्ञासपीति ।। बटादि-

१.T and Ti. P. प्रमेयं त्वन्न यद्रथतिरिक्तम् ३. T, TM and A. इत्याह P. प्रमेयं च त्रयद्यतिरिक्तम् २. A omits. इदानी

524

समुदयाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाऱ्यम् उभयथा च दोषात् ॥ २-२-२३॥ यो ऽयमविद्यादिनिरोध: प्रतिसंख्यानिरोधान्त:पाती परपरिकल्पितः, स सम्यग्ज्ञानाद्वा सपरिकरात्स्यात्; स्वयमेव वा-पूर्वस्मिन्विकल्पे निर्हेतु- कविनाशाभ्युपगमहानिमसङ्ः; उत्तरस्मिंस्तु मार्गोपदेशानर्थक्यपसङ्ग: । एवसुभयथापि दोषपसङ्कादसमञ्जसमिदं दर्शनम्॥ आकाशे चाविशेषात् ॥ २-२-२४॥ यञ्च तेषामेवाभिमेतं निरोधद्यमाकाशं च निरुपाख्याविति-तत्र निरोषट्यस्य निरुपाख्यत्वं पुरस्तानिराकृतम्; आकाश्नस्येदानी निरा- करियते। आकाशे चायुक्तो निरुपाख्यत्वाभ्युपगमः प्रतिसंख्याप्रति- 10 संख्यानिरोधयोरिव वस्तुत्वपतिपत्तेरविशेषात्। आगमप्रामाण्यात्तावत् "आत्मन आकाश: संभूतः" इत्यादिश्चुतिभ्य आकाशस्य च वस्तुत्व- पसिद्धि:। विश्रतिपभान्प्रति तु शब्दगुणानुमेयत्वं वक्तव्यम्-गन्धादीनां प्रकटार्थविवरणम. न्वेकस्य रूपस्याविच्छेद: स्पष्ट एवोपलभ्यते; प्रदीपादी तु सम्देद:कि 15 सूक्ष्मत्वादवधवातुपलम्भः, कि वाभावात्! एवं सति दष्टवलंनाडएं निणे- तग्यम्। विमतं न निरन्वयविनाशि, विनाशित्वात्, घटवदित्यर्थ:॥। अभयया च दोषाद्।। इतश्रानुपपश्चो वैनाशिकसमय इस्याह-उभयथा चेति ॥ सपरिकराव् यमनियमादिसहकतादित्यर्थ:। क्षणिकं दुःखं निरात्मकमित्यादिभावनोपदेशो 20 मार्गोपदेशः। आकाशे चाविशेषात्।। वृत्तसङ्कीर्तनपूर्वकं व्याल्याति-यच तेषामिति ॥ नन्वागमग्रामाण्ये वे विम्रतिपनाः कथं तान प्रत्यागमेन वस्तुतवं साध्यत इत्याशद्पाइ-विमतिपभा- निति॥ शब्दो गुणा, सामान्यवस्वात्, स्पर्शवत्वेSसति वाझेकेन्द्रियमाल- 25

525

म्रहमामुत्रभाष्यव्यारुयानम् [म. २. पा.२. सू. २४.

भाष्यम्

गुणानां पृथिव्यादिवस्त्वाश्रयत्वदर्शनात्। आंप चावरणाभावमात्रमाका- शमिच्छताम्, एकस्मिन्सुपर्णे पतत्यावरणस्य विद्यमानत्वात्सुपर्णान्तर- स्योत्पित्सतोऽनवकाशत्वपसङ्गः; यत्रावरणाभावस्तत्र पतिष्यतीति चेत्- येनावरणाभावो विशेष्यते, तत्तहिं वस्तुभूतमेवाकाशं स्यात्, नावरणा- भावमात्रम्; अपि चावरणाभावमात्रमाकाशं मन्यमानस्य सौगतस्य स्वाभ्युपगमविरोधः प्रसज्येत; सौगने हि समये "पृथिवी भगवः किं- संनिश्रया" इत्यस्मिन्पतिवचनप्रवाहे पृथिव्यादीनामन्ते "वायुः कि संनिश्रयः" इत्यस्य पश्नस्य प्रतिवचनं भवति "वायुराकाशसंनिश्रयः" 10 इति; तदाकाशस्यावस्तुत्वे न समञ्जसं स्यात् ; तस्मादप्ययुक्तमाकाशस्या-

प्रकटार्थविवरणम्

स्वात्, गन्धवत्; साभ्रयश्र, गुणस्वात्, रूपवत्; न भूतचतुष्टयाश्रयः, स्पर्शाद्यसहचारित्वात्, सुसादवत् ; न चात्मनो गुणः, बाह्ेन्ट्रियम्राह्यत्वात्। रूपवत् : न च दिक्कालमनसां विशेषगुणोडस्ति; पारिशेष्यात् यस्यायं गुणः स 15 आकाश इति वैशेषिकप्रक्रियानुसारेणोक्तम्; रहस्यं तु साक्षिवेश्मित्यवोचमूं। आवरणाभावपक्षे च बाधकमाह-अपि चेति । यथैकघटसन्भ्रांवे घटान्रा- भावप्रयुक्त्यापि निर्घटं भूतलभिति न शक्यते वक्तुं तथैकस्मिभ्रावरणे सत्यावर- णान्तराभावप्रयुक्त्याप्यावरणशून्यत्वं वक्तुं न शक्यत इति पक्ष्यन्तरसञ्चारो न स्यादित्यर्थः। देशावच्छेदेनावरणभावाभावविभागं शङ्कते-यंत्रेति ।। ताहि 20 यो देशें आवरणाभावस्यावच्छेदकः स एवाकाशोऽस्माकमित्याह-येनावरणा- भाव इति ॥ स्वाभ्युपगमविरोधादपि नावस्तुत्वमित्याह-अपि चेति ॥ कि सम्यक निःश्रय मोश्रयोऽस्या इति किसलिश्रयः। निरोधद्वयस्योकाशस्य चाव-

१. A. अवोचं: Y. A. देशावरण- २.T,T1,P and TM. घटसन्द्रावेन ५. A. निःभेयसाभयो ३. T, Ti, P and TM omits तथेक ६. A. वयस्य चाका- . वस्तुं

526

समुदावाधिकरणम् ४.]

भाष्यम्

वस्तुत्वम् । अपि च निरोधद्यमाकाशं च तयमप्येतत्निरुपार्यमवस्तु नित्यं चेति विपतिषिद्म्; न ह्ववस्तुनो नित्यत्वमनित्यत्वं वा संभवति, वस्त्वाश्रयत्वाद्धर्मधर्मिव्यवहारस्य; धर्मधर्मिभावे हि घटादिवद्वस्तुत्वमेव स्यान निरुपाख्यत्वम्।। 5

अनुस्मृतेश् ॥ २-२-२५॥। अपि च वैनाशिक: सर्वस्य वस्तुनः क्षणिकतामभयुपयस्लुपल्धुरपि क्षणिकतामभ्युपेयास्; न च सा संभवति; अनुस्मृते :- अनुभवसुपल्धि- मनूत्पद्यमानं स्मरणमेवानुस्मृतिः; सा चोपलब्धयेककर्तका सती संभवति, पुरुषान्तरोपलब्धिविषये पुरुषान्तरस्य स्मृत्यदर्शनात्; कथं हि 'अहमदो- 10 डद्राक्षम्-इदमिदानीं पश्यामि' इति च पूर्वोत्तरदर्शिन्येकस्मिन्रसति पत्ययः स्यात्। अपि च दशनस्मरणयो: कतर्येकस्िन्पत्यक्ष: प्रत्यभिज्ञापत्ययः सर्वस्य

10 प्रकटार्थविवरणम्

स्तुत्वे साधारणं दूषणान्तरमाह-अपि च निरोधद्वयमिति ॥ विनाशा- भावोपलक्षितसत्तायोगित्वं दि नित्यत्वम; तंनुच्छस्य न संभवतीत्यर्थ:॥ 15

अनुस्मृतेश्र ।। इदानीं विशेषत आत्मनः स्पायित्यं साधयति-अनुस्मृतेश्चेति ॥ विमतं सरणम्, अन्यानुभूतौ अन्यस्य न संभवति, सरणत्वात, चैत्रानुभूनमंत्र- सरणवत्-इत्यनुमानमुक्तम्। इदानीं प्रत्यक्षमाह-अपि च दर्शनस्मरणयो- रिति। कमेणैकस्य कालवयसंबन्धविषयं प्रत्यक्षज्ञानं प्रत्यमिज्ञा भीमांसका- 20 नाम् । सज्जनांक हि- "यो नाम प्रथमं दष्टो न टष्टः पुनरन्तरा। प्रत्यमिज्ञायते साक्षादविनष्टः स हि ध्वम्॥" इति।

१. A. नाथाभावो- १. TM omits अन्यस्य. षायते २. T and TM. तच्छून्यं Y. A न भुषम्

527

ब्रह्मसूतभाव्यव्यारूयानम् [अ. २. पा.२, स्. २५.

भाष्यम् लोकस्य प्रसिद्ध :- 'अहमदोऽद्राक्षम्-इदं पश्यामि' इति; यदि हि तयो- भिंन: कर्ता स्यात्, ततः 'अहं स्मरामि-अद्राक्षीदन्यः' इति प्रतीयात् ; न त्वेव प्रत्येति कश्ितः यत्रैवं मत्ययस्तत् दर्शनस्मरणयोभिन्नपेव कर्तारं सर्व- 5 Sद्राक्षम्' इति दर्शनस्मरणयोवैनाशिकोऽप्यात्मानमेवैकं कर्तारमवगच्छति; न 'नाहम्' इत्यात्मनो दर्शनं निदठत्तं निह्ुते-यथाप्निरनुष्णोऽपकास इति वा। तत्नैवं सत्येकस्य दर्शनस्मरणलक्षणक्षणद्यसंबन्ध क्षणिकत्वाभ्यु- पगमहानिरपरिहार्या वैनाशिकस्य स्यात। तथा अनन्तरामनन्तरामात्मन 10 एव प्रतिपत्ति प्रत्यभिजानन्रेककर्तृकम् आ उत्तमादृच्छवासात, अतीताश्

प्रकटार्थविवरणम्

रेकाभ्यां हेतुत्वावगमात्; रहस्यं तु पूर्वापरवैशिष्टयद्धयांपलक्षितखरू- पैक्याकारं ज्ञानं प्रश्यभिक्षेति। भेदभ्रमध्यावृत्तिश्व प्रमाणफलमिति। आचार्यस्तु 15 परप्रंकरिययोपि नैरात्म्यापाकरणे वयवजरीहरतीति न विरुध्यते । ननु पूर्वों- सरप्रत्ययभेदेऽप्येकसन्ततिपतितत्वेनैवंविधः प्रत्ययो भविष्यतीत्याशङ्पाह्- यदि हि तयोरिति ॥ 'अहं स्मरामि' 'अद्राक्षीदन्यः' इति प्रनीयालोक इस्यर्थः। ननु स्यायित्वे सिद्धे तदाधार: संस्कार: सिध्यति; ततः प्रत्यभिन्नोदयः ततः स्ायित्वमिति चक्रकापस्तेः न प्रत्यभिज्ञानात् स्थायित्वमित्याशङ्कयाह- 20 इह त्वहमद इति ॥ प्रत्यभिज्वाया वैनाशिकस्यापि अनुभवसिद्त्वात् सायित्वमन्तरेणापि संस्कारोपगमात् तस्य ; अतः स्वतःसिद्धप्रमाणभावया प्रस्त- भिन्या सायित्वसाधनं नानुपपश्ममित्यर्थः। किश्ञानुभवविरुद्धाभिधायी बौद्ध: कर्थ सञ्जानेषु लक्ष्येतेत्याह-तथानन्तरामिति । उेत्तमादुष्छवासात् गरणादित्यर्थः। ननु साहश्यनिबन्धना भ्रान्तिरियं प्रत्यमित्ञा ज्वालाप्रत

१. T,T' and P. पैक्यं कारण Y. A. प्रत्यभिश्ायिष्य- २. A. प्रक्रियावा अपि ५. TM. आ उत्तमा- ३. A. अपजरीहरीतीति

528

समुदायाधिकरणम् ४्.]

माध्यम् पतिपचीरा जन्मन आत्मैककर्तृका:, पतिसंदधान: कर्य क्षणभङ्वादी वैनाशिको नापतपते१ स यदि त्रयात्-साहश्यादेतत्सपत्स्यत इति, तं प्रकटार्थविवरणम्

भिन्ावदित्याशङ्कयाह-स यदि श्रयादिति ॥ सिद्धे भेदे साहश्यसिदि, 6 साहश्याच प्रत्यमिक्ाथा भ्रान्तत्वम्; तत्राभेदे प्रमाणाभावाव् भेदसिद्धि- रितातरेतराश्रयं स्यादित्यर्थ:। ज्वालायास्तु हस्वादिमेदस्य प्रत्यसत्वादुपपर्ज साहश्यम्। नतु 'मईं जानामि' इति वर्तमानावमासं प्रत्यक्षमवर्तमानव्यावृत्ि- मपि गमयति, नीलप्रत्यक्षमिय अनीलव्यावृत्तिम्; नीलं यदि वर्तमानता- विशिष्टस्य तद्षैवावर्तमानताव्यावृत्ति गमयति, गमयतु काममू; का नो 10 हानि:१ नो खलु युगपरकालयुगलकबलितत्वं कल्पयाम :; यदि कालान्तरे- उप्यवर्तमानतां वारयति, तदशक्यं विरोधाभावात्; तसाभ प्रत्यसं भेदभाष- कमू। नाध्यनुमानम्-यत्सस्रक्षणिक यथा प्रदीप :; सम्तश्ामी भावा इति। उष्टान्तस्य साध्यविरुद्धत्वाद्विनाशित्वेऽरपि. प्रदीपादे: क्षणिकत्वे मानाभावाव्; य द्यस्यावश्यंभाधि तरस्यान्यानपेक्षम्, यथा संविद: सप्रकाशत्वमवश्यंभाचि 15 तथाविनाशं चेदमित्यनुमानममानम्, सूर्योदयास्तमययोव्यमिचारात; तदेवं क्षणिकत्वे डष्टान्ताभावात् विपसे वाधकाभावाच नानुमानादृपि क्षणिकत्वं सिध्यतीति सुक्तमितेरतराश्रयत्वम्। सिद्धे साडश्याभावे प्रत्यमिताया: प्रामाण्यं सिष्येत; तत्मामाण्ये भेदामावात् साहत्याभाव इति न. प्रत्यमित्ञाया: खतःप्रामा- ण्यम् [ण्यात्]। तथा हि-प्रामाण्यं नाम ज्ञानाश्या अक्ञातार्थपरिकछेदशक्ि तस्य 20 स्वतस्त्वं नाम ज्ञानकारणमात्रजन्यत्वम्। प्रामाण्यं स्धर्मिकारणमात्रंजन्यं तन्मान्ना- न्यवग्यतिरेकित्वात् स्वधर्मवत्; विपक्षे चान्वयव्यतिरेकाम्यां कार्यकारणभावा- नवधारणप्सङ्ग:। न च कार्यमेद: सामभ्रीभेदव्यापः, तार्किकाणामप्येकस्ादे-

कारणत्वात् सामभ्रीभेद:, तस्यान्वयव्यतिरेकित्वाभावात्। के खल्वयं प्रागमाय- 25

१. TM. नीलव्यावृत्तं Y. TM and A omit दः ... भावि २. T and Ti. व्यावुतं गमयद्ट ५. A. तन्मालावयव्य- ३. A. असन्तक्र ६. A. तत्

529

असमुतमाच्यव्याजयानम् [ब.२ पा.२.६.२५

माध्यम्

सदश योई्वयोर्वस्तुनो्ग्रहीतुरेकस्याभावात, साहश्यनिमिचं प्रतिसंधानमिति मिथ्यामलाप एव स्यात् । स्याच्चेत्पूर्वोत्तरयोः क्षणयोः सादश्यस्य

16 प्रकटार्थविवरणम् स्यामावः कार्याइग्य:१ यशिन सति कार्यामावो सायेत। पूर्वोत्तराभाव- नियमोऽपि भावाभावयो: सहस्थितिविरोधादेवान्यथासिद्धः। ततो न कार्य- मेदात् सामभ्रीमेदानुमानम्: नच दोषामावः कारणमिति प्रागेवाभाणि ; शक्तिश्वासाघि। न चैवमप्रमापि प्रमा स्यादित्यनिष्टप्रसङ्ग, सधर्मिकारणमात्र- 10 जन्यताप्रतिज्ञानात्। यद्ा शुक्ते: स्वाभाविक शुक्तित्वसन्भ्रावे ऽपि दोषोत्य[दोषतो]- रजतात्मतावभासवत् संप्रयोगप्रसृंतपौरस्त्यवस्तुप्रत्ययस्यापि स्वामाव्ये प्रमाण्ये- डपि दोषताऽन्यथावभासकत्वसंशयात्म कत्वयो: समारोपोपपसे: बाघाच तद्तु- मव इति परतस्त्वमप्रामाण्यस्य गीयते। स्मृतिस्तु पूर्वष्टार्थमात्रसारणं नें प्रमा- णम्, नाव्यप्रमाणमिति भट्टपादीया वदन्ति। न तु स्मृंतिसंशयविपर्ययादीनाम-

इति मन्यन्ते। ज्ञानत्वारोपाच ज्ञानात् प्रवृत्तिरित्यपि न व्यभिचरति। सर्व- यापि तावत्स्वतःप्रामाण्यं परतोऽम्रामाण्यं इति वेदविद: प्रतिपेदिरे। ब्ञानसमान- मापकरवं जतौ स्वतस्त्वमिष्टम; तदप्यविरुद्धम्, शकतिमत पवासुमानात्, साक्षि- वेदत्वाद्वा, दोषात् केदाचित्संशयोऽ्यविरुद्धः। प्रयोगम्-प्रामाण्यं खतो 20 झायते, ज्ञानैकधर्मत्वात्, ज्ञानत्ववदिति। ये तु सुगतनैयायिकप्रभृतयो मेनिरे परतसत्वम्, तेषामनवस्था सुस्ितैव। यश्चेदमनुमानम्-प्रामाण्यं प्रमाणाप्रमाण- साधारणकारणातिरिक्तजन्यम्, ज्ञानत्वन्यूनवृत्तित्वात्, अप्रामाण्यवदिति; तन्ासिद्ो हेतु:, विपक्षे वाधकामावख्ेत्यलम्। इतश् न साहश्यनिमितं प्रस्य- मिन्ाज्ञानमित्याह-क्षणभक्गवादिन इति ॥ विपक्षे दोषमाह-स्याचेदिति॥

१. A omits सामग्रीमेदा- ४. T. न प्रमाणमिति भट्ट- २. TM and A. प्रस्तुत ५. T. स्वत्वं १. TM and A. प्रामाण्ये हि दोषोत्यो- ६. A omits कदाचित् डम्पथा . T, TM and A omit SR

530

समुदावाचिकरणम् ४.] मकटार्यविवरणम्

भाज्यम् ग्रहीतैक:, तथा सत्येकस्य क्षणद्वयावस्थानारक्षणिकत्वपतिज्ञा पीज्येत 'तेनेदं सदशम्' इति प्रत्ययान्तरमेवेदं न पूर्वोत्तरक्षणट्यग्रहणनिमिच- मिति चेत्, न; तेनेदमिति भिन्नपदार्थोपादानात्: प्रत्ययान्तरमेव चेत्सा- दश्यविषयं स्यात्, 'तेनेदं सदशम्' इति वाक्यपयोगोऽनर्थकः स्याद, 5 'सादश्यम्' इत्येव पयोग: मामुयात। यदा हि लोक प्रसिद्ध: पदार्य: परी- क्षकैर्न परिगृद्वते, तदा स्वपक्षसिद्धि: परपक्षदोषो वोभयमप्युच्यमानं परीक्षकाणामात्मनश्च यथार्थत्वेन न बुद्धिसंतानमारोहति। एवमेवैषो्डर्य इति निश्चितं यत्, तदेव वक्तव्यम; ततोऽन्यदुच्यमानं बहुमलापित्व- मात्मन: केवलं म्ख्यापयेत्। न चायं सादश्यात्संव्यवहारो युक्त :; तन्द्रा- 10 वावगमात्, तत्सदृश्भावानवगमाच्च। भवेदपि कदाचिद्वाहवस्तुनि विम्- लम्भसंभवात् 'तदेवेदं स्यात् तत्सहशं वा' इति संदेशः; उपलब्धरि तु प्रकटार्थविवरणम् पूर्वों त्तरक्षणदयप्रही तुरेकस्यामावेऽपि वासनानिबन्ध नमेवेदं म्ञानाम्तरं भविष्य- तीत्याइ-तेनेदं सदशमिति। पूर्वोत्तरक्षणग्रद्दणामावे विशिष्टप्रत्ययाभावप्रस-16 झ्ात् साहश्यज्ञानमात्रं न भवतीत्याह-न तेनेदमिति। नतु विशिष्टपदार्थाभा- वाज भवत्ययं विशेषणग्रहणपूर्वको विशिष्टप्रत्यय इंत्याशङ्याह-यदा हि लोक

सपससिद्धि:, परपक्षदोषो वा तेव भवेदित्यर्थः। तम्माल्लौकिकपदार्थानक्गी-

साहस्यग्रहणमपि न संभवतीत्युक्तम्। इदानीं सोऽपि न संभवतीत्याह- न चायं सादश्यादिति ॥ स एवायमित्येकरूपतावगमात् विचारेऽपि तैस्स- हशमावानवगमाचेत्यर्थः । एवं तावत्पस्यमिन्ञाया विपयासलक्षणमप्रामण्य निराकल मधुना संशीतिलक्षणमप्यप्ामाण्यं नास्तीत्ाह-भवेद्पीति ।। 25

१. T, Ti P and TM. मात्रज्ञान 2. T and T2. अत्यात एव २. T and P एवायमित्येकी Y. T, Ti and TM. MUrEFrar4 TM and A. दाबोत एव

581

असमूतमाध्यस्वास्यनिम् [ब.२. पा. २ी0२.

माभ्यम् संदेशेऽपि न कदाचिद्रवति-'स एवाहं स्यां तत्सटशो वा' इति, 'य एवाई पूर्वेधुरद्वाक्षं स एवाहमद्य सरामि' इति निमिततन्रावोपळम्भाद्। तस्मादप्यनुपपओ्रो वैनाशिकसमय: ।।

5

इतथ्वानुपपओ्रो वैनाशिकसमयः, यतः स्थिरमनुयायिकारणमनभ्युप-

च्तिम्-"नानुपमृद प्रादुर्भावाद" इति; विनष्टाद्ध किल बीजादहुर उत्पद्यते, तथा विनष्टात्क्षीराद्दधि, मृत्पिण्डाच्च घटः; कूटस्थाच्चेत्कारणा- 10 त्कार्यमुत्पदेत, अविशेपात्सर्वे सर्वत उत्पदेत; तस्मादभावग्रस्तेभ्यो

तत्ेदमुच्यते-"नासतोऽदष्टत्वात्" इति। नाभावान्भाव उत्पद्यते; यद- भावान्द्ाव उत्पद्येत, अभावत्वाविशेषात्कारणविशेषाभ्युपगमोऽनर्थक: स्याद: न हि, बीजादीनामुपमृदितानां योऽभावस्तस्याभावस्य शरविषा- 15 णादीनां च निःसभावत्वाविशेषादभावत्वे कश्िद्विशेषोऽस्ति, येन बीजादेवाहुरो जायते क्षीरादेव दधि-इत्येवंजातीयकः कारणविशेषाभ्यु- प्रकटार्थविवरणम् 'सोऽइम्' इति प्रत्यभिन्ा प्रमाणम्ँ, अबाधितासन्दिग्धापरोक्षप्रत्ययत्वाद्, नीलप्रत्ययवदित्यर्थ:॥ 20 नासतोऽदष्टत्वाद्।। इदानी वैनाशिकसमये दोषान्तरमाह-इतश्ेत्यादिना । न केवलं बलादापद्यते: दर्शयन्ति च पूर्वावलामनुपसूद्य ने कार्यजन्म तथैव प्रादुर्भाष- संभवादिति योजना। पतदेवोदाइरणेन विवृणोति-विनष्टाद्धीति। सायि- पक्षे चातिप्रसङ्माह-कूटस्थाचेदिति ॥ परिहवारत्वेन सूत्रं बोजयति- 25 ततेदसुच्यत इत्यादिना ॥ पूर्वमभावस्य कारणतमोऽतिप्रसक्गोऽमिहित: ।

१. Ti. प्रत्यमिशान . A omits न २. T. प्रामाण्य Y. A omits

592

समुदांयाधिकरणम् ४] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पगमोरऽर्यवान्स्यात; निर्विशेषस्य त्वभावस्य कारणत्वाभ्युपगमे शरविषा- णादिभ्योऽप्यबुरादयो जायेरन्; न चैवं दृश्यते; यदि पुनरभावस्यापि विशेषोऽभ्युपगम्येत-उत्पलादीनामिव नीळत्वादिः, ततो विशेषवच्वा- देवाभावस्य भावत्वमुत्पलादिवत्पसज्येत ; नाप्यभावः कस्यचिदुत्पत्ति- 5 हेतु: स्याद, अभावत्वादेव, शशविषाणादिवत्; अभावाच भावोत्पचाव- भावान्वितमेव सर्व कार्य स्यात् ; न चैवं दृश्यते। सर्वस्य च वस्तुनः खेन खेन रूपेण भावात्मनैवोपलभ्यमानत्वात्; न च मृदन्विता: शरावादयो भावास्तन्त्वादिविकारा: केनचिदभ्युपगम्यन्ते; मृद्विकारानेव तु मृदन्वि- तान्भावाँल्लोक: प्रत्येति। यत्तुक्तम्-स्वरूपोपमर्दमन्तरेण कस्यचित्कूट- 10 स्थस्य वस्तुनः कारणत्वानुपपत्तेरभावान्भावोत्पत्तिर्भवितुमर्ईतीति, तडु- रुक्तम्, स्थिर सभावानामेव सुवर्णादीनां प्रत्यभिज्ञायमानानां रुचकादि- कारणभावदर्शनात्; येष्वपि बीजादिषु स्वरूपोपमर्दो लक्ष्यते, तेष्वपि नासावृपमृद्यमाना पूर्वावस्थोत्तरावस्थाया: कारणमभ्युपगम्यते, अनुपमृद्यमानानामेवानुयायिनां बीजाद्यवयवानामहुरादिकारणभावाभ्यु- 15 पगमात्। तस्मादसन्द्रयः शशविषाणादिभ्यः सदुत्पत्यदर्शनात्, सन््रयथ सुवर्णादिभ्यः सदुत्पत्तिदर्शनाव, अनुपपत्रोऽयमभावान्भावोत्पच्यभ्युप- गमः । अपि च चतुर्भिश्चितचैचा उत्पद्यन्ते, परमाणुभ्यक्च भूतभौतिक- प्रकटार्थविवरणम् इदानी कारणत्वमेव न संभवतीत्याह-नाप्यभावः कस्यचिदिति। "अटष्ट- 20 त्वाद्" इति सुत्रभागार्थमाह-अभावाच भावोत्पत्ताविति । अभावान्वया- मावेऽपि किमिति नाभावप्रकृतिकत्वमित्याशङ्याह-न च मृदन्विता इति ॥ उक्तमनूद दूषयति-यचूक्तमित्यादिना। खिरसभावानामेव सहकारिसति धानापेक्षया क्रमेण कार्यकरत्वस्य प्रत्यक्षत्वाद् प्रत्यक्षविरुद्धं त्वदीयं भाषण- मिस्यर्थ:। न च समर्थस्य कि सहकारिणेति वाच्यम; सामर्थ्यस्य कार्यगम्यस्वाद्, 25 कार्यस्य च सहकारिसविधान एव दर्शनात् ; एतादशमेव तत्सामर्थ्य बदुत सहकारिसनिधावेव कार्यविशेषव्यव सापकमिति। यश्चोंकं बीजा धुपमदेनैवाडु- रादि जावत इति तन्राह-येष्वपीति । साम्युपगमविरोधमाह-अपि चेति॥ 533

अ्झसूतेमाष्यव्यार्यानिम् [भ.२. पा.२ सु. २७

भा्यम्

छक्षण: समुदाय उत्पदते-इत्यभ्युपगम्य, पुनरभावान्ावोत्परचि कल्प- यन्दिरभ्युपगममपह्वानैवैनाशिकै: सवों लोक आकुळीक्रियते।। उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २-२-२७। यदि चाभावान्भावोत्पत्तिरभ्युपगम्येत, एवं सत्पुदासीनानामनी- हमानानामपि जनानामभिमतसिद्धि: स्यात्, अभावस्य सुलभत्वाद्। कषीवलस्य क्षेत्रकर्मण्यप्रयतमानस्यापि सस्यनिष्पचिः स्यात् कुळालस्य च मृत्संस्क्रियायामप्रयतमानस्याध्यमत्रात्पत्तिः । तन्तुवायस्यापि तन्तून- तन्वानस्यापि तन्वानस्येव वस्त्रलाभः; स्वर्गापवर्गयो्च न कश्चित्कर्य- 10 चित्समीहेत। न चैतघुज्यते, अभ्युपगम्यते वा केनचित्। तस्मादप्यनुप-

नाभाव उपलब्धेः ॥ २-२-२८॥ एवं बालार्थवादमाश्रित्य समुदायामाप्त्यादिषु दूषणेष्द्भावितेपु विज्ञानवादी बौद्ध इदानी प्रत्यवतिष्ठिते-केषांचित्किल विनेयानां वासे 16 वस्तुन्यभिनिवेशमालक्ष्य तदनुरोधेन बाह्यार्थवादपक्रियेयं विरचिता। नासौ सुगताभिमायः । तस्य तु विज्ञानैकस्कन्धवाद एवाभिभेतः । तखिमिश्व विज्ञानवादे बुद्धयारूढेन रूपेणान्तस्थ एव प्रमाणममेयफलव्य- प्रकटार्थविवरणम् उदासीनानामपि चैवं सिद्धि:।। 20 इतश्ाभावात् भावोत्पत्यभ्युपगमोऽनुपपत्न इत्याह-उदासीनानाम- पीति।। अमत्रोत्पत्ति: पात्रोत्पसिरिस्यर्थ:॥

नाभाव उपळब्धे: ।।

समति कथयति-एवमिति ॥। कथ तर्हि विज्ञानमान्रवस्तुवादे प्रमाण- प्रमेयण्यवहार इत्याशङपाइ-सस्मिंेति ॥ विज्ञानमेव नः सदास्मना प्रमेपं

534

नामावाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविकलभ माध्यम् बहारः सर्व उपपदते, सत्यपि वाहेडयें बुद्धयारोह्मन्तरेण पमाणादिष्य- वहारानवतारात्। कथ पुनरवगम्यते-अन्तस्थ एवायं सर्वव्यवहारक्षन विज्ञानव्यतिरिक्तो वाोरऽर्योऽस्तीति ; तदसंभवादित्याह-स हि बालोS- र्थोऽभ्युपगम्यमान: परमाणवो वा स्युः, तत्समूहा वा स्तम्भादय: स्युः; तत्र न तावत्परमाणवः स्तम्भादिमत्ययपरिच्छेद्या भवितुमर्हन्ति, पर- माण्वाभासज्ञानानुपपत्तेः; नापि तत्समूहा: स्तम्भादय:, तेषां परमा- णुभ्योऽन्यत्वानन्यत्वाभ्यां निरूपयितुमशक्यत्वाद्। एवं जात्यादीनपि परत्याचक्षीत। अपि चानुभवमात्रेण साधारणात्मनो ज्ञानस्य जायमानस्य योऽयं प्रतिविषयं पक्षपातः-स्तम्भज्ञानं कुड्यज्ञानं घटज्ञानं पटज्ञानमिति, 10 नासौ ज्ञानगतविशेषमन्तरेणोपपद्यत इत्यवश्यं विषयसारूप्यं ज्ञानस्याङ्गी- कर्तव्यम्; अङ्गीकृते च तस्मिन्विषयाकारस्य ज्ञानेनैवावरुद्धत्वादपार्थिका वास्यार्थसन्भ्रावकल्पना। अपि च सहोपलम्भनियमादभेदो विषयविज्ञान-

प्रकटार्थविवरणम् भासकशकस्या प्रमाणं प्रकाशारमना फलमिति बुद्धि सथमारोपितेन रूपेण सर्वो व्य. 15 बहार उपपद्यत इत्यर्थ: । उक्तमेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कथं पुनरित्यादिना।। विश्षेयं न विशेया[विज्ञाना]तिरिक्तम, तद्यतिरेकेण अनिरुष्यत्वात्, नरविषाणव- दित्यर्थ: । असिद्धिमाशङ्कयाह-से हीति॥ तहि कािव्यक्त्यादिरूपो बाह्योडयों भविष्यतीत्याशङ्कयाह-एवं जात्यादीन्यपीति। जातिव्यक्त्योरत्यन्तमेवान्य- स्वं चेत् स्वातन्त्रयेणाप्युपलम्भ: स्यात्; अत्यन्तानन्यत्वे च जातिरेव न स्यात्, 20 व्यक्तिरेव वा; न जातिव्याक्तिमावः; अन्यानन्यत्वं च विरोधादेवानुपपश्रमित्येवं निराकुर्यादित्यर्थ: । इतश् न बाह्योऽर्थ: कल्पनीय इत्याह-अपि चेति ॥ ज्ञानगतविशेषावभासानुपपत्या नीलाद्याकारता ज्ञानस्यावश्यमक्रीकर्तव्या। तथा य ज्ञानाकारस्यैव विषयत्वास्चर्था बाह्यार्थकल्पना; गौरवं व स्यादिस्यर्थ:। कि व यद्येन नियतसहोपलम्भं तर्ेनाभिन्नम, यथा शिंशपात्वं वृक्षत्वेन, नियत- 25 सहोपलम्मं च प्रेयं ज्ञानेनेत्याह-अपि चेति ॥ ननु खमावमेदेऽपि प्राह्यभाहक-

१. T, T1, P and A. दुदधिसमा- २. A. स तहीति॥ जातिव्यक्त्यादि.

535

असर््तमाज्यज्याडयानय् [न.२. पा.२ सु. १८.

मान्यम् योरापतति; न हनयोरेकस्यानपलम्मेऽन्यस्योपलम्भोडस्ति: न पैतल्ख- भावविवेके युक्तम्, प्रतिबन्धकारणाभावाद् ; तस्मादप्यर्याभाव:।खभ्ना-

विनैव वाहेनार्येन ग्राहाग्राइकाकारा भवन्ति; एवं जागरितगोचरा अपि स्तम्भादिमत्यया भवितुमईन्तीत्यवगम्यते, मत्ययस्वाविशेषाद् । कर्थ पुनरसति बाह्यार्ये प्रत्ययवैचित्र्यमुपपद्यते१ वासनावैचित्र्यादित्याह- अनादौ हि संसारे बीजाकुरवद्विज्ञानानां वासनानां चान्योन्य- निमिचनैमित्तिकभावेन वैचित्र्यं न विपतिषिध्यते; अपि चान्वयव्यतिरे- 10 काभ्यां वासनानिमित्तमेव ज्ञानवैचित्र्यमित्यवगम्यते, सम्रादिष्वन्तरेणा- प्यर्य वासनानिमिस्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्योभाभ्यामप्यावाभ्यामभ्युपगम्य- मानत्वात्, अन्तरेण तु वासनामर्थनिमिच्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्य मयानभ्यु- पगम्यमानत्वात्; तस्मादप्यभावो बाह्यार्थस्येति। एवं मासे श्रूम :-

प्रकटार्थविवरणम्

15 भावाभावनिबन्धनं सहोपलम्मनं भविष्यतत्याशङ्कयाह-न चैतदिति ।। क्षणिकस्य ज्ञानस्य विषयसंबन्धे कारणामावान्देदे ग्राह्यभ्राद्दकभावेन सहोपलम्भो न सिध्यतात्यर्थ: । विमता: प्रत्यया: निरालम्बना, प्रत्ययत्वात्, खवप्नादिप्स्ययव-

लम्बनत्वानुमानमित्याह-कथं पुनरिति ॥ अन्यथानुपपत्तिमाह-वासनेति।। 20 अनादिसन्ततिपतितमसंविदितरूपं ज्ञानमेव वासना तद्वशादनेकव्यवधानेनापि नीलादिवासितमेव ज्ञानमुत्पद्यते, कार्पासलतावदित्यर्थ:। उभयसंग्रीतपन्नत्वादृपि वासनानिमित्तमेव वैचित्र्यं युक्तमित्याह-अपि चेति ॥ तम्ात् कणिकविज्ञान- मात्रवस्तुवादस्य प्रामाणिकत्वादर्यात्नित्यविज्ञानव्रस्णो जगत्सर्ग बदतः समन्व- यथ्य विरोधोऽस्तीति पूर्व: पसः। सिद्धान्तस्य सुनमवतारयति- 25 एवं मास्ते नूम इति।।

536

मकटार्यविवरणम्

माध्यम् नाभाव उपलब्धे: इति। न खल्वभावो वाहस्यार्थस्याध्यवसातुं सक्यते: कस्मात१ उपलब्धे :- उपलभ्यते हि पतिमत्ययं बाओोऽर्य :- स्तम्भ: कुव्यं घटः पट इति; न चोषलभ्यमानस्यैवाभावो भवितुमईति; यथा हि कश्रिन्ुञनो भुजिसाध्यायां वप्तौ स्वयमनुभूयमानायामेवं 5 श्रृयाद्-'नाहं भुञ्े न वा तृप्यामि' इति-तद्वदिन्द्रियसंनिकर्षेण स्यमुपलभमान एव वाह्मर्यम्, 'नाहमुपलभे न च सोडस्ति' इति झ्ुवन्, कथमुपादेयवचनः स्यात्। नतु नाहमेवं ब्रवीमि-'न कंचिदर्थ- सुपळभे' इति; किं तु 'उपलब्धिव्यतिरिक्तं नोपलभे' इति ब्रवीमि ; वाढमेवं प्रवीषि निरङ्ुशत्वाच्े तुण्डस्य, न तु युक्युपेतं अ्रवीषि, यत 10 उपलन्धिव्यतिरेकोऽपि बलादर्थस्याभ्युपगन्तव्यः, उपलब्घेरेव ; न हि कश्चिदुपलब्धिमेव स्तम्भ: कुख्यं चेत्युपलभते ; उपलन्धिविषयत्वेनैव तु स्तम्भकुख्यादीन्सर्वे लौकिका उपलभन्ते। अतश्वैवमेव सर्वे लौकिका उपळभन्ते, यत्मत्याचक्षाणा अपि बाह्यमर्थमेवमाचक्षते "यदन्तर्व्ेयरूपं तद्वहिर्वदवभासते" इति-तेऽपि हि सर्वलोकप्रसिद्धां बहिरवभासमानां 15 संविदं प्रतिलभमाना: प्रत्याख्यातुकामाश्च वाह्यमर्थम्, 'बहिर्वत' इति वत्कारं कुर्वन्ति। इतरथा हि कस्माद्वहिर्वदिति ब्रृयु: ; न हि 'विष्णु- मित्रो बन्ध्यापुत्रवदवभासते' इति कशिदाचक्षीत; तस्पाद्यथानुभवं तथ्वमभ्युपगच्छन्भ्रिर्वह्धिरेवावभासत इति युक्तमभ्युपगन्तुम्, न तु वहिर्वदवभासत इति। ननु बाह्यस्यार्थस्यासंभवाद्वहिर्वेदवभासते इत्य- 20

प्रकटार्थविवरणम्

किमनुपलम्मादेव शेयाभावाध्यवसायः, किवा मेदेनातुपलम्भात्, कि भेदोपलम्मेऽपि बाधकसन्द्रावादिति! न तावत् आद्य इत्याह-उपलब्घेरिति।। द्वितीयकल्पं शङकते-ननु नाहमिति। दूषयति-वाढमेवमिति ॥ प्रकाश्यप्रका- शयोः द्रवकठिनवद्विरुद्धरूपयोरमेंदस्य प्रत्यक्षत्वात्प्रस्यक्षवाधितममेदसाधनमि- 25 स्वर्थ:।। अतम्रेति ॥ वक्ष्यमाणादपि कारणादित्यर्थः। तृतीयविकल्पं शङ्कते-ननु वाजस्येति।। प्रमाणेनैव लविषयस्य संभावितत्वास् तत्र युक्तिमात्राद्ाघसंभा-

537

म्रह्मसुतभाष्यव्यारूयानम् [ब.२ पा.२ सू. २८.

भा्यम्

व्यवसितम्; नायं साधुरध्यवसायः; यतः प्रमाणमत्टत्यम्ठ्त्तिपूर्वकी संभवासंभवाववधार्येते, न पुनः संभवासंभवपूर्विके माणपवृत्यमढच्ती; यद्धि प्रत्यक्षादीनामन्यतमेनापि प्रमाणेनोपलभ्यते, तत्संभवति ; यतु न केनचिदपि प्रमाणेनोपलभ्यते, तन्न संभवति ; इह तु यथास्वं सवैरेव 10 प्रमाणैर्बाह्योऽर्य उपलभ्यमान: कथं व्यतिरेकाव्यतिरेकादिविकल्पैर्न संभवतीत्युच्येत-उपलब्धेरेव! न च ज्ञानस्य विषयसारूप्याद्विषयनाशो भवति, असति विषये विषयसारूप्यानुपपत्तेः, बहिरुपळव्घेश्च विषयस्य; अत एव सहोपलम्भनियमोऽपि प्रत्ययविषययोरुपायोपेयभावहेतुक:, 10 नाभेदहेतुक :- इत्यभ्युपगन्तव्यम् । अपि च घटज्ञानं पटज्ञानमिति विशेषणयोरंव घटपटयोर्भेद:, न विशेष्यस्य ज्ञानस्य-यथा शुक्लो गौः कृष्णो गौरिति शौक्ल्यकार्ष्ण्ययोरेव भेदः, न गोत्वस्य; द्वाभ्यां च भेद एकस्य सिद्धो भवति एकस्माच्च दयो :; तस्मादर्थज्ञानयोर्भेद :; तथा घटदर्शनं घटस्मरणमित्यत्नापि प्रतिपत्तव्यम् ; अापि हि विशेष्य-

15 प्रकटार्थविवरणम्

वना, प्रमाणाद्युक्ते: दुर्बलत्वादित्याह-नायं साधुरिति ।। प्रमाणयोरेव विरोधे युक्त्युपबृंद्दितेनेतरत् वाध्यमिति स्थितिः। यच्चोक्तम्-श्ञानस्य चैतद्विषयाकारत्व मिष्टम्, तहि ज्ञानाकार एव वैद्य इति तत्राह-न च ज्ञानस्येति॥न च कल्पना- गौरवमित्याह-बहिरुपलब्धेरिति ॥ यञ्च सहोपलम्भनं लिङ्गमुक्त्तम्, तताह- 20 अत एवेति ॥ यतो भेद: प्रत्यक्षसिद्धः, अत एवालोकरूपवतोरिव विषयविषयि- भावादेव सहोपलम्भोऽन्यथासिद्धः । प्रतिज्ञाविरोधश्रामेदसाधने स्यादिति भाव: । कि च विमतं ज्ञानं नानेकनीलाद्यात्मकम्, एकत्वात्, यदेकं तथ्नानेका- भिन्नम्, यथैकं पीतज्ञानम्; एकत्वं चैकरूपावभासनादित्याह-अपि च घटज्ञान- मिति ॥ कि च ज्ञानहेये नाभिन्ने, अनुकृतव्यावृत्तरूपत्वात्, आकाशघटादिवदि- 25 स्वाह-तथा घटदर्शेनमिति। किंच खांभ्युपगतसकलव्यवहारनिर्याहार्थमपि

१. Aomits षट २. A. सर्वाभ्युप-

538

नामावाधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् योरेव दर्शनस्मरणयोर्भेद:, न विशेषणस्य घटस्य-यथा क्षीरगन्ध: क्षीर- रस इति विशेष्ययोरेव गन्धरसयोर्भेद:, न विशेषणस्य क्षीरस्य, तद्वव्। अपि च दयोविज्ञानयो: पूर्वोच्तरकालयो: ससंवेदनेनेवोपक्षीणयोरितरे- तरग्राह्मग्राहकत्वानुपपत्तिः; ततश्र-विज्ञानभेदप्रतिज्ञा क्षणिकत्वादि- 5 धर्मप्रतिज्ञा सलक्षणसामान्यलक्षणवास्यवासकत्वाविद्योपप्ठवसदसदर्म- बन्धमोक्षादिमतिज्ञाश्य स्वशास्त्रगता :- ता हीयेरन्। किंचान्यत्-विज्ञानं विज्ञानमित्यभ्युपगच्छता, बाह्ोऽर्यः स्तम्भ: कु्यमित्येवंजातीयक:

प्रकटार्थविवरणम्

विज्ञानांश एव वैद्यो नाभ्युपगन्तव्य इत्याह-अपि च दयोरिति ॥ इदमस्मान्जिम- 10 मिति धर्मिप्रतियोग्यवच्छिनो दि भेदो भाति; ज्ञानस्य स्वांश एवं चेद्वेद्यस्तदा धर्मिप्रतियोगिज्ञानयोरभ्रहणात् भेदप्रतिज्ञा हीयेतेत्यर्थः । क्षणिकत्वादिधर्मोऽपि धर्मिप्रहणमन्तरेण प्रहाततुं न शक्यते । अतिरिक्तवेद्याभावे च ज्ञानस्य सापि प्रतिज्ञा न सिध्यतीत्यर्थः । सवमसाधारणं सर्वतो व्यावृत्तं लक्षणं खलक्ष- णम् ; तदपि येभ्यों व्यावृतं यद्यावृत्तं तदनेकग्रहणसापेक्षमेव। सामान्य- 15 लक्षणमपोह्रूपम्; तदप्यनेकभ्रहणसापेक्षम् ; गोत्वं हागोव्यावृत्तिरुपं कथ- मनेकांभ्रहणे गृह्यात इत्यर्थ: । पूर्वविज्ञानमुत्तरस्य नीलाद्याकारेण वासकम् ; तभ वास्यं संसारिवि्ञानानां चाविद्याससर्गों न सर्वशज्ञानानाम्। नीलमित्यादिरेस- धर्म[दि: सद्वर्म:, नरविषाणमित्यादिरसद्धर्मः, अमूर्तमति सदसद्धर्मः]इत्यपि न सिध्यति, ज्ञानाभिन्नत्वेन तस्यापि सत्यत्वापातात्; नित्यन्वंसाभिन्नत्वेन ज्ञानस्य 20 चानित्यतापातादित्यर्थः । कि च प्रकाशमानोऽपि बाह्योऽर्थ: तथा व संभवतीति वदतो म्ञानमपि तत्त्वं न सिग्यति, तभ्राप्यनाश्वासप्रसक्गादित्याह-किंचान्य- दिति॥ व्यवहारे Sवाधितासन्दिग्ध प्रतिमासतवाश्येत् ज्ञाने विश्वास: तथा अर्थे उपि कर्तु युक्त इस्याह-विज्ञानमित्यादिना। ससंवेद्यत्वासत्राश्वास इत्याह-

१. A. एवेति ५. T,TM and A. सर्वबनानां २. Ti and P. समं साधा ६. P. इत्यादि न सपर्म १. T, Tr, P and TM add गोपदार्यं. ७. A. मनित्यत्वा- Y. Ti and P. अविशानस- ८.T1. किंच नान्मदिवि.

589

अ्रसयंसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [स.२ पा.रे, सु. बट,

भाष्यम् कस्माआभ्युमगम्यत इति वक्तव्यम् ! विज्ञानमनुभूयत इति चेत, बाबो- डप्यर्थोऽनुभूयत एवेति युक्तमभ्युपगन्तुम्; अथ विज्ञानं प्रकाशात्मकत्वा- त्दीपवत्सयमेवानुभूयते, न तथा बाहोप्यर्थ इति चेत्-अत्यन्त- 5 विरुद्धां स्वात्मनि क्रियामभ्युपगच्छसि-अग्निरात्मानं दहतीतिवत्; अवि- रुद्धं तु लोकमसिद्धम्-स्वात्मव्यतिरिक्त्ेन विज्ञानेन बाब्योऽर्थोऽनुभूयत इति नेच्छसि; अहो पाण्डित्यं महददर्शितम् ! न चार्थाव्यतिरिक्तमपि विज्ञानं स्वयमेवानुभूयते, स्वात्मनि क्रियाविरोधादेव। ननु विज्ञानस्य स्वरूप- व्यतिरिक्तग्राह्यत्वे, तदप्यन्येन ग्राहां तदप्यन्येन-इत्यनवस्था पाम्तोति। 10 अपि च प्रदीपवदवभासात्मकत्वाज्ज्ञानस्य ज्ञानान्तरं कल्पयतः समत्वा- दवभास्यावभासकभावानुपपत्तेः कल्पनानर्थक्यमिति ; तदुभयमप्यसत्, विज्ञानग्रहणमात्र एव विज्ञानसाक्षिणो ग्रहणाकाह्कानुत्पादादनवस्था-

प्रकटार्थविवरणम् 16 अथ विज्ञानमिति॥ अविरुद्धं हित्वा विरुद्धमङ्गीकुर्वता मौर्स्यमेव खस्य दारशे- तमित्याह-अत्यन्तविरुद्धामिति । विज्वानं स्ववेद्यम्, अर्थस्तु परवेद इति विभागमङ्गीकृत्योक्तम्; इदानीं स्ववेद्यत्वमसंभाव्यमित्याह-न चार्थव्यति- रिक्तमपीति॥ अनवस्वापरिहाराय स्ववेद्यत्वं सवैरेवाङ्गीकर्तव्यमित्याशङ्कते- ननु विज्ञानस्येति ॥ कि च ज्षानं न स्वाधान्तरजातीय[तीयप्रकाश्यम्,]प्रिकाश- 20 कत्वात्, प्रदीपवदित्याह-अपि चेति ॥ सिद्धान्ती दूषयति तदुभयमिति॥ यदि विज्ञानभ्रहणकाल एव विज्ञानसाक्षिणो प्रहणाकाकक्षा स्यात्, तदा भवेदनवसा; न तु सास्ति, साक्षिण: स्वयंसिद्धत्वादित्यर्थः । यञ्ञानुमानम्, तद्पि सिद्धसाधन- मित्याइ-साक्षिप्रत्यययोक्चेति॥ नतु तथाविध: साक्ष्येव नास्तीत्याशङ्कपाह-

१. T and TM. मुखयमेव Y. A. शानस्यावान्तर २. T. अस्यन्तसिद्धमिति ॥ ५. T, T' and P. प्रकान्तकत्वात् १. A. शार्न स्वसंवेद्यम्

540

नामावाधिकरणम् ५.] मकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् पपत्तेः, स्वयंसिद्धस्य च साक्षिणोऽमत्याख्येयत्वाद्। किचान्यत- पदीपव द्विज्ञानमवभासकान्तरनिरपेक्षं स्वयमेव प्रथते-इति श्रुवता अममाण-

प्रथनवत् : वाढमेवम्-अनुभवरूपत्वात्तु विज्ञानस्येष्टो नः पक्षस्त्वया- 5 ऽनुझ्ञायत इति चेत्, न; अन्यस्यावगन्तुश्चक्षु:साधनस्य पदीपादि- पथनदर्शनात्: अतो विज्ञानस्याप्यवभास्यत्वाविशेषात्सत्येवान्यस्मिभव- गन्तरि प्रथनं प्रदीपवदित्यवगम्यते। साक्षिणोऽवगन्तुः स्वयंसिद्धता- सुपक्षिपता, सवयं प्रथते विज्ञानमित्येष एव मम पक्षस्त्वया वाचोयुक्त्य- । न्तरेणाश्रित इति चेत्, न; विज्ञानस्योत्पत्तिमध्वंसानेकत्वादिविशेषव- 10 प्रकटार्थविवरणम् स्वयंसिद्धस्य चेति ॥ विज्ञानांत्पादविनाशसिध्यन्यथानुपपत्या वैनाशिकै- र्यवश्यमङ्गीकरणीयः साक्षी। स च निराकर्तुमपि न शक्य:, निराकरणपस्य- यश्याप्यविषयत्वादित्यर्थः । इतश्च साक्षी स्वीकर्तव्य इस्याह-किंचान्यदिति॥। 'न प्रमाणगम्यम्, नापि साक्षिवेद्यं विज्ञानमित्युक्तं स्यात्' इति। उत्पन्नमप्य- 15 नुत्पन्नसममेव स्यात् ; साक्ष्यभावे 'महं जाने' इति व्यवहारो न स्यादित्यर्थः। बौद्ध आह-बाढमेवमिति । सत्यमेवमप्रमातृकं विज्ञानमितीष्टो नः पक्षस्त्वयाप्यतु भायते अनिष्टं प्रसअ्यता; तथापि व्यवहारलोपो नास्ति ; ज्ञानस्य स्वयमनुभव· रूपत्वात् प्रमातृत्वादित्यर्थः । विज्ञानं स्वातिरिक्तवधम्, वेद्यत्वात्, प्रदीपवद्; अतो न स्वप्नमातृकत्वं युज्यत इत्याह-नान्यस्येति ॥ विज्ञानसाधकस्य साक्षि- 20 णो ऽम्यवेद्यरवेनाव [त्वेऽनव]सथापरिहाराय स्ववेद्यत्वं प्रतिजानता बौद्धपक्ष एव नामान्तरेणाङ्गीकत इत्याह-साक्षिणोऽवगन्तुरिति ॥ विज्ञानानि जन्मादयनेक- विशेषवन्ति; साक्षी तु निर्विशेष: खपरासंवेद्य इति महदलक्षण्यमस्तीत्याह- न विज्ञानस्येति ॥ यतः साक्षिणोऽतिरिक्तानि विशिष्टज्ञानानि, अत पवाकामि: वेद्त्वं साधितम् ; स्वरूपस्य श्ववेद्यतैवेति भावः । तस्माद्विपेयवत् विज्ञानस्या- 2 प्यम्ययेद्यत्वाद्विज्ञानसत्ता वदस्ति विशेयसवापि पष्टव्यैवेति खितम्।। १. T. उपपनमपि २. T, T2, P and TM. वचा च.

541

श्रह्मसूत्रभाव्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. २. स. २९.

भाष्यम्

वाभ्युपगमात्; अतः प्रदीपवद्विज्ञानस्यापि व्यतिरिक्तावगम्यत्वम- स्माभि: प्रसाधितम् ।।

वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ॥२-२-२९॥

5 स्तम्भादिपत्यया विनैव बाह्येनार्थेन भवेयुः, प्रत्ययत्वाविशेषादिति, तत्पतिवक्तव्यम्; अत्रोच्यते-न सवन्नादिपत्ययवज्जाग्रत्पत्यया भवि- तुमईन्ति ; कस्मात्१ वैधर्म्यात्-वैधर्म्ये हि भवति स्वन्नजागरितयोः; किं पुनर्वैधर्म्यम् १ बाधावाधाविति ब्रूम :- बाध्यते हि खमोबलब्धं 10 वस्तु प्रतिबुद्धस्य-मिथ्या मयोपलब्धो महाजनसमागम इति, न हास्ति मम महाजनसमागम:, निद्राग्लानं तुमे मनो बभूव, तेनैषा भ्रान्ति- रुद्रभूवेति ; एवं मायादिष्वपि भवति यथायथं वाधः; नैवं जागरितो- पलब्धं वस्तु स्तम्भादिकं कस्यांचिदप्यवस्थायां बाध्यते । अपि च स्मृतिरेषा, यत्स्प्रदर्शनम्; उपलब्धिस्तु जागरितदर्शनम्; स्मृत्यु- 15 पलब्धयोश्च प्रत्यक्षमन्तरं स्वयमनुभूयतेऽर्थविप्रयोगसंप्रयोगात्मकम्- इषट पुत्रं स्मरामि, नोपलभे, उपलब्धुमिच्छामीति। तत्नैवं सति न शक्यते वक्तुम्-मिथ्या जागरितोपलन्धिः, उपलधित्वात्, समोपलन्धि- वदिति-उभयोरन्तरं स्वयमनुभवता; न च खानुभवापलाप: भाज-

प्रकटार्थविवरणम्

20 वैधर्म्याच्च न खवम्नादिवद्। इदानीं निरालम्बनानुमानमनूद्य दूषयति-यदुक्तमित्यादिना ।। निरा- लम्बनत्वं नाम यदि सर्वथवावलम्बनशून्यत्वम्, तदा साध्यविकलो उष्टान्त :; परमार्थसदालम्बनविधुरत्वं चेत् सिद्धसाधनम; तदा[सदा]र्थक्रियासमालम्बन- विधुरत्वं चेत् तर्हि तत्र बाध्यत्वमेव प्रयोजकमित्याइ-बाध्यते हीत्यादिना॥

१. T, Ti and P omit चेत् ... विधुरत्वम्

542

नाभावाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यभ् मानिभिर्युक्त: कर्तुम्। अपि चानुभवविशोधप्रसङ्गज्जागरितप्रत्ययानां स्तो निरालम्बनतां व्तुमशक्ुवता सवनन्त्ययसाधर्म्याद्वक्तुमिष्यते; न च यो यस्य स्वतो धर्मो न संभवति सोऽन्यस्य साधर्म्यात्तस्य संभविष्यति; न ह्यग्निरुष्णोऽनुभूयमान उदकसाधर्म्याच्छीतो भविष्यति ; दर्शितं तु 5 वैधर्म्य स्वम्नजागरितयोः ॥ न भावोऽनुपलब्धे: ॥ २-२-३०॥

इति, तत्पतिवक्तव्यम्; अत्ोच्यते-न भावो वासनानामुपपद्यते, त्वत्पक्षेऽ- नुपलब्धेर्बा्यानामर्थानाम्; अर्थोपलब्धिनिमित्ता हि प्रत्यर्थ नानारूपा 10 वासना भवन्ति; अनुपलभ्यमानेषु त्वर्थेषु किनिमित्ता विचित्रा वासना भवेयुः१ अनादित्वेऽप्यन्धपरंपरान्यायेनाप्रतिष्ठैवानवस्था व्यवहार- लोपिनी स्यात्, नाभिपायसिद्धि :; यावप्यन्वयव्यतिरेकावर्थापलापि- नोपन्यस्तौ-वासना निमित्तमेवेदं ज्ञानजातं नार्थनिमित्तमिति, तावप्येवं

प्रकटार्थविवरणम् 15

पराभिप्रायेण स्वप्नस्य स्मृतित्वमभ्युपगम्य वैलक्षण्यमाह-अपि चानुभव- विरोधेति [अपि च स्मृतिरेषेति । सूत्रस्थचकारस्यार्थमाह-अपि चानुभव- विरोधेति]।। न भावोऽनुपलब्धे:॥ पुनः परोक्तमनूद् दूषयति-यदप्युक्तमित्यादिना । ननु बाह्यार्थानुप- 20

मानोडहुरो ष्ट इस्यदष्टेपि तयोरेव कार्यकारणभाव इत्युपपद्यते। प्रकृते पुनररथोपलन्धिनिरपेक्षवासनोत्पत्तेः प्रथमत एव कल्प्यमानत्वात् न काप्य- वलानं लभ्यत इति नाभिप्रेतप्रस्ययवैचित्र्यसिद्धिरित्यर्थः। वासनास्वरूपसिद्धय- 25 मावे ऽन्वयव्यतिरेकावगमकावित्याह- यावपीति।। इदानीमन्वयव्यतिरेकी

543

म्रह्मसूतभाध्यव्यारूयानम् [भ.२. पा. २ सु. ३१.

भाग्यम्

सति पत्युक्ती द्रष्टव्यौ, विनार्थोपलब्ध्या वासनानुपपचेः । अपि च विनापि वासनाभिरर्योपलळ्ध्युपगमात्, विना त्वर्थोपळब्ध्या वासनो- त्पच्यनभ्युपगमादर्थसन्भ्ावमेवान्वयव्यतिरेकावपि प्रतिष्ठापयतः । अपि 5 च वासना नाम संस्कार विशेषा :; संस्काराश्च नाश्रयमन्तरेणावकल्पन्ते, एवं लोके हष्टत्वाठ्; न च तव वासनाश्रयः कश्चिदर्ति, प्रमाणतोऽनु- पलब्धे: ॥

क्षणिकत्वाच्च ॥ २-२-३१॥

यदप्यालयविज्ञानं नाम वासनाश्रयत्वेन परिकल्पितम्, तदपि 10 क्षणिकत्वाभ्युपगमादनवस्थितस्वरूपं सत्, प्रवृत्तिविज्ञानवन् वासना- नामधिकरणं भवितुमईति; न हि कालत्यसंबन्धिन्येकस्मित्न्वयिन्य- सति कूटस्थे वा सर्वार्थदर्शिनि देशकालनिमित्त।पेक्षवासनाधानस्मृति- प्रतिसंधानादिव्यवहारः संभवति; स्थिरस्वरूपत्वे त्वालयविज्ञानस्य

प्रकटार्थविवरणम् 4 16 मस्पसस्यैव साधकावित्याह-अपि च विनापीति ॥ कि व वासना न निरा- . भयाः संभवन्ति, संस्कारत्वात्, इष्वादिसंस्कारवदित्याह-अपि च वासना इति॥। क्षणिकत्वाच।।

नन्वालयविज्ञानं वासनाधिकरणं भविष्यतीत्याशङ्पाद-क्षणिकत्वा- 20 देति।। मालयविज्ञानं न वासनाधिकरणम्, कणिकत्वाद्, घटादिज्ञानय- दित्यर्थ:। सवयं क्षणिकत्वेऽपि सम्तत्यावर्तमानालयविज्ञानं सकलव्यवहारास्पदं भविष्यतीस्याशङ्याह-न हि काललयेति । देशकालनिमित्तापेक्षया वास नाधानं संस्कारनिक्षेप:, स्मृख्य तुसन्धानादिव्यवहारम् न हि संमवस्येकमिन्न- सतीत्वर्थः। यदि व्यवहारनिर्वाहाय सायित्वमाखतीयते तत्राह-स्पित[स्थिर]-

१. Ti and P. स्वांशित्वं

544

नामीवाचिकरणम् 4.]

भाष्यम्

सिद्धान्तहानिः। अपि च विज्ञानवादेऽपि क्षणिकत्वाभ्युपगमस्य समान- स्वाद, यानि बाल्यार्थवादे क्षणिकत्वनिबन्धनानि दृषणान्युद्भावितानि "उचरोत्पादे च पूर्वनिरोषात्ं" इत्येवमादीनि, तानीहाप्यनुसंधात- व्यानि। एवमेतौ द्वावपि वैनाशिकपक्षौ निराकृतौ-बालार्थवादिपक्षो 5 विज्ञांनवादिपक्षत्र; शुन्यवादिपक्षस्तु सर्वप्रमाणविप्तिषिद्ध इति तभिरा- करणाय नादर: क्रियते। न ह्वर्यं सर्वप्रमाणमसिद्धो लोकव्यवहरोS- न्यचत्वमनधिगम्य शक्यतेऽपहोतुम्, अपवादाभावे उत्सर्गमसिद्धेः ॥ सर्वथानुपपत्तेश् ॥ २-२-३२॥ किं बडुना १ सर्वप्रकारेण-यथा यथायं वैनाशिकसमय उपपति- 10 मश्वाय परीक्ष्यते तथा तथा-सिकताकूपवद्विदीर्यत एव; न कांचि- दप्यल्नोपपतति पश्यामः; अतश्ानुपपभो वैनाशिकतन्त्रव्यवहारः। अपि च वासयार्यविज्ञानशुन्यवादलयमित रेतरविरुद्धसुपदिशता सुगतेन स्पष्टी- कृतमात्मनोऽसंबद्धपलापित्वम्, प्रद्वेषो वा प्जासु-विरुद्धार्थपतिपर विमुहोयुरिमा: प्रजा इति। सर्वथाप्यनादरणीयोऽयं सुगतसमयः श्रेय- 15 स्कांमैरित्यभिमायः ।। ५ कटार्थविवरणम्· स्वरूपत्वे त्विति। बाह्यार्थंवाददूषणमतिदिशति-अपि चेति।। बादशयं दूवित- मनूय सुनैरेव नाध्यमिकमतानिराकरणे कारणमाह-एवमेतावित्यादिना ।। प्रत्यक्षादिपमाणैः सदन्वयस्यैवावगम्यमानस्वात् न शून्यतासंभावना; कल्पनायां 20 व सकलप्रमाणविरोध :; प्रयोगोऽपि-विमता भावा: सति कल्पिता:, प्रस्येकं तदतुविद्त्वात, जलतरमचम्द्रमेदवदिति। कि च शूभ्यं समकाशम, मलप्रकाश था ! माचे नालि विषाद:। द्वितीये तन्न प्रमाण वाध्यम्; तदभावे किमाळर्य सर्वापहव: क्रियत इस्याह-न सयमिति।। सर्वथातुपपवेश।। 25 वैनाशिकमतदूष णमुपसंहरति-कि बडुनेति॥

545 69

[स.२. पा. २ सु. ३१.

भाप्यम् नैकस्मिन्नसंभवात् ॥२-२-३३॥ निरस्त: सुगतसमयः; विवसनसमय इदानीं निरस्यते। सप चैषा पदार्था: संमता :- जीवाजीवास्रवसंवर निर्जरबन्धमोक्षा नाम; संक्षेपतस्तु द्वावेव पदार्थौ जीवाजीवाख्यौ, यथायोगं तयोरेवेतरान्तर्भावाद्-इति . 7 मन्यन्ते। तयोरिममपरं पपश्चमाचक्षते, पश्ञास्तिकाया नाम-जीवा- स्तिकाय: पुद्रलास्तिकायो धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकाय आकाशास्ति- कायश्रेति। सर्वेषामप्येषामवान्तर प्रभेदान्ब्रह्ुविधान्स्वसमयपरिकल्पितान्

प्रकटार्थविवरणम्

10 नैकस्मिनसंभवात् ॥। अधिकरणसङ्गतिमाह- निरस्त इति ॥ विज्ञानावविशेयमेदस्य प्रत्यक्- त्वात् सुगतसिद्धान्तो निरस्तः। तर्हि घटोऽस्ति, घटो नास्तीति प्रस्ययबलादेव सस्वाद्यनैकान्तमिति दिगम्बरसिर्द्धान्तः । तेनार्थादेकरूपात् ब्रह्मणो जगत्सर्गे वदतः समन्वयस्य विरोधशङ्कायां तन्निरासाय प्रयत्यत इत्यर्थ:।संक्षेपविस्तराम्यां 15 निरस्यस्वरूपमाह-सप् चैषामिति । जीवाजीवौ भोकृभोग्यौ ; स मस्त्रर्वात

केषांचित् कर्म यास्त्रवशब्दाभिधेयं पुरुषान् स्रवत्यनुगच्छतीति; संवर: समाधि संवियन्तेऽबेन्द्रियाणीति; निर्जर: तप: स्नानवीरासनतप्तशिलारोहणादि:, तेन हि कल्मष निर्जर्यं्ति; बन्धोSष्टविध :- चत्वारि घातिकर्माणि, ज्ञानावरणीयमाह 2n नियमान्तरायमिति, श्रेयाहन्तृत्वात्; चत्वार्यघातिकर्माणि वेदनीयं नामिकं गोति कमायुष्कं चते; शुकंपुद्नलाश्रयत्वेन शेयोहन्तृत्वाभावात् सन्ततमूर्ण्वगमनादि लक्षणां मोक्ष इत्यर्थ: । अस्तिकायशब्द: पारिभाषिक: पदार्थवाची॥ अवान्तर- भेदानिति॥ अयमथः। जीवास्तिकायल्लिविध :- नित्यसिय:, वद्:, मुक-

१. TM and A. रादान्त: ५. A. जीयमिति भेयो- .. A. पुरुषार्थादास. TM. जीय: मोखरानीयान्त- ३. T. TM and A संवरन्ते. Y Tand T1. निर्जरति ७. A. शुष्फ.

546

एकडिससंमवाधिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वर्णयन्ति। सर्वत्र चेमं सप्तभद्गीनयं नाम न्यायमवतारयन्ति- स्यादस्ति, स्याभास्ति, स्यादस्ति च नास्ति च, स्यादवक्त्तव्य: स्यादस्ति चावक्तव्यथ्, स्यानास्ति चावक्तव्यक्च, स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्रेति। एवमेवैकत्वनित्यत्वादिष्वपीमं सप्तभज्गीनयं योज- 5 यन्ति॥ अत्ाचक्ष्मरे-नायमभयुपगमो युक्त इति; कुतः! एकस्मिम संभवात् । न सेकस्मिन्धर्मिणि युगपत्सदसच्वादिविरुद्धवर्मसमावेशः

प्रकटार्थविवरणम्

श्रेति ; पुद्रलास्तिकाय: बोढा-चत्वारि भूतानि स्ावरं जङ्गमं चेति ; धर्मास्ति- 10 कायः प्रवृत्यतुमेयः; सिपितानामपि [स्पित्यनुमेय:] अधर्मास्तिकाय :; माकाशक्ष द्विविध :- लोकान्तर्वती लोफाकाशः: यत्र तु लोकव्यवहारो नास्ति सोडलो- काकाश इंति। अन्यदृपि समयान्तरमाह-सर्वत्र चेममिति ॥ सप्तानामे- कान्तभङ्गानां समाहार: सप्तभक्गी, तस्या नॅयः, तम्। स्याच्छब्दो निपातोS- नेकेत्व [कान्तत्व]द्योतकः । स्यादस्तीत्येकान्ततः सत्त्वमेवेति न, सत्त्वं घटादे: 1v अनैकान्तिकमित्यर्थ: । स्यान्नास्तीति नास्तित्वमपि अनेकाम्तँमित्यर्थः। सर्वर्न्र समाना योजना।। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-नायमभ्युपग़म इति ॥ अयमाशय :- स्याद्वादी प्रषटव्य :- कि निरूप्यमाणे घटादीनां सदसत्त्वाधेकांन्ततो निरूपयितुं न शक्यत इत्यनेकान्तवाद:, कि वा व्यवहारत पवानैकान्तं वस्तु१ इति। यदाध्य तदान 20

१. T, TM and A omit प्रव्ृ ... धर्मा - ६. T. दस्तीति धोतकान्तत: स्तिकाय: ७. A. अनेकान्तिकं . २. TM. लोक: अन्तर्बती ८. T, TM and A omit सर्वन ३. T. इत्येवदृपि S. A adds जायते ४. T. न स्पा- १०. A omits निरूप्यनाणे ५. T. अनेकथो ११. A. धनेकानकतो

547

म्रसमुतभाव्यव्याडयानम् [म.२. पा. २ सू. १ै.

माण्यम् संभवति, शीतोष्णवत्; य एते सप्त पदार्था निर्धारिता एतावन्त एवं- रूपाश्रेति, ते तैव वा स्यु:, नैव वा तथा स्युभ इतरथा हि, तथा वा स्युरतथा वेत्यनिर्धारितरूपं ज्ञानं संज्ञयज्ञानवद्पमाणमेव स्याद्। 5 नन्वनेकात्मकं वस्त्विति निर्षारितरूपमेव ज्ञानमृत्पद्यमानं संसयज्ञानवभा- पमाणं भवितुमईति; नेति नूम :- निरङशं सनेकान्तत्वं सर्ववस्तृपु प्रतिजानानस्य निर्धारणस्यापि वस्तुत्वाविशेषाठ् 'स्यादस्ति स्यानास्ति' इत्यादिविकल्पोपनिपाताद निर्षारणात्मकतैव स्याद; एवं निर्षारयित- निर्धारणफलस्य च स्यात् पक्षेऽस्तिता, स्याच पक्षे नास्तितेति ; एवं सति 10 कय प्रमाणभूतः सन् तीर्थकरः प्रमाणममेयपमातृममितिष्वनिर्धारिता- सूपदेषु शक्त्रयात्! कथं वा तदभिनायानुसारिणस्तदुपदिष्टेऽर्येऽनिर्धा- रितरूपे परवर्तेरन्१ ऐकान्तिकफलत्वनिर्धारणे हि सति तत्साधनानृष्ठा- नाय सर्वो लोकोऽनाकुल: प्रवर्तते, नान्यथा; अतश्ञानिर्षारिंतार्य शासं मणयन् मसोन्मचवदनुपादेयवचन: स्यात। तथा पश्चानामस्तिका-

15 प्रकटार्थविवरणम् विवादन द्वितीये तु प्रमाणं म्ूहि ! न तावस्प्त्यक्ष युगपदेकोपाधावेव घटोडरिति घटो नास्तीति सत्त्वासत्वे परिष्छिनत्ति। नाप्यनुमानम्; विमतमनेकान्तम्, वस्तुत्वाव्, नरसिंहवदिति, प्रत्यक्षविरोधादेव, दष्टाम्तासिद्वेद्व। न तावध्ये नरा- वयवास्त एव सिंहावयवा :; नाप्यवयवी तेऽस्ति यो नानारूप: स्यात्; येषाम- 20 व्यास्ति तेषामप्येकरूपस्यैव नरावयवै: सिंहावयवैश्वारण्घत्वात् नरसिंहादिशण्दा- मिधेयत्वम्, न तु नरत्वसिंहत्वधर्मवत्तया विरुद्ध धर्मसमावेशस्यैकोपाधावसंभ बात्। अनैकान्तिकम् हेतुरित्याह-य एते सप्त पदार्था इति। अभामाण्यप्रसन्ं परिहरति-नन्वनेका त्मकमिति। न स्वया निर्धारितरूपं किंचित् न्ानमम्युपगम्तुं शक्यम्, तजरैवानैकान्तिकत्वप्रसक्गावित्याह-नेति नूम इति ॥ इतम्ासङत 25 मिदं मतमिस्याइ-एवं निर्धारयि तुमि[तुरि]त्यादिना॥ इदानी पञ्चास्तिकाय- नियमोऽपि न सिष्पतीत्याइ-तथा पश्ञानामिति। पंकाम्तत एव वकष्पत-

१. A. अनेका

648

भाध्यम्

यानां पश्चत्वसंख्या अस्ति वा नास्ति वेति विकल्प्यमाना, स्याचावदे- कस्मिन्पक्षे, पक्षान्तरे तु न स्यात्-इत्यतो न्यूनसंख्यात्वमधिकसंखयात्वं वा प्राप्जुयात्। न चैषा पदार्थानामवक्तव्यत्वं संभवति; अवक्तव्यामे- मोच्येरन् : उच्यन्ते चावक्तव्याश्रेति विमतिषिद्धम्; उच्यमानाश् तै- 5 वावधार्यन्ते नावधार्यन्त इति च। तथा तदवधारणफलं सम्यग्दर्शन- मस्ति वा नास्ति वा-एवं तद्विपरीतमसम्यग्दर्शनमप्यस्ति वा नास्ति वा-इति मलपन् मत्तोन्मत्तपक्षस्यैव स्यात, न प्रत्ययितव्यपक्षस्य। स्वर्गापवर्गयोश पक्षे भावः पक्षे चाभावः तथा पक्षे नित्यता पक्षे चानित्यता-इत्यनवधारणार्यां प्रवृत्यनुपपत्तिः । अनादिसिद्धजीव- 10 प्रभृतीमां च स्वशास्त्रावधृतस्वभावानामयथावधृतस्वभावत्वप्रसङ्गः । एवं

वात्, सच्वे चैकस्मिन्धर्मेऽसन्वस्य धर्मान्तरस्यासभवात, असच्वे जैवं सच्वस्यासंभवाद, असंगतमिदमाईतं मतम्। एतेनैकानेकनित्यानित्य- व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्ताधनेकान्ताभ्युपगमा निराकृता मन्तव्याः । यषु 15 पुद्रलसंज्ञकेभ्योऽगुभ्यः संघाता: संभवन्तीति कल्पयन्ति, तत्पूर्वेणैवाणु- बादनिराकरणेन निराकृतं भवतीत्यतो न पृथक्तभिराकरणाय मयत्यते।।

प्रकटार्थविवरणम् नियमाभावात् पक्षे पाप्तमवक्तव्यत्वं पराकरोति-न चैषां पदार्थानामिति।।

नासकोटिनिविटट: स्यादित्यर्थ:। इतश्वासङ्गतमिदं मतमित्याइ-स्वर्गापवर्गयो- मेति।। उक्क निगमयति-एवं जीवादिष्विति । दिगम्बरस्यापि सहातवा- दित्वाद् पूर्वोंकं सहातदूषणमतिदशति-यत्तु पुद्रलसंग्केभ्य इति ॥

640

अझसूत्रभाव्यव्याख्यानम् [भ. २ पा. २. स. १४.

भाध्यम् एवं चात्माकारत्स्न्यम्॥२-२-३४।। ययैकस्मिन्धर्मिणि विरुद्धधर्मासंभवो दोषः स्याद्वादे मसक्त: एव- मात्मनोऽपि जीवस्याकात्सर्यमपरो दोषः प्रसज्येत; कथम्१ शरीर- 5 परिमाणो हि जीव इत्याईता मन्यन्ते; शरीरपरिमाणतायां च सत्याम्, अकृत्स्नीऽसर्वगतः परिच्छिन्न आत्मेत्यतो घटादिवदनित्यत्वमात्मन: पसज्येत ; शरीराणां चानवस्थितपरिमाणत्वान्मनुष्यजीवो मनुष्यशरीर- परिमाणो भूत्वा पुनः केनचित्कर्मविपाकेन इस्तिजन्म पाप्तुवन् न कृत्सं इस्तिशरीरं व्याप्नुयात्; पुत्तिकाजन्म च प्राप्तुवन् न कृत्स्नः पुतिका- 10 शरीरे संमीयेत; समान एष एकस्मित्पि जन्मनि कौमारयौवनस्था- विरेषु दोषः । स्यादेतत्-अनन्तावयवो जीव :; तस्य त एवावयवा अल्पे शरीरे संकुचेयुः; महति च विकसेयुरिति । तेषां पुनरनन्तानां जीवावयवानां समानदेशत्वं प्रतिविहन्यते वा, न वेति वक्तव्यम्; पति- प्रकटार्थविवरणम्

15 एवं चात्माकार्त्सर्पम्।। देहपरिमाणतां चात्मनो निराकरोति-यथैकस्मिम्निति ॥ विमता जीवा मनित्याः, मध्यमपरिमाणत्वात्; घटादिवदित्यर्थः । दूषणान्तरमाइ-शरी- राणां चेति॥ इस्तिशरीरैकदेशो जीवशून्यः स्यादित्यर्थः। पुत्तिकाशरीरो[रीरे] न संमितोऽनुभूतो भवेदिति शरीराद्वहिरपि जीवाम्युपगम: प्रसज्येतेत्यर्थ:। 20 कि च कौमारे' अल्पपरिमाणो जीव: तारुण्ये स्ाविरे च न कृत्सशरीरं व्याप्तु- यादित्याह-समान एष इति ।। अवयवोपचयापचयकृतमल्पत्वं बहुतवं च इत्यविरोधं शङते-स्यादेतदिति ॥ विकल्प्य दूषणमाह-ते्षां पुनरिति। बथा प्रद्ीपावयवानां तेमोवयवानां व प्रतिाघतवर्माणां नैकमिभपवरकदेशे अवखानं तथा नैकाअन देहे जीवावयवानामवस्नानं स्याद्; अवयव्यभावेन न 25 विमिजञानामवयवानां चेतमत्वे विरद्धदिकियं शरीरमुन्मव्येतेत्थः। द्वितीपं

१. T. कोमारवस्परिमाणो 4. T and TM. saiui १. A omita वमोबयवानां A. कमना

550

एककिनसंभवाधिकरणम् ६.] पकटाथविवरणम् भाष्यम् घाते तावत् नानन्तावयवा: परिच्छिने देवे संभीयेरन्; अमतिघातेऽप्येका- वयवदेशत्वोपपचेः सर्वेषामवयवानां पथिमानुपपचेर्जीवस्याशुमातस्व- पसक्: स्यात्: अपि च शरीरमात्रपरिच्छिम्रानां जीवावयवानामानन्त्यं नोत्मेक्षितुमपि शक्यम् ।। अथ पर्यायेण बृहच्छरीरपतिपती केचिज्जीवावयवा उपगच्छन्ति, तनुशरीरपतिपत्तौ च केचिदपगच्छन्तीत्युच्येत, तत्नाप्युच्यते- न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः॥ २-२-३५॥।।

विरोधेनोपपादयितुं शक्यते; कुतः १ विकारादिदोषपसङ्गात्-भवय- वोपंगमापगमाभ्यां हानिशमापूर्यमाण स्यापक्षीयमाणस्य च जीवस्य विकरि- यावत्वं तावदपरिहार्थम्; विक्रियावच्वे च चर्मादिवदनित्यत्वं मस- ज्येत; ततश्च बन्धमोक्षाभ्युपगमो बाध्येत-कर्माष्टकपरिवेष्टितस्य जीवस्यालावूवत्संसारसागरे निमग्रस्य बन्धनोच्छेदादूर्ध्वगामित्व भव- 16 तीति। किं चान्यत्-आगच्छतामपगच्छता चावयवानामागमापायधर्म- वच्वादेवानात्मत्वं शरीरादिवत्; ततश्रावस्थितः कश्रिदवयव आत्मेति स्यात्; न च स निरूपयितुं शक्यते-अयमसाविति । किंचान्यत्- प्रकटार्थेविवरणम् दूषयति-अपतिघातेSपीति॥ पकावयवस्य यावदेशः, तावन्मात्र सर्वेषां संभ- 20 वादुपचयो न स्यादित्यर्थ:। आनन्त्यमङ्गीकृस्य पूर्वमुक्तम्; इदानीं तदपि नास्ती- स्वाह-अपि चेति।। शाष्ट्रापूर्वमुत्तरसूंत्रमवतारयति-अथ पर्यायेणेत्यादिना। न च पर्यायवद्ध्यविरोषो विकारादिभ्य:।। विकारादिभ्य इत्यादिशब्दाल् दृषणान्तरमाइ-किंचान्यदित्यादिना॥ 25

१. T. सस्यावयवस्प २. A omits वुन ... प्रकायन्तरेण

551

अ्रधसूतभाष्यव्यालयानम् [न.२.पा.२ सु. ११.

भाष्यम् आगष्छन्त येते जीवावयवा: कुतः प्रादुर्भवन्ति, अपगच्छन्तथ क वा लीयन्त इति वक्तव्यम्; न हि भूतेभ्यः प्रादुर्भवेयु:, भृतेषु च निलीयेरन्, अभौतिकत्वाज्ीवस्य; नापि किदन्यः साधारणोSसाधारणो वा 5 जीवानामवयवाधारो निरूष्यते, प्रमाणाभावात्। किंचान्यत्-अनव- धृतस्वरूपश्चैवंसति आत्मा स्यात्, आगच्छतामपगच्छरता चावयवानाम- नियतपरिमाणत्वात्; अत एवमादिदोषपसज्ञान् पर्यायेणाप्यवयवोप- गमापगमावात्मन आश्रयितुं शक्येते।। अथ वा पूर्वेण सूत्रेण शरीरपरिमाणस्यात्मन उपचितापचितशरी- 10 रान्तरप्रतिपत्तावकार्त्स्न्यप्रसञ्जनद्वारेणानित्यतायां चोदितायाम्, पुनः पर्यायेण परिमाणानवस्थानेऽपि स्त्रोतःसंताननित्यतान्यायेनात्मनो नित्यता स्यात्-यथा रक्तपटानां विज्ञानानवस्थानेऽपि तत्संतान- नित्यता, तद्वद्विसिचामपि-इत्याशङ्गय, अनेन सूत्रेणोचरमुच्यते-

16 संतानस्य तावदवस्तुत्वे नैरात्म्यवादमसङ्ग, वस्तुत्वेऽप्यात्मनो विका- रादिदोषपसङ्गादस्य पक्षस्यानुपपत्तिरिति ।

अपि चान्त्यस्य मोक्षावस्थाभाविनो जीवपरिमाणस्य नित्यत्वमिष्यते

प्रकटार्थविवरणम् 20 लवणाकरवत् कश्चिज्जीवाकरोऽस्तीत्यपि न वाच्यमित्याह-नापि कक्षिदन्य- इति।। प्रकारान्तरेण सुत्रमवतारयति-अथ वेति ॥ "एवश्चात्माकात्स्न्यम्" इत्यन्रैवानिस्यत्वमुक्तम्, प्रवाहरूपेण पुनानत्यत्वमाशङ्कय परिहियत इत्यर्थ: । विसिचां विवसनानाम्॥ 25 इतोऽपि न जीवस्य क्रमेणोपचितपरिमाणत्वमित्याह-अन्त्यावस्थिते- खेति ॥ विभत जीवपरिमाणं निस्यम्, जीवपरिमाणत्वात्, मोल्षकालीन- १. T. किथिजीवा-

552

पत्यधिकरणम् ७] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् मसङ्: स्यात्: एकशरीरपरिमाणतैव स्यात्, नोपचितापचितशरीरान्तर- पाप्तिः। अथ वान्त्यस्य जीवपरिमाणस्यावस्थितत्वात्पूर्वयोरप्यवस्थयो- रवस्थितपरिमाण एव जीव: स्यात् ततश्चाविशेषेण सर्वदैवाणुर्महान्वा जीवोऽभ्युपगन्तव्यः, न शरीरपरिमाणः । अतश्च सौगतवदाईतमपि 5 मतमसंगतमित्युपेक्षितव्यम्।।

पत्युरसामञ्जस्ात् ॥ २-२-३७।। इदानीं केवलाधिष्ठात्नीश्वरकारणवाद: प्रतिषिध्यते; तत्कथमव- गम्यते? "प्रकृतिश्व प्रतिज्ञाद्ृष्टान्तानुपरोधात्" "अभिध्योपदेशाच्च" इत्यत्न प्रकृतिभावेनाधिष्ठावृभावेन चोभयस्वभावस्येश्वरस्य खयमेवाचा- 10 र्येण प्रतिष्ठापितत्वात्; यदि पुनरविशेषेणेश्वरकारणवादमात्रमिह प्रति- विध्येत पूर्वोत्तरविरोधाद्वयाहताभिव्याहार: सूत्रकार इत्येतदापद्येत; तस्मादपकृतिरधिष्ठाता केवलं निमित्तकारणमीश्वर :- इत्येष पक्षो वेदा- न्तविहितव्रललैकत्वप्रतिपक्षत्वात् यतरेनात् प्रतिषिध्यते। सा चेयं वेदवाऐे- प्रकटार्थविवरणम् 15

परिमाणवदित्यर्थः। प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-अथ्र वेति ॥ पूर्वमवस्थितिशब्दो नित्यत्वपरतया व्याख्यातः; इदानी शरीरमन्तरेणैव मोक्षे परिमाणस्यावास्थित- त्वात् न शर्रारपरिणामत्वं नियम[परिमाणत्वनियमः] इत्यर्थः। उपसंहरति- अतक्रेति॥

पत्युरसामञ्जस्यात्॥ 20

संक्षेपतो Sधिकरणतात्पर्यमाह-इदानीमिति। ईशवरसन्भाव एव न निषिध्यते, किं तु केवलमधिष्ठाता निभित्तमात्रमीश्वर इत्येष पक्षो निराक्रियत इति। प्रभ्पूर्वक विवृणोति-तत्कथमित्यादिना । व्याहतमभिव्याहरणं वाक्यं यक्य स तथोकः । इदानी निराकार्यमतस्यावान्तरभेदमाह-सा चेयमिति॥

१. T. प्रमाण- २. TM. तयोक्तम्

553 70

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ.२. पा.२. सु.३७

भाध्यम्

शवरकल्पनानेकपकारा-केचित्तावत्सांख्ययोगव्यपाश्रयाः कल्पयन्ति- मधानपुरुषयोरधिष्ठाता केवलं निमित्तकारणमीश्वर :- इतरेतरविलक्षणा: पधानपुरुषेश्वरा इति; माहेश्वरास्तृ मन्यन्ते-कार्यकारणयोगविधि- 5 दुःखान्ताः पञ्च पदार्थाः पशुपतिनेश्वरेण पशुपाशविमोक्षणायोपदिष्टाः पशुपतिरीश्वरो निमित्तकारणमिति; तथा वैशेषिकादयोऽपि केचित्कर्य- चित्सप्रक्रियानुसारेण निमित्तकारणमीश्वरः-इति॥

अत उत्तरमुच्यते-पत्युरसामञ्जस्यात इति; पत्युरीश्वरस्य प्रधान- पुरुषयोरधिष्ठातृत्वेन जगत्कारणत्वं नोपपद्यते; कस्मात्! असामञ्ज-

10 प्रकटार्थविवरणम्

पूर्वत्र प्रत्यक्षेण सत्वादीनां व्यवस्पितादर्शनादनेकान्तवादो निरस्त :; तथेहापि चेतनस्य निमित्तमात्रत्वदर्शनादीश्वरोऽपि निमित्तमात्रमिति पातअल- सिद्धान्तेन निमित्तोपादानरूपादृद्वितीयात् जगत्सर्गे वद्तः समन्वयस्ार्था- द्विरोधोऽस्तीति भावः। महेश्वरोपदिष्टागमानुसारिणस्त्वागमबलेनैव निमि- 15 तस्वं मन्यन्त इत्याह-माहेश्वरास्त्विति ॥ कार्ये प्राधानिकं महदादि; कारणं महेश्वरः; योगः प्रणवोपासनाध्यानादिः; विधिस्निषवणखानादि: ; दुःबान्त मोक्ष :; पशवो जीवाः; तेषां पाशः कर्माविद्यानिबन्ध: तद्विमांक्षायेतर्थः। मतान्तरमाह-तथा वैशेषिकादयोऽ़पीति । विमतं सकर्तृकम्, कार्यत्वाद्, संप्रतिपन्नवत् इति वैशेषिका :; कर्मफलं तत्सरूपाधमिश्षेन दीयमानम्, फळ- 20 त्वात्, सेवाफलवदिति नैयायिकादयो वर्णयन्तीस्यर्थ:॥

नकाराधयाहारेण सूत्रं योजयति-पत्युरीश्वरस्येत्यादिना ।। लोके चेतनस्य निमित्तत्वं रष्टमिति तहलेन त्वया निमित्तमान्रमीश्वर इस्यतुमीयती

१. TM and A. व्यवस्यितत्वादर्शनात् Y. T omits मह्दादि कारण २. T. काय: ५. T. सेवादिति ३. Ti,P, TM and A. प्रधानादिकं ६. T,T1, P and TM. नैयायिका:

554

पत्यधिकरणम् ७.] मकटार्थनिवरणम्

भाष्यम् स्वाद्: किं पुनरसामञ्जस्यम्: हीनमध्यमोत्तमभावेन हि प्राणिभेदा- न्विद्धत ईश्वरस्य रागद्वेषादिदोषपसक्त्तेरस्मदादिवदनीश्वरत्वं मसज्येत। पाणिकर्मापेक्षित्वाददोष इति चेत्, न ; कर्मेश्वरयोः प्रवर्त्यमवर्तयितृत्वे इतरेतराश्रयदोषमसङ्गात। 'न अनादित्वाद' इति चेत, न; वर्तमान- 5 कालवदतीतेष्वपि कालेष्वितरेतराश्रयदोषाविशेषादन्धपरम्परान्याया - पत्तेः । अपि च "प्रवर्तनालक्षणा दोषा:" इति न्यायवित्समयः; न हि कश्िददोषपयुक्त: सार्यें परार्ये वा प्रवर्तमानो दृश्यते; स्वार्थ- प्रयुक्त एव च सर्वो जन: परार्येऽपि प्रवर्तत इत्येवमप्यसामञ्जस्यमू,

प्रकटार्थविवरणम् 10 चेर्रहिं वैषम्यं कुर्वतो रागादिमत्त्वं उष्ठमिति तदप्यनुमातव्यमित्यनीश्वरत्व- प्रसक इत्यर्थ: । न स्वेच्छया कस्यचित्सुखं' विदधाति, कस्यचिदुःखम्। कि तु तरत्कर्मापेक्षया, अतो न तस्य रागादिमत्वप्रसङ्ग इत्याह-म्राणि- कर्मेति । परिहरति-नेति ॥ कर्मापेक्षया फलदातृत्वेऽपि शुभस्यैव फलं ददाति, नाशुभस्येति कि न स्यादिस्यर्थ:। अथ येन येनेश्वर: प्रेर्यते तस्य तस्य 15 फलं ददाति, तर्हीश्वरः कर्मणा प्रवर्त्यते, कर्म चेश्वरेणेति परस्पराश्यमित्याह- कर्मेश्वरयोरिति ॥ नास्तीतरेतराश्रयत्वमतीतेन कर्मणा प्रवर्तितो वर्तमानफल- दानाय प्रवर्तत इत्यन्योन्यानादित्वात् कर्मेश्वरयो:[इत्यनादित्वात् कर्मेश्वरयो

यद्यतीतस्य कर्मणः स्वातन्तरयेणेश्वरप्रवर्तकत्वं स्यात्; तत्तु नास्त्यचेतनत्वाल्: 20 अतः तदर्पीश्वरण प्रेरितमेवेश्वरस्य प्रवर्तकत्वमिति[कमिति] स्यादेवेतरेतराश्रय- त्थमिसाइ-न वर्तमानेति॥ तम्मात्कर्मांपेक्षया वैषम्यहंतुत्वस्य मनिर्वाक्य- स्वाल्लोकडष्टयनुसारेण भवत्येव रागादिमत्वम्। कि च परमतानुसारेणापि रागादिमत्वं प्रामोतीत्याह-अपि चेति ॥ प्रवर्तकत्वलिन्का रागादिदोषा इति न्यायविदां स्पितिः । ततः प्रवर्तकत्वादेव दोषवत्त्वमित्यर्थः। "ललेशकर्म- 26

₹. T, T1, P and TM add Ta ३. T2. शुदस्य २. T, Ti and P. तस्यानुरागा- Y. T. नायदस्य

555

ब्रहम मुतभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. २ सू .. १८

भाष्यम्

पुरुषस्य चौदासीन्याभ्युपगमादसामञ्जस्यम्॥। संबन्धानुपपत्तेश्र ॥ २-२-३८॥

5 पुनरप्यसामञ्जस्यमेव-न हि प्रधानपुरुषव्यतिरिक्त ईम्परोऽन्तरेण संबन्धं पधानपुरुषयीरीश्षिता; न तावत्संयोगलक्षणः संबन्ध: संभवति, पधानपुरुषेश्वराणां सर्वगतत्वाभिरवयवत्वाथ्: नापि समवायळक्षणः संबन्ध:, आश्रयाश्रयिभावानिरूपणात्: नाध्यन्य: कम्ित्कार्यगम्यः संबन्ध: शक्यते कल्पयितुम्, कार्यकारणभावस्यैवाद्याप्यसिद्धत्वाद्। 10 ब्रह्मवादिन: कथमिति चेत्, न; तस्य तादात्म्यलक्षणसंवन्धोपपतते:। अपि चागमवलेन ब्रह्मवादी कारणादिस्वरूपं निरूपयतीति नावशयं

प्रकटार्थविवरणम्

विपाकाशयैरपरामुष्टः पुरुषविशेष ईश्वर:" इति पातजलवचनाव् पुरुष ईश्वरः; तस्यौदासीन्यात् कथं प्रवर्तकत्वमित्याह-पुरुषविभ्रेषत्वेति ॥

15 संबन्धानुपपचेश।।

इतश् निमितकारणमीश्वरः हस्यसमअसमित्याह-सम्बन्धेति ।। योग्यताल्य: सम्बन्धोऽस्त्वित्याशङ्याह-नाप्यन्य इति ॥ ईश्वराधिष्ठितस्य प्रधानस्य परमाणूनां च जगत्कार्यमिति सिद्धे सति कार्यवशाधोग्यताक्य: संबन्ध: कल्प्पेत। ने तद्धापि सिद्धमित्यर्थः। प्रतिवन्दिम्यायेनाह-ब्रह्मवादिन 20 इति । मायाश्रक्णोः सर्वगतयोः संयोगादिसम्बन्धासंभवाध कार्यसिथि स्यादिस्यर्थ: । अनिर्वाष्यतादात्म्यलक्षणसंबन्धसंभवान म्रहावादिन: समानो दोष इत्वाद-न तस्येति ।। इतोऽपि नावयोः साम्थमित्याह-अपि चेति॥

१. T, TM and A. अस्ति ३. A. असिदं २. A omits न

556

पत्यधिकरणम् ७.] मकटार्यविवरणम्

माध्यम् तस्य यथादृष्टमेव सर्वमभ्युपगन्तव्यमिति नियमोऽस्ति; परस्य तु दष्टान्तबलेन कारणादिस्वरूपं निरूपयतो यथादृष्टमेव सर्वमभ्युपगन्तव्य- मित्ययमस्त्यतिशयः। परस्यापि सर्वज्ञपणीतागमसन्भावाद् समानमागबल- 5 सर्वज्ञत्वमत्ययाचागमसिद्धिरिति । तस्मादनुपपत्रा सांख्ययोगवादिना- मीनरकल्पना। एवमन्यास्वपि वेदबाह्यास्वीश्वरकल्पनासु यथासंभवमसा- मञ्जस्यं योजयितव्यम्।। अधिष्ठानानुपपत्तेश् ॥ २-२-३९। इतश्रानुपपचिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्य-स हि परिकल्प्य- 10 मान:, कुम्भकार इव मृदादीनि, प्रधानादीन्यधिष्ठाय भवर्तेयेद्; न वैवसुपपद्यते; न समत्यक्षं रूपादिहीनं च प्रधानमीप्रस्याधिष्ठेयं संभ- वति, मृदादिवैलक्षण्याद्।। प्रकटार्थविवरणम् पुनः साम्यमाह-परस्यापीति ॥। भवेदेवं यद्यागमस्य सर्वम्रप्रणीतत्वं सिद्धं 15 स्याद्; तदेव स्वसिद्धमित्याह-नेतरेतराश्रयत्वेति॥ सर्वज्ञप्रणीतत्वेनागमस्य प्रामाण्ये सिद्धे तस्मादेवागमात् सर्वक्प्रणीतरैवं सायते; सर्वनम्रणीतत्वाच तस्य प्रामाण्यमिति नैकमपि सिद्धयति; अझाकं त्वनादिसिद्धाद्वेदाल् डद्टान्ता- नपेक्षादलौकिकमपि यूपहवनीयादवत् सिध्यतीत्यर्थः । यस्माल्लोकडष्टमान्रवले नेश्वरं साधयतः खाम्युपगतवैपरीत्यप्रसक्गो दुर्निवारः, तस्मादित्युपसंहार:। 20 माहेश्वराध्यागमस्यापि सर्वक प्रणीतत्वासिद्धे: लोकटष्टपय एम्मेनैवेश्वरकल्पनार्यां वैपरीस्यस्यापि कल्पयितुं शक्यत्वादसामनस्ं द्रष्टव्यमित्याह-एवमन्यास्व- पीति।। अधिष्ठानानुपपचेश् ।। प्रधानादि न चेतनाधिष्ठेयम्, अपत्यक्षत्वात्, यद्धिष्ठेयं तत्पत्यस्षं बथा 20 सुदादि इस्याह-अधिष्ठानानुपपचेश्रेति॥ १. Ti and P. राभयादिति॥

557

[म. २ पा. २. सु. ४०.

भाष्यमू करणवञ्चेन्न भोगादिभ्यः ॥ २-२-४०॥

स्यादेतत्-यथा करणग्रामं चक्षुरादिकमप्रत्यक्षं रूपादिद्दीनं च पुरुषोऽधितिप्ठुति, एवं प्रधानमपीश्वरोऽधिष्ठास्यतीति ; तथापि नोप- पद्मते; भोगादिदर्शनाद्धि करणग्रामस्याधिष्ठितत्वं गम्यते; न चात्र भोगादयो दश्यन्ते: करणग्रामसान्ये चाभ्युपगम्यमाने संसारिणामिच ईश्र स्यापि भोगादयः प्रसज्येरन् ॥ अन्यथा वा सूत्रद्वयं व्याख्यायने- अधिष्ठानानुपपत्तेश्र।।

10 इतश्चानुपपत्तिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्य; साधिष्ठानो हि लोके सशरीरो राजा राष्ट्रस्येश्वरो दृश्यते, न निरधिष्ठानः; अतश्च तद्दष्टान्त- वशेनादृष्टमीश्वरं कल्पयितुभिच्छत ईश्वरस्यापि किचिच्छरीरं करणाय-

प्रकटार्थविवरणम्

करणवच्चेन् भोगादिभ्यः ।।

15 चक्षुरादावनैकान्तिकत्वमाशङ्कयाह-करणवच्चेन्न भोगादिभ्य इति॥ स्वानुभवप्रत्यक्षमेत्र चक्षुरादि लोकेऽिष्ठात्धिष्ठेयते; परेण तु भोगादि- प्रवृत्त्याधिष्टितत्वमनुमीयते ; अतोऽनेकान्त[अतो नानेकान्तः] इस्वर्थः। प्रधान- कृताश्च भोगादयो न परमेश्वस्स्य केनापि प्रमाणेन ृश्यन्ते, येन अधिष्ठेयत्व- मनुमीयेतेत्याह-न चात्र भोगादय इति ॥ इतश्च न करणप्रामवत् प्रधानादे- 20 रधिष्ठेयत्वमित्याह-करणग्रामसाम्ये चेति। प्रधानादयोऽधिष्ठातुः भोगादि- संपादका:, अधिष्ठयत्वात्, करणभ्रामवदित्यर्थ: ॥

सुत्रद्वयस्य याजनान्तरमुपक्रमत-अन्यथा वेति ।। विमतं शरीरिपूर्व कम्, कार्यत्वात्, पटादिवदिति स्वाभिप्रेतविपरीतसाधनत्वाद्विरुद्धमेद एवाय मित्यर्थ:। ननु कचिदीश्वरं नित्यशरीरं वर्णयन्ति; ततोन तेषामयं दोष

1. A omits स्वाभिप्रेव

558

पत्यधिकरणम् ७.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तनं वर्णयितव्यं स्यात्; न च तद्वर्णतितुं शक्यते, सृष्टयुत्तरकालभावि- त्वाच्छरीरस्य पाक्सष्टेस्तदनुपपत्तेः; निरविष्ठानत्वे चेश्वरस्य प्रवर्त- कत्वानुपपत्ति एवं लोके दृष्टत्वाद्।। करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ।। 5 अथ लोकदर्शनानुसारेणेश्वरस्यापि किंचित्करणानामायतनं शरीर कामेन कल्प्येत-एवमपि नोपपद्यने: सशरीरत्वे हि सति संसारिव- द्ोगादिपसङ्गादीश्वरस्याप्यनीश्वरत्वं प्रसज्येत ॥ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥ २-२-४१॥। इतश्चानुपपत्तिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्य-स हि सर्वझस्तैर- 10 भ्युपगम्यतेऽनन्तश्च; अनन्तं च प्रधानम्, अनन्ताश्ष पुरुषा मिथोf प्रकटार्थविवरणम् इस्याशङ्कयाह-न च तद्र्णयतुमिति ॥ यच्छरीरं तन्रौतिकमिति व्याप्ते: न नित्यं शरीरमित्यर्थः। नर्हि कार्य व भवर्त्यशर्गगपूर्वकं च भविष्यति, नि. बाधकमित्याशङ्कयाह-निरधिष्ठानत्वे चेति॥ 15

अनीश्वरस्यैव भौनिकं शरीरम् : ईश्वरन्य त्विच्छावशान्निमितभव शरार भविष्यतीत्यशङ्कयाह-अथ लोकेति॥ न तावदत प्रेमाणम्: भवतु वा; तैथापि सौभरिप्रभृरतीनामित भोगोऽपि न्यादित्याह-एवमपि नोपपरन इति ॥ अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा ।। एवं तावदनुमानमात्रंबलेनाशरीरस्येश्वरस्य जगन्निमित्तत्वं निश्चेतुं शाक्यमित्युपपाद्य ३दानीमनन्तत्वाभ्युपगमापाकरणायाह-इतश्रानुपपरि

१. TM and A. भवतु ४. A. अथापि २. T. निर्मितत्वे च ५. A. भविष्यति Ts and P. परिनिर्मितमेव ६. A. मानबलेनेवाशरी- ३. T" and P. पूरण ७. A omits न

559

अव्यसत्रभाष्णव्यालयानम् [ब.२ पा.२ स. ४१.

भाष्यम्

अभ्युपगम्यन्ते: तत्र सर्वझेनेश्वरेण पधानस्य पुरुषाणामात्मनश्चेयचा परिच्छिदेत वा, न वा परिच्छिधेत; उभयथापि दोषोऽनुपक्त एव ।

5 मन्तवत्वमवश्यंभावि, एवं लोके दष्टत्वात्; यद्धि लोक इयचापरि- च्छिनं वस्तु घटादि, तदन्तवदृष्टम्-तथा न्धानपुरुषेश्वरत्नयमपीयत्ता- परिच्छिन्नत्वादन्तवत्स्यात; संख्यापरिमाणं तावत्मधानपुरुषेश्वरत्य- रूपेण परिच्छिनम्: स्वरूपपरिमाणमपि तद्गतमीश्वरेण परिच्छिदेत,

प्रकटार्थविवरणम्

10 रित्याढिना॥ न तावत्सर्वक्षत्वं संभवति, नित्ये ज्ञाने स्वातन्त्र्यायोगात्, साक्षा- ज्वानस्प विषयसंबन्धायोगाक्ष। आश्रययोगात संबन्धे पैरज्ञानस्यापि सर्व- विषयत्वापांनः । विषयविषयिभावस्यानुभवाश्रयत्वादितरेतराश्र्यत्वाज्च तथा- व्यम्युपगम्य विकेल्प इत्यर्थ:। नन्वियत्तापरिच्छिन्नत्वादित्यसिद्धो हेतु:, अपरिमितत्वात्; उक्त हि- 15 "अन्तेर्न्यूनातिरिकतत्वैः युज्यते परिमाणवद्। वस्तुन्यपरिमेये तु नूनं तेषामसंभवः।।" इति॥ तताह-सङ्यापरिमाणं तावदिति। कि तावत्संक्यातो ऽपरिमितत्वम्, कि वा मस्ैतावम्सकपं नातो Sधिकॅमिति स्वरूप परिमाणरहिरतंत्वम्। नाध:,प्रधान- पुरुषेश्वरास्त्रय: पदार्था इति संख्यापरिमिते: ; ने द्वितीय:, प्रधानाद्य: स्वरूप- 20 परिमिता:, वस्तुतः परिष्छिन्नत्वात्, पटादिवदित्यनुमानांत् सिद्धं स्रूपपरि- माणम् ; तथ्ेश्वरेण गृह्यत इत्यर्थः । ननु यर्द्यपि तित्वं शायते, तथापि जीवाना-

१. A. आभयत्वा- ६. A omits गावत् २. TM. वरथान ७. A. कमस्तीति A. ईश्वरज्ञान ८.T,Ts, P and TM. रहितस्वात् ३. TM. त्वापते: S. A. नापि X. T. वक्ष्यते १०. ५. A. मानं स्वरूप ५. A. अस्तु नानातिरिक्ते ऽप्युज्यते ११. T, Ti, P and TM. यद्यपीतित्वं

560

पत्यधिकरणम् ७.] मफटार्येविवरणम्

माप्यम् पुरुषगता च महासंख्या। ततश्रेयत्तापरिच्छिमानां मध्ये ये संसारिण: संसारान्मुच्यन्ते, तेषां संसारोऽन्तवान्, संसारित्वं च तेषामन्तवद्: एवमितरेष्वपि क्रमेण सुच्यमानेषु संसारस्य संसारिणां चान्तवरवं स्याद: प्रधानं च सविकारं पुरुषार्थमीश्वरस्याधिष्ठेयं संसारित्वेनाभि- 5 मतम् ; तच्छन्यतायामीश्वर: किमधिंतिष्ठेत१ किंविषये वा सर्वजतेश्वरते स्याताम्१ प्रधानपुरुषेश्वराणां चैवमन्तवच्वे सत्यादिमन्वमसङ्ग :; आद- न्तवच्वे च शुन्यवादमसङ्ग:। अथ मा भूदेष दोष इत्युचरी विकल्पो- भ्युपगम्येत-न प्धानस्य पुरुषाणामात्मनश्चेयत्तेश्वरेण परिच्छयत इति ; तत ईन्वरस्य सर्वज्ञत्वाभ्युपगमहानिरपरो दोष: मसज्येत। तस्ा- 10 दप्यसंगतस्तार्किकपरिगृहीत ईश्वरकारणवादः ।। प्रकटार्थविवरणम् मनन्तत्वात् न तदूतसंख्यावगम इत्याशङ्कयाह-पुरुषगता चेति ।। पुरुषै- स्तावत्पत्येकं स्वस्यैकत्वं संख्या गृह्यत एव : या परस्परापेक्षया बहुत्वसंक्या सापीश्वरेण जञायते : न च सहस्रं,लक्षं वेति विशेषानवगमाद्नन्तत्वम्, माषादि- 15 रशौ व्यमिनारात्; सेन्दिग्धं च विशेषापरिज्ञानम: अलदादिभि: संख्यातुम- शाक्यश्यापि गणितश्षेन संख्थातत्वदर्शनात्, सकलपुरुषपरिचयमन्तरेण तदपरि- म्ञाननिश्वयस्याशक्यत्वान्च। तर्मान्न जीवास्ततोSनन्ताः, वस्तुतः परिषछनत्वात्, एकदेशनिहितमानवदिति; भवत्वेवम्, ततः किमित्यत बाह-ततश्चेति।। यथा बहुत्वावगतानामपि माषाणामेकैकापचये निखिलमाषराश्यपचय: तथा 20 कमेण सर्वमुक्तेरिदानी शून्यताप्रसङ् इत्यर्थः । कि व ईश्वरस्य सदा सर्वन्रत्वं सदेशितत्वं च न सिध्यतीत्याइ-पधानं च सविकारमिति ।। दोषाम्तर- माह-प्धानपुरुषेश्वराणां चेति ।। द्वितीयविकल्पमनूद दूषयति-अथ मा भूदित्यादिना॥ खपसे व यत्परमार्थतत्वं तत्र नैकत्वमपि व्यवहारो माया- १. A. विशेषावगमा इन्वत्वं ३. A. शक्यत्वेऽपि २. A. सम्दिग्धविशेषा- ४. TM. तदपि विशन-

b61 71

अ्समूतभाज्यव्याखयानम् [न.२. पा.२. सू. ४१.

प्रकटार्थेविवरणम्

भूंमौ यथादष्टमेवेष्यत इति परमार्थतोSनन्ततवाद्यसंभवो भूंषणमेव। न च जीवानम्स्यप्रदर्शनायासदर्शनं प्रवृत्तम्; किं तु प्रसिद्धं भेदमवलस्थ्य जीवस्य म्रह्मत्वप्रतिपादनाय; न च कदाचित्सर्वशत्यता भविष्यतीति प्रसिद्धिरस्ति ; "न हि कदाचिदनीडशं जगत्" इति वृद्धा बभाषिरे; तम्माद्ययेदानी केचि- वज्ा: केचिद्शा इति तर्कागोचर पवायं प्रपञ्जनिचयश्रकासति, तथातीताना-

म्तावयवतर्कनिर्ण यवाद्जल्प वितण्डादेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्णनाव्यषोड - 10 शपदार्थकल्पनम्, तदपि दुर्निरूपम्। तथा हि-तन्र यत्तावदिदं प्रमाण- लक्षणं कव्मिदचीकपत् "सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम्" इति, तन्न सम्य- गनुभवशब्देन कि सत्यार्थप्रतिभालो विवक्षितः, उताज्ञातार्थप्रतिभासः, कि वा प्रमाासातिरिकं ज्ञानम्: प्रथमे स्मृतावतिव्याप्तिः; स्मृतिः संस्कारमात्र- जन्या ; तदतिरिक्तकारणजम्योऽनुभव इत्यप्यसाधु, स्मृनानपि मनःसंयोगादे: 15 कारणस्वाभ्युपगमात्। स्मृत्यतिरिक्तम्ानमनुभव इस्यॅपि प्रमाणेन व्यतस्पाप्यते, अथवा अप्रमाणेन! आाधे परस्पराश्रयम् ; सिद्धे प्रमाणलक्षण तद्विशेषात् स्मृस्यतिरिक्त्तानुभवव्यवस्था; ततश्र प्रमाणलक्षणसिद्धिरिति । द्वितीये व्यर्थ प्रमाणनिरूपणम्, अप्रमाणादृपि वस्तुव्यवस्थासिद्धेरिष्टत्वात्। किंच सत्यार्थत्व- मपि प्रमाणात्, उताप्रमाणात्: आद्ये परस्पराध्यः: द्वितीये प्रमाणवलेनैव 20 वस्तुसिद्धिरिति नियमहानिः; तस्माल्लोकसिद्ध सत्यार्थव्यपाश्रयेण लक्षणामि- धाने भवस्येव स्मृतावनिध्याप्तिः। किं व अद्वैतागमस्यैवं सति प्रमाण्यमापद्येत, द्वैतस्य सर्वस्यैवानृतत्वात्। द्वितीये धारावादिकवित्ञाने स्यादेव्याप्तिः। तत्राप्यु- तरकालवच्छिसमन्नातमेव वैद्यमिति चेत्, न; कालस्य तवाप्रत्यसत्वाद्। कि व न तावत् माते घटे तस्याशञातत्वं शातुं शक्यम्, ज्ञानविरोधात्; नाज्य- 25 शाते तर्म्मिस्तदवच्छिषाश्ञातत्वावगम: स्यात्। तर्हि जाते घटे तस्य पूर्वमन्ना-

१. A. भ्रमो • Y. A omits भपि २. A. दूषणं ५. A. अतिष्यापि: श A. उत

562

पत्यधिकरणम् ७.] पकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

तत्वमवगम्यताम्। न तावत् व्ञातत्वमात्रात् पूर्वाज्ञातत्वसिद्धि:, स्मृस्यवंगते अदर्शनात्; नापि प्रामाणिकक्षानस्वेन, इतरेतराश्रयात्। सिद्धेडक्षातरवे प्रमाण- जातत्वसिद्धिः; तद्वलाच् पूर्वाज्ञातत्वसिद्धिरिति प्रमाणकाप्यत्वे वोज्ञातत्वस्य 5 सम्यगतुभवः । तृतीयं तु स्फुटं परस्पराश्रयत्वम्-सिद्ध प्रमाणशष्द्रामिधेये सम्यगनुभवे तदोभाससिद्धिः; तस्सिद्धा च तघ्यावृत्तं ज्ञानं सम्यगनुभव: सिग्यतीति। कि व्र सम्यगनुभवस्य साधनं करणं विवक्षितम्, उत कारण- मात्रम्१ प्रथमे म्यादव्यात्तिराश्वरज्ञाने, द्वितीये कालादावतिव्यासिः। कि च प्रमाणसामान्यस्येदं लक्षणम्। तत्राध्यात्ति: स्फुटैष । न हि सामान्यं 10 साधनम्, व्यतिरेंकाभावात्। अथ प्रमाणव्यकीनां साधारणत्वात्सामान्यलक्षण- मुच्यते, तहीतरेतराभयम्। एतल्लसणलक्षितत्वेन व्यक्ीनां प्रमाणत्वम्। प्रमाण- व्यकतिंपु च सिद्धासु तासां साधारणभेदं लक्षणं सिग्यतीति। बब लक्षणाम्त- रम् "यथार्थब्ञानं प्रमाणम्" इति, तत्र यथार्थत्वमर्थमनतिकरम्य वर्तमानस्वम्, सालम्बनत्वनियॅमो वा? आध्ये अध्यासिः। अर्थमतिकम्य प्रमातर्येव शानस्य 15 वर्तमानस्वात्; अन्त्ये म्रमादावतिव्याप्ति:। नायतेऽर्योऽनेनेति नानम्। तसकथ- मालम्बनाभावे स्यात्; अन्यथातिप्रसक्गोऽपि। तवुकतम्- "अम्ययेयमनालम्बाक्ममानोदयं कंचित्। इन्यादेकप्रकारेण बाद्यार्थपरिकल्पनम्॥।"इति।

यद्पि "अनुभूतिः प्रमाणम्" इति लक्षणाम्तरं तदप्यनुभूतिपद्स्य 20 सम्यकपद्रेयेवार्ये विकल्प्य पराकरणीयम्। तस्मायुर्निनपं साधारणंप्रमाण- लक्षणम्: तािक्ष दुर्निरुपे तन्द्रेदस्य प्रत्यसादे: सिंद्धं दुर्निकपत्वम्; तथापि

१. A. अनुमीयताम् ६. T'1, P.and T'M add गॅने २. T1, T and P वगतदर्श ७. A omits नियमो ... लभमा १. T. गातले वा ८. TM. भूमादी Y. A रूपणात् पातार्थ: सम्प- ९. P. सम्भगनुभवस्येव ५. T. सदभावसिदि: १०. A. निरूपणं

563

म्रह्मसूतभाष्यव्यारयानम् [ब. २, पा. २, सु. ४१.

प्रकटार्थेविवरणम् किञजियुष्यते। तत्र यद्वादि-सम्यगपरोक्षानुभवसाधनं प्रत्यक्षम्, तत्

संबन्धक्ष षोढा-संयोग[गाव्] द्रव्यग्रहणम्: संयुक्तसमवायात् गुणादि- 5 भोतसमवायात् शब्दभ्रहणम् ; समवेतसमवायाच्छब्दृत्ववानम् ; विशेषणविशे- व्यमोवेनाभावसमवाययोभ्रंहणम्। योगिप्रत्यक्षं त्वेतीन्द्रियार्थप्राहकमिति-तदपि प्रक्रियामात्रम्, प्रमाणाभावात्; षोढा संबन्धेन प्रमितिकार्यस्य योग्यत्वास्यसंव- न्घेनाप्युपपद्यमान्स्य न पोढा संबन्धबोधकता; द्रव्यादेश पूर्वे दुर्निरूपतोपपादा- 10 नाथकुःस्पर्शनयोः द्रव्ययोः घटादिद्रव्येण सम्बन्ध: संयोग एवेत्ययं मन्त्रपाठ एव। कियासौ संयोग: खविशिष्टे बोधहेतु:, कि वा खोपलक्षिते!प्रथमे प्रत्य- सामत्यक्षयो: संयोगस्याप्रत्यक्षत्वात् घटोऽकसंयुक्तोSप्रत्यक्ष: स्याद्। द्वितीये सकत् जात: संयोग स्सदोरष्व बोधमादभ्यात्। किं य संथुक्समावायमात्राद्गपस्य वाक्षुषत्वे रसादेरपि चाक्षुषत्वप्रसङ्गः। न व तर्व वस्तुभावातिरोकिणी योग्य-

वहाराङ्मिति रमणीयम्। योगिन्रत्यक्षं यद्यपि धर्मोत्कषवशाहेशादिविप्रकृष्ट- मपि गोचरयति, तथापि स्वार्थमेव। मार्जारादिषशीनामतिश यवरवेऽपि स्ार्थ एव तदर्शनात् ; न त्वयोग्यमटशदि मानाभावात्। "प्रादासेषां स भगवान् दिव्यं वक्षुर्जनादन:" 20 इत्यादिपुराणवैच्चनमपि योग्यविश्वरूपादिदर्शन पवातिशयं दर्शवति। यब्े- दमलुमानम् - अदशादि कस्यचित् प्रत्यक्षम्, प्रमेयत्वाव्, मीमांसका.

१. A. संबन्धविशेषेण ९. A omits पूर्वे २. T. योगपत्यक्षम् १०. A. च चक्षु :- १. A. सामान्यग्रहणं चाभय ११. T. तस्वे Y.A. शन्द स्वभहण १२. A. स्वभाषा- ५. A. भाषादभाव- ११. Ta and P. सिद्धार्थामेनद्ि- ६. A. चातीन्द्रिय- १Y. T, Ti and P. बस्चे सोऽर्यं- . A omits इति ₹k. .T,T1, Pand TM omit 2. A. मानमेवास्य

564

पत्यधिकरणम् ७./ प्कटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

नानप्रत्यक्षत्वाद्वा, अम्त्सुख्ादिवदिति, तदप्यमानम, सन्दिग्धाभ्रयासिद्ध- त्वाद्धेतोः। नो खल्वट ष्टादिव्यक्तीनामनन्तानामतीन्द्रियांणामेकेन प्रमाणेन धेर्म- त्वेन निश्यः शक्य: कर्तुम्। नच बहूनां प्रमाणानां संभूय धर्मिनिश्चायकतवं संबो- भाव्यते, खगोचरशुरत्वात्स्वेषाम्। न खैकस्यैव धर्मित्वमिति वाच्यम्, अम्ये- 5 षामपि प्रत्यक्षत्वे विशेषणवैयर्थ्यांत्; अप्रत्यक्षत्वे, तत्रैव व्यभिचारात्। कि य

प्रसिद्धविशेषणत्यं पक्षस्य ; विपक्षवाधकाभावद्य अप्रेयोजका इंतुरित्यलम्। यच्चापरं प्रत्यक्षस्ये दवैविध्यं निरधारि-संज्ञासंनिसंबन्धाल्लेखेन ज्ञानोर्पत्ति- निमिनं सविकल्पकम्, वस्तुमात्रावभासकं निर्विकल्पकमति; तर्त्र सवि- 10 कल्पके तावत् संश्ञासंतिसंबन्धः किं ज्ञानविषयतयोपयुज्यत, कि वा निमिसतया? आदे सविकल्पकज्ञान नं प्रत्यक्षम, तस्य अचाभुषत्वात्; द्वितीये संक्ञासंिसंबन्धस्यान्यत् ज्ञातस्यैय निमित्तत्वदर्शनादिहापि तत् ज्ञानं वाच्यम् ; न केवलेन मनसा संज्ञासंविसंबन्धबोधः; सरणमपि संस्कारो- दोधस्यानिर्यतत्वात् अनियतमिति"। स्फीतालोकमव्यमध्यासीनस्य समनस्कं- 15 न्द्वियसनिकषेऽपि कैदाचित् सविकल्पकोपलम्भो न संबोभ्यात, संग्ञायां संज्ञाया अचाभुवत्वात् संविदर्शनायोगात् ने तदर्शनाव् संस्कारोदोष इति । मिसनं [निर्विकल्पकमिजं] ज्ञानं सविकल्पकमित्यप्यलीकम्, भेदसिद्धे: प्रतियोग्यपेक्षत्वात्; सिद्धमेदस्यैव व प्ररतियोगित्वाव्, परस्पराश्रया- पातात्; तस्पाख्जलतरमचन्द्रमेदावभासवत् सविकल्पं प्रत्यक्षमलीकनिर्मा- 20 सम् । एवं निर्विकल्पेऽपि वस्तुमात्रावमासशव्देन वस्तुत्वसामान्य

१. A omits अतीम्भिरियाणां . A omits तन् २. Ts. धर्मित्मेन ९. A omite अनियतत्वात् A. धर्मित्वनिश्य: १०. T. हतीप्सियाकोक १. A. तत्वात् ११. A omite कदाचित् ४. A. प्रत्यक्षमपि १२. A. कश्पो पि न ५. A omits अप्रयोककी हेव: ११. A omits न ६. A. मत्यथ्देविय्यं १Y. T, T1, P and TM. एव ७. A. गह्ुलर्पमात्रा १५. A. वस्तुसरुपमान्रा-

565

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [म. २. पा.२. सु. ४१.

प्रकटार्थविवरणम् प्रही विर्वक्षितः, कि वानवच्छिन्ग्रहः१ नाद्योऽनवद्यः, सामान्यस्यानुगत- प्रत्ययावलम्बनत्वात्, अनुगमस्य च भेदसिष्यपेक्षस्य प्रथमाक्षिसन्निपाताद सिद्धे :; द्वितीयोऽपि सावध एव, अनवच्छेदस्य सप्रतियोगिकत्वेन प्रति- 5 योगिभ्रहूं बिना प्रहायोगात्। किं च निरुपचरितेSनवच्छेदे Sप्यक्ष संयोगोS्य- भागी, व्यावृत्त एव संयोगादर्शनात्; अव्यावृत्ते तु कि केन संयुज्येत ! एवं प्रमाणयाथात्म्यनिर्णये दुर्निरूपतांप्रत्यक्षेऽज्ञायि विस्पष्टा। अनुमाने बीप्सते S- धुना। सम्यगविनाभावेनानुभवसाधनमनुमानम्; यर्था-पर्वतोSभनिमान्, धूम- वत्त्वात्, महानसवदिति । तत्र किमभिमत्त्वमात्रातुमत्साधनमनुमानम्,

क्षेण सिद्धत्वात्, अनुमानस्य तत्सारकत्वावतुमानमनुभवसाधनं न भव-

विनाभावाभ्रहणात्; नाविनाभावेन तद्तुभवसाधनम्ं। एतेनेदमपास्तम्, यवुद्यनादिना जगल्भे-वयमनुमानस्य स्वॅरूपम्, व्यात्ति: पक्षवर्मता च; 15 तत्र व्यातिवलात्सामान्यसिद्धि :; पक्षधर्मताबलाय विशेषसिद्धि :- इति। लक्षणस्यैकैकतिमिअंशेऽव्यापकत्वात्, एकं द्विरूपमिति च विप्रतिषेधात्; भर्भि बिना धूमस्याभवनं व्यातिपदार्थ:, तस्याभावस्य प्रमाणस्वरूपत्या योगात्, धर्मदयस्यापि भेदादिविकल्पासहत्वात्। ननु संस्काराक्षसंप्रयोगयोः प्रत्यमिश्ञासाधनत्ववत् व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोः समुदितयोरतुमाने साधनत्वम्। 20 तर्हि गतं लंक्षणम्, सुस्ितत्वादव्याप्तेः; साधनत्वमपि न समुदितयोः तस्वतः समुदायस्य वस्त्वतिरिकस्य तंवाभावात्, व्यापिसारणस्य पक्षधर्मता- म्रहणस्य ध कमभावित्वात्। संस्कारस्य चाप्रत्यक्षत्वाद्विनाभावसंस्कारसहितं

१. T, P, TM and A omit विवक्षित ६. TM and A add यतः

... महः ७. A. रूप २. T. भोगि- ८. T. वाहविदि: १. T, Ti and P add अपि. S. T. विलक्षणं Y. T, Ti, and P. क्षिप्यते १०. A. वु वा ५. A omits यथा

566

पस्यधिकरणम् ७] पकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

धर्मनाविशिषं लिङ्गमनुमानमित्यपीनरेतराथ्रयग्रस्तम् । अविनाभावोऽपि न निरूपणं सहगे। तथा हिअविनाभावं ववचसे स्भावतः साध्येन साधनस्य उगातिरविनाभावः; स द्विविध :- अन्नयव्यतिरेक्रमेदात्; साध्यसामाम्येन साध नसामान्यस्य व्याप्तिरन्त्रयः ; साधनसामान्याभावेन साध्य सा नान्योभावस्य 5 व्याप्ति: व्यतिरेक: इतिः तत्र स्वमाशन इस्यनीपाधिकतवं विवक्षितम्। उपा- धिश्च साधनाव्यापकत्वे मति साध्यसमव्याप्तिः। नत्र व्यामिसिद्धावुपाधि- सिद्धि:, तरिसिद्धौ च तद्मावविशिष्टव्याप्तिसिद्धिरिति परस्पराशेयसागरं कथंकारं तार्फिकनराको निसतेरिष्यति॥

अथोपाधिलक्षणे सहभावमात्रं व्याप्तपढ़ार्थ:, तर्दटि सएव सर्वत्रास्तु, अर्ध- 10 जरतीनयस्यान्य:य्यत्वात्। मैत्रत नयत्त्रादेरप्य,्या] बाधं प्रामाण्यमसतु। रश्यते

नातिप्रसक्गोऽपि। उपाध्यभावे ऽन्यथा तवेश्वरानुमानस्यापि भङ्गप्रसङ्गः, शरीर- जन्यत्वोपाधिहृतत्वात्। अतिव्यापकत्वं चात्र प्रसर्रीलर्ति सर्वांनुमानेषु तत्त- स्सपक्षस्योपाधितापातोद्। ननु सकर्तृकेत्वशरीरजन्यत्वयोर्नास्ति व्याति:, 15 विपक्षवाधकतर्काभावात् । अथ वाधकः कथं व्यातावुपयुज्यते'-किं व्यभि- चाराशङ्कानिरार्करणेन, कि वोपाधिशङ्कानिरासेन! यद्याद:, तर्हि उपाधिलक्षण- परीक्षणे न मनः खेदनीयम्, व्यभिचारादर्शनग्त्रेण व्याप्तिग्रहणसंभवात्, बाधकाज् शङ्कानिराससिद्धेः। यदि द्वितीयः, तदा चक्रकापतिः-उपाधि- लक्षणे सिद्धे तननिराकरणेन बाधकस्य व्याप्त्युपयोगित्वम्, सति च ति- 20 सिह तदभावात् व्याप्तिः, ततश्चोपाधिलक्षणसिद्धिरिति। तमाध्ंथाप्रसिद्धं साध्यसाधनसंबन्धमविनाभावं विहाय दुर्निरूपोऽविनाभाव इति।।

१. A. सामान्यस्य ७.A. सकर्तृत्वजन्यत्वयो: २. T, Ti P and TM add तदुत्तरं c. T, T1, P and TM omit fiqu ३. A. अयं साहक्कार: तार्किक- ९. T,Ti P and TM. ज्येतेति व्यमि- ४. T. निराकरिष्यति १०. A. निर्धारणे 4. T, T1, P and TM add ११. A. महसंभवात् t. T. T1, P' and TM. पातः

567

अ्समूतमाध्यव्याख्यानम् [न.२. पा. २ सू.४१.

प्रकटार्थविवरणम्

यथ व्याचचसषे-साधनं लिग्म ; तत् द्विविधम्-डए्म्, सामान्यतोडएं च तत्र प्रत्यक्षयोग्यार्थानुमापकं डष्म् धूमवत्; समावविप्रकृष्टानुमापकं सामान्य- तोडष्टम्, यथारूपादिजानं चश्चुरादेरिति-तदसाधु; अतीन्द्रियाथेन व्याप्तिभ्ह्ट- णासंमवात् : मव्यातस्य व गमकत्वेSतिप्रसक्रात्। पक्षधर्मतापि व्याप्तस्य खव्या- पकस्य तत्संबन्धमात्रं गमयति, नाणुमात्रमप्यधिकम्, नो खलु शीतलाभि- सम्बन्धं पक्षधर्मतावलादृपि धूमो बोधयति हिमालयस्य; तस्माक्किया करण- पूर्विकेतिं सहमावेदर्शनाद्रपादिज्ञानक्रियायः करणमात्रं सिध्यति; चशुष्वादि- विशेषस्तु मानान्तरलब्ध पवेति न लिगद्वैविध्यम्। यद्प्यनुमानद्वैविष्यं 10 व्याल्यायि-परोपदेशानपेक्षं स्वार्थम्, परोपदेशापेक्षं परार्थम्, परोपदेशस्तु पश्चावयव वाक्यम्: प्रतिक्षाहतूदाहरणोपनयानेगमनान्यवयवाः-इति, तदप्य- चारु: निरवयवस्य वाक्यस्य पञ्चावयवत्वानुपपसेः अर्थविभागोपाधिकं साव- यवत्वमिति चेत्, तर्हि नगरादिपदानामनन्तावयवत्वप्रसङ्गः ; तस्मात् कल्पित- मेव पञ्चावर्यवरत्वं ते व्यवहाराङ्गम्। नेतू किं कल्पितमेव व्यवहाराअं श्ुवाण- 15 मह्वैतवादिनं विद्वेष्टि भवान्। किश् साध्यनिर्देशरूपप्रतिज्ञासिद्धौ साध्याधीन- निरूपणसाधर्ननिर्देशो हेतु: सिध्यति ; तत्सिद्धौ न हेतोः साध्येन व्यापिग्रहण- स्ानमुंदाहरणं सिष्यति; तरिसिद्धौ न तत्र गृदीतातिनाभावस्य देनो: पक्ष- धर्मताल्यापकं वचचनमुपनयः सिष्यति; तद्वलाच पक्षधर्मताविशिष्टाद्ेतोंः साध्यावधारणं नाम निगमनं प्रतिपक्षप्रमाणाभवसूचकं मिध्यति; सिद्धे च्व 20 निगमनबलात् प्रतिपक्षप्रमाणाभावे प्रतिज्ञासिद्धिः; सति हि प्रतिपक्षप्रमाणे

१. A. कष्टार्थानु. ८. T,T, P and TM. पश्चावयरव २. T1. व्यासस्य ९. A omits तल्कि ... राज १. T, P, TM and A. क्रियाकारक १०. T and TM. निर्देशेष्छादेक: ४. A. सहमावमात्रदशनात ११. T :. अगहीत ५. T, P, TM and A. कराण- १२. T. वर्मास्यापकं ६. T. P and A. च रहादि TM. धर्मताचापर्क TM. रद्दि A. पर्मतावाचक ७. TM. गगनादि ११. T. भावसानकि विद्पति 4. गवादि.

568

पसवचिकरनम् ७.] मकठार्यविवरणम्

तद्विरोधान प्रतिजञादं दरीघर्ति: तव्मास्पश्ञानामध्यवयवानां परस्परायस- सिथ्धिर्फेर्वेन कल्पनामानत्वाद्वयव्यतुमानमपि ते कल्पितमेव व्यवहारान्रम्।

कान्वयी; पसव्यापको ऽविद्यमानसेपस: विपक्षाध्यावृत्त: केवलव्यतिरेकी ; पञ्च- रूपो ऽन्ववव्यतिरंकी-रपाणि तु पसधर्मत्वं सपस्षे सस्वं विपसाध्यावृत्ति: भवा- चितविषयत्वं असेस्पतिपसत्वं च्ेति, तदपि चक्रकककचचूर्णीकुतं न प्रमाणं चरी- कर्ति। सिंदे पक्षे तव्यापकत्वं हेतुरूपं सिष्यति। तथा भूतरूपविशिष्टाच हेतोः साध्बेसिदि:। तर्सिद्धी य साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी प्स्षें: सिभ्यत्ि; सिद्े सपसे तत्र सरं हेतुरूपं सिष्यति; तथामूता हेतो: साध्यसिदि :: 10 सत्सिद्ी व साध्यसमानधर्मा धर्मी संपक्ष: सिम्यति। एवं सर्वत्र योज्यम्। भैदपि हेतुलकणे परीस्ष्य हेत्वामासपरीक्षणं हेतुलक्षणरहिता हेतुषद्वमासमाना

समा :; तन् अनिश्धितपक्षवृत्तिरसिद्धः। पक्षविपसयोरेव वर्तमानो विर्दः। पकन्रयबृत्िरनैकाम्तिक:। साध्यासाधकः पक्ष एव वर्तमानोऽनव्यवसित:। 15 प्रमाणवाधिते प्रतिक्ञातायें वर्तमानो हेतु: कालात्ययापदि्टः। संपरपससिद्धौ त्रिरूपो हेतु: प्रकरणसमः-इति", तदपि परस्परामथपराहतम्। सिद्धे हेतु- लक्षणे तदाभाससिद्धि :: तस्सिदौ वे तदाभासव्यावर्तनेन हेतुलसणसिद्धिरिति। तथा सिद्धे पक्षे तत्रानिश्चितवृततिरसिद्ध: सिध्धति; तहूत्तौ [तरिसिद्धौ] व तथ्या-

१. T. प्रतिश्ा नरीनर्ति ९. T,Ti and P. साध्यसिदो भ २. A. कत्वेन दुयमध्यनुमानमपि ते १०. A omits पक्: 2. Tif omits सपक्ष ... व्यापको ११. A omits सपक्ष: ४. T. विधमानपसे १२. T. यदपिं

TM. विधमानसपसे १३. T. कान्तिक रेतका णन्यवसित. 4 T, T1, TM and A omit १४. T. स्वपक असतू प्रतिपक्षत्वं चेति A. परपेक्ष ६. T, P, TM and A omit ककच. १५. A omits रति

". A adds ? ₹6. A omits ८. T, Ti and P. विशिष्टदेतो:

569 72

अशमूतभाध्यव्यासयानम् [न.२ पा.२. सु. ४१.

प्रकटार्थविवरणम् पुचदेतुबलात् पससिद्धिरित्यूहं सर्वत्र। कालात्ययापदिष्टे थ किं प्रतिभ्ञातार्थ एव बाधकस्य विषया, किं वा तदिवद्धः? प्रथमे न बाघ:, रूपबानयोरिच: द्वितीये डपि तथा; न होकनैव गगने विहगतदमावेशा[वज्ञा]नयो: विरद्ार्थयो- रपि खवगोचरशूरयो: वाध्यवाधकमावो हछः। तस्ाभ ज्ञानगोचरस्य बाना- म्तरेणापहारो निरूपणं सहते । बहु चात्र वकव्यमस्ति; किंतु ग्रन्थगौरव- मयादुपरम्यते।। तक्षेवं प्रत्यक्षानुमानयोर्दुर्निकुपत्वे मानान्तरस्यापि दुर्निरूपस्वं सिद्धमेव, तस्य तम्मूलत्वात्। नतु स्वयापि प्रमाणेनैव व्यवहियते कि वा, न? महो मोह- 10 महिमां! यश्छैतवादिनं प्रमाणाप्माणविभागं निराकुर्वाणं परस्परायत्तसिद्धिक तमेवोररीकृत्य पृष्छति। किमत्र प्रमाणमिति च प्रभानुपपत्ति', बोधकतव- सिद्धपसिष्योरम्यथा न प्रमाणडषटं स्यात्। तास्विकं[अतास्विकं] तु लौकसिदै: बादिसिदेश न्यायैः पराक्रियते। नो खल्वालोकः सयं साध्यतया व परिगृह्ीत पवान्यकारध्वंस प्रयोजयति । नन्वनुमानं ते बोधर्क नो वा? बोधर्क 15 बेतत्वाषेद्कमेवद्वैतागमवत्; नचेत् न तेन व्यवहारोऽपि; तत्किमिदानी प्रतिवादिवाक्यमपि ते तरवावेदकम्: न चेज्ततो बोघस्ते ने व्यवहार: स्यान्; भदूतागमस्य तु सरूपसत्यतारहितस्यापि तत्त्वावेद्कत्वं तदर्थस्य बाधाविष- पश्वन व्यवडियते। तम्मादव्वैतवादिभि: द्वैतिनां तुल्यगतित्वं इंसेनेव टिट्टि मस्य। तदेवं प्रमाणपदार्थस्य दुर्निरूपत्वात्, अनवस्ाभिया वे प्रमाणं चिनैव 20 तस्सिंखे रेवेषत्वात् वस्तुसिद्धि: प्रमाणाधीनैवेति नैयायिकमन्यस्य कुलधर्म प्वेति सितम्॥ पाकू प्रमेयस्य दुर्निकपता प्रादर्शि। यम प्रमाविषय: प्रमेयमिति उक्ष- नम्, तहुर्निकपम्, परस्पराधीननिरूपणत्वात्। सिद्धे प्रमेये यथार्थज्ञानं प्रमासिद्धिरिति[सिद्धपति], तस्सिदौ च तव्याबृत्तप्रमेथसिद्धि: इति । प्रमाण-

१. A omits एव ६. A omits वादि २. A. वाधभावी ७. A. तत्रावोष: ३. T. रडा ८. TM adds तेन ९. T, TM and A omit रेवेड ... सिये. Y. T omita वादिविदेभ १०. T omita सिशिरिति प्रमाणममेय. ५. A. भोकयोषर्क

570

पत्वधिकरणम् ७.] मकटार्यविवरणम् प्रफटार्थविषरणम् प्रमेथयो: दुर्निरपत्वे सत्युत्तरेपि चतुर्वशपदार्थास्तदन्तर्भूतां दुर्निरपा पव मवन्तिं; तथाप्यधिक किंचिदुष्यते-यैत्तावत् "मनवधारणं ज्ञानं संशयः" इति लक्षणं तस्पराहतम्, ज्ञानं हावधारणमेव। यद्येबकारातुचारणमनवधारणं तदा घटो ऽयमित्यादिद्यानेSतिष्यापि:। वैयापय[व्याप्या]आंकारेण व्यापकमाव- प्रसखन[ने] व्याघातोन्द्रावनं तर्कः । स चातुमानान्जभूत हत्यपि परस्परामय- प्रस्तम्। सिद्धे तर्कस्याऊत्वेऽतुमानसिद्धिः: तस्सिद्ौ व तस्य तर्कोडम सिभ्यतीति। बाधकामावादप्रयोअकेशव्दामिधेयशहोद्ये सिदे तमिरासेन बाधकस्योपयोग :; सति व तशिमन् तदभावात् शङ्ोदय इति था। ध्याप्यारो पाध्यापकारोपस्तर्क इत्यपि साक्षा[मसक्जा]नुमानेऽतिष्यापर्क व्याप्यव्यापक- 10 योक् परस्पराश्यत्वदोषवुष्टतवेन न कापि प्रमितिरिति सर्वांतुमानानां तर्कत्वप्रसङ्ग :; कल्पितादृपि वृस्तुसिद्धिरिति मायामतापातोऽपि। प्रशिधिल-

व तर्कदूषणमितीतरेतडाअयदोषभ्रसम्। एतदोषरहित [ह्ितत्वे] तर्कान्तरस्य गमकत्वसिद्धि :; तहलाथैतररोषतन्द्रा[षाभाव]वसिद्धिरिति। गुरुशिष्यमावेन 15 पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण वा प्रमाणतर्काम्यां यत्र साधनोपालम्मौ कियेते स तत्वनिर्णयावसानो वादो वीतरागकथा कथ्यते। यत्र "विजिगीपु: विजिगिषूणा सह लामपूजाज्यातिकामो जयपराजयार्थ प्रवर्तते वीतरागो मा, तत्त्वज्ञानसंवरणार्थम्, स वादिम्रतिवादिसमापतिमासिकाङ: छल-

₹. TM and A add S. TM omita y5 २. T. यरवानव- १०. T. इछोपादानरूप १. T,TM aud A. व्यायाज्जी- TM. इछापादानरूपं Y. A. वर्कस्म वर्फेजजला ११. TM and A omit मद्मेवत् दोष- १२. T omits विजीगीपु: ६. A. द वे रमिरटने T omita भदिमतिवादितमापतत ". T, T', P and TM. उभ्ाद- ११. A omita पतिवादि <. T, T' and P. Space is left for writing three letters betweon A and चि.

571

ब्ह्ममूलभाष्यव्यालय तम् [भ. २. पा. २. सु. ४१.

प्रकटार्यविगरणम् : जातिनिभ्रहस्यानसाधनोपालम्भो जल्प: । परस्खलितमात्रपर्यन्तः स एव प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डेति। तदेतत्कथात्रयं तार्किकस्य दुर्निरूपम्, वादि- प्रतिवादिविभागस्य दुर्निरूपत्वात्, निष्प्रयोजनं च; कथाङ्गीकारमन्तरेण कथाय। 5 विप्रतिपश्नस्य प्रतिबोधनवत् सद्युक्तिभिरेव विप्रतिपश्रस्य प्रतिबोधसंभवाद्,

प्रायादर्थान्तरपरिग्रहेण प्रतिषेधश्छलं यथा 'नत्रकम्बलोऽयं माणवकः' इत्युक्त्त कुतोऽस्य नव कम्बला इति। तब न सदुत्तरमभिप्रायापरिक्ञानादित्यवादि। तत्रोव्यते-भवेदिदमसदुत्तरम्, यदि वक्रभिप्नायः शब्दार्थः स्यात्; नतु 10 भवति बालेन स्वव्यवहारेऽनाकलितत्वात्, वक्रभिप्रार्यस्याप्रवर्तकतया खोप- मानेन भोतुरपि तमनुमानाय तत्र सङ्गतिभ्रहणायोगात्; अपरथा मेरुं विवसन् सागरं श्रूयात्, प्रतिपत्तिरपि ततो भवेत्; अनवष्छिन्नस्यातिप्रसद्वित्वास्तद्य- च्छिन्नत्वे स पवास्त्वपदार्थत्वाक्य1 मानान्तरानुसारण[सरणे] च तत एव सिंद्धेः। पतेन लिङ्रत्वमुक्तम्। अतः शाब्दे व्यवहारे कयाशब्दं परि[शब्दपरि]- 15 स्फूर्तिकेऽर्ये युक्त पवाक्षेप :; न तु वकतुरभिप्रायानुसारेण दूषणभूषणे; अप- रथा यो गिरेरग्निमत्तां, साधयति, तस्य तव्रतेनैव अभिनानिमत्त्वममिप्रतमिति साध्यवैकल्यं प्रसज्येत। मतोऽभिग्रायापरिश्ञानान च्छलोक्तिरसदुत्तरम् । यदि मानान्तरविरुद्धाभिधानरवेन छलत्वं तदातिव्याति: वहिरतुष्ण इत्यादी इस्यलं विलोकनेन।।

20 यक्च जातिलक्षणम्-प्रयुक्ते देतौ समीकरणाभिप्रायेण प्रसक्गो जातिरिति- तदतिव्यासतिग्रस्तम् ; पर्वतो वहिमान्, धूमवत्त्वात् इस्यत्र धूमवत्त्वं भवतु, वहि- मत्वं च न भविष्यति, किं बाधकम्? इत्युक्ते वहिमत्वाभावेऽधूमवत्त्वप्रसङ्गो गङ्गा- तरपवेशवत् इस्ययं बाधफस्तर्कः । प्रतिदष्टन्तसेमीकरणाभिप्रायेण प्रसक्रो भव- तीस्यतिव्याप्ति: ; गवादिजातौ च न वर्तत इत्यव्याप्तिः। मथालौकिकी जाति: 25 मत्र लक्ष्या, परस्पराश्रयम्; न चेतू प्रमाणं वाक्यम्। संप्रतिपेभेम हि प्रमाणेन

१. T,T1,P and TM. प्रायप्र Y. T, T' and P. हेत समी- २. T. शन्दव्यवहारो TM. दंवुस्वसमी A. शव्देन व्यवहारो ५. T, P TM. समीरण- ३. T, P, TM and A. अमीनाममि ६. T and A omit पजेन ... विमवि

572

पत्धिकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् विप्रतिपओो बोधनीयः। कंवलव्यतिरेकी चाप्रसिद्धविशेषणत्वादिदोषर्दुष्ट इत्यगादि। ये च साधर्म्यसमादयो जातिभेदा असदुत्तरत्वेनोदाहता :- शब्दों- ज्नित्यः, कृतकत्वात्, घटवदित्युक्ते यद्यनित्यघटासाधर्म्यात् कृतकेत्वादमित्य इप्यते, ताहि" नित्याकाशसाधर्म्यादमूर्तत्वान्नित्यः कि नेष्यते, अविशेषादिति 5 साधर्म्यसमश्योदाहरणम्। यदि नित्याकाशवैधर्म्यात् कृतकत्वादनित्य इष्यंते शब्द:, तेर्हनित्यघटवैधम्यात् अर्मूतत्वान्नित्यः कि नेष्यते वैधम्यंसाम्यादिति वैधर्म्यसमस्योदाहरणम्। तत्र किं साधर्म्यसाम्यादिमात्रेणासदुत्तरंत्वम्, कि

कादर्शनात्; द्वितीये तदेवाभिधीयताम्, किमनेनाकिश्ञित्करेण साधर्म्यसमा- 10 दिपरिभाषाकरणेन। नो खलु जल्पे विमलकलेबरणां[१] वाख्यात्रेण व्यामोद्ः संभवतीति। यक्चावोचत् स्वपक्षव्याघातकरमुत्तरं जाति: येन हि प्रकारेण पर- पक्ष: प्रतिषिध्यते प्रतिषेधोऽपि तेनैव प्रकारेण न सिध्यतीति; तत्र किं तत्वतः प्रतिषेधो न सेधिष्यते, किं वा व्यावहारतोऽपि? प्रथमे नाद्वैतवादिन: किमपि जाय्युत्तरं तावत् प्रस्रीसर्ति; तस्य हि नाद्वैतातिरिकं तत्त्वमिति मतम् । ततः 15 प्रतिषेधस्यापि दुर्निरूपत्वं न स्वपक्षव्याघातकरम्। व्यवहारस्तु खप्रवद्द्- विष्यति। स्वप्नवदेव च प्रतिषेधस्यातात्त्विकेऽपि न प्रतिषेष्यस्य सत्यत्वापातः। पूर्ववदेव चात्रापि प्रमाणाभावो वेदितव्यः। कि च अनुकूलतर्काभावादभयो- जकत्वशङ्कोत्तरे Sतिव्याप्तिः। शक्यते हि वकुम्-बाधकस्तकों मा भूठ्, अप्रयो- जकत्वं च न भविष्यति किं बाधकमिति निर्बीजशङ्गावज्रस्य सर्वत्र पातसंभ- 20 वात्-इति। यब पराजयनिमिससं निश्नहख्ानमप्रतिपत्तिविप्रतिपतत्योः विकल्पा- नन्स्येनानेकप्रॅकारं सप्रतिक्ञातविपर्रीतानुक्षा प्रतिश्ञाहानिः। अविशषेण प्रतिक्षा-

₹. A omits 38 ५. T, TM and A. शन्दसस्य अनि २. T and TM. साम्यसामादयो ६. T. चारदर्शनमनन्तर- A. साध्यसमादयो A. चारसस्वे मानान्तर- ३. T. कुतकवाद: शिप्यत इप्यते ७. T. ममाफर ४. TM. न रि

578

व्रक्थसूत्रभाष्यव्यरियानम् [अ. २. पा.२. सु. ४१.

प्रकटार्यवियरणम्

तस्य परंण प्रतिषेधे तत्रैव विशेषणर्करणं प्रतिज्ञान्तरं हेत्वन्तरवत्। प्रतिक्षा- हेत्वोः विरोध:[विरोध: प्रतिज्ञाविरांध:] पक्षप्रतिषेधे प्रंतिक्ञातार्थापलापः प्रतिज्ञासंभ्यासः। प्रतिज्ञानुपयोग्यमिधानमर्थान्तरम्। वर्णक्रमनिर्देशवत् निरर्थ- 5 कम्। त्रिरभिहितमपि परिषत्प्रतिवादिभ्यामविज्ञातमविज्ञातार्थम्। शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यभापि अनुवादात्, अर्थादाँपन्नस्य खशन्देन पुनरमि- धानं च। विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभिहितस्याप्यप्रत्युच्वारणमेनतुभाषणं नाम प्रतिवादिनो निग्रह्स्यानम्। कथमप्यभ्युपगम्य तू्ष्णींभावोऽप्रतिभा वादिप्रति वादिनोनिग्रहस्थानम्। कार्यस्यासन्गात्कथाविच्छेदो विक्षेपः। खपक्षे. दोष- 10 मभ्युपगम्य परपक्षे दोषप्रसखञनं मतानुक्ञा। अनिम्रहस्पाने निग्रहस्यानामियोगी निरनुयोज्यानुयोगः। सिद्धान्तमभ्युपगम्यानियमेन कथाप्रसक्रोऽपसिद्धान्तः। हेस्वाभासाश्च यथोक्ताः। साधनानुपयोगित्वेन दुर्वचनकपोलवदनादिकं[१]च निर्यमकथायां त्वपशष्दादिकमपीति। तत्रोच्यते-केदं मोहफाखं भवताभ्यासि? न तावलोके बन्धनागारादावेव तत्र निग्रहस्ानशब्दप्रयोगात् तस्य च 15 अतिज्ाहान्यादौ योग्यानुपलब्धेरेवासंभवः। न च मानान्तरं किमप्यत्र पश्यामः। यर्थ पराजयस्य [जयह्ेतुत्वं लक्षणं तस्य]पापफलत्वाथ्च तत्रातिव्याप्ति: स्फुटैव। प्रतिज्ञाहान्यादिना सिद्धे पराजये तन्निमित्तत्वास्तन्निग्रहस्यानं सिध्यति। तस्य व निमहसानत्वात् पराजयसिद्धिरिति परस्पराश्रयः। निग्रह्स्यानवतैय्यान्न ममास्ति पराजयः, निरूपणासमर्थत्वात् सिद्धोऽन्यस्य पराजयः। यम 20 कथाशक्तिसुयकं निग्रहस्यानमिति लक्षणान्तरम्, तदपि दुःसप्नादावतिव्यापत- पराहतम्। तदेवं नैयायिकपरिकल्पितपदार्थस्यापि दुर्निरूपत्वात् निर्विम्रोS देतपाद्:।।

१. T. P. TM and A. करं ८. T. त्वनियम· २. T. वन्यस्तप्रति ९. T. बाधनागार- 2. T, T' and P. भरातं विषातार्थ १०. T,P, TM and A. प्रविज्ञानस्याद। ४. T. दर्षामाव न स्वस्वशव्देन ११. A omits यथ ५. T, Ti, TM and A. मनुभाषणं १२. TM and A. वैकल्याव् &. T, T' and P add इति ७. T. सयानानियोगो TM. सानादियोगो

574

उत्पत्त्वसंभवाधिकरणम् ८.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

उत्पत्त्यसंभवात् ॥२-२-४२। येषामप्रकृतिरधिष्ठाता केवलनिमित्तकारणमीश्वरोऽभिमतः, तेषा पक्ष: पत्याख्यातः । येषां पुनः प्रकृतिश्वाधिष्ठाता चोभयात्मकं कारणमीश्वरोऽभिमतः, तेषां पक्षः प्रत्याख्यायते। ननु श्रुतिसमाश्रयणे- 6 नाप्येवंरूप एवेश्वरः प्राङूनिर्धारित :- प्कृतिश्वाषिष्ठाता चेति; श्ुत्यन- सारिणी च स्मृतिः पमाणमिति स्थिति :; तत्कस्य हेतोरेष पक्षः प्रत्या- चिख्यासित इति-उच्यते-यद्यप्येवंजातीयकोंडशः समानत्वान्न विसं- वादगोचरो भवति, अस्ति त्वंशान्तरं विसंवादस्थानमित्यतस्तत्पत्याख्या- नायारम्भ: ।। 10

तत्न भागवता मन्यन्ते-भगवानेवैको वासुदेवो निरञ्जनज्ञान- स्वरूप: परमार्थतत्वम् ; स चतुर्धात्मानं प्रविभज्य प्रतिष्ठितः; वासु- देवव्यूहरूपेण, संकर्षणव्यूहरूपेण, प्रद्युम्नव्यूहरूपेण, अनिरुद्धव्यूहरूपेण च; वासुदेवो नाम परमात्मोच्यते; संकषणो नाम जीव :; प्रधुन्नो नाम मनः; अनिरुद्धो नामाहंकार :; तेषां वासुदेवः परा पकृतिः, 15

प्रकटार्थविवरणम्

उत्पन्यसंभवात्।।

अधिकरणसङ्गतिमाह-येषामिति ॥ अधिकरणान्तरमाक्षित्य समा- धत्ते-नन्वित्यादिना॥ वेदविरुद्धांशापाकरणायाधिकरणारम्भमुक्त्वाधुना पञ्चरात्रसिद्धान्तिनां 20 मतमाह-तत्र भागवता इत्यादिना ॥ यूहोऽवस्था; अभिगमनं भगवतो नारायणस्याराधनाकाङया पञ्चरात्रतन्त्रविदामाचार्ये प्रत्युपसननानां तदनन्तरं तदुपदिष्टदीक्षोपादानं तदनन्तरमिज्या पूजा; स्वाध्यायोSष्टास-

१. P. ारम्भ. २. A. विदाचार्ये

576

अ्रसस्तभाव्यव्यार्यानम् [भ.२ पा. २ स. ४२.

भाण्यम्

इतरे संकर्षणादयः कार्यम्: तमित्यंभूतं परमेश्परं भगवन्तमभिगमनोपा- दानेज्यास्वाध्याययोगैर्वर्वशतमिष्टा क्षीणक्लेशो भगवन्तमेव प्रतिपद्यत इति। तत्न यचचावदुच्यते-योऽसौ नारायणः परोऽव्यक्तात्म्रसिद्ध: पर- मात्मा सर्वात्मा, स आत्मनात्मानमनेकषा व्यूह्ावस्थित इति-तन् निराक्रियते, "स एकधा भवति त्रिधा भवति" इत्यादिश्रुतिभ्यः परमात्मनोऽनेकधाभावस्याधिगतत्वात् ; यदपि तस्य भगवतोऽभिगम- नादिलक्षणमाराधनमजस्रमनन्यचित्ततयाभिप्रेयते, तदपि न प्रतिषिध्यते, श्ुतिस्मृत्योरीश्वरपणिधानस्य प्रसिद्धत्वाद्। यत्पुनरिदमुच्यते-वासु- 10 देवात्संकर्षण उत्पद्यते, संकर्षणाच्च प्रशुम्न:, प्रद्युम्नाच्ानिरुद्ध इति, अत श्रुम :- न वासुदेवसंज्ञकात्परमात्मनः संकर्षणसंज्ञकस्य जीवस्योत्पत्ति: संभवति, अनित्यत्वादिदोषमसक्गात्; उत्पत्तिमच्वे हि जीवस्यानित्यत्वा- दयो दोषा: मरसज्येरन; ततश्च नैवास्य भगवत्पाप्तिर्मोक्षः स्याद्, कारणमाशतौ कार्यस्य प्रतिलयमसङ्गात ; प्रतिषेधिष्यति चाचार्यो जीवस्यो- 15 त्पत्तिम्-"नात्माश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः" इति। नस्मादसंगतैषा कल्पना ।।

प्रकटार्थविवरणम्

सदिजप: ; योगो ध्यानम्; तैर्भगवन्तं यावज्जीवमाराध्य व्वस्ताविद्यादिदोषो नारायणमेव प्राप्ोतीति मन्यन्त इस्यर्थ: । तत्राविरुद्धमंशमाह-तत्र यचाव- 20 दिति ॥ विरुद्धमंशमुन्धाग्य तन्निराकरणे सुभं योजयति-यत्पुनरित्यादिना ॥ न्यायोपृंहिताजत्वश्रुतिविरोधात् जीवोत्पत्तिस्सृतिरप्रमाणम्; अतो जीवा- भिन्नाद्रकणो जगत्सर्गे वद्तः समन्वयस्य नार्थात् पञ्चरात्रसिद्धान्तेन विरोधो- 5सतीति सिद्धान्त:।।

१. A. क्षरअप:

576

भाष्यम् न च कर्तुः करणम् ।। २-२-४३। इतश्ासंगतैषा कल्पना-यस्मान हि लोके कर्तुर्देवदत्तादे: करणं परन्ाघुत्पद्यमानं दृश्यते; वर्णयन्ति च भागवताः कर्तुर्जीवात्संकर्षण- संज्कात्करणं मन: प्रधुन्नसंज्ञकसुत्पदते, कर्तजाच तस्मादनिरुद्धसंब्ञकोS- 5 रंकार उत्पयत इति; न चैतदृष्टान्तमन्तरेणाध्यवसातुं शक्रुम :; न वैवंभूतां भ्ुतिसुपळभामहे।। विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध:॥ २-२-४४॥ अथापि स्यात्-न चैते संकर्षणादयो जीवादिभावेनाभिमेयन्ते: कि तर्हि, ईपरा एवैते सर्वे ज्ञानै पर्यशक्तिबळवी र्यतेजोभिरैश्वरैर्धर्मेरन्विता 10 अभ्युपगम्यन्ते "वासुदेवा एवैते सर्वे निर्दोषा निरधिष्ठाना निरवद्या- भ" इति; तस्माभायं यथावर्णित उत्पन्त्यसंभवो दोष: प्राम्ोतीति। अंत्रो- प्रकटार्थेविवरणम् न च कर्तु: करणम्।। एवं जीवोत्पत्ति निराकृस्य यज्ञीवान्मनस उत्पत्ति वर्णयन्ति, तजिरा- करोति-न च कर्तुः करणमिति ।। सिद्धकेरणप्रयोका हि कर्ता प्रसिद्ध इत्यर्थ: । मनोव्यतिरेकेण मनउत्पादनादिज्ञानसंभवे'हि व्यर्थे तदुत्पादनम्॥ विज्ञानादिभावे वा तदभतिषेष: ।। यटुकं संकर्षादीनामुत्प्तिर्न समवतीति, नासौ दोष :; कि तुगुण एवे- त्याद-अथापि स्यादित्यादिना । ज्रानैश्वर्ययो: शक्तिरन्तःसामर्थ्यम्; बैळं 20 शरीरसामर्थ्यम् ; वीर्य शौर्यम्ं ; तेज: प्रागल्म्यम्। तेषामन्र वाक्यमुदाहरति- वासुदेवा एवैत इति।। पते सर्वें संकर्षार्णादयः आगन्तुकाविद्यादि- दोबरहिता निरधिष्ठाना: सतन्न्ा निरवदया: स्वभावनिर्मला इस्वर्थ:।

१. T1. समवे भाव्यर्थ ३. T, T' and TM omit शोषे २. T, Pand A omit व्ळ शरीरसामथ्मे Y. A. न भावनिर्मून्:

577

[ब.२. पा. २ ६ु. ४४ ...

भाष्यम् ज्यते-एवमपि, तदमतिषेष: उत्पश्यसभवस्यामतिपेष:, श्रामोत्येवाय- सुत्पच्यसंभवो दोष: मकारान्तरेणेत्यभिंनाय: ३ कथम्१ यदि तावदय- मभिमाय :- परस्परभिना एवैते वासुदेवादयशत्वार ईपरास्तुल्य- 5 धर्माणः, नैषामेकात्मकत्वमस्तीति-ततोऽनेके परकल्पनानर्थक्यम्, एके नैवेन्परेणेश्वरकार्यसिद्धेः; सिद्धान्तहानिय, भगवानेवैको वासुदेव: परमार्थतश्वमित्यभ्युपगमात्। अथायमभिमाय :- एकस्यैव भगवत पवे चत्वारो व्यूहास्तुल्यधर्माण इति, तथापि तद्वस्थ एवोत्वस्यसंभव :; न हि वासुदेवात्संकर्षणस्योत्पत्ति: संभवति, संकर्षणाच प्रधुन्नस्य, मधुन्नाषा- 10 निरुद्दस्य, अतिशयाभावात्: भवितव्यं हि कार्यकारणयोरतिशयेन, यथा मृद्टयो :; न ससत्यतिशये, कार्य कारणमित्यवकल्पते। न च पञ्चरात्-

कमिद्ेदोऽभ्युपगम्यते: वासुदेवा एव हि सर्वे व्यूह्दा निर्विश्ेषा इष्यन्ते। न चैते भगवद्व यूहाश्चतुःसंख्यायामेवावतिष्ठेरन्, ब्रह्मादिस्तम्ब- 15 पर्यन्तस्य समस्तस्यैव जगतो भगवद्वयूहृत्वावगमाद ।। विप्रतिषेधाच्च ॥ २-२-४५॥ विमतिषेधश्वास्िष्छासे बहुविध उपलभ्यते-गुणगुणित्वकल्प- नादिलक्षणः; ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजासि गुणाः, "आत्मान एवैते प्रकटार्थविवरणम् 20 सिद्धान्तरवेन सूत्रं योजयति - एवमपीति ॥ षाशष्दा अप्यथे। विज्ञानायै- शर्यधर्माभावे यद्यपि त्वयोत्पत्यसंभवो दोष: परिषतः, तथापि प्रकारास्तरेण भवस्येवासौ दोष इत्यर्थ:। प्रभ्रपूर्वकं प्रकारान्तरमाह-कथमित्यादिना ।। सङ्याकरणमप्यसङ्गतमित्या-न चैते भगवद्धूहा इति।। विपतिषेधाथ ।। 2b इतक्षानादरणीयोऽयं पक्ष इत्याह-विमतिषेषायेति ॥ एकस्पैव गुणतवं गुणिशवं प्रकृतित्वं विकारत्वमित्येयंऊपो विरोध इत्पर्थ: । बानादीन गुणान् १. TM omits गुणित्वं

578

मफटार्थविवरणम्

माण्यम् भगवन्तो वासुदेवाः" इत्यादिदर्शनात्। वेदविप्रतिषेषश्र भवति-चतुई वेदेपु परं श्रेयोऽळन्ध्वा शाण्डिल्य इदं शास्त्रमधिगतवान्-इत्यादिवेद- निन्दादर्शनात्। तस्मादसंगतैषा कल्पनेति सिद्धम्॥। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूष्यपाद- 5 शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: ॥ प्रकटार्थविवरणम् प्रथममुक्त्वानन्तरम् 'आत्मान पते' इति तेषामेव गुणित्वमुपदिशति । प्रकारान्तरेण सूनरं व्याचष्टे-वेदविप्रतिषेधक्रेते।। 10

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटायें द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीय: पाद:

579

परिशिष्टम् १.

मुलाणामकारायनकमणिका

235 सन्यार्यक परामर्श: 259

482 सम्चार्थ तु जैमिनि:

मत एव व नित्यत्वम् 285 अपरिभ्हान 506

मत एव न देवता भूतं च 212 अपि य सार्यते 264

अत एव पाण :. 134 अपीती तबलसद्गाद् 404

अचा चराचरप्ररणाद 173 375

अथाती म्रहजिज्ञासा 21 398

अदश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ते: 197 अमिम्य फेरिस्याश्मरय्य: 214

अधिकं तु मेदनिवेशाव 446 4Z9

557 अर्मेकीकस्तवाव् 169

मनवसितेर संभवास नेतर :. 188 मल्पभुतेरिति बेतदुक्त्म् 260 अनुकतेस्तस्य च. 261 सवसितेरिति काशकत्ता: 366

बनुपपरेस्तु न शारीर: 167 मश्मादिषक 448

मनुस्युवेवांदरि: 215 पसति प्रतिशोपरोव 588

.527 ससदिति वेज 408

भन्तर उपपचे: 182 मसथयपदेशाठ् 484

191 114

नन्तवत्वमसवदता था 559 आकानस्वलिशद 180

भन्तस्वदमोपदेशाद् 125 माकाशे भाविशेषात् 525

552 318

अन्यभामावाय 478 भास्मकते: परिणामात् 876

483 नास्मनि भेंवं 457

237 104

. The adhikaragariteas, havo besa printed in thiok typm.

582

318 कणिकस्वान 644

217 सत्न्रियत्वगते: 804

इतरम्यपदेश्ात् 445 गति शब्दाम्यां 247

इतरपदयमर्शात् 250 गतिसामान्याद् 102

इतरेतरम्रत्ययत्वाद् 518 यहां पविष्टौ 175 391 95

ईकतिकर्म व्यपदेशात् 237 चमसवद विशेषाव् 336

ईश्तेर्नाशष्दम् 88 छम्दोभिघानाव् 146

उत्कमिष्यतः 365 जगद्ाचित्वाद् 355

उच्राचेव 251 जन्माघस्य यत: 37

उतरोत्यादे य 521 155

उस्पश्यसंभवाव् 575 859

उदासीनानामपि 534 ज्योतिरुपकमा तु 338

149 ज्योतिर्दर्शनाव 311

उपपथे च 465 138 पसंहारदर्शनाव् 449 ज्योतिषि भावान 295

उमवया च 505 ज्योतिषैकेषां. 348

डमयथा म 525 328 सभयथापि न 495 59 एतेन योग: मत्युक्त: तचु समन्वयात् 391 तद्धीनत्वादर्यंवव् 324 एतेन चिषपरि- 412 तदनन्यत्वं 416

एवेन सर्बे .381 तद्भावनिर्धारणे 306

एवं चास्मा कात्सर्पम् 550 तदुपर्यपि 268

कम्पनाव 308 110 658 तबिष्ठस्य मोसोपदेशाए् 97 167 408

कल्पनोपदेशाद् 340 प्रयाणामेव वैव 330

समाच मालुमानापेजा 113 दहर उचरेम्प: 241 कारणसवेन 349. हरपते दु 899 कल्कमसाक: 158 देवादियद्पि भोडे 461.

583

219 पसिदेश 249

233 प्राजभुद 285

पुतेंस महिस: 248 माणस्तयाजुगमाव् 149

न कर्माविभागाव् 464 प्राथाद्यो वाक्यशेषाद् 346

न च कतु: करणम् 577 भावं दु बादरायण: 296

न य पर्यायाव् 551 माव चोपलब्धे: 481

नय सार्स 194 148

मदु ररास्ताभावात् 405 भृमा संमसादाद न पयोजनवस्नाव् 460 मेदव्यपदेशान 112

म मावो डतुपलब्धे: 543 189

म वक्तुरास्मोपदेशाल् 152 मेद्व्यपदेशाव् 226

न विळक्षणत्वाव 394 भोक्लापसे: 413

न सुंखयोपसंग्रशाव 341 मध्वादिष्व संमवाद् 294 224 महरीघंवद्दा 490

नाभाव उपलब्धे: 534 336

मासतो Sडडत्वाल् 539 मान्तवर्णिकमेव 110

नित्यमेव थ 501 223

नेतरां ऽुपपसेः 111 यथा च प्राणादि 444

नैकस्मिभ संभवात् 546: युक्ते: शब्दान्तराम 435

443 योनिक्व दि गीयते 380 पटवष 316 रचनानुपपरेश् 469

553 रूपादिमस्व्राम 502

476 रपोपम्यासाथ 203

पुरुषाएमवदिति 481 कोकबपु 461

प्रकरणाच. 174 वद्तीति वेड 329

प्रकरणाव् 226 विकरणत्वाव् 459

मकुतिम 372 वाक्यान्वयाव् 362

प्रतििषासिदे: 365 109

प्रतिसंक्नाभति 523 बिदानाहिमाडे 577

परहुरेश 578

884

थिमतिषे बाबासमखसम् 484 ससुदाय समयहसेणेशी 816 विरोष: कर्मणि· 270 सर्वल मसिद्धोपदेशाव्· विवसितगुणोपप रेश् 165 सवधातुपपरे 545 202 466 विशेषणाय 178 सर्वोपेता 458 542 वैनांनर :. 206 संपचेपित 215

462 संबन्धातुपपपेश 556 संमोगप्रापतिः 171 477 संस्कारपरामर्शात् 306 शब्द इति येजात: 272 साक्षा बमयासानात् 376 शब्दविशेषात् 168 सासादप्यविरांधं जैमिनि: 213 210 सा च प्रशासनात् 236 शब्दादेव पमित: 264 सुनविशिषमिधानाव् 185

शरीरक्षोमयेडपि 195 सषुप्त्युत्कान्त्यो: 314

शासरटपा 154 सुक्ष्मं तु 823 शाखयोनिस्वाद् 48 लानादिव्यपदेशाय 184 शुगस्य तदनादरभ्रवणाव 301 ित्यदना्म्यां च 226 भवणाध्ययना र मे- 307 समर्थमाणमनुमानं 209 भुतत्यान 103 स्मुतेश 163 शुवेस्तु शष्दमूलत्वात् 453 384

शुतापनिषतकगस्यमिधामान 187 स्पसदोंपाथ 407 सस्वाचाबरस् 483 सपसदाषाथ 457 समवायाम्युपगमाय 500 स्वा्ययाद् 101 समांकर्षात् 353 हदपेक्षपा तु 266

समनिनाम रूपत्वाद् 287 हेयत्वावचनाय 99 .

परिशिष्टम २.

विकरणानामकराधयनुकमणिका

मसराधिकरणम् 235 ... 237 चमसायि- 336 ... 341

मत्धि- 173 ... 174 जन्माघधि- 37 ... 47

महश्यत्वाद्यधि- 197 ... 205 जिवासाधि- 1 ... 37

मनुकत्याध- 261 ... 264 ज्योतिरधि- 311 ... 312

अम्तरध- 125 ... 130 ज्योतिश्रणाधि- 138 ... 149

अन्तराधि- 182 ... 190 दृदराधि- 241 ... 250

मन्तर्यास्यधि- 191 ... 197 देषताधि- 268 ... 301

अपशूद्धाघि- 301 ... 307 एम्वाद्यधि- 219 ... 227

अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधि- 812 ... 314 394 ... 412

आकाशाधि- 130 ... 134 नाभावधि 534 ... 545

मानन्द्मयाधि- 104 ... 124 पस्यधि- 553 ... 574

आातुमानिकाधि- 318 ... 336 परमाणुजगद्कारणत्वाधि- 495 ... 515

आरम्मणाधि- 416 ... 444 प्रकसधि- 372 ... 381

इतरम्यदेशाधि- 445 ... 448* प्रमिताधि -- 264 ... 267

ईकतिकमांधि- 237 ... 241 प्रयोजनवस्वाधि- 460 ... 462

ईसत्यधि- 85 ... 103 प्राणाधि- 134 ... 137

उच्राधि- 251 ... 260 प्रातर्दनाधि- 149 ... 160

उत्पस्यधि- 575 ... 579 बालांक्यध 355 ... 862

हपसंदारदर्शनाचि- 449 ... 452 भूमाधि- 228 ... 284

एकांलम संभवाधि- 5±6 ... 558 भोक्भापस्यधि- 413 ... 415

कम्पनाधि- 308 ... 310 महद्दीर्षोषि- 489 ... 495

कारजत्वाधि- 349 ... 355 योगप्रत्युकत्यमि 391 ... 398

452 ... 458 468 ... 489

गुहामविद्यमि- 175 ... 182 362 .. 371 74

586

900 218 466 ... 467 462 ... 466 381 ... 382 शासत्रयोनित्वाधि- 48 ... 51 शिषापरिभ्द्दाषि- 412 ... 413 सर्वोपेताषि: 458 ... 460

समन्वयाधि- 51 ... 84 संज्योपसंग्रहाषि 341 ... 349

समदायाधि- 516 ... 534 सुपुप्त्धिं- 314 ... 317

सर्वत्रमसिद्धपधि- 161 ... 172 स्सुत्यधि- 383 ... 391

CORRECTIONS

Pago Line for road Page line for read

8 28 सर्वे सर्वे 154 23 प्रत्यागा प्रत्यगा

13 16 वृतिः वृत्ति: 156 5 परालमत्व प्रशास्मस्व

19 22 उठुपादा उपादा 158 24 इत्यामि हत्यमि

21 17 वदो वेदा 162 11 बास्विदं सस्विदं

22 प्रारम्म: प्रारम्भ: 169 16 आणीयान् भणीयान् 9

23 शक्कथार 205 विशवं बिर्श

39 16 देवतत्त देवदस 209 11 श्रति भुति

51 16 वैर्थ्य वैयर्थ्य 214 18 अग अगि

56 12 बुदय 220 20 अपृथि सुंपुषि-

62 15 बस्थपिते वस्विंते 221 16 इपर

69 25 omita omit 223 4,7 यम्वा पुम्पा

76 8 मेप मुपे 24 सुप्यत सुप्यर्ता

89 22 पूर्व 25 ग्रोडो: चोक:

92 7 दकणो 227 23 दित्याश्यक्प

95 13 षरि परि 247 16 add the satra bero

97 15 ए वंच एंवं च 248 18 add the sutra here

99 20 बाघका द बाधकाद 269 23 गृतीतम् गृही न मू

102 9 वभ्यं वाच्पं 271 9 युमप युगप

109 21 274 12 एण्ड मादि जां दण्डभादिया

111 26 T and T T and T' 279 16 हत्यासापि हत्यनापि

115 11 अन्पया 281 9 मिदयामान मिथमान

23 तब तया 285 12 मनो विषय मनोविषय

116 14 सस्कार संस्कार 286 8 प्रभाषात् ममबाद्

20 गाप्या भाप्य 322 18 बदेना बेदना

189 11 विशेषवस्य 328 17 बुक्ष्म वुक्मं

141 21 380 21

588

Pago Hino for road Pago line for rend 381 16 फादि 396 15 दर्शनात्

334 22 406 3 सर्व सर्व

345 25 गम्बामानावां गम्बमानांया 420 23 निर्वाच्या

378 20 421 18 पचेस्तताव पसेखाब

386 9 423 12 प्रादिपास प्रतपत्ति

387 2 विमतिप्ता विभविपचो 427 घट

16 431 12 विविड विसिटट 390 19 वस्मो: वळयो: 433 24 omita omit 394 7 नुडेब 527 13 omit the no 10. 898 2 भकि: 551 24 पर्यायवद पर्याषाद

D ASIATIC SJJIETY. PALCITT.

The present work, the Prakatarthavivarana is a commentary on Sankara's Bhasya, representing the Vivaranaprasthana. When first published in the Madras Uni- versity Sanskrit Series (1935), the Prakatarthavivarana was introduced as an anonymous work, but later research has established that this is from the pen of the celebrated Advaita author, Anubhuti- svarupacarya (13th and 14th centuries).

The basic work of the Vivaranaprasthana viz. the Pancapadikavivarana is very terse and difficult to understand (gudhartha). Therefore, the author of the Prakatartha- vivarana has aimed at and succeeded in fully expositing the Bhasya from the Vivarana point of view, in a lucid and clear diction.

ISBN: 81 7013 060 3 (set); ISBN: 81 7013 061 1 (vol.1) ISBN: 81 7013 062 X (vol.2); (25,xx, lxxix,1189pp.) 1989 (Reprint) (set) Rs.950/ =;