1. Prakatartha Vivarnam Chintamani T.R. Vol 2 University of Madras 1939

Madras University Sanskrit Series, No. 9.

Prakațārthavivaraņam

[A COMMENTARY ON THE BRAHMASOTRABHÄŞYA OF ÁRI SANKARA]

VOLUME II

EDITRD BY

'T. R. CHINTAMANI, M.A., Pn. D. Senior Lecturer in Sanskrit Univeraity of Madras

UNIVERSITY OF MADRAS

1989

CONTENTS

Introduction i LXXX

Text 581 1110

Index of Satras 1111 - 1120

Index of Adhikaranan 1121 - 1124

Index of Citations 1125 1189

INTRODUCTION.

This Volume completes the text of the Prakatartha- vivarana. The manuscripts utilised for this volume are the same as those that have been indicated in the Preface to the first volume and my obligations remain the same.

It was stated in the Preface to the first volume that details regarding the date of Sankara, the history of the com- mentaries on the Brahmasutrabhasya, the authors and works referred to in the Prakatarthavivarana and other topics, the differences in the reading of the bhasya etc. will be furnished in the Introduction to the Second Volume. These details be- came so many that it was found desirable to present them in a separate Volume. In the meantime, it was decided to publich the Bhasyabhavaprakasika of Citsukha. It was felt that the general account dealing with the above topics, except those that pertain specially to the Prakatarthavivarana may, with advantage, be published after the printing* of the Bhāsyabhāva- prakasika. Hence I propose to present in the following pages a short conspectus of the contents of the Prakatartha first, and with a short account of the works and anthors referred to therein, next.

There is not much to add to what I have already said with regard to the date of the Prakatarthavivarana. The name of the commentator too is still a mystery. B

Regarding the date of Śri Sankara, I invite attention to article published in the Journal of the Oriental esearch .* I still hold to that date, and that is about 655-687. shall deal with this question again in the Introductory olume and therefore do not propose to anticipate them here.

THE CONTENTS OF THE PRAKATARTHA.

A summary of the contents of the Prakatartha should naturally deal with the contents of the bhasya of Śrī Sankara. A conspectus, therefore, of both the bhasya and the comment- ary is given below.

ADHYĀYA I.

PĀDA I

Adhikarana 1 [I, i, 1] Pages 1-37

An elaborate exposition of super-imposition in all its forms; criticism of Amrtananda and Brahmaprakasikakara on Śankara's view-point; its refutation ; elucidation and examina- tion of the various theories of truth and error; a criticism of the views of Madhava and Brahmaprakasikakara on epistemo- logical theories ; the establishment of the anirvacanīya-khyati; super-imposition in relation to atman ; super-imposition as the root of the entire phenomenal existence, including the sastres

Explanation of the words of the sutra and what it pre- supposes ; atha as presupposing the capacity to discriminate between the eternal and the non-eternal, non-attachment to enjoyment both in this world and the next, attainment of sama, dama, etc., and a genuine desire to attain mokșa; a criticism of the views of Bhaskara and Brahmaprakāsikākāra; meaning of atha and a further criticism of Bhaskara's views; the explanation of the compound brahma-jijnasa and a criticism of the views of earlier commentators; interpretation of jijnāsa, importing the word kartavyah; meaning of the word Brahmrw; various views regarding the concept of atman,

iv

Adhikarana 2 [I, i, 2] Pages 37-47 Explanation of the compound janmadi and its meaning as creation, existence and destruction ; Brahman which is all- knowing and all-powerful, as reflected in maya, is the canse of the world; the Vaisesika's inference to postulate the existence of God and a criticism thereof; criticism of Udayana's view ; sruti and experience as the source of Brahman-knowledge; ex- planation of the terms śruti, linga, vakya, prakarana, sthāna, and samakhya; brahman-knowledge through inference, not the intention of the sutrakara, but only the elucidation of Upani- sadic thought; explanation of the Taittiriya passage " yato ca imāni bhūtāni jayante" etc. Adhikarana 3 [I, i, 3] Pages 48-51. Brahman is maintained to be sarvajna and the source of the Veda; "asya mahato bhutasya" (Brh. II, iv, 10) is the passage on which the discussion centres ; the apauruseyatva of the Veda is maintained.

Adhikarana 4 [I, i, 4] Pages 51-84. Objections raised by the Mimamsaka (i.e.) that Brahman cannot be maintained to have been implied in the sruti, as all sruti can teach only "action" and whatever comes into conflict with it should be discarded and the answer there- to; maintenance of the view that the sruti is authoritative even outside the scope of "action"; criticism of the views of Kesava; statement and criticism of the views of the pracinavrttikaras that Brahman and its description should come under the scope of vidhi as an appendage ; the Prabhakara view and criticism thereof; Sabarasvamin's view and criticism thereof; elucida- tion of the abhihitanvaya and anvitabhidhana-vadas; Brahman maintained to be the universal teaching of the sruti; Kesava's view and the refutation thereof.

Adhikarana 5 [I, i, 5-11] Pages 85-103.

Statement and criticism of the Sankhya view of the evolution of the cosmos-its creation, destruction, etc; pri- mordial matter and insentient matter, not the cause of crea- tion, for the sruti (Chandogya VI, ii) states that an intelligent being is the creator of the cosmos.

Adhikarana 6 [I, i, 12-19] Pages 104-124.

Exposition of the saguna and nirguna aspects of Brahman; that one or other of these aspects is elucidated in the Upanisads ; determining, in the case of passages of doubtful import which aspect is set forth in which Upanisadic text as the main topic of elucidation in the further sutras; determining the import of the term anandamaya in the Taittiriya II-i; statement of the views of pracinavrttikaras who held that it meant the para-Brahman ; refutation of Bhaskara's view; exa- mination of the full implication of the suffix mayat in the context in the Taittiriya; mayat meaning vikara and not pracurya; the views of Sri Sankara and the interpretation of the sutras in accordance with that view.

Adhikarana 7 [I, i, 20-21] Pages 125-130.

Determining the nature of the "golden person" in the Chandogya (I, vi, 6 ff); that he is the samsarin is the purva- pakşa ; that he is the Brahman is the siddhanta; criticism of Bhaskara and Amrtananda.

Adhikarana 8 [I, i, 22] Pages 130-134.

The term akasa in the Chandogya (I, i) is taken up for discussion ; that it is the ether is the pūrvapaksa; that it refers to the Brahman is the siddhanta.

vi

Adhikarana 9 [I, i, 23] Pages 134-137.

Prana (Ch. I, x, 9) is explained as referring to Brahman ; the Vrttikara view-that the adhikarana has reference to the Brhadaranyaka passage (IV, iv, 18) and the Chandogya pass- age (VI, viii, 2) is set forth and refuted.

Adhikarana 10 [I, i, 24-27] Pages 138-149.

Discussion of the meaning of the word jyotis in the Chändogya (III, xiii, 7). The pūrvapakșa is that it is the ordi- nary light; that it is Brahman is the siddhanta; the conception of light according to the Vedantin and a criticism of the naiyayika point of view.

Adhikarana 11 [I, i, 28-31] Pages 149-160. The explanation of the term prana in the Kausītaki- brahmanopanisad (III, i) as meaning Brahman; a discussion of the different readings in the text under consideration, the interpretation of the Vrttikara and a criticism of the views of Vācaspati.

PĀDA II.

Adhikarana 1 [I, ii, 1-8] Pages 161-172. The Chandogya passage "sarvam khalu" (III, 14) is the subject of discussion. The purvapaksa is that the individual soul is meant by the passage; the siddhanta is that it is Brahman.

Adhikarana 2 [I, ii, 9-10] Pages 173-4. "Yasya brahma ca" etc. of the Kathopanişad (I, ii, 25) is taken up for interpretation. Either Agni or the jiva may be taken to be referred to is the purvapaksa. That it is Brahman is the siddhanta:

vii

Adhikarana 8 [I, ii, 11-12] Pages 175-182.

"Rtam pibantau" of the Katha (I, iii, 1) is discussed ; the pūrvapakșa is that buddhi and jiva are meant in the text; the siddhanta is that the two referred to, in the Upanisad are jīvatman and paramatman.

Adhikarana 4 [I, ii, 13-17] Pages 182-190.

"Ya eşo'kşini" of the Chandogya (IV, xv, 1) is interpreted; the purvapaksa is that either the individual soul or the deity, presiding over the indriyas is indicated in the text; the siddhanta is that it is Brahman.

Adhikarana 5 [I, ii, 18-20,] Pages 191-197.

The antaryami-brahmana in the Brhadaraņyaka (III, vii, 1) is interpreted. The pūrvapakșa is that a yogin or a devata should have been intended by the Brahmana; the siddhanta is that paramatman is referred to in the text.

Adhikarana 6 [I, ii, 21-23] Pages 197-206.

The Mundaka passage "yat vat adresyam" (I, i, 5-6) is the text under consideration. The pūrvapaksa is that either pradhana or the individual soul is intended by the text. The siddhanta is that it is paramatman; an elucidation of the interpretation of other commentators follows.

Adhikarana 7 [I, ii, 24-32] Pages 206-218.

The Chandogya passage (V, xi, 1, ff) referring to Vaisvanara is the text under consideration. The pūrvapaksa is that either Agni or jiva may be meant by the text; the siddhanta is that Brahman is explained as Vaisvanara for purposes of meditation.

viii

PĀDA III.

Adhikarana 1 [I, iii, 1-7] Pages 219-227.

The Mundaka passage "yasmin dyauh" (II, ii, 5) is the text under consideration. That the pradhana or rayu may be regarded as the abode of heaven, earth etc. is the purvapaksa. That the abode is Brahman is the siddhanta; criticism of the interpretation of Bhaskara.

Adhikarana 2 [I, iii, 8-9] Pages 228-234.

The interpretation of bhuma in the Chandogya (VIII, xiii, 1,) is considered. The pūrvapakșa is that prāna is bhuma. The siddhanta is that it is Brahman.

Adhikarana 3 [I, iii, 10-12] Pages 235-237. The discussion turns on the interpretation of the term akşara in the Brahadāraņyaka (III, viii, 7-8.) The purva- pakșa is that it refers to prana; that it refers to Brahman is the siddhānta.

Adhikarana 4 [I, iii, 13] Pages 237-241. "Etad vai" in the Prasnopanisad (V, 2) is taken up for discussion. The purvapaksa is that prana is explained in the passage; the siddhanta is that Brahman is sought to be made clear in the text.

Adhikarana 5. [I, iii, 14-18] Pages 241-250. The term dahara of the Chandogya (VII, i, 1) is explain- ed to refer to either the ether or the jiva in the purvapaksa; it is maintained in the siddhanta that it refers to Brahman. Adhikarana 6 [I, iii, 19-21] Pages 251-260. The text under consideration is the same as in the previous adhikarana. The purvapakșa raises other objections

ix

from a different angle and regards the jiva as the topic explained. The same siddhanta is reiterated with additional arguments. Two different views of the ekadesins are also cited and explained.

Adhikarana 7 [I, iii, 22-23] Pages 261-264. The Mundaka passage "na tatra suryah" (II ii, 10) is taken up for discussion, (i.e.) whether the reference is to some luminous substance or to paramātmam. The pūrvapakșa is that it is some luminous object; the siddhanta is that it is Brahman.

Adhikarana 8 [I, iii, 24 -- 25] Pages 264-267.

The angustha-mātra-purusa (Katha, II, i, 12 etc.,) is explained in the purvapaksa to be the jivatman; he is the paramatmam in the siddhanta; the possibility of regarding paramatmam as angustha-matra is also explained.

Adhikarana 9 [I, iii, 26-33] Pages 268-300.

Several topics are elucidated in this adhikarana (i.e.) whether the Gods are endowed with bodies or not; the sphote doctrine, its refutation ; the views of Udayana on this topic and a criticism thereof; the establishment of the doctrine of the apauruseyatva of the Vedas; examination of sakti-padartha and a criticism of Udayana's views; the rights or otherwise of the gods to perform upasanas, the conflicting views of Jaimini and Badarāyana.

Adhikarana 10 [1, iii, 34-38] Pages 301-307. The right for a non-traivarnika to perform Upasanas is the topic under discussion; the conclusion is that he has no right; consideration of the term sudra in the Chandogya (IV, ii, 3) ; the term interpreted to mean "one who is afflicted."

Adhikarana 11 [I, iii, 39] Pages 308-310. The discussion is based on the term prana in the Kathopanișad (II, vi, 2). It is held in the pūrvapakșa that prāga is vayu; the siddhanta holds that prana is Paramatman. Adhikarana 12 [I, iii, 40] Pages 311-312. Jyotis in the Chand gya (VIII, xii, 3) is interpreted in the purvapaksa to refer to the ordinary, well-known fire. The siddhanta maintains that it is Brahman. Adhikarana, 13 [I, iii, 41] Pages 312-314. Akasa in the Chandogya (VIII, xiv, 1) is the well-known ether according to the pūrvapakșa. It is Brahman according to the siddhanta.

Adhikarana 14 [I, iii, 42-43] Pages 314-317. The Brhadaranyaka passage beginning with " Katama atma" (IV, iii, 7) is taken up for discussion and is interpreted to mean jivatman in the purvapaksa and paramatmam in the siddhanta.

PĀDA IV. Adhikarana 1 [I, iv, 1-7] Pages 318-336. The Sankhya system of thought is regarded by many as based on the sruti, for many passages in the sruti use their terms and explain their ideas. In this and the follow- ing adhikaranas such passages are taken up and it is maintain- ed that the sruti does not set forth the Sankhya doctrine of pradhana. The interpretation of the Vrttikara on I, iv, 2-3 is set forth and criticised. Adhikarana 2 [I, iv, 8-10] Pages 336-341. The views of the Sankhyas are reiterated. The sruti "ajām ekām" (Śveta. IV, 5) is cited by the Sankhya to prove

xi

his theory as śrauta. It is maintained in the siddhanta that it is not Sankhya that it is explained in that śruti. The idea behind the śruti is also set forth.

Adhikarana 3 [I, iv, 11-13] Pages 341-349. The Sankhya cites another mantra in support, this time the mantra being "Yasmin panca pancajanah." (Brh. IV, iv, 17) The term pancajanah is explained in the purvapaksa to mean the Sankhya-tattvas. It is refuted and the siddhantin view is elaborated. The views of a Vrttyantarakara'are also cited and explained.

Adhikaraņa 4 [I, iv, 14-15] Pages 349-355. Apparently divergent and naturally opposite views regarding cosmogony are discussed in this adhikarana. That there is no difference in the nature of the creator in the various Upanisadic texts is first set forth. It is followed up by an exposition of how the divergent views about creation could. be synthesised.

Adhikarana 5 [I, iv, 16-18] Pages 355-362. The Bālāki-Ajātasatru episode in the Kauşītaki Upanişad (IV, 19) is taken up for exposition. The pūrvapakșa is that prana or jiva should be considered to be the creator of the various purusas. The siddhanta is that paramatman should be considered to be the creator. The interpretation of Jaimini on this passage is also cited.

Adhikarana 6 [I, iv, 19-22] Pages 362-371. The Brhadaranyaka passage (IV, 5, 6) where the Highest self alone is described as that which alone should be known is considered. The bhedabheda doctrine of Asmarathya, the bhedavada of Audulomi, and the abheda view.of Kasakrtsna

xii

are explained and criticised; the former two are also refuted. How Kasakrtsna's view conforms to the sruti is also explained. The sutras are explained a second time in order to meet the views of the purvapakain. Bhaskara's view, and the bhedabheda of Asmarathya are criticised in detail.

Adhikarana 7 [I, iv, 23-27] Pages 372-381.

Brahman is maintained to be the material as well as the operative cause of the world; interpretation of parinama as mithya-parinamavivarta and a severe criticism of the expla- nation by Kesava and Bhaskara of the parinama-cada; the authority for the advaitin's position in Parasara, Suka and others is also cited.

Adhikarana 8 [I, iv, 28] Pages 381-382. It is explained in this adhikarana that by the refutation of the Sankhya view-point, upheld by the venerable sages like -Devala and which alone makes even an approach to the Aupanișada doctrine, it must be taken that other philosophic doctrines, particularly with regard to creation etc., have been refuted as well.

ADHYĀYA II.

PĀDA I

Adhikarana 1 [II, i, 1-2] Pages 386-391. A general summary of the contents of the first adhyaya is given and how it leads on to the topic discussed in the second adhyaya is also shown. In the first adhikarana, the objection is raised that if the advaitic view is admitted, other smrtis which are equally valid become useless. The answer is that if the particular smrti relied on by the pūrvapaksin is taken to be authoritative, other smrtis of similar validity become equally useless. The pūrvapakșin argues that Kapila is praised in the Vedas and therefore his smrti the Sankhya system, must be taken to be valid. The answer is that several Kapilas were known; anyhow, if a smrti goes against the Vedas, it is not valid.

Adhikarana 2 [II, i, 3] Pages 391-393. For a similar reason, the Yoga smrti should be taken to be not sound. Details of either Sankhya or Yoga systems that do not come into conflict with śruti may be taken to be valid.

Adhikarana 3 [II, 1, 4-11] Pages 394-412. The Sankhya view of pradhana being the cause of the world was demonstrated to be untenable in the previous adhikaranas with the aid of the sruti. Here the argument is based on logic. The purvapaksin's argument is that like the pradhana which is insentient, the world also is insentient for cause and effect are found to be of the same nature in this world. Brahman is intelligent and the world is not. Hence the one cannot be the cause of the other. .The siddhantin

xiv

demonstrates that cause and effect need not be of the same nature and actually are not so in many cases, as for instance, the evolution of the scorpion from cow-dung. And sruti is clear on the point that Brahman is the cause of the world; the limits of argumentation are pointed out (i.e.) that an intelligent man can find fault with another's argument and himself advance better arguments, which again, in turn, may be disproved by others more intelligent, thereby leading to ad infinitum.

Adhikarana 4 [II, i, 12] Pages 412-413. By a similar process of reasoning, arguments advanced by the atomists and others should be taken to be unsound.

Adhikarana 5 [II, i, 13] Pages 413-415. By a different kind of reasoning based on tarka the brahma-karana-vada is objected to. It is known in the world that when one eats food the agent of eating is seen as different from the thing eaten, and if both have Brahman as the cause the distinction of enjoyer and enjoyed would disappear; and this is contrary to experience; and so Brahman cannot be the cause. The answer of the siddhantin is based on a similar popular instance-the foam on the waves in the ocean and the water of the sea. Though materially they are not different-for beneath the surface they are seen to be the same, they are seen as if different on the surface. The distinction between the enjoyer and the fruit can thus be maintained.

Adhikarana 6 [II, i, 14-20] Pages 416-444. Non-distinction between cause and effect is the subject matter of this adhikarana. This is indicated by terms like arambhana etc. .used in the Upanisads. The interpretation of

XV

Bhaskara and Kesava are criticised at the outset. The conclu- sion that the effect in the form of this world is not different (has no independent existence) from the cause-Brahman is maintained.

The interpretation of the ekadesins. is then taken up for criticism. They argue that Brahman is both, one and many, like a tree and its branches. This view is proved to be un- sound ; incidentally, the view that Brahman is hhinnābhinna is also refuted in detail; the psychology of dreams is well ex- plained ; that Brahman in reality is aparināmi is also elucidat- ed ; māya is proved to be avidya-karya and Isvara is the consciousness reflected therein ; the use of the term maya in old literature is illustrated by reference to a number of passages where it occurs and the concept of maya is explained. The explanation and criticism of maya by Bhaskara and Kesava is referred to and refuted in detail. The author's own views on the fundamentals of Advuita are given here ; on account of the fact that the effect is seen only when there is cause, it is argued that in reality they are non-different; the Upanisads proclaim that the effect was in the form of the cause, before it became effect; the text (Ch. III, xix, 1) that says the effect did not exist before, refers only to the fact that it did not exist only in the form of the effect for that is made clear in the concluding portion of the passage. The author resorts then to logical argument to prove that cause and effect are the same and then cites other Vedic texts in support of the same position. The instance of the vital airs is resorted to to prove the same thesis. The criticism of Bhaskara is answered. It is concluded that in reality there is no difference ; if it appears anywhere it should be regarded as anirvācya.

xvi

Adhikarana 7 [II, 1, 21-23] Pages 445-448. In the pūrvapaksa it is sought to be maintained that creation cannot proceed from Brahman, which is identical with the individual soul, the cause of things not entirely good, for the reason that the Supreme Being would not like to get Himself involved into bondage. The answer is that the ereator is not the indvidual soul, but the Supreme Brakmmn, Who though identical with the individnal soul is apparently different. The instance of precious stones, which are ulti- mately not different from.earth, but which exhibit different qualities is cited to prove that the thing though ultimately identical, may yet present different aspects. Adhikarana 8 [II, i, 24-25] Pages 449-452. The same objection is raised in this adhikarana also but from a different point of view. Whoever ereates anything, does so with the aid of extraneous things, like the potter, who has recourse to clay to make the pot. Brahman cannot be the cause, because He has no extrancons aid. The answer is that Brahman transforms Himself like milk, which. without Sxtraneous aid, becomes curd. The instanee of the super- natural beings transforming themselves into other things is cited to maintain that Brahman too can do the same. Adhikarana 9 [II, i, 26-29] Pages 152-458. Having maintained in the previous adhikaranas that Brahman is the cause of the world it is argued here whether Brahman is the cause in enitrety or in parts. The former cannot be, for the srutis are opposed to it; and it cannot be the latter for it is opposed to reason; and Brahman is niravayava. The siddhanta is that Brahman is not the canse in entirety, but only in parts. It is true that Brahman has no avayavas but they can be assumed under certain conditions.

xvii

Adhikarana 10 [II, i, 30-31] Pages 458-460. It is shown in this adhikarana that Brahman possesses multifold capacity for creation. The texts that posit all this capacity for Brahman are all brought together and cited. Texts that declare that the Brahman has no indriyas, that are necessary for creation are also cited and it is proved that the case is different with Brahman.

Adhikarana 11 [II, i, 32-33] Pages 460-62. It is argued by the purvapaksin in this adhikarana that Brahman cannot be the creator for He has nothing to achieve and creation is of no use, so far as He is concerned. The ans- wer is that creation proceeds in a sportive mood.

Adhikarana 12 [II, i, 34-36] Pages 462-466. That the charge of partiality and cruelty cannot be attributed to the creator is set forth in this adhikarana. The creator is not independent in creating, but is dependent on the dharma and adharma of the individual souls. The individual soul enjoys the results of his previous karma and good or bad is not forced on him by the Supreme Brahman; and creation has been so for all time, for creation has no beginning.

Adhikarana 13 [II, i, 37] Pages 466-467. In closing the pada, the author lays stress on the fact that Brahman possesses all qualities when conditioned as pratibimba and that there is no difficulty in assuming that He can be the Creator.

PĀDA II

Adhikaraņa 1 [II, ii, 1-10] Pages 468-489. That the Pradhana is the material cause of the universe is the contention of the Sankhya; and that contention is D

xviii

refuted in this adhikarana. The refutation of the Sankhya view has been taken up first, because they claim that their view is supported by the Vedas. The pradhana according to the Sankhya is insentient and insentient objects are nowhere seen to be independent causes; for instance, earth, which is the cause of a pot is insentient, and therefore cannot funetion without the sentient potter. On the same analogy, the world must fall back upon a sentient being for a cause. It is shown that the equilibrium between the three gunas cannot change, were it not for the action of a sentient being to act upon. The Sankhya turns round and remarks that the Isvara of the Vedantin is pravrttirahita and therefore He cannot be the cause of any change in the gunas. The answer is that thongh He is pravrttirahita He can still act, even like a magnet which acts on others, while it does not move at all. The argnment that pravrtti is spontaneous like the milk in the cow is also refuted; the analogy of the stuff eaten by the cow turning into milk of its own accord is answered by pointing out that the stuff acts only in the stomach of the cow and nowhere else; he cow is the cause of the change and it is a sentient being. Assuming that the pradhana acts of its own accord, no result is seen through the pravrtti, for it cannot end either in bhoga or liberation for the soul, for he cannot have bhoga and he is already liberated. The purusa cannot influence the pradhana. The instance of the blind man being led by the lame is answered by saying that the purusa has not got even that power to influence the prakrti. In addition, the change in the equilibrium in the pradhana-state cannot be accounted for and without it, there cannot be creation. The Sankhya theories are mutually contradictory and this tells against the system. The same is not the case in the Vedanta system for the contradictions here are only apparent and not real.

xix

Adhikarana 2 [II, ii, 11] Pages 489-495. This and the next adhikarana concern more or less the same topic. Both are intended to refute the doctrine of Vaiseșikas. One of the fundamental doctrines of the Vaiseșikas is that whatever quality there may be in the material cause, the same kind of quality is found in the effect of that cause, even like the whiteness of the cotton which is the cause of the white- ness in the cloth; and if the cause is assumed to be sentient, the effect also must be sentient, and therefore if Brahman were to be the cause of the world, the world would not be jada, but must possess caitanya. This argument of the Vaisesikas is refuted first, and the refutation is in line with their own argument. The atom which is the cause of objects is minute in size and spherical in form according to them; and if in the effect they produce any size it must also be minute; and if any form is produced, it must be spherical and neither is seen in the effects. So they have to admit that the cause need not always produce a similar effect. Similarly the sentient Brahman can be the cause of an insentient world. The commentator here points out that the Vaisesika-prakriya of two atoms producing a dvyanuka and two dvyanukas producing a caturanuka is based on the commentary of Ravana on the Vaišeșikasūtras.

Adhikarana 3 [II, ii, 12-17] Pages 495-515. The Atomic theory is fully refuted in this adhikarana, after a detailed statement. According to the Vaisesikas, every object is made up of parts ; and each part has in turn several parts ; there must be a stage beyond which the parts will be indivisible; and such parts are called atoms, and the atoms form the material cause of the world. There are four different kinds of atoms, each being the cause of one element-atoms

xx

of earth, of water, of fire and of air. At the dissolution of the world all concrete objects are reduced to their atoms and they exist in space, unconnected with each other. At the beginning of creation due to some unknown adrsta the atoms combine together and the elements are created. This is their theory of creation. This view is shown to be untenable in the siddhanta.

If the atoms should come into contact with each other, some movement must be posited in the atoms; and for the movement therein, some cause has to be found for, without any cause, motion is impossible; it cannot be argued that the prayatna in the souls is the cause of activity in the atom, for the soul has no body and prayatna without body is impossible, for, without body there eannot exist the mind, which is the substrate of prayatna. If, on the other hand, it is assumed that adrsta itself is the cause of the primal activity, the question arises whether the adrata resides in the atman or in the atom. In either case, it cannot be the cause of activity, for adrsta is insentient and that which is insentient cannot create activity. It cannot be said that adrsta presided over by the sentient soul is the cause of activity, for the soul has not yet become sentient (according to the Vaisesikas) ; and moreover the adrsta in the atman cannot create activity in atoms with which it has no connection. To add to all these, there is spatial difficulty in one atom coming into contact with another. Does one atom come into contact with another in all its dimensions or only partially ? The former is impossible and in the latter case, the atom would come to possess parts and would then cease to be an atom. Thus it is difficult to account for creation if the atomic theory is admitted. The same kind of reasoning will lead to the conclusion that dissolution also

xxi

will be impossible in case the atomic theory is accepted. The difficulty of regressus ad infinitum cannot be avoided in the atomic theory, for, the theory assumes that one atom which is entirely different from another comes into contact with another through the relation of samavaya. In that case, samavaya is entirely different from either of the atoms and when it comes to be associated with them it must be through samavaya and that again through another. " Thus the series of samavaya will be endless, and this is a serious difficulty. Again are the atoms by nature active or static or both or neither ? Every one of the assumptions will land the Vaisesika in difficulties. In one case, creation must be eternal; in the other, no creation is possible ; the third alternative contradicts itself and the last will reduce itself to the first of these alternatives. The atomic theory itself will fall to pieces. Again this theory pre-supposes that the atoms are endowed with colour, quality, etc. Once this is admitted, the atom would have lost its essential nature, of being the primal cause of something else, for it is in itself the effect of something else. The arguments advanced by Kanada in support of the thesis that atoms are eternal are criticised in detail. Again, it is asked whether or not it is a fact that certain kinds of atoms are endowed with more qualities than other kinds of atoms. In either case the atomic theory is shown to stand on very weak foundations. Finally, this atomic theory, it is said, has to be discarded for, it has not the merit of having been accepted by āptas.

The ontological categories of the Vaisesikas are then stated and it is shown that the division is erroneous; conse- quently the philosophical deductions made therefrom are also defective.

xxii Adhikarana 4 [II, ii, 18-27] Pages 516-534. The Buddhist systems of thought are analysed and criticised in this and the next adhikaranas. The Buddhists may generally be classed into three groups-those who admit the existence of all objects, those who admit the existence of knowledge alone, and those who deny everything. The view of the first of these is refuted here. According to them, the objects are two-fold (i.e.) those that pertain to the ontside world and those that pertain to the inner knowledge-world. Those that pertain to the outside are bhuta in the form of earth, etc., and the bhautika in the form of qualities, colour etc. These combine in the atoms of the earth ete., and be- come the cause of the world. The five skandhas (i.e.) form etc., go to make up the inner and they belong to citta. These combine and become the cause of all expression ete. This view is thus criticised. Combinations are impossible, on account of the fact that no one who can direct the citta is admitted. The combination is non-sentient and unless a sentient being is admitted to direct, the combination itself will be impossible; and it cannot be maintained that combi- nation takes place of its own accord, for it will take place always or never. When thus, the combination is impossible, creation is naturally impossible. The Buddhist may argue that in the absence ofa director, what are technically known as avidyas may be made out to be the cause of creation through creating the samudaya. This argument cannot hold good for samudaya must be accounted for and no reason could be adduced to account for it. If it be argued that avidyas create the samudaya, it cannot be, for avidyas depend for their very existence, on samudaya. Again, if it is said that the samudaya has been in existence all the while without any dissolution, and, that the avidyas are located therein, then,

xxiii

is it that the samudaya creates in turn another samudaya of the same type or of a different type? In the former, it is impossible to account for the fact that man becomes a supernatural being or attains other bodies in after-life. In the latter, it may happen that a man may suddenly become an elephant and the next minute a god before he becomes a man. It may also happen that enjoyment must be for its own sake for there is no enjoyer and no man will yearn for enjoyment or for liberation. Again these avidyas are moment- ary and therefore cannot be the canse of anything else. It cannot be said that it creates the effects in the next moment, for it does not exist in the next moment; in the same moment of its coming into being it cannot create the effect, for it may have to exist along with the effect in the same moment. If for that purpose it exists for another minute, then the doctrine of momentariness vanishes. Nor can it be argued that with- out any cause the results accrue, for it will be contradictory to their admitted doctrines. Two of the important tenets of the Buddhists (i.e.) pratisankhyanirodha and apratisankhyāni- rodha which consist in the annihilation of the bhavas consci- ously or unconsciously, are then refuted ; their doctrine of akasa which consists in the negation of nescience is also refuted in detail. They hold that these are indefinable, eternal and non-object and this is shown to be an impossible thesis (i.e.) that one should be non-object and yet eternal. The Buddhist doctrine of momentariness is shown to lead to the absurd result that one cannot remember what took place some time back. He who saw yesterday perished the next moment and therefore, he who sees to-day is different from the one who saw yesterday. In this connection the doctrine of svatah-pramanya is stated and detailed arguments to prove this theory are adduced. Another logical

xxiv

sequence of the Buddhist position is that things can come into existence from nothing, since, they do not admit of a permanent cause. And in fact they maintain that abharg is the cause, as for instance, the destruction of the seed for sprouting. This too is refuted thus : if negation were the canse, then one cannot prove that the destruction of the seel alone is the cause of the tender plant, in as much as there is no diffe- rence between the abhava caused by the destruction of seed and of the abhava of the hare's horn. They will again be con- tradicting themselves if they hold that abhiva can be the cause, for they have already admitted that there are fonr causes for mind and mental modifications and that samudaya has for itself the bhuta and bhautika forms of atoms for canse. And it may lead to another absurd result (i.e.) one who wants a cloth can have it without having recourse to cotton fabries etc.

Adhikarana 5 [II, ii, 28-32] Pages 534-545. The theories of Vijnanavadins are stated and refuted in this adhikarana. In the view of the Vijnanaradin there is no reality in external objects, but they are only the mere ontward projections of the cognitions, one has. So, there is nothing beyond knowledge, and even that knowledge is momentary; and the Buddhists illustrate the point by referring to drenm. This view-point is refuted in detail by referring to the state- ments of Dinnaga and others. Things like pot, eloth, ete., are actually experienced in every-day life and it is impossible to deny their existence. After eating and after having satisfied one's hunger, one cannot say I have not eaten' and Iam not satisfied'. The term bahirvat used by Dinnaga presupposes the reality of material objects. Arguments to prove that objects should be regarded as distinct from the knowledge thereof are

XXV

then set forth. It is also shown how this hypothesis will result in disproving their own theories relating to momentariness, vasanas, destruction due to ignorance, bondage and release and so on; the doctrine of the Buddhists, that ideas are all self-illuminating and that a knower need not be posited are refuted in detail. The analogy of the dream-state put forward by the Buddhist is also refuted ; and the thory of ideas being based on mental impressions is impossible in the Buddhist system, since impressions themselves are impossible, without external objects. Again, there is no abode in the Buddhist system for the impression. Alayavijnana cannot be treated as the abode for it is also momentary. The school of Buddhism which maintains that there is nothing, but only a void- that system too-must be taken to have been refuted through the refutation of the other schools. Adhikarana 6 [II, ii, 33-36] Pages 546-553. The theories of the Jaina system are stated and refuted in this adhikarana. Their doctrines may be summarised as follows :-

There are seven categories: (i.e.) jiva, ajīva, asrava (meaning karma according to some and sense-organs according to others), sammvara (meaning samadhi or meditation), nirjara (meaning tapas), bandha (which is of eight kinds) and moksa (which consists in unrestricted upward motion). These can be comprised within the first two. There is another five-fold division of the categories into what are known as astikayas and they are : jinastikaya which is of three varieties; pudgalastikaya which is generally divided into six; dharmastikaya which is inferred through activity; adharmastikaya which is inferred through static condition and akasastikaya of two varieties (i.e.) loka and aloka. With reference to every object they speak of

xxvi

the following order, known as the sapta-bhangi-naya which may be explained as the doctrine of (1) Perhaps is; (2) Perhaps is not; (3) Perhaps is and is not; (4) Perhaps inexplicable; (5) Perhaps is and is inexplicable ; (6) Perhaps is not and is inexplicable and (7) Ferhaps is and is not and is inexplicable. These doctrines are associated with one-ness and eternality.

This theory is refuted in detail. The predications are mutually contradictory and hence cannot co-exist in the same thing. It is impossible to say that a thing does and does not exist. If it exists, it cannot be non-existent. The seven nayas are shown to be mutually contradictory and hence unreliable. Another doctrine of the Jains (i.e.) the soul being of the size of the body is shown to be an untenable position. The absurdity is shown by referring to the necessity of regarding the soul as not pervading the entire body when a man becomes, in another birth, a bigger animal like an elephant. They cannot argue that the soul is made up of innumerable parts and that they can reduce themselves into a limited space and similarly expand into bigger area when needed, for in that case it will have to be regarded as non-permanent; and the Jains will find it impossible to account for these parts of the sonl. An alternative explanation of sutras 34 and 35 is also set forth. Another objection to this kind of size of the soul is to be seen in the fact that they admit that size of the soul as permanent which it has at the time of release. This will lead to the natural conclusion that the initial and middle sizes should be permanent, in which case, it cannot vary. The theories of the Jainas are thus refuted. Adhikarana 7 [II, ii, 37-41] Pages 553-574. The Advaitin holds that the Lord is both the material and operative cause of the Universe but certain schools of

xxvii

philosophical thought which belong to the Vedic fold argue that the Lord is only the operative cause and not material cause. They are :- (1) The Sankhya and Yoga philosophers who hold that the Lord directs the pradhana and the souls; (2) the Mahesvaras who speak of the five categories (i.e.) effect, cause, relationship, ritual, and ends of misery as being taught by Mahesvara to rid the pasus (the jivas) of bondage and regard the Lord as mere operative cause and (3) a section of the Vaisesikas who argue that God is only an operative cause.

The doctrine of each of these schools of thought is stated and refuted in detail. The siddhanta is upheld that God is both the material and operative cause.

How the position of the Naiyayika (i.e.) that God is a nimittakārana is untenable is shown in an elaborate manner by first refuting the classification of padarthas into sixteen; their theories of truth and error are then shown to be unten- able; the categories like pramāna, prameya, jāti, hetvābhāsa etc., come in for a good deal of criticism and refutation. The original contribution of the commentator is to be seen in ex- posing the fallacy underlying these concepts.

Adhikarana 8 [II ,ii, 42-45] Pages 575-579. The view-point of the Bhagavata school of thought is sought to be refuted in this adhikarana. They admit that God is both the nimitta and upadana of the world and so far as this position is concerned, no refutation is intended ; but there are certain details which are unacceptable and they are refuted here. For instance : the origin of Sankarsana from Vasudeva, or Pradyumna from Sankarsana and Aniruddha from Pradyumna; their explanation of the terms and the statement

xxvi

the following order, known as the sapta-bhangi-naya which may be explained as the doctrine of (1) Perhaps is; (2) Perhaps is not; (3) Perhaps is and is not; (4) Perhaps inexplicable; (5) Perhaps is and is inexplicable ; (6) Perhaps is not and is inexplicable and (7) Ferhaps is and is not and is inexplicable. These doctrines are associated with one-ness and eternality.

This theory is refuted in detail. The predications are mutually contradictory and hence cannot co-exist in the same thing. It is impossible to say that a thing does and does not exist. If it exists, it cannot be non-existent. The seven nayas are shown to be mutually contradictory and hence unreliable. Another doctrine of the Jains (i.e.) the soul being of the size of the body is shown to be an untenable position. The absurdity is shown by referring to the necessity of regarding the soul as not pervading the entire body when a man becomes, in another birth, a bigger animal like an elephant. They cannot argue that the soul is made up of innumerable parts and that they can reduce themselves into a limited space and similarly expand into bigger area when needed, for in that case it will have to be regarded as non-permanent; and the Jains will find it impossible to account for these parts of the soul. An alternative explanation of sutras 34 and 35 is also set forth. Another objection to this kind of size of the soul is to be seen in the fact that they admit that size of the soul as permanent which it has at the time of release. This will lead to the natural conclusion that the initial and middle sizes should be permanent, in which case, it cannot vary. The theories of the Jainas are thus refuted. Adhikarana 7 [II, ii, 37-41] Pages 553-574. The Advaitin holds that the Lord is both the material and operative cause of the Universe but certain schools of

xxvii

philosophical thought which belong to the Vedic fold argue that the Lord is only the operative cause and not material cause. They are :- (1) The Sankhya and Yoga philosophers who hold that the Lord directs the pradhana and the souls; (2) the Mahesvaras who speak of the five categories (i.e.) effect, cause, relationship, ritual, and ends of misery as being taught by Maheśvara to rid the pasus (the jivas) of bondage and regard the Lord as mere operative cause and (3) a section of the Vaisesikas who argue that God is only an operative cause.

The doctrine of each of these schools ofthought is stated and refuted in detail. The siddhanta is upheld that God is both the material and operative cause.

How the position of the Naiyayika (i.e.) that God is a nimittakārana is untenable is shown in an elaborate manner by first refuting the classification of padarthas into sixteen; their theories of truth and error are then shown to be unten- able; the categories like pramāna, prameya, jāti, hetvābhāsa etc., come in for a good deal of criticism and refutation. The original contribution of the commentator is to be seen in ex- posing the fallacy underlying these concepts.

Adhikarana 8 [II ,ii, 42-45] Pages 575-579. The view-point of the Bhagavata school of thought is sought to be refuted in this adhikarana. They admit that God is both the nimitta and upadana of the world and so far as this position is concerned, no refutation is intended ; but there are certain details which are unacceptable and they are refuted here. For instance :- the origin of Sankarsana from Vasudeva, or Pradyumna from Sankarsana and Aniruddha from Pradyumna ; their explanation of the terms and the statement

xxviii that Sandilya found no bliss in his knowledge of the Vedas, but found it only in this system-these are shown to be untenable positions.

PĀDA III.

Adhikarana 1, [II, iii, 1-7] Fages 581-597. Having established that Brahman is the ultimate cause, the discussion turns in this pada on to the validity of the texts which seem to contradict each other in describing the origin of the universe. The first adhikarana deals with ahasu. The purvapaksin holds that there is no creation in respect of akasa for it is not spoken of as having been ereated in the Chandogya Śruti " Sad eva" &c. The utpatti of akasa, spoken of in the Taittiriya should be interpreted in a secondary sense, for it is impossible to speak of the origin of akasa as the Vaiserikas have shown ; moreover the Sruti itself declares that akasa is eternal; it is possible to use an expression both in the primary sense and secondary senses like the term Brahman. To this objection the siddhantin says-If akasa is not taken to have been created, the thesis set forth (i.e.) that by knowing Brahman everything else is known' will become futile ; the Taittiriya text does not contradict any other text; for the origin from atman can be easily explained ; the argu- ment of the secondary sense, based on the principle that the effect should be of the same nature etc., as the cause (and because no cause of the nature of akasa could be posited, it should be assumed that akasa was not created) cannot stand, for this point is being contradicted even in the sruti. The sruti depicting akasa as eternal should be construed in the same way as the text which speaks of gods as immortal. The Vaisesika point of view of cause and effect being of the same

xxix

nature is refuted through a series of inferences. The conclu- sion that akasa takes its origin from Brahman is finally set forth.

Adhikarana 2 [II, iii, 8] Pages 597-98.

That air originates from the ether is the siddhanta set forth in this adhikarana.

Adhikarana 3 [II, iii, 9] Pages 598-99. This adhikarana is intended to ward off the possible objection that like ether and air, Brahman too may be taken to be an effect of something else. It is proved by reference to sruti that Brahman has no orgin.

Adhikarana 4 [II, iii, 10] Pages 599-601. This deals with the creation of fire. The purvapaksin holds that the cause is Brahman as it is so stated in the Chandogya. The Taittiriya text should be interpreted to mean that Ayni was created after Vayu. The siddhanta is that Agni originated from Vayu and the Taittiriya does not mean mere sequence in time.

Adhikarana 5 [II, iii, 11] Pages 601-602. Water should be regarded as having originated from Agni and not from Brahman after Agni was created.

Adhikarana 6 [II, iii, 12] Pages 602-4. From water originates prthvi is the siddhanta set forth in this adhikarana. The purvapaksin holds that from water comes out orihi, yava etc., for it is said that as the result of rains, anna is created and anna cannot but be interpreted as vrthi etc. The answer is that anna is used in the sense of prthvĩ.

Adhikarana 7 [II, iii, 13] Pages 604-5. Naturally now the question arises whether, in creating, the evolutes akasa etc., act independently or otherwise. The purvapaksin holds that they act independently for it is so stated. The objection that insentient as they are, they cannot act independently is brushed aside in the purvapaksa, for even in the Veda, texts are seen to the effect that " Those waters saw", endowing insentient things with sight. The siddhanta holds, on the authority of the antaryami-brahmana, that it is the sentient being immanent in akasa that creates Vayu and so on ..

Adhikarana 8 [II, iii, 14] Pages 605-606. In this adhikarana, it is shown that at the time of dissolution the elements dissolve themselves in the order in which they were evolved (i.e.) prthvi into water, water into fire and so on.

Adhikarana 9 [II, ii, 15] Pages 607-609. A fresh objection to the theory of the creation and dissolution of bhutas is raised and answered in this adhikaraņa. The purvapaksa is that the order set forth already comes into conflict with what is said of the origin of prana, manas, etc. The siddhanta is that there is no conflict, for these are not different from the bhutas. Adhikarana 10 [II, iii, 16] Pages 609-611. The origin of the bhutas has been explained; the doubt arises whether the individual soul also is created, for statements like 'Devadatta is born ; he is dead' are usually made, and they presuppose the creation and destruction of Devadatta. This point is examined and the conclusion is arrived at, that birth and death relate only to the body and not to the soul.

xxxi

Adhikarana 11 [II, iii, 17] Pages 611-614. The discussion in this adhikarana relates to the origin of the individual soul. The pūrvapakșin states on the basis of certain texts that the jiva is created out of Brahman. The answer is that it is not so; the jiva is the same Brahman as conditioned, like the image reflected in a mirror; and hence the apparent difference between jiva and Brahman; and there is no utpatti or laya for the soul.

Adhikarana 12 [II, iii, 18] Pages 615-617. Whether the individnal soul comes to possess conscious- ness as the Vaisesikas and others hold or whether he is of the nature of consciousness, is the topic discussed in this adhikarana. The purvapaksin holds that the soul by nature is non-sentient but comes to acquire consciousness when he comes to be associated with manas. The siddhanta is, that, since he is not different from the sentient Brahman, he is not insentient, but is of the nature of consciousness. The fallacies in the arguments of the Vaisesikas are fully exposed.

Adhikarana 13 [II, iii, 19-32] Pages 617-633. The point raised in this adhikarana bears upon the size of the atman (i.e.) whether it is atomic or of the size of the body or all-pervasive. The discussion becomes necessary in as much as it is stated in the sruti that the soul goes out and comes into the body. If one should go out and come, naturally the size must be such as to admit of it. And Vaiseşikas argue that the soul is of atomic size. There are certain texts which speak of the atomic size of the atman. All the possible arguments in support of the atomic theory of atman are set forth in the purvapaksa. The siddhanta is that he is all-pervasive; and it is supported by a series of

xxxii clinching arguments and reference to sruti texts. The texts referring to the going out and coming in of the soul are all properly explained. Adhikarana 14 [II, iii, 33 -- 39] Pages 634-638. Is the individaal soul an agent? It is answered in this adhikarana that he is an agent and that rutis like 'srotanyuh' etc., support such agency. Adhikarana 15 [II, iii, 40] Pages 638-645. Whether the agency of the soul is natural to him or whether it is due to any extraneous circumstance is diseussed here. The purvapaksa is that it is natnral to him. The siddhanta proves that extraneous circumstances alone make him an agent as stated in the sruti. If the agency were natural, it is impossible for him to attain final liberation. The views of Bhaskara on this point are fully refuted.

Adhikarana 16 [II, iii, 41-42] Pages 645-649. Having proved that the soul is an agent, it is sought to be determined in this adhikarana whether he is an agent independent of Isvara. The siddhanta is that he is only dependent on Isvara in his kartrtva. The objection that Isvara is liable to the charge of partiality is answered by stating that Isvara is guided-only by the karma of the individual soul, whose agency he directs.

Adhikarana 17 [II, iii, 43-53] Pages 649-665. The relationship of the individual soul to Brahman is the topic discussed in this adhikarana, (i.e.) whether he stands in the relation of master and servant or whether the relation is similar to the sparks of fire that emanate from there and the fire itself. The conclusion arrived at is that since Brahman

xxxiii is one and indivisible there cannot be parts. The sparks are certainly parts of the big fire. So they seem to be parts as it were, even like the spark of fire. This is elaborated and explained in detail. What is generally known in Advaita literature as the bimba-pratibimba-vada is based in the main on the sutra "abhasa ena ca" and this is clearly elucidated; the view of Bhaskara that the advaita doctrine is criticised in this adhikarana is refuted in detail. The conclusion is stated that the atman is one and indivisible and the individnal souls are only seemingly parts of the whole, though in reality they are not. PĀDA IV. Adhikarana 1 [II, iv, 1-4] Pages 666-672. The creation of the pranas is the topic discussed in this adhikarana. Texts which speak of creation do not mention anything of the pranas; there are again texts which declare that prana was in existence even at the outset; consequently there cannot be any reason to hold that pranas were created at any time. This pūrvapaksa is met by reference to texts which speak of the creation of the pranas; it is also pointed out that since nothing except Brahman could have existed at the outset, there is no reason to admit of the beginninglessness of prāņa. Adhikarana 2 [II, iv, 5-6] Pages 672-678. The number of pranas apart from the most important one are determined in this adhikarana. Certain texts declare that they are seven; others mention eight, nine, ten, eleven, twelve, or even thirteen. The purvapaksin holds that the pranas are only seven. After discussing all the texts, the number is fixed as eleven in the siddhanta.

xxxiv

In a separate varnaka a different explanation of the two sutras forming this adhikarana is set forth.

Adhikarana 3 [II, iv, 7] Pages 678-679. In this adhikarana it is determined that these pranas are of atomic size.

Adhikarana 4 [II, iv, 8] Pages 679-681. With reference to the most important of the pragas, the question remains whether it is also created; for the text "na mrtyuh" etc., seems to hold that it is not created. It is held in this adhikarana that is like other pranas. Adhikarana 5 [II, iv, 9-12] Pages 681-687. The purvapakșin holds that the chief prana is nothing but air, because it is so stated in the sruti. The siddhanta is that it is different from air and also has functions different from those of the air. The question whether prana stands in the same relation to the body as the soul is discussed and it is maintained that the prana is subordinate to the soul; it is also held that the chief prana has five vrttis (i.e.) prana, apāna, etc.

Adhikarana 6 [II, iv, 13] Page 638. Like the other pranas, the chief prana also is of the size of an atom. This is the siddhanta in this adhikaraua. Adhikarana 7 [II, iv, 14-16] Pages 689-692. The pranas are held to function through their presiding deities and not independently, and that the presiding deities have no share in the results of the function. This is the siddhanta. The purvapaksa is that they function indepen- dently, for the results of the functions are enjoyed by the soul and not by the presiding deities,

XXXV

Adhikarana 8 [II, iv, 17-19] Pages 692-696.

Like prana, apana, etc., the functions of the chief prana, the eleven pranas constituting the indriyas should be regarded as the functions or vrttis of the chief prana; this is the pūrva- paksa. The siddhanta is that they are not the vrttis of the chief prana but are distinct therefrom.

Adhikaraņa 9 [II, iv, 20-22] Pages 696-703.

In the context dealing with the creation of fire, water, earth, etc., the statement is found that in the form of the jiva Brahman entered them in order to give them name and form. The discussion in this adhikarana turns upon who gave the name and form. The purvapaksin holds that the individual soul does it. The siddhanta is that the Brahman does it and not the individual soul. The trivrtkarana and pancīkarana-prakriya are explained in detail in connection with name and form and how they do not conflict with each other is also shown. Incidentally the components of the animal body are shown to be the products of earth, water, and fire. The views of the Vaiseșikas on these points are explained here in detail.

ADHYÄYA III.

PĀDA I. Adhikaraņa 1 [III, i, 1 -- 7] Pages 704-718. The adhikarana begins with a short resume of what has been explained already in the previous adhyaya; and in followed by an indication of what is going to be dealt with in this adhyaya. The. discussion centres round what happens when the soul passes out at death, (i.e.) whether the soul is enveloped by the subtle elements which form the abode of the pranas and which contain the seeds of the new body which pasn out along with the soul, or not. The purvapakyin says that the soul is not associated with elements but only the orgaus as it is so stated in the scripture. The answer is that the bhata- suksmas go with the body according to the text. This point is elaborated in detail.

Adhikarana 2 [III, i, 8-11] Pages 719-729. It is held in the scripture that those who go to the world of the moon as the result of good deeds come back into this world when the fruits of their action have been enjoyed. The question is whether they come back after exhausting all. the merits, resulting from what they had done or whether something is still left. The purvapaksin holds that nothing of the good remains; the siddhantin controverts this position and says that some remnant is still left in the soul even as oil which sticks to a pot, even though the entire contents may be poured out, and that the residue determines the incidence of birth in the future.

xxxvii

Adhikarana 3 [III, i, 12-21] Pages 729-735. The pūrvapaksa in this adhikarana is that all souls, after death, proceed to the Candraloka for so it is said in the Kauşītaka Upanisad. The siddhanta is that only those who had performed good actions that go to the Moon-world and that the rest go to the world of Yama, where after undergoing sufferings for the deeds they have done, they return to this world.

Adhikarana 4 [III, i, 22] Pages 735-736. Those that go to the world of the Moon return to this earth after enjoying the fruits of their action; and the course of their return is examined in this adhikarana. While return- ing, they, in order, come into contact with ākasa, vayu, dhuma, abhra, megha and then enter this world. The pūrvapaksa is that they become identical with ākasa etc., in sequence.

Adhikarana 5 [III, i, 23] Page 737. The time taken before the return to this world after they come into contact with akasa etc., is very short. This is the topic dealt with in this adhikarana.

Adhikarana 6 [III, i, 24-27] Pages 738-742. The topic of the return of the souls is taken up again. It was said that they come into contact with akasa etc. The same text declares that they become vrihi etc. The becoming here means as before, coming into contact with vrihi, osadhi, and so on, and not becoming identical with it.

PÂDA II. Adhikarana 1 [III, ii, 1-6] Pages 743-758. The reality or otherwise of the happenings in dream- state is discussed in this adhikarana. It is stated in the

xxxviii sruti that one creates chariots etc., and this creation must be real as it is stated in the sruti. The siddhanta is that it is absolutely unreal; they only portend what is to happen in real life. Adhikarana 2 [III, ii, 7-8] Pages 753-760. Dream-state had been discussed; the deep-sleep stage is examined in this adhikarana. The purvapaksin holds, on the basis of some texts that the soul rests indiscriminately in different parts of the body (i.e.) Nadi, puritat, akasa in the heart, etc. The siddhanta explains that the soul abides in the Brahman, inside the heart during deep sleep.

Adhikarana 3 [III, ii, 9] Pages 760-763. If the individual soul abides in Brahman, the purva- paksin argues that after slumber, there is no guarantee that the same individual wakes up, even like the impossihility af the same particle of water which has come into a tank cannot be taken out. The siddhantin proves that it is not so; the same that went into slumber comes into the waking stage.

Adhikarana 4 [III, ii, 10] Pages 763-766. After dealing with dream and sleeping stages, the state of swooning is explained in this adhikarana. The purva- paksin holds swooning must be any one of the following stages (i.e.) waking, sleeping, dream or death. The siddhantin holds that it is different from all these and constitutes as it were a fifth stage. It is a stage in which a partial union with Brahman takes place.

Adhikarana 5 [III, ii, 11-21] Pages 766-788. The nature of Brahman is discussed in this adhikarana (i.e.) whether It is with or without attributes. In the view

xxxix

of the purvapaksin, Brahman is both with and without attributes, for there are texts which speak of the attributes in certain places and which deny the attributes in other places. The siddhantin holds that Brahman is primarily without attributes. The argument against the bimba-pratibimba-vada are answered; reference is made to the division of the sutras into two adhikaraņas (i.e.) 11-14 constituting one adhikaraņa and 15-21 forming another; and the interpretation based on such a division is also set forth. References to the theory of akhandartha-vada and prapanca-pravilaya-vada are also made.

Adhikarana 6 [III, ii, 22-30] Pages 784-793.

Having established in the previous adhikarana that Brahman is devoid of attributes, an enquiry into the meaning of texts which state that Brahman is without qualities is made in this adhikarana. The doubt arises wether by " neti neti" Brahman with qualities is negatived or the qualities of Brahman. The siddhantin holds that Brahman is not negatived but only the qualities that are supposed to be associated with Him. It is also shown that none of the attributes associated with Brahman are real attributes but that they are all mere conditions ol upadhis. The apparent distinction between the individua soul and Brahman, spoken of in certain tetts is also shown tc be unreal and due to upadhis.

Adhikarana 7 [III, ii, 31-37] Pages 793-799. Certain texts seem to imply that there is something beyond Brahman and other texts declare that there is nothing beyond Brahman. The purvapaksin holds on the strength of texts like " sa setuh" etc., the setu or the bridge is intended to

XL carry us to something beyond the river. So Brakman is only the means to an end. The siddhantin argues that there in nothing beyond and the term setu should not be understood in the common sense. The sruti definitely negatives anything beyond Brahman.

Adhikarana 8 [III, ii, 38-41] Pages 800-804. In this adhikarana it is proved that the Lord is the dispenser of the fruits of action. Jaimini holds thut it is Dharma that dispenses the fruits of karma ; but Badarayana is of opinion that Isvara does it.

PĀDA III. Adhikarana 1 [III, iii, 1-4] Pages 805-813. There are several vidyas mentioned in the various Upanisads in almost the same form, or with certain modifica- tions. The point raised here is whether the vidyas have to be regarded as one, in spite of certain minor differences in detail or whether they should be regarded as distinct. The siddhanta arrived at in this adhikarana is that similar vidyas or meditations should be treated as identical and not distinct.

Adhikarana 2 [III, iii, 5] Pages 813-814. It is made clear in this adhikarana that the details relating to the vidyas should be regarded as complementary (i.e.) if a detail is not found in one Upanisad text, it has to be supplied from another text, where it is found.

Adhikarana 3 [III, iii, 6-8] Pages 814-819. Following the line of argument stated above, the purvapaksin regards the Udgithavidya of the Chandogya and the Udgithavidya of the Vajasaneyaka as identical. The

XLİ

siddhantin adduces reasons to regard them as distinct and comes to the conclusion that they are different.

Adhikarana 4 [III, iii, 9] Pages 820-822. It was determined already that the Udyīthavidyas are different. The statement dealing with that vidya as found in the Chandogya is examined here. Aksaram and Udgitham found in the Chandogya are treated as visesya and visesana respec- tively.

Adhikarana 5 [III, iii, 10] Pages 823-825. The prana-vidya-vakya is discussed in this adhikarana. Certain qualities are associated with prana in the Vajasaneya and the Chandogya. The same qualities are associated with vak and others in the same texts. There are other places (e g.) Kaușītaka where prana is not associated with these qualities. The purvapaksin holds that these qualities need not be asso- ciated with prana in the prana-meditation. The siddhantin holds that they should be associated with prana.

Adhikarana 6 [III, iii, 11-13] Pages 825-827.

The purvapaksin turns round and argues in this adhikarana that all the dharma associated with Brahman must be taken together in the upasana of Brahman, in accordance with the siddhanta arrived at already. The siddhantin says that an exception. must be made in the case of the priyasirastva, mentioned in the Taittiriya text, for in reality it is only a kosa-dharma and not Brahma-dharma. All other dharmas have to be taken together.

Adhikarana 7 [III, iii, 14-15] Pages 828-830. Whether the passage in the Katha (I, iii, 10-11) deals with one vidya or many is the subject-matter of this

adhikarana. The purvapakga is that they are muny and the siddhanta is that it is only one. Adhikarana 8 [III, iii, 16-17] Pages 830->35. In the Aitreya Aranyaka (II iv, 1, 1) there is the passage speaking of the atman. Whether that at can is the paramatman or whether He is the Jivatman is the topie under discussion. If it were paramatman, then all the qualitien of Brahman would have to be taken together in the vidya explained here. The purvapaksin argues that it is not paramatman but only sutratman. The siddhanta is that the paramatman is dealt with here and all the qualities of the atman should be taken together.

An alternative explanation of these two sutran is offered. Is the atmavidya spoken of tin the Vajasaneyaka in the text "Katama atma" etc., the same as that found in the Chandogya in the text "Sad eva" etc., or different ? The purvapakyin holds they are different. The siddhantin shows how they have to be treated as one and not as different.

Adhikarana 9 [III, iii, 18] Pages 835-839. Apa as the vasas of Prana is mentioned in the Upanigads (i.e.) Chandogya and the Vajasaneyaka and the context therein closes with the mention of encircling the food with water in the Chandogya, and acamana in the Vajasaneyaka. Here the purvapaksin holds that the text enjoins acamana. The siddhanta is that water as prana, dressed in water should be meditated upon.

Adhikarana 10 [III, iii, 19] Pages 840-842. The question is asked whether the Sandilyavidya found in different places in the Vajasaneya Brahmana should be

xLiii

taken as one or as different. The purvapaksin agrees in treating them as one when found in different Vedas, but objects to it when it comes to the case of the same sakha. The siddhanta is that it should be regarded as one and not different.

Adhikarana 11 [III, iii, 20-21] Pages 842-844.

Using the argument of the siddhantin, the purvapaksin tries to see unity in the two vidyas mentioned in the Brhada- ranyaka relating to the purusa in the orb and in the right eye, their secret names being aha and aham respectively. The siddhantin points out that the vidyas are different, one being adhidaiva and the other adhyātma.

Adhikarana 12 [III, iii, 23] Pages 844-846

The Ranayaniya Khila mentions certain vibhutis of Brahman and in the same we find the Sandilyavidya. The purvapaksin says that the vibhutis should be taken along with the sandilyavidya for purposes of meditation. The siddhantin, following the argument in the previous adhikarana says that the sandilyavidya is different and the vibhutis should not be taken along with it.

Adhikarana 13 [III, iii, 24] Pages 846-849. The siddhantin points out in this adhikarana that the purusavidya found in the Chandogya and Paingi should be taken to be distinct from the purusavidya mentioned in the Taittiriya and so the visesas mentioned in one should not be taken with the other.

Adhikarana 14 [III, iii, 25] Pages 849-853. It is determined in this adhikarana that the passages found in the beginning of some Upanişads like Vajasaneya,

Xii

adhikarana. The purvapakya is that they are many and the siddhanta is that it is only one. Adhikarana 8 [III, iii, 16-17] Pages 830-535. In the Aitreya Aranyaka (II iv, 1, 1) there in the passage speaking of the atman. Whether that at an is the paramatman or whether He is the Jivatman is the topie under discussion. If it were paramatman, then all the qualities of Brahman would have to be taken together in the vidya explained here. The purvapaksin argues that it is not paramatman but only sutratman. The siddhanta is that the paramatman is dealt with here and all the qualities of the atman should be taken together. An alternative explanation of these two sutran is offered. Is the atmavidya spoken of tin the Vajasaneyaka in the text "Katama atma" etc., the same as that found in the Chandogya in the text "Sad eva" etc., or different ? The purvapakyin holds they are different. The siddhantin shows how thuy have to be treated as one and not as different.

Adhikarana 9 [III, iii, 18] Pages 835-839. Apa as the vasas of Prana is mentioned in the Upanigads (i.e.) Chandogya and the Vajasaneyaka and the context therein closes with the mention of encircling the food with water in the Chandogya, and acamana in the Vajasaneyaka. Here the purvapaksin holds that the text enjoins acamana. The niddhanta is that water as prana, dressed in water should be meditated upon.

Adhikarana 10 [III, iii, 19] Pages 840-842. The question is asked whether the Sandilyavidya found n different places in the Vajasaneya Brahmana should be

xciii

taken as one or as different. The purvapaksin agrees in treating them as one when found in different Vedas, but objects to it when it comes to the case of the same sakha. The siddhanta is that it should be regarded as one and not different.

Adhikarana 11 [III, iii, 20-21] Pages 842-844. Using the argument of the siddhantin, the pūrvapaksin tries to see unity in the two vidyas mentioned in the Brhada- ranyaka relating to the purusa in the orb and in the right eye, their secret names being aha and aham respectively. The siddhantin points out that the vidyas are different, one being adhidaiva and the other adhyatma.

Adhikarana 12 [III, iii, 23] Pages 844-846.

The Ranayaniya Khila mentions certain vibhutis of Brahman and in the same we find the Sandilyavidya. The purvapaksin says that the vibhutis should be taken along with the sandilyavidya for purposes of meditation. The siddhantin, following the argument in the previous adhikarana says that the sandilyavidya is different and the vibhutis should not be taken along with it.

Adhikaraņa 13 [III, iii, 24] Pages 846-849. The siddhantin points out in this adhikarana that the purusavidya found in the Chandogya and Paingi should be taken to be distinct from the purusavidya mentioned in the Taittiriya and so the visesas mentioned in one should not be taken with the other.

Adhikarana 14 [III, iii, 25] Pages 849-853. It is determined in this adhikarana that the passages found in the beginning of some Upanişads like Vajasaneya,

XLiV

Kausītaka etc., dealing with certain details regarding rituals, have no bearing on Brahmavidya though they are found at the beginning of the Upanisads.

Adhikarana'15 [III, iii, 26] Pages 853-859. It is declared in certain texts that the dying man casts off his punya and papa and these are shared by his relations, the good getting the punya and the bad the papa. There are other 'texts which speak only of the casting off of punya and papa. It is determined In this adhikarana that both should be taken in both cases.

Adhikarana 16 [III, iii, 27-28] Pages 860-861. The casting off of the punya and papa is mentioned in the context relating to paryanka-vidya in certain texts as taking place on the way when the soul proceeds to Brahman by the Devayana path. It is determined in this adhikarana that though it is mentioned on the way, it should be understood to have taken place even at death.

Adhikarana 17 [III, iii, 29-30] Pages 861-863. Do all souls after shaking off their punya and papa go by the Devayana path? This is answered in this adhi- karana. Those that have passed the stage of saguna-brahman- knowledge do notgo anywhere, for there is no place for them to go. Those who have not passed that stage go by the Devayāna path.

Adhikarana 18 [III, iii, 31] Pages 863-865. It is determined here that with reference to the vidyds, where no path by which the soul has to proceed, is mentioned, the paths spoken of in similar upasanas should be understood

as implied. The pūrvapaksin maintains that we cannot under. stand the paths by implication.

Adhikarana 19 [III, iii, 32] Pages 866-870. The discussion is centered here on the question whether the soul, that has attained tattvajnāna takes a new body or not. The doubt arises because it is stated in certain texts that those that have attained tattvajnana like Apantaratamas, Sanat- kumara etc., had taken on new bodies. If this were admitted, then tattvajnana cannot be said to result always in moksa. The siddhanta is that Apantaratamas and others are ādhikārika- purusas and even thogh they had attained .tattvajnana, they will continue to exist in this world in their official capacity till such time as is ordained and then they become one with Brahman. It is not therefore proper to say that in certain cases at least tattvajnana does not lead to final emancipation.

Adhikarana 20 [III, iii, 33] Pages 870-872. Like the positive attributes, the negatiye attributes of Brahman should be included in all the upasanas is the siddhanta in this adhikarana.

Adhikarana 21 [III, iii, 34] Pages 872-874. The Mundaka and Svetasvatara have a vidyā in the text "Dva suparna". There is the vidya mentioned in the Katha in the text "Rtam pibantau". Whether these refer to the same vidya or different is discussed here. The pūrvapaksin main- tains they are different. That they are identical is the siddhanta. Adhikarana 22 [III, iii, 35-36] Pages 874-876.

The identity or otherwise of the vidyas mentioned in the Brhadaranyaka in the texts "yat saksat" which occurs

xLvi twice therein is the topic under discussion. Since the atman that has to be known is the same in both, the vidyas too have to be regarded not as distinct. Adhikarana 23 [III, iii, 37] Pages 876-877. Following the argument of the siddhantin in the previous adhikarana, the purvapaksin finds in the text of the Aitareyins, "tad yo' ham", and of the Jabalas, "tvam va aham", unity of the vidyas. It is pointed out in the siddhanta that they ere different vidyās. Adhikarana 24 [III, iii, 38] Pages 877-880. Whether the passage "sa yo haitam" ete. found in the Brhadaranyaka refers to a single vidya or two is discussed here. The pūrvapaksa is that it is two vidyas, for, two different phalas, one in the earlier portion and another later on is men- tioned in the same place. The siddhanta is that the vidya is only one. Some earlier commentators see in this adhikarana unity in the two vidyas, one mentioned in the Brhadaranyaka in the passage cited above, and the other in the Chandogya in the text "atha ya eso'ntaraditye". This position is wrong for they constitute two distinct vidyas.

Adhikarana 25 [III, iii, 39] Pages 880-882. Whether the vidyas mentioned in the Chandogya in text "eşa atma" ete., and in the Brhadaranyaka in the text "sa va esah" etc., are the same or whether they are different is discussed in this adhikarana. The purvapaksa is that they are identical. The siddhantin points out that they are not, one having reference to saguna-Brahman and the other to nirguna-Brahman.

xLvii.

Adhikarana 26 [III, iii, 40-41] Pages 882-886. Certain details relating to the Vaisvanara-vidya, dealt with in the Chandogya are discussed here. Has one to omit pranagnihotra when he does not take his food or whether in spite of his having no food he has to ,perform the prānā- gnihotra? The purvapaksa holds that it should be performed. The siddhantin maintains that if one does not have his food, pranagnihotra need not be performed. Adhikarana 27 [III, iii, 42] Pages 886-891. Certain upasanas have been ordained in connection with specific rituals. Are they obligatory in those rituals or not? The purvapaksin holds they are obligatory. The siddhantin maintains they are not. Adhikarana 28 [III, iii, 43] Pages 891-895. The purvapaksin holds that there is unity between the prana and vayu-upasanas enjoined in the Brhadaranyaka and Chandogya. The siddhantin states the contrary and sees difference in the two upāsanas. Adhikarana 29 [III, iii, 44-52] Pages 896-905. The Agnirahasya Brahmana speaks of fire-altars of the mind, vak, prana and so on. Do these form part of the sacri- ficial rite or whether they constitute independent vidyas ? The purvapaksin is of the view that they are part of the sacrificial rites. That they form independent vidyas is the view of the siddhantin. This point, the siddhantin holds is made clear in the conclnding portion of the same text. Adhikarana 30 [III, iii, 53-54] Pages 905-911. Proofs towards the establishment of the atman as distinct from the body are cited in this adhikarana. Though this was assumed as proved, and a philosophical structure

xLviii

built thereupon, this is the place in the whole of the Phrva and Uttara Mimamsa Sutras where the existence of the atman is set forth and proofs adduced. The position of the Carva- kas is well examined. Adhikarana 31 [III, iii, 55-56] Pages 911-914. Certain meditations like the Udgitha have been enjoined in the Vedas as part of certain sacrifices, The question asked is whether these vidyas are restricted to the particular sakha in which they are explained or whether they are common to all the sakhas. The view of the purvapakgin is that they are circumscribed by the sakha in which they happen to be explained. That it pertains to all sakhas is the siddhantin's view, even as the mantras of one sakha have to be used by those that belong to a different sakha or Veda. Adhikarana 32 [III, iii, 57] Pages 915-917. The Vaisvanara-upasana of the Chandogya is looked upon as a number of different meditations by the purvapaksin, in view of the fact that the term upasse is used with reference to the individual parts of Agni. The siddhantin points out that the whole should be taken as a single upasana. The view of some early commentators (i.e.) that Badarayana here admits the possibility of different upasanas is referred to and refuted.

Adhikarana 33 [III, iii, 58] Pages 917-919. The purvapaksin raises an interesting question (i.e.) since these upasanas are intended to meditate upon the same Brahman, why should the upasana be treated as so many ? In other words, it may be said that all the texts speak of the same upasana. The answer is that they have to be distinguish- ed even like rituals, because the texts declare them to be different, by using different kinds of expressions.

XLix

Adhikarana 34 [III, iii, 59] Pages 920-921. Admitting that the vidyas have to be treated as distinct, the question whether upasanas which have the same phala as the result should be taken together or kept distinct at the option of the person meditating is raised and answered here. They should be kept distinct as no useful pupose will be served by taking them together.

Adhikarana 35 [III, iii, 60] Page 922. The option of combining two or more upasanas with a view to attaining more than one phala is suggested in this adhikaraņa.

Adhikarana 36 [III, iii, 61-66] Pages 923-926. The siddhanta arrived at in the previous adhikarana is stated to hold good in the case of upasanas, performed as auxiliaries to certain rituals, as for instance, the Udgitha- upāsana.

PĀDA IV.

Adhikarana 1 [III, iv, 1-17] Pages 927-939. The Mimamsaka point of view that everything should be subordinated to rituals is controverted in this adhikarana. They hold that the texts dealing with tattvajnana have to be regarded as arthavada-vakyas. The siddhantin holds that . tattvajnana cannot be subordinated to rituals and that they lead to independent results and texts dealing with them are not to be brushed aside as mere arthavada-vakyas.

Adhikarana 2 [III, iv, 18-20] Pages 940-957. This adhikarana deals with the necessity of admitting the Samnyasa Asrama. Jaimini is of the view that this fourth Asrama is not only unnecessary, but positively against the

L

spirit of the philosophy of action and therefore of the spirit of the Vedas. The siddhantin holds that this view is impossible in view of the existence of texts which ordain the Saimyusn Asrama as a necessary step in the attainment of tattrajnana. Bhaskara is an avowed hater of the Samnyasa Asrama and he comes in for a good deal of criticism. Profuse citations are made from the Dharmasutras of Harīta, Bodhayana, Kaņva- yana, several Upanişads, Manu Smrti, Puranas like Kūrma, Bhagavata, etc., to present the necessity and the greatness of the Samnyasa Asrama.

Adhikarana 3 [III, iv, 21-22] Pages 958-960. The pūrvapaksin is of the view that texts like " sa esa rasanam " etc., where there is an eulogy of the Udgitha are intended merely to explain the greatness of the Udgitha-upa- sana. The siddhantin points out that these texts enjoin the upasana of the Udgitha etc.

Adhikarana 4 [III, iv, 23-24] Pages 960-961. The discussion centres round certain stories mentioned in Vedanta texts. The purvapaksin remarks that they are intended to be subordinated to the Pariplava. The siddbantin shows that they are intended to eulogise .the upasana with which they are associated in the Vedantas.

Adhikarana 5 [III, iv, 25] Pages 962-963. It is pointed out here that since vidya is purusartha, it does not depend on the agnihotra and other karmas enjoined in the Vedas.

Adhikarana 6 [III, iv, 26-27] Pages 963-967. The independence of vidya, referred to in the previous adhikarana is explained in this. It means that when once

tattvajnana is attained, there is no use for the karma enjoined in the texts. But Asrama-karma is a necessary step in the attainment of tattvajnāna. Adhikarana 7 [III, iv, 28-31] Pages 968-971. Both the Chandogya and the Brhadaranyaka speak of the permission to eat any kind of food in the prānopāsana. Is this eating of any kind of food a necessary ancillary to the upasana or not is the question. The purvapaksin thinks that it is a necessaay anga. The siddhantin proves that such statements are only arthavādas. Adhikarana 8 [III, iv, 32-35] Pages 972-975. It is determined here that even those that do not desire mukti have perforce to perform the karmas enjoined with reference to the asramas. Adhikarana 9 [III, iv, 36-39] Pages 976-978. What about persons who do not belong to any aśrama, as for instance the vidhura ? Has he a right to tattvajnana or not ? The siddhantin's answer is that they should perform the common rites enjoined for all men, and through that, they attain tattvajnāna. Adhikarana 10 [III, iv, 40] Pages 978-980. That the sastras do not permit one to go back to an asrama lower than the one in which he is, is dealt with in this adhikaraņa. Adhikarana 11 [III, iv, 41-42] Pages 980-982. It is the same in the case of a naisthika and no expiatory act can purify him. This is the view of Badarayana. Others

zii hold that this is only an upapataka and as such, a fallen nais- thika can become pure by expiatory acts.

Adhikarana 12 [III, iv, 43] Pages 983-984. An Urdhvaretas who has fallen from the right path, is to be ostracised, even though he might have gone through puri- ficatory ceremonies.

Adhikarana 13 [III, vi, 44-46] Pages 984-986. An incidental topic is discussed here. In the case of u pasanas that have been ordained as subsidiary to certain rituals, is it the yajamana or the rtviks that have to perform the upasana? Atreya, a predecessor of Badarayana is of the view that the u pasanas have to be performed by the yajamana alone. On the other hand Audulomi, another predecessor of Badari- yana is of the view that rtviks alone have to perform it since the srutis support only this position. Badarayana advocates only the latter view.

Adhikarana 14 [III, iv, 47-49] Pages 986-990. The Brhadaranyaka passage "tasmad brahmanah" is cons- trued in this adhikarana to ordain mauna also as helpful in the performance of upasanas, like balya and panditya. It is pointed out here that Vacaspati is a blind follower of Mandana; for, having rejected the view that there is a vidhi in srotavyah ete., because Mandana did not admit vidhi in " srotavyah " he has to admit vidhi in "atha munih."

Adhikarana 15 [III, iv, 50] Pages 990-992. The term balya used in the passage discussed in the previous adhikarana is explained here. It is interpreted to denote the innocent and pure nature of a young boy.

Liii

Adhikarana 16 [III, iv, 51] Pages 992-995. Whether the results of the performance of the upasanas could be experienced in this birth itself or in the future is the topic discussed here. Unless there are forces to the contrary, the results can be experienced in this birth itself; this is the siddhanta. There is a hit at Vacaspati in this adhikarana also.

Adhikarana 17 [III, iv, 52] Pages 995-998. Though there is difference with regard to the time when the results of vidya could be experienced, there is no difference with regard to the actual experiencing of the results, for there is no difference in the final liberation.

ADHYAYA IV.

PĀDA I Adhikaraņa 1 [IV, i, 1-2] Pages 999-1007. Are the meditations described in the texts to be per- formed only once or incessantly till the attaiment of the result? The purvapaksin thinks that it need be done only once. The answer is that it should be repeated till the attainment of the result. The views of Bhaskara are criticised. Adhikarana 2 [IV, i, 3] Pages 1007-1010. He who meditates on Brahman should look on Brahman as identical with himself (i.e.) individual soul, and not himself as Brahman .. The objection that Brahman will become divested of the qualities, which are His is answered.

Adhikarana 3 [IV, i, 4] Pages 1010-1012. In the case of pratikopasanas, the siddhantin points out that a rule similar to the one laid down in the previous adhikarana does not hold good. The individual should not regard the pratika, the symbol on which he meditates as identical with himself.

Adhikanana 4 [IV, i, 5] Pages 1012-1015. In upasanas like " adityo brahma" is it that Brahman should be regard as Aditya for purposes of meditation or Aditya as Brahman. The siddhantin shows that it is only proper to regard Aditya as Brahman and then meditate on him.

Adhikarana 5 [IV, i, 6] Pages 1015-1020. In the case of upasanas that have to be performed as auxiliary to certain rituals, as for instance in the Udgitha

LV

upasana, the question is raised (i.e.) whether Aditya should be meditated upon as Udgitha or Udgitha as Aditya. The answer of the siddhantin is that the Udgītha etc., should be taken to represent Aditya etc., and thus meditated upon.

Adhikaraņa 6 [IV, i, 7-10] Pages 1Q20-1021.

During meditations one has invariably to sit and meditate. He may adopt any of the postures enjoined in the Yoga Sāstra.

Adhikarana 7 [IV, i, 11] Pages 1022-1023.

That no rule is prescribed in regard to the place or direction in which one has to sit and meditate is set forth here. The only thing needed is that the place must be pure and clean-a place fit for meditation.

Adhikarana 8 [IV, i, 12] Pages 1023-1024.

The meditation should be continued by one till the attainment of tattvajnana, when the upasana is with that aim in view, and till death, in the case of upasanas having other ends in view.

Adhikarana 9 [IV, i, 13] Pages 1025-1028. On the attainment of tattvajnana one becomes freed from the effect of the actions previously performed and any act that he may do later does not affect him. This is the siddhānta in this adhikaraņa.

Adhikarana 10 [IV, i, 14] Pages 1028-1029. The same holds good with regard to the merits that might have accrued or are likely to accrue ; and at death the person attains liberation.

Lvi

Adhikarana 11 [IV, i, 15] Pages 1029-1032. It has been said that the good or bad results do not affect the person who has attained tattvajnana. It is said here that this applies only to cases where the person has not begun to enjoy the results of his karma. The views of Bhaskara come in for a good deal of criticism. Adhikarana 12 [IV, i, 16] Pages 1032-1033. The merit resulting from the performance of certain acts does not affect the performance of acts like agnihotra etc., for they have as their aim the attainment of tattvajnana.

Adhikarana 13 [IV, i, 18] Pages 1034-1035.

It is determined here that even those rites that have no upasanas as their auxiliaries lead through their performance to tattvajnana as it is so stated in the texts.

Adhikarana 14 [IV, i, 19] Page 1036.

Those that have begun to enjoy the fruits of particular actions have to go through it and at the end of the present existence, they attain liberation.

PADA II.

Adhikarana 1 [IV, ii, 1-2] Pages 1037-1039. This and the next two adhikaranas may be taken together since all the three are intended to explain the passage " asya somya purusasya". The passage pertains to the path which the vidvan has to pass through after death. In the first adhikarana it is said that his speech becomes merged into the mind.

Adhikarana 2 [IV, ii, 3] Pages 1039-1040. The mind becomes merged into the chief vital air.

Lvii

Adhikarana 3 [IV, ii, 4-6] Pages 1041-1043. The chief vital air becomes merged into the soul, which is referred to in the text by the term tejah, and finally the soul into Brahman.

Adhikarana 4 [IV, ii, 7] Pages 1044-1045. It is determined that this path is the same for both the ordinary man and the vidvan, the only difference being that in the case of ordinary man the soul comes into contact with the bhutasuksma as the result of his karma, thereby coming to have future births and deaths whereas the vidvan gets on to the moksa-nadi and attains liberation.

Adhikarana 5 [IV, ii, 8-11] Pages 1045-1047. The merging of the individual soul into Brahman is the topic discussed here. Does merging mean that the individual soul is divested of individuality or not? The answer is that the individual soul still retains certain elements which enable the soul to acquire new bodies till final emancipation is attained. Adhikarana 6 [IV, ii, 12-14] Pages 1047-1051. With regard to the individual who has attained tattvajnana the question is asked, whether the vital airs leave his body or not. The doubt arises because there are texts that say that the pranas do not pass out. The answer is that these texts mean that the soul does not pass away from the individual, and this does not mean that they do not pass out of the body. Adhikarana 7 [IV, ii, 15] Pages 1052-1053. The merging is again taken up for elucidation. All that pertain to the individual soul become merged into Brahman. The purvapaksin refers to passages where merging

Lviii

into things other than Brahman is spoken of. The answer is that the other things are also Brahman.

Adhikarana 8 [IV, ii, 16] Page 1053. In the case of the person who has attained tattvajnana the merging is complete.

Adhikarana 9 [IV, ii, 17] Pages 1054-1055. That the vidvan leaves the body through the head is the siddhānta in this adhikaraņa.

Adhikarana 10 [IV, ii, 18-19] Pages 1055-1057 The texts declare that the soul passes ont of the body through the nadis and the rays that are in contact with them. It is pointed out that the rays are in coutact with the nadis all the day and night and the soul can go up through them.

Adhikarana 11 [IV, ii, 20-21] Pages 1058-60. Death in dakșinayana makes no difference in the case of the vidvan, since he can still reach Brahman; this is the conclusion in this adhikarana.

PĀDA III. Adhikarana 1 [IV, iii, 1] Pages 1061-1063. The discussion turns round on the path which the soul takes after leaving the body. Different texts declare different routes. Are these entirely different or only so many stages in the same route ? This is discussed and the conclusion is reached that there is only one route. The path of light and other paths are only different stages in the route. Adhikarana 2 [IV, iii, 2] Pages 1064-1066. The stage denoted by Vayu is mentioned in one text in one place and in a different place in another. How they should

Lix

be reconciled is shown in this adhikarana. Vayu comes after abda.

Adhikarana 3 [IV, iii, 3] Pages 1066. The stage indicated by Varuna comes after tadit or lightning stage.

Adhikarana 4 [IV, iii, 4-6] Page 1067-1070. What were referred to as so many stages on the path to Brahman are now explained as the divinities that conduct the soul from the body to Brahman through the path outlined already.

Adhikarana 5 [IV, iii, 7-14] Pages 1070-1087. Whether the souls that are thus led attain the saguna- or the nirguna-Brahman is discussed here. The view of Badari is that they attain the saguna-Brahman. Jaimini on the other hand favours the view that they attain the nirguna- Brahman. Badarayana agrees with Badari and that is the siddhanta view. The view of certain commentators (i.e.) that the siddhanta comes always after the pūrvapaksa results in the opinion of Jaimini being regarded as the siddhanta. This is shown to be untenable. The opinion of Bhaskara is severely criticised. A detailed examination of the meaning of the term Brahman is also made; the points of view raised by the bheda-bheda-vadin and the Mimamsaka are met; the nature of the para and apara-Brahman is fully explained. The conclusion that Badari's view states the siddhanta is reiterated.

Adhikarana 6 [IV, iii, 15-16] Pages 1088-1089. It is determined here that only those that meditate on Brahman without the pratika are led to it by the ativahika and not all upāsakas.

Lx

PĀDA IV. Adhikarana 1 [IV, iv, 1-3] Pages 1090-1093. The individual soul on attaining mokga reveals himself in his own form, as unbound, and pure. Adhikarana 2 [IV, iv, 4] Pages 1093-1094 On attaining moksa the individual soul becomes one with Brahman and stands undistinguished from Him. Adhikarana 3 [IY, iv, 5-7] Pages 1094-1097. There is a .difference of opinion regarding the nature of the atman on the attainment of moka. Jaimini thinks that the soul becomes satyakama, apahatapapma ete. Audulomi on the other hand thinks that he is nothing but knowledge at that stage. Badarayana reconciles the views of Jaimini and Audulomi and says that those that attain the upahitabrahman become apahatapapma ete .; the others (i.e.) those that attain the suddha-Brahman are of the nature of intelligence. The inter- pretation of Bhaskara and his attack on the view-point of the advaitin are mercilessly criticised. The Vaiseyika, Sankhya, Bauddha, and Jaina conceptions of mokya are set forth and criticised. Adhikarana 4 [IV, iv, 8-9] Pages 1098-1110. He that has practised the apara-vidya can, at will, attain the pitrloka, where beyond the will nothing is needed for him to attain the desired.

Adhikarana 5 [IV, iv, 10-14] Pages 1100-1102. Badari is of the view of that apara-vidya-upasaka has got only the mind and has no body or organs. Jaimini thinks that he has the body also. Badarayana reconciles these views

Lxi

and is of opinion that he can be with or without body, accord- ing to his choice. The view of Badarayana is the siddhānta.

Adhikarana 6 [IV, iv, 15-16] Pages 1102-1104.

The capacity of the soul to expand itself (i.e.) to become one, three, many is explained on the analogy of the light which can enter several lamps on account of its potency.

Adhikarana 7 [IV, iv, 17-22] Pages 1104-1110. The soul that attains the saguna-Brahman attains the qualities of the Brahman except the capacity to create. They become completely one with the suddha-Brahman at the end of the kalpa and hence do not return to this world. The view of Vacaspati is criticised and refuted.

श्री प्रास्ताविकम्

विदितमेतत्-तत्वदर्शनेषु हि सर्वेषु प्रायः ईश्वरो जीवः प्रपश्चश्च इत्येते वेषयाः प्राधान्येन विचार्य निर्णीयन्ते, तदुपयोगिनश्चान्ये तत्तदभिमतप्रक्रियानिर्वा- होपयोगिनः। पते च विषया: श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिषु प्रपश्चिताः। युक्तिपूर्वे रेषां समर्थनमेव ब्रह्मसूत्राणां तद्विवरणभूतभाष्यस्य च भवति मुख्यं लक्ष्यम् । इमे वेषयाः तदुपपादनी प्रक्रिया च यथा सर्वेषां हृदयरुचिता भवेयुः तथासंपादनाय श्रीमच्छंकरभगवत्पादैः भाष्ये तत्र तत्र अन्यान्या रीतयः प्रदर्शिताः। नास्वेकैकां रीर्ति प्राधान्येनावलस्व्य अनेकान्येव प्रस्थानानि सुरेश्वरवाचस्पतिमिश्र- नर्वश्ात्मप्रकाशात्मप्रभृतिभिः उपाश्ञायन्त इति। तथैवेदं प्रकटार्थविवग्णमपि पक्रियाभेदस्य भवति प्रस्थापयितृ इति सिद्धान्तलेशसंग्रहादिषु दीक्षितप्रमुखैः पमुल्लिख्यते। इदमेव च असाधारणेन निरूपणप्रस्थानेन अद्वैतसमर्थनं निदानम्, येन सत्सेव बहुषु भाष्यव्याख्यानेपु प्रकटार्थविवरणस्य मुख्यं स्थानमभिनिविशन्ते वेमर्शकाः। तदेतेषु जीवेश्वरादिविषयेषु कः प्रकारोऽनेन समर्थ्यते कथ चेति केञ्ञिदत्र विमृश्यते॥ तथाहि जीवेश्वरनिरूपणे-अज्ञानोपहितः विदाभास ईश्वर; बुद्धयुपहितः चेदाभाली जीव इति सुरेश्वराचार्याः। अज्ञानविषयभूतं चैतन्यमा्वरः; अक्षा- नाश्रयचैतन्यं जीवः इति वाचस्पतिमिश्राः। अज्ञानोपहितं बिम्बचैनन्यं शुद्धं ब्रह्म;

प्रज्ञानोपहितं बिम्बचैतन्यमीश्वरः; स्थूलसूक्ष्मान्तःकरणविशिष्टाज्ञानप्रतिबिम्बितं वैतन्यं जीवः इति प्रकाशात्मानः। तदेवं स्थितेषु पक्षेषु चिन्मांत्रसंबन्धिन्यां मायार्या चेत्प्रतिबिम्ब ईश्वर :; तत्प्रदेशभूतेष्वज्ञानेषु चित्पतिबिम्बो जीवः इत्यसाधारणी- मेव प्रक्रियां रचयन्ति प्रकटार्थकारा: ॥ अत्र च चराचरजगत्प्रकृतेः त्रिगुणात्मकमायायाः संबन्धात् निरञ्जनमपि ब्रह्म सत्वादिगुणविशेषितस्य प्रपञ्चस्य कर्तृ भवति; सर्वविषयिण्या सत्त्वप्रधानमाया- वृत्या च सर्वे जानाति इति ईश्वरस्वरूपं व्याख्यातम्। आवरणविक्षेपशक्तिमतां ततप्रदेशानां अज्ञानशब्दितानां बहुत्वात् तदुपाधिका जीवा अपि बहवः आवृततत्व प्रकाशा: विक्षिप्विपर्ययक्ञानाश्च इति सुष्ट्वेव जीवस्वरूपमिद्द निरूपितं लक्ष्यते।

LXiv लौकिकप्रतीतिपथमवतीर्णस्य हि जीवनानात्वस्य जीवव्यामुग्घतायाश्च जीवोपाध्य- ज्ञाननिबन्धनतया समर्थनात् नास्मिन् पक्षे कश्विदसंभावनाया अवकाशः। तवे- तन्निदर्शितम्-"यथा ह्याकाशतन्त्रं नीरं न तत्र स्वकार्याध्यारोपं चर्करीति, किग्तु सात्मनि प्रतिबिम्बिते स्वकार्याध्यारोपं चेक्रीयते, जानुमात्रेऽपि नीरे साम्रनक्षत्रस्य नभसो दोधूयमानतादर्शनात्, तथाज्षानमपि स्वप्रतिबिम्बितचिति स्वकार्याध्यारोप- करम्ं" इति। अस्य च पक्षस्य सापनेन प्रकटार्थकारा दुष्परिहर सार्वदिक च अद्वैतसिद्धानते आक्षेपमनायासेन प्रतिक्षिपन्ति॥ ब्रह्माज्ानमूलक: सर्व प्रपञ्चसंव्यवदार इति किल अद्वैतिनो मन्यन्ते। यदि कदाचित् कस्यचित्पुरुषधौरेयस्य ब्रह्मसाक्षारकारो जाता, तेन ब्रह्माज्ञाननिवृत्तौ सर्वः प्रपश्चो विलयमियात् ; न चानुवर्तेत, विच्छिन्नमूलत्वात् लौकिक: संग्यव- हार इस्यन्यैराक्षिप्यते। प्रकटार्थमते तु नायमाक्षेप: प्रसरति। असंयेषु जीवेषु यस्य तत्वसाक्षारकार: तदुपाधेरेव ब्रह्मावरणस्य तेन प्रणाशोऽस्िम्मते। सज्ञाना- न्तरनिबन्धनश्च अन्येषां यथापूर्व सन्ततः संव्यवद्दार: सीकियते। तेन एकमुक्ती सर्वमुक्तिप्रसङ्गस्य नावकाश इति स्थितम् । तदुक्म् "सति नैवं गुरुशिष्यमुक्ता- मुक्तादिविभागोऽपि सुगमः । तथा हि-यस्य बिम्बकल्पनिर्विकल्पव्रह्मात्मानुमष तस्य खवोपाध्यज्ञानभङ्गे तज्ान्तःकरणापसरणे प्रमातृत्वानुपपत्ती स्वरूपावरानं मुक्ति: संजाघदीति" इति। यावश्च पकस्य ब्रह्मसाक्षात्कारे सत्यपि प्रपश्ञातु- वृत्तिदर्शिता, तेन इदमप्यंकमर्थतत्त्वं इतरैरक्षुण्णपूर्व मतेऽस्मिन्नवश्याम्युपेयं भवति, यत् ज्ञानानुच्छेद्योऽपि प्रपज्जो मिथ्यात्वात् न ब्रह्मणोउद्वैतत्वं व्याहन्ति, अनिर्वाच्यत्वात्-इति। यद्यप्ययमनादे: संसारस्य अनन्तत्ववादः सिद्धान्तप्ति- कूल एव अद्वैतवादिनां प्रायः प्रतिभायात्, तथापि तत्त्वविचारकाष्ठागत।चे लिममतीनां मतयो नात्र दोषं ग्रहीष्यन्ति । अनार्दि कालमारभ्य प्रवह्नोऽपि संसा- रस्य मिथ्यात्वे संप्रतिपश्रास्सर्वें तीर्थकराः। संप्रतिपन्नानि सर्वप्रस्थानानि। नथा विनाप्युत्तरमवधि अनृतस्यैवास्यानुवृत्तौ कि नश्छिन्नम, याह मिथ्यासेऽ व्यनादित्ववत् अनुच्छेदसंभवात्। न चैवमद्वैतव्याघातः, संवित्सुखात्मन पक- रसत्वात्, अनिर्वाच्यत्वाञ्च विभागस्येति"" इति। पत्यधिकरणे उप्युक्तम् "नख कदाचितिरित्सर्वशून्यता भविष्यतीति प्रसिद्धिरस्ति; "न हि कदाचिदनीरशं जगत्" इति वृद्धा बभाषिरे; तस्पाद्ययेदानीं केचिदशाः केचिद्शा इति तर्कागोचर

₹. Page 3. ३. Page 4. 2. Page-4, ४, B. S. II, ii, 37 ff.

एवायं प्रपश्चनिचयश्चकास्ति, तथा अतीतानागतयोरपि ब्रह्मतत्त्वमद्वितीयं वेदैक- वेधमित्यनवद्यम्'" इति.॥ ननु मायाविवर्तः प्रपञ्च, अतश्चानिर्वचनीय इतीदमसाधु, श्रुतिस्मृति- सुत्रादीनां परिणामवाद एव तात्पर्येण मायावादस्य निर्मूलत्वात् इति; एवं अन्या माया अन्या चाविद्येति तन्भेदोपगसे यथादर्शिता व्यवसा घ्रटेत यावद्विवरणकारा दय: तयोरभेदमातिष्ठन्ते तदा कथमस्या उपपत्तिरिति। अत्र आद्यस्याक्षेपस्य परि- हाराय सर्वप्रन्थविमर्शनपूर्वकमिदमुक्तम् "अनादिस्तावद्वेदो मायामविक्रियतां च ब्रह्मणो बडुशः श्रावयामास। तदर्थ च भगवान् पराशरो यथाश्रुत्युपदिदेश- "अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामधिजन्मसिः। वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम्।। सोऽहं स त्वं जगश्चेदं सदेवासुरमानुषम्। अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नष्टयः ॥" इति। तत्सूनुरपि तदेव प्रकटाचकार- "अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।" "विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।" "दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।" इस्यादि बहु यदुकुलतिलकवचनच्छलेन। तत्सूनुश्च शुकदेव: प्रथमत एव भाग वते "यत्र त्रिसर्गो मृषा" इत्युपक्षिप्य बहुशो मायावादसुवाच। "यो दुर्विमर्शपथया निजमाययेदं सृष्टा गुणान् विभजते तदनुप्रविष्ः। तस्मै नमो दुरवबोधविहारतन्त्र- संहारचक्रहतये परमेश्वराय॥।" तच्छिष्यश्च गौडपादाचार्यो यथोपदिय्यमेव वर्णयांबभूव। तदेवं वेदाचार्यपर स्परागतं मायावादं व्याचक्षाणं निन्दन् कथं ब्रह्महा न भवेत् " इति । "यश्चोक्त न सूत्रकार: क्वचिदपि मायाशब्दं प्रयुङ्ग इति, तद्सत्; "माया- मात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपर्वात्" इति सूत्रवचनात्; तत्र खपने मात्रग्रहणं कुर्वन् जागरणस्यापि मायामयत्वं सूचयति। यञ्च मायेति प्रशोच्यत इति व्याख्या-

१. Page 562. २. Page 379.

LxVi नम्, तदसत्; मिथ्याभूते करिनरतुरगादौ मायाशव्दस्य लौकिकानां प्रयोग- दर्शनात् ; वेदेऽपि "मायां तुप्रकृतिम्" इत्यत्र स एवार्थो ग्राह्यः। यञ्चोक्तम् "अजामेकाम्" इति तेजोबन्नलक्षणाया भूतप्रकृतेः प्रकृतत्वात् सैव निर्मिमीते स्वविकारान् इति व्युत्पत्या मायोच्यत इति, तदसत्; योगाद्रढेर्बलीयस्त्वात्। "किंकारणं ब्रह्म" इति तेजाप्रभृतिकं प्रति ब्रह्मणो निरशस्य करणत्वासंभवा- शङ्कायां तन्निर्वाहिकायाः शक्ते: खगुणैनिगूढाया प्रक्रान्तत्वाञ्च। तदेवं श्रुतिस्मृति सूत्रप्रसिद्धो मायावाद इति स्थितम्'" इति च।।

मायाविद्ययोभेंद एवाश्रयणीयः, प्रमाणसिद्धत्वात्। तथा हि "जीवेशावाभा- सेन करोति माया चैवाविद्या च" इति श्रुती आभालशव्दितप्रतिबिम्बभावगमनात् ब्रह्मणो जीवेश्वरभाव इति प्रदर्शितम्। न च एकस्मिन्तुपाधौ बहवः प्रतिबिम्बा भवन्ति । न च तयोरैक्यपक्षे माया च अविद्या चेति चकारदयस्याअस्यम्, "अविद्यायामन्तरे" "मायिनं तु महेश्वरम्" इतिचैवंजातीयकेषु जीवेश्वर- निरूपणेषु प्रायो व्यवस्थयैव अविद्यामायापदप्रयोगेऽपि इममेव वादमुपोद्वलयति। स्थिते च तयोभेंदे "भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" "माययापहतज्ञानाः" इति च श्रुतिस्सृत्यो: सांकर्येण व्यवहार: परिच्छिन्नाविद्यानां मायाप्रदेशत्वेन अभेदो पचारात् बाधे्यः। न चात्र विवरणविरोध: शङ्कयः, प्रस्थानान्तरत्वेन स्वाभिमतार्थ- साधने स्वातन्त्रयात्॥।

न च केवलं प्रकटार्थविवरणस्य अर्थविशेषांशानुबन्ध्येव सवातन्त्रयं यावतप्रधान- भूतेष्वपि जीवेश्वरादिषु यथा दर्शितं पुरस्तात्। एवं ज्ञानसाधनश्रवणादिपर- वाक्येषु विधिस्वरूपनिरूपणायां स्वतन्त्रः आशयविशेषो दृश्यते। तथा हि-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः", इत्यत्र आत्मदर्शनसाधन- तया पक्षप्राप्तस्य श्रवणस्य नियमविधिः; नियतप्राप्तस्यापि तस्य व्यापारान्तरनिषृ- स्वर्थ: परिसंश्याविधिः; नियतप्राप्तत्वादेव नैवास्य कश्चिद्विधि :- इति विवरण- वार्तिकभामतीप्रस्थानानुसारेण पक्षभेदेषु स्पितेषु अपूर्वविधिरेवायमिति इतरपक्ष- निरासेन समर्रितमस्मिन् ग्रन्थे। भाष्यवचनमप्यत्रोदाहतम् "विद्यासहकारिणो मौनस्य बाल्यपाण्डित्यवत् विधिरेवाश्रयितव्य, अपूर्वत्वात्ं" इति॥

एवमन्येऽपि प्रक्रियास्ववान्तरभेदा: अस्यैव असाधारणा: तत्र तत्र सूक्ष्मेक्षिकया गवेषणीया: ।।

१. Page 428. R. Page 987,

Lxvii

पतेन यत् केचिदाहु :- भामतीविवरणादनिामिव नास्य प्रस्थानान्तरत्वव्यप- देशो युज्यते; प्रायेण हि विवरणावलम्व्येव प्रकटार्थविवरणं प्रवर्तते; सन्तु कामं भाष्यवाक्यानां अर्थभेदाः तत्र तत्र अनेनाविष्कृताः; नैतावन्मान्रं सर्वव्याख्यान- साधारणं पर्याप्तं प्रस्थानान्तरत्वकल्पने इति-तदयुक्तमिति व्याख्यातम्, यतः प्रधानभूतजीवादिप्रक्रियायां अन्येषु चार्थेषु मार्गभेदोऽस्य प्रदशितः पुरस्तात्। न चेद- मेकान्ततः विवरणपरतन्त्रमिति शक्यं वक्तुम्। अधिकरणकृप्तावेव तावत् विव रणप्रस्थानादस्य वैलक्षण्यम् । विवरणप्स्थाने हि ज्योतिरधिकरणम्' "उपदेश- भेदात्"" इत्येवमन्तं एकाधिकरणतया सर्वप्रसिद्धमपि, ज्योतिस्सूत्रेणैकम्, "छन्दोभिधानात्""इत्यादिना अन्यदिति द्वेधा विभक्तमिति शारीरकन्यायसंप्र- हादिपरिशीलने अवश्याभ्युपेयं भवति। गन्थेSसिमिन् तत्तदधिकरणविचारेण परि- निष्पन्नानि न्यायशरीराणि विविच्य प्रदर्श्यन्ते। ज्योतिस्सूत्रमनुक्रम्य "ज्योति- इशब्दो ब्रह्मपर इति न्यायद्वयमत्र दर्शितम्" इति, छान्दोभिधानसूत्रमनुक्रम्य "गायत्री ब्रह्मेति निर्णीतम्ँ" इति चोपसंहार: अधिकरणभेदानभ्युपगमे न सम्य- गवकल्पेत । विवरणव्याख्यातृणां च चित्सुखाचार्याणां स्वग्रन्थे अधिकरणमअर्याम् "पादेऽधिकरणान्याधे द्वादशैतान्यनुक्रमात्ँ" इति वचनं इममेवार्थमुपोद्वलयति। तथैव तत्कृते अधिकरणसंगतिग्रन्थे ज्योतिश्चरणछन्दोभिधानसूत्रयोः संगति- प्रदर्शनमुपष्टम्भोऽत्र द्रष्टव्यः । तत्सिथितमेतद्धिकरणद्वयमिति। तदेवं स्थिते विवरण- प्रस्थानमनुरुन्धाना अपि न्यायशरीरं तथैव प्रकाशयन्तोऽपि प्रकटार्थकारा: तदभि- मतमधिकरणभेदं नानुमन्यन्त इति गम्यते। एकस्मिन्नधिकरणे सुत्रभेदेन न्यायभेद- सूचनम्, एकस्मिश्नेव वा सूत्रे विषयभेदेन न्यायभेदसूचनं च सूत्राणामलङ्कार एव। "ज्योतिश्चरणाभिधानात्" इति सिद्धान्तेनोपक्रम्य" "छन्दोऽभिधानात्" इति शङ्कातत्परिहारमुखेन प्रवृत्तिश्च ब्रह्मसूत्रछायाया अनुरूपा। अतो नावश्यमधिकरण- भेदोSन्ाश्रयितव्य इति तदाशयोSत्र प्रतिभाति॥

₹. I, i, 24-27. R. I, i, 27. ₹. I, i, 24. ४. I, i, 25. K. Śārīrakanyāyasangraha. p. 11. &. Śarirakanyayasangraha. p. 11.

Lxviii

एवं स्वतन्त्रप्रक्रियास्थापनात्, नैयायिकादिमतान्तरप्रसङ्गेन तद्वि दुरूहस्वतन्त्रयुक्तिजालेन निराकरणात्, महाविद्यानुमानानामसाधारण्या कया शिथिलीकरणाञ्च अवश्योपादेयमिदं ग्रन्थरत्नमिति सिद्धम्॥

इतद्ैतद्वश्योपादेयम्, येनास्य प्रवृत्तिमात्रं परिशील्यमानं इतरभ्रन्न गतार्थतामावेद्यति। तथाह्यन्र अ्रन्धे प्रायः प्रत्यधिकरणं भास्कराचाय भष्योपरिदृषणानि कण्ठतोऽनूदय भाष्याशयाविष्करणेन स्वतन्त्रतया च कृतान्युपलभ्यते । तथा अमृतानन्दव्रह्मप्रकाशिकाकारमाधवकेशघाध उत्प्रेक्षिता अपि अर्द्वैतमतसंबन्धिन आक्षेपा कार्त्स््येनेह प्रतिक्षिप्ाः । प्रतिक्षेपमिद यत्र यंत्र क्रमते ते सथलविशेषाः उत्तरत्न निर्दिष्टाः॥

WORKS AND AUTHORS REFERRED TO IN THE PRAKATĀRTHAVIVARAŅA.

Amrtānanda, pages 1, 128. Anuvākānukramaņī of Saunaka 290. Bhagavata, 952 Bhāskara 24, 30, 33, 113, 115, 128, 220, 222, 372, 378, 416, 428, 444, 644, 746, 948, 953, 1031, 1051, 1078, 1082, 1096, 1098, Il10. Bhattamiśra 906. Bodhayana 950, 954. Brahmaprakāsikākāra 1, 10, 24, 29. Gaudapāda 379. Harīta 949. Kāņvāyanasmrti 940. Keśava 55, 84, 118, 370, 378, 417, 429. Kurmapuraņa 951. Lingapurāņa 1026. Madhava 10. Mandana 989, Manu 951. Narada 954. Parāsara 379. Parāśarasūnu 379. Prabhakara 71. Śaunaka 954. Śivadharmottara 1026. Sukadeva 379 Udayana 42, 285, 507. Vacaspati 989, 995, 1110, Vartikakrt 160.

LXX

Vasistha 954. Viśvamitra 954. Vṛttikāra 115, 119, 122, 137, 203, 326. Vyasa 954, 955. Vyāsabhāșya 92.

A few remarks on some of these authors and works may not be out of place.

Amrtānanda.

Several Amrtanandas are known to us, but this writer happens to be distinct from them all. A Saiva author of this name is already familiar; an Amrtananda as the author of the rhetorical work, Alankarasangraha is also known; there is a commentator on the Nyayadipavali of Anandabodha of this name. The Amrtananda referred to here is distinct from all these writers. He seems to have been a follower of Bhaskara. This writer has been adversely criticised in the Tarkasangraha of Anandagiri, Vivaranaprameyasangraha of Vidyaranya and the Kalpataru of Amalananda. The Prakatartha is the earliest work, making mention of this Amrtananda.

The name of his work is not known.

Bhāskara.

Bhaskara is the commentator on the Brahmasutras. He was older than Vacaspatimisra who wrote the Bhamati in the beginning of the 9th century. Bhaskara is criticised and refuted by Vacaspati in a numher of places; and it is too well- known that the main aim of Bhaskara was to demolish the Advaitic doctrines of Sri Sankara. Bhaskara therefore flourish- ed between 700 and 800 A.D. Probably he was an younger

contemporary of Sankara. There is a tradition that makes him an older contemporary of Sankara.

Bhaskara, it may be mentioned, wrote beside the Brahma- sutrabhasya commentaries on the Chandogya-upanisad and the Bhagavad Gita.

Bhatțamiśra

Kumarila is referred to under this name. He was an elder contemporary of Sri Sankara and Prabhakara was his pupil. Kumarila flourished between 620 and 680 A. D.

Brahmaprakāśikākāra.

This author like Amrtananda was a follower of the bhedabheda school and was consequently severely criticised in the Prakatartha and other works. Amalananda and Anandagiri do not forget to show their contempt for this writer. There are reasons to think that he was the same as Kesava. Their views happen to be identical in several respects. If this is proved, then Kesava may be taken to be the author of the Brahmaprakasika. Any way these writers are older than the 10th century.

Kāņvāyanasmrti.

A smrti of this name is available in the Government Oriental Mss. Libray, Madras (R. 3457) It happens to contain that much that is cited in the Prakatartha. It is not known whether the work was more extensive.

Kesava.

See Brahmaprakasikakara.

Mādhava.

This writer is different from the celebrated Madhava, for the latter belonged to the 14th century. The Madhava referred to in the Prakatartha is an old writer about whom no other information is available.

Mandana. This Mandana is the author of the Bralimasiddhi, for whom, the author of the Prakatartha has got scant respect. Vacaspati is accused of blindly following Mandana. Vrttikāra. There have been several Vrttikaras on the Brahmasutras. They included Upavarsa and Bhartrprapanca among others. Which of the Vrttikaras is referred to in the Bhasya or the Prakatartha we cannot say at present.

LIST OF ABBREVIATIONS

Ait. Aitareya-Upanişad Ait. Ār .; Ait. Āraņ. Aitareya Āraņyaka Āp. Dh. Sū. Apastamba Dharma Sūtra Ap. Śrau, Āpastamba Śrauta Sūtra Bodha. Dh. S. Bodhāyana Dharma Sūtra Brahmabindu Brahmabindu Upanișad Brh. Brhadāraņyaka Upanişad Br. S .; B. S. Brahmasūtra Chã. Chāndogya Upanișad G. Dh .; Gau. Dh. Gautama Dharma Sūtra Īśā. Īsāvāsya Upanişad Jābāla Jābāla Upanișad Jaimini Pūrvamīmamsa Sutras of Jaimini Katha. Katha-Upanișad Kauş. Kauşītakabrāhmaņa Upanișad Kena. Kena Upanişad Mahānārāyaņa Mahānārāyaņa Upanișad M. S. Maitrāyaņīya Samhitā Mund. Muņdaka-Upanișad Nāradaparivrājaka. Naradaparivrajaka Upanişad Praśna. Praśna Upanisad Śata. Bra. Śatapatha Brāhmaņa Sū. Sam. Vyā. Sūtasamhitā Vyākhyā Śveta. Śvetaśvatara-Upanisad T. A. Taittirīya Aranyaka Taitt. Taittirīya Upanişad Taitt. Bra ; T. B. Taittirīya Brahmaņa

LXXiV

Tānd. Bra. Tāņdya Brahmaņa T. S .; T. Sam. Taittirīya Samhita

T. V. Tantravārtika (Chowkhāmbā Edn.)

Va. Vārtikas of Kātyāyana

Vasiștha Vasișțha Dharmaśāstra. V. S. Vaiśeșika Sūtra

Yaj, Yajnavalkya Smrti Y. S. Yoga Sutra.

Other abbreviations will be clear and they have not therefore been included here.

विषयसूची

द्वितीयाध्याये तृतीय: पाद: 581 ... 665

वियद्धिकरणम् 581 ... 597 मातरिश्वाधिकरणम् 597 ... 598 असंभवाधिकरणम् 598 ... 599 तेजोऽधिकरणम् 599 ... 601 अबधिकरणम् 601 ... 602 पृथिव्यधिकाराधिकरणम् 602 ... 604 तद्भिध्यानाधिकरणम् 604 ... 605 विपर्ययाधिकरणम् 605 ... 606 अन्तराविज्ञानाधिकरणम् 607 ... 609 चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम् 609 ... 611 आत्माधिकरणम् 611 ... 614 झाधिकरणम् 615 ... 617 उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् 617 ... 633 कत्रधिकरणम् 635 ... 638 तक्षाधिकरणम् 638 ... 644 परायत्ताधिकरणम् 645 ... 649 अंशाधिकरणम् 649 ... 665

द्वितीयाध्याये चतुर्थ: पाद: 666 ... 703

प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् 666 ... 672 सप्तगत्यधिकरणम् 672 ... 678 प्राणाणुत्वाधिकरणम् 678 ... 679 प्राणश्रैष्ठयाधिकरणम् 679 ... 681 वायुक्रियाधिकरणम् 681 ... 687 श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम् 688 ज्योतिराद्यधिकरणम् 689 ... 692

Lxxviii

पारिप्वाधिकरणम् 960 ... 961 962 ... 963 सर्वापेक्षाधिकरणम् 963 ... 967

सर्वान्रानुमस्यधिकरणम् 968 ... 971 आश्रमकर्माधिकरणम् 972 ... 975 विधुराधिकरणम् 976 ... 978 तन्भ्रताधिकरणम् 978 ... 980

आधिकारिकाधिकरणम् 980 ... 982 बहिरधिकरणम् 988 स्वाम्यधिकरणम् 984 सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् 986 ... 990 अनाविष्काराधिकरणम् 990 ... 992 पेहिकाधिकरणम् 992 ... 995 मुक्तिफलाधिकरणम् 995 ... 998

बतुर्थाध्याये प्रथम: पाद: 999 ... 1036

आवृत्त्यधिकरणम् 999 ... 1007 आत्मत्वोपासनाधिकरणम् 1007 ... 1010 प्रतीकाधिकरणम् 1010 ... 1012 1012 ... 1015 आदित्यादिमत्यधिकरणम् 1015 ... 1020 आसीनाधिकरणम् 1020 ... 1021 एकाग्रताधिकरणम् 1022 ... 1023 आप्रायणाधिकरणम् 1023 ... 1024 तदधिगमाधिकरणम् 1025 ... 1028 इतरासंग्लेषाधिकरणम् 1028 ... 1029 अनारब्घाधिकरणम् अग्निहोत्राद्यधिकरणम् 1029 ... 1032

विद्याज्ञानसाधनाधिकरणम् 1032 ... 1033 1034 ... 1035 इतरसपणाधिकरणम् 1086

चतुर्थाध्याये द्वितीयः पाद: 1037 ... 1060

वागधिकरणम् 1037 ... 1039 मनोऽधिकरणम् 1039 ... 1040 अध्यक्षाधिकरणम् 1041 ... 1043 आसृत्युपक्रमाधिकरणम् 1044 ... 1045 संसारव्यपदेशाधिकरणम् 1045 ... 1047 प्रतिषेधाधिकरणम् 1047 ... 1051 वागादिलयाधिकरणम् 1052 ... 1053 अविभागाधिकरणम् 1053 तदोकोऽधिकरणम् 1054 रश्म्यधिकरणम् 1055 ... 1057 दक्षिणायनाधिकरणम् 1058 ... 1060

चतुर्थाध्याये तृतीयः पाद: 1061 ... 1089

अर्चिराद्यधिकरणम् 1062 ... 1063 वाय्वधिकरणम् 1064 ... 1066 तडिदधिकरणम् 1066 आतिवाहिकाधिकरणम् 1067 ... 1070 कार्याधिकरणम् 1070 ... 1087 अप्रतीकालम्बनाधिकरणम् 1088 ... 1089

चतुर्थाध्याये चतुर्थः पाद: 1090 ... 1100

संपद्याषिर्भावाधिकरणम् 1090 ... 1093 अविभागेन हष्टत्वाधिकरणम् 1093 ... 1094 ब्राह्माधिकरणम् 1094 .. 1097 संकल्पाधिकरणम् 1098 ... 1100 अभावाधिकरणम् 1100 ... 1104 जगव्यापाराधिकरणम् 1104 ... 1100

ADDITIONS AND CORRECTIONS

Page Line Read Page Line Read 651 20 अहिंसन् 961 3 "पारि

660 22 येषां तु 963 14 मुने" "यथा

666 10 यत्नेष 983 17 मुने 712 13 "तस्मिन् 997 top १७ 14 जुहृति" 1016 14 प्रासे 760 12 आगच्छामहे 1026 3 नस्वनभ्यु 766 2 यत्तक्तं 1029 10 नैतं 823 7 दानमेताह 1050 13 समश्नुते 836 5 "तस्मात् श्रुतय 838 13 आपो 1054 12 "तस्य 854 8 क्वचित्त 1067 17 874 .6 अम्तरत्वा 1069 9 एनान्

875 top 1086 5 यथा ६ 914 5 अन्ने वेर्होलं 1096 12 छते। 917 15 ज्येष्ठश्च वित् सो 23 वेद्यैक 1099 10 समु 923 16 णानियम: 1108 6 वन्ति" "तेनो

प्रकटार्थविवरणे द्वितीयाध्याये

तृतीय: पाद: ॥

भाष्यम् [वियद्धिकरणम्] वेदान्तेषु तत्र तत्न भिन्नपस्थाना उत्पत्तिश्चुतय उपलभ्यन्ते; केचि- 5 दाकाशस्योत्पत्तिमामनन्ति, केचिन्न; तथा केचिद्वा्योरुत्पत्तिमामनन्ति, केचिन्न; एवं जीवस्य मराणानां च; एवमेव कमादिद्वारकोऽपि विप्रति- षेधः अ्ुत्यन्तरेषूपलक्ष्यते; विप्रतिषेधाच परपक्षाणामनपेक्षितत्वं स्थांपि- तम् : तद्वत्स्वपक्षस्यापि विप्रतिषेधादेवानपेक्षितत्वमाशङ्गयेत-इत्यतः सर्ववेदान्तगतसृष्टिश्रुत्यर्थनिर्मलत्वाय परः प्रपश्च आरभ्यते; तदर्थनिर्म- 10 लत्वे च फलं यथोक्ताशङ्कानिवृत्तिरेव । तत्र प्रथमं तावदाकाशमाश्रित्य चिन्त्यते- न वियदश्रुतेः ॥ २-३-१॥ किमस्याकाशस्योत्पत्तिरस्ति, उत नास्तीति । तत्र तावत्पति- पद्यते-न वियदश्रुतेः इति; न खल्वाकाशमुत्पद्ते ; कस्मात्? अश्रुतेः-15 न हयस्योत्पत्तिपकरणे श्रवणमस्ति; छान्दोग्ये हि "सदेव सोम्येदमग्र प्रकटार्थविवरणम् पूर्वस्मिन् पादे सतान्तराणां अप्रामाणिकत्ववर्णनेनाविरोधं विधाय अधुना अविरोधसिध्यर्थमेव श्रुतिविप्रतिषेधविध्वस्तये यतो विधातव्य इत्याह- वेदान्तेष्विति ॥ पाददयसङ्गतिमभिधाय प्रथमाधिकरणविचारमाह-तत्र 20 पथममिति।। न वियदश्ुतेः ॥ सूत्रद्वयेन मतद्यमुपन्यस्य विप्रतिषेधमाह-तत्र तावदित्यादिना।।

581

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. स्. १.

भाष्यम्

आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इति सच्छब्दवाच्यं ब्रह्म प्रकृत्य "तदैक्षत", "तत्तेजोऽसृजत" इति च पञ्चानां महाभूतानां मध्यमं तेज आदि कृत्वा त्रयाणां तेजोबन्नानामुत्पत्तिः श्राव्यते ; श्रुतिश्च नः प्रमाणमती- 5 न्द्रियार्थविज्ञानोत्पत्तौ; न चात्र श्रुतिरस्त्याकाशस्योत्पत्तिप्रतिपादिनी; तस्मान्नाकाशस्योत्पत्तिरिति ॥

अस्ति तु ॥ २-३-२॥

तुशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे; मा नामाकाशस्य छान्दोग्ये भूदुत्पत्ति :; श्रुत्यन्तरे त्वस्ति; तैत्तिरीयका हि समामनन्ति-"सत्यं ज्ञानमनन्तं 10 ब्रह्म " इति प्रकृत्य "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इति; ततश्च श्रुत्योर्विप्रतिषेध :- कचित्तेजःप्रमुखा सष्टिः कचिदाकाशपमु- खेति। नन्वेकवाक्यतानयो: अ्रुत्योर्युक्ता; सत्यं सा युक्ता, न तु सावगन्तुं शक्यते; कुनः? "तत्तेजोऽसृजत" इति सकृच्छृतस्य स्रष्टः स्त्रष्टव्य्वयेन संबन्धानुपपत्तेः-'तत्तेजोऽसृजत', 'तदाकाशमसंजत' 15 इति। नतु सकृच्छृतस्यापि करतुः कर्तेव्यद्वयेन संबन्धो दृश्यते-यथा सूपं पक्त्वौदनं पचतीति, एवं तदाकाशं सष्टा तत्तेजोऽसजतेति योज- यिष्यामि; नैवं युज्यते; प्रथमजत्वं हि छान्दोग्ये तेजसोऽवगम्यते,

प्रकटार्थविवरणम्

अस्ति तु। 20 श्रुत्योर्विप्रतिषेधे नोभयोर्यप्रामाण्यं निर्दिष्टत्वात् [निर्दुष्टत्वात्]; अत एकवाक्यता वक्तव्येत्याह-नन्वेकवाक्यतेति ॥ एकवाक्यताया असंभवे युक्त- मप्रमाणत्वमित्याह-न तु सावगन्तुमिति ॥ एकस्य युगपद्मापारदयस्यासंभ- वेडपि क्रमेण भविष्यतीत्याह-नतु सकृच्छतस्यापीति ॥ विप्रतिषेधवादी दूषयति-नैवं युज्यत इति ॥ क्रमो न युज्यते, द्योः प्रथमजत्वासंभवप्रस्गात्; 582

वियदधिकरणम् १.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

तैत्तिरीयके चाकाशस्य; न चोभयोः प्रथमजत्वं संभवति; एतेनेतरश्रत्य- क्षरविरोधोऽपि व्याख्यातः-"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकीशः संभूत:" इत्यत्नापि-तस्मादाकाशः संभूतः, तस्मात्तेजः संभूतम्- इति सकृच्छ्तस्यापादानस्य संभवनस्य च वियत्तेजोभ्यां.युगपत्संबन्धा- 5

नुपपत्तेः, "वायोरग्निः" इति च पृथगाम्नानात् ॥ अस्मिन्विमतिषेधे कश्चिदाह-

गौण्यसंभवात्॥ २-३-३॥

नास्ति वियत उत्पत्ति: अश्रुतेरेव। या त्वितरा वियदुत्पत्तिवादिनी श्रुतिरुदाहता, सा गौणी भवितुमहति; कस्मात्? असंभवात्। न ह्या- 10 काशस्योत्पत्तिः संभावयितुं शक्या श्रीमत्कणसुगभिपायानुसारिषु जीवत्सु; ते हि कारणसामग्रचसंभवादाकाशस्योत्पत्तिं वारयन्ति;

प्रकटार्थविवरणम्

अतो यौगपद्यं वर्क्तव्यम् ; तदापि विरोधस्तदवस्थ एवेत्यर्थः। एवं छन्दोगश्रुते- र्विरुद्धार्थत्वमुक्त्वा तैत्तिरीयकश्रुतेः विरुद्धार्थत्वं कथयति-एतेनेति। 15 तस्मादेकवाक्यत्वायोगात् विप्रतिषेधः स्थित एवेति केनचिदापादिते परिहारं वक्तुं मतान्तरं तावदाह-अस्मिन्विप्रतिषेध इति॥

गौण्यसंभवात्

विप्रतिषेधे सति कस्यानुरोधेन किं नेतव्यमिति विशये तर्कांनुग्ृहीत- छन्दोगश्रुत्यनुरोधेनासंभाव्यमानार्था तैत्तिरीयकश्रुतिर्गौणी व्याख्यातव्येत्यर्थः। 20 आकाशो न जायते, सामग्रीशून्यत्वात्, आत्मवदित्याह-ते हीति ॥ का साम-

१. T, TI and P omit वक्त्तव्यम् ३. A. तर्कांनुरोधेन गृही- २. A. त्वदा ४. TM. तर्हीति T, Ti and P. तथा च

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २, पा. ३. सू. ३.

भाष्यम्

समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणेभ्यो हि किल सवमुत्पद्यमानं समुत्पद्यते; द्रव्यस्य चैकजातीयकमनेकं च द्रव्यं समवायिकारणं भवति; न चाका- शस्यैकजातीयकमनेकं च द्रव्यमारम्भकमस्ति ; यस्मिन्समवायिकारणे 5 सति, असमवायिकारणे च तत्सयोगे, आकाश उत्पद्येत ; तदभावात्तु तदनुग्रहमटटत्तं निमित्तकारणं दूरापेतमेवाकाशस्य भवति। उत्पत्तिमतां च तेज:प्रभृतीनां पूर्वोत्तरकालयोविशेष: संभाव्यते-प्रागुत्पत्तेः प्रका- शादिकार्य न बभूव, पश्चाच्च भवतीति: आकाशस्य पुनर्न पूर्वोत्तरकाल- योर्विशेषः संभावयतुं शक्यते; किं हि प्रागुत्पत्तेरनवकाशमसुषिरम- 10 च्छि्द्रं बभूवेति शक्यतेऽध्यवसातुम्! पृथिव्यादिवैधम्याच्च विभुत्वादि- लक्षणादाकाशस्याजत्वसिद्धि: । तस्माद्था लोके-आकाशं कुरु, आकाशो जात :- इत्येवंजातीयको गौणः प्रयोगो भवति, यथा च- घटाकाशः, करकाकाशः, गृहाकाश :- इत्येकस्याप्याकाशस्यैवंजाती यको भेदव्यपदेशो गौणो भवति-वेदेऽपि "आरण्यानाकाशेष्वाल- 15 भेरन्" इति ; एवमुत्पत्तिश्रुतिरपि गौणी द्रष्टव्या ॥

प्रकटार्थविवरणम्

श्रीत्याशङ्कथाह-समवायीति ॥ समग्राणि कारणान्येव सामग्रीत्यर्थः। तर्हि ईश्वरो मायावी समवायिकारणम्, [कारणम्, तत्संबन्धोSसमवायिकारणम्,] अदृष्टं निमित्तकारणमिति सामग्रीशून्यत्वमसिद्धमित्याशङ्कयाह-द्रव्यस्येति॥ 20 मायेश्वरयोरविजातीयत्वात् तन्तुसुवर्णयोरिव नैकं वा [नैकम्, उभयं वा] कार्य प्रति समवायिकारणम्; तत्सम्बन्धोSसमवायिकारणम्; अदृष्ट निमित्त- कारणं तु दूरनिरस्तमित्यर्थः । कि चाभूत्वाभावित्वं कार्यलक्षणम्; तदपि नास्ति, प्रलयेऽपि परमाणूनामवकाशस्यापेक्षितत्वादित्याह-उत्पत्तिमतां चेति ॥ किं च आकाशो न जायते, विभुत्वात्, निरवयवद्रव्यत्वात्, अस्पर्श- 25 द्रव्यत्वात्, आत्मवदित्याह-पृथिव्यादीति॥ सदृष्टान्तं गौणत्वमुपसंहरति- तस्मादिति।

584

वियदधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

शब्दा् ॥२-३-४॥

शब्द: खल्वाकाशस्याजत्वं ख्यापयति, यत आह-"वायु्चान्त- रिक्ष चैतदमृतञ्" इति; न ह्वमृतस्योत्पत्तिरुपपद्यते; "आकाशवत्सर्व- गतश्च नित्यः" इति चाकाशेन ब्रह्म सर्वगतत्वनित्यत्वाभ्यां धर्माभ्या- 5 सुपमिमान आकाशस्यापि तो धर्मो सूचयति; न च तादृशस्योत्पत्तिरुप- पद्यते। "स यथानन्तोऽयमाकाश एवमनन्त आत्मा वेदितव्यः" इति चोदाहरणम् ; "आकाशशरीरं ब्रह्म", "आकाश आत्मा" इति च। न ह्ाकाशस्यात्पत्तिमच्वे ब्रह्मणस्तेन विशेषणं संभवति-नीलेनेवो- त्पलस्य। तस्मान्नित्यमेवाकाशेन साधारणं ब्रह्मेति गम्यते ।। 10

स्याच्चकर्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ २-३-५॥

इदं पदोत्तरं सूत्रम्। स्यादेतत्। कथ पुनरेकस्य संभूतशब्दस्य "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः शंभूतः" इत्यस्मिन्नधिकारे परेषु तेज:परभृतिष्वनुवर्तमानस्य मुख्यत्वं संभवति आकाशे च गौणत्वमिति। अत उत्तरमुच्यते-स्याचचैकस्यापि संभूतशब्दस्य विषयविशेषवशाद्गौणो 15 प्रकटार्थविवरणम्

शब्दाच ॥ न केवलमनुमानादाकाशस्याजत्वम्, श्रुतितोऽपीत्याह-शब्दाच्चेति।। नतु "आकाशशरीरम्" इत्येतत् कथमुत्पत्तिमत्वं वारयतीत्याशङ्गयाह- न ह्याकाशस्येति । आकाशः शरीरमत्येत्याकाशेन ब्रह्मणी विशेषितत्वान्न स्या- 20 दुत्पत्तिमत्त्वम् ; अतोऽर्थांदजत्वसिद्धिरित्यर्थ: ॥ स्याच्चकस्य ब्रह्मशब्दवत्। केषांचिदाशङ्कापदानामुत्तरम्। तान्येव शङ्कापदान्याह-स्यादेतदिति।। उत्तरत्वेन सूत्रं योजयति-स्याचचैकस्यापीति॥ अधिकारे प्रकरणे।"अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्" इत्यादिषु गौण :; "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्"

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यांनम् [अ. २. पा. ३. सू. ५.

भाष्यम् मुख्यश्च प्रयोग :- ब्रह्मशब्दवत्; यथैकस्यापि ब्रह्मशब्दस्य "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व। तपो ब्रह्म" इत्यस्मिन्नधिकारेऽन्नादिषु गौणः प्रयोग :; आनन्दे च मुख्यः; यथा च तपसि ब्रह्मविज्ञानसाधने 5 ब्रह्मशब्दो भत्त्या प्रंयुज्यते, अञ्जसा तु विज्ञेये ब्रह्मणि-तद्वत्। कथं पुनरनुत्पत्तौ नभसः "एकमेवाद्वितीयम्" इतीयं प्रतिज्ञा समर्थ्यते? ननु नभसा द्वितीयेन सद्वितीयं ब्रह्म पाम्नोति ; कथं च ब्रह्मणि विदिते सर्वे विदितं स्यादिति, तदुच्यते-"एकमेव" इति तावत्सकार्यापेक्षयोप- पद्यते; यथा लोके कश्चित्कुम्भकारकुले पूर्वेद्युमृद्दण्डचक्रादीनि च 10 उपलभ्यापरेद्युश्च नानाविधान्यमत्नाणि प्रसारितान्युपलभ्य ब्रयात्- 'मृदेवैकाकिनी पूर्वेद्युरासीत' इति, स च तयावधारणया मृत्कायेजातमेव

त्रन्तरं वारयति-यथा मृदोऽमत्प्रकृतेः कुम्भकारोऽधिष्ठाता दृश्यते, नैवं ब्रह्मणो जगत्प्रकृतेरन्योऽधिष्ठातास्तीति। न च नभसापि द्वितीयेन 15 सद्वितीयं ब्रह्म प्रसज्यते, लक्षणान्यत्वनिमित्तं हि नानात्वम् ; न च

प्रकटार्थविवरणम् इत्यत्र मुख्यार्थ इत्यर्थः। प्रकारान्तरमाह-यथा चेति ॥ भक्स्ा उपचारेण। अख्जसा मुख्यवृ्त्या। सिद्धान्तिन आक्षेपमाह-कथं पुनरिति ॥ का पुनरि- 20 हानुपपत्तिरित्याशङ्कयाह-ननु नभसेति । ब्रह्मणः कार्य किंचित्पलये न बभूवेति घटते सत्यपि नभसीत्याह-तदुच्यत इति ॥ कुले गृहे अमत्राणि पात्राणि । अद्वितीयविशेषणस्य व्यावर्त्य कथयति-अद्वितीयश्चुति- रिति ॥ पूर्व नभसा सद्वितीयत्वमङ्गीकृत्य अद्वितीयश्रुतिस्तन्न वारयतीत्युक्तम्। इदानीं तदपि नास्तीत्याह-न चेति । ननु यदि प्रलयकाले [कालेऽनन्य- १. T. वृत्तिना

586

वियद्धिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् व्यापित्वामूर्तत्वादिधर्मसामान्यात् ; सर्गकाले तु ब्रह्म जगदुत्पादयितुं यतते, स्तिमितमितरत्तिष्ठति ; तेनान्यत्वमवसीयते; तथा "आकाश- शरीरं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिभ्योऽपि ब्रह्माकाशयोरभेदोपचारसिद्धि: ; अत एव च ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धिः; अपिय सर्वे कार्यमुत्पद्य- । मानमाकाशेनाव्यतिरिक्तदेशकालमेवोत्पद्यते, ब्रह्मणा चाव्यतिरिक्त- देशकालमेवाकाशं भवतीति-अतो ब्रह्मणा तत्कार्येण च विज्ञातेन सह- विज्ञातमेवाकाशं भवति-यथा क्षीरपूर्णे घटे कतिचिदब्बिन्दवः पक्षिप्ता: सन्तः क्षीरग्रहणेनैव गृह्ीता भवन्ति; न हि क्षीरग्रहणादब्बिन्दुग्रह्णं परिशिष्यते; एवं ब्रह्मणा तत्कायैश्राव्यतिरिक्तदेशकालत्वाङहीतमेव 10 ब्रह्मग्रहणेन नभो भवति। तस्मान्भाक्तं नभसः संभवश्रवणमिति ॥ एवं पाप्त इदमाह- प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छव्देभ्यः ॥ २-३-६॥ "येनाश्ुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्" इति, "आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वे विदितम्" इति, "कस्मिनु भगवो 15 प्रकटार्थविवरणम् त्वम्, तत्] त्हि कथमध्यवसीयत इत्याशङ्कयाह-सर्गकाले त्विति ॥ इतश्च प्रलयकाले ब्रह्माकाशयोरन्योन्यसंश्ेषात् स्वरूपभेदो न व्यज्यत इत्य- वगन्तव्यमित्याह-तथाकाशेति ॥ यदुक्तं प्रतिज्ञा न सिध्यतीति तत्राह- अत एवेति ।। प्रलये ब्रह्माकाशयोः स्वरूपभेदानवभासादेवेत्यर्थः। कि च 20 स्थितिकालेऽव्यविरोध इत्याह-अपि चेति ॥ यस्मादाकाशोत्पत्तेगाणत्वे न कोऽप्यवकर: तस्मादित्युपसंहारः॥

सिद्धान्ती नभसो जन्मश्रुतेः मुख्यार्थत्वप्रतिपादनपूर्वकं विप्रतिषेधं प्रति षेद्जुमुपक्रमते-येनाश्रुतमित्यादिना । विरोधादेकवाक्यता न संभवतीत्युक्त 25

१. A omits गौणत्वे न २. T, T1, P and TM. अपकर:

587

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याखयानम् [अ. २. पा. ३. सु. ६.

भाष्यम् विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति, "न काचन मद्धहिर्धा विद्यास्ति" इति चैवंरूपा प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञा विज्ञायते ; तस्याः प्रतिज्ञाया एव- महानिरनुपरोधः स्यात्, यद्यव्यतिरेकः कृत्स्स्य वस्तुजातस्य विज्ञेया- 5 द्रह्मणः स्यात् ; व्यतिरेके हि सत्येकविज्ञानेन सर्वे विज्ञायत इतीयं प्रतिज्ञा हीयेत। स चाव्यतिरेक एवमुपपद्यते, यदि कृत्स्ं वस्तुजातमेक- स्माङ्रह्मण उत्पद्येत। शब्देभ्यश्च प्रकृतिविकाराव्यतिरेकन्यायेनैव प्रति- ज्ञासिद्धिरवगम्यते; तथा हि-"येनाश्रुतं अ्रुतं भवति" इति प्रतिज्ञाय, मृदादिद्टष्टान्तैः कार्यकारणाभेदप्रतिपादनपरैः प्रतिज्ञैषा समर्थर्यते; 10 तत्साधनायैव चोत्तरे शब्दा :- "सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवा- द्वितीयम्" "तदैक्षत" "तत्तेजोऽसृजत" इत्येवं कार्येजातं ब्रह्मणः प्रदर्श्य, अव्यतिरेकं मदर्शयन्ति-"ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" इत्यारभ्य आ प्रपाठकपरिसमाप्तेः; तद्यद्याकाशं न ब्रह्मकार्ये स्यात् न ब्रह्मणि विज्ञाते आकाशं विज्ञाथेत; ततश्च प्रतिज्ञाहानि: स्यात् ; न च प्रतिज्ञा- 15 हान्या वेदस्यापामाण्यं युक्तं कर्तुम्। तथा हि-प्रतिवेदान्तं ते ते शब्दास्तेन तेन दृष्टान्तेन तामेव प्रतिज्ञां ज्ञापयन्ति-"इदं सर्वे यद्यमात्मा" "ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्" इत्येवमादगः ; तस्मा्ज्वल- नादिवदेव गगनमप्युत्पद्यते ।। यदुक्तम्-अश्चुतेने वियदुत्पद्यत इति, तदयुक्तम्, वियदुत्पत्तिविषय- 20 श्रुत्यन्तरस्य दर्शितत्वात्-"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इति। सत्यं दर्शितम्, विरुद्धं तु "तत्तेजोऽसृजत" इत्यनेन श्रृत्यन्तरेण; न, एकवाक्यत्वात्सवेश्रुतीनाम्। भवत्वेकवाक्यत्वमविरुद्धानाम्; इह तु विरोध उक्त :- सकृच्छतस्य स््ष्टः स्रष्टव्यद्वयसंबन्धासंभवात्, द्योक्ष प्रथमजत्वासंभवात्, विकल्पासंभवाच्चेति-नैष दोष:, तेजःसर्गस्य तैत्तिरी- प्रकटार्थविवरणम् दूषयति-नैष दोष इति । तेजःसर्गस्य तैत्तिरीयके तृतीयत्वस्य श्रवणा-

१. A. तेज:शब्दस्य

वियद्धिकरणम् १.] प्रकटार थेविवर णम्

भाष्यम्

यके तृतीयत्वश्रवणात्-"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः। वायोरगनिः।" इति; अशक्या हीयं श्रुतिरन्यथा परिणे- तुम् : शक्या तु परिणेतुं छान्दोग्यश्चुति :- तदाकाशं वायुं च सष्टा "तत्तेजोऽसृजत" इति; न हीयं श्रुतिस्तेजोजनिमधाना सती श्रुत्यन्तर- 5 प्रसिद्धामाकाशस्योत्पत्ति वारयितुं शक्रोति, एकस्य वाक्यस्य व्यापार- द्वयासंभवात; स्रष्टा त्वेकोऽपि क्रमेणानेकं स्रष्टव्यं सजेत्-इत्येकवाक्य- त्वकल्पनायां संभवन्त्यां न विरुद्धार्थत्वेन श्रुतिर्हातव्या; न चास्माभि: सकृच्छतस्य स्रष्टः स्रष्टव्यद्यसंबन्धोऽभिप्ेयते, श्रुत्यन्तरवशेन स्रष्टव्यान्त- रोपसंग्रहात्; यथा च "सर्वे खल्विद ब्रह्म तज्जलान्" इत्यत्न साक्षादेव 10 सवेस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मजत्वं श्रूयमाणं न प्रदेशान्तरविहितं तेज :- प्रमुखमुत्पत्तिकमं वारयति, एवं तेजसोऽपि ब्रह्मजत्वं श्रूयमाणं न श्त्यन्तरविहितं नभःप्रमुखमुत्पचिकमं वारयितुमहेति। नत्ु शमविधा- नार्थमेतद्वाक्यम्-"तज्जलानिति शान्त उपासीत" इति श्रुतेः; नैत- त्सृष्टिवाक्यम् : तस्मादेतन्न प्देशान्तरपसिद्धं क्ममुपरोद्धमर्हतीति; "तत्ते- 15 जोऽसृजत" इत्येतत्सृष्टिवाक्यम्; तस्मादत यथाश्रुति क्रमो ग्रहीतव्य प्रकटार्थविवरणम्

ननिरवकाशा तैत्तिरीयश्रुतिः । अतो विरोधेऽपि तदेकवाक्यतया साव- काशा छन्दोगश्रुति: व्याख्यातव्येत्यर्थः। किं च विराधोऽपि तदा स्यात्, यदि छन्दोगश्रुतिराकाशस्योत्पत्ति वारयेत्; न तुवारयंतीत्याह-न हीयं श्रुति- 20 रिति ॥ यञ्चोक्तं स्रष्टः स्रष्टव्यद्वयसम्बन्धो विरुद्ध इति तत्राह-स्रष्टा त्वैकोपीति ॥ सच्कछूतत्वमप्यसिद्धमित्याह-न चास्माभिरिति॥ ननु "तत्तेजोऽसृजत" इति साक्षात्तेजसो ब्रह्मजत्वश्रवणान्यथानुपपत्याकाशादि- क्रमो बाध्यत एव ; न तूपसंहियत इत्याशङ्कयाह-यथा च सर्वमिति॥ उष्टान्तवैषम्यं शङ्कते-नन्विति ॥ यद्यपि तत्परत्वोतत्परत्ववैषस्यमस्ति, 25

१. A. विरोभिविरोधोऽपि २. T. तत्परत्वात् परत्व-

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ६. भाष्यम्

इति। नेत्युच्यते ; न हि तेजःप्राथम्यानुरोधेन श्रुत्यन्तरपसिद्धो वियत्प- दार्थः परित्यक्तव्यो भवति, पदार्थधर्मत्वात्क्मस्य ; अपि च "तत्तेजोऽ सृजत" इति नात कमस्य वाचक: कश्चिच्छब्दोऽस्ति; अर्थात्तु क्रमोऽव- 5 गम्यते ; स घ "वायोरग्निः" इत्यनेन श्त्यन्तरप्रसिद्धेन क्रमेण निवार्यते ; विकल्पसमुच्चयौ तु वियत्तेजसोः प्रथमजत्वविषयावसंभवान भ्युपगमाभ्यां निवारितौ ; तस्मान्नास्ति श्रृत्योर्विप्रतिषेधः। अपि र छान्दोग्ये "येनाश्रुतं श्रुतं भवति" इत्येतां प्रतिज्ञां वाक्योपकमे ्रुत. समर्थायतुमसमाम्नातमपि वियत् उत्पत्तावुपसंख्यातव्यम्; किमङ्ग पुनस्तै- 10 तिरीयके समाम्नातं नभो न संग्रृह्यते। यच्चोक्तम्-आकाशस्य सर्वेणानन्यदेशकालत्वाङ्रह्मणा तत्कार्येश् सह विदितमेव तन्भ्रवति; अतो न प्रतिज्ञा हीयते; न च "एकमेवाद्वितीयम्" इति श्रुतिकोपो प्रकटार्थविवरणम् तथापि "तत्तेजोऽसृजत" इस्यस्य बाधकत्वं न संभवतीस्याह-नेत्युच्यत 15 इति ॥ वियत्पदार्थसृष्टेः प्रतिषेधे सति पदार्थधर्मत्वात् क्रमस्य प्रथर्म- स्यापि बाधो वक्तव्य इत्युभयबाधकल्पनाद्वरं तेजसः प्राथम्यमात्रबाधकल्पन- मिति भावः । अङ्गीकृत्य तेजसः प्राथम्यश्रवणं बाधकमिति दूषणमुक्तम्; तदपि नास्तीत्याह-अपि च तत्तेज इति॥ ननु शाखाभेदेन विकल्पो भवतु, उभयं वोभयत्रेत्याशङ्कयाह-विकल्पसमुच्चयौ त्विति ॥ सिद्धवस्तुत्वेन 20 विकल्पो न संभवति; उभयोरपि तूभयत्र प्रथमजत्वं नाभ्युपगम्यते "वायोरग्निः" इति श्रुतिविरोधादेवेत्यर्थः। इतोऽपि न शाखाभेदेन विकल्पः संभवतीत्याह-अपि च छान्दोग्य इति॥ उक्त्तानुवादेन दूषणमाह-यच्चोक्तमित्यादिना ॥ मा भूत्सम्यग्जानमिति न वाच्यमित्याह- १. T. प्राथम्य- ३. T and Ti omit श्रुति २. The expression बाधकमिति is written after ननु in the next line in all the mss.

590

वियदधिकरणम् १.j प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

क्षीरोदकन्यायेनेदमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नेतव्यम्; मृदादिदृष्टान्त- प्रणयनाद्धि प्रकृतिविकारन्यायेनैवेदं सर्वविज्ञानं नेतव्यमिति गम्यते ; क्षीरोदकन्यायेन च सर्वविज्ञानं कल्प्यमानं न सम्यग्धिज्ञानं स्यात् ; 5 न हि क्षीरज्ञानगृहीतस्यानेकस्य सम्यग्विज्ञानगृहीतत्वमस्ति; न च वेदस्य पुरुषाणामिव मायालीकवश्चनादिभिरर्थावधारणमुपपद्यते; सावधारणा चेयम् "एकमेवाद्वितीयम्" इति श्रुतिः क्षीरोदकन्यायेन नीयमाना पड्चित। न च स्वकार्यापेक्षयेदं वस्त्वेकदेशविषयं सर्वविज्ञानमेकमेवा- द्वितीयतावधारणं चेति न्याय्यम्, मृदादिष्वपि हि तत्संभवात्-न तद- 10 पूर्ववदुपन्यसितव्यं भवति-"श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनू- चानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्चुतं श्रुतं भवति" इत्या- दिना। तस्मादशेषवस्तुविषयमेवेदं सर्वविज्ञानं सर्वेस्य ब्रह्मकार्यतापे- क्षयोपन्यस्यत इति द्रष्टव्यम्।। यत्पुनरेतदुक्तम्-असंभवाद्गौणी गगनस्योत्पत्तिश्रुतिरिति, अत्र 15 ब्रुम :- यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥२-३-७।। तुशब्दोऽसंभवाशङ्काव्यावृत्यर्थः। न खल्वाकाशोत्पत्तावसंभवाशङ्का कर्तव्या यतो यावत्किंचिद्विकारजातं दृश्यते-घटघटिकोदञ्चनादि वा, कटककेयूरकुण्डलादि वा, सूचीनाराचनिख्ित्रिशादि वा-तावानेव 20 प्रकटार्थविवरणम् न च वेदस्येति ॥। इतश्च नोपचार इत्याह-सावधारणा चेयमिति॥ यञ्चोक्तं स्वकार्यापेक्षयेति, तत्राह-न चेति ।। यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्।। उक्ततर्कापाकरणाय सूत्रमवतारयति-यत्पुनरेतदुक्तमिति ।। विमतं 25 कार्यम्, विभक्तत्वात्, घटादिवदिति प्रयोगः। विभक्तत्वं च स्ातन्त्रयेण सन्मात्र-

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ७.

भाष्यम्

विभागो लोके लक्ष्यते; न त्वविकृतं किंचित्कुतश्चिद्विभक्तसुपलभ्यते ; विभागश्ाकाशस्य पृथिव्यादिभ्योऽवगभ्यते; तस्मात्सोऽपि विकारो भवितुमहति। एतेन दिक्कालमनःपरमाण्वादीनां कार्यत्वं व्याख्यातम्।

5 प्रकटार्थविवरणम् व्यावृत्तघुद्धिविषयत्वम् ; ततो नात्माविद्यातत्संबन्धभेदेषु व्यभिचारः। ननु त्हि दिगादिषु व्यभिचार इत्याशङ्गयाह-एतेनेति ।I विमतपदेन संगृहीतत्वा- दित्यर्थः। का दिक्, क्रो वा काल इति। आदित्योदयाद्युपलक्षित आकाशप्रदेशो दिक; आदित्योदयादिक्रियाधर्मः काल :; तदुभयं प्रत्यक्षम्, उद्यकालोऽयम्, 10 एककालीनामेदं, प्राचायम्, प्रतीचीयमिति मानान्तरानभिज्ञानामपि प्रत्यय- दर्शनात; अत पवाकाशात् [काशवत्] तुत्पत्ति मन्वानः सूत्रयामास। ये तु वैशेषिकाः एकं कालमचीकृपन् न तेषां यौग अयौग]पद्यादिप्रत्य- यभेदोऽवकल्पेत, कालैक्ये सर्वस्य युगपत्कृतत्वप्रसङ्गात्। अथ क्रियाभेदो पाधिकालभेदादयुगपत्प्रत्ययः तर्हयेककालकृतानेककर्मसु युगपत्प्रत्ययः स्यात् । अथ क्रमभाविक्रियाभेदोपाधिक: कार्लभेदः प्राप्त, तर्हि इतरेत- राश्रयासिद्धे [श्रयः । सिद्धे] कालभेदे क्रियायाः क्रमभावित्वम्; सिद्धे च तस्मिन् कालभेद इति। कि च कालाल्पत्वबहुत्वज्ञानपूर्वकश्चिरादि प्रत्यः; तद्लाच्च कालसिद्धिरिति परस्पराश्रयम् । यञ्चानुमानम्-मह्त्वजाति: दिगतिरिक्तशश्वद्विशेषगुणशून्याधिकरणवृत्तिः, परिमाणतरतमभावविश्रमा- 20 स्पदजातित्वात्, अणुत्ववदिति कालसाधनम्; दिक्साधने तु कालातिरिक्त्ते- त्योदि वचनीयम्-तद्सत् ; सिद्धसाधनत्वात्; महत्परिमाणगुणे द्रव्य- विशेषणे चाप्रसिद्धविशेषणता; परिमाणतारतम्यस्य चानिर्वचनीयत्वेनाप्रामाणणि कत्वात् तार्किकाणामसिद्धो हेतुः । दष्टान्तश्ास्माकं साध्यविकलः। यञ्चानु- मानान्तरं दिकूसिद्धौ-विवादाध्यासितानि कार्याणि कालाकाशात्माति १. TM. तेनेति ॥ ५. A omits आदि २. T,T and P omit घर्मः ६. TM. महत्व ३. A. काल: ७. A omits आत्मा ४. TM. स्पन्द

वियदधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

नन्वात्माप्याकाशादिभ्यो विभक्त इति तस्यापि कार्यत्वं घटादिव- त्ान्नोति ; न, "आत्मन आकाशः संभूतः" इति श्रुतेः; यदि ह्यात्मापि विकार: स्यात्, तस्मात्परमन्यन्न श्रुतमित्याकाशादि सर्वे कार्य निरात्मकमात्मनः कार्यत्वे स्यात् ; तथाच शून्यवादः प्रसज्येत; 5 आत्मत्वाच्चात्मनो निराकरणशङ्गानुपपत्तिः न ह्यात्मागन्तुकः कस्यचित्, स्वयंसिद्धत्वात् ; न ह्यात्मा आत्मनः प्रमाणमपेक्ष्य सिध्यति ; तस्य हि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणान्यप्रसिद्धममेयसिद्धय उपादीयन्ते; न ह्याकाशादयः पदार्थाः प्रमाणनिरपेक्षा: स्वयंसिद्धाः केनचिदभ्युपगम्यन्ते; आत्मा

प्रकटार्थविवरणम् 10

रिक्तैकद्रव्यजन्यानि, कार्यत्वात्, एकतन्तुहेतुककार्यवत् ; कालपदस्थाने दिक्पदन्यासेन दिक[काल]सिद्धिरपि द्रष्टव्येति-तत्रापि मायाभ्युपगमेन सिद्ध- साधनम्, विशिष्टप्रतिशासिद्धरप्रसिद्धविशेषणत्वं च; साध्यविकलश्च दष्टान्तः, सिद्धसाधनं वा; महाभूतैकदशेऽपीति पक्ष[भूतेपक्षेकदेशे विपक्ष]बाधकभावात् सन्दिग्धश्च-इत्यलम्। इदानीं विभक्तत्वस्य लक्षणमगृहीतत्वे च[त्वेन] यथा- 15 श्रुतमेव हेत्वर्थ गृहीत्वानिष्टमापादयति-नन्वात्मापीति । मूलकारणत्वे- नानादित्वग्राहकागमविरोधात् नायं प्रसङ्ग इत्याह-अनात्मन आकाश इति ।। विपक्षे च सर्वे कार्य निरधिष्ठानं स्यादित्याह-यदि हीति । अस्तु तर्हि शून्यवाद एवेत्याशङ्गयाह-आत्मत्वाच्चेति ॥ निराकर्तुरपि स्वरूपत्वेन सिद्ध- त्वादित्यर्थः । वस्तुसंग्रहवाक्यं विवृणोति-न ह्यात्मागन्तुक इत्यादिना । 20 स्वयंसिद्धत्वादिति ॥ सत्ताप्रतीत्योः अन्यनिरपेक्षतया, सिद्धत्वादित्यर्थः । तत्र प्रतीतौ तावन्नैरपेक्ष्यं साधयति-न ह्यात्मात्मन इति । यर्था छिंदि: छेद्यद्वैधीभावायोपादीयते, न छेत्तारं व्याप्नोति, तथा प्रमाणानि प्रमेयसिद्धये, न प्रमातृसिद्धये भवन्तीत्यर्थः। ननु आकाशादीनामात्म- नश्च वस्तुत्वाविशेषात् सतस्सिद्धिरसिद्धिर्वा समानैव न्याय्येत्याशङ्गयाह- 25 न ह्ाकाशादय इति। प्रमाणप्रवृत्त्यन्वयव्यतिरेकवत्वादाकाशादिसिद्धेन

१. A adds हि २. A. समानन्याय्या

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्योख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ७.

भाष्यम्

तु प्रमाणादिव्यवहाराश्रयत्वात्प्रागेव प्रमाणादिव्यवहारात्सिध्यति ; न चेद्ृशस्य निराकरणं संभवति; आगन्तुकं हि वस्तु निराक्रियते, न स्वरूपम् ; य एव हि निराकर्ता तदेव तस्य स्वरूपम्; न ह्यग्नेरौष्ण्यम- 5 ग्निना निराक्रियते; तथा अहमेवेदानी जानामि वर्तमानं वस्तु, अहमेवाती- तमतीततरं चाज्ञासिषम्, अहमेवानागतमनागततरं च ज्ञास्यामि इति अतीतानागतवर्तमानभावेनान्यथाभवत्यपि ज्ञातव्ये न ज्ञातुरन्यथा- भावोऽस्ति, सरवदा वर्तमानस्वभावत्वात्; तथा भस्मीभवत्यपि देहे नात्मन उच्छेद :; वर्तमानस्वभावादन्यस्वभावत्वं वा न संभावयितुं 0 शक्यमित्येवमप्रत्याख्येयस्वभावत्वादकार्यत्वमात्मनः, कार्येत्वं चाका- शस्य । यत्तूक्तं समानजातीयमनेकं कारणद्रव्यं व्योस्नो नास्तीति, तत्प्रत्युच्त्यते-न तावत्समानजातीयमेवारभते, न भिन्नजातीयमिति नियमोऽस्ति ; नहि तन्तूनां तत्संयोगानां च समानजातीयत्वमस्ति, 15 द्रव्यगुणत्वाभ्युपगमात्; न च निभित्तकारणानामपि तुरीवेमादीनां समानजातीयत्वनियमोडस्ति। स्यादेतत्-समवायिकारणविषय एव

प्रकटार्थविवरणम्

स्वतस्त्वम्, प्रमाणवृत्तेः प्रागेव सुषुप्तेऽ्यात्मसिद्धेः; अन्यथा परामर्शा योगादात्मनः सिद्धि: स्वत एवेत्यभिप्रायः। ततः किमित्यत आह-न 20 चेद्ृशस्येति॥ इदानीं सत्तायामपि नैरपेक्ष्यं साधयति-तथाहमेवेदानी- मिति ॥ सदाहमित्यामरोक्ष्यैकरूपावभासनान नास्ति सत्ताव्यभिचारो येन अन्यतः सत्ताकाङ्मषेतेत्यर्थः। ननु तर्हि देहस्योच्छेदो भविष्यतीत्या- शङ्गयाह-तथा भस्मीभवतीति ॥ निरवयवस्य नभोवद्दाहाद्युपरागाभावा- दित्यर्थः। प्रासङ्गिकमनिष्टप्रसङ्गपरिहारमुपसंहरति-इत्येवमिति ॥ 25 उक्तमनूद्य व्यभिचारमाह-यत्तूक्तमित्यादिना ।।

१. T. सुप्तेष्वातम २. TM. न तथा

594

वियद्धिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

समानजातीयत्वाभ्युपगमः न कारणान्तरविषय इति ; तदप्यनैकान्ति- कम्: सूत्रगोवालैरह्यनेकजातीयैरेका रज्जुः सज्यमाना दृश्यते; तथा सूत्रैरूर्णादिभिश्च विचित्नान्कम्बलान्वितन्वते; सत्चद्रव्यत्वाद्यपेक्षया वा समानजातीयत्वे कल्प्यमाने नियमानर्थक्यम्, सर्नस्य सर्वेण समान- 5 जातीयकत्वात्। नाप्यनेकमेवारभते, नैकम्-इति नियमोऽस्ति; अणु- मनसोरादयकर्मारम्भाभ्युपगमात्। एकेको हि परमाणुर्मनश्राद्यं कर्मा- रभते, न द्रव्यान्तरैः संहृत्य-इत्यभ्युपगम्यते। द्रव्यारम्भ एवानेका- रम्भकत्वनियम इति चेत्, न ; परिमाणाभ्युपगमात्। भवेदेष नियम :- यदि संयोगसचिवं द्रव्यं द्रव्यान्तरस्यारम्भकमभ्युपगम्येत; तदेव तु 10 द्रव्यं विशेषवदवस्थान्तरमापद्यमानं कार्य नामाभ्पयुगम्यते ; तच् कचि- दनेकं परिणमते मृद्धीजादि, अङ्गरादिभावेन; क्वचिदेकं परिणमते क्षीरादि, दध्यादिभावेन; नेश्वरशासनमस्ति-अनेकमेव कारणं कार्ये जनयतीति। अतः श्रुतिपामाण्यादेकस्माङ्रह्मण आकाशादिमहाभूतोत्प- चिक्रमेण जगज्जातमिति निश्चीयते; तथा चोक्तम्-"उपसंहारदर्शना- 15 न्नेति चेन्न क्षीरवद्धि" इति॥ यच्चोक्तमाकाशस्योत्पत्तौ न पूर्वोत्तरकालयोर्विशेष: संभावयितुं शक्यत इति, तदयुक्तम्; येनैव विशेषेण पृथिव्यादिभ्यो व्यतिरि- च्यमानं नभः स्वरूपवदिदानीमध्यवसीयते, स एव विशेष: प्रागुत्पत्तेरना- सीदिति गम्यते; यथा च ब्रह्म न स्थूलादिभि: पृथिव्यादिस्वभावैः 20 स्वभाववत्-"अस्थूलमनणु" इत्यादिश्रुतिभ्यः, एवमाकाशस्भावेनापि न स्वभाववदनाकाशमिति श्रुतेरवगम्यते; तस्मात्मागुत्पत्तेरनाकाशमिति प्रकटार्थविवरणम् ननु "आकाशशरीरं ब्रह्म " इति श्रुतिरिस्ति; कथमवकाशाभावे ब्रह्मणो- Sवस्थानमित्याशङ्गयाह-यथाच न ब्रह्मणः [न ब्रह्म] स्थूळादिभिरिति॥ 25 आकाशवच्छरीरमस्येति आकाशशरीरम्। अवकाशान्तरमन्तरेण आकाश-

१. T. TI and P omit आकाशशरीरम् २. T, TI and P. आकाशा-

59h

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. ३. सु. ७.

भाष्यम् स्थितम्। यदप्युक्तं पृथिव्यादिवैधर््यादाकाशस्याजत्वमिति, तदप्यसत्, श्रुतिविरोधे सत्युत्पत्यसंभवातुमानस्याभासत्वोपपत्तेः उत्पत्यनुमानस्य च दर्शितत्वात् ; अनित्यमाकाशम्, अनित्यगुणाश्रयत्वात्, घटादिव- 5 दित्यादिप्रयोगसंभवाच्च; आत्मन्यनैकान्तिकमिति चेत्, न; तस्यौप- निषदं प्रत्यनित्यगुणाश्रयत्वासिद्धेः; विभ्ुत्वादीनां चाकाशस्योत्पत्ति- वादिनं प्रत्यसिद्धत्वात्। यच्चोक्तमेतत्-शब्दाच्चेति-तत्रामृतत्वश्रुति- स्तावद्वियति 'अमृता दिवाकसः' इतिवद्ष्टव्या; उत्पत्तिप्लययोरुपपादित- त्वात्; "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः" इत्यपि प्रसिद्धमहत्वेनाकाशोप- 10 मानं क्रियते निरतिशयमहत्वाय, नाकाशसमत्वाय-यथा 'इपुरिव सविता धावति' इति क्षिमगतित्वायोच्यते, न इषुतुल्यगतित्वाय- तद्वत; एतेनानन्तत्वोपमानञ्चुतिव्याख्याता; "ज्यायानाकाशात्" इत्यादि- श्रुतिभ्यक्च ब्रह्मणः सकाशात् आकाशस्योनपरिमाणत्वसिद्धिः "न तस्य प्रतिमास्ति" इति च ब्रह्मणोऽनुपमानत्वं दर्शयति; "अतोऽन्य-

15 प्रकटाथविचरणम् स्थितिवद्गह्मणोऽप्यवस्थानं[णो व्यवस्थानं] न विस्मयकरमित्यर्थः। उक्तम- नूद्य कालात्ययापदिष्ठत्वमाह-यदप्युक्तमित्यादिना ॥ ननु श्रुतिः न्याय- र्शनानामनुमानं बाधत इत्याशङ्गयाह-उत्पन्यनुमानस्य चोते॥ अनु- मानान्तरं चास्तीत्याह-अनित्यमिति ॥ नित्यसत्वादिगुणाश्रयमायायां 20 व्यभिचारपरिहारायाह-अनित्यति ॥ आकाशो जायते, महाभूतत्वात्,

सर्वत्रैव विपक्षे तत्परप्रतिज्ञाहानिर्बाध इति द्रष्टव्यम्। आदयहेतोर- नैकान्तिकत्वमाशङ्कय परिहरति-आत्मनेति ॥ किं च त्वदुक्ता हेतवः ममासंप्रतिपन्नाः; मदुक्तास्तु तवापि संप्रतिपन्रा इति शक्कुवन्ति त्वदुक्त 25 हेतुनाभासीकर्तुमित्याह-विभ्ुत्वादीनां चेति ॥ एवं तावभ्नानुमानं नित्यत्वे अस्तीत्युपपाद्ेदानीं यश्चैतदुक्त शन्दान्नित्यत्वमिति तद्दषयति-यथतदित्या- १. TM. श्रुतिन्याय

मातरिश्वाधिकरणम् २.] प्रकटाथेविवरणम्

भाष्यम् दार्तम्" इति च ब्रह्मणोऽन्येषामाकाशादीनामार्तत्वं दर्शयति। तपसि ब्रह्मशब्दवदाकाशस्य जन्मश्रुतेगीगत्वमित्येतदाकाशसंभवश्चुत्यनुमानाभ्यां परिहृतम्। तस्माद्रह्मकार्य वियदिति सिद्धम्। [मातरिश्वाधिकरणम्] एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥२-३-८।।

अतिदेशोऽयम्। एवेन वियद्टयर्यानेन मातरिश्वापि वियदा- श्रयो वायुर्व्याख्यातः। तत्नाणेते यथायोगं पक्षा रचयितव्या :- न वायुरुत्पद्यते, छान्दोगानामुत्यत्तिपकगणेऽनास्नानादित्येकः पक्ष:, अस्ति तु तैत्तिरीयाणात्पत्तिप्रकरण आ्राम्तानम् "आकाशाद्वायुः"- 10 इति पक्षान्तरम्; ततश्र श्ृत्योर्विपतिषेधे सति गौणी वायोरुत्पत्तिश्रुतिः, असंभवात् इत्यपरोऽभिप्राया; असंभवश्र "सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः" इत्यस्तमयप्रतिषधात् अमृतत्वादिश्रवणाच्। प्रतिज्ञातुपरो- घाद्यावद्विकारं च विभागाभ्युपगमादुत्पद्यते वायुरिति सिद्धान्तः। अस्तमयप्रतिषेधोSपरविद्याविषय आपेक्षिका अग्न्यादीनामिव वायो- 15 रस्तमयाभावात् । कृतप्रतिविधानं चामृतत्वादिश्रवणम्। ननु वायो- राकाशस्य च तुल्ययोरुत्पत्तिपकरणे श्रवणाश्रवणयोरेकमेवाधिकरण- सुभयविषयमस्तु किमतिदेशेनासति विशेष इति, उच्यते-सत्यमेव- प्रकटार्थविवरणम्

दिना । तपसि ब्रह्मशब्दस्य गौणत्वं युक्तम्, ब्रह्मज्ञानसाधनत्वात्; बलवद्धाध- 20 काभावासु न संभूतशब्दस्य गौणत्वमित्याह-तपसीति॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ।। पूर्वत्र ब्रह्मण आकाशस्रष्टत्वप्रतिपादकसमन्वयस्यानुत्पत्तिश्रुतिविरोधो नास्तीत्युक्तम्। उत्पत्तिश्रुतेः मुख्यार्थत्वव्याख्यानेन। इदानीं ब्रह्मणो वायु- स्नष्टत्वप्रतिपादकसमन्वयस्य नित्यत्वश्रुतिविरोधो नास्तीत्यतिदिश्यत इत्याह- 25 अतिदेशोऽयमिति ॥ अतिदेशमाक्षिप्य समाधत्ते-नतु वायोरित्यादिना।

597

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सु. ९.

भाष्यम् मेतत्; तथापि मन्द्धियां शब्दमात्रकृताशङ्कानिवृत्त्यर्थोऽयमतिदेशः क्रियते-संवर्गविद्यादिषु ह्यपास्यतया वायोमेहाभागत्वश्रवणात्, अस्त- मयप्रतिषेधादिभ्यश्च भवति नित्यत्वाशक्का कस्यचिदिति॥

5 [असंभवाधिकरणम् ] असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ २-३-९॥

भवेत्कुतश्चिदुत्पत्तिरिति स्यात्कस्यचिन्मतिः तथा विकारेभ्य एवाकाशा- दिभ्य उत्तरेषां विकाराणामुत्पत्तिमुपश्रुत्य, आकाशस्यापि विकारा- 10 देव ब्रह्मण उत्पत्तिरिति कश्चिन्मन्येत; तामाशङ्कामपनेतुमिदं सूत्रम्- असंभवस्तु इति। न खलु ब्रह्मणः सदात्मकस्य कुतश्चिदन्यतः संभव उत्पत्तिराशङ्गितव्या; कस्मात्? अनुपपत्तेः । सन्मात्रं हि ब्रह्म ; न तस्य सन्मात्रादेवोत्पत्तिः संभवति, असत्यतिशये प्रकृतिविकारभावानुप- पत्तेः; नापि सद्विशेषात्, दृष्टविपर्ययात्-सामान्याद्विविशेषा उत्पद्य- 15 माना दृश्यन्ते, मृदादेर्घटादयः, न तु विशेषेभ्यः सामान्यम् ; नाप्यसतः, प्रकटार्थविवरणम् असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ ब्रह्मणोऽजत्वं प्रतिपाद्यतः समन्वयस्य किम् "त्वं जातो भवासि विश्वतो- मुखः" इत्यादिश्रुतिविरोधोऽस्ति उत नास्तीति सन्देहे पूर्ववाद्याह-वियत्पवन- 20 योरिति ॥ ब्रह्म जायते कारणत्वात्, आकाशवत् ; आकाशो विकाराजायते कार्यत्वात्, वायुवत् इत्यनुमानानुगृहातजन्मश्रुतेः प्रामाण्यादस्ति विरोध इति बौद्धगन्धिन: पूर्वः पक्षः । ब्रह्माजम्, सदादिकारणशून्यत्वात्, नरविषाणवदि- त्यनुमानविरोधादतत्परश्रुतेः अनुमानस्य वा विपक्षबाधकशून्यस्याप्रामाण्या न्रास्ति विरोध इति सिद्धान्तमाह-न खल ब्रह्मण इत्यादिना । इतश्र 25 "त्वं जातो भवसि" इति श्वेताश्वतराणां श्रुतिः सर्वात्मभावप्रतिपादनपरा न

१. A. अनुमानादर्थपर

तेजोधिकरणम् ४.] प्रकटार्थेविवरणम् भाष्यम् निरात्मकत्वात्; "कथमसतः सज्जायेत" इति चाक्षेपश्रवणात्। "स कारणं करणाधिपाधियो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिप:" इति च ब्रह्मणो जनयितारं वारयति। वियत्पवनयोः पुनरुत्पत्तिः प्दर्शिता, न तु ब्रह्मणः सास्तीति वैषम्यम्। न च विकारेभ्यो विकारान्तरोत्पत्तिदर्श- 5 नाड्रह्मणोऽपि विकारत्वं भवितुमहति, मूलप्रकृत्यनभ्युपगमेऽनवस्था- प्रसङ्गात् : या मूलप्रकृतिरभ्युपगम्यते, तदेव च नो ब्रह्मेत्यविरोधः।। [ तेजोऽधिकरणम्] तेजोऽतस्तथा ह्याह॥२-३-१०॥ छान्दोग्ये सन्मूळत्वं तेजसः श्रावितम्, तैत्तिरीयके तु वायुमूलत्वम्; 10 तत्न तेजोयोनिं प्रति श्रुतिविश्रतिपत्तौ सत्याम्, प्राप्तं ताव्रह्मयोनिकं तेज इति। कुतः? "सदेव" इत्युपक्रम्य "तत्तेजोऽसृजत" इत्युपदेशात; सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाश्र ब्रह्मप्रभवत्वे सर्वस्य संभवात्; "तज्जळान्" इति चाविशेषश्रुतेः "एतस्माज्ायते प्राणः" इति चोपक्रम्य श्ुत्यन्तरे सर्वस्याविशेषेण ब्रह्मजत्वोपदेशात्; तैत्तिरीयके च "स तपस्तप्त्वा। 15 प्रकटार्थविवरणम् जन्मपरा तत्रैवाजत्वश्रवणादित्याह-सकारणमिति॥ यञ्चोक्तं वियत्पवन- योरसंभोव्यमानजन्मत्वमिति, तत्राह-वियत्पवनयोरिति ॥ न केवलं विपक्ष-

च विकारेभ्य इति॥ अनवस्थितकारणाभ्युपगमे क्वचिदपि निराकाङ्डकार्य- 20 प्रत्ययो न स्यादिति मूलक्षतिः।। तेजोऽतस्तथा ह्याह।। तेजो विषयः। तर्त्क ब्रह्मकार्य वायुकार्य वेति सन्देहस्य बीजमुक्त्वा पूर्व- पक्षमाह-छान्दोग्य इति ॥ आकाशाधिकरणे सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानुगहीतो-

१. T. जन्म वा २. T. असमाप्य

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. १०. भाष्यम् इदं सर्वमसृजत। यदिरद किंव।"इत्यविशेषश्रत्रणात्; तस्मात् "वायो- रगनिः" इति कमोपदेशो द्रष्ट :- वायोरनन्तरमन्निः संभूत इति। एवं पाप्ते, उच्यते- 5 तेज: अतः मातरिश्वनो जायत इति; कस्मात्? तथा ह्याह-"वायो- रग्निः" इति। अव्यवहिते हि तेजसा ब्रह्मजत्वे वायोरामरितीय श्रुतिः कदर्थिता स्यात्। नतु क्रमार्थेषा भविष्यतीत्युक्तम्; नेति ब्रूम :- "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकान संभून:" इति पुरस्तात्संभवत्यपा- दानस्यात्मनः पञ्चमीनिर्देशात्, वस्यैव च सभतेरिहाधिकारात्, पर- 10 स्तादपि तदधिकारे "पृथिव्या ओषधयः" इत्यपादानपश्चमीदर्शनात्, "वायोरग्निः" इत्यपादानपश्चम्येवैपोति गम्यते; आप च, वायोरूध्व- मत्रिः संभूत :- इति कल्प्य उपपदार्थयोग:, कप्तस्तु कारकार्थयोग :- वायोरअिः संभूत इति; तस्मादेषा श्रुतिर्वायुयोनित्वं तेजसोऽवगम- यति। नन्वितरापि श्रुतिर्द्रह्मयोनित्वं तेजसोऽवगमयति-'तत्तेजोऽ- 5 सृजत" इति; न, तस्या पारम्पर्यजत्वेऽप्यविरोधात; यदापि ह्याकाशं वायुं च सष्टा वायुभावापनं ब्रह्म तेजोऽसृजतेति कल्प्यते, तदापि प्रकटार्थविवरणम् त्पत्तिश्रुतेः ब्रह्मजत्वं वर्णितम् । तेनैव न्यायेन तेजसोऽपि ब्रह्मजत्वमेवेत्यर्थः। का तर्हि "वायोरग्नि" इति श्रुतेर्गतिरित्याशङ्कयाहतस्माद्वायोरिति ॥ 20 ब्रह्मणो मूलकारणत्वेऽपि वायुजत्वमपि तेजसः श्रुतिबलादभ्युपगन्तव्य- मित्याह-तथा ह्याहति। कदर्थता पीडिता। पूर्वपक्षिणोक्तमर्थान्तरमनूद वैरू- ्यप्रसङ्गेन परिहरति -- नतु क्मार्थत्यादिना॥कि च प्रकरणादुपादानाख्या- पादानकारकाभिधायित्वं पञ्चम्या: सिद्धं परित्यज्यासिर्द्धः पदान्तरार्थयोग: कल्पयितुं न शक्यत इत्याह-आपे चेति। श्रुतिबलात् वायुजत्वं चेत्, तर्हि 5 ब्रह्मजत्वमपि श्रुतिबलादेव । अतः श्रुत्योरेव परस्परविप्रतिषेध इत्याह- नन्वितरापीति । साक्षात्पारम्पर्यविषयत्वेन विरोधं परिहरति-न तस्या १. A. ज्याहष्ट पदान्तरार्थयोगं २. T and T omit श्रुतिबलादेवातः 600

अबधिकरणम् ५. प्रकटार्थ विवर भन्

भाष्यम् ब्रह्मजत्वं तेजसो न विद्ध्यते, यथा-तत्याः शृतम्, तस्या दधि, तस्या आमिक्षेत्यादि; दर्शयति च ब्रह्मणो विकाशत्नावस्थानम्-"तदात्मानं स्वयमकुरुत" इति ; तथा चेश्वरस्मरणं भवति-"बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः" इत्याद्यनुक्रम्य "भवन्ति भावा भूताना भत्त एव पृथग्विधाः" इति। यद्यपि बुद्धयादयः स्वकारणेभ्यः प्रत्यक्ष भवन्तो दृश्यन्ते, तथापि सर्वस्य भावजातस्य साक्षात्यणाड्या वा ईश्वरवंश्य त्वात्; एतेवाक्रमसटष्टिवादिन्य: श्रतयो व्याख्याता, तासां सर्वथोपपत्तेः, क्मवतसृष्टिवादिनीनां त्वन्य- थातुपपत्तेः । प्रतिज्ञापि सद्वंश्यत्वमात्रमपेक्षते, नव्यवहितजन्यत्व्- इत्यविरोध: ।। 10 [अबधिकरणम् ] आप: ॥ २३-११॥ "अतस्तथा ह्याह" इत्यनुवर्तते ; आपः, अतः तेजसः, जायन्ते; कस्मात् ! तथा ह्राह-"तदपोऽसृजत" इति, "अग्नेरापः" इति च; प्रकटार्थविवरणम् 15 इति ॥ साक्षात्पारम्पर्याभ्यां कारणत्वे दृष्टान्तमाइ-यथेति ॥ तस्या धेनो शीत[शृतं] क्षीरम्। ततं पयो दधिसंसृषटभामिक्षा; तत्र क्षीरस्य दधिसाक्षा त्कारणत्वेऽपि यथा गव्यं दधि ईति अतियोग:[प्रयोग:]तथात्रापि भविष्य- तीत्यर्थः। तर्हि ब्रह्मणो वायुभावापततौ कि प्रमाणमित्याशङ्गयाह-दशयति चेति। परम्परयापाश्वरस्य कारणत्वे स्मृति प्रभाणयति-तथा चेति॥ 20 प्रणाड्या परम्परया। ईश्वरवंशोन्भवत्वादिदं स्परणमित्यभिप्नायकथनम् "इदं सर्वमसृजत" इत्यादिश्रुतेरपि पारिपर्यार्थत्वमेवेत्याह-एतेनेति ॥ यश्च सर्व- विजञानप्रतिज्ञालिङ्गं तदप्यन्यथासिद्धमित्याह-प्रतिज्ञापीति ॥

आप:।। पूर्वसूत्रात्पदान्तरमनुकृष्य व्याचष्टे-अतस्तथा हीति॥ननु यद्यपि श्रुतं 25 तेजसोऽपकारणत्वम्, तथापि प्रत्यक्षेण विरोधोपलम्भात् सन्दिग्धं तदिति १. T, T1, P and A omit इति २. T. पर्यायत्वमेव

[अ. २. पा. ३. सु. १२.

भाष्यम् सति वचने नास्ति संशयः। तेजसस्तु सृष्टिं व्याख्याय पृथिच्या व्याख्यास्यन् अपोऽन्तरियामित्याप इति सूत्रयांबभूव ।। [पृथिव्यधिकाराधिकरणम्]

5 पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः॥ २-३-१२॥। "ता आप ऐक्षन्त बह्चः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त" इति श्रूयते; तत्र संशय :- किमनेनानशब्देन व्रीहियवाद्यभ्यवहाये वा ओदनादयुच्यते, कि वा पृथिवीति ; तत्र प्राप्तं तावत्-व्रीहियवाि ओदनादि वा परिग्रहीतव्यमिति : तत्र ह्यन्शब्दः प्रसिद्धो लोके; वाक्य- 10 शेषोप्येतमर्थमुपोद्धलयति-"तस्माद्यत् कचन वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं प्रकटार्थविवरणम् संशयं प्रदर्श्य सूत्रं व्याख्येयमित्याशङ्गथाह्न-संति वचन इति ॥ यैद्यपि स्थूलयोरप्तेजसोर्विरोधो दृश्यते, तथापि अपञ्चीकृतयोरतीन्द्रियत्वात्सति वचने नास्ति तत्र संशय इत्यर्थः । तर्हि संशयाभावे किमर्थ सूत्रप्रणयन- 15 मित्याशङ्क्याह-[तेजसस्त्विति] ॥ महाभूतसर्गस्यापि[स्यावि]प्रतिषेधव्या- खयाने प्रक्रान्ते क्रमप्राप्ता अपोऽनन्तरीयम[रियाम्] अपामतिक्रमणं मा भूदि- स्यभिप्रेत्य प्रत्यक्षविरोधात् "अग्नेरापः" इति श्रुतेः गौणार्थत्वमिति मन्दा- शङ्कापाकरणाय सुत्रितवानित्यर्थ॥ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ।

20 श्रुतिवाष्यं. पठित्वान्नशब्दान्महाभूतप्रकरणाच्च संशयमाह-ता आप इत्यादिना । अभ्यवहाये भक्षणयोग्यम्। पूर्वत्र बलवच्छत्यवष्टम्भन विराध: परिहतः । इहापि बलवद्न्नश्रुतिबलेन व्रीह्यादिकं आ्राह्यमित्याह-तत्र पाप्त मित्यादिना ॥ व्रीह्यादिपरिग्रहे लिङ्गमप्यस्तीत्याह-वाक्यशेषोऽपीति॥

१. TM and A. तेजसस्त्विति ३. T,T1, P and TM. प्रकान्तकम २. T, TM and A omit यद्यपि ... त्या- A. प्रकान्ते क्म प्राप्तादपो नान्त- बङयाह ४. T. प्रभार्थ-

602

पृथिव्यधिकाराधिकरणम् ६.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् भवति" इति-व्रीहियवाद्येव हि सति वर्षणे बहु भवति, न पृथिवीति। एवं प्राप्ते, ब्रूम :- पृथिव्येवेयमन्नशब्देनान्भ्यो जायमाना विवक्ष्यत इति ; कस्मात्? अधिकारात्, रूपात, शब्दान्तराच् । अधिकारस्तावत्-"तत्तेजो- 5 डसृजत" "तदपोऽसृजत" इति महाभूतविषयो वर्तते; तत्न क्रमप्राप्तां पृथिवीं महाभूतं विलङ््य नाकस्माद्रीह्यादिपरिग्रहो न्याय्यः । तथा रूपमपि वाक्यशेषे पृथिव्यनुगुणं दृश्यते-"यत्कृष्णं तदन्नस्य" इति; न होदनादेरभ्यवहार्यस्य कृष्णत्वनियमोडस्ति, नापि व्रीह्ादी- नाम्। नतु पृथिव्या अपि नैव कृष्णत्वनियमोऽस्ति, पय:पाण्डु- 10 रस्याङ्गाररोहितस्य च क्षेत्रस्य दर्शनात; नायं दोष :- बाहुल्यापेक्ष- त्वात् : भूयिष्ठं हि पृथिव्या: कृष्णं रूपम्, न तथा श्वेतरोहिते; पौरा- णिका अपि पृथिवीच्छायां शवेरीमुपदिशन्ति, सा च कृष्णाभासा- इत्यतः कृष्णं रूपं पृथिव्या इति श्लिष्यते । श्रुत्यन्तरमपि समाना- धिकारम् "अन्भ्रयः पृथिवी" इति भवति, "तददपा शर आसीत्त- 15 तसमहन्यत सा पृथिव्यभवत्" इति च ; पृथिव्यास्तु ्रीह्यादेरुत्पत्ति दर्शयति-"पृथिव्या ओषधयः। ओषधीभ्योऽन्नम्।" इति च । एव- मधिकारादिषु पृथिव्याः प्रतिपादकेषु सत्सु कुतो त्रीह्यादिप्रतिपत्तिः?

प्रकटार्थविवरणम् सिद्धान्ते सूत्रमवतारयति-एवं प्राप्ते ब्रूम इति ।। 20 अधिकारं रूपं च व्याख्याय शब्दान्तरं व्याचष्टे-श्रृत्यन्तरमपीति।। समहन्यत संहतं परिणतमभवत्॥ सेति ॥ सोऽपा[सा अपां] कठिनाकार- परिणामः पृथिव्यभवदिति समानप्रकरणं श्रुत्यन्तरमप्कार्यस्यान्नस्य पृथिवीत्वं गमयतीत्यर्थः । इतोऽप्यप्कार्यमन्नं ब्रीह्यादि न भवतीत्याह-पृथिव्यास्त्वति॥

१. T1. सोऽयं

[अ. २. पा. ३. सू. १३.

भाष्यम् प्रसिद्धिरप्यधिकारादिभिरेव वाध्यते; वाक्यशेषोऽपि पार्रथिवत्वाद- न्नाधस्य तद्द्वारेण पृथिव्या एवान्यः प्रभवत्वं सूचयतीति द्रष्टव्यम्। तस्मात्पृथिवीयमत्रशब्देति ॥

5 [ तदभिध्यानाधिकरणम् ] तदनिध्यानादेव तु तल्िङ्गात्सः ॥२-३-१३॥ किमिमानि वियदादीनि भूतानि स्वयमेव स्वविकारान्सजन्ति, आहोख्वित्परमेश्वर एव तेन तेनात्मनावतिष्ठुमानोऽभिध्यायंस्तं तं तिकारं सृजतीति संदेहे सति, पाप तावत्-सवयमेव सजन्नीति; कुतः? 10 "आकाश्वाद्वायुः। वायोरग्निः।" इत्यादिस्वातन्त्रयश्रवणात्। नन्वचेत- नानां स्वतन्त्राणां प्रवृत्ति: प्रतिषिद्धा ; नेष दोष :- "तत्तेज ऐक्षत ता आप ऐक्षन्त" इति च भूतानामपि चेतनत्वश्रवणादिति। एवं पराप्ते अभिधीयते- स एव परमेश्वरस्तेन तेनात्मनावतिष्ठमानोऽभिध्यायंस्तं तं विकारं 15 सृजतीति; कुतः १ तलिङ्गात्। तथा हि शास्त्रम्-"यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति" इत्येवंजातीयकम्-साध्यक्षाणामेव भूतानां प्रकटार्थविवरणम् यद्यपि प्रकरणादीनां एकैकस्य श्रुतेर्दुर्बलत्वम्; तथापि बददुभिः प्रकरणादि- 20 भिरेकस्यान्नशब्दस्य व्रीहियवाद्याकारपरिणतायां पृथिव्यां वृत्तिः युक्तेत्याह- प्रसिद्धिरपीति ।। तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः ॥ एवं तावत्महाभूतानां पूर्वस्मात्पूर्वस्मात् उत्तरोत्तरस्य सृष्टि व्याख्याय तत्र स्वातन्त्रयपारतन्त्र्यविचारमारभते-किमिदानीमिति ॥ पूर्वपक्षमाक्षिपति- नन्वचेतनानामिति ॥ भवेदयमाक्षेपो[मनाक्षेपो] यद्यचेतनत्वं स्यात्, न तु तद 25 स्तीत्याह-नैष दोष इति ॥ "सः" इत्यन्तं सूत्रपदं व्याचष्टे-स एवेति ॥ तदभि- 604

विपर्याधिकरणम् ८.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् प्रवृत्ति दर्शयति; तथा "सोऽकामयत। बहु स्यां प्रजायेय" इति प्रस्तुत्य "सच्च त्यच्चाभवत्" "तदात्मानं स्वयमकुरुत" इति च तस्यैव च सरवा- त्मभावं दर्शयति। यन्ु ईक्षणश्रवणमप्तेजसोः, तत्परमेश्वरावेशवशादेव द्रष्टव्यम्-"नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इतीक्षित्रन्तरप्रतिषेघात्, प्रकृत- 5 त्वाच्च सत ईक्षितु: "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" इत्यत्न ॥ [विपर्ययाधिकरणम् ] विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥ २-३-१४।।

नियतेन क्रमेणाप्ययः, उतोत्पत्तिक्रमेण, अथवा तद्विपरीतेनेति। त्रयोऽपि 10 चोत्पत्तिस्थितिपलया भूतानां ब्रह्मायत्ता: श्यन्ते-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्पयन्त्यभिसंविशन्ति।" इति। तत्नानियमोऽविशेषादिति पाप्तम् ; अथवा उत्पत्तः क्रमस्य श्रुतत्वात्प्रलयस्यापि क्रमाकाह्विणः स एव क्रमः स्यादित्येवं माप्तम् ; ततो बूम :- विपर्ययेण तु प्लयक्रमः, अतः उत्पत्तिक्रमात् भवितु- 15 महति; तथा हि लोके दृश्यते-येन क्रमेण सोपानमारूढ, ततो

प्रकटार्थविवरणम्

ध्यानादेवेति सूत्रभागं पूर्वपक्षबीजापाकरणे योजयति-यत्वीक्षणश्रवण- मिति ॥ परमेश्वरस्य भूतेषु प्रवेशात्तदीयमेवाभिध्यानमप्ेजसोरुपचर्यत इत्यर्थः ॥ 20

विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च।। सङ्गतिमाह-भूतानामिति ॥ ननु महाभूतानां प्रलय एव नास्ति, कुतः क्रमचिन्तेति विस्मरणशीलस्य शङ्गामपाकरोति-त्रयोऽपि चेति॥ पूर्वपक्ष- माह-तत्रेति ॥ अविशेषादिति हेत्वसिद्धया परिहरति-विपर्ययेण त्विति॥ लोके प्रवृत्तिकरमाभनिवृत्तिकरमस्य वैपरीत्यदर्शनात्, कार्यनिवृत्तिरपि विपरीत- 25

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २, पा. ३. सू. १४.

भाष्यम् विपरीतेन क्रमेणावरोहतीति; अपि च दृश्यते-मृदो जातं घट- शरावाद्यप्ययकाले मृद्भावमप्येति, अन्भचश्च जातं हिमकरकादि अब्भाव- मप्येतीति। अतश्चोपपद्यत एतत्-यत्पृथिवी अन्भचो जाता सती 5 स्थितिकाळव्यतिक्रान्तावपोऽपीयात्; आपश्च तेजसो जातः सत्यस्ते- जोऽपीयु :; एवं क्रमेण सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं चानन्तरमनन्तरं कारणमपीत्य सवे कार्यजातं परमकारणं परमसूक्ष्मं च ब्रह्माप्येतीति वेदितव्यम्; न हि स्वकारणव्यतिक्रमेण कारणकारणे कार्याप्ययो न्याय्यः । स्मृता-

10 "जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्लीयते। ज्योतिष्यापः मलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्लीयते ॥" इत्येवमादौ। उत्पत्तिक्रमस्तूत्पत्तावेव अ्रुतत्वान्नाप्यये भवितुमहति ; न चासावयोग्यत्वादप्ययेनाकाङ्वयते; न हि कारये ध्रियमाणे कारण- स्याप्ययो युक्त:, कारणाप्यये कार्यस्यावस्थानानुपपत्तेः; कार्याप्यये तु 15 कारणस्यावस्थानं युक्तम्-मृदादिष्वेवं दृष्टत्वात्॥ प्रकटार्थविवरणम् क्रमेणोपपद्यते, निवृत्तित्वात्, संप्रतिपन्ननिवृत्तिवदित्यर्थः। किञ्च विमतं कार्ये खोपादाने प्रलीयते, कार्यत्वात् घटवदित्याह-अपि चेति । नन्वन्ततो गत्वा ब्रह्मण्येव चेतपलयः, तर्हि किं क्रमेणेत्याशङ्गयाह-न हि स्वकारणेति॥ 20 चशन्दात् स्मृतिक्रममाह-स्मृतावपीति ॥ ननूत्पत्तौ तावत् श्रातः[श्रुतः]क्रमः तं श्रौतं क्रमं सन्निहितं परित्यज्य किमिति व्यवहितः स्मार्तः क्रमोऽङ्गीक्रियत इत्याशङ्कयाह-उत्पत्तिक्रमस्त्विति ॥ यञ्चोक्तं प्रलयस्य क्रमाकाक्कायां स परवं सं- बध्यत इति तत्राह-न चासाविति ॥ ननु कार्यकारणयोः परस्परप्रति- योगित्वात् कार्याभावे कारणं वा कथं तिष्ठतीत्याशङ्कयाह-कार्याप्यये 25 त्विति ॥

१. A. अन्ततोऽपि ब्रह्म. ३. T, T1, P and TM. एवायं बाध्यते. २. A omitsन हि ... क्रममाह

606

अन्तराविज्ञानाधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् [ अन्तराविज्ञानाधिकरणम् ] अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तललिड़ादिति चेन्नाविशेषात्॥ २-३-१५॥

आत्मादिरुत्पत्ति: प्रलयश्चात्मान्तः इत्यप्युक्तम्। सेन्द्रियस्य तु मनसो बुद्धेश्च सद्भावः प्रसिद्धः श्रुतिस्मृत्यो :- "बुद्धिं तु सारथं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च । इन्द्रियाणि हयानाहुः" इत्यादिलिङ्गेभ्यः; तयोरपि कस्मिंशचिदन्तराले क्रमेणोत्पत्तिमलयावुपसं- 10 ग्राहौ, सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मजत्वाभ्युपगमात्। अपि च आथर्वण उत्पत्तिप्रकरणे भूतानामात्मनश्चान्तराले करणान्यतुक्रम्यन्ते- प्रकटार्थविवरणम् अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात्॥ वृक्षानुवादं करोति-भूतानामिति ॥ किमसौ भूतोत्पत्तिक्रमलंयः [लय- 15 क्रम:] इन्द्रियोत्पत्तिक्रमेण विरुध्यते, न वा-इतीदानीं सन्दिह्यत इत्यध्याहारः। ननु देहप्रदेशातिरिक्तेन्द्रियाभावान्नायं सन्देह इत्याशङ्गयाह-सेन्द्रियस्य त्विति॥ यद्यप्यागमार्थप्रतिपत्तेः प्राक् देहप्रदेशेष्वेवेन्द्रियव्यवहार तथाप्यागमप्रामा- ण्यादतिरिक्तेन्द्रियसन्भावोऽध्यवसेय इत्यर्थः। ननु तथापीन्द्रियाणामाहङ्कारिक-

तोरपीति ॥ इन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वे प्रमाणाभावाङ्गह्मजत्वमवश्यं वाच्यम्। तदा च ब्रह्मकार्येष्वेव किमश्चिदन्तराले तयोर्बुद्धि सेन्द्रियमनसोरुत्पत्तिप्रलया स्वीकरणीयौ ; ततोऽस्त्येव सन्देह इत्यर्थः । तर्हि कस्मिन्नन्तराले बुद्धिसेन्द्रिय- मनसोरुपत्तिरित्याकाङ्कायां पूर्ववाद्याह-अपि चाथर्वण इति ॥ सिद्धान्ते

१. A adds क्रम :. ३. A. राले बुद्धीन्द्रिय. 2. A omits एव.

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यार्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. १५.

भाष्यम् "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वोन्द्रियाणि च। खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी॥" इति। तस्मात्पूर्वोक्तोत्पत्तिपळयक्रमभङ्गपसङ्गो भूतानामिति चेत, न ; 5 अविशेषात्-यदि तावन्भ्ौतिकानि करणानि, ततो भूतोत्पत्तिपल- याभ्यामेवैषामुत्पत्तिमळयौ भंवत इति नैतयोः क्रमान्तरं मृग्यम्; भवति च भौतिकत्वे लिङ्ग करणानाम्-"अन्नमयं हि सोम्य मन आपो- मयः माणस्तेजोमयी वाक्" इत्येवंजातीयकम्; व्यपदेशोऽपि कचि- द्ता नां करणानां च ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन नेतव्यः। अथ त्वभौ- 10 तिकानि करणानि तथापि भूतोत्पत्तिक्रमो न करणैविशेष्यते-प्रथमं करणान्युत्पद्यन्ते चरमं भूतानि, प्रथमं वा भूतान्युत्पद्यन्ते चरमं वा करणा- नीति; आथर्वणे तु समाम्नायक्ममात्रं करणानां भूतानां च, न तत्नोत्पत्ति- प्रकटार्थविवरणम्

सूत्रभागमवतारयति-नाविशेषादिति ॥ इन्द्रियाणासुत्पत्तिक्रमस्य भूतोत्प- 15 त्तिक्रमविरुद्धविशेषानवगमान्नास्ति विरोधः । कथम्१ तत्रैतद्वाच्यम्-कि भौतिकत्वमङ्गीकृत्य विरुद्धक्रमोऽभिधीयते, किंवा अभौतिकत्वम्? प्रथमे न विरोध इत्याह-यदि तावदिति ॥ द्वितीयं दूषयति-भवति चेति ॥ अन्नादि- मावाभावाभ्यां उपचितत्वापचितत्वे भौतिकत्वे लिङ्गमित्यर्थः । कथ तर्हि पृथगुपदेश इति; अवान्तरभेदापेक्षयेत्याह-व्यपदेशोSपीति॥ इदानीं प्रौढवा- 20 देनाभौतिकत्वमङ्गीकृत्याह-अथाभौतिकानीति । तथापि पूर्वोत्तरभावेन विशेषणविशेष्यभावे प्रमाणाभावान्न भूर्तात्पत्तिक्रमः करणक्रमेण बाध्यत इत्यर्थः। नतु यथा प्रयाजेषु पाठकम पवानुष्ठानक्रमे प्रमाणं तथा "एतसमाजा- यते प्राणः" इत्यादिपाठक्रम एव प्रथमं करणान्युपप[न्युत्प]द्यन्त इत्यत्र प्रमाण- मित्याशङ्गयाह-आथवणे त्विति ॥ श्रुत्यर्थाविरुद्धो हि पाठक्रमः क्रमे प्रमा-

१. A adds तत्राशङ्का विरुद्धमङ्गीकृत्य ३.Ti and P. न्यपदेशेष्विति. २. A omits कं वाभौतिकत्वम्. Y. A. विरुद्धस्त.

608-

चराचरव्यपाश्रयाधि- प्रकटाथविवरणस् करणम् १०.] भाष्यम् कम उच्यते; तथान्यत्नापि पृथगेव भूतक्मात् करणक्म आन्नायते- "प्रजापतिर्वा इदमग्र' आसीत् स आत्मानमैक्षत स मनोऽसजत तन्मन एवासीत्तदात्मानमैक्षत तद्वाचमसृजत" इत्यादिना । तस्मान्नास्ति भूतो- त्पत्तिक्रमस्य भङ्ग: ।। 5 [चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम् ] चराचरव्यपाश्रयस्तु सात्तद्वयपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ॥२-३-१६ । स्तो जीवस्याप्युत्पत्तित्रलयौ, जातो देवदत्तो मृतो देवदत्त इत्येवं-

कस्यचिञ्ान्तिः; तामपनुदामः। न जीवस्योत्पत्तिपलयौ स्तः शास्त्र- प्रकटार्थविवरणम् णम् ; इह तु विद्यत पवार्थविरोध:, करणानां भौतिकत्वेन भूतात्पत्ति विनो- त्पत्यसंभवात् ; अतो यथा "अग्निहोत्रं जुद्दोति" "यवागूं पचति" इत्यर्थात् पूर्व पाक:, पश्चाद्धोम:, तथात्रापीत्यर्थः। इतश्च न भूतोत्पत्तिक्रमस्य भङ्ग इत्याह- 15 तथान्यत्नापीति॥ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्वयपदेशो भाक्तस्त:्भावभावित्वात् ।। एवं तावन्भतोत्पत्तिकमस्याविप्रतिषेधोपपादनेन जगजन्मादिकारण- तत्पदार्थसमर्पकसमन्वयस्य विरोधं परिहत्येदानीं वाक्यार्थान्वयित्वंपदार्थ- समर्पकस्याविरोधं दर्शयितुमुपक्रमते । तत्रापि प्रथममशञामृतजीवसमर्पकस्य 20 लौकिकजन्ममरणप्रत्ययविरोधो नास्तीति दर्शयितुं पूर्वपक्षमाह-स्तो जीवस्यापीति । जीवजन्मनिमित्तं हि जातकर्मादिसंस्कारविधानम् ; तदभावे निमित्ताभावात्तदृपि न स्यात्, अस्ति च, इत्याह-जातकमादीति ॥ उत्सुत्रमेव तावत्सिद्धान्तमाह-न जीवस्येति । जीवस्य जन्ममरणाभाव एव शास्त्रीय-

१. T, T1, P and TM. भूतोत्पत्यादि. ३. T,T and P. अज्ञातमुत. २. A. प्रतिपादनेन. ४. A adds समन्वयस्य.

609

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. १६.

भाष्यम्

फलसंबन्धोपपत्तेः; शरीरानुविनाशिनि हि जीवे शरीरान्तरगतेष्टानि- ष्टमाप्तिपरिहारारथीं विधिप्रतिषेधावनर्थकौ स्याताम्; श्रूयते च- "जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते"इति। ननु लौकिको 5 जन्ममरणव्यपदेशों जीवस्य दर्शितः; सत्यं दर्शितः; भाक्तस्त्वेष जीवस्य जन्ममरणव्यपदेशः । किमाश्रयः पुनरयं मुख्यः, यदपेक्षया भाक्त इति१ उच्यते-चराचरव्यपाश्रयः; स्थावरजङ्गमशरीरविषयौ जन्ममरण- शब्दौ; स्थावरजङ्गमदनि हि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ते च ; अतस्त- द्विपयौ जन्ममरणशब्दौ मुख्यौ सन्तौ तत्स्थे जीवात्मन्युपचर्येते, तद्भाव- 10 भावित्वात्-शरीरप्रादुर्भावतिरोभावयोर्हिं सतोर्जन्ममरणशब्दौ भवतः, नासतो :; न हि शरीरसंबन्धादन्यत्न जीवो जातो मृतो वा केनचिल्लक्ष्यते; "स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसंपद्यमानः स उत्कामन् त्रियमाणः" इति च शरीरसंयोगवियोगनिमित्तावेव जन्ममरणशब्दी दर्शयति। जातकर्मादिविधानमपि देहपादुर्भावापेक्षमेव द्रष्टव्यम्, अभा- 15 प्रकटार्थविवरणम् स्वर्गादिफलसंबन्धोपपत्तिः, तद्व्यथानुपपत्त्या न जीवस्य जन्ममरणे स्त इत्यर्थः। न. केवलमनुपपत्तिलभ्यमेवामरणं किन्तु श्रुतिसिद्धमपीत्याह-श्रयते चेति । जीवेनापेतं परित्यक्तम्; वाव किल इत्यवधारणार्थौ निपातौ; जीवो न प्रियत एवेत्यर्थः। पूर्वपक्षबीजमुद्भाव्य तन्निराकरणे सूत्रं योजयति-ननु लौकिक 20 इत्यादिना ॥ न केवलमन्वयव्यतिरेकसिद्ध एवायमर्थः, किन्तु श्रुतिसिद्धो- 5पीत्याह-स वा अयं पुरुष इति ॥ शरीरं स्वकर्मोपार्जितं भोगायतनममि- संपद्यमानो जायमान उच्यते। भोगारम्भकादष्टक्षये चोतकामन् त्रियमाण उचयते, न तु जन्मविनाशाभिप्रायेणेत्यर्थः । यञ्चोकं जातकमादिविधानं तद्पि न जीवजन्मापेक्षम्, किन्तु देहजन्मापेक्षमेवेत्याह-जातकर्मादीति॥

१. T. चेत्क्रमाव्. २. A adds इति.

610

आत्माधिकरणम् ११.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् वाज्जीवप्रादुर्भावस्य। जीवस्य परस्मादात्मन उत्पत्तिर्वियदादीनामि- वास्ति नास्ति वेत्येतदुत्तरेण सूत्रेण वक्ष्यति; देहाश्रयौ तावज्जीवस्य स्थूलावुत्पत्तिपलयौ न स्त इत्येतदनेन सूत्रेणावोचत् ॥ [आत्माधिकरणम्] नात्माश्चतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ २-३-१७।।

अस्त्यात्मा जीवाख्यः शरीरेन्द्रियपञ्जराध्यक्ष: कर्मफलसंबन्धी; स किं व्योमादिवदुत्पद्यते ब्रह्मणः, आहोस्िद्गह्मवदेव नोत्पद्यते, इति श्रुतिविप्रतिपत्तेविशयः; कासुचिच्छतिष्वग्निविस्फुलिङ्गादिनिदर्शनैर्जीवा- त्मनः परस्माङ्गह्मण उत्पत्तिराम्रायते; कासुचित्वविकृतस्यैव परस्य 10 ब्रह्मण: कार्यप्रवेशेन जीवभावो विज्ञायते, न चोत्पत्तिराम्नायत इति। तत्न प्राप्तं तावत्-उत्पद्यते जीव इति; कुतः१ प्रतिज्ञानुपरोधादेव। "एकस्मिन्विदिते सर्वमिदं विदितम्" इतीयं प्रतिज्ञा सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मप्रभवत्वे सति नोपरुध्येत, ततत्वान्तरत्वे तु जीवस्य प्रतिज्ञेयमुपरुध्येत। न चाविकृतः परमात्मैव जीव इति शक्यते विज्ञातुम्, लक्षणभेदात्- 15

प्रकटार्थविवरणम्

पूर्वोत्तराधिकरणयोः अर्थविशेषाभिधानेन पौनरुकत्यं परिहरति-जीवस्य परस्मादिति ॥

नात्माश्चुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्य:।।

विषयं प्रदर्श्य सबीजं संशयमाह-अस्त्यात्मेत्यादिना । पूर्वपक्ष 20 माह-तत्र प्राप्त तावदिति । वियदादीनां हि ब्रह्मप्रभवत्वं प्रतिज्ञानुपरोधात् साधितम् ; तेनैव न्यायेन जीवस्यापि ब्रह्मप्रभवत्वमित्यर्थः।नतु प्रतिक्षानुपरोधी जीवस्य ब्रह्मत्वेऽपि घटत पवेत्याशङ्गयाह-न चाविकृत इति ॥ इतश्र

१. T. रोधात् जीवस्य.

611

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. १७.

भाष्यम् अपहतपाप्मत्वादिधर्मको हि परमात्मा, तद्विपरीतो हि जीव:। विभा- गाच्चास्य विकारत्वसिद्धि :- यावान् हि आकाशादि: प्रविभक्त:, स सर्वो विकारः ; तस्य चाकाशादेरुत्पत्तिः समधिगता; जीवात्मापि पुण्यापुण्य- 5 कर्मा सुखदुःखयुक् प्रतिशरीरं प्रविभक्त इति, तस्यापि प्रपश्चोत्पत्यवसरे उत्पत्तिर्भवितुमहति । अपि च "यथाग्रेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चर- न्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः" इति प्ाणादेभोग्यजातस्य सृष्टिं शिक्षा "सर्व एत आत्मानो व्युच्चरन्ति" इति भोक्तृणामात्मनां पृथक्सष्टिं शास्ति । 10 "यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपा:। तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्न चैवापियन्ति॥" इति च जीवात्मनामुत्पत्तिपलयावुच्येते, सरूपवचनात्-जीवात्मानो हि परमात्मना सरूपा भवन्ति, चैतन्ययोगात् ; न च कचिदश्रवणमन्यत्न श्रुतं वारयितुमहति, श्रृत्यन्तरगतस्याप्यविरुद्धस्याधिकस्यार्थस्य सर्वत्रोपसं- 15 हर्तव्यत्वात्। प्रवेशश्रुतिरप्येवं सति विकारभावापत्यैव व्याख्या- तव्या-"तदात्मानं स्वयमकुरुत" इत्यादिवद्। तस्मादुत्पद्यते जीव इति। एवं पाप्ते, ब्रूम :- प्रकटार्थविवरणम् न जीवो ब्रह्म, किन्तु विकार इत्याह-विभागाच्चास्येति ॥ न केवलं 20 युक्तितो जीवस्य विकारित्वम्, श्रुतितोऽपीत्याइ-अपि च यथाग्रेरिति॥ नत्वक्षराद्रह्मणो भावाः पदार्थाः जायन्त इत्येतावच्छूयते, न जीवानामुत्पत्ति- प्रलयावित्याशङ्कयाह-सरूपवचनादिति ॥ सरूपाः सदशाः जायन्त इति वचनात् चेतनत्वेन च जीवानां ब्रह्मणा सारूप्यात् जीवानामेव तत्रोत्पत्ति प्रलयावुक्तावित्यर्थः। ननु सर्वत्र सृष्टिप्रकरणे जीवानां उत्पत्त्यश्रवणात् नास्त्यु- 25 त्पत्तिरित्याशङ्कयाह-न च क्वचिदिति ॥ कथं तर्हि ब्रह्मण एव प्रवेशश्रव- णमवकल्पत इत्याशङ्गयाह-प्रवेशश्रुतिरपीति ॥ बथा मृत् सविकारे घेटे चूर्णा-

१. A omits अपि च. २. T. घटपूर्णादि.

612

आत्माधिकरणम् ११.] प्रकटाथे विवरणम्

भाष्यम्

नात्मा जीव उत्पद्यत इति ; कस्मात्? अश्रुतेः; न ह्यस्योत्पत्तिप- करणे श्रवणमस्ति भूयासु प्रदेशेषु; नतु कचिदश्रवणमन्यत्र अ्रुतं न वारयतीत्युक्तम्; सत्यमुक्तम् ; उत्पत्तिरेव त्वस्य न संभवतीति वदाम :; कस्मात्: नित्यत्वाच् ताभ्य :- चशब्दादजत्वादिभ्पश्च-नित्यत्वं ह्वस्य 5 श्रुतिभ्योऽवगम्यते, तथा अजत्वम् अविकारित्वम् अविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवात्मनावस्थानं ब्रह्मात्मना चेति; न चैवंरूपस्योत्पत्तिरुपपद्यते । ताः काः श्रुतयः? "न जीवो म्रियते" "स वा एष महानज आत्मा- जरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म" "न जायते म्रियते वा विपश्चित्" "अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणः" "तत्सृक्टा। तदेवानुगाविशत्।" 10 "अनेन जीवेनात्मनानुगविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यः" "तत्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" "अयमात्मा ब्रह्म सर्वोतुभू:" इत्येवमाद्या नित्यत्ववादिन्यः सत्यो जीवस्योत्पत्तिं

अत्नोच्यते-नास्य प्रविभागः स्वतोस्ति, "एको देवः सवेभूतेषु गूढः 15 सर्वव्यापी सवेभूतान्तरात्मा" इति श्रुतेः; बुद्ध्याद्युपाधिनिमित्तं त्वस्य प्रविभागपतिभानम्, आकाशस्येव घटादिसंबन्धनिभित्तम्; तथा च शास्त्रम्-"स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः भाणमयश्च- क्षुर्मयः श्रोत्तमयः" इत्येवमादि ब्रह्मण एवाविकृतस्य सतोऽस्यैकस्यानेक- प्रकटार्थविवरणम् 20 दिविकारान्तररूपेण प्रविशति तथा ब्रह्म शरीरं सृष्टा जीवाख्यविकारेण प्रवि ष्टमित्यर्थः ॥ सिद्धान्ते सूत्रं योजयति-नात्मा जीव इत्यादिना ॥ ताः श्रुतय उदाहियन्त इति शेष:। महावाक्यशेषभूतनित्यत्वाजत्वादिब हुश्रुत्यवष्टम्भेन जीवस्य अनुत्पत्ति प्रसाध्य पूर्ववाद्युक्तमनूद्य दूषयति-नतु प्रविभक्तत्वा- 25 दित्या दिना। स्वातन्त्रयेण संद्यावृत्तबुद्धिविषयत्वं 'हि कार्यत्वसाधकमुक्तम् ;

१. A. सत्वं श्रतय उदाह्नियन्त इति २. TM omits हि. शेष: । कार्यत्व.

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. १७.

भाष्यम् बुद्धयादिमयत्वं दर्शयति; तन्मयत्वं चास्य तद्विविक्तखवरूपानभिव्य- क्या तदुपरक्तस्वरूपत्वं-स्त्रीमयो जाल्म इत्यादिवत्-द्रष्टव्यम् । यदपि क्चिद स्योत्पत्तिपलयश्रवणम्, तदप्यत एवोपाधिसंबन्धान्नेतव्यम्-उपा- 5 ध्युत्पच्या अस्योत्पत्ति:, तत्पलयेन च प्रलय इति; तथा च दशयति- "प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवातु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति; तथोपाधिप्लय एवायम्, नात्मविलय :- इत्येवदपि- "अलैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदन्न वा अहमिमं विजानामि न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति प्रश्नपूर्वकं प्रतिपादयति-"न वा अरेऽहं मोहं 10 ब्रवीम्यविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसगस्त्वस्य भवति"-इति। प्रतिज्ञानुपरोधोऽप्यविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवभावाभ्युप- गमात् ; लक्षणभेदोऽप्यनयोरुपाधिनिमित्त एव, "अत ऊर्ध्वे विमोक्षा- यैव ब्रूहि" इति च प्रकृतस्यैव विज्ञानमयस्यात्मनः सर्वसंसारधर्मपत्या- ख्यानेन परमात्मभावप्रतिपादनात्। तस्मान्नैवात्मोत्पद्यते भ्रविलीयते 15 चेति।। प्रकटार्थविवरणम् न तदस्ति जीवस्येत्यर्थः। ननु यथा सृन्मयो घटो मृद्विकार:, तथा विज्ञानविका- रत्वमेव श्रुतिः प्रतिपादयतात्याशङ्गयाह-तन्मयत्वं चास्येति ॥ जाल्म: प्राकृतः पुरुषः। यथा स्त्रीपरतन्त्रः स्त्रीमय उच्यते तथा जीवस्य शुद्धखभावा- 20 प्रतिपत्त्या वुध्याद्युपरक्तं जीवरूपत्वं बुध्यधीनमिति तन्मयतोच्यत इत्यर्थः। यस्मान्निरूप्यमाणे न जीवस्य निरुपाधिकौ जन्मप्रलयौ स्तः तस्मादुश्चरतिश्रुतिनं मुख्यार्थेत्याह-यैदपि कचिदिति ॥ उक्तेऽर्थे संवादकं श्रुस्यन्तरमाह-तथा चेति॥ तशै[तथै]तदपि प्रश्नपूर्वक प्रतिपादयति याज्ञवल्क्य इत्यन्वयः। मोहान्तं मोहं मां प्रति भगवानापादितवानस्मिन्नवसरे ; अहं तु न जानामीत्यर्थः॥ अनु- 25 च्छित्तिधर्मेति ॥ अपरिणामीत्यर्थः । यञ्चोक्तम् "प्रतिज्ञानुपरोधात्" इत्यादि, तह्षयति-प्रतिज्ञेत्यादिना ॥ बिम्बप्रतिबिम्बवदुपाधिकृत एवायं भेद:, न स्वरूपभेदकृत इत्येततकस्मादित्याशङ्कयाह-अत ऊध्वेमिति॥

१. T. उच्चरन्ति. २. T. यापि.

614

शाधिकरणम् १२.] प्रकटार्थविवरणस्

भाष्यम् [ ज्ञाधिकरणम् ] ज्ञोऽत एव ॥ २-३-१८॥ स किं काणभुजानामिवागन्तुकचैतन्यः, स्वतोऽचेतनः, आहोखित् सांख्यानामिव नित्यचैतन्यस्वरूप एव, इति वादिविप्रतिपत्तेः संशयः। 5 किं तावत्प्राप्तम् १ आगन्तुकमात्मनच्चैतन्यमात्ममनस्संयोगजम्, अग्निघट- संयोगजरोहितादिगुणवदिति प्राप्तम्: नित्यचैतन्यत्वे हि सुप्तमूर्च्छित- ग्रहाविष्टानामपि चैतन्यं स्यात; ते पृष्टाः सन्तो न किंचिद्यमचेतयामहीति जल्पन्ति; स्वस्थाश्र चेतयमाना दृश्यन्ते, अतः कादाचित्कचैतन्यत्वा- दागन्तुकचैतन्य आत्मेति। एवं प्राप्ते, अभिधीयते- 10 ज्ञो नित्यचैतन्योऽयमात्मा-अत एव-यस्मादेव नोत्पद्यते, पर- मेव ब्रह्म अविकृतमुपाधिसंपर्काज्जीवभावेनावतिष्ठते; परस्य हि ब्रह्मण- श्रैतन्यस्वरूपत्वमाम्नातम्-"विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रकटा्थविवरणम् ज्ञोडत एव ।I 15

त्यादिश्रुतिविरोधो नास्तीत्युपपाद्य इदानीं जडत्वग्राहकप्रमाणविरोधोऽपि नास्तीत्युपपादयितुं विचारमारभते-स कि काणसुजामिवेति। पूर्वपक्षमाह- किं तावदिति॥ आत्मा न प्रकाशस्वभावः तदर्थमुपादीयमानसाधनत्वात्, यो यदर्थमुपादयमानसाधनः, नासौ तत्स्वभाव, यथा छेदार्थमुपादीयमान- 20 साधनो न छिदिस्वभाव इति प्रयोग: । विपक्षे बाधकमाह-नित्यचैतन्यत्वे हीति॥।

सिद्धान्तसूत्रं योजयति-ज्ञो नित्यचैतन्य इत्यादिना । नै केवलं नित्य चैतन्यब्रह्मस्वभावत्वात् जीवस्य नित्यचैतन्यत्वम्,सप्रकाशश्रवणादपीत्याह-

१. T omits न केवलं ... लक्ष्यमाणत्वात्

615

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. १८,

भाष्यम्

ब्रह्म " "अनन्तरोऽबाह्य: कत्तः प्रज्ञानघन एव" इत्यादिषु श्रुतिषु; तदेव चेत्परं ब्रह्म जीव:, तस्माज्जीवस्यापि नित्यचैतन्यस्वरूपत्वमय्रचौ- ष्णयप्रकाशवदिति गम्यते। विज्ञानमयत्रक्रियायां च श्रतयो भवन्ति- "असुप्ः सुप्तानभिचाकशीति" "अत्नायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति" इति, "न हि विज्ञातुविज्ञातेविपरिलोपो विद्यते" इत्येवंरुपाः। "अथ यो वेदेदं जिम्राणीति स आत्मा" इति च-सर्दैः करणद्वारैः इद वेद, इदं वेदेति विज्ञानेनानुसंधानात्तद्रूपत्वसिद्धिः। नित्यचैतन्यस्वरूपत्वे

10 तथा हि दर्शयति-"गन्धाय घ्राणम्" इत्यादि। यत्तु सुप्ादयो न चेतयन्त इति, तस्य श्रुत्यैव परिहारोऽभिहितः सुपुत प्कृत्य-"यद्वै तन्न पश्यति पशयन्वै तन्न पश्यति;न हि द्रष्टर्देष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशि- त्वात्, न तु तद्द्विनीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्" इत्यादिना; एतदुक्तं भवति-विषयाभावादियमचेलयमानता, न चैतन्याभावा- 15 दिति-यथा वियदाशरयस्य प्रकाशस्य प्रकाश्याभावादनभिव्यक्ति:, न प्रकटार्थविवरणम् विज्ञानमयपक्रियायां चेति । स्वयमसुपः प्रकाशमान एव सुसान् करणादीन् अभिपश्यतीत्यर्थः । किश्च-विज्ञानेन लक्ष्यमाणत्वादपि न केवलं नित्य- चैतन्य आत्मेत्याह-अथ यो वेदेदमिति॥ अत्र प्रयोग :- आत्मा स्वप्रका- 20 शः, स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकशून्यत्वात्, सवितृवदिति। प्रतिकूलतर्क शङ्गते- नित्यचैतन्यस्वरूपत्व इति ॥ गन्धादिविषयस्य परिच्छेदो नाम गन्धादि-

प्राणादीनां नानर्थक्यमित्यर्थः । अत पव पूर्ववादिनो हेतुरसिद्धः। यञ्च तेन बाधकमुक्तं तत् दूषयति-यन्वित्यदिना ॥ अन्तःकरणवृत्तियुक्ता रूपादयः 25 चैतन्यस्य विषया भवन्ति। तदभावादचेतयमानं[मानता न] तु चैतन्यभावात्, १. A omits अथ ३. T, Ti and P. ब्राह्मणादनिा २. T. प्रकाशं तत्करण.

616

उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

स्वरूपाभावात्-तद्वत्। वैशेषिकाढितर्कश्च श्रुतिविरोध आभासीभवति। तस्मान्नित्यचैतन्यस्वरूप एवात्मेवि निश्चिनुम:॥

उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्॥ २-३१९॥ 5

इदानीं तु किंपरिमाणो जीव इति चिन्त्यते-किमणुपरिमाण:, उत मध्यमपरिमाण: आहोखित् महापरिमाण इति। नन्ु नात्मोत्पद्यते नित्यचैतन्यश्चायमित्युक्तम्; अतश्च पर एवात्मा जीव इत्यापतति; परस्य चात्मनोऽनन्तत्वमान्नातम्; तत्र कुतो जीवस्य परिमाणचिन्ता- वतार इति; उच्यते-सत्यमेवम्; उत्कान्तिगत्यागतिश्रवणानि तु 10 जीवस्य परिच्छेदं प्रापयन्ति; स्वशब्देन चास्य क्वचिदणुपरिमाणत्व- मान्नायते; तस्य सर्वस्यानाकुलत्वोपपादनायायमारम्भः । तत्न प्राप्तं तावत्-उत्क्रान्तिगत्यागतीनां श्रवणात्परिच्छिन्नोऽणुपरिमाणो जीव इति ; उत्कन्तिस्तावत्-"स यदास्माच्छरीरादुत्कामति सहैवैतैः प्रकटार्थविवरणम् 15

अन्यथा परामर्शायोगात्। पतेन विषयविधुरं ज्ञानं नास्तीति प्रत्युक्तम्। नन्वात्मा न खप्रकाशः, वस्तुत्वात्, घटवदिति वैशेषिकादितर्कों5स्तीत्याशङ्गयाह-

उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् । 20

पुनर्जीवस्य परिच्छेदकविरोधापाकरणाय विचारमारभते-इदानी त्विति ॥ विचारारम्भमाक्षिपति-नतु नात्मोत्पद्यत इति । अर्धाङ्गीकारेण समाधत्ते-सत्यमेवमिति । "श्रवणात्" इति पदमध्याहृत्य पूर्वपक्षसूत्रं योज- यति-तत्न प्राप्तं तावदित्यादिना ॥ एतैः सर्वैः प्राणैः तस्माचचन्द्रलोकातपुन-

१. T, Ti and P. आभासीव.

617

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. ३. सू. २०.

भाष्यम् सर्वैरुत्कामति" इति; गतिरपि "ये वै के चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्र- मसमेव ते सर्वे गच्छन्तिरि" इति; आगतिरपि "तस्मालोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे" इति; आसामुत्कान्तिगत्यागतीनां श्रवणात्परिच्छि- 5 न्नस्तावज्जीव इति प्राम्मोति-न हि विभोश्चलनमवकल्पत इति; सति परिच्छेदे, शरीरपरिमाणत्वस्यार्हतपरीक्षायां निरस्तत्वादणुरा- त्मेति गम्यते।।

स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ २३-२०॥ उत्क्रान्तिः कदाचिदचलतोऽपि ग्रामसाम्यनिवृत्तिवद्देह स्वाम्यनि- 10 वृश्या कर्मक्षयेणावकल्पेत; उत्तरे तु गत्यागती नाचलतः संभवतः; स्वात्मना हि तयोः संबन्धो भवति, गमेः कर्तृस्थक्रियात्वात्; अमध्य- मपरिमाणस्य च गत्यागती अणुत्व एव संभवतः; सत्योश्च गत्यागत्यो- रुत्कान्तिरप्यपसप्तिरेव देहादिति प्रतीयते; न ह्यनपसटतस्य देहाद्व-

प्रकटार्थविवरणम्

15 रागच्छतीमं लोकं प्रति कर्मकरणायेत्यर्थः। सर्वगतस्य स्ाश्रयसंयोगविभागहेतु- भूतं चलनं नभोवन्न घटते चेन्मा घरिष्ट; तथापि कुतोऽणुत्वमित्याशङ्कय परि- शेषादित्याह-सति परिच्छेद इति॥

स्ात्मना चोत्तरयोः ।। वैशेषिका मन्यन्ते-नात्मनो देहादपसर्पणमुत्क्मणम्; किंतु खाम्यनि- 20 वृत्तिमात्रम् ; मन एव तूत्क्रम्य भोगदेशं गच्छतीति; तदपाकरोति-उत्क्रान्ति- रिति ।। प्रामा[श्रुतिप्रामा]ण्याद्रत्यागत्योः जीवेनैव संबन्धो वक्तव्यः, तदा च' जीवोऽणु:, अमध्यमपरिमाणत्वे सति गत्यागतिमत्वात्, परमाणुवदित्याह-अम- ध्यमपरिमाणस्य चेति ॥ पूर्व स्वाम्यनिवृत्तिमात्रमुत्कमणमित्यभ्युपगम्य दूषण मभाणि; तदपीदानीं नास्तीव्याह-सत्योक्षेति॥ इतश्च देहादपसर्पणमेवोत्क्मण-

१. T, T and P omit एव २. A. इदानीं तदपि

618

उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

त्यागती स्याताम्-देहप्रदेशानां चोत्कान्तावपादानत्ववचनात्- "चक्षुषो वा मूर्धो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः" इति; "स एता स्तेजोमात्रा: समभ्याददानो हृदयमेवान्ववकामति" "शुकमादाय पुन- रैति स्थानम्" इति चान्तरेऽपि शरीरे शारीरस्य गत्यागती भवतः; 5 तस्मादप्य स्याणुत्वसिद्धिः ।

नाणुरतच्छ्तेरिति चेन्नेतराधिकारात्॥२-३-२१ ॥

अथापि स्यात्-नाणुरयमात्मा; कस्मात्? अतच्छतेः; अणुत्व- विपरीतपरिमाणश्रवणादित्यर्थः; "स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु" "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः" "सत्यं ज्ञान- 10 मनन्तं ब्रह्म" इत्येवंजातीयका हि श्रुतिरात्मनोऽणुत्वे विप्रतिषिध्येतेति चेत्, नैष दोष :; कस्मात् ! इतराधिकारात्-परस्य ह्यात्मनः प्रक्रि- यायामेषा परिमाणान्तरश्रुतिः, परस्यैवात्मनः प्राधान्येन वेदान्तेषु वेदि- प्रकटार्थविवरणम्

मित्याह-देहप्रदेशानां चेति। उपादानत्वं विश्लेषावधित्वम्। अन्येभ्यो वा 1। मुखादिभ्यःतं जीवमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामतीत्यर्थः। किश्च शरीरमध्येऽपि गत्यागतिभावाज्जीवः परिच्छिन्न इत्याह-स एता इति ॥

नाणुरतच्छृतेरिति चेन्नेतराघिकारात्।।

तेजोमात्रा: चक्षुरादीन्द्रियाणि गृहीत्वा हृदयं प्रविशति। शुक्ं शोचिष्म- त्करणजातमादाय पुनरागच्छति जागरितस्थानमित्यर्थः। सर्वगतत्वश्रुतिविरो- 21 धमाशङ्कयाणुवादी परमात्मविषयत्वाभिधानेन परिहरति-नाणुरिति ।

१. TM. अपादानत्वं ४. T. सक्गता इति ॥ २. TM. तज्जीवन्तं ५. TM. तेजोमात्रचक्षु 2. A omits किंच ६. TM. कारण

619

[अ. २. पा. ३. सू. २२.

भाष्यम्

तव्यत्वेन प्रकृतत्वात्, "विरजः पर आकाशात्" इत्येवंविधाच्च परस्यै- वात्मनस्तत्र तत्न विशेषाधिकारात्। नतु "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु" इति शारीर एव महत्वसंबन्धित्वेन प्रतिनिर्दिश्यते; शास्दष्टया त्वेष 5 निर्देशो वामदेववदष्टव्यः । तस्मात्माजविषयत्वात्परिमाणान्तरश्रवणस्य न जीवस्याणुत्वं विरुध्यते ।।

स्वशब्दोन्मानाभ्यां च।। २-३-२२।।

इतश्चाणुरात्मा, यतः साक्षादेवास्याणुत्ववाची शब्द: श्रूयते- "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्पाणः पश्चधा संविवेश" 10 इति; प्राणसंबन्धाच् जीव एवायमणुरभिहित इति गम्यते। तथोन्मा- नमपि जीवस्याणिमानं गमयति- "वालाग्राशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीव: स विज्ञेयः" इति; "आराग्रमात्रो ह्ववरोऽपि दृष्टः" इति चोन्मानान्तरम् ॥

15 प्रकटार्थविवरणम् परमात्मविषयत्वं महत्त्त्वश्रुतेशक्षिपति -नतु योऽयमिति ॥ परिहरत्यणु- वादी शास्त्रदष्टया; परमार्थाभेददृष्टया जीवस्यैष महत्त्वनिर्देशो यथा वामदेवस्य गर्भस्थस्यैव "अहं मनुरभवं सूर्यश्च"इति॥ स्वशब्दोन्मानाभ्यां च।

20 पूर्वे गत्यादिश्चुत्यनुपपत्या अनुमानेन चाणुत्वं प्रसाध्य इदानीं श्रुतिरेवास्ती त्याह-सवशब्देति। ननु दुर्जानत्वाभिप्रायेण परमात्मैवाणुरिवाणुरुक्त इत्यां शङ्गयाह-प्राणसंबन्धाच्चेति ॥ वृत्तिभेदेन पश्चधा प्राणो यस्मिन् सन्निविष्टः स प्राणाधारो जीव एवोक्त इत्यर्थः। उद्धतं मानमुन्मानम्, अत्यन्तापकृष्टपरि- माणमिस्यर्थः ॥

१. A omits नतु २. A. एव नास्ति

620

उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नन्वणुत्वे सत्येकदेशस्थस्य सकलदेहृगतोपलब्धिर्विरुध्यते ; दृश्यते च जाह्वीहृदनिमग्रा नां सर्वङ शै्योपलब्धि निदाघ समये च सकल- शरीरपरितापोपलब्धिरिति-अत उत्तरं पठति- अविरोधश्रन्दनवत्॥ २-३-२३।। 50

यथा हरिचन्दनविन्दुः शरीरैकदेशसंबद्धोऽपि सन् सकलदेह- व्यापिनमाहादं करोति, एवमात्मापि देहैकदेशस्थः सकलदेहव्यापिनी- सुपलब्धिं करिष्यति; त्वक्संबन्धाच्चास्य सकलशरीरगता वेदना न विरुध्यते; त्वगात्मनोहि संबन्धः कृत्स्नायां त्वचि वर्तते; त्वक्च कृतस्रशरीरव्यापिनीति॥ 10 अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्ददि हि॥ २-३-२४ ॥ अत्राह-यदुक्तमविरोधश्चन्दनवदिति, तदयुक्तम्, दृष्टान्तदार्ष्टान्ति प्रकटार्थविवरणम् उत्तरसूत्रनिरस्याशङ्कामाह-नन्वणुत्वे सतीति । सकलदेहव्यापि- 15 कार्यान्यथानुपपत्या नाणुपरिमाणो जीव इत्यर्थः॥ अविरोधश्चन्दनवत् ॥ परिच्छिन्नस्यापि स्वभाववशात् व्यापि कार्य संभवतीति अन्यथाप्युपपत्ति रष्टान्तेनाह-यथा हरिचन्दनेति ॥ इतश्वाणोरपि व्यापि कार्य संभवती- त्याह-त्वक्संबन्धाच्चेति ॥ त्वचः स्वरूपेणात्मसम्बन्धो न प्रदेशेनेत्यभि- 20 प्रायः॥। अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्ददि हि॥ दृष्टान्तदार्श्टान्तिकयोः वैषम्यं शङ्कते-अत्नाहेत्यादिना॥ अणुपरिमाण- त्वादवैकदेशवर्तित्वमनुमेयमिति न शक्यं वक्तुम्, अणुपरिमाणत्वस्य सन्दि- १. T and Ti omit अन्यथाप्युपपत्ति २. TM. ननु

621

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. स्. २४.

भाष्यम् कयोरतुल्यत्वात् ; सिद्धे ह्यात्मनो दे हैकदेशस्थत्वे चन्दनद्ृष्टान्तो भवति, प्रत्यक्षं तु चन्दनस्यावस्थितिवैशेष्यमेकदेशस्थत्वं सकलदेहाह्वादनं च; आत्मन: पुनः सकलदेहोपलब्धिमात्रं प्रत्यक्षम्, नैकदेशवर्तित्वम् ; अनु- मेयं तदिति. यदप्युच्येत-न चात्रानुमानं संभवति-किमात्मनः सकलशरीरगता वेदना त्वगिन्द्रियस्येव सकलदेहव्यापिनः सतः, किंवा विभोरनभस इव, आहोस्विच्चन्दनबिन्दोरिवाणोरेकदेशस्थस्येति संशया- नतिवृत्तेरिति; अत्रोच्यते-नायं दोष :; कस्मात्! अभ्युपगमात्। अभ्युपगम्यते ह्यात्मनोऽपि चन्दनस्येव दे हैकदेशवृत्तित्वमवस्थितिवै- 10 शेष्यम्: कथमिति, उच्यते-हृदि ह्ेष आत्मा पठयते वेदान्तेषु, "हृदि ह्वेष आत्मा" "स वा एष आत्मा हृदि" "कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इत्याधयुपदेशेभ्यः।

इति।।

15 गुणाद्दा लोकवत्॥ २-३-२५॥ चैतन्यगुणव्याप्तर्वाणोरपि सतो जीवस्य सकलदेहव्यापि कार्य न विरुध्यते-यथा लोके मणिप्रदीपप्रभृतीनामपवरकैकदेशवर्तिनामपि प्रभापवरकव्यापिनी सती कृत्स्नेऽपवरके कार्ये करोति-तद्वत्। स्यात्क- दाचिच्चन्दनस्य सावयवत्वात्सूक्ष्मावयवविसर्पेणेनापि सकलदेह आहा-

20 प्रकटार्थविवरणम् ग्धत्वादित्याह-अनुमेयं तदित्यादिना । अणुवादी वैषम्यं परिहरति- अत्रोच्यत इत्यादिना ॥ यथा प्रत्यक्षेण चन्दनबिन्दोरेकदेशावस्थानं सिद्धम्, तथागमादात्मनोऽप्येकदेशावस्थानं सिद्धमित्यर्थः ॥ गुणाद्वा लोकवत्। 25 सकलदेहव्यापि कार्य मतान्तरेणाह-गुणाद्वेति ।। मतान्तरपरिभ्रह्दे पूर्व त्रापरितोषमाह-स्यात्कदाचिदित्यादिना ।।

622

उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् दयितृत्वम् ; न त्वणोर्जीवस्यावयवाः सन्ति, यैरयं सकलदेहं विप्रसपेत्- इत्याशङ्क्य "गुणाद्वा लोकवत्" इत्युक्तम् ॥ कथं पुनर्गुणो गुणिव्यतिरेकेणान्यत्न वर्तेत? न हि पटस्य शुक्को गुण: पटव्यतिरेकेणान्यत्र वर्तमानो दृश्यते। प्रदीपप्रभावन्भ्वेदिति चेत्, न; । तस्या अपि द्रव्यत्वाभ्युपगमात्-निविडावयवं हि तेजोद्रव्यं प्रदीप:, प्रविरळावयवं तु तेजोद्रव्यमेव प्रभेति, अत उत्तरं पठति-

व्यतिरेको गन्धवत्॥ २-३-२६। यथा गुणस्यापि सतो गन्धस्य गन्धवद्व्यव्यतिरेकेण वृत्तिर्भ- वति, अमाप्ेष्वति कुसुमादिषु गन्धवत्सु कुसुमगन्धोपलब्धे :; एव- 10 मणोरपि सतो जीवस्य चैतन्यगुणव्यतिरेको भविष्यति। अतश्चानै-

सतो गन्धस्याश्रयविश्लेषदर्शनात्। गन्धस्यापि सहैवाश्रयेण विश्रेष इति चेत्, तन्न; यस्मान्मूलद्रव्याद्विश्लेषः तस्य क्षयपसङ्गात्; अक्षी-

प्रकटार्थविवरणम् 15

सूत्रान्तरमवतारयितुमुक्तमाक्षिपति-कथं पुनरिति ।। चैतन्यं न गुणिनोऽन्यत्र वर्तते, गुणत्वात्, शौक्कयवदित्यर्थः॥

व्यतिरेको गन्धवत् ।

अनैकान्तिकत्वाभिधानेन परिहरति-व्यतिरेको गन्धवदिति ॥ गन्ध- स्यापि पक्ष[सपक्ष]त्वान्नानैकान्तिकत्वमित्याह-गन्धस्यापि सहैवेति।।अणुवादी 20 परिहरति-तन्न यस्मादिति।। यथैकत्वं चा[कतन्त्व]पचये पटस्यापक्षयः[पचयः] पूर्वपरिमाणादिहानिर्वा भवति तथा स्यादित्यर्थः। पूर्वपरिमाणादिहानि: भरवत्येव, १. T. भवत्वेव

623

[अ. २. पा. ३. सू. २६.

भाष्यम्

यमाणमपि तत्पूर्वावस्थातो गम्यते; अन्यथा तत्पूर्वावस्थैर्गुरुत्वादि- भिर्हीयेत। स्यादेतत्-गन्धाश्रयाणां विश्िष्टानामवयवानामल्पत्वात् सन्नपि विशेषो नोपलक्ष्यते; सूक्ष्मा हि गन्धपरमाणवः सर्वतो विप्र- 5 सृप्ता गन्धबुद्धिमुत्पादयन्ति नासिकापुटमनुग्रविशन्त इति चेत्, न; अतीन्द्रियत्वात्परमागूनाम्, स्फुटगन्धोपलब्धेश्च नागकेसरादिषु; न च लोके प्रतीति :- गन्धवद्दव्यमाघ्रातमिति; गन्ध एवाघ्रात इति तु लोकिका: प्रतियन्ति। रूपादिष्वाश्रयव्यतिरेकातुपलब्धेर्गन्धस्याप्य- युक्त आश्रयव्यतिरेक इति चेत्, न; प्रत्यक्षत्वादनुमानाप्रटृत्ते :; तस्मात् 10 यद्यथा लोके दृष्टम्, तत्तथैवानुमन्तव्यं निरूपकैः; नान्यथा; न हि रसो गुणो जिह्योपळभ्यत इत्यतो रूपादयोपि गुणा जिह्वयैवोपलभ्येरन्निति नियन्तुं शक्यते।।

प्रकटार्थविवरणम्

कित्वल्पत्वान्नोपलस्यत इत्याह-स्यादेतदिति ॥ तईि परमाणुरूपाप्रत्यक्ष

15 स्ववत् गन्धोऽपि प्रत्यक्षो न स्यादित्याह-नातीन्द्रियत्वादिति ॥ किच भवन्नपि गन्धोपलम्भः स्फुटो न स्यात् ; भवति च नागकेसरादिषु पुष्पविशेषेषु; ततो न गन्धवन्तः परमाणवः समायान्ति वाताहता इत्यर्थः । किंच द्रव्यगमन- कल्पनं नानुभवारूढमर्पात्याह-न च लोक इति ॥ यद्यनुभवाभावेऽ्यनु- मीयते, तदानुभवबाध एव भवतीत्याह-रूपादिष्वित्यादिना । अन्यथाति- 20 प्रसङ्गोऽपि भवतीलयाह-न हि रस इति ॥ तस्मादनुभवानुसारेण गन्धस्य गुणिनं विनापि वृत्तेश्चैतन्यव्यापि वृत्तिसंभवार्दणुपरिमाणतवेऽपि सकलशरीर- वेदनानुसन्धानं न विरुध्यत इति स्थितम्॥।

१. T and Ti. अणुत्वे ऽपि

624

उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थविवरणस्

भाष्यम् तथा च दर्शयति॥२-३-२७।। हृदयायतनत्वमणुपरिमाणत्वं चात्मनोऽभभिधाय तस्यैव "आ लोमभ्य आ नखाग्रेभ्य:" इति चैतन्येन गुणेन समस्तशरीरव्यापित्वं दर्शयति॥ पृथगुपदेशात्॥२-३-२८। "प्रज्ञया शरीरं समारुह" इति चात्मपज्ञयोः कर्तकरणभावेन पृथगुपदेशाच्वैतन्यगुणेनैवास्य शरीरव्यापिता गम्यते। "तदेषां पणानां विज्ञानेन विज्ञानमदाय" इति च कतुः शारीरात्पृथग्विज्ञानस्योपदेश एतमेवाभिप्रायमुपोद्वलयति। तत्मादणुरात्मेति। 10 एवं पाप्ते ब्रूम :- तह्गुणसारत्वात्तु तद्दयपदेशः प्राज्ञवत्॥ २-३-२९।। तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। नैतदस्ति-अणुरात्मेति; उत्पत्यश्रव- णाद्धि परस्यैव तु ब्रह्मणः प्रवेशश्रवणत्तादात्म्योपदेशाच्च परमेव ब्रह्म प्रकटार्थविवरणम् 15

तथा च दशयति॥ पृथगुपदेशात्। पुनश्चैतन्येनैव सकलकलेबराकल्पनं कल्पयति सूत्राभ्याम्-तथा चेत्या- दिना। प्राणानां चक्षुरादीनाम : विज्ञानं ग्रहकशक्तिम् विज्ञानेनादायेत्यपि चैतन्येनैवानुसन्धानं द्रढयतीर्थ:॥ 20 तद्रुणसारत्वान्तु तट्वयपदेशः प्राज्ञवत्। सिद्धान्तसूत्रगतं तुशब्दं व्याचष्टे-तुशब्द इत्यादिना॥ न केवलं सर्व- गतव्रह्माभेदात् जीवस्य स्वाभाविकं सर्वगतत्वम्, श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यादर्पात्याह- १. A. चैतन्यस्यैव २. T. and TI omit एव

625

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. २९.

भाष्यम्

जीव इत्युक्तम् ; परमेव चेद्रह्म जीव, तस्माद्यावत्परं ब्रह्म तावानेव जीवो भवितुमर्हति ; परस्य च ब्रह्मणो विश्ुत्वमाम्नातम् ; तस्माद्वियु- र्जीवः; तथा च "स वा एष महानज अत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु" इत्येवंजातीयका जीवविषया विभुत्ववादाः श्रौताः स्मार्ताश्च समर्थिता भवन्ति। न चाणोर्जीवस्य सकलशरीरगता वेदनोपपद्यते; त्वक्संबन्धात्स्यादिति चेतु, न; कण्टकतोदनेऽपि सकलशरीरगतैव वेदना प्रसज्येत-त्वक्क्टकयोर्हि संयोगः कृत्स्यां त्व तते त्वक्च कृत्स्शरीर्यापिनीति ; पादतल एव तु कण्टकनुन्नो वेदनां 10 प्रतिलभते। न चाणोर्गुणव्याप्तिरुपपद्यते, गुणस्य गुणिदेशत्वात्; गुण- त्वमेव हि गुणिनमनाश्रित्य गुणस्य हीयेत; प्रदीपप्रभायाश्च द्रव्यान्त- रत्वं व्याख्यातम् । गन्धोऽपि गुणत्वाभ्युपगमात्साश्रय एव संचरितु- मईति, अन्यथा गुणत्वहानिप्रसङ्गात्; तथा चोक्तं द्वैपायनेन-

प्रकटार्थविवरणम्

15 तथा च स वा इति। उक्तं च दोषं स्मारयति-न चाणोरित्यादिना॥ यथा पादतले कण्टकसंबन्धाद्वेदनोपलम्भः, तथा सकलशरीरे तव कण्टकसंबन्धा- द्वेदनोपलम्भः प्रसज्येतेत्युक्तम्। सोऽपि भवत्वित्याशङ्कयाह-पादतळ एव त्विति॥ कण्टकनुन्नां कण्टकतोदनिमित्तां वेदनां पादतल एव प्रतिजा- नन्ति। ततः प्रदेशवृत्तिरेव संयोग इति भावः। यञ्चोक्तं गुणद्वारेणाणोरप्यनु- 20 सन्धानमिति तद्दषयति-न चाणोरिति ॥ यञ्चोकं गन्धोऽपि सपक्ष पवेति तदपि न सुस्मित्याह-गन्धोऽपीति ॥न च प्रत्यक्षविरोधः प्रत्यक्षेणाश्रय- शून्यताया अग्रहणात् महतां च त्रसरेणूनामनुद्भतरूपस्पशांनामागमन्मत स्पुटोपलम्भसंभवःव तस्माद्गन्धवन्तः पार्थिवावयवा एवागच्छन्तीति न व्यभि- चारः। पार्थिवावयवगमने संवादमाह-तथा चोक्तमिति ॥ पूर्व चैतन्यस्य

१. TM. भवतीति ३. T and TI omit रूप 2. A adds एव

उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् "उपलभ्याप्सु चेद्रन्धं केचिद्रयुरनैपुणाः। पृथिव्यामेव तं विद्यादपो वायुं च संश्रितम् ।" इति। यदि च चैतन्यं जीवस्य समस्तं शरीरं व्यापुयात् नाणुर्जीव: स्यातू; चैतन्यमेव ह्वस्य स्वरूपम्, अग्नेरिवौष्ण्यप्रकाशौ-नात्र गुणगुणिविभागो 5 विद्यत इति। शरीरपरिमाणत्वं च प्रत्याख्यातम्। परिशेषाद्विसुर्जीकः॥ कथं तर्ह्णुत्वादिव्यपदेश इत्यत आह "तद्गणसारत्वातु तद्वयपदेशः" इति। तस्या बुद्धेगुणास्तदुणा :- इच्छा द्वेषः सुखं दुःखमित्येवमा- दय :- तद्णाः सारः प्रधानं यस्यात्मनः संसारित्वे संभवति, स तद्गण- सार:, तस्य भावः तद्गणसारत्वम्। न हि बुद्धेर्गुणैविना केवलस्यात्मन: 10 संसारित्वमस्ति; बुद्धयुपाधिधर्माध्यासनिमित्तं हि कर्तृत्वभोक्तृत्वादि- लक्षणं संसारित्वमकर्तुरभोक्तुश्चासंसारिणो नित्यमुक्तस्य सत आत्मन :; तस्मात्तद्वणसारत्वाद्ुद्धिपरिमाणेनास्य परिमाणव्यपदेशः, तदुत्कान्त्यादि- भिश्चास्योत्कन्त्यादिव्यपदेशः, न खवतः । तथा च- "वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। 15 भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते।" इत्यणुत्वं जीवस्योक्त्वा तस्यैव पुनरानन्त्यमाह; तच्चैवमेव समञ्जसं स्यात्-यद्यौपचारिकमणुत्वं जीवस्य भवेत्, पारमार्थिकं चान- प्रकटार्थविवरणम् गुणत्वमभ्युपगम्य गुणस्य गुणिनं विहायान्यत्र गमनानुपपत्तेः सकलशरीर- 20 वेदनानुसन्धानानुपपत्ते: नाणुर्जीव इत्युक्तम् ; इदानीं गुणत्वमपि नास्तीत्याह- यदि च चैतन्यमिति । उक्तरीत्याणुपरिमाणत्वं न घटते चेत्तर्हि मध्यम- परिमाणत्वं भवत्वित्यपि नाशङ्कनीयमित्याह-शरीरपरिमाणत्वं चेति।। परिशिष्टचोद्यांशापाकरणाय सूत्रभागमवतार्य च्याचष्टे-कर्थ तर्हीत्यादिना।। "अन्तरा विज्ञानमनसी" इत्यत्रोक्तां बुद्धिं तच्छव्देन परामृशति। परोपाधि- 2E कमणुत्वम्, स्वतस्त्वानन्त्यमित्यत्र श्रुतिसंमतिमाह-तथा चेति । नन्वणुत्वा-

१. A. नानुजीव: २. A omits च

627

[अ. २. पा. ३. सू. २९.

भाष्यम् न्त्यम् ; न हयुभयं सुख्यमवकल्पेत ; न चानन्त्यमोपचारिकमिति शक्यं विज्ञातुम्, सर्वोपनिषत्सु ब्रह्मात्मभावस्य पतिपिषादयिषितत्वाद्। तथे- तरस्मिन्नप्युन्माने "बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराग्रमात्नो ह्यवरोऽपि 5 दृष्टः" इति च बुद्धिगुणसंबन्धेनैवाराग्रमात्नतां शास्ति, न स्वेनैवात्मना। "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" इत्यत्नापि न जीवस्याणुपरिमा- णत्वं शिष्यते, परस्यैवात्मनश्चक्षुराद्यनवग्राह्यत्वेन ज्ञानपसादगम्यत्वेन च प्रकृतत्वात्, जीवस्यापि च मुख्याणुपरिमाणत्वानुपपत्ते :; तस्मादुर्ज्ञा- नत्वाभिप्रायमिदमणृत्ववचनम्, उपाध्यभिपायं वा द्रष्टव्यम् । तथा 10 "प्रज्ञया शरीरं समारुह" इत्येवंजातीयकेष्वपि भेदोपदेशेषु-बुद्धयै- वोषाधिभूतया जीवः शरीरं समारुहय-इत्येवं योजयितव्यम्, व्यपदेश मात्रं वा, 'शिलापुत्रकस्य शर्रीरम्' इत्यादिवत् ; न ह्यत्न गुणगुणिविभा- प्रकटार्थविवरणम् नन्त्यश्रुत्योर्विरोधे किमित्यानन्त्यमेवामुख्यं न भवतीत्याशङ्गयाह-न चान 15 न्त्यमिति ॥ 'सोऽयं देवदत्तः' इतिवत् "तत्वमसि" इति त्वमर्थोद्देशेनानन्त- ब्रह्मभावस्य विधित्सितत्वात् विधित्सितानन्त्यविरोधात् उद्देश्यगतमेवाणु- त्वमविवक्षितमिति भावः । द्वितीयमुन्मानं दूषयति-तथेतरस्मिन्नपीति ॥ घुद्धेगुणेनेति बुद्धिगुणसन्निधानेनात्मनि मिथ्यागुणान्तरमुत्पद्यते। तेनात्म- गुणेन चोभयोः तादात्म्येनाराग्रपरिमाणोऽपकृष्टश्च दृष्ट इत्यर्थः । आराग्र- 20 परिमाणत्वं चाल्पत्वाभिप्रायम्, न तु परमाणुसमानपरिमाणार्थम्; यतः बुद्धेरपि भौतिकत्वे मध्यमपरिमाणत्वमेवाभ्युपगस्यते। यञ्चोक्तम्-खशन्दात्- इति, तदूषयति-एषोऽणुरात्मेति ॥ यञ्च सूत्रद्वयेनाणोरव चैतन्यगुणेन शरीखव्यापकत्वमित्युक्तं तद्दषयति-तथा प्रज्ञयेति॥ प्रज्ञाशब्दन वैतन्यपरि- ग्रहेऽपि व्यपदेशमात्रसुपचारमात्रं वा द्रष्टव्यमित्यर्थः। नतु गुणगुणिभावेन 25 मुख्यार्थत्वे संभवति किमित्युपचार इत्याशङ्कयाह-न ह्यन्नेति॥ विज्ञान- १. T1. यमजानन् A. यं मन्वानं ३. T, Ti and P omit यतः Y. T. किमुक्त्यपचार: २. T and TM उत्पाद्यते

उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थेविवरणस्

भाष्यम् गोडपि विद्यत इत्युक्तम् । हृदयायतनत्ववचनमपि बुद्धेरेव तदायतन- त्वात्। तथोत्कान्त्यादीनामप्युपाध्यायत्ततां दर्शयति-"कस्िन्तु अह- सुत्क्ान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते पतिष्ठास्यामीति" "स प्राणमसृजत" इति; उत्क्ान्त्यभावे हि गत्याग्रत्योरप्यभावो 5 विज्ञायते; न हयनपसप्स्य देहाद्वत्यागती स्याताम्। एवमुपाधिगुणसार- त्वाज्जीवस्याणुत्वादिव्यपदेशः, पाज्ञवत् । यथा पाज्ञस्य परमात्मनः सगुणेषूपासनेषूपाधिगुणसारत्वादणीयस्त्वादिव्यपदेश :- "अणीयान् व्रीहेर्वा यवाद्वा" "मनोमयः प्राणशरीरः सर्वगन्धः सर्वरसः सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इत्येवंप्रकार :- तद्वत् ॥ 10 स्यादेतत्-यदि बुद्धिगुणसारत्वादात्मनः संसारित्वं कल्प्येत, ततो बुद्धयात्मनोर्भिन्नयोः संयोगावसानमवश्यंभावीत्यतो बुद्धिवियोगे सत्यात्मनो विभक्तस्यानालक्ष्यत्वादसत्वमसंसारित्वं वा प्रसज्येतेति- अत. उत्तरं पठति-

यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तद्दर्शनात् ॥२-३-३०॥1

नेयमनन्तर निर्दिष्टदोषप्राप्तिराशङ्कनीया ; कस्मात्? यावदात्मभावि- त्वाद्वुद्धिसंयोगस्य-यावदयमात्मा संसारी भवति, यावदस्य सम्यग्द- शनेन संसारित्वं न निवतते, तावदस्य बुद्धया संयोगो न शाम्यति ; प्रकटार्थविवरणम् घन पवेत्यवधारणादित्यर्थः । अन्यदपि पूर्वोंक्त दूषयति-हृदयायतनत्वे- 20 त्यादिना ॥ "प्राश्वत्" इति सौत्रदष्टान्तं विवृणोति-यथेति ॥

यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तदर्शनात् ।।

सूत्रं योजयति-नेयमित्यादिना। एवं तावत् श्रुत्यवष्टम्भेन घुध्यवियोग मुकत्वा, अधुना बुद्धिसंबन्धे कारणस्वभावपर्यालोचनयापि न प्राक् सम्यरनाना- 25 629

[अ. २. पा. ३. सू. ३०. भाष्यम् यावदेव चायं बुद्धयुपाधिसंबन्धः, तावदेवास्य जीवत्वं संसारित्वं च; परमार्थतस्तु न जीवो नाम बुद्धयुषाधिसंबन्धपरिकल्पितस्वरूपव्यति- रेकेणास्ति; न हि नित्यमुक्तस्वरूपात्स्वज्ञादीश्वरादन्यश्चेतनो धातुर्द्वि- तीयो वेदान्तार्थनिरूपणायामुपलभ्यते-"नान्योऽस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता" "नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट श्रोतृ मन्तृ विज्ञातृ" "तत्व- मसि" "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। कथं पुनरवगम्यते यावदात्मभावी बुद्धिसंयोग इति! तददर्शनादित्याह ; तथा हि शास्त्रं दर्शयति-"योडयं विज्ञानमयः माणेषु हृदन्तर्ज्योतिः पुरुषः स समान: 10 सन्लुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव" इत्यादि; तत्र विज्ञानमय इति बुद्धिमय इत्येतदुक्तं भवति, प्रदेशान्तरे "विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुमेयः श्रोत्मयः" इति विज्ञानमयस्य मनआदिभिः सह पाठात्; बुद्धिमयत्वं च तह्गुणसारत्वमेवाभिप्रेयते-यथा लोके स्त्रीमयो देवदत्त इति स्त्रीरागादिप्धानोऽभिधीयते, तद्वत् ; "स समान: 15 सन्नुभौ लोकावनुसंचरति" इति च लोकान्तरगमनेऽप्यवियोगं बुद्धया दर्शयति; केन समानः१ तयैव बुद्धचेति गम्यते, संनिधानात्; तच्च दर्शयति-"ध्यायतीव लोलायतीव" इति; एतदुक्तं भवति-नायं स्वतो ध्यायति, नापि चलति, ध्यायन्त्यां बुद्धो ध्यायतीव, चलन्त्यां बुद्धौ चलतीवेति। अपि च मिथ्याज्ञानपुरःसरोऽयमात्मनो बुद्धयुपा- 20 धिसंबन्धः; नच मिथ्याज्ञानस्य सम्यगज्ञानादन्यत्न निवृत्तिरस्तीत्यतो यावद्रह्मात्मतानवबोधः, तावदयं बुद्धयुपाधिसंबन्धो न शाम्यति; दशयति च- "वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णे तमसः परस्तात्। तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय॥" इति ॥ 25 प्रकटार्थविवरणम् हुद्धिवियोग इत्याह-अपि च मिथ्याज्ञानपुरःसर इति॥ शानादेवानाद्यनिर्वा व्यजीवोपाध्यक्षाननिवृत्तौ बुद्धिवियोग इत्यत्र श्रुति प्रमाणयति-दर्शयति चेति॥ १. T and TM. अनिर्वाच्यजीवोपा- 630

उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

ननु सुषुप्तगलययोनें शक्यते बुद्धिसंबन्ध आत्मनोऽभयुपगन्तुस्, • ""सता सोम्य तदा संपन्नो भवति खमपीतो भवति" इति वचनात्, कृत्स्विकारप्लयाभ्युपगमाच्च; तत्कर्थं यावदात्मभावित्वं बुद्धिसंबन्ध- स्येति, अत्ोच्यते-

पुंस्त्वादिवत्त्वस् सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ २-३-३१॥ यथा लोके पुंस्त्वादीनि बीजात्मना विद्यमानान्येव बाल्यादि- व्वनुपलभ्यमानान्यविद्यमानवदभिप्रेयमाणानि यौवनादिष्वाविर्भवन्ति; नाविद्यमानान्युत्पदयन्ते, षण्डादीनामपि तदुत्पत्तिपसङ्गात्-एवमयमपि बुद्धिसंबन्धः शकत्यात्मना विद्यमान एव सुषुप्तपलययोः पुनः प्रबोध- 10 प्रसवयोरविर्भवति; एवं ह्वेतहुज्यते; न ह्याकस्मिकी कस्यचिदुत्पत्तिः संभवति, अतिमसङ्गात्। दशयति च सुषुप्तादुत्थानमविद्यात्मकबीज- सन्भावकारितम्-'सति संपद्य न विद्ुः सति संपद्यामह इति", "त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा " इत्यादिना। तस्मात्सिद्धमेतत्-यावदात्म- भावी बुद्धयाद्युपाधिसंबन्ध इति।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

आदित्यवर्णमिति ज्योतीरूपम् ; तमसः अज्ञानात् ; परस्तादिति अक्षाना- संस्पृष्टमित्यर्थः॥

यावदात्मभावित्वादित्यस्यासिद्धिं शङ्कते-नतु सुषुप्रेति॥ पुंस्त्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ 20

अनभिव्यक्तरूपेण सुषुप्तादावव्यस्ति घुद्धिसंबन्धः; तती नासिद्धो हेतुरि-

631

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ३२.

भाष्यम्

नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो

वान्यथा ॥ २-३-३२॥

तचात्मन उपाधिभूतम्-अन्तःकरणं मनो बुद्धिर्विज्ञानं चित्त- 5 मिति चानेकधा तत्न तत्नाभिलप्यते; कचिच्च वृत्तिविभागेन-संशया- दिव्ृत्तिकं मन इत्युच्यते, निश्चयादिवृत्तिकं बुद्धिरिति ; तच्चैवंभूतमन्तः- करणमवश्यमस्तात्यभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा ह्यनभ्युपगम्यमाने तस्मि- न्नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्ग: स्यात्-आत्मेन्द्रियविषयाणामुपलब्धि- साधनानां संनिधाने सति नित्यमेवोपलब्धिः प्रसज्येत; अथ सत्यपि

10 प्रकटार्थविवरणम्

ननु मनो नाम द्रव्यं नास्तीति बौद्धाः। बुद्धिश्च द्रव्यं न भवतीति वैशेषिकाः प्रतिपेदिरे, "ुद्धिरुपलन्धिज्ञानमित्यनर्थान्तरम्" इति सूत्रात्। अतः कथं मनआद्यवियोग: साध्यत इत्याशङ्कयाह-तच्चात्मन इति ॥ "घुद्धे- 15 गुणेन" "बुद्धिश्च नेङ्गते तत्र" "विज्ञानेन विज्ञानमादाय" "मनसा ह्येव पश्यति" "चेतसा वेदितव्यः" इत्यादिप्रदेशेषु गुणवत्त्वक्रियावत्त्वादिद्रव्यलिङ्गवत्तया मनोवुध्यादिशब्दवाच्यमन्तःकरणं सिद्धम्। अतः कथं बुद्धिर्द्रव्यं न भवति, मनो वा नास्तीति शक्यं वदितुमित्यर्थः। अन्तःकरणस्यैवावान्तरविभाग- माह-कचिच्चेति ॥ यद्यपि नित्यानुभवगम्यं मन इति स्वरहस्यम्, तथापि 20 तदपलापिनं प्रति युगपत् ज्ञानानुत्पत्त्यन्यथानुपपत्तिगम्यमिति सूत्रार्थमाह- तच्चैवंभूतमिति ॥ नित्यमेवोपलब्धिरिति ॥ कदलीफलादौ हस्तगृहीते युग- पद्रपगन्धस्पर्शाद्युपलन्धि: प्रसज्येतेत्यर्थः। नित्यानुपलन्धिप्रसङ्गं विवृणोति- अथ सत्यपीति। ननु करतलानलसंयोगे कदाचित् स्फोटो न जायत ईत्येता-

१. A. इत्यतः सदेव

632

उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १३.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम्

हेतुसमवधाने फलाभाव: ततो नित्यमेवानुपलब्धिः प्रसज्येत; न चैवं दृश्यते। अथ वा अन्यतरस्यात्मन इन्द्रियस्थ वा शक्तिपतिबन्धोऽभयुपग- न्तव्य :; न चात्मनः शक्तिप्रतिबन्धः संभवति, अविक्रियत्वात्; नापी- न्द्रियस्य; न हि तस्य पूर्वोत्तरयोः क्षणयोरप्रतिबद्धशक्तिकस्य सतोऽ- 5

कस्माच्छक्ति: प्रतिबध्येत। तस्मात् यस्यावधानानवधानाभ्यासुपलब्धयनु पलब्धी भवतः, तन्मनः । तथा च श्रुति :- "अन्यत्रमना अभूवं नादर्श- मन्यत्नमना अभूवं नाश्रौषम्" इति, "मनसा ह्ेव पश्यति मनसा शृणोति" इति च; कामादयश्चास्य वृत्तय इति दर्शयति-"कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिहीरधीभीरित्येतत्सर्वे मन 10

प्रकटार्थविवरणम्

वता सदैव न भविष्यतीति किं नियन्तुं पार्यत इत्याशङ्कय तद्वदेव दोषप्रतिबन्धो वक्तव्य इत्याह-अथ वेति ॥ अस्तु तर्हि प्रतिबन्धकल्पनमित्याशङ्गयाह- न चात्मन इति । अविक्रियत्वादात्मनः शक्तिरेव नास्ति, कुतस्तरां प्रतिबन्ध 15

वार्तावतार इति भावः। तहीन्द्रियस्य शक्तिमत्त्वादस्तु प्रतिबन्ध इत्या- शङ्गयाह-नापीति ॥ न तावन्मण्यादिवद्दष्टं प्रतिबन्धकं दश्यते । अदृष्टं तु पूर्वक्षणेऽप्यासीदिति नाकस्मात्तस्य प्रतिबन्धकत्वसंभव इत्यर्थः । यस्मात् युग- पदूज्ञानानुत्पत्तेः नान्या गतिरस्ति तस्मादित्युपसंहारः। अवधानं तत्परता ; अनवधानं व्यग्रता। उक्तेऽर्थे श्रुतिसंवादमाह-तथा चेति॥ 20

१. A omits वर्हि ... इत्यर्थ:

633

[अ. २. पा. ३. सू. ३३.

भाष्यम्

कलेधिकरणम्] कर्ता शास्त्रार्थवत्वात्॥२-३-३३॥ तहुणसारत्वाधिकारेणैवापरोऽपि जीवधर्मः शपञ्च्यते। कर्ता चायं जीव: स्यात्: कस्मात? शास्त्रार्थवत्वात्-एवं च "यजेत", "जुहु- यात्", "दद्यात्" इत्येवंविधं विधिशास्त्रमर्थवद्भ्रवति ; अन्यथा तद- नर्थकं स्यात् । तद्धि कर्तुः सतः कर्तव्यविशेषमुपदिशति; न चासति कतृत्वे तदुपपद्येत-। तथेदमपि शास्त्रमर्थवन्भ्वति-"एष हि द्रष्टा श्रोता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष:" इति॥

प्रकटार्थेविवरणम्

कता शास्त्रार्थेवच्वात्।। जीवस्य ब्रह्मैक्यवादिना तावत् अकर्तृत्वमभ्युपगन्तव्यम्; तदा च कर्तृत्व श्रुतिविरोधः, साधनाुष्ठानाभावान्मोक्षाय शास्त्रारम्भविरोधश्चेत्यस्य दोषस्य परिहाराय कर्तृत्वमत्मित्नधिकरणे प्रतिपादते। ननु जीवस् पारमार्थिक रूप ब्रह्म; कर्तृता त्वौपाधिकीति प्रागेव सिद्धम् ; अतोऽनेनाधिकरणेन कर्तृत्वं प्रसा- ध्योत्तरेण तस्यौपाधिकत्वसाधनं पुनरुक्तमित्याशङ्कथाह-तद्रुणसारत्वेति॥ अधिकारेण प्रसङ्गेन। अधिकरणदयस्य पूर्वाधिकरणप्रपश्चरूपत्वान्र पौनरुक्तयं शङ्कनीयम्। किश्च नेयं जयपराजयप्रयोजनार्था, किंतु तत्त्वज्ञानार्था; तत्वं च परमगम्भीरम्; ततोऽशेषसंशयशान्तयेऽसकृदुपदिशन्ति शिष्यहितैषिणः सर्वक्षा इति सन्तोष्टव्यम्। जीवो विषयः; सकिं कर्ता न वेति श्रुतिविप्रतिपत्तेः संशये साङथा मन्यन्ते - बुद्धि: कर्त्री, जीवस्तु भौक्तैवेति; तदपाकरणाय सूत्रं योजयति-कता चायमिति । कर्तुरभिप्रेतसिद्धये हि शास्त्रं साधनमुपदि शति। तत्कर्तृभोक्रोर्भेदेन समञ्ञसं स्यादित्यर्थः। न केवलमनुपपरत्तिलभ्यमेव कतृत्वम्, किं तु श्रौतमपीत्याह-तथेदमपीति ॥

१. A omits विरोध ३. A. सारेति २. A omits दोषस्य ४. A. अधिकरणप्रस-

634

कर्त्रधिकरणम् १४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

विहारोपदेशात्॥२-३-३४॥ इतश्र जीवस्य कर्तृत्वम्, यज्जीवप्रक्रियायां संध्ये स्थाने विहारसुप- दिशति-"स ईयतेडमृतो यत्र कामम्" इति, "सवे शरीरे यथाकार्म परिवर्तते" इति च ॥ 5

उपादानात् ॥ २-३-३५॥ इतश्रास्य कर्तृत्वम्, यज्जीवप्रक्रियायामेव करणानामुपादानं संकीत- यति-"तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय" इति, "प्राणान् गृहीत्वा" इति च । व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः॥२-३-३६॥ इतश्व जीवस्य कर्तृत्वम्, यदस्य लौकिकीषु वैदिकीषु च क्रियासु कर्तृत्वं व्यपदिशति शास्त्रम्-"विज्ञानं यजं तन्तुते। कर्माणि तनुतेऽपि च।" इति। ननु विज्ञानशब्दो बुद्धौ समधिगतः; कथमनेन जीवस्य प्रकटार्थविवरणम्

विहारोषदेशात् ॥ 15 किश्च विहरणोपदेशान्यथानुपपत्त्यापि कर्तृत्वमित्याह-विह्यारोपदेशा- दिति ॥ यदिति यस्मात् जीवप्रकरणे सप्नस्थान इत्यर्थः ॥ उपादानात् ।। अकर्तुरुपादानानुपपत्त्यापि कर्तृत्वमित्याह-उपादानादिति ॥ व्यपदेशाच्च क्र्कियायां न चेनिर्देशविपर्ययः ॥ 20 क्त्रभिधाय्याख्यातश्रुतिबलादपि कर्तृत्वमित्याह-व्यपदेशाच्चेति॥ "न चेन्निर्देशविपर्ययः" इति सूत्रभागं शङ्कापूर्वकमवतारयति-नतु विज्ञानशब्द

१. A omits यदिति ॥

635

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ३७.

भाष्यम् कर्तृत्वं सूच्यत इति; नेत्युच्यते-जीवस्यैवैष निर्देश:, न बुद्धे :; न चेज्जीवस्य स्यान्निर्देशविपर्ययः स्यात्-विज्ञानेनेत्येवं निरदेक्ष्यत् ; तथा हयन्यत्र बुद्धिविवक्षायां विज्ञानशब्दस्य करणविभक्तिनिर्देशो दृश्यते- "तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय" इति; इह तु "विज्ञानं

कर्तृत्वं सूच्यत इत्यदोष: ।। अत्राह-यदि बुद्धिव्यतिरिक्तो जीव: कर्ता स्यात्, स स्वतन्त्रः सन्प्रियं हितं चैवात्मनो नियमेन संपादयेत्, न विपरीतम् ; विपरीतमपि तु संपादयन्पलभ्यते; न च स्वतन्त्रस्यात्मन ईद्ृशी प्रवृत्तिरनियमेनोपपद्यत इति; अत उत्तरं पठति-

उपलब्धिवदनियमः ॥ २-३-३७॥ यथायमात्मोपलब्धि प्रति स्वतन्त्रोऽप्यनियमेनेष्टमनिष्टं चोपलभते, एवमनियमेनैवेष्टमनिष्टं च संपादयिष्यति; उपलब्धावप्यस्ातन्त्रयम्

प्रकटार्थविवरणम्

इति ॥ विज्ञानशब्देन जीवो नोच्यते चेत्तदा प्रथमान्तनिर्देशस्य विपरीतः तृतीयान्तनिर्देशः स्यादित्युक्तम; तदेव श्रुत्यन्तरेण द्रढयति-तथा ह्यन्यत्ेति॥ उत्तरसूत्र [सूत्रनिरस्या]शङ्कामाह-अत्नाहेति । अव्यवधानेन सुखकरं प्रियम्। व्यवधानेन हितेम्।

उपलब्धिवदनियम: ॥

प्रतिबन्दिग्रेहण सांख्यं दूषयति-यथायमात्मेति॥ साङ्गयेन हि व्यवहारे 5पि कर्तृत्वं नेष्टम्। सुखाधयुपलब्धृत्वं तु भोकृत्वमिष्टम्; तत्रापि स्वस्येष्टमेव कस्मान्ोपलभ्यत इति चोदं समानमित्यर्थः। साङ्गयस्य परिहारमुद्भावयति- उपलब्धावपीति । चक्षुरादीनां विषयोपस्थापकत्वमेव ; उपस्थितविषयोपलम्मे

१. A omits सुख ... धानेन २. T, Ti, P and A. हि वत् प्रतिबन्दि-

636

कर्त्रधिकरणम् १४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् उपळब्धिहेतूपादानोपलम्भादिति चेत्, न ; विषयप्नकल्पनामात्रप्यी - ज़नत्वादुपलब्धिहेतूनाम् ; उपलब्धौं त्वनन्यापेक्षत्वमात्मनः चैतन्य- योगात्। अपि चार्थक्रियायामपि नात्यन्तमात्मनः स्ातन्त्रयमस्ति, देशकालनिमित्तविशेषापेक्षत्वात्: नच सहायापेक्षस्य कर्तुः कर्तृत्वं 5 निवतते; भवति ह्वेधोदकाद्यपेक्षस्यापि पक्तुः पक्तत्वस्; सहकारिवैचि- त्रयाच्च इष्टानिष्टार्थक्रियायामनियमेन पत्तिरात्मनो न विरुध्यते ॥ शक्तिविपर्ययात्॥ २-३-३८॥ इतश्च विज्ञानव्यतिरिक्तो जीव: कर्ता भवितुमईति। यदि पुनर्वि- ज्ञानशब्दवाच्या बुद्धिरेव कर्त्री स्यात् ततः शक्तिविपर्ययः स्यात्- 10 करणशक्तिबुद्धेहीयेत, कर्तृशक्तिश्वापद्येत :ं सत्यां च बुद्धे: कर्तृशक्तौ, तस्या एवाहंप्रत्ययविषयत्वमभ्युपगन्तव्यम्, अहंकारपूर्विकाया एव प्रटृटत्तेः सर्वत्र दर्शनात्-'अहं गच्छामि' 'अहमागच्छामि' 'अहं भुञ्जे' 'अहं पिबामि' इति च; तस्याश्च कर्तृशक्तियुक्तायाः सर्वार्थकारि करण- मन्यत्कल्पयितव्यम्; शक्तोऽपि हि सन् कर्ता करणसुपादाय क्रियासु 15 प्रकटार्थविवरणम् तु स्वातन्त्रयमात्मनोऽस्त्येव; अतो नायं परिहार इत्याह-न विषयेति ।। किश्च यदि तवास्वातन्त्रयमेव परिहारः सोऽसाकमपि तुल्य इत्याह- अपि चेति ॥ ननु "स्वतन्त्रः कर्ता" इति लक्षणं पाणिनि: निनाय[प्रणि- नाय]। अतोऽसातन्रये कर्तृत्वमेव ह्ीयेतेत्याशङ्कयाह-न च सहायेति॥ 20 एधांसि काष्ठानि। कर्ता कारकान्तराणि प्रेरयति, न तु कारकान्तरैः स प्रेर्यत इत्येतावदेव स्वातन्त्रयेण[नन्त्रयम्, न] त्वत्यन्तानपेक्षत्वमिति भावः। पूर्व प्रतिबन्दिग्रहेण परिहारमुक्त्वा इदानीं सवपक्षे परिहारमाह-सहकारिवै- चित्र्याच्चेति। शक्तिविपययात्॥ 25

कर्तृत्वसाधकं हेत्वन्तरमाह-शक्तीति ॥ अस्तु शक्तिवैपरीत्यम्, ततः किमित्यत आह-सत्यां च बुद्धेरिति । योऽहंप्रत्ययालम्बनश्चेतनः स

१. TM and A omit किञ्च ... न च सहायेति ॥

637

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सु. ३९. भाष्यम् प्रवर्तमानो दश्यते ; ततश्र संज्ञामात्े विवादः स्यात्, न वस्तुभेद: कश्चित्, करणव्यतिरिक्तस्य कर्तृत्वाभ्युपगमात्।। समाध्यभावाच्॥ २-३-३९॥ योऽप्ययमौपनिषदात्मप्रतिपत्तिप्रयोजनः समाधिरुपदिष्टो वेदा- न्तेषु-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" "सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः" "ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानम्" इत्येवंलक्षण:, सोऽप्यसत्यात्मनः कर्तृत्वे नोपपद्येत। तस्मादप्यस्य कर्तृत्वसिद्धिः ॥ 10 [तक्षाधिकरणम्] यथा च तक्षोभयथा॥२-३-४०॥ एवं तावच्छास्त्रार्थवत्वादिभिर्हेतुभिः कर्तृत्वं शारीरस्य पदर्शितम्; तत्पुनः स्वाभाविकं वा स्यात् उपाधिनिमित्तं वेति चिन्त्यते। तत्नैतैरेव शास्त्रार्थवत्वादिभिर्हेतुभिः स्वाभाविकं कर्तृत्वम्, अपवादहेत्वभावा- 15 दिति। एवं प्राप्ते, ब्रूम :- न स्वाभाविकं कतेत्वमात्मनः संभवति, अनिर्मोक्षमसङ्गात्; प्रकटार्थविवरणम् पवात्मा; यत्तस्य चेतनायामसाधारणं करणं तन्मन इति मतान्तरप्रवेश: सांख्यस्येति भाव:।। 20 समाध्यभावाच्च। किश्च समाधेश्चित्तसंयमनस्य विधानानुपपत्यापि कर्तृत्वं वक्तव्यमित्याह- समाध्यभावाच्चेति।। यथा च तक्षोभयथा। वृत्तं सङ्कीर्लय संशयमाह-एवं तावदिति । कर्ममीमांसकानां पूर्वपक्ष 25 माह-तत्रैतैरेवेति॥ उत्सूत्रमेव पूर्वपक्षं दूषयति-न स्वाभाविकमिति ॥ कर्तृत्वशक्तिरेव स्वाभाविकी; तस्य यद्युच्छेदो नास्ति, तथापि कर्तृत्वलक्षणं यदायास- 638

तक्षाधिकरणम् १५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कतृत्वस्वभावत्वे ह्यात्मनो न कर्तृत्वाननिर्मोक्ष: संभवति-अग्रेरि- वीष्ण्यात्; न च कर्तत्वादनिर्मुक्तस्यास्ति पुरुषार्थसिद्धिः, कर्त- त्वस्य दुः्खरूपत्वात्। नतु स्थितायामपि क्तृत्वशक्तौ कर्तृत्व- कार्यपरिहारात्पुरुषार्थः सेत्स्यति; तत्परिहारश्र निमित्तपरिहाराव- 5 यथाम्नेर्दहनशक्तियुक्तस्यापि काष्ठवियोगाद्दहनकार्याभाव :- तद्वत्-न, निमित्तानामपि शक्तिलक्षणेन संबन्धेन संबद्धानामत्यन्तपरिहारासंभ- चात्। ननु मोक्षसाधनविधानान्मोक्ष: सेत्स्यति-न, साधनायचतस्या- नित्यत्वात्। अपि च नित्यशुद्धबुद्धमुक्तात्मप्रतिपादनान्मोक्षसिद्धिरभि- मता; तादगात्मपतिपादनं च न स्वाभाविके कर्तृत्वेवकल्पेत; तस्मादु- 10 पाधिधर्माध्यासेनैवात्मनः कर्तृत्वम्, न स्वाभाविकम् : तथा च श्रुति :- "ध्यायतीव लेलायतीव" इति "आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहु- र्मनीषिणः" इति च-उपाधिसंपृक्त स्यैवात्मनो भोक्तृत्वादिविशेषला्भं

प्रकटार्थविवरणम्

रूपं कार्य तत्परिहारान्मोक्षो भविष्यतीत्याह-ननु स्थितायामपीति॥ 15 ननु सत्यां शक्तौ कार्यपरिहारो वा कथमात्यन्तिक इत्याशङ्गयाह- तत्परिहारक्वेति । परिहरति-न निमित्तानामिति ॥ देशकालाइष्टादीनां निमित्तानां निमित्तत्वशक्ते: स्वाभाविषया उच्छेदानुपपत्तेनिमित्ताभावात् कार्यानुदय इति न शक्यते वक्तुमित्यर्थः। मोक्षसाधनेन नित्यानुष्ठानेन स्ाभा- विकीमपि शक्तिंप्रतिबध्य मीक्षः साध्यतामित्याह-नतु मोक्षेति ॥ कर्म- 20 साध्यस्य शक्तिप्रतिबन्धस्यानित्यत्वं[ त्यत्वात्] न मोक्षसाधनम[नत्वम्। अ]- भ्युपगम्य दूषणमुक्तम्; इदानीं तदपि नास्तीत्याह-अपि चेति ॥ उप- संहतेऽर्ये श्रुतिमाह-तथा चेति ॥ ननु उपाधिसंयुक्तस्यात्मनो भोकृत्वं श्रुति-

१. A omits न २. A omits मोक्षः ... अनित्यत्वं न and has instead नित्यत्वान्मोक्षः संभवतीत्याह साधनाय ... गम्यते.

689

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ४०.

भाष्यम्

दर्शयति। न हि विवेकिनां परस्मादन्यो जीवो नाम कर्ता भोक्ता वा विद्यते, "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्यादिश्रवणात्। पर एव त्हि संसारी कर्ता भोक्ता च प्रसज्येत ; परस्मादन्यश्चेचितिमाञ्जीवः कर्ता, 5 बुद्धयादिसंघातव्यतिरिक्तो न स्यात्-न, अविद्यापत्युपस्थापितत्वा- त्कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः; तथा च शास्त्रम्-"यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" इत्यविद्यावस्थायां कर्तृत्वभोक्तृत्वे दर्शयित्वा, विद्याव- स्थायां ते एव कर्तृत्वभोक्तत्वे निवारयति-"यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूत्तत्केन कं पश्येत्" इति; तथा सवन्नजागरितयोरात्मन उपाधिसंप- 10 ्केकृतं श्रमं श्येनस्येवाकाशे विपरिपततः श्रावयित्वा, तदभावं सुषुप्तौ प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तस्य श्रावयति-"तद्वा अस्यैतदाप्काममात्म- काममकाम रूपं शोकान्तरम्" इत्यारभ्य "एषास्य परमा गतिरेषास्य परमा संपदेषोऽस्य परमो लोक एषोऽस्य परम आनन्दः" इत्युपसंहा- रात् ।।

15 तदेतदाहाचार्य :- "यथा च तक्षोभयथा" इति। त्वर्थे चायं चः पठितः । नैवं मन्तव्यं-स्वाभाविकमेवात्मनः कर्तृत्वम्, अग्नेरिवौ- ष्ण्यमिति; यथा तु तक्षा लोके वास्यादिकरणहस्तः कर्ता दुःखी

प्रकटार्थविवरणम् राह; तञ्च परेषामपीष्टम्; न हि देहादिसंबन्धं विना भोकृत्वादि परैरपीष्यत 20 इत्याशङ्कय विशेषमाह-न हि विवेकिनामिति ॥ अगृहीताभिप्रायश्चोद यति-पर एव तहीति ॥ निरुपाधिकं हि चैतन्यं परं ब्रह्म; न तस्य कर्तृ- त्वादिप्रसङ्गोडस्ति। किन्त्वविद्याप्रतिबिम्बितस्यैव चिद्धातास्तदुत्थकर्तृत्वादि सम्बन्ध: स्वरूपभेदाभावाभिप्रायेण चान्यो भोक्ता नास्तीत्युक्तमित्याह-नावि

25 मेव कर्तृत्वादीत्याह-तथा खप्नजागरितयोरिति ॥ उक्ेऽर्ये सूत्रमवतार्य योजयति-तदेतदाहेत्यादिना । ननु तक्ष्णो हस्तादिना वाश्याद्युपादानं

तक्षाधिकरणम् १५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

भवति, स एव स्वगृहं प्राप्तो विमुक्तवास्यादिकरणः स्वस्थो निवृत्तो निर्व्यापार: सुखी भवति-एवमविद्यापरत्युपस्थापितद्वैतसंपृक्त आत्मा स्वप्नजागरितावस्थयोः कर्ता दुःखी भवति, स तच्छमापनुच्तये खवमा- त्मानं परं ब्रह्म प्रविश्य विमुक्तकार्यकरणसंघातोडकर्ता सुखी भवति 5 संप्रसादावस्थायाम्-तथा मुक्त्यवस्थायामप्यविद्याध्वान्तं विद्यापदीपेन विधूयात्मैव केवलो निेत्ः सुखी भवति। तक्षदृष्टान्तश्चैतावतांशेन द्रष्टव्य :- तक्षा हि विशिष्टेषु तक्षणादिव्यापारेष्वपेक्ष्यैव प्रतिनियतानि करणानि वास्यादीनि कर्ता भवति, स्वशरीरेण त्वकतैव; एवमयमात्मा सर्वव्यापारेष्वपेक्ष्यैव मनआदीनि करणानि कर्ता भवति, स्वात्मना 10 त्वकरतैवेति। नत्वात्मनस्तक्ष्ण इवावयवाः सन्ति, यैहेस्तादिभिरिव वास्यादीनि तक्षा, मनआदीनि करणान्यात्मोपाददीत न्यस्येद्वा।।

यत्तक्तम्, शास्त्रार्थवच्वादिभिर्हेतुभिः स्वाभाविकमात्मनः कर्तृत्व- मिति, तन्न-विधिशास्त्रं तावद्थामाप्ं कतेत्वमुपादाय कर्तव्यविशेष- मुपदिशति, न कर्तृत्वमात्मनः प्रतिपादयति, न च स्वाभाविकमस्य कर्त- 15 त्वमस्ति, ब्रह्मात्मत्वोपदेशात्-इत्यवोचाम; तस्मादविद्याकृतं कतृत्व- मुपादाय विधिशास्त्रं प्रवर्तिष्यते। कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष :- इत्येवं- जातीयकमपि शास्त्रमनुवादरूपत्वाद्यथाप्ाप्तमेवाविद्याकृतं कतृत्वमनुव- दिष्यति। एतेन विहारोपादाने परिहृते, तयोरप्यनुवादरूपत्वात्। नतु संध्ये स्थाने प्रसुप्नेषु करणेषु सवे शरीरे यथाकामं परिवर्तते-इति विहार 20 प्रकटार्थविवरणम् त्यागो वा घटते, न तथा चैतन्यस्य निरवयवस्येति नायं दष्टान्त इत्याशङ्कयाह-

पूर्वपक्षहेतूननूद्य दूषयति-यत्तूक्तमित्यादिना ॥ कर्तृत्वमात्रं विध्या दिनापेक्ष्यते, न तु पारमार्थिकत्वमपि; तत्रापि तात्पर्ये वाक्यभेदप्रसङ्ग 25 इति भावः। करणाभावे यत्कर्तृत्वं तत्साभाविकमेवेत्याह-नतु सन्ध्ये स्थान इति ॥ किं च यदि करणविशिष्टस्यात्मनः कर्तृत्वं स्यात्, तदा करणा-

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सु. ४०.

भाष्यम् उपदिश्यमानः केवलस्यात्मनः कर्तृत्वमावहति; तथोपादानेऽपि "तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय" इति करणेषु कर्मकरणविभक्ती श्रूय- माणे केवलस्यात्मनः कर्तृत्वं गमयत इति; अत्ोच्यते-न तावत्संध्ये 5 स्थानेऽत्यन्तमात्फनः करणविरमणमस्ति; "सधीः खम्नो भूत्वेमं लोक- मतिकरामति" इति तल्नापि धीसंबन्धश्रवणात्; तथा च स्मरन्ति- "इन्द्रियाणासुपरमे मनोऽनुपरतं यदि। सेवते विषयानेव तद्विदात्खमदर्शनम्।" इति; "कामादयश्च मनसो वृत्तयः" इतिश्रुतिः; ताश्च खवमे दृश्यन्ते; 10 तस्मात्समना एव सवमे विहरति; विहारोऽपि च तत्नत्यो वासनामय एव, न तु पारमार्थिकोऽस्ति; तथा च श्रुतिरिवाकारानुबद्धमेव स्वन्न- व्यापारं वर्णयति-"उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन्" इति; लौकिका अपि तथैव स्वमं कथयन्ति-'आरु- क्षमिव गिरिशृङ्गम्' 'अद्राक्षमिव वनराजिम्' इति ; तथोपादाने यद्यपि 15 करणेषु कर्मकरणविभक्तिनिर्देश, तथापि तत्संपृक्तस्यैवात्मनः कतृत्वं द्रष्टव्यम्, केवले कतृत्वासंभवस्य दर्शितत्वात्; भवति च लोकेऽनेक- प्रकार विवक्षा-योधा युध्यन्ते योधै राजा युध्यत इति। अपि चास्मित्रुपादाने करणव्यापारोपरममात्रं विवक्ष्यते न स्वातन्त्रयं कस्य- चित्; अबुद्धिपूर्वकस्यापि सवापे करणव्यापारोपरमस्य दष्टत्वात।

20 प्रकटार्थविवरणम् नामपि कर्रन्तर्भूतत्वात् करणेषु कर्तृविभक्तिरपि स्यात्; न त्वस्तीत्युपपत्त्यन्त- रमाह-तथोपादानेऽपीति ।। प्रथमानुपपत्ति परिहरति-न तावत्सन्ध्य इति ।। द्वितीयानुपपत्ति प्रत्याह-तथोपादाने यद्यपीति ॥ यञ्चोकं करणे- व्वपि कर्तृविभषत्ा भवितव्यमिति तत्रास्त्येव लोके विवक्षावशात् प्रयोग 25 इत्याह-भवति च लोक इति ॥ पूर्व करणविशिष्टस्य उपादानकर्तृत्वमभ्यु- पगम्योक्तम्; इदानीं तदपि नास्तीत्याह-अपि चास्मिन्निति ।। अविचा- रितसंसिद्धं कर्तृत्वमापाततः श्रुतिदर्शनेन पूर्वमुक्तम्। इदानीं विचार्यमाणे

642

तक्षाधिकरणम् १५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

यस्त्वयं व्यपदेशो दर्शित: "विज्ञानं यजं तनुते" इति, स बुद्धेरेव कर्तृत्वं प्रापयति-विज्ञानशब्दस्य तत्र प्रसिद्धत्वात्, मनोऽनन्तरं पाठाच्, "तस्य श्रद्धैव शिरः" इति च विज्ञानमयस्यात्मनः श्रद्धा- द्यवयवत्वसंकीर्तनात्-श्रद्धादीनां च बुद्धिधर्मत्वप्रसिद्धेः "विज्ञानं देवा: सर्वे। ब्रह्म ज्येष्ठसुपासते। " इति च वाक्यशेषात्-ज्येष्ठत्वस्य च प्रथमजत्वस्य बुद्धौ प्रसिद्धत्वात्। "स एष वाचश्चित्तस्योत्तरोत्तर- कमो यद्यज्ञ:" इति च श्रुत्यन्तरे यज्ञस्य वाग्ुद्धिसाध्यत्वावधारणात्। न च बुद्धे: शक्तिविपर्ययः करणानां कर्तृत्वाभ्युपगमे भवति, सर्वकार- काणामेव स्वस्व्यापारेषु कतृत्वस्यावश्यंभावित्वात्, उपलब्ध्यपेक्षं 10

प्रकटार्थविवरणम्

पुनर्बुद्धिगतमेव कर्तृत्वमात्मन्यध्यारोपितमिति श्रुत्यर्थमाह-यस्त्वयं व्यप- देश इति॥ विज्ञानमयं व्याख्यायोक्तार्थेऽवतारितोऽयं मन्त्रः "विज्ञानं यजं तनुते"इति। तस्य शेषे ज्येष्ट विज्ञानं हिरण्यगर्भाभेदेन ब्रैह्म देवा: इन्द्रियाण्यु- पासत इति ज्येष्ठत्वं विशेषेण श्रुतम्। तञ्चाग्रजहिरण्यगर्भाभेदेन बुद्धौ 15 प्रसिद्धम्; ततो बुद्धिरेव विज्ञानशब्देनोच्यत इत्याह-विज्ञानं देवाः इति ॥ किं च श्रुत्यन्तरे यज्ञस्य बुद्धिसाध्यत्वावगमादपि यज्ञकर्तृविज्ञानं बुद्धिरेवे- त्याह-स एष इति ॥ चित्तेनाभिध्याय मन्त्रप्रयोगाद्वि यज्ञो निष्पद्यते; अत उक्तम्-यो यज्ञ: स एष वाचश्चित्तस्य च[च संततः] पूर्वोत्तरभाव इति।य्चोक्तं घुद्धे: कर्तृत्वे शक्तिवैपर्रात्यप्रसङ्गइति, तत्राह-न च [न च बुद्धेः] शक्तीति॥ 20 ज्वलन्ति काष्ठानि, सथाली बिभर्त, चक्षुगह्नाति रुपम् इत्याद्यनुभवाद्स्त्येव कारणानामपि कर्तृत्वमित्यर्थः। कथं तर्हि व्यापारकर्तृत्वविशेषे करणत्वमित्या शाङ्गयाह-उपलब्ध्यपेक्षमिति । यथा काष्ठानां पाकापेक्षयैव करणत्वम्, तथा चक्षुरादीनामप्युपलन्ध्यपेक्षया करणत्वं स्वव्यापारकर्तृत्वेऽपीत्यर्थः। किमा-

१. A adds पूर्व २. T,Ti and P. ब्रहवेदा; 643

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ४०.

भाष्यम् त्वेषां करणानां करणत्वम्, सा चात्मनः; न च तस्यामप्यस्य कर्तृत्व- मस्ति, नित्योपलब्धिस्वरूपत्वात्। अहंकारपूर्वकमपि कर्तृत्वं नोपलब्धु- र्भवितुमईति, अहंकारस्याप्युपलभ्यमानत्वात्; न चैवं सति करणान्तर- कल्पनापसङ्ग:, श्रुद्धेः करणत्वाभ्युपगमात्। समाध्यभावस्तु शास्त्रार्थ- वच्चेनैव परिहृत:, यथामाप्तमेव कर्तृत्वमुपादाय समाधिविधानात्। तस्मात् कर्तृत्वमप्यात्मन उपाधिनिमित्तमेवेति स्थितम् ।

प्रकटार्थविवरणम्

श्रया तर्हि सोपलन्धिरित्याशङ्कयाह-सा चात्मन इति ॥ सिद्धं तर्ह्यात्मनः 10 कर्तृत्वमित्याशङ्गयाह-न च तस्यामपीति । वृत्तिर्व्यात्तो हि[ वृत्तिव्याप्े हि] विषये प्रतिबिस्बितमात्मचैतन्यं विषयोपलन्धिः तत्र यद्यपि प्रतिबिम्बमेवा- निरूष्यमाणेऽपि तथापि बिम्बाधीनं प्रतिबिम्बमित्यस्ति लोकानुभव, तद्दा- त्मनोSपि चित्प्रतिबिम्बनिमित्तत्वेन व्यावहारिकमुपलब्धृत्वं न तूपलन्धिक्रिया- श्रयत्वेनेति भावः। ननु 'अहं करोमि' इति प्रत्यक्षमात्मनः कर्तृत्वमनुभूयते। 15 तद्ुद्वेरापद्यत इत्यनिष्टमुक्तमित्याशङ्गयाह-अहङ्गारपूर्वकमपीति ॥ 'अहं करोमि' इति अहङ्गारसामानाधिकरण्येन कर्तृत्वमनुभूयते। न चानुभूयमान- गतो धर्मोऽनुभवितुरारोपमन्तरेण भवितुमर्द्दतीति भावः । यञ्चोक्तं बुद्धे: कर्तृत्वे कारणान्तरं वाच्यम्, तदा नाममात्रे विवाद इति, तत्राह-न चैवं सतीति ॥ न तावद्वुङ्धेः खव्यापारे करणान्तरं मृग्यम्, कारकान्तरव्यापारे 20 व्यभिचारात्; नाप्युपलन्धिसिद्धये बुद्धेरेव तेत्र कारणत्वादिति भावः । यञ्ञोक्तम् आत्मनोऽकर्तृत्वे समाध्यभावः स्यादिति तत्राह-समाध्यभाव- स्त्विति ॥ यस्मात्तात्विककर्तृत्वे न प्रमाणमस्ति, तस्मात्प्रतीयमानं मिथ्येत्युप- संहरति-तस्मादिति ॥ अत्र किश्चिदुवाच भास्कर :- "न चौपाधिकं कर्तृत्वमपारमार्थिकम्, 25 यथाग्निगतनष्ण्यगुणेन दाहोऽनुभूयते । न चासावपारमार्थिको भवति।

१. A. इत्यादिना २. A. पारमार्थिकत्वं २. T, T1 and P omit तत्न

644

परायत्ताधिकरणम् १६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् [परायचाधिकरणम्] परातु तच्छूतेः ॥ २-३-४१॥

यदिदमविद्यावस्थायामुपाधिनिबन्धनं कर्तृत्वं जीव,स्याभिहितम्, तत्किमनपेक्ष्येश्वरं भवति, आहोस्विदीश्वरापेक्षमिति भवति विचारणा। 5 तत्र प्राप्तं तावत्-नेश्वरमपेक्षते जीवः कर्तृत्व इति; कस्मात्? अपेक्षा- प्रकटार्थविवरणम् यद्यपि स्वात्मन्यौष्ण्यं स्वतो नास्ति तथोपाधिवशात् कर्तृत्वमुपजायते" इति, तदसत्। यद्युपाधिसंयोगादात्मनि परमार्थतः कर्तृत्वमुत्पद्यते अग्निसंयोगा- दिव घटे लौहित्यम्, तदोपाधिविगमेऽप्यात्मनः कर्तृत्वमापद्येतेश्यनिर्मोक्ष- 10 प्रसङ्ग:। न चाग्नेरौष्ण्यं दाह्ये तत्त्वतो भवति, परधर्मस्य परत्र गमनानुपपत्तेः। न चौष्ण्यान्तरं तत्रोत्पन्नम्, निमित्ताभावेऽपि नैमित्तिकसन्भावोपलम्भात्। तवापि तत्रौष्ण्यप्रत्ययोऽन्यथाख्यातिरेव; तञ्च सामानाधिकरण्यमस्माकं दृष्टान्तो भविष्यति। विमतं मिथ्या, औपाधिकत्वात्, संप्रतिपन्नवत्। किंच तवापि कर्तृत्वादेः सत्यत्वं नाम यावदुपाधि सद्भावः; तदिष्टमेवास्माकम्।15 परमार्थतोऽतथाभृतस्वदेशकालार्थक्रियाप्रसख्जक* उपाधिरिति लक्षणाभ्युपग- मात् : अत्यन्ताबाध्यत्वं च प्रत्युक्तम् । किं चोपाधिसंयोगोऽपि निरवयवस्य निरूपणं न सहते । तस्मात् कर्त्रन्तःकरणप्रतिबिम्बिततया मिथ्यैवात्मनः कर्तृत्वम्; तयोश्च तादात्म्यात्तदैकरूप्यावभास इति स्थितम्। परातु तच्छतेः ॥ 20

उक्तमनूद्य संशयमाह-यदिदमिति ॥ जीवस्य करणादिपौष्कल्यादी श्वरस्य कारयितृत्वश्रवणाञ्च संशयो द्रष्टव्यः। कर्ममीमांसकानां पूर्वपक्षमाह- तत्न प्राप्तमिति॥ पूर्वत्रोपाध्यन्वयव्यतिरकाभ्यामौपाधिकं केर्तृत्वं जीव- १. T. औष्ण्यप्रयोगो २. T,P, TM and A omit कर्तृत्वं ... व्यतिरकाभ्यां

645

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २.पा. ३. सू. ४१. भाष्यम्

प्रयोजनाभावात् । अयं हि जीवः स्वयमेव रागद्वेषादिदोषप्रयुक्त: कार- कान्तरसामग्रीसंपन्नः कतेत्वमनुभवितुं शक्रोति ; तस्य किमीश्वरः करि- ष्यति१ न च लोके प्रसिद्धिरस्ति कृष्यादिकासु क्रियाखनडुदादिव- 5 दीश्वरोऽपरोऽपेक्षितव्य इति। क्रेशात्मकेन च कर्तृत्वेन जन्तूनसंसजत ईश्वरस्य नैर्धृण्यं प्रसज्येत; विषमफलं चैषां कर्तृत्वं विदधतो वैषम्यम्। ननु "वैषम्यनैर्धृण्ये न सापेक्षत्वात्" इत्युक्तम्-सत्यमुक्तम्, सति त्वीश्वरस्य सापेक्षत्वसंभवे; सापेक्षत्वं चेश्वरस्य संभवति सतोर्जन्तूना धर्माधर्मयोः; तयोश्च सन्भावः सति जीवस्य कर्तृत्वे; तदेव चेत्कर्तृत्व- 10 मीश्वरापेक्षं स्यात् किंविषयमीश्वरस्य सापेक्षत्वमुच्येत। अकृताभ्याग- मश्चैवं जीवस्य प्रसज्येत। तस्मात्स्वत एवास्य कतृत्वमिति-एतां प्रापतिं तुशव्देन व्यावर्त्य प्रतिजानीते-"परात्" इति। अविद्यावस्थायां कार्यकरणसंघाताविवेकदर्शिनो जीवस्याविद्यातिमिरान्धस्य सतः परस्मा-

15 प्रकटार्थविवरणम्

स्येत्युक्तम् ; तथात्रापि कारकान्तरसहकृतस्यैवान्वयव्यतिरेकाभ्यां कर्तृत्व- मित्यर्थः। कि च यदि कारकान्तरसमवधानेऽपि इश्वराभावापराधेन अकर्तृत्वं दष्ट स्यात्, तदेश्वरस्यापि निमित्तत्वं केवलव्यतिरेकाभावात् कल्प्येत, न तु तदस्तीत्याह-नच लोक इति ॥ इतश्च नेश्वरस्य निमित्तत्वमित्याह- 20 केशात्मकेन चेति ॥ पूर्व परिहतमिदं चोधमित्याह-नन्विति ॥ जीवस्य धर्माधर्मत्वं तत्सापेक्षत्वं चेश्वरस्य सिद्धवत्कृत्य जगत्सर्गे वैषम्यनैरधृण्ये न स्त इति पूर्वमुक्तम्; इह तु तदेवासिद्धमित्युच्यते, परस्पराश्रयप्रसङ्गादित्याह- सत्यमुक्तमिति॥ किंचेश्वरश्चेद्वलात् प्रवर्तयति, तदा साधुकारिणोऽ्यसाधु प्राप्तिः कदाचित् स्यादित्याह-अकृताभ्यागमश्चेति ॥ पूर्वपक्षमुपसंदत्य 25 सिद्धान्तमवतारयति-तस्मादित्यादिना ॥ यथा केवलव्यतिरेकाभावेऽपि सुखस्य धर्मकार्यत्वं शास्त्रपामाण्यादेव तथेश्वरस्यापि निमित्तत्वं दष्टकारण- कप्ावेव केवलव्यतिरेकस्य प्रामाण्यादिति सिद्धान्त्याशयः॥ 646

परायत्ताधिकरणम् १६.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम् कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणस्य संसारस्य सिद्धिः, तदनुग्रहहेतुकेनैव च विज्ञा- नेन मोक्षसिद्धिर्भवितुमहति; कुतः! तच्छतेः। यद्पि दोषप्रयुक्त: सामग्रीसंपन्नश्च जीवः, यद्यपि च लोके कृष्यादिषु कर्मसु नेश्वरकार- णत्वं प्रसिद्धम्, तथापि सर्वास्वेव प्रवृत्तिष्वीश्वरो हेतुकर्तेति श्रतेरवसी- 5 यते; तथा हि श्रुतिर्भवति-"एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते। एष ह्येवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनी- षते" इति, "य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयति" इति चैवं- जातीयका ॥ नन्वेवमीश्वरस्य कारयितृत्वे सति वैषम्यनैध्ृण्ये स्यातामकृताभ्याग- 10 मश्च जीवस्येति ; नेत्युच्यते- कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धा- वैयर्थ्यादिभ्यः ॥२-३-४२॥ तुशब्दश्रोदितदोषव्यावर्तनार्थः। कृतो यः प्रयत्रो जीवस्य धर्माधर्म- लक्षणस्तदपेक्ष एवैनमीश्वरः कारयति; ततश्रैते चोदिता दोषा न प्रस- 15 ज्यन्ते-जी वकृतधर्माधर्मवैषम्यापेक्ष एव तत्तत्फलानि विषमं विभजेत्पर्ज- न्यवदीश्वरो निमित्तत्वमात्रेण-यथा लोके नानाविधानां गुच्छगुल्मा- दीनां व्रीहियवादीनां चासाधारणेभ्यः स्वस्वीजेभ्यो जायमानानां प्रकटार्थविवरणम् उक्तचोद्यनिरासाय सूत्रान्तरभवतारयति-नन्वेवमिति । 20

कृतपयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैय्थ्यादिभ्यः ॥ गुच्छगुल्मादीनां स्तबकग्रन्थ्यादीनाम्। गुच्छा हस्ववल्लीरूपा :; गुल्मा अपि दार्घवललयः; पलाशादि पत्रादि; स्वेच्छया यदि जीवेन कृतः कश्चित्परयतः

१.T,Ti and P.'हस्वपङ्कींरूपा २. T,Tland P. गुल्माणु अभीदीर्घ

647

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. ३. सू. ४२.

भाष्यम् साधारणं निमित्तं भवति पर्जन्यः-न ह्सति पर्जन्ये रसपुष्प- पलाशादिवैषम्यं तेषां जायते, नाप्यसत्सु स्वस्वीजेषु, एवं जीवकृत- प्रयत्नापेक्ष ईश्वरस्तेषां शुभाशुभं विदध्यादिति श्िष्यते। ननु कृत- 5 प्रयत्नत्वमेव जीवस्य परायत्ते कर्तृत्वे नोपपद्यते-नैष दोष :; परायत्तेऽपि हि कर्तृत्वे करोत्येव जीव:, कुर्वन्तं हि तमीश्वरः कारयति; अपि च पूर्व प्रयत्नमपेक्ष्येदानीं कारयति, पूर्वतरं च प्रयत्नमपेक्ष्य पूर्वम- कारयदित्यनादित्वात्संसारस्येत्यनवद्यम्। कथं पुनरवगम्यते-कृत- प्रयत्नापेक्ष ईश्वंर इति। विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य इत्याह; एवं 10 हि "स्वर्गकामो यजेत" "ब्राह्मणो न हन्तव्यः" इत्येवंजातीयकस्य विहितस्य प्रतिषिद्धस्य चावैयर्थ्य भवति; अन्यथा तदनर्थकं स्यात्; ईश्वर एव विधिप्रतिषेधयोनियुज्येत, अत्यन्तपरतन्त्रत्वाज्जीवस्य । तथा विहितकारिणमप्यनर्थेन संसजेत, प्रतिषिद्धकारिणमप्यर्थेन; ततश्र

प्रकटार्थविवरणम् 15 स्यात्तदा तदपेक्ष ईश्वरो विषमं कर्तृत्वं प्रयच्छतीति वक्तुं शक्येत; तदेव नास्तीत्याह-ननु कृतपयन्नत्वमेवेति । जीवेन कृतः प्रयत्न एव नास्तीति न शक्यते वक्तुम्, तस्यैव प्रधानकर्तृत्वात्; न ह्याचार्याधीनो माणवक इत्येता- वता नाध्ययनस्य कर्तेत्याह-नैष दोष इति ।। यञ्चोक्तमितरेतराश्रयत्वं तद्पि नास्तीत्याह-अपि च पूर्वमिति। उत्तरं सूत्रभागमवतारयति- 20 कथं पुनरित्यादिना ॥ अन्यथेति ॥ ईश्वरस्य अनपेक्षत्वे सति तद्विध्यादि- कर्मनर्थ स्यात्। न हि बलवद्निलसलिलौधनुद्यमान इव पुरुषे बलादीश्वरेण प्रवर्त्यमाने विध्यादरर्थवत्त्वसंभावनेति भावः। आनर्थक्यमेव स्फुटयति-ईश्वर एव विधिप्रतिषेधयोः साने नियुज्येत; यद्विधिप्रतिषेधाभ्यां कर्तव्यं तदीश्वर एव कुर्यादिस्यर्थः । आदिशन्दाद्दोषान्तरमाह - तथा विहितकारिण- १. T. दिकमनेकं २. T and T1 संभावने विभाव: TM. दिकमनन्तं A. दिक्रमणं

अंशाधिकरणम् १७.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

प्रामाण्यं वेदस्यास्तमियात्; ईश्वरस्य चात्यन्तानपेक्षत्वे लौकिकस्यापि पुरुषकारस्य वैयर्थ्यम्, तथा देशकालनिमित्तानाम्; पूर्वोक्तदोषपसङ्श्वे- त्येवंजातीयकं दोषजातमादिग्रहणेन दर्शयति॥

[अंशाधिकरणम् ] 5 अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके॥ २-३-४३॥

जीवेश्वरयोरुपकार्योपकारकभाव उक्त :; स च संबद्धयोरेव लोके दृष्टः-यथा स्वामिभृत्ययो, यथा वाग्निविस्फुलिङ्गयो: ततश्र

आहोस्विदग्निविस्फुलिङ्गवत् १ इत्यस्यां विचिकित्सायामनियमो वा पाममोति। अथवा स्वामिभृत्यपकारेष्वेव ईशित्रीशितव्यभावस्य प्रसिद्ध- त्वात्तदविध एव संबन्ध इति प्राम्नोति। अतो ब्रवीत्यंश इति। जीव ईश्वरस्यांशो भवितुमर्हति, यथाग्रेर्विस्फुलिङ्ग :; अंश इवांश :; न हि निरवयवस्य मुख्योंऽशः संभवति; कस्मात्पुननिरवयवत्वात्स एव न 15 भवति! नानाव्यपदेशात्; "सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः"

प्रकटार्थविवरणम्

मित्यादिना ॥ पूर्वोक्तदोषप्रसङ्गश्वेति ॥ वैषम्यनैघृण्यादिप्रसङ्गश्वेत्यर्थः। इदमधिकरणं वाचस्पतेर्दुर्योजम्, यत :- प्रेरकत्वे परेशस्य जीवस्य भ्रान्तिकर्तृता। 20 जीवभ्रान्त्या परेशस्य प्रेरकत्वं सुदुर्घटम्॥

अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके।।

वृत्तं सङ्कीर्त्य संशयपूर्वपक्षौ दर्शयति-जीवेश्वरयोरित्यादिना । सुत्रं योजयति-जीव ईश्वरस्येति॥ न केवलं श्रुतिभ्य एयाभेदावगम,

6493

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ४३.

भाष्यम्

"एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति" "य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयति" इति चैवंजातीयको भेदनिर्देशो नासति भेदे सुज्यते। ननु चायं नानाव्यपदेशः सुतरां स्वामिभृत्यसारुप्ये युज्यत इत्यत आह- 5 अन्यथा चापीति; न च नानाव्यपदेशादेव केवलादंशत्वप्रतिपत्ति :; किं तहि? अन्यथा चापि व्यपदेशो भवत्यनानात्वस्य प्रतिपादक: ; तथा हि-एके शाखिनो दाशकितवादिभावं ब्रह्मण आमनन्त्याथर्वणिका ब्रह्मसूक्ते-"ब्रह्म दाशा ब्रह्म दासा ब्रह्मैवेमे कितवाः" इत्यादिना। दाशा य एते कवर्ताः प्रसिद्धा ये चामी दासाः स्वामिष्वात्मान- 10 मुपक्षपयन्ति, ये चान्ये कितवा द्यूतकृतः ते सर्वे ब्रह्मैव-इति हीन- जन्तूदाइरणेन सर्वेषामेव नामरूपकृतकार्यकरणसंघातप्रविष्टानां जीवानां ब्रह्मत्वमाह। तथान्यत्नापि ब्रह्मपत्रियायामेवायमर्थः प्रपश्चयते- "त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वं जीणों दण्डेन वश्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः।।" इति।

15 "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते" इति च । "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्यादिश्रुतिभ्यश्चास्यार्थस्य सिद्धिः। चैतन्यं चाविशिष्टं जीवेश्वरयोर्यथाग्निविस्फुलिङ्गयोरौष्ण्यम्। अतो भेदाभेदावगमाभ्यामंशत्वावगम: ।।

कुतश्रांशत्वावगम :-

20 प्रकटार्थविवरणम्

किं तु तर्कतोऽपि इस्याह-चैतन्यं चाविशिष्टमिति ।। जीवो नास्यन्तं ब्रह्मणो भिद्यते, चिद्रपत्वात्, ब्रह्मवदेवेत्यर्थः । फलितमाह-अतो भेदाभेदा- वगमाभ्यामिति।

मंशत्वमेव सूत्रद्वयेनाह-कुतश्रेत्यादिना।

650

अशाधिकरणम् १७.] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् वर्णाच्च॥ २-३-४४।। मन्त्रवर्णश्चैतमर्थमवगमयति- "तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्र पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि।।" इति। 5 अत्र भूतशब्देन जीवप्रधानानि स्थावरजङ्गमानि निर्दिशति, "अहिं सन्सर्वभूतान्यन्यत्न तीर्थेभ्यः" इति पयोगात्; अंशः पादो भाग इत्यनर्थान्तरम् : तस्मादप्यंशत्वावगम: ॥ कुतश्चांशत्वावगम: अपि च स्मर्यते ॥२-३-४५॥ 10

ईश्वरगीतास्वपि चेश्वरांशत्वं जीवस्य स्मर्यते-"ममैवांशो जीव- लोके जीवभूतः सनातनः" इति ; तस्मादप्यंशत्वावगमः । यत्तुक्तम्, स्वामिभृत्यादिष्वेवेशित्नीशितव्यभावो लोके प्रसिद्ध इति-यद्यप्येषा लोके प्रसिद्धि, तथापि शास्त्रात्वतांशाशित्वमीशित्रीशितव्यभावश्च प्रकटार्थविवरणम् 15

मन्त्रवर्णाच्च।।

ननु भूतशब्दस्य महाभूतेषु रूढत्वात् नात्र जीवानामंशत्वसुच्यत इस्या- शङ्कयाह-अत्र भूतशब्देनेति ॥ तीर्थेभ्यः शास्त्रविहितेभ्यः। 'अन्यत्र सर्व भूतान्यहिंसान' इति प्रयोगान्महाभूतेषु रूढत्वं नास्तीत्यर्थः । तथापि भूतानां 20 पादत्वमेवात्रोच्यते, न त्वंशत्वमित्याशङ्कयाह-अंशः पाद इति ॥ अनर्था- न्तरम् पतेषां अर्थान्तरं नास्ति, पते पर्याया इत्यर्थ: ॥ अपि च स्मर्यते।।

संप्रति परोक्तमनूद्य दूषयति-यत्तुक्तमित्यादिना । ननु द्वयोरपि

१. A. उभयोरपि

651

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ४६.

भाष्यम् निश्चीयते; निरतिशयोपाधिसंपन्नश्चेश्वरो निहीनोपाधिसंपन्नाञ्जीवान् प्रशास्तीति न किंचिद्विपतिषिध्यते ॥ अत्राह-ननु जीवस्येश्वरांशत्वाभ्युपगमे तदीयेन संसारदु:खोपभो- 5 गेनांशिन ईश्वरस्यापि दुःखित्वं स्यात्-यथा लोके हस्तपादादन्यत- माङ्गगतेन दुःखेनाङ्गिनो देवदत्तस्य दुःखित्वम्, तद्वत् ; ततश्च तत्पाप्तानां महत्तरं दुःखं प्राप्तुयात्; अतो वरं पूर्वावस्थः संसार एवास्तु इति सम्यगदर्शनानथेक्यप्रसङ्ग: स्यादिति-अत्ोच्यते- प्रकाशादिवन्नैवंपरः ॥ २-३-४६॥

10 यथा जीवः संसारदुःखमनुभवति, नैवं पर ईश्वरोऽनुभवतीति प्रतिजानीमहे; जीवो ह्यविद्यावेशवशाद्देहाद्यात्मभावमिव गत्वा, तत्कृतेन दुःखेन दुःखी अहमित्यविद्यया कृतं दुःखोपभोगमभिमन्यते; नैवं परमेश्वरस्य देहाद्यात्मभावो दुःखाभिमानो वास्ति; जीवस्याप्यविद्या- प्रकटार्थविवरणम् 15 चिन्मान्त्वाविशेषे केने विशेषेणैको नियम्यः, अपरो नियामक इति तत्राह- निरतिशयेति। उत्तरसुत्रनिरस्याशङ्कामाह-अत्नाहेत्यादिना । ईश्वरः स्वांशगतैः दुःखैः दुःखी स्यात्, अंशित्वात्, देवदत्तवदित्यर्थः। ततः कि भवतीत्याशङ्कयाह- ततश्चेति॥ 20 प्रकाशादिवन्नैवं परः ॥ पूर्व स्वशरीरमात्रगतमेव दुःखमासीत्। सम्यग्ज्ञानात्तु सकलसंसार दुःखानुषङ्गो भवतीति व्यर्थमेव तत्स्यादित्यर्थः। "नैवंपरः" इति सूत्रभागं व्याचष्टे-यथा जीव इति ॥ देवदत्तस्य नांशित्वाद्दःखित्वम्; किन्तु अवि- द्याकामकमाख्यदुःखसाधनत्वात्; अतोऽप्रयोजको हेतुरित्यर्थः। ननु जीवस्य 25 स्वाभाषिकमेव दुःखित्रित्वम्, नाविद्यादिकृतमित्याशङ्गयाह-जीवस्यापीति ॥

१. TM. चिन्मात्त्वात् २. T and Ti omit केन विशेषे

652

अंशाधिकरणम् १७.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् कृतनाम रूप निर्टत्तदेहेन्द्रियाद्युपाध्यविवेकभ्रमनिमित्त एव दुःखाभिमान:, न तु पारमार्थिकोऽस्ति; यथा च स्वदेहगतदाहच्छेदादिनिमित्तं दुःखं तदभिमानभ्रान्त्यानुभवति, तथा पुत्रमित्रादिगोचरमपि दुःखं तदभि- मानभ्रान्त्यैवानुभवति-अहमेव पुत्रः, अहमेव मित्रम् इत्येवं स्नेहवशेन पुत्र- 5 मित्रादिष्वभिनिविशमान: ततश्च निश्चितमेतदवगम्यते-मिथ्याभिमान- भ्रमनिमित्त एव दुःखानुभव इति। व्यतिरेकदर्शनाचैवमवगम्यते-तथा हि-पुत्रमित्रादिमत्सु बहुषूपविष्टेषु तत्संबन्धाभिमानिष्वितरेषु च, पुत्रो मृतः, मित्रं मृतम् इत्येवमादयुद्ोषिते, येषामेव पुत्रमित्रादिम्त्वाभि- मानस्तेषामेव तन्निमित्तं दुःखसुत्पद्यते, नाभिमानहीनानां परिव्राजका- 10 दीनाम्। अतश्च लौकिकस्यापि पुंसः सम्यगदर्शनार्थवत्वं दृष्टम्, किमुत विषयशून्यादात्मनोऽन्यद्वस्त्वन्तरमपश्यतो नित्यचैतन्यमात्रस्वरूपस्येति; तस्मान्नास्ति सम्यग्दर्शनानर्थक्यप्रसङ्गः। प्रकाशादिवदिति निदर्शनो- पन्यास :- प्रकाशः सौरश्रान्द्रमसो वा वियद्वयाप्यावतिष्ठमानोडङुल्या- छुपाधिसंबन्धात् तेष्टजुवक्रादिभावं प्रतिपद्यमानेषु तत्तन्वावमिव प्रति- 15

प्रकटार्थविवरणम् सोपाध्यविद्यर्या कृतो यो नामरूपाभ्यां निर्वृत्तेन देहेन्द्रियाद्युपाधिना सहा विवेक्रमेः तादात्म्यभ्रमः तन्निबन्धन एवायं दुःखानुभवो न पारमार्थिकः, अनिर्मोक्षप्रसङ्गादित्यर्थः। उक्तमेवान्वयमुखेनोदाहरणतः स्पष्टयति- यथा चेत्यादिना ॥ सति मिथ्याभिमाने दुःखम्-इत्यन्वयो दर्शितः। इदानी 20 मिथ्याभिमानाभावे दुःखमपि नास्तीति व्यतिरेकादपि मिथ्याभिमानकार्यत्व- मवगम्यत इत्याह-व्यतिरेकेति ॥ इतरेषु चेति ॥ अभिमानहीनेषु परिव्ाज- कादिष्वित्यर्थः ॥ विषयशुन्यादिति ॥ अविषयादित्यर्थः ॥ नित्यचैतन्येति॥ बिम्बभूतव्रह्मरूपेण व्यवस्थितस्येत्यर्थः। पूर्व हेतोरपरयोजकत्वमुक्त्वेदानीं अनैकान्तिकत्वमाह-प्रकाशादिवंदिति ॥ अङ्गल्यादिसंपृक्तः प्रकाशांशो 25

१. TI adds विद्ययया ३. TM and A. मुक्तम्। इदानी २. Ti, TM and A add तादात्म्यभ्रम:

653 P-10

ब्रह्मसूत्रभाव्यव्यारयानम् [भ. २. पा. ३. सु. ४७. मान्यम् पद्यमानोपि न परमार्थतस्तन्भाव प्रतिपद्यते, यथा चाकाशो घटादिपु गच्छत्सु गच्छतिव विभाव्यमानोऽपि न परमार्थतो गच्छति, यथा चोदशरावादिकम्पनात्तद्गते सूर्यप्रतिबिम्बे कम्पमानेऽपि न तद्वान्सूर्य: 5 कम्पते, एवमविद्यापत्युपस्थापिते बुद्धयाद्युपहिते जीवाख्ये अंशे दुःखाय- मानेऽपि न तद्ानीश्वरो दुःखायते। जीवस्यापि तु दुःखप्रासिरविद्या- निमित्तैवेत्युक्तम्। तथा चाविद्यानिमित्तजीव भावव्युदासेन ब्रह्मभावमेव जीवस्य प्रतिपादयन्ति वेदान्ता :- "तत्वमसि" इत्येवमादयः; तस्मा- न्रास्ति जैवेन दुःखेन परमात्मनो दुःखित्वपसङ्ग: ॥

10 स्मरन्ति च ॥ २-३-४७॥

सरन्ति च व्यासादय :- यथा जैवेन दुःखेन न परमात्मा दुःखा- यत इति;

प्रकटार्थविवरणम् यद्यपि ऋजुवक्रांदिभावं मिथ्यैवापद्यते, तथाप्युपाध्यसंपृक्तखवरूपो वक्रादिभावं 15 नापदयते, औपाधिकांशरूपेण निरुपाधिकस्यांशिकापस्य दुष्टत्वादर्शनादनै- कान्तिकत्वमिति भावः। यदुक्तं जीवस्यापि पारमार्थिकं दुःखित्वं नास्तीति तदनूद्य लिङ्गान्तरमाह-जीवस्यापीत्यादिना ॥ पारमार्थिके दुःखित्वे सति जीवत्वोपोहेन ब्रह्मभावोऽपि नोपदिश्येतेत्यर्थः ॥

स्मरन्ति च ।

20 इदानीं स्मृतिविरोधात् वेदविरोधाच्च कालात्ययापदिष्टत्वमाह- स्मरन्ति चेति ॥ कर्मात्मा कर्माश्रयः; पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि १. TM. वक्रादिभि: ५. A. जीवस्यापोहेन २.T,Ti and A. स्वरूपेण ६.Tand T1. भावेऽपि ३. T,TI and A. डष्टत्व ७. T and TI omits वेद विरोधात् ४. TI adds दर्शनं

654

अंशाधिकरणम् १७.] परकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "तत्न यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः । न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ।

कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते। स सप्दशकेनापि राशिना युज्यते पुनः ।।" इति।

चशब्दात्समामनन्ति चेति वाक्यशेषः । "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्ृत्त्य- नश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" इति, "एकस्तथा सवेभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" इति च ।

अत्राह-यदि तर्हेक एव सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा स्यात्, कथमनु- ज्ञापरिहारौ स्यातां लौकिकौ वैदिकौ चेति। नतु चांशो जीव ईश्वर- 10 स्येत्युक्तम्: तन्देदाच्चानुज्ञापरिहारौ तदाश्रयावव्यतिकीर्णावुपपद्येते; किमत्र चोदत इति, उच्यते-नैतदेवम्; अनंशत्वमपि हि जीवस्या- भेदवादिन्यः श्रुतयः प्रतिपादयन्ति-"तत्सृष्टा। तदेवानुपाविशत्" "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" "मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति" "तत्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" इत्येवंजातीयका:। नतु 15 भेदाभेदावगमाभ्यामंशत्वं सिद्धयतीत्युक्तम्-स्यादेतदेवम्, यद्युभावपि भेदाभेदौ प्रतिपिपादयिषितौ स्याताम्; अभेद एव त्वत्न प्रतिपिपाद- िषितः, ब्रह्मात्मत्वप्रतिपत्ती पुरुषार्थसिद्धे, स्वभावपाप्तस्तु भेदोऽनूदते; न च निरवयवस्य ब्रह्मणो मुख्योंऽशो जीव: संभवतीत्युक्तम् ; तस्मात्पर

प्रकटार्थविवरणम् 20

पञ्च वायवो मनो बुद्धिश्चेति सप्तदशसंख्यावच्छिन्नेन समूहेन संबध्यत इत्यर्थ:। एवं तावदशांशिभावमभ्युपगम्य अंशित्वात् इत्यस्य हेतोः अप्रयोजकत्वादि दूषणमुक्तम्। इदानीं यटुक्तमंश इ्वांश इति तदाक्षेपसमाधानपूर्वकं स्पष्टीकर्तु स्वरूपैक्यमुपादायाक्षिपति - यदि तर्हीत्यादिना ॥ अनुक्षा-

१. T, TM and A. अशमिवा २. T, Ti and TM add अताह

655

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यारूयानम् [अ. २, पा. ३. सू. ४८. भाष्यम् एवैकः सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा जीवभावेनावस्थित इत्यतो वक्तव्या अनुज्ञापरिहारोपपत्तिः। तां ब्रूम :- अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धात् ज्योतिरादिवत्। 5 २-३-४८। "ऋतौ भार्यामुषेयात्" इत्यनुज्ञा, "गुर्वङ्गनां नोपगच्छेत्" इति परिहारः; तथा "अग्नीषोमीयं पशुं संज्ञपयेत्" इत्यनुज्ञा, "न हिं- स्यात्सर्वा भूतानि" इति परिहारः; एवं लोकेऽपि 'मित्रसुपसेवितव्यम्' इत्यनुज्ञा, 'शतुः परिहर्तव्यः' इति परिहारः; एवंप्रकारावनुज्ञापरिह्वारा- 10 वेकत्वेऽप्यात्मनो देहसंबन्धात् स्याताम्। देहैः संबन्धो देहसंबन्धः; क: पुनर्देहसंबन्धः१ देहादिरयं संघातोऽहमेवेत्यात्मनि विपरीतपत्ययो- त्पत्तिः; दृष्टा च सा सर्वमाणिनाम्-अहं गच्छामि, अहमागच्छामि, अहमन्ध:, अहमनन्धः, अहं मूढः, अहममूढ इत्येवमात्मिका; न ह्यस्या: सम्यगदर्शनादन्यन्निवारकमस्ति; प्राक्तु सम्यगदर्शनात्प्ततैषा 15 भ्रान्तिः सर्वजन्तुषु। तदेवमविद्यानिमित्तदे हादयुपाधिसंबन्धकृताद्विशेषा- दैकात्म्याभ्युपगमेप्यनुज्ञापरिहाराववकल्पेते। सम्यग्दर्शिनस्तहानुज्ञा- प्रकटार्थविवरणम् परिहारव्यवस्थान्यथानुपपत्या स्रूपमेदो वक्तव्य इत्यर्थः। अन्यथाप्युपपत्ति माह-तां ब्रुम इति॥

20 अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धात् ज्योतिरादिवत्। यदि स्वरूपैष्येऽपि अविद्यासिद्धदेहसंबन्धावच्छेदात् कचिदनुज्ञा क्वचित्परिहार इति व्यवस्था कल्प्यते, तदा सम्यग्दर्शिनोSविद्याभावात अनुशादिशास्त्रानर्थषयं प्रास्तमित्याह-सम्यग्दर्शिनस्तहीति ॥ यथा बृह्दस्पति- १. T. अविद्यादि २. T, TM and A omit शास्त्रा ... थक्यं 656

अंशाधिकरणम् १७.] पकटार्थविवरणस्

भाष्यम् परिहारानर्थक्यं प्राप्तम्-न, तस्य कृतार्थत्वान्नियोज्यत्वानुपपत्ते :- हेयोपादेययोर्हि नियोज्यो नियोक्तव्यः स्यात्; आत्मनस्त्वतिरिक्तं हेयमुपादेयं वा वस्त्वपश्यन् कथं नियुज्येत; न चात्मा आत्मन्येव नियो- ज्यः स्यात्। शरीरव्यतिरेकदर्शिन इव नियोज्यत्वमिति चेतु, नैतत्; 5 संहतत्वाभिमानात्-सत्यं व्यतिरेकदर्शिनो नियोज्यत्वम्; तथापि व्योमादिव द्देहाद्यसंहतत्वमपश्यत एवात्मनो नियोज्यत्वाभिमान :; न हि देहाद्संहतत्वदर्शिनः कस्यचिदपि नियोगो दृष्टः किसुतैकात्म्यदर्शिनः। न च नियोगाभावात्सम्यग्दर्शिनो यथेष्टचेष्टाप्रसङ्ग:, सर्वत्राभिमान- स्यैव प्रवर्तकत्वात्, अभिमानाभावाच्च सम्यग्दर्शिनः । तस्माद्देहसंबन्धा- 10 देवानुज्ञापरिहारौ-ज्योतिरादिवत्-यथा ज्योतिष एकत्वेऽप्यग्रि: क्व्यात्परिहियते, नेतरः; यथा च प्रकाश एकस्यापि सवितुरमेध्य-

प्रकटार्थविवरणम्

सवशास्त्रानर्थक्यं क्षत्रियं प्रति न दूषणम्, तत्र तस्यानियोज्यत्वात्। तथा सम्यग्दर्शिनं प्रत्यनुज्ञादिशास्त्रानर्थक्यमध्यदूषणमित्याह-न तस्येति॥ 15 सम्यग्जान्यपि नियोज्यः, विवेकित्वात्, देहव्यतिरिक्तात्मदार्शवदित्याह- शरीरव्यतिरेकेति । नैतत्संहतत्वाभिमानादिति परिहारं वित्रृणोति-सत्य- मित्यादिना ॥ असंहतत्वदर्शिन इति ॥ संहतत्वादरशिन: सुषुप्तस्येत्यर्थः। तर्हि सम्यग्दर्शिनो विधिप्रतिषेधाभावे यथेष्टाचरणप्रसङ्ग इत्याशङ्गयाह- न च नियोगाभावादिति ॥ विषयाभिनिविष्टचेतसो. शञानोदयासंभवादवश्यं 20 तावत्साधकावस्थायां विषयाभिनिवेशवर्जनेन भाव्यम्, तस्य सम्यगजानो दयेऽपि पूर्ववासनावशात् विषयाभिनिवेशाभावान्नियत एवार्थे प्रवृत्तिः संभवतीत्यर्थः। एवं प्रासङ्गिकं परिहत्य प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति॥

कव्मं मांसं अत्तीति क्रव्यात्, शमशानादिसम्बन्धीत्यर्थः॥ 25

१. A. ज्योतिरादेरिवि

ब्रह्मसूतभाष्यव्याख्यानम् [अ.२. पा. ३. सू. ४९.

भाष्यम् देशसंबद्ध: परिहियते, नेतरः शुचिभूमिष्ठः; तथा भौमाः प्रदेशा वजू- वैडूर्यादय उपादीयन्ते, भौमा अपि सन्तो नरकलेबरादयः परिहियन्ते; तथा मूत्रपुरीषं गवां पवित्रतया परिगृह्ते, तदेव जात्यन्तरे परिवर्ज्यते- 5 तद्वत् ॥

असंततेश्राव्यतिकरः ॥ २-३-४९।

स्यातांतावदनुज्ञापरिहारावेकस्याप्यात्मनो देहविशेषयोगात्; यस्त्वयं कर्मफलसंबन्धः, स चैकात्म्याभ्युपगमे व्यतिकीर्येत, स्वाम्ये- कत्वादिति चेत्, नैतदेवम्, असंततेः; न हि कर्तुर्भोक्तुश्चात्मनः संततः 10 स्वैः शरीरैः संबन्धोऽस्ति; उपाधितन्त्रो हि जीव इत्युक्तम्; उपाध्य- संतानाच नास्ति जीवसंतान :- ततश्र कर्मव्यतिकरः फलव्यतिकरो वा न भविष्यति। प्रकटार्थविवरणम् असंततेश्चाव्यतिकरः ॥

15 शङ्ापूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे-स्यातां तावदित्यादिना ॥ स्थूलदेहावच्छे दात् यद्यप्यनुश्ापरिहारौ संभवतः, तथापि कर्मफलसंबन्धसाङ्गर्य स्यादेव; पतद्ेहविशिष्टस्य स्वर्गभोगायोगात्सवरूपस्यैव तत्संबन्धो वक्तव्यः; तस्मात् स्वेगीतरादिव्यवस्थानुपपत्त्या स्वरूपभेदो वक्तव्य इति शङ्काशयः । भवेदेवं स्वर्ग्यादिसाङ्गर्यम्, यद्यनवच्छिन्नस्य फलसंबन्धो भवेत्; न त्वस्ति; स्थूलदेह- 20 संबन्धव्यभिचारे ऽप्यविद्यातजान्तःकरणसम्बन्धस्यासंसारविमोक्षात् व्यभि- चाराभावात्तदवच्छिन्नस्यैव खवर्गादिभोगोपपत्तेः न स्वरूपमेदाक्षेपकत्वमिति सिद्धान्ताशय:॥

१. T. अवच्छेदाम्यनुश्ञा २. TM and A. स्वामीतरादि A. अवच्छेदाद्यम्यनुशा TM. अवच्छेदादयनुज्ञा

658

अंशाधिकरणम् १७.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

आभास एव च ॥ २-३-५० ॥ आभास एव चैष जीवः परस्यात्मनो जलसूर्यकादिवत्प्रतिपत्तव्य:, न स एव साक्षात्, नापि वस्त्वन्तरम् । अतश्च यथा नैकस्मिञ्जलसूर्यके कम्पमाने जलसूर्यकान्तरं कम्पते, एवं नैकस्मिञ्जीवे कर्मफलसंबन्धिनि 5 जीवान्तरस्य तत्संबन्धः । एवमप्यव्यतिकर एव कर्मफलयोः । आभा- सस्य चाविद्याकृतत्वात्तदाश्रयस्य संसारस्याविद्याकृतत्वोपपत्तिरिति, प्रकटार्थविवरणम् आभास एव च।। यदादे सूत्रे जीवस्यांशत्वात् सूत्रित [त्वमासूत्रितं]तद्वच्छभप्रायेण 10 इत्युक्तवाधुना "आभास एव च" इत्येवकारं प्रयुञ्जानः "रूपरूप प्रतिरूपो बभूव" इत्यादिश्रुतिसिद्धं प्रतिबिम्बपक्ष स्वरहस्यं सूत्रयामाल भगवान् सूत्रकार: । तद्याख्याति- आभास एवेत्यादिना ॥ स एव अनौ- पाधिक :; साक्षात् अव्यवधानेन; जीव उपाधिव्यवधानस्यातुभवात् ; नापि तद्वस्त्वन्तरम् "तत्सृष्टा । तदेवातुप्राविशत्" इत्यादिश्रुतिस्मृति- 15 शतेभ्य इत्यर्थः। सवर्गीतरादिव्यवस्था अस्मिन्पक्षे सुतरां घटत इत्याह- अतश्च यथति॥ अज्ञानाद्वन्धे ज्ञानान्मोक्षो भवतीत्येतदृपि घटत इत्याह- आभासस्य चेति ॥ यथा दर्पणे सुखप्रतिबिम्बं दर्पणार्धानत्वात् प्रतिबिम्ब भाव: स्वोप[स्वभावस्योप]चारतो दर्पणकृतमुच्यते, तत्र यथा दर्पणकृतमेवाल्प- त्वमलीमसत्वादि भाति, तथा चित्प्रतिबिम्बे जीवेऽपि यत्किश्चिदब्रह्मसवरूपं 20 भाति, तत्सर्वमविद्याकृतमेवेति बन्ध[प्रतिबन्ध]सिद्धिः। यथा च प्रतिबिम्बं बिम्बमेवेति वाक्येनोपाधितत्स्यताव्यावर्तनेन मुखस्वरूपैक्यमेव लक्ष्यते, तथा "तत्त्वमसि" इत्यप्यविद्यातत्स्यत्वव्यपोहेन सबाह्याभ्यन्तरदिग्देशकालावच्छि न्रचैतन्यं ज्योतिस्वरूपैक्यमेव लक्षयति इति न कोऽप्यत्रावकरः। अत्र भास्कर: "आभासा एव च" इति सूत्रं पठित्वा अद्वैतवादा आभासा एव 25 चेति व्याख्याय प्रतिबिम्बपक्षं दूषयांबभूव "प्रतिबिम्ब स्यावस्तुत्वाभ्युपग- मात्" इति। तन्रासौ खपररहस्यानभिक्ष इति शोच्य एव। तथा हि-खपक्षे

१. TM. तहिं

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. २.पा.३. सु. ५०.

भाष्यम्

तद्वयुदासेन च पारमार्थिकस्य ब्रह्मात्मभावस्योपदेशोपपत्तिः। येषां तु बहब आत्मान:, ते च सर्वे सर्वगताः, तेषामेवैष व्यतिकरः माम्मोति; कथम्! बहवो विभवश्चात्मानश्वैतन्यमात्रस्वरूपा निर्गुणा निरतिशयाश्च; 5 तदर्थ साधारणं प्रधानम् ; तन्निमित्तैषां भोगापवर्गसिद्धिरिति सांख्या:। सति बहुत्वे विभुत्वे च घटकुड्यादिसमाना द्रव्यमात्रस्वरूपा: स्वतोऽ चेतना आत्मान:, तदुपकरणानि चाणूनि मनास्यचेतनानि, तत्र आत्म- द्रव्याणां मनोदव्याणां च संयोगात नव इच्छादयो वैशेषिका आत्मगुणा उत्पद्यन्ते, ते चाव्यतिकरेण प्रत्येकमात्मसु समवयन्ति, स संसारम 10 तेषां नवानामात्मगुणानामत्यन्तानुत्पादो मोक्ष इति काणादाः । तत्न सांख्यानां तावचैतन्यस्वरूपत्वात्सर्वात्मनां संनिधानाद्यविशेषाच्च एकस्य सुखदुःखसंबन्धे सर्वेषां सुखदुःखसंबन्धः प्रामोति। स्यादेतत्-प्रधान- प्रकटार्थविवरणम् तावत् तस्यान्यथाख्यातिवादित्वाद्देशान्तरे सदेव मुखं दर्पणसंसृष्टं भाति। तत्र 15 संसर्गाभासो विभ्रम; सुखावभालस्तु अविभ्रम एव; अस्माकमपि नेदं मुख मिति स्वरूपबाधाभावात्, नात्र मुखं किन्तु मदीयमेवेति देशसंसर्गमात्रबाधया स्वरूपैष्यप्रत्यभिज्ञानात् पकसमन्नेकदेशसे च सुखे भेदो भिन्नदेव्वस्यता चानिर्वां च्या भातीति कुतः प्रतिबिम्बस्योपाधिस्थतया भासमानखरूपस्यावस्तुत्वं पराचक्रमिरे चात्राचार्याः दर्पणटीकायामित्युपरम्यते। एवं ताचत्सरूपैकये 20 नास्ति दुःखादिसङ्कर इत्युपपाद्य, परेषामेव सङ्करो दुर्वार, अतः तत्सरूपभेद कल्पना निष्प्रमाणिका निष्पयोजनेति[ना चेति] चकारसूचितमुपपादयितुमुप- क्रमते-येषां बहव इत्यादिना । सांख्यस्याभिप्रायमाशङ्कते-स्यादेतदिति॥। यद्यपि पुंसां सर्वेषां सन्निधानं निर्विशेषत्वं चाविशिष्टम्, तथापि प्रधान- मेव तेषां मोक्षार्थत्वेन प्रवर्तते; अतः कश्चित्कालं नर्तकीव खवात्मानं १. Tand TI. सदेवं दर्पण- ५. TM. दपर्णभित्तिकायाम् २. T, Ti.and TM omit एकस्मिन्नेक ६. A. सङ्करोडतः ३. T, Ti and TM omit इति कुतः प्रति TM. सङ्करस्तत्स्वरूप Y. T, TI and TM. समान

660

अंशाधिकरणम् १७.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

पवृटत्तेः पुरुषकैवल्यार्थत्वाद्वयवस्था भविष्यति; अन्यथा हि स्वविभूति- ख्यापनार्था प्रधानप्रव्ृत्ति: स्यात्; तथा चानिर्मोक्षः प्रसज्येतेति- नैतत्सारम्-न ह्यभिलषितसिद्धिनिबन्धना व्यवस्था शक्या विज्ञातुम्; उपपत्या तु कयाचिद््यवस्थोच्येत; असत्यां पुनरुपपत्तौ कामं मा 5 भूदभिलषितं पुरुषकैवल्यम्, प्राम्नोति तु व्यवस्थाहेत्वभावाद्वयतिकरः । काणादानामपि यदैकेनात्मना मनः संयुज्यते, तदात्मान्तरैरपि नान्त- रीयकः संयोग: स्यात्, संनिधानाद्यविशेषात्; ततश्च हेत्वविशेषात्फ- लाविशेष इत्येकस्यात्मनः सुखदुःखयोगे सर्वात्मनामपि समानं सुखदु :- खित्वं प्रसज्येत ॥ 10

स्यादेतत् । अदृष्टनिमित्तो नियमो भविष्यतीति। नेत्याह-

प्रकटार्थविवरणम्

प्रदश्य स्वयमेवोपरमति। तत्र सविकारप्रधानदर्शनमेव पुंसां बन्ध, तदुपरमे च मोक्ष उपचर्यते; अतो व्यवस्थोपपत्तिः॥ अन्यथेति ॥ यदि प्रति- नियता प्रधानप्रवृत्तिनांङ्गीक्रियते तदा प्रधानं स्वस्य विभूतिख्यापनाय प्रवर्तत 15 इति पुंसां मोक्षो न स्यादित्यर्थः । प्रधानप्रवृत्तेः मोक्षार्थत्वेऽपि युगपत्सर्वेषां मोक्ष: करमान्न भवेत्? कस्यचिन्मोक्ष कस्यचिद्वन्धः इति व्यवस्थायां त्वया प्रमाणं वाच्यम्: तञ्च नास्तीत्याह-नैतत्सारमिति। यदुक्तं प्रधानस्य स्वविभूतिख्यापनपरिहाराय नियता प्रवृत्तिरिति तत्राह-न हीति ॥ ननु नास्त्यत्रोपपत्तिः, किन्त्वनादिरेवायं प्रतिनियम इत्याशङ्गयाह-असत्यां पुन- 20 रिति ॥ अनियम एवानादि: कस्मान्न भवतीति भावः। इदानीं कणादसमये अव्यवस्थामाह-काणादानामपीति ।।

यद्दृष्टनिबन्धनमनःकर्मजः संयोगः, तस्यैव तन्निमित्तं सुखंदुःखं वा भवति, नान्यस्य सन्निधाने सत्यपीति शङ्कते-स्यादेतदिति।।

१. T adds अपि

661

ब्रक्मसूत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ५१. भाष्यम् अदृष्टानियमात्॥२-३-५१॥ बहुष्वात्मस्वाकाशवत्सर्वगतेषु प्रतिशरीरं बाह्याभ्यन्तराविशेषेण संनिहितेषु मनोवा क्कयैर्धर्माधर्मलक्षणमदष्टमुपार्ज्यते। सांख्यानां तावत्त- 5 दनात्मसमवायि प्रधानवर्ति प्रधानसाधारण्यान्न प्रत्यात्मं सुखदुःखोप- भोगस्य नियामकमुपपद्यते। काणादानामपि पूर्ववत्साधारणेनात्ममन :- संयोगेन निर्वर्तितस्यादृष्टस्याप्यस्यैवात्मन इदमदृष्टमिति नियमे हेत्व- भावादेष एव दोष:।। स्यादेतत्-अहमिदं फलं प्राम्मवानि, इदं परिहराणि, इत्थं प्रयतै, 10 इत्थं करवाणि-इत्येवंविधा अभिसंध्यादयः प्रत्यात्मं प्रवर्तमाना अदृष्ट- स्यात्मनां च स्वस्वामिभावं नियंस्यन्तीति ; नेत्याह- अभिसंध्यादिष्वपि चैवम् ॥ २-३-५२॥ अभिसंध्यादीनामपि साधारणैनैवात्ममनःसंयोगेन सर्वात्मसं- निधौ क्रियमाणानां नियमहेतुत्वानुपपत्तेरुक्तदोषानुषङ्ग एव ।। 15 प्रकटार्थविवरणम् अदृष्टानियमात् ॥ भवेदेवं यद्यदष्टमसाधारणं स्यात्, न तु तदस्तीत्याह-अदृष्टानियमा- दिति।।

अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॥ 20 अटष्टह्देत्वसाधारण्येनादष्टस्य साधारण्यमाशङ्कय दूषयति-स्यादेतदह- मित्यादिना।

662

अंशाधिकरणम् १७.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥२-३-५३। अथोच्येत-विभ्युत्वेऽप्यात्मनः शरीरप्रतिष्ठेन मनसा संयोगः शरी- रावच्छिन्न एवात्मप्रदेशे भविष्यति; अतः प्रदेशकृता व्यवस्थाभि- संध्यादीनामद्टस्य सुखदुःखयोश्च भविष्यतीति, तदपि नोपपद्यते; 5 कस्मात्? अन्तर्भावात् ; विभुत्वाविशेषाद्धि सर्वशरीरेष्वन्तर्भवन्ति। तत्न न वैशेषिकैः शरीरावच्छिन्नोऽप्यात्मनः प्रदेशः कल्पयितुं शक्य :; कल्प्यामानोऽप्ययं निष्पदेशस्यात्मनः प्रदेशः काल्पनिकत्वंद्द्रेव न पार- मार्थिकं कार्ये नियन्तुं शक्रोति; शरीरमपि सर्वात्मसंनिधावुत्पद्य- मानम्-अस्येवात्मनः, नेतरेषाम्-इति न नियन्तुं शक्यम्। प्रदेश- 10 विशेषाभ्युपगमेऽपि च दवयोरात्मनोः समानसुखदुःखभाजोः कदाचि- देकेनैव तावच्छरीरेणोपभोगसिद्धि: स्यात्, समानप्रदेशस्यापि दयोरा- त्मनोरदृष्टस्य संभवात्; तथा हि-देवदत्तो यस्मिन्मदेशे सुखःदुख- मन्वभूद; तस्मात्पदेशादपक्रान्ते तच्छरीरे यज्ञदत्तशरीरे च तं प्रदेश- मनुपरासे, तस्यापीतरेण समानः सुखदुःखानुभवो द्ृशयते; स न स्यात्, 15 यदि देवदत्तयज्ञदत्तयोः समानप्रदेशमदृष्टं न स्यात्। स्वर्गाद्यनुपभोग- प्रसङ्गश्व प्रदेशवादिनः स्यात्, ब्राह्मणादिशरीरप्रदेशेष्वदृष्टनिष्पत्तेः प्रदेशान्तरवर्तित्वाच्च स्वर्गाद्युपभोगस्य। सर्वगतत्वानुपपत्तिश्च बहूना- प्रकटार्थविवरणम् प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ 20

प्रकारान्तरेणासाधारण्यमाशङ्कय दूषयति-अथोच्येत. विसुत्वेऽपीत्या- दिना ।। ननु यस्यात्मनः शरीरं तस्यैव तत्र वृत्तिलाभ, नान्येषामित्या- शाङ्याह-शरीरमपीति ॥ प्रदेशपक्षे दोषान्तरमाह-प्रदेशविशेषाभ्युपगमे चेति ॥ पूर्व बहनां सर्वगतत्वमभ्युपगस्य व्यवस्थोक्ता; अधुना सापि नास्तीत्याह-सर्वगतत्वातुपपत्तिश्चेति॥ रूपरसादीनां बहूनामेक एव घटो 25

१. A. विभुत्वमित्यादिना २. T and Ti. रूपादीनां

663

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् न. २. पा. वे. सू. ५३. भाग्यम्

मात्मनाम्, दृष्टान्ताभावात् । वद तावत् त्वम्-के बहतः समानप्रदेशा- श्चेति; रूपादय इति चेत्, न; तेषामपि धर्म्येशेनाभेदात्, लक्षण- भेदाच्च-न तु बहूनामात्मना लक्षणभेदोऽस्ति; अन्त्यविशेषवशान्े- 5 दोपपत्तिरिति चेत्, न; भेदकल्पनाया अन्त्यविशेषकल्पनायाश्चेतरेत- राश्रयत्वात् : आकाशादीनामपि विभ्ुत्वं ब्रह्मवादिनोऽसिद्धम्, कार्य- त्वाभ्युपगमात्। तस्मादात्मैकत्वपक्ष एव सर्वेदोषाभाव इति सिद्धम् ।। इति श्रीम्रत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये 10 द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पाद:

देशो दष्टः परस्परपराहतिश्च नास्ति, निरवयवत्वादित्याह-रूपादय इति ॥ नायमपि दष्टान्तोऽसाकं संमतः, तैजसांशस्य रूपवत्वात्; भाप्यांशस्य रसवत्वात् : पार्थिवाशस्य गन्धवत्वात्; इत्येवं तत्तद्गुणस्य खस्य धर्म्येशेन तादात्म्यात्तद्यतिरिक्तस्य घटस्याभावादिति भावः । कि च बहुत्ववादिना 15 लक्षणभेदात् बहुत्वं वाच्यम्, तदपि नास्तीत्यर्थः। काणादसमयं शङ्गते- अन्त्यविशेषा[शेषवशा]दिति ॥ नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ये विशेषा: तेऽन्त्या विशेषा: नित्यार्नुमेयाः, तद्वशाद्यावृत्तिसिद्धिरित्यर्थः । अन्त्यविशेषाणं व्यावृत्तिबुद्धिह्ेतुत्वं निर्भिन्ने चेत्तदा स्वरूपादपि व्यावृत्तिबुद्धिप्रसङ्गान्नैकं किं चित्स्यात्; अतो भेदे सिद्धे उन्त्यविशेषसिद्धिः, तत्सिद्धौ च भेदसिद्धिरितीतरेत· 20 राश्रयान्नैकमपि सिध्यतीत्याह-न भेदकल्पनाया इति ॥ यञ्च बहनां विभूनामेकदेशन्वं दष्टमाकाशादीनामिति वदन्ति तदप्यस्माकमसिद्धमितयाह- आकाशादीनामपीति ॥ ऐवं परपक्षं निराकृत्य स्वपक्षमुपसंहरति तस्मादिति ॥ यो हि बहून्कल्पयति कल्पयत्यसावेकमिति न्यायादेकस्ताव- दात्मा सर्वसंमतः; तरिमश्चाकाशकल्पे परोपाधिकसकलव्यवहारसिद्धौ न 25 तात्विकभेदकल्पनायां किश्चित्प्रमाणं प्रयोजनं चास्तीति भावः। आत्मा द्रव्यत्व- १.Tand T1. नित्यमेयाः २. T, TM and A omit एवं 664

अंशाधिकरणम् १७.] प्रकटा्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

व्यतिरिक्तापर जात्याधारः, अशावणविशेषगुणाधिकरणत्वात्, घटवदित्यत्र[अन्न जाति: पक्ष:, व्यक्तिवा?] जातेः पक्षीकरणेऽपसिद्धान्तः ; द्वितीये सन्दिग्ध- विशेष्य: पक्षाभास: जात्याधारत्वे सन्दिग्धे व्यक्तित्वसन्देहात्; लोकसिद्धस्य पक्षीकरणे देहादेरेवात्मत्वप्रसिद्धेः सिद्धसाधनम्; ईश्वरत्याप्यपरजात्याधार

सिद्धिश्च। जीवः शरीरत्वात् [जीवशर्रारस्य] ससङ्वयासङ्गयेयात्मत्वसाधने सिद्धसाधनम्: पकत्वस्यापि स्वकीयत्वात्, सकलविशेषणे साध्यवैकल्यम्। अपरोक्षज्ञानं वर्तमानपरोक्षज्ञानाश्रयाद्भिन्ाश्रयम्, परतन्त्रतवे सत्यपरोक्षत्वात्, रूपवत् इत्यपि सिद्धलाधनम्, औपाधिकाकमेदा]ङीकारादिति। 10

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभा्यविवरणे प्रकटार्थे द्वितायस्याध्यायस्य तृतीय: पादः

१. T, TM and A omit परा ... तक

665

अथ चतुर्थः पाद:

भाष्यम् [प्राणोत्पच्यधिकरणम्] वियदादिविषयः श्रुतिविप्रषेधस्तृतीयेन पादेन परिहृतः; चतुर्थेन इदानीं प्राणविषयः परिहियते । तत्न तावत्-"तत्तेजोऽसजत" इति, "तस्माद्वा एतस्सादात्मन आकाशः संभूतः"इति चैवमादिषु उत्पत्ति- प्रकरणेषु प्राणनामुत्पत्तिनास्नायते; कचिच्चानुत्पत्तिरेवैषामान्नायते, "असद्वा इदमग्र आसीत्" "तदाहुः किं तदसदासीदित्यृषयो वाब तेडग्रेऽसदासीत्। तदाहुः के ते ऋषय इति। प्राणा वाव ऋषयः" 10 इत्यत्न प्रागुत्पत्तेः प्राणानां सन्भावश्रवणात्; अन्यत्र तु प्राणानाम- प्युत्पत्ति: पठयते-"यथाग्नेज्वलतः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येव- मेवैततस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः" इति, "एतस्माज्ायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च " इति, "सप्त पाणाः प्रभवन्ति तस्मात्" इति, "स पराणमसटजत प्राणच्छूद्धां खं वायुरज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनोऽन्नम्" 15 इति च एवमादिपदेशेषु। तत्न तत्न श्रुतिविप्रतिषेधादन्यतरनिर्धारणकारणा निरूपणाच्चापतिपत्तिः पामोति। अथ वा प्रागुत्पत्तेः सन्भावश्रवण- प्रकटार्थविवरणम् तथा प्राण: ।। पूर्वोत्तरपादयोः सङ्गतिमाह-वियदादिविषय इति ॥ तमेव विप्रतिषे- 0 धमाह-तत्र तार्वदित्यादिना ॥ ननु क्वचिदुत्पत्तिर्नास्नायते क्वैचिदास्नायते इत्येवंरूपो विप्रतिषेधो वियद्धिकरणन्यायेनैव निरस्त इत्याशङ्कय ततो विशेषमाह-कचिच्चानुत्पत्तिरेवेति ॥ आपाततः पूर्वपक्षमाह-तत्र श्रुते- र्विप्रतिषेधादित्यादिना ॥ साक्षात्पूर्वपक्षमाह-अथ वेति ॥ यथा पूर्वस्मि- १. T omits वियदादि २. T and A omits क्चिदाम्नायते २. TM. ततो

666

प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् द्वौणी प्राणानामुत्पत्तिश्रुतिरिति प्राम्नोति। अत इदमुत्तरं पठति- "तथा प्राणाः" इति। तथा प्राणाः ॥ २-४-१॥ कथं पुनरत्र तथा इत्यक्षरानुलोम्यं प्रकृतोपमानाभावात्- सर्वगतात्मबहुत्ववादिदूषणम् अतीतानन्तरपादान्ते त्रकृतम् ; तत्ता- वन्नोपमानं संभवति, सादृश्याभावात् ; सादृश्ये हि सत्युपमानं स्यात्- यथा सिंहस्तथा बलवर्मेति; अदृष्टसाम्यप्रतिपादनार्थमिति यद्युच्येत- यथा अदृष्टस्य सर्वात्मसंनिधावुत्पद्यमानस्यानियतत्वम्, एवं प्राणाना- मपि सर्वात्मनः प्रत्यनियतत्वमिति-तदपि देहानियमेनैवोक्तत्वात्पुन- 10 रुक्तं भवेत् ; न च जीवेन प्राणा उपमीयेरन्सिद्धान्तविरोधात्, जीवस्य ह्यनुत्पत्तिराख्याता, प्राणानां तु उत्पत्तिर्व्याचिख्यासिता तस्मात्तथेत्य- संबद्धमिव प्रतिभाति-न उदाहरणोपात्तेनाप्युपमानेन संबन्धोपपते :- अत्र प्राणोत्पत्तिवादिवाक्यजातमुदाहरणम्-"एतस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति" इत्येवं- 15 जातीयकम्; तत्न यथा लोकादयः परस्माङ्गह्मण उत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपीत्यथः; तथा- "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी॥" इत्येवमादिष्पि खादिवत्पाणानासुत्पत्तिरिति द्रष्टव्यम्। अथ वा "पान- 20 प्रकटार्थविवरणम् न्पादे जीवानां कचिदुत्पत्तिश्रवणेऽ्यजत्वश्रुतिविरोधाद्रौणी जन्मश्रुतिर्व्या ख्याता, तथात्रापि मुख्यप्राणातिरिक्तानां प्राणानां सृष्टेः प्राकू सन्भाव श्रवणाद्देहोत्पत्या जन्मश्रुतिरगौणीति भावः । सूत्रमवतार्य रचनामाक्षिपति- कथं पुनरत्नेति। आनुलोम्यमाअ्जस्यमित्यर्थः । समाधत्ते-नोदाहरणोपाते- 25 नापीति ॥ सन्निहितमेवोपमानमित्यङ्गीकृत्यैकवाक्योपात्तत्वेन सान्निध्य- मुक्तम्। इदानीं नायं नियम, जैमिनिना व्यवहितस्याप्युपमानस्यश्रितत्वा- दित्याह-अथ वेति ॥ सोमपाने क्रियमाणे यदा व्यापद्मनं भवति, तदा

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. २. भाष्यम् व्यापच्च तद्वत" इत्येवमादिषु व्यवहितोपमानसंबन्धस्याप्याश्रितत्वात्- यथातीतानन्तरपादादावुक्ता वियदादय: परस्य ब्रह्मणो विकार: समधिगता:, तथा प्राणा अपि परस्य ब्रह्मणो विकार इति योज- यितव्यम् । कः पुनः प्रणानां विकारत्वे हेतुः? श्रुतत्ववेव; नतु केषुचित्प्रदेशेषु न पराणनासुत्पत्ति: श्रूयत इत्युक्तम्-तदयुक्तम्, मदेः शान्तरेषु श्रवणात्; न हि क्वचिदश्रवणमन्यत्र श्रुतं निवारयितुमुत्सहते; तस्माच्छतत्वाविशेषादाकाशादिवत्माणा अप्युत्पद्यन्त इति सूक्तम्।

गौण्यसंभवात् ॥ २-४-२।। 10 यत्पुनरुक्तं प्रागुत्पत्तेः सन्भावश्रवणाद्गौणी प्राणानामुत्पत्तिश्ुति- रिति, तत्मत्याह-गौण्यसंभवादिति; गौण्या असंभवो गौण्यसंभव :; न हि प्राणानामुत्पत्तिश्रुतिरगौणी संभवति, प्रतिज्ञाहानिपसङ्गात्- "कस्मिन्ु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति हि एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय तत्साधनायेदमान्नायते-"एतस्माज्जायते प्राणः" 15 इत्यादि; साच प्रतिज्ञा प्राणादेः समस्तस्य जगतो ब्रह्मविकारत्वे सति प्रकृतिव्यतिरेकेण विकाराभावात्सिद्धयति; गौण्यां तु प्राणाना- प्रकटार्थविवरणम् "सोमेन्द्रं चरुं निर्वपत्" इति श्रुतम्। तर्तिक लौकिके वैदिके वेति संशये-अधि- करणद्वयव्यवहितमश्वप्रतिग्रहेष्टयधिकरणन्यायं पूर्ववादी तद्वदित्यतिदिशति। 20 तत्र हि "चरुणों वा एतं गृहाति। योऽश्वं प्रतिगृह्णाति। यावतोऽश्वान् प्रति- गृह्लीयात्। तावतश्चतुष्कपालान् वारुणात्निवपेत्" इतीयमिष्टिलोंकिकाश्वप्रति- ग्रहे, न वैदिक इति स्थापितम् , तद्वदित्यर्थः। प्रतिज्ञामात्रं सूत्रेऽस्ति। हेतुं प्रश्न- पूर्वकमाह-कः पुनरिति ॥ उक्तमनूद्य दूषयति-ननु केषुचिदित्यादिना । १. TM. न्द्र: चरुं २. T. न्याय: A. न्द्र: चरु

668

प्राणोत्पत्यधिकरणम् १.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम्

सुत्पत्तिश्रतौ प्रतिज्ञा इयं हीयेत । तथा च प्रतिज्ञातार्थमुपसंहरति- "पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्" इति, "ब्रह्मैवेदं विश्व- मिदं वरिष्ठस्" इति च; तथा "आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वे विदितम्" इत्येवंजातीयकासु श्रुतिषु एषैव प्रतिज्ञा 5 योजयितव्या। कथं पुनः पागुत्पत्तेः प्राणानां सन्भावश्रवणम्१ नैत- न्मूलप्रकृतिविषयम्, "अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः पर:" इति मूळप्रकृतेः प्राणादिसमस्तविशेषरहितत्वावधारणात्; अवान्तर- प्रकृतिविषयं त्वेतत् स्वविकारापेक्षं प्रागुत्पत्तेः प्राणानां सन्भावावधा- रणमिति द्रष्टव्यम्, व्याकृतविषयाणामपि भूयसीनामवस्थानां श्रुति- 10

प्रकटार्थविवरणम्

गौण्यसंभवात्।।

ननु सा प्रतिज्ञापि गौणी, न तत्सिध्यर्थ प्राणानामुत्पत्ति: मुख्या वक्तव्ये त्याशङ्गयाह-तथा च प्रतिज्ञातार्थमिति॥ उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनया प्रति-

इदानीं स्भावश्रवणस्य गर्ति प्रश्नपूर्वकमाह-कथं पुनरित्यादिना॥ एतद्वचनं मूलप्रकृते: ब्रह्मणः प्राणसन्भावविषयं न भवति; किविषयं तर्हीत्यत आह- अवान्तरप्रकृतिः हिरण्यगर्भः ; तत्प्राणास्तित्वविषयं तद्वाक्यमित्यथः। ननु हिरण्यग़र्भस्यापि विकारान्तःपातित्वात् कैथं विकारासत्वाभिधानपूर्वकं प्राणसन्भावावधारणं घटत इत्याशङ्कयाह-स्वविकारापेक्षमिति॥ अवा- 20 न्तरप्रलये हिरण्यगर्भविकारजातसत्त्वापेक्षया तदीयप्राणसन्भावावधारणं द्रष्ट- व्यमित्यर्थः। ननु ब्रह्मण एव सकलजगत्प्रकृतित्वात् नास्त्यवान्तरप्रकृती मान मित्याशङ्कयाह-व्याकृतविषयाणामपीति ॥ "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्", "आदिकर्ता स भूतानाम्" इत्यादिश्रुतिस्मृत्योः कार्यावच्छिन्नानामपि मूलकारणस्यैवावस्थाविशेषाणां प्रकृतिविकारभावेन 25

१. T omits कर्थ विकारासखा २.T,Ti and TM. मानमित्याह

669

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सु. ३.

भाष्यम् स्मृत्योः प्रकृतिविकारभावप्रसिद्धेः। वियदधिकरणे हि "गौण्यसंभ- वात्" इति पूर्वपक्षसूत्रत्वात्-गौणी जन्मश्रुतिः, असंभवात्-इति व्याख्यातम्, प्रतिज्ञाहान्या च तत्र सिद्धान्तोऽभिहितः । इह तु 5 सिद्धान्तसूत्रत्वात्-गौण्या जन्मश्रुतेरसंभवात्-इति व्याख्यातम्; तदनुरोधेन तु इहापि-गौणी जन्मश्चुति:, असंभवात्-इति व्याच- क्षाणैः प्रतिज्ञाहानिरुपेक्षिता स्यात्॥ तत्प्राक्श्रुतेश्र ॥। २-४३॥ इतश्च आकाशादीनामिव प्राणानामपि सुख्यैव जन्मश्चुति :- यत् "जायते" इत्येकं जन्मवाचिपदं पाणेषु प्राक्श्रुतं सत् उत्तरेष्वाकाशादिष्व- नुवर्तते "एतस्माज्जायते प्राणः" इत्यत्न; आकाशादिषु मुख्यं जन्मेति पतिष्ठापितम्: तत्सामान्यात् प्राणेष्वपि भुख्यमेव जन्म भवितु- महति; न हि एकस्मिन्पकरण एकस्मिंश्च वाक्य एक: शब्द: सकृदुच- रितो बहुभिः संबध्यमानः क्चिन्मुख्यः कचिद्रौण इत्यध्यवसातुं

15 प्रकटार्थविवरणम् * प्रसिद्धरवान्तरप्रकृतिरेव नास्तीति न शक्यते वष्तुमित्यर्थः। तस्मात्प्राणानां सन्भावश्रुतेः महाप्रलयविषयत्वाभावात् महाप्रलयान्तरमुत्पत्तिश्रुतेन गौर्णत्व- मिति स्थितम्। एवं तावत्स्वाभिप्रायेण सूत्रं व्याख्याय, यत् कैश्चिद्वियदधिकर- णानुसारेणेह्दापि व्याख्यातम्, दूततिद्ू]षयितुं विशेषमाह-वियदधिकरणे 20 हीत्यादिना॥ .

आकाशादिषु मुख्यजन्मवाचकस्य जायत इति पदस्य तदितरेषु पूर्वे श्रुतत्वाञ्च प्राणानां मुख्यजन्मेति योजना। एकस्मिन्वाकये प्रयुक्तस्यैकस्य शब्दस्य १. T, Ti and TM. गाणमिति ३.T, Ti and TM. इतरे २. Tand Ti omit विश्ेषं 670

प्राणोत्पत्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् शक्यम्, वैरुप्यप्रसङ्गात् । तथा "स प्राणमसृजत प्राणाच्छूद्धाम्" इत्यत्नापि प्राणेषु श्रुतः सजतिः परेष्वप्युत्पत्तिमत्सु श्रद्धादिष्वनुषज्यते। यत्रापि पश्चाच्छत उत्पत्तिवचनः शब्द: पूर्वैः संबध्यते, तत्नाप्येष एव न्याय :- यथा "सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति" इत्ययमन्ते पठितो 5 व्युच्चरन्तिशब्द: पूर्वैरपि प्राणादिभिः संबध्यते ।। तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ २-४-४॥ यद्यपि "तत्तेजोऽसृजत" इत्येतस्मिन्प्रकरणे प्राणनामुत्पत्तिर्न पठचते, तेजोबन्नानामेव त्याणां भूतानामुत्पत्तिश्रवणात्; तथापि 10 सर्वेषामेव प्राणानां ब्रह्मप्रभवत्वं सिद्धं भवति। तथा हि-अस्मिन्नेव प्रकरणे तेजोबन्नपूर्वकत्वं वाक्पाणमनसामास्नायते-"अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक्" इति ; तत्न यदि तावन्मुख्य-

प्रकटार्थविवरणम्

कचिन्मुख्यत्वं क्वचिद्वाणत्वमित्येवं वैरूप्यं युक्तरूपं न भवतीत्येष न्यायोजन्य- 15 त्रापि द्रष्टव्य इत्याह-यत्नापि पश्चाच्छृत इति।।

तत्पूवेकत्वाद्वाचः ॥

यश्चोकं छान्दोग्ये प्राणानामुत्पत्तिरनास्नायत इति तत्राह-तत्पूर्वकत्वा- द्ाच इति । वाग्रहणमुपलक्षणार्थम्। वाक्प्राणमनसामपि छान्दोग्ये सृष्टि- प्रकरणे तावतेजोबन्नपूर्वकत्वमास्नायते। ततिक मुख्यं गौण वेति निरूपणी- 20 यम्। प्रथमं प्रत्याह-तत्न यदि तावदिति॥ ततो वतत एवेति ॥ विद्यत एव छान्दोग्येऽपि प्राणानामुत्पत्तिरिति शेष:। भाक्तं गौणं प्राणानामन्नादिमयत्वं १. Tand Ti omit वैरूप्यं ४. A omits तत्न २. TM and A omit रूपं ५. A adds अन्र ३. A. मुख्यमथ वा गौणी

671

[अ. २. पा. ४. सू. ५.

भाष्यम्

मेवैषामन्नादिमयत्वम्, ततो व्तत एव ब्रह्मपभवत्वम् ; अथ भाक्तम्, तथापि ब्रह्मकर्तृकायां नामरूपव्याक्रियायां श्रवणात् "येनाश्ुतं ञ्षुतं भवति" इति चोपक्रमात्, "ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" इति चोपसंहारात्, 5 श्रुत्यन्तरपसिद्वेश्व ब्रह्मकार्यत्वप्रपश्चनार्थमेव मनआदीनामन्नादिमयत्व- वचनमिति गम्यते। तस्मादपि प्राणानां ब्रह्मविकारत्वसिद्धि:।।

[सपगत्यधिकरणम्] सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च ॥ २-४५॥

उत्पत्तिविषयः अ्रतिविप्रतिषेधः प्राणानां परिहृतः; संख्याविषय 10 इदानीं परिह्ियते। तत्न मुख्यं प्राणमुपरिष्टाद्वक्ष्यति; संप्रति तु कति इतरे प्राणा इति संप्रधारयति। श्रुतिविप्तिपत्तेश्रात् विशय :- कचित् सप् प्राणाः संकीर्त्यन्ते-"सप् प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्" इति; कचिच्च अष्टौ माणा ग्रहत्वेन गुणेन संकीर्त्यन्ते-"अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रह्ाः"

प्रकटार्थविवरणम्

15 अन्नाधयुपयोगात्मागपि सिद्धत्वादित्यर्थः। यद्यपीदानीं उपयुज्यमानान्नादिम- यत्वं नास्ति, तथापि भौतिकानामेव परंपरया ब्रह्मकार्यत्वं ने विरुध्यत इत्याह-तथापीति॥ सप् गतेर्विशेषितत्वाच्च ॥

अवान्तरसङ्गतिमाह-उत्पत्तिविषय इति ॥ सबीजं संशयमाह- 20 श्रुतिवि्रतिपत्तेश्रात्र । विशायः संशयः। सप् प्राणाः चक्षुर्घाणरसनवाक् श्रोत्रमनस्त्वगिति। एवं हस्ताधिका अष्टौ प्रहाः प्राणाः प्रहत्वेन बन्धनेन गुणेन विशिष्टा निर्दिश्यन्त इत्यर्थः । शीर्ष्णि भवाः शीर्षण्याः। द्वाववाञ्चौ पायूपस्यौ पञ्च ज्ानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि इति दशेमे पुरुषाश्रया: प्राणाः। [आत्मा.

१. Ti omits ब्रह्म 2. A adds प्राणाः २. A. निरूप्यते

सप्गत्यधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इति ; कचिन्नव-"सप वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चौ" इति ; कचि- ददश-"नव वै पुरुषे प्राणाः। नाभिर्दशमी।" इति; कचिदेकादश- "दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः" इति; कचित् द्वादश-"सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम्"इत्यत्र ; कचित् त्रयोदश "चक्षुश् द्रष्टव्यं च" 5 इत्यत्न ; एवं हि विप्रतिपन्नाः प्राणेयचां प्रति श्रुतयः । किं तावत्माप्तम्? सप्ैव माणा इति। कुतः१ गते :; यतस्तावन्तोऽवगम्यन्ते-"सप्त पाणाः प्रभवन्ति तस्मात्" इत्येवंविधासु श्षुतिषु, विशेषिताश्रैते "सप् वै शीर्षण्याः प्राणाः" इत्यत्न । नतु "पाणा गुहाशया निहिताः सप्त- सप्त" इति वीप्सा श्रयते; सा सप्तभ्योऽतिरिक्तान्प्राणान्गमयतीति- 10 नैष दोष :: पुरुषभेदाभिप्रायेयं वीप्सा-प्रतिपुरुषं सप् सप् प्राणा इति; न तत्वभेदाभिपाया-सप् सप्त अन्येऽन्ये प्राणा इति। नन्वष्टत्वादिकापि संख्या प्राणेषूदाहता; कथं सप्तैव स्युः१ सत्यमुदाहृता; विरोधात्व- न्यतमा संख्याध्यवसातव्या; तत्र स्ताककल्पनाजुरोधात्सस्संख्याध्य- वसानम् : वत्तिभेदापेक्षं च संख्यान्तरश्रवणमिति मन्यते॥ 15

प्रकटार्थविवरणम्

आप्नोत्यधितिष्ठति इतरकरणग्राममिति, अन्तःकरणमित्यर्थः। द्वादशेति हृदय- मधिकम्। त्रयोदशेत्यहङ्कारोऽघिकः । प्राणानामियत्ताम् संख्यापरिमितिम् प्रतिप्रश्नपूर्वकं सूत्रं योजयति-किं तावदित्यादिना ॥ गतेरिति सप्ानामव- गमादित्युक्तम् ; तदाक्षिपति-नतु पाणा गुहाशया इति ॥ गुहायां हृदये 20 शेरत इति गुहयाशया: सवस्था। निहिता: निक्षिता इत्यर्थः।व्सिा पुनर्वचनम् अन्यथापि संभवतीत्याह पूर्ववादी-नैष दोष इति ॥ पुनः सप्तत्वमाक्षिपति नन्वषृत्वादिकापीति ॥ अष्टत्वादिसंख्योदाहतेत्येतत्सत्यम्; कि तु सप-

१. T. नन्वष्टत्वादिसंख्योदाहृतेति ३. T and T1. ससता २. A omits किं तु

.673

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [भ. २. पा. ४. सू. ६.

भाष्यम्

अत्नोच्यते- हस्तादयरतु स्थितेऽतो नैवम् ॥ २-४-६॥

हस्तादयस्त्वपरे सप्तभ्योऽतिरिक्ताः माणाः श्रयन्ते-"हस्तौ 5 वै ग्रहः स कर्मणातिग्राहेण गृहीतो हस्ताभ्यां हि कर्म करोति" इत्येव- माद्यासु श्रुतिषु; स्थिते च सप्तत्वातिरेके सप्तत्वमन्तर्भावाच्छक्यते संभा- वयितुम्; हीनाधिकसंख्याविप्रतिपत्ता हि अधिका संख्या संग्राह्या भवति; तस्यां हीना अन्तर्भवति न तु हीनायामधिका; अतश्च नैवं मन्तव्यम्- स्तोककल्पनानुरोधात्सप्ैव प्राणाः स्युरिति । उत्तरसंख्यानुरोधात् 10 एकादशैव ते प्राणाः स्युः; तथा चोदाहता श्रुतिः-"दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः" इति; आत्मशब्देन च अत्र अन्तःकरणं परिगृह्यते,

प्रकटार्थविवरणम्

अन्यतमा च ग्राह्या। तत्र कतमोपादानं भवत्विति वीक्षायां लाघवसाहाय्यात् सप्तत्वनिश्चयं मन्यते पूर्ववादीत्याह-सत्यमित्यादिना ॥

15 इस्तादयस्तु स्थितोऽतो नैवम् ॥

सिद्धान्तसूत्रं योजयति-इस्तादयस्त्वित्यादिना ।i गृह्गाति पुरुषं बभ्नातीति ग्रहः; तत्रेन्द्रियाणां विषयसमपणेनैव पुरुषबन्धनहेतुत्वादतिग्रहत्वं विषयाणाम् ; ततोऽतिग्रहेण कर्मणा हस्तनिर्वर्त्येन दानेन हस्तो गरृहीतः सम्बद्ध तदेवाह-हस्ताभ्यां हीति॥ सप्तत्वातिरेकस्य श्रुतत्वात् सप्तैवेति न शक्यते वकु- 20 मित्यर्थः। ननु सप्तत्वमपि श्रुतमेवेत्याशङ्गयाह-स्थिते चेति ॥ कि च कल्पनायां लाघवमन्वेषणीयम् : नैकादशत्वं कल्पनामात्रमित्याह-तथा चोदाहृतेति॥ नन्वात्मशब्द: प्रत्यगात्मनि रूढ इत्याशङ्गयाह-आत्मशब्देन चेति ॥ एकाद- शत्वस्य श्रुतत्वाभेद्रदणं तं द्वादशत्वत्रयोदशत्वे श्रुतिः किं[श्रुते]न ग्रृह्यते

१. A. विषयान्तराणां २. TM. दशत्वान्यश्रत-

सप्तगत्यधिकरणम् २.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

करणाधिकारात्। नन्वेकादशत्वादप्यधिके द्वादशत्रयोदशत्वे उदाहृते- सत्यमुदाहृते; न त्वेकादशभ्यः कार्यजातेभ्योऽधिकं कार्यजातमस्ति, यदर्थमधिकं करणं कल्प्येत; शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाः पश्च बुद्धि- भेदा:, तदर्थानि पश्च बुद्धीन्द्रियाणि; वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाः 5 पश्च कर्मभेदा:, तदर्थानि च पश्च कर्मेन्द्रियाणि; सर्वार्थविषयं तैकाल्य- वृत्ति मनस्तु एकम् अनेकव्ृत्तिकम; तदेव वृत्तिभेदात् कचिद्भिन्नवद्वयपदि- इयते-"मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं च" इति; तथा च श्रुतिः कामाद्या नानाविधा वृत्तीरनुक्म्याह-"एतत्सर्वे मन एव" इति। अपि च सप्तैव शर्षण्यान्माणानभिमन्यमानस्य चत्वार एव प्राणा अभिमता: 10 स्यु :: स्थानभेदाद्येते चत्वारः सन्तः सप्त गण्यन्ते-"द्वे श्रोते द्वे चक्षुषी द्वे नासिके एका वाक्" इति; न च तावतामपि वृत्तिभेदा इतरे पाणा इति शक्यते वक्तुम्, हस्तादिट्टत्तीनामत्यन्तविजातीयत्वात्। तथा "नव वै पुरुषे पाणाः। नाभिर्दशमी।" इत्यत्नापि देहच्छिद्रभेदाभिपाये- णैव दश प्राणा उच्यन्ते, न प्राणतत्वभेदाभिप्रायेण, "नाभिर्दशमी" 15 इति वचनात्; न हि नाभिर्नाम कश्चित्माणः प्रसिद्धोस्ति ; मुख्यस्य तु प्राणस्य भवति नाभिरप्येकं विशेषायतनमिति-अतः "नाभिर्दशमी"

प्रकटार्थविवरणम्

[गृह्येते] इत्याह-नन्वेकादशत्वादपीति॥न श्रुतत्वमात्रेणैकादशत्वाङ्गीकारः, किं तु कार्यदर्शनबलेनापीत्याह-सत्यमुदाहते इत्यादिना। यञ्चोक्तं विशेषितत्वा- 20 दिति तहदूषयति-अपि च सप्ैवेति॥ यच्चोक्तं वृत्तिभेदापेक्षं संख्यान्तरश्रवण- मिति तत्राह-न च तावतामिति। अन्धबधिरादेरीप हस्तादिदर्शनादिति भावः। पूर्वोदाहतवचनान्तरस्य गतिमाह-तथा नवेति ॥ किनिमित्तस्तरहि तत्र प्राणशब्दप्रयोग इत्याशङ्कयाह-मुखुयस्य त्विति ॥ वाक्यान्तराणामपि गत्यन्तरमुक्तवा सिद्धान्तमुपसंहरति-कचिदुपासनार्थमित्यादिना॥ 25

१. T,Ti and TM. तावदिति २. A omits वचन 675

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. ६.

भाष्यम्

इति उच्यते। कचिदुपासनार्थे कतिचित्पाणा गण्यन्ते, कचित्प्रदर्शनार्थम्; तदेवं विचित्ने प्राणेयत्ताम्नाने सति, क कि परम् आम्नानमिति विवे- क्तव्यम्; कार्यजातवशाच्वेकादशत्वास्नानं पाणविषयं प्रमाणमिति 5 स्थितम् ॥

इयमपरा सूत्द्वययोजना-सप्तैव पाणाः स्युः यतः सप्तानामेव गतिः श्रयते-"तमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्कामति प्राणमनूत्कामन्तं सर्वे पाणा अनूत्कामन्ति" इत्यत्न । नतु सर्वेशब्दोऽत पठचते, तत्कर्थ सप्ता- नामेव गतिः प्रतिज्ञायत इति ; विशेषितत्वादित्याह-सप्ैव हि प्राणा- 10 श्ृक्षुरादयस्त्वकपर्यन्ता विशेषिता इह प्रकृताः "स यत्रैव चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावततेऽथारूपज्ञो भवत्येकीभवति न पश्यतीत्याहुः" इत्येवमादिनानुक्मणेन; प्रकृतगामी च सर्वेशब्दो भवति; यथा सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इति ये निमन्त्रिता: प्रकृता ब्राह्मणास्त एव सर्वशब्देनोच्यन्ते, नान्ये-एवमिहापि ये प्रकृताः सप्त प्राणास्त एव 15 सर्वशब्देनोच्यन्ते, नान्य इति। नन्वत्र विज्ञानमष्टममनुक्रान्तम्; कथं सप्तानामेवानुक्रमणम्: नैष दोषः। मनोविज्ञानयोस्तत्वाभेदात् वृत्ति-

प्रकटार्थविवरणम्

वर्णकान्तरमाह-इयमपरेत्यादि ॥ सप्तानामेव गमनश्रवणादित्यस्या- सिद्धिमाशङ्कय पदान्तरमवतारयति-नतु सवेशब्द इति ॥ यत्र यस्मि- 20 न्मरणकाले स एष चक्षुरनुग्राहक: सूर्यपुरुषः पराङ् पर्यावर्तते बहिः स्वस्थानं प्रति व्यावर्तते, तदानीं अरूपश्ञो जीवो भवति एकीभवति हृदये चक्षुः; न पश्यतीत्याड्गु: पार्श्वस्था; न जिघ्रति न रसयर्तात्यादिना पठनेन सप्तैव विशेषिता इत्यर्थः। ननु तथापि सर्वशब्द: सर्वान् परामृशतीत्याश- इयाह-प्रकृतगामी चेति ॥ एकीभवति न विजानातीत्यनेन बुद्धिरपि पठि- 25 तास्तीत्याह-नन्वत्नेति ॥ सप्ततवैविघातकारणं न भवतीत्याह-नैष दोष

१.T and Ti. रूपज्ञो २. Tand T1. सपूर्वत्वविचारकर

सप्तगत्यधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

भेदेऽपि सप्तत्वोपपतेः। तस्मात्ससैव प्राणा इति-एवं प्राप्ते, ब्रूम :- हस्तादयस्त्वपरे सप्तभ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः प्रतीयन्ते "हस्तौ वै ग्रहः" इत्यादिश्रुतिषु; ग्रहत्वं च बन्धनभावः, गृह्यते बध्यते क्षेत्रज्ञः अनेन ग्रह संज्ञकेन बन्धनेनेति ; स च क्षेत्रज्ञो नैकस्मिन्नेव शरीरे बध्यते, शरी- रान्तरेष्वपि तुल्यत्वाद्वन्धनस्य; तस्माच्छरीरान्तरसंचारि इदं ग्रहसंज्ञकं बन्धनम् इत्य्थादुक्ततं भवति। तथा च स्मृति :- "पुर्यष्टकेन लिङ्गेन प्राणादयेन स युज्यते। तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च ।।" इति प्राङ्मोक्षात् ग्रहसंज्ञकेनानेन बन्धनेन अवियोगं दर्शयति; आथ-10 र्वणे च विषयेन्द्रियातुक्मणे "चक्षुश्र द्रष्टव्यं च " इत्यत्न तुल्यवद्धस्ता- दीनीन्द्रियाणि सविषयाण्यनुक्रामति-"हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्रा- नन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च" इति; तथा "दशेमे पुरुषे मराणा आत्मैकादशस्ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादु त्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति" इत्येकादशानां प्राणानामुत्क्ान्ति दर्शयति। 15 सर्वेशब्दोपि च प्राणशब्देन संबध्यमानोऽशेषान्पाणानभिदधानो न

प्रकटार्थविवरणम्

इति ॥ सप्तानां गमनादिति हेत्वसिद्धया परिहरति-हस्तादयस्त्वित्यादिना।। नन्वत्र हस्तादीनां प्रहत्वमात्रं प्रतीयते, न तु जीवेन सह उत्क्रमणमित्याशङ्कय शरीरान्तरसश्चारित्वमापादयति-ग्रहत्वं चेत्यादिना ॥ प्राणादिभूतपञ्चकं 20 भूतसूक्ष्मपञ्चकं केर्मेन्द्रियपञ्चकं ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मनआदिशब्दवाच्यमन्तः- करणम् अविद्या काम: कर्म चेति पुर्यष्टकम्। लिङ्गयतेऽनुमययित इति लिङ्गम्। वाक्यान्तरबलादपि हस्तादीनामिन्द्रियत्वं देहान्तरसञ्चारित्वं चाह-आथ- वणे चेत्यादिना ॥। यञ्चोक्तं प्रकृतगामी सर्वशब्द इति तह्षयति-सर्व- शब्दोऽपि चेति। 25

१. A omits अन्तःकरणं २. T and Ti omit तत्

677

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. ७. भाष्यम् प्रकरणवशेन सप्तस्वेवावस्थापयितुं शक्यते, प्रकरणाच्छन्दस्य बलीय- स्त्वात् ; सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्नापि सर्वेषामेव अवनिवर्तिनां ब्राह्मणानां ग्रहणं न्याय्यम्, सर्वेशब्दसामर्थ्यात्; सर्वभोजनासंभवातु 5 तत्न निमन्त्रितमात्रविषया सर्वेशब्दस्य वृत्तिराश्रिता। इह तु न किंचि- तसर्वशब्दार्थसंकोचने कारणमस्ति; तस्मात्सर्वशब्देनात्र अशेषाणां प्राणानां परिग्रहः। प्रदर्शनार्थ च सप्तानामनुक्मणमित्यनवद्यम्। तस्मा- देकादशैव प्राणा :- शब्दतः कार्यतश्रेति सिद्धम् ॥

[प्राणाणुत्वाधिकरणम्]

10 अणवश्च ॥ २-४७॥

अधुना प्राणानामेव स्वभावान्तरमभ्युच्चिनोति । अणवश्चैते पकृताः प्राणाः प्रतिपत्तव्या :; अणुत्वं चैषां सौक्ष्मयपरिच्छेद:, न परमाणु- तुल्यत्वम्, कृत्स्देहव्यापिकायानुपपत्तिपसङ्गात्-सूक्ष्मा एते प्राणा:, स्थूळाश्चेत्स्युः मरणकाले शरीरान्निर्गच्छन्तः, बिलादहिरिव उपलभ्ये- 15 प्रकटार्थविवरणम्

अणवश्र ॥

संक्षेपतस्तात्पर्यमाह-अधुनेति ॥ उत्पत्तिसङ्वयाविषयश्रुतिविप्रतिषेधः परिहतः; इदानीं परिमाणविषयश्रुतिविप्रतिषेधः परिहियत इत्यर्थः। उत्क्ा- न्त्यानन्त्यश्रुतिभ्यां परिच्छेदसर्वगतत्वसन्देहे सिद्धान्तमेव तावदुपक्रमते- 20 अणवश्चैत इति॥ अणुशब्दप्रयोगात् परमाणुपरिमाणत्वाशङ्कां प्राप्तां परा- करोति-अणुत्वं चैषामिति ॥ सूकष्मत्वं नामानुद्भतरूपस्पर्शत्वम्; परि- च्छेदो मध्यमपरिमाणत्वम्; तदुभयं विवृणोति-सूक्ष्मा एत इत्यादिना ॥

१. T omits परिहृत :... प्रतिषेध: २. Ti omits विषय TM and A. प्रतिषेधपरिहारानन्तरं २. A omits अणुत्वं चैषामिति ॥ परि-

678

प्राणश्रैष्ठयाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

रन् म्रियमाणस्य पार्श्वस्थैः; परिच्छिन्नाश्रैते प्राणाः, सर्वगताश्चेत्स्युः उत्क्रान्तिगत्यागतिश्चुतिव्याकोपः स्यात्, तङ्गुणसारत्वं च जीवस्य न सिध्येत्। सर्वगतानामपि वृत्तिलाभः शरीरदेशे स्यादिति चेत् न, वृत्तिमात्रस्य करणत्वोपपत्तेः; यदेवहि उपलब्धिसाधनम्-वृत्ति: 5 अन्यद्वा-तस्यैव नः करणत्वम्, संज्ञामात्े विवाद इति करणानां व्यापि- त्वकल्पना निरर्थिका । तस्मात्सूक्ष्माः परिच्छिनाश्र पाणा इत्यध्य- वस्याम: ।।' [पाणश्रैष्ठयाधिकरणम्] श्रेष्ठश्च ॥२-४-८॥ 10

मुख्यश् प्राण इतरप्राणवद्रह्मविकार :- इत्यतिदिशति। तच्चा- विशेषेणैव सर्वपाणानां ब्रह्मविकारत्वमाख्यातम्-"एतस्माजजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति सेन्द्रियमनोव्यतिरेकेण प्राणस्यो- त्पत्तिश्रवणात्, "स प्राणमसृजत" इत्यादिश्रवणेभ्यश्च। किमर्थः

प्रकटार्थविवरणम् 15

पूर्वपक्षमाह-सर्वेगतानामपीति । प्राणाः सर्वगता, सर्वत्रष्धिकार्यत्वात् आकाशवत् ; "सर्वेऽनन्ताः" इत्यादिश्चुत्यनुमानाभ्यां सर्वगतत्वं सांख्याः प्रति- जानते च [ते; न च] सर्वगतत्वे सर्वत्र तेषामुपलम्भप्रसङ्ग:, शरीरदेश एव व्यक्तिलाभादित्यर्थः । दूषयति-नेति ॥ हेतोरसिद्धत्वात् श्रुतेश्चोपासन- परत्वान्नास्त्रि सर्वगतत्वे तावन्मानम्; रूपादिदर्शनसाधनस्य चास्माकं करण- 20 त्वाभ्युपगमान्न संज्ञामात्रे विवाद: कर्तव्य इत्यर्थः॥

श्रेष्ठश्व ।। एवं तावन्मुख्यप्राणातिरिक्तानां प्राणानां सृष्टयादिकमुपपाद्य इदानी मुख्येऽव्यतिदिशति-मुख्यश्चेति ॥ कुतस्तहि ब्रह्मविकारत्वमित्याशङ्गयाह- तच्चेति । पूर्वोक्तन्यायेनैव सिद्धं चेत् कि तह्यतिदेशेनेत्याह-किमर्थ इति॥ 25

679

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. २. पा. ४. सू. ८.

भाष्यम् पुनरतिदेशः१ अधिकाशङ्कापाकरणार्थ :- नासदासीये हि ब्रह्मपधाने सूक्त मन्त्रवर्णो भवति- "न मृत्युरासीदमृतं न तहि न रात्र्या अह्न आसीत्मकेतः । आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न पर: किंचनास॥" 5 इति; आनीदिति प्राणकर्मोपादानाव प्रागुत्पचेः सन्तमिव प्राणं सूचयति ; तस्मादजः प्राण इति जायते कस्यचिन्मतिः; तामतिदेशे- नापनुदति। आनीच्छब्दोऽपि न प्रागुत्पत्तेः पाणसन्भावं सूचयति, "अवातम्" इति विशेषणात्, "अम्राणो ह्यमनाः शुभ्रः" इति च मूळप्रकृतेः प्राणादिसमस्तविशेषरहितत्वस्य दर्शितत्वात् ; तस्मात्कारण- 10 प्रकटार्थविवरणम्

अतिदेशप्रयोजनमाह-आशङ्कापाकरणारथे इति॥ आशङ्गास्वरूपं तावदाह- नासदासीये हीति॥ "नासदासीत्" इत्यारभ्य प्रवृत्तं सूक्तं नासदासीयम्; तस्मिन् ब्रह्मपरे सुक्ते: मन्त्र एव वर्णयतीति मन्त्रवर्णः; भवति दृश्यते इत्यर्थः । तर्हिं तस्मिन महाप्रलयकाले न मृत्युर्मारक आसीत; अमृतमपि देवानामुपभोग्यं 15 नासीत्; तथा रात्रेदिवसस्य चोदयास्तमयाभ्यां प्रकेतश्चिह्नमूतः सवितापि नासीत; खधया सद इति सम्बन्ध: सधेति पितृभ्यो दीयमानमन्नम्: पित्राद्य- र्चनमपि नासीदित्यर्थः। किन्त्ववातमविक्रियं तदेकमानीत्; तस्माद्ध किलान्यत् किंचन परं प्रकृष्ट नास न बभूवेत्यर्थः । अत्र मन्त्रे विवक्षितांशमाह-आनीदि- तीति ॥ स मन्त्र: सन्तमेव प्राणं सूचयति; कुतः? आनीदचलत् इति प्राणव्या- 20 पारोपादानादित्यर्थः । प्राणव्यापारोपादानं लिङ्गम् "स प्राणमसृजत" इत्यादि- बहुश्रुतिविरोधे बाध्यत इति सिद्धान्ताशयः । किंच धातूनां नानार्थत्वात् आनीच्छन्दोऽप्यासीच्छन्दार्थे व्याख्येय इत्याह-आनीच्छब्दोऽपीति ॥ अस्त्वेवं निराकरणप्रकार :; तथापि श्रेष्ठश्दस्य प्राणे प्रसिद्धयभावात् कथं

१. T, Ti and TM. नास्ति ३. A. मासीत् तस्माद्यत् २. A. किञ्र ४. T, TI and TM omit इति

वायुक्रियाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् सद्भावप्रदर्शनार्थ एवायम् आनीच्छब्द इति। "श्रेष्ठः" इति च मुख्यं पाणमभिदधाति, "प्राणो वाव ज्येष्ठश्व श्रेष्ठश्र" इति श्रुतिनिर्देशात्; ज्येष्ठुश्च प्राणः शुकनिषेककालादारभ्य तस्य वृत्तिलाभात्-न चेत्तस्य तदानीं वृत्तिलाभ: स्यात्, योनौ निषिक्ततं शुकं पूयेत, न संभवेद्वा; 5 श्रोत्ादीनां तु कर्णशष्कुल्यादिस्थानविभागनिष्पत्ती वृत्तिलाभान ज्येष्ठत्वम् ; श्रेष्ठश्र माण:, गुणाधिक्यात्-"न वै शक्ष्यामस्त्वदते जीवितुम्" इति श्रुतेः ॥ वायुक्रकियाधिकरणम् न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्॥२-४-९॥। 10

स पुनमुख्यः प्राणः किंस्वरूप इतीदानीं जिज्ञास्यते। तत्न प्राप्त तावत्-श्ुतेवायुः प्राण इति; एवं हि श्ूयते-"यः प्राणः स वायुः स एष वायु: पश्चविध: प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान:" इति। अथ वा तन्त्रान्तरीयाभिपरायात् समस्तकरणवृत्ति: प्राण इति प्राप्तम्; एवं हि तन्त्रान्तरीया आचक्षते-"सामान्या करणवत्तिः प्राणाद्या 15 वायवः पश्च" इति॥ अत्नोच्यते-न वायुः प्राणः, नापि करणव्यापार :; कुतः १ पृथगुप- प्रकटार्थविवरणम् सुत्रकार: "श्रेष्ठश्च" इति सूत्रयामासेत्याशङ्गयाह-श्रेष्ठ इति चेति॥ श्रुति योजयति-श्रेष्ठश्र प्राण इत्यादिना ॥ 20

न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्। एवं प्राणस्योत्पत्ति निरूष्य स्वभावविशेषं निरूपयितुमुपक्रमत इत्याह- स पुनरिति । पूर्वपक्षमाह-तत्र पाप्तमिति। सांख्याभिप्रायेण पूर्व- पक्ष इत्याह-अथ वेति ॥ सिद्धान्तसूत्रमवतारयति-अत्ोच्यत इति ॥

१. T omits स्व २. TM. विपूर्वपक्ष T and Ti add वायु

681

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. ९.

भाष्यम्

देशात्; वायोस्तावत्माणस्य पृथगुपदेशो भवति-"प्राण एव ब्रह्मण- अ्वतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च" इति ; न हि वायुरेव सन् वायोः पृथगुपदिश्येत। तथा करणवृत्तेरपि पृथगुपदेशो भवति, वागादीनि करणान्यनुकम्य तत्न तत्र पृथक्पाणस्यानुकमणात्, वृत्तिवृत्तिमतोश्चाभेदात; न हि करणव्यापार एव सन् करणेभ्यः पृथ- गुपदिश्येत। तथा "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुः" इत्येवमादयोऽपि वायोः करणेभ्यक्च प्राणस्य पृथगुपदेशा अनु- सर्तव्याः। न च समस्तानां करणानामेका वृत्ति: संभवति, प्रत्येक- 10 मेकैकवृत्तित्वात्, समुदायस्य च अकारकत्वात; नतु,पञ्जरचालनन्या- येनैतन्भविष्यति-यथा एकपञ्जरवर्तिन एकादश पक्षिणः प्रत्येकं प्रतिनिय- तव्यापारा: सन्तः संभूयैकं पञ्जरं चालयन्ति, एवमेकशरीरव्तिन एकादश प्राणाः प्रत्येकं प्रतिनियतट्टत्तयः सन्तः संभूय एकां प्राणाख्यां

प्रकटार्थविवरणम्

15 भाति प्रकाशते ; तपति व्यवहारक्षमो भवति ; वाय्तधिष्ठितत्वेन वायोज्यों- तिष्टमौपचारिकम् । ननु करणेभ्य एव प्राणस्य पृथगुपदेशन, न वृत्तेरित्या- शाङ्मयाह-वृत्तिवृत्तिमतोक्चेति ॥ एवं श्रुत्यवष्ठम्भेन पक्षद्वयं निराकृत्य करण- * वृत्तित्वे दूषणान्तरमाह-न च समस्तानामिति ॥ या चक्षुःसाध्या वृत्ति: सैव भोत्रसाध्या न भवति। चक्षुरादीनां प्रत्येकमेकैकरूपग्रहणादिवृत्ती स्वातन्त्रयात् 20 समुदायस्य च तैवावस्तुत्वेनाकरण[नाकरक]त्वादित्यर्थः। दृष्टान्तावष्टम्भेन समुदितानां कारकत्वं शङ्कते-नतु पञ्चरेत्यादिना ॥ वैलक्षण्यामिधानेन परि-

१. T and T1 परिव्यव ३. T and T1. ष्ठम्भौ २. T .. कारणेभ्यः ४. A. तथावस्तु

682

वायुक्रियाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् वृत्ति प्रतिलप्स्यन्त इति; नेत्युच्यते-युक्तं तत्न प्रत्येकव्वत्तिभिरवान्तर- व्यापारैः पञ्जरचालानानुरूपैरेवोपेताः पक्षिण: संभूय एकं पञ्जरं चाल- येयुरिति, तथा दृष्टत्वात्; इह तु-श्रवणाद्यवान्तरव्यापारोपेताः प्राणा न संभूय प्राण्युरिति युक्तम्, प्रमाणाभावात्, अत्यन्तविजाती- 5 यत्वाच्च श्रवणादिभ्यः प्राणनस्य। तथा प्राणस्य श्रेष्ठत्वाद्युद्वोषणम्, गुण- भावोपगमश्च तं प्रति वागादीनाम्, न करणवत्तिमात्े प्राणेऽवकल्पते । तस्मादन्यो वायुक्कियाभ्यां पाणः। कथं तहीयं श्रुतिः "यः प्राणः स वायुः" इति? उच्यते-वायुरेवायम् अध्यात्ममापन्नपञ्चव्यूहो विशे- षात्मनावतिष्ठमानः प्राणो नाम भण्यते, न तत्वान्तरम्, नापि वायु- 10 मात्रम् : अतश्चोभे अपि भेदाभेदश्रुती न विरुध्येते। स्यादेतत्-प्राणोऽपि तहि जीववदस्मिञ्शरीरे स्वातन्त्रयं प्राम्नोति, श्रेष्ठत्वात्, गुणभावोपगमाच्च तं प्रति वागादीनामिन्द्रियाणाम्; तथा हि अनेकविधा विभूतिः प्राणस्य श्राव्यते-सुप्ेषु वागादिषु प्राण एवैको जागर्ति, प्राण एवैको मृत्युना अनाप्तः, प्राणः संवर्गो वागादीन् 15 संवृक्के, प्राण इतरान्प्राणान्रक्षति मातेव पुत्रान्-इति ; तस्मात्माण- स्यापि जीववत्स्वातन्त्र्यप्रसङ्ग: ; तं परिहरति- प्रकटार्थविवरणम् हरति-नेत्युच्यत इत्यादिना॥ प्रमाणाभावादिति ॥ अन्धबधिरादीनां प्राणाभावप्रसङ्गादिति भावः। किंच वागाविवृत्तित्वे प्राणस्य वागादिपारतन्त्रयं 20 वक्तव्यम्। तद्वैपरीत्यं च प्रतीयत इत्याह-तथा प्राणस्येति ॥ श्रुतेर्गीत पृच्छति-कथं तहीति। यथा मृदोऽवस्थाविशेषो घटो मृदात्मा, तथा वायो- रवस्थाविशेषः प्राणो वाय्वात्मेति गतिमाह-उच्यत इति ॥ अध्यात्मं देहे प्राप्तपञ्चरूपो व्यावृत्तरूपेणावतिष्ठमानो वायुरेव प्राणो भण्यत इत्यर्थः॥ यद्युक्तनीत्या वागादिवृत्ति: प्राणो न भवति, तर्हि तस्य भोकृत्वं प्रस- 25 ज्येत; अतोऽनिष्टपरिहाराय बलात्करणवृत्त्तित्वमभ्युपगन्तव्यामत्याह स्यादेतदिति॥।

683

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. १०.

भाष्यम् चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॥ २-४-१०॥ तुशब्दः प्राणस्य जीववत् स्वातन्त्रयं व्याव्तयति। यथा चक्षुरा- दीनि, राजपकृतिवत्, जीवस्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च प्रत्युपकरणानि, 5 न स्वतन्त्राणि; तथा मुख्योऽपि प्राणः, राजमन्त्रिवत् जीवस्य सर्वार्थ- करत्वेन उपकरणभूतः, न खवतन्त्रः । कुतः१ तत्सहाशिष्टयादिभ्यः; तैश्वक्षुरादिभिः सहैव प्राणः शिष्यते प्राणसंवादादिषु; समानधर्माणां च सह शासनं युक्तं बृद्दद्थन्तरादिवत्; आदिशब्देन संहतत्वाचेतन- त्वादीन् प्राणस्य स्वातन्त्र्यनिराकरणहेतून् दर्शयति।

10 स्यादेतत्-यदि चक्षुरादिवत् पाणस्य जीवं प्रति करणभावोऽभ्युप- गम्येत, विषयान्तरं रूपादिवत्प्रसज्येत-रूपालोचनादिभिव्ृत्तिभिर्य- थासवं चक्षुरादीनां जीवं प्रति करणभावो भवति। अपि च एकादशैव प्रकटार्थविवरणम्

चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥ 15 प्राणो न स्वतन्त्र:, जीवस्य भोगसाधनत्वात्, चक्षुरादिवदित्याह-तुशब्द इत्यादिना ॥ ननु सहपाठमात्रेण कथं चक्षुरादिसाम्यमित्याशङ्गयाह- समानधर्माणां चति ॥ यथा बृहद्रथन्तरे समानीया इत्यादौ बृहद्रथन्तरयोः सहपाठः कर्मणि सह प्रयोगसाम्येन तद्वदित्यर्थः। इतश्र प्राणो न स्वतन्त्रः, सावयवत्वात्, अचेतनत्वात्, परिच्छिन्नत्वात्, शरीरवदित्याह- 20 आदिशब्देनेति ॥

यज्जीवस्य भोगकरणं तत् सविषयं दृष्टम्, यथा चक्षुरादि; तथा प्राण- स्यापि विषयो वक्तव्य; तदभावात् स्वतन्त्र: प्राण इत्याह-स्यादेतदिति ॥ किं च प्राणसाध्यप्रयोजनाभावादृपि न प्राणाख्यं तत्त्वमभ्युपगन्तव्यम्, द्वादशेन्द्रियवदित्याह-अपि चेति॥

१. A adds आशङ्कय

684

वायुक्रियाघिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कार्यजातानि रूपालोचनादीनि परिगणितानि, यदर्थमेकादश माणा: संगृहाता :; न तु द्वादशमपरं कार्यजातमवगम्यते, यदर्थमयं द्वादशः प्राण: प्रतिज्ञायत इति ; अत उत्तरं पठति-

अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति॥ २-४-११ ॥

न तावद्विषयान्तरप्रसङ्गो दोष:, अकरणत्वात्माणस्य; न हि चक्षु- रादिवत्प्ाणस्य विषयपरिच्छेदेन करणत्वमभ्युपगम्यते ; न च अस्य एतावता कार्याभाव एव ; कस्मात्! तथा हि श्रुतिः प्राणान्तरेष्वसंभा- व्यमानं मुख्यप्राणस्य वैशेषिकं कार्य दर्शयति प्राणसंवादादिषु- 10 "अथ ह प्राणा अहंश्रेयसि व्यूदिरे" इत्युपकरम्य, "यस्मिन्व उत्क्ान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठः" इति च उपन्यस्य, प्रत्येकं वागादुत्क्मणेन तद्वत्तिमात्रहीनं यथापूर्व जीवनं दर्शयित्वा, प्राणोच्िचिकरमिषायां वागादिशैथिल्यापत्ति शरीरपातमसङ्ग च दर्शे-

प्रकटार्थविवरणम् 15

अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति॥

आद्यदोषं परिहरति-न तावदिति ॥ शरीरवद्विषयाभावेऽपि जीव- भोगसाधनत्वं प्राणस्य भविष्यतीत्यर्थः। द्वितीयदोषं परिहरति-न चास्ये- तावतेति । अहंश्रेयसीति स्वस्य सवस्य श्रेष्ठतानिमित्तम्; व्यूदिरे विवाद चकिरे॥ तद्वयक्ति[तृत्ति]मात्रहीनमिति ॥ मूकादिभावेन।न केवलं प्राणस्यो- 20 त्क्रमणेच्छायां वागादिशैथिल्यापत्तिलिङ्गेन प्राणनिबन्धना शरीरादिस्थितिः, किं

१. T1omits सनस्य २. T, TM and A. श्रेष्ठान्निमित्तं ३. T and T1. हयूचिरे

685 P14

[अ. २. पा. ४. सु. १२ भाष्यम् यन्ती श्रुतिः प्राणनिमित्तां शरीरेन्द्रियस्थिति दर्शयति; "तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहमापद्यथाहमेवैतत्पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमव ष्टभ्य विधारयामि" इति च एतमेवार्थ श्रुतिराह; "प्राणेन रक्षन्नवं 5 कुलायम्" इति च सुप्ेषु चक्षुरादिषु प्राणनिमित्तां शरीररक्षां दर्शयति। "यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्माण उत्क्रामति तदेव तत्छुष्यति" इति "तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्पाणानवति" इति च प्राणनिमितां शरी- रंन्द्रियपुष्टिं दर्शयति; "कस्मिन्न्वहमुत्कान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत" इति च प्राण- 10 निमित्ते जीवस्योत्कान्तिप्रतिष्ठे दर्शयति॥

पञ्चवत्तिर्मनोवद्दयपदिश्यते ॥२-४-१२॥

इतश्चास्ति मुख्यस्य प्राणस्य वैशेषिकं कार्यम्, यत्कारणं पञ्चवृत्तिरयं व्यपदिश्यते श्रुतिषु-"पाणोडपानो व्यान उदानः समानः" इति; प्रकटार्थविवरणम् 15 त्विममर्थ स्वयं निर्वक्तात्याह-तान्वरिष्ठ इति ॥ श्रुत्यन्तरमाह-प्राणेन रक्षत्निति ॥ अवरं निकृष्टम्: कुलायं गृहं शरीराख्यम्; प्राणानुपसंहारेण रक्षन् जीव: सुषुपति याति। प्राणस्याप्युपसंहारेऽमृतभ्रान्तिरेव भवेदित्यर्थः । प्राणस्य कार्यान्तरं श्रुत्यन्तरेणाह-यस्मात्कस्माच्चेत्यादिना ।। पञ्चवृत्तिरमनोवद्वयपदिश्यते ॥ 20 पञ्चसंख्याधिक्याच्चेत् कामाद्या वृत्तयो ने परिगृह्यन्ते, तार ज्ञानेऽपि १. A omits न

686

वायुक्रियाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

वृत्तिभेदश्वायं कार्यभेदापेक्ष :- म्राणः माग्वृत्तिरुच्छासादिकर्मा, अपान: अवाग्वृत्तिर्निश्वासादिकर्मा, व्यानः तयोः संधौ वर्तमानो वीर्यवत्कर्म- हेतु:, उदान ऊध्वव्ृत्तिरुत्क्रान्त्यादिहेतुः, समानः समं सर्वेष्वङ्रेषु योऽन्न- रसान्नयति-इत्येवं पश्चवृत्तिः प्राण, मनोवत्-यथा मनसः पश्च 5 वृत्तयः, एवं प्राणस्यापीत्यर्थः । श्रोत्ादिनिमित्ताः शब्दादिविषया मनसः पञ्च ृत्तयः पसिद्धा:, न तु "कामः संकल्पः" इत्याद्याः परि- पठिता गरृह्येरन्, पश्चसंख्यातिरेकाद। नन्वत्नापि श्रोत्वादिनिर- पेक्षा भूतभविष्यदादिविषया अपरा मनसो वृत्तिरस्तीति समानः पश्च- संख्यातिरेक :; एवं तर्हि "परमतमप्रतिषिद्धमनुमतं भवति" इति 10 न्यायात् इहापि योगशास्त्रपसिद्धा मनसः पञ्चवृत्तयः परिगृह्यन्ते "प्रमा- णविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः" नाम; बहुृत्तित्वमात्रेण वा मनः प्राणस्य निदर्शनमिति द्रष्टव्यम्। जीवोपकरणत्वमपि प्राणस्य पश्च- ृत्तित्वात, मनोवत्-इति वा योजयितव्यम्।।

प्रकटार्थविवरणम् 15

पञ्चत्वनियमो नास्तीत्याह-नन्वत्ापीति ॥ अरुचि प्रदर्श्य प्रकारान्तरे णाह-एवं तहीति ॥ प्रमासाधनं प्रमाणमिति; अध्यवसायो विपर्ययः; "शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः"; अग्रहणं निद्रा; अनुभूतमात्रज्ञानं स्मृतिः; पर सिद्धोदाहरणेन पर: प्रतिबोधनीय इत्यस्मिन्नंशे विरोधाभावाभिप्राये- णाप्रतिषिद्धत्वमुक्तम्, न तु रहस्याभिप्रायेण, विपर्ययादीनां अविद्यावृत्तित्वा- 20 भ्युपगमात्। अत एव पतञ्जलिपरिगणिता वृत्तीर्हित्वा स्वाभिप्रायेण व्याचष्टे- बहुदृत्तित्वमात्रेण वेति ॥ एवं प्राणस्य कार्यसद्भ्ावे सूत्रं व्याख्यायेदानीं जीवोपकरणत्वेऽपि योजयितव्यमित्याह-जीवोपकरणत्वमपीति॥

687

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. ४. सू. १३.

भाष्यम्

[श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम्]

अणुश्र ॥ २-४-१३॥

अणुश्चायं मुख्यः प्राणः प्रत्येतव्यः, इतरप्राणवत्। अणुत्वं च 5 इहापि सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ, न परमाणुतुल्यत्वम्, पञ्चभिवृत्तिभि: कृत्स- शरीरव्यापित्वात; सूक्ष्म: प्राणम, उत्क्रान्तौ पार्श्वेस्थेन अनुपलभ्य- मानत्वात् ;. परिच्छिन्नश्च, उत्कान्तिगत्यागतिश्रुतिभ्यः । नतु विभ्ुत्व- मपि प्राणस्य समाम्नायते-"समः पृषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिलोंकै: समोडनेन सर्वेण" इत्येवमादिषु प्रदेशेषु; तदु- 10 च्यते-आधिदैविकेन समष्टिव्यष्टिरूपेण हैरण्यगर्भेण प्राणात्मनैव एतद्विशुत्वमान्नायते, न आध्यात्मिकेन। अपि च "समः पुषिणा" इत्या- दिना साम्यवचनेन प्रतिप्राणिवर्तिनः प्राणस्य परिच्छेद एव प्रदरश्यते; तस्माददोष:।।

प्रकटार्थविधरणम्

15 अणुश्च ।। एवं तावन्मुख्यस्य प्राणस्य सृष्टि स्वभावविशेष निरूप्येदानीं परिमाण- मतिदिशति-अणुश्चायमिति ॥ अभ्यधिकाशङ्गां दर्शयति-नतु विभ्ुत्वम- पीति ॥ प्लुषिः मशकादपि सूक्ष्मो जन्तुः; नागः हस्ती; प्राणस्य सर्वात्मत्व- प्रतिपादनात् विभुत्वमवगम्यते; अतस्तद्विरुद्धं परिच्छेदार्ङ्गीकरणमिति भावः। 20 आधिदैविकस्य विसुत्वम्, आध्यात्मिकस्य चोत्क्रमणादिश्रवणेन परिच्छित्नत्व- मिति विषयभेदान्न विरोध इत्याह-आधिदैविकेनेति ॥ समष्टिव्यष्टिरूपेण अनुगतव्यावृत्तरूपेणेत्यर्थः । विभुत्वप्रतिपादनमङ्गीकृत्योक्त्तम्; इदानीं तदेव नास्तीत्याह-अपि चेति॥

१. T and A omit विभुत्वमाध्यात्मिकस्य

688

ज्योतिराद्यधिकरणम् ७.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम्

[ज्योतिरादधिकरणम्] ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ २४-१४॥

ते पुनः प्रकृताः प्राणाः किं स्वमहिन्नैव स्वस्सै सवस्मै कार्याय प्रभवन्ति, आहोस्विद्ेवताधिष्ठिताः पभवन्ति इति विचार्यते। तत्न प्राप्तं 5 तावत्-यथास्वं कार्यशक्तियोगात् स्वमहिन्नैव माणाः प्रवर्तेरन्निति ; अपि च देवताधिष्ठितानां प्राणानां पटृत्तावभ्युपगम्यमानायां तासा- मेवाधिष्ठात्रीणां देवतानां भोकृत्वप्सङ्गात् शारीरस्य भोक्तृत्वं पलीयेत; अतः स्वमहिन्नैव एषां पवत्तिरिति ; एवं प्राप्त, इदसुच्यते-ज्योतिरा- दधिष्ठानं तु-इति। तुशब्देन पूर्वपक्षो व्यावत्येते; ज्योतिरादिभिर- 10 प्रयाद्यभिमानिनीभिर्देवताभिरधिष्ठितं वागाविकरणजातं स्वकार्येषु प्रव- तत इति प्रतिजानीते। हेतुं च व्याचष्टे-तदाभननादिति; तथा हि आम- नन्ति-"अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं पाविशत्" इत्यादि; अग्नेश्चायं वाग्भावो

प्रकटार्थविवरणम्

ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ।। 15

रूपग्रहण[हणादि]कार्याश्चक्षुरादय: पूर्व निर्णीताः; तत्रान्वयव्यतिरेका- भ्याम्, देवताधिष्ठितत्ववचनाञ्च संशयमाह-ते पुनरिति। पूर्वपक्षमाह-तत्न पाप्तं तावदिति॥ सूत्रं योजयति-तुशब्देनेत्यादिना । नन्वग्नेर्वाग्भावो मुख- प्रवेशश्च श्रयते, न तु देवतात्वेन अधिष्ठातृत्वमित्याशङ्गयाह-अग्रेश्चाय- मिति ।। कण्ठोष्ठादिप्रदेशसमवेतं शब्दव्यख्जकं करणं वागुच्यते। तस्याश्च 20

संभवति ; नापि मुखे प्रवेश:, दाहप्रसङ्गात्; अतोऽगनिर्वागभिमानिनी देवता, तस्या वागधिष्ठातृत्वमात्रं तन्भाव उपचर्यत इति भावः। उक्तं व्याख्यानमन्य-

१. T and TM. ग्न्यभिमानिनी A. साग्न्यभि-

689

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. १४.

भाष्यम् मुखप्रवेशश्च देवतात्मना अधिष्ठातृत्वमङ्गीकृत्य उच्यते; न हि देवता- संबन्धं प्रत्याख्याय अग्नेः वाचि मुखे वा कश्विद्विशेषसंबन्धो दृश्यते; तथा "वायु: प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्" इत्येवमाद्यपि योजयित- व्यम्। तथान्यत्नापि "वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च" इत्येवमादिना वागादीनाम् अग्नयादिज्योतिष्टादि- वचनेन एतमेवार्थ द्रढयति। "स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत्सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत्" इति च एवमादिना वागादीनामग्नया- दिभावापत्तिवचनेन एतमेवार्थ द्योतयति। सर्वत्र च अध्यात्माधिदैवत- 10 विभागेन वागाद्यप्नयाद्यनुकमणम् अनयैव प्रत्यासत्या भवति। स्मृता- वपि- "वागध्यात्ममिति प्राहुरब्राह्मणास्त्त्वदर्शिनः। वक्तव्यमधिभूतं तु वहिस्तत्राधिदैवतम्।" इत्यादिना वागादीनामन्नयादिदेवताधिष्ठितत्वं समपश्चं दर्शितम्। यदु- 15 क्म्-स्वकार्यशक्तियोगात्खमहिस्नैव पाणाः प्रवर्तेरन्निति, तदयुक्तम्, प्रकटार्थविवरणम् त्राप्यतिदिशति-तृथा वायुरिति ॥ घ्राणस्य पार्थिवत्वात् न साक्षाद्वायोस्त- द्दावः संभवति; ततोSत्राप्यधिष्ठातृत्वमेव विवक्षितमित्यर्थः। लिङ्गान्तरमाह- स वै वाचमेवेति ॥ स प्राणः; प्रथमां प्रधानां उद्शाने वाचमेवात्यवहत् 20 प्रापयत् सवरूपं मृत्युमोक्षणेन; सा मृत्युं पाप्मानं यदातीत्यामुच्यत मोचिता प्राणज्ञानेन, "तदा सोऽग्निरभवत्" इति वाचोऽसनिभावः प्रतीयते स मुख्यो न संभवति, कारणादन्यत्र कार्यस्य लयानुपपत्तेः; तस्माद्वागिति वागभिमानिनी देवता तदभिमानं हित्वा केवलाग््यभिमानिन्यभवदित्यर्थः । किंच संवर्ग विद्यादिषु अध्यात्मं वागादय, अधिदैवमगन्यादयः पठ्यन्ते। तदप्यधिष्ठा- 25 तृत्वाधिष्ठेयत्वसम्बन्धेनैवेत्याह-सर्वत्र चेति। पूर्वपक्षबीजमुन्मूलयति- यदुक्तमित्यादिना । ननु शकटादीनां यद्यपि बलीवर्दाद्यधिष्ठितानां प्रवृत्ति-

१. T omits मोक्षणेन सा मृत्युं

690

ज्योतिराद्यधिकरणम् ७.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् शक्तानामपि शकटादीनामनडदादिष्ठितानां प्रवृत्तिदर्शनात्; उभय- थोपपत्तौ चागमाहेवताधिष्ठितत्वमेव निश्चीयते।। यदप्युक्तम्-देवतानामेवाधिष्ठात्रीणां भोक्तृत्वपसङ्ग:, न शारीर- स्येति, तत्परिहियते- 5

प्राणवता शब्दात् ॥ २-४-१५॥ सतीष्वपि प्राणानामधिष्ठात्रीषु देवतासु पाणवता कार्यकरणसंघात- स्ामिना शारीरेणैव एषां प्राणानां संबन्धः अ्रुतेरवगम्यते; तथा हि श्रुति :- "अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्श- नाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणम्"इत्येवँ- 10 जातीयका शारीरेणैव प्राणानां संबन्धं श्रावयति। अपिच अनेकत्वा- त्प्रतिकरणमधिष्ठात्रीणां देवतानां न भोक्तृत्वमस्मिञ्शरीरेऽवकल्पते; एको ह्ययमस्मिन् शरीरे शारीरो भोक्ता प्रतिसंधानादिसंभवादवगम्यते । प्रकटार्थविवरणम् ईष, तथापि क्षीरादीनामनधिष्ठितानामपि दध्यादिप्रवृत्तिर्दष्टा; उभयथा 15 संभवे कथं निर्णय इत्याशङ्गयाह-उभयथोपपत्तौ चेति ॥। पूर्ववाद्युक्तमुपपत्त्यन्तरं निराकर्तु उत्तरसूत्रमवतारयति-यद्प्युक्त- मित्यदिना।। प्राणवता शब्दात् ।। यंत्र यस्मिन्काले देहच्छिद्रमेव एतदाकाशमनुविषण्णमनुगतं चक्षुर्भवति, 20 तत्र स पुरुषश्चाक्षुषः चक्षुरभिमानी सन्द्रष्टा भवति। तस्य च दर्शनाय साधनं चक्षुरित्यर्थः। 'योऽहं रूपमद्राक्षं सोऽहं शृणोमि' इत्येकस्यैव प्रत्यभि- जानात् बहनां च भोक्तृत्वे विरुद्धदिक्क्रियस्य शरीरस्य भेदप्रसङ्गान्न बहूनां भोक्तृत्वं युक्तमित्याह-अपि चानेकत्वादिति ।।

१. T, T' and TM omit यत्न 691

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. १६.

भाष्यम्

तस्य च नित्यत्वात् ॥ २-४-१६॥ तस्य च शारीरस्यास्मिन् शरीरे भोक्तत्वेन नित्यत्वम्-पुण्यपापो- पलेपसंभवात् सुखदुःखोपभोगसंभवाच्च, न देवतानाम्; ता हि पर- 5 स्मिन्नैशवर्ये पदेऽवतिष्ठमाना न हीनेऽस्मिञ्शरीरे भोक्तृत्वं प्रतिलब्धुम- र्ईन्ति; श्रुतिश्च भवति-"पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान्पापं गच्छति" इति। शारीरेणैव च नित्यः प्राणानां संबन्ध:, उत्कान्त्या- दिषु तदनुद्टत्तिदर्शनात्-"तमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्कामति माणमनूत्का- मन्तं सर्वे प्राणा अनूत्कामन्ति" इत्यादिश्रुतिभ्यः। तस्मात्सतीष्वपिं 10 करणानां नियन्त्रीषु देवतासु न शारीरस्य भोक्तृत्वमपगच्छति; करण- पक्षस्यैव हि देवताः, न भोक्तृपक्षस्येति ॥ [इन्द्रियाधिकरणम्] त इन्द्रियाणि तद्दयपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्।२-४-१७।। मुख्यश्चैक इतरे चैकादश प्राणा अनुकान्ता :; तत्नेदमपरं संदि- 15 ह्यते-किं सुख्यस्यैव प्राणस्य वृत्तिभेदा इतरे प्राणाः, आहोख्ित् तत्वा- प्रकटार्थविवरणम्

तस्य च नित्यत्वात् । किं च स्वकर्मोपार्जितशरीरे जीवस्य भोक्तृत्वस्य प्रतिनियतत्वादि नियमेन कदाचिद्देवतानां भोक्तृत्वम्, कदाचिज्ीवस्येत्यपि नाशङ्कनीयमित्याह- 20 तस्य च नित्यत्वादिति । प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-शारीरणैव च नित्य इति।। उत्क्रमणादिषु शारीरस्य प्राणसंबन्धाव्यभिचारात् तस्यैव प्राणस्वामि त्वम्, देवतानां तु परस्वामिरथसारथिवदधिष्ठातृत्वमात्रममिति भावः॥ त इन्द्रियाणि तद्वयपदेशादन्यत्न श्रेष्ठात् । उक्तमनूद् भेदाभेदश्रुतिद्वयदर्शनात् सन्देहमाह-मुख्यश्चैक इत्यादिना ।

१. A omits मात्र

692

इन्द्रियाधिकरणम् ८.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

न्तराणीति। कि तावत्पाप्तम्: मुख्यस्यैवेतरे वृत्तिभेदा इति; कुतः? श्रुतेः। तथा हि श्रुतिर्मुख्यमितरांश्र प्राणान्संनिधाप्य, मुख्यात्मतामित- रेषां खयापयति-"हन्तास्यैव सर्वे रूपमसामेति त एतस्यैव सर्वे रूपम- भवन्" इति ; माणैकशब्दत्वाचचैकत्वाध्यवसायः; इतरथा ह्न्याय्यमने- 5 कार्थत्वं प्राणशब्दस्य प्रसज्येत, एकत्र वा मुख्यस्येतरत्र लाक्षणिकत्व- मापदयेत। तस्माद्यथैकस्यैव प्राणस्य प्राणाद्याः पञ्च वृत्तय: एवं वागादया अप्येकादशेति; एवं प्राप्ते, ब्रूम :- तत्त्वान्तराण्येव प्राणाद्वागादी नीति; कुतः१ व्यपदेशभेदात् कोडयं व्यपदेशभेदः१ ते प्रकृताः प्राणाः श्रेष्ठ वजयित्वा अवशिष्टा एकादशेन्द्रियाणीत्युच्यन्ते, श्रुतावेव 10 व्यपदेशदर्शनात्-"एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति ह्येवंजातीयकेषु प्रदेशेषु पृथक प्राणो व्यपदिश्यते, पृथक्चेन्द्रियाणि। ननु मनसोऽप्येवं सति वर्जनम्, इन्द्रियत्वेन, प्राणवत् स्यात्, "मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति पृथग्व्यपदेशदर्शनात्; सत्यमेतत्-स्मृतो तु एकादशेन्द्रियाणीति मनोऽपि इन्द्रियत्वेन श्रोत्ादिवत्संगृह्यते ; प्राण- 15

प्रकटार्थविवरणम्

पूर्वपक्षं रचयति-किं तावदित्यादिना ॥ हन्तेदानीमस्यैव मुख्यस्यैव सर्वें वयं रूपमसाम भवामेत्याशिषं कृत्वा ते वागादयः एतस्यैव मुख्यस्य रूपं बभूवुरिति श्रुतेर्वचनमित्यर्थः । उपपत्त्यन्तरमाह-प्राणैकशब्दत्वच्चेति॥ बहिरेव सिद्धान्तं प्रतिज्ञाय सूत्रं योजयति-त्त्वान्तराण्येवेत्यादिना ।। 20 भेदव्यपदेशस्यातिप्रसङ्गित्वं शङ्कते-ननु मनसोऽपीति ॥ यद्यप्यापाततो मनसोऽनिन्द्रियत्वं प्राप्नोति, तथापि सकलश्रुतिस्मृतिपर्यालोचनया मनसो- 5पीन्द्रियत्वमेव; भेदव्यपदेशस्त्वन्तर्बहिर्भावापेक्ष इत्याह-सत्यमेतदिति ॥ प्राणस्य तद्वैलक्षण्यमाह-प्राणस्य त्विति ॥ यथेन्द्रियत्वे नास्ति मान तथा

१. A. त्वादिति

693 P-15

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. १८,

भाष्यम् स्य तु इन्द्रियत्वं न श्रुतौ स्मृतौ वा प्रसिद्धमस्ति। व्यपदेशभेदश्चायं तत्त्वभेदपक्ष उपपद्यते; तत्वैकत्वे तु स एवकः सन् प्राण इन्द्रियव्यप- देशं लभते न लभते च इति विप्रतिषिद्धम्। तस्माचत्वान्तरभूता 5 मुख्यादितरे। कुतश्र तत्वान्तरभूताः?

भेदश्रुतेः ॥२४ भेदेन वांगादिभ्यः प्राणः सर्वत्र श्रूयते-"ते ह वाचमूचुः" इत्युपकम्य, वागादीनसुरपाष्मविध्वस्तानुपन्यस्य, उपसंहृत्य वागादि- 10 प्रकरणम्, "अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः" इत्यसुरविध्वंसिनो मुख्यस्य प्रकटार्थविवरणम्

भेदेऽपि नास्तीत्याशङ्कयाह-व्यपदेशभेदश्चायमिति । भेदश्ुतेः ॥ पूर्व संज्ञाभेदात् तत्त्वभेदो दर्शितः। इदानीं प्रकरणभेदान्ेदमाह- 15 भेदश्ुतरिति । शास्त्रो्वांसिता [ताः सत्त्विष्यः] इन्द्रियवृत्तयो देवा; स्वाभा- विक्यस्तमआत्मिकाः इन्द्रियवृत्तयोऽसुराः; तयोः सदान्योन्याभिभवरूपः सङ्गामः प्रवृत्तः तत्रासुरपराजयाय देवा औद्रात्रं कर्मारमिरे। 'ते ह देवा वाचमूचुः त्वं न उद्राय' इत्युपक्रम्य "तान् हासुराः पाप्मना विविधुः" इत्या- दिना वागादीनसुरैः पाप्मना कल्याणासङ्गनिमित्तेन विद्धानुपन्यस्य वागा 20 दिप्रकरणमुपसंहत्याह "अथ ह" इति। अथेति प्रकरणविच्छेदे। ह किल। इमं आसि भवमासन्यम् । मुख्यं प्राणमूचुः वागादयः "त्वंन उद्गाय"इति तेन चो- द्राने प्रारण्धे पूर्ववत् वेधायोपक्रममात्रेणासुरा विध्वंसिरे पाषाणक्षिप्तलोष्टवदिति

१. T,TI and TM, शास्त्रे २. T. प्राणमुपर्यागाय: भासिता इतियवृत्तय: ३. T, Ti and TM. पूर्व द्रेधा

इन्द्रियाधिकरणम् ८.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् प्राणस्य पृथगुपक्रमणात्। तथा "मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत" इत्येवमाद्या अपि भेदश्रुतय उदाहरतव्याः । तस्मादपि तत्त्वान्तरभूता मुख्यादितरे ।। कुतश्च तत्वान्तरभूता :?

वैलक्षण्याच् ॥ २-४-१९॥

वैलक्षण्यं च भवति, मुख्यस्य इतरेषां च-सुप्नेषु वागादिषु मुख्य एको जागर्ति; स एव च एको मृत्युना अनाप्त, आप्तास्त्वितरे; तस्यैव च स्थित्युत्कान्तिभ्यां देहधारणपतनहेतुत्वम्, नेन्द्रियाणाम्; विषयालोचनहेतुत्वं च इन्द्रियाणाम् न प्राणस्य इत्येवंजातीयको 10 भूयांल्क्षणभेद: माणेन्द्रियाणाम्; तस्मादप्येषां तत्वान्तरभावसिद्धि:। यदुक्तम्-"त एतस्येव सर्वे रूपमभवन्" इति श्रुतेः प्राण एवेन्द्रिया- णीति, तदयुक्तम्, तत्नापि पौर्वापर्यालोचनान्वेदप्तीतेः; तथा हि- "वदिष्याभ्येवाइमिति वागदधे" इति वागादीनीन्द्रियाण्यनुकम्य, "तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे तस्माच्छाम्यत्येव वाक्" इति च 15 श्रमरूपेण मृत्युना ग्रस्तत्वं वागादीनामभिधाय, "अथेममेव नामो-

प्रकटार्थविवरणम्

असुरविध्वंसिनो मुख्यस्य प्राणस्य पृथगुपक्रमान्न्ेद इत्यर्थः। त्रीण्यन्नानि प्रजा- पतिरात्मने कृतवानिति सङ्गयाभेदश्रवणादृपि भेद इत्याह-तथा मन इति ॥

वैलक्षण्याच्।। 20

विरुद्धधर्माक्रान्तत्वादपि भेद इत्याह-वैळक्षण्याच्ेति ॥ अभेदश्रुति मुन्धाव्य पराकरोति-यदुक्तमित्यादिना ॥ दधे धारणाभिप्रायं चक्रे। बहुतरभेद्लिङ्गविरोधात् वागादीनां प्राणरूपभवनं प्राणाधीनवृत्तिमात्र-

१. T and T1. विध्वंसिनोSप्यस्य

695

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. २०.

भाष्यम्

द्योऽयं मध्यमः प्राण:" इति पृथक् प्राणं मृत्युना अनभिभूतं तमनु- क्रामति; "अयं वै नः श्रेष्ठः" इति च श्रेष्ठतामस्यावधारयति; तस्मात् तदविरोधेन वागादिषु परिस्पन्दलाभस्य प्राणायत्तत्वम्-तद्रपभवनं वागादीनाम्-इति मन्तव्यम्, न तादात्म्यम्। अत एव च प्राणशब्द- स्येन्द्रियेषु लाक्षणिकत्वसिद्धि :; तथा च श्रुति :- "त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन्। तस्मादेत एतेना्यायन्ते प्राणाः" इति मुख्यप्राणविषय- स्यैव माणशब्दस्येन्द्रियेषु लाक्षणिकीं वृत्ति दर्शयति। तस्मात्तत्वान्त- राणि प्राणात् वागादीनि इन्द्रियाणीति ॥

10 [संज्ञामूर्तिकृप्त्यधिकरणम्] संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु त्रिवत्कुर्वत उपदेशात् ॥२-४-२०। सत्प्रक्रियायां तेजोबन्नानां सृष्टिमभिधायोपदिश्यते-"सेयं देव- तैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति। तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि" इति। तत्न

15 प्रकटार्थविवरणम् मित्युक्तम्। अत एव मुख्यप्राणात्मत्वासंभवातु लाक्षणिकत्वमप्यदोष इत्याह- अत एवेति।। संज्ञामूर्तिकृपिस्तु त्रिवृत्कुवत उपदेशात्॥ एवं तावत्प्राणानां सृष्टयादिश्रुतिविप्रतिषेधं परिहृत्य पतेषां नामरूप- 20 व्याकरणमितरनामरूपव्याकरणान्तर्भूतमिति प्रासङ्गिकं प्राणवादे वाक्यान्तरं विचारयितुमुपक्रमते-सत्पक्रियायामिति ॥ जीवेनेत्यस्ये प्रवेशव्याकर- णाभ्यां संबन्धानिरूपणात् संशयमाह-तत्र संशय इति ॥ पूर्वपक्षमाह-

१. T and Ti. नामरूपव्याकरणान्तर्भूत- २. A. त्यनेन मिति 696

सक्ामूर्तिकुप्तयधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् संशय :- किं जीवकर्तृकमिदं नामरूपव्याकरणम्, आहोस्वित्परमेश्वर- कर्तृकमिति। तत्न प्रापं तावत् जीवकर्तृकमेवेदं नामरूपव्याकरणमिति; कुतः १ "अनेन जीवेनात्मना" इति विशेषणात्-यथा लोके 'चारे- णाहं परसैन्यमनुपविश्य संकलयानि' इत्येवंजातीयके प्रयोगे, चार- 5 कर्तकमेव सत् सैन्यसंकलनं हेतुकतृत्वात् राजा आत्मन्यध्यारोपयति संकलयानीत्युत्तमपुरुषप्रयोगेण; एवं जीवकर्तृकमेव सन् नामरूपव्या- करणं हेतुकर्तृत्वात् देवता आत्मन्यध्यारोपयति व्याकरवाणीत्युत्तमपुरुष- पयोगेण। अपि च डित्थडवित्थादिषु नामसु घटशरावादिषु च रुपेषु जीवस्यैव व्याकर्तृत्वं दृष्टम्। तस्माज्जीवकर्तृकमेवेदं नामरूपव्याकरण- 10 मित्येवं पासे- अभिधत्ते-संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु इति। तुशब्देन पक्षं व्यावतयति। संज्ञामूर्तिकृसतिरिति-नामरूपव्याक्रियेत्येतत्; त्रिवृत्कुरवेत इति परमेश्वरं लक्षयति, त्रिवृत्करणे तस्य निरपवादकतृत्वनिर्देशात्-येयं संज्ञाकृप्ति: मूर्तिकृप्तिश्व अगनिः आदित्यः चन्द्रमा बिद्युदिि, तथा कुशकाशपला- 15 शादिषु पशुमृगमनुष्यादिषु च, प्रत्याकृति प्रतिव्यक्ति चानेकप्कारा, सा खलु परमेश्वरस्यैव तेजोवन्नानां निर्मातः कृतिर्भवितुमर्ईति; कुतः? उपदेशात्; तथा हि-"सेयं देवता" इत्युपक्म्य "व्याकरवाणि" इत्युत्तमपुरुषप्रयोगेण परस्यैव ब्रह्मणो व्याकर्तृत्वमिहोपदिश्यते। नतु "जीवेन" इति विशेषणाज्जीवकर्तृकत्वं व्याकरणस्याध्यवसितम्। नैत- 20 प्रकटार्थविवरणम् तत्न प्रासं तावदिति ॥ क्रियापदस्य प्राधान्यात् प्रधानेनैव चेतरेषामन्वयात् जीवेनेत्यस्य व्याकरवाणात्यनेन संबन्ध इति भावः । कथं तहिं देवताविषय उत्तमपुरुषप्रयोग इत्याशङ्कय औपचारिकत्वमाह-यथा लोक इत्यादिना ॥ किं च प्रत्यक्षानुग्रहाद्पि जीवकर्तृत्वनिश्चय इत्याह-अपि च डित्थेति॥ 25 सूत्रं पदशो विभजते-तुशब्देनेत्यादिना॥ परोक्तमनुकीव्य पराकरोति- ननु जीवेनेत्यादिना ॥ आकाह्क्षासन्निधियोग्यतावशेन अन्वयो भवति। 697

ब्रेह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. २०.

भाष्यम् देवम्; "जीवेन" इत्येतत् अनुप्रविश्य इत्यनेन संबध्यते, आनन्तर्यात्, न व्याकरवाणी प्त्यनेन; तेन हि संबन्धे "व्याकरवाणि" इत्ययं देवताविषय उत्तमपुरुष औपचारिक: कल्प्येत ; न च गिरिनदी- 5 समुद्रादिषु नानाविधेषु नामरूषेषु अनीश्वरस्य जीवस्य व्याकरण- सामर्थ्यमस्ति; येष्वपि च अस्ति सामर्थ्यम्, तेष्वपि परमेश्वरायत्तमेव तत्; न च जीवो नाम परमेश्वरादत्यन्तभिन्नः चार इव राज "आत्मना"-इति विशेषणात्, उपाधिमात्ननिबन्धनत्वाच्च जीव- भावस्य; तेन तत्कृतमपि नामरूपव्याकरणं परमेश्वरकृतमेव भवति; 10 परमेश्वर एव च नामरूपयोव्याकर्तेति सर्वोपनिषत्सिद्धान्तः, "आकाशो ह वै नाम नामरूपयो्निर्वहिता" इत्यादिश्चुतिभ्य :; तस्मात्परमेश्वरस्यैव त्रिवृत्कुर्वतः कर्म नामरूपयोरव्यकरणम्। व्रिव्टत्करणपूर्वकमेवेदम् इह नाम- रूपव्याकरणं विवक्ष्यते, पत्येकं नामरूपव्याकरणस्य तेजोबन्नो- त्पत्तिवचनेनैवोक्तत्वात् : तच्च त्रिटत्करणमग्न्यादित्य चन्द्रविद्युत्सु श्रुति- 15 दर्शयति-"यदये रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुकं तदपां यत्कृष्णं प्रकटार्थविवरणम् तत्र जीवेनेत्यस्य प्रविश्येत्यनेन सन्निधिः; अस्ति च सकलनामरूपव्याकरणेS- योग्यता; अतो जीवस्य प्रवेशेनैव संबन्ध इति भावः। ननु समानकर्तृकयोः पूर्वकाले कत्वास्मरणात् पूर्वकालीनं प्रवेशनं जीवकर्तृकं चेत् उत्तरं व्याकरण- 20 मपि तत्कृतं वक्तव्यमित्याशङ्गयाह-न च जीवो नामेति॥ स्मरणप्रामाण्य- मभ्युपगम्य स्वरूपाभेदाभिप्रायेण जीवकर्तृकमपि व्याकरणं परमेश्वरकर्तृकमे- वेत्युक्तम् ; इदानीमेवंविधे र्थे सरणं प्रमाणमपिभवतीत्याह-परमेश्वर एव चेति।I एवं तावतसूत्रं व्याख्यायेदानीमुत्सूत्रमेव त्रिवृत्करणनामरूपव्याकरणयोः पाठक्रमातिलङ्गनेन अर्थक्रममाह-त्िवृत्करणपूर्वकमेव चेति। त्रिवृत्करणा- 25 भिधानं च छन्दोगश्ुत्यनुसारेणाह-तच्च त्रिव्ृत्करणमिति॥। तैत्तिरीयकपर्या- लोचनया तु पञ्चानां भूतानां सृष्टेरुपपादितत्वात् पञ्चीकरणं द्रष्टव्यम् । १. Tand T1 विधेर्थे 2. T, A and TM प्रमाण भवति 698

संभ्ञामूर्तिकृप्त्यधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

तदन्नस्य" इत्यादिना; तत्ाशिरितीदं रूपं व्याक्ियते, सति च रूपव्याकरणे विषयप्रतिळम्भादगनिरितीद नाम व्याक्रियते; एवमे- वादित्यचन्द्रविद्युत्खपि द्रष्टव्यम्। अनेन चाग्न्यादयुदाहरणेन भौमाम्भ- सतैजसेषु त्रिष्वपि द्रव्येष्वविशेषेण त्रिवृत्करणमुक्तं भवति, उपक्रमोप- 5 संहारयोः साधारणत्वात् तथा हि अविशेषेणैव उपक्रमः-"इमा- स्तिस्त्रो देवतास्त्रिद्ृत्त्रिदृदेकैका भवति" इति, अविशेषेणैव च उप- संहार :- "यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रपम्" इत्येवमादि, "यदविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानां समासः" इति एवमन्तः ।।

प्रकटार्थविवरणम् 10

तथा हि-मायाप्रविष्टं ब्रह्म सच्छन्दवाच्यम्, पञ्च भूतांनि सुक्ष्माणि सृष्टा तावता व्यवहारासिद्धे: तानि द्विधा विभज्य एकैकशो विभक्तं च भागं पुनश्चतुर्धा कृत्वा विभक्ेतरेघु निक्षिप्य पञ्चीकतान्यकरोत्; सर्वेषां पञ्चात्मकत्वाविशेषेऽपि करण गुणस्यैव कार्येष्वभिव्यक्ते: वैपरात्यादर्शनात् पूर्वपूर्वस्य सौक्ष्म्यं गुणापचयात्, उत्तरोत्तरस्य स्थौल्यं गुणोपचयात्र विरुद्धयते। तस्मात् पञ्चीकरणोपलक्षणार्था 15 त्रिवृत्करणश्रुतिरिति द्ुष्टव्यम्। इदानीं नामरूपव्याकरणे क्रममाह-तत्नाग्निरि- तीदमिति। नन्वादित्यादीनां तैजसानामेव श्रुत्योदाहतत्वात् न सर्वत्र त्रिवृ- त्करणं विवक्षितमित्याशङ्गयाह-अनेन चेति ॥ "इमास्तिस्रो देवताः" इति तिसृणां देवतानामेतासां तेजोबन्नानामेकैका देवता त्रिवृत्वात्मिका भवतीत्यर्थः । यत्कार्ष्ण्यादिविशेषरूपेणाविज्ञातमेवाभूत् कपोतरूपादिति 20 सृणामेव देवतानां समासः समुदायो द्रष्टव्य इत्यर्थः॥

नन्वैकैकस्यात्र्यात्मकत्वं त्रिवृच्छन्दार्थों न भवति अध्यात्ममन्यथा त्रिवृच्छ दार्थावधारणात्; अतो नोपक्रमोपसंहारसाधारण्येन सर्वे व्यात्मकमित्या-

१. A omits एतासां

699

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सु. २१.

भाष्यमू

तासां त्रिसणां देवतानां वहिस्त्रट्टत्कृतानां सतीनाम् अध्यात्म- मपरं त्रिवृत्करणमुक्तम्-"इमास्तिस्रो देवताः पुरुषं पाप्य त्रिवृत्त्नि- वृदेकैका भवति" इति; तदिदानीमाचार्यो यथाश्रुत्येवोपदर्शयति 5 आशङ्गितं कंचिद्दोषं परिहरिष्यन्-

मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोक्च॥२-४-२१॥

भूमेस्त्रिव्ृत्कृतायाः पुरुषेणोपसुज्यमानाया मांसादि कार्ये यथाशब्दं निष्पद्यते; तथा हि श्रुति :- "अन्नमशितं तेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योणिष्ठस्तन्मनः" 10 इति ; त्रिवृत्कृता भूमिरेवैषा व्रीहियवाद्यन्नरूपेण अद्यत इत्यभिपायः; तस्याश्च स्थविष्टं रूपं पुरीषभावेन बहिनिर्गच्छति; मध्यममध्यात्मं मांसं वर्धयति; अणिष्ठं तु मनः । एवमितरयोरपेजसोर्यथाशब्दं कार्य-

प्रकटार्थविवरणम्

शङ्कयाह-तासां तिसृणामिति । अध्यातमं देहकार्यत्रयरूपेण वर्तमानत्रिवृत्क- 15 रणमन्यदेवोक्तमित्येतत्सत्यम्, न तु पूर्वमपि उदाहरणविरोधादिति भावः । आध्यात्मत्रिवृत्करणमन्यादृशमित्यत्रैव सूत्रमवतारयति-तदिदानीमिति। मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च॥ अणिष्ठ त्वन्नस्य रूपं मनो वर्धयति; अनेनान्ननिमित्तवृद्धयभिधानेन मनसो भौतिकत्वं सुत्रितम्। तेन नित्यं मनः, निरवयवद्रव्यत्वादिति वैशेषिकप्रक्रिया, 20 साङयानां चाहङ्गारिकत्वप्रक्रिया निरस्ता दष्या। मनः परमाणुपरिमाणम्, परविशेषगुणासमवायित्वे सति नित्यत्वात्, संप्रतिपन्नवदिति विशेष्या- सिद्धि। ह्यणुकसमवायित्वं चोपाधिः। मनो विभु, सर्वदा रूपस्पर्शशून्य- द्रव्यत्वात्, आंत्मवदित्यत्रापि असिद्धिः, अनुद्भतरूपस्पर्शत्वाभ्युपगमादिति। सूत्रभागं व्याख्याति-एवमितरयोरपीति ॥ प्राणस्य वाय्ववस्थाभेदृत्वं प्रागे-

१. T and T1. महो २. T,Ti and TM. विमलः

700

संक्ञामूर्तिकृष्स्यधिकरणम्९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

मवगन्तव्यम्-मृत्ं लोहितं प्राणश्ापां कार्यम्, अस्थि मज्जा वाक् तेजस :- इति।

प्रकटार्थविवरणम्

वनिर्धारितमित्यष्कार्यंत्वमपामुपष्टम्भकत्वमात्रेण शष्मोपासनीयपानाभाव 5 प्रयुक्तया प्राणविपेत्तिप्रसिद्धेः; तेजसो घृतादेर्वाचः स्पष्टतानिमित्तत्वात् तत्का- यत्वाभिधानं भौतिकत्वोपलक्षणार्थम्। तथा हि-श्रोत्माकाशकार्यम्, शब्दा- दिषु शब्दस्यैव व्यञ्ञकत्वात्, शब्दशब्दवत्।त्वकु वायवीयम्, स्वर्शस्यैव व्यञ्- कत्वात्, व्यजनवायुवात। चक्षु: तैजसम्, रूपस्यैव व्यञ्जकत्वात्, प्रदीपवत्। रसनमाप्यम्, रसस्यैव व्यञ्जकत्वात्, आस्योदकवत्। व्राणं पार्थिवम्, गन्ध- 10 स्यैव व्यञ्ञकत्वात्, हिङग्वादिवत् । मनश्च सर्वाभिव्यक्तिसाधारणत्वात् सर्वा- रब्धम्।तथा वागिन्द्रियं आकाशकार्यम्, शब्दाभिव्यक्तिसाधनत्वात्। पाणि र्वायवीयः, स्पर्शवत एव द्रव्यस्य ग्राहकत्वात्। पादौ तैजसौ, रूपवन्तं प्रत्येव धावनात्| पायुराष्य:, स्निग्धत्वात् उपस्यः पार्थिय:, गन्धविशेषवत्त्वात्। ननु भौतिकत्वाविशेषे कथं केषांचित् ज्ञानसाधनत्वम्, केषांचित्कर्मसाधनत्वमिति, 15 तदुच्यते। सत्वरजस्तमोगुणवहव्यं तावन्माथा; तत्र सत्त्वं ज्ञानशक्तिमत्; रजः प्रवृत्तिशक्तिमत् ; तमः मोहशक्तिमत्; तत्कार्याणि च भूतानि तत्तच्छक्तिमन्ति कार्ये कारणशक्तेराविर्भावात्। तत्र सत्त्वप्रधानभूतविकारत्वाच्चक्षुरादीनि, ज्ञानजननशक्तिमन्ति। रजःप्रधानभूतविकारत्वाद्वागादीनि क्रियासमर्थानि मौठ्यप्रधानभूतविकारत्वात् प्रायेण मोहका: स्थूला विषयाः; स्थौल्यं च पश्ची- 20 करणप्रक्रियया दर्शितमिति सर्वेषामेव भौतिकत्वे न दोष: क्वचित् ॥

यञ्च काणादा मन्यन्ते-कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नो नभोदेशः श्रोत्रम्, अस्पर्श वहव्यारण्धस्य ट्रव्यत्वा[द्रव्यस्या]नुपलम्भादिति,तदसत्; यथा निरवयवद्रव्यार ब्धस्य द्रव्यस्य लोकेऽतुपलम्भेऽपि बलवन्मानादभ्युपगमः, तथात्रापि संभवात् किंच विवरस्य श्रोत्रत्वे बधिराभावप्रसङ्ग:, सत्यपि शब्दसमवाये दष्टवैकल्या- 25

१. TM and A. ग्रीष्मे पानीयपानाभाव ३. T omits रसन ..... उदकवत् २. T and T1. विवर्त ४. T,TM and A. त्वाच्च कर्मादीनि

701 P-16

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. २२.

भाष्यम्

अत्राह-यदि सर्वमेव त्रिव्ृत्कृतं भूतभौतिकम् अविशेषश्रुतेः, "तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोत्" इति, किंकृतस्तहयं विशेष- व्यपदेश :- "इदं तेजः, इमा आपः, इदमन्नम्" इति! तथा अध्या- त्मम्-इद्मन्नस्याशितस्य कार्य मांसादि, इदमपां पीतानां कार्य लोहितादि, इदं तेजसोऽशितस्य कार्यमस्थ्यादि इति? अत्ोच्यते-

वैशेष्यात्तु तद्ादस्तद्वादः ॥ २-४-२२।। तुशब्देंन चोदितं दोषमपनुदति; विशेषस्य भावो वैशेष्यम्, भूयस्त्वमिति यावत् : सत्यपि त्रिवृत्करणे कचित्कस्यचिद्धतधातोर्भूय- 10 स्त्वसुपळभ्यते-अग्नेस्तेजोभूयस्त्वम्, उदकस्याब्भूयस्त्वम्, पृथिव्या

प्रकटार्थविवरणम्

दनुपलम्भाञ्चानुभावज्ञानोदयो न भवेत्; "सर्वे प्राणा अनूत्क्ामन्ति" इति च श्रुतिर्विरुध्येत। अतः करणत्वाश्चक्षुरादिवच्छ्रोत्रस्यापि सावयवत्वादिसिद्धिः। न च वीचीसन्तानन्यायावतारो दूरस्शब्दानुभवात्; दिकसम्बन्धानुपपत्तिस्तु 15 श्रोत्रदेशोपलम्भे समाना। या चाप्राव्यकारीणीन्द्रियाणीति सुगतानां कलष्प- ना साप्यसङ्गतैव । विमतं प्राप्यकारि, बाह्येन्द्रियत्वात्, त्वगिन्द्रियवत्। गोलक- मात्रस्येन्द्रियत्वे च सर्पादानां तद्विरहिणां अनुपलम्भप्रसङ्ग :; तच्छक्तिपक्षोऽ्यसङ्गतः। कल्पनालाघवात्तदाश्रयणे जीवस्यैव क्रमकार कल्पनं ततो लघीयः। तसमात् आगमप्रामाण्यात् भौतिकानीन्द्रि 20 गन्तव्यार्नीत्यलम्॥

'भाशङ्गितं कंविद्दोषं परिहरिष्यन्" इत्युक्तम् । तामाशः अत्राहेत्यादिना ॥ परिहवारसूत्रमवतारयति-अत्ोच्यत इति॥ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तदवाद: ।। न केवलमनुभवसिद्धं भूयस्त्वम्, त्रिवृत्करणप्रयोजनसिध्यनुप १. T. लम्भावज्ञानादयो

702

संज्ञामूर्तिकृप्त्यधिकरणम् ९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अन्नभूयस्त्वम् इति। व्यवहारमसिद्धचर्थ चेदं त्रिवत्करणम्; व्यवहारश्च त्रिवृत्कृतरज्जुवदेकत्वापत्तौ सत्याम्, न भेदेन भूतत्रयगोचरो लोकस्य प्रसिद्धयेत्। तस्मात्सत्यपि त्रित्करणे वैशेष्यादेव तेजनविशेषवाद् भूतभौतिकविषय उपपद्यते। तद्वादस्तद्वाद इति पदाभ्यासोऽध्यायपरि- 5

समार्प्ति द्योतयति॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद: ॥ द्वितीयोऽध्यायः समापः । 10

प्रकटार्थविवरणम्

चेत्याह-व्यवहारप्रसिद्धयर्थ चेति । द्विरुक्तेरर्थमाह-तद्वाद इति ॥ श्रुति[स्मृति]नयायविरोधौ न मतान्तरविरुद्धता। श्रुतिविप्रतिषेधो वा वेदान्तार्थसमन्वये॥ इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यव्याख्याने प्रकटाथे 15 द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पाद:। समाप्तश्च द्वितीयोऽध्यायः॥

अथ तृतीयोऽध्यायः

प्रथमः पाद:

-: 0:

द्वितीयेऽध्याये स्मृतिन्यायविरोधो वेदान्तविहिते ब्रह्मदर्शने परि- हृतः परपक्षाणां च अनपेक्षत्वं प्रपश्चितम्, श्रुतिविप्रतिषेधश्च परिहृतः; 5 तत्न च जीवव्यतिरिक्तानि तत्वानि जीवोपकरणानि ब्रह्मणो जायन्त इत्युक्तम्। अथेदानीमुपकरणोपहितस्य जीवस्य संसारगतिप्रकार: तदवस्थान्तराणि ब्रह्मतत्वम्, विद्याभेदाभेदौ गुणोपसंहारात्ुपसंहारौ, प्रकटार्थविवरणम् वृत्तवर्तिष्यमाणयोरध्याययीः हेतुहेतुमन्भावलक्षणसम्बन्धाभिधित्सया 10 वृत्तं सङ्केपतः सङ्कीतयति-द्वितीयेऽध्याय इति॥ शब्दात् परोक्षतया प्रतिपन्ने परमपुरुषार्थरूपे ब्रह्मणि सकलविरोधविधुरे चावधारिते तत्साक्षा त्करणाय साधनजिज्ञासालसति इति अविरोधसाधनाध्याययोः हेतुहेतुम- द्ाव इति भावः। पूर्वाध्यायान्त्यपोदेनोत्तराध्यायद्यपादस्य अवान्तरसम्ब- न्धाभिधानाय अवान्तरार्थभेदमाह-तत्र चेति । श्रुतिविप्रतिषेधपरिहाराव- 15 सरे जवस्य भोगसाधनानि प्राणादीनि भूतपञ्चकद्वारेण ब्रह्मणो जायन्त इत्युक्तम्; इदानीं तैरवोपकरणैः उपहितस्य संसारप्रकार: चिन्त्यते तृतीय- स्याद्यपादेन वैराग्यांख्यसाधनिद्धय इत्यर्थ । द्वितीयेन च पादेन संसारे

तस्य जीवस्यावस्थान्तराणि ब्रह्मरूपं च निरुष्यत इत्यर्थः । तृतीयेन च पादेन 20 निर्गुणव्रह्मवाक्यगतापुनरुक्तवादो[पदो]पसंहारसिद्धये मन्दाधिकारिणां सगुणो-

१. A omits अध्याययो: ४. A omits जीवस्य २. A omits पादेनोत्तरा ्यायाद्य ५. A omits तृतीयस्याद्यपादेन ३. T. श्रुतिग्रह ६. A. वैराग्यसाधन

704

तद्न्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् सम्यगदर्शनात्पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्दर्शनोपायविधिप्रभेद: मुक्तिफला- नियमश्च-इत्येतदर्थजातं तृतीये निरूपयिष्यते; प्रसङ्गागतं च किम- व्यन्यत्। तत्न प्रथमे तावत्पादे पञ्चाग्निविद्यामाश्रित्य संसारगतिप्रभेद: प्रदरश्यते वैराग्यहेतोः-"तस्माजनुशुप्सेत" इति च अन्ते श्रवणात्। 5 जीवो मुख्यपाणसचिवः सेन्द्रियः समनस्कोऽविद्याकमेपूर्वपज्ञापरिग्रहः

प्रकटार्थविवरणम्

पासनैकरूप्यसिद्धये च सर्वशाखासु विद्या भिन्ना उताभिन्ना, गुणानामुपसंहा- रोडस्ति नास्ति वा-इति विचार्यत इत्यर्थः। चतुर्थे च पादे विरकस्य लक्ष्यपदा-

जायते तावन्मात्रादेव पुरुषार्थसिद्धिरित्युच्यते; तथा सम्यग्ज्ञानोपायानां यज्ञा- दिविधीनां शमादिविधीनां च बहिरङ्गत्वान्तरङ्गत्वप्रभेद: प्रदरश्यंते शुद्धसत्वानां बहिरङ्गव्यपोहेनान्तरङ्गपरित्रहायेत्यर्थः। तथा यस्मिन् जन्मनि ज्ञानसाधनानुष्ठानं तस्मिन्नेव जन्मनि ज्ञानोद्येन मोक्षो भवतीति न नियम इत्यपि प्रदरश्यंते जन्मान्त- रीयसंस्कार स्यापि साधनत्वसिद्धय इत्यर्थ:॥ पसङ्गागतं चेति ॥ देहात्मत्वनिया- 15 करणादित्यर्थ:[दीत्यर्थ:]। एवं तावत्सकलाध्यायार्थे सङ्टपतोSभिधाय विभज्य प्रथमपादार्थमाह-तत्र प्रथम इति ॥ पञ्चसु द्युपर्जन्यपृथिर्वीपुरुषयोषित्सु अग्निदृष्टयोपासनं पश्चाग्निविद्या; तामाश्रित्य संसारे पुण्यपापफलगतिप्रभे- दश्चिन्त्यते। वैराग्यसिध्यर्थे बह्वायासं कर्म कृत्वापि न क्वापि स्वातन्त्रयं लभ्यते; ततोऽधिकं[ततो धिकू] कर्मफलमित्यर्थः। न केवलं कर्मफलवैराग्यं दोषदर्शना- 20 न्वयव्यतिरेकसिद्धम्, श्रुतिसिद्धं चेत्याह-तस्मादिति ॥ यस्मात्कर्मफल- भूतः संसारो गत्यागतिरूप एव तत्माज्जुगुप्सां घृणां कुर्वीत कर्मफले विद्वानिति पश्चाग्निविद्योपसंहारे श्रवणादित्यर्थः। एवं पादस्य तात्पर्य- मुक्त्वा प्रथमाधिकरणेविचारविषयमाह-जीव इत्यादिना ॥ अविद्या अना-

१. T, TI and TM. न मुक्ति: २. T and T1. अतोघि कर्म भवतीति नियम: ४. TM. श्रवणमित्यर्थः २. TM omits संसारे ५. A. करणस्य

705

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. १. सु. १.

भाष्यम् पूर्वदेहं विहाय देहान्तरं प्रपदत इत्येतदवगतम्-"अथैनमेते पाणा अभिसमायन्ति" इत्येवमादेः "अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरूते" इत्येवमन्तात्संसारप्करणस्थाच्छन्दात्, धर्माधर्मेफलोपभोगसंभवाच्च ; स 5 कि देहबीजैर्भूतसूक्ष्मैरसंपरिष्वक्तो गच्छति आहोख्वित्संपरिष्वक्त :- इति चिन्त्यते।। किं तावत्मास्म् १ असंपरिष्वक्त इति ; कुतः१ करणोपादानवद्धतो- पादानस्याश्रुतत्वात्-"स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानः" इति ह्यन्न तेजोमात्नाशब्देन करणानामुपादानं संकीतयति, वाक्यशेषे चक्षुरादि- 10 संकीर्तनात्: नैवं भूतमात्रोपादानसंकीतेनमस्ति; सुलभाश्च सवेत्र भूतमात्रा:, यत्रैव देह आरब्धव्यस्तत्वैव सन्ति, ततश्र तासां नयनं निष्पयोजनम् : तस्मादसंपरिष्वक्तो याति-इत्येवं माप्ते पठत्याचार्य :- प्रकटार्थविवरणम्

दिरनिवाच्या चितः प्रतिबिम्बभावनिमित्तहेतुतया जीवत्वहेतुः; कर्म शुभा 15 शुभव्यामिश्ररूपम्; पूर्वप्रज्ञा जन्मान्तरीयः संस्कार; ते परिग्रहाः प्रधानभूताः संसरणे यस्य सतथोक्त; पूर्वदेहं विहाय देहान्तरप्राप्ति: न केवलं शब्दैकसमधिगम्या, युक्तिसिद्धापि भवतीत्याह-धमाधर्मेति। प्रति नियतकालोपभोगान्यथातुपपत्यापि देहान्तरसञ्चरणमवश्यं वाच्यमित्यर्थः। असौ देहान्तरसश्चारी जीवो विषयः; स कि कालान्तरे प्रारब्धः [आरब्घव्य]- 20 स्थूलदेहारम्भकैः भूतसूक्ष्मैः परिवेष्टितो गच्छति, किं वा नेति संशयमाह- स किं देहबीजैरिति ॥ वादिविप्रतिपत्तिरत्र संशयकारणम्॥

पूर्वपक्षं रचयति-किं तावदिति ॥ "स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः" इति वाक्यशेषे भूतान्येव मीयन्त इति मात्राः। श्रुत्यभावेऽपि देहान्तरानुपपत्त्या भूतपरिवेष्टितस्य गमनं क्लप्यत इत्याशङ्कयाह-सुलभाश्चेति।

१. A. देहान्तरमवश्यवाच्य 706

तदन्तरप्रतिपत्यधिकरणम् १.] प्रकटा्थविवरणम्

भाष्यम्

तदन्तरप्रतिपत्तौ रहति संपरिष्वक्त: प्रश्ननिरूपणाभ्याम्॥३-१-१॥

तदन्तरप्रतिपत्तौ रहति संपरिष्वक्त इति। तदन्तरप्रतिपतौ 5 देहान्तरप्रतिपत्तौ, देहबीजैर्भूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्तः, रंहति गच्छति- इत्यवगन्तव्यम्। कुतः१ प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ; तथा हि पश्न :- "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति; निरूपणं च प्रतिवचनम्, छुपजैन्यपृथिवीपुरुषयोषित्सु पश्चस्वत्निषु श्रद्धासोमनृष्टचन्न- रेतोरूपा: पश्चाहुतीदेशयित्वा-"इति तु पश्चम्यामाहुतावापः पुरुष- 10 वचसो भवन्ति" इति ; तस्मादद्भिः परिवेष्टितो जीवो रंहति व्रजतीति

प्रकटार्थविवरणम्

तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्। सूत्रं योजयति-तदन्तरप्रतिपत्तावित्यादिना । पञ्चसु सानेषु हूय- माना आप: पञ्चम्यामाहुतौ यथा पुरुषश्दवाच्या भवन्ति, पुरुषाकारेण परि- 15 णमन्ते, तथा किंत्वं वेत्थ इति श्वेतकेतुं प्रति प्रवाहृणस्य प्रश्नः; तस्य चोत्तरा- परिज्ञाने तत्पितरं प्रति निरूपणं राज्ञा कृतम् "असौ वाव लोको गौतमाशिः" इत्यादिना। तदेव संक्षेपतः कंथयति-दुपजन्येत्यादिना ॥ दुप्रभृतीनाम- ग्नित्वं होमाधारत्वसाम्येनोपासनार्थ संपादितम्। श्रद्धादीनां चाहुतित्वं तत्र तत्र सन्निपातमात्रेण। उपक्रमोपसंहारवाक्ययोरेकवाक्यतावगमाद्यम- 20 र्थोऽधिगतः, पञ्चमे खथाने गर्भाकारेणापः परिणमन्त इति, ततस्तत्परिवेष्टितो गच्छतीति । यदि शरीरविनिर्मुक्तस्य गमनं स्यात्तदा परिवेष्टितस्य गमनं कल्प्येत। न तु तदस्ति, किं तु यथा तृणजलूका तृणान्तरं गृहीत्वा पूर्व तृणं

१. T, Ti and TM. तत्तत्परि

707

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. १. सू. १.

भाष्यम् गम्यते। नन्वन्या श्रुतिः जलूकावत्पू्वेदेहं न सुश्चति यावन्र देह्ान्तर- माक्रामतीति दर्शयति-"तद्था तृणजळायुका" इति; तत्नाप्यप्परि- वेष्टितस्यैव जीवस्य कर्मोपस्थापितप्रतिपत्तव्यदेहविषयभावनादीर्घीभाव- 5 मात्रं जलूकयोपमीथत इत्यविरोध:। एवं श्रत्युक्ते देहान्तरप्रतिपत्ति- प्रकारे सति, या: पुरुषमतिप्रभवाः कल्पना :- व्यापिनां करणानामात्म- नश्च देहान्तरप्रतिपत्तौ कर्मवशादचतिलाभस्तत्व भवति, केवलस्यैवा- त्मनो वृत्तिळाभस्तत्र भवति, इन्द्रियाणि तु देहवदभिनवान्येव तत्न तत्न भोगस्थाने उत्पद्यन्ते, मन एव वा केवलं भोगस्थानमभिप्रतिष्ठते, 0 जीव एव वा, उत्लुत्य देहाद्देहान्तरं प्तिपद्यते, शुक इव वक्षादृक्षान्त- रम्-इत्येवमाद्याः, ताः सर्वा एवानादर्तव्याः, श्रुतिविरोधात् ॥ नतु उदाहृताभ्यां प्रश्नपतिवचनाभ्यां केवलाभिरद्भिः संपरिष्वक्तो रंहतीति प्राम्नोति, अप्शब्दश्रवणसामर्थ्यात्; तत्न कथं सामान्येन प्रति- प्रकटार्थविवरणम् 15 त्यजति तथा जीवोऽपीत्याह-नन्वन्या श्चतिरिति ॥ अप्परिवेष्टितस्य गम- नप्रतिपादकवाक्यस्य गत्यन्तराभावात् तृणजलूकादृष्टान्तगत्यन्तरसंभ- वान् विरोध इत्याह-तेत्नापीति । मरणकाले कर्मणोपस्थापिता या प्राप्तव्य देहविषया वासना [भावना]; तस्या: सन्ततत्वमात्रं तृणजलकादृश्टन्तेनाच्यते, न तु शरीरान्तरप्रवेश इत्यर्थः। एवं स्वमतमुक्त्वा मतान्तराणं निष्प्रमाणत्वाद- 20 नादरणीयत्वं दर्शयति-एवं श्रुत्युक्त इत्यादिना । साङ्खयकल्पनामाह- व्यापिनामिति । सुगतकल्पनामाह-केवलस्यैवेति । आत्मन आलयविज्ञा- नस्येत्यर्थः। वैशेषिकाणां कल्पनामाह-मन एवेति ॥ दिगम्बरकल्पना- माह-जीव एव वेति। आदिशब्दान्मरणमेवापवर्ग इति लोकायतिक- कल्पनां कक्षाचकार॥ 25 आद्यसूत्रे भूतसू्क्ष्मपरिवेष्टितस्य गमने प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामिति हेतुरुक्त: । स न विवक्षितार्थसाधक इत्याह-ननूदाहृताभ्यामिति। १. T and T1. तत हीति २. A. सूक्षमैः

708

तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

ज्ञायते-सर्वैरेव भूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्तो रहतीति अत उत्तर पठति-

त्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात्॥ ३-१-२॥

तुशब्देन चोदितामाशङ्कामुच्छिनत्ति। त्र्यात्मिका हि आप:, 5 त्रिवृत्करणश्रुतेः; तास्वारम्भिकास्वभ्युपगतास्वितरदपि भूतद्वयमवश्य- मभ्युपगन्तव्यं भवति । त्र्यात्मकश्च देह, त्रयाणमिपि तेजोबन्नानां तस्मिन्कार्योपलब्धः। पुनश्च त्र्यात्मका, त्रिधातुत्वात्-तनिभिर्वातपित्त- श्लेष्मभिः; न स भूतान्तराणि प्रत्याख्याय केवळाभिरद्भिरारब्धुं

प्रकटार्थविवरणम् 10

त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ।। नायमप्शब्दः केवलाव्वाचक:, व्यवहारकालीनाव्वाचकत्वात्; अतो ना- साधको हेतुरित्याह-त्र्यात्मिका ह्याप इति ॥ किश्च कार्यानुसरणे- नापि कारणवाचकस्याप्शव्दस्य ने केवलाव्वाचकत्वमित्याह-त्र्यात्मकश्च देह इति॥ पाकस्नेहधारणादीनां कार्याणामुपलब्धेर्न केवलाष्कार्यत्वं 15 देहस्येत्यर्थः । केवलाष्कार्यत्वापाकरणाय प्रकारान्तरेण त्र्यात्मकत्वमाह- पुनश्चेति ॥ अविकृता: वातपित्तश्ेष्माणः; शरीरं धारयन्तीति धातव: तत्र च तस्य[तत्र वातस्य]अङ्गचलनादिकार्यकरत्वाद्वाय्वात्मकत्वम्:पित्तस्य च तापहेतु- त्वात् तैजसत्वम्: श्रेष्मणश्च अत्यम्घुपाननिमित्तहेतुत्वादाप्यत्वम्; तैस्त्रिधातु- त्वादपरं त्र्यात्मकत्वमित्यर्थः। ततः किमित्यत आह-न स भूतान्तराणीति॥ 20 भूतान्तरकार्योपलम्भादैककापचये स्वरूपापचयाञ्च पञ्चभूतात्मको देह इत्यर्थः। वायुवनस्पतिसंयोगस्याप्रत्यक्षत्वे प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसंयोगत्वमेव प्रयोजकम् ; घटे च व्यभिचार:, अन्तर्वर्तिनामयोग्यत्वादिति। भूयसत्वादिति सूत्रपद्मुपसंहा-

१. A omits कारण २. A. पाचकहेतुत्वात् २. A. omits न

709 P-17

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. १. सू. २.

भाष्यम्

शक्यते। तस्माळयस्त्वापेक्षोऽयम्-"आपः पुरुषवचसः" इति-परश्न- प्रतिवचनयोरष्शब्दः, न कैवल्यापेक्ष :; सर्वदेहेषु हि रसलोहितादिद्रव- द्रव्यभूयस्त्वं दृश्यते। नतु पार्थित्रो धातुरभूयिष्ठो देहेषूपलक्ष्यते; नैष 5 दोष :- इतरापेक्षया अपां बाहुल्यं भविष्यति; दृश्यते च शुक्शोणित- लक्षणेऽपि देहबीजे द्रवबाहुल्यम्। कर्म च निमित्तकारणं देहान्तरा- रम्भे; कर्माणि च अगिहोत्रादीनि सोमाज्यपयः्रभृतिद्रवद्रव्यव्यपा- श्रयाणि; कर्मसमवायिन्यश्च आपः श्रद्धाशब्दोदिताः सह कर्मभिः द्युलोकार्येडग्रौ हूयन्त इति वक्ष्यति; तस्मादप्यपां बाहुल्यप्सिद्धि: । 10 बाहुल्याच्च अप्शब्देन सर्वेषामेव देहबीजानां भूतसूक्ष्माणासुपपादनमिति निरवद्यम् ।।

प्रकटार्थविवरणम्

रच्छलेन व्याचष्टे-तस्मादिति । द्रवांशस्य भूयस्त्वाश्चेदव्प्रहणं तहि कठिनाशस्य बाहुल्योपलम्भात् तदयुक्तमित्याह-नतु पार्थिव इति ॥ पञ्चा- 15 तमके देहे पार्थिवाशस्य भूयस्त्वेऽपि अपा भूयस्त्वं न विरुध्यते, भूतान्तरा- पेक्षया संभवादित्याह-नैष दोष इति ॥ किच अपां बाहुल्यं यत्सूत्र कृतोक्तं तद्देहबीजयो रेतोलोहितयोर्बाहुल्यापेक्षया; अतो न विरोध इत्याह- दृश्यते चेति ॥ किंच न केवलमुपादाने द्रवबाहुल्यम्ँ, निमित्तेप्यस्तीत्याह- कर्म चेति। ननु सोमादीनामिहैव भस्मीभावान्न तद्गतमष्बाहुल्यं देहारम्भ उप 20 युज्यत इत्याशङ्गयाह-कमेसमवायिन्यश्चेति ॥ स्थूलकर्मसाधनतया तत्सं- बन्धिन्य आपः सूक्ष्मरूपेण पुरुषमाश्रित्यावतिष्ठमानाः श्रद्धाशष्दवाच्या: सह कर्मसंस्कारै: द्ुलोकाख्ये अग्नौ हूयन्ते; ताश्च चन्द्रलोके शरीरमारभन्त इति वसश्वति। ततो विद्यत एव तासामपि देहारम्भोपयोग इत्यर्थः । यस्मान्नि- मित्तकारणगतमपि द्रवबाहुल्यं देह्दारम्भोपयोगि तस्मादित्युपसंहार:।

१.T and T1. द्रव्याङ्गस्य

710

तैदन्तरप्रतिपत्यधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम् भाष्यम् प्राणगतेश्र॥। ३-१-३।। पाणानां च देहान्तरप्रतिपत्तौ गतिः श्राव्यते-'तमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्कामति पाणमनूत्कामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्कामन्ति" इत्या- दिश्रुतिभि :; सा च प्राणानां गतिर्नाश्रयमन्तरेण संभवतीत्यतः प्राण- 5 गतिप्रयुक्ता तदाश्रयभृतानामपामपि भूतान्तरोपसष्टानां गतिरर्थादव- गम्यते; न हि निराश्रयाः प्राणाः कवचिद्च्छन्ति तिष्ठन्ति वा, जीवतोऽ- दर्शनात् ।। अग्नयादिगतिश्रतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥३-१-४॥ स्यादेतत्-नैव पाणा देहान्तरप्रतिपत्तौ सह जीवेन गच्छन्ति, 10 अग्नयादिगतिश्रुतेः; तथा हि श्रुतिः मरणकाळे वागादयः प्राणा अग्नया- दीन्देवान्गच्छन्तीति दर्शयति "यत्नास्य पुरुषस्य मृतस्यानिं वाग- प्येति वातं प्राणः" इत्यादिना इति चेत्, न, भाक्तत्वात्; वागादी- नामग्रयादिगतिश्रुतिर्गौणी, लोमसु केशेषु चादर्शनात्-"ओषधीलो- प्रकटार्थविवरणम् 15

प्राणगतेश्च ।। किं च भौतिकानां प्राणानां गत्यन्यथानुपपत्यावश्यं तत्कारणानां भूतानां गतिर्वक्तव्या। अङ्गीकृता चेत् भूतगतिः किं तव शरीरारम्भकैरपराद्धमित्याह- माणगतेश्चेति॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वाद् ॥ 20

प्राणानामप्यगमनमाशङ्क्य परिहरति-अग्न्यादिगतीति ॥ लोमके- शयोर्गमनस्य गौणत्वदर्शनेन इतरस्यापि वागादेः अग्न्यादिगमनं गौणमेवेत्यु-

१. A omits प्राणानां 711

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. १. सू. ५.

भाष्यम्

मानि वनस्पतीन्केशाः" इति हि तत्नाम्नायते, न हि लोमानि केशा- श्चोत्पुत्य ओषधीर्वनस्पतींश्च गच्छन्तीति संभवति; न चजीवस्य प्राणो- पाधिप्रत्याख्याने गमनमवकल्प्यते; नापि प्राणैर्विना देहान्तरे उपभोग 5 उपपद्यते; विस्पष्टं च प्राणानां सह जीवेन गमनमन्यत्न श्रावितम् ; अतो वागाद्यधिष्ठात्रीणामन्नचादिदेवतानां वागाद्युपकारिणीनां मरणकाले उप-

प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः॥ ३-१-५ ॥

10 स्यादेतत्-कथं पुनः "पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इत्येतननिर्धारयितुं पार्यते, यावता नैव प्रथमेऽयावपां श्रवणमस्ति? इह हि छुलोकपभृतयः पञ्चाःपञ्चानामाहुतीनामाधारत्वेनाीा तेषां च प्रमुखे "असौ वाव लोको गौतमागनिः" इत्युपन्यस्य तस्मिन्ने- तस्मिन्नत्ौ देवाः श्रद्धां जुद्ाति इति श्रद्धा होम्यद्रव्यत्वेन आवेदिता;

15 प्रकटार्थविवरणम्

कम्। इदानीं जीवेन सह गमनाभावे बाधकसन्भरावाज्च अग्न्यादिगमनं गौण- मेवेत्याह-न च जीवस्येति।।

पथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्यपपत्तेः ॥

एवं तावत् भूतोपसृष्टानामपां गेमनमुपपादेदानीं यदुकं पञ्चम्यामाङु 20 तावपां पुरुषाकार: परिणाम इति तदाक्षिप्य समाधत्ते-पथमेऽश्रवणादिति॥ ननु देवा यजमानप्राणा: अगन्याद्यश्च श्रद्धां जुह्ृतत्येतावन्मात्रं यद्यपि श्रुतम्, तथापि तत्रापो होम्यद्रव्यतया कल्प्यन्ते यथोत्तरेषु पे्जन्यादित्यादिषु [धुइति]

१. T and T1. तप्यन्ते २. A omits पजन्य ..... यदि नाम 712

तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् १.] परकटार्थविवरणम् भाष्यम्

न तत्न आपो होम्यद्रव्यतया श्रुताः; यदि नाम पजैन्यादिषूत्रेषु चतु- धर्वशनिष्वपां होम्यद्रव्यता परिकल्प्येत, परिकल्प्यतां नाम, तेषु होतव्य- तयोपात्तानां सोमादीनां अब्बहुळत्वोपपते :; परथमे त्वन्नौ श्रुतां श्रद्धां परित्यज्य अश्रुता आपः परिकल्प्यन्त इति साहसमेतत्; श्रद्धा च 5 नाम प्रत्ययविशेष, प्रसिद्धिसामर्थ्यात; तस्मादयुक्त: पश्चम्यामाहुता- वपां पुरुषभाव इति चेत्- नैष दोष: हि यतम तत्नापि प्रथमेडय्रौ ता एवापः श्रद्धाशब्देनाभि- प्रेयन्ते; कुतः उपपचेः; एवं हि आदिमध्यावसानसंगानात् अनाकुळमेत- देकवाक्यमुपपद्यते; इतरथा पुनः, पश्चम्यामाहुतावपां पुरुषवच- 10 स्त्वपकारे पृष्टे, प्रतिवचनावसरे प्रथमाहुतिस्थाने यदयनपो होम्यद्रव्यं श्रद्धां नामावतारयेत् ततः अन्यथा प्रश्नोऽन्यथा प्रतिवचनमित्येक- वाक्यता न स्यात् । "इति तु पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषचचसो भवन्ति" इति च उपसंहरन् एतदेव दशयति। श्रद्धाकार्ये च सोम- छृष्टयादि स्थूळीभवदब्बहुलं लक्ष्यते; साच श्रद्धाया अप्त्वे युक्ति:। 15 प्रकटार्थेविवरणम्

आशङ्कयाह-यदि नाम पर्जन्यादिष्विति ॥ नन्वपां श्रद्धाहेतुत्वात् लक्षणया श्रद्धाशब्दोऽप्सेव वर्तत इति नापामश्रुतत्वमित्याशङ्गयाह-श्रद्धा च नामेति। मुख्यार्थपरिहारेण लक्षणाश्रयणे नास्ति कारणमिति भाव: ॥। सिद्धान्तभागं व्याख्याति-नैष दोष इत्यादिना ॥ छागाना[छन्दोगानां] 20 संप्रतिपत्तेः यदि चतुष्वेव स्थानेष्वपां होम्यद्रव्यता, तदा चतुर्थ्यामाहुताविति वाच्यम्; पञ्चम्यामिति विशेषणात् प्रथमस्थानेऽ्यपामेव होम इति भावः। अतश्च श्रद्धाशब्दवाच्या आप इत्याह-श्रद्धाकारये चेति ॥ गोमयवृश्चिकादौ प्रत्यक्षबलेनैव विलक्षणयोरपि कार्यकारणभावः स्वीक्रियते; यत्र तु कल्प्यः तत्र कार्यानुगुणमेव कारणं कल्प्यते। अत्र च श्रद्धापरिणामस्य सोमादे: अब्बद्दु- 25 लत्वोपलम्भात् श्रद्धाया अप्यब्बडुलत्वं कल्प्यत इत्यर्थः । यञ्चोक्तं प्रसिद्धि-

१. A. आहुतावपीति

713

[अ. ३. पा. १. सू. ६.

भाष्यम् कारणानुरूपं हि काये भवति। न च श्रद्धाख्यः प्रत्ययः, मनसो जीवस्य वा धर्मः सन् धर्मिणो निष्कृष्य होमायोपादातुं शक्यते। पश्वा- दिभ्य इव हृदयादीनि इति, आप एव श्रद्धाशब्दा भवेयुः। श्रद्धा- 5 शब्दश्चाप्सूपपद्यते, वैदिकपयोगदर्शनात्-"श्रद्धा वा आपः" इति। तनुत्वं श्रद्धासारूप्यं गच्छन्ति आपी देहबीजभूता इत्यतः, श्रद्धाशब्दाः स्यु :- यथा सिंहपराक्रमो नरः सिंहशब्दो भवति। श्रद्धापूर्वककर्म- समवायाच्च अप्सु श्रद्धाशब्द उपपद्ते, मञ्चशब्द इव पुरुषेषु; श्रद्धा- हेतुत्वाच्च श्रद्धाशब्दोपपत्तिः, "आपो हास्मै श्रद्धां संनमन्ते पुण्याय 10 कर्मणे" इति श्रुतेः ॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥३-१-६॥ अथापि स्यात्-प्रश्नपतिवचनाभ्यां नाम आपः श्रद्धादिक्रमेण पञ्चम्यामाहुतौ पुरुषाकारं प्रतिपदयेरन्; न तु तत्संपरिष्वक्ता जीवा प्रकटार्थविवरणम् 15 बलात् प्रत्ययविशेषः श्रद्धा नामेति, तत्राह-न च श्रद्धाख्य इति ॥ जुहोति श्रुतिबलान्मुख्यार्थत्याग एव युक्त इत्यर्थः। "उपपत्तेः" इति सूत्रभागं प्रका- रान्तरेण व्याचष्टे-श्रद्धाशब्दश्चाप्खिति ॥ वैदिको वा प्रयोग: कया वृत्त्ये त्याशङ्मयाह-तनुत्वमिति ॥ सूक्ष्मत्वगुणयोगात् गौणत्वमुक्तम्। इदानीं लक्षणामाह-श्रद्धापूर्वकेति ॥ श्रद्धापूर्वक यत्कर्म तत्साधनतया अपां तत्सं- 20 बन्धात्परम्परया श्रद्धासंबन्धिनीष्वप्सु श्रद्धाशन्दो वर्तत इत्यर्थः। लक्षणानि- मित्तं संबन्धान्तरमाह-श्रद्धाहेतुत्वाच्चेति । अस्मै पुरुषायाधिकारिणे सन्न- मन्ते जनयन्ति दर्शनमात्रेणेत्यर्थः॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ एवं तावत्प्रथमखाने ह्यपामेव होतव्यत्वादाप: पञ्चम्यामाहुतौ पुरुषाकारं 25 प्रतिपदयेरन्नाम; तथाप्यादे सूत्रे यत्प्रतिज्ञातमद्भिः परिवेष्टितो गच्छति इति

१. A. युक्त्या 714

तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

रंहेयु:, अश्रुतत्वात्-नह्यत्न अपामिव जीवानां श्रावयिता कशिच्छ ब्दोऽस्ति; तस्मात् रंहति संपरिष्वक्त इत्ययुक्तम्-इति चेत, नैष दोष :; कुतः१ इष्टादिकारिणां प्रतीते :- "अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमि- त्युपासते ते धूमभिसंभवन्ति" इत्युपक्रम्य इष्टादिकारिणां धूमादिना 5 पितृयाणेन पथा चन्द्रपार्स्ति कथयति "आकाशाचन्द्रमसमेष सोमो राजा" इति ; त एवेहापि पतीयन्ते, "तस्मिनेतस्मिन्नग्रौ देवाः श्रद्धां जुहति तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति" इति श्रतिसामान्यात्। तेषां च अग्निंहोत्दर्शपूर्णमासादिकर्मसाधनभूता दधिपयःप्रभृतयो द्रव- द्रव्यभूयस्त्वात्प्रत्यक्षमेवापः सन्ति; ता आहवनीये हुताः सूक्ष्मा 10 आहुतयोऽपूर्वरूपाः सत्यः तनिष्टादिकारिण आश्रयन्ति-तेषां च शरीरं नैधनेन विधानेनान्त्येऽप्नावृत्विजो जुद्वति-"असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा" इति; ततस्ताः श्रद्धापूर्वककर्मेसमवायिन्य आहुति- मय्य आपोऽपूर्वरूपा: सत्यः तानिष्ठादिकारिणो जीवान्परिवेष्टय अमुं लोकं फलदानाय नयन्तीति यत, तदत जुहोतिना अभिधीयते-15 प्रकटार्थविवरणम् तदसदित्याह-अश्रुतत्वादिति । समाधानभागं विवृणोति-नैष दोष इत्या- दिना। इष्टादिकारिणां प्रदेशान्तरे गमनं प्रतीयतां नाम; ततः प्रकृते किमा- यातमित्याह-त एवेहापीति ॥ धुलोकप्राप्त्यनन्तरं सोमसमानशरीरसंभव- श्रुतिसाम्यादित्यर्थः । ननु महद्वैलक्षण्यं श्रुत्यो: दश्यते कचिच्छूद्धाशन्द 20 वाच्यानामपां छुलोके होम:, कचिदिष्टादिकारिणां घूमादिकरमेणाकाशप्राप्तिः ; न चेष्टादिकारिणामाप: सन्ति, येन तत्परिवेष्टितानां गमनं स्यादित्याशङ्गयाह- तेषां चागिहोतेत्यादिना ॥ नैधनेन अन्त्येष्टिविधानेन । तन्रायं मन्त्र असौ तन्नामा खर्गाय लोकाय गच्छतु। साहाकारो मन्त्रान्तज्ञापनाय; श्रद्धाहोमोऽप्यप्परिवेष्टितानामिष्टादिकारिणां धुलोके नयनमेव। अतो न 25 श्रुत्योवैलक्षण्यमिति भावः। वाजसनेयकेऽप्यग्निहोत्राहुत्यो: या लोका- 71E

तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम् भाष्यम् भाक्तं वानात्मवित्वात्तथा हि दर्शयति॥३-१-७ ॥ वाशब्दश्चोदितदोषव्यावर्तनार्थः । भाक्तमेषामन्नत्वम्, न सुख्यम्; मुख्ये ह्वन्नत्वे "स्वर्गकामो यजेत" इत्येवंजातीयकाधिकारश्चुतिरुपरु- ध्येत ; चन्द्रमण्डळे चेदिष्टादिकारिणामुपभोगो न स्यात्, किमर्थमधि-। कारिण इष्टाद्यायासबहुलं कर्म कुर्यः । अन्शब्दश् उपभोगहेतुत्व- सामान्यात् अनन्नेऽप्युपचर्यमाणो दृश्यते, यथा-विशोऽनं राजञा पश- वोऽन्नं विशामिति। तस्मादिष्टस्त्रीपुत्रमित्रभृत्यादिभिरिव गुणभावोपगतै- रिष्टादिकारिभिर्यत्सुखविहरणं देवानाम्, तदेवैषां भक्षणमभिप्रेतम्, न मोदकादिवच्चर्वणं निगरणं वा। "न ह वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्ये- 10 तदेवामृतं दृष्टा तृप्यन्ति" इति च देवानां चर्वणादिव्यापारं वारयति। तेषां च इष्टादिकारिणां देवान्मति गुणभावोपगतानामप्युपभोग उप- पद्यते, राजोपजीविनामिव परिजनानाम्। अनात्मवित्वाच्चेष्ठादि- प्रकटार्थविवरणम् भाकं वानात्मवित्वात्तथा हि दर्शयति। 15

मुख्यं चेदन्नत्वं स्यात्तदा भवेदुपभोगाभाव, न तु तदस्तीत्याह- वाशब्द इति ॥ अधिक्रियतेऽनेनेत्यधिकारो विधिपुरुषसम्बन्धनिमित्तं कामादि; तद्युक्ता श्रुतिरधिकारश्रुतिः; तस्या उपरोधो वैयर्थ्यमापद्येत। तदेव स्फुटयति-चन्द्रमण्डलं चेदिति॥ न केवलं मुख्यार्थें बाधादन्नशब्दस्या- सुख्यार्थत्वम्, अन्यत्र प्रयोगाच्चेत्याह-अन्रशब्दश्वेति ॥ तथापि पारतन्त्रयान्न 20 सुखसम्बन्ध इत्याशङ्कयाह-तेषां चेष्टादिकारिणामिति॥ केन दोषेण तेषां देवोपभोग्यत्वं इत्याशङ्गयाह-अनात्मवित्वाच्चेति ॥ न केवलं श्रुति रेवाह, उपपद्यते चेलयाह-स चास्मिन्नपीत्यादिना । १.T and Ti omit तेषां ... भोग्यत्वमित्याशङ्कयाह 717. P-18

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अं. ३. पा. १. सु. ६.

भाष्यम् "श्रद्धां जुह्ृति" इति। तथा च अग्निहोत्रे षद्मश्रीनिर्वचनरूपेण वाक्यशेषेण "ते वा एते आहुती हुते उत्कामतः" इत्येवमादिना अग्निहोत्राहुत्योः फलारम्भाय लोकान्तरप्राप्तिदर्शिता । तस्मादाह्कुति- 5 मयाभिरद्भिः संपरिष्वक्ता जीवा रंहन्ति स्वकर्मफलोपभोगायेति श्चिष्यते।। कथं पुनरिदमिष्टादिकारिणां स्वकर्मफलोपभोगाय रंहणं प्रति- जञायते, यावता तेषां धूमप्रतीकेन वर्त्मना चन्द्रमसमधिरूढानामन्नभावं दर्शयति-"एष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति" इति; 10 "ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्याय- स्वापक्षीयस्वेत्येवमेतांस्तत्र भक्षयन्ति" इति च समानविषयं श्रुत्यन्त- रम् न च व्याघ्रादिभिरिव देवैर्भक्ष्यमाणानासुपभोगः संभवतीति; अत उच्रं पठति- प्रकटार्थविवरणम् 15 नतरप्राप्तिरुक्ता, सापीष्टादिकारिणां परिवेष्टयैव गतिर्द्रष्टव्येत्याह-तथा चेति॥ "न त्वेवैतयोः त्वमुत्क्ान्ति न गति न तृर्तति न प्रतिष्ठां न पुनरावृत्ति न लोकं प्रत्युत्थायिनं वेत्थ" इति जनकेन षट प्रश्नाः कृताः प्रकृताग्निहोत्रशेषभूताः; तन्निरूपणं चाकारि याज्ञवल्कयेन "तैवापिते [ते वा एते] आहुती हुते उत्क्रामतः तेऽन्तरिक्षमाविशतः"इत्युपक्रम्य "दिवं पृथिवीं पुरुषं योषितं वाविश्य 20 पुरुषरूपेणोत्तिष्ठतः"इति। वाचस्पतिस्त्वेतदज्ञात्वा अग्निसमिद्धमार्चिरङ्गार- विस्छुलिङ्गविषयाः षट् प्रश्ना इति व्याचख्यौ।। सुत्रान्तरशङ्कामाह-कथं पुनरित्यादिना । ननु भक्षशब्देन चन्द्रमा गृहयाते, नेष्टादिकारिण; ततस्तेऽपि सोमं वा राजानं देवत्वादि तव[१]देववद्द्क्ष- यन्तीत्याशङ्कथ श्रुत्यन्तरादेतेषां भक्षत्वसिद्धेनैवमित्याह-ते चन्द्रमिति।। 25 आप्यायस्वापक्षीयस्वेति ॥ पुनःपुनराप्याययन्त्यपक्षयन्ति[क्षपयन्ति]चेत्यर्थः॥

१. A. त्वनूत्कान्तिः न गतिः न तृततिः न प्रतिष्ठा न पुनरावृत्ति: २. A. तथा हि ३. T, TI and TM omit ननु ... ते चन्द्रमिति।

716

[अ. ३. पा. १. सु. ७.

भाष्यम्

कारिणां देवोपभोग्यभाव उपपद्यते; तथा हि श्रुतिरनात्मविदां देवो- पभोग्यतां दर्शयति-"अथ योऽन्यां देवताछुपास्तेऽन्योSसावन्योSहम- स्मीति न स वेद यथा पुशुरेवं स देवानाम्" इति ; स चास्मिन्नपि लोके इष्टादिभि: कर्मभिः श्रीणयन्पशुवदेवानासुपकरोति, अमुष्मिन्नपि लोके तदुपजीवी तदादिष्टं फलमुपसुञ्ञजानः पशुवदेव देवानाछुपकरोतीति गम्यते।।

"अनात्मवित्वात् तथा हि दर्शयति" इत्यस्य अपरा व्याखया- अनात्मविदो होते केवलकर्मिण इष्टादिकारिण, न ज्ञानकमेसमुच्चयानु- 10 ष्ठायिनः, पश्चाग्निविद्यामिह आत्मविद्येत्युपचरन्ति, प्रकरणात् ; पञ्चाग्नि- विद्याविहीनत्वाचेदमिष्टादिकारिणां गुणवादेनान्नत्वमुद्भाव्यते पश्चा- शनिविद्याज्ञानमशंसायै; पञ्चाग्निविद्येह विधित्सिता, वाक्यतात्पर्यावगमात् तथा हि श्रुत्यन्तरं चन्द्रमण्डले भोगसद्भावं दर्शयति-"स सोमलोके विभृतिमनुभूय पुनरावतते" इति; तथान्यदपि श्रुत्यन्तरम् "अथ ये 15 शतं पितृणां जितलोकानामानन्दाः स एक: कमदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसंपद्यन्ते" इति इष्टादिकारिणां देवैः सह संवसतां भोगपार्सि दर्शयति। एवं भाक्तत्वादन्नभाववचनस्य, इष्टादिकारिणोडत जीवा रंहन्तीति प्रतीयते। तस्मात् "रंहति संपरिष्वक्तः" इति युक्मेवोकम् ॥

फटार्यविवरणम्

अनात्मवित्वादिति । पञ्चंग्रिविद्याविह्ीनत्वात् अन्नत्वं निन्दार्थ केवल कर्मिणाम्, न तु उपमोगाभावार्थमित्याह-अनात्मविदो हीत्यादिना ।।

१. A. मनात्मविरवा च केवळकर्तिए

718

कृतात्ययाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् [कृतात्ययाधिकरणम् ] कृतात्ययेऽनुशयवान्दष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च।। ३-१-८॥

इष्टादिकारिणां धूमादिना वर्त्मना चन्द्रमण्डलमधिरूढानां भुक्त- भोगानां ततः प्रत्यवरोह आम्नायते-"तस्मिन्यावत्संपातमुषित्वाथैत- 5 मेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतम्" इत्यारभ्य-यावत् रमणीयचरणा ब्राह्मणादियोनिमापद्यन्ते कपूयचरणाः श्रवादियोनिमिति।तत्नेद विचा- रयंते-किं निरनुशया भुक्तकृत्स्कर्मोणोऽवरोहन्ति, आहोखित्सानु- शया इति। किं तावत्माप्तम्: निरतुशया इति; कुतः? "यावत्संपातयू" इति विशेषणात्-संपातशब्देनात् कर्माशय उच्यते, संपतन्त्यनेना- 10 स्माल्लोकादमुं लोकं फलोपभोगायेति; "यावत्संपातमुषित्वा" इति च कृत्स्स्य तस्य कृतस्य तत्वैव भुक्तवां दर्शयति; "तेषां यदा तत्पर्य- वैति" इति च अत्यन्तरेणैष एवार्थः प्रदर्श्यते । स्यादेतत्-यावद- मुष्मिल्ठोके उपभोक्तव्यं कर्म तावदुपभुङ्क इति कल्पयिष्यामीति ; नैवं प्रकटार्थविवरणम् 15 कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च।। येषां पूर्वत्र चन्द्रमण्डलारोहणमुक्तं त एव प्रत्यवरोहन्तो विषय इत्येतदर्श-

विशेषणात् "रमणीयचरणा रमणीयां योनिम् " इति वाक्याच्च संशयमाह- तत्नेदमिति ॥ पूर्वपक्षं कक्षीकरोति-किं तावदित्यादिना ॥ यावदित्यवधि- 20 करणं कृत्स्रोपभोगे लिंङ्गमित्यर्थः। कृत्स्भोगे श्रुत्यन्तरमाह-तेषां यदेति ॥ तेषामिष्टादिकारिणां यदा तैत्कर्म भोक्तव्यं पर्यवैति परिसमाप्यते। "अथेममा- काशं पुनरावर्तन्ते" इति वाक्यार्थमन्यथयति-स्यादेतदिति ॥ श्रुत्यन्तर- विरुद्धमिदं व्याख्यानमित्याह-नैवं कल्पयितुमिति ॥ किं च मरणं सवसन्निहि-

१. T and Ti omit तत्

719

[अ. ३. पी. १. सू. ८:

भाष्यम् कल्पयितुं शक्यते, "यत्किंच" इत्यन्यत्न परामर्शात- "प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किचेह करोत्ययम्। तंस्माल्ठोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे॥" 5 इति हि अपरा श्रुतिः "यत्किंच" इत्यविशेषपरामर्शेन कृत्स्त्येह कृतस्य कर्मणस्तत्न क्षयिततां दर्शयति। अपि च प्रायणमना- रब्धफलस्य कर्मणोऽभिव्यञ्जकम्: प्राक्पायणात् आरब्धफलेन कर्मेणा पतिबद्धस्याभिव्यक्त्यनुपपत्तेः; तच्च अविशेषाद्यावत्किंचिदनारब्धफलं तस्य स्वस्याभिव्यञ्जकम्; न हि साधारणे निमित्ते नैमित्तिकमसा- 10 धारणं भवितुमति; न ह्यविशिष्टे प्रदीपसंनिधौ, घटोडभिव्यज्यते न पट इत्युपपद्यते। तस्माननिरतुशया अवरोहन्तीत्येवं प्राप्ते ब्रमः- कृतात्ययेऽनुशयवानिति। येन कर्मबृन्देन चन्द्रमसमारूढा: फलो- पभोगाय, तस्मिन्नुपभोगेन क्षयिते, तेषां यदम्मयं शरीरं चन्द्रमस्यु- पभोगायारब्यम्, तत् उपभोगक्षयदर्शेनशोकाश्निसंपकोत्मविलीयते- 15 सवितृकिरणसंपर्कादिव हिमकरका, हुतभुगर्चिःसंपर्कादिव च घृत- काठिन्यम् : ततः कृतात्यये कृतस्येष्टादेः कर्मणः फलोपभोगेन उपक्षये सति, सानुशया एवेममवरोहन्ति; केन हेतुना दृष्टस्मृतिभ्यामि- त्याह। तथा हि प्रत्यक्षा श्रुतिः सानुशयानामवरोहं दर्शयर्ति-"तद प्रकटार्थविवरणम् 20 ताशेषाभिव्यखकम्, अभिव्यख्चकत्वात्, प्रदीपवत्; अभिव्यक्तिश्च कर्मणां फलदा- नायोन्मुखत्वम्; तत्र किंचिद्भुज्यते, किंचिन्न भुज्यत इति न शक्यं वक्तमित्याह- अपि चेत्यादिना ॥ प्रतिश्ाभागं व्याचष्टे-येन कर्मवृन्देनेत्यादिना ॥ हेतुमागमवतारयति-केन हेतुनेति। तत्तत्र तेषुं मध्ये ये रमणीयचरणा: इह ते रमणीयां योनिमापघेरत्निति यत् तद्भ्याशो ह क्षिप्रमेवाप्रतिबन्धेनैवेत्यर्थः। 25 कपूयचरणा कुत्सितचरणाः। नन्वत्राचाराद्योन्यापत्ति दर्शयति, नानुशया- २. T. अम्याशो यत् TM. अम्याशे हक्षि- A. अम्यासो क्षिप्र-

कृतात्ययाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापदेरन्ब्राह्मण- योनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापधेरवश्वयोनि वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा" इति; चरणशब्देनानुशयः सूच्यत इति वर्णय- 5 ष्यति। दृष्टश्ायं जन्मनैव प्रतिपाण्युच्चावचरूप उपभोगः प्रविभज्यमान आकस्मिकत्वासंभवादनुशयसन्भावं सूचयति, अभ्युदयप्रत्यवाययोः सुकृतदुष्कृतहेतुत्वस्य सामान्यतः शास्त्रेणावगमितत्वात्। स्मृतिरपि- "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुळरूपायुःश्रुतळृत्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते" 10 इति सानुशयानामेवावरोहं दर्शयति- कः पुनरनुशयो नामेति-केचिचावदाहु :- सर्गार्थस्य कर्मणो प्रकटार्थविवरणम् दित्याशङ्कयाह-चरणशब्द्नेति ॥ अनुशेते भोक्तारमनुगच्छतीत्यनुशयः कर्मसमूह इत्यर्थः। दैष्टशब्देन प्रत्यक्षा श्रुतिर्व्याख्याता। अधुना हष्ट लिङ्गमाह- 15 दृष्टश्चायमिति ॥ जन्मारभ्य दष्टोऽयमुत्कष्टापकृष्टरूपो भोगः कर्मनिमित्तः उपभोगत्वात्, खर्गनरकोपभोगवदित्यर्थः। य उपभोगः स कर्मनिमित्त इति व्याप्ति: कुतः सिद्धा! तत्राह-अभ्युद्येति ॥ 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन' इति सामान्यशास्त्रेण सुखदुःखयोः सुकतदुष्कृतकार्यत्वस्य बोधि- तत्वादियं व्याप्तिः सिद्धेत्यर्थः। इृष्ट व्याख्याय स्मृर्ति व्याचष्टे-स्मृतिरपीति॥ 20 प्रस्य प्रायणं कृत्वा, चन्द्रलोकमधिरुह्येत्यर्थः। ततः शेषेण भुक्तादन्येन जन्म प्रतिपद्यन्त इत्यन्वयः। श्रुतं ज्ञानम् ; वृत्तमाचार; देशश्च जातिश्च कुलं च रूपं चायुश्च श्रुतं च वृत्तं च सुखं च मेधा च एते विशिष्टा येषां ते तथोक्ताः ॥ एकदेशिमतनिरासायानुशयं शङ्कते-कः पुनरिति॥ निरस्यस्वरूपमुप- न्यस्यति-केचिदिति । भाण्डानुसारिस्रेहस्याविरोधाद्युक्त: विशेष:[अवशेष:]; 25

१. T1. द्रष्टशब्देन ३. TM and A. देशीय. २.A. प्रत्यक्षदष्टा

721

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ.३. पा.२. सु. ८.

भाष्यम्

भुक्तफलस्यावश्ेषः कश्रिदनुशयो नाम, भाण्डानुसारिस्रेहवत्-यथा हि स्नेहभाण्डं रिच्यमानं न सर्वात्मना रिच्यते, भाण्डानुसार्येव कश्चित्स्ेह- शेषोऽवतिष्ठते, तथा अनुशयोऽपीति। नतु कार्यविरोधित्वाददृष्टस्य 5 न भुक्तफळंस्यावशेषावस्थानं न्याय्यम्; नायं दोष; न हि सर्वात्मना भुक्तफलत्वं कर्मणः प्रतिजानीमहे। ननु निरवशेषकर्मफलोपभोगाय चन्द्रमण्डळमारूढा :; बाढम्-तथापि स्वल्पकर्मावशेषमात्रेण तत्रा- वस्थानं न लभ्यते; यथा किल कश्वित्सेवकः सकलैः सेवोपकरणैः

10 शेषो न राजकुलेऽवस्थातुं शक्रोति, एवमनुशयमात्रपरिग्रहो न चन्द्र- मण्डळेऽवस्थातुं शक्रोतीति। न चैतदुक्तमिव। न हि स्वर्गार्थस्य कर्मणो शुक्तफलस्यावशेषानु- वृत्तिरुपपद्यते, कार्यविरोधित्वात्-इत्युक्तम्। नन्वेतदप्युक्तम्-न

प्रकटार्थविवरणम् 15 कर्मण: पुनः कदलीवत्फलोदय एव विरोधी; ततो जातं चेंत् फलं नष्टमेव कमेति न शेषावसथानमित्याह-ननु कार्येविरोधित्वादिति ॥ भवेदयं दोषो यदि कृत्खं कर्म फलितं स्यात्; न तु तदस्तीत्याह-नायं दोष इति ॥ येन कर्मणा चन्द्रमण्डलं प्रासास्तत्कर्म कृत्सं तत्र न भुज्यत इति विरुद्धमित्याह-नतु निरव- पेपेति।। रष्टान्तेनाविरोधमाह-वाढमित्यादिना ।

20 पतदेकदेशिमतं दूषयति- न चैतद्युक्तमित्यादिना । खर्गार्थेन कर्मणा सवर्ग आरब्धो न वेति वक्तव्यम्; प्रथमे नास्त्यवशेषः ; चरमे कर्मव्यर्थतेति भावः। मारब्घ एव स्वर्गः, किंतु कृत्सो नारब्ध इत्याह-नन्वेतदप्युक्तमिति।।

कृतास्ययाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणस्

भाष्यम् स्वर्गफलस्य कर्मणो निखिलस्य भुक्तफळत्वं भविष्यतीति; तदेतदपेश- लम्। स्वर्गार्थ किंल कर्म स्वर्गस्थस्यैव स्वर्गफलं निखिलं न जनयति, स्वगच्युतस्यापि कंचित्फललेशं जनयतीति न शब्दप्रमाणकानामीदृशी कल्पनावकल्पते; स्रेहभाण्डे तु स्नेहलेशानुव्ृत्तिर्दृष्टत्वादुपपद्यते; तथा 5 सेवकस्योपकरणलेशानुद्ृत्तिश्व दृश्यते; न त्विह तथा खगफलस्य कर्मणो लेशानुवृत्तिर्द्श्यते; नापि कल्पयिंतुं शक्यते, सवगेफलत्वशास्त्र- विरोधात्। अवश्यं चैतदेव विज्ञेयक्-न स्वर्गफलस्य इष्टादेः कर्मणो भाण्डानुसारिस्रेह वदेकदेशोऽनुवर्तेमानोऽनुरय इति; यदि हि येन सुकृ- तेन कर्मणा इष्टादिना सवगमन्वभूवन्, तस्यैव कश्विदेकदेशोऽनुशयः 10 कलप्यते, ततो रमणीय एवैकोऽनुशयः स्यात, न विपरीत: तत्नेयमनु- शयविभागश्चुतिरुपरुध्येत-"तद इह रमणीयचरण ... अथ य इह कपूयचरणा:" इति। तस्मादामुष्मिकफले कर्मजात उपभुक्तेऽवशिष्ट- मैहिकफलं कर्मान्तरजातमनुशयः, तद्दन्तोऽवरोहन्तीति॥ यदुक्तम्-"यत्किंच" इत्यविशेषपरामर्शात्सिर्वस्येह कृतस्य कर्मणः 15 फलोपभोगेनान्तं प्राप्य निरतुशया अवरोहन्तीति, नैवदेवम्; अनुशय- सन्भावस्यावगमितत्वात्, यत्किंचिदिह कृतमामुष्मिकफलं कर्मारब्यभोगं तत्सर्वे फलोपभोगेन क्षपयित्वा-इति गम्यते। यदप्युक्तम्-प्रायणं प्रकटार्थविवरणम् तदेवशोभनम्, खर्गार्थताव्याघातप्रसङ्गादित्याइ-तदेतदपेशलमिति। द्ष्टान्तं 20 विघटयति-स्नेहभाण्डे त्विति ॥ कि च सवर्गभ्रष्टानां सर्वेषामेव रमणीय- चरणत्वप्रसङ्गादप्यसङ्गतमेतन्मतमित्याह-अवश्यं चैतदिति॥ इदानीं समत- मुपसंहरति-तस्मादिति॥ प्रथमं पूर्वपक्षबीजमनूद्य दूषयति-यदुक्तमित्यादिना ॥ सामान्यवचन- स्पैहिककर्मसन्भावविषयविशषलिङ्गेन सङ्कोचः क्रियत इति भावः । पुनर- 25 प्युक्तमनुभाषते-यदप्युक्तमिति । प्रायणमपि न सकलाभिव्यअ्ञकमनुमातुं

१. A omits रप्युक्त ... अपि चेत्यादिना

728

[अ. ३. पा. १. सू. ८.

भाष्यम् अविशेषादनारब्धफळं कृत्स्मेव कर्मभिव्यनक्ति; तत्र केनचित्कर्म- मामुष्मिँलोके फलमारभ्यते, केनचिदस्मिन्नित्ययं विभागो न संभव- तीति-तद्प्यनुशयसन्भावप्रतिपादनेनव प्रत्युक्तम्। अपि च केन हेतुना 5 पायणमनारब्धफलस्य कर्मणोऽभिव्यञ्जकं प्रतिज्ञायत इति वक्तव्यम्; आरब्धफलेन कर्मणा प्रतिबद्धस्येतरस्य वृत्युद्धवानुपपत्तेः, तदुपशमात् प्रायणकाले वृत्युद्भवो भवतीति यद्युच्येत-ततो वक्तव्यम्-यथैव तहिं पराक्मायणात् आरब्धफलेन कर्मेणा प्रतिबद्धस्य इतरस्य व्ृत्युद्ध- वानुपपत्ति एवं प्रायणकालेऽपि विरुद्धफलस्यानेकस्य कर्मेणो युगप- 10 त्फलारम्भासंभवात् बलवता प्रतिबद्धस्य दुर्बलस्य वृत्त्युन्भवानुपपत्ति- रिति। न हि अनारब्धफलत्वसामान्येन जात्यन्तरोपभोग्यफलमप्यनेकं कर्म एकस्मिन्मायणे युगपदभिव्यक्तं सत् एकां जातिमारभत इति शक्यं वक्तुम्, प्रतिनियतफलत्वविरोधात्; नापि कस्यचित्कर्मणः प्रायणेऽ-

प्रकटार्थविवरणम्

15 शक्यते । "तद्य इह रमणीयचरणाः" इत्यादिविशेषवचनविरोधादित्यर्थः। पूर्वे प्रायणस्य व्यञ्ञकत्वमभ्युपगम्योक्तम्; इदानीं तद्पि नास्तीत्याह- अपि चेत्यादिना ॥ प्राप्ताप्राप्तविवेकेन बलवता प्रतिबन्धं दुर्बलं तिष्ठतीति वक्तव्यम्; न तु प्रायणं सर्वाभिव्यञ्जकमिति भावः। युगपत्फलारम्भासंभवा- दित्येतदसिद्धम्, यतो विरुद्धे अपि सुखदुःखे एकेन देहेन भोकुं शक्येते; 20 प्रवृत्तफले चोपभुक्ते अनारब्धफलत्वाविशेषात् सर्वमेव कर्मैकं जन्मारभत इत्याशङ्कयाह-न ह्यनारब्धफळत्वेति । भवेदेवं यदि सुखदुःखमात्रं फलं स्याद् , न तु तथा; किं तु देवदेहोपभोग्य आनन्दः फलमेकस्य, अपरस्य नारक- कलेवरे प्रचुरं दुःखम् ; एवंजातीयकविरुद्धानेकफलस्य ब्रह्महत्याश्वमेधादेनैक- जन्मारम्मसंमव इति भावः। ननु यदत्यन्तमेव विरुद्धफलं कर्मदयं तत्रैकेनापरस्य 25 उच्छेद पवास्त्वित्याशङ्याह- नापि कस्यचिदिति ॥ नतु कृतस्य कर्मणः

१. A. युगपत्सर्वारम्म- २. T and T1. संमुखः २. A. ल्वेऽपीति

कृतात्यवाधिकरणम् २.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् भिव्यक्ति: कस्यचिदुच्छेद इति शक्यते वक्तुम्, ऐकान्तिकफलत्व- विरोधात्; न हि प्रायश्चित्तादिभिर्हेतुभिर्विना कर्मणामुच्छेद: संभा- व्यंते; स्मृतिरपि विरुद्धफलेन कर्मणा प्रतिबद्धस्य कर्मान्तरस्य चिरमव- स्थानं दर्शयति- 5

"कदाचित्सुकृतं कर्म कूटस्थमिह तिष्ठति। मज्जमानस्य संसारे यावदुःखाद्विसुच्यते ।।"

इत्येवंजातीयका । यदि च कृत्स्मनारब्घफलं कर्म एकस्मिन्प्राय- णेडभिव्यक्तं सत् एकां जातिमारभेत, ततः स्वर्गनरकतिर्यग्योनिष्व- धिकारानवगमात् धर्माधर्मानुत्पत्ता निमित्ताभावात् नोत्तरा जाति- 10 रुपपद्येत, ब्रह्महत्यादीनां च एकैकस्य कर्मणोऽनेकजन्मनिमित्तत्वं स्मर्यमाणमुपरुध्येत; न च धर्माध्मयोः स्वरूपफळसाधनादिसम-

प्रकटार्थविवरणम्

फलमवश्यं भुज्यत इति नास्त्येकान्तः, प्रायश्चित्तेन ब्रह्मज्ञानेन च क्षयस्य शास्त्र- सिद्धत्वादित्याशङ्कय सत्यं तद्यतिरकेण नियतफलत्वमेवेत्याह-न हीति॥ 15 उक्तेऽर्ये स्मृति प्रमाणयति-स्मृतिरपीति । इतश्च प्रायणेऽभिव्यक्तं कृत्समेव कर्मैकं देहमारभत इति न शक्यं वकतुमित्याह-यदि च कृत्स्मित्यादिना।। मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्य अन्यत्र धर्माद्यनिष्पत्तेः नोत्तरं जन्म स्यादित्यर्थः॥ "शवसूकरखरोष्रणां गोऽजाविमृगपक्षिणाम्। चण्डालपुल्कसानां च ब्रह्महा योनिमृच्छंति।।" 20

इत्यादिस्मृतिविरोधोऽ्यँकभविकः कर्माशय इति वदतः स्यादित्याह- ब्रह्महत्यादीनां चेति ।। नन्वेक कर्म एकफलं दृष्टम्; तैतः सामान्यतोद्ृष्ट- विरुद्धं वचनमित्याशङ्गयाह-न च धर्माधर्मयोरिति ॥ इतश्र प्रायणं सकल-

१. T. प्रायश्चित्तौ ३. TM and A. अतः २. TM. भावितः

725 P-19

[अ. ३. पा. १. सु. ९.

भाष्यम् घिगमे शास्त्रादतिरिक कारणं शक्यं संभावयितुम् । न च दृष्ट- फळस्य कर्मणः कारीर्यादेः प्रायणमभिव्यञ्जकं संभवतीति, अव्या- पिकापीयं प्रायणस्याभिव्यञ्जकत्वकल्पना; प्रदीपोपन्यासोऽपि कर्म- 5 बलाबलप्रदर्शनेनैव प्रतिनीतः; स्थूलसूक्ष्मरूपाभिव्यत्तयनभिव्यक्तिव- चेदं द्रष्टव्यम्-यथा हि प्रदीपः समानेऽपि संनिधाने स्थूलं रूपमभि- व्यनक्ति, न सूक्ष्मम्-एवं प्रायणं समानेऽप्यनारब्धफलस्य कर्मेजातस्य पाप्तावसरत्वे बलवतः कर्मणो वृत्तिमुद्भावयति, न दुर्बलस्येति। तस्मात्

10 कर्मसन्भावेऽनिर्मोक्षपसङ्ग इत्ययमप्यस्थाने संभ्रमः, सम्यग्दर्शनादशेष- कर्मक्षयश्रुतेः । तस्मात् स्थितमेतदेव-अनुरयवन्तोऽवरोहन्तीति। ते चावरोहन्तो यथेतमनेवं च अवरोहन्ति ; यथेतमिति यथागतमित्यर्थे :; अनेवमिति तद्विपर्ययेणेत्यर्थः । धूमाकाशयोः पितृयाणेऽध्वन्युपात्तयोरव- रोहे संकीर्तनात यथेतंशब्दाच्च यथागतमिति प्रतीयते; रात्र्याद्यसंकी- 15 तेनादभ्राद्युपसंखयानाच्च विपर्ययोऽपि प्रतीयते।। प्रकटार्थविचरणम्

कर्मव्यञ्जकमिति न शक्यं वक्तुमित्याह-न च दृष्टफलस्येति । यश्च प्रदीप- दष्टान्तः, सोऽपि प्रायणस्य सति व्वञ्ञकत्वेऽनुकूल: स्यात्। यदा तु न प्रायणं व्यञ्जकं किन्तु बलवता प्रतिबद्धं दुर्बलं तिष्ठति इति दर्शितम्, तदा तेनैव 20 सोऽपि निरस्तो भवतीत्यर्थः। किंच प्रायणत्य व्यश्चकत्वाङ्गीकारेपि न सकल- व्यख्जकत्वे प्रदीपद्ृष्टान्तः साध्यवैकल्यादित्याह-स्थूलसूक्ष्मेति ॥ ननु यदि सकलं कर्मकसिन मुमुक्षुदेहे न भुज्यते, तदावशिष्टकर्मानन्त्यान्न कदाचि न्मोशोपपततिः: अतो मोक्षसिद्धयन्यथानुपपत्या प्रायणेनाभिव्यक्तं सकलं कर्म एकं शरीरमारभत इत्यम्युपगच्छाम इत्याशङ्कयाह-शेर्षकमेसन्भाव इति॥ 25 सुवशेषं व्याचरे-ते चावरोहन्त इति।। १, T. न शेषकर्मसंभाव: T2. मशेषकर्मसंभाव:

726

कतात्ययाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

माष्यम् चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः॥३-१-९॥ अथापि स्यात्-या श्रतिरनुशयसद्भावप्रतिपादनायोदाहता- "तद इह रमणीयचरणा:" इति, सा खल चरणात् योन्यापति दर्शयति, नानुशयात; अन्यचरणम्, अन्योऽनुशय :- चरणं चारि- 5 तम् आचार: शीलमित्यनर्थान्तरम्, अनुशयस्तु भुक्तफलात्कर्मणोऽति- रिक्तं कर्म अभिमेतम्; श्रुतिश्च कर्मचरणे भेदेन व्यपदिशति-"यथा- कारी यथाचारी तथा भवति" इति "यान्यनवद्यानि कर्माणि। तानि सेवितव्यानि। नो इतराणि। यान्यस्माकँ सुचरितानि। तानि त्वयोपा- स्यानि।" इति च; तस्मात चरणाद्योन्यापत्तिश्रुतेः नानुशयसिद्धि: इति 10 चेत्, नैष दोष:, यतो ऽनुशयोपलक्षणार्थैव एषा चरणश्रुतिरिति कार्ष्णा- जिनिराचार्यो मन्यते ।। आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात्॥ ३-१-१०॥ स्यादेतत्-कस्मात्पुनश्चरणशब्देन श्रौतं शीलं विहाय लाक्षणिक: अनुशयः प्रत्याय्यते; नतु शीलस्यैव श्रौतस्य विहितिप्रतिषिद्धस्य साध्व- 15 साधुरूपस्य शुभाशुभयोन्यापत्तिः फलं भविष्यति ; अवश्यं च शील- स्यापि किंचित्फलमभ्युपगन्तव्यम्; अन्यथा ह्वानर्थेक्यमेव शीलस्य प्रकटार्थविवरणम् चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिन: ।। पूर्वोदाहतां श्रुतिमाक्षेपसमाधानाभ्यां विवृणोति-चरणादित्यादिना॥ 20 आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात्। कार्णाजिनिवाकयं पौरुषेयम्; तस्य मूलं वक्तव्वम्; अतो सुख्यपरित्यागेन लक्षणाश्रयणे कि कारणमित्युत्सूत्रमाह-स्यादेतत् कस्मात्पुनरिति । अथ शीलाद्योन्यापत्यनुपपत्या कर्म लक्ष्यत इत्याशङ्कयाह-नतु शीलस्यैवेति। "यथाचारी तथा भवति" इतिश्रुतेरित्यर्थः । ककिच वैयर्थ्यपरिहारार्थमपि फलं 25 कल्पनीयमित्याह सुत्रभागेन-अवश्यं चेति । आचारस्य कत्वर्थत्वात् प्रया- 727

ब्रह्म मूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. १. सु. ९.

भाष्यम् घिगमे शास्त्रादतिरिक्त कारणं शक्यं संभावयितुम् । न च दृष्ट- फळस्य कर्मणः कारीर्यादेः प्रायणमभिव्यञ्ञकं संभवतीति, अव्या- पिकापीयं प्रायणस्याभिव्यञ्जकत्वकल्पना; प्रदीपोपन्यासोऽपि कर्म- 5 बलाबलप्रदर्शनेनेव प्रतिनीत :; स्थूलसूक्ष्मरूपाभिव्यत्त्यनभिव्यक्तिव- चेदं द्रष्टव्यम्-यथा हि प्रदीपः समानेऽपि संनिधाने स्थूलं रूपमभि- व्यनक्ति, न सूक्ष्मम्-एवं प्रायणं समानेऽप्यनारब्धफलस्य करमेजातस्य प्राप्तावसरत्वे बलवतः करमेणो वृत्तिमुद्धावयति, न दुर्बेलस्येति। तस्मात्

10 कर्मसद्भावेऽनिर्मोक्षमसङ्ग इत्ययमप्यस्थाने संभ्रमः, सम्यग्दर्शनादशेष- कर्मक्षयश्चुतेः । तस्मात् स्थितमेतदेव-अनुशयवन्तोऽवरोहन्तीति। ते चावरोहन्तो यथेतमनेवं च अवरोहन्ति ; यथेतमिति यथागतमित्यथे :; अनेवमिति तद्विपर्ययेणेत्यर्थः । धूमाकाशयोः पितृयाणेऽध्वन्युपात्तयोरव- रोहे संकीतनात यथेतंशब्दाच्च यथागतमिति प्रतीयते; रात्र्याद्यसंकी- 15 तेनादभ्राद्युपसंख्यानाच्च विपर्ययोऽपि प्रतीयते। प्रकटार्थविवरणम्

कर्मव्यञ्जकमिति न शक्यं वक्तुमित्याह-न च दृष्टफलस्येति ॥ यश्च प्रदीप- दृष्टान्तः, सोऽपि प्रायणस्य सति व्वअ्कत्वेऽनुकूल: स्यात्। यदा तुन प्रायणं व्यस्कं किन्तु बलवता प्रतिबद्धं दुर्बलं तिष्ठति इति दर्शितम्, तदा तेनैव 20 सोऽपि निरस्तो भवतीत्यर्थः। किंच प्रायणत्य व्यश्चकत्वाङ्गीकारेऽपि न सकल- व्यञ्जकत्वे प्रदीपद्दष्टान्तः साध्यवैकल्यादित्याह-स्थूलसूक्ष्मेति ॥ ननु यदि सकलं कर्मैकस्मिन् मुमुक्षुदेहे न भुज्यते, तदावशिष्टकर्मानन्त्यान्न कदाचि- नमोक्षोपपत्ति :: अतो मोक्षसिद्धयन्यथानुपपत्या प्रायणेनाभिव्यक्तं सकलं कर्म एकं शरीरमारभत इत्यम्युपगच्छाम इत्याशङ्कयाह-शेर्षकर्मसद्भाव इति॥ 25 सुत्रशेषं व्याचष्टे-ते चावरोहन्त इति ॥ १, T. न शेषकर्मसंभाव: Ti. अशेषकर्मसंभाव:

726

कतात्ययाधिकरणम् २.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम् चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः॥३-१-९।। अथापि स्याद्-या श्रतिरतुशयसद्भावत्रतिपादनायोदाहृता- "तद इह रमणीयचरणा:" इति, सा खढु चरणात् योन्यापति दर्शयति, नानुशयात्; अन्यचरणम्, अन्योऽनुशयः-चरणं चारि- 5 तम् आचार: शीलमित्यनर्थान्तरम्, अनुशयस्तु भुक्तफलात्क्मणोऽति- रिक्त्तं कर्म अभिमेतम्; श्रुतिश्च कर्मेचरणे भेदेन व्यपदिशति-"यथा- कारी यथाचारी तथा भवति" इति "यान्यनवद्यानि कर्माणि। तानि सेवितव्यानि। नो इतराणि। यान्यस्माँ सुचरितानि। तानि त्वयोपा- स्यानि।" इति च; तस्मात् चरणाद्योन्यापत्तिश्रुतेः नातुशयसिद्धि: इति 10 चेत्, नैष दोष:, यतोऽनुशयोपलक्षणार्थैव एषा चरणश्रुतिरिति कार्ष्णीं- जिनिराचार्यो मन्यते।। आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात्॥ ३-१-१०॥ स्यादेतत्-कस्मात्पुनश्चरणशब्देन श्रतं शीलं विहाय लाक्षणिक: अनुशयः प्रत्याय्यते; नतु शीलस्यैव श्रतस्य विहितप्रतिषिद्धस्य साध्व- 15 साधुरूपस्य शुभाशुभयोन्यापत्तिः फलं भविष्यति; अवश्यं च शील- स्यापि किंचित्फलमभ्युपगन्तव्यम्; अन्यथा ह्यानर्थक्यमेव शीलस्य प्रकटार्थविवरणम् चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिन: ।। पूर्वोदाहतां श्रुतिमाक्षेपसमाधानाभ्यां विवृणोति-चरणादित्यादिना । 20 आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात्।। कार्णाजिनिवाषयं पौरुषेयम; तस्य मूलं वक्तव्वम्: अतो मुख्यपरित्यागेन लक्षणाश्रयणे किं कारणमित्युत्सूत्रमाह-स्यादेतत् कस्मात्पुनरिति । अथ शीलाद्योन्यापत्यनुपपत्या कर्म लक्ष्यत इत्याशङ्गयाह-नतु शीलस्यैवेति॥ "यथाचारी तथा भवति" इतिश्रुतेरित्यर्थः । किच वैयर्थ्यपरिहारार्थमपि फलं 25 कल्पनीयमित्याह सूत्रभागेन-अवश्यं चेति॥ आचारस्य क्रत्वर्थत्वात् प्रया- 727

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. १. सू. ११.

भाष्यम् प्रसज्येत-इति चेत्, नैष दोषः; कुतः१ तदपेक्षत्वत्; इष्ादि हि कर्म- जातं चरणापेक्षम् ; न हि सदाचारहीनः कश्िदधिकृतः स्यात्- "आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः" इत्यादिस्मृतिभ्यः पुरुषार्थेत्वेऽप्या- 5 चारस्य नानर्थक्यम्: इष्टादी हि कर्मजाते फलमारभमाणे तदपेक्ष एवाचारस्तत्ैव कंचिदतिशयमारप्स्यते । कर्म च सर्वार्थकारि-इति श्रुतिस्मृतिपसिद्धिः। तस्मात्कर्मैव शीलोपळक्षितमनुशयभूतं योन्यापत्ती कारणमिति कार्ष्णाजिनेर्मतम्; न हि कर्मणि संभवति शीलात् योन्यापत्तिर्युक्ता ; न हि पद्धयां पळायितुं पारयमाणो जानुभ्यां 10 रंहितुमहति-इति । सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः॥ ३-१-११॥ बादरिस्त्वाचार्यः सुकृतदुष्कृते एव चरणशब्देन प्रत्याय्येते इति मन्यते; चरणम् अनुष्ठानं कर्मेत्यनर्थान्तरम्। तथा हि अविशेषेण कर्ममात्रे चरतिः प्रयुज्यमानो दृश्यते-यो हि इष्टादिलक्षणं पुण्यं कर्म 15 करोति, तं लौकिका आचक्षते 'धर्म चरत्येष महात्मा' इति। आचारोऽपि प्रकटार्थविवरणम् जादिवत् तत्फलेनैव फलवत्वाद्वैयर्थ्य तावन्नास्तीत्याइ-नैष दोष इति॥ इदानीं खनानादिवत् पुरुषार्थत्वमङ्गकित्याह-पुरुषार्थत्वेऽपीति॥ यश्चोकं कर्म- लक्षणायाः किं कारणमिति, तत्राह-कर्म चेति। यञ्चोक्तं शीलस्यैव योन्या- 20 पत्तिः फलंभविष्यतीति, तत्राह-न हि कर्मणीति ।। सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः।। मतान्तरमाह-बादरिस्त्विति ॥ यदुकं कर्म सर्वार्थकारि, नाचारो नाम कर्मास्तीति, तत्राह-आचारोऽपि चेति॥ "अक्रोधः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। 25 अनुग्रहश्च ज्ञानं च शीलमेतद्विदुर्षुधाः॥" इति स्मृतेरक्रोधादे: साधारणधर्मस्य शीलत्वावगमादित्यर्थः। आचारस्यापि 728

अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् च धर्मविशेष एव। भेदव्यपदेशस्तु कर्मचरणयोर्ब्राह्मणपरित्राजकन्याये- नाप्युपपद्यते। तस्मात् रमणीयचरणा: प्रशस्तकर्माण, कपूयचरणा निन्दितकर्माण इति निर्णयः ॥ [अनिष्टादिकार्यधिकरणम्] 5 अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ ३-१-१२॥ इष्टादिकारिणश्चन्द्रमसं गच्छन्तीत्युक्तम्। ये त्वितरेऽनिष्टादिका- रिणः, तेऽपि किं चन्द्रमसं गच्छान्ति, उत न गच्छन्तीति चिन्त्यते। तत्न तावदाह-इष्टादिकारिण एव चन्द्रमसं गच्छन्तीत्येतत् न; कस्मात्? यतोऽनिष्टादिकारिणमपि चन्द्रमण्डलं गन्तव्यत्वेन श्रुतम् । तथा हि 10 अविशेषेण कौषीतकिनः समामनन्ति "ये वै के चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति "इति। देहारम्भोऽपि च पुनर्जायमानानां न अन्तरेण चन्द्रपाप्तिमवकल्पते, "पञ्चम्यामाहुतौ" इत्याहुतिसंख्या- नियमाद्। तस्मात्सर्व एव चन्द्रमसमासीदेयुः। इष्टादिकारिणामितरेषां च समानगतित्वं न युक्तमिति चेत्, न, इतरेषां चन्द्रमण्डले भोगा- 15 भावाद्।। प्रकटार्थविवरणम् कर्मत्वे कथ यथाकारी बथाचारी चेति भेदव्यपदेश इत्याशङ्कयाह-[भेद]- व्यपदेशस्त्विति । यस्पाल्लवक्षणायां नास्ति निमित्तम्, तस्माश्चरणशब्दोऽनुशये मुख्य इति बादरविमतं सिद्धान्त इत्याह-तस्मादिति॥ 20 अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ प्रथमाधिकरणेन सम्बन्धमाह-इष्टादिकारिण इति ॥ "ये वै केच" इत्यविशेषवचनात् "वैवखवतं सङ्गमनम्" इति वचनान्न संशय इत्यर्थः। पूर्वपक्ष- सुत्रं योजमति-तत्न तावदाहेति । चकारसूचितामुपपत्तिमाहं-देहा- रम्भोऽपि चेति । ननु साध्वसाधुकारिणोः समानमार्गत्वं लोकानुभवबाधित- 25 मित्याशङ्कय विशेषमाह-इष्टादिकारिणामित्यादिना।।

729

[अ. ३. पा. १. सु. १४. भाष्यम् संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्ति- दर्शनात्॥३-१-१३। तुशब्दः पक्षं व्यवर्तयति। नैतदस्ति-सर्वे चन्द्रमसं गच्छन्तीति; 5 कस्मात? भोगायैव हि चन्द्रारोहणम्, न निष्पयोजनम्; नाि मत्यवरोहा- यैव-यथा कश्चिववक्षमारोहति पुष्पफलोपादानाय, न निष्पयोजनम्, नापि पतनायैव; भोगशानिष्टादिकारिणां चन्द्रमसि नास्तीत्युक्तम्; तस्मादिष्टादिकारिण एव चन्द्रमसमारोहन्ति, नेतरे। ते तु संयमनं यमालयमवगाह स्वदुष्कृतानुरूपा यामीयातना अनुभूय पुनरेवेमं लोकं 10 प्रत्यवरोहन्ति; एवंभूतः तेषामारोहावरोहौ भवतः; कुतः ? तद्गतिदर्श- नात : तथा हि यमवचनरूपा श्षुतिः प्रयतामनिष्टादिकारिणां यमवश्यतां दशयति- "न सांपरायः प्रतिभाति बालं प्रमादन्तं वित्तमोहेन सूढम्। अय लोको नास्ति पर इतिमानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे॥" 15 इति, "वैवस्वतं संगमनं जनानाम्" इत्येवंजातीयकं च बह्वेव यम- वश्यतापाप्तिलिङ्गं भवति॥ स्मरन्ति च ॥ ३-१-१४॥ अपि च मनुव्यासप्रभृतयः शिष्टाः संयमने पुरे यमायतं कपूयकर्म- विपाकं स्मरन्ति नाचिकेतोपाख्यानादिपु। 20 प्रकटार्थविवरणम् संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात्। सूत्रान्तरेण सिद्धान्तमुपक्रमते-संयमने त्विति ॥ संपरायः परलोक :; तत्प्राप्तिसाघ नभूतो धर्मविशेष: सांपरायः स चायमविवेकिनं प्रति न प्रतिभाति, नात्मानं प्रकर्टाकरातीतयर्थः। अनिष्टादिकारिणां चन्द्रमण्डले भोगाभावाद्यमव- 25 शबतायाश् श्रुतिस्सृतिसिद्धत्वाभ्नास्ति चन्द्रमण्डलगमनमिति सक्केप:॥ 730

अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ३.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

अिच सप्त ॥ ३-१-१५॥

अपि च सप् नरका रौरवप्रसुखा दुष्कृतफलोपभोगभूमित्वेन स्मर्यन्ते पौराणिकैः; ताननिष्टिकारिणः प्राप्तुवन्ति; कुतस्ते चन्द्रं प्राप्तुयुरि त्यभिप्रायः।। 5

नतु विरुद्धमिदम्-यमायत्ता यातनाः पापकर्माणोऽनुभवन्तीति, यावता तेषु रौरवादिषु अन्ये चित्रगुसादयो नानाघिष्ठातारः सर्यन्त इतति ; नेत्याह-

तत्रापि च तद्दयापारादविरोधः॥ ३-१-१६॥ तेष्वपि सप्तसु नरकेषु तस्यैद यमस्याधिष्ठातृत्वव्यापाराभ्युपगमा- 10 दविरोधः; यमपरयुक्ता एव हि ते चित्रगुपतादयोऽघिष्ठातारः स्मर्यन्ते॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात्॥ ३-१-१७॥

पञ्चाग्निविद्यायाम् "वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्यते" इत्यस्य प्रश्नस्य पतिवचनावसरे भ्रृयते-"अथतयोः पथोने कतरेण चन तानी- मानि श्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं 15

प्रकटार्थविवरणम्

अपि च सप्त ॥ तत्नापि च तद्टयापारादविरोध: ।। इदानीं यमवश्यतामाक्षिप्य समाधत्ते-नतु विरुद्धमित्यादिना।। विद्याकमणोरिति तु प्रकृतत्वात् ।। 20 मार्गदयभ्रष्टानां तृतीयस्थानसङ्कीतनादपि नानिष्टादिकारिणां चन्द्रमण्डल- गमनमिति हेत्वन्तरं दर्शयितुं श्रुर्ति तावदाह-पश्चाग्निविद्यायामित्यादिना।। 731

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. १. सू. १७. भाष्यम् स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते" इति। तत्न एतयोः पथोरिति विद्या- कर्मणोरित्येतत् ; कस्मात् ! प्रकृतत्वात् ; विद्याकर्मेणी हि देवयानपितृ- याणयोः पथोः प्रतिपदे प्रकृते-"तद् इत्थं विदुः" इति विद्या, 5 तया प्रतिपत्तव्यो देवयानः पन्थाः प्रकीर्तितः ; "इष्टापूर्ते दत्तम् " इति कर्म, तेन प्रतिपत्तव्यः पितृयाणः पन्थाः प्रकीर्तितः-तत्प्रक्रियायाम् "अथैतयोः पथोर्न कतरेण चन" इति श्रुतम्। एतदुक्तं भवति-ये न विद्यासाधनेन देवयाने पथ्यधिकृता:, नापि कर्मणा पितृयाणे, तेषामेष क्षुद्रजन्तुलक्षणोऽसकृदावर्ती तृतीयः पन्था भवतीति ; तस्मादपि न अनि- 10 ष्टादिकारिभिश्चन्द्रमाः प्राप्यते। स्यादेतत्-तेऽपि चन्द्रविम्बमारुह्य ततोऽ- वरुह्य क्षुद्रजन्तुत्वं प्रतिपत्स्यन्त इति ; तदपि नास्ति, आरोहानर्थक्यात्। अि च सर्वेषु प्रयत्सु चन्द्रलोकं भाप्तुवत्सवसौ लोक: प्रयद्भिः संपूर्येत इत्यतः-परश्नविरुद्धं प्रतिवचनं प्रसज्येत ; तथा हि प्रतिवचनं दातव्यम्, यथासौ लोको न संपूर्यते। अवरोहाभ्युपगमादसंपूर्णोपपचिररिति 15 चेत्, न, अश्रुतत्वात्; सत्यम् अवरोहादप्यसंपूरणसुपपद्यते; श्रुतिस्तु प्रकटार्थविवरणम् श्रुत्यर्थ सुत्रयोजनया दर्शयति-तत्नैतयोरित्यादिना ॥ प्रतिपद्यन्ते याभ्यां ते प्रतिपदे साधनभेदे[भूते] विद्याकर्मणी इति सम्बन्धः । तृतीयस्थानसङ्गीर्तनं चन्द्रगमनं निवारयितुं न शक्कोति, आगत्यापि तृतीयस्थानप्राप्तिसंभवादित्याह- 20 स्यादेतसेऽपीति ॥ एवंविधकल्पनायां फलाभावान्मानाभावाञ्च नैव कल्प- नीयमित्याह-तदपि नास्तीति ॥ प्रश्नाननुरूपत्वप्रसङ्गादृपि नेयं कल्पना युक्तेत्याह-अपि चेति ॥ गमनपक्षेऽपि प्रश्नाननुरूपत्व नास्तीत्याह-अवरो- हाँभ्युपगमादिति।। अवरोहेणासंपूर्णत्वस्याश्रुतत्वान्नैतदपि श्रुतह्दान्या कल्पयितुं युक्तमित्याह-नाध्ुतत्वादिति । एतदेव विवृणोति-सत्यमित्यादिना ॥ १. A adds स्यादेतदित्यादिना ३. TM. हत्वाभ्युपगमात् २. TM. रूपत्वात्

732

अनिष्टाद्दिकार्यधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

तृतीयस्थानसंकीर्तनेन असंपूरणं दर्शयति-"एतत्ततीयं स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते" इति; तेन अनारोहादेव असंपूरणमिति युक्तम्;

ङ्वाव। तुशब्दस्तु शाखान्तरीयवाक्यप्रभवामशेषगमनाशङ्कामुच्छि- 5 नत्ति; एवं सति अधिकृतापेक्षः शाखान्तरीये वाक्ये सर्वशब्दोऽवति- ष्ठते-ये वै केचिद्धिकृता अस्मालोकात्पयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति ॥ यत्पुनरुक्तम्-देहलाभोपपत्तये सर्वे चन्द्रमसं गन्तुमर्ईन्ति, "पश्च- म्यामाहुतौ" इत्याहुतिसंख्यानियमादिति, तत्मत्युच्यते- 10

न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ ३-१-१८॥

न तृतीये स्थाने देहळाभाय पञ्चसंख्यानियम आहुतीनामादर्तव्य: कुतः१ तथोपलब्धेः; तथा हि अन्तरेणैवाहुतिसंख्यानियमं वर्णितेन प्रका- रेण तृतीयस्थानप्राप्तिरुपलभ्यते-"जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानम्" इति। अपि च "पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति मनुष्य- 15

प्रकटार्थविवरणम्

एवं तावदुपपत्तिभि: स्पक्षसुपपाद्य परपक्षं च प्रतिषिध्य इदानीं पूर्ववादिनो- द्ावितवाक्यगत दर्शयितुमुपक्रमते-तुशब्दस्त्वित्यादिना ।। न तृतीये तथोपलब्धेः॥

जायस्व म्रियस्वेति॥ पुनः पुनः जायन्ते म्रियन्ते चेति प्रसिद्धमेव 20 कृमिकीटादीनामनघरतं जन्ममरणं सङ्कीतयति ; न तत्राहुिसङ्खया लभ्यते; न च दृष्टविरोधे कल्पयितुं शक्यत इत्यर्थः । किंच पुरुषशन्दप्रयोगात् कीटाद्याकारेण न पञ्चम्यामाहुतावापः परिणमन्त इत्याह-अपि चेति।

१. T, Ti and TM add सूलं

733 P-20

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ.३. पा. १. सु. २०

भाष्यम् शरीरहेतुत्वेन आहुतिसंख्या कीत्यते, न कीटपतङ्गादिशरीरहेतुत्वेन, पुरुषशब्दस्य मनुष्यजातिवचनत्वात्। अपि च पश्चम्यामाहुतावपां पुरुष- वचस्त्वमुपदिश्यते, न अपश्चम्यामाहुतौ पुरुषवचस्त्वं प्रतिषिध्यते, 5 वाक्यस्य द्वयर्थतादोषात्। तत्र येषामारोहावरोहीं संभवतः, तेषां पञ्चम्यामाहुतौं देह उद्भविष्यति; अन्येषां तु विनैवाहुतिसंख्याया भूतान्तरोपसटष्टाभिरद्विर्देह्द आरप्स्यते ।। स्मर्यतेऽपि च लोके॥ ३-१-१९॥ अपि च स्मर्यते लोके, द्रोणधृष्टद्युन्नप्भृतीनां सीताद्रौपदीप्रभृतीनां 10 च अयोनिजत्वम्। तत्न द्रोणादीनां योषिद्विषया एका आहुतिर्नास्ति ; धृष्ट- द्ुम्नादीनां तु योषित्पुरुषविषये द्वे अप्याहुती न स्तः। यथा च तत्रा- हुतिसंख्यानियमानादरो भवति, एवमन्यत्नापि भविष्यति। बलाकापि अन्तरेणैव रेतःसेकं गर्भ धत्त इति लोकरूढि:॥ दर्शनाच॥ ३-१-२०॥ 15 अपि च चतुर्विधे भूतग्रामे जरायुजाण्डजस्वेदजोन्भिज्लक्षणे सवेद- जोद्भिज्जयोरन्तरेणैव ग्राम्यधर्मम् उत्पत्तिदर्शनात् आहुतिसंख्यानादरो भवति। एवमन्यत्नापि भविष्यति॥ नतु "तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्ति आण्डजं प्रकटार्थविवरणम् 20 इदानीं मनुष्यशरीरेऽपि नास्त्याह्ुतिसङ्मयानियम इत्याह-अपि च पश्च- म्यामिति ।। स्मर्यंतेऽपि च लोके। दर्शनाच्॥ "सर्यतेऽपि च" इत्यादिसूत्रद्वयेनोदाहरणादाहुतिसङ्गयानादरं विवृणोति। 25 पेतरेयकावष्टम्मेन चतुर्विधो भूतग्राम इत्युक्तम्। तत्र छन्दोगश्रुति विरोधं प्रसङ्गादाशङ्कते-ननु तेषामिति ॥ अण्डजमेव आण्डजम्, पक्ष्यादि 734

साभाव्यापत्यधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् जीवजमुद्भिज्जम्" इत्यत्न त्रिविध एव भूतग्रामः श्रूयते; कथं चतु- विधत्वं भूतग्रामस्य प्रतिज्ञातिमिति, अत्ोच्यते- तृतीयशब्दावरोधः संशोकजख॥ ३-१-२१॥ "आण्डजं जीवजमुन्भिज्जम्" इत्यत्न तृतीयेनोद्भिज्जशब्देनैव स्वेद- 5 जोपसंग्रहः कृतः प्रत्येतव्यः, उभयोरपि स्वेदजोन्िज्जयोः भूम्युदकोन्वेद- प्रभवत्वस्य तुल्यत्वात्। स्थावरोन्वेदात्तु विलक्षणो जङ्गमोन्वेद इत्य- न्यत्न स्वेदजोन्भिज्जयोर्भेदवाद इत्यविरोध:। [साभाव्यापत्यधिकरणम्] साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ ३-१-२२॥ 10

इष्टादिकारिणश्चन्द्रमसमारुह्य तस्मिन्यावत्संपातमुषित्वा ततः सानु- शया अवरोहन्तीत्युक्तम्; अथावरोहप्कारः परीक्ष्यते। तत्नेयमवरोह- श्रुतिर्भवति-"अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुभूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति प्रकटाथविवरणम् 15 पश्याद्यन्तरस्य बीजम्; जावजं जरायुजम्; उन्भिद्य जायत इत्युन्िजम् ; तडु- द्विज्ान्तरस्य बीजमित्यर्थ:॥

तृतीयशब्दावरोध: संशोकजस्य ॥ सेदजस्योन्भिज्जेऽन्तर्भावान्नास्ति छान्दोग्यैतरेयकयोर्विरोध इत्याह- वृतीयेति। 20

साभाव्यापत्तिरुपपत्ते: ।।

व्यवहितसंबन्धमभिदधाति- इष्टादिकारिण इति ॥ भवतिश्रुतेः उत्तरत्र रमणीयचरणदिसंयुक्तचेतनस्य स्वरूपेणाभिनिष्क्रमणश्रवणाश्च संशय-

735

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. १. सू. २२.

भाष्यम् मेघो भूत्वा प्रवर्षति" इति। तत्न संशयः-किमाकाशादिस्वरूपमेवा- वरोहन्तः प्रतिपद्यन्ते, किं वाकाशादिसाम्यमिति। तत्न पाप्तं तावत्- आकाशादिस्वरूपमेव प्रतिपद्यन्त इति; कुतः? एवं हि श्रुतिभेवति ; इत- 5 रथा लक्षणा स्यात्; श्रुतिलक्षणविशये च श्रुतिन्याय्या, न लक्षणा; तथा च "वायुर्भूत्वा धूमो भवति" इत्येवमादीन्यक्षराणि तत्तत्स्वरूपोप- पत्तौ आञ्जस्येन अवकल्पन्ते; तस्मादाकाशादिस्वरूपप्रतिपत्तिरिति; एवं पास्ते ब्रूम :- आकाशादिसाम्यं प्रतिपद्यन्त इति; चन्द्रमण्डले यद- म्मयं शरीरसुपभोगार्थमारब्धम्, तदुपभोगक्षये सति प्रविलीयमानं सूक्ष्म- 10 माकाशसमं भवति; ततो वायोर्वशमेति ततो धूमादिभिः संपृच्यत इति। तदेतदुच्यते-"यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुम्" इत्येवमादिना। कुत एतत्? उपपत्तेः; एवं हि एतदुपपद्यते; न हि अन्यस्यान्यभावो सुख्य उपपद्यते। आकाशस्वरूपप्रतिपत्तौ च वाय्वादिक्रमेणावरोहो नोप- पद्यते। विभ्वुत्वाच्चाकाशेन नित्यसंबन्धात् न तत्सादृश्यापपेरन्य: 15 तत्संबन्धो घटते। श्रुत्यसंभवे च लक्षणाश्रयणं न्याय्यमेव। अत आका- शादितुल्यतापत्तिरेव अत्र आकाशादिभाव इत्युपच्यते ॥ प्रकटार्थविवरणम् माह-तत्र संशय इति ॥ पूर्वपक्षमुपक्षिपति- तत्न प्राप्तं तावदिति॥ भवतिधातुर्जीवस्याकाशादिभावपरिणामे श्रुतिर्भवति, अतः स्वरूपमेव प्रति- 20 पद्यते, श्रुतेः प्रावल्यादित्यर्थः। डक्तं स्फुटयति-तथा चेति ॥ तथा हीत्यर्थः। सवसमानो भावः सभाव: तस्य भावः साभाव्यं सादृश्यम्; तदापत्तिरिति योजन मभिप्रेत्याह-आकाशादिसाम्यमिति ॥ आकाशादिसाम्यं स्वस्थूलशरीर- राहित्यं भेदासफुरणं च। हेतुमवतारयति-कुत एतदिति ॥ रमणीयचरणादि संयुक्तचेतनस्याकाशादिभ्यस्तिलमाषान्तेभ्यः सवेनैव रूपेणाभिनिष्क्रमणान्यथा- 25 नुपपत्तिलक्षणया श्रुतार्थापत्त्यान्यस्य पूर्वसिद्धस्यान्यभावानुपपत्त्यनुगृहीतया

१. A omita उक्तं ... तथा हीत्यर्थ: २. T, Ti and TM. आकाशादीति खवसाम्यं ३. T and TI विरोधश्रुतेः

736

नातिचिराधिकरणम् ५.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् [नातिचिराधिकरणम्] नातिचिरेण विशेषात्॥ ३-१-२३॥

तत्नाकाशादिप्रतिपत्तौ पाग्व्रीह्यादिप्रतिपचेः भवति विशय :- किं दीर्घे कालं पूर्वपूर्वसादृश्येनावस्थायोत्तरोत्तरसादृश््यं गच्छन्ति, उताल्प- 5 मल्पमिति। तत्नानियम:, नियमकारिणः शास्त्रस्याभावादित्येवं प्राप्ते, इदमाह-नातिचिरेणेति। अल्पमल्पं कालमाकाशादिभावेनावस्थाय वर्षधाराभिः सह इमां सुवमापतन्ति; कुत एतत्? विशेषदर्शनात्; तथा हि व्रीह्मादिभावापत्तेरनन्तरं विशिनष्टि-"अतो वै खलु दुर्निष्मपत- रम्" इति; तकार एकश्छान्दस्यां प्रक्रियायां लतो मन्तव्य :; दुर्निष्म 10 पततरं दुर्निष्कमतरं-दुःखतरमस्माछ्वीह्यादिभायानिःसरणं भवतीत्यर्थः; तत् अत् दुःखं निष्मपतनं प्रदर्शयन्पूर्वेषु सुखं निष्प्रपतनं दशेयति; सुख- दुःखताविशेषश्चायं निष्पपतनस्य कालाल्पत्वदीर्घत्वनिमित्तः, तस्मिन- वधौ शरीरानिष्पत्तेरुपभोगासंभवात्। तस्ाद्वीह्यादिभावापतेः ागल्पे- नैव कालेनावरोह: स्यादिति॥ 15

प्रकटार्थविवरणम्

नातिचिरेण विशेषात्।

तत्रैवावरोहे सन्देहान्तरमाह-तत्नाकाशादिति॥ गमनं कस्यचि्चिरेण कस्यचिद चिरेणेत्युभयथा दर्शनात् संशयः।शास्त्रं ह्यर्तान्द्रियार्थे विज्ञानकारणम्; नेह नियामकं शास्त्रं दश्यते; अतोन निर्धारणमित्याह-तन्नेति॥ सत्रं योज- 20 यति-अल्पमल्पमिति॥ ननु ब्रीह्यादिभावात् दुःखेन निष्क्रमणान्यथातुप- पत्त्या पूर्वत्र सुखेन निष्क्रमणमित्येतावङ्गम्यते; न त्वल्पकालतेत्याशङ्कयाह- सुखदुःखताविशेषश्चेति ॥ 737

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. १. सू. २४.

भाष्यम्

[अन्याधिष्ठिताधिकरणम्] अन्याधिष्टितेषु पूर्ववदभिलापात्॥ ३-१-२४।।

तस्मिन्नेवावरो हे प्रवर्षणानन्तरं पठयते-"त इह व्रीहियवा ओषधि- 5 वनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्ते" इति। तत्न संशयः-किमस्मिन्न- वधौ स्थावरजात्यापन्नाः स्थावरसुखदुःखभाजोऽनुशयिनो भवन्ति, आहोस्वित्क्षेत्रज्ञान्तराधिष्ठितेषु स्थावरशरीरेषु संश्लेषमात्रं गच्छन्तीति। किं तावत्माप्तम्१ स्थावरजात्यापन्नास्ततसुखदुःखभाजोऽनुशयिनो भव- न्तीति; कुत एतत्? जनेरमुख्यार्थत्वोपपत्तेः, स्थावरभावस्य च श्रुति- 10 स्मृत्योरुपभोगस्थानत्वप्रसिद्धे, पशुहिंसादियोगाचेष्टादेः कर्मजातस्या- निष्टफळत्वोपपत्तेः; तस्मान्मुख्यमेवेदमनुशयिनां व्रीह्यादिजन्म, श्वादि- जन्मवत्-यथा "शयोनिं वा सूकरयोनिं वा चाण्डाळयोनिं वा" इति मुख्यमेवानुशयिनां श्वादिजन्म तत्सुखदुःखान्वितं भवति, एवं व्रीह्यादि- जन्मापीति।। 15 प्रकटार्थविवरणम् अन्याधिष्ठितेषु पूर्ववदभिलापात्। अवरोहवाक्यैकदेशं विचार्य परिशिष्टांशविचारमुपक्रमते-तस्मिन्नेवेति॥ जनिश्रुतेः कर्मव्यापारसंकीर्तनविधुरत्वाञ्च संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्वपक्षं निक्षिपति-किं तावदिति॥ 20 "स्याणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्" "शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः" इत्यादिश्रुतिस्मृत्योः। नन्विष्टादिकारिणां मध्ये दुःखोपभोगो नोपपद्यत इत्या-

१. T omits श्रृवि

738

अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

एवं प्राप्ते ब्रमः-अन्यैजीवैरधिष्ठितेषु त्रीह्यादिषु संसर्गमात्रमनुशायेनः प्रतिपद्यन्ते, न तत्सुखदुःखभाजो भवन्ति, पूवेवत्-यथा वायुधूमादिभा- वोऽनुशयिनां तत्संश्लेषमात्रम्, एवं त्रीह्यादिभावोऽपि जातिस्थावरैः संश्लेषमात्रम् । कुत एतत्? तद्वदेवेहाप्यभिलापात्; कोडभिलापस्य 5 तद्वद्धावः१ कर्मव्यापारमन्तरेण संकीर्तनम्-तथाकाशादिषु प्रवर्षेणा- न्तेषु न किंचित्कर्मव्यापारं परामृशति, एवं त्रीह्यादिजन्मन्यपि । तस्मा न्नास्त्यत्न सुखदुःखभाक्त्वमनुशयिनाम्। यत्र तु सुखदुःखभाक्त्वमभि- प्रैति, परामृशति तत्न कर्मव्यापारम्-"रमणीयचरणाः ... कपूयचरणाः" इति। अपि च मुख्येऽनुशयिनां त्रीह्यादिजन्मनि, त्रीह्मादिषु लूयमानेषु 10 कण्ड्यमानेषु पच्यमानेषु भक्ष्यमाणेषु च तदभिमानिनोऽनुशयिनः प्रव- सेयुः; यो हि जीवो यच्छरीरमभिमन्यते, स तत्मिन्पीड्यमाने प्रव- सति-इति प्रसिद्धम्; तत्न ्रीह्यादिभावाद्रेतःसिग्भावोऽनुशयिनां नाभिलप्येत; अतः संसर्गमात्रमनुशयिनामन्याधिष्ठितेषु त्रीह्यादिषु भवति। एतेन जनेर्मुख्यार्थत्वं प्रतिब्रूयात्, उपभोगस्थानत्वं च स्थावर- 15 भावस्य; नच वयमुपभोगस्थानत्वं स्थावरभावस्यावजानीमहे; भव- त्वन्येषां जन्तूनामपुण्यसामर्थ्येन स्थावरभावमुपगतानाम् एतत् उप- प्रकटार्थविवरणम् सूत्रं योजयति-अन्यैरित्यादिना ॥ यत्र मुख्यं जन्मास्मिन् प्रकरणे विवक्षितं तत्र कर्मसङ्कीतनमस्ति। तदिह व्यापकं व्यावर्तमानं स्वव्याप्यं 20 मुख्यं जन्मापि व्यावर्तयतीति भावः। किं च व्रीह्यादिद्वारेण पितृशरीरप्रवेशा- न्यथानुपपत्त्यापि संश्षेषमात्रमित्याह-अपि च मुख्येऽनुशयिनामिति ॥ यदुक्तं जने: मुख्यार्थत्वादुपभोगस्थानत्वाञ्च स्थावरभावस्येति, तत्राह-एतेनेति।। व्रीह्यादिद्वारेण पितृशरीरप्रवेशासंभवप्रसङ्गेनेत्यर्थः । ननु स्थावरभावस्य भोगस्थानत्वं निराकर्तु न शक्यते, श्रुतिस्मृतिविरोधादित्याशङ्गयाह- 2 न च वयमिति।।

१. TM. योजनापि 739

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. १. सु. २५. भाष्यम् भोगस्थानम्; चन्द्रमसस्त्ववरोद्न्तोऽनुशयिनो न स्थावरभावमुपसुञ्जत इत्याचक्ष्महे।। अशुद्धमिति चेन्न शब्दात्॥३-१-२५।। यत्पुनरुक्तम्-पशुहिंसादियोगादशुद्धमाध्वरिकं कर्म, तस्यानिष्ट- मपि फलमवकल्पत इत्यतो मुख्यमेवानुशयिनां व्रीह्यादिजन्म अस्तु; तत्न गौणीकल्पना अनर्थिकेति-तत्परिहियते-न, शास्त्रहेतुत्वाद्धर्मा- धर्मविज्ञानस्य; अयं धर्मोडयमधर्म इति शास्त्रमेव विज्ञाने कारणम्, अतीन्द्रियत्वात्तयो :; अनियतदेशकालनिमित्तत्वाच्च-यस्मिन्देशे काले 10 निमित्ते च यो धर्मोनुष्टीयते, स एव देशकालनिमित्तान्तरेष्वधर्मो भवति; तेन न शास्त्राहते धर्माधर्मविषयं विज्ञानं कस्यचिदस्ति। शास्त्राच्च हिंसानुग्रहाद्यात्मको ज्योतिष्टोमो धर्म इत्यवधारितः, स कथ- मशुद्ध इति शक्यते वक्तुम्। नतु "न हिंस्यात्सर्वा भूतानि" इति शास्त्रमेव भूतविषयां हिंसामघर्मे इत्यवगमयति ; वाढम्-उत्सगेस्तु 15 सः; अपवादोडयम् "अग्नीषोमीयं पशुमालभेत" इति; उत्सर्गापवा- प्रकटार्थविवरणम् अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ परोक्तमनूद् निराचष्टे-यत्पुनरित्यादिना ॥ अन्वयव्यतिरेकादिगम्य- त्वनिराकरणायोक्तम्-अनियतदेशकालनिमित्तत्वाच्चेति ॥ तद्विवृणोति- 20 यन्स्मिन्देश इति॥ यज्ञभूमौ दर्शादिकाले चोदनानिमित्तत्वेन च क्रियमाणा हिंसा यद्यपि धर्म:, तथापि सैव हिंसा रागाक्रान्तस्वान्ततया देशान्तरादौ क्रियमाणा भवत्येवाधर्मः ततो या हिंसासौ धर्म इत्यन्वयादिनावगन्तुं न शक्यते । भवतु तहि शास्त्रैकगस्योऽयमर्थः; ततः किमित्यत आह- शास्त्राचेति II दुष्टत्वमपि शास्त्रान्तरात्प्रतीयत इत्याह-नतु न हिंस्यादिति॥ 25 सत्यं धर्मत्ववद्धर्मत्वमपि शास्त्रादेव गम्यते, किं तु भिन्नविषयत्वान्न विरोध इत्याह-वाढमिति॥ "न हिंस्यात्" इति निषेधस्य प्राप्तिसापेक्षत्वान्माना- 740

अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

दयोश्च व्यवस्थितविषयत्वम्; तस्माद्विशुद्धं कर्म वैदिकम्, शिष्टैरतु- ष्ठीयमानत्वात् अनिन्धयमानत्वाच्च; तेन न तस्य प्रतिरूपं फलं जाति- स्थावरत्वम्। न च श्रवादिजन्मवदपि ब्रीह्यादिजन्म भवितुमईति ; तद्धि कपूयचरणानधिकृत्योच्यते; नैवमिह वैशेषिक: कश्चिदधिकारोऽस्ति; 5 अतश्चन्द्रमण्डलस्खलितानामनुशयिनां त्रीह्यादिसंश्लेषमात्रं तन्दाव इत्यु- पचर्येते।

रेतस्सिग्योगोऽथ॥ ३-१-२६॥

इतश्र व्रीह्यादिसंश्लेषमात्रं तद्भावः, यत्कारणं त्रीह्यादिभावस्यान- न्तरमतुशयिनां रेतःसिग्भाव आम्नायते-"यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः 10 सिश्चति तङ्वय एव भवति" इति ; न चात्र मुख्यो रेतःसिग्भावः संभवति; चिरजातो हि प्राप्तयौवनो रेतःसिग्भवति; कथमिवानुप-

प्रकटार्थववरणम्

नतरप्राप्तस्य च मानान्तरेण निषेद्धमशक्यत्वाद्रागतः पुरुषार्थत्वेन प्राप्ताया हिंसाया: निषेधकत्वम्, न क्रत्वर्थायाः; अतः क्रत्वर्थहंसाया प्रतिषेधाभावान्ना- 15 धर्मत्वम्; पुरुषार्थहिंसायाश्च प्रतिषिद्धत्वेनाधर्मत्वमपि[मिति] विभिन्नविषयत्व- मित्यर्थः । उक्तमेव सङ्गेपेणाह-तस्मादिति ॥ यञ्चोक्तं श्वादिजन्मवदिति, तत्राह-न चेति।।

रेतस्सिग्योगोऽय ।। किं च वाक्यशेषे संयोगस्यैव तन्भ्ावशब्दार्थस्यावगमात् उपक्रमेऽपि स 20 पवार्थ इत्याह-रेतस्सिग्योगोऽथेति। नन्वन्नानुगतोऽनुशयी यस्तरुणः पुरु- घोडन्नं भक्षयति स तन्भय एव भवति, तन्रावमेवापद्यत इति श्रुतिराह, न संयोगमात्रमित्याशङ्गयाह-न चात्रेति।।

१. A. मतत्वाद्

741 P-21

[अ.३. पा. १. सू. २७.

भाष्यम्

चरितं तन्दावम् अद्यमानान्नानुगतोऽनुशयी प्रतिपद्यते! तत्र ताव- दवश्यं रेतंःसिग्योग एव रेतःसिग्भावोऽभयुपगन्तव्यः । तद्वव्वीह्यादि भावोऽपि व्रीह्यादियोग एवेत्यविरोध: ।।

5 योने: शरीरम्॥ ३-१-२७॥

अथ रेतःसिग्भावस्यानन्तरं योनौ निषिक्ते रेतसि, योनेरधि शर्रीरम् अनुशयिनाम् अनुशयफलोपभोगाय जायत इत्याह शास्त्रम्- "तद् इह रमणीयचरणा:" इत्यादि; तस्मादप्यवगम्यते नावरोहे व्रीह्यादिभावावसरे तच्छरीरमेव सुखदुःखान्वितं भवतीति। तस्मात् 10 व्रीह्यादिसंश्लेषमात्रमनुशयिनां तज्जन्मेति सिद्धम् ॥

इति श्रीमत्परमइंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- सिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये तृतीयाध्यायस्य प्रथम: पाद: ।

प्रकटार्थविवरणम्

15 योनेः शरीरम् ॥ किं च भोगायतनस्य शरीरस्योत्तरत्रैवाभिधानान्न पूर्व व्रीह्यादिशरीरं तस्य भोग [भोगाय] इत्याह-योनेः शरीरमिति॥

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्ये वृतीयस्याध्यायस्य प्रथम: पाद: समाप्तः॥

१. A omits शरीरस्य

742

अथ द्वितीयः पाद:

-: 0

भाष्यम्

[संध्याधिकरणम् ] अतिक्ान्ते पादे पश्चाशनिविद्यामुदाहृत्य जीवस्य संसारगतिप्रभेद: प्रपश्चितः; इदानीं तु तस्यैवावस्थाभेदः प्रपश्चयते। इदमामनन्ति- 5 "स यत्न प्रस्वपिति" इत्युपक्रम्य "न तत्न रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान्थयोगान्पथः सृजते" इत्यादि। तत्न संशय :- किं प्रबोध इव स्वप्नेपि पारमार्थिकी सष्टि आहोखिन्मा- यामयीति। तत्र तावत्पतिपद्यते।।

संध्ये सृष्टिराह हि। ३-२-१॥। 10

संध्ये सृष्टिरिति; संध्यमिति समनस्थानमाचष्टे, वेदे प्रयोगदर्श-

प्रकटार्थविवरणम् सन्ध्ये सृष्टिराह हि॥ वृत्तानुश्रवणपूर्वकं पादसङ्गतिमाह-अतिक्ान्त इति ॥ पुनः पुनः आरोहावरोहरूपत्वात् स्वास्थयवर्जिते संसारे विरक्त्तस्य तत्त्वंपदार्थपरिशोध 15 नाय द्वितीयपादारम्भ:। तत्रापि त्वमर्थस्योद्देश्यत्वात् प्रथमं तस्यावस्थावत्त्व- विनिमुक्तत्वप्रतिपादनाय प्रयत्यत इत्यर्थः । आरम्भणाधिकरणे च खप्नस्य मायामात्रत्वं सिद्धवत्कृत्य तदवष्टम्भेन जाग्रद्वस्थायाः मायामयत्वं न्यरु रूपत्। इदानीं तु तदेव सवप्नस्य मायामात्रत्वं निरूपयितुं तद्विषयवाक्यं पठति-इदमामनन्तीति ॥ सृष्टिश्रुतेस्तदुचितसामग्रयभावाच्च संशयमाह- 20 तत्नेति । पूर्वपक्षे सूत्रं योजयंति-तत्र तावदिति॥ इहलोकपरलोकापेक्षया

१. T,TI and TM. रम्भसूतार्थमर्थः

743

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. १.

भाष्यम्

नात्-"संध्यं तृतीयं स्वन्नस्थानम्" इति; दयोरलोकस्थानयोः प्रबोधसंप्सादस्थानयोरवा संधौ भवतीति संध्यम्; तस्मिन्संध्ये स्थाने तथ्यरूपैव सृष्टिर्भवितुमर्हति; कुतः१ यतः प्रमाणभूता श्रतिरेवमाह- "अथ रथान् रथयोगान्पथः सृजते" इत्यादि; "स हि कर्ता" इति चोपसंहारात् एवमेवावगम्यते।।

निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च॥३-२-२॥

अपि च एके शाखिनोऽस्मिननेव संध्ये स्थाने कामानां निर्मातार- मात्मानमामनन्ति-"य एष सुप्नेषु जागर्ति कामं काम पुरुषो निर्मिमाणः" 10 इति ; पुत्रादयश्च तत्र कामा अभिप्रेयन्ते-काम्यन्त इति। ननु काम- शव्देनेच्छाविशेषा एवोच्येरन्; न, "शतायुषः पुत्रपौत्नान्तृणीष्व"

प्रकटार्थविवरणम्

जाग्रत्सुषुप्तापेक्षया वा तृतीयं स्वम्नस्थानं सन्ध्यमित्यर्थः। न केवलं सृष्टि श्रुत्यवष्टम्भत एव सत्यत्वं सकर्तृकत्वाच्च जाग्रद्वदर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणं 15 सत्यत्वमित्याह-स हि कर्तेति॥

निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च।। कि च खप्ने द्रष्टव्यतिरिक्ताः सर्वे पदार्थाः अर्थक्रियासामर्थ्यसत्वोपेताः निर्मीयमाणत्वात्, जाप्रद्वदित्याह - अपि चेति ॥ नच साध्यविकलो दष्टान्तः, प्रागेतत्सिद्धेः तस्य तादवस्थ्यात्। कामशब्दस्य यौगिकार्थमाह- 20 पुवादयश्चेति । रूढिबलेन चोदयति-नन्विति ॥ रूढिरत्र ग्रहीतुं न शैक्यते, प्रकरणविरोधादित्याह-न शतायुष इति ॥ कि चैं परमोत्मकर्तृकत्वादपि

१. A omits वा २. T and Ti. प्रागेव तत्सिद्धेः ३. T. न शक्यं हितप्रकरण ४. A omits किं च A. प्रागेवेतः सिद्धे: ५. A. परमार्थ 744

ध्याधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणय्

भाष्यम् ति प्रकृत्य अन्ते "कामानां त्वा कामभाजं करोमि" इति प्रककुतेषु त्र तत्न पुत्रादिषु कामशब्दस्य प्रयुक्तत्वात। प्राइं चैनं निर्मातारं करणवाक्यशेषाभ्यां प्रतीम :- प्राज्ञस्य हीदं प्रकरणम्-"अन्यत्न वर्मादन्यत्नाधर्मात" इत्यादि; तद्विषय एव च वाक्यशेषोऽपि- 5

"तदेव शुक्रं तङ्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तस्मिँोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।।" इति। नाज्ञकतृका च सृष्टिस्तथ्यरूपा समधिगता जागरिताश्रया; तथा स्वमाश्र- यापि सृष्टिर्भवितुमईति; तथा च श्रुति :- "अथो खल्वाहुजागरितदेश एवास्यैष इति यानि ह्वेव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्तः" इति खवम्नजाग- 10 रितयोः समानन्यायतां श्रावयति। तस्मात्तथ्यरूपैव संध्ये सष्टिरिति॥ एवं प्राप्त, प्रत्याह- मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्।। ३- २-३॥। तुशब्दः पक्षं व्यावतयति। नैतदस्ति-यदुक्तम्, संध्ये सृष्टिः 15 पारमार्थिकीति; मायैव संध्ये सृष्टि, न परमार्थगन्धोऽप्यस्ति; कुतः? प्रकटार्थविवरणम् महाभूतसृष्टिवत् सत्यैव स्वम्नसृष्टिरित्याह-प्राजं चैनमित्यादिना। किंच जाग्रत्समानदेशत्वाभिधानादपि सत्यत्वमित्याह-अथो खल्वाहुरिति ।। सिद्धान्तसूत्रमवतारयति-एवं प्राप्त इति ॥ 20

मायामातं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तख्वरूपत्वात् ।। जीवोपाधिरयमविद्या मार्यावयवत्वान्मायेत्युच्यते। मात्रशन्देन च सति प्रमातरि+ बाध्यत्वं नाम भ्रमसिद्धत्वं जाग्रद्वैलक्षण्यमुच्यते। तत्सिद्धिश्च देश-

१. Ti and TM. सायामयत्वात् २. T omits भ्रम

745

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. २. सू. १.

भाष्यम्

नात्-"संध्यं तृतीयं स्वम्नस्थानम्" इति; द्वयोर्लोकस्थानयोः प्रबोधसंप्सादस्थानयोर्वा संधौ भवतीति संध्यम्; तस्मिन्संध्ये स्थाने तथ्यरूपैव सृष्टिर्भवितुमर्दति; कुतः! यतः प्रमाणभूता श्रुतिरेवमाह- 5 "अथ रथान् रथयोगान्पथः सृजते" इत्यादि; "स हि कर्ता" इति चोपसंहारात् एवमेवावगम्यते ।।

निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च॥ ३-२-२॥

अपि च एके शाखिनोऽस्मिनेव संध्ये स्थाने कामानां निर्मातार- मात्मानमामनन्ति-"य एष सुप्ेषु जागर्ति काम काम पुरुषो निर्मिमाणः" 10 इति ; पुत्रादयश्च तत्र कामा अभिन्रेयन्ते-काम्यन्त इति। ननु काम- वव्देनेच्छाविशेषा एवोच्येरन् न, "शतायुषः पुत्रपौत्रान्दणीष्व"

प्रकटाथविवरणम्

जाग्रत्सुषुप्तापेक्षया वा तृतीयं खप्नस्थानं सन्ध्यमित्यर्थः। न केवलं सृष्टि- श्रुत्यवष्टम्भत एव सत्यत्वं सकर्तृकत्वाञ्च जाग्रद्वदर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणं 15 सत्यत्वमित्याह-स हि कर्तेति ॥

निर्मातारं चैके पुत्रादयश्र ।। कि च खपे द्रष्टव्यतिरिक्ताः सर्वे पदार्थाः अर्थक्रियासामर्थ्यसत्वोपेताः, निर्मोयमाणत्वात्, जाप्रद्वदित्याह - अपि चेति॥ नच साध्यविकलो दष्टान्तः, प्रागेतत्सिद्धे: तस्य ताद्वस्थ्यात्। कामशब्दस्य यौगिकार्थमाह- 20 पुत्नाद्य्वेति ।। रूढिबलेन चोदयति-नन्विति ॥ रुढिरत्र श्रहीतुं न शैक्यते, प्रकरणविरोधादित्याह-न शतायुष इति ।। कि च परमोत्मकर्तृकत्वादपि

१. A omits वा ३. T. न शक्यं हितप्रकरण २. T and T1. प्रागेव तत्सिद्धेः ४. A omits किं च A. प्रागेवेतः सिद्धे: ५. A. परमार्थ 744

सँध्याधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इति प्रकृत्य अन्ते "कामानां त्वा कामभाजं करोमि" इति प्रकृतेषु तत्न तत्न पुत्रादिषु कामशब्दस्य प्रयुक्तत्वात्। प्राजञं चैनं निर्मातारं प्रकरणवाक्यशेषाभ्यां प्रतीम :- प्राज्ञस्य हीद पकरणम्-"अन्यत्न धर्मादन्यत्नाधर्मात" इत्यादि; तद्विषय एव च वाक्यशेषोऽपि- 5

"तदेव शुक्ं तङ्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तस्मिँलोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।।" इति। प्राज्ञक्तृका च सृष्टिस्तथ्यरूपा समधिगता जागरिताश्रया; तथा स्वननाश्र- यापि सृष्टिर्भवितुमर्हति; तथा च श्रुतिः-"अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैष इति यानि ह्वेव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्रः" इति खम्नजाग- 10 रितयोः समानन्यायतां श्रावयति। तस्मात्तथ्यरूपैव संध्ये सष्टिरिति।। एवं प्राप्ते, प्रत्याह-

मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्।। ३-२-३॥

तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । नैतदस्ति-यदुक्तम्, संध्ये सृष्टिः 15 पारमार्थिकीति; मायैव संध्ये सृष्टि, न परमार्थगन्धोऽप्यस्ति; कुतः? प्रकटार्थविवरणम् महाभूतसृष्टिवत् सत्यैव खम्नसृष्टिरित्याह-प्राजं चैनमित्यादिना। किंच जाग्रत्समानदेशत्वाभिधानादृपि सत्यत्वमित्याह- अथो खल्वाहुरिति ॥ सिद्धान्तसूत्रमवतारमति-एवं प्राप्त इति ॥ 20

मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ।। जीवोपाधिर यमविद्या मार्यावयवत्वान्मायेत्युच्यते। मात्रशन्देन च सति प्रमातरि+ बाध्यत्वं नाम ्रमसिद्धत्वं जाग्रद्वैलक्षण्यमुच्यते। तत्सिद्धिश्च देश-

१. Ti and TM. सायामयत्वात् २. T omits भ्रम

745

ब्रह्म सुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. ३. भाष्यम्

कात्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्-न हि कारत्स््येन परमार्थवस्तुघर्मेण अभिव्यक्तस्वरूप: खम्नः; कि पुनरत्र कात्स्न्यमभिपेतम्? देशकाल- निमित्तसंपत्तिः अवाधश्च। न हि परमार्थवस्तुविषयाणि देशकाल- 5 निमिचानि अवाधश्च समे संभाव्यन्ते- न तावत्खने रथादीनामुचितो देशः संभवति; न हि संव्ृते देह- देशे रथादयोऽवकाशं लभेरन्; स्यादेतत्-बहिर्देहात् समं द्रक्ष्यति, देशान्तरितद्रव्यग्रहणात्, द्शयति च श्रुतिः बहिर्देहात्स्वपम्-"बहि- ष्कुलायादमृतश्चरित्वा स ईयतेऽमृतो यत्र कामम्" इति; स्थिति- 10 गतिमत्ययभेदश्च न अनिष्क्ान्ते जन्तौ सामञ्जस्यमश्तुवीत-इति । नेत्युच्यते-न हि सुपस्य जन्तोः क्षणमात्रेण योजनशतान्तरितं देशं पर्येंतुं विपर्येतुं च ततः सामर्थ्ये संभाव्यते; कचिच्च प्रत्यागमनवर्जितं समं आ्रवयति-कुरुष्वहमद्य शयानो निद्रयाभिष्युतः, समे पञ्चा- प्रकटार्थविवरणम्

बाधानुपपत्या। यत्पुनरत्र भास्करो रुरोद "मायाशब्दस्य प्रज्ञानामसु पाठा- ननिरालम्बनः प्रत्ययो माया" इति, अत्रोच्यते-कर्थंकारं प्रज्ञानामसु पाठ- मात्रेण प्रस्ययविशेषपरिग्रहः१ सम्यग्दर्शनमेव माया कि नेभवेत्? अथ नास्ति सम्यगद्शने मायाप्रयोग:, तर्हि परिदृश्यमानदृष्टनष्टस्वभावकरिनर- 20 तुरगादौ वृद्धानां मायाशन्दप्रयोगादापवाक्यस्य वृद्धव्यवहारमूलत्वाञ्च न प्रज्ञानामसु मायाशब्दस्य रूढया प्रयोगो भोगी, किंतु मीयतेऽर्थोऽनयेति बुद्धौ यौगिको मायाशन्दप्रयोगः। तसमात् वृद्धव्यवहारानुसारेण मिथ्याहस्त्यादा- वनुगतमिथ्यावस्तुनि मायाशब्दो रूढ इति श्रुतिसूत्रयीरऽपि सएव माया- शब्दांर्थ इति।। 25 वस्तुसङ्गहवाक्ये देशासंभवं तावद्विवृणोति-न तावत्खन्न इत्यादिना ॥ १. T omits क्र््ियासमर्य ३. T and T1. भाति 2. A adds इति Y. A. शब्द इति 746

संध्याधिकरणम् १.] प्रकटा्थविवरणम्

भाष्यम् लानभिगतश्च अस्मिन्प्रतिवुद्धश्च इति। देहाचचेदपेयात् पश्चालेषु प्रति- बुध्येतं, तानसावभिगत इति; कुरुष्वेव तु प्रतिबुध्यते; येन च अयं देहेन देशान्तरमश्नुवानो मन्यते, तमन्ये पार्श्वस्थाः शायनदेश एव पश्यन्ति; यथाभूतानि चायं देशान्तराणि खने पश्यति, न तानि 5 तथाभूतान्येव भवन्ति; परिधावंश्रेत्पशयेत् जाग्रदत वस्तुभूतमर्थमा- कलयेत्। दर्शयति च श्रुतिरन्तरेव देहे खवम्नप्-"स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति" इत्युपक्रम्य "सवे शरीरे यथाकाम परिवर्तते" इति। अतश्च

कुलायात् अमृतश्चरित्वेति-यो हि वसन्नपि शरीरे न तेन प्रयोजनं 10 करोति, स बहिरिव शरीरा्रवति-इति। स्थितिगतिप्रत्ययभेदोऽप्येवं सति विप्लम्भ एवाभ्युपगन्तव्य: ।।

कालविसंवादोऽपि च सवमे भवति-रजन्यां सुप्ो वासरं भारते वर्षे मन्यते; तथा सुहूर्तमात्रवर्तिनि सनने कदाचित् बहून वर्ष- पूगान् अतिवाहयति। निमित्तान्यपि च सवनने न बुद्धये कर्मणे वा उचि- 15 तानि विद्यन्ते; करणोपसंहाराद्दि नास्य अश्वरथादिग्रहणाय चक्षुरा- दीनि सन्ति; रथादिनिर्वर्तनेऽपि कुतोऽस्य निमेषमात्रेण सामर्थ्य दारूणि वा। बाध्यन्ते चैते रथादयः स्वमदष्टाः पबोधे; खम्न एव च एते सुलभवाधा भवन्ति, आदयन्तयोव्यभिचारदर्शनात्-रथोऽय- मिति हि कदाचित्खमे निर्धारितः क्षणेन मनुष्यः संपद्यते, मनुष्यो- 20

प्रकटार्थविवरणम्

कालासंभवं स्पष्टयति-कालविसंवादोऽपि चेति॥ रजन्यां रात्रौ; वासरं दिवसम्; भारते वर्षे सेतुहिमवन्मध्ये; वर्षपूगान् वर्षसमूहान् क्षप- यतीत्यर्थः। निमित्तासंभवं प्रपश्चयति-निमित्तान्यपि चेति ॥ अबाधा- संभवं विभजते-बाध्यन्ते चैत इत्यादिना ॥ 25

१. T and T1. अभावासंभवं

747

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. २. सु. ४.

भाष्यम् यमिति निर्धारितः क्षणेन वृक्षः। स्पष्टं चाभावं रथादीनां े श्र यति शास्त्रम्-"न तत्न रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति" इत्यादि। तस्मान्मायामात्ं खन्रदर्शना म् ।् । सूचकश्ष हि श्रुतेराचक्षते च तदिदः ॥ ३-२-४ ॥ 20

मायामात्रत्वाचहि न कश्चित्खमे परमार्थगन्धोऽस्तीति-नेत्यु च्यते-सूचकश्च हि सवमो भवति भविष्यतोः साध्वसाधुनोः; तथा हि श्रूयते- "यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वन्नेषु पश्यति। 10 समृद्धिं तत्न जानीयात्तस्मिन्खम्ननिदर्शने ।।" तथा "पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति" इत्येवमादिभि: स्वमैरचिरजीवित्वमावेद्यत इति श्रावयति; आचक्षते च स्वम्नाध्याय विद :- "कुञ्जरारोहणादीनि खमे धन्यानि खरयानादीन्यधन्यानि" इति; मन्त्रदेवताद्रव्यविशेषनिमित्ताश्र केचित्सवमनाः सत्यार्थगन्धिनो 5 भवन्तीति मन्यन्ते । तत्नापि भवतु नाम सूच्यमानस्य वस्तुनः सत्यत्वम्ः सूचकस्य तु स्त्रीदर्शनादेर्भवत्येव वैतथ्यम्; बाध्यमानत्वादित्यभिग्नायः तस्मादुपपन्नं खम्नस्य मायामात्त्वम्।। यदुक्तम्-"आह हि" इति तदेवं सति भाक्तं व्याख्यातव्यम्- यथा 'लाङलं गवादीनुद्वइति' इति निमित्तमात्नत्वादेवसुच्यते, न तृ 20 प्रकटार्थविवरणम् सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विद: ॥ शङ्कासूत्रं व्याचष्टे-मायामात्नत्वात्तर्हीत्यादिना । ननु तर्हि सत्यशुभा शुभसूचकत्वान्यथानुपपत्त्या स्वरूपेणापि खन्नस्य सत्यत्वं प्रसक्तमित्या शाङ्कयाह-तत्रापि भवतु नामेति ।। 25 परोक्तमनूद्य दूषयति-यदुक्तामित्यादिना॥ ननु सस्यादिद्वारेण लाङ्ग लं गवादीनुद्धहति पुष्णातीति साक्षात् कारणत्वाभावेऽपि विद्यत एव निमि 748

सन्ध्याधिकरणम् १.] प्रकटायविवरणम्

भाष्यम् नत्यक्षमेव लाङगलं गवादीनुद्ृहृति; एवं निमित्तमात्रत्वात्-सुप्नो रथा- दीन्सजते, "स हि कर्ता" इति च उच्यते; न तु प्रत्यक्षमेव सुपो रथा- दीन् सृजति। निमित्तत्वं तु अस्य रथादिप्रतिभाननिमित्तमोदत्ासादि- दर्शनात्तन्निमित्तभूतयोः सुकृतदुष्कृतयोः कर्तृत्वेनेति वक्तव्यम् । अपि 5 च जागरिते विषयेन्द्रियसंयोगात् आदित्यादिज्योतिर्व्यतिकराच् आत्मनः स्वयंज्योतिष्टं दुर्विवेचनमिति तद्विवेचनाय स्वन्न उपन्यस्त :; तत्न यदि रथादिसृष्टिवचनं भ्रुत्या नीयेत, तदा स्वयंज्योतिष्ट न निर्णीतं स्यात् : तस्माद्रथाद्यभाववचनं श्रृत्या, रथादिसटष्टिवचनं तु भक्त्येति व्याख्येयम्। एतेन निर्माणश्रवणं व्याख्यातम् । यदप्युक्तम्-"प्राज- 10 मेनं निर्मातारमामनन्ति" इति, तदप्यसत्, श्रुत्यन्तरे "स्वयं विहृत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा खेन ज्योतिषा प्रस्वपिति" इति जीव- व्यापारश्रवणात् ; इहापि "य एष सुप्नेषु जागर्ति" इति प्रसिद्धानु- वादाज्जीव एवायं कामानां निर्माता संकीत्येते; तस्य तु वाक्यशेषेण "तदेव शुकं तह्रह्म" इति जीवभावं व्यावत्ये ब्रह्मभाव उपदि- 15 इयते-"तत्वमसि" इत्यादिवत्-इति न ब्रह्मप्रकरणं विरुध्यते। प्रकटार्थविवरणभ् त्तत्वम्; जीवस्य तु कथं निमित्तत्वमित्याशङ्कयाह-निमित्त त्वं त्वस्येति॥ पूर्व सृष्टौ वारक्यस्य तात्पर्यमङ्गीकृत्य अदष्टद्धारेण जीवस्य निमित्तत्वमित्युक्तम्; इदानीं तन्र तात्पर्यमपि नास्तीत्याह-अपि चेति ॥ द्वितीयसूत्रोक्तं निराक- 20 रोति-यदप्युक्तमित्यादिना। स्वयं विहृत्य उपसंहृत्य। न केवलं बृहदारण्यके जीवस्य स्व[स्वयं]कर्तृत्वं श्रुतम्, काठकेऽपीत्याह-ईहापि य एष इति। ननूक्तं प्रकरणवाक्यशेषाभ्यां परमात्मेति तत्राह-तस्य तु वाक्यशषणेति। कि च यथा कुम्भकारस्य कुम्भकर्तृत्वेऽपि न परमेश्वरस्य सर्वस्रषटृत्वं व्याहन्यते, तथा जीवाविद्याया निद्रादृष्टादिसहकारिवशेन खप्नप्रपश्चाकारपरिणामित्वात् 25 जीवकर्तृकतवेऽपि सवप्नस्य परमेश्वरकर्तृकत्वमपि न विरुध्यत इत्याह-

१. T, Ti and TM omit जीवस्य ... २. A omits वाक्यस्य निमित्तत्वं ३. T and Ti. नापि य एष इति

749

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. ५. भाष्यम् न चास्माभि: खप्नेऽपि प्राज्ञव्यवहारः प्रतिषिध्यते, तस्य सर्वेश्वरत्वात् सर्वास्ववस्थास्वधिष्ठातृत्वोपपत्तेः; पारमार्थिकस्तु नायं संध्याश्रयः सर्गः वियदादिसर्गवत्-इत्येतावत्प्तिपाद्यते; न च वियदादिसर्ग- 5 स्याप्यात्यन्तिकं सत्यत्वमस्ति ; प्रतिपादितं हि "तदनन्यत्वमारम्भण- शब्दादिभ्यः" इत्यत्न समस्तस्य प्रपश्चस्य मायामात्रत्वम्। प्राक् तु ब्रह्मात्मत्वदर्शनात् वियदादिपपश्ची व्यवस्थितरूपो भवति ; संध्याश्र- यस्तु प्रपश्चः प्रतिदिनं बाध्यते-इत्यतो वैशेषिकमिदं संध्यस्य माया- मात्रत्वमुदितम् । 10 पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस् बन्धविपर्ययौ।। ३-२-५ ।। अथापि स्यात्-परस्यैव तावदात्मनोंऽशः जीवः-अग्नेरिव विस्फुलिङ्ग :; तत्रैवं सति यथा अग्निविस्फुलिङ्गयोः समाने दहनपकाश- नशक्ती भवतः, एवं जीवेश्वरयोरपि ज्ञानैश्वर्यशक्ती ततश्र जीवस्य 15 ज्ञानैश्वर्यवशात् सांकल्पिकी रवने रथादिसृष्टिर्भविष्यतीति। अत्ो- प्रकटार्थविवरणम् न चास्माभिरिति । यञ्चानुमानमुक्तं तत्र दोषमाह-पारमार्थिकस्त्विति॥

वैपरा्यस्यावगमादनुमानबाध इति भावः। दृष्टान्तोऽपि साध्यविकल 20 इत्याह-न च वियदादीति ॥। दृष्टान्तसिद्धेः प्रागव्यागमादेव मिथ्यात्वं वियदादे: सेद्धुं शक्कोतीति भावः। कस्तर्हि जाग्रत्पपश्चाद्विशेषो येन पृथगा-

पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो हवस्य बन्धविषर्ययौ।। अविद्यामयत्वं किमिति साङ्कल्पिकी? सत्यैव सम्नसृष्टिरसत्वत्याह- 62 अथापि स्यादिति ॥ उत्सूत्रमेव परिहरति-अतोच्यत इति ॥ असर्वज्ञत्वा- १. A. अस्ती त्याह

750

सन्ध्याधिकरणम् १.] प्रकटा्थेविवरणम्

भाष्यम्

च्यते-सत्यपि जीवेश्वरयोरंशांशिभावे प्रत्यक्षमेव जीवेस्येश्वरविपरीत- धर्मत्वम् । किं पुनर्जीवस्येश्वरसमानधर्मत्वं नास्त्येव! न नास्त्येव; विद्यमानमपि तत्तिरोहितमविद्यादिव्यवधानात्। तत्पुनस्तिरोहितं सत् परमेश्वरमभिध्यायतो यतमानस्य जन्तोर्विधुतध्वान्तस्य तिमिरति- 5 रस्कृतेव दक्शक्ति: औषधवीर्यात्-ईश्वरप्रसादात् संसिद्धस्य कस्य- चिदेवाविर्भवति, न स्वभावत एव, सर्वेषां जन्तूनाम्; कुतः१ ततो हि ईश्वराद्वेतोः अस्य जीवस्य, बन्धमोक्षौ भवतः-इश्वरस्वरूपा- परिज्ञानात् बन्धः, तत्स्वरूपपरिज्ञानात्तु मोक्षः । तथा च श्रुति :-

"ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशैर्जन्ममृत्युप्रहाणिः । 10 तस्याभिध्यानात्ततीयं देभेदे विश्वैश्वर्य केवल आप्तकामः॥"

इत्येवमाद्या।

प्रकटार्थचिवरणम्

नीश्वरत्वयो: प्रत्यक्षसिद्धत्वाज्ीवस्य न सङ्कल्पमात्रेण रथादिसृष्टिः सख्जा- घटीतीत्यर्थः। इदानीं सूत्रमवतारयति-किं पुनर्जीव स्येति॥ ज्ञात्वा देवमिति॥ 15 परमात्मैवाहमस्मीति साक्षादनुभूय सर्वपाशानामविद्यारागादिसंबन्धानाम- पहानि: परिक्षयो भवति। परिक्षीणेषु च तेष्वविद्यादिक्केशेषु तत्कार्यजन्म- मृत्युप्रबन्धध्वंस इति निर्गुणविद्याफलम्। सगुणोपासनफलमाह-तस्यैव परमे- श्वरस्य अभिध्यानात् विराटसूत्रापेक्षया तृतीयं विश्वैश्वर्य देहपाते जगत्कार- णसायुज्यापत्या भवतीत्यर्थः। भोगांश्च भुक्त्वा निर्गुणविद्योद्ये केवलाद्वितीय 20 आप्रकाम: परमानन्दात्मनैवावतिष्ठत इति क्रममुक्तिफलमित्यर्थः॥

१. T and T1. विशीर्ये

751

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. २, सू. ६.

भाष्यम् देहयोगाद्वा सोऽपि॥। ३-२-६।। कस्मात्पुनर्जीवः परमात्मांश एव सन् तिरस्कृतज्ञानैश्वर्यो भवति१ युक्तं तु ज्ञानैश्वर्ययोरतिरस्कृतत्वम्, विस्फुलिङ्गस्येव दहन- 5 प्रकाशनयो :- इति । उच्यते-सत्यमेवैतत्; सोऽपि तु जीवस्य ज्ञानै- श्वर्यतिरोभावः, देहयोगात् देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनादियोगात् भवति। अस्ति च अत्नोपमा-यथा अग्नेदेहनप्रकाशनसंपन्नस्याप्यरणि- गतस्य दहनप्रकाशने तिरोहिते भवतः, यथा वा भस्मच्छनस्य- एवमविद्यापत्युपस्थापितनामरूपकृतदेहाद्युपाधियोगात् तदविवेकभ्रमकृतो 10 जीवस्य ज्ञानैश्वर्यतिरोभावः। वाशब्दो जीवेश्वरयोरन्यत्वाशङ्गाव्या- वृत्त्यर्थः। नन्वन्य एव जीव ईश्वरादस्तु, तिरस्कृतज्ञानश्वर्यत्वात्, किं देहयोगकल्पनया। नेत्युच्यते-न हि अन्यत्वं जीवस्येश्वरादुपपद्यते- "सेयं देवतैक्षत" इत्युपक्रम्य "अनेन जीवेनात्मनातुप्रविश्य" इत्यात्मश्रब्देन जीवस्य परामर्शात्; "तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि 15 प्रकटार्थविवरणम् देहयोगाद्वा सोऽपि।I जीवस्य सत एवानाविर्भूतज्ञानैश्वर्यात् सङ्कल्पमात्रेण स्रष्टत्वं न संभवती- त्युंक्तम्; तत्राशेयानभिज्ञो हेत्वसिद्धिमाशङ्कते-कस्मात्पुनरिति ॥यो यस्यांशः स तद्गणशालीति इष्ट इत्येतत्सत्यम् ; इह तु जीवस्येश्वरांशत्वमेव न साक्षा- 20 दस्तीत्यभिप्रेत्याह-सत्यमेवमेतदिति ॥ ननु माभूदंशांशिभावः; तथापि चित्स्वरूपाविशेषे कथं क्वचिदैश्वर्याद्यभिव्यक्तिः, क्वचिञ्च नास्तीत्याशङ्कयो- पाधिगतमेव विशेषमाह-सोऽपि तु जीवस्येति ॥ उपाधिकृतविशेष- सन्भावे दृष्टान्तमाह-अस्ति चात्रोपमेति ॥ वाशब्देन निरस्याशङ्कासुद्भाव्य निरस्यति-नन्वन्य एवेत्यादिना ॥ साङ्कल्पिकत्वे दोषान्तरमाह-यदि १. TM. इत्यर्थ: ३. A. तद्गणानुसारीति २. A. अंशत्वानभिज्ञ: ४. A omita सत्यं ..... टष्टान्तमाह -752

तद्भावाधिकरणम् २.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

श्वेतकेतो" इति च जीवाय उपदिशति ईश्वरात्मत्वम्; अतः अनन्य एव ईश्वराज्जीवः सन् देहयोगात्तिरोहितिज्ञानैश्वर्यो भवति। अतश्च न सांकल्पिकी जीवस्य सने रथादिसष्टिर्घटते; यदि च सांकल्पिकी समे रथादिसृष्टिः स्यात्, नैवानिष्टं कश्चित्समं पश्येत, न हि कश्ि- 5 दनिष्टं संकल्पयते। यत्पुनरुक्तम्-जागरितदेशश्रुतिः खमस्य सत्यत्वं ख्यापयतीति, न तत्साम्यवचनं सत्यत्वाभिमायम्, स्वयंज्योतिष्ट- विरोधात, श्रत्यैव च सने रथाद्यभावस्य दर्शितत्वात्; जागरित- प्रभववासनानिर्मितत्वान्तु खम्नस्य तत्तुल्यनिर्भासत्वाभिग्रायं तद् । तस्मादुपपन्नं खम्नस्य मायामात्त्वम्।। 10

[तदभावाधिकरणम्] तदभावो नाडीषु तच्छूतेरात्मनि च॥ ३-२-७ ॥

स्म्नावस्था परीक्षिता; सुषुप्तावस्थेदानीं परीक्ष्यते। तत्नैताः सुषुप्तिविषयाः श्रुतयो भवन्ति; कचिच्छयते-"तद्यतैतत्सुपः समस्तः

प्रकटार्थविवरणम् 15

चेति॥ पुनः परोक्तमुत्थाव्य गैतिमाह-यत्पुनरुक्तमित्यादिना । सत्यत्वं चेद्विवक्षितं तदा स्वयंप्रकाशमानत्वे तात्पर्याभावात् न तैत्सिध्येत्; जाग्र- इूच्व आदित्यादिज्योतिस्सन्भावात् पराधीनप्रकाशत्वप्रसङ्गे मनभादिद्रषृत्वं खत इत्येतद्विरुध्यते; अतो जाग्रत्सदृशभ्रमोदयात् साम्यवचनमित्यर्थः ॥ तदभावो नाडीषु तच्छतेरात्मनि च।। 20

अधिकरणसङ्गतिमाह-सवम्नावस्थति । विषयवाक्यानि पठति- तत्नैता इति ॥ समस्तः संहतसकलकरण इत्यर्थः॥

१. T. शर्क्तिं ३. A. जाग्रद्वदादित्यादि २. T. तत्सिद्धय जाग्रद्वच्चादि

753

[अ. ३. पा. २. सु. ७.

भाष्यम्

संप्रसन्नः सवमनं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सपो भवति" इति; अन्यत्न तु नाडीरेवानुकम्य श्रूयते-"ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते" इति; तथान्यत्र नाडीरेवातुकम्य "तासु तदा भवति यदा 5 सुप्ः खम न कंचन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति" इति; तथान्यत्र-"य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते" इति; तथा- न्यत्-"सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति" इति; तथा-"प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाहयं किंचन वेद नान्तरम्" इति च॥

10 तत्न संशयः-किमेतानि नाड्यदीनि परस्परनिरपेक्षाणि भिन्नानि सुधुप्तिस्थानानि, आहोखित्परस्परापेक्षयैकं सुषुप्तिस्थानमिति। कि तावत्माप्तम्: भिन्नानीति; कुतः! एकार्थत्वात्-न हेकार्थानां क्कचित्प- रस्परापेक्षत्वं दृश्यते, व्रीहियवादीनाम्; नाड्यादीनां च एकार्शता सुषुप्तौ दृश्यते, "नाडीषु सृप्नो भवति" "पुरीतति शेते" इति च 15 तत्न तत्न सप्मीनिर्देशस्य तुल्यत्वात्। नतु नैवं सति सप्तमीनिर्देशो दृश्यते-"सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इति; नैष दोष

प्रकटार्थवियरणम्

सप्तमीनिर्दशात् समुखयवचनाञ्च संशयमाह-तत्न संशय इति ॥ पूर्वपक्ष विरचयति-कि तावदिति॥ यथा वीहिभिः पुरोडाशे निष्पादिते न 20 यवाकाङ्का तथा नाडीपुरीतद्रह्मणां जीवसोपाधिकरणनामेकखापार्थत्वात् विकल्प एव युक्त इत्यर्थः । नाड्यादानां निरपेक्षसवोपाधिकरणत्वमेव कुतः सिद्धमित्याशङ्कयाह-नाड्यादीनां चेति ॥ सच्छन्दस्य तृतीयान्तत्वात् सप- मीनिर्देशोऽसिद्ध इत्याह-ननु नेति ॥ यद्यपि सप्तमी न श्रूयते, तथापि सपम्यर्थो गम्बत एवास्मात, मृदि घटः, मृदात्मनावस्थित इत्युभयथा प्रयोगदर्श 25 नादिस्याह-नैष दोष इति ॥ किं च वाक्यशेषे प्रकृतस्य सत आयतनत्व-

१. TM. Space is left out for writing विरचयति ... निष्पादि 754

तद्भावाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

तत्नापि सप्तम्यर्थस्य ग्यमानत्वात्-वाक्यशेषो हि तत्र आयतनैषी जीवः सत् उपसपेतीत्याह-"अन्यलायतनमलब्ध्वा माणमेवोपश्रयते" इति; प्ाणशब्देन तत्र प्रकृतस्य सत उपादानात ; आयतनं च सप्त- म्यर्थः। सप्तमीनिर्देशोऽपि तत्न वाक्यशेषे दृश्यते-"सति संपद्य न 5 विदुः सति संपद्यामहे" इति। सवेत्र च विशेषविज्ञानोपरमलक्षणं सुषुपं न विशिष्यते। तस्मादेकार्थतवात् नाड्यादीनां विकल्पेन कदा- चित् किंचित्स्थानं स्वापायोपसपति-इति ।।

एवं प्राप्ते, प्रतिपाद्ते-तदभावो नाडीष्वात्मनि चेति। तदभाव इति, तस्य प्रकृतस्य स्वम्नदर्शनस्य अभावः सुषुप्तमित्यर्थ :; नाडीष्वा- 10 मनि चेति सनुच्चयेन एतानि नाड्यादीनि सापायोपसर्पति, न विक- ल्पेन-इत्यर्थः; कुतः? तच्छूतेः; तथा हि-सर्वेषामेव नाड्यादीनां तत्न तत्र सुषुततिस्थानत्वं श्रूयते, तच्च समुच्चये संग्रहीतं भवति; विक्ल्पे

प्रकटार्थविवरणम्

श्रवणात्पूर्वमप्यायतनत्वं विवक्षितमित्याह-वाक्यशेषेSपीति॥ स्थानद्योत्थ- 15 श्रमापनयायायतनैषी शरणप्रेप्सुरित्यर्थः। प्राणाद्न्यत्रान्यदायतनं श्रमापन- यनस्थानमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयत इत्येतावद्गम्यते, न तु सदुपगच्छतीति; तत्राह-प्राणशब्देनेति ॥ ततः किंमित्यत आह-आयतनं चेति ॥ पूर्वे सतिसप्तमीनिदेशमङ्गीकृत्य तदर्थो गम्यत इत्युक्तम्। इदानीं सप्तम्यपि श्रूयत इत्याह-सप्मीनिर्देशोऽपि चेति॥ ननु तथापि नाड्यादिषु सुषुपेरेवासं- 20 भवात् न विकल्प इत्याशङ्कयाह-सर्वेत्र चेति।। समुच्चयपक्षं सिद्धान्तमाह-एवं पाप्त इत्यादिना । यदा नाड्य: सुषु- सिस्थानं तदा पुरीतन्न भवतीति पक्षे बाधः स्याठ्; सचन युक्त :; बाधस्या- गतिकगतित्वात् इत्याह-विकल्पे तेषामिति॥ विकल्पहेतुं परोक्तमनुवदति-

१. A. शरणं २. Ti and A. निर्देशाभाव

[अ. ३. पा. २. सू. ७.

भाष्यम्

तेषाम्, पक्षे वाघः स्यात। ननु एकार्थत्वाद्विकल्पो नाडयादीनां व्रीहिय- वादिवत् इत्युक्तम्; नेत्युच्यते-न हि एकविभक्तिनिर्देशमात्रेणैकार्थत्वं विकल्पश्च आपतति, नानार्थत्वसमुच्चययोरप्येकविभक्तिनिर्देशदर्श- 5 नात्-प्रासादे शेते पर्यक्के शेत इत्येवमादिषु; तथा इहापि नाडीषु पुरी- तति ब्रह्मणि च सवपितीति उपपद्यते समुच्चयः; तथा च श्रुति :- "तासु तदा भवति यदा सपः स्वमं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति" इति समुच्चयं नाडीनां प्राणस्य च सुषुप्तौ श्रावयति, एक- वाक्योपादानात्; प्राणस्य च ब्रह्मत्वं समधिगतम्-"प्ाणस्तथानुग- 10 मात्" इत्यत्र। यत्रापि निरपेक्षा इव नाडी: सुषुपिस्थानत्वेन श्राव- यति-"आसु तदा नाडीषु सप्तो भवति" इति, तत्नापि प्रदेशान्त- रपसिद्धस्य ब्रह्मणोऽपतिषेधात् नाडीद्वारेणैव ब्रह्मण्येवावतिष्ठत इति प्रतीयते; न चैवमपि नाडीषु सप्मी विरुध्यते, नाडीभिरपि ब्रह्मोप-

प्रकटार्थविवरणम्

15 नन्वेकार्थत्वादिति ॥ दृष्टान्तदार्टान्तिकयोरवैलक्षण्येन दूषयति-नेत्युच्यत इति ॥ प्रकृतक्रतुसाधनीभूतपुरोडाशद्रव्यप्रकृतितया व्रीहियवौ श्रुतौ समर्थौ च निरपेक्षतया तत्साधयितुम्; तयोः परस्परापेक्षायां निरपेक्षतया साधनत्वसमर्पकश्रुतिद्वयबाधः स्यादित्यनन्यगतित्वेन विकल्पाश्रयणम्; नाडयादीनां तुन प्रत्येकं सुषुप्तिसाधने सामथ्यमिति वक्ष्यति; नापि प्रमाण- 20 मिति भावः। यश्च हेतुः सप्तमीनिर्देशस्य तुल्यत्वादिति, सोऽनैकान्तिक इस्याह-न ह्ेकविभक्तीति ॥ प्रासाइस्य पर्यङ्धारणार्थत्वम्, पर्यंङ्कस्य च शय- नार्थत्वमिति नानार्थत्वे Sप्येकचिभक्तिनिर्देशः; व्यवधानाव्यवधानाभ्यां च शयन- साधनत्वात्समुञ्चय इत्यर्थः। पूर्वमनेकश्रुतिसामर्थ्यपर्यालोचनया समु- शयमूचे; अधुना श्रुतिमाह-तथा च श्रतिरिति ॥ ननु समुच्चये श्रुत्य- 25 न्तरं नैरपेक्ष्यद्योतकं निरुध्येतेत्याशङ्कयाह-यत्नापि निरपेक्षा इति॥ ननु नाडीनां द्वारत्वे अधिकरणश्रुतिविरोध इत्याशङ्कयाह-न चैवमपीति ।। १. T and T1. अधुना श्रुतिरिति.

756

तदभावाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पसर्पन् सृप्त एव नाडीपु भवति-यो हि गङ्गया सागरं गच्छति, गत एव स गङ्गायां भवति। अपि चात्र रश्मिनाडीद्वारात्मकस्य ब्रह्मलोक- मार्गस्य विवक्षितत्वात् नाडीस्तुत्यर्थ सृप्तिसंकीर्तनम्-"नाडीषु सप्ो भवति" इत्युक्त्वा "तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति" इति ब्रुवन्नाडीः प्रशंसति; व्रवीति च पाप्मस्परशाभावे हेतुम्-"तेजसा हि तदा संपन्नो भवति" इति-तेजसा नाडीगतेन पित्ताख्येन अभिव्याप्त- करणो न बाह्यान् विषयानीक्षत इत्यर्थः; अथवा तेजसेति ब्रह्मण एवायं निर्देश:, श्रत्यन्तरे "ब्रह्मैव तेज एव" इति तेजाशब्दस्य ब्रह्मणि प्रयुक्तत्वात्; ब्रह्मणा हि तदा संपन्नो भवति नाडीद्वारेण, 10 अतस्तं न कश्चन पाप्मा स्पृशतीत्यर्थ :- ब्रह्मसंपत्तिश्च पाप्मस्पर्शभावे हेतुः समधिगतः "सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्तेऽपहतपाष्मा ह्वेष ब्रह्म- लोक:" इत्यादिश्रुतिभ्य :; एवं च सति प्रदेशान्तरप्रसिद्धेन ब्रह्मणा सुषुप्तिस्थानेनानुगतो नाडीनां समुच्चयः समधिगतो भवति। तथा पुरीततोऽपि ब्रह्मपक्रियायां संकीर्तनात् तदनुगुणमेव सुपुप्तिस्थानत्वं 15 ज्ञायते-"य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते" इति हृदयकाशे सुषुप्तिस्थाने प्रकृते इदमुच्यते "पुरीतति शेते" इति ; पुरीतदिति

प्रकटार्थविवरणम् इतंश्च निरपेक्षतया नाडीनां सुषुप्तिस्थानत्वमिह न विवक्षितमित्याह - अपि चातेति । विषयदर्शनासंभवात् तज्जनितसुखदगु:खाभावात्तद्वेतुधर्मा- 20 धर्माभावात् पापासंस्पर्शो दर्शितः; इदानीं प्रकारान्तरमाह-अथ वेति । ननु ब्रह्मसंपत्तिमात्रेण पापासंस्पर्श: कुतः सिद्ध इत्याशङ्कपाह-ब्रह्मसंपत्ति- श्रेति ॥ किंच द्वारत्वे श्रुत्यन्तराविरोधोऽपि भवतीत्याह-एवं च सतीति॥ एवं तावत् नाडीब्रह्मणो: गुणप्रधानभावेन समुच्चयमुकत्वा अधुना पुरीतद्रह्मणो- गुणप्रधानभावेन समुच्चयमाह - तथा पुरीततोऽपीत्यादिना॥ इदानीं 25 १. T1, तच्च

ब्रह्मसूत्भाष्यव्यारूयानम् [अं. ३. पा. २. सू. ७.

भाष्यम् हृदयपरिवेष्टनमुच्यते; तदन्तर्वर्तिन्यपि हृदयाकाशे शयानः शक्यते "पुरीतति शेते" इति वक्तुम्-पराकारपरिक्षिप्तेऽपि पुरे वर्तमानः प्राकारे वर्तत इत्युच्यते; हृदयाकाशस्य च ब्रह्मत्वं समधिगतम्-"दहर उत्त- 5 रभ्यः" इत्यत्न। तथा नाडीपुरीतत्समुच्चयोऽपि "ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते" इत्येकवाक्योपादानादवगम्यते। सत्माज्ञयोश्च प्रसिद्धमेव ब्रह्मत्वम्। एवमेतासु श्रुतिषु त्रीण्येव सुबुप्तिस्थानानि संकी- र्तितानि-नाड्यः पुरितद्रह्म चेति; तत्ापि द्वारमात्ं नाड्यः पुरी- तच, ब्रह्मैव-तु एकं अनपायि सुषुप्तिस्थानय्। अपि च नाड्यः पुरी- 10 तद्वा जीवस्योपाध्याधार एव भवति-तत्रास्य करणानि वर्तन्त इति; न हि उपाधिसंबन्धमन्तरेण स्वत एव जीवस्याधार: कश्चित्संभवति, ब्रह्मा- व्यतिरेकेण स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वात् । ब्रह्माधारत्वमप्यस्य सुषुप्ते नैव आधाराधेयभेदाभिप्रायेण उच्यते, कथ तहिं? तदात्म्याभिप्रायेण; यत आह-"सता सोम्य तदा संपन्नो भवति समपीतो भवति" 15 इति। स्वशब्देन आत्मा अभिलप्यते; स्वरूपमापन्नः सुप्नो भवतीत्यर्थः। अपि च न कदाचित् जीवस्य ब्रह्मणा संपत्तिर्नास्ति, स्वरूपस्यानपायि- प्रकटाथविवरणम् नाडीपुर्रीततोरपि परस्परसमुच्चयमाह - तथा नाडीपुरतिदिति । ननु सत्प्राज्ञयोरपि सुषुप्तिस्थानत्वसङ्कीर्तनात् कथं त्रयाणामेव समुञ्चयवर्णनमित्या- 20 शङ्कयाह-सत्पाज्ञयोश्चेति ॥ नाडीपुरीततोः द्वारत्वे हेत्वन्तरमाह-अपि चं नाड्य इति । ननु नाडीपुरीततोः जीवाधारत्वासंभवान्न मुख्यं सुषुप्ति- स्थानत्वं चेत्तईि ब्रह्मणोऽप्याधाराधेयभावायोगात् न मुख्यं सुषुप्तिस्थानत्वं इत्याशङ्याह-ब्रह्माघारत्वमिति । विकल्पपक्षे जीवस्य ब्रह्मसंपत्तेः कादा- चित्कत्वप्रसक्गोदपि विकल्पोऽनुपपत्न इत्याह-अपि चन कदाचिदिति ।।

१. A. पुरीतद्रिति ४. T1. मपीति २. TM. स च नाड्य: ५. A. प्रसङ्गादभदावस्थस्यापि २. A. स्थानं

758

तद्भावाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

त्वात: सप्नजागरितयोस्तूपाधिसंपर्कवशात् पररुपापत्तिमिवापेक्ष्य तदु- पशमात्सुषुप्तेः स्वरूपापत्तिर्विवक्ष्यते "स्वमपीतो भवति" इति; अतश्च सुप्ावस्थायां कदाचित्सता संपद्यते, कदाचिन्न संपद्यते-इत्ययुक्तम्। अपि च स्थानविकल्पाभ्युपगमेऽपि विशेषविज्ञानोपशमळक्षणं ताव- 5 तसुषुपं न कचिद्विशिष्यते; तत्र सति संपन्नस्तावत् एकत्वात् न विजा- नाताति युक्तम्, "तत्केन कं विजानीयात्" इति श्रुतेः; नाडीषु पुरीतति च शयानस्य न किंचित् अविज्ञाने कारणं शक्यं विज्ञातुम्, भेदविषयत्वात्, "यत्र वा अन्यदिव स्यात्ततान्योऽन्यत्पश्येत्" इति श्रुतेः। ननु भेदविषयस्याप्यतिदूरादि कारणमविज्ञाने स्यात्, बाढमेवं 10 स्यात्, यदि जीव: स्वतः परिच्छिनोऽभ्युपगम्येत-यथा विष्णुमित्रः प्रवासी स्वगृहान् न पश्यति; न तु जीवस्योपाधिव्यतिरेकेण परिच्छेदो विद्यते; उपाधिगतमेवातिदूरादि कारणमविज्ञान इति यद्युच्यते, तथा- प्युपाधेरुपशान्तत्वात् सत्येव संपन्नो न विजानातीति युक्तम् । न च वयमिह तुल्यवत नाड्यादिसमुचयं प्रतिपादयामः; न हि नाड्यः सुप्ि- 15

प्रकटार्थविवरणम्

स्थानान्तरे सुषुप्तिरपि न संभवतीत्याह-अपि च स्थानेति ॥ विकल्प- वादिनापि सुषुप्तं न कचिद्विशिष्यत इति वक्तव्यम् ; तञ्च वक्तुं न पार्यत इत्यर्थः । यथा नभस्युत्पतितः पक्षी नोपलभ्यतेऽतिदूरत्वात्, यथा चान्धेन रूपमिन्ट्रियप्रतिबन्धादेवं भेदावस्थस्यापि जीवस्य अतिदूरत्वाद्यविज्ञाने कारणं 20 विद्यत इति स्थानान्तरेऽपि सुषुप्तिर्घटत इत्याह-नतु भेदविषयस्यापीति॥ तर्त्कि जीवस्यातिदूरत्वं स्वाभाविकं किं वौपाधिकम्१ प्रथमं दूषयति- बाढमेवं स्यादिति ॥ द्वितीयं दूषयति-उपाधिगतमेवेति ॥ तस्मात् खथाना न्तरे' सुषुप्त्यसंभवात् नाडीपुरीततो द्वारत्वमेव; ब्रह्मैवैकं सुषुप्तिस्थानमिति स्थितम्। इदानीं संक्षेपतोऽधिकरणरहस्यमाह-न च वयमिहेति॥ 25

१. A. स्थानान्तरेषु २. A. ब्रह्मकमेव

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. ८.

भाष्यम् स्थानं पुरीतच्च इत्यनेन विज्ञानेन किंचित्पयोजनमस्ति ; न ह्ेतद्विज्ञान- प्रतिबद्धं किंचित्फलं श्रूयते; नाप्येतद्विज्ञानं फलवतः कस्यचिदङ्गमुप- दिश्यते। ब्रह्म तु अनपायि सुप्तिस्थानम्-इत्येतत्पतिपादयामः; तेन 5 तु विज्ञानेन प्रयोजनमस्ति जीवस्य ब्रह्मात्मत्वावधारणं स्वप्नजागरित- व्यवहारविमुक्तत्वावधारणं च । तस्मादात्मैव सुपिस्थानम्॥ अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ३-२-८॥ यस्माच्च आत्मैव सुपिस्थानम्, अत एव च कारणात् नित्यवदेव अस्मादात्मनः प्रबोधः स्वापाधिकारे शिष्यते, "कुत एतदागात्" 10 इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनावसरे-"यथायेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चर- न्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः" इत्यादिना, "सत आगम्य न विद्ुः सत आगच्छमहे" इति च। विकल्प्यमानेषु तु सुपुसिस्थानेषु, कदाचिन्नाडीभ्यः प्रतिबुध्यते कदाचित्पुरीततः कदाचिदात्मन :- इत्यश्ासिष्यत्। तस्मादप्यात्मैव सुप्तिस्थानमिति ॥ 15 [कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम्] स एव तु कर्मानुस्मतिशब्दविधिभ्यः॥ ३-२-९॥ तस्या: पुनः सत्संपत्तेः प्रतिबुध्यमानः कि य एव सत्संपन्नः स एव प्रतिबुध्यते, उत स वान्यो वेति चिन्त्यते । तत्न पापं तावत्- प्रकटार्थविवरणम् 20 अतः प्बोधोऽस्सात् ॥ किंच सर्वत्र परमात्मन एव प्रबोधश्रवणादृपि परमात्मैव सुषुप्तिखान- मित्याह-अतः पबोध इति॥ स एव तु कमोनुस्मृतिशब्दविधिभ्य: ॥ पूर्वाधिकरणान्ते सतः प्रबोधो दर्शितः । तत्रैव विचारमारभते- 25 तस्याः पुनरिति ॥ उपाधिविनाशात् कर्मानुस्मृत्यादिदर्शनाच संशय इस्यर्थः । नियामकानुपलम्भादनियम इति पूर्वः पक्ष: ॥ 760

कार्यानुस्मृतिशब्दविध्यधि- प्रकटार्थविवरणम् करणम् ३.] भाष्यम् अनियम इति ; कुतः१ यदा हि जळराशौ कश्चिज्जलबिन्दुः प्रक्षिप्यते, जलराशिरेव स तदा भवति, पुनरुद्धरणे च स एव जलबिन्दुर्भवति इति दुःसंपादम्-तद्वत् सुप्ः परेणैकत्वमापन्नः संप्रसीदतीति न स एव पुनरुत्थातुमहति; तस्मात स एव ईश्वरो वा अन्यो वा जीवः प्रति- । बुध्यत इति॥

एवं प्राप्त इदमाह-स एव तु जीव: सुप्तः स्वास्थ्यं गतः पुन- रुत्तिष्ठति, नान्य :; कस्मात्१ कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्य विभज्य हेतुं दर्शयिष्यामि-कर्मशेषातुष्ठानदर्शनाच्तावत्स एवोत्थातुमहति, नान्य :; तथा हि-पूर्वेद्युरनुष्ठितस्य कर्मणः अपरेधुः शेषमनुतिष्ठन्द्ृश्यते, न 10 चान्येन सामिकृतस्य कर्मणः अन्यः शेषक्रियायां प्रवर्तितुमुत्सहते, अति- प्रसङ्गात्; तस्मादेक एव पूर्वेद्युरपरेद्युश्चैकस्य कर्मणः कर्तेति गम्यते। इतश्र स एवोत्तिष्ठति, यत्कारणम् अतीतेऽहन्यहमदोऽद्राक्षमिति पूर्वानु- भूतस्य पश्चात्स्रणम् अन्यस्योत्थाने नोपपद्यते; न ह्यन्यदृष्टम् अन्योऽनुस्मर्तुमईति; सोऽइमस्मीति च आत्मानुस्मरणमात्मान्तरोत्थाने 15 नावकल्पते । शब्देभ्यश्च तस्यैवोत्थानमदगम्यते; तथा हि-"पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव" "इमाः सर्वाः मजा अहरहर्ग- चछन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति" "त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतक्गो वा दंशो वा मशको वा यदन्द्- वन्ति तदाभवन्ति" इत्येवमादयः शब्दाः स्वापमबोधाधिकारपठिता 20 प्रकटार्थविवरणम्

सिद्धान्तसूत्रं योजयति-स एव तु जीव इति ॥ सामिकृतस्य अर्धकृतस्य; कर्मपदं व्याख्यायानुस्मृतिपदं व्याचष्टे-इतश्चेति ॥ शब्दशब्दार्थमाह-शब्दे- भ्यश्चेति । अवमाशयः-प्रतिनियतं गमनं प्रतिन्यायः; स यथा भवति तथा योनिं प्रति प्रत्यागच्छति जागरणायेत्यर्थः। विधिपदं व्वाचष्टे- 25

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. ९.

भाष्यम् न आत्मान्तरोत्थाने सामञ्जस्यमीयुः। कर्मविद्याविधिभ्यश्चैवमेवावगम्यते अन्यथा हि कर्मविद्याविधयोऽनर्थकाः स्युः; अन्योत्थानपक्षे हि सुप्- मात्रो सुच्यत इत्यापद्येत; एवं चेत्स्यात्, वद किं कालान्तरफलेन 5 कर्मणा विद्यया वा कृतं स्यात्। अपि च अन्योत्थानपक्षे यदि ताव- च्छरीरान्तरे व्यवहरमाणो जीव उत्तिष्ठेत्, तत्नत्यव्यवहारलोपप्रसङ्ग: स्यात्: अथ तत्न सुप् उत्तिष्ठेत, कल्पनानर्थक्यं स्यात्-यो हि यस्िञ्शरीरे सुप्ः स तस्मिन्नोसिष्ठति, अन्यस्मिक्शरीरे सुप्ः अन्य- स्मिन्नुत्तिष्ठतीति कोऽस्यां कल्पनायां लाभः स्यात्: अथ मुक्त उत्ति- 10 ष्ठेत्, अन्तवान्मोक्ष आपद्येत; निवृत्ताविद्यस्य च पुनरुत्थानमनुप- पन्नम्: एतेनेश्वरस्योत्थानं प्रत्युक्तम्, नित्यनिदृटत्ताविद्यत्वात् अकृता- भ्यागमकृतविग्रणाशौ च दुर्निवारावन्योत्थानपक्षे स्याताम्। तस्मात्स एवोतिष्ठति, नान्य इति। यत्पुनरुक्तम्, यथा जळराशौ प्रक्षिप्तो जल- बिन्दुर्नोद्धर्ते शक्यते एवं सति संपन्नो जीवो नोत्पतितुमरईतीति, तत्परि- 15 दियते-युक्तं तत्न विवेककारणाभावात जलविन्दोरनुद्धरणम्, इह तु विद्यते विवेककारणम्-कर्म च अविद्या चेति वैषम्यम्; दृश्यते च दुर्विवेचयोरप्यस्मज्जातीयैः क्षीरोदकयोः संसष्टयोः हंसेन विवेचनम्। अपि च न जीवो नाम कश्चित्परस्मादन्यो विद्यते, यो जलबिन्दुरिव जळराशेः सतो विविच्येत; सदेव तु उपाधिसंपर्काज्जीव इत्युपचर्यते 20 प्रकटार्थविवरणम् कर्मविद्येति ।। उत्सूत्रसुपपत्थन्तरमाह - अपि चान्येत्यादिना ॥ पूर्व- वाद्युकं दृष्टान्तं वैषम्येण परिहरति-यत्पुनरुक्तमित्यादिना । नन्वस्मदा- दिभि: यहुर्विवेचनं तदविद्यादिना, घा कथ विविच्यत इत्याशङ्गयाह हईयते चेति।। प्रकारान्तरेण दष्टान्तवैषम्यमाह-अपि चेति ॥ ननु सद्व- १. T and T1. न हम्यते

76

सुग्धाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

माष्यम् इत्यसकृत्प्रपश्चितम्; एवं सति यावदेकोपाधिगता बन्धानुवृत्ति :; तावदेकजीवव्यवहार :; उपाध्यन्तरगतायां तु बन्धातुदटत्तौ जीवान्तर- व्यवहार :; स एवायमुपाधिः स्वापप्रबोधयोः बीजाङ्कुरन्यायेन- इत्यतः स एव जीवः प्रतिबुध्यत इति युक्तम् ॥ 5

सुग्धाधिकरणम्] सुग्धेऽर्धसंपत्ति: परिशेषात्॥३-२१०॥ अस्ति सुग्धो नाम, यं मूर्च्छित इति लौकिका: कथयन्ति ; सतु किमवस्थ इति परीक्षायाम्, उच्यते-तिस्रस्तावदवस्थाः शरीरस्थस्य जीवस्य प्रसिद्धा :- जागरितं खप्न: सुषुप्तमिति; चतुर्थी शरीरादप- 10 सृप्िः; न तु पश्चमी काचिदवस्था जीवस्य श्रुतौ स्मृतौ वा प्रसिद्धा अह्ति; तस्माच्चतसृणामेवावस्थानामन्यवमावस्था सूच्छा-इति॥ प्रकटार्थनिवरणम् स्त्वेच यदि जीव: नर्ह्ेक एव जीव: स्यादित्याशङ्कयाह-एवं सतीति ॥ ननूपाधिभेदाच्चेज्ीवस्य भेदव्यवहार:, तह पूर्वोत्तरवासरयोरुपाधिभदाव् 15 जीवभेदप्रसङ्ग इत्याशङ्गयाह-स एव चायमिति ॥ यद्यप्यन्तःकरणादेः व्यक्ताकारो नश्यति सुषुप्ते तथाप्यव्यक्ताकारेण वर्तमानत्वाद्यस्य य उपाधि: स एव बीजाङ्कुरवद्यक्ताव्यक्तरूपेण वर्तत इति न जीवभेदो युक्त इत्यर्थ: ॥ सुग्धेऽर्घसंपत्ति: परिशेषात् ॥ पूर्व सवप्नसुषुप्तिव्यतिरेको दर्शितः; इदानीं मूर्च्छावस्थाव्यतिरेकं दर्श- 20 यितुमुपक्रमते-अस्ति सुग्धो नामेति ॥ मुग्धावस्था कि जाग्रदादिव्यति- रिक्ता, उताव्यतिरिक्तेत्यवस्थाचतुष्टयप्रसिद्धिनियमवैलक्षण्याभ्यां संशये पूर्व- वाद्याह-तिस्रस्तावदिति॥

१, A. चेजीवः Ti, TM.and A. मूरच्छावस्था २. T. वाच्यव्यका.

[अ. ३. पा. २. सु. १०.

भाष्यम् एवं प्राप्ते ब्रूम :- न तावन्मुग्धो जागरितावस्थो भवितुमहति; न ह्ययमिन्द्रियैविषयानीक्षते । स्यादेतत्-इषुकारन्यायेन सुग्धो भवि- ष्यति-यथा इषुकारो जाग्रदपि इष्वासक्तमनस्तया नान्यान्विषया- 5 नीक्षते, एवं सुग्धो मुसलसंपातादिजनितदुःखानुभवव्यग्रमनस्तया जाग्र- दपि नान्यान्विषयानीक्षत इति; न, अचेतयमानत्वात्; इषुकारी हि व्यापृतमना ्रवीति-इषुमेवाहमेतावन्तं कालमुपलभमानोऽभूवमिति, सुग्धस्तु लब्धसंज्ञो व्रवीति-अन्धे तमस्यहमेतावन्तं कालं प्रक्षिप्तोS- भूवम्, न किंचिन्मया चेतितमिति। जाग्रतश्वैकविषयविषक्तचेतसोऽपि 10 देहो विधरियते; सुग्धस्य तु देहो धरण्यां पतति। तस्मान्न जागर्ति। नापि स्वम्नान्यश्यति, निःसंज्ञकत्वात्। नापि मृत, प्राणोष्मणोर्भा- वात्-मुग्धे हि जन्तौ मृतोऽयं स्यान् वा मृत इति संशयाना: ऊष्मास्ति नास्तीति हृदयदेशमालभन्ते निश्चयार्थम्, प्राणोडस्ति नास्तीति च नासिकादेशम्; यदि प्राणोष्मणोरस्तित्वं नावगच्छन्ति, ततो मृतो- 15 यमित्यध्यवसाय दहनायारण्यं नयन्ति; अथ तु प्राणमूष्माणं वा प्रति- पद्यन्ते, ततो नायं मृत इत्यध्यवसाय संज्ञालाभाय भिषज्यन्ति; पुन- रुत्थानाच न दिष्टं गतः; न हि यम गतः यमराष्ट्रात्पत्यागच्छति। अस्तु तर्हिं सुपुप्तः, निःसंज्ञत्वात्, अमृतत्वाच्च; न, वैलक्षण्यात्-मुग्धः कदा- चिच्चिरमपि नोच्छुसिति, सवेपथुरस्य देहो भवति, भयानकं च वदनम्, 20 विस्फारिते नेत्रे; सुषुप्स्तु पसन्नवदनस्तुल्यकालं पुनः पुनरुच्छसिति, निमीलिते अस्य नेत्ने भवतः न चास्य देहो वेपते; पाणिपेषण- मात्रेण च सुषुप्तमुत्थापयन्ति, न तु सुग्धं मुद्रघातेनापि। निमित्तभेदश्व भवति मोहस्वापयोः-मुसलसंपातादिनिमित्तत्वान्मोहस्य, श्रमादि- निमित्तत्वाच्च स्वापस्य। न च लोकेऽस्ति प्रसिद्धि :- मुग्धः सुप्त इति।

25 प्रकटार्थविवरणम्

परिशेषाद्वसथाचतुष्टयातिरिक्तां सुग्धावस्थां दर्शयितुं प्रसक्तप्रतिषेध- मारमते-न तावन्मुग्ध इत्यादिना ॥ 764

सुग्धाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

परिशेषादर्धसंपत्तिर्मुग्धतेत्यवगच्छाम :- निःसंज्ञत्वात्संपन्नः, इतरत्या- द्वैलक्षण्यादसंपन्न इति॥

कथं पुनरर्धसंपत्तिर्मुग्धतेति शक्यते वक्तम् !- यावता सुपं प्ति तावदुक्त श्रुत्या-"सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इति, "अत्र 5 स्तेनोऽस्तेनो भवति" "नैतं सेतुमहोराते तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम्" इत्यादि। जीवे हि सुकृतदुष्कृतयोः प्ाप्तिः सुखित्वदुःखित्वप्रत्ययोत्पादनेन भवति; न च सुखित्वप्रत्ययो दुःखित्वप्रत्ययो वा सुषुप्ते विद्येते; सुग्धेऽपि तौ प्रत्यत्यौ नैव विद्येते; तस्मात् उपाध्युपशमात् सुषुप्तवनमुग्धेऽपि कृत्स्नसंपत्तिरेव भवितुमईति, 10 नार्धसंपत्तिरिति। अत्रोच्यते-न ब्रूमः-सुग्धेऽघसंपत्तिर्जीवस्य ब्रह्मणा भवतीति; किं तहि? अर्धेन सुषुप्तपक्षस्य भवति मुग्धत्वम्, अर्धेनावस्थान्तरपक्षस्य इति ब्रमः। दर्शिते च मोहस्य स्वापेन साम्य- वैषम्ये। द्वारं चैतन्मरणस्य; यदास्य सावशेषं कर्म भवति, तदा वाङ्मनसे प्रत्यागच्छतः; यदा तु निरवशेषं कर्म भवति, तदा प्राणो- 15

प्रकटार्थविवरणम्

आक्षिपति- क्थं पुनरर्धसंपत्तिरिति ॥ कानुपपत्तिरित्यत आह- यावतेति ।। यत्सु्तं प्रति सत्संपन्नत्वं श्रुत्योक्तं तदुपाध्युपरमाभिप्राये- णैव; स चोपाध्युपरमो मुग्धस्यापि समान इति कृत्स्संपत्तिरेव वक्त- व्येति भावः । ननु सुकृतदुष्कृतसंबन्धस्य यावत्संसारभावित्वात् सुकृत- 20 दुष्कृते न तरतो न संस्पृशत इत्यसङ्गतमित्याशङ्कयाह-जीवे हीति॥ सुकृतदुष्कृतकार्याभावादभावोपचार इति भावः । अर्धशब्दो नार्धब्रह्म- संपत्यभिप्रायेण, किं तु सुषुप्तिवैलक्षण्याभिप्रायेणेत्याह-न ब्रूम इत्या- दिना । इतोऽपि सुषुप्तिवैलक्षण्यमित्याह-द्वारं चैतदिति ॥ यश्चाप्रसिद्ध

१. TM. व्त्संपन्नत्वं

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [भ. ३.पा.२. सू. ११.

भाष्यम्

ष्माणावपगच्छतः। तस्मादर्संपत्ति ब्रह्मविद इच्छन्ति। यत्तक्तम्- न पश्चमी काचिदवस्था प्रसिद्धास्तीति, नैष दोष :; कादाचित्कीय- मवस्थेति न प्रसिद्धा स्यात। प्रसिद्धा चैषा लोकायुर्वेदयोः। अर्धसंप- 5 न्यभ्युपगमाच न पश्चमी गण्यत इत्यनवद्यम् ॥

[उभयलिङ्गाधिकरणम्] न स्थानतोऽपि परसोभयलिङ्गं सर्वत्र हि। ३-२-११॥।

येन ब्रह्मणा सुपुप्त्यादिषु जीव उपाध्युपशमात्संपद्यते, तस्येदानी 10 स्वरूपं श्रुतिवशेन निर्धार्यते। सन्त्युभयलिङ्गाः श्रुतयो ब्रह्मविषया :- "सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः" इत्येवमाद्याः सविशेषलिङ्गाः;

प्रकटार्थविवरणम्

त्वम्, तन्न, भेदाभावात्, किंतु सदातनत्वाभावादित्याह-यत्तक्तमित्या- दिना ॥ इदानीमप्रसिद्धिरपि नास्तीत्याह-प्रसिद्धा चैषेति ॥ आयुर्वेद: 5 वैद्यशास्त्रम्। ननु तत्रापि चतस्रोऽवस्था मर्त्यानां गणिता इत्याशङ्गयाह- अर्घेति ॥ अर्धसुषुत्तिसालक्षण्याभ्युपगमात् तत्रान्तर्भावाभिप्रायेण पृथक् [न पृथकर्] गणनमित्यर्थः॥ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि।। एवं तावत्खप्नाद्यवस्थोपन्यासेन तद्यतिरिक्तं खवप्रकाशं ब्रह्मात्मकं सदैक- 20 रूपं त्वमर्थमुद्देश्यं परिशोध्येदानीं विधयं तत्पदार्थ परिशोधयितुमुपक्रमते भगवान् सुत्रकार इति तात्पर्यमाह-येन ब्रह्मणेति ॥ संशयबीजमाह- सन्त्युभयलिङ्गा इति ॥ उभयलिङ्गाः उभयरूपाः; उभयोरपि प्रामाण्यादुभय- 2. Ti add च

766

· उभयलिङ्गाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

"अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घम्" इत्येवमाद्याश्च निर्विशेषलिङ्गाः। किमासु श्रुतिषूभयलिङ्गं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् उतान्यतरलिङ्गम्; यदाप्यन्यतर- लिङ्गम्, तदापि सविशेषम्, उत निर्विशेषम्-इति मीमांस्यते। तत्न उभयिङ्गश्वृत्यनुग्रहादुभयलिङ्गमेव ब्रह्मेत्येवं प्राप्ते, बमः-न तावतस्वत 5 एव परस्य ब्रह्मण उभयलिङ्गत्वमुपपद्यते; न हि एकं वस्तु स्वत एव रूपादिविशेषोपेतं तद्विपरीतं च इत्यवधारयितुं शक्यम्, विरोधात।अस्तु तर्हि स्थानतः, पृथिव्याद्यपाधियोगादिति; वदपि नोपपद्यते-न हि उपाधियोगादप्यन्याद्शस्य वस्तुनोऽन्यादशः स्वभावः संभवति; न हि स्वच्छः सन् स्फटिकः अलक्तकाद्युपाधियोगादस्वच्छो भवति, भ्रममात्र- 10 त्वादस्वच्छताभिनिवेशस्य; उपाधीनां च अविद्यापत्युपस्थापितत्वात्। अतश्च अन्यतरलिङ्गपरिग्रहेऽपि समस्तविशेषरहितं निर्चिकल्पकमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम्, न तद्विपरीतम्: सर्वेत्र हि ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनप- रेषु वाक्येषु "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्" इत्येवमादिषु अपास्त- समस्तविशेषमेव ब्रह्म उपदिश्यते।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

रूपं ब्रह्मेति पूर्वपक्षयति-तत्रेति ॥ कि स्वाभाविकमुभयरूपमुच्यते, किं वा परोपाधिकमिति विकल्प्य आद्यं दूषयति-न तावदिति ॥ रूपाभेदो ह्येकत्व- व्यवस्थापकः; अत एकमनेकरूपं चेति विप्रतिषिद्धमिति भावः। द्वितायमनूद दूषयति-अस्तु तहीति॥ ननु उभयरूपता तत्वतो न घटते चेन्माघटिष्ट 20 तर्हि; सविशेषत्वमेवास्त्वित्याशङ्गयाह-अतश्चान्यतरेति ॥ यतः सर्वो विशेषोऽविद्याप्रत्युपस्थापित एव अतश्चेति योजना। इतोऽपि निर्विशेषमेव ब्रह्म तत्पद्लश्ष्यमित्याह-सर्वत्र हीति॥

१. TM. पूर्व लक्षयति २. T and T1. अम्यपतरेति

[अ. ३. पा. २. सु. १२ भाष्यम् न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ ३-२-१२॥ अथापि स्यात्-यदुक्तम्, निर्विकल्पमेकलिङ्गमेव ब्रह्म, नास्य स्वतः स्थानतो वोभयलिङ्गत्वमस्तीति, तन्नोपपद्यते; कस्मात्: भेदात्; 5 भिन्ना हि प्रतिविद्यं ब्रह्मण आकारा उपदिश्यन्ते, चतुष्पात् ब्रह्म, षोड- शकलं ब्रह्म, वामनीत्वादिलक्षणं ब्रह्म, तैलोक्यशरीरवैश्वानरशब्दो- दितं ब्रह्म, इत्येवंजातीयका :; तस्मात् सविशेषत्वमपि ब्रह्मणोऽभ्युपग- न्तव्यम्। ननु उक्तं नोभयलिङ्गत्वं ब्रह्मण: संभवतीति ; अयमप्यविरोध :; उपाधिकृतत्वादाकारभेदस्य; अन्यथा हि निर्विषयमेव भेदशास्त्रं प्रस- 10 ज्येत-इति चेत्, नेति त्रमः; कस्मात्! प्रत्येकमतद्वचनात्; प्रत्युपा- धिभेदं ह्यभेदमेव ब्रह्मणः श्रावयति शास्त्रम्-"यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोडयमेव स योजयमात्मा" इत्यादि। अतश् न भिन्नाकारयोगो ब्रह्मण: शास्त्रीय इति शक्यते वक्तुम्, भेदस्य उपासनार्थत्वात्, अभेदे 15 तात्पर्यात्।।

प्रकटार्थविवरणम् न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतदूचनात् ॥ सूत्रस्य पूर्वपक्षभागं व्याचष्टे-अथापि स्यादिति ॥ यञ्चोकं विरोधा- दिति तदनूद्य दूषयति-ननूक्तमित्यादिना॥ रूपभेदप्रतिपादकशास्त्रस्या 20 प्रामाण्यपरिहाराय औषाधिको रूपभेदो वक्तव्य इत्यर्थः । किमुपाधिगत एव रूपभेदो ब्रह्मण्युपचर्यते, किंवोपाधिसन्निधानात् तत्त्वत एव ब्रह्मणोऽपि भेदो जायत इति! प्रथमे नोभयरूपतासिद्धि :; द्वितीये झुत्यन्तरविरोध इत्याह- नेति शूम इत्यादिना ॥। १. TM. तत आद्यं ३. T and T1. सुग्धादिको २. T and T1. प्रामाप्य ४. A add अपि 768

उभयलिङ्गाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अपि चैवमेके॥। ३-२-१३॥ अपि चैंवं भेददर्शननिन्दापूर्वकम् अभेददर्शनमेव एके शाखिनः समामनन्ति- "मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन। 5 मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति ।" इति ; तथान्येऽपि "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वे प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्म मे तत्" इति समस्तस्य भोग्यभोक्तनियन्तृलक्षणस्य प्रपश्चस्य ब्रह्मैक- स्वभावतामधीयते ।। कथं पुनः आकारवदुपदेशिनीषु अनाकारोपदेशिनीषु च ब्रह्म- 10 विषयासु श्रुतिषु सतीषु, अनाकारमेव ब्रह्म अवधार्यते न पुनर्विपरीतम् इति अत उत्तरं पठति- अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्॥ ३-२-१४॥ रूपाद्याकाररहितमेव हि ब्रह्म अवधारयितव्यम्, न रूपादिमत्; कस्मात्? तत्प्रधानत्वात्; "अस्थूलमनण्वहस्वमदीघेम् " "अशब्दम- 15 स्पर्शमरूपमव्ययम्" "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा प्रकटार्थविवरणम् अपि चैवमेके।। भेददर्शननिन्दापूर्वकमभेदोपदेशादपि न तत्वभेद: शास्त्रीय इत्याह- अपि चैव्रमिति। भोक्ता जीवो भोग्यं रुपादिविषयजातं प्रेरितारं ईश्वरं च 20 मत्वा विचार्य तत्सर्वं त्रिविधं मे मम प्रोक्तं ब्रह्मैवेति जानीयादित्यर्थः॥ उत्तरसुत्रशङ्कामाह-कर्थ पुनरिति ॥ तत्परातत्परयोः विरोधे तत्परं बलवदिति न्यायः॥ अरूपवदेव हि तत्पधानत्वात्।। विनिगमनकारणमाह-अरूपवदेव हीति॥ 25

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ.३. पा. २. सु. १५.

भाष्यम् तद्रह्म" "दिव्यो ह्यमूतेः पुरुषः सवाह्याभ्यन्तरो ह्यजः" "तदेतङ्रह्मा- पूर्वेमनपरमनन्तरमबाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू:" इत्येवमादीनि वाक्यानि निष्पपश्चव्रह्मात्मतत्त्वप्रधानानि, न अर्थान्तरप्रधानानि- 5 इत्येतत्प्रतिष्ठापितम् "तत्तु समन्वयात्" इत्यत्न; तस्मादेवंजातीयकेषु वाक्येषु यथाश्चुतं निराकारमेव ब्रह्म अवधारयितव्यम्। इतराणि तु आकारवद्टह्मविषयाणि वाक्यानि न तत्प्रधानानि; उपासनाविधिप्रधा- नानि हि तानि; तेष्वसति विरोधे यथाश्जुतमाश्रयितव्यम्; सति तु विरोधे तत्प्धानानि अतत्प्रधानेभ्यो बलीयांसि भवन्ति-इत्येष विनि- 10 गमनायां हेतुः, येन उभयीष्वपि श्रुतिषु सतीषु अनाकारमेव ब्रह्म अव- धार्यते, न पुनर्विपरीतमिति॥ का त्ह्याकारवद्विषयाणां श्रुतीनां गतिः इत्यत आह- प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात्॥ ३-२-१५।। यथा प्रकाशः सौरश्चान्द्रमसो वा वियद्याप्य अवतिष्ठमानोऽङ्ुल्या- 15 द्ुपाधिसंबन्धात् तेषु ऋजुवक्रादिभावं प्रतिपद्यमानेषु तद्भरावभिव प्रति- पद्यते, एवं ब्रह्मापि पृथिव्याद्युपाधिसंबन्धात् तदाकारतामिव प्रति- पद्यते; तदाळम्बनो ब्रह्मण आकारविशेषोपदेश उपासनार्थो न विरु- ध्यते; एवम् अवैयर्थ्यमाकारवद्कह्मविषयाणामपि वाक्यानां भवि- ष्यति; न हि वेदवाक्यानां कस्यचिदर्थवत्वं कस्यचिदनर्थवत्त्वमिति 20 युक्तं प्रतिपन्तुम्, प्रमाणत्वाविशेषात्। नन्वेवमपि यत्पुरस्तात्मतिज्ञातम्- नोपाधियोगादप्युभयलिङ्गत्वं ब्रह्मणोऽस्तीति, तद्विरुध्यते; नेति ब्रूम :- उपाधिनिमित्तस्य वस्तुधमेत्वानुपपत्तेः; उपाधीनां च अविद्याप्रत्युपस्था प्रकटार्थविवरणम् प्काशवच्चावैयर्थ्यात्।। 25 अनिर्वाच्यप्रपश्जाकारालम्बना भेदशुतय इति गतिमाह- प्रकाशव- चेति।।

770

उभयलिङ्गाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पितत्वात्। सत्यामेव च नैसर्गिक्यामविद्यायां लोकवेदव्यवहारावतार इति तत्न तत्र अवोचाम ।। आह च तन्मात्रम् ॥ ३-२-१६ ॥। आह च श्रुतिश्चैतन्यमात्रं विलक्षणरूपान्तररहितं निर्विशेषं ब्रह्म- 5 "स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्ो रसघन एवैंवं वा अरेऽयमा- त्मानन्तरोडवाह्यः कृत्स्ः प्रज्ञानघन एव" इति। एतदुक्तं भवति- नास्यात्मनोऽन्तर्वहिर्वा चैतन्यादन्यद्रपमस्ति, चैतन्यमेव तु निरन्तरमस्य स्वरूपम्-यथा सैन्धवघनस्यान्तर्वहिश्व लवणरस एव निरन्तरो भवति न रसान्तरम्, तथैवेति। 10 दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते॥ ३-२-१७॥ दर्शयति च श्रुतिः पररूपप्रतिषेधेनैव ब्रह्म-निर्विशेषत्वात्- "अथात आदेशो नेति नेति" इति, "अन्यदेव तद्विदितादथो अविदि- तादधि" "यतो वाचो निवतन्ते। अप्राष्य मनसा सह।" इत्येवमादा। बाष्कलिना च बाध्वः पृष्टः सन् अवचनेनैव ब्रह्म प्रोवाच इति श्रूयते- 15 "स होवाचाधीहि भो इति स तूष्णीं बभूव तं ह द्वितीये वा तृतीये वा वचन उवाच ब्रूम: खलु त्वं तुन विजानासि। उपशान्तोऽयमात्मा" इति। तथा स्मृतिष्वपि परप्तिषेधेनैवोपदिश्यते- प्रकटार्थविवरणम् आह च तन्मात्रम् ॥ 20 इतश्च मिथ्याभेदालम्बना एव भेदश्रुतयः; स्वतस्तु निर्विशेषं ब्रह्मेत्याह- आह च तन्मात्नमिति। दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते । किंच श्रुतिस्मृत्योः परप्रतिषेधेन ब्रह्मोपदेशादपि निर्विशेषं ब्रह्मेत्याह- दशयति चेति । आदिमत् [न आदिमत् ] अनादिमत् । भूतत्रयवत्प्रत्यक्ष. 25 सद्वद्विगोचरत्वाभावान्न सत्, नापि तदसदुच्यते नास्ति बुद्धिगोचरत्वा- भावादित्यर्थः॥

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. १८.

भाष्यम् "ज्ेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्तुते। अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तनासदुच्यते ।" इत्येवमाद्यासु। तथा विश्वरूपधरो नारायणो नारदमुवाचेति स्मर्यते- 5 "माया ह्वेषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद। सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं मां ज्ञातुमईसि ॥" इति ॥ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्॥ ३-२-१८॥ यत एव च अयमात्मा चैतन्यरूपो निर्विशेषो वाङनमसातीतः पर- प्रतिषेधोपदेश्यः, अत एव च अस्योपाधिनिमित्तामपारमार्थिकीं विशेष- 10 वत्तामभिप्रेत्य जलसूर्यकादिवदित्युपमोपादीयते मोक्षशास्त्रेषु- "यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्ानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा॥" इति। "एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥" 15 इत्येवमादिषु॥ अत्र प्रत्यवस्थीयते-

अम्बुवद्ग्रहणात्तु न तथात्वम्॥ ३-२-१९।। न जलसूर्यकादितुल्यत्वमिहोपपद्यते, तद्वदग्रहणात्; सूर्यादिभ्यो हि मूर्तेभ्यः पृथग्भूतं विप्रकष्टदेशं मूर्त जलं ग्रह्यते; तत्र युक्त: सूर्यादि- 20 प्रकटार्थविवरणम् अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् । किंच जलसूर्यकोपमोपादानादपि निर्विशेषतैव स्वाभाविकी; ईश्वर- त्वादिविशेषवत्ता तु उपाधिसम्बन्धेनेत्याह-अत एव चोपमेति। १. A. निबन्धने

772

उभयलिङ्गाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थेविवरणण्

भाष्यम् प्रतिबिम्बोदयः, न तु आत्मा सू्तः; न चास्मात्पृथग्भूता विपकृष्टदेशा- श्चोपाधयः, सर्वगतत्वात् सर्वानन्यत्वाच्च। तल्ादयुक्तोऽयं दृष्ानत इति॥ अत्र प्रतिविधीयते-

16

३-२-२०। युक्त एव त्वयं दृष्टान्तः विवक्षितांशलंभवात्; न हि द्ृष्टान्त- दार्श्टान्तिकयोः कचित् किंचित् विवक्षितमंशं सुक्त्वा सर्वसारूप्यं केन- चिद्दर्शयितुं शक्यते; सर्वसारुप्ये हि दष्टान्तदार्टान्तिकभावोच्छेद एव स्यात्; न चेदं स्वमनीषया जलसूर्यकादिद्ृष्टान्तपरणयनम् ; शास्त्रपणी-10 तस्य तु अस्य प्रयोजनमात्रमुपन्यस्यते। किं पुनरत्र विवक्षितं सारूप्य- मिति, तदुच्यते-वद्धिहासभाकत्वमिति। जलगतं हि सूर्यप्रतिविम्बं जलवृद्धौ वर्धते, जलहासे हसति, जलचलने चलति, जलभेदे प्रकटार्थविवरणम्

अम्बुवदग्रहणाचु न तथात्वम्।। 15

वैषम्याभिधानेन पूर्ववादिना प्रत्यवस्थानं क्रियत इत्याह-अत् प्रत्य- वस्थीयत इति॥ उपाध्यन्तर्भूतत्वेन तवनुप्रविष्टतया तद्गतधर्मभागित्वस्य विवक्षितां- शस्य संभवान्न वैषम्यमात्रेण प्रतिषेधो युक्त इत्याशङ्कयाह[इत्याह]- अत्र प्रतिविधीयत इति ॥ 20

ब्रह्म न प्रतिबिम्बभावं गन्तुमईति, अमूर्तत्वात्, गन्धवदिति प्रयोगे तावदप्रथोजकत्वमेकं दूषणम्: रूपे चानेकान्तः, रूपवतः सूर्यादे: प्रतिबिम्ब- भावे रूपस्यापि प्रतिबिम्बभावस्यावर्जनीयत्वात्। विच्छिन्नदेशस्थोपाधिविधु- रत्वात् इत्यस्याकाशे व्यभिचार: स्फुट पवेति नोन्भावितः॥ 25

१. T. प्रतिविधीयते

773

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. २१.

भाष्यम् भिद्यते-इत्येवं जलधमोनुयायि भवति, न तु परमार्थेतः सूर्यस्य तथात्वमस्ति; एवं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपि सत् ब्रह्म देहाद्युपा- व्यन्तर्भावात् भजत इवोपाधिधर्मान्वृद्धिहासदीन्। एवमुभयोर्द्दष्टान्त- 5 दार्ष्टान्तिकयोः सामञ्जस्यादविरोधः ॥ दर्शनाच्च ॥ ३-२-२१॥ दर्शयति च श्रुतिः परस्यैव ब्रह्मणो देहादिषूपाधिष्वन्तरतुगवेशम्- "पुरश्चके द्विपद: पुरश्चके चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत् ।।" इति; 0 "अनेन जीवेनात्मनातुप्रविश्य" इति च। तस्मादुक्तमेतत्-"अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्" इति। तस्मात् निर्विकल्पकैकलिङ्गमेव ब्रह्म, न उभयलिङ्गं विपरीतलिङ्गं वा इति सिद्धम् ॥ अत्र केचित् द्वे अधिकरणे कल्पयन्ति-प्रथमं तावत् किं प्रत्यस्त- मिताशेषप्रपश्चमेकाकारं ब्रह्म, उत प्रपश्चवदनेकाकारोपेतमिति; द्वितीयं 15 प्रकटार्थविवरणम्

दर्शनाच्च॥ इदानीमागमविरोधमाह-दर्शनाच्चेति ॥ द्विपदः मनुष्याः। पुरः पुराणि चक्रे। पुरः पूर्व स ईश्वर: पक्षी भूत्वा जीवरूपेण पुरः प्रविष्ट इत्यर्थः । यैस्मा- त्प्रतिबिम्बपक्षोऽयं श्रुतिमूल: तस्मादित्युपसंहारः । मूलविचारं निगम 20 यति-तस्मादिति॥ एवं तावत्साभिप्रायेणाधिकरणं व्याख्याय एकदेशिव्याख्यानमुद्भाव- यति-अत्र केचिदिति ॥ "न स्थानतोऽपि" इस्येतद्रतं विचारमाह-प्रथमं तावदिति। द्विर्तायं त्वधिकरणम् "प्रकाशवञ्च" इति। न केवलं सद्रूपं ब्रह्म, किं त्व[किं तु]चैतन्यप्रकाशवञ्च उभयश्रुत्वर्थवैलक्षण्यादिति पूर्वः पक्षः। "आद्ू १. T and T1. तस्मात्

774

उभयलिङ्गाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

तु प्रत्यस्तमितपरपश्चत्वे किं सल्क्षणं ब्रह्म, उत बोधलक्षणम्, उत उभयलक्षणमिति । अत्र वयं वदाम :- सवेथाप्यानर्थक्यमधिकरण- न्तरारम्भस्येति; यदि तावदनेकलिङ्गत्वं परस्य ब्रह्मणो निराकर्तव्य- मित्ययं प्रयास:, तत्पूर्वेणैव "न स्थानतोऽपि" इत्यनेनाधिकरणेन 5 निराकृतमिति उत्तरमधिकरणम् "प्रकाशवच्च" इत्येतद्यर्थमेव भवेत्। न च सल्लक्षणमेव ब्रह्म न बोधलक्षणम्-इति शक्यं वक्तुम्, "विज्ञान- घन एव" इत्यादिश्रुतिवैयर्थ्यपसङ्गात्; करथं वा निरस्तचैतन्यं ब्रह्म चेतनस्य जीवस्यात्मत्वेनोपदिश्येत? नापि बोधलक्षणमेव ब्रह्म न सलक्षणम्-इति शक्यं वक्तुम्, "अस्तीत्येवोपलब्धव्यः" इत्यादि- 10 श्रुतिवैयथ्यपसङ्गात्; कथं वा निरस्तसत्ताको बोधोऽभ्युपगम्येत? नाप्युभयलक्षणमेव ब्रह्म-इति शक्यं वक्तम्, पूर्वाभ्युपगमविरोध- प्रसङ्गात्; सत्ताव्यावृटत्तेन च बोधेन बोधव्यावृत्तया च सत्तया उपेतं ब्रह्म प्रतिजानानस्य तदेव पूर्वाधिकरणप्रतिषिद्धं समपश्चत्वं प्रस- ज्येत। श्रुतत्वाददोष इति चेत, न, एकस्यानेकस्वभावत्वानुपपत्तेः। 15

प्रकटार्थविवरणम्

च तन्मान्रम्" इति सिद्धान्तः। सन्दिग्धं सप्योजनं च विचार्य भवति। तत्राधिकरणान्तरारम्भे किप्रयोजनम्? न किंचिदस्ति। सन्देहो वा विद्यत इति वक्तव्यम्। सर्वथापि नारम्भ: संभवतीत्युक्तम्। तत्र प्रथमं प्रयोजना- भावमाह-यदि तावदिति ॥ एकैकपक्षस्य सर्वथा युक्तिशून्यत्वात्सन्देह्दो- 20 जपि नास्तीत्याह-न च सल्लक्षणमेवेत्यादिना ॥ सत्ताविशिष्टो बोधो बोध- विशिष्टा वा सत्ता ब्रह्मलक्षणमिति पूर्वपक्षोऽपि न युक्त इत्याह-सत्ताव्यावृत्ते- नेति ॥ उभयश्रुत्यनुरोधात्पूर्वपक्षो घटत इत्याह- श्रुतत्वादिति ॥ विरुद्ध- मर्थ श्रुतिरपि न प्रतिपादयति; अतो न श्रुत्यवष्टम्भेनोभयात्मता शङ्कितुं शक्यत इत्याह-नैकस्येति। विरोधपरिहारायाखण्डवाक्यार्थ शङ्कते- 25

१. A. श्रुतत्वाच्चेति

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा.२. स. २१. भाष्यम् अथ सत्तैव बोध:, बोध एव च सत्ता, नानयोः परस्परव्यावृत्तिरस्तीति यदुच्येत, तथापि किं सल्लक्षणं ब्रह्म, उत बोधलक्षणम्, उतोभयलक्ष- णम्-इत्ययं विकल्पो निरालम्बन एव स्यात्। सूत्राणि त्वेकाधिकरणत्वे 5 नैवास्माभिर्नीतानि। अपि च ब्रह्मविषयासु श्रुतिषु आकारवदनाकार- प्रतिपादनेन विश्रतिपन्नासु अनाकारे ब्रह्मणि परीगृहीते, अवश्यं वक्तव्या इतरासां श्रुतीनां गतिः; तादर्थ्येन "प्रकाशवच्च" इत्यादीनि सूत्राण्यर्थवत्तराणि संपद्यन्ते।। प्रकटार्थविवरणम् 10 अथ सत्तैवेति॥ सद्वोधशन्दौ शून्यत्वजडत्वव्युदासेनैकामेव व्यक्ति लक्षयत इति नानयोर्विशेषणविशेष्यभावोऽस्त्ि, भेदाधिष्ठानत्वात् तस्येति भावः । नें चैवं पर्यायतापत्तिः, निमित्तभेदात्; प्रवृत्तिनिमित्तभेदमन्तरेणैकार्थवृत्तिता हि पर्यायता; न च वैयर्थ्य पदान्तरस्य, व्यावर्त्यभेदात्; यैथा केवल[लं] भूतलमिति पद्द्वयं घटादिसंसर्गव्युदासेनैकस्यां व्यक्तौ पर्यवस्यति। तथा च 15 प्रयोग: - सदादिपदमखण्डार्थनिष्ठम्, निषिद्धभेदवस्तुनि वर्तमानत्वात्, केवलादिशब्दवत्। विमतं वाक्यं नाखण्डनिष्ठम्, वाक्यत्वात्, संप्रतिपन्नव- दिति न बाधकम्, 'प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः' इत्यादी व्यभिचारात्; न चास्य संज्ञा- संश्िपरत्वम्, प्रश्नानु[श्ाननु]रूपस्थत्वप्रसङ्गात्। गुणगुणिभावेन भिन्नं वस्त्विति हेत्वसिद्धम् [हेतुरसिद्धः], "विज्ञानघन एव" इत्यादिश्रुतिविरोधात्। यञ्च 20 न निर्गुणं वस्त्विति तत् गुणेष्वेव व्यभिचरति; तस्मात्सदादिशब्दैः तत्त- दनिष्टव्यपोहेनैकस्या एव व्यक्तेर्लक्ष्यमाणत्वान्नास्ति विशेषणविशेष्यभावो लक्ष्ये वस्तुनीति। पवंभूतं चेद्स्त्वभिप्रेतम्, तहिं व्यर्थों विकल्पप्रयासस्त- वेत्याह-तथापि किं सल्लक्षणमिति ॥ अथैकाधिकरणपक्षे सूत्राणि न सङ्गच्छन्त इति, तत्राह-सुत्राणि त्विति । इदानीं स्वपक्ष एव सूत्रसामख्स्य- 25 मा-अपि चेति॥ १. T. न चैंव पर्यायता प्रवृत्तिनिमित्त २. T and T1. तथा T1. न चैवमपर्यायता प्रवृत्तिनिमित्त २. A omits सूत्राणि ..... तत्राह 776

उभयलिङ्गाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणस्

भाष्यम्

यदप्याहु :- आकारवादिन्योऽपि श्रृतयः प्रपश्चपविलयमुखेन अनाकारप्रतिपत्यर्था एव, न पृथगर्था इति, तदपि न समीचीनमिच लक्ष्यते; कथम्? ये हि परविद्याधिकारे केचित्प्रपश्चा उच्यन्ते यथा-"युक्ता ह्वस्य हरयः शता दशेति, अयं वै हरयोऽयं वै दश 5 च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि च" इत्येवपादय :- ते भवन्तु प्रवि- लयार्थाः, "तदेतद्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यन्" इत्युपसंहारात्। ये पुनरुपासनाधिकारे प्रपश्चा उच्यन्ते, यथा-"मनोमयः प्राणशरीरो भारूप:" इत्येवमादयः-न तेषां प्रविलयारथेत्वं न्याय्यम्ं; "स कतुं कुर्वीत" इत्येवंजातीयकेन प्रकृतेनैवोपासनविधिना तेषां संबन्धात्। 10

प्रकटार्थविवरणम्

इदानीं भेदप्रपश्चविलयपक्षमुन्धावयति-यदप्याहुरिति ॥ "सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" इत्याद्याः श्रुतयोऽपि असत्यकामत्वादिप्रविलयद्वारेण निषेध्य- समर्पणेन वा निषेधकवाक्येनैकवाक्यतया निराकारव्रह्मपरा एव, नासां पृथगर्थो वक्तव्य इत्यर्थः। दूषणं संभावयन्नाह-तद्पि नेति॥ सत्यकामत्वा- 15 दीनां प्रविलयार्थत्वानुपलम्भादित्यर्थः । नतु त्वयापि केचित् प्रपश्चाः प्रवि- लयार्था इष्यन्ते; तथा सत्यकामादयोऽपि भविष्यन्ति; कैथं समीचीनं न दश्यत इत्याह-कथमिति । निरगुणविद्याप्रकरणस्थानां प्रविलयार्थत्वेऽ्युपासना- प्रकरणपठितानां नास्ति विलापार्थत्वमुपासनार्थत्वादेवेत्याह-ये हीत्या- दिना ॥ युक्ता: संयुक्ता: रथ इव वाजिनः विधयप्रकाशनायावयात्मनो हैरय: 20 हरणादिन्द्रियाणि दशप्राणिभेदापेक्षया च शता शतानि। तस्मादिन्द्रियाणां विषयप्रकाशनार्थमेव नियुक्तत्वादात्मा सवतः प्रज्ञानघनरूपेण न प्रकाशते, कि तु बहुरूप एव ग्रृह्यत इत्यर्थः । तर्ह्ययमन्यः; अन्ये च हरय इत्याशङ्कयाह- "अयं वै हरयः" एतद्यतिरेकेण पृथग्वस्तुभूता न भवन्तीत्यर्थः। प्रतिप्राणि दश- प्राणिभेदापेक्षया च बहुन्यनन्तानि सहस्राणि अयमेवेत्यर्थः। किंच "मनो- 25

१. T and T1. तथा २. T omits हरय: २. T omits संयुक्ता:

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सु. २१.

भाष्यम्

श्रुत्या च एवंजातीयकानां गुणानामुपासनार्थत्वेऽवकल्पमाने न लक्ष- णया प्रविलयार्थत्वमवकल्पते। सर्वेषां च साधारणे प्रविलयार्थत्वे सति "अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्" इति विनिगमनकारणवचन- मनवकाशं स्यात्। फलमप्येषां यथोपदेशं कचिद्वुरितक्षयः, कचिदैश्वर्य- 5 प्राप्तिः, कचित्क्रममुक्तिरित्यवगम्यत एव-इत्यतः पार्थगर्थ्यमेव उपा- सनावाक्यानां ब्रह्मवाक्यानां च न्याय्यम्, न एकवाक्यत्वम् ।। कथं च एषामेकवाक्यतोत्प्रेक्ष्यत इति वक्तव्यम्-एकनियोग- प्रतीते: प्रयाजदर्शपूर्णमासवाक्यवदिति चेत्, न; ब्रह्मवाक्येषु नियोगाभावात्-वस्तुमात्पर्यवसायीनि हि ब्रह्मवाक्यानि, न नियो- 10 प्रकटार्थविवरणम् मयः" इत्यादिवाक्यात् न साक्षात्प्रलयः [प्रविलय:] प्रतीयते, किंतु लक्षयित- व्योऽसौ; न च श्रुतित्यागेन लक्षणाश्रयणं युक्तमित्याह-श्रृत्या चैवमिति॥ कि च सर्वेषां प्रलयार्थत्वं [प्रविलयार्थत्वं] सूत्रविरुद्धं चेत्याह-सर्वेषां चेति॥ नन्वव्ययनविध्युपात्तानामवश्यं पुरुषार्थपर्यवसायित्वं वक्तव्यम्; तत्सिद्धिश्च 15 न प्रपश्चविलयमन्तरेणेति सर्वस्य प्रविलयार्थत्वमेव आखथीयत इत्याशङ्कयाह- फलमप्येषामिति॥

एकवाक्यतायां कारणानुपलम्भादपि नैकवाक्यतेत्याह-कथं चैषा- मिति॥ एकवाक्यतायां कारणं शङ्कते-एकनियोगेति ॥ यथैकस्वर्गकामि नियोगविषयत्वात् प्रयाजदर्शपूर्णमासवाक्ययोरेकवाक्यता, तथैकमुमुक्षु - 20 नियोगविषयत्वात्सविशेषनिर्विशेषवाक्यानामेकवाक्यतेत्यर्थः । भवेदेवं यदि तत्त्वमस्यादिवाक्ये नियोग: स्यात्; न त्वस्ति; उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनया सिद्ध परतायाः प्रतिपादितत्वादित्याशङ्गयाह[दित्याह]-न ब्रह्मवाक्येष्विति ।। किं च नियोगस्य विषयनियोज्यवच्छिन्नत्वादिह च विषयानिरूपणात्न १. TM. एकं मुमुक्षुविनियोग A. एक सुमक्षु: नियोग 778

उभयलिङ्गाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

गोपदेशीनि इत्येतद्विस्तरेण प्रतिष्ठापितम् "तत्तु समन्वयात्" इत्यत्न । किंविषयश्चात्र नियोगोऽभिमेयत इति वक्तव्यम्; पुरुषो हि नियुज्य- मान: 'कुरु' इति स्वव्यापारे कस्मिंश्चिन्नियुज्यते। नतु द्वतपपश्चव्निलयो नियोगविषयो भविष्यति-अपविलापिते हि द्वैतप्रपश्चे ब्रह्मततत्वावबोधो 5 न भवति; अतो ब्रह्मत्त्वावबोधप्रत्यनीकभूतो द्वैतप्रपश्चः प्रविलाप्य :- यथा स्वर्गकामस्य यागोऽनुष्ठातव्य उपदिश्यते, एवमपवर्गकामस्य पपञ्च- प्रतिलयः; यथा च तमसि व्यवस्थितं घटादि तत्त्वमववुसुत्समानेन तत्प- त्यनीकभूतं तमः प्रविलाप्यते, एवं ब्रह्मतत्वमवबुसुत्समानेन तत्पत्य- नीकभूतः प्रपश्चः पविलापयितव्य :- ब्रह्मस्वभावो हि प्रपश्चः, न 10 पपश्चस्वभावं ब्रह्म; तेन नामरूपप्रपश्चपविलापनेन ब्रह्मतत्वावबोधो भवति-इति। अत्र वयं पृच्छाम :- कोऽयं प्रपश्चनविलयो नाम? किमश्निपतापसंपर्कात् घृतकाठिन्यपविलय इव प्रपश्चपविलयः कर्तव्य:, आहो स्विदेकस्मिंश्रन्द्रे तिमिरकृतानेकचन्द्रपपश्चवत् अविद्याकृतो ब्रह्मणि नामरूपप्रपश्चो विद्यया प्रविलापयितव्य :- इति। तत्न यदि तावद्विद्य- 15 मानोडयं प्रपश्चो देहादिळक्षण आध्यात्मिक: बाह्यश्र पृथिव्यादि- लक्षणः प्रविलापयितव्य इत्युच्येत, स पुरुषमात्रेणाशक्यः प्रविलाप-

प्रकटार्थववरणम्

नियोग: संभवतीत्याह-किंविषयश्चात्रेति ॥ विषयं शङ्कते-नतु द्वैतेति॥ नन्वपवर्गकामः प्रपञ्चं प्रविलापयेदति नियोगो नोपपदीपद्यते, ब्रह्मणः 20 प्रपञ्चात्मकतया तद्विलये विलयप्रसङ्गादित्याशङ्गयाह-ब्रह्मस्वभावो हि प्रपञ्च इति ॥ यथा घटो मृदात्मका, न मृद्धटात्मिकेति न घटलये लीयते, तथा प्रपश्चो ब्रह्मोपादानकत्वात् ब्रह्मात्मको न प्रपञ्चात्मकं ब्रह्मेति न प्रपञ्चलये लीयत इत्यर्थः। विलयो नाम सत्यस्य स्वरूपोपमर्दः, किंवा मायामयस्य तत्वांशप्रतिषेधेनाविद्यामयस्य विद्यया विनिवृत्तिरिति विकल्पयति - 25 अत्र वय पृच्छाम इत्यादिना ॥ प्रथमं प्रत्याचष्टे-तत्र यदि तावदिति॥

१, T and T1. प्रपञ्चप्रविलापयोगो २. TM. नोपलभ्यते

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. २१. भाष्यम्

यितुमिति तत्प्रविलयोपदेशोऽशक्यविषय एव स्यात; एकेन चादि- मुक्तेन पृथिव्यादिमविलयः कृत इति इदानीं पृथिव्यादिशून्यं जगद- भविष्यत्। अथ अविद्याध्यस्तो ब्रह्मण्येकस्मिन् अयं प्रपञ्चो विद्यया 5 प्रविलाष्यत इति ब्रूयात्, ततो ब्रह्मैव अविद्याध्यस्तप्पञ्चप्रत्याख्या- नेन आवेदयितव्यम्-"एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" "तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि" इति तस्मिन्नावेदिते, विद्या स्वयमेवोत्पद्यते; तया चाविद्या बाध्यते, ततश्च अविद्याध्यस्तः सकळोडयं नामरूपपपश्चः स्वम- प्रपश्चवत् प्रतिळीयते। अनावेदिते तु ब्रह्मणि 'ब्रह्मविज्ञानं कुरु प्रपश्च- 10 प्रविलयं च' इति शतकृत्वोऽप्युक्त, न ब्रह्मविज्ञानं प्रपश्चपविलयो वा जायेत। नन्वावेदिते ब्रह्मणि तद्विज्ञानविषयः प्रपश्चविलयविषयो वा नियोगः स्यात्; न, निष्पपश्चब्रह्मात्मत्वावेदनेनैव उभयसिद्धे :- रज्जुस्वरूपप्रकाशनेनैव हि तत्स्वरूपविज्ञानम् अविद्याध्यस्तसर्पादि- प्रपश्चप्विलयश्च भवति; न च कृतमेव पुनः क्रियते॥ 15 प्रकटार्थविवरणम् आकाशग्रंसननियोगवदयं नियोग: प्रसज्येतेत्यर्थः । किंचैकमुक्तौ जगन्मु- क्तिरण्यापद्यत इत्याह-एकेनादिम्रुक्तेनेति ॥ द्वितीयमुद्भावयति-अथेति। तहि प्रपञ्चलये नियोगो व्यर्थ इत्याह-ततो ब्रह्मैवेति ॥ जीवस्य स्वाभाविक- निष्पपश्चव्रह्मात्मत्वोपदेशेनैव मायामयस्यावस्तुत्वप्रतिपत्या तत्त्त्वांशप्रतिषेध- 20 लक्षणेऽपि लयः प्रमातृत्वप्रमुखस्य सर्वस्य अविद्यामयस्याविद्यानिवृत्या स्वरूपप्रध्वंस एव भविष्यतीति व्यर्थो नियोग इत्यर्थः। विपक्षे दोषमाह- अनावेदिते त्विति ॥ ब्रह्मप्रतिपादनमन्तरेण ज्ञानकारणाभावात् ज्ञानं विलयो वा न घटते चेत्तर्हिं परोक्षतया प्रतिपन्ने ब्रह्मणि अपरोक्षज्ञाने प्रपञ्चविलये वा नियोगोऽस्त्वित्याह-नन्वावेदित इति ॥ निष्प्रपञ्चे ब्रह्मण्यत्मतया लक्ष्य- १. A. आकाशग्राम २. A omits ब्रह्म २. T. सर्वस्याविद्यानिवृत्या

780

उभवलिङ्गाघिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

नियोज्योऽपि च प्रपश्चावस्थायां योऽवगम्यते जीवो नाम, स पपश्चपक्षस्यैव वा स्यात्, ब्रह्मपक्षस्यैव वा-पथमे विकल्पे निष्पपश्च- ब्रह्मतत्वप्रतिपादनेन पृथिव्यादिवत् जीवस्यापि पविलापितत्वात् कस्य प्रपश्चविळये नियोग उच्येत? कस्य वा नियोगनिष्ठतया मोक्षो- 5 वाप्तव्य उच्येत? द्वितीयेऽपि ब्रह्मैवानियोज्यस्वभावं जीवस्य स्वरूपम्, जीवत्वं तु अविद्याकृतमेव-इति प्रतिपादिते ब्रह्मणि नियोज्याभावात् नियोगाभाव एव। द्रष्टव्यादिशब्दा अपि परविद्याधिकारपठिताः तन्वाभिमुखीकरणप्रधानाः न तत्वावबोधविधिप्रधाना भवन्ति; लोकेऽपि-'इदं पश्य' 'इदमाकर्णय' इति चैवंजातीयकेषु निर्देशेषु 10 प्रणिधानमात्रं कुर्वित्युच्यते, न साक्षाज्ज्ञानमेव कुविति; ज्ञेयाभि- सुखस्यापि ज्ञानं कदाचिज्जायते, कदाचिन्न जायते; तस्मात् तं प्रति

प्रकटार्थविवरणम्

पदार्थाभिज्ञस्य श्देनावेदिते सत्यपरोक्षज्ञानं सकार्याविद्याध्वंसञ्च सिध्यति। न च सिद्धविषयो नियोगो भागी; यदापि दोषवशात् परोक्षज्ञानं तस्य 15 परमपुरुषार्थतया पारोक्ष्ये स्वयं प्रवृत्त इति व्यर्थो नियोग इति परिहारार्थः॥ एवं तावत् विषयाभावान्नियोगाभावमुक्त्वा अधुना नियोज्याभावात्तद भावमाह-नियोज्योऽपि चेति। का तहि द्रष्टव्यादिशव्द्वानां गतिरित्या- शङ्गयाह-द्रष्टव्यादिशब्दा अपीति ॥ ननु यस्माद्धातोः प्रत्ययोऽपि विधीयते, तस्यैव धात्वर्थस्य कर्तव्यता प्रत्ययात् प्रतीयते लोके; कथं द्रष्टव्य इत्यस्य 20 दर्शनतात्पर्यकारणार्थता [दर्शनकारणार्थतात्पर्यकता] कल्प्यत इत्याशङ्गयाह- लोकेडपीदं पश्येति। ननु तहिं आत्मदर्शनाभिमुख्यमेव प्राधान्येन विधीय- ताम्, कि ब्रह्मप्रदर्शनेनेत्याशङ्कयाइ-ज्ञेयाभिमुखस्योपीति॥ कि च नियोग- वादिनापि प्रमाणानुसारेणैव ज्ञानं वक्तव्यम्, अन्यस्य सम्यग्ज्ञानत्वायोगात्।

१. A omits प्रत्ययात् ... सारेणवै ३. TM. मुख्यस्यापीति २. TM. तथ्यात्म ४. A. प्रत्यय इति वक्तव्यम्

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सु. २१

भाष्यम् ज्ञानविषय एव दर्शयितव्यो ज्ञापयितुकामेन; तस्मिन्दर्शिते स्यमे यथाविषयं यथाप्रमाणं च ज्ञानमुत्पद्यते; न च प्रमाणान्तरेण अन्यथा प्रसिद्धेर्ये अन्यथाज्ञानं नियुक्तस्याप्युपपद्यते; यदि पुनर्नियुक्तोडइ 5 मिति अन्यथा ज्ञानं कुर्यात्, न तु तज्ज्ञानम्, किं तहि? मानसी सा क्रिया। स्वयमेव चेदन्यथोत्पद्येत, भ्रान्तिरेव स्यात्। ज्ञानं तुप्रमाण- जन्यं यथाभूतविषयं च; न तन्नियोगशतेनापि कारयितुं शक्यते; न च प्रतिषेधशतेनापि वारयितुं शक्यते; न हि तत्पुरुषतन्त्रम्, वस्तुतन्त्रमेव हि तत्; अतोऽपि नियोगाभावः; किंचान्यत्-नियोगनिष्ठतयैव 10 पर्यवस्यत्याम्राये, यदभ्युपगतमनियोज्यव्रह्मात्मत्वं जीवस्य, तत् अम्र- माणकमेव स्यात् ; अथ शास्त्रमेव अनियोज्यब्रह्मात्मत्वमप्याचक्षीत, तदवबोधे च पुरुषं नियुञ्जीत, ततो ब्रह्मशास्त्रस्यैकस्य द्वयर्थपरता विरूपार्थपरता च प्रसज्येयाताम् । नियोगपरतायां च, श्रुतहानिः अश्रुतकल्पना, कर्मेफलवन्मोक्षस्यादृष्टफलत्वमनित्यत्वं च, इत्येवमादयो 15 दोषा न केनचित्परिहर्तु शक्याः। तस्मादवगतिनिष्ठान्येव ब्रह्म- वाक्यानि, न नियोगनिष्ठानि। अतश्च एकनियोगप्रतीतेरेकवाक्यतेत्य- युक्तम् ॥

प्रकटार्थविवरणम् एवं चेदादावेव प्रमाणं शरणं जरीगृह्यतामित्याह-न च प्रमाणोन्तरेणेति॥ 20 प्रमाणहीनतया ब्रह्मासिद्धिप्रसङ्गादपि न नियोगनिष्ठतेत्याह-किंचान्यदिति॥ उक्तदोषपरिजिहर्षया शङ्कते-अथ शास्त्रमेवेति ॥ तर्ह्युंभयतात्पर्याद्वाक्यभेद इस्याह-तत इति॥ शाव्दज्ञानविषयतया प्रधान[नत्वगुण]त्वोपादेयत्वविधे- यर्वानि ब्रह्मण :; तदुद्देशेन ज्ञानविधानाश्च गुण[णत्वप्रधान]तवोददेश्यत्वानु वाद्यत्वानि तद्विरुद्धानि प्रसज्यन्त इति वाजपेयाधिकरणपूर्वपक्षोक्तन्यायेन 25 विरुद्धत्निकदयापत्तिरापद्यत इत्याह-विरूपार्थपरता चेति॥ दूषणान्तरमाह- नियोगपरतायां चेति ॥ उपसंहरति-तस्मादिति ॥ १. T. अभावे २. T, Ti and TM. प्रमाणमन्तरेणति 782

उभयलिङ्गाधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अभ्युपगम्यमानेऽपि च ब्रह्मवाक्येषु नियोगसन्भावे, तदेकत्वं निष्प्रपश्चोपदेशेषु सपपश्चोपदेशेषु च असिद्धम् ; न हि शब्दान्तरा- दिभिः प्रमाणैनियोगभेदेऽवगम्यमाने, सर्वत्र एको नियोग इति शक्य- माश्रयितुम् ; प्रयाजदर्शपूर्णमासवाक्येषु तु अधिकारांशेनाभेदात् युक्त- ! मेकत्वम्: न त्विह सगुणनिर्गुणचोदनासु कश्रिदेकत्वकरोऽशोऽस्ति; न हि भारूपत्वादयो गुणाः प्रपश्चपविळयोपकारिण :; नापि प्रपञ्च- मविलयो भारूपत्वादिगुणोपकारी, परस्परविरोधित्वात्; न हि कृतस्रप्रपश्चप्रविलापनं प्रपश्चैकदेशापेक्षणं चैकस्मिन्धर्मिणि युक्तं समा- वेशयितुम्। तस्मादस्मदुक्त एव विभाग आकारवदनाकारोपदेशानां 10 युक्ततर इति ॥

प्रकटार्थविवरणम्

इदानीं प्रौढवादेन नियोगमङ्गीकृत्यैकत्वं निषेधति-अभ्युपगम्यमानेऽपि चेति ॥ तन्र हेतुमाह-न हीति । भिन्नभावार्थविषयः शे्द: श्दान्तरम्, यथा यजतिजहोतिददातयः; तथेहापि वेद उपासीत इति शब्दभेद; तथा सगुण- 15 निरगुणभावेन रूपभेद :; तथा प्रकरणभेद :; तथा फलभेद इत्यादिभेदकप्रमाणै- भैदे गम्यमाने कथमैक्यमित्यर्थः। प्रयाजदर्शपूर्णमासवाक्येषु तहि कथं नियो- गैक्यमित्याशङ्कयाह-प्रयाजेति ॥ एकस्यैव सवर्गकामिनः साङ्गप्रयोगाधिकार इत्येकत्वं युक्तमित्यर्थः। इहापि तर्हि मुमुक्षोः प्रपञ्चप्रविलयाधिकारात् सप्रपश्च- निष्प्रपञ्चवाक्येषु नियोगैक्यं भविष्यतीत्याशङ्गयाह-न त्विहेति ।। यस्ात्स- 20 प्रपश्चनिष्प्रपश्चश्रुत्योः विभिन्नार्थत्वान्न सर्वप्रपश्चविलयार्थत्वं तस्मादनिर्वाच्य- प्रपश्चालम्बनाः सविशेषश्रुतयः स्वाभाविकनिष्प्रपश्चतालम्बनाश्च निर्विशेष- श्रुतय इति निगमयति-तस्मादिति ॥

१. T and TI omit अपि ३. A. ददाति च तथेहापि २. T and Ti omit शब्द:

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ.३.पा.२, सु. २२.

भाष्यम् [प्रकृतैतावतत्वाधिकरणम्] प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भयः ॥ ३-२-२२।। "द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्ते चैवामूर्ते च" इत्युपक्म्य पश्च महा- 5 भूतानि द्वैराश्येन प्रविभज्य, अमूर्तरसस्य च पुरुषशब्दोदितस्य माहा- रजनादीनि रूपाणि दर्शयित्वा, पुनः पठयते-"अथात आदेशो नेति नेति न ह्वेतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति" इति। तत्न कोऽस्य प्रतिषेधस्य विषय इति जिज्ञासामहे; न ह्यत्न इदं तदिति विशेषितं किंचित्प्रतिषेध्यमुपलभ्यते; इतिशब्देन तु अत्र प्रतिषेध्यं किमपि 10 समप्यते, "नेति नेति" इति इतिपरत्वान्नञ्प्रयोगस्य; इतिशब्दश्चायं संनिहिताळम्बनः एवंशब्दसमानवृत्तिः प्रयुज्यमानो दृश्यते-'इति ह प्रकटार्थविवरणम् प्रकृतैवावच्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ पूर्व निषेधश्ुत्यवष्टम्भेन निर्विशेषं ब्रह्म निरूपितम्। इदानीं तदेव निषेध- 15 वाक्यं विचारयितुं सोपक्रमं तावत्पठति-द्वे वावेति । पृथिव्यप्ेजोलक्षणं भूतत्रयं मूर्ते रूपं वाय्वाकाशाख्यं चामूर्ते रूपमिति विभज्येत्यर्थः। अमूर्तस्य भूतद्व- यस्य रस: सारो हिरण्यगर्भः करणात्मा "य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो य- धायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः" इति पुरुषशन्दोदितः । तस्य वासनामयानि रूपाणि विचित्राणि "तद्यथा माहारजनं वासः" इत्यादिना दर्शितानि। महारजनं 20 हरिद्रा; तया रक्तं वस्त्रं माहारजनम्; "यथा पाण्ड्वाविकं यथेन्द्रगोपः" इत्यादि- निदर्शनैरवांसनानां वैचित्रयाद्विचित्राणि रूपाणि दर्शयित्वा पठ्यत इत्यर्थः । विशेषानुपलन्धे: संशयमाह-तंत्र को ऽस्येत्यादिना। १. T, Ti and TM. काशं खं चामूर्ते ४. A. शव्दोदितस्य २. A. स्वरूपं ५. Tand T1 वास्त्वादिक ३. T, Ti and TM. तदूद्यस्य ६. A omits तत्न 784

प्रकृतैतावत्त्वाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् स्मोपाध्यायः कथयति' इत्येवमादिषु; संनिहितं चात्र प्रकरणसाम- थ्याद्रूपद्टयं सपपञ्चं ब्रह्मणः, तच्च ब्रह्म, यस्य ते द्वे रूपे। तत्न नः संशय उपजायते-किमयं प्रतिषेधो रूपे रूपवच्च उभयमपि प्रतिषेधति, आहोस्विदेकतरम् ; यदाप्येकतरम्, तदापि किं ब्रह्म प्रतिषेधति, रूपे ! परिशिनष्टि, आहोस्वित् रूपे प्रतिषेधति, ब्रह्म परिशिनष्टि, इति ॥।

तत्र प्रकृतत्वाविशेषादुभयमपि प्रतिषेधतीत्याशङ्कामहे-द्वौ चैतौ प्रतिषेधौ, द्विः नेतिशब्दपरयोगात्; तयोरेकेन सप्रपश्वं ब्रह्मणो रूपं प्रति- षिध्यते, अपरेण रूपवद्रह्म-इति भवति मतिः। अथ वा ब्रह्मैव रूप- वत् प्रतिषिध्यते; तद्धि वाङ्मनसातीतत्वादसंभाव्यमानसन्भावं प्रतिषे- 10 धाहेम्; न तु रूपप्रपश्चः प्रत्यक्षादिगोचरत्वात् प्रतिषेधाईः; अभ्या- सस्त्वादरार्थ: इत्येवं प्राप्ते त्रम :-

न ताबदुभयप्रतिषेध उपपद्यते, शून्यवादपसङ्गात्-किंचिद्धि परमार्थमाळम्ब्य अपरमार्थः प्रतिषिध्यते, यथा रज्ज्वादिषु सर्पादयः;

प्रकटार्थविवरणम् 15 पूर्वपक्षमाह-तत्र प्रकृतत्वेति । प्रतिषेधस्तावत्प्रतिषेध्यमाकाङ्गते। प्रकृतपरामर्शकेन चेतिशन्देन रूपे रूपवञ्चोभयमपि परामृष्टं प्रतिषेध्यं समर्प्यंत इति भावः । किंचैवं सति प्रतिषेधद्वयस्यापौनरुक्त्यमपि लभ्यत इत्याह- द्वौ चैताविति। सप्रपश्चमित्यध्यात्माधिदैव प्रपञ्चसहितम्। अरूपस्यापि ब्रह्मणो- Sविद्याध्यस्तं रूपद्यं प्रतिषिध्यत इत्यर्थः। पूर्वपक्षास्तरमाह-अथ वेति ॥ 20 उत्सूत्रमेवाद्यपक्षे दोषमाह-न तावदुभयप्रतिषेध इत्यादिना। विशेष- निषेधे यदि शून्यवाद: प्रसज्येत, अस्तु तर्हि; को दोष इत्याशङ्गयाह-किंचिद्धि परमार्थमिति। लोकसिद्धपदार्थान्वययोग्यतानुसारेण हि वाक्यार्थो ग्राह्य:

१. T, TI and A. केनेति २. A. सरूपस्य

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ.३. पा. २. सू. २२. भाष्यम् तच्च परिशिष्यमाणे कस्मिंश्चिद्धावे अवकल्पते; कृत्स्पतिषेध तु कोऽन्यो भावः परिशिष्येत? अपरिशिष्यमाणे चान्यस्मिन्, य इतरः प्रतिषेद्धमारभ्यते प्रतिषेद्धमशक्यत्वात् तस्यैव परमार्थत्वापत्तेः 5 प्रतिषेधानुपपत्तिः। नापि ब्रह्मप्रतिषेध उपपद्यते-"ब्रह्म ते ब्रवाणि" इत्याद्युपकमविरोधात्। "असन्नेव स भवति। असद्गह्मेति वेद चेत्।" इत्यादिनिन्दाविरोधात्, "अस्तीत्येवोपलब्धव्यः" इत्यवधारणविरो धात्, सर्ववेदान्तव्याकोपप्रसङ्गाच्च। वाङ्मनसातीतत्वमपि ब्रह्मणो नाभावाभिमायेणाभिधीयते; न हि महता परिकरबन्धेन "ब्रह्मविदा- 10 म्रोति परम्। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म।" इत्येवमादिना वेदान्तेषु ब्रह्म प्रतिपाद्य तस्यैव पुनरभावोऽभिलप्येत। "प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्" इति हि न्यायः। प्रतिपादनप्रक्रिया त्वेषा- "यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह।" इति। एतदुक्तं भवति-वाडमनसातीतमविषयान्तःपाति प्रत्यगात्मभूतं नित्यशुद्धबुद्ध- 15 मुक्तस्वभावं ब्रह्मेति। तस्पाद्गह्मणो रूपप्रपश्चं प्रतिषेधति, परिशिनष्टि ब्रह्म, इत्यवगन्तव्यम् ।

प्रकटार्थविवरणम् प्रतिषेधश्च लोके नेत्येव न ष्टः; किंतु अयमयं न भवति, इदमिह नास्ति इति धर्मिप्रतियोग्यवच्छिन्नः, ततोऽविशेषनिषेधायोगात् निष्प्रमाणः शून्यवाद: 20 प्रसज्यत इत्यर्थः । किंच साधिष्टानो हि लोके भ्रमो दष्टः; परमार्थस्य चैकस्य अधिष्ठानस्याभावे प्रत्यक्षादिट्ष्टस्य परमार्थत्वापत्तेः प्रतिषेध एव व्यासेधिष्यत इत्यर्थ:। द्वितीयपूर्वपक्षं दूषयति-नापीति ॥ यञ्चोक्तं वाऊानसाततित्वादिति,

१. A. नेत्येवं २.Tand Ta omit नापीति 786

प्रकृतैतावत्वाधिकरणम् ६.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम् तदेतदुच्यते-प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधतीति। प्रकृतं यदेतावत् इयत्तापरिच्छिन्नं मूर्तामूर्तलक्षणं ब्रह्मणो रूपं तदेष शब्द: प्रतिषेधति। तंद्धि प्रकृतं प्रपश्चितं च पूर्वस्मिन्ग्रन्थे अधिदैवतमध्यात्मं च । तज्जनित- मेव च वासनालक्षणमपरं रूपम् अमृतेरसभूतं पुरुषशब्दोदितं लिङ्गा- 5 त्मव्यपाश्रयं माहारजनाद्युपमाभिदर्शितम्-अमृतेरसस्य पुरुषस्य चक्षु- ग्रोह्यरूपयोगित्वानुपपत्तेः । तदेतत् समपञ्चं ब्रह्मणो रूपं संनिहिता- लम्बनेन इतिकरणेन प्रतिषेधकं नञं प्रत्युपनीयत इति गम्यते। ब्रह्म तु रूपविशेषणत्वेन षष्ठया निर्दिए्टं पूर्वस्मिन्ग्रन्थे, नं स्वप्रधान- त्वेन। प्रपश्चिते च तदीये रूपद्ये रूपवतः स्वरूपजिज्ञासायाम् इदमुप- 10 कान्तम्-"अथात आदेशो नेति नेति" इति। तत्न कल्पितरूप- प्रत्याख्यानेन ब्रह्मणः स्वरूपावेदनमिति निर्णीयते। तदास्पदं हि इदं समस्तं कार्यम् "नेति नेति" इति प्रतिषिद्धम्। युक्तं च कार्यस्य, प्रकटार्थविवरणम् उक्तेथे सूत्रं याजयति-तदेतदुच्यत इत्यादिना ॥ वासनालक्षणमूर्ता- 15 मूर्तविषयजनितमेव रूपं महारजनाद्युपमाभिर्दशितमित्येतत्कुत इत्याशङ्गयाह- मूर्तरसस्येति।। भवत्वेवं रूपद्वयस्य प्रकृतत्वं प्रपश्चितत्वं च; ततः किमित्या- शङ्कवाह-तंदेतत्सप्रपश्चमिति ॥ तर्हि ब्रह्मणोऽपि प्रकृतत्वाविशेषात् निषेधः स्यादित्याशङ्कयाह-ब्रह्म त्विति॥ राजवदर्थतः प्राधान्येऽपि शब्दतः प्राधा- न्येन प्रकृतत्वाभावात् नेतिशव्दन परामर्श इत्यर्थः । इतश्च न रूपवतः प्रतिषेध 20 इत्याह-प्रपश्चिते चेति॥ ननु यथा निर्घटं भूतलमिति निषेधेऽन्यत्र घटः परि- शिष्यते, तथा ब्रह्मणि रूपद्वयनिषेधेऽपि अन्यत्र परिशिष्यते रूपद्यमित्या- शङ्कयाह-तदास्पदं हीति॥ उपादानादन्यत्र कार्यप्रसङ्गाभावात्तत्र निषि- द्स्य कथकारमन्यत्र स्वरूपधारणं भवेदिति भावः। यश्चोक्तं प्रत्यक्षादिप्रमाण- सिद्धस्य निषेधोऽशक्य इति, तत्राह-युक्तं च कार्यस्येति ॥ प्रत्यक्षादिना 25

१. A omits तदेतत् ... शङ्कयाह

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ३. पा. २. सु. २२. भाष्यम् वाचारम्भणशब्दादिभ्योऽसच्वमिति, "नेति नेति" इति प्रतिषेधनम्; न तु ब्रह्मण:, सर्वेकल्पनामूलत्वात्। न च अत् इयमाशङ्का कर्तेव्या- कथं हि शास्त्रं स्वयमेव ब्रह्मणो रूपद्टयं दर्शयित्वा, स्वयमेव पुनः प्रति- 5 षेधति-"प्रक्षाळनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शेनं वरम्" इति-यतः नेदं शास्त्रं प्रतिपाद्यत्वेन ब्रह्मणो रूपद्यं निर्दिशति, लोकप्रसिद्धं तु इदं रूपद््यं ब्रह्मणि कल्पितं परामृशति प्रतिषेध्यत्वाय शुद्धब्रह्मस्वरूपप्रति- पादनाय च इति निरवद्यम्। दवौ च एतौ प्रतिषेधौ यथासंख्यन्यायेन द्वे अपि मूर्तामूर्ते प्रतिषेधतः; यद्ा पूर्वः प्रतिषेधो भूतराशिं प्रतिषेधति, 10 उत्तरो वासनाराशिम्। अथ वा "नेति नेति" इति वीप्सा इयम्- "इति" इति यावतिकचिदुत्मेक्ष्यते तत्सर्वे न भवतीत्यर्थः-परिग- णितप्रतिषेधे हि क्रियमाणे, यदि नैतद्रह्म, किमन्यङ्रह्म भवेदिति जिज्ञासा स्यात: वीप्सायां तु सत्यां समस्तस्य विषयजातस्य प्रति- प्रकटार्थविवरणम् 15 पारमाथिकसत्वासिद्धेः वाचारम्भणशब्दादिभ्यश्च पारमार्थिकसत्ववैधुर्य सिद्धमिति युक्तं वस्तुत्वप्रतिषेधनमित्यर्थः । ननु सत्त्वेन प्रतिपन्नोऽपि चेत् प्रपश्चो निषिध्यते, तदा ब्रह्मणोऽपि निषेधः स्यात्, सेत्वेन प्रतिपत्त्यविशेषात् इत्याशङ्कयाह-न तु ब्रह्मण इति । प्रतिषेधादिसाक्षितया परिशेषादिति भाव: । ननु "द्वे घाव ब्रह्मणो रूपे" इत्यादिनोपन्यस्तं रूपद्वय निषिध्यते 20 चेत् तदा प्रसज्यप्रतिषेधव्यापारगौरवं स्यादित्याशङ्गयाह-न चात्रेयमित्या- दिना। यञ्चोक्तं प्रतिषेध द्वयस्यार्थवत्त्वाय रूपे रूपवञ्च प्रतिषिध्यत इति, तत्राह- दौ चैताविति । यावत्किचिन्भावरूपमभावरूपं वा तस्य सर्वस्य वस्तुत्व प्रतिषेधो वीप्सापक्षे घटत इत्युक्तम्; इदानीं वीप्सायां लाभान्रमाह-परिगणि- तेति।।

१. TM. पारमार्थिकत्वासिद्धे २. A. न त्वेवं 788

प्रकृतैतावत्त्वाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

षेधात् अविषयः प्रत्यगात्मा व्रह्मेति, जिज्ञासा निवतते। तस्मात प्प- श्चमेव ब्रह्मणि कल्पितं प्रतिषेधति, परिशिनष्टि ब्रह्म-इति निर्णयः॥

इतश्च एष एव निणयः, यतः-ततः प्रपश्चप्तिषेधात्, भूयो ब्रह्म त्रवीति-"अन्यत्परमस्ति" इति। अभावावसाने हि प्रतिषेधे क्रिकयमाणे किमन्यत्परमस्तीति ब्रयात्। तत्रैषा अक्षरयोजना-"नेति नेति" इति ब्रह्मादिश्य तमेवादेशं पुननिर्वक्ति-"नेति नेति" इत्यस्य कोऽर्थः१ न हि एतस्माङ्रह्मणो व्यतिरिक्तमस्तीत्यतः "नेति नेति" इत्युच्यते, न पुनः स्वयमेव नास्ति-इत्यर्थः; तच्च दर्शयति-अन्यत्परम् अप्ति- षिद्धं ब्रह्म अस्तीति। यदा पुनरेवमक्षराणि योज्यन्ते-न हि, एत- 1 स्मात् "इति न" "इति न" इति प्रपश्चप्तिषेधरूपात् आदेशनात् अन्य- त्परमादेशनं ब्रह्मणोस्तीति-तदा, "ततो व्रवीति च भूयः" इत्येतन्नाम- घेयविषयं योजयितव्यम्-"अथ नामधेयँ सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्" इति हि ब्रवीति-इति। तच्च ब्रह्मावसाने प्रतिषेधे समञ्जसं भवति; अभावावसाने तु प्रतिषेधे, किम् "सत्यस्य 1 सत्यम्" इत्युच्येत! तस्माद्वह्मावसानोऽयं प्रतिषेधः, नाभावाव- सान :- इत्यध्यवस्याम: ॥

तदव्यक्तमाह हि॥ ३-२-२३॥

यत्तत् प्रतिषिद्धात्प्रपश्चजातादन्यत् परं ब्रह्म, तदस्ति चेत्, कस्मान्न ग्रह्यत इति, उच्यते-तत् अव्यक्तमनिन्द्रियग्राह्यम्, सवदृश्यसाक्षि- 2

प्रकटार्थविवरणम्

"ततो व्रवीति च भूयः" इति सूत्रभागं व्याचष्टे-इतश्चैष इत्यादिना। तदव्यक्तमाह हि। एवं तावत्प्रतिषेधाविषयत्वेन परमार्थसत्यं ब्रह्मोपपाद्य इदानीं तस्याती- न्द्रियत्वं शङ्कानिरासेनाह-यत्तत्पतिषिद्धादिति ।।

[अ. ३. पा. २. सू. २४.

भाष्यम् त्वात्। आह हि एवं श्रुति :- "न चक्षुषा ग्रह्यते नापि वाचा नान्यै- र्देवैस्तपसा कर्मणा वा" "स एष नेति नेत्यात्मागृह्यो न हि गृह्यते" "यत्तदद्रेश्यमग्राह्म्" "यदा ह्येवेष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेS- 5 निलयने" इत्याद्या; स्मृतिरपि-"अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविका- र्योऽयमुच्यते" इत्याद्या॥ अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥ ३-२-२४ ।। अपि च एनमात्मानं निरस्तसमस्तप्रपञ्चमव्यक्तं संराधनकाले 10 पश्यन्ति योगिन :; संराधनं च भक्तिध्यानप्रणिधानाद्यनुष्ठानम्। कथं पुनरवगभ्यते-संराधनकाले पश्यन्तीति! प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्, श्रुति- स्मृतिभ्यामित्यर्थः । तथा हि श्रुति :- "पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ पश्यति नान्तरात्मन्। कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्।।" इति, 15 "ज्ञानप्सादेन विशुद्धसत्वस्ततस्तु तं पशयते निष्कलं ध्यायमान:" इति चैवमाद्या। स्मृतिरपि- "यं विनिद्रा जितश्वासाः संतुष्टाः संयतेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्।" 20 इति चैवमाद्या। प्रकटार्थविवरणम् अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ अतीन्द्रियत्वेऽपि न सुपतायमानत्वम्, किं तु विगलिताखिलमलकलङ्के5- न्तःकरणे व्यज्यत इत्याह-अपि चैनमिति।। १. T,Ti and TM. सुषुपायामानत्वं

790

प्रकृतैतावत्वाधिकरणम् ६] पकटार्थेविवर गय्

भाष्यम्

ननु संराध्यसंराधकभावाभ्युपगमात्परेतरात्मनोरन्यत्वं स्यादिति; नेत्युच्यते-

प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्र कर्मण्यभ्यासात्।। ३-२-२५।। 5

यथा प्रकाशाकाशसवितृप्रसृतयः अङ्गुलिकरकोदकप्रभृतिषु कर्मसु उपाधिभूतेषु सविशेषा इवावभासन्ते, न च स्वाभाविकीमविशेषात्मतां जहति; एवम्रुपाधिनिमित्त एवायमात्मभेद:, स्वतस्त्वैकात्म्यमेव। तथा हि वेदान्तेषु अभ्यासेनासकृत जीवप्राज्ञयोरभेदः प्रतिपाद्ते॥ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्॥ ३-२२६॥ 10

अतः स्वाभाविकत्वादभेदस्य अविद्याकृतत्वाच भेदस्य, विद्यया अविद्यां विधूय जीवः परेण अनन्तेन प्रोज्ञेनं आत्मना एकतां गच्छति। तथा हि लिङ्गम्-"स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "त्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति" इत्यादि॥

प्रकटार्थविवरणम् 15

प्रत्युक्तमप्यसकृत्तात्विकं भेदं पुनः प्रसङ्गादुद्भ्ाव्य पराकरोति- ननु संराध्येत्यादिना ।। प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं मकाशश्र कर्मण्यभ्यासात्।। यथा प्रकाशादीनां स्वरूपेणावैशेष्यमेकरूपता तथा चितोऽपि स्वरूपेणैक्यं विशेषप्रकाशंश्च कर्मण्युपाधौ न स्वतः ऐक्यस्याभ्यासादिति योजना॥ 20 अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥ अस्मिन्नेव पक्षे मोक्षलाभो घटत इत्याह-अतः स्वाभाविकत्वादिति।

१. A. प्रसङ्गश्च २. T. एकस्य

ब्र ह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ३. पा. २. सु. २७. .

भाष्यम्

उभयव्यपदेशात्वहिकुण्डलवत् ॥ ३-२-२७।। तस्मिन्नेव संराध्यसंराधकभावे मतान्तरमुपन्यस्यति, स्वमतविशु- द्धये। कचित् जीवप्राज्ञयोर्भेदो व्यपदिश्यदे-"ततस्तु तं पश्यते 5 निष्कलं ध्यायमान:" इति ध्यातृध्यातव्यत्वेन द्रष्टद्रष्टव्यत्वेन च; "परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्" इति गन्तृगन्तव्यत्वेन; "यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयति" इति नियन्तृनियन्तव्यत्वेन च । कचित्तु तयोरेवाभेदो व्यपदिश्यते-"तच्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" "एष त आत्मा सर्वान्तरः" "एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः" इति। तत्नैव- 10 मुभयव्यपदेशे सति, यद्यभेद एव एकान्ततो ग्रृह्यते, भेदव्यपदेशो निराळम्बन एव स्यात्। अत उभयव्यपदेशदर्शनात् अहिकुण्डलवदत् तत्वं भवितुमईति-यथा अहिरित्यभेद:, कुण्डलाभोगपांशुत्वादीनीति तु भेद:, एवमिहापीति। प्रकाशाश्रयवद्दा तेजस्त्वात् ॥ ३-२-२८॥

15 अथवा प्रकाशाश्रयवदेतत्प्रतिपत्तव्यम्-यथा प्रकाशः सावित्रः तदाश्रयश्च सविता नात्यन्तभिन्नौ, उभयोरपि तेजस्त्वाविशेषात्; अथ च भेदव्यपदेशभाजौ भवतः-एवमिहापीति॥ प्रकटार्थविवरणम्

20 प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥

सुत्रद्ववसङ्गतिमाह-तस्मिन्नेवेति॥

१.T,TI and A. यस्मिन्नेवेति

792

प्रकृतैतावत्वाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविधरणम्

भाष्यम् पूर्ववद्दा ॥ ३-२-२९।। यथा वा पूर्वमुपन्यस्तम् "प्रकाशादिवच्चावैशेष्यम्" इति, तथैवैत- द्भवितुमईति; तथा हि अविद्याकृतत्वाद्वन्धस्य विद्यया मोक्ष उप- पद्यते। यदि पुनः परमार्थत एव बुद्ध: कश्चिदात्मा अहिकुण्डलन्या- 5 येन परस्यात्मनः संस्थानभूतः प्रकाशाश्रयन्यायेन च एकदेशभूतोS- भ्युपगम्येत, ततः पारमार्थिकस्य बन्धस्य तिरस्कतुमशक्यत्वात् मोक्ष- शास्त्रवैयर्थ्ये प्रसज्येत । न चात्र उभावपि भेकाभेदौ.श्रुतिः तुल्य- वत् व्यपदिशति; अभेदमेव हि प्रतिपाद्यत्वेन निर्दिशति, भेदं तु पूर्व- प्रसिद्धमेवानुवदति अर्थान्तरविवक्षया। तस्मात्मकाशादिवच्चावैशेष्य-10 मित्येष एव सिद्धान्त: ।।

प्रतिषेधाच्च ॥ ३-२-३०॥

इतश्च एष एव सिद्धान्त:, यत्कारणं परस्मादात्मनोऽन्यं चेतनं प्रतिषेधति शास्त्रम्-"नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्येवमादि। "अथात आदेशो नेति नेति" "तदेतङ्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम्" इति च 15

गम्यते।। [ पराधिकरणम् ] यदेतत् निरस्तसमस्तपपञ्चं ब्रह्म निर्धारितम्, अस्मात्परमन्यत्तन्व- प्रकटार्थविवरणम् 20 पूवेवद्दा।। प्रतिषेधाच। सिद्धान्तमाह-पूवेवद्वेति ।। सबीजं संशयमाह-यदेतदिति । ननु पूर्व सकलश्रुतिविप्रतिषेध- निरासेनाद्वयं ब्रह्मैव वस्तु नान्यदिति साधितम्। किमर्थः पुनरारम्भ इत्या 25

[अ. ३. पा. २. सू. ३१.

भाष्यम्

मस्ति नास्तीति श्रुतिविप्रतिपत्तेः संशयः। कानिचिद्धि वाक्यान्यापाते नैव प्रतिभासमानानि ब्रह्मणोऽपि परमन्यत्तत्वं प्रतिपादयन्तीव; तेषां हि परिहारमभिधातुमयसुपक्रमः क्रियते-

5 परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्य:॥।३-२-३१।।

परम् अतो ब्रह्मणः अन्यत्त्त्वं भवितुमदृति ; कुतः१ सेतुव्यपदेशात् उन्मानव्यपदेशात् संबन्धव्यपदेशात् भेदव्यपदेशाच्च। सेतुव्यपदेशस्ता- वत्-"अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिः" इत्यात्मशब्दाभिहितस्य ब्रह्मणः सेतुत्वं संकीर्तयति; सेतुशब्दश्व हि लोके जलसंतानविच्छेदकरे 10 मृद्दार्वादिपचये प्रसिद्ध :; इह तु सेतुशब्द आत्मनि प्रयुक्त इति लौकि- कसेतोरिव आत्मसेतोरन्यस्य वस्तुनोऽस्तित्वं गमयति; "सेतुं तीर्त्वा" इति च तरतिशब्दपयोगात्-यथा लौकिकं सेतुं तीर्त्वा जाङलमसेतुं प्राम्नोति, एवमात्मानं सेतुं तीर्त्वा अनात्मानमसेतुं प्राम्ोतीति गम्यते। उन्मानव्यपदेशश्र भवति-तदेतड्रह्म चतुष्पादष्टाशफं षोडशकलमिति;

15 प्रकटार्थविवरणम्

शङ्गयाह-कानिचिद्धीति । मन्दाशङ्कापाकरणेन तत्पद्लक्ष्यस्य अद्वितीयत्व प्रपञ्चार्थ पवायमारम्भ इत्यर्थ:॥ परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । पूर्वपक्षसूत्रं योजयति-परमत इत्यादिना ॥ ब्रह्म सद्वितीयम्, सेतु- 20 त्वात्, लौकिकसेतुवदित्युक्तम्। इदानीं प्रकारान्तरमाह-सेतुं तीर्त्वेति चेति॥ जाङ़लं तटम्। सेतुव्यपदेशं व्याख्यायोन्मानव्यपदेशमाह-उन्मानेति ॥ प्राची प्रतीची दक्षिणोदीचीति चतस्र: कलाः; प्रकाशवान् पादः; पृथिव्यन्तरिक्षं घौः समुद्र इत्यनन्तवान्; अगनि: सूर्यंश्चन्द्रमा विद्युदिति ज्योतिष्मान्; चक्षुः 794

पराधिकरणम् ७.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् यच्च लोक उन्मितम् एतावदिदमिति परिच्छिन्नं कार्षापणादि, ततोऽन्य- द्वस्त्वस्तीति प्रसिद्धम्; तथा ब्रह्मणोऽप्युन्मानात् ततोऽन्येन वस्तुना भवितव्यमिति गम्यते। तथा संबन्धव्यपदेशोऽपि भवति-"सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इति, "शारीर आत्मा" "पाजेनात्मना 5 संपरिष्वक्तः" इति च; मितानां च मितेन संबन्धो दृष्टः, यथा नराणां नगरेण; जीवानां च ब्रह्मणा संबन्धं व्यपदिशति सुषुप्तौ; अतः ततः परमन्यद्मितमस्तीति गम्यते । भेदव्यपदेशश् एनमर्थ गमयति; तथा हि-"अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते" इत्या- दित्याधारमीश्वरं व्यपदिश्य, ततो भेदेन अक्ष्याधारमीश्वरं व्यपदि- 10 शति-"अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इति; अतिदेशं च अस्यामुना रूपादिषु करोति-"तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम" इति; सावधिकं चेश्वरत्व- मुभयोर्व्यपदिशति-"ये चामुष्मात्पराश्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां च" इत्येकस्य, "ये चैतस्मादर्वाश्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां 15 च" इत्येकस्य, यथा इदं मागधस्य राज्यम्, इदं वैदेहस्येति। एवमे- तेभ्यः सेत्वादिव्यपदेशेभ्यो ब्रह्मणः परमस्तीति॥

प्रकटार्थविवरणम् श्रोत्रं वाऊन इत्यायतनवान्; पते चत्वारः पादा अस्येति चतुष्पात; पादाना- म्धानि अष्टौ शफा अस्येत्यष्टाशफम्; चतस्त्रश्चतस्रः कला एकैकस्य पाद- 20 स्येति षोडशकलमित्यर्थः। ततः किमित्यत आह-यच्च लोक इति॥ कार्षा- पण इति शोडशपणानां संज्ञा। ब्रह्म सद्वितीयम्, संबन्धव्यपदेशवत्त्वात्, नगरव- दित्याह-तथा सम्बन्धेति ॥ तथा ब्रह्म सद्वितीयम्, भेदव्यपदेशवत्वात्,

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. २, सु. ३२,

भाष्यम् एवं प्राप्ते, प्रतिपाद्ते- सामान्यात्तु ॥ ३-२-३२॥ तुशब्देन प्रदर्शितां मार्सि निरुणद्धि। न ब्रह्मणोऽन्यत्किंचि- द्वितुमईति, प्रमाणाभावात्-न हि अन्यस्यास्तित्वे किंचित्पमाण- सुपलभामहे; सर्वेस्य हि जनिमतो वस्तुजातस्य जन्मादि ब्रह्मणो भव- तीति निर्धारितम्, अनन्यत्वं च कारणात् कार्यस्य; न च ब्रह्मव्य- तिरिक्तं किंचित् अजं संभवति, "सदेव सोम्येदमग्र असीदेक्रमेवा- द्वितीयम्" इत्यवधारणात्; एकविज्ञानेन च सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानात् न 10 ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वमवकल्पते। ननु सेतादिव्यपदेशाः ब्रह्मव्य- तिरिक्तं तत्वं सूचयन्तीत्युक्तम्; नेत्युच्यते-सेतुव्यपदेशस्तावत् न ब्रह्मणो बाह्यस्य सद्भावं प्रतिपादयितुं क्षमते; सेतुरात्मेति हि आह न अतः परमस्तीति; तत्न परस्मिन् असति सेतुत्वं नावकल्पत इति परं किमपि कल्प्येत; न चैतत् न्याय्यम्; हठो हि अप्रसिद्धकल्पना; 15 अपि च सेतुव्यपदेशादात्मनो लौकिकसेतुनिदर्शनेन सेतुबाह्यवस्तुतां प्रसञ्जयता मृद्दारुमयतापि प्रासह्व्यत; न चैतन्याय्यम्, अजत्वादि- श्रुतिविरोधात; सेतुसामान्यात्तु सेतुशब्द आत्मनि प्रयुक्त- इति श्चिष्यते; जगतस्तन्मयादानां च विधारकत्वं सेतुसामान्यमात्मन :; अतः सेतुरिव सेतुः-इति प्रकृत आत्मा स्तूयते। "सेतुं तीर्त्वा" 20 प्रकटार्थविवरणम् सामान्यानु ॥ आधारभेदो रुपभेद ऐश्वर्यभेदश्चेति त्रिविधो मेदव्यपदेशो दर्शित इति सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे-तुशब्देनेत्यादिना ॥ यदन्यत् तर्तिकसदन्नादि- वासादेः वस्त्वन्तरत्वेन प्रमाणमित्याह-प्रमाणाभावादिति । द्वितीयं 25 दूषयति-न च ब्रह्मव्यतिरिक्तमिति । आगमविरुद्धकालात्ययापदिष्ठत्वा- धनुमानाद्यङ्गं धारयतीत्र्थ। इदानीं सत्वादिव्यपदेशानामुपचरितार्थतवेन हेतूनां स्वरूपासिद्धिप्रदर्शनायोपक्रमते-ननु सेत्वादिव्यपदेशा इत्यादिना॥ 796

पराधिकरणम् ७.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इत्यपि तरतिः अतिक्रमासंभवात्मामोत्यर्थ एव वतते-यथा व्याक- रणं तीर्ण इति पाप्त उच्यते, न अतिक्ान्तः तद्वद्। बुद्धयर्थ: पादवत्॥ ३-२-३३ ॥।

यदप्युक्तम्-उन्मानव्यपदेशादस्ति परमिति, तत्नाभिधीयते- 5 उन्मानव्यपदेशोऽपि न ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वप्रतिपत्यर्थः; किमर्थ- स्तहिं? बुद्धयर्थ उपासनार्थ इति यावत्; चतुष्पाद्टाशफं षोड- शकलमित्येवंरूपा-बुद्धि: करथं तु नाम ब्रह्मणि स्थिरा स्यादिति- विकारद्वारेण ब्रह्मण उन्मानकल्पनैव क्रियते; न हि अविकारेऽननते ब्रह्मणि सर्व: पुंभिः शक्या बुद्धि: स्थापयितुम्, मन्दमध्यमोत्तमबुद्धि- 10 त्वात् पुंसामिति। पादवत्-यथा मनआकाशयोरध्यात्ममधिदैवतं च ब्रह्मप्रतीकयोराम्नातयोः, चत्वारो वागादयो मनःसंबन्धिनः पादाः कल्प्यन्ते, चत्वारश्च अग्नयादय आकाशसंबन्धिन :- आध्यानाय- तद्त्। अथवा पादवदिति-यथा कार्षापणे पादविभागो व्यवहार- प्राचुयाय कल्प्यते-न हि सकलेनैव कार्षापणेन सर्वदा सर्वे जना 15 व्यवहर्तुमीशते, क्रयविक्रये परिमाणानियमात्-तद्वदित्यर्थेः॥

स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत्॥३-२-३४।।

इह सूत्े द्वयोरपि संबन्धभेदव्यपदेशयोः परिहारोऽभिधीयते। यदप्युक्तम्-संबन्धव्यपदेशात् भेदव्यपदेशाच्च परमतः स्यादिति, तद- प्यसत्; यत एकस्यापि स्थानविशेषापेक्षया एतौ व्यपदेशावुपपद्येते। 20 संबन्धव्यपदेशे तावदयमर्थ :- बुद्धयाद्युपाधिस्थानविशेषयोगादुद्भूतस्य

प्रकटार्थविवरणम्

बुद्धयथेः पादवत् ।

स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ।।

797

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. ३६.

भाष्यम् विशेषविज्ञानस्य उपाध्युपशमे य उपशम, स परमात्मना संबन्ध :- इत्युपाध्यपेक्षया उपचर्यते, न् परिमितत्वापेक्षया। तथा भेदव्यप- द्रेशोऽपि ब्रह्मण उपाधिभेदापेक्षयैव उपचर्यते, न स्वरूपभेदापेक्षया। 5 प्रकाशादिवदिति उपमोपादानम्-यथा एकस्य प्रकाशस्य सौयेस्य चान्द्र मसस्य वा उपाधियोगादुपजातविशेषस्योपाध्युपशमात्संबन्धव्यपदेशो भवति, उपाधिभेदाच्च भेदव्यपदेशः; यथा वा सूचीपाशाकाशादिषूपा- ध्यपेक्षयैवेतौ संबन्धभेदव्यपदेशौ भवतः-तद्वत् । उपपत्तेश् ॥ ३-२-३५॥ 10 उपपद्यते च अत्न ईदश एव संबन्धः, नान्यादृश :- "स्वमपीतो भवति" इति हि स्वरूपसंबन्धमेनमामनन्ति; स्वरूपस्य च अनपा- यित्वात् न नरनगरन्यायेन संबन्धो घटते; उपाधिकृतस्वरूपतिरो- भावान्तु "सवमपीतो भवति" इत्युपपद्यते। तथा भेदोऽपि नान्या- दृश: संभवति, बहुतरश्रुतिप्रसिद्धैकेश्वरत्वविरोधात्; तथा च ्रुति- 15 रेकस्याप्याकाशस्य स्थानकृतं भेदव्यपदेशसुपपाद्यति-"योऽयं बहिधा पुरुषादाकाशः" "योऽयमन्तः पुरुष आकाशः" "योऽयमन्त- हृदय आकाशः" इति॥ तथान्यप्रतिषेधात्॥३-२-३६॥। एवं सेत्वादिव्यपदेशान् परपक्षहेतू तुन्मथ्य संप्ति स्वपक्षं हेत्वन्तरे- 20 णोपसंहरति। तथान्यप्रतिषेधादपि न ब्रह्मणः परं वस्त्वन्तरमस्तीति प्रकटार्थविवरणम् उपपत्तेश्र ॥ तथान्यप्रतिषेधात्।। वागादय इति वाक्प्राणश्चथ्ुशभ्रोत्राणि। अगन्यादय इति अग्निर्वायुरा- 25 दित्यो दिश इत्येवम् ।।

798

पराधिकरणम् ७] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् गम्यते; तथा हि-"स एवाधस्तात्" "अहमेवाधस्तात्" "आत्मै- वाधस्तात्" "सर्वे तं परादाद्योऽन्यत्नात्मनः सर्वे वेद" "ब्रह्मैवेदं सर्वम्" "आत्मैवेदं सर्वम्" "नेह नानास्ति किंचन" "यस्मात्परं नापरमस्ति किंचित्" "तदेत ड्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमवाह्यम्" इत्येव- 5 मादीनि वाक्यानि स्वप्करणस्थानि अन्यार्थत्वेन परिणेतुमशक्यानि ब्रह्मव्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरं वारयन्ति। सर्वान्तरञ्रुतेश्च न परमात्मनोऽन्यः अन्तरात्मा अस्तीत्यवधार्यते॥

अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः॥३-२-३७।। अनेन सेत्वादिव्यपदेशनिराकरणेन अन्यप्रतिषेधसमाश्रयणेन च 10 सर्वगतत्वमप्यात्मनः सिद्धं भवति; अन्यथा हि तन्न सिद्धचेत्। सेत्वा दिव्यपदेशेषु हि सुख्येष्वज्गीक्रियमाणेषु परिच्छेद आत्मनः प्रसज्येत, सेत्वादीनामेवमात्मकत्वाद; तथा अन्यमतिषेधेऽप्यसति, वस्तु वस्त्वन्त- राद्यावर्तेत इति परिच्छेद एवात्मनः परसज्येत। सर्वेगतत्वं च अस्य आयामशब्दादिभ्यो विज्ञायते। आयामशब्दो व्याप्तिवचनः शब्द: 15 "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः" "आकाशव- त्सर्वगतश्च नित्यः" "ज्यायान्दिवः" "ज्यायानाकाशात्" "नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः" इत्येवमादयो हि श्रुतिस्मृतिन्यायाः सर्वेगतत्वमात्मनोऽवबोधयन्ति ॥

प्रकटार्थविवरणम् 20

अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥

अद्वितीयत्वं प्रपञच्य सर्वगतत्वं दर्शयति-अनेन सर्वेगतत्वमिति ॥ अन्यथा हीति ॥ सेत्वादिव्यपदेशस्य मुख्यत्वे सति तत्सर्वगतत्वं न सिध्ये- दित्यर्थ:

799

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. २. सु. ३ेट

भाष्यम्

[फळाधिकरणम् ] फलमत उपपत्तेः॥ ३-२-३८॥

तस्यैव ब्रह्मणो व्यावहारिक्याम् ईशित्ीशितव्यविभागावस्थायाम्, 5 अयमन्यः स्वभावो वर्ण्यते। यदेतदिष्टानिष्टव्यामिश्रलक्षणं कर्मफलं संसारगोचरं त्रिविध प्रसिद्धं जन्तूनाम्, किमेतत् कर्मणो भवति, आहो- स्विदीश्वरादिति भवति विचारणा। तत्न तावत्पतिपाद्ते-फलमत ईश्वराद्ध्वितुमईति; कुतः१ उपपत्ते :; स हि सर्वाध्यक्षः सृष्टिस्थिति- संहारान्विचित्रान्विदधत् देशकाळविशेषाभिज्ञत्वात् कर्मिणां कर्मानुरूपं 10 फलं संपादयतीत्युपपद्यते; कर्मणस्तु अनुक्षणविनाशिन: कालान्तरभावि फळं भवतीत्यनुपपन्नम्, अभावाद्भावानुत्पत्ते: । स्यादेतत्-कर्म विन- शयत् स्वकाळमेव खवानुरूपं फलं जनयित्वा विनश्यति, तत्फलं काला- न्तरितं कत्ना भोक्ष्यत इति; तदपि न परिशुध्यति, प्राग्भोक्तृसंबन्धा- प्रकटार्थविवरणम्

15 फलमत उपपत्तेः ॥ "न स्थानतोऽपि" इत्यारभ्य निर्विशेषं सत्यमद्वितीयं सर्वगतं च ब्रह्म तत्पदलक्ष्यं निरूप्य तत्पदवाच्यमीश्वरमिदानीं निरूपयतात्याह-तस्येवेति। उभयोरपि फलहेतुत्वश्रवणात् संशयमाह-यदेतदित्यादिना ।। सिद्धान्ते- नैवोपक्रमते-तत्र तावदिति ॥ केवलात्कर्मणः फलमिति परपक्षं दूषयति- 20 कर्मणस्त्विति ॥ अनुक्षणविनाशिन इति ॥ क्षणिकात्कर्मणः फलं भवतीति भ्रुवतो हठात् विनष्टात्कर्मणः फलमिति प्रसज्यते; तदसङ्गतमित्यर्थः। उक्त- दोषपरिहाराय कर्मवादिनो मतं शङ्कते-स्यादेतदिति ॥ खनिवृत्तिसमकाल- मेव कर्म सफलमुत्पाद्य नश्यतीत्येतद्पि तर्कपरिशुद्धं न भवतीत्याह- तदपि नेति ॥ कर्मणः सनुष्ठितान्नियोगो निष्पधते। नियोगाञ् स्थायिनः

800

फलाधिकरणम् ८.] प्रकटारथविवरणम्

भाष्यम् त्फळत्वानुपपत्ते :- यत्कालं हि यतसुखं दुःखं वात्मना सुज्यते, तस्यैव ळोके फलत्वं प्रसिद्धम्; न हि असंवद्धस्यात्मना सुखस्य दुःखस्य वा फळत्वं प्रतियन्ति लौकिकाः। अथोच्येत-मा भूत्कर्मानन्तरं फलो- त्पाद:, कर्मकार्यादपूर्वात्फलसुत्पत्स्यत इति, तदपि नोपपद्यते, अपूर्व- 5 स्याचेतनस्य काष्ठलोष्टसमस्य चेतनेनाप्रवर्तितस्य प्रवृत्यनुपपत्तेः, तद- स्तित्वे एव प्रमाणाभावात्; अर्थापत्तिः प्रमाणमिति चेत्, न, ईश्वर- सिद्धेरर्थापत्तिक्षयात् ॥

श्रुतत्वाच्॥ ३-२-३९॥

न केवळमुपपत्तेरेव ईश्वरं फलहेतुं कल्पयामः, किं तहि श्रुतत्वाद- 10 पीश्वरमेव फलहेतुं मन्यामहे, तथा च श्रुतिर्भवति-"स वा एष महा- नज आत्मान्नादो वसुदान:" इत्येवंजातीयका॥

प्रकटार्थविवरणम्

कालान्तरे फलसिद्धिरित्याह- अथाच्येतेति । नियोगस्यापि स्वतन्त्रस्य फंलदातृत्वं नोपपद्यत इत्याह-तदृपि नेति ॥ कि च नियोगस्य शव्दैकगम्य- 15 ताङ्गीक्रियते; सा च न संभवति, व्युत्पत्तिविरहादित्याह-तदस्तित्वे चेति॥ क्षणिकस्य कालान्तरवर्तिसवर्गसाधनत्वानुपपत्तेः कर्मातिरिक्तमपूर्व परि- कलप्यते। यंत्र स्वर्गकामो नियोज्यतयान्वेति तदेव च नियोक्तृत्वान्नियोग उच्यत इत्याह-अथोपत्तिरिति । क्षणिकस्यापि कर्मण ईश्वरात् फलं भवि- व्यति सेवाफलवत्; अतो नास्त्यर्थापत्तेरुदय इत्याह-नेश्वरसिद्धेरिति ॥ 20

श्रुतत्वाच ।

किं च नियोगात्फलकल्पना श्रुतिविरुद्धापीत्याह-श्रुतत्वाच्चेति॥ १. TM. फलमात्नत्वं २. T and Ti, यस्य

801

ब्रह्मसूत्भाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सू. ४०.

माष्यम्

धर्म जैमिनिरत एव ॥ ३-२-४० ॥ जैमिनिस्त्वाचर्यो धर्म फलस्य दातरं मन्यते, अत एव हेतोः- श्रुतेरुपपत्तेश्र। श्रूयते तावदयमर्थः "स्वर्गकामो यजेत" इत्येवमा 5 दिषु वाक्येषु; तत्र च विधिश्रुतेर्विषयभावोषगमात् यागः स्वर्गस्यो- त्पादक इति गम्यते; अन्यथा हि अननुष्ठातृको याग आपद्येत ; तत्न अस्य उपदेशवैयथ्थ स्यात्; नतु अनुक्षणविनाशिनः कर्मणः फळं नोपपद्यत इति परित्यक्तोऽयं पक्ष :; नैष दोष:, श्रुतिमामाण्यात्- श्रुतिश्रेत् प्रमाणम्, यथायं कर्मफलसंबन्धः श्रुत उपपद्यते, तथा कल्प- 10 यितव्यः; न च अनुत्पाद्य किमप्यपूर्व कर्म विनश्यत् कालान्तरितं फलं दातुं शक्रोति; अतः कर्मणो वा सूक्ष्मा काचिदुत्तरावस्था फलस्य वा पूर्वोवस्था अपूर्व नाम अस्तीति तर्क्यते। उपपद्यते च अयमर्थ प्रकटार्थविवरणभ् धर्म जैमिनिर्त एव ।।

15 इदानीं पूर्वपक्षं सूत्रयति-धर्ममिति ॥ यजेतेति याग: समीहितसाधन- मिति। लिङादिश्रुतेर्धात्वर्थ एव समीहितसाधनताकारेण विषयोऽभ्युपगम्यते। तत्र कस्य समीहितस्य साधनमिति वीक्षायां खवर्गकामपदेनाधिकारिविशेष शीभूतः स्वर्गः समर्प्यते। तदा च याग: स्वर्गसाधनमिति वाक्यार्थः संपद्यते। अर्धात्तत्कामोSधिकारीति भावः । उपपत्तिमाह-अन्यथा हीति ॥ यागस्य 20 स्वाभिमतसाधनत्वाभावे तस्य स्वयंक्केशात्मकत्वादननुष्ठानमेव प्रसज्येतेत्यर्थः। विमतं कर्म न कालान्तरीयफलसाधकम्, क्षणिकत्वात्, संप्रतिपन्नवत इत्यनुमानमागमबाधितमित्याह-नन्वित्यादिना ॥ अपूर्वमपि स्वतन्त्रं नियो- गाख्यं वद्यपि निरूपणं न सहते तथापि श्रुतसवर्गसाधनत्वनिर्वाहाय द्वारभूतं किमप्यतिशयरूपं कलण्यत इति कौमारिलकटाक्षमाह-न चातुत्पाद्य किम- 25 पीति।।

१. T, T' and TM omit धर्ममिति २. TM and A. त्वाकारेण 802

फलाधिकरणम् ८.] प्रकटार्थविवरणप्

भाष्यम् उक्तेन प्रकारेण। ईश्वरस्तु फलं ददातीत्यनुपपन्नम् । अविचित्रस्य कारणस्य विचित्रकार्यालुपपत्तेः वैषम्यनैरधृण्ययसज्गाद्, तदनुष्ठानवें- यर्थ्यापत्तेश्र। तस्मात् धर्मादेव फलमिति॥

पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्॥३-२-४१॥ 5

बादरायणस्त्वाचार्य: पूर्वोक्तमेवेश्वरं फलहेतुं मन्यते । केवला- त्कर्मणः अपूर्वाद्दा केवलात् फलमित्ययं पक्षः तुशव्देन व्यावर्त्यते। कर्मापेक्षात् अपूर्वापेक्षाद्वा यथा तथास्तु इश्वरात्फलमिति सिद्धान्तः; कुतः१ हेतुव्यपदेशात्। धर्माधर्मयोरपि हि कारयितृत्वेन ईश्वरो हेतु- व्यपदिश्यते, फलस्य च दातृत्वेन-"एष ह्ेत साधु कर्म कारयति तं 10 यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते। एष उएवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते" इति; स्मर्यते च अयमर्थो भगवद्रीतासु- "यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाचिंतुमिच्छति। तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ।। स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते। 15 लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हितान्॥।" इति।

प्रकटार्थविवरणम् एवं स्वपक्षं सोपपत्तिकमुक्त्वा परपक्षं प्रतिक्षिपति-ईशवरस्त्वति ॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्।। अत्र सिद्धान्तमाह-पूर्वे त्विति । विमतं कर्मफलं कर्मादिज्ञानवता प्रदी- 20 यमानं व्यवहित कर्मफलत्वात्, सेवादिकर्मफलवदित्यनुमानानुगृहीतश्रुत्युपस्था- पितेश्वरपदार्थबाधकल्पनाद्वरं कर्मणो नैरपेक्ष्यधर्मबाधकल्पनम्, श्रुतकल्व्य

१. T and TM. कर्मफलमित्य

803

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. २. सु. ४१.

भाष्यम्

सर्ववेदान्तेषु च ईश्वरहेतुका एव सृष्टयो व्यपदिश्यन्ते; तदेव च ईश्वरस्य फलहेतुत्वं यत्स्वकर्मानुरूपाः प्रजाः सृजति । विचित्रकार्यानुपपच्याद योऽपि दोषा: कृतप्रयत्नापेक्षत्वादीश्वरस्य न प्रसज्यन्ते ॥

5 इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये तृतीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: ॥

प्रकटार्थविवरणम्

योश्च ्रुतं बलवदिति न्यायेन अतिवृत्तकर्मांनुसारेणेश्वरे फलदातरि श्रुते 10 नापूर्वकल्पनावकाश इति भाव:॥।

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटाथें तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीय: पाद: समाप्तः॥

अथ तृतीय: पाद:

भाष्यम् [ सर्वेवेदान्तपरत्ययाधिकरणम् ] व्याख्यातं विज्ञेयस्य ब्रह्मणस्ततत्वम्; इदानीं तु प्रतिवेदान्तं विज्ञा- नानि भिद्यन्ते, न वेति विचार्यते। ननु विज्ञेयं व्रह्म पूर्वापरादिभेद- 5 रहितम् एकरसं सैन्धवघनवत् अवधारितम्; तत्र कुतो विज्ञानभेदाभेद- चिन्तावसरः? न हि कमेबहुत्ववत् ब्रह्मबहुत्वमपि वेदान्तेषु प्रतिपिपाद- यिषितमिति शक्यं वक्तुम्, ब्रह्मण एकत्वात् एकरूपत्वाच्; न च एक- रूपे ब्रह्मणि अनेकरूपाणि विज्ञानानि संभवन्ति; न हि-अन्यथार्थः अन्यथा ज्ञानम्-इत्यभ्रान्तं भवति; यदि पुनः एकस्निन्त्रह्मणि बहूनि 10 विज्ञानानि वेदान्तेषु प्रतिपिपादयिषितानि, तेषाम् एकमभ्रान्तम्, भ्रान्तानीतराणीत्यनाश्वासप्रसङ्गो वेदान्तेषु; तस्मान्न तावत्मतिवेदान्तं ब्रह्मविज्ञानभेद आशङ्कितुं शक्यते। नाप्यस्य चोदनाद्यविशेषादभेद उच्येत, ब्रह्मविज्ञानस्य अचोदनालक्षणत्वात्; अविधिप्रधानहि वस्तु- पर्यवसायिभिः ब्रह्मवाक्यैः ब्रह्मविज्ञानं जन्यत इत्यवोचदाचार्यः "तत्तु 15 समन्वयात् " इत्यत्न। तत्कथमिमां भेदाभेदचिन्तामारभत इति॥

प्रकटार्थविवरणम्

पादसङ्गतिमाह-व्याख्यातमिति ॥ पादार्थमाक्षिपति-नतु विज्ञेय- मिति । ननु पूर्वतन्त्रे यथा सर्वशाख्राविहितम् अग्निहोत्रमेकमेव किवा नेति 20 विचारितम्, तथात्रापि विचारो युक्त इत्याशङ्गयाह-न हि कर्मबहुत्वव- दिति ॥ एकत्वेऽपि धर्मिणो रूपभेदात् भवेदिज्ञानभेद :; सोऽपि नास्तीत्याह- एकरूपत्वाच्चेति ॥ भवत्वेकरूपत्वम्; ततः किमित्यत आह-न चैकरूप इति ॥ पूर्वपक्षे तावद्विज्ञानभेद आशङ्गितुं न शक्यत इत्युक्तम्; सिद्धान्ते चाभेदोऽपि चोदनाद्यभेदेन वकुं न शक्यत इत्याह-नाध्यस्येति ॥। एवं 25

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ३. पा. ३. सू.

भाष्यम् तदुच्यते-सगुणब्रह्मविषया प्राणादिविषया च इयं विज्ञानभेदाभेद चिन्तेत्यदोषः। अत्र हि कर्मवत् उपासनानां भेदाभेदौ संभवतः; कर्र वदेव च उपासनानि दृष्टफलानि अदृष्टफलानि च उच्यन्ते, क्रममुत्ति 5 फलानि च कानिचित् सम्यगदर्शनोत्पत्तिद्वारेण। तेष्वेषा चिन्ता संभ वति-किं प्रतिवेदान्तं विज्ञानभेद:, आहोस्वित् नेति॥ तत्न पूवेपक्षहेतवस्तावदुपन्यस्यन्ते-नाम्रस्तावत् भेदप्रतिपत्तिहेतुत प्रसिद्धं ज्योतिरादिषु; अस्ति च अत्र वेदान्तान्तरविहितेषु विज्ञाने! अन्यदन्यत् नाम-तैत्तिरीयकं वाजसनेयकं कौथुमकं कौषीतव 10 शाट्यायनकमित्येवमादि। तथा रूपभेदोऽपि कर्मभेदस्य प्रतिपादक प्रसिद्ध :- "वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्" इत्येवमादिषु अस्ति च अत्र रूपभेद :; तद्यथा-केचिच्छाखिनः पञ्चाग्निविद्याय षष्ठमपरमग्निमामनन्ति, अपरे पुनः पञ्चैव पठन्ति; तथा प्राणसंवादा

प्रकटार्थविवरणम्

15 पादारम्भमाक्षिप्य समाधत्ते-तदुच्यत इति ॥ यद्यपि शुद्धब्रह्मशानमेकरूपम् तथापि प्रतिशाखं तद्वाक्यानां भेदादपुनरुक्तपदोपसंहारसिद्धये ज्ञानसाधन वाक्यभेदाभेदचिन्ता युक्तेत्यर्थः। तथा मन्दाधिकारिणां उपासनैकरूप्य- सेद्धये च युक्ता भेदाभेदचिन्तेत्याह-सगुणब्रह्मविषयेति ॥

विज्ञानुभेद इति पूर्वः पक्षः; तत्र हेतूनाह-तत्नेत्यादिना॥ शब्दान्तरं रभ्यास: सङ्गया गुण: प्रक्रिया नामघयमिति द्वितीयेऽध्याये धर्ममेदे षट प्रमा- पनि निरुपितानि । तत्र नाम्नी भेदकत्वमुदाहरति-नाम्नस्तावदिति ॥ अथैष ज्योतिरथैष विश्वज्योतिरथैष सर्वज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेत" इत्यत्र प्रकृतविच्छेदेन संज्ञान्तरं श्रूयमाणं संज्ञिनं भिनत्तीति स्थितम् ; तथेहापी- स्यर्थ:। गुणस्य भेदकत्वमाह-तथा रूपभेदोपीति॥ अप्रकृतदेवतासंबन्धवा 25 जिनद्रव्यं गुणशब्दवाच्यं कर्मणो भेदक सिद्धम्। तप्पयो दुधिसंसृष्टं आमिक्षा, १. A. अतः प्रकृत

806

सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् १.] प्रकटार्थावेवरणम्

भाष्यम् दिषु केचित् ऊनान्वागादीनामनन्ति, केचिद्धिकान्। तथा धर्मविशे- षोऽपि कर्मभेदस्य प्रतिपादक आशङकितः कारीयादिषु; अस्ति च अत् धर्मविशेष :; यथा आथर्वणिकानां शिरोत्रतमिति। एवं पुनरुत्याद- योऽपि भेदहेतवो यथासंभवं वेदान्तान्तरेषु योजयितव्या। तस्मात् 5 प्रतिवेदान्तं विज्ञानभेद इत्येवं प्राप्ते, श्रूम :-

प्रकटार्थविवरणम् वियुक्तं वाजिनमिति विभाग:। इदानीं सर्वशाखाधिकरणपूर्वपक्षे हेतुमुदाह- रति-तथा धर्मविशेषोऽपीति॥ कारीरिवाक्यान्यधीयानास्तैत्िरीया भूमौ भोजनमाचरन्ति, नाचरन्त्यन्य इत्यादि धर्मभेदः। भेदकान्तराण्यतिदिशति- 10 एवं पुनरुक्त्यादयोऽपीति॥"समिधो यजति" इत्यादि: पञ्चकृत्वो यजतिपदा भ्यास: पौनरुक्तयभयाद्रेदकोऽङ्गीकृतः; तथेहापि "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "ब्रह्मविद।प्नोति परम्" इति विज्ञानमभ्यस्यमानं भिन्नम्। यथा च यागदानहो- मानुबन्धभावनाप्रतिपाद्कशब्दान्तरात्कर्मभेद: समर्थितः;तथा "ब्रह्म- विदाप्नोति परम्" "तरति शोकमात्मवित्" इति शब्दान्तराद्विज्ञानभेदः। 15 यथा च "सप्रदश प्रस्ज्ापत्यान् पशून्" इति तद्धितश्रुतिप्रापितद्रव्यदेवतारूपे सङ्कयानिवेशात् सङ्ग्यया कर्मभेदः; तथा "तौ वा पतौ दौ संवर्गौ" इति सङ्गयातो विज्ञानभेदः। यथा वा कुण्डपायिनामयने "द्वादशभिरुपसद्विश्च- रित्वा मासमग्निहोत्रं जुहोति" इत्यत्र प्रसिद्धाग्निहोत्रधर्मविपरीतोपसदादि- प्रक्रियाभेदात् कर्मान्यत्वम्; तथा वैश्वानराश्वमेधविज्ञानयोरपि प्रकरणभेदादेव 20 भेद इत्यर्थः। विदयैकत्वं सिद्धान्तमाह-एवं प्राप्ते ब्रूम इति॥

सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्॥। सर्वेषु वेदान्तेषु प्रतीयन्त इति सर्ववेदान्तप्रत्ययानि सर्वशाखाविहितानी- त्यर्थः। "एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेषात्" इति शाखान्तराधिकरणे

₹. TM. Space is left out for ३. T and Ti. पि ज्ञान writing धमभेद: भेद. ४. T1. यथाह २. TM omits याग ... यथा च.

[अ. ३. पा. ३. सु. १. भाष्यम् सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्॥ ३-३-१॥ सर्ववेदान्तपत्ययानि विज्ञानानि तस्मिन् तस्मिन वेदान्ते तानि तान्येव भवितुमहन्ति; कुतः! चोदनाद्यविशेषात्; आदिग्रहणेन शाखान्त- 5 राधिकरणसिद्धान्तसूलोदिता अभेदहेतव इहाकृष्यन्ते-संयोगरूपचो- दनाख्याविश्ेषादित्यर्थः। यथा एकस्मिन्नन्निहोते शाखाभेदेपि पुरुष- पयन्नस्तादृश एव चोदते-जुहुयादिति, एवम् "यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेठ्ठं च वेद?' इति वाजसनेयिनां छन्दोगानां च तादृश्येव चोदना। प्रयोजनसंयोगोऽप्यविशिष्ट एव-"ज्येष्ठश्र श्ष्ठश् खवानां भवति" 10 इति। रूपमध्युभयत्न तदेव विज्ञानस्य, यदुत ज्येष्ठश्रेष्ठादिगुणविशेषा- न्वितं मराणतत्वम्-यथा च द्रव्यदेवते यागस्य रूपम्, एवं विज्ञेयं रूपं विज्ञानस्य, तेन हि तत् रूप्यते। समाख्यापि सैव-म्राणविद्येति। तस्मात्सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं विज्ञानानाम्। एवं पञ्चाग्निविद्या वैश्वानर- विद्या शाण्डिल्यविद्येत्येवमादिष्वपि योजयितव्यम्। ये तु नामरूपादयो 15 भेदहेत्वाभासा, ते प्रथम एव काण्डे "न नान्ना स्यादचोदनाभिधान- त्वात् " इत्यारभ्य परिहताः ॥

प्रकटार्थविवरणम् सिद्धान्तसूत्रम्। तत्र चोदनाया विधायकपदस्याविशेषं तावदाह-यथक- स्मिन्निति ॥ संयोगाविशेषं दर्शयति-परयोजनसंयोगोऽपीति॥ रूपभेदं 20 व्याचष्टे-रूपमिति ॥ आख्याविशेषं व्याख्याति-समाख्यापि सैवेति। एवं सर्वशाखागतस्य प्राणविज्ञानस्य ऐक्यमुक्त्वा सर्वशाखागतपञ्चान्निविद्या- नीमाप चोदनाद्यविशेषादेकत्वं द्रष्टव्यमित्याह-एवं पञ्चाग्निविद्येति ॥ परोक्तमनूद्य दूषयति-ये त्विति॥ काठकमित्यादिनास्ना न कर्मभेदः स्यात्; कुतः१ अचोदनाभिधानत्वात् वैदिककर्मनामत्वाभावात् चाठकसंश्षामात्रत्वा 26 दित्यर्थ: ॥

808

सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् १.] प्रकटार्थेविवरणस्

भाष्यम् इहापि कंचिद्विशेषमाशङ्य परिहरति- भेदान्निति चेन्नैकखापि ॥ ३-३-२॥ स्यादेतत्-सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं विज्ञानानां गुणभेदात् नोपपद्यते; तथा हि-वाजसनेयिनः पञ्चाग्निविद्यां प्रस्तुत्य षष्ठमपरमग्निमाम- 5 नन्ति-"तस्याग्निरेवान्निर्भवति" इत्यादिना; छन्दोगास्तु तं न आमनन्ति, पश्चसंख्ययैव च ते उपसंहरन्ति-"अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्रीन् वेद" इति; येषां च स गुणोऽस्ति, येषां च नास्ति, कथ- मुभयेषामेका विद्योपपद्येत! न च अत् गुणोपसंहारः शक्यते प्रत्ये- तुम्, पश्चसंख्याविरोधात् । तथा पराणसंवादे श्रष्ठादन्यान् चतुरः 10 प्राणान् वाक्चसुश्रोतपनांसि छन्दोगा आमनन्ति; वाजसनेयिनस्तु पश्चममप्यामनन्ति-"रेतो वै प्रजापतिः प्रजायते ह प्रजया पशुभिः य एवं वेद" इति; आवापोद्वापभेदाच्च वेद्यभेदो भवति, वेद्यभेदाच्च विद्याभेद:, द्रव्यदेवताभेदादिव यागस्य इति चेत्-नैष दोषः; यत एकस्यामपि विद्यायामेवंजातीयको गुणभेद उपपद्यते; यद्यपि षष्ठ- 15

प्रकटार्थविवरणम् इहापीति। यद्यपि पूर्वतन्त्रे परिहता: तथापि भिन्नशास्त्रत्वात् क्रियायां ये न्यायास्ते ज्ञाने न संभवन्तीति मनसि निधाय सुत्रकार: परिहरति इत्यर्थः॥ भेदाननेति चेन्नैकस्यापि।। रूपभेदादुक्तं विज्ञानभेदमुद्भावयति-स्यादेतदित्यादिना ॥ ननु वाज 20 सनेयकगतो योडग्नि: षष्ठोऽन्त्येष्टिगतः प्रसिद्धवदुपन्यस्तः, तं छान्दोग्येऽप्युप- संहृत्य रूपैक्यं ग्रृह्यतामित्याशङ्कयाह-न चात्रेति॥ भवतु प्रजननगुणविशिष्टस्य रेतसो वाजसनेयिनामावाप, छन्दोगानां चोद्धार:[चोद्वाप:]; ततः किमित्या- शङ्कयाह-आवोपोद्वापभेदाच्चेति ॥ एकस्यामपीति सिद्धान्तभागं व्याचष्टे- नैष दोष इत्यादिना॥ छन्दोगानां षष्ठाग्यभावमङ्गीकृत्य नैतावता विद्याभेद 25

१. TM and A. योभिशब्दोऽमत्ये

809

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सू. २.

भाष्यम्

स्याग्नेरुपसंहारो न संभवति, तथापि द्युप्भृतीनां पञ्चानामत्रीनाम् उभ- यत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् न विद्याभेदो भवितुमर्हति; न हि षोडशि ग्रहणाग्रहणयोः अतिरात्रो भिद्यते। पठ्यतेऽपि च षष्ठोऽग्निः छन्दोगै :- 5 "तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्रय एव हरन्ति" इति ; वाजसनेयिनस्तु सांपा- दिकेषु पश्चस्वत्निषु अनुद्टत्तायाः समिदमादिकल्पनाया निषृटत्तये "तस्याग्निरेवान्निर्भवति समित्समित्" इत्यादि समामनन्ति; स नित्यानुवाद :; अथाप्युपासनार्थ एष वाद:, तथापि स गुणः शक्यते छन्दोगैरप्युपसंहर्तुम्। न च अत्र पञ्चसंख्याविरोध आशङ्यः; सांपा- 10 दिकाग्नयभिपराया हि एषा पञ्चसंख्या नित्यातुवादभूता, न विधि- समवायिनी-इत्यदोषः। एवं प्राणसंवादादिष्वपि अधिकस्य गुणस्य इतरत्नोपसंहारो न विरुध्यते। न च आवापोद्वापभेदात् वेद्यभेदो विद्याभेदश् आशङ्क्य, कस्यचिद्वेद्यांशस्य आवापोद्वापयोरपि भूयसो वेदयराशेरभेदावगमात्। तस्पादैकविद्यमेव।।

15 प्रकटार्थविवरणम्

इत्युक्तम्। इदानीं तैरपि षष्ठः पठ्यत इहाह-पठयतेऽपि चेति ॥ इतोऽस्मा- लोकात; तंदिष्टं परलोकं प्रेतं ज्ञातयोऽयये हरन्तीत्यर्थः। तथापि विद्यते विशेषो वाजसनेयिनाम्, अग्न्यादिसंपादनप्रतीते: इत्याशङ्कयाह-वाजसनेयिनस्त्विति॥ तस्योपासकस्य मृतस्य दाहायाश्निरेवागिर्भवतीति प्रसिद्धानुवादोऽयं न तु 20 उपासनविधानम्। उपास्यास्तु पञ्चैवाग्नय उभयत्रापीति अविशेष इत्यर्थः । इदानीं उपासनार्थत्वं प्रौढवादेनाङ्गाकृत्यांह-अथापीति ॥ यदुक्तं पञ्चसंख्या- विरोध इति तत्राह-न चेति । द्युप्नभृतिषु पञ्चसु अग्नित्वासंवाद्य [अग्नित्वं संपाद्य] सिद्धमर्थमनुवदति "य पतानेवं पञ्चाग्ीन्वेद" इति; न तु ध्येयत्वेन पञ्चसङ्गयासङ्कीर्तनमिति भावः । यञ्चोक्तं प्राणसंवादे वाजसनेयिनां 25 छम्दोगानां च वैरुप्यमिति, तत्राह-एवं प्राणसंवादादिष्वपीति। 810

सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् १.] प्रकटार्थेतरिवरणम्

भाष्यम् स्वाध्यायस् तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच् सववच्च तन्नियमः ॥ ३-३-३॥

यदप्युक्तम्-आथर्वणिकानां विद्या प्रति शिरोत्रताद्यपेक्षणात अन्येषां च तदनपेक्षणात् विद्याभेद इति, तत्प्रत्युच्यते। स्वाध्यायस्य 5 एष धर्म:, न विद्याया :; कथमिदमवगम्यते? यतः तथात्वेन स्वाध्या- यधर्मेत्वेन, समाचारे वेदव्रतोपदेशपरे ग्रन्थे, आथर्वणिकाः "इदमपि वेदव्रतत्वेन व्याख्यानम्" इति समामनन्ति; "नैतदचीर्णव्रतोऽ- धीते" इति च अधिकृतविषयादेतच्छब्दात् अध्ययनशब्दाच्च सवोपनिष- दध्ययनधमे एव एष इति निर्धारयते। नतु च "तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां 10 वदेत शिरोत्रतं विधिवदैस्तु चीणम्" इति ब्रह्मविद्यासंयोगश्रवणात्, एकैव सर्वत्र ब्रह्मविद्येति, संकीर्येत एष धर्मः-न, तत्नापि एतामिति

प्रकटार्थविवरणम्

स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽघिकाराच्च सववच्च तन्नियमः ॥

एवं तावद्रपभेदो न भेदक इत्युपपाद् धर्मविशेषं पराकरोति - 15 यदप्युक्तमित्यादिना॥ इदमपि शिरोव्रतं वेद्व्रतेन गोदानादिना व्याख्या- तम् ; तद्यथाध्ययनाङ्गं तथेदमपीत्यर्थः। एतत् ग्रन्थरूपम् ; अचीर्णव्रतो नाचरित- शिरोव्रतः पुमान् नाधीत इति प्रकृतमुण्डकपरामशात् एतच्छन्दान्मुण्डका- ध्ययनधर्म पवायं न विद्याधर्म इत्यर्थः। "अधिकाराच्च" इति अधिकृतविषया- देतच्छब्दात्। चकारोऽध्ययनशव्दाच्चेति व्याख्यातम्। इदानीं शङ्कोत्तरत्वेन 20 व्याचष्टे-नतु चेत्यादिना। एतां ब्रह्मविद्यामिति। ब्रह्मविद्याप्रकाशकमिमं अ्रन्थमिति योजनीयम्। इतरथा विद्यायाः साक्षात्प्रकृतत्वाभावात् प्रकृतविषयै- तच्छन्दानुपपत्तेरित्याह-न तत्नापीति ॥ तस्य शिरोव्रतस्य नियमो मुण्ड-

१. A. ध्ययनविद्याधर्म:

811

[अ. ३. पा. ३. सृ भाष्यम् प्रकृतप्रत्यवमर्शात्; प्रकृतत्वं च ब्रह्मविद्यायाः ग्रन्थविशेषापेक्षम्- ग्रन्थविशेषसंयोग्येव एष धर्मः । सववच्च तन्नियम इति निदई निर्देश :- यथा सवाः सप्त सौर्यादयः शतौदनपर्यन्ताः वेदान्त 5 णिकानामेव नियम्यन्ते, तथैब अयमपि धर्मः स्वाध्यायविशेषसंबन्ध तत्नैव नियम्यते। तस्मादप्यनवद्यं विदैकत्वम्। दर्शयति च ॥। ३-३-४॥ दर्शयति च वेदोऽपि विद्यैकत्वं सर्ववेदान्तेषु वेदैकत्वोपदेशात्- 10 "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" इति, "तथैतं ह्वेव बहचा महत्यु मीमांसन्त एतमआावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगाः" इते च। त "महन्द्यं वजमुद्यतम्" इति काठके उक्तस्य ईश्वरगुणस्य भयहे त्वस्य तैत्तिरीयके भेददर्शननिन्दाये परामर्शो दृश्यते-"यदा ह्ेवे प्रकटार्थविवरणम् 15 काध्ययने। "सववञ्न" इत्येतद्विवृणोति-यथा सवा इति ॥ सवा हो आथर्वणग्रन्थोक्ताः यथा आथर्वणोदितो य पकर्षिसंज्ञकोऽग्निस्तत्रैव क्रिय तद्वदित्यर्थः॥ दशयति च। किंच वेदैकत्वोपदेशेन ब्रह्मविद्यायास्तावत्सर्वंत्रैक्यं दर्शयति। तथात्र वेद्यमेदे [वैद्याभेदे] विद्यैष्यं भविष्यतीत्याह-दर्शयति चेति॥कं च शाखान्त 20 रोक्तस्य पदार्थस्य शाखान्तरे सिद्धवत्परामर्शदर्शनादप्येकत्वं गम्यत इत्याह- तथा महद्द्रयमित्यादिना ।I तत्वेव तदेव ब्रह्म भयंकरं भवति भेदं विदुषः तत्व ममन्वानस्यत्यर्थः। किंच सर्वेषु वेदान्तेषूक्थादीनां प्रतीयमानत्वेन कारणेनै तद्वगम्यते, अन्यत्र विहितानामन्यत्रोपासनायोपादानमस्तीति; ततस्तदु पासनानामपि सर्ववेदान्तप्रमाणत्वं सिध्यति बाहुल्येनेत्यर्थः ॥ १. A. एकस्मिन्

812

·उपसंहाराधिकरणम्' २.] प्कटार्थेविवरणम्

भाष्यम् एतस्मिन्तुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति। तत्वेव भय विदुषोS- मन्वानस्य" इति। तथा वाजसनेयके पादेशमात्रसंपादितस्य वैश्वान- रस्य छान्दोग्ये सिद्धवदुपादानम्-"यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभि- विमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते" इति। तथा सर्ववेदान्तपत्ययत्वेन 5 अन्यत्न विहितानामुक्थादीनामन्यत्नोपासनविधानाय उपादानात् पाय- दर्शनन्यायेन उपासनानामपि सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वसिद्धि: । [उपसंहाराधिकरणम्] उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत् समाने च॥ ३-३-५ ॥ 10

इदं प्रयोजनसूत्रम्। स्थिते चैवं सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वे संवविज्ञानानाम् अन्यत्नोदितानां विज्ञानगुणानाम्, अन्यत्नापि समाने विज्ञाने उपसदारो भवति; अर्थाभेदात्-य एव हि तेषां गुणानामेकत् अर्थो विशिष्ट- विज्ञानोपकार, स एवान्यत्ापि; उभयत्नापि हि तदेवैक विज्ञानम्; तस्मादुपसंहारः। विधिशेषवत्-यथा विधिशेषाणामत्निहोत्रादिधर्मा-15 णाम्, सदेव एकमन्निहोत्ादि कर्म सर्वत्रेति, अर्थाभेदादुपसंहरणम्; एवमिहापि। यदि हि विज्ञानभेदो भवेत, ततो विज्ञानान्तरनिवद्धत्वा-

प्रकटार्थविवरणम् उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत् समाने च।। संक्षेपतस्तात्पर्यमाह-इदमिति ॥ पूर्वाधिकरणविचारस्य प्रयोजनमनेन 20 सूत्रेणोच्यत इत्यर्थः । तद्विवृगोति-स्थिते चैवमिति ॥ उक्तमेव व्यतिरेक- मुखेनाह- यदि हीति॥ यथा चायेयसौर्य निर्वापयो कर्मणोः भेदेऽपि प्रकृ-

१. A adlds एवमिति २. T1. वाेयः T. चाग्रेयः

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ६.

भाष्यम्

द्रुणानाम्, प्रकृतिविकृतिभावाभावाच न स्यादुपसंहारः; विज्ञानै- कत्वे तु नैवमिति। अस्यैव च प्रयोजनसूत्रस्य प्रपञ्चः "सर्वाभेदात्" इत्यारभ्य भविष्यति ॥

5 [अन्यथात्वाधिकरणस्] अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात्॥ ३-३-६॥ वाजसनेयके "ते ह देवा ऊचुईन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्यया मेति ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गाय" इति प्रक्रम्य वागादीन् प्राणान् असुरपाष्मविद्धत्वेन निन्दित्वा, सुख्यप्राणपरिग्रहः पठयते- 10 "अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्" इति । तथा छान्दोग्येऽपि "तद्ध देवा उद्गी- थमाजहुरनेनैनानभिभविष्यामः" इति प्रक्रम्य इतरान् प्राणान् असुर- पाप्मविद्धत्वेन निन्दित्वा, तथैव मुख्यप्ाणपरिग्रहः पठचते-"अथ

प्रकटार्थविवरणम् 15 भावोऽप्युपासनानां नास्तीत्याह-प्रकृतीति ॥ समग्राङ्गसंयुक्तो विधिः प्रकृतिः दर्शपूर्णमासादिः। कतिपयाङ्गसंयुक्तो विकृतिः सौर्यादिः। द्वादशलक्षण्यां हि प्रथमषट्केन प्रकृतिसंबन्धो[बद्ध:] विचार: कृतः; चरमेण विकृतिसंबन्धः [बद्ध:]; सप्तमे च प्रकृतिगतानां विकृतौ सामान्यातिदेशो निरूपितः ; तथेह नास्तीति भावः। उत्तरसूत्रसन्दर्भस्य पौनरुक्त्यं परिहरति-अस्यैव चेति॥ 20 अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ विषयमाह-वाजसनेयक इति। तत् तत्रान्योन्याभिभवरूपे सङ्गामे सति; ह किल; देवा: शास्त्रीयेन्द्रियवृत्तयः उद्गीथभकत्युपलक्षितमौद्ान्रं कर्माजड़: आहुतवन्तः प्रारब्धवन्त इत्यर्थः। अनेन कर्मणैनानसुरान् स्वाभाविकेन्द्रिय- वृत्तिलक्षणानभिभविभ्याम: इत्यभिप्रेत्येत्यर्थः। वाक्यद्वयस्य विवक्षितमर्थमाह- १. TM. प्युपसंहारात् २, T and Ti omit च 814

अन्यथात्वाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे" इति। उभय- त्नापि च प्राणप्रशंसया प्ाणविद्याविधिरध्यवसीयते। तत्न संशय :- किमत्र विद्याभेद: स्यात, आहोस्वित् विद्यैकत्वमिति। किं तावत् पाप्तम्१ पूर्वेण न्यायेन विदैकत्वमिति। नतु न युक्तं विदयैकत्वम्, 5 प्क्रमभेदात्; अन्यथा हि प्रक्मन्ते वाजसनेयिन:, अन्यथा छन्दोगा :- "तवं न उद्गाय" इति वाजसनेयिनः उद्गीथस्य कर्तत्वेन प्राणमाम- नन्ति, छन्दोगास्तु उद्धीथत्वेन "तमुद्रीथमुपसांचक्किरे" इति, तत्कथं विदयैकत्वं स्यात् इति चेत्-नैष दोषः; न हि एतावता विशे- षेण विदयैकत्वमपगच्छति, अविशेषस्यापि बहुतरस्य प्रतीयमानत्वात्; 10 तथा हि-देवासुरसंग्रामोपक्मत्वम्, असुरात्ययाभिप्ायः, उद्गीथो- पन्यास:, वागादिसंकीरतेनम्, तन्निन्दया सुख्यपाणव्यपाश्रयः, तंद्वी- ्याच्च असुरविध्वंसनम् अश्मलोष्टनिदर्शनेन इत्येवं बहवोरऽर्या उभय- ताप्यविशिष्टाः प्रतीयन्ते। वाजसनेयकेऽपि च उद्गीथसामानाधिकरण्यं प्रकटार्थविवरणम् 15

उभयत्नापि चेति । भेदाभेदप्रमाणाभ्यां संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्वपक्षमाह- विद्यैकत्वमिति ॥ पूर्वत्राख्याविशेषात् विद्यैक्यमुक्तम्; तथेहापि उद्गीथ- विद्येत्याख्याविशेषादैक्यमित्यर्थः । "अन्यथात्वं शब्दादिति चेत्" इति सिद्धान्तशङ्काभागं व्याचष्टे-ननु न युक्तमित्यादिना॥ सकलोद्गीथ- भक्तेः कर्ता प्राण उपास्यो वाजसनेयके; छान्दोग्ये तूद्रीथभक्त्यवयव ओंकार: 20 प्राणदृष्टयोपास्य इति; अन्यथात्वं विभिन्नत्वम्; शब्दादवगम्यत इत्यर्थः। "नाविशेषात्" इति पूर्वपक्षभागं विभजते-नैष दोष इत्यादिना॥ यथाकष्ममेदाभिप्रायेणाश्मनि क्षितो लोष्टो विध्वंसते, तथा मुख्यप्राणस्याभि- भवाभिप्रायमात्रेणासुराणां विध्वंसनमित्याह - अश्मलोष्टनिदर्शनेनेति।। पूर्वमल्पं वैषम्यमङ्गीकृत्य बहुतरार्थवादसारूप्यात् विद्येकयमुक्तम्; 25 इदानीमल्पमपि वैषम्यं नास्तीत्याह-वाजसनेयकेऽपि चेति । यंथा

१. Ti adds पूर्वपक्षभागं विभजते.

ब्रह्मसू त्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ७.

भाष्यम् पराणस्य श्रुतम्-"एष उ वा उद्गीथः" इति। तस्माच्छान्दोग्येऽपि कर्तृत्वं लक्षयितव्यम्। तत्माच्च विद्यैकत्वमिति॥

न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत्॥ ३-३-७।। 5 न वा विदयैकत्वमत्र न्याय्यम्; विद्याभेद एव अत् न्याय्या; कस्मात! प्रक्मभेदात, प्रकरणभेदादित्यर्थः; तथा हि इह प्रक्रमभेदो दृश्यते-छान्दोग्ये तावत् "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इत्येव- मुद्गीथावयवस्य ओकारस्य उपास्यत्वं प्रस्तुत्य, रसतमत्वादिगुणोप- व्याख्यानं तत्न कृत्वा "अथ खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति" 10 इि पुनरपि तमेव उद्गीथावयवमोङ्कारमनुवर्त्य, देवासुराख्यायिका द्वारेण "तं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे" इत्याह; तत्र यदि उद्गीथ- शब्देन सकला भक्तिरभिपेयेत, तस्याश्च कर्ता उद्ाता ऋत्विक्, तत प्रकटार्थविवरणम् छान्दोग्ये "तमुद्रीथम्" इति प्राणसामानाधिकरण्यमुद्गीथस्य तथा वाजसने- 15 यकेऽपीति नास्ति वैषस्यमित्यर्थः। यञ्च वाजलनेयके प्राणस्योद्रीथभक्तिकर्तृत्वं तच्छान्दोग्येऽपि द्रष्टव्यमित्याह-तस्मादिति ॥ न वा प्रकरणभेदात परोवरीयस्त्वादिवत् ।। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-न वेत्यादिना ॥ ओमित्येतदक्षरम्; कर्थभूतम्१ उद्गीथं उद्गीथभक्त्यवयवम्; उद्गाता हि उद्गीथभक्ति कुर्वन्नोमित्येवमुपक्रमते। उद्गी-

रसतम: पारार्थ्यः" इत्यादिना तत्रैव गुणविधानं कृतमित्यर्थः। ननु यद्यपि छान्दोग्येऽन्यथोपक्रमोऽस्ति, तथापि सामभक्ते: सामावयवस्य कर्ता कल्प्यता- मित्याशङ्कयाह-तत्र यद्युद्रीथशब्देनेति ॥ अविरोधे हि कल्पना कल्पते। मत्र च ओङ्कारोपक्रमो विरुध्यते। वृथैव मुख्यार्थत्यागश्च प्रसज्यत इत्यर्थः। ननु १. Ti adds परम:

816

मन्यथात्वाधिकरणम् ३.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम् उपकरमश्चोपरुव्येत, लक्षणा च प्रसज्येत, उपक्मतन्त्रेण च एक्स्मि- न्वाक्ये उपसंहारेण भवितव्यम्; तत्मान् अत्र तावत् उद्गीथावयचे ओंकारे पाणदृष्टिरुपदिश्यते; वाजसनेयके तु-उद्गीथशब्देन अवयव- ग्रहणे कारणाभावात् सकलैव भक्तिरावेद्यते; "त्वं न उद्गाय" इत्यपि 5 तस्या: कर्ता उद्धाता ऋत्विक प्राणत्वेन निरूप्यत इति-प्रस्थानान्त रम्। यदपि तत्न उद्धीथसामानाधिकरण्यं माणस्य, तदपि उद्धातृत्वे- नैव दिदर्शयिषितस्य प्राणस्य सर्वात्मत्वप्रतिपादनार्थमिति न विदैकत्व- मावहति। सकलभक्तिविषय एव च तत्रापि उद्गीथशब्द इति वैष- म्यम्। न च प्राणस्य उद्धातृत्वम् असंभवेन हेतुना परित्यज्यते, उद्धीथ- 10 भाववत् उद्गातृभावस्यापि उपासनार्थेत्वेन उपदिश्यमानत्वात्; प्राणवीर्येणैव च उद्गाता औद्ातं करोतीति नास्त्यसंभवः । तथा च तत्नैव श्रावितम्-"वाचा च ह्ेव स प्राणेन चोदगायत्" इति। न च विवक्षितार्थभेदेऽवगम्यमाने वाक्यछायानुकारमात्ेण समानार्थत्व-

प्रकटार्थविवरणम् 15

उपक्रमोSकिंचित्कर; उपसंहारवाक्ये अन्यथैवार्थो ग्रृह्यतां वाक्यान्तरानु- सारेणेत्याशङ्कयाह-उपक्रमतन्त्रेणेति। इदानीं छन्दोगविलक्षणमेव वाज- सनेयकोपक्रममाह-वाजसनेयके त्विति ॥ यञ्चं प्राणस्योद्गीथसामानाधि- करण्यसाम्यमुक्तं तद्षयति- यदपीति ॥ किं च तत्सामानाधिकरण्यं छान्दोग्य इव नोद्रीथावयवेनोङ्कारेणेत्याह-सकलभक्तीति ॥ नेनु प्राणस्यो- 20 द्रातृत्वासंभवात् तत्परित्यज्य छान्दोग्यसाम्यं वाजसनेयकेऽपि ग्रृह्यता- मित्याशङ्कयाइ-न च प्राणस्येति ॥ यच्चोक्ं बह्वर्थवादसारूप्यं दृश्यत इति तत्राह-न च विवक्षितार्थभेद इति ॥ एकत्रोद्वाता प्राण उपास्यः; परत्र

१. A adds उक्त २. TM. प्राणश्चेति २. TM. न तु

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ७.

भाष्यम्

मध्यवसातुं युक्तम्; तथा हि-अभ्युदयवाक्ये पशुकामवाक्ये च "तेधा तण्डुलान् विभजेदे मध्यमाः स्युस्तानग्रये दाले पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात्" इत्यादिनिर्देशसाम्येऽपि उपकमभेदात् अभ्युदयवाक्ये देवताप 5 नयोऽध्यवसितः, पश्चुकामवाक्ये तु यागविधि :- तथा इहापि उपक्म- भेदात् विद्याभेदः। परोवरीयस्त्वादिवत्-यथा परमात्मदृष्टयध्यास साम्येऽपि, "आकाशो ह्वेवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्" "स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषोऽनन्तः" इति परोवरीयस्त्वादिगुणविशिष्टं

प्रकटार्थविवरणम्

10 ओंकारे प्राणद्ृष्टया उपासनमित्यन्तरङ्गोपास्यरूपभेदस्य बहिरङ्गादर्थवादा- विशेषात् बलवत्तरत्वाद्रपभेदाद्विद्याभेदो युज्यत इति भावः । वाक्यसादश्य- मात्रेणैकार्थतवं नास्तीत्यत्रोदाहरणमाह-तथा हीति॥ चतुर्दश्यामेवामास्या- भ्रान्त्या दर्शकर्मार्थ प्रवृत्तस्य यस्य चन्द्रमा अभ्युदेति तद्विषयं वाक्यं अभ्युदय- वाक्यम्। तस्मिन्नभ्युदयवाक्ये पशुकामस्य इष्टिविधायकवाकये च यद्यपि 15 "त्रेधा तण्डुलान् विभजेदे मध्यमा; स्युस्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यादये स्विष्ठास्तानिन्द्राय प्रदान्ने" इत्यादिनिर्देशः तुल्यः, तथापि "वि वा एनं प्रजया पशुभिरर्धयति वर्धयत्यस्य भ्रातृव्यं यस्य हविर्निरुप्तं पुर- स्तान्चन्द्रमा अभ्युदेति" इति कालातिकमादभ्युदयवाषये नित्यदर्शकर्मण्येव पूर्वदेवतापनयनेन दातृत्वादिगुणविशिष्टदेवताङ्गीकार; पशुकामवाक्ये च 20 "यः पशुकामः स्यात् सोऽमावास्यामिष्टा वत्सानपाकुर्यांत्" इति नित्यं दर्श- कर्म परिसमाप्य पुनर्दोह्दार्थ वत्सापाकरणविधानोपक्रमात् पशुकामस्येष्टयन्तर- विधानमङ्गीकृतमित्यर्थः। पूर्वतन्त्रसिंद्धद्दष्टान्तं बहिरेवोकत्वा सौत्रं व्याख्याति- परोवरीयस्त्वादिवदिवि ॥

१. A. वाक्यतो दर्श ३. TM and T. पूर्वतन्त्रदृष्टन्त २. T. विरोघेनोप A. पूर्वतन्त्रोदाहतं दष्टान्त 818

अन्यथात्वाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

नात् भिन्नम्; न च इतरेतरगुणोपसंहारः एकस्यामपि शाखा- याम्-तद्वत् शाखान्तरस्थेष्वपि एवंजातीयकेषु उपासनेष्विति। संज्ञातश्रवेत्तदुक्तमस्ति तु तद्पि॥ ३-३-८॥ 5

अथोच्येत-संज्ञैकत्वात् विदयैकत्वमत्र न्याय्यम्, उद्गीथविद्येत्यु- भयत्नापि एका संज्ञेति, तदपि नोपपद्यते; उक्तं ह्वेतत्-"न वा प्रक- रणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत्" इति। तदेव च अत् न्याय्यतरम्, श्रुत्यक्षरानुगतं हि तत्; संज्ञैकत्वं तु श्रुत्यक्षरवाह्यम् उद्गीथशब्दमात्र- योगात् लौंकिकै्वर्यवहर्तृभिरुपचर्यते। अस्ति च एतत्संज्ञैकत्वं प्रसिद्ध- 1 भेदेष्वपि परोवरीयस्त्वाद्युपासनेषु-उद्रीथविद्येति; तथा प्रसिद्ध भेदानामपि अग्निहोतदर्शपूर्णमासादीनां काठकैकग्रन्थपरिपठितानां काठ- कसंज्ञैकत्वं दृश्यते, तथेहापि भविष्यति। यत्र तु नास्ति कश्चित एवं- जातीयको भेदहेतु: तत्न भवतु संज्ञैकत्वात् विदयैकत्वम्-यथा संवर्ग- विद्यादिषु॥।

प्रकटार्थववरणम् 15

संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि। पूर्वपक्षबीजमुद्भाव्य दूषयति-संज्ञातश्ेदिति ॥ श्रुत्यक्षरानुगतं हि तदिति॥ प्रक्रमभेदेन यद्वेद्यरूपवैलक्षण्यमुक्तं तच्छृत्यक्षरानुसारित्वेन बलव- दित्यर्थः । "अस्ति तु तदपि"इत्यस्यार्थमाह-अस्ति चैतदिति ॥ ननु संज्ञैकत्वं चेद्यभिचारि कथं तर्ह्यादे सूत्रे दर्शितमित्याशङ्कयाह-यत्र तु नास्तीति॥ 20 असति बलवद्पवादकसन्निपाते तदृपि मानमित्यर्थः॥

१. A. अङ्गीकृतादपि

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ९. भाष्यम्

[व्याप्त्यधिरकणम्] व्याप्तेश् समञ्जसम्॥ ३-३-९॥ "ओमित्येतदक्षरमुद्धीथमुपासीत" इत्यत्न अक्षरोद्वीथशब्दयोःसामा- 5 नाधिकरण्ये श्रूयमाणे अध्यासापवादैकत्वविशेषणपक्षाणां प्रतिभासनात कतमोऽत पक्ष: न्याय्यः स्यादिति विचार:।तत्न अध्यासो नाम-दयोर्व- स्तुनो: अनिवर्तितायामेव अन्यतरबुद्धौ अन्यतरबुद्धिरध्यस्यते ; यस्मिन् इतरबुद्धिरध्यस्यते, अन्ुवतेत एव तस्मिन् तद्ुद्धि:, अध्यस्तेतरबुद्धावपि- यथा नाम्नि ब्रह्मबुद्धावध्यस्यमानायामपि अनुवतेत एव नामबुद्धि 0 न ब्रह्मबुद्धया निवतेते-यथा वा प्रतिमादिषु विष्ण्वादिबुद्धयध्यासः, एवमिहापि अक्षरे उद्गीथबुद्धिरध्यस्यते, उद्गीथे वा अक्षरबुद्धिरिति। अपवादो नाम-यत्र करिमिंश्चिद्वस्तुनि पूर्वनिविष्टायां मिथ्याबुद्धौ निश्चितायाम्, पश्चादुपजायमाना यथार्था बुद्धि: पूर्वनिविष्टाया मिथ्या- बुद्धे: निवर्तिका भवति-यथा देहेन्द्रियसंघाते आत्मवुद्धिः, आत्मन्येव 15 आत्मबुद्धया पश्चाद्भाविन्या "तत्वमसि" इत्यनया यथाथबुद्धया निव- त्येते-यथा वा दिग्भ्रान्तिबुद्धि: दिग्याथात्म्यबुद्धया निव्त्यते-एव. मिहापि अक्षरबुद्धया उद्गीथवुद्धि: निवत्येत, उद्गीथबुद्धया वा अक्षरबुद्धि- रिति। एकत्वं तु अक्षरोद्गीथशब्दयोः अनतिरिक्तार्थवृत्तित्वम्-यथा द्विजोत्तमो ब्राह्मणो भूमिदेव इति। विशेषणं पुनः सर्ववेदव्यापिन 20 ओमित्येतस्याक्षरस्य ग्रहणप्रसङ्गे औद्वात्विशेषस्य समर्पणम्-यथा नीलं यदुत्पलं तदानयेति, एवमिहापि उद्गीथो य ओङ्कारः तमुपासी प्रकटार्थविवरणम् व्याप्तेश्व समञ्जसम् ॥ पूर्वस्मिन्नधिकरणे सिद्धव दुद्गीथभक्तयवयव ओंकार उपास्य इति वाक्यार्थ 25 मुपादाय प्रक्रमभेदो दर्शितः। इदानीं स एव वाक्यार्थो विचार्यत इत्याह- ओमित्येतदक्षरमिति । अध्यासादिपदार्थापरिज्ञाने हानमुपादानं वा न शक्यमिति पदार्थान् कथयति-तत्राध्यास इत्यादिना॥ इदानीं पूर्वपक्ष 820

व्याप्त्यधिकरणम् ४.] पकटार्थेनिवरणम्

भाष्यम्

तेति। एवमेतस्मिन् सामानाधिकरण्यवाक्ये विमृश्यमाने एवे पक्षा: प्रति- भान्ति; तत्नान्यतमनिर्धारणकारणाभावात् अनिर्वारणपासौ- इदसुच्यते-व्याप्तेश् समञ्जसमिति। चशब्दोऽयं तुशब्दस्थान- निवेशी पक्षत्रयव्यावर्तनप्रयोजनः । तदिह त्यः पक्षाः सावदा इति 5 पर्युदस्यन्ते; विशेषणपक्ष एवैको निरवद्य इत्युपादीयते। तत्नाध्यासे तावत्-या बुद्धिरितरत्र अध्यस्यते, तच्छब्दस्य लक्षणादृत्तित्वं प्रस- ज्येत, तत्फलं च कल्प्यत ; भ्रयत एव फलम्, "आपयिता ह वै कामानां भवति" इत्यादि इति चेत्-तन्न, तस्य अन्यंफलत्वात्; आप्त्यादिदृष्टिफलं हि तत्, नोद्रीथाध्यासफलम्। अपवादेऽपि समान: 10 फलाभावः; मिथ्याज्ञाननिवृत्ति: फलमिति चेत्, न ; पुरुषार्थोपयोगा- नवगमात् ; न च कदाचिदपि ओङ्कारादोङ्कारबुद्धि: निवर्तेन, उद्गीथा्वा

प्रकटार्थविवरणम्

मुपन्यस्य सिद्धान्तमाह-तत्नान्यतमेत्यादिना।

कथं पक्षत्रयस्य दुष्टत्वमित्याकाङ्कायां प्रथममध्यासे दोषमाह-तत्ना- 15 ध्यासे तावदिति॥ या उद्गीथघुद्धिरितरत्र ओङ्कारेऽध्यस्यते, तस्योद्गीथशब्दस्य सामभागे रूढस्योङ्कारे मुख्यवृत्यसंभवात् लक्षणाश्रयणीया; निष्फलोपासन- विधानासंभवात् फलमपि कल्पनीयमिति गौरवं स्यादित्यर्थः। वाक्यशेषे फलस्य श्रूयमाणत्वान्न कल्पना कार्येत्याह-श्रूयत एवेति ॥ परिहरति - न तस्येति। आप्तिगुणविशिष्टं ओङ्कारं य उद्रातोपास्ते स यजमानस्य कामानां 20 प्रापयिता भवति उद्गानेनेत्यर्थः। अपवादपक्षे दोषमाह-अपवादेऽपीति॥ किंच यथोद्रीथषुद्धिरपवादिका भवति ओङ्कारघुद्गे:, तदा ओङ्कारघुद्धि: मिथ्या- ज्ञानमिति निवर्तेतोङ्कारात्; न च निवर्तत इत्याह-न च कदाचिदपीति। किंच वस्तुयाथात्म्यप्रकाशकात् वाक्यात्तत्वज्ञानोद्येन भ्रमनिवृत्तिर्भ-

१. A. उद्गीथत्वेनोपास्ते

821

[अ. ३. पा. ३. सू. ९, भाष्यम्

उद्धीथबुद्धि :; न चेद वाक्यं वस्तुतत्वप्रतिपादनपरम्, उपासना- विधिपरत्वात्। नापि एकत्वपक्ष: संगच्छते; निष्पयोजनं हि तदा शब्दद्वयोच्चारणं स्यात्, एकेनैव विवक्षितार्थसमर्पणात् । न च हौत- 5 विषये आध्वर्यवविषये वा अक्षरे ओंकारशब्वाच्ये उद्गीथशब्दप्रसि- द्विरस्ति, नापि सकलायां साम्रो द्वितायायां भक्तौ उद्गाथशब्दवाच्या- यां ओकारशब्दप्रसिद्धि:, येनानतिररिक्तार्थता स्यात्। परिश्ेषाद्विशेषण- पक्ष: परिगद्यते, व्याप्तेः सर्ववेदसाधारण्यात्; सर्वव्याप्यक्षरमिह मा प्रसञ्ञि-इत्यत उद्गीथशब्देन अक्षरं विशेष्यते-कथ नाम उद्गीथाव- यवभूत ओंकारो ग्रह्येतेति। नन्वस्मिन्नपि पक्षे समाना लक्षणा उद्गीथ- शब्दस्य अवयवलक्षणार्थत्वात्: सत्यमेवमेतत्; लक्षणायामपि तु संनिकर्षविप्रकर्षी भवत एव; अध्यासपक्षे हि अर्थान्तरवुद्धिरर्थान्तरे निक्षिप्यते इति विप्रकृष्टा लक्षणा, विशेषणपक्षे तु अवयविवचनेन शब्देन अवयवः सम्प्यत इति संनिकृष्टा; समुदायेषु हि प्र्टत्ताः शब्दाः अवयवे- 15 व्वपि वर्तमाना दष्टाः पटग्रामादिषु । अतश्च व्याप्तर्हेतोः "ओमित्येतदक्ष- रम्" इत्येतस्य "उद्गीथम्" इत्येतद्विशेषणमिति समञ्जसमेतत् निर- वद्यमित्यर्थः॥

प्रकटार्थविवरणम्

वति, नेदं तथेत्याह-न चेदं वाक्यमिति॥ एकत्वपक्षे दोषमाह-नापीति॥ 20 ओङ्कारोद्रीथशब्दयोः अपर्यायशब्दत्वाञ्च नैकार्थत्वमिस्याह-न च हौत्र विषय इति। परिशेषेति । परिशेषसिद्धे सिद्धान्ते सूत्रं योजयति- व्याप्ेरिति ॥ पूर्व लक्षणाप्रसङ्गेनाध्यासपक्षो दूषितः। इदानीं तद्दूषणं तवापि समानमित्याह-नन्विति ॥ अर्धाङ्गीकारेण विप्रकुष्टलक्षणैव तव दूषणमित्याह-सत्यमेवमिति।।

822

· सर्वाभेदाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवर णम्

भाष्यम्

[सर्वाभेदाधिकरणम्] सर्वाभेदादन्यत्रेमे॥ ३-३-१०॥ वाजिनां छन्दोगानां च प्राणसंवादे श्रैष्ठयगुणान्वितस्य माणस्यो- पास्यत्वमुक्तम्; वागादयोऽपि हि तत्न वसिष्ठत्वादिगुणान्विता उक्ता: ते च गुणाः प्राणे पुनः पत्यर्पिताः-"यद्वा अहं वसिष्ठास्मि त्वं तट्ू- 5 सिष्ठोऽसि" इत्यादिना। अन्येषामपि तु शाखिनां कौषीतकिपभृतीना प्राणसंवादेषु "अथातो निःश्रेयसादानम्" "एता ह, वै देवता अहंश्रेयसे विवदमाना:" इत्येवंजातीयकेषु प्राणस्य श्रैष्ठयमुक्तम्, न त्विमे वसिष्ठत्वादयोऽपि गुणा उक्ताः । तत्र संशयः-किमिमे वसिष्ठ- त्वादयो गुणाः कचिदुक्ता अन्यत्ापि अस्येरन् उत नास्येरन्निति। 10 तत्र प्राप्तं तावत् नास्येरन्निति; कुतः१ एवंशब्दसंयोगात्; "अथो य एवं विद्वान्पाणे निःश्रियसं विदित्वा" इति हि तत्न तत्र एवं- शब्देन वेद्ं वस्तु निवेदते; एवंशब्दश्च संनिहितावलम्बनः न शाखा- 10 प्रकटा्थविवरणम् सर्वाभेदादन्यत्रेमे।। 15 विचारविषयं दर्शयितुमपि[मवि]प्रतिपन्नमर्थमाह-वाजिनामिति।। वाग्व- सिष्ठत्वगुण, वाग्मी हिसुखं लोके वसति। तथा चक्षुः प्रतिष्ठागुणम्, चक्षुष्मतः पादप्रतिष्ठादर्शनात्; श्रोत्रं सम्पन्गुणम्, श्रोत्रवत एव श्रवणार्थाव- धारणधर्मसंपत्तिसंभवात्; मन आयतनगुणम्, भोग्यानां तत्र विधानात्- इत्येवं वागादय उक्त्ता इत्यर्थः। अनन्तरं चान्वयव्यतिरकाभ्यां वागाद्यवस्थानस्य 20 प्राणाद्यधीनत्वात् खगुणा वागादिभि: प्राणे समर्पता इत्यर्थः । निःश्रेयसम् श्रैष्ठयं तस्यादानम् निर्धारणं प्रस्तुतमित्यर्थः। एवंशब्दात् श्रेष्ठत्वादिधर्मि- प्रत्यभिज्ञानाश्च संशयमाह-तत्नेति॥ पूर्वपक्षं गृह्ाति-तत्र प्राप्तं तावदिति ॥ पूर्वत्रोद्गीथविशेषणेन व्यापकोङ्कारत्यवच्छेदो यथोक्त, तथेहापि विद्यैकत्व- १. T1 यितुं विप्रतिपस्रं 2. A. कर्म २. A. वसिषरण:

823

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३.पा. ३. सु. १०

भाष्यम्

न्तरपरिपठितमेवंजातीयकं गुणजातं शक्रोति निवेदयितुम् ; तस्मात् सवप्रकरणस्थैरेव गुणैनिराकाह्ृत्वमित्येवं प्राप्ते-प्रत्याइ-अस्येरन् इमे गुणाः कचिदुक्ता वसिष्ठत्वादयोऽन्यत्नापि। कुतः१ सर्वाभेदात- 5 सर्वत्रैव हि तदेव एकं प्राणविज्ञानमभिन्नं प्रत्यभिज्ञायते, प्राणसंवा- दादिसारूप्यात; अभेदे च विज्ञानस्य कथमिमे गुणा कचिदुक्ता अन्यत्न न अस्येरन् । ननु एवंशब्द: तत्र तत्र भेदेन एवंजातीयकं गुण- जातं वेद्यत्वाय समर्पयतीत्युक्तम्: अत्नोच्यते-यद्यपि कौषीतकि- ब्राह्मणगतेन एवंशब्देन वाजसनेयिब्राह्मणगत गुणजातम् असंशब्दि- 10 तम् असंनिहितत्वात्, तथापि तस्मिन्नेव विज्ञाने वाजसनेयिव्राह्मण- गतेन एवंशब्देन तत्संशब्दितमिति-न परशाखागतमपि अभिन्न- विज्ञानावरुद्धं गुणजातं स्वशाखागताद्विशिष्यते; न चैवं सति श्रुत- हानिः अश्चुतकल्पना वा भवति; एकस्यामपि हि शाखायां श्रुता

प्रकटार्थविवरणम्

15 विधिप्रसक्तव्यापे: प्राणगुणगणस्य "एवं विद्वान्" इति विशेषणात् शाखान्तरे व्यवच्छेद इत्यर्थः । सिद्धान्ते सुत्रं योजयति-अस्येरन्निति ॥ पूर्वपक्षबीज- मनूद्य दूषयति-नन्वेवमित्यादिना ॥ वाजसनेयव्राह्मणगतेन तावदेवंशब्देन वसिष्ठत्वादिगुणजातस्य प्राणविज्ञानसंबन्ध: सिंद्ध; तदेव च प्राणविज्ञानं कौषीतकिव्राह्मणेऽपि प्रत्यभिज्ञायते । अतः तद्गतेनाप्येवंशब्देनार्थाद्वसिष्ठत्वा 20 दिगुणजातं परामृष्टमित्यविशेष इत्यर्थः । किंचार्थाच्छाखान्तरीयगुणपरामर्श- केलपने श्रुताल्पगुणहानिरश्रुतबहुगुणकल्पनेत्ययमपि दोषो नास्तीत्याह- न चैवं सतीति । कौषीतकिगतश्रेष्ठप्राणो वसिष्ठत्वादिगुणवान्, श्रेष्ठत्वात्। वाजसनेयिगतश्रेष्ठपाणवत्-इत्यनुमानानुगृह्दीतेनैवंशव्देन परामर्शात् वास

१. T and A omit सिद्ध: २. T and T1. कल्पगुणहानि: 824

आनन्दादधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् गुणाः श्ुता एव सर्वत्र भवन्ति, गुणवतो भेदाभावात्। न हि देवदत्त: शौर्यादिगुणत्वेन स्वदेशे परसिद्धो देशान्तरं गतः तद्देश्यैरविभावित- शौर्यादिगुणोऽपि अतह्गुणो भवति; तथा च तत्र परिचयविशेषात् देशान्तरेऽपि देवदत्तगुणा विभाव्यन्ते, एवम् अभियोगविशेषात् 5 शाखान्तरेऽप्युपास्या गुणाः शाखान्तरेऽप्यस्येरन्। तस्मादेकप्रधान- संबद्धा धर्मा एकत्राप्युच्यमाना: सर्वत्रैव उपसंहर्तव्या इति॥ [ आनन्दाद्यधिकरणम्] आनन्दादयः प्रधानस ॥ ३-३-११॥ ब्रह्म स्वरूपप्रतिपादनपरासु श्रुतिषु आनन्दरूपत्वं विज्ञानघनत्वं सर्व- गतत्वं सर्वात्मत्वम् इत्येवंजातीयका ब्रह्मणो धर्मा: कचित् केचित् श्रूयन्ते। 10 तेषु संशय :- किमानन्दादयो ब्रह्मधर्मा यत्र यावन्तः श्रूयन्ते तावन्त एव तत्र प्रतिपत्तव्या:, किं वा सर्वे सर्वत्रेति। तत्न यथाश्रुतिविभागं धर्मप्रतिपत्ती प्राप्तायाम्, इदमुच्यते-आनन्दादयः प्रधानस्य ब्रह्मणो धर्मा: सर्वे सर्वत्र प्रतिपत्तव्या :; कस्मात्? सर्वाभेदादेव-सर्वत्र् ह्यि , प्रकटार्थविवरणम् 15 ष्ठत्वाद्य: श्रुता एवेत्यर्थः। उक्तमर्थ दष्टान्तेन द्रढयति-न हीति॥ अधि- करणसिद्धान्तमुपसंहरति- तस्मादिति॥

आनन्दादयः प्रधानस्य ॥

विषयं दर्शयति-ब्रह्मस्वरूपेति । ब्रह्मैकत्वनिर्विशेषत्वाभ्यां संशय- माह-तेषु संशय इति ॥ सविशेषे प्राणादौ गुणोपसंहारो युज्यते; निर्वि- 20 शेषं तु ब्रह्म; तदेकस्मादपि पदात्प्रतिपन्नं चेत्तहि प्रतिपन्नमेवेति तत्र पदान्त- रोपसंहारो व्यर्थ इत्यभिप्रेत्याह-तत्र यथाश्रुतीति । सिद्धान्तमाह- आनन्दादय इति ॥ यद्यपि निर्विशेषं सर्वशाख्रास्वाख्यायते ब्रह्म, तथाप्य

१. T and Ti. प्रणोपसंहार:

ब्रह्मसूत्भाष्यव्याख््यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. १२.

भाष्यम्

तदेव एकं प्रधानं विशेष्यं ब्रह्म न भिद्यते; तस्मात्सार्वत्रिकत्वं ब्रह्म- धर्माणाम्-तेनैव पूर्वाधिकरणोदितेन देवदत्तशौर्यादिनिदर्शनेन ॥ ननु एवं सति पियशिरस्त्वादयोऽपि धर्माः सर्वे सर्वत्र संकीर्ये- 5 रन्; तथा हि तैत्तिरीयक आनन्दमयमात्मानं प्रक्रम्य आम्नायते-"तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा। ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति। अत उत्तरं पठति- प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ ३-३-१२॥

10 प्रियशिरस्त्वादीनां धर्माणां तैत्तिरीयके आम्नातानां नास्ति अन्यत्र पाप्ति :: यत्कारणम्-प्रियं मोद: प्रमोद आनन्द इत्येते-परस्परापेक्षया भोक्तन्तरापेक्षया च उपचितापचितरूपा उपलभ्यन्ते; उपचयाप- चयौ च सति भेदे संभवतः; निर्भेदं तु ब्रह्म "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यादिश्रुतिभ्यः। न च एते पियशिरस्त्वादयो ब्रह्मधर्मा:, कोशधर्मास्तु 15 एते इत्युपदिष्टमस्माभिः "आनन्दमयोऽभ्यासात्" इत्यत्न । अपि च प्रकटार्थेविवरणम् नृतजडपरिच्छेदानात्मत्वादिव्यावृत्तिमन्तरेण सर्वविरोधिविनिर्मुंक्तब्रह्म स्वरूप प्रतिपत्त्ययोगात् सकलानिष्टव्यवच्छेदेन ब्रह्मस्वरूपोपलक्षकाः आनन्दत्वादि सामान्यरूपाः पदार्था ब्रह्मण्यध्यस्तत्वेन तद्धर्माः सर्वत्रोपसंहर्तव्याः इति 20 अपुनरुक्तपदोपसंहारसिद्धिरिति भावः॥ शङ्कापूर्वकं सूत्रान्तरमवतारयति-नन्वेवं सतीत्यादिना ॥ प्रियशिरसत्वाद्यमाप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे॥ कि च एतेषां ब्रह्मधर्मत्वाभावादेव नास्ति ब्रह्मवाक्ये प्राप्तिरित्याह- न चैते परियशिरस्त्वादय इति ॥ किमर्थ तर्हींदं सूत्रमित्याशङ्कयाह-ब्रह्म-

१. TM. लक्षणा: 2. T and Ti omit तर्हि 826

मानन्दादयधिकरणम् ६.] प्रकदार्थेविवरणम्

भाष्यम् परस्मिन् ब्रह्मणि चित्तावतारोपायमात्रत्वेन एते परिकल्प्यन्ते, न द्रष्टव्यत्वेन ; एवमपि सुतरामन्यत्नापाप्तिः प्रियशिरस्त्वादीनाम् । ब्रह्म- धर्मास्तु एतान्कृत्वा न्यायमात्रमिदम् आचार्येण प्रदर्शितम्-पियशिर- स्त्वाद्यपाप्तिरिति; स च न्यायः अन्येषु निश्चितेषु ब्रह्मधर्मेषु उपासना- 5 योपदिश्यमानेषु नेतव्य :- संयद्दामादिषु सत्यकामादिषु च; तेषु हि सत्यपि उपास्यस्य ब्रह्मण एकत्वे, प्रकमभेदादुपासनाभेदे सति, नान्यो- न्यधर्माणाम् अन्योन्यत्र प्राप्ति :; यथा च द्वे नायौं एक नृपतिमुपासाते, छत्रेण अन्या चामरेण अन्या, तत्नोपास्यैकत्वेपि उपासनाभेदो धर्म- व्यवस्था च भवति-एवमिहपीति। उपचितापचितगुणत्वं हि सति 10 भेदव्यवहारे सगुणे ब्रह्मण्युपपद्यते, न निर्गुणे परस्मिन् ब्रह्मणि। अतो न सत्यकामत्वादीनां धर्माणां कचिच्छृतानां सर्वत्र प्राप्तिरित्यर्थ: ॥ इतरे त्वथसामान्यात् ॥३-३-१३॥ इतरे तु आनन्दादयो धर्मा ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनायैव उच्यमाना: अर्थसामान्यात्पतिपाद्यस्य व्रह्मणो धर्मिण एकत्वात्, सर्वे सर्वत्र प्रतीये- 15 रन्निति वैषम्यक्-प्रतिपत्तिमात्रप्रयोजना हि ते इति ॥ प्रकटार्थविवरणम् धर्मास्त्वेतानिति । प्रियशिरस्त्वादिग्रहणं संयद्रामत्वादीनामुपलक्षणार्थम्; तेषां नास्ति सर्वत्र प्राप्तिरिति न्यायो योजनीय इत्यर्थः। ननु सर्वत्रोपास्यस्य धर्मिण एकत्वात् भवत्येत तद्धर्मप्राप्तिरिति नायं न्यायोऽवतरतीत्याश- 20 क्याह-तेषु हि सत्यपीति॥ उपचयापचयौ हि भेढ़ इत्येतद्योजयति- उपचितापचितगुणत्वं हीति। इतरे त्वर्थसामान्यात्।। संयद्वामत्वादिगुणेभ्य आनन्दादिपदार्थानां वैषम्यमाह-इतरे त्विति॥ १. T and T1 चितग्रहणत्वं

्रह्मसुत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ३. पा. ३. सू.१४.

भाष्यम्

[आध्यानाधिकरणम्] आध्यानाय प्रयोजनाभावात्॥ ३-३-१४॥ काठके हि पठयते-"इन्द्रियेभ्यः परा हर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः। 5 मनसस्तु परा बुद्धि:" इत्यारभ्य "पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इति। तत्न संशयः-किमिमे सर्व एव अर्थादयः ततस्ततः परत्वेन प्रतिपाद्यन्ते उत पुरुष एव एभ्यः सर्वेभ्यः परः प्रतिपाद्यत इति। तत् तावत् सर्वेषामेवैषां परत्वेन प्रतिपादनमिति भवति मतिः; तथा हि श्रूयते-'इदमस्मात्परम्, इदमस्मात्परम्' इति। ननु बहुष्व- 10 र्थेषु परत्वेन प्रतिपिपादयिषितेषु वाक्यभेदः स्यात्; नैष दोष:, वाक्य- बहुत्वोपपत्तेः; बहून्येव हि एतानि वाक्यानि मभवन्ति बहुविषयान् परत्वोपेतान् प्रतिपादयितुम्। तस्मात्पत्येकमेषां परत्वप्रतिपादनमित्येवं प्राप्ते ब्रम :- पुरुष एव एभ्यः सर्वेभ्यः परः प्रतिपाद्यत इति युक्तम्, 15 न प्रत्येकमेषां परत्वप्रतिपादनम्; कस्मात्? प्रयोजनाभावात्; न हि प्रकटार्थविवरणम्

आध्यानाय प्रर्योजनाभावात्॥ विषयवाक्यं पठति-काठके इति ॥ वाक्यभेदाभेदनिर्धारणात् संशय- माह-तत्नति॥ पूर्वत्र यथा प्रधानस्यानन्दादयः सर्वत्रोपसंहार्या उक्ता 20 तथार्थादीनां प्राधान्येन प्रतिपाद्यानां परत्वान्यन्यत्रोपसंहर्तव्यानीति पूर्वपक्ष- माह-तत्न तावदिति ॥ अर्थादीनां प्राधान्यमेव नास्ति, तत्प्रतिपादने वाक्य- भेदप्रसङ्गादित्याह-ननु बहुष्विति ॥ विभक्तिनिराकाङ्कभ्यो वाक्येभ्योऽर्- मनोघुद्धिमहदव्यक्तपुरुषाः खप्रधाना: प्रतीयन्ते; अतोऽत्र वाक्यभेदो न दोष: सदनकरणपुरोडाशप्रतिष्ठापनमन्त्रवित्याह-नैष दोष इति।। 25 उत्सूत्रमेव सिद्धान्तं प्रतिजानीते-पुरुष एवैभ्य इति ॥ सौत्रं हेतु- माइ-कस्मादिति ॥ "तद्विष्णोः परमं पदम्" "पुरुषान्न परं किचित्" 828

माध्यानाधिकरणम् ७.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इतरेषु परत्वेन प्रतिपन्नेषु किंचित्पयोजनं दृश्यते, श्रूयते वा; पुरुषे तु इन्द्रियादिभ्यः परस्मिन्सर्वानर्थत्रातातीते प्रतिपन्ने दृश्यते प्रयोजनं मोक्षसिद्धिः; तथा च श्रुति :- "निचाय्य तं मृत्युमुखात्पमुच्यते" इति। अपि च परप्रतिषेधेन काष्ठाशब्देन च पुरुषविषयमादरं दर्श- 5 यन्पुरुषप्रतिपतत्यर्थव पूर्वापरपवाहोक्तिरिति दर्शयति। आध्यानायेति- आध्यानपूर्वकाय सम्यगदर्शनायेत्यर्थ :; सम्यग्दर्शनार्थमेव हि इह आध्यानमुपदिश्यते, न तु आध्यानमेव स्वप्रधानम्।

आत्मशब्दाच्च ॥ ३-३-१५॥ इतश्र पुरुषप्रतिपत्यर्थव इयमिन्द्रियादिप्रवाहोक्ति, यत्कारणम् 10 "एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्रचया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥" इति प्रकृतं पुरुषम् आत्मेत्याह; अतश्च अनात्मत्वमितरेषां विवक्षितमिति गम्यते; तस्यैव च दुर्विज्ञानतां संस्कृतमतिगम्यतां च दर्शयति; तद्वि- ज्ञानायैव "यच्छेद्वाङ्मनसी पाजः" इत्याध्यानं विदधाति। तत् 15

प्रकटार्थविवरणम् इति चोपक्रमोपसंहारैक्यरूप्यात् पुरुषे सर्वस्ात् परत्वेन प्रयोजनवति च प्रतिपाद्यितव्ये अवान्तरवाक्यानां प्रयोजनवदेकवाक्यतायां संभवन्त्यां न वाक्य- भेदप्रयोजनकल्पने युक्ते कल्पनागौरवादित्यर्थः । पुरुषस्यैव परत्वप्रतिपादने अभ्यासं तात्पर्यलिङ्गमाह-अपि चेति ॥ पूर्वेति ॥ पूर्वतना परप्रवाहस्यो- 20 त्तरोत्तरपरत्वस्य उक्तिः। उक्तेऽर्ये सूत्रभागं व्याख्याति-आध्यानायेति ।

आत्मशब्दाच। पुरुषस्य प्रतिपाद्यत्वेऽर्थांदीनां च हेयत्वे हेत्वन्तराण्याह-इतश्वेत्या- दिना।।

१. T,Ti and TM. नापर: प्रवाहस्य

829

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. १६.

भाष्यम् व्याख्यातम् "आनुमानिकमप्येकेषाम्" इत्यत्र। एवम् अनेकप्रकार आशयातिशयः श्रुतेः पुरुषे लक्ष्यते, नेतरेषु । अपि च "सोऽध्वनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम्" इत्युक्ते, किं तत् अध्वनः पारं 5 विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाङ्वायाम् इन्द्रियाद्यनुकमणात् परमपद- प्रतिपत्यर्थ एवायम् आयास इत्यवसीयते।। [आत्मगृहीत्यधिकरणम्] आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥३-३-१६ ॥ ऐतरेयके भ्यते-"आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीननान्यतिंक 10 चन मिषत्स ईक्षत लोकानु सजा इति स इमाँलोकानसजताम्भो मरीचीर्मरमाप:" इत्यादि। तत् संशयः-किं पर एवात्मा इहात्म शब्देनाभिलप्यते, उत अन्यः कश्विदिति । किं तावत्माप्तम्? न पर मात्मा इह आत्मशब्दाभिलप्यो भवितुमहतीति; कस्मात्? वाक्यान्वयदर्श नात्। नतु वाक्यान्वयः सुतरां परमात्मविषयो दृश्यते, परागुत्पत्ते 15 आत्मैकत्वावधारणात्, ईक्षणपूर्वकस्त्रष्टत्ववचनाच्च; नेत्युच्यते, लोक सृष्टिवचनात्-परमात्मनि हि स्ष्टरि परिग्रह्यमाणे, महाभूतसृष्टि प्रकटार्थविवरणम् आत्मग्ृहीतिरितरवदुत्तरात् । विषयवाक्यं पठति-ऐतरेयक इति । आत्मशब्दस्य परमात्मनि सूत्र 20 त्मनि च "आत्मैवेदमग्र आसीत् पुरुषविधः" इति प्रयोगदर्शनात् संशर माह-तत्रेति ॥ पूर्वत्रात्मशब्दात् परमपुरुषस्य प्रतिपाद्यत्वाभिधानादिर्शा तद्देव आत्मशब्दात् परमात्मग्रह्दणं प्राप्तं पूर्ववादी प्रतिषेधति-न परमात्मे हेति॥ वाक्यस्य सुत्रात्मनि तात्पर्यदर्शनात् सूत्रात्मविद्यात्र विवक्षिता; अत गुणोपसंहार इत्यर्थ:। पूर्वपक्षमाक्षिप्य समाधत्ते-नन्वित्यादिना॥ न केट 830

आत्मगृहीत्यधिकरणम् ८.] मंकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

आदौ वक्तव्या; लोकसष्टिस्तु इह आदावुच्यते; लोकाश्च महाभूतसं- निवेशविशेषा :; तथा च अम्भःप्रभृतीन् लोकत्वेनैव निर्व्रवीति- "अदोडम्भः परेण दिवम्" इत्यादिना। लोकसृष्टिश्च परमेश्वराधिष्ठितेन अपरेण केनचिदीश्वरेण क्रियते इति श्रुतिस्मृत्योरुपलभ्यते; तथाहि 5 श्रुतिर्भवति-"आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः" इत्याद्या; स्मृतिरषि "स वै शरीरी प्रथमः स वैं पुरुष उच्यते। आदिकर्ता स भूतानां व्रह्माग्रे समवर्तत ।।" इति;

ऐतरेयिणोऽपि "अथातो रेतसः सृष्टिः प्रजापते रेतो देवा:" इत्यत्न पूर्वस्मिन्प्रकरणे प्रजापतिकर्तकां विचित्रां सृष्टिमामनन्ति; आत्मशब्दोऽपि 10 तस्मिन्प्रयुज्यमानो दृश्यते-"आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः" इत्यत्न। एकत्वावधारणमपि प्रागुत्पत्तेः स्वविकारापेक्षमुपपद्यते; ईक्षणमपि तस्य चेतनत्वाभ्युपगमादुपपत्नम् । अपि च 'ताभ्यो गामानयत्' 'ता अब्रुवन्' इत्येवंजातीयको भूयान् व्यापारविशेषो लौकिकेषु विशेषवत्सु प्रकटार्थविवरणम् 15

लम् "लोकानसृजत" इति प्रक्रमाल्लोकसृष्टिः विवक्षिता; निर्वचनाश्चेत्ाह- तथा चाम्भ:प्रभृतीनिति । "अम्भो मरीचीर्मरमापः" इति सूत्रययित्वा स्वयमेव विवृणोति श्रुतिः अदस्तदम्भः परेण दिवं दिव: परस्तात् द्यौः द्ुप्रतिष्ठो लोक: इत्यर्थ:। भवतु लोकसृष्टिर्विवक्षिता; ततः किमित्यत आह-लोकसृष्टिश्चेति॥ इतश्च सूत्रात्मात्र विवक्षित इत्याह-ऐतरेयिणोऽपीति ॥ रेतो वीर्य देवाः 20 तत्कार्यत्वादित्यर्थः। यञ्च परमात्मलिङ्गमुक्तम्, तदन्यथासिद्धमित्याह- आत्मशब्दोऽपीत्यादिना ॥ किंच प्रजाः सृष्टा ताः प्रति गवानयनादिव्यापा रोऽपि प्रजापतेरेव घटत इत्याह-अपि च ताभ्य इति।

१.Tand T1. लैकिकसृष्टिः

831

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३.पा. ३. सू. १७.

भाष्यम्

आत्मसु प्रसिद्ध इहानुगम्यते। तस्मात् विशेषवानेव कश्चिदिह आत्मा स्यादिति॥ एवं प्राप्ते बूम :- पर एव आत्मा इह आत्मशब्देन ग्रृह्यते ; इतर- 5 वत्-यथा इतरेषु सृष्टिश्रवणेषु "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत:" इत्येवमादिषु परस्यात्मनो ग्रहणम्, यथा च इतरस्मिन् लौकि- कात्मशब्दप्रयोगे प्रत्यगात्मैव मुख्य आत्मशब्देन ग्रृह्यते-तथा इहापि भवितुमहैति । यत्र तु "आत्मैवेदमग्र आसीत्" इत्येवमादौ "पुरुष- विधः" इत्येवमादि विशेषणान्तरं श्रूयते, भवेत् तत्र विशेषवत 10 आत्मनो ग्रहणम् ; अत्र पुनः परमात्मग्रहणानुगुणमेव विशेषणमपि उत्तरम् उपलभ्यते "स ईक्षत लोकाव्ु सृजा इति स इमाँलोका- नसृजत"इत्येवमादि तस्मात् तस्यैव ग्रहणमिति न्याय्यम् ॥ अन्वयादिति चत्खादवधारणात्॥ ३-३-१७।। वाक्यान्वयदर्शनात् न परमात्मग्रहणमिति पुनः यदुक्तम्, तत्परिहर्त- 15 व्यमिति-अत्ोच्यते-स्यादवधारणादिति । भवेदुपपन्नं परमात्मनो ग्रहणम् : कस्मात् ! अवधारणात् : परमात्मग्रहणे हि प्रागुत्पत्तेरात्मै- कत्वावधारणमाञ्जसमवकल्पते; अन्यथा हि अनाञ्जसं तत्परिकल्प्यते। प्रकटार्थविवरणम् नेदँ सुत्रात्मविद्याविषयं वाक्यम्, किंतु परमात्मप्रतिपादनपरम्; अतो 20 नास्ति गुणोपसंहार इति । सिद्धान्तमाह-एवं पराप्ते ब्रूम इति ॥ आत्म शब्दस्य परमात्मनि मुख्यत्वात्, उत्तस्त्र च श्ूयमाणस्येक्षणादेः परमात्मन्येव मुख्यत्वात् परमात्मपरमेवेदं वाक्यमित्यर्थः॥ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ।। पूर्वपक्षवजिमनूद् दूषयति- अन्वयादिति चेदित्यादिना ॥ "एक 26 पवाप्र आसीत्" "एतया द्वारा प्रापद्यत" इति चावधारणप्रवेशादिलिकै: 832

आत्मगृहीत्यधिकरणम् ८.] प्रकटार्थचिवरणम्

भाष्यम् लोकसृष्टिवचनं तु श्रुत्यन्तरप्रसिद्धमहाभूतसटष्टयनन्तरमिति योजयि- यिष्यामि; यथा "तत्तेजोऽसृजत" इत्येतत् श्रुत्यन्तरप्रसिद्धवियद्वायु- सृष्टयनन्तरमिति अयूयुजम्, एवमिहापि; श्ृत्यन्तरप्रसिद्धो हि समान- विषयो विशेष: श्रुत्यन्तरेषु उपसंहतेव्यो भवति। योऽपि अयं व्यापार- 10 विशेषानुगमः 'ताभ्यो गामानयत्' इत्येवमादि:, सोऽपि विवक्षितार्थाव धारणानुगुण्येनैव ग्रहीतव्यः; न ह्वयं सकलः कथाप्वन्धो विवक्षित इति शक्यते वक्तुम्, तत्प्रतिपचौ पुरुषार्थाभावात्, ब्रह्मात्मत्वं तु इह विवक्षितम्; तथा हि-अम्भःप्रभृतीनां लोकानां लोकपालानां चाग्रचा- दीनां सष्टिं शिष्टा, करणानि करणायतनं च शरीरमुपदिश्य, स एव 10 स्रष्टा "कथ न्विदं मदते स्यात्" इति वीक्ष्य, इदं शरीरं प्रविवेशेति दर्शयति-"स एतमेव सीमानं विदार्यितया द्वारा प्रापदत" इति;पुनश्च "यदि वाचाभिव्याहृतं यदि पाणेनाभिप्राणितम्" इत्येवमादिना करण- व्यापारविवेचनपूर्वकम् "अथ कोऽइम्" इति वीक्ष्य, "स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत्" इति ब्रह्मात्मत्वदशेनमवधारयति; तथोप- 15 रिष्टात्-"एष ब्रह्मैष इन्द्रः" इत्यादिना समस्तं भेदजातं सह महा- भूतैरनुकम्य "सर्वे तत्पज्ञानेत्ं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं पज्ञानेत्रो लोकः प्ज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म" इति ब्रह्मात्मत्वदर्शनमेव अवधारयति। तस्माद् इह आत्मग्हीतिरित्यनपवादम् । अपरा योजना-आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्। वाजसनेयके "कतम 20 आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इत्यात्म- प्रकटार्थविवरणम् "प्रज्ञानं ब्रह्म" इति सामानाधिकरण्यश्रुतेश्च सूत्रात्मविषयलोकसृष्टयादि- लिङ्गानां बाध इत्यर्थ:॥

प्रकारान्तरेणाधिकरणं व्याख्यातुमुपक्रमते - अपरा योजनेति। 25 इदं तदा विषयवाक्यमित्याह-वाजसनेयक इति ॥ उपक्रमोपसंहारविंगा- १. TM. विधानात्

ब्रह्मसुलभाष्यव्यारख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. १७.

भाष्यम् शब्देनोपक्रम्य, तस्यैव सर्वसङ्गविनिमुक्तत्वप्रतिपादनेन ब्रह्मात्मतामव- धारयति; तथा हि उपसंहरति-"स वा एष महानज आत्माजरो- डमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म" इति। छान्दोग्ये तु "सदेव सोम्येदमग्र आसी- देकमेवाद्वितीयम्" इत्यन्तरेणैवात्मशब्दसुपक्रम्य उदर्के "स आत्मा ततत्वमसि" इति तादात्म्यमुपदिशति। तत्न संशयः-तुल्यार्थत्वं कि- मनयोराम्नानयो: स्यात्, अतुल्यार्थत्वं वेति । अतुल्यार्थत्वमिति ताव- त्माप्तम्, अतुल्यत्वादाम्नानयोः; न हि आन्नानवैषम्ये सति अर्थसाम्यं युक्तं प्रतिपन्तुम्, आम्नानतन्त्रत्वादर्थपरिग्रहस्य। वाजसनेयके च आत्म- 10 शब्दोपक्मात् आत्मतत्वोपदेश इति गम्यते; छान्दोग्ये तु उपकम- विपर्ययात् उपदेशविपर्ययः । नतु छन्दोगानामपि अस्ति उदर्कें तादात्म्योपदेश इत्युक्तम्; सत्यमुक्तम्, उपक्रमतन्त्रत्वादुपसंहारस्य, तादात्म्यसंपत्तिः सा-इति मन्यते। तथा पाप्ते अभिधीयते-आत्म- गृहीतिः "सदेव सोभ्येदमग्र आसीत्" इत्यत्न छन्दोगानामपि भवि- 15 तुमईति, इतरवत्-यथा "कतम आत्मा" इत्यत्न वाजसनेयिनाम् आत्मग्रृहीतिः, तथैव; कस्मात्? उत्तरात् तादात्म्योपदेशात्। अन्व- यादिति चेत्स्यादवधारणात्। यदुक्तम्, उपक्रमान्वयात् उपक्मे च आत्मशब्दश्रवणाभावान्नात्मगृहीतिरिति, तस्य कः परिहार इति चेत, प्रकटार्थविवरणम्

20 नातू, अर्थैक्यप्रतिभानाश्च किं भिन्ना विद्या, कि वैकैवेति संशयमाह-तत्नेति॥ वाजसनेयके स्यादात्मविद्या उपक्रमात्, न छान्दोग्ये; तत्र तुतत्संपत्तिमात्रमिति पूर्वपक्षमाह-अतुल्यार्थेत्वमिति॥ आस्त्नानवैषम्येऽपि विद्यैक्यप्रपश्चार्थे पूर्वपक्षोपक्रममात्रम् । सिद्धान्तस्तु-वाक्यशेषे स्पष्टात्मोपदेशादुपक्रमेऽपि सद्स्त्वात्मभूतमेवोक्तमिति लक्ष्यमाणत्वंपदार्थप्रतिपादकेन वाजसनेयक- 25 वाकवेन लक्ष्यमाणतत्पदार्थप्रतिपादकम् "सदेव" इति वाक्यमभिन्नार्थ लक्ष्यस्वरूपस्यैकरसत्वात्; अत पकैव विद्येति।

१. A adds आह.

834

कार्याख्यानाधिकरणम् ९.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

रणात्; तथा हि-"येनाश्चुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञानं विज्ञातम्" इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमवधार्य, तत्संपिपादयिषया "सदेव" इत्याह; तच्च आत्मगृहीतो सत्यां संपद्ते; अन्यथा हि, योऽयं सुख्य 5 आत्मा स न विज्ञात इति, नेव सर्वेविज्ञानं संपद्येत। तथा पागुत्पत्ते: एकत्वावधारणम्, जीवस्य च आत्मशव्देन परामर्शः, स्वापावस्थायां च तत्स्वभावसंपत्तिकथनम्, परिचोदनापूर्वकं च पुनः पुनः "तत्वमसि" इत्यवधारणम्-इति च सर्वेमेतत्तादात्म्यप्रतिपादनायामेव अवकल्पते, न तादात्म्यसंपादनायामू। न च अत् उपक्रमतन्त्रत्वोपन्यासो न्याय्य:, 10 न हि उपकमे आत्मत्वसंकीतेनम् अनात्मत्वसंकीतेनं वा अस्ति ; सामा- न्योपकमश्च न वाक्यशेषगतेन विशेषेण विरुध्यते, विशेषाकाह्ित्वा- त्सामान्यस्य। सच्छब्दार्थोऽपि च पर्यालोच्यमानः न मुख्यादात्म- नोऽन्यः संभवति, अतोऽन्यस्य वस्तुजातस्यारम्भणशब्दादिभ्योऽनृत- त्वोपपत्तेः । आम्नानवैषम्यमपि नावश्यमर्थवैषम्यमावइति 'आहर 15 पात्रम्' 'पात्रमाहर' इत्येवमादिषु अर्थसाम्येऽपि तद्दशनात्। तस्माव एवंजातीयकेषु वाक्येषु प्रतिपादनपकारभेदेऽपि प्रतिपाद्यार्थाभेद इति सिद्म् ॥ [कार्याख्यानाधिकरणस्] कार्याख्यानादपूर्वम्॥३-३-१८॥ 20

छन्दोगा वाजसनेयिनश्च प्राणसंवादे श्रवादिमर्यादं प्राणस्य अन्न- मास्नाय, तस्यैवापो वास आमनन्ति; अनन्तरं च छन्दोगा आम-

प्रकटार्थविवरणम् कार्याख्यानादपूर्वम् ॥। विषयं निर्दिशति-छन्दोगा इति ॥ "यदिदं किंचा श्वभ्य आ कमि- 25 भ्य आ शकुनिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नम्" इत्यास्नाय तस्यैव प्राणस्य अपो वस्त्रं समामनन्ति। विशेषास्त्रानं विभागेनाह-अनन्तरं चेति ॥ अशिष्यन्तः

835

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३, सू. १८.

भाष्यम् नन्ति-"तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिद- धति" इति। वाजसनेयिनस्त्वामनन्ति-"तद्विद्वांसः श्रोत्निया अशि- व्यन्त आचामन्त्यशित्वा चाचामन्त्येतमेव तदनमनयनं कुर्वन्तो मन्यन्ते

5 तस्मादेवंविदशिष्यन्नाचामेदशित्वा चाचामेदेतमेव तदनमनननं कुरुते" इति। तत्र च आचमनम् अनग्नताचिन्तनं च माणस्य प्रतीयते। तत्कि- सुभयमपि विधीयते, उत आचमनमेव, उतानग्नताचिन्तनमेवेति विचा- र्यते। किं तावत्माप्तम्: उभयमपि विधीयत इति; कुतः१ उभयस्या- प्यवगम्यमानत्वात्; उभयमपि च एतत् अपूर्वत्वात् विध्यर्हम्। अथवा 10 आचमनमेव विधीयते; विस्पष्टा हि तस्मिन्विधिविभक्तिः "तस्मादेवंविद- शिष्यन्नाचामेदशित्वा चाचामेत्" इति; तस्यैव स्तुत्यर्थम् अनग्नतासंकी- र्तनमिति।

प्रकटार्थववरणम् अशनं करिष्यन्तः पतत् कुर्वन्ति विद्वांस:। किम्? भोजनात्पूर्वमूर्ध्व चाद्भिः प्राणं 15 परिद्धति परिधापर्यन्तत्यर्थः। एतमेव अनं प्राणम्; तदनसं कुर्वन्तो मन्यन्ते विद्वासो यस्मात् तक्ादिदार्नान्तिनोऽपि कुर्यादित्यर्थः। आपादप्रतिपन्नार्थ- माह-तत्र चति । उभयोरव्यपूर्वत्वात् संशयमाह-तत्किमिति ॥ पूर्व त्वमर्थस्य प्रसिद्धत्वात् तदुदेशेन तदर्थभावो विधेय इत्येकरूपैवोभयत्र विद्योक्ता; अत्र तु तस्य न्यायस्याभावाडुभयोरपि अपूर्वत्वादुभयमपि विधेयमित्येक: पक्षः। 0 पक्षान्तरमाह-अथवति ॥ पूर्वाधिकरणे यथा सदुपक्रमे वाक्ये वाक्य- शेषादात्मगृह्दीतिः, तथा "तस्मादेवंविदशिष्यन्नाचामेत्" इति वाक्यशेषा त्प्ाणविदे आचमनान्तरं विधीयत इत्यर्थः। "अनयं कुरुते" इति तु वर्त- मानापदेशत्वात् अपूर्वार्थसपि प्रोचनामात्रम् "वर्म वा एतद्यक्षस्य क्रियते" इसिवदित्याह-तस्यैव त्विति ॥ एवंविध महार्हमिदमाचमनान्तरं यदनेन १. T, Ti and TM. परिसाधयन्तीत्यर्थ: ३. T and A. विदाचमनं २. A. अभावादुभयमपि ४. T. एवं धर्महानिमिदं 836

हार्याख्या नािकरणम् ९.] परकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

एवं परासे श्रूम :- न आचमनस्य विधेयत्वसुपपद्यते, कार्याख्या- ।त्-प्राप्तमेव हि इदं कार्यत्वेन आचमनं प्रायत्यार्थ स्मृतिमसिद्धम् वन्वाख्यायते। ननु इयं श्रुतिस्तस्याः स्मृतेमूळं स्यात; नेत्युच्यते, वेषयनानात्वात्; सामान्यविषया हि स्मृतिः पुरुषमात्रसंबद्धं प्रायत्यार्थे- 5 चमनं प्रापयति; श्रतिस्तु प्राणविद्यापकरणपठिता तद्विषयमेव आच- नं विदधती विदध्यात्। न च भिन्नविषययोः श्रुतिस्मृत्योः मूळमूलि- Iवोऽवकल्पते; न च इयं श्रुतिः पाणविद्यासंयोगि अपूर्वेमाचमनं विधा- पतीति शक्यमाश्रयितुम्, पूर्वस्यैव पुरुषमात्रसंयोगिन आचमनस्य ह प्रत्यभिज्ञायमानत्वात; अत एव च नोभयविधानम्; उभयविधाने 10 वाक्यं भिद्येत; तस्मात् पाप्तमेव अशिशिषतामशितवतां च उभयत

प्रकटार्थविवरणम्

णोऽनग्रो'भवतीति स्तुतिः। तस्माद्विधेयमाचमनान्तरं अन्यत्राप्युपसंहर्तव्य- ति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु-विदुषः सामान्यप्राप्ताचमनानुवादेन आचमनीयासप्सु- 15 णवासश्चिन्तनमेव विधीयते, प्रसिद्धानुवादेनाप्रसिद्धं विधीयत इति पयेन; तदाह-नाचमनस्येति ॥ प्रयतस्य भावः प्रायत्यम् शुद्धत्वम्; तदर्थे द्ृतिविहितमाचमनमनूद्यत इत्युक्तम्; तदाक्षिपति-नन्वियमिति॥ स्मृतेः तिमूलत्वेन प्रामाण्यादेतच्छूतिमूलैव सा स्मृतिः, न तु स्मृतिसिद्धं श्रुत्या- दत इत्यर्थ:। भिन्नविषयत्वान्मूलमूलिभावो न संभवतीत्याह-नेत्युच्यत 20 ते ।। आचमनान्तरविधानमङ्गीकृत्य मूलमूलिभावो निरस्तः। इदानीं तदपि स्त्रीत्याह-न चेयं श्रुतिरिति ॥ विद्वदविद्वत्साधारण्यस्येह प्रत्यभिन्ञाय- नत्वादेवोभयविधानपक्षोऽपि' निरस्त इत्याह- अत एव चेति । किंच तन्त्रार्थद्यविधाने वाक्यमेदोऽप्यापर्द्यत इत्यर्थः। यस्मादुभयविधानपक्षो

१. T. प्राणोडन्तो ३. T, Ti and TM. व्याप्यते २. A omits अपि

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. ३. सू. १८.

भाष्यम्

आचमनम् अनूद, "एतमेव तदनमनअं कुर्बन्तो मन्यन्ते" इति प्राणस्य अनग्नताकरणसंकल्पः अनेन वाक्येन आचमनीयास्वप्सु प्राणविद्या संबन्धित्वेन अपूर्व उपदिश्यते । न च अयमनग्नतावाद: आचमन- 5 स्तुत्यर्थ इति न्याय्यम्, आचमनस्याविधयत्वात्; स्वयं च अनग्नतासं- कल्पस्य विधेयत्वयतीतेः। न च एवं सति एकस्य आचमनस्य उभयार्थता अभ्युपगता भवति-प्रायत्यार्थता परिधानार्थता चेति, क्रियान्तरत्वा- भ्युपगमात्-क्रियान्तरमेव हि आचमनं नाम पायत्यार्थे पुरुषस्य अभ्युपमम्यते; तदीयासु तु अप्सु वास:संकल्पनं नाम क्रियान्तरमेव 10 परिधानार्थ प्राणस्य अभ्युपगम्यत इत्यनवद्यम्। अपि च "यदिदं किंचा श्वभ्य आ कमिभ्य आ कीटपतङ्केभ्यस्तत्तेऽन्म्" इत्यत्र तावन सर्वान्नाभ्यवहारश्रोदत इति शक्यं वक्तुम्, अशब्दृत्वादशक्यत्वाच्च; सर्वे तु पाणस्यान्नमिति इयमन्नदृष्टिश्चोद्ते; तत्साहचर्याच्च "अपो वास:" इत्यत्नापि न अपामाचमनं चोदते; प्रसिद्धास्वेव तु आचमनी- 15 यास्वप्सु परिधानदृष्टिश्ोदत इति युक्त्म्; न हि अर्धवैशसं संभवति। अपि च आचामन्तीति वर्तमानापदेशित्वात् नायं शब्दो विधिक्षमः । नतु मन्यन्त इत्यपि समानं वर्तमानापदेशित्वम्; सत्यमेवमेतत्; अव-

प्रकटार्थविवरणम्

नोपपद्यते, तस्मादित्युपसंहारः। यञ्चोक्तमनग्नतासङ्गीर्तनं स्तुत्यर्थमिति तत्राह- 20 न चायमिति॥ ननु यच्छुद्धत्वार्थ विनियुक्तमाचमनं तदेव चेत् प्राणपरि धानार्थम्, तदा अन्यशेषस्यान्यशेषत्वं विरुद्धं प्रसज्येतेत्याशङ्कयाइ-न चैव सतीति॥ यथा पूर्ववाक्येSन्नदृष्टिर्विधीयते, तथोत्तरवाक्ये वासोदृष्टिविधिरेव अन्यथा अर्धजरतीयप्रसङ्गादित्याह-अपि च यदिदमिति॥ आचमनविधाना भावे हेत्वन्तरमाह-अपि चेति॥ प्रतिबन्दि[बन्दी]प्रहेणाशङ्कते-नतु मन्यन्त

१. TM. शुद्धयर्थ ३. A omits विधि २. T. प्रसज्येत्

838

कार्याख्यानाधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् शयविधेये त्वन्यरस्मिन्वासःकार्याख्यानात् अपां वासःसंकल्पनमेवा- पूर्व विधीयते; न आचमनम् ; पूर्ववद्धि तत्-इत्युपपादितम्। यद- प्युक्तम्-विस्पष्ट च आचमने विधिविभक्तिरिति, तदपि पूर्ववत्वेनैव आचमनस्य प्रत्युक्तम् : अत एव आचमनस्य अविधित्सितत्वात् "एत- 5 मेव तद्नमननं कुर्वन्तो मन्यन्ते" इत्यन्नैव काण्वाः पर्यवस्यन्ति, न आमनन्ति "तस्नादेववित्" इत्यादि; तस्मात् माध्यंदिनानामपि पाठे आचमनातुवादेन एवंवित्वमेव प्रकृतमाणवासोवित्वं विधीयतं इति पतिपत्तव्यम्। योऽप्ययमभ्युपगम :- कचिदाचमनं विधीयताम्, कचि- द्वासोविज्ञानमिति-सोऽपि न साधुः, "आपो वासः" इत्यादिकाया 10 वाक्यपवृटत्तेः सवत्ैकरूप्यात्। तस्नाद्वासोविज्ञानमेव इह विधीयते, न आचमनमिति न्याय्यम् ।

प्रकटार्थविवरणम्

इत्यपीति॥ मन्यन्त इत्यपि वर्तमानापदेश इत्येतत्सत्यम्; तथाप्युभयमप्यविधे- यमिति न शक्यं वक्तुम्, अनुवादमात्रस्य वैयर्थ्यात्। अतोऽन्यतरस्य विधेयत्वं 15 वक्तव्यम्; तन्न कस्येत्याकाक्कायां अनव्नत्वं नाम यद्ासःकारये तस्याख्यानात् वासोदृष्टिकरणे तात्पर्य गम्यत इत्यर्थः। द्वितीयपूर्वपक्षबीजमनूद्य दूषयति- यदप्युक्तमित्यादिना ॥ पूर्ववच्वेनेति । अपूर्वत्व्राभावेन तत्र श्रूयमाणा विधि: [विधि]विभक्तिर्वास:सङ्कल्पनेन नेतव्येति भावः। आचमनस्याविधेयत्वे लिङ्गा- न्तरमाह-अत एव चेति। माध्यन्दिनानामाचमनं विधीयताम्; काण्वानां 20 तु वास:सङ्गल्पनम्; शाखाभेदेन उदितानुदितह्योमवदित्येकदेशिमतमपाक- रोति-योऽपीत्यादिना।

१. A. इत्यपि किं मन्यन्ते

[अ. ३. पा. ३. सु. १९

भाष्यम्

[समानाधिकरणम्] समान एवं चाभेदात्॥ ३-३-१९॥

वाजसनेयिशाखायाम् अग्निरहस्ये शाण्डिल्यनामाङिता विद्या 5 विज्ञाता; तत्र च गुणाः श्रूयन्ते-"स आत्मानमुपासीत मनोमयं प्राण- शरीरं भारूपम्" इत्येवमादयः, तस्यामेव शाखायां बृहृदारण्यके पुनः पठचते-"मनोमयोऽयं पुरुषो भाः सत्यस्तस्मिन्न्तहैदये यथा व्रीहिवा यवो वा स एष सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिद प्रशास्ति यदिदं किंच" इति। तत्न संशय :- किमियम् एका विद्या, अग्निरहस्य- 10 बृहदारण्यकयोः गुणोपसंहारश्च, उत द्वे इमे विद्ये, गुणानुपसंहारश्रेति। किं तावत्माप्तम्१ विद्याभेद: गुणव्यवस्था चेति; कुतः१ पौनरुकत्य- प्रसङ्गात्-भिन्नासु हि शाखासु अध्येतृवेदितभेदात् पौनरुक्त्यपरिहार- मालोच्य विदयैकत्वमध्यवसाय एकत्रातिरिक्ता गुणा इतरत्नोपसंहियन्ते प्राणसंवादादिषु-इत्युक्तम् : एकस्यां पुनः शाखायाम् अध्येतृवेदित- 15 भेदाभावात् अशक्यपरिहारे पौनरुक्त्ये न विप्रकृष्टदेशस्था एका विद्या

प्रकटार्थविवरणम्

समान एवं चाभेदात ॥।

विषयं दर्शयितुमुपक्रमते-वाजसनेयीति॥ शाण्डिल्येन दष्टा विद्येति तन्नाम्नांद्गिता चिह्निता। एकशाख्राभ्यासात् प्रत्यभिज्ञानाञ्च संशयमाह-तत्रेति॥ 20 पूर्वत्र यथान्यतःप्राप्तस्याचमनस्याविधेयत्वादनअ्नताचिन्तनं विधीयत इत्युक्तम्, तथान्यत्र[तथात्र] प्रकरणान्तरप्राप्तगुणवद्विज्ञानस्य अविधेयत्वादन्यद्विज्ञानं विधीयतामित्याह-किं तावत्पाप्तमिति । ननु प्रथमाधिकरणे पौनरुकत्या सेदमाशङ्य विधैक्यमुक्तम्: तथात्राप्यस्त्वित्याशङ्गयाह-भिन्नासु हीति॥

१. A. नामाज्िता २. TM. मिन्नास्त्वति

840

समानाधिकरणम् १०.] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् भवितुमईति। न च अत्र एकमान्नानं विद्याविधानार्थम्, अपरं गुण- विधानार्थम्-इति विभागः संभवति; तदा हि अतिरिक्ता एव गुणा इतरत्नेतरत्न च आम्नायेरन्, न समाना :; समाना अपि तु उभयत्रा- स्नायन्ते मनोमयत्वादयः। तस्मात् नान्योन्यं गुणोपसंहार इत्येवं 5 मास्ते ब्ूमहे-

यथा भिन्नासु शाखासु विद्यकत्वं गुणोपसंहारश्व भवति एवमे- कस्यामपि शाखायां भवितुमईति, उपास्याभेदात् तदेव हि ब्रह्म मनोमयत्वादिगुणकम् उभयत्वापि उपास्यम् अभिन्नं प्रत्यभिजानीम :; उपास्यं च रूपं विद्याया :; न च विद्यमाने रूपाभेदे विद्याभेदमध्यवसातुं 10 शक्तुम :; नापि विद्याभेदे गुणव्यवस्थानम्। नतु पौनरुक्त्यपसङ्गात् विद्याभेदोऽध्यवसितः; नेत्युच्यते, अर्थविभागोपपत्ते :- एकं हि आाम्नानं विद्याविधानार्थम्, अपरं गुणविधानार्थम्-इति न किंचिन्नो- पपदते। नतु एवं सति यदपठितमश्निरहस्ये, तदेव बृहदारण्यके पठित- व्यम्-"स एष सर्वस्येशान:" इत्यादि; यत्तु पठितमेव "मनोमयः" 15 इत्यादि तन्न पठितव्यम्-नैष दोष:, तद्वळेनैंव प्रदेशान्तरपठितविद्या- प्रत्यभिज्ञानात्; समानगुणान्नानेन हि विप्रकृष्टदेशां शाण्डिल्यविद्यां प्रत्यभिज्ञाप्य तस्यां ईशानत्वादि उपदिश्यते; अन्यथा हि कथ तस्या-

प्रकटार्थविवरणम् नन्वेकत्र विद्याविधानं एकत्र गुणविधानमिति अपौनरुकत्यं भविष्वति । अतो 20 न पौनरुकत्यपरिहाराय विद्यामेदो वक्तव्य इत्याशङ्गयाह-न चात्रैकमिति।। सिर्द्धांनतसूत्रं योजयति-यथा भिन्नास्विरिति । पूर्वपक्षबीजमुत्थाव्य दूषयति-नन्वित्यादिना ॥ गुणान्तरविधानायाग्निहोत्राभ्यासवत् गुणा- न्तरविधानार्थ गुणविशिष्टगुण्यनुवादस्य स्पष्टप्रत्यभिज्ञार्थत्वान्न विद्याभेद इति भाव:।। 25

१. T and T1, सिद्धान्ते सूतरं

[अ. ३. पा. ३. सु. २०.

भाष्यम् मयँ गुणविधिरभिधीयते। अपि च अप्राप्तांशोपदेशेन अर्थवति वाक्ये संजाते, पाप्तांशपरामर्शस्य नित्यानुवादतयापि उपपद्यमानत्वात् न तद्व- लेन प्रत्यभिज्ञा उपेक्षितुं शक्यते। तस्मादत्न समानायामपि शाखायां 5 विधैकत्वं गुणोपसंहासश्रेत्युपपन्नम्।। [संबन्धाधिकरणम्] संबन्धादेवमन्यत्रापि॥ ३-३-२०॥ बृहदारण्यके "सत्यं ब्रह्म" इत्युपक्म्य, "तद्यत्तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष इतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः" इति 10 तस्यैव सत्यस्य ब्रह्मणोऽधिदैवतमध्यात्मं च आयतनविशेषसुपदिश्य, व्याहृतिशरीरत्वं च संपाद, द्वे उपनिषदावुपदिश्येते-"तस्योपनिष- दहः" इति-अधिदैवतम्, "तस्योपनिषद्हम्" इति-अध्यात्मम्। तत्न संशय :- किमविभागेनैव उभे अपि उपनिषदावुभयत्नानुसंधातव्ये, उत विभागेन-एका अधिदेवम्, एका अध्यात्ममिति। तत्न सूत्रेणै- 15 वोपकमते-यथा शाण्डिल्यविद्यायां विभागेनाप्यधीतायां गुणोपसंहार

प्रकटार्थविवरणम्

सम्बन्धादेवमन्यत्नापि ।। विषयं दर्शयितुमुपक्रमवाक्यं पठति-बृहदारण्यक इति ॥ अधिदैवे मण्डलम् अध्यात्मे चाक्षि दक्षिणमुपासनायायतनविशेषमुपदिश्य "तस्य 20 भूरिति शिरः" इत्यादिना व्याहतिशरीरत्वं च संपाद् द्वे उपनिषदौ रहस्ये उपदिश्येते इत्यर्थः। तच्छद्देन स्वरूयं परासृश्यते, विशिष्टं वेत्यनिश्चयात् संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्वाधिकरणन्यायेन पूर्वपक्ष इत्याह-यथेति ॥ तच्छन्दस्य प्रकृतपरामर्शकत्वात् सत्याख्यब्रह्मण एवोपनिषद्द्वयसम्बन्धः ;

१. T, TI and A. दिश्यत इत्यस्य

संबन्धाधिकरणम् ११.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् उक्तः, एवमन्यत्नापि एवंजातीयके विषये भवितुमईति, एकविद्याभि- संबन्धात्-एका हि इयं सत्यविद्या अधिदैवम् अध्यात्मं च अधीता, उपकमाभेदात् व्यतिषक्तपाठाच्च; कथं तस्यामुदितो धर्मः तस्यामेव न स्यात्। यो ह्याचार्ये कश्विदतुगमनादिराचारश्वोदितः, स ग्रामगतेऽरण्य- 5 गते च तुल्यवदेव भवति। तस्मादुभयोरप्युपनिषदोः उभयत्र प्राप्ति- रिति।। एवं मासे, पतिविधत्ते-

न वा विशेषात्॥ ३-३-२१॥। न वोभयोरुभयत्र प्राप्ति :: कस्मात्? विशेषात्, उपासनस्थान- 10 विशेषोपनिवन्धादित्यर्थः । कथं स्थानविशेषोपनिबन्ध इति, उच्यते- "य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः" इति हि आधिदैविकं पुरुषं प्रकृंत्य "तस्योपनिषदहः" इति श्रावयति; "योऽयं दक्षिणेऽक्षनपुरुषः" इति च आध्यात्मिकं पुरुषं प्रकृत्य, "तस्योपनिषद्हम्" इति; तस्येति च एतत् संनिहितावलम्बनं सर्वनाम; तस्मात् आयतनविशेषव्यपाश्रयेणैव 15 एते उपनिषदावुपदिश्येते; कुत उभयोरुभयत्र प्राप्तिः। नतु एक एवा- यम् अधिदैवतमध्यात्मं च पुरुषः, एकस्येव सत्यस्य ब्रह्मण आयतन- द्ूयप्रतिपादनात्: सत्यमेवमेतत्: एकस्थापि तु अवस्थाविशेषोपादाने- प्रकटार्थविवरणम्

न वा विशेषात्॥ 20 सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे-ने वोभयोरेति। "तस्योपनिषदहः""तस्योप- निषद्हम्" इति वाक्यद्येन तच्छव्दाभ्यां प्रकृतविशिष्टानुवादेनोपनिषदोः स्थानद्वयविशिष्टे ब्रह्मणि व्यवस्थया संकीर्तनपरेणोपसंहारानुमानबाधादुप- निषद्दयं व्यवस्थयोपास्यमिति भावः॥

१. T, TI and A. न चोभयोः

843

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्यारयानम् [अ. ३. पा. ३. सू. २२. भाष्यम् नैव उपनिषद्विशेषोपदेशात् तदवस्थस्यैव सा भवितुमहति ; अस्ति चायं दृष्टान्त :- सत्यपि आचार्यस्वरूपानपाये, यत् आचार्यस्य आसीनस्यानु- वर्तनमुक्तं न तत् तिष्ठतो भवति; यच्च तिष्ठत उक्तम्, न तदासीनस्येति। 5 ग्रामारण्ययोस्तु आचार्यस्वरूपानपायात् तत्स्वरूपानुबद्धस्य च धर्मस्य ग्रामारण्यकृतविशेषाभावात् उभयत्र तुल्यवद्भाव इत्यदष्टान्तः सः । तस्मात् व्यवस्था अनयोरुपनिषदोः ॥ दर्शयति च॥। ३-३-२२॥। अपि च एवंजातीयकानां धर्माणां व्यवस्थेति लिङ्गदर्शनं भवति- 10 "तस्यैतस्य तदेव रूपं यदसुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम"इति। कथमस्य लिङ्गत्वमिति, तदुच्यते-अक्ष्यादि- त्यस्थानभेदभिन्नान् धर्मान अन्योन्यस्मिन्नतुपसंहार्यान् पश्यन् इह अति- देशेन आदित्यपुरुषगतानरूपादीन् अक्षिपुरुषे उपसंहरति-"तस्यै- तस्य तदेव रूपम्" इत्यादिना। तस्माद्वयवस्थिते एव एते उपनिषदा- 15 विति निणेय: ॥ [संभृत्यधिकरणम्] संभृतिद्युव्याप्तयपि चातः ॥३-३-२३।। "ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या संभृतानि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठं दिवमाततान" इत्येवं राणायनीयानां खिळेषु वीर्यसंभृतिद्युनिवेशप्रभृतयो ब्रह्मणो विभूतयः 20 प्रकटार्थविवरणम् दर्शयति च। अतिदेशसामर्थ्य लिङ्गमपि बाधकमाह-अपि चैवमिति॥ संभृतिद्युव्याप्त्यपि चातः ।। पूर्वाधिकरणन्यायेनैव वाक्यान्तरमपि व्याख्यातुं पठति-ब्रह्मज्येष्ठेति। 25 ब्रह्म ज्येष्ठं येषां तानि ब्रह्मज्येष्ठा। शिलोपशछान्दसः। ब्रह्मज्येष्ठानि वीर्याणि 844

संभृत्यधिकरणम् १२.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

पव्यन्ते; तेषामेव च उपनिषदि शाण्डिल्यविद्यापभृतयो ब्रह्मविद्याः पठ्यन्ते; तासु ब्रह्मविद्यासु ता ब्रह्मविभूतय उपसंहियेरन्, न वेति विचा-

तयो विभूतयः शाण्डिल्यविद्याप्रभृतिषु नोपसंहतेव्या, अत एव च 5 आयतनविशेषयोगात्। तथा हि शाण्डिल्यविद्यायां हृदयायतनत्वं ब्रह्मण उक्तम्-"एष म आत्मान्तहृदये" इति; तद्वदेव दहरवि- द्यायामपि-"दहरं पुण्डरीकं वेश्म दइरोऽस्मिन्न्तराकाशः" इति; उपकोसलविद्यार्यां तु अक्ष्यायतनत्वम् "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इति; एवं तत्र तत्र तत्तत् आध्यात्मिकमायतनम् एतासु 10 विद्यासु प्रतीयते ; आधिदेविक्यस्तु एता विभूतयः; संभृतिद्युव्यासि- प्रभृतयः; तासां कुत एतासु प्राप्तिः। नन्वेतास्वपि आधिदैविक्यो विभू- तयः श्रयन्ते-"ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः" "एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति" "यावान्वा अयमाकाश- स्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्य्यावापृथिवी अन्तरेव समा- 15 हिते" इत्येवमाद्याः; सन्ति च अन्या आयतनविशेषहीना अपि इह ब्रह्मविद्याः षोडशकलाद्याः-सत्यमेवमेतत्; तथाप्यत्र विद्यते विशेष: संभृत्याद्यनुपसंहारहेतु :- समानगुणास्नानेन हि प्रत्युपस्थापितासु विप्रकृष्टदेशास्वपि विद्यासु विप्रकृष्टदेशगुणा उपसंहियेरन्नििति युक्तम्; संभृत्याद्यस्तु शाण्डिल्यादिवाक्यगोचराश्च गुणाः परस्परव्यावृत्त- 20 स्वरूपत्वात् न प्रदेशान्तरवर्तिविद्याप्रत्युपस्थापनक्षमाः। न च ब्रह्म-

प्रकटार्थविवरणम्

ब्रह्मणा संभृतानि विधृतानि, ज्येष्ठ ब्रह्माग्रे सृष्टयादौ दिवमाततान ऊर्ध्वदेशे निवेशितवदित्यर्थः। खिलेषु विधिनिषेधरहितेषु वेदप्रदेशेषु ब्रह्मसंबन्धात् विद्याभेदप्रतिभानान्न संशयमाह-तास्विति । ब्रह्मण एवोपास्यत्वेन विद्यै- 25 क्यादुपसंहार इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तसूत्रं योजयति- संभृतीति ॥ संभृत्यादिधर्मविशिष्टस्य ब्रह्मण: शाण्डिल्यविद्यादिषु उपास्यमनोमयत्वादिगुण-

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यकयानम् [अ. ३.पा.३. सू. २४.

भाष्यम् संबन्धमात्रेण प्रदेशान्तरवर्तिविदापत्युपस्थापनमित्युच्यते, विद्याभे- देऽपि तदुपपत्ते :; एकमपि हि ब्रह्म विभूतिभेदैरनेकधा उपास्यत इति स्थिति:, परोवरीयस्त्वादिवद्ेददर्शनात्। तत्मात् वीर्यसंभृत्यादीनां 5 शाण्डिल्यविद्यादिषु अनुपसंहार इति।।

[पुरुषविद्याधिकरणम्] पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्नानात्॥ ३-३-२४॥।

अस्ति ताण्डिनां पैड्रिनां च रहस्यब्राह्मणे पुरुषविद्या; तत्न पुरुषो 10 यज्ञ: कल्पितः; तदीयमायुः तेधा विभज्य सवनत्नयं कल्पितम्; अशि- शिषादीनि च दीक्षादिभावेन कल्पितानि ; अन्ये च धर्मास्तत्र समधि-

प्रकटार्थविवरणम्

इति नास्त्युपसंहार इत्पर्थ: ॥

15 पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्नानात् ॥ छान्दोग्यशाखाभेदे तावदेका पुरुषविद्यास्तीत्याह-अस्ति ताण्डिनामिति। "पुरुषो वाव यज्ञः तस्य यानि चतुर्विशतिवर्षाणि तत्प्रातःसवनम् अथ यानि चतुश्चत्वारिशद्वर्षाणि तन्माध्यन्दिनं सवनम् अथ यान्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनम्" इति प्रसिद्धयज्ञसाम्यसिद्धये सवनत्रयं कल्पितम् । "स 20 यदशिशिषति, बत्पिपासति यन्न रमते सास्य दीक्षा"इत्यादिना दाक्षादिकल्पनं स ब्रूयात् "प्राणा वाव वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिनं सवनं अनुसन्तनुत" इत्यादिर्राशी: सोऽन्तवेलायां मन्त्रत्रयं जपेत् "अक्षितमस्यच्युतमसि प्राण संशितमसि" इत्येवमादयोऽपि धर्मास्तत्रोक्ता हत्यर्थः । तथा तैत्तिरीयकाणा

१. TM. सनपरमेव २. T and Ti. त्यादिना

846

पुरुषविद्याधिकरणम् १३.]

भाष्यम् गता आशीर्मन्त्रप्रयोगादयः। तैत्तिरीयका अपि कंचित्पुरुषयजं कल्प- यन्ति-"तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी" इत्येते- नानुवाकेन। तत्र संशय :- किं इतरत्रोक्ताः पुरुषयज्ञस्य धर्माः तैत्ति- रीयकेषु उपसंहतैव्याः, किवा नोपसंहतैव्या इति । पुरुषयज्ञत्वा- 5

विशेषात् उपसंहारप्रास्ती, आचक्ष्मदे-नोपसंह्नैव्या इति; कस्माद? तदूपप्रत्यभिज्ञानाभावात्; तक्षाहाचार्यः पुरुषविद्यायामिवेति। यथा एकेषां शाखिनां ताण्डिनां पैङ्रिनां च पुरुषविद्यायामान्नानम, नेवम् इतरेषां तैत्तिरीयाणामाम्नानमस्ति; तेषां हि इतरविलक्षणमेव यज्ञ-

यदपि सवनसंपादनम्, तदपि इतरविलक्षणमेव-"यत्पातर्मध्यंदिन- सायं च तानि" इति। यदपि किंचित्, मरणावभृथत्वादि सामान्यम्,

प्रकटार्थविवरणम् मप्यारण्यकेऽस्ति पुरुषविद्येत्याह-तैत्तिरीया अपीति॥ समारयैकत्वादितर- धर्मवैलक्षण्येन च विद्यान्यत्वाशङ्कया संशयमाह-तत्रेति॥ पूर्वत्र रूपभेदाद्विदा- 15 भेदे सत्यनुपसंहार उक्तः। इह तूभयत्र सरणावभृथविशिष्टस्लाम्पादिकपुरुष- यश्त्वलक्षणरूपैक्यात् समाख्यैकत्वाञ्च विद्यैकत्वे सिद्धे सत्याशीर्न्त्रप्रयोगा- दयस्तैत्तिरायकेऽप्युपसंहर्तव्या इति पूर्वपक्षपातौ बहिरेव प्रतिजानीते-नोप- संहतेव्या इति। छान्दोग्यगतपुरुषयज्ञरूपस्य तैत्तिरायके प्रत्यभिज्ञाना- भावादित्यर्यः। उक्तेऽर्ये सूत्रमवतार्य व्याचष्टे-तदेतदाहेत्यादिना।।"तस्यैवं- 20 विदुषो यक्षस्यात्मा यजमान: श्रद्धा पत्नी शर्ारमिध्ममुरो वेदिर्लोमानि बर्दि: वेद: शिखा हृदयं यूप: काम आज्यं मन्यु: पद्ुस्तपोऽग्निः" इत्याद्यनुक्रम- णात्। वेद: कुशमुष्टिनिर्मितः । पकत्र पत्न्यादिसंपादनम्, अपरत्र नेति वैलक्ष- ण्यम्। तथा आयु: प्रविभज्यैकत्र सवनत्रयसंपादनम्, अपरत्र सायंकालादावि- त्यर्थः। ननु मरणावभृथत्वादिसाम्यमपि दृश्यत इत्याशङ्गयाह-यदपि किंचि- 25 दिति। किंचैकत्र पुरुषस्य यक्षत्वम्, अपरत्र पुरुषसंबन्धित्वं यक्ञस्येति वैलक्ष-

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्यार्यानम् [भ. ३. पा. ३. सु. २४.,

भाष्यम्

तदपि अल्पीयस्त्वात् भूयसा वैळक्षण्येन अभिभूयमानं न प्रत्यभिज्ञापन- क्षमम्। न च तैत्तिरीयके पुरुषस्य यज्ञत्वं भ्रूयते; "विदुषो यज्ञस्य" इति हि न च एते समानाधिकरणे षष्ठयौ-विद्वानेव यो 5 यज्ञस्तस्येति; न हि पुरुषस्य मुख्यं यज्ञत्वमस्ति ; व्यधिकरणे तु एते षष्ठचौ-विदुषो यो यज्ञस्तस्येति; भवति हि पुरुषस्य मुख्यो यज्ञ- संबन्धः; सत्यां च गतौ, सुख्य एवार्थ आश्रयितव्यः, न भाक्तः। "आत्मा यजमान:" इति च यजमानत्वं पुरुषस्य निर्त्रुवन् वैयधि- करण्येनैव अस्य यज्ञसंबन्धं दर्शयति । अपि च "तस्यैवंविदुषः" इति 10 सिद्धवदतुवादश्चुतौ सत्याम्, पुरुषस्य यज्ञभावम् आत्मादीनां च यजमा- नादिभावं प्रतिपित्समानस्य वाक्यभेद: स्यात्। अपि च ससंन्यासा- मात्मविद्यां पुरस्तादुपदिश्यानन्तरम् "तस्यैवंविदुषः" इत्याद्यनुक्रमणं पश्यन्त :- पू्वशेष एवैष आम्नायः न स्वतन्त्र इति प्तीम: तथा च एक- मेव फळमुभयोरप्यतुवाकयोरुपलभामहे-"ब्रह्मणो महिमानमा- 15 प्रोति" इति; इतरेषां तु अनन्यशेषः पुरुषविद्यान्नायः; आयुरभि- वृद्धिफलो ह्वसौ "प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद" इति

प्रकटार्थविवरणम्

ण्यान्तरमाह-न च तैत्तिरीयके इति॥ आध्यासिकापूर्वसंबन्धकल्पनात् प्रमाणान्तरप्रसिद्ध विद्वत्संबन्धियज्ञानुवादस्यायुक्तत्वादित्यर्थः। एकस्यैव यक्ष- 20 त्वाप्रसङ्गादपि षष्ठयौ समानाधिकरणे इत्याह-आत्मा यजमान इति चेति॥ वाक्यभेदप्रसङ्गादृपि न तैत्तिरीयके पुरुषस्य यज्ञत्वमित्याह-अपि चेति। विशेष्यमनूदय यदा विदुष एव यज्ञत्वं यज्मानत्वं च तदा विशेषणानामन्यान्य- मनन्वयेऽनेको वाक्यार्थ इति स्याद्वाक्यभेद इत्यर्थः। किंचान्यशेषत्वानन्यशे षत्वाभ्यामपि विद्याभेद इत्याह-अपि च ससंन्यासामिति। शोडशाधिकं

१. TM. षोडयात्मिक

848

वेधाद्यधिकरणम् १४.] प्रकटार्थेनिवरणम्

भाष्यम् समभिव्याहारात्। तस्मात् शाखान्तराधीतानां पुरुषविद्याघर्मोणामा- शीर्मन्त्रादीनामप्राप्ति: तेत्तिरीयके।। [वेधाद्यधिकरणम्] वेधाद्यर्थभेदात्॥ ३-३-२५॥। 5

अस्त्याथवेणिकानासुपनिषदारम्भे मन्त्रसमान्नाय :- "सर्वे प्रविध्य हृदयं प्रविध्य धमनीः प्र्टज्य शिरोऽभिप्रव्ृज्य त्िधा विपृक्त:" इत्यादि :; ताण्डिनाम्-"देव सवितः मसुव यज्ञम्" इत्यादि :; शाख्यायनिनाम्-"शेताश्वो हरितनीलोऽसि" इत्यादि :; कठानां तैत्तिरीयाणां च-"शं नो मित्रः शं वरुणः" इत्यादि: वाजसने- 10 यिनां तु उपनिषदारम्भे प्रव्ग्यव्राह्मणं पठ्यते-"देवा ह वै सत्नं निषेदुः" इत्यादि; कौषीतकिनामपि अगनिष्टोमव्राह्मणम्-"ब्रह्म वा अत्निष्टोमो ब्रह्मैव तदहर्ब्रह्मणैव ते व्रह्मोपयन्ति तेऽमृतत्वमानुवन्ति य

प्रकटार्थविवरणम्

वर्षशतं प्रजीवर्तीत्यर्थः। यस्माद्विद्याभेदतः, स्मादनुपसंहार इत्याह-तस्मा- 15 दिति।।

वेधाद्यर्थभेदात्।। विषयं दर्शयति- अस्तीति॥ यजमानो देवतां प्रार्थयते-भोः देवते मदीयरिपोः सर्वमङ्ग प्रविध्य भिन्धि; विशेषतश्च हृदयं प्रविध्य धमनीः सिराः प्रवृज्य विभरज; त्रिधा आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदेविकोपतापैः विपृक्तो विप्र- युक्तो भवतु मदीय: शत्रुरित्यर्थः। हरितनीलमणिप्रभवत्वादिन्द्रस्य हरिनीलोड- 20 सीति विशेषणम्। शं सुखं करोतु ; नोऽस्माकम् ; मित्रो नाम देवतेत्यर्थः। एत- दह: कर्मोपयन्त्यनुतिष्ठ्न्तीत्यर्थः। उपकारभावाभावप्रमाणभ्यां संशयमाह-

१. TM. प्रविन्धि ३. T, TM and A. विवृत्तो विप्िय २. A. विभञ्ज

849

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. प्रा. ३. सु. २५.

भाष्यम् एतदहरुपयन्ति" इति । किमिमे सर्वे प्रविध्यादयो मन्त्राः नवर्ग्यादीनि च कर्माणि विद्ासु उपसंहियेरन् किं वा न उपसंहियेरन्-इति मीमां- सामहे। किं तावन्ः प्रतिभाति; उपसंहार एव एषां विद्यास्विति; 5 कुतः१ विदयापधानानामुपनिषद्धन्थानां समीपे पाठात्। नतु एषां विद्यार्थतया विधानं नोपलभामहे-वाढम्, अनुपलभमाना अपि तु अनुमास्यामहे, संनिधिसामर्थ्यात्; न हि संनिधेः अर्थवच्वे संभवति, अकत्मादसावनाश्रयितुं युक्तकः । ननु नैषां मन्त्राणां विद्याविषयं किंचित्सामर्थ्ये पशयामः; क्थं च प्वर्ग्यादीनि कर्माणि अन्यार्थत्वेनैव 10 विनियुक्तानि सन्ति, विद्यार्थेत्वेनापि प्रतिपद्येमहीति-नैष दोष :; सामर्थ्ये तावत् मन्त्राणां विद्याविषयमपि किंचित् शक्यं कल्पयितुम्, हृदयादिसंकीतेनात्; हृदयादीनि हि प्रायेण उपासनेषु आयतनादि- भावेन उपदिष्टानि ; तद्द्वारेण च "हृदयं प्रविध्य" इत्येवंजातीयकानां प्रकटार्थविवरणम्

15 किमिम इति ॥ पूर्वाधिकरणवदतुपसंहारहेतोः रूपभेदस्याभावादुपसंहार इत्याह-किं तावदिति ॥ विद्योशेषत्वे विनियोजकप्रमाणाभावादनुपसंहारं शङ्कते-नन्वेषामिति ॥ सत्यम्। यद्यपि श्रुत्यादि स्पष्ट नोपलभ्यते, तथा- व्यनुपलभमाना अपि वयमनुमास्यामहे विनियोगं प्रकरणसामर्थ्यांत्; न हि प्रकरणस्य सार्थकत्वे संभवत्यकस्मादसी विनियोगाभाव आश्रयितुं शक्यत 20 इत्यर्थः । विद्याप्रकाशेन साम्थ्यांभावादनुपकारकत्वान्नास्त्युपसंहार इत्याह- ननु नैषामिति । किंच "उपसदा चरिष्यन् प्रवर्ग्येण चरति" इत्यादिप्रमा- मान्तरेण कर्माङ्गत्वेन विनियोगाद्विद्याङ्गत्वं विरुद्धमित्याह-कथं चेति ॥ यद्यपि सर्वेषां मन्त्रपदानां नास्ति विद्याप्रकाशनसामर्थ्ये तथाप्येकदेशस्य विद्यत इत्याह-नैष दोष इति । किचोपनिषद्वतानां केषां चिन्मन्त्राणं उपासनशेष-

१. TM. विशेषत्वे २. T1, ननु तेषामिति

850

वेधाद्याधिकरणम् १४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यमू मन्त्राणास् उपपन्नम् उपासनाहत्वप्; दउश् उपासनेष्वरपि मन्त्रविनि- योग :- "भूः प्रपथेऽमुनामुनामुना" इचेवपादि: ! तथा नतर्ग्या- दीनां करमणाम् अन्यत्ापि विियुक्तानां सताम् अविरुद्धो विदयासु विनि- योग :- वाजपेय इव वृहस्पतिसवस्य-इत्येवं पापे ब्रूम :- 5

नैषामुपसंहारो विद्यास्त्विति; कत्मात्? वेधाधर्थभेदात्-"हृदयं प्रविध्य" इत्येवंजातीयकानां हि मन्त्राणां येड्ा हृदयवेधाड़य, भिन्नाः अनभिसंवद्धाः ते उपनिषदुहविताभिर्विद्याभि :; व तेषां ताभि: संगन्तुं सामथ्येमस्ति। नतु हृदयस्य उपासनेष्वप्युपयोगात् तद्द्वारक उपासनासंवन्ध उपन्यस्तः-नेत्युच्यते; हृदयमात्रसंकीतेनस्य हि एव- 10 सुपयोगः कर्थचिदुत्मेक्ष्यते; न च हृयपात्रवत्र पन्त्रार्थ :; "हृदयं प्रविध्य धमनीः प्रवृज्य" इत्येवंजानीयको हि न सकलो मन्त्रार्थो विद्याभिरभिसंवध्यते; आभिचारिकविपयो ह्वेषोर्यः, तस्मादाभि-

प्रकटार्थविवरणम्

त्वदर्शनादितरेवामधि अनुभीयत इत्याह हष्टश्रेति॥ पुत्रस्य दीर्घायुष्टफलाय 15 कोशोपासने अयं प्रार्थनामन्त्र: पितुंः 'भूँः' इत्रि भूमिलोकं प्रपदे प्रयन्नोडस्। पुरुषस्य [पुत्रस्य] दीरघायुषोऽमुनेति वाम वहाति पुत्रए। यटुक्तं विनियुक्तानां विनियोगो विरुद्ध इति तत्राह-तथा पवग्यादीनामिति। "ब्राह्मणोत्रह्म- वर्चसकामो बृहस्पतिसवेन यजेत" इति विनियुक्तस्यापि बृहस्पतिलवस्य यथा "वाजपेयेनेष्टा वृहस्पतिसवेन यजेत" इति वाजपेयाङ्गतया विनियोगः, 20 तथेहापि प्रकरणाद्विद्याङ्गतया वितियोगो भविष्यतीत्यर्थः॥ बहिरेवानुपसंहारं प्रतिज्ञाय हेतुत्वंन सूत्रं योजयनि-नैषामित्यादिना।। अभिचारविषयप्रकाशनसामर्थ्येन लिङ्गेन बलवतामिनार विनियोगावगमात् न दुर्बलेन सन्निधिना विद्यायां वितियोग इति भावः । भो देव सवितः त्वं

१. TM. विभुः भुरिति ३.T,Ti and TM. षोनुमुनेत्रिः २. A. भूरिलोकं ४. A omits विनियुक्तानां

851

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३.पा.३. सु. २५. भाष्यम् चारिकेण कर्मणा "सर्व प्रविध्य" इत्येतस्य मन्त्रस्याभिसंबन्धः; तथा "देव सवितः प्रस्लुव यज्ञम्" इत्यस्य यज्ञपसव लिङ्गत्वाद् यज्ञेन कर्मणा अभिसंबन्ध :; तद्विशेषसंबन्धस्तु प्रमाणान्तरादनुसतेव्य्रु; एवमुत्येषा- 5 मपि मन्त्राणाम्-केषांचित् लिङ्गेन, केर्षांचिदूचनेन, केर्षाचित्यमाणान्त- = प्रक

रेणेत्येवम्-अर्थान्तरेषु विनियुक्तानाम्, रहस्यपठितानामपि सताम्, न संनिधिमात्रेण विद्याशेषत्वोपपत्तिः। दुर्बलो हि संनिधि: श्रुत्यादिभ्य इत्युक्तं प्रथमे तन्त्रे-"श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां सम- वाये पारदौर्बल्यमर्थवित्रकर्षात्" इत्यत्न ! तथा कर्मणामपि प्रवर्ग्या दीनामन्यत्न विनियुक्तानां न विद्याशेषत्वोपपत्तिः; न ह्वेषां विद्याभि: सह ऐकार्थ्ये किंचिदस्ति; वाजपेये तु बृहस्पतिसवस्य स्पष्टं विनियो- प्रकटार्थविवरणम् प्रसुव जनयेति यक्षप्रसवलिङ्गात् सामान्येन तावद्यज्षेन कर्मणा सम्बन्धोऽव- गत इत्याह-तथा देवेति ॥ यज्ञसंबन्धिकर्मस्वपि मध्ये कुत्र संबन्ध इति 15 विशेषाकाङ्कायामाह-तद्विशषेति ॥ "देव सवितः प्रसुव इति प्रदक्षिणतोऽनिं पर्युक्षेत्" इति वाक्यादग्निपर्युक्षणे विनियोग इत्यर्थः। [उक्तमर्थ] "श्र्वेताश्वः" इत्यादिमन्त्रेष्वतिदिशति-एवमन्येषामपीति ॥ समवाय समानविषयत्वेन द्योरविरोधे परस्य दौर्बल्यम्: कुतः! अर्थविप्रकर्षात्; अर्थेऽप्यव्यवधानेनोत्तरस्य प्रवृत्तेरित्यथः । यथेन्द्रपद्सामथ्यांत् "कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र" इत्यस्या 20 ऋचः इन्द्रोपस्थाने विनियोगः । "ऐन्व्ा गार्हपत्यमुपतिष्ठते" इति श्रुत्या गार्हपत्योपस्थाने विनियोग: प्रतिभाति। एवं विरोधे परं लिङ्गं दुर्बलं श्रुतिर्हि साक्षात् बोधयति । लिङ्गं तु सामर्थ्यानुसन्धारनव्यवधानेनेत्यर्थः । एवं मन्त्राणां विद्याशेषत्वं निराकृत्य कर्मणां निराचष्टे-तथा कर्मणामपीति। यथा प्रयाजाद्युपकृतस्य दर्शनादेः [दर्शादे:] एकप्रयोजनसाधकत्वं तथ। 25 प्रवर्ग्याद्युपकृतविद्यानामेकप्रयोजनसाधकत्वे किंचिन्मानमस्तीति भावः । १. T. प्रतिवाक्येवं २. A. सन्धानेन 852

न्वधिकरणम् १५.] पकटार्यविवरणम्

भाष्यम् गान्तरम्-"वाजपेयेनेष्ट बृहस्पतिसवेन यजेत" इति; अपि च एकोडयं प्रवर्ग्यः सकृदुत्पन्नो वळीयसा प्रमाणेन अन्यत्न विनियुक्त: न दुर्बलेन प्रमाणेन अन्यत्नापि विनियोगमईति; अगृह्यमाणविशेषत्वे हि प्माणयोः एवं स्यात्; न तु बलवदबलवतोः प्रमाणयोर गृह्यमाणविशेषता 5 संभवति, बलवद्बलवत्वविशेषादेव। तस्माद् एवंजातीयकानां मन्त्राणां कर्मणां वा न संनिधिपाठमात्रेण विद्यारेषत्वमाशक्गितव्यम्; अरण्या- नुवचनादिधर्मसामन्यानु संनिधिपाठ इति संतोष्टव्यम् ॥

[हान्यधिकरणम्] हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाछन्दसतुत्यु- पगानवत्तदुक्तम्॥ ३-३-२६॥ 10

अस्ति ताण्डिनां श्रुति :- "अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोरमुखात्प्रमुच्य धृत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोक्मभिसंभ-

प्रकटार्थविवरणम् ननु उक्तं प्रकरणमित्याशङ्गयाह-अपि चति॥ एकस्योभयार्थतायां स्वतो विरुद्धायां तुल्यप्रमाणसंबन्धादविरोध इष्यते, अत्र तु वाक्येन सन्निधेर्बाधा- 15 दध्ययनधर्मसाम्येनापि सन्निध्युपपत्ते न विद्यासु विनियोग इति ने सर्वैरतुष्ठे- यत्वमित्यर्थः॥

विषयं दर्शयितुं वाक्यानि तावत् पठति-अस्तीत्यादिना॥ यथाश्वो रोमाणि रजःसंपृक्तानि विधूय निर्मलो भवति, तथा पापं विधूय निर्मलोSहं ब्रह्म- 20 लोकमभिसंभवामीति संबन्धः । यथा राहोमुखात्म्रमुच्य चन्द्रः स्वच्छो भवति, तथा शरीरमकृतमशुद्धं धूत्वा हित्वा कृतात्मा स्वच्छः सन्नित्यर्थः । वाक्या-

१. T. ननु A omits न

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ.३. पा. ३. सू. २६. भाष्यम् वामि" इति; तथाथर्वणिकानाम्-"तथा विद्वानामरूपाद्वियुक्तः परात्परं पुरुषसुपैति दिव्यम्" इति; तथा शाव्यायनिनः पठन्ति- "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्" 5 इति; तथैव कौषीतकिन :- "तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते तस्व पिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्क्कतम्" इति । तदिह कचित्सुकृत- दुष्कृतयोर्हानं श्रूयते; कचित्तयोरेव विभागेन पियैरभियैश्षोषायनम्; क्चितु उभयमपि हानमुपायनं च; तद्यत्नोभयं श्रूयते तत्न तावत् न किंचिद्वक्तव्यमस्ति; यत्राप्युपायनमेव भ्यते, न हानम्, तत्राप्यर्थादेव 10 हानं संनिपतति, अन्यैरात्मीययोः सुक्कतदुष्कृतयोरुपेयमानयोः आव- इयकत्वात्तद्धानस्य; यत्र तु हानमेव श्ूयते, नोषायनम्-तत्नोपायनं संनिपतेद्वा, न वेति विचिकित्सायाम्-अश्रवणादसंनिपातः, विद्या- न्तरगोचरत्वाच् शाखान्तरीयस्य श्रवणस्य। अपि च आत्मकतेरकं सुकृतदुष्कृतयोहनिम् : परकर्तृकं तु उपायनम्; तयोरसत्यावश्यकभावे, 15 कर्थ हानेनोपायनमाक्षिप्येत? तस्मादसंनिपातो हानावुपायनस्येति। प्रकटार्थविवरणम् नामापाततोऽर्थमाह-तंदिह कचिदिति। सन्देहं दर्शयितुमसन्दिग्धमंश माह-तद्यत्ोभयमिति ॥ उपायनस्य ह्ानसननिधिश्रवणार्थभावाभावाभ्यां संशयमाह-यत्र तु हानमेवेति ॥ यथा तैत्तिरीयके पुरुषस्य यज्ञत्वश्रवणा 20 दनुपसंहार उक्तः, तर्थात्राव्यनुपसंहारो हानावुपायनस्येत्याह-अश्रवणा- दिति ॥ यथा च पूर्वस्मिन्नधिकरणे मन्ननाणां कर्मणां चात्यशेषत्वावगमा- द्विद्यायामनुपसंहार, तथात्रापि कौषीतकिनां हानानन्तर श्रुतस्योपायनस्य सगुणविद्याशेषत्वात् छन्दोगादिषु नास्त्युपसंहारो निर्गुणविद्यानामित्याह- विद्यान्तरेति । उपायनमन्तरेणापि हानोपपततेः अर्थवादत्वेन प्रयोजना 25 भावाञ्च नोपसंहियत इत्याह-अपि चेति॥ १. T, TI and TM. तमिह ३. T1. हानादुपायनस्य २. TM and A. तथानुपसहारो

854

हान्यधिकरणम् १५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अस्यां प्राप्तौ पठति-हानाविति। हानौ तु एतस्यां केवलाया- मपि शूथमाणायासुपायनं संनिपतितुमर्हति; तच्छेषत्वात्-हानशब्द- शेषो हि उपायनशब्द: समधिगतः कौपीतकिर इस्ये; तस्मादन्यत्र केव- लहानशब्दश्रवणेऽप्युपायनानुद्टत्तिः । यदुक्तम्-अश्रवणात् विद्या- 5 न्तरगोचरत्वात् अनावश्यकत्वाच्च असंनिपात इति, तदुच्यते-भचे- देषा व्यवस्थोक्ति यद्यनुष्ठेयं किंचिदन्यत्र श्रुतमन्यत्न निनीष्येत; न त्विह हानसुपायनं वातुष्ठेयत्वेन संकीर्तते; विद्यास्तुत्यर्थे त्वनयोः संकीर्तनम्-इत्थं महाभागा विद्या, यत्सामर्थ्यादस्य विदुषः सुकृत- दुष्क्ृते संसारकारणभूते विधूयेते, ते च अस्य सुहृद्दुरहृत्स निविशेते 10 इति; स्तुत्यर्थे च अस्मिन्संकीतेने, हानानन्तरभावित्वेनोपायनस्य, क्वचिच्छृतत्वात् अन्यत्नापि हानश्रुतावुपायनानुद्ृत्ति मन्यते-स्तुति- प्रकषलाभाय; पसिद्धा च अर्थवादान्तरापेक्षा अर्थवादान्तरप्रवृत्ति :- "एकर्षिंशो वा इतोऽसावादित्यः" इत्येवमादिषु; कथ हि इह एक- विंशता आदित्यस्याभिधीयेत, अनपेक्ष्यमाणेर्यवादान्तरे-"द्वादश 15

प्रकटार्थविवरणम् विवादाध्यासितं हानमुपायनसंबन्धि, विदुषः सुकृतदुष्कृतहानत्वात्, कौषीतकिगतसुकृतादिहानवदित्यनुमानेन स्तुतिप्रकर्षप्रयोजनाय उपायनमुप- संहियत इत्याह-हैानो त्वित्यादिना । अश्रुतमपि श्रुत्यन्तरानुसारेण ग्राह्य- मित्यत्र दष्टान्तमाह-प्रसिद्धा चेत्यादिना । यश्ञस्य पुरुषाकारककल्पनायां 20 सेन्द्रियत्वाय त्रिष्टभौ भवत इत्युक्तं बहुचव्राह्मणे। तत्र त्रिष्टपूछव्देन छन्दो- मात्रविधानात् कथं सेन्द्रियत्वमित्याकाङ्णायां वाजसनेयके त्रिष्टुभ इन्द्रियत्वेन स्तुतत्वात् तङ्गहणमित्यरथः। ननु श्रुत्यन्तरप्रसिद्धमप्युपायनं न हानावुपसंह- र्तव्यम् , परकीययोः सुकृतदुष्कृतयोः परेणोपादानासंभवात् इत्याशङ्गयाह- स्तुत्यर्थत्वाच्चेति ॥ ननु सूंत्रकारेण हामाघुपायनानुवृत्तेः दर्शितत्वात् न 25

१. T. हानेन त्वित्यादिना ३. T. सूत्रेण २. TM. कल्पनां

[अ. ३. पा. ३. सु. २६.

भाष्यम्

मासा: पश्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंशः" इत्येतस्मिन्? तथा "त्रिष्टभौ भवतः सेन्द्रियत्वाय" इत्येवमादिवादेषु "इन्द्रियं वै त्रिष्टपू" इत्येवमादयर्थवादान्तरापेक्षा दृश्यते। विद्यास्तुत्यर्थेत्वाच् अस्योपायनवादस्य, कथमन्यदीये सुकृतदुष्कृते अन्यैरूपेयेते इति नाती वाभिनिवेष्टव्यम्। उपायनशब्दशेषत्वादिति च शब्दशब्दं समुच्चारयन् स्तुत्यर्थामेव हानावुपायनानुद्टत्तिं सूचयति; गुणोपसंहारविवक्षायां हि उपायनार्थस्यैव हानावनुदृत्तिं ब्रयात। तस्मात् गुणोपसंहार विचारमस- द्रेन स्तुत्युपसंहारप्द्र्शनार्थेमिर्द सूत्रम्। कुशाउन्द्रस्तुत्युपगानवदिति उप- मोपादानम्; तघ्था-भालविनाम् "कुशा वानस्पत्याः स्थ ता मा पात" इत्येतस्मिन्निगमे कुशानामविशेषेण वनस्पतियोनित्वश्रवणे शाव्यायनिनाम् "औदुम्बराः कुशाः" इति विशेषवचनात् आदुम्बर्यः कुशा आश्रीयन्ते; यथा च कचिदेवासुरच्छन्दसामविशेषेण पोर्दापर्य- प्रसङ्गे, "देवच्छन्दांसि पूर्वाणि" इति पैङ्गयान्नानात्मतीयते; यथा च प्रकटार्थविवरणम्

स्तुतिमात्रमित्याशङ्गयाह-उपायनशब्देति ॥ उपायनस्य शेषत्वादिति वक्तव्ये शब्दशब्दोश्चारणात् स्तुत्यर्थत्वमेव सूत्रकारस्याभिमतमित्यर्थः । शाखान्तरगतोऽपि विशेष: शाखान्तरेऽ्याश्रयणीय इत्यत्र कुशादृष्टान्तं व्या- चष्टे-तद्यथेति॥ भोः कुर्शाः यूयं वानस्पत्या वनस्पतिप्रभवाःस्थभवथ। तामा मां पात रक्षतेत्यर्थः॥ औदुम्बर्यः कुशा इति ॥ समित् [समिद्दाचि]कुशाशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वापरिज्ञानात् 'छन्द एवाच्छन्दः' इति पदं चिच्छेद वाचस्पतिः। छन्दोदृष्टान्तं व्याचष्टे-यथा चेति । "पश्च दशाक्षरादीनि देवछन्दांसि; नवा क्षरादीनि आसुराणितेषां क्रचिन्नवाक्षरमसुराणामपच्छन्द आसीत् सप्ाक्षरं पर- मम्" इत्यादौ छान्दोग्ये पौर्वांपर्यविशेषाभावे पैङ्गयाम्नांनाद्विशेषनिश्चय इत्यर्थः। स्तुर्ति वितरृणोति-यथा च षोडशीति ॥ अतिरात्रे षोडशिन: पात्रविशेषस

१. TM and A add रंशना: ३. T,Ti and TM. म्रायात् २. A. तदविच्छेद:

856

हान्यधिकरणम् १५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् षोडशिस्तोत्रे केषांचित्कालाविशेषपाप्तो, "समयाध्युषिने सूर्ये" इत्यार्च- श्रुतेः कालविशेषप्रतिपत्तिः; यथेव च अविवेषेणोपगानं केचित्समा- मनन्ति विशेषेण भाल्लविनः । यथा एतेपु कुशादिषु श्रुत्यन्तरगतविशषे- षान्वयः, एवं हानावप्युपायनान्वय इत्वथेः। श्वृत्यन्तरकृतं हि विशेषं अ्ुत्यन्तरेऽनभ्युपगच्छतः सर्वतैव विकल्पः स्यात्; स च अन्याय्य: सत्यां गता; तदुकतं द्वादुशलक्षण्याम्-"अपि तु वाक्यशेषत्वादितर- पर्युदास: स्यात्प्रतिषेधे विकल्पः स्यात्" इति॥ प्रकटार्थविवरणम् ग्रहणे यदङभूतं स्तोत्रं तत्कस्मि्काले गेयमिति छन्दोगानां विशेषाश्रवणात् 10 कालविशेषाप्राप्तौ सुर्ये समयाध्युषिते सूर्योक्ष्यसमीर्प इति कालविशेषप्रतीतिः, ऋचोऽधीयत इत्यर्चाः, तदीयश्रुतेर्भव्रतीत्वर्थः। उपणानं विव्रृणोति-यथैव चेति॥ "ऋत्विज उपगायन्ति" इत्यविशेषेण; "नाध्वर्युरुपगायति" इति विशेषेणाधाने इदानीं विवक्षितांशमाह-यर्थेतेष्विंति॥ विपक्षे दोषमाह-भ्रुत्यन्तरकृतं हीति॥ सत्यां गतौ विकल्पो न न्याय्योSष्दोषदुष्टत्वात् अगतिकागतिन्यायेन व्रीहियव- 15 वाक्ययोस्तदाश्रयणम्। तथा हि-यदा "व्रीहिभिर्यजेत" इति वाक्यमाश्री- यते तदा "यवैर्यजेत" इत्यस्य इष्टपरामाण्यत्यागः अनिष्टेप्रामाण्योपादानम्, कदाचित्तस्यापि प्रामाण्योपादाने परित्यक्तोपादानम्, उपात्तत्यागश्चेति एक- स्मिन्वाक्ये चत्वारो दोषाः। एवमितरत्रापीति। तटुक्तम्- "एवमेषोSष्टदोषोऽपि यङ्गीहियववाक्ययोः। 20 विकल्प आश्रितस्तत्र गतिरन्या न विद्यते॥।" इति। विकल्पपरिहाराय श्रुत्यन्तरगतो विशेष: समाश्रयणीय इत्येतद्द्वादशा- < 2011

ध्याय्यां मीमांसायामप्युक्तमित्याह-तदुक्तमिति ॥ "नानूयाजेषु येयजामहं

१. TM. मपि समीप ४. A. यर्थकेष्विति T1. षिते अर्धास्तमये काल ५. A. त्यागेवानिष्ट २. A. इत्याद्यास्तदीय ६. Tand Ti. श्रुतिरन्या 2. A. गाने

[अ. ३. पा. ३. सु. २६.

भाष्यम्

अथ वा एतास्वेव विधूननश्रुतिषु एतेन सूत्रेण एतचिन्तयितव्यम्- किमनेन विधूननवचनेन सुकृतदुष्कृतयोर्हनिमभिधीयते, किं वा अर्था- न्तरमिति। तत्न च एवं प्रापयितव्यम्-न हानं विधूननमभिधीयते, 5 "धूजू कम्पने" इति स्मरणाद, "दोधूयन्ते ध्वजाग्राणि" इति च वायुना चाल्यमानेषु ध्वाजाग्रेषु प्रयोगदर्शनात्; तस्मात चालनं विधू- ननमभिधीयते; चालनं तु सुककतदुष्कृतयोः कंचित्कालं फूलपतिबन्ध- नात्-इति; एवं प्रापय्य प्रतिवक्तव्यम्-हानावेव एष विधुननशब्दो वर्तितुमहति, उपायनशब्दशेषत्वात्; न हि परपरिग्रहभूतयोः सुकृत-

10 प्रकटार्थविवरणम्

करोति"इत्यत्र निषेधपर्युदासयोः संशये सिद्धान्तितम्-नायं प्रतिषेध इति। स विकल्प: स्याद्यजतिषु येयजामहकरणस्य विहितत्वात्, षोडशिग्रहणा- प्रहणवत्। स चॅ सत्यां गती न न्याय्यः; अपि तु येयजामहकरणविधे: वाक्य शेषत्वात् इतरेषामनूयाजानां पयुदास: स्यात् अनूयाजवजितेषु यजतिषु 15 येयजामह: कर्तव्यः इति विधिः परिपूर्णो भवर्तीत्वर्थः॥

प्रकारान्तरेणाधिकरणमाविष्करोति-अथवेति ॥। धात्वर्थस्य सुख्यत्व- लाभेन पूर्वपक्षमाह-तत्र चैवमिति॥ नन्वमूर्तत्वात्सुकृतदुष्कृतयोश्चालनं नोपपद्यते, तस्य मूत्यनुविधायित्वात्। "असर्वगतद्रव्यपरिमाणं च मूर्तिः" इत्याशङ्कयाह-चालनं तिविति । किचित्कालं फलदानायोन्मुखीभाव 20 लक्षणात्सवभावात् प्रच्यवनं विद्याप्तिबन्धाच्चालनं लक्ष्यत इति भावः। मुख्यार्थासंभवेन शब्दस्य लक्षणोपादाने सन्निहितपदानुसारेण लक्षणा न्याय्येत्युपायनशब्दसन्निधानाद्धानमेव लक्ष्यत इत्याह-हानावेवैष इति। ननु उपायनशब्दस्याप्यत्र मुख्यार्थत्वायोगात् कथं तद्वलेन हानं लक्ष्यत

१. A. न्याय्य: ३. TM. परिमाण: २. TM. अपि च

858

• हान्यधिकरणम् १५.] पकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

दुष्कृतयोः अप्रहीणयोः परेरुपायनं संभवति; यद्यपि इदं परकीययोः सुकृतदुष्कृतयोः परैरुपायनं न आञ्जसं संभाव्यते, तथापि तत्संकी- तनात्तावत् तदानुगुण्येन इानमेव विधूननं नामेति निर्णेतुं शाक्यते। कचि- दपि च इदं विधूननसंनिधावुपायनं श्रूवमाणं कुशाछन्दस्तुत्युपगानवत् 5

विधूननश्चुत्या सर्वत्रापेक्ष्यमाणं सारवत्रिक निर्णयकारणं संपधते। न च चालनं ध्वजाग्रवत् सुकृतदुष्कृतयोसुखूयं संभवति, अद्रव्यत्वात्। अश्वश्च रोमाणि विधून्वानः त्यजन् रजः सहैव तेन रोमाण्यपि जी्णांनि शात यति-"अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्" इति च ब्राह्मणम्; अने- कार्थत्वाभ्युपगमाच ब्ातूनां न स्मरणविरोध:। तदुक्तमिति व्याख्या- 10 तम्॥

प्रकटार्थविवरणम्

इत्याशङ्गयाह-यद्यपदमिति ॥ ननु उपायन न सर्वत्र विधूननसव्निधौ श्रूयते; तत्कथं निर्णयकारणमित्याशङ्कयाह-कचिदपि चेदमिति॥ कुशा- च्छन्दस्तुत्युपगानैर्यथा शाखान्तरगतो विशेषोऽपेक््यते तददपेक्ष्यमाणमित्यर्थः। 15 ध्वजाग्रदष्टान्तोऽपि न सम इत्याह-न च चालनमिति॥ ननु हानपक्षे श्रौतो दृष्टान्तो नानुकूल: स्यादित्याशङ्कयाह-अश्वक्चति ॥ नन्वश्वो जीर्णानि रोमाणि त्यजताति यद्यपि प्रत्यक्षसिद्धम्, तथापि ,तद्वत्पापप्रहाणे न प्रमाण- मित्याशङ्गयाह-अश्व इव रोमाणीति ॥ प्रहाणपक्षे धातुसरणविरोधोऽपि नास्तीव्वाह-अनेकार्थत्वेति ॥ तस्माद्यन्र विधूननमेव केवलं श्रूयते, 20 तन्नापि शाखान्तरीयादुयायनशब्दाद्वानं ग्राह्यम्, अन्यथा विकल्पप्रसङ्गात्; तस्य चान्याय्यत्वं पूर्वतन्त्रेSभिहितमित्यर्थः॥

१. A. अश्वेति ३. T,TI and TM. त्वेऽपीति. २. A. साधुस्मरण

859

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. २७.

भाष्यम्

[सांपरायाधिकरणम्] सांपराये तर्तव्याभावात्तथा हन्ये॥ ३-३-२७॥ देवयानेन पथा पर्यङ्कस्थं ब्रह्म अभिपस्थितस्य व्यध्वनि सुकृत- 5 दुष्कृतयोर्वियोगं कौषीतकिनः पर्यङ्कविद्यायामाम्नन्ति "स एतं देव- यानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति" इत्युपक्म्य "स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति तत्सुकृतदुष्कते विधूतुते" इति। तत् किं यथाश्चुतं व्यध्वन्येव वियोगवचनं प्रतिपत्तव्यम्, आहोस्वित् आदा- वेव देहादपसर्पणे-इति विचारणायाम्, श्रुतिप्रामाण्यात् यथाश्चुति प्रति- 10 पत्तिप्रसक्तौ, पठति-सांपराय इति। सांपराये गमन एव देहादप- सर्पणे, इदं विद्यासामथ्यात्सुकृतदुष्कृतहानं भवति-इति प्रतिजानीते; हेतुं च आचष्टे-तर्तव्याभावादिति; न हि विदुषः संपरेतस्य विद्यया ब्रह्म संप्रेप्सतः अन्तराले सुकृतदुष्कृताभ्यां किंचित्पाप्तव्यमस्ति, यदर्थ कतिचित्क्षणानक्षीणे ते कल्प्येयाताम्। विद्याविरुद्धफलत्वात्तु विद्या- 15 सामर्थ्येन तयोः क्षयः; स च यदैव विद्या फलाभिमुखी तदैव भवितु- महति। तस्मात् पागेव सन् अयं सुककतदुष्क्वतक्षयः पश्चात्पठचते । तथा हि अन्येपि शाखिनः ताण्डिनः शाठ्यायनिनश्च भागवस्थायामेव प्रकटार्थविवरणम् सांपराये तर्तव्याभावत्तथा ह्यन्ये।। 20 विधूननं हानमिति व्याख्याय तदेव हानं कचिद्यध्वनि अर्थपक्षे [अर्धपथे] श्रयते; तद्विचारयितुमुपक्रमते - देवयानेनेति ॥ श्रुतिद्वैविध्यात्संशयः । पूर्वपक्षप्राप्तिमुषतवा सिद्धान्तसूत्रं योजयति-श्रुतिपामाण्यादित्यादिना । संपरेतस्येति ॥ परलोकं प्रस्थितत्येत्यर्थः। सुकृतदुष्कृतयोर नुगमनप्रयोजना भावादनुगमनं न संभवतीत्युक्तम्। कदा तर्हि प्रहाणं युक्तमित्याशङ्गयाह- 25 विद्याविरुद्धेति ॥ पुष्कलकारणानन्तरं कार्य भवतीति लौकिकन्यायानुग्रह्दात श्रुत्यन्तरमेव बलवदित्यभिप्रेत्योदाहरति-तथा ह्यन्येऽपीति॥

860

गतरर्थक्त्वाधिकरणम् १७.] प्रकटारथेविवर णम्

भाष्यम् सुकृतदुष्कृतहानमामनन्ति-"अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्" इति, "तस्य पुत्रा दायसुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्" इति च।। छन्दत उभयाविरोधात्॥ ३-३-२८॥ 5

यदि च देहादपसप्तस्य देवयानेन पथा प्रस्थितस्य अर्धपथे सुकृत- दुष्कृतक्षयोऽभयुपगम्येत, ततः पतिते देहे यमनियमविद्याभ्यासात्मकस्य सुकृतदुष्कृतक्षयहेतोः पुरुषप्रयत्रस्य इच्छातोऽनुष्ठानानुपपत्तेः अनुप- पत्तिरेव तद्धेतुकस्य सुकृतदुष्कृतक्षयस्य स्यात: तस्मात् पूर्वमेव साध- कावस्थायां छन्दतोऽनुष्ठानं तस्य स्यात, तत्पूवकं च सुकृतदुष्कृत- 10 हानम्-इति द्रष्टव्यम्; एवं निमित्तनैमित्तिकयोरुपपत्तिः ताण्डिशा- व्यायनिश्रुत्योश्च संगतिरिति ॥ [गतेरर्थवत्त्वाधिकरणम्] गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः॥३-३-२९॥। क्कचित्पुण्यपापहानसंनिधौ देवयान: पन्थाः श्रयते, कचिन्न; तत्र 15 संशयः-किं हानावविशेषेणैव देवयानः पन्थाः संनिपतेत्, उत विभागेन कचित्संनिपतेत् कचिन्नेति। यथा तावत् हानावविशेषेणैव प्रकटार्थविवरणम् छन्दत उभयाविरोधात्।। कि च परपक्षे स्वेच्छातो विद्यानुष्ठानाभावात् उभयोर्विद्याप्रहाणयो- 20 र्निमित्तनैमित्तिकभाव एव विरुध्यते, नास्मत्पक्ष इत्याह-छन्दत इति ॥ गतेरर्थवत्वमुभयथान्यथा हि विरोध:।। हानसन्निधौ मार्गश्रवणात् विशेषापरिज्ञानाच्च संशयः । व्यवहित- संबन्धमाह-यथा तावदिति॥ निर्विशेषव्रह्मविद्या अरचिरादिगतिसंबन्धिना

१. T and Ti. बन्घिीति

861

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. २७.

भाष्यम् [सांपरायाधिकरणम्] सांपराये तर्तव्याभावात्तथा हन्ये॥ ३-३-२७॥ देवयानेन पथा पर्यङ्कस्थं ब्रह्म अभिपस्थितस्य व्यध्वनि सुकृत- 5 दुष्कृतयोवियोगं कौषीतकिनः पर्यङ्कविद्यायामामनन्ति "स एतं देव- यानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति" इत्युपक्म्य "स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति तत्सुककतदुष्कृते विधूतुते" इति। तत् किं यथाश्रुतं व्यध्वन्येव वियोगवचनं प्रतिपत्तव्यम्, आहोस्वित् आदा- वेव देहादपसर्पणे-इति विचारणायाम्, श्रुतिपरामाण्यात् यथाश्रुति प्रति- 10 पत्तिप्रसक्तौ, पठति-सांपराय इति। सांपराये गमन एव देहादप- सर्पणे, इदं विद्यासामर्थ्यात्सुकृतदुष्कृतहानं भवति-इति प्रतिजानीते; हेतुं च आचष्टे-तर्तव्याभावादिति; न हि विदुषः संपरेतस्य विद्यया ब्रह्म संप्रेप्सतः अन्तराले सुकृतदुष्कृताभ्यां किंचित्माप्तव्यमस्ति, यदर्थ कतिचित्क्षणानक्षीणे ते कल्प्येयाताम्। विद्याविरुद्धफळत्वात्तु विद्या- 15 सामर्थ्येन तयोः क्षयः; स च यदैव विद्या फलाभिमुखी तदैव भवितु- मईति। तस्मात् पागेव सन् अयं सुकृतदुष्कृतक्षयः पश्चात्पठचते। तथा हि अन्येऽपि शाखिनः ताण्डिनः शाख्यायनिनश्च भागवस्थायामेव प्रकटार्थविवरणम् सांपराये तर्तव्याभावत्तथा ह्यन्ये।। 20 विधूननं हानमिति व्याख्याय तदेव हानं क्वचिद्यध्वनि अर्थपक्षे [अर्धपथे] श्रयते; तद्विचारयितुमुपक्रमते-देवयानेनेति ॥ श्रुतिद्वैविध्यात्संशयः । पूर्वपक्षप्राप्तिमुफ्त्वा सिद्धान्तसूत्रं योजयति-श्रुतिपामाण्यादित्यादिना ॥ संपरेतस्येति ॥ परलोके प्रस्थितस्येत्यर्थः। सुकृतदुष्कृतयोरनुगमनप्रयोजना- भावादनुगमनं न संभवतीत्युक्तम्। कदा तर्हि प्रहाणं युक्तमित्याशङ्गयाह- 25 विद्याविरुद्धेति ॥ पुष्कलकारणाननतरं कार्य भवतीति लौकिकन्यायानुग्रहात् श्रुत्यन्तरमेव बलवदित्यभिप्रेत्योदाहरति-तथा ह्वन्येऽपीति॥ 860

गतरर्थक्त्वाधिकरणम् १७.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् सुकृतदुष्कृतहानमामनन्ति-"अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्" इति, "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापक्ृत्याम्" इति च॥। छन्दत उभयाविरोधात्॥ ३-३-२८॥ 5

यदि च देहादपसप्तस्य देवयानेन पथा प्रस्थितस्य अर्धपथे सुकृत- दुष्क्ृतक्षयोऽभ्युपगम्येत, ततः पतिते देहे यमनियमविद्याभ्यासात्मकस्य सुकृतदुष्कृतक्षयहेतोः पुरुषपरयत्रस्य इच्छातोऽनुष्ठानानुपपत्ते: अनुप- पत्तिरेव तद्धेतुकस्य सुकृतदुष्क्ृतक्षयस्य स्यात; तस्मात् पूर्वमेव साध- कावस्थायां छन्दतोऽनुष्ठानं तस्य स्यात्, तत्पूर्वकं च सुकृतदुष्कृत- 10 हानम्-इति द्रष्टव्यम्; एवं निमित्तनैमित्तिकयोरुपपत्तिः ताण्डिशा- व्यायनिश्रुत्योश्च संगतिरिति॥ [गतेरर्थवत्वाधिकरणम्] गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः॥ ३-३-२९॥ कचित्पुण्यपापहानसंनिधौ देवयान: पन्थाः अ्रयते, कचिन्न; तत्र 15 संशयः-किं हानावविशेषेणैव देवयानः पन्थाः संनिपतेत्, उत विभागेन कचित्संनिपतेत् कचिन्नेति। यथा तावत् हानावविशेषेणैव प्रकटार्थविवरणम् छन्दत उभयाविरोधात्। किं च परपक्षे स्वेच्छातो विद्यानुष्ठानाभावात् उभयोरविद्याप्रहाणयो- 20 र्निमित्तनैमित्तिकभाव एव विरुध्यते, नास्मत्पक्ष इत्याह-छन्दत इति ॥ गतेरर्थवत्वसुभयथान्यथा हि विरोध: ।। हानसन्निधौ मार्गश्रवणात् विशेषापरिज्ञानाच्च संशयः । व्यवहित- संबन्धमाह-यथा तावदिति। निर्विशेषव्रह्मविद्या अर्चिरादिगतिसंबन्धिना

१. T and TI. बन्घिीति

004

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ३० ..

भाष्यम्

उपायनानुदृत्तिरुक्ता एवं देवयानानुद्टत्तिरपि भवितुमईतीयस्यां प्राप्तौ, आचक्ष्महे-गतेः देवयानस्य पथ:, अरथेवत्वम्, उभयथा विभागेन भवितुमहति-कचिदथवती गति: कचिन्नेति; न अविशेषेण। अन्यथा 5 हि अविशेषेणैव एतस्यां गताबङ्गीकरियलाणायां विरोध: स्या्- "पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः पर्यं साम्यब्रुपैति" इत्यस्यां श्रुतौ देशा- न्तरपापणी गतिर्विरुध्येत; कर्थ हि निरञ्जनोऽगन्ता देशान्तरं गच्छेत्; गन्तव्यं च परमं साम्यं न देशान्तरपाप्त्यायत्तम्-इत्यानर्थक्यमेवात् गतेर्मन्यामहे।।

10 उपपन्नस्तल्क्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत्॥ ३-३-३०॥ उपपन्नश्चायम् उभयथाभाव :- कचिदर्थवती गतिः कचिन्नेति; तल्वक्षणार्थोपलब्धे :- गतिकारणभूतोऽर्यः पर्यङ्गविद्यादिषु सगुणेषु उपा- सनेषु उपलभ्यते; तत्र हि पर्यक्कारोहणन्, पयेङ्गस्थेन ब्रह्मणा संवदनम्, विशिष्टगन्धादिपराप्तिश्र-इत्येवनादि बहुदेशान्तरपाप्त्यायत्तं फलं 15 श्रूयते; तत्नार्थवती गतिः, न हि सम्यगदरने तल्लक्षणार्थोपलब्धिरस्ति; प्रकटार्थविवरणम् ब्रह्मविद्यात्वात्, सगुणवदित्यनुमानेनोपसंहार इत्यर्थः । निर्गुणब्रह्मवित् नार्विं- रादिगतिमान्, मुक्तिफलत्वात्, प्रलये सुच्यमानहिरण्यगर्भवदिति प्रत्यनु मानेनोपसंहारानुमानस्य बाधान्नाविशेषेणेत्यर्थः । विपक्षे दोषसाह-अन्यथा 20 हीति॥ देशाद्व्यवहितवस्तुप्राप्तौ न गत्यपेक्षेति लौकिकन्यायानुगृद्दीतेन वाक्येन बाधात् न प्रकरणेनापि गतिप्राप्तिरिति साव ॥

गतिसाध्यप्रयोजनाभावादपि न निर्गुणविदुषो गतिकल्पनेत्याह- उपपन्नश्चायमिति । पौनरुकत्यपरिहारायाह-भूयश्चैतमिति॥

. A. ब्रह्मविद्यार्चिरादिगतिमार्ग संपन्निनीत (१) ुक्ति

अनियमाधिकरणम् १८.] मकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

रब्धभोगकर्माशयक्षणव्यनिरेकेण अपेशितव्वं किंचिदस्ति; तत्र अन- र्थिंका गलि। लोकबच्च एप विभागो द्रष्टव्य :- यथा लोके ग्रामपासौ देशान्तरपापणः पन्था अपेक्ष्ते, न आरोग्यपाप्तो, एवमिहापीति। 5 भूयश्च एतं विभागं चतुथाध्याये िष्ुणतरुपपादयिष्याम:।।

अनियमाधिकरणस्] अनियम: सर्वासामविरोध: शब्दानुमानाभ्याम्। ३-३-३१ ॥।

सगुणासु विद्यासु नतिररथवती, न निरशुणायां परमात्मविद्या 10 याम्-इत्युक्तम्; सगुणास्वपि विद्यासु कासुचिद्धतिः श्रूयते-यथा पर्यङ्गविद्यायामुपकोसलविद्यारयां पञ्चाश्निविद्यायां दहरविद्यायामिति; न अन्यासु-यथा मधुविद्यार्या काण्डिल्यविद्यायां पोडशकलविद्यायां वैश्वानरविद्यायामिति। तत्र संशयः-किं यास्वेषा गतिः भ्रयते, तास्वेव नियम्येत; उहानियमेन कर्वामिरेत एवंजातीयकाभिरभिसंब- 15 ध्यतेति। किं तावत्माप्तय्? नियम इति। यत्रेव भयते, तत्नैव भवितु- मर्हति, प्रकरणस्य नियामकत्वात्; यद्यन्वत्न अश्रूयमाणापि गतिः विद्यान्तरं गच्छेत् श्रत्यादीनां मामाण्यं हीयेत, सर्वस्य सर्वार्थत्वपस- क्ात्। अपि च अर्चिरादिका एकेव गतिः उपकोसलविद्यार्या पश्चाममि-

20

अनियम: सर्वासामविरोधः शब्दातुमानाभ्याम्।।

अधिकरणसङ्गतिमाह-सतुणास्व्रिति । विद्याविशेषप्रकरणाद्वाक्या- विशेषावगमाञ्च संशयः। पूर्वपक्षं रचयति-किं तावदिति॥ पौनरुक्तयपरि- हारायापि नियमोऽभ्युपगन्तव्य इत्याह-अपि चेति ॥

86R

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३.पा.३. सु. ३१. भाष्यम्

विद्यायां च तुल्यवत्पठचंते; तत्सर्वार्थत्वेऽनर्थकं पुनर्वचनं स्यात् । तस्मान्नियम इत्येवं प्राप्ते पठति- अनियम इति। सर्वासामेव अभ्युदयप्रापतिफलानां सगुणानां 5 विद्यानाम् अविशेषेण एषा देवयानार्या गतिर्भेवितुमईति । नतु अनियमाभ्युपपगमे प्रकरणविरोध उक्त :- नैषोऽस्ति विरोध :; शब्दा- नुमानाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः । तथा हि क्रुति :- "तद् इत्थं विदुः" इति पश्चाग्निविद्यावतां देवयानं पन्थानमवतारयन्ती "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते" इति विद्यान्तरशीलिनामपि पञ्चाग्नि- 10 विद्याविद्भिः समानमार्गतां गमयति। कथं पुनरवगम्यते-विद्यान्तर- शीलिनामियं गतिरिति! ननु श्रद्धातपःपरायणानामेव स्यात्, तन्मा- त्श्रवणात्-नैष दोष :; न हि केवलाभ्यां श्रद्धातपोभ्याम् अन्तरेण विद्याबळम् एषा गतिर्लभ्यते-

प्रकटार्थविवरणम्

15 अनियमं विवृणोति-सर्वासामेवेति । गतिमन्तरेण फलप्राप्ेरेवासंभवा- दित्यर्थः । उक्तदोषपरिहाराय सूत्रभागमवतारयति- नन्वित्यादिना । अविशेषेण विद्यान्तरशीलिनं देवयानप्रापकवाक्येन प्रकरणबाध इत्यर्थः। ये चेमे अरण्ये स्थित्वा श्रद्धातप इत्युपासते अनुतिष्ठन्ति तेऽप्यचिषमभिसंभ- वन्ति' इत्येतावद्वगम्यते, न तु विद्यान्तरानुष्ठायित्वमित्याह-कथं पुन- 20 रिति॥ कस्तर्ह्यस्यार्थ इत्याशङ्कयाह-नतु श्रद्धेति । अविदु्षां प्रतिषेधश्रव- णात्रैवं कल्पयितुं शक्यत इत्याह-नैष दोष इति ।। विद्यया तद्गह्मारोहन्ति प्राप्तुवन्ति यत्र सर्वे कामा: परागता परावृत्ता: न तन्र दक्षिणामार्गगा केवल- कर्िणो यान्ति; नाविद्वांस: तपसिनोऽपीत्यर्थः। यस्मान्मुख्ये बाधकमस्ति तस्माच्छूद्धातपःपरायणा: सन्तः परमेश्वरमहमित्युपासते ये संन्यासिन, न च 25 साक्षात्कृतव्रह्माण, तेऽप्यरचिरादिना गच्छन्तीत्यर्थः । अन्नैव वाजसनेयकसंशय-

१. Tand TI omit अपि

. अनियमाधिकरणम् १८.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "विद्यया तदारोइन्ति यत्र कामाः परागताः। न तत्न दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः ।।" इति श्रुत्यन्तरात्; तस्नात् इह श्रद्धातपोभ्यां विद्यान्तरोपळक्षणम्। वाजसनेयिनस्तु पञ्चाग्निविद्याधिकारेऽधीयते-"य एवमेतद्विदुर्ये चामी 5 अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते" इति ; तत्र श्रद्धालवो ये सत्यं व्रह्मोपासत इति व्याख्येयम्, सत्यशब्दस्य ब्रह्मणि असकृत्पयुक्तत्वात्। पञ्चाप्नि- विद्याविदां च इत्थंचित्तयेव उपात्तत्वात्, विद्यान्तरपरायणानामेव एत- दुपादानं न्याय्यम्। "अथ य एता पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतड्गा यदिदं दन्दशूकम्" इति च मार्गद्वयभ्रष्टानां कष्टामधोग्ति गमयन्ती 10 श्रुतिः देवयानपितृयाणयोरेव एनान् अन्तर्भावयति। तत्नापि विद्या- विशेषादेषां देवयानप्रतिपत्तिः। स्मृतिरपि- "शुकककृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥" इति। यत्पुनर्देवयानस्य पथो द्विराम्नानम् उपकोसलविद्यायां पश्चाग्निविद्याया 15 च तदुभयत्नापि अनुचिन्तनार्थम्। तस्मादनियम:॥

प्रकटार्थविवरणम् माह-वाजसनेयिनस्त्विति॥ किंच विद्याकर्मलक्षणमार्गद्वयभ्रष्टानामधोगत्य भिधानादपि विद्यान्तरशीलिनां देवयानप्राप्तिरित्याह-अथ य एताविति॥ दन्दशूक: सर्पः। श्रुतिमुक्त्वा स्मृतिमाह-स्मृतिरपीति ।। शुक्कपक्षोपल- 20 क्षितो देवयानाख्या गतिः; कृष्णपक्षोपलक्षितो पितृयाणाख्या जगत एते गती शाश्वते नित्ये मते; एकया शुक्कगत्या यात्यनावृत्ति विद्वान्; अन्यया आवर्तते पुनः कर्मीति अविशेषेणैवोक्तमित्यर्थः। नियमकारणान्तरमनूद्य गतिराह- यत्पुनरिति ॥ गत्यनुचिन्तनमुभयत्राप्यङ्गमिति दर्शयितुमित्यर्थः॥

१. T and T1, किमिति

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ३२,

भाष्यम् च अपवृज्यन्त इत्यविरुद्धम्। सकृत्पवृत्तमेव हि ते फलदानाय कर्मा- शयमतिवाहयन्तः, स्वातन्त्रयेणैव गृहादिव गृहान्तरम् अन्यमन्यं देहं संचरन्तः स्वाधिकारनिवर्तनाय, अपरिमुषितस्मृतय एव देहेन्द्रियप्रकृति 5 वशित्वात् निर्माय देहान् युगपत् क्रमेण वा अधितिष्ठन्ति; न च एते जातिस्मरा इत्युच्यन्ते-त एवैते इति स्मृतिग्रसिद्धे :- यथा हि सुलभा नाम ब्रह्मवादिनी जनकेन विवदितुकामा व्युदस्य स्वं देहम्, जानकं देह- माविश्य, व्युद्य तेन, पश्चात् सवमेव देहमाविवेश-इति स्मर्यते। यदि उपयुक्ते सकृत्परवृत्ते कर्मणि कर्मान्तरं देहान्तरारम्भकारणमाविभवेत्, 10 ततः अन्यदप्यदग्धबीजं कर्मान्तरं तद्वदेव प्रसज्येतेति ब्रह्मविद्यायाः पाक्षिकं मोक्षहेतुत्वम् अहेतुत्वं वा शङ्मयेत; ननु इयमाशङ्का युक्ता, ज्ञानात्कमेबीजदाहस्य श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्वात् । तथा हि श्रुति :- "भिद्यते हृदयग्रन्थिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे ॥" इति, 15 "स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः" इति चैवमाद्या। स्मृतिरपि-

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ।" इति "बीजान्यग्न्युपद्ग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः। ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संपद्यते पुनः ॥" इति 20 प्रकटार्थविवरणम् सकृत्मवृत्तमेवेति । यस्य जातिस्मरव्यतिरिक्तस्य कर्मान्तराधीनं शरीरान्तरम्, तस्य स्मृतिप्रमोषो इष्टः। स च तेषु नोपलभ्यत इति व्यापकानुपलन्धिबाध इत्यर्थः । तहि तेऽपि जातिस्रा एवेत्याशङ्कयाह-न चैत इति। जानक जनकस्य देहमाविश्य, व्यूह्य[व्युद्य] विवादं कृत्वा, तेन जनकेन सहेत्यर्थः। कि च 5 विदुषोSदग्धकर्माभावादेव न तन्निमित्तं शरीरान्तरं संभाव्यते, अङ्कर इव बीजा- भाव इत्याह-यद्युपयुक्त इत्यादिना ॥ न केवलं श्रुतिस्मृतिसिद्ध एव कर्म- १. A. ज्ञानेन

यावद्धिकाराधिकरणम् १९.j प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् चैवमाद्या। न च अविद्यादिकेशदाहे सति क्ेशवीजस्य कर्माश्यस्य एकदेशदाहः एकदेशपरोहश्र इत्युपपद्यते; न हि अग्निदग्धस्य शालि- बीजस्य एकदेशप्ररोहो दृश्यते; प्रवृत्तफलस्य तु कर्माशयस्य मुक्ते- षोरिव वेगक्षयात् निवृत्तिः, "तस्य तावदेव चिरम्" इति शरीर- 5 पातावधिक्षेपकरणात्। तस्मादुपपन्ना यावदधिकारम् आधिकारिकाणा- मवस्थितिः। न च ज्ञानफलस्य अनैकान्तिकता; तथा च श्रुतिः अविशे- षेणैव सर्वेषां ज्ञानान्मोक्षं दर्शयति-"तदो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम्" इति। ज्ञानान्तरेषु च ऐश्व- र्यादिफलेष्वासक्ताः स्युर्महर्षयः; ते पश्चादैश्वर्यक्षयदर्शनेन निर्विण्णाः 10 परमात्मज्ञाने परिनिष्ठाय कैवल्यं प्रापुरित्युपपद्यते-

"ब्रह्मणा सह ते सर्वे संपाप्ते प्रतिसंचरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ।"

प्रकटार्थविवरणम्

दाह :; किं तु युक्तिसिद्धोऽपीत्याह-न चाविद्यादिकेशदाहे सतीति॥ ननु 15 क्ेशदाहे सति तत्कार्यस्य कर्मणोऽवशेषो नोपपद्यते चेत्, तह प्रार्धफलस्य वा कथमवशिष्टतेत्याशङ्कयाह-पवृत्तफलस्य त्विति ॥ यथा मुक्केषोर्बलवत्प्र तिबन्धमन्तरेण मध्ये क्षयो न घटते, तथा प्रवृत्तफलस्यापि कर्मणो मध्ये नास्ति क्षयः, समुत्पश्रेऽपि ज्ञाने शरीरपातावधिकरणान्मोक्षस्य; प्रवृत्तफल- कर्मोपादानाज्ञाननिवर्तने न समर्थ ज्ञानमित्यर्थः! उपसंहतेऽर्थे प्रमाणमाह- 20 तथा च श्रुतिरिति । नन्वपान्तरतमःप्रभृतीनां निर्गुणब्रह्मविदां ईश्वरनियोगो वा कथं घटत इत्याशङ्रय उपासकावस्थायां तेषां नियोगो बभूवेत्यभिप्रेत्याह- ज्ञानान्तरेषु चेति।। प्रतिसश्चरे महाप्रलये; परस्य हिरण्यगर्भस्य; अन्ते अधि-

१. A. समर्थनज्ञानं २. A. जम्मान्तरेषु

869

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ३२. भाष्यम्ं

इति स्मरणात। प्रत्यक्षफळत्वाच्च ज्ञानस्य फलविरहाशङ्कानुपपत्ति :; कर्मफले हि स्वर्गादावनुभवानारूढे स्यादाशङ्का-भवेद्वा न वेति; अनु- भवारूढं तु ज्ञानफलम् "यत्साक्षादपरोक्षाङ्रह्म" इति श्रुतेः, "तत्व- 5 मसि" इति च सिद्धवदुपदेशात्; न हि "तत्वमसि" इत्यस्य वाक्यस्य अर्थ :- तत् त्वं मृतो भविष्यसीति-एवं परिणेतुं शक्यः। "तद्धै- तत्पश्यन्नषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्र" इति च सम्यगदर्शन काळमेव तत्फलं सर्वात्मत्वं दर्शयति। तस्माद् ऐकान्तिकी विदुषः कैवल्यसिद्धि:।।

10 [अक्षरध्यधिकरणम्] अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसद- वत्तटुक्तम् ॥ ३-३-३३॥ वाजसनेयके श्ूयते-"एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य- स्थूलमनण्वहृस्वमदीर्घेमलोहितमस्रेहम्" इत्यादि; तथाथर्वणे भ्रूयते- 15 "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णम्" इत्यादि; तथैव अन्यत्नापि विशेषनिराकरणद्वारेणाक्षरं परं ब्रह्म प्रकटार्थविवरणम् कारावसाने; कृतात्मानः साक्षात्कृतव्रह्माण इत्यर्थः । इतश्र न ब्रह्मविद्याया मोक्षे हेतुत्वानुपपत्तिरित्याह-प्रत्यक्षेति ।

20 अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतन्रावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम्।। विषयं दर्शयितुं वाक्यानि पठति-वाजसनेयक इत्यादिना॥ निषेधमुखेन ब्रह्मप्रतिपादका: शब्दा: विषयाः। ते कि सर्वत्रोपसंहर्तव्या न वेति न्यायसंभवोवि [भवोप]कारासंभवाभ्यां संशय इत्यर्थः। पूर्वत्र विदैकत्वेSपि शरीरस्यानुपसंहार उक्त:। तथेह विद्यैकत्वेऽप्यनुपसंहारः। तत्र श्रुतानां निषेधशब्दानां खथालीपुला-

१. TM and A. तल तत्

870

अक्षरध्यधिकरणम् २०.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् श्राव्यते; तत्र च कचित्केचिदतिरिक्ता विशेषाः प्रतिषिध्यन्ते; तार्सा विशेषप्रतिषेधबुद्धीनां किं सर्वासां सर्वत्र प्राप्तिः, उत व्यवस्थेति संशये, श्रुतिविभागात् व्यवस्थापास्तौ, उच्यते-अक्षरविषयास्तु विशेषपति- षेधबुद्धयः सर्वाः सरवत्रावरोद्धव्या, सामान्यतन्ावाभ्याम्-समानो 5 हि सर्वत्र विशेषनिराकरणरूपो ब्रह्मपतिपादनप्रकारः; तदेव च सर्वत्र प्रतिपादं ब्रह्माभिन्नं प्रत्यभिज्ञायते; तत्न किमिति अन्यत्र कृता बुद्धयः अन्यत्न न स्युः । तथा च "आनन्दादयः प्रधानस्य" इत्यत्न व्याख्या- तम् ; तत्न विधिरूपाणि विशेषणानि चिन्तितानि, इह प्रतिषेधरूपा- णीति विशेष :; प्रपश्चारथेश्चायं चिन्ताभेदः। औपसदवदिति निद- 10 शनम्; यथा जामदग्नचेऽहीने पुरोडाशिनीषूपसत्सु चोदितासु, पुरो- डाशप्रदानमन्त्राणाम् "अग्ने वेर्होतं वेरध्वरम्" इत्येवमादीनाम् उद्गा- तृवेदोत्पन्नानामपि अध्वर्युभिरभिसंबन्धो भवति, अध्वर्युकर्तृकत्वात्पुरो- डाशप्रदानस्य, प्रधानतन्त्रत्वाच्चाङ्गानाम्-एवमिहापि अक्षरतन्त्रत्वाद्

प्रकटार्थविवरणम् 15

कन्यायेन सर्वंप्रपश्चनिषेधेन ब्रह्मावगमसमर्थत्वादित्यभिप्रेत्याइ-श्रुतिविभागा- दिति॥ अश्रुतप्रपश्चनिषेधाय शब्दस्य लक्षणापरिग्रहः। प्रपञ्जैकदेशपरिशेषो वा स्यात्। ततो वरं ब्रह्मणि प्रपश्चस्य निषेधकतया कुससर्वशब्दोपसंहारेणै- कवाक्यतोपादानमिति सिद्धान्ताशयः। उक्त्मनुसमार्यावान्तरविशेषं कथयति- तथा चेति। शाखान्तरोक्तानामपि प्रधानसंबद्धानां उपसंहार इत्यत्रोदाहरणं 20 व्याचष्टे-यथति।। जामदग्न्योऽहीनो नाम कर्मविशेषः। तत्र पुरोडाशसान्या उपसच्छब्दवाच्या इष्टयः आज्याहुतयः। अन्यत्र तासु पुरोडाशप्रदानमन्त्राणां सामवेदोत्पन्नानामप्यध्वर्युभि: अभिसंबन्ध इत्यर्थः । वाति गच्छति सरवत्रेति वि: सुरगणः; तस्य वेर्देवगणस्य भो अग्नेत्वं होत्रं होतासि। ततो वेर्देवगणस्या- ध्वरं त्वमेव। आद्यपुरोडाशस्यान्नेयत्वाद्ग्नेरामन्त्रणमित्यर्थः। प्रधानसंबन्धे 25

१. T and Ti omit सर्व २. A. धार: २. A omits अश्रुत Y.T,TM and A. त्वमवेत्यद्य

871

[अ. ३. पा. ३. सु. ३४.

भाष्यम्

तद्विशेषणानां यत्र कचिदप्युत्पन्नानाम् अक्षरेण सर्वत्राभिसंबन्ध इत्यर्थः। तदुक्त प्रथमे काण्डे-"गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेद- संयोग:" इत्यत्न ।।

5 [इयद्धिकरणम्] इयदामननात्॥ ३-३-३४॥ "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्ष परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्ृ्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥" इत्यध्यात्माधिकारे मन्त्रमाथर्वणिकाः श्रवेताश्वतराश्च पठन्ति; तथा कठा: 10 प्रकटार्थविवरणम्

पूर्वतन्त्रसंमतिमाह-तदुक्तमिति ॥ अस्ति तावदग्न्याधानम् "य एवं विद्वान- सनिमाधत्ते" इति, तद्याजुर्वेदिकम्; तत्र सामगानमामनन्ति "य एवं विद्वान् वारवन्तीयं गायते, ये एवं विद्वान् यक्षायश्ञियं गायते, य एवं विद्वान् वामदेव्यं गायते" इति। किं तदुच्चैः कार्य कि वोपांशु इति सन्देहे निर्णयमाह- 15 गुणमुख्यव्यतिक्म इति ॥ गुणभूतं सामगानम्, तस्योश्चैः स्रप्रधानमा- धानम्, तस्योपांशुस्र इत्येवं गुणमुख्ययो: व्यतिक्रमे वैपरीत्ये सति मुख्या- धानानुसारेण वेदसंयोग: सामगानस्य याजुवेदिकोपांशुखरसंबन्धः कृतः, तदर्थत्वात् प्रधानसिर्हद्धयर्थत्वात्, गुणानुष्ठानस्येत्यर्थः॥

इयदामननात् ।। 20 विषयवाक्यं निर्णीतार्थमपि उपसंहोरप्रसङ्गेन पुनः पठति-द्वाँ सुपर्णेति॥ प्रतिपादनप्रकारभेदेन विद्याभेदप्रतिभानात् प्रतिपाद्यासंसार्यात्मप्रतिभानास्

१. A omits य एवं विद्वान् यश्ञायज्ञि- ". TM omits this pratika यं गायते ५. A. प्रतिपादनात् प्रतिपाद्यानां सार्वा- २. T,TM and A omit प्रधानसिध्यर्थत्वात् त्म्यप्रतिभानाच्च ३. Ti. उपसंहारानुपसंद्ार

इयद्धिकरणम् २१.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "ऋतं पिवन्तौ सुकृतस्य लोके गुहं प्रविष्टौ परमे परार्षे। छायातपों ब्रह्मविदो वदन्ति पश्चाप्यो ये च त्रिणाचिकेताः॥" इति। किमत्र विद्यैकत्वम्, उत विद्यानानात्वमिति संशयः । किं ताव- त्पाप्तम्: विद्यानानात्वमिति? कुतः१ विशेषदर्शनात्। "द्वा सुपर्णा" 5 इत्यत्न हि एकस्य भोक्तृत्वं दृश्यते; एकस्य च अभोकतृत्वं दृश्यते; "ऋतं पिवन्तौ" इत्यत्न उभयोरपि भोक्तत्वमेव दृश्यते; तत् वेद्यरूपं भिद्यमानं विद्यां भिन्दादित्येवं पाप्ते व्रवीति- विद्यैकत्वमिति; कुतः? यतः उभयोरप्यनयोमन्त्रयोः इयत्ताप- रिच्छिन्नं द्वित्वोपेतं वेद्यं रूपमभिन्नमामनन्ति। नतु दर्शितो 10 रूपभेद :- नेत्युच्चते; उभावप्येतों मन्त्रो जीवद्वितीयमीश्वरं प्रतिपाद- यतः, नार्थान्तरत् । "द्वा सुपणो" इत्यत्न तावत् "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीदि" इत्यशनायाद्यतीतः परमात्मा प्रतिपाद्यते ; वाक्य- शेषेऽपि च स एव प्रतिपाद्यमानो दृश्यते "जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीश- मस्य महिमानम्" इति; "ऋतं पिवन्तौ" इत्यत्न तु जीवे पिबति, 15 अशनायाद्यतीतः परमात्मापि साहचर्यात् छत्रिन्यायेन पिवतीत्युप- चर्यते; परमात्मप्रकरणं हि एतत् "अन्यत्न धर्मादन्यत्नाधर्मात्" इत्यु- पक्रमात् ; तद्विषय एव च अत्नापि वाक्यशेषो भवति-"यः सेतुरी- जानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम्" इति। "गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि" इत्यत्न च एतत्मपश्चितम्। तस्माननास्ति वेद्यभेद :; तस्माच विद्यैक- 20

प्रकटार्थेविवरणम्

संशयमाह-किमत्रेति॥ पूर्वत्र प्रतिपादनप्रकारसामान्येन तद्रपप्रत्यभि- ज्ञानेन च विद्ैक्यमुपादाय अपुनरुक्तपदोपसंहार: कृतः। इह तद्भावाद्विद्या- भेदोऽनयोर्मन्त्रयोरुप[योरतुप]संहारश्च्ेति पूर्वपक्षाशयः॥ बहिरेव सिद्धान्तं प्रतिज्ञाय हेतुत्वेन सूत्रं योजयति-विद्यकत्वमित्या- 25 दिना। वाक्यार्थनिरूपणाय जीवोद्देशेनासंसारी परमात्मैवोभत प्रतिपाद्द्यपत इति प्रतिपादैकरूप्याद्विद्यैषयं मन्त्रयोरिति भावः।। 873

[अ. ३. पा. ३. सू. ३५. भाष्यम् त्वम्। अपि च त्रिष्वप्येतेषु वेदान्तेषु पौर्वापर्यालोचने परमात्मविदयैव अवगम्यते; तादात्म्यविवक्षयैव जीवोपादानम्, नार्थान्तरविवक्षया; न च परमात्मविद्यायां भेदाभेदविचारावतारोऽस्तीत्युक्तम्। तस्मात्मप- श्चार्थ एवैष योगः; तस्माच्चाधिकधर्मोपसंहार इति ॥

[अन्तराधिकरणम्] अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः ॥ ३-३-३५॥ "यत्साक्षादपरोक्षाङ्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः" इत्येवं द्विः उष- स्तकहोलप्रश्नयोः नैरन्तर्येण वाजसनेयिनः समामनन्ति। तत्न संशय :- 10 विदयैकत्वं वा स्यात्, विद्यानानात्वं वेति । विद्यानानात्वमिति ताव- त्पाप्तम्, अभ्याससामथ्यात् अन्यथा हि अनूनानतिरिक्तार्थे द्विरा- म्रानम् अनर्थेकमेव स्यात् : तस्मात् यथा अभ्यासात्क्मभेद: एवमभ्या- साद्विदाभेद इत्येवं प्राप्ते, पत्याह-अन्तराम्नानाविशेषात् ख्ात्मनो विदयैकत्वमिति; सर्वान्तरो हि स्वात्मा उभयत्नाप्यविशिष्टः पृच्छयते, 15 प्रकटार्थविवरणम् अन्तरा भूतग्रामवत्स्ात्मन:।। यथा घटादे: स्वातिरेकसंविन्निबन्धनमापरोक्ष्यं न तथेति साक्षात्सत एव यदपरोक्षं ब्रह्म, य आत्मा सर्वान्तर: तं मे व्याचक्वेति द्विरास्ानं विषय: तत्र सर्वान्तरत्वश्रवणाद्भ्यासाच्च संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्वत्र वेद्याभेदात् विद्यै- 20 क्यमुक्तम्। इह त्वेकत्र जीवाभिधानमपरंत्राशनायाद्यर्तीतपरमात्माभिधान- मिति वेद्यभेदात् भेद इत्याह-विद्यानानात्वमिति ॥ किंच यत्साक्षाद्यदेव साक्षादित्येकस्यां शाखायामभ्यासाद्यजत्यभ्यासवत् भेद इत्याह-अभ्यास- सामथ्यादिति ॥ द्यो: सर्वान्तरत्वानुपपत्त्या रूपैक्यावगतेः विद्यैक्यमित्याह- अन्तराम्नानेत्यादिना ॥

१. A. अन्यन्न

874

अन्तराधिकरणम् २२] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् प्रत्युच्यते च ; न हि द्वावात्मानों एकस्मिन्देहे सर्वान्तरौ संभवतः; तदा हि एकस्य आञ्जसं सर्वान्तरत्व्रमवकल्पेत, एकस्य तु भूतग्रामवत् नैव सर्वान्तरत्वं स्यात्; यथा च पश्चभूतसमूह देहे-पृथिव्या आपो न्तरा:, अद्भयस्तेजोऽन्तरमिति-सत्यप्यापेक्षिकेऽनतरत्वे, नैव सुख्यं 5 सर्वान्तरत्वं भवति, तथेहापीत्यर्थः। अथ वा भूतग्रामवदिति श्रुत्यन्तरं निदशयति; यथा "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सवभूतान्त- रात्मा" इत्यस्मिन्मन्त्रे समस्तेषु भूतग्रामेष्वेक एव सर्वान्तर आत्मा आम्नायते-एवमनयोरपि ब्राह्मणयोरित्यर्थः। तस्माद्वेदैक्यात् विद्यैकत्व- मिति॥ 10

अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत्॥ ३-३-३६ ॥।

अथ यदुक्तम्-अनभ्युपगम्यमाने विद्याभेदे आम्नानभेदानुप- पत्तिरिति, तत्परिहर्तव्यम्; अत्ोच्यते-नायं दोष :; उपदेशान्तर- वदुपपत्तेः; यथा ताण्डिनामुपनिषदि षष्ठे प्रपाठके-"स आत्मा 15 तत्वमसि श्रवेतकेतो" इति नवकृत्वोऽप्युपदेशे न विद्याभेदो भवति, एवमिहापि भविष्यति। कर्थं च नवकृत्वोऽप्युपदेशे विद्याभेदो न भवति१ उपक्रमोपसंहाराभ्यामेकार्थतावगमात्-"भूय एव मा भग- वान्विज्ञापयतु" इति च एकस्यैवार्थस्य पुनः पुनः प्रतिपिपादयिषित- त्वेन उपक्षेपात् आशङ्कान्तरनिराकरणेन च असकृदुपदेशोपपचेः । 20 एवमिहापि प्रश्नरूपाभेदात, "अतोऽन्यदार्तम्" इति च परिसमाप्त्य- विशेषात् उपकमोपसंहारौ तावदेकार्थविषयां दृश्येते; "यदेव साक्षाद- प्रकटार्थविवरणम् अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् । पूर्वपक्षवीजमुच्छिनत्ति-अथ यदुक्तमित्यादिना॥ अभ्यासस्य विशेष- 25 विधानार्थत्वेनापपत्तेन भेदकत्वामत्यर्थः॥ 875

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ३७.

भाष्यम् परोक्षाड्रह्म" इति द्वितीये प्रश्ने एवकारं प्युञ्जानः पूर्वप्रश्नगतमेवार्थम् उत्तरत्नानुकृष्यमाणं दर्शयति; पूर्वस्मिंश्च ब्राह्मणे कार्यकरणव्यतिरि- क्स्य आत्मनः सद्भावः कथ्यते; उत्तरस्मिस्तु तस्यैव अशनायादि- 5 संसारधर्मातीतत्वं विशेष: कथ्यते-इत्येकार्थतोपपत्तिः। तस्मात् एका विद्येति॥

[व्यतिहाराधिकरणम्] व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत्॥ ३-३-३७॥ यथा "तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहम्" इत्यादित्यपुरुषं प्रकृत्य 10 ऐतरेिण: समामनन्ति, तथा जावाला :- "त्वं वा अहमस्मि भगवो देवतेऽहं वै त्वमसि" इति। तत्न संशयः-किमिह व्यतिहारेण उभय- रूपा मतिः कर्तव्या, उत एकरूपैवेति। एकरूपैवेति तावदाह; न हि अत्र आत्मन ईश्वरेणैकत्वं मुक्त्वा अन्यर्ति्किचिच्चिन्तायतव्यमस्ति; यदि चैवं चिन्तयितव्यविशेषः परिकल्प्येत, संसारिणश्च ईश्वरात्मत्वम् ईश्वरस्य 15 संसार्यात्मत्वमिति-तत्न संसारिणस्तावदीश्वरात्मत्वे उत्कर्षो भवेत्, प्रकटार्थविवरणम् व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत्। विषयवाक्यं पठति-तद्योऽहमिति॥ व्यतिहारस्येतरेतरविशेषणविशेष्य- भावस्य प्रतिभासादुत्कृष्टटृष्टिर्निकृष्टे फलवतीति लौकिकन्यायाच्च संशयमाह- 20 तत्नेति॥ उभयरूपेति ॥ जीवे ब्रह्मदृष्टिः, ब्रह्मणि च जीवदृष्टिरित्यर्थः ॥ एक- रूपेति।। जीवे ब्रह्मदृष्टिरेवेत्यर्थः। पूर्वत्रैकार्थेऽप्यभ्यासोपपत्तिरुक्ता; तद्दिद्ापि पुनरुक्त्युपपत्तेः वाक्यस्य चैकात्म्यपरत्वावगतेः जीवोद्देशेन ब्रह्ममतिः कर्तव्ये- त्याह-एकरूपैवेति । विपक्षे लौकिकन्यायविरोध इत्याह-यदि चैवमित्या- दिना ॥ उभयोश्चारणार्थपरत्वानुपपत्त्योभयरूपैव मतिः कर्तव्येत्याह- १. T1 एकरूपैवेति २. T and Ti omit अपि

सत्याद्यधिकरणम् २४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् ईश्वरस्य तु संसार्यात्मत्वे निकर्षः कृतः स्यात्। तस्मादैकरूप्यमेव मतेः। व्यतिहारान्नायस्तु एकत्वदढीकारार्थ इत्येवं मासते प्रत्याह-व्यति- हारोऽयम् आध्यानाय आम्नायते; इतरवत्-यथा इतरे गुणाः सर्वा- त्मत्वप्रभृतयः आध्यानाय आस्नायन्ते, तद्वन् । तथा हि विशिषन्ति 5 समाम्नातार :- उभयोच्चारणेन-"त्वमहमस्म्यहं च त्वमसि" इति; तच्च उभयरूपायां मतौ कर्तव्यायाम् अर्थवन्भवति; अन्यथा हि इदं विशेषेणोभयाम्नानम् अनर्थकं स्यात्, एकेनेव कृतत्वात्। ननु उभया- म्नानस्य अर्थविशेषे परिकल्प्यमाने देवतायाः संसार्यात्मत्वापतेः निकर्ष: प्रसज्येतेत्युक्तम्-नैष दोषः; ऐकात्म्यस्यैव अनेन प्रकारेणातुचिन्त्य- 10 मानत्वात्। ननु एवं सति स एव एकत्वदढीकार आपद्येत-न वय- मेकत्वदृढीकारं वारयाम :; कि तहि, व्यतिहारेणेह द्विरूपा मतिः कर्तव्या वचनप्रामाण्यात्, नैकरूपेत्येतावदुपपादयामः; फलतस्तु एक- त्वमपि दृढीभवति। यथा आध्यानार्थेऽपि सत्यकामादिगुणोपदेशे तद्गण ईश्वरः प्रसिद्धयति, तद्ृत्। तस्मादयमाध्यातव्यो व्यतिहारः समाने 15 च विषय उपसंहतव्यो भवतीति॥ [सत्याद्यधिकरणम् ] सैव हि सत्यादयः॥ ३-३-३८॥ "स यो हैतं महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्म"इत्यादिना वाजस- प्रकटार्थविवरणम् 20

व्यतिहारोऽयमिति ॥ उक्त स्मारयति-नन्विति ॥ वचनादन्यत्रैव लौकिको न्यायः सावकाश :- इति न्यायेन व्यतिहारवचनसामर्थ्यात् जीवब्रह्मणोरितरे- तरात्मतादृष्टिः फलाय चोद्यते; नतु जवगतनिकृष्ठत्वानुतिन्तनमित्याह- नैष दोष इति। जीवगतनिकृष्टत्वं चेन्नानुचिन्त्यते, तर्हि मदुक्तमेवायात मित्याह-नन्वेवं सतीति ॥ अभ्युपगम्य विरोधमाह-न वयमिति ॥ 25 सैव हि सत्यादयः॥ सयः कश्चित् ह किल एतन्मह्द्यापकं यक्षं पूज्यमग्रजं सच्च त्यक्चेति सत्यं 877

ब्रह्मसुत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ३८.

भाष्यम् नेयके सत्यविद्यां सनामाक्षरोपासनां विधाय, अनन्तरमान्नायते- "तद्यत्तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुष:" इत्यादि । तत्न संशय :- किं द्वे एते सत्यविद्ये, 5 किं वा एकैवेति। द्वे इति तावत्माप्तम्: भेदेन हि फलसंयोगो भवति- "जयतीमाँलोकान्" इति पुरस्तात्, "इन्ति पाप्मानं जहाति च" इत्युपरिष्ठात्। प्रकृताकर्षणं तु उपास्यैकत्वादित्येवं प्राप्ते ब्रूम :- एकैवेयं सत्यविद्येति; कुतः! "तद्यत्तत्सत्यम्" इति प्रकृता- कर्षणात्। नतु विद्याभेदेऽपि प्रकृताकर्षणम् उपास्यकत्वादुपपद्यत 10 इत्युक्तम्-नैतदेवम्; यत्र तु विस्पष्टात् कारणान्तरात् विद्याभेद: प्रतीयते, तत्न एतदेवं स्यात्; अत्र तु उभयथासंभवे "तद्यत्तत्सत्यम्" इति प्रकृताकर्षणात् पूर्वविद्यासंबद्धमेव सत्यम् उत्तरत्र आकृष्यत इति एकविद्यात्वनिश्चयः । यत्पुनरुक्तम्-फलान्तरश्रवणाद्विदयान्तरमिति, अत्नोच्यते-"तस्योपनिषदहः ... अहम्" इति च अङ्गान्तरोपदेशस्य 15 प्रकटार्थविवरणम् ब्रह्म वेदोपास्ते तस्य लोकजयः फलमित्यर्थः। पूर्वोत्तरब्राह्मणयोः फलभदात् "तद्यत्सत्यम्" इति प्रकृताकर्षणाञ्च संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्वाधिकरणोक्तस्य व्यतिहाराम्न्नानस्याभेदहेतोरभावात् फलभेदाच्च भेद इत्याह-द्वे इति॥ "सैव हि" इति सूत्रभागं व्याचष्टे-एकैवेयमिति ॥ तद्यत्पूर्व प्रकृतं ब्रह्म 20 रुत्यमसौ प्रसिद्धः स आदित्य इति वाक्यप्रामाण्यात् सत्यं नामाक्षरत्रय- विशिष्टस्यैव ब्रह्मण उत्तरत्र स्थानगुणसंबन्धप्रतिपादकाद्रपैक्यप्रसिद्धेः विद्यै क्यमिति भावः । पूर्वपक्षवीजसुन्मूलयति-यत्पुनरुक्तमित्यादिना ॥ यथा प्रयाजादिषु फलश्रवणमर्थवादमात्रम्, तथेद्मपीति अङ्गफलं न प्रधानभेदापा १. A. तानुकर्षणात् ३. A omits प्रसिद्धः स २. T,Ti and TM. यद्यत्

.सत्याद्यधिकरणम् २४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

स्तावकमिदं फलान्तरश्रवणमित्यदोषः । अपि च अर्थवादादेव फले कल्पयितव्ये सति, विद्येकत्वे च अवयवेषु श्रूयमाणानि बहून्यपि फलानि अवयविन्यामेव विद्यायाम् उपसंहृतेव्यानि भवन्ति; तस्माव सैवेयम् एका सत्यविद्या तेन तेन विशेषेणोपेता आन्नाता-इत्यतः 5 सवे एव सत्यादयो गुणा एकस्मिन प्रयोगे उपसंहर्तव्याः॥

केचित्पुनरस्मिन्सुत्रे इदं च वाजसनेयकमक्ष्यादित्यपुरुषविषयं वाक्यम्, छान्दोग्ये च "अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते" "अथ य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इति-उदाहृत्य, सैवेयम् अक्ष्यादित्यपुरुषविषया विद्या उभयत्र एकेवेति कृत्वा, सत्यादीन्गु- 10 णान् वाजसनेयिभ्यशछन्दोगानामुपसंहार्यान् मन्यन्ते। तन्न साधु लक्ष्यते; छान्दोग्ये हि कर्मसंबन्धिनी उद्गीथव्यपाश्रया विद्या विज्ञा- यते; तत्र हि आदिमध्यावसानेषु कर्मसंबन्धिचिह्नानि भवन्ति "इयमे- वर्गगनिः साम" इत्युपक्मे, "तस्यवर्च साम च गेष्णौ तस्मादुद्गीथः" इति मध्ये, "य एवं विद्वान् साम गायति" इत्युपसंहारे; नैवं वाजस- 15

प्रकटार्थविवरणम्

दकमित्यर्थः। फलान्तरश्रवणस्य गत्यन्तरमाह-अपि चेति । यत्र विध्युद्देशः फलवान्, तत्राङ्गानां प्रधानान्वयद्वारेण फलसंबन्धसिद्धेरर्थवादगतानि गुण- फलान्युपेक्ष्यन्ते। यत्र तु प्रधानतदङ्गानामर्थवादात्फलं सत्रन्यायेन कल्प्यते, त्र विहितानां फलाकाङ्माविशेषादर्थवादात् फलकल्पनाविशेषाज्च यत्किचिं- 20 दर्थवादगतं फलं तत्स्वमेकीकृत्य गुणविशिष्टस्य गुणिनः फलत्वेन कल्पनीय- मिति न संयोगभेद इति भावः। सूत्रार्थमुपसंहरति-तस्मादिति ॥

परेषां व्याख्यामनूद्य दूषयति-केचित्पुनरित्यादिना ॥ "अथ य एषोऽन्तरादित्ये" इत्यस्यादिमध्यावसानेष्वृकूसामयोः कर्माङ्गभूतयोः पृथि

१. A. कल्पनादवि

879

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. ३. सृं. ३९.

भाष्यम्

नेयके किंचित्कर्मसंबन्धि चिह्नमस्ति ; तत्र प्रक्रमभेदात् विद्याभेदे सति गुणव्यवस्थैव युक्तेति। [कामाद्यधिकरणम्]

5 कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः॥ ३-३-३९॥

"अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्त- राकाशः" इति प्रस्तुत्य, छन्दोगा अधीयते-"एष आत्मापहत- पाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्य- संकल्प:" इत्यादि; तथा वाजसनेयिन :- "स वा एष महानज 10 आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते सर्वस्यं वशी" इत्यादि। तत्न विदयैकत्वं परस्परगुणयोगश्च, किं वा नेति संशये-विदयैकत्वमिति। तत्नेदमुच्यते-कामादीति, सत्यकामा- प्रकटार्थविवरणम्

द्रीथोपासनं छान्दोग्ये विवक्षितम्; न तथा वाजसनेयके; अतो विद्याभेदादनु- 15 पसंहार एव तत्र युक्त इत्यर्थ:। कामादीतरत्र तत्न चायतनादिभ्यः॥

विषयं दर्शयितुं सगुणनिर्गुणविद्याविषयं वाक्यद्वयं पठति-अथ यदि- दमित्यादिना ॥ परापरविद्यापठिताः सर्वे वशित्वादयः सत्यकामादयश्च गुणा विषयाः। ते किमन्यत्रोपसंहतव्या न वेति सन्देहः; स च सत्यकामत्वादीनां 20 निर्गुणविद्यायां प्रयोजनानिरूपणात्, वशित्वादीनां च सगुणविद्यायां प्रयोजनसंभ- वात्। तत्र पूर्वाधिकरणोक्तविद्यैकत्वहेतोः वेद्यप्रत्यभिज्ञानस्याभावात् सगुण- निर्गुणविद्याभेदादनुपसंहार इति बहिरेव पूर्वपक्षमुपन्यस्य सिद्धान्तमाह- तल्नेदमुच्यत इति॥ बहुतरसाम्यदर्शनादितरेतरगुणोपसंहार हत्यर्थः ।

१. T, Ti and A. विद्यावतोः २. T and A omit इत्यर्थ :..... गुणोपसंहारः २. A omits सत्यकामादय:

880

कामाघधिकरणम् २५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

दीत्यर्थ :- यथा देवदत्तो दत्तः, सत्यभामा भामेति। यदेतत् छान्दोग्ये ..

हृदयाकाशस्य सत्यकामत्वादि गुणजातमुपलभ्यते, तदितरत्र वाजसने- यके "स वा एष महानज आत्मा" इत्यत्न संवध्येत; यच्च वाजस- नेयके वशित्वादि उपलभ्यते, तदपीतरत्र छान्दोग्ये "एष आत्मा- 5 पहतपाप्मा" इत्यत्न संवध्येत। कुतः? आयतनादिसामान्यात्; समानं हि उभयत्नापि हृदयमायतनम्, समानश्र वेद्य इश्वरः, समानं च तस्य सेतुत्वं लोकासंभेदप्रयोजनम्-इत्येवमादि बहु सामान्यं दृश्यते। नतु विशेषोऽपि दृश्यते-छान्दोग्ये हृदयाकाशस्य गुणयोगः, वाजसनेयके तु आकाशाश्रयस्य ब्रह्मण इति-न, "दहर उत्तरेभ्यः" इत्यत्न 10 छान्दोग्येऽपि आकाशशब्दं ब्रह्मैवेति प्रतिष्ठापितत्वात् । अयं त्वत् विद्यते विशेष :- सगुणा हि ब्रह्मविद्या छान्दोग्ये उपदिश्यते "अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्र सत्यान्कामान्" इत्यात्मवत् कामा- नामपि वेद्यत्वश्रवणात्, वाजसनेयके तु निगुणमेव ब्रह्म उपदिश्यमानं दृश्यते-"अत ऊर्ध्व विमोक्षाय ब्रूहि" "असङ्गो ह्वयं पुरुषः" 15 इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनसमन्वयात् । वशित्वादि तु स्तुत्यर्थमेव गुणजातं वाजसनेयके संकीरत्यते; तथा च उपरिष्टात् "स एष नेति नेत्यात्मा"

प्रकटार्थविवरणम्

विस्मरणशीलस्य वैलक्षण्यशङ्कामपाकरोति-नतु विशेषोऽपीत्यादिना। इदानीं स्वाभिप्रेतं विशेषमाह-अयं त्वत्ेति॥ कथ तहि वाजसनेयकेऽपि गुण- 20 सङ्गार्तनमित्याशङ्कयाह-वशित्वादीति ॥ अन्यथोपसंहारविरोधाश्चेत्याह- तथा चेति। यद्येवं विद्याभेद:, कथं तर्हि गुणोपसंहार: सुत्रित इत्याशङ्गयाह- गुणवतस्त्विति ॥ वशित्वादे: प्रपञ्चोपाधिकस्य निर्विशेषव्रह्मणि वेद्यत्वानु- पपत्तेः प्रशंसामात्रेण च कृतार्थत्वातुपपत्तेः कचिदुपास्यत्वाकाङ्का विद्यते; स्तूयमानस्य च ब्रह्मणः स्तुतिपौष्कल्याकाङ्माप्यस्त्रि; हृदयायतनाद्यर्थद्वारेण 25 सन्निधानं चास्ति; दहरस्य च वशित्वादिसंबन्धयोग्यता विद्यते; ब्रह्मण-

881

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ४०.

भाष्यम्

इत्यादिना निर्गुणमेव ब्रह्म उपसंहरति। गुणवतस्तु ब्रह्मण एकत्वात् विभूतिप्रदर्शनाय अयं गुणोपसंहारः सूतितः, नोपासनाय-इति द्रष्ट- व्यम्।

5 [आदराधिकरणम्] आदरादलोप: ॥ ३-३-४०॥ छान्दोग्ये वैश्वानरविद्यां प्रकृत्य श्रूयते-"तद्न्भक्तं प्रथममागच्छे त्तद्धोमीयं स यां प्रथमामाहुति जुहुयात्तां जुहुयात्प्राणाय खाहा" इत्यादि; तत्र पश्च प्ाणाहुतयो विहिता :; तासु च परस्तादगनिहोत्र- 10 शब्द: प्रयुक्त: "य एतदेवं विद्वानग्निहोलं जुहोति" इति, "यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते। एवं सर्वाणि भूतानि अग्निहोत्रमुपासते ।।" इति च । तत्नेदं विचार्यते-किं भोजनलोपे लोपः प्राणाम्निहोत्स्य, उत अलोप इति। "तद्न्द्रक्तम्" इति भक्तागमनसंयोगश्रवणात्, भक्ता- 15 गमनस्य च भोजनार्थत्वात्, भोजनलोपे लोपः प्राणाग्निहोत्रस्ये- प्रकटार्थविवरणम् पाप्मत्वादिगुणानां निर्गुणविद्यायाः स्तावकत्वेनोपसंहारो निर्गुणविद्यागतानां चोपास्यत्वसाकाङ्काणां सगुणासूपसंहार इत्याशयः ॥ आदरादळोप: ।।

20 विषयं दर्शयितुं वाक्यं पठति-छान्दोग्य इति ॥ यच्छन्दाभ्निद्दोत्र- शब्दाभ्यां संशयमाह-तत्नेदं विचार्यत इति । आद्यं पूर्वपक्षसूत्रमवतारयितुं निरस्यां सिद्धान्त्याशङ्कामाह-तद्यन्भ्क्तमिति । यन्कं प्रथममागच्छति त्धो- तव्यमिति भोजनार्थभक्तागमनोद्देशेन आहुतिकर्मविधानादुद्देश्याभावे चोपा- देयाप्रवृत्तेराहवनीयाभावे होमाभाववदित्यर्थः । एवं सिद्धान्ताशङ्कामुप - १. TM adds निर्गुणानां

आदराधिकरणम् २६.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम् त्येवं प्राप्ते, न लुप्येतेति तावदाह ; कस्मात्! आदरात्; तथा हि वैश्वा- नरविद्यायामेव जावालानां श्रुति :- "पूर्वोडतिथिभ्योऽश्रीयाद्। यथा ह वै स्वयमहुत्वाग्निहोत्रं परस्य जुहुयादेवं तत्" इत्यतिथिभोजनस्य प्राथम्यं निन्दित्वा, स्वामिभोजनं प्रथमं प्रापयन्ती प्राणािहोते 5 आदर करोति; या हि न प्राथम्यलोपं सहते, न तरां सा प्राथम्य- वतोऽमिहोत्स्य लोपं सहेतेति मन्यते। नतु भोजनार्थभक्तागमन- संयोगाद्भोजनलोपे लोपः प्रापितः-न, तस्य द्रव्यविशेषविदानार्थ- त्वात्; प्राककृते हि अग्निहोत्रे पयःप्रभृतीनां द्रव्याणां नियतत्वात् इहापि अगिहोत्शब्दाव कौण्डपायिनामयनवत् तद्धर्ममाप्तौ सत्याम्, भक्तद्रव्य- 10 तागुणविशेषविधानार्थम् इदं वाक्यम् "तदन्क्तम्" इति; अतो गुण-

प्रकटार्थविवरणम्

न्यस्य पतन्निरासाय पूर्वपक्षसूत्रं योजयति-एवं प्राप्ते न लुप्येतेति । यथा पूर्वत्र निर्गुणायामपि विद्यायां स्तुतिप्रकर्षलाभाय गुणोपसंहारोऽङ्गीकृतः, तथेहापि स्तुतिप्रकर्षलाभायाभोजनेऽपि दिने प्राणाग्निहोत्रमनुष्ठेयमित्यर्थः। उकं स्ार- 15 यति-नन्विति ॥ नानेनान्यार्थद्रव्योद्देशेनाहुतिविधानम्, किं तु द्रव्यविशेष- विधिरित्याह-न तस्येति॥ ननु कुतो द्रव्यप्राप्तिः, येन विशेषविधानमित्या- शङ्गयाह-प्रकृते हीति ॥ यथा कुण्डपायिनामयने "मासमग्निहोत्रं जुह्वति" इत्यग्निहोत्रशब्द: प्रसिद्धादग्निहोत्रात् प्रकरणभेदात् कर्मान्तरविषयोऽपि प्रसि-

धर्मान् पयाप्रभृतीनुपस्थापयति। तद्पवादेन "तद्यन्भक्म्" इति द्रव्यान्तरं होम्यत्वेन विधीयत इत्यर्थः । उपसंहरति-अत इति ॥ गुणभूतस्य द्रव्यस्य लोपोडपि[लोपेडपि] मुख्यस्य यथासंभवं संपादनमिति न्यायेनैवं प्राप्तम्। कि

१. TM. adds स्तुति प्रकर्षलाभार्थ गुणो- २. A omits होत्रं जुह्वति इत्यन्नि पसंहारोऽडीकृतः

883

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ४१.

भाष्यम् लोपे न मुख्यस्येत्येवं प्राप्तम्-भोजनलोपेऽपि अद्भिर्वा अन्येन वा द्रव्येणाविरुद्धेन प्रतिनिधानन्यायेन प्राणाप्निहोत्स्यानुष्ठानमिति॥ अत उत्तरं पठति-

5 उपस्थितेऽतस्तद्चनात्॥३-३-४१॥ उपस्थिते भोजने अतः तस्मादेव भोजनद्रव्यात् प्रथमोपनिपतितात् प्राणाग्निहोत्रं निर्वतयितव्यम् ; कस्मात्? तद्वचनात् ; तथाहि-"तदन्भक्तं

द्रव्यसाध्यतां प्राणाहुतीनां विदधाति । ताः अप्रयोजकलक्षणापन्नाः 10 सत्यः, कथ भोजनलोपे द्रव्यान्तरं प्रतिनिधापयेयुः। न च अत् प्राकृता- ग्निहोत्नधर्मपाप्तिरस्ति; कुण्डपायिनामयने हि "मासमग्निहोत्ं जुहोति" इति विध्युद्देशगतोऽग्निहोत्शब्दः तद्वद्भावं विधापयेदिति युक्ता तद्धर्म-

प्रकटार्थविवरणम्

तदित्याह-भोजनलोपेऽपीति। मुख्यसाधनासंभवेऽधिकारी स्वाधिकारनि 15 व्पत्तये यत्साधनान्तरमुपादत्ते तत्प्रतिनिधानं यथा सोमाभावे पूर्तीकोपादा नम्; तेनैव न्यायेनेहापि संभविष्यतीत्यर्थः॥

सिद्धान्तसूत्रं विवृणोति-उपस्थित इत्यादिना ॥ परार्थसाध्यतां वाक्यं विद्धातु; ततः किमायातं प्रतिनिधौ इत्याशङ्गयाह-ता अप्रयोजकेति॥ 20 अन्यार्थागतद्रव्योद्देशेनाहुतीनां विधानात्ता आहुतयो न द्रव्याक्षेपकाः, यथा आमिक्षार्थदध्यानयनाश्रयेण विदितं वाजिनकर्म न दध्यानयनं प्रयोजयति, तव्त्; अतः प्रयोजकत्वसामर्थ्याभावान्न प्रतिनिधापकत्वमित्यर्थः। अग्निहोत्रशब्द- स्यार्थवाद्गतस्य स्तुतित्वेनाप्युपपत्तेरन प्रसिद्धाग्निहोत्रधर्मप्रापकत्वं संभ- वतीत्याइ-न चात्रेति ॥ इतश्र न प्रसिद्धाग्निहोत्रधर्मप्राप्तिरित्याह-तद्धर्मे-

१. TM. प्रयोजनं

आदराधिकरणम् २६.] परकटार्थविवरणम्

भाष्यम् प्राप्तिः; इह पुनः अर्थवादगतोऽगनिहोत्रशब्दः न तद्वव्वावं विधापयितुम- इति; तद्धर्मपाप्तो च अभ्युपगम्यमानायाम् अग्न्युद्धरणादयोऽपि प्राप्ये- रन् ; न च अस्ति संभवः; अग्न्युद्धरणं तावत् होमाधिकरणभावाय; न च अयम् अग्नो होम भोजनार्थताव्याघातप्रसङ्गात्; भोजनोपनीत- 5 द्रव्यसंबन्धाच्च आस्य एव एप होम :; तथा च जावालश्ुतिः "पूर्वोड- तिथिभ्योऽश्रीयात्" इति आस्याधारामेव इमां होमनिवृत्ति दर्श- यति-अत एव च इहापि सांपादिकान्येव अभ्निहोत्राङ्गानि दर्शयति- "उर एव वेदिर्लोमानि बर्हिहृदयं गाइपत्यो मनोऽन्वाहायपचन आस्य- माहवनीयः" इति। वेदिश्ुनिश्चात्न स्थण्डिलमात्रोपलक्षणार्था द्रष्टव्या, 10 मुख्याग्निहोते वेद्यभावात्, तदङ्गानां च इह संपिपादयिषितत्वात्; भोजनेनैव च कृतकालेन संयोगात् नागिहोत्नकालावरोधसंभवः; एव- प्रकटार्थविवरणम् पासतौ चेति। होमाय गार्हपत्याद्ग्नेरुद्वरणमाहवनीये च क्षेपः उपस्थानं परि- समूहनं पर्युक्षणमित्येवमादयोऽपि धर्माः प्रसज्येरन् अपवादाभाव उत्सर्गसिद्धे- 15 हित्यर्थः। तेऽपि भवन्त्विति न वाच्यमित्याह-न चास्तीति ॥ कथमसंभव इत्याकाक्कायां अग्न्युद्धरणासंभवं तावदाह-उद्धरणं तावदिति ॥ भक्तद्रव्यस्य भोजनार्थताव्याघातप्रसङ्गाच्चेन्नाग्नी होमः, तहि कुत्रायं होम इत्याशङ्कयाह- भोजनोपनीतेति॥ भोजनायोपस्ितं यद्व्यं तत्साध्यत्वादास्ये मुखेऽयं होम इत्यर्थ। उक्तेऽर्ये श्रुतिसंवादमाह-तथा चेति॥ अग्निहोत्रधर्मणा प्राप्त्यभावे 20 लिङ्गमाह-अत एव चेति । प्रसिद्धानां धर्माणां प्राप्तिश्चेत्संपादनं व्यर्थमिति सावः । अग्निहोत्राङ्गानि चेत् संपादन्ते, कथं तर्हि वेदिसंपादनमित्याशङ्कयाह- वेदिश्रुतिश्रेति ॥ संस्कृता भूः वेदिरुच्यते। तदभावात् स्ण्डिलमात्रं लक्ष्यत इत्यर्थः। एवं तावदग्न्युद्धरणासंभवं स्फुटीकृत्याग्निहोत्रसंबन्धिन: सायंप्रातः- कालस्याप्यत्रोपसंहारो न संभाव्यते, भोजनेनैव नियतकालेन संबन्धादित्याइ- 25 भोजनेनैवेति ॥ उपस्थानपरिसमूहनाद्योऽव्यग््यभावादेव न संभाव्यन्त

१. A omits अम्न्युद्धरणसंभवं तावत्

885 R-39

[अ. ३. पा. ३. सू. ४२,

भाष्यम् मन्येऽपि उपस्थानादयो धर्माः केचित्कर्थंचित् विरुध्यन्ते। तस्मा- द्दोजनपक्ष एव एते मन्त्द्रव्यदेवतालंयोगात्पश्च होमा निर्वर्तयितव्या:। यत्तु आदरदर्शनवचनय्, तद्भोजनपक्षे पाथम्यविधानार्थश्; न ह्यस्ति 5 वचनस्यातिभार :; न तु अनेन अस्य नित्यता शक्यते दर्शयितुम्। तस्मात् भोजनलोपे लोप एव पाणाम्निहोत्स्थेति। [तन्निर्धारणाधिकरणम्] तन्निर्धारणानियमस्तद्दष्टेः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः

फलम्॥ ३-३४२॥

10 सन्ति कर्माङ्गव्यपाश्रयाणि विज्ञानानि "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमु- पासीत" इत्येवमादीनि। किं तानि नित्यान्येव स्युः कर्मसु, पर्णम- यीत्वादिवत्; उत अनित्यानि, गोदोहनादिवदिति विचारयामः।

प्रकटार्थविवरणम् इत्यर्थः । यस्मादग्निहोत्रंधर्मा्णा प्राप्त्यभावात् "तद्यद्भ्क्म्" इत्यस्य द्रव्य- 15 विशेषविधायकत्वाभावान्न प्रतिनिधानन्यायावतारः, तस्मादित्युपसंहारः। विशेषवचनेऽस्य[वचनस्य] सामान्यवचनावबाधनेन ह्यतिभारोऽस्तीत्यर्थः॥ तन्निर्धारणानियमस्तदष्टेः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः फलम् ॥

उद्गीथादिकर्माङ्गालम्बनान्युपासनानि विषय इत्याह- सन्तीति ।। उभयविधोदाहरणदर्शनात् संशयमाह-किं तानीति ॥ पर्णमयीत्वं पालाश 20 मयीत्वम; तद्यथा जुह्वाः ऋरतुषु नित्यं तद्वन्नित्यत्वं भवतु, किंवा यथा प्रकृताप्प्रणय- नाश्रयो गोदोहनोपराग: पशुभ्यो विधीयते तद्वन्नैमित्तिकत्वमित्यर्थः। पूर्वत्रा- नित्यभोजनार्थभक्तद्रव्यप्रयुक्तस्य होमस्यानित्यत्वमुक्तम्। इह तथाविधानित्य- त्वहेतोरभावात् नित्यक्रत्वङ्गोपजीविनां उद्गीथादयुपासनानां साङ्गकरमानुष्ठापकेन १. TM. दोत्रेण २. A. वचनापन्न A. होते ३. A adds पृथक

तन्निर्धारणाधिकरणम् २७.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कि तावत्माप्म्१ नित्यानीि; कुतः? प्रयोगवचनपरिग्रहात्-अनार- भ्याधीतान्यपि हि एवानि उद्धीथादिव्वारेण कतुसंबन्धात् कतुप्रयोग- वचनेनैव अङ्गान्तरवत् संस्पृश्यन्ते; यत्त एपां स्ववाक्येपु फलश्रव- णम्-"आपयिता ह वे कामाना भवति" इत्यानि, तदवर्तमानापदेश- 5

रूपत्वादर्थेवादमात्रमेव, पाव्लोकअवणादिवत्, न फलप्रधानम्; तस्माद यथा "यस्त पणमथी जुहुमवतिन रा पार्प क्रोर्कं शृणोति" इत्येवमादीनास् अमकरणपवितानानपि जहाविद्वारेण कतुमवेशात् मक- रणपठितवत् नित्यता एवमुदीथाछयुपासनानामपीति।। एवं मासे ब्रम :- तननिर्धारणानियम इदि। यान्येतानि उद्गीथादिकम- 10

प्रकटार्थविवरणम्

प्रयोगविधिना परिगृहीतत्वान्नित्यत्वमित्याह-किं तावदिति॥ ननु प्रयोग- विधिरङ्गानुष्ठानं प्रयोजयति, उपासनानां च क्रतुसन्निधावनर्धातानां करत्वङ्ग त्वाभावात् कर्थं प्रयोगविधिप्रयोज्यतवमित्याशङ्कयाह-अनारभ्याधीता - न्यपीति ॥ यद्यप्यनारभ्याधीतानि ऋरतुसन्निधावनधीतान्युपारूनानि, तथापि 15 "य एवं विद्वान् गायति" इत्यादिवाकयमाणेन कतुसंबन्धद्वे: क्रतुप्रयो गवचनेन संस्पृश्यन्ते। यथा पर्णयीत्स्यानारम्वाधीतत्वेपि जहूद्वरेण "यस्य पर्णमयी जहूर्भवति" इति वाष्येन कत्वनत्वसिव्वये प्रयोगवचनप्रयो- ज्यत्वं तद्वदित्यर्थः। न.ू पासनानां पृथक् फरथवणात् स्वातन्त्रयमेवास्तु, किं

सातन्त्र्यमित्यर्थः । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति ॥

नैमित्तिकान्युपासनानि गोदोहनादिवत्; न तेषां नियमेन क्रतुष्वन्वय इत्याह-एवं प्राप्ते ब्रूम इति॥ उद्गीथादयः कर्मगुणाः कर्माङ्गभूताः। तेषां यानि यथास्वरूपोपासनानि न तानि नित्यपर्णमयात्वादिवत्कर्मसु नियम्येरन् इति

१. TM. फलनिर्देशात्

887

[अ. ३. पा. ३. सु. ४२,

भाष्यम्

गुणयाथात्म्यनिर्धारणानि-रसतमः, आपिः समृद्धि, सुख्यप्राणः, आदित्य :- इत्येवमादीनि, नैतानि नित्यवत् कर्मसु नियम्येरन्; कुतः? तद्दष्टे :; तथा हि अनियतत्वमेवंजातीयकानां दर्शयति श्रुति :- "तेनोभौ 5 कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद" इत्यविदुषोऽपि क्रियाभ्यनुज्ञानात; मस्तावादिदेवताविज्ञानविहीनानामपि प्रस्तोतादीनां याजनाध्यवसान- दर्शनात्-"प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्पस्तो- ष्यसि" "तां चेदविद्वानुद्रास्यसि" "तां चेदविद्वान्प्तिहरिष्यसि" इति च। अपि च एवंजातीयकस्य कर्मव्यपाश्रयस्य विज्ञानस्य पृथगेव 10 कर्मणः फलम् उपलभ्यते-कर्मफलसिद्धयमतिबन्धः तत्समृद्धि: अति- शयविशेषः कश्चित्-"तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश् न वेद। नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा

प्रकटार्थविवरणम्

संबन्धः । तान्युदाहरति-रसतम इति ॥ सारिष्टगुण उद्गीथः; आप्तिगुण: 15 समृद्धिगुणः; तथा मुख्यप्राणदृष्टिविषयत्वान्मुख्यः प्राणः; आदित्यदृष्टि- विषयत्वादादित्य उद्धीथ इत्यादीनीति। सुत्रस्य प्रतिज्ञाभागं व्याख्याय हेतुभाग- मवतारयति-कुत इति॥ येन कर्मणः फलं न ज्ञानात् अनभिज्ञस्यापि हरीतकी- भक्षणे विरेकदर्शनात्; तेन कारणेन यो रसतमादिगुणकमुद्रीथं वेद यश्च न वेद तावुभावपि ज्ञाशी कर्म कुरुत इति योजना। विद्याया: कर्माङ्गत्वनियमाभावे 20 लिङ्गान्तरमाह-प्रस्तावादीति ॥ तां चेदविद्वान् प्रस्तोष्यसि सूर्धा ते विपति- व्यतीति चाक्रायणेनाक्षेपकरणादविद्वत्ता सिद्धेत्यर्थः। पृथग्व्यप्रतिबन्धः फल- मित्येतद्याचष्टे-अपि चेत्यादिना ॥ तेनोभौ कुरुत इति पूर्वपक्षमुपन्यस्य स्वयमेव तत्निरस्यति-नाना त्विति॥ विद्याविद्ये नाना भिन्नफले; दष्टो हि मणि- विक्रेयणे शबराद्वणिजो ज्ञानाधिक्यात् फलातिशयः। तसाद्यदेव कर्म विद्यया 25 प्रकृतोद्गीथादिविषयया करोति, श्रद्धया आस्तिष्यबुध्या, तथोपनिषदा देव-

१. A omits उभा २. A. विक्रयणे यस्माद्वणिजो

तन्निर्धारणाधिकरणम् २७.] प्रकटार्थविवरणत्

भाष्यम् तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति; तत्न "नाना तु" इति विद्वदविद्व- त्प्रयोगयोः पृथकरणात्, "वीयवत्तरम्" इति च तरप्प्रत्ययपयोगात् विद्याविहीनमपि कर्म वीयेवदिति गम्यते; तच अनित्यत्वे विद्याया उपपद्यते; नित्यत्व्रे तु कथं तद्विहीनं कर्म वीर्यवदित्वनुज्ञायेत; सर्वो- 5 ड्रोपसंहारे हि वीयेवत्कर्मेति स्थितिः। तथा लोकसामादिषु प्रतिनिय- तानि प्रत्युपासनं फलानि शिष्यन्ते-"कल्पन्ते हात्मै लोका ऊर्ध्वा- श्ावृत्ताथ्थ" इत्येवमादीनि। न चेद फलश्रवणम् अर्थवादमात्रं युक्तं प्रतिपत्तुम्: तथा हि गुणवाढ़ आपदेत; फलोपढेशे तु सुख्यवादोप- पत्ति: प्रयाजादिषु इतिकतव्यताकाहृत्य कतोः प्रकतत्वात् तादर्थ्ये 10 प्रकटार्थविवरणम् ताध्यानेनेत्यर्थः । श्रुतेर्विवक्षितांशमाह-तत्नेति ॥ कि च लोकटष्टया सामा- दुपासनेषु प्रतिनियतफलोपदेशादपि न कर्माङ्गत्वमित्याह -तथेति। आवृत्ता: तिर्यश्चः। कल्पन्ते भोगाय समर्था भवन्ति असमै विदुये। यदुकत फल- श्रवणमर्थवाद्मात्रमिति, तत्राह-न चेदमिति॥ तथा हीति ॥ अर्थवादमात्रत्वे 15 सति गुणवाद एवंगुणकमुपासनमिति स्तुतिलक्षणा प्रसज्येत। फलोपदेश- कत्वे पुनर्मुख्य पवार्थो लभ्यते। न च मुख्ये संभवति लक्षणाश्रयणं वाच्यम्। तस्मात्सत्रन्यायेन साध्यतया फलं परिणम्थत इति भावः ।नन्वेवं सति "यत्म- याजानूयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतदयक्षस्य क्रियते वर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूत्यै" इत्यत्रापि वर्तमानापदिष्टस्य फलस्य कामोपवन्धकरणलक्षणपरिणामाश्रयणे- 20 नानित्यत्वमेवोपपद्येतेत्याशङ्गयाइ-पयाजादिष्विति ॥ करणं सेतिकर्तव्यमेव कार्य साधयति इति लोके नियमात् करणस्य क्रतोरितिकर्तव्यताकाङ्कास्ति ; तस्य प्रकृतत्वात् प्रकरणप्रमाणेनाधिकारशून्यानां प्रयाजादीनां क्रतूपकारकत्वे सति तत्फलेनैव फलवत्वाछयुक्तं तत्फलश्रुतेः अर्थवादत्वम्। उपासनायां पुनः न तथा क्रतुप्रकरणे समास्नानमिति वैषम्यमित्यर्थः। ननु क्रतुप्रकरणास्नानाभावेऽपि 25

१. A. मात्ने सतीत्यर्थः । गुण- २. T1. प्रयोजनादिष्विति

889

[अ. ३. पा. ३. सु. ४२,

भाष्यम् सति युक्तं फलश्रुतेररर्थवादत्वम्। तथा अनारभ्याधीतेष्वपि पर्णमयी- त्वादिषु। न हि पर्णमयीत्वादीनामक्रियात्मकानाम् आश्रयमन्तरेण फल- संबन्धोऽवकल्पते; गोदोहनादीनां हि प्रकृताप्पणयनाद्याश्रयलाभादुप- 5 पन्न: फलविधि :; तथा बैल्वादीनामपि प्रकृतयूपाद्यश्रयलाभादुपपन्रः फलविधि :; न तु पर्णमयीत्वादिषु एवंविधः कश्चिदाश्रयः प्रकृताऽस्ति; प्रकटार्थविवरणम् पर्णमयीत्वादिषुं फलश्रवणस्य अर्थवादत्वं दृष्टम्; तथोपासनेष्वपि भविष्यती- त्याशङ्गयाह-तथति ॥ कतुमनारभ्य अप्रक्रम्य अधीतेष्वपि पर्णमयीत्वादिषु 10 फलश्रवणस्य युक्तमर्थवादत्वम् योग्यातुपलन्धिबाधात्-वर्तमानायां जुहूस- त्तायां वर्तमानमपापश्लोकश्वर्णं योग्यत्वे सत्युपलभ्येत, न चोपलभ्यत इत्यर्थः । किंच क्रिया फलसाधनं भवति। पर्णमर्यात्वादीनां च अक्रियात्मक- त्वान्नान्याश्रयमन्तरेण स्वत एव साधकत्वं घटत इत्याह-न हि पर्णमयीत्वा- दीनामिति ॥ नन्वक्रियात्मकत्वाश्चेत् फलसंबन्धो नोपेपदते, तर्हि "गोदो- 15 हनेन पशुकामस्य प्रणयेत्" "कांस्येन ब्रह्मवर्चसकामस्य" "बैल्वमन्नाद्यकामस्य यूपं कुर्यात्" इत्यादिष्वपि फलरम्बन्धो न स्यादित्याशङ्कयाह-गोदोहना- दीनां हीति ॥ गोदोहनादिविधानं तावन्न करत्वर्थम् "चमसेनापः प्रणयेत्" इति प्रकृतेनैव करतुसिद्धेः; तस्माद्विशेषविधानात् फलार्थतैवेत्यर्थः। "यूपे पशुं बभ्नाति" इति प्रकृतयूपाश्रयणेन बैल्वादिविशेषविधानमपि फलार्थमेवे- 20 त्यर्थः । तर्हि जुह्वाश्रयणेन पर्णमर्यीत्वविशेषविधानमपि फलाय कि नेष्यत इत्याशङ्गयाह-न तु पणेमयीत्वादिष्विति ॥ "यस्य पर्णमयी जुहूः" इति वाक्य- मन्तरेणान्यस्य जुह्नाः कत्वर्थत्वे प्रमाणस्यादर्शनात् सर्वक्रतुषु पर्णमय्येव जुह-

१. TM and A. त्वादिफल ४. A adds न २. T omits अर्थवादत्वं ... ५. TM. नोपलभ्यते फलश्रवणस्य . Tand T1. नारभ्योपकमस्य TM. भ्यापकम्य

890

प्रदानाधिकरणम् २८.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वाक्येनैव तु जुह्वाद्याश्रयतां विवक्षित्व्रा कळेऽपि विधि विवक्षतो वाक्य- भेद: स्यात्। उपासनानां तु क्रियात्मकत्वान् वितिष्टत्रिधानोपपत्तेः उद्गीथाद्याश्रयाणां फळे विधानं न विरुध्यते। तस्तात् यथा कत्वाश्र- याण्यपि गोदोहनादीनि फउसयोगादनियानि एवसुद्गीथाछुपासना- 5 न्यपि इति द्रष्टव्यम्। अत एव च कल्पसूत्रकारा नेवंजातीयकान्युपा- सनानि ऋतुषु कल्पयांचक्रु:।। [पदानाधिकरणम्] प्रदानवदेव तटुक्म्॥ ३-३४३॥ वाजसनेयके "वदिष्याम्येवाहमिति वारद्धे" इतव्र अध्यात्मं 10 वागादीनां प्राण: श्रेष्ठोऽवधारितः, अधिदेवत्मप्रचादीनां वायु :; तथा छान्दोग्ये "वायुर्वोच संवगः" इत्यत्र अधिवेवतमन्रचादीनां वायुः संवर्गोऽवधारितः, "प्राणो वाय संवर्गः" इत्यत्र ; अध्यात्मं वागादीनां प्राणः । तत्र संशयः-किं पृथगेवेमां वायुपाणावुपगन्तव्यो स्याताम् प्रकटार्थविवरणम् 15

र्नान्या काचित् पर्णमर्यात्वस्याधारभूता क्रतुशेयतया प्रकुनास्ति, यदश्रयणेन पर्णमयीत्वं फलाय विधायेतेत्यर्थः। एतदेव वाक्यं डुह्वाः क्रत्वर्थताल्, पर्ण मय्या फलसाधनतां च बोधयनीति न वाच्यमित्याह-वाक्येनेव त्विति।। एवं पर्णमयीत्वादिफ श्रवणस्यार्थवादत्वमुनपाद्य तह्लक्षण्यनुपासनाना. माह-उपासनानां त्विति॥ स्वयं क्रियात्मकत्वात् यागादिवत् विशिषटफलो- 20 दशेन विधानसुपपद्यते, प्रकरणदिना च क्रत्वर्थताया: सिद्धत्वात्तवाश्रयणेव फलायोपासनविधानमपि घटते यस्मात् तस्मादित्युपसंहारः। अत्रैव लिङ्ग- माह-अत एव चेनि।।

प्रदानवदेव तदुक्तम् ।। वायुप्राणौ विषय इत्याह-वाजसनेयक इत्यादिना ॥ तयोः भेदाभेद- 25 प्रतिपादकवाक्याभ्यां संशयमाह-तन्नेति । पूर्वत्रोपासनानां पृथकूफलश्रव-

891

[अ. ३. पा. ३. सु. ४२,

भाष्यम् सति युक्तं फलश्रुतेरर्थेवादत्वम्। तथा अनारभ्याधीतेष्वपि पर्णमयी- त्वादिषु। न हि पर्णमयीत्वादीनामक्रियात्मकानाम् आश्रयमन्तरेण फल- संबन्धोSवकल्पते; गोदोहनादीनां हि प्रकृताप्प्रणयनाद्याश्रयलाभादुप- 5 पन्न: फलविधि :; तथा बैल्वादीनामपि प्रकृतयूपाद्यश्रयलाभादुपपन्ः फलविधि :; न तु पर्णमयीत्वादिषु एवंविध: कश्चिदाश्रयः पकृताऽस्ति; प्रकटार्थविवरणम् पर्णमयीत्वादिषु फलश्रवणस्य अर्थवादत्वं दृष्टम्; तथोपासनेष्वपि भविष्यती- त्याशङ्गयाह-तथति ॥ करतुमनारभ्य अम्रक्रम्य अधीतेष्वपि पर्णमयीत्वादिषु 10 फलश्रवणस्य युक्तमर्थवादत्वम् योग्यानुपलन्धिबाधात्-वर्तमानायां जहस- त्तायां वर्तमानमपापश्लोकश्रवर्णं योग्यत्वे सत्युपलभ्येत, न चोपलभ्यत इत्यर्थः। किंच क्रिया फलसाधनं भवति। पर्णमर्यात्वादीनां च अक्रियात्मक- त्वान्नान्याश्रयमन्तरेण सत एव साधकत्वं घटत इत्याह-न हि पर्णमयीत्वा- दीनामिति ॥ नन्वक्रियात्मकत्वाश्चेत् फलसंबन्धो नोपेपद्यते, तर्हि "गोदो- 15 हनेन पशुकामस्य प्रणयेत्" "कांस्येन ब्रह्मवर्चसकामस्य" "बैल्वमन्नाद्यकामस्य यूपं कुर्यात्" इत्यादिष्वपि फलसम्बन्धो न स्यादित्याशङ्कयाह-गोदोहना- दीनां हीति ॥ गोदोहनादिविधानं तावन्न कत्वर्थम् "चमसेनापः प्रणयेत्" इति प्रकृतेनैव क्रतुसिद्धेः; तस्माद्विशेषविधानात् फलार्थतैवेत्यर्थः। "यूपे पशुं बभ्नाति" इति प्रकृतयूपाश्रयणेन बैल्वादिविशेषविधानमपि फलार्थमेवे- 20 त्यर्थः। तर्हि जह्वाश्रयणेन पर्णमरयीत्वविशेषविधानमपि फलाय कि नेष्यत इत्याशङ्गयाह-न तु पणेमयीत्वादिष्विति ॥ "यस्य पर्णमयी जुहः" इति वाक्य- मन्तरेणान्यस्य जुह्वाः कत्वर्थत्वे प्रमाणस्यादर्शनात् सर्वक्रतुषु पर्णमय्येव जुह-

१. TM and A. त्वादिफल ४. A adds न २. T omits अर्थवादत्वं .. ५. TM. नोपलभ्यते फलश्रवणस्य २.T and Ti. नारभ्योपकमस्य TM. भ्यापक्स्य

890

. प्रदानाधिकरणम् २८.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वाक्येनैव तु जुह्वाद्याश्रयतां विवक्षित्वा फळेऽपि विधि विवक्षतो वाक्य- भेदः स्यात्। उपासनानां तु क्रियात्मकत्वान् वरिविष्टतियानोपपत्तेः उद्गीथाद्याश्रयाणां फले विधानं न विरुध्यते। तस्तात् यथा कत्ाश्र- याण्यपि गोदोइनादीनि फउसंयोगादनियानि एवमुद्गीथाछुपासना- 5 न्यपि इति द्रष्टव्यम्। अत एत च कल्पसूत्रकारा नेवंजातीयकान्युपा- सनानि ऋतुषु कल्पयांचक्रु:। [पदानाधिकरणम्] प्रदानवदेव तटुक्रम् ॥ ३-३४३॥ वाजसनेयके "त्रदिष्याम्येवाहमिति वारदधे" इतयत अध्यात्मं 10 वागादीनां प्राण: श्रेष्ठोऽवधारित:, अधिदेवत्मन्रचादीवां वायु :; तथा छान्दोग्ये "वायुर्वाच संवगः" इत्यत्न अधिव्वतमव्रचादीनां वायुः संवर्गोवधारितः, "प्राणो वाब संवर्ग:" इत्यत्न; अध्यात्मं वागादीनां प्राणः। तत्र संशयः-कि पृथगेवेमां वायुपाणावुपगन्तव्य स्याताम् प्रकटार्थविवरणम् 15

र्नान्या काचित् पर्णमर्यात्वस्याधारभूता क्रतुशेयतया प्रकलास्ति, यद्ाश्रयणेन पर्णमयीत्वं फलाय विधीयेतेत्यर्थः। एतदेव वाक्यं उुह्वाः क्रत्वर्थताम्, पर्ण- मय्या: फलसाधनतां च बोधयतीति न वाच्यमित्याह-वाक्येनेव त्विति ।। एवं पर्णमयीत्वादिफ श्रवणस्यार्थवादत्वमुपपाद्य तद्लक्षण्यमुपासनाना- माह-उपासनानां त्विति॥ सयं क्रियात्मकत्वात् यागादिवत् विशिष्टफलो- 20 देशेन विधानमुपपद्यते, प्रकरणदिना च क्रत्वर्थताया: सिद्धत्वात्तदाश्रयणेन फलायोपासनविधानमपि घटते यसमात् तसपादित्युपसंहारः । अत्रैव लिङ्ग- माह-अत एव चेि।। प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ वायुप्राणौ विषय इत्याह-वाजसनेयक इत्यादिना ॥ तयोः भेदाभेद- 25 प्रतिपादकवाक्याभ्यां संशयमाह-तत्नेति । पूर्वत्रोपासनानां पृथक्फलश्रव-

891

[अ. ३. पा. ३. सु. ४३.

भाष्यम्

उत अपृथगिति। अपृथगेवेति तावत्पाप्तम्, ततत्वाभेदात् ; न हि अभिन्ने तच्वे पृथगत्ुचिन्तनं न्याय्यम्; द्शयति च श्रुतिः अध्यात्ममधिदैवतं च तत्वाभेदम्-"अननिर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्" इत्यारभ्य; तथा 5 "त एते सवे एव समा: सर्वेऽनन्ताः" इत्याध्यात्मिकानां प्राणानाम् आधिदैविकीं विभूतिमात्मभूतां दर्शयति। तथा अन्यत्नापि तत्र तत्न अध्यात्ममधिदैवतं च बहुधा तत्वाभेददर्शनं भवति; कचिच्च "यः माणः स वायु:" इति स्पष्टमेव वायुं प्राणं च एकं करोति। तथा उदाहृतेऽपि वाजसनेयिब्राह्मणे "यतथ्रोदेति सूर्य:" इत्यस्मिन् उपसंहारश्लाके, 10 "प्राणाद्वा एष उदेति प्ाणेऽस्तमेति" इति प्राणेनैव उपसंहरन् एकत्वं दर्शयति; "तस्मादेकमेव व्रत चरेत्पराण्याचैवापान्याच्च" इति च ्राण- व्रतेनैव एकेनोपसंहरन् एतदेव द्रढयति। तथा छान्दोग्येऽपि परस्तात् "महात्मनश्चतुरो देव एक: कः स जगार भुवनस्य गोपा:" इत्येक-

प्रकटार्थविवरणम्

15 णात् कमङय्यो भेदेनानुष्टानमुक्तम्। इह वायुग्राणयोस्तत्वाभेदेन एक- मेव फलं प्राणात्मनावस्थानमिति वायुप्राणावपृथगतुचिन्तनीयावित्याह- अपृथगिति ॥ स्वरूपाभेदं प्रमाणतः प्रकटयति-दशेयति चेति॥ यदि वायु- प्राणयोः पृथगतुचिन्तनं विधित्सितं स्यात् तोपासनाङेशि ृथ- गेव स्यात्। इह च प्राणापानयोनिरोधं न कुर्यादित्येकमेव व्रतं दर्शयति। 20 ततोऽप्यपृथगतुचिन्तनमित्याह-तस्मादेकमेवेति ॥ तथा छान्दोग्येऽपि वायुं प्राणं च संवर्गगुणविशिष्टं भेदेनोपक्रम्य परस्ताद्वाक्यशेषे संवर्गमेकमेव गमयती त्यन्वयः । महात्मन इति द्वितीयाबहुवचनम्। चतुरो वागादीन् देव एक: क: प्रजापतिः प्राणः स जगार गीर्णवानुपसंहृतवानित्यर्थः। एको वायुरेकेषां अग्नि- रादित्यश्चन्द्रमा आप इति चतुर्णी संहरणात् संवर्ग: अपरः प्राणोऽपरेषां वाक्- 25 चक्षुःश्रोत्रमनसां संवर्ग इति न ब्रवीतीत्यर्थः॥

१. Tand Ti. पुरस्तात् २. Ti. प्राणोपक्षेपात् चक्षुः 892

प्रदानाधिकरणम् २८.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

मेव संवर्गे गमयति; न व्रवीति-एक एव एपां चतुर्णो संवर्ग:, अप- रोऽपरेषामिति। तस्मादपृथकत्वमुपगमनस्येत्येवं प्रास्ते त्रूम :- पृथगेव वायुप्राणावुपगन्तव्याविति; कस्मान्! पृथगुपदेशात्; आध्यानार्थों हि अयम् अध्यात्माधिदैवविभागोपदेशः; स असत्या- 5 ध्यानपृथकत्वे अनर्थक एव स्यात्। नतु उक्तें न पृथगनुचिन्तनस्, तत्वाभेदादिति-नैष दोषः: तत्वाभेदेऽप्यवस्थाभेदात् उपदेशभेद- वशेन अनुचिन्तनभेदोपपत्ते:, श्रोकोपन्यासस्य च तत्वाभेदाभिप्राये- णापि उपपद्यमानस्य पूर्वोदितध्येयभेदनिराकरणसामथ्यांभावात्, "स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः" इति च 10 उपमानोपमेयकरणात्। एतेन व्रतोपन्यासो व्याख्यातः; "एकमेव व्रतम्" इति च एवकारो वागादिव्रतनिवर्तनेन प्राणत्रतपतिपत्यर्थः;

प्रकटार्थविवरणम्

उत्सूत्रमेव सिद्धान्तमाह-पृथगेवेति । "तौ वा पतौ द्वौ संवरगौ" इति वाक्यस्य उपास्यगुणविशिष्टभेदाभिधायकस्य भेदेनानुचिन्तने तात्पर्याद्वाक्यप्रमा 15 णात् भेदेनानुचिन्तनमित्यर्थः । पूर्वपक्षबीजमुन्मूलयति-ननूक्तमित्यादिना। उपास्यतया प्रधानभूतसंवर्गगुणविशिष्टवायुप्राणधर्मिभेदविषयेण वाक्येन गुणभूतसमीरणस्वभावैक्यविषयं वाक्यं बाध्यत इति भावः। वाजसनेयिगत श्ोकस्य गतिमाह-श्ोकोपन्यासस्य चेति ॥ सूर्योदयास्तमययोः वाय्व- धीनत्वात् तदभेदाभिप्रायेण प्राणात्सूर्यस्योदयास्तमयौ दर्शितौ। ततोऽय्या- 20 त्माधिदैवविभागोक्तस्य ध्येयभेदस्य निराकरणे नास्ति श्रोकस्य सामर्थ्य- मित्यर्थः । इतोऽपि विशिष्टभेदो न निराचिकीर्षित इत्याह-स यथैषामिति ॥ एतेनेति। श्रोकस्य स्वरूपे चैक्याभिप्रायेणेत्यर्थः। व्रतोपदेशस्य प्रकारान्तरेण गतिमाह- एकमेव व्रतमिति ॥ वेत्यथेममेव नाप्नोद्योऽयं मध्यमः प्राण इत्य- व्यात्मं मुख्यस्य प्राणस्य मृत्युनानापतत्वमुक्त्वा आधिदैविकं चाग्न्यादीनां जेवलना- 25

१. T omits स्वरूपे २. A omits ज्वलनादि

893 P-40

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ४३.

भाष्यम् भग्नव्रतानि हि वागादीन्युक्तानि, "तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे" इति अ्रुतेः; न वायुव्रतनिवृत्यर्थः; "अथातो व्रतमीमांसा" इति प्रस्तुत्य तुल्यवत् वायुपराणयोरभन्नव्रतत्वस्य निर्धारितत्वात्; "एक- 5 मेव व्रतं चरेत्" इति च उक्त्वा "तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलो- कतां जयति" इति वायुशासिं फलं ब्ुवन् वायुव्रतमनिवर्तितं दर्शयति; देवतेत्यत्न वायुः स्यात्, अपरिच्छिन्नात्मकत्वस्य प्रेप्सितत्वात, पुर- स्तात्प्रयोगाच्च-"सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः" इति। तथा "तौ वा एतौ द्वौ संवर्गो वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु " इति भेदेन व्यपदि- 10 शति; "ते वा एते पञ्चान्ये पश्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतम्" इति च भेदेनैव उपसंहरति; तस्मात्पृथगेव उपगमनम्। प्रदानवत्-यथा "इन्द्राय राजे पुरोडाशमेकादशकपालमिन्द्रायाघिराजायेन्द्राय खराजे" इत्यस्यां त्रिपुरोडाशिन्यामिष्टौ, "सर्वेषामभिगमयन्नवद्यत्यछंबट्कारम्"

प्रकटार्थविवरणम्

15 दिवतभङ्गमुकत्वा वायोरभन्नवतत्वं निर्धारितम्। "निम्लोचन्त्यन्या देवताः न वायुः सयथैषां प्राणानां मध्यमः प्राणः"इत्यादिनेत्यर्थः।इतश्च न वायुव्रतनिवृत्ति- रित्याह-एकमेव व्रतमिति।। तेन सव्रतेनोपासनेन; निरर्थकः उ; पंतस्यै पतस्याः देवतायाः सायुज्यं समानदेहतां समानलोकतां च प्राप्नोतीत्यर्थः। नन्वन्र देवता- प्राप्तिरुच्यते, न वायुप्राप्तिरित्याशङ्कयाह-देवतेत्यत्नति ॥ यटुक्तं पृथगुप- 20 देशादिति, तदिदानीं विवृणोति-तथा तौ वा इति॥

इदानीं सौत्रमुदाहरणं व्याचष्टे-प्रदानवदित्यादिना ॥ त्रयः पुरो डाशा यस्यां सा त्रिपुरोडाशा; तस्यां सहैव प्रदानं किं वा भेदेनेति सन्देहे पूर्व- पक्षमाह-सर्वेषामिति ॥ अच्छं शुद्धं बट्कारं भागं सर्वेषामभि- गमयन् प्रापयन्नवद्यति । गृह्णातीति वचनात्सहैव प्रक्षेपाशङ्का जायते। 52 अन्यथा प्रत्येकमभिगमयन्निति स्यात्। दैवतैक्याच्च सहप्रदानाशङ्कायां प्रधान-

१. T, Ti and A omit एतस्ये

894

प्रदानाधिकरणम् २८.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

इत्यतो वचनात्, इन्द्राभेदाच, सहपदानाशङ्कायाम्-राजादिगुणभेदाव् याज्यानुवाक्याव्यत्यासविधानाच् यथान्यासमेव देवतापृथकत्वात्मदान- पृथक्त्वं भवति; एवं तत्वभेदेऽपि अध्येयांशपृथकत्वात् आध्यान- पृथक्त्वमित्यर्थः । तदुक्तं संकर्षे "नाना वा देवता पृथग्ज्ञानात्" 5 इति। तत्न तु द्रव्यदेवताभेदात् यागभेदो विद्यते; नैवमिह विद्या- भेदोऽस्ति, उपकमोपसंहाराभ्याम् अध्यात्माधिदेवोपदेशेषु एकविद्या- विधानप्रतीतेः; विदयैक्येपि तु अध्यात्माधिदैवभेदाद् प्रवृत्तिभेदो भवति-अगिनिहोत्र इव सायंप्रातःकालभेदात्-इत्येतावदभिपेत्य मदा- नवदित्युक्तम् । 10

प्रकटार्थविवरणम्

पृथक्त्वमिति सिद्धान्तः । स्वरूपेणेन्द्रस्यैक्येऽपि राजादिगुणविशिष्टदेवता- भेदादित्यर्थः । हेत्वन्तरमाह-याज्येति ॥ यजेति प्रैषे कृते या ऋचः शस्यन्ते होत्रा ता याज्याः; अनुब्रूहीति प्रैषे याः शस्यन्ते ता अनुवाक्याः। तयो: व्यत्यासविधानाञ्च "इन्द्राय राजेऽनुब्रूहि" इति प्रथमम; पश्चात् "इन्द्रा- 15 याधिराजाय अनुब्रूहि" इत्यादि: सहप्रदानं चेदेकेव यात्यानुवाध्या च स्यादि- त्यर्थ:। सङ्गर्षें देवताकाण्डे। नाना भेदेनाऔ प्रक्षेप: कुतः? तत्तद्ुणभेदेन देवता- पृथकत्वज्ञानादित्यर्थः। देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागो यागः; तस्य यथेह दृष्टान्ते भेद, तथा विद्याभेदोऽपि स्यादित्याशङ्कयाह-तत्न त्विति ॥ यत्रोत्पत्तिवाक्यादेव नानादवतं कर्म प्रतीयते, तत्र देवतादिभेदात्कर्मभेद, न तथेह विद्याभेद: 2 उत्पत्तित एव प्राणविद्यैक्यावगमादित्यर्थः। कथं तहि विद्यैकये भेदेनानु- चिन्तनमित्याशङ्कयाह-विद्यैक्येऽपीति ॥ "सायं प्रातर्निहोत्रं सुहोति" इति श्रूयते। तत्र सायमन्यथानुष्ठानं प्रातश्चान्यथा; देवता चाग्नि: प्रजापतिश्च सायम्; सूर्यः प्रजापतिश्च प्रातः, तत्प्रदानभेदो यथा कर्मेक्येऽपि तथा विद्यै- क्येऽपि अनुचिन्तनभेदो न विरुध्यत इत्यर्थः॥ 25

१. A. तत्न 2. A adds देवतोद्देशे

895

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ४४.

भाष्यम्

[लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ] लिङ्गभूयस्त्वात्तद्ि बलीयस्तद्पि॥ ३-३-४४॥

वाजसनेथिनोऽगनिरहस्ये-"नैव वा इदमग्रे सदासीत्" इत्ये- तस्मिन्ब्राह्मणे मनोऽधिकृत्याधीयते-"तत्षट्तनिंशतं सहस्राण्यपश्यदात्म- नोडग्रीनर्कान्मनोमयान्मनश्चितः" इत्यादि; तथैव "वाक्चितः प्ाण चितश्चक्षुश्चितः श्रोत्नचितः कर्मचितोऽग्निचितः" इति पृथगग्रीनामनन्ति सांपादिकान। तेषु संशय :- किमेते मनश्चिदादयः क्रियानुगवेशिन:

प्रकटार्थविवरणम्

10 लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बळीयस्तद्पि ॥ विषयं दर्शयितुमुपक्रमते-वाजसनेयिन इति ॥ उत्पत्तेः प्राकू इवं सर्व नैव सदासीत् इत्युपक्रम्यानन्तरं मनसः प्रादुर्भावमुकत्वा तन्मन आत्मान- मैक्षतेति ईक्षणपूर्वकं तन्मन आत्मनोऽग्ीनपश्यदिति मनोऽधिकृत्याधीयत इत्यर्थः। पुरुषायुष्टेन कप्तशतवर्षान्तर्गतष टूत्रिशतसहस्त्राहोरात्रावच्छिन्न- 15 तया मनोवृत्तीनां तावत्संख्याकत्वमाह-षट्त्रिंशतं सहस्राण्यन्नीनिति ।। अंकान् स्तोतध्यान् मनोवृत्तिभावितत्वात् मनोमयानिष्टकाभिरिव मनोवृत्तिभि- रेव चीयन्त इति मनश्चित इत्यर्थः । तथा वागादिवृत्तिभिरिष्टकात्वेन भावि ताभिश्चीयन्त इति वाक्चिदादीनात्मनोऽग्रीन् वागादयोऽपश्यन्नित्यर्थः क्रत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वविनियोजकप्रमाणादर्शनात्संशयमाह-तेषु संशय इति । 20 केवलविद्यात्मका भावैनामया इत्यर्थः। पूर्वत्राध्यात्माधिदैवतसान भेदात् अभिध्यानभेदो दर्र्शितः; तद्वदिह स्थानभेदाभावात् क्रत्वङ्गभूतेष्ट कामयाग्निचयनप्रकरणात् क्रियास्थानत्वावगमात् क्रियान्तर्गता इत्याह-

१. TM and A. अर्थात् ३. TM. भावान्मनोमयाः २. TM. तदा Y. T and Ti. भूतेषु काम- A. तावागादिभि:

896

लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् २९.] प्रकटा्थेविवरणम् भाष्यम् तच्छेषभूताः, उत स्वतन्त्राः केवलविद्यात्मका इति। तत्र प्रकरणा- त्क्रियानुगवेशे प्राप्ते, स्वातन्त्रयं तावत्प्रतिजानीते-लिङ्गभूयस्त्वा- दिति। भूयांसि हि लिङ्गानि अस्मिन्व्राह्मणे केवलविद्यात्मकत्वमेषा- सुपोद्धलयन्ति दृश्यन्ते-"तद्यत्किंचेमानि भूतानि मनसा संकल्पयन्ति 5 तेषामेव सा कृतिः" इति, "तान्हैतानेवंविदे सवेदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि सपते" इति च एवंजातीयकानि। तद्धि लिङ्गं प्रकरणा- दधलीयः। तदप्युक्तं पूर्वस्मिन्काण्डे-"श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमा- ख्यानां समवाये पारदोविल्यमर्थविप्रकर्षात्" इति॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्ात्क्रिया मानसवत्॥ 10

३-३-४५॥। नैतद्युक्तम्-स्वतन्त्रा एतेऽग्रयोऽनन्यशेषभूता इति ; पूर्वस्य क्रिया- मयस्य अग्नेः प्रकरणात् तद्विषय एव अयं विकल्पविशेषोपदेशः स्यात, प्रकटार्थविवरणम् तत्न प्रकरणादिति ॥ सिद्धान्तमुपक्रमते-स्वातन्रयं तावदिति॥ ईदानी 15 भूतानि यर्त्किंचन मनसा सङ्गल्पयन्ति, तेषामेवान्नीनां सा कृतिः करण- मित्येतत् स्वातन्त्रयेण भारवनात्मकत्वे लिङ्गम् ; न हि क्रियाङ्गम् यर्त्कंचित्कर- णेन सिध्यति, चोदनैकलभ्यत्वादित्यर्थः । एवंविदे खपते जाग्रतेऽपि तानेतानग्नान् सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्तीति लिङ्गान्तरम्। न हि कर्माङ्ं सर्वदा सर्वैरवानुष्ठीयते, प्रतिनियतदेशकालनिमित्तेषु चोदितत्वादित्यर्थः। 20 यश्चोंक प्रकरणात्क्रियाङ्गत्वमिति, तंत्राह-तद्धि लिङ्गमिति ॥ पूर्वेविकल्पः प्रकरणात् स्यात क्रिया मानसवत् ॥ सिद्धान्तोपक्रममिदमधिकरणम्; तत्र सूत्रेण पूर्वपक्षमाह-पूर्वविकल्प

१. TM and A. इमानि ₹. A omits तब् ... मिति २. T, Ti and TM. भवना ४. T and Ti. सूलविकस्प:

897

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सृ. ४५.

भाष्यम्

न स्वतन्त्र: । नतु प्रकरणाल्लिङ़गं बलीय :- सत्यमेवमेतत्; लिङ्गमपि तु एवंजातीयकं न अ्रकरणाद्वलीयो भवति; अन्यार्थदर्शनं हि एतत्, सांपादिकाश्निप्शंसारूपत्वात्; अन्यार्थदर्शनं च असत्यामन्यस्यां प्राप्तौ 5 गुणवादेनाप्युपपद्यमानं न प्रकरणं बाधितुसुत्सहते; तस्मात्सांपादिका अप्येतेऽययः प्रकरणात्क्रियातुप्रवेशिन एव स्युः। मानसवत्-यथा दशरात्रस्य दशमेऽइनि अविवाक्ये पृथिव्या पात्रेण समुद्रस्य सोमस्य प्रजापतये देवतायै ग्रृह्यमाणस्य ग्रहणासादनहवनाहरणोपहानभक्षणानि मानसान्येवाम्नायन्ते, स च मानसोऽपि ग्रहकल्पः क्रियाप्रकरणात्किया- 10 शेष एव भवति-एवमयमप्यत्निकल्प इत्यर्थः ॥ प्रकटार्थविवरणम्

इति॥ पूर्वस्य क्रियामयस्येष्टकाभिरन्निश्चीयत इति विहितस्यायं विकल्पः स्यात् यथासौ क्रत्वङ्गं तथायमपीत्यर्थः। सिद्धान्तिनोक्तमनूद्य दूषयति- नन्वित्यादिना ॥ यद्यपि विध्युद्देशगतं लिङ्गं प्रकरणात् बलीय:, तथापि 15 नार्थवादगतं न्यायतः प्राप्तस्यावद्योतकत्वादर्थवादलिङ्गानामित्यर्थः। क्रियेति सुत्रपदनिगमनेन व्याचष्टे-तस्मादिति ॥ ननु क्रियाया बाह्यसाधनसाध्य- तानियमात् कथं भावनात्मकानां क्रत्वङ्गतेत्याशङ्गयोदाहरणमाह-मानस- वदिति ॥ दशरात्रस्य कर्मणो यद्दशममहः तद्विवाक्यान्नाम। न विद्यते विविधं वाक्यं ऋत्विजां यस्मिन् मानसत्वात्सङ्कल्पव्यापारस्य तस्मिन्नेवं श्रूयते 20 "अनया त्वा पात्रेण समुद्रं रसया प्राजापत्यं मनोग्रहं गृह्नाति" इति। तद- रथंत उपन्यस्यति-पृथिव्येत्यादिना । ग्रहणं सोमाधारपात्रस्योपादानम्। आसादनं गृह्यातस्य सवस्थाने निक्षेप: तद्नन्तरं सोमस्य हवनम्; हुतशेषोपादानं आहरणम् ; पश्चाद्ृत्विजां तद्भ्क्षणाय अन्योन्यमनुज्ञाकरणमुपस्थानं [करणमा- ह्वानम्] पश्चान्म्क्षणं सोमस्ये-इत्येतानि मानसान्येवेत्यर्थः । ग्रहकल्प इति 25 अहसंबन्धिकल्पनाप्रकार इत्यर्थः। करत्वङ्गतालक्षणसादृश्यसापेक्षादतिदेशाख क्रियाङ्गत्वमित्यर्थः॥

१. Tr, A and TM. चिम्वत इति २. T1. TM and A. वाक्यं

898

लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् २९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अतिदेशाच्॥ ३-३-४६ ॥ अतिदेशश्च एषामग्नीनां क्रियानुपवेशसुपोद्वलयति-"षट्तरिंश- त्स हस्राण्यग्रयोऽर्कास्तेषामेकैक एव तावान्यावानसौ पूर्वः" इति ; सति हि सामान्येऽतिदेशः प्रवर्तते; ततश्च पूर्वेणाष्टकाचितेन क्र्कियानुपवेशिना अग्निना सांपादिकानग्नीनतिदिशन्त्रियानुमवेशमेव एषां द्योतयति। विद्यैव तु निर्धारणात्॥ ३-३-४७॥ तुशब्दः पक्षं व्यावतयति। विद्यात्मका एव एते स्वतन्त्रा मन- श्विदादयोऽग्रयः स्युः, न क्रियाशेषभूताः । तथा हि निर्धारयति-"ते हैते विद्याचित एव" इति, "विद्यया हैवैत एवंविदश्चिता भवन्ति" 10 इति च। दर्शनाच्च ॥ ३-३-४८॥ दृश्यते च एतेषां स्वातन्त्रचे लिङ्गम्; तत्पुरस्तादर्शितम् "लिङ्ग- भूयस्त्वात्" इत्यत्र ॥। ननु लिङ्गमपि असत्यामन्यस्यां प्राप्तौ असाधकं कस्यचिदर्थस्येति 18 अपास्य तत् प्रकरणसामर्थ्यात् क्रियाशेषत्वमध्यवसितम्-इत्यत उत्तरं पठति- श्रत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाधः ॥ ३-३-४९॥ प्रकटार्थविवरणम् अतिदेशाच्॥ 2 विद्यैव तु निर्धारणात्।। दर्शनाच।

899

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ४९.

भाष्यम्

नैवं प्रकरणसामर्थ्यात्क्रियाशेषत्वमध्यवसाय स्वातन्त्रयपक्षो बाधि- तव्य:, अ्रत्यादेर्बलीयस्त्वात्; बलीयांसि हि प्रकरणात् श्रुतिलिङ्ग- वाक्यानीति स्थितं श्रुतिलिङ्गसूत्रे; तानि च इह स्वातन्त्रचपक्षं साध- 5 यन्ति दृश्यन्ते; कथम्! श्रुतिस्तावत्-"ते हैते विद्याचित एव" इति; तथा लिङ्गम्- "सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि सपते" इति ; तथा वाक्यमपि "विद्यया हैवैत एवंविदश्चिता भवन्ति" इति। "विद्याचित एव" इति सावधारणा इयं श्रुतिः क्रियानुमवेशेऽ- मीषामभ्युगम्यमाने पीडिता स्यात्। नतु अबाह्यसाधनत्वाभिप्नायमिद- 10 मवधारणं भविष्यति-नेत्युच्यते; तदभिप्ायतायां हि "विद्याचितः" इति इयता स्वरूपसंकीर्तनेनैव कृतत्वात्, अनर्थकमवधारणं भवेत्- स्वरूपमेव हि एषाम् अबाह्यसाधनमिति; अबाह्यसाधनत्वेऽपि तु मान- सग्रहवत् क्रियानुपवेशशङ्गायां तन्निवृत्तिफलम् अवधारणमर्थवद्वि- ष्यति। तथा "सवपते जाग्रते चैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्येतानग्रीं- 15 श्विन्वन्ति" इति सातत्यदर्शनम् एषां स्वातन्त्रचेऽवकल्पते-यथा सांपादिके वाक्पाणमयेऽग्निहोत्े "प्राणं तदा वाचि जहोति वाचं तदा प्राणे जुहोति" इति च उक्त्वा उच्यते-"एते अनन्ते अमृते आहुती जाग्रच्च स्वपंश्र सततं जुहोति" इति-तद्वत् ; क्रियानुपवेशे तु क्रियापयोगस्य अल्पकालत्वात् न सातत्येन एषां प्रयोग: कल्पेत। न 20 च इदमर्थवादमात्रमिति न्याय्यम् ; यत्र हि विस्पष्टो विधायको लिडादि:

प्रकटार्थविवरणम्

श्रुतिलिङ्गवाकयैः प्रकरणमपबाध्य फलार्थतया मनश्चिदादीनां स्वातन्त्रय- माह-"विद्यैव तु" इत्यादि सूत्रत्रयेण। श्रुरति विवृणोति आक्षेपसमाधानाभ्याम्- विद्याचित एवेति सावधारणेयमित्यादिना । इदानीं लिङ्गं व्यनक्ति- 25 तथा स्वपत इति ॥ यश्चोक्तमर्थवादगतं लिङ्गं न प्रकरणबाधने समर्थमिति, तत्राह-न चेदमर्थवाद्मात्नमिति ॥ प्राप्तिविरोधयोरसतोः यथाश्रुतेऽर्थ-

900

लिक़भूयस्त्वाधिकरणम् २९.] भकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

उपळभ्यते, युक्तं तत्न संकीर्तनमात्रस्यार्थवादत्वम्; इह तु विस्पष्ट- विध्यन्तरानुपळब्धेः संकीतनादेव एषां विज्ञानविधानं कल्पनीयम्; तच्च यथासंकीर्तनमेव कल्पयितुं शक्यत इति, सातत्यदर्शनाच्तथाभूतमेव कल्प्यते; ततश्च सामर्थ्यादेषां स्वातन्त्रयसिद्धिः । एतेन "तद््त्किचे- 5 मानि भूतानि मनसा संकल्पयन्ति तेषामेव सा कृतिः" इत्यादि व्याख्यातम्। तथा वाक्यमपि "एवंविदे" इति पुरुषविशेषसंबन्धमेव एषामाचक्षाणं न ऋतुसंबन्धं मृष्यते। तत्मात्खातन्त्रयपक्ष एव ज्याया- निति॥

अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्ृष्टश्व 10

तटुक्तम् ॥ ३-३-५० ॥ इतश्च प्रकरणमुपमृद्य स्वातन्त्रयं मनश्चिदादीनां पतिपत्तव्यम्, यत् क्रिकयावयवान् मनआदिव्यापारेष्वनुवन्नाति-"ते मनसैवाधीयन्त मन- साचीयन्त मनसैव ग्रहा अग्रह्यन्त मनसास्तुवन्मनसाशंसन्य्त्किंच यज्ञे कर्म क्रियते यर्त्किच यज्ञियं कर्म मनसैव तेषु तन्मनोमयेषु मनश्चित्सु 15 प्रकटार्थविवरणम् वादानां प्रामाण्यमिति देवताधिकारन्यायेन सर्वदा सर्वाणि भूतानि मदर्थ- मर्मि चिन्वन्तीति मन्वीतेति विधि: कल्प्यत इस्यर्थः । पूर्वोक्तेन यथाश्रुत- ग्रहणन्यायेन यर्तिकिचेत्यत्रापि अगनिकरणसंकल्पनमेव विधीयत इत्याह- एतेनेति॥ एवं लिङ्गं विविच्य वाक्यं विवेक्ति[विविनक्ति]-तथा वाक्य- 20 मपीति।। अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत् दृष्टश्र तदुक्तम् ॥

क्रियाङ्गानां मनआादिव्यापारेषु संबन्धकरणान्यथानुपपत्यापि न क्रिया- शेषत्वमित्याह-इतश्चेत्यादिना ॥ मनसैवेतेऽय्य आधीयन्ते विदुषाधीयन्ते; छन्दसि लकारनियमाभावादित्यर्थः। आधानमग्नीनां चयनमिष्टकादीनां 25 901 D 41

[अ. ३. पा. ३. सू. ५०.

भाष्यम्

मनोमयमेव क्रियते" इत्यादिना; संपत्फलो हि अयमनुबन्धः; नच प्रत्यक्षा: क्रियावयवाः सन्तः संपदा लिप्सितव्या: न च अत् उद्गीथा- द्युपासनवत् क्रियाङ्गसंबन्धात् तदनुपवेशित्वमाशङ्गितव्यम्, श्रुतिवैरुप्यात; 5 न हि अत्र क्रियाङं किंचिदादाय तस्मिन् अदो नामाव्यवसितव्यमिति वदति; षदतिंशत्सहस्त्राणि तु मनोवृत्तिभेदान् आदाय तेष्वत्नित्वं ग्रहा- दींश्च कल्पयति, पुरुषयज्ञादिवत्: संख्या च इयं पुरुषायुषस्याहसु दृष्टा सती तत्संबन्धिनीषु मनोवृत्तिष्वारोप्यत इति द्रष्टव्यम्। इत्येवमनु- बन्धात्स्ातन्त्रयं मनश्चिदादीनाम्। आदिशब्दात् अतिदेशाद्यपि यथा- 10 संभव योजयितव्यम्; तथा हि-"तेषामेकेक एव तावान्यावानसौ पूर्वः" इति क्रिकियामयस्यान्नेर्माहात्म्यं ज्ञानमयानामेकैकस्य अतिदिशन्

प्रकटार्थविवरणम्

ग्रहशब्दवाच्यानां पात्राणां ग्रहण तत्प्रतिबन्धात् स्तुतिः शंसनं चान्यदपि यत्किंचित् यज्ञे पुरुषार्थ क्रियते, यञ्च यज्ञाङ्गं क्रत्वर्थ तत्सर्वमेव मनसैव क्रियत 15 इत्यर्थः । अनुबन्धकरणस्य फलमाह-संपत्फलो हीति ॥ कियाङ्गानां मन- आदिव्यापारंु संपादनार्थमिदं संबन्धकरणमित्यर्थः। ततः क्रियाङ्गत्वे किमा- यातमित्याशङ्गयाह-नच प्रत्यक्षा इति ॥ मनश्चिदादीनां क्रियाङ्गत्वे साक्षा- देव आधानादिसंभवात् संपादन व्यर्थमापद्यत इत्यर्थः। ननु तर्हि कर्माङ्ग संबन्धादुद्गीथाद्युपासनवदाश्रित्य विधानं स्यान्न स्वातन्त्रयेणेत्याशङ्कयाह- 20 न चात्रोद्ीथादीति ॥ अदो नाम तन्नाम किंचिदध्यवसितव्यमिति न हि वद्ति श्रुतिः। अतः खवातन्त्रयोपलम्भादाश्रित्य विधानश्रुतिवैलक्षण्यमित्यर्थः। कि तहि अत्र वि्धायत इत्याशङ्गयाह-षट्त्रिंशदिति॥ कथं मनोवृत्तिषु सह्वयो पादानमित्याशङ्कयाह -संङ्वया चैयमिति ॥ उक्तानुवादपूर्वकं सूत्रभागं योजयति-इत्येवमनुबन्धादिति । प्रथममतिदेशं योजयति-तथा हीति ॥

१. A. संशयः ३. T and T1 संफलो हि २. A. यज्ञ-

902

लिङ्गभूय स्त्वाधिकरणम् २९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् क्रियायामनादरं दशयति; न च सत्येव क्रियासंबन्धे विकल्पः पूर्वेणो- त्तरेषामिति शक्यं वक्तुम्; न हि, येन व्यापारेण आहवनीयधारणा- दिना पूर्वः क्रियायामुपकरोति, तेन उत्तरे उपकर्तु शक्रुवन्ति। यत पूर्वपक्षेऽप्यतिदेश उपोद्लक इत्युक्तम्-सनि हि सामान्येऽतिदेशः प्रव- 5

हि सांपादिकानामप्यग्रीनामप्नित्वमिति। श्त्यादीनि च कारणानि दर्शि- तानि। एवमनुबन्धादिभ्यः कारणेभ्यः स्वातन्त्रयं मनशिदादीनाम्; प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत्-यथा प्रज्ञान्तराणि शाण्डिल्यविद्याप्रभृतीनि सेन स्वेन अनुवध्यमानानि पृथगेव कमभ्यः प्रज्ञान्तरेभ्यश्च स्वतन्त्राणि 10 भवन्ति, एवमिति; दृष्टश्व अवेष्टेः राजसूयप्रकरणपठितायाः प्रकरणा- दुत्कर्ष :- वणेत्रयानुवन्धात्, राजयज्ञत्वाच राजसूयस्य; तदुक्तं प्रथमे काण्डे-"कत्वर्थायामिति चेन्न वर्णत्यसंयोगात्"॥

प्रकटार्थविवरणम् ननु विकल्पार्थोऽयमतिदेशो नादरार्थ इत्याशङ्गयाह-न चेति॥ 15 एकस्मिन, साध्ये तुल्यप्रापकाम्यां दयोः सन्निपातो विकल्पो नाम नात्रैकं साध्यमस्ति ; तस्मादृतिदेशोऽयं ज्ञानमयस्तुत्यर्थ इत्यर्थः। क्रियाङ्गत्वेऽ्यति- दशादिति हेतुरुक्तः; स न तत्साधक इत्याह-यन्वित्यादिना ॥ अतिदेशं योजयित्वा आदिशब्दार्थमाह-श्त्यादीनि चेति॥ सवातन्रये दष्टान्तमाह- दृष्टश्रेति ॥ "राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेत" इति प्रकृत्यावेरष्टि नामे- 20 ष्टिमामनन्ति "आग्रेयोऽष्टाकपालो हिरण्यं दक्षिणा" इत्यादिना। अतः प्रेकरणात् राजसूयक्रत्वर्थायामिष्टौ प्रवृत्तिरिति चेन्न, वर्णत्रयसंयोगात् "यदि ब्राह्मणो यजेत वार्हस्पत्यं मध्ये निधायाह्ुतिमाद्डुति हुत्वाभिघारयेद्यदि वैश्यो वैश्वदेवं यदि राजन्य पेन्द्रम्" इति। तस्साद्यथाप्रकरणं हित्वा राजयज्ञाद्वेष्टेरन्यत्वं साधितं 25

१. A. इत्याशङ्कयाह २. TM. तत्प्रकरणात्

903

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ३.पा. ३. सू. ५१, भाष्यम् न सामान्यादप्युपलब्धेर्मत्युवन्न हि लोकापत्तिः॥ ३-३-५१ ॥। यदुक्तं मानसवदिति, तत्प्रत्युच्यते। न मानसग्रहसामान्यादपि मन- 5 शिदादीनां क्रियाशेषत्वं कल्प्यम्, पूर्वोक्तभ्यः श्रुत्यादिहेतुभ्यः केवळ- पुरुषार्थत्वोपळब्धे :; न हि किंचित् कस्यचित् केनचिन् सामान्यं न संभवति; नच तावता यथास्वं वैषम्यं निवतते; मृत्युवत्। यथा "स वा एष एव मृत्युर्य एष एतस्मिन्मण्डळे पुरुषः" इति "अभनिर्वै मृत्युः" इति च अग्नयादित्यपुरुषयोः समानेऽपि मृत्युशब्दपयोगे, नात्यन्तसा- 10 म्यापत्ति :; यथा च "असौ वा लोको गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समित् " इत्यत्न न समिदादिसामान्यात लोकस्य अभनिभावापत्ति: तद्वद्। परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्वनुबन्धः।। ३-३-५२।। परस्तादपि "अयं वाव लोक एषोऽननिश्चितः" इत्यस्मिन् अन- 15 न्तरे ब्राह्मणे, ताद्विध्यं केवळविद्याविधित्वं शब्दस्य प्रयोजनं लक्ष्यते, न शुद्धकमोङ्गविधित्वम्; तत्र हि- "विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामा: परागताः। न तत्न दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपखिविनः॥"

प्रकटार्थविवरणम् 20 न सामान्यादप्युपलब्धेः मृत्युवन्न हि ळोकापत्ति:।। परोक्दष्टान्तं विघटयति-न सामान्यादिति॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्वनुबन्धः । किंचोपरितनेऽपि ब्रह्मणे चितेऽम्रावेतल्लोकदृष्टिविधानं स्वतन्त्रमुप - लभ्यते। तत्साह चर्यात्पूर्वमपि स्वतन्त्रोपासनविधानमित्याह-परस्तादपीति॥ 904

शरीरेभावाधिकरणम् ३०.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इत्यनेन श्लोकेन केवलं कर्म निन्दन् विद्यां च प्रशंसन् इद गमयति। तथा पुरस्तादृषि "यदेतन्मण्डलं तपति" इत्यास्मिन्त्राह्मणे विद्यामधानत्वमेव लक्ष्यते-"सोऽमृतो भवति मृत्युह्यस्यात्मा भवति" इति विद्याफले- नैव उपसंहारात कर्मप्रधानता तत्सामान्याव् इहापि तथात्वम्। भूयां- सस्तु अग्नथवयवाः संपादयितव्या विद्यायाम्-इत्येतस्मात्कारणात् अग्निना अनुवध्यते विद्या न कमोङ्गत्वाद्। तस्मात् मनश्चिदादीनां केवळविद्यात्मकत्वसिद्धिः । [शरीरे भावाधिकरणम्] एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ३-३-५३॥ 10 इह देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनः सद्भावः समर्थ्यते, वन्धमोक्षाधि- कारसिद्धये; न हि असति देहव्यतिरिक्त आत्मनि परळोकफलाश्रो- दना उपपद्येरन्; कस्य वा ब्रह्मात्मत्वमुपदिश्येत। नतु शास्त्रपमुख एव प्रथमे पादे शास्त्रफलोपभोगयोग्यस्य देइव्यतिरिक्तस्य आत्मनोS- स्तित्वमुक्तम्-सत्यमुक्तं भाष्यकृता; न तु तत्नात्मास्तित्वे सुत्रमस्ति; 1 प्रकटार्थविवरणम् ननु स्वतन्त्रविद्याविधानं चेद्विवक्षितं किमिति तर्ह्यसिना संबध्यते

एक आत्मनः शरीरे भावात्।। संक्षेपतः तात्पर्यमाह-इह देहेति। ननु देहस्यैव अनुष्ठाने समर्थत्वा- सस्यैवाधिकारित्वं भविष्यति, किं व्यतिरेकविचारेणेत्याशङ्कयाह-न ह्स- तीति । तथापि पूर्वतन्त्र पवात्मनो विचारितत्वादयं विचारो व्यर्थ इत्याह- ननु शास्त्रेति । उत्सुत्रमेव शबरखामिना आत्मास्तित्वं विचारितम्। न तत्न जैमिनीयं सूत्रम्। अतोऽयं विचारोऽन्यतोऽप्राप्त एव क्रियत इत्याइ-सत्यपुक्त- 905

[अ. ३. पा. ३. सू. ५३.

भाष्यम् इह तु ख्यमेव सूत्रकृता तदस्तित्वमाक्षेपपुरःसरं प्रतिष्ठापितम्; इत एव चाकृष्य आचार्येण शबरस्वामिना प्रमाणलक्षणे वर्णितम्; अत एव च भगवता उपवर्षेण प्रथमे तन्त्रे आत्मास्तित्वाभिधानप्सक्तो "शारीरके 5. वक्ष्यामः" इत्युद्धारः कृतः। इह च इदं चोदनालक्षणेषु उपासनेषु विचा- र्यमाणेषु आत्मास्तित्वं विचार्यते, कृत्त्शास्त्रशेषत्वप्रदर्शनाय; अपि च पूर्वस्मिन्नधिकरणे प्रकरणोत्कर्षाभ्युपगमेन मनश्चिदादीनां पुरुषार्थत्वं वर्णितम्; कोऽसौ पुरुषः, यदर्था एते मनश्चिदादय :- इत्यस्यां प्रसक्तौ इरद देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽस्तित्वमुच्यते; तदस्तित्वाक्षेपार्थ इद- 10 मादिमं सूत्रम् -आक्षेपपूर्विका हि परिहारोक्ति: विवक्षितेऽर्ये स्थूणा- निखननन्यायेन दढां बुद्धिसुत्पादयेदिति।

प्रकटार्थविवरणम् मिति ॥ नन्वसूत्रितं चेत् कथं भाष्यकारो व्यररचदित्याशङ्कयाह-इत एवा- कृष्येति ॥ "स एष यज्ञायुधी यं यजमानः" इत्यस्य वाक्यस्य विचारप्रस- 15 द्रेनास्मादेवाधिकरणादाकृष्य प्रथमाध्याये वर्णितमित्यर्थः । इत एवाकष्य विचार: कृत इत्यत्र वृत्तिकारवचनं लिङ्गमाह-अत एव चेति ॥ तथा चाङु: स्मान्रभवन्तो भट्टमिश्रा :- "इत्याह नास्तिष्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदत्र युक्तया। दृढत्वमेतद्विषयस्य[यस्तु] बोधः प्रयाति वेदान्तनिषेवणेन॥" इति।

20 नन्विहाप्यादे सुत्रेथशब्दोपत्तोिकारी विचारितः। कथमिह पुनस्त- ननिरूपणमित्याशङ्कयाह-इह चैदमिति । प्रथमसूत्रे लोकसिद्धात्मोपादानेन अधिकारी समर्थित:, न तद्विशेषो विचारितः। इह तु विधिप्रमाणके तस्य विशेषतोऽस्तित्वं विचार्यत इति सकलशास्त्रशेषभूतमिदमधिकरणमित्यर्थः। तथापि पूर्वाधिकरणेन कथं संबन्ध इत्याशङ्कयाह-अपि चेति॥ इदानीं 25 माद्यस्यावान्तरसङ्गतिमाह-तदस्तित्वाक्षेपार्थ चेति॥

90

शरीरेभावाधिकरणम् ३०.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अत्र एके देहमात्नात्मदर्शिनो लोकायनिकाः देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽभावं मन्यमाना:, समस्तव्यस्तेषु वाह्येषु पृथिव्यादिष्वद्ृष्टमपि चैतन्यं शरीराकारपरिणतेषु भूतेषु स्यादिति-संभावयन्तः तेभ्यश्चैत- न्यम्,मदशक्तिवत् विज्ञानम्, चैंतन्यविशिष्टः कायः पुरुषः-इति च आहु:। 5 न स्वर्गगमनाय अपवर्गगमनाय वा समर्थो देहव्यतिरिक्त आत्मा अस्ति, यत्कृतं चैतन्यं देहे स्यात् ; देहे एव तु चेतनश्च आत्मा च इति प्ति- जानन्ते। हेतुं च आचक्षते-शरीरे भावादिति; यद्धि यस्मिन्सति भवति, असति च न भवति, तत् तद्धमेत्वेनाध्यवसीयते-यथाग्नि-

प्रकटाथविवरणम् 10

पुरुषो विषय :; स किं देहः, किं वा तद्यतिरिक्त इति संशये लोकायतिकाः प्राहुरित्याह-अतेक इति ॥ अहं मनुष्य इति देहस्यैव महं-

ननु चैतन्यं तावन्न संहतानां भूतानां तप्ायःपिण्डे वायुसमुद्गुते समवापितजले चैतन्यादर्शनात्: नापि व्यस्तानाम्, एककस्मिन् अदर्शनात्। अतश्चैतन्यमेव 15 स्वाधारमात्मानं गमयतीत्याशङ्कयाह-समस्तव्यस्तेष्विति । सवभाववैचित्र्या- देहाकारपरिणतेष्वेव चैतन्यं स्यादिति संभावयन्तः तेभ्यो भूतेभ्यश्चैतन्यमिति प्राह्ुः। संघातविशेषे कार्यविशेष: संभाव्यत इत्यत्रोदाहरणमाह-मदभ्नक्ति- वदिति ॥ यथैकैकस्मादन्नादेः अटष्टापि मदशक्ति: संघातविशेषे स्यात्तद्व- दित्यर्थः। देह एव चेत् भोक्ता मृतदेहेऽपि कि भोगो न स्यादित्याशंङ्गयाह- 20 चैतन्यविशिष्ट इति ॥ ननु सवर्गापवर्गभोक्तान्य एव चेतनः। तथ्चैतन्यमेव देहे भाति, अयो ददतीतिवत्; अतोन चैतन्यविशिष्टत्वं कायस्यास्तीत्या- शङ्गयाह-न स्वगगमनायेति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चैतन्यस्य देहधर्मत्व मेवेत्यर्थः। यञ्चानुमीयते प्राणचेष्टादयः साश्रया, कार्यत्वात्, संप्रतिपन्रवत्;

१. A. व्यस्ते Sपीति २. T and Ti omit आशङ्कय

907

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. ३. स. ५४.

भाष्यम् धर्मावौष्ण्यप्रकाशौ। प्राणचेष्टाचैतन्यस्मृत्यादयश्च आत्मधर्मत्वेनाभिमता आत्मवादिनाम्-तेऽप्यन्तरेव देहे उपलभ्यमानाः, बहिश्चातुपलभ्यमानाः असिद्धे देहव्यतिरिक्त धर्मिणि देहधर्मा एव भवितुमईन्ति। तस्माद- 5 व्यतिरेको देहादात्मन इति॥ एवं पाप्ते बरूम :- व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत्॥ ३-३-५४ ॥ न त्वेतदस्ति-यदुक्तमव्यतिरेको देहादात्मन इति; व्यतिरेक

10 प्रकटार्थविवरणम् वश्चाश्रयः स देद्व्यतिरिक्त आत्मेति, तदपि प्रत्यक्षवाधितमित्याह- प्राणचेष्टेति ।। व्यतिरेकस्तन्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत्।। नेतुशब्दं प्रथमं व्याचष्टे-न त्वेतदस्तीति ॥ 'अहं मनुष्यः' इति सामा- 15 नाधिकरण्यप्रत्ययात् देहात्मनोरैक्यमिति यटुक्तं तत्तावन्नास्ति, 'सर्पोऽयम्' इतिवद्ध्यासादपि सामानाधिकरण्यसंभवात्; बाधकादर्शनान्नेति चेन्न, 'मम शरीरम्' इति भेदप्रत्ययस्य दर्शनात्; विपरीतं कि न स्यादिति चेन्न, एकरिं- श्चन्द्रे भेदाध्यासे द्वितीयचन्द्राकारवन्मनुष्याकारस्य द्वितायस्य प्रसङ्गात्ः स्पष्ट च मनुष्यत्वभावनान्न तद्ज्ञाननिर्मितो भेदभ्रमः, उपाध्यनुपलम्भाश्न 20 नौपाधिक: तादात््यभ्रमस्तु तत्त्वात्मज्ञानविजुम्भितः संबोभाव्यते। खपे च मनुष्यत्वाकारसंसर्गविधुराहंकाराविष्कारात् नैतच्छरीरगोचरोऽहंप्रत्यय इति भाव:। किच देहः स्वव्यतिरिक्तद्रष्टकः, दश्यत्वात्, घटवदित्याह- व्यतिरेक एवास्येति॥ यञ्ञोक्तं चैतन्यादीनां देहधर्मत्वमिति तत्राह-

१. TI. ननु शब्द A. न भूशब्दं TM. वुशब्द:

908

शरीरेभावाधिकरणम् २०.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

एवांस्य देहान्वितुमईति; तद्भावाभावित्वात; यदि देहभावे भावाद् देहधर्मत्वम् आत्मघर्माणां मन्येत-तनो देहभावेऽपि अभावात् अत- द्धर्मत्वमेव एषां किं न मन्येत१ देहधर्मवैलक्षण्यात्; ये हि देहधर्मा रूपादयः, ते यावदेहं भवन्ति; प्राणचेष्टादयस्तु सत्यपि देहे मृताव- 5 स्थायां न भवन्ति; देहधर्माक्च रपादयः परैरप्युपलभ्यन्ते, न त्वात्म- धर्माश्चैतन्यस्मृत्यादयः। अपि च सति हि तावत् देहे जीवदवस्थायाम् एषां भावः शक्यते निश्चेतुम्, न तु असत्यभावः; पतितेऽषि कदाचिद- स्मिन्देहे देहान्तरसंचारेण आत्मधर्मा अनुवर्तेरन्; संशयमात्रेणापि पर- पक्षः प्रतिषिध्यते । किमात्मकं च पुनरिदं चैतन्यं मन्यते, यस्य भूतेभ्य 10 उत्पत्तिमिच्छति-इति परः पर्यनुयोक्तव्यः, न हि भूतचतुष्टयव्यतिरे- केण लोकायतिकः किंचित्तत्वं प्रत्येति; यत् अनुभवनं भूतभौतिकानाम्, तत् चैतन्यमिति चेत, तहि विषयत्वात्तेषां न तद्धमेत्वमश्नवीत, स्वात्मनि क्रियाविरोधात्। न हि अग्निरुष्णः सन्स्ात्मानं दहति, न हि नटः शिक्षितः सन् स्वस्कं्धमधिरोक्ष्यति। न हि भूतभौतिकधर्मेण सता चैत- 15 न्येन भूतभौतिकानि विषयीक्रियेरन्; न हि रूपादिभिः स्वरूपं पररूपं वा विषयीक्रियते; विषयीक्रियन्ते तु बाह्याध्यात्मिकानि भूतभौतिकानि चैतन्येन। अतश्च यथैव अस्या भूतभौतिकविषयाया उपलब्घेर्भावोऽ- भ्युपगम्यते, एवं व्यतिरेकोऽपि अस्यास्तेभ्योऽभयुपगन्तव्यः; उपलब्धि-

प्रकटार्थविवरणम् 20

तन्भ्रावाभावित्वादिति । चैतन्यादयो न देहस्य विशेषगुणाः, तन्रावाभावि- त्वात्, ये तद्विशेषगुणास्ते तन्रावभाविनः, यथा रूपादय इत्यर्थः । किंच चैतन्य- धर्मकत्वाश्चेत् 'अहं मनुष्यः' इति सामानाधिकरण्यं तदा परशरीरेऽपि गौरो देह इतिवत् 'अहं मनुष्यः' इति सामानाधिकरण्यप्रत्ययः स्यात्। आत्मीयत्वाभावे च व्यतिरिक्तात्मसाधकत्वानुपपत्यैव चैतन्यस्य तद्यतिरेको वक्तव्य 25 इत्याह-न हि भूतभौतिकधर्मेणेत्यादिना ॥ ननूपलब्धेरस्तु व्यतिरेक्र ततः आत्मनि किमायातमित्याशङ्कयाह-उपळब्धिस्वरूप एव चेति।।

909 P-42

ब्रह्म सुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सृ. ५४.

भाष्यमूं स्वरूप एव च न आत्मेति आत्मनो देहव्यतिरिक्तत्वम्। नित्यंत्वं चोपलब्धे:, ऐकरूप्यात्, अहमिदमद्राक्षमिति च अवस्थान्तरयोगेऽ- प्युपलब्धृत्वेन प्रत्यभिज्ञानात्, स्मृत्याध्युपपत्तेश्र । यत्तूक्तम्-शरीरे 5 भावात् शरीरधर्म उपलब्धिरिति, तद्वर्णितेन प्रकारेण प्रत्युक्तम्। अपि च सत्सु प्रदीपादिषु उपकरणेषु उपलब्धिभेवति, असत्सु न भवतीति न च एतावता प्रदीपादिधर्म एवोपलब्धिर्भवति, एवं सति देहे उपलब्धिर्भ- वति, असति च न भवतीति-न देहधर्मो भवितुमहैति ; उपकरणत्व- मात्रेणापि प्रदीपादिवत् देहोपयोगोपपत्तेः। न च अत्यन्तं देहस्य उप-

10 प्रकटार्थविवरणम्

ननूपलब्धे: क्षणिकत्वात् कथं नित्यात्मस्वरूपतेत्याशङ्कयाह-नित्यत्वं चेति॥

स्थायित्वं साधितमित्यर्थः । अधिकाभिधित्सया निरस्तमप्यनुवदति- यचतूक्तमिति ॥ अन्वयव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धिरिति अधिकमाह - अपि 15 चेति॥ इदानीं उपकरणत्वमपि देहस्योपलब्धौ न संभवतीत्याह-न चात्यन्त- मिति। उपलन्धिर्न देहजन्या, तस्मिन्नव्याप्रियमाणेऽपि सन्भाववत्त्वात्, पदार्थान्तरवत्; जागरिते च व्यक्षकजनकतया कथचिदुपयोगमङ्गीकृत्या त्यन्तमित्युक्तम्। ननु नानुमानं मानं लोकायतिकानाम् ; मैवं वोच:, अन्त- र्भावाभ्युपगमात्। नो खल्वमानं मानेऽन्तर्भावयिषितम्; कथ च मानान्तरानङ्गी- 20 कारे तदन्तर्भावो वा परं प्रति प्रतिपाद्येत। न हि मानान्तराणां प्रत्यक्षे अन्त- भाव इत्ययमर्थोSस्माकं प्रत्यक्षगोचरः। नें च वाङ्मात्रेण विप्रतिपत्तिनिरासः। किंच को5यं अन्तर्भाव: अप्रत्येक्षे कि प्रत्यक्षत्वापादनम्, किवा प्रामाण्यम्, किंवा विलक्षणसामग्रयनिरूपणम्, किवा प्रमेयानिरूपणम्, उत स्वातन्त्रयप्रतिषेध इति। नाद :- तर्कसहस्रेणापि वस्तुखभाववैपरीत्यासंभवात्। परोक्षत्वं च 25 प्रत्यक्षत्वस्य अपलापात् प्रत्यक्षेऽतर्भाव इति व्यर्थ वचः स्यात्। यदि प्रत्यक्षवत्

१. TM omits च २. A. कि मत्यक्षे

910

रङ्गाववद्धाधिकरणम् ३१.j प्रकटार्येविवरणम्

माध्यम् ळब्धावुपयोगोऽपि दृश्यते, निश्चेष्टेऽप्यस्मिन्देहे सवमे नानाविधोपळब्धि- दर्शनात्। तस्मादनवद्यं देहव्यतिरिक्त्स्य आत्मनोऽस्तित्वम्।। [अङ्गाववद्धाधिकरणम्] अङ्गावबद्दास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ।३-३-५५।: समाप्ता प्रासङ्ङिकी कथा; संप्रति तु प्रकृतामेवानुवतामहे। "ओमि- त्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" "लोकेषु पश्चविधं सामोपासीत" "उक्थमुक्य- प्रकटार्थविवरणम् प्रांमाण्यं तत्रान्तर्भावः सइष्टमेवास्माकम् । नापि तृतीयः, अन्तर्भावोक्त्ैव विलक्षणसामग्रयङ्गीकारात्। ने हि तावन्मात्रसामग्रीकस्यैव तत्रान्तर्भावोप- 10 पादन कश्चि्चिकीर्षत्यमूढ:। चतुर्थोऽपयर्थशून्यः प्रत्यक्षस्येव प्रसिद्धेनैवार्येन अर्थ- वत्वात्। सामान्यविशेषविकल्पासहत्वेन प्रमेयानिरूपणं तु प्रत्यक्षेऽपि समा- नम्। तथा हि-न तावत् प्रथमप्रत्यक्षस्य सामान्यमालम्बनम्, वस्त्वन्तरानु- सन्धानापेक्षत्वात् सामान्यप्रत्ययस्य; नापि विशेष:, व्यावृत्तो हि विशेष उच्यते। न च सर्वपरिचयमन्तरेण सर्वतो व्यावृत्ति कश्चिननिश्चिकीर्षति। ततः 15 सर्वश्ञस्यैव विशेष: प्रकाशेत। व्यावृत्तत्व[वृत्तितन्त्र:] प्रतियोगी प्रतियोगित- न्त्राञ्च व्यावृत्ति[वृत्तिरिति] दुरुत्तरं परस्पराश्रयम्। तस्माद्यावहारिकेणैवालम्ब नेन यथाप्रत्यक्षं सालम्बनं तथा मानान्तरमपाति । पञ्चमोऽप्यनभिमतः, न ह्यनु- मानादिशब्दासिधेयं ज्ञानं स्वतन्त्रं ब्रूमः। तस्मादन्तर्भावोऽप्यविचारितरमणीय एव। न च वयं कस्यचिदन्तर्भावं ब्रमः, प्रसिद्धविभागाङ्गीकाराव; तस्माद्विशेष- 20 प्रहं परिहृत्य व्यावहारिक: प्रमाणैः प्रमेयं निरूपणीयं निरूपकैरित्यलम्॥ अङ्गाववद्धास्तु न साखासु हि प्रतिवेदम् । अवान्तरसङ्गतिमाह-समासेति । कर्माङ्गावबद्धान्युपासनानि विषय इत्येतदर्शयितुं वाक्यानि पठति-ओमित्येतदिति ॥ लोकेष्विति ॥ लोक

१. T and T1 प्रमाणं ३.T,Ti and A. प्रकाशते २. T.M. न एतावन्मात्नेण

911-

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानंम् [अ. ३.पा. ३. सु. ५५.

भाष्यम्

मिति वै प्रजा वदन्ति तदिदमेवोक्थम्" "इयमेव पृथिवी" "अयं वाव लोक एषोऽशिश्चितः" इत्येवमाद्या ये उद्गीथादिकमोङ्गावबद्धाः प्रत्ययाः प्रतिवेदं शाखाभेदेषु विहिता, ते तत्तच्छाखवागतेष्वेव उद्गीथादिपु 5 भवेयुः, अथवा सर्वशाखागतेषु-इति विशयः । प्रतिशाखं च खवरा- दिभेदात् उद्गीथादिभेदान् उपादाय अयमुपन्यासः । किं तावत्माप्म्? स्वशाखागतेष्वेव उद्धीथादिषु विधीयेरन्निति ; कुतः१ संनिधानात्- "उद्गीथमुपासीत" इति हि सामान्यविहितानां विशेषाकाङ्वायां संनि- कृष्टेनैव स्वशाखागतेन विशेषेण आकाह्कादिनिृत्तेः, तदतिलद्वनेन 10 शाखान्तरविहितविशेषोपादाने कारणं नास्ति। तस्मात्मतिशाखं व्यव- स्थेत्येवं प्राप्ते, व्रवीति-अङ्गावबद्धास्त्विति । तुशब्दः पक्षं व्यावर्त- यति। नैते प्रतिवेदं स्वशाखास्वेव व्यवतिष्ठेरन्, अपि तु सर्वेशाखा- स्वनुवर्तेरन्; कुतः१ उद्गीथादिश्वत्यविशेषाठ्; स्वशाखाव्यवस्थायां हि "उद्गीथमुपासीत" इति सामान्यश्रुतिरविशेषप्रवृत्ता सती संनिधान-

15 प्रकटार्थविवरणम्

रष्टया "पञ्चविधं सामोपासीत पृथिवी हिङ्कारोऽगि: प्रस्तावोऽनतरिक्षमुद्गीथः आदित्यः प्रतिहारो दयौर्निधनम्" इति। उषथं कर्माङ्गभूतं शस्त्रं तञ्चानेनैव नाम्ना प्रसिद्धं प्रजा वदन्ति । तदुक्थमिदमेव येयं पृथिवीति पृथिवीदृष्टया उष्थोपासनमित्यर्थः । चितोऽग्नि: कर्माङ्गभूतः; तत्रैतल्लोकदृष्टिरित्यर्थः। प्रक- 20 रणादुद्वीथादिशब्दसाधारण्याञ्च संशय इत्यर्थः । ननु उद्गीथादेः सर्वत्रैक- रूप्याद्वेद्यरूपाभेदेनोपासनाभेद: पूर्वन्यायेनैव सिद्ध इति कथमयं विचार इत्याशङ्गयाह-प्रतिशाखं चेति । नीचैष्टादिस्भावादध्ययनधर्मभेदाश्ोद्रीथादे रपि भेदोऽस्तीत्यर्थः। यच्छाखाविहितमुपासनं तच्छाखाभिरेव[शाखिभिरेव] तदनुष्ठेयं नान्यैरित्याह-स्वशाखागतेष्वेवेति । श्रौतेन सामान्येन प्राकरणिकस्य 25 विशेषनियमस्य बाघात् सर्वशाखाविहितप्रधानकर्माङ्गत्वेन प्रयुज्यमानसर्वो- द्रीथादिविशेषेषु तदालम्बनोपासनानामुपसंहार इति सर्वशाख्त्रिभिरनुष्ठेयत्व- मित्याह-नैते प्रतिवेदमिति । नतु तत्तत्स्वरविशिष्टोद्रीथादिभेदात् सामा-

912

अङ्गावषद्धाधिकरणम् ३१.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

वशेन विशेषे व्वयस्थाप्यमाना पीडिता स्यात्; न चैतन्न्याय्यस् ; संनि- धानाचु श्रुतिवलीयसी; न च समान्याश्रयः प्त्ययो नोपपद्यते। तस्मात् स्वरादिभेदे सत्यपि उद्गीथत्वाद्यविशेषात् सवशाखागतेष्वेव उद्गीथादिपु एवंजातीयकाः प्रत्यया: स्यु: ॥ 5

मन्त्रादिवद्वाविरोध: ॥ ३-३-५६।

अथवा नैवात विरोधः शङ्कितव्यः-कथमन्यशाखागतेषु उद्गी- थादिषु अन्यशाखाविहिताः प्रत्यया भवेयुरिति, मन्त्रादिवत् अविरो- धोपपत्तेः। तथा हि-मन्त्राणां कर्मणां गुणानां च शाखान्तरोत्पन्ना- नामपि शाखान्तरे उपसंग्रहो दृश्यते; येपामपि हि शाखिनाम् "कुट- 10 रुरसि" इति अश्मादानमन्त्रो नाम्नातः तेषामपि असो विनियोगो दृश्यते-"कुक्कुटोऽसीत्यश्मानमादत्ते कुटरुरसीति वा" इति; येषामपि च समिदादयः प्रयाजा नाम्नाता, तेषामपि तेषु गुणविधिरा-

प्रकटार्थविवरणस्

न्यस्य च अनुपास्यत्वान्न सर्वत्रोपास्याभेद इत्याशङ्कयाह-न चेति । "नाम 15 ब्रह्मेत्युपासीत" इत्यादो सामान्येन नामादेरुपास्यत्वदर्शनात्।

मन्त्रादिवद्वाविरोध: ।।

पूर्वमुद्गीथश्रुत्यवष्टम्भेन यत्र यत्रोद्गीथो विहितः, तत्र सर्वत्रैव क्वचिद्विहित- स्यापि प्रत्ययस्यानुवृत्तिरित्युक्तम्। इदानीं उदाहरणावष्टम्भेनाविरोधमाह- अथ वेति। प्रथमं मन्त्रोदाहरणमाह-येषामपि हीति ॥ तण्डुलपेषणाय 20 "कुटरुरसि" इत्यशमादानमन्त्रो येषां यजुर्वेदिनां नाम्नातः तेषां हि "कुक्कटोऽसि मधुजिह्ः" इत्ययं मन्त्र आस्नायते। तथांपि सूत्रेण वि[विनि]योगेऽसौ मन्त्रो दृश्यत इत्यर्थः । इदानीं कर्मणामुदाहरणमाह-येषामपि चेति ॥ मैत्रायणी

913

ब्रैह्मसूत्रभाष्यव्यार्ख्यानम् [अ. ३.पा. ३. सृ. ५६.

भाष्यम्

स्नायते-"ऋतवो वै पयाजाः समानत्न होतव्याः" इति तथा येषामपि "अजोऽग्रीषोमीयः" इति जातिविशेषोपदेशो नास्ति, तेषा- मपि तद्विषयो मन्त्रवर्ण उपलभ्यते-"छागस्य वपाया मेदसोऽनुब्रूहि" 5 इति। तथा वेदान्तरोत्पन्नानामपि "अग्नेर्वेर्द्ोतं वेरध्वरम्" इत्येवमादि- मन्त्राणां वेदान्तरे परिग्रहो दृष्टः; तथा बहुचपठितस्य सूक्तस्य "यो जात एव प्रथमो मनख्वान्" इत्यस्य "आध्वर्यवे सजनीयं शस्यम्" इत्यत्न परिग्रहो दृष्टः। तस्मात् यथाश्रयाणां कर्माङ्गानां सर्वत्रानुद्ृत्ति:, एवमाश्रितानामपि प्रत्ययानाम्-इत्यविरोध:।।

10 प्रकटार्थविवरणम्

यानाम् "समिधो यजति" "तनूनपातं यजति" "इडो यजति" "बर्हिर्यजति" "साहाकारं यजति" इति समिदादयः प्रयाजा नाम्नाता; तथापि तेषु प्रयाजेषु संख्यादिगुणविधिरास्नायते "द्वादश मासाः पञ्चर्तवः" इति। अत्र हेमन्तशिशिरयोरेकीकरणेन पश्चतव: सिद्धाः। अतः ऋतुवत्पञ्चसंख्याकाः 15 प्रयाजाः समानत्र समानदेशे होतव्या इत्यर्थः। गुणोदाहरणमाह-तथा येषा- मिति॥ "अग्नीषोमीयं पशुमालभेत" इति यज्ुर्वेदिनामन्नीषोमीयः पशुरा- सनायते, नाज इति जातिविशेष :; तथापि जातिविशेषोपसंग्रहो दृश्यते प्रैषमन्त्रलिङ्गादित्यर्थः। मन्त्राणामुदाहरणान्तरमाह-तथा वेदान्तरोत्पन्ना- नामिति ॥ "स जनास इन्द्रः" इत्येतेनोपलक्षितं सुक्तं सजनीयम्, शंसनीय 20 मित्यध्वर्युकर्तृके प्रयोगे परिश्रह्दो दृश्यत इत्यर्थः । भो जनासः स इन्द्र एवं- विधः, यो जातमात्र पवोत्पन्नमात्र एव प्रथम: श्रेष्ठः मनस्वी मेधावीत्यर्थः। इदानीं दृष्टान्तानुवादेन दार्श्टान्तिकं निगमयति-तस्मादिति ॥

१. A omits तथा

914

भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ३२.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

[ भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ] भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति॥ ३-३-५७।।

"प्राचीनशाल औपमन्यवः" इत्यस्यामाख्यायिकायां व्यस्तस्य 5 समस्तस्य च वैश्वानरस्य उपासनं श्रूयते। व्यस्तोपासनं तावत्- "औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानसुपास्से" इत्यादि; तथा समस्तोपासनमपि-"तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य सूर्धैव सुतेजाश्चक्षुविश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो वस्तिरेव रयिः 10 पृथिव्येव पादो" इत्यादि। तत्र संशयः-किमिह उभयथाप्युपासनं स्यात् व्यस्तस्य समस्तस्य च, उत समस्तस्यैवेति। किं तावत्माप्तम्? परत्यवयवं सुतेज:प्रभृतिषु "उपास्से" इति क्रियापदश्रवणात्, "तस्मा-

प्रकटार्थेविवरणम् भूम्रः ऋतुवज्ज्यायस्त्वं तथाहि दशयति॥ 15

वैश्वानरोपासनमिह विषय इति दर्शयितुमाइ-प्राचीनशाल इत्या- दिना। उभयत्र विधिफलयो: श्रवणात् संशयमाह-तन्नेति ॥ प्राक् श्रुत्या सन्निधानं बाधित्वा उद्गीथाद्युपासनानां सर्वत्रानुगम उक्तः; तद्वदिहापि समस्तो- पासनसन्निधिं विधिश्रुतिफलश्रुततिभ्यां बाधित्वा व्यस्तोपासनमपि स्यादित्याह- किं तावदित्या दिना।।सुतमित्यभिषवस्य कुण्डनस्य[कण्डनस्य]कर्मतापन्रंसोम- 20 रूपम् : प्रसुतम्, आसुतमित्यवस्थाविशेषापेक्षं तस्यैव विशेषणम्:सोमयागकार- णसंपत्ति: तव कुले दृश्यत इत्यर्थः। व्यस्तोपासनानां प्रकरणवाक्याभ्यां सम- स्तोपासनानां तदभावेन प्रयाजदर्शपूर्णमासादेकप्रयोगत्वे सिद्धे प्रधानतदङ्ग- फलानामर्थवादगतानामेकीकरेणेन समस्तोपासनमेव ज्याय इति सिद्धान्ता-

१. TM. कन्थनस्य २. A. करण न सम-

915

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ५७.

भाष्यम् त्तव सुत प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते" इत्यादिफलभेदश्रवणाच, व्यस्ता- न्यप्युपासनानि स्यु :- इति प्राप्तम् ॥ ततोऽभिधीयते-भूम्नः पदार्थोपचयात्मकस्य समस्तस्य वैश्वानरो- 5 पासनस्य ज्यायस्त्वं प्राधान्येन अस्मिन्वाक्ये विवक्षितं भवितुमर्हति, न प्रत्येकम् अवयवोपासनानामपि; ऋतुवत्-यथा कतुषु दर्शपूर्ण- मासपभृतिषु सामस्त्येन साङ्गपधानप्रयोग एव एको विवक्ष्यते, न व्यस्ता- नामपि प्रयोगः प्रयाजादीनाम्, नाप्येकदेशाङ्गयुक्तस्य पधानस्य- तद्वत्। कुत एतत्-भूमैव ज्यायानिति! तथा हि श्रुतिः भूम्नो ज्यायस्त्वं 10 दशयति, एकवाक्यतावगमात्; एकं हि इंद वाक्यं वैश्वानरविद्या- विषयं पौर्वापर्यालोचनात्प्रतीयते; तथा हि-पाचीनशालप्रभृतय उद्दाल- कावसाना: षड्ऋषयो वैश्वानरविद्यायां परिनिष्ठामप्रतिपद्यमानाः अश्व- पति कैकेयं राजानमभ्याजरमुः-इत्युपकम्य, एकैकस्य ऋषेः उपास्यं द्युप्रभृतीनामेकैकं श्रावयित्वा, "सूर्धा त्वेष आत्मन इति होवाच" 15 इत्यादिना सूर्धादिभावं तेषां विदधाति; "मूर्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नागमिष्यः" इत्यादिना च व्यस्तोपासनमपवदति; पुनश्र व्यस्तो- पासनं व्यावर्त्य, समस्तोपासनमेवानुवर्त्य, "स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भृतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति" इति भूमाश्रयमेव फलं दर्शयति। यतु प्रत्येकं सुतेज:प्रभृतिषु फलभेदश्रवणम्, तदेवं सति अङ्गफलानि प्रधान 20 एवाभ्युच्चिनोतीति द्रष्टव्यम्। तथा "उपास्से" इत्यपि प्रत्यवयवमाख्यात- श्रवणं पराभिप्रायानुवादार्थम्, न व्यस्तोपासनविधानार्थम्। तस्मात् समस्तोपासनपक्ष एव श्रेयानिति॥ केचित्तु अत्र समस्तोपासनपक्षं ज्यायांसं प्रतिष्ठाप्य, ज्यायस्त्व- वचनादेव किल व्यस्तोपासनपक्षमपि सूत्रकारोऽनुमन्यत इति कल्प-

25 प्रकटार्थविवरणम् शयः। परकीयं व्याख्यानमनूद्य दूषयति-केचिच्वत्रेति ॥ यदोभयथोपासन मिति सिद्धान्तः, तदा व्यस्तोपासनमेवेति पूर्वः पक्षो वक्तव्य:। स च न संभ- 916

शब्दादिभेदाधिकरणम् ३३.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

यन्ति। तदयुक्तम्, एकवाक्यतावमवौ सत्यां वाक्यभेदकल्पनस्या- न्याय्यत्वात्, "सृर्धा ते व्यपतिष्यत्" इति च एवमादिनिन्दावचन- विरोधात, स्पष्टे च उपसंहारस्थे समस्तोपासनावगमे तदभावस्य पूर्व- पक्षे वक्कुमशक्यत्वात्, सौतस्य च ज्यायस्त्ववचनस्य प्रमाणवत्वाभि- 5 प्रायेणापि उपपद्यमानत्वात्।।

[शब्दादिभेदाधिकरणम् ] नाना शब्दादिभेदात्॥ ३-३-५८॥

पूर्वस्मिन्नधिकरणे सत्यामपि सुतेजःप्रभृतीनां फलभेदश्रुतौ समस्तो- पासनं ज्याय इत्युक्तम् ; अतः प्राप्ता बुद्धि :- अन्यान्यपि भिन्नश्रुती- 10 न्युपासनानि समस्य उपासिष्यन्ते इति। अपि च नैव वेद्याभेदे विद्याभेदो विज्ञातुं शक्यते; वेदं हि रूपं विद्याया द्रव्यदेवतमिव यागस्य; वेघश्च एक एव ईश्वरः श्रुतिनानात्वेऽप्यवगम्यते-"मनोमयः माणशरीरः" "कं ब्रह्म खं ब्रह्म" "सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" इत्येवमादिषु- तथा "एक एव प्राणः" "प्राणो वाव संवर्गः" "प्ाणो वाव ज्योष्ठश्व 15 श्ेष्ठश्र" "प्राणो ह पिता प्राणो माता" इत्येवमादिषु; वेदयैकत्वाच्च विद्यैकत्वम्। श्रुतिनानात्वमप्यस्मिन्पक्षे गुणान्तरपरत्वात् न अनर्थ-

प्रकटार्थविवरणम्

वतीस्याह-स्पष्टे चोपसंहारस्थ इति ॥ कथं त्हि सूत्रे ज्यायस्त्वविशेषण- मित्याह-सात्स्य चेति॥ 20

वृत्तानुवादेन पूर्वाधिकरणन्यायेन शङ्काप्राप्तिमाह -पूर्वस्मिन्निति । वद्यैकत्वाम्य विद्यैकत्वं युक्तमित्याह-अपि चेति। सर्वंत्र विद्यैष्यं चेत् ताहह पृथ- गुपदेशो व्यर्थ इस्याराङ्याह-श्रुतिनानात्वमपीति॥ दहरवैश्वानरादिविद्या

917 P-43

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ५८.

भाष्यम्

कम्। तस्मात् खपरशाखाविहितम् एकवेद्यव्यपाश्रयं गुणजातमृपसंह- र्तव्यम् विद्याकारत्स्न्याय इत्येवं भासे- प्रतिपाद्यते-नानेति; वेद्याभेदेऽपि एवंजातीयका विद्या भिभ्ना 5 भवितुमईति; कुतः१ शब्दादिभेदात्; भवति हि शब्दभेद: "वेद" "उपासीत" "स कतुं कुर्वीत " इत्येवमादिश शब्दभेदश्च कर्मभेद- हेतुः समधिगतः पुरस्तात् "शब्दीन्तरे कमभेदः कृतानुबन्धत्वात्" इति। आदिग्रहणात् गुणादयोऽपि यथासंभवं भेदहेतवो योजयितव्या:। ननु "वेद" इत्यादिषु शब्दभेद एव अवगम्यते, न 'यजति' इत्यादिवत् 10 अर्थभेद:, सर्वेषामेवैषा मनोवृत्त्यर्थत्वाभेदात, अर्थान्तरासंभवाच्च; तत् कथं शब्दभेदाद्विद्याभेद इति-नैष दोष:, मनोवृत्त्यर्थत्वाभेदेऽपि अनु- बन्धभेदाद्वेद्यमेदे सति विद्याभेदोपपत्तेः; एकस्यापीश्वरस्य उपास्यस्य प्रतिप्रकरणं व्यावृत्ता गुणाः शिष्यन्ते; तथा एकस्यापि प्राणस्य तत्र

प्रकटार्थविवरणम् 15 एका नाना वेति सन्देहे विद्यैक्यमुक्तन्यायेन प्राप्ते[प्राप्तं] यस्मात्तस्मादिति पूर्व पक्षफलोपसंहार:।। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-वेद्याभेदेऽपीति ॥ भिन्नभावार्थविषयः शब्दः शध्दान्तरम्, यथा-यजति, जुहोति, ददाति-इति। तस्िन् सति कर्मभेदो भवितुमहति; कुतः! कृतावच्छेदत्वाद्विधेर्धाि्विर्थभेदेन भिन्नधात्वर्थाव्ळिन्न- 20 तया विधिभेदादित्यर्थः। आदिशब्दार्थमाह-आदिग्रहणादिति ॥ तत्तत्प्रकरण विहितगुणकलापविशिष्टोपास्यरूपभेदात्, प्रतिविदं नामधेयभेदात्,कौण्डपायिन-

इदानीं शब्दभेदमाक्षिपति-नन्विति ॥ यथा क्रियात्वाविशेषेऽपि यागदानहो- मानामवान्तररूपभेद:, तथा मनोवृत्तित्वाविशेषेSपि वेदनादीनां तत्तदुणविशिष्ट- 25 वेद्यरूपभेदाद्विद्याभेद उपपद्यत इत्याह-नैष दोष इति ॥ उक्मेव वित्रुणोति- एकस्यापि हीति । यदुकत गुणान्तरविधानार्थमुपदेशान्तरमिति, तभ्राह- १. A. मिलार्थविषय R. T.M and A. विधेर्धात्वर्थावच्छित्नतया

918

शब्दादिभेदाधिकरणम् ३३.] प्रकटार्यविवरणभ्

भाभ्यम् तत्न उपास्यस्य अभेदेऽपि अन्याद्ृग्गुणोऽन्यत्ोपासितव्यः अन्याद्दरगुण- श्वान्यत्र-इत्येवमनुबन्धभेदाद्वेदयमेदे सति विद्याभेदो विज्ञायते। न च अत् एको विद्याविधि:, इतरे गुणविधय इति शक्यं वक्तम्-विनिगम- नायां हेत्वभावात्, अनेकत्वाच्च प्रतिप्रकरणं गुणानां प्राप्तविद्यानुवादेन 5 विधानानुपपत्तेः । न च अस्मिन्पक्षे समाना: सन्तः सत्यकामादयो गुणा असकृच्छावयितव्याः। प्रतिप्रकरणं च-इदंकामेनेदमुपासितव्यम्, इदंकामेन च इदम्-इति नैराकाक््यावगमात् नैकवाक्यतापत्तिः। न च अत् वैश्वानरविद्यायामिव समस्तचोदना अपरा अस्ति, यद्धलेन प्रतिप्रकरणवर्तीन्यवयवोपासनानि भूत्वा एकवाक्यताम् इयुः। वेदै- 10 कत्वनिमित्ते च विद्यैकत्वे सर्वत्र निरङ्कुशे प्रतिज्ञायमाने, समस्तगुणोप- संहारोऽशक्यः प्रतिज्ञायेत। तस्मात्सुष्टु उच्यते-नाना शब्दादिभेदा- दिति। स्थिते च एतस्मिन्नधिकरणे, सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यादि द्रष्ट- व्यम्।।

प्रकटार्थविवरणम् 15

न चात्रैक इति ॥ कि च पौनरुक्त्यप्रसभ्गादृपि विद्याभेद एव युक्त इत्याह- न चाख्मिन्पक्ष इति । कि च "सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति" "सर्वेष्वात्म- सन्नमत्ति" "जयतीमान् लोकान्" इस्यादिफलसंयोगभेदादपि विद्यामेद इत्याह-प्रतिपकरणं चेति । यञ्ञोकं पूर्वाधिकरणन्यायेनेति तत्राह- न चात्रेति ॥ [यदपि] वेदैकत्वाद्विदयैक्यमिति तत्राह-वैद्येकत्वनिमिचे चेति। 20 ननु बदिं शब्दादिभेदाद्विद्यामेद, कथं तर्ह्यादेऽधिकरणे विधैक्यं साधित- मिस्याशङ्कयाह-स्थिते चैतस्मिन्निति॥ श्दादिभेदात् विद्याभेदे सिद्धे सति सर्वशासत्रागतं तत्तद्गह्यविज्ञानं प्राणविज्ञानं च भिन्नमिति शङ्कायां सर्ववेदान्त- गतं तद्विज्ञानमेकमिति साधितमित्यर्थः॥

१. Tand Ti omit प्राणविज्ञानं

919

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् . [अ. ३. पा. ३. सू. ५९. भाष्यम् [विकल्पाधिकरणम्] विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात्॥ ३-३-५९॥

स्थिते विद्याभेदे विचार्यते-किमासामिच्छया समुच्चयो विकल्पो 5 वा स्यात्, अथवा विकल्प एव नियमेनेति । तत्र स्थितत्वात् तावद्विया- भेदस्य न समुच्चयनियमे किंचित्कारणमस्ति। नतु भिन्नानामप्यत्निहोत् दर्शपूर्णमासादीनां समुच्चयनियमो दृश्यते-नैष दोषः; नित्यताश्ुतिर्हि तत्र कारणम्; नैवं विद्यानां काचिन्नित्यताश्चतिरस्ति ; तस्मान्न समु- च्चयनियमः । नापि विकल्पनियमः । विद्यान्तराधिकृतस्य विद्यान्तरा- 10 प्रकटार्थविवरणम्

विकल्पो विशिष्टफलत्वात् । एवं तावदुपासनानां स्वरूपमवधार्यानुष्ठानप्रकारं निरूपयितुमुपक्रमत इस्याह-स्थित इति ॥ उपासनान्यपि त्रिधा भिद्यन्ते-कानिचिद् हंग्रहोपा- सनानि, कानिचिदनङ्गावबद्धान्यप्यनहंप्रह्ोपासनानि, कानिचिदङ्गावबद्धा- 15 नीति। तन्नेह तावदहंग्रहोपासनेषु संशयः। स च याथाकाम्यविकल्पयोः विद्यानानात्वस्य साधारण्यात् भवतीत्यर्थः। याथाकाम्येनानुष्ठानमिति पूर्व- पक्षमाह-तत्र स्थितत्वादित्यादिना ॥ भिन्नफलत्वात्समुञ्चयनियमो नास्ती त्यस्य व्यभिचारं शङ्कते-नतु भिन्नानामपीति॥ "यावज्जीवं दर्शपूर्ण- मासाभ्यां यजेत" "यावजीवं[यावजीवमग्निहोत्रं] जुडुयात्" इत्यादिश्रुतिबलात् 20 तत्र समुख्चयाङ्गीकारः। उपासनानां तु नित्यत्वे नश्रुतिरस्तीत्याह-नैष दोष इति। ननु समुख्चयो न घटते चेत् तर्हि विकल्पोSस्त्वित्याशङ्गयाह-नापीति ॥ यथा वीहिभिरेव पुरोडाशे निष्पन्ने न यवानां समुच्चयोऽङ्गीक्रियते, कृतकरत्वप्रस- झात्, तथात्राष्यविशिष्ट ब्रह्मावात्तिलक्षणं फलमस्ति तदेकेनैवोपासनेन कृतं चेत् १. A. समुचयोऽग्गीक्रियते ३. T, Ti and TM omit अस्ति २. A. अस्ति

920

विकल्पाधिकरणम् ३४.] प्रकटार्थविवरणम्

माष्यम् प्रतिषेधात् पारिशेष्यात् याथाकाम्यमापद्यते। ननु अविशिष्टफलत्वा- दासां विकल्पो न्याय्य :; तथा हि-"मनोमयः प्राणशरीरः" "कें ब्रह्म खं ब्रह्म" "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इत्येवमाद्याः तुल्यवत् ईश्वर- प्राप्तिफला लक्ष्यन्ते-नैष दोषः, समानफलेष्वपि स्वर्गादिसाधनेषु 5 कर्मेसृ याथाकाम्यदर्शनात्। तस्मान् याथाकाम्यपात्ती उच्यते-विकल्प एव आसां भवितुमहति, न समुच्चयः; कस्मान्? अविशिष्टफळत्वान् । अविशिष्टं हि आसां फलमुपास्थविषयसाक्षात्करणम् ; एकेन च उपास नेन साक्षात्कृते उपास्ये विषये ईश्वरादौ, द्वितीयमनर्थकम्। अपि च असंभव एव, साक्षात्करणस्य समुच्चयपक्षे, चित्तविक्षेपहेतुत्वात्; साक्षा- 10 त्करणसाध्यं च विद्याफळं दशयन्ति अ्तयः-"यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्ति" इति, "देवो भूत्वा देवानप्येति" इति च एवमाद्याम स्मृतयश्र-"सदा तन्भावभावितः" इत्येवमाद्याः। तस्मात् अविशिष्ट- फलानां विद्यानामन्यतमामादाय तत्परः स्यात, यावदुपास्यविषयसाक्षा- त्करणेन तत्फळं प्राप्तमिति ।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

कि समुश्चयेनेत्याह-नन्वविशिष्टफलत्वादिति । कर्मभूयस्त्वात्फलभूयस्त्वमिति न्यायेनैकफलत्वेऽपि न विकल्पनियमो भविष्यतीत्याह-नैष दोष इति।। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-विकल्प एवासामिति ॥ साक्षातकारस्य अनति- शयत्वात् दयोः। साक्षात्करणपर्यन्तः संस्कारोपचयासंभवात् चिच्तविक्षेपाच्च 21 विकल्प एवेत्यर्थः। नन्वन्त्यकाले चेत् साक्षात्करणमनेकोपासने न घटते, मा घटिष्ट, कि तेनेत्याशङ्गयाह-साक्षात्करणसाध्यं चेति । यस्य पुंसः स्यादद्वा साक्षात्कार:, न विचिकित्सा संशयोऽस्ति, तस्यैवैष ब्रह्मलोक इत्यर्थः। देवो भूत्वा जीवश्रेव देवभावमनुभूय पतितेऽपि देहे देवान् प्राप्नोतीत्र्थः॥

१. TM omits ननु

921

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ६०.

भाष्यम्

[काम्याधिकरणम्]

काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्व- हेत्वभावात्॥ ३-३-६०॥

5 अविशिष्टफलत्वादित्यस्य प्रत्युदाहरणम्। यासु पुनः काम्यासु विद्यासु "स य एतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदं रोदिति" "स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्रो गतं तत्नास्य यथाकामचारो भवति" इति चैवमाद्यासु क्रियावत् अदृष्टेनात्मन आत्मीयं फलं साध- यन्तीषु, साक्षात्करणापेक्षा नास्ति; ता यथाकाम समुच्चीयेरन्, न वा 10 समुच्चीयेरन्-पूर्वहेत्वभावात्-पूर्वस्य अविशिष्टफलत्वादित्यस्य विकल्प- हेतोरभावात्।

प्रकटार्थविवरणम्

काम्यास्तु यथाकामं समुचीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात्॥

अनहङ्गहाणि अकर्माङ्गाववद्धानि उपासनानि विषयः। तेषु कि विकल्प- 15 नियमो याथाकाम्यं वेति संशये अहंग्रहोपासनवदुपासनत्वाविशेषात् विकल्प- नियमे प्राप्ते तद्वैपरीत्यमाह-अविशिष्टफळत्वादित्यस्येति ॥ स यः कश्ि- देवं वायुं दिशां गोत्वेन कल्पितानां वैत्सं वेद नासौ पुत्रमरणनिमित्तं रोदनं रोदिति लभत इस्यर्थः। पतानि याथाकाम्येनानुष्ठेयान्यविरुद्धविभिन्नफलत्वात् स्वर्गपश्वर्थचित्राज्योतिष्टोमवदित्यर्थः।

१. A. वत्सवेदना T1. यत्सवेदना

922

• यथाश्रवभावाधिकरणम् ३६.] प्रकटायविवरणम्

भाप्यम्

[यथाश्रयभावाधिकरणम्] अङ्गेषु यथाश्रयभावः॥ ३-३-६१ ॥।

कर्माद्रेषु उद्गीथादिषु ये आश्रिताः प्रत्यया वेदतयविहिताः, किते समुचीयेरन्, किंवा यथाकामं स्युरिति संशये-यथाश्रयभाव इत्याह। 5 य्थैव एषामाश्रयाः स्तोतादयः संभूय भवन्ति, एवं प्रत्यया अपि, आश्रयतन्त्रत्वात्पत्ययानाम् ।। शिष्टेश्च ॥ ३-३-६२॥ यथा वा आश्रयाः स्तोतादयः त्रिषु शिष्यन्ते, एवमाश्रिता अपि प्रत्यया :- नोपदेशकृतोऽपि कश्िद्विशेषः अङ्गानां तदाश्रयार्णा च प्रत्य- 10 यानामित्यथेः॥ प्रकटार्थविवरणम्

अब्गेषु यथाश्रयाभाव: ।। इहोद्रीथाद्यङ्गावबद्धोपासनानि विषयः। तेषां किमन्रवत् समुश्चय-

संशयमाह-कमाङ्गष्विति। "तत्निर्धारणनियमः" इत्यत्र कत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं वेति विचार। इह त्वझिहोत्रदर्शादिवत् पुरुषार्थत्वेऽपि समुख्ये प्रमाणमस्ति वानवेति विचार्यते। पूर्वाधिकरणवत् यथारुच्यधिष्ठानं न संभवतीत्यत्र पूर्वपक्षे सूत्रं योजयति-यथैषामिति। अङ्गाश्रितोपासनानि नियमेन कतौ समुश्चित्यानुष्ठेयानि, नियमेन समुच्चीयमानाङ्गव्यपाश्रयत्वात्, अङ्गाश्चितोपाङ्ग- 20 वदिस्यर्थः। शिष्टेश्र ।। इतश्च समुश्चय इत्याह-शिष्टेश्रेति ॥ शिष्टि शासनम् विधानं तस्याप्य- विशेषादङ्गानीं प्रत्ययानां च न गोदोहनवद्सार्वत्रिकत्वमित्यर्थः॥

१. A adds न २. T,TM and A. नामप्यप्रत्ययानां २. T, TM and A. तोपासनवद्

929

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ६३.

भाष्यम्

समाहारात् ॥ ३-३-६३॥ "होतृषदनाद्धैवापि दुरुद्धीतमतुसमाहरति" इति च-प्रणवोद्गीथै- कत्वविज्ञानमाहात्म्यात उद्गाता स्वकर्मण्युत्पननं क्षतं हौत्रात्कर्मणः प्रति- 5 समादधाति-इति त्रुवन् वेदान्तरोदितस्य प्रत्ययस्य वेदान्तरोदितपदार्थ- संबन्धसामान्यात् सर्ववेदोदितप्रत्ययोपसंहारं सूचयति-इति लिङ्गदर्शनम्।। गुणसाधारण्यश्रुतेश्र॥ ३-३-६४। विद्यागुणं च विद्याश्रयं सन्तम् ओंकारं वेदतयसाधारणं श्राव- प्रकटार्थविवरणम्

10 समाहारात्॥ इतश्चोपासनानानां समुञ्चय इत्याह-समाहारादिति ॥ समाहरणं सम- ताकरणम्, क्षतस्य सन्धानं समाहारः। तस्माल्विङ्गात्समुख्चयो गम्यते प्रत्ययाना- मिति योजना। यः प्रणवो बह्वचानामिति प्रणवोद्गीथयोः एकत्वेन यदुपासन- मुद्रात्रा कृतं तस्येदं फलमाह-होतृषदनादिति ॥ होतुः सदनम्, होता यत्रस्थः 15 शंसति, तद्धोतृषदनम्, हौत्रं कर्म; तस्माद्धोतृषदनात् सम्यक् संपादितात् हैवापि दुरुद्रीतं दृष्ट[दुषटं] येदुद्गानं कृतं स्वरोष्भव्यञ्जनादिप्रमादात् उद्गातातु- समाहरति प्रतिसंदधाति, क्षतमिव वैद्य इत्यर्थः । किमनेन सूचितं भवती स्याशङ्गयाह-प्रणवेत्यादिना ॥ वेदद्वयसंबद्धयोः प्रणवोद्गीथयोरेकत्व- विज्ञानस्यैतादृशं फलं झ्रुवन् सर्ववेदोदितानां प्रत्ययानामुपसंहारं समुच्चयं 20 सूचयतीत्यन्वयः । कुतः१ सर्वोपासनेषु वेदान्तरोदितप्रत्ययस्य वेदान्तरोदितेन पदार्थेन संबन्धस्य समानत्वादित्यर्थ:॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्र ।। किंचोपास्यस्योङ्कारस्य साधारण्यादृप्युपासनानां साधारण्यं समुनि- त्यानुष्ठानमित्याह-गुणसाधारण्येति ॥ तेनोङ्कारेणेयं त्रयी विद्या वेदत्रय-

१. A adds समताहरणं २. T,Ti and TM. क्षमति च वैद्य: २. A. यद्गीतं A. क्षतमिव वैत्यहेत्यर्थः 924

.यथाश्रयभावाधिकरणम् ३६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् यति-"तेनेयं तयी विद्या वनत ओमित्याश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्यु- द्वायति" इति चः ततक्ष आश्रयसाधारण्यात् आश्रितवाधारण्यमिति- लिङ्गदर्शनमेव्र। अथवा गुणसाधारण्यश्रुतेश्रेति; यड़ीमे कर्मगुणा उद्गी- थादयः सर्वे सर्वप्रयोगसाधारणा न स्यु:, न स्यान् तनः तदाथ्रयाणां 5 प्रत्ययानां सहभावः; ते तु उद्ीथादयः सर्वाङ्गग्राहिणा प्रयोगवचनेन सर्वे सर्वेप्रयोगसाधारणाः श्राव्यन्ते; ततश्र आश्रयसइभावात्प्रत्ययसह- भाव इति। न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥३-३-६५॥ न वेति पक्षव्यावर्तनम्। न यथाश्रयभाव आश्रितानामुपासनानां 10 भवितुमहति; कुतः१ तत्सइभावाश्चुतेः; यथा हि त्रिवेदीविहिताना- मङ्गानां स्तोतादीनां सहभाव: श्रूयते-"ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वोन्नीय स्तोत्रमुपाकरोति"स्तुतमतुशंसति""प्रस्तोतःसाम गाय""होतरेतद्यज" इत्यादिना; नैवसुपासनानां सहभावश्तुतिरस्ति। नतु प्रयोगवचन एषां सहभावं पापयेत्-नेति वूमः, पुरुषार्थेत्वादुपासनानाम्; अयोगवचनो 15 हि ऋत्वर्थानामुद्गीथादीनां सहभावं आापवेत्; उद्धीथाद्युपासनानि ऋत्व- र्थाश्रयाण्यपि गोदोहनादिवत् पुरुपार्थानीत्यवोचाम "पृथग्ध्यमतिबन्धः प्रकटार्थविवरणम्

विहितं कर्म प्रवर्तते। तदेवाह-ओमित्यादिना । व्यतिरेकमुखेन सूत्रं योज- यति-यदीत्यादिना।। 20

न वा तत्सदभावाश्चुतेः।। यस्य यस्मिन्नुपासनेSभिरुचिरुत्पद्यते, स तदनुतिष्ठति। सर्वोपासनानां समुख्चये न प्रमाणमस्तीति सिद्धान्तमाह-न वेति ॥ अङ्गात[न अङ्गाच]बद्धा- न्युपासनानि समुश्चित्यानुष्ठेयानि, अङ्गाश्रितत्वेऽपि भिन्नफलत्वात्, गोदोह- नवत्, इति विशेषानुमानेन यथारुच्यनुष्ठानमित्यर्थः ॥ 25

१. T, TM and A. तदित्यादिना २. T1. अनुवादेन

925

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ६६.

भाष्यम् फलम्" इत्यत्न। अयमेव च उपदेशाश्रयो विशेषः अङ्गानां तदालम्ब- नानां च उपासनानाम्-यदेकेषां कत्वर्थत्वम् एकेषां पुरुषार्थत्वमिति। परं च लिङ्गद्यम् अकारणमुपासनसहभावस्य, श्रुतिन्यायाभावात्। 5 न च प्रतिप्रयोगम् आश्रयकात्स्न्योपसंहारादाश्रितानामपि तथात्वं विज्ञातुं शक्यम्, अतत्प्रयुक्तत्वादुपासनानाम्-आश्रयतन्त्राण्यपि हि उपास- नानि कामम् आश्रयाभावे मा भूवन्; न त्वाश्रयसहभावेन सहभाव- नियममर्हन्ति, तत्सहभावाश्चुतेरेव। तस्माद्यथाकाममेवोपासनान्यतुष्ठी- येरन। 10 दर्शनाच्च॥ ३-३-६६॥ दर्शयति च ्रुतिरसहभावं प्रत्ययानाम्-"एवंविद्ध वै ब्रह्मा यजं यजमानं सर्वोश्चर्त्विजोऽभिरक्षति" इति। सर्वप्रत्ययोपसंहारे हि, सर्वे सर्वविद: इति न विज्ञानवता ब्रह्मणा परिपाल्यत्वमितरेषां संकी- र्त्येत। तस्माद्यथाकाममुपासनानां समुच्चयो विकल्पो वेति। 15 इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पाद: । प्रकटार्थविवरणम् यदुकं शिष्टेश्वाविशेष इति तत्राह-अयमेव चोपदेशाश्रय इति॥ 20 यच्चोक्तम् "समाहारात्" "गुणसाधारण्यश्रुतेश्च" इति, तहूषयति-परं च लिङ्गदयमिति । अर्थवाद्सामर्थ्य तदन्यतःप्राप्तद्योतकं भवति। न ह्यपासनानां समुच्चये प्रापकं दृश्यत इत्यर्थः । गुणसाधारण्यश्रुतेश्चेत्यस्य द्वितीयं व्याख्यानं दूषयति-न च प्रतिपयोगमिति॥ दर्शनाच्।। 25 कि च विदुषा ब्रह्मणान्येषां ऋत्विजां परिपाल्यत्ववचनादपि न सर्व- विज्ञानोपसंहार इत्याह-दर्शनाच्चेति॥ इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्थे तृतीयस्याध्यायस्य तृतीय: पाद: समाप्तः॥

926

अथ चतुर्थः पाद:

भाष्यम्

[पुरुषार्थाधिकरणम्' अथेदानीम् औपनिषदमात्मज्ञानं किमधिकारिद्वारेण कर्मण्येवानु- प्रविशति, आहोस्वित् स्वतन्त्रमेव पुरुषार्थसाधनं भवतीति मीमांस- 5 मान: सिद्धान्तेनैव तावदुपक्रमते पुरुषार्थोऽत इति। पुरुषार्थोऽतःशब्दादिति बादरायणः ॥ ३-४१॥ अस्माद्वेदान्तविहितादात्मज्ञानात् स्वतन्त्रात् पुरुषार्थः सिद्धयतीति बादरायण आचार्यो मन्यते; कुत एतदवगम्यते? शब्दादित्याह। तथा हि-"तरति शोकमात्मवित्" "स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म 10 वेद ब्रह्मैव भवति" "ब्रह्मविदाननोति परम्" "आचार्यवान्पुरुषो

प्रकटार्थविवरणम्

पुरुषार्थोऽतःशब्दादिति बादरायण: ।

माधिकारिणां चैकरूपव्रह्मज्ञानायापुनरुक्तपदोपसंहारमुक्त्वा अधुना तस्यैव एक- 15 रूपब्रह्मश्ञानस्य स्वातन्त्रयेण परमपुरुषार्थसाधनत्वमन्तरङ्गबहिरङ्गसाधनकलापं च निरूपयितुं पर: पाद: प्रवर्तते[त्यते]। तत्र प्रथमाधिकरणविचारमाह- अथेदानीमिति ॥ वादिविप्रतिपत्तेरि यं मीमांसा-कत्वर्थमात्मज्ञानम्, कि वा पुरुषार्थमिति। तत्रापि सिद्धान्तमुपन्यस्य पूर्वपक्षं स्वयमेव दर्शयिष्यति; अतो बहिर्नोपन्यस्यत इत्याह-सिद्धान्तेनैव तावदिति॥ 20

१. A omits ज्ञान २. A omits किं २. TM. इतीयं

927

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. ४. सू. २.

भाष्यम् वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्र विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" "य आत्माS- पहतपाप्मा" इत्युपकम्य "सर्वाथ्च लोकानामोति सर्वोक्च कामा- न्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानाति" इति; "आत्मा वा अरे द्रष्टव्य:" 5 इत्युपक्भ्य "एतावदरे खल्वमृतत्वम्" इत्येवंजातीयका श्रुतिः केवलाया विद्याया: चुरुषारथेहेतुत्वं श्रावयति ॥ अथात्र प्रत्यवतिष्ठते- शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः॥ ३-४-२ ॥

10 कतृत्वेन आत्मनः कर्मशेषत्वात्, तद्विज्ञानमपि त्रीहिमोक्षणादिवत विषयद्वारेण कर्मसंबन्ध्येव-इत्यतः, तस्मिन् अवगतमयोजने आत्म- ज्ञाने या फलश्रुतिः, सा अर्थवाद :- इति जैमिनिराचार्यो मन्यते; यथा अन्येषु द्रव्यसंस्कारकर्मसु "यस्य पणमयी जुहूभवति न स पापँ

प्रकटार्थविवरणम्

15 शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनि: ॥ पूर्वपक्षसूत्रमवतारयति-अथातेति ॥ "भूतं भव्यायोपदिश््यते" इति न्यायेनात्मन: कर्तृकारकत्वेन क्रियाङ्गतवात् तज्वानस्यापि क्रियाफलेनैव फल- वत्वसिद्धिः। तन्र फलश्रवणं स्तुतिमात्रमित्याह-कतृत्वेनेति । अन्र प्रयोग :- आत्मज्ञानं प्रयोगविधानोपादेयम्, साध्यफलव्यपदेशशून्यत्वे सति कर्माङ्गव्य- 20 पाश्यत्वात्, पर्णमयीत्वादिवत् इति। वेदार्थजिज्ञासायां तत्त्वनिर्णयार्थ संशय- विपर्यासप्रतिभासात् [भासा:] गुरोरग्रे शिष्यैर्निवेदनीयाः। गुरुणा च तद्यदासेन तत्त्वमाविष्कर्तव्यमिति शिष्टव्यवहारप्रदर्शनाय जैमिनिग्रहणम्, नतु प्रतिपक्ष त्वेनेति द्रष्टव्यम्। फलश्रुतेरर्थवादत्वे दृष्टान्तमाह-यथान्ये्विति ॥ पर्णमयी-

१. TM. तदशानस्य २. TM. विधिनोपादेय A. विधिविधेयं

928

पुरुषार्थाधिकरणम् १] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् श्रोऊँ शृणोति" "यदाङ्के चक्षुरेव भ्रातृव्यत्य वृङ्के" "यत्प्रयाजानूयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतज्ञस्य कियते वम यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूतयै" इत्येवंजातीयका फलश्ुतिः अर्थवाद :- वदधन्। कर्वं पनः अत्व अनार- भ्याधीतस्य आत्मज्ञानस्य भकरणादीनामन्यनमेनापि हेनुना बिना कतु- 5 प्रवेश आशङ्गयते? कतद्वारेण वाक्यात् तद्विज्ञानस्य कतुसंबन्ध इति चेत्, न, वाक्याद्विनियोगातुपपत्ते :- अ्पनिचारिणा हि केनचिद्दा- रेण अनारभ्याधीतानामषि वाकपनिमित्तः कतुमंबन्धोऽवकल्पते; कता ढ व्यभिचारि द्वारम्, लोकिकवेंदिककमसाधारण्यात्; तस्नान्न तद्द्वारेण आत्मज्ञानस्य ऋतुसंबन्धसिद्धिरिति-न, व्यतिरेकविज्ञानस्य वैदिकेभ्य: 10 कर्मभ्योऽन्यत्नानुपयोगात्; न हि देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानं लोंकिकेपु प्रकटार्थविवरणम् द्रव्ये यजमानगताअनादिसंस्कारे प्रयाजादिकर्मसु च फलश्रुतिरर्थवाद: स्यात्, परार्थत्वात्पर्णमय्यादेः,फलशेषत्वानुपपत्तेरित्यर्थः। श्रुतिलिङ्गादीनि हि विनियो- जकप्रमाणानि; तद्भावे न आत्मश्ञानस्य कर्माङ्गतैव; कुतः फलश्रुतेरर्थवादत्व- 15 मित्याह-कथं पुनरिति। व्रीहिमात्रे प्रोक्षणस्य वैयर्थ्यादशक्यत्वाच्च प्रकृता- पूर्वसंबद्धवीहिषु प्रोक्षणं विधायत इति तस्य क्रत्वङ्गता। आत्मज्ञानस्य तुन प्रकरणमस्तीत्यर्थः। यथा जहूद्वारेण पर्णमयीत्वस्य वाक्यात्क्रतुसंबन्धोSनारभ्या- धीतत्वेऽपि तथा केतृद्वारण तद्विज्ञानस्य 'विद्वान्यजते' 'विद्वान् याजयति' इति- वाक्यात् क्रतुसंबन्ध इति शङ्कते-कतेद्रारेणेति । जुहः करतुसंबन्धं न व्यभि- 20 चरतीति तद्द्वारेण पर्णमयीत्वस्य वाक्येन विनियोगो घटते; कर्ता तु क्रेतु- संबन्धं व्यमिचरतीति न तज्जानस्य वाक्यन वितियोगो घटत इत्याह- न वाक्येति ॥ देहव्यतिरिक्तः कर्ताधिगतः क्रतुसंबन्धं न व्यिचरतीति पूर्ववादी दूषयति-न व्यतिरेकेति॥

१. Ti. ऋतुद्वारण २. A, व्यतिरकेणेति २. T omits ऋतु 929

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सु. ३.

भाष्यम् कर्मसु उपयुज्यते, सर्वथा दृष्टार्थप्रव्ृत्युपपत्तेः, वैदिकेषु तु देहपातोत्तर कालफलेषु देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानमन्तरेण प्टत्तिः नोपपद्यत इति, उप- युज्यते व्यतिरेकविज्ञानम्। ननु अपहृतपाप्मत्वादिविशेषणात् असं- 5 सार्यात्मवियषयम् औपनिषदं दर्शनं न प्रतृत्यङ्गं स्यात्-न, मियादि- संसूचितस्य संसारिण एव आत्मनो द्रष्टव्यत्वेनोपदेशात्; अपहृत- पाप्मत्वादिविशेषणं तुस्तुत्यर्थ भविष्यति। नत्ु तत्र तत्र प्रसाधि- तमेतत्-अधिकमसंसारि ब्रह्म जगत्कारणम्, तदेव च संसारिण आत्मनः पारमार्थिकं स्वरूपम् उपनिषत्सु उपदिश्यत इति-सत्यं प्रसा- 10 घितम्: तस्यैव तु स्थूणानिखननवत् फलद्वारेण आक्षेपसमाधाने क्रियेते दाढर्याय।। आचारदर्शनात्॥ ३-४-३॥। "जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे" "यक्ष्यमाणो वै भग- वन्तोऽहमस्मि" इत्येवमादीनि ब्रह्मविदामपि अन्यपरेषु वाक्येषु कर्म-

15 प्रकटार्थविवरणम् कर्तृद्वारेण भवतु तज्ज्ञानस्य कर्मशेषता, न त्वशेषकर्मोन्मूलनसमर्थौपनिष- दात्मझ्ानस्येति सिद्धान्ती शङ्कते-नन्वपहतेति ॥ औपनिषद्मप्यात्मज्ञानं संसारिविषयमेवेत्याह-न प्रियादीति ॥ "आत्मनस्तु कामाय सर्वे प्रियं भवति" इति प्रियत्वसंबद्धसंसार्यात्मप्रक्रमानुसारेणोत्तरं द्रष्टव्यत्वादि- 20 वचनं तद्विषयं चेत् कथं तत्रापहृतपाप्मत्वादिसङ्कीर्तनमित्याशङ्गयाह- अपहृतपाप्मत्वादीति ॥ पूर्वपक्षमाक्षिप्य समाधत्ते-नन्वित्यादिना । आचारदर्शनात् । किंच जनकादीनां विद्यया सह कर्माचरणदर्शनान्न केवलैव विद्या मोक्ष साधनम्; अतः सहानुष्ठानं विद्यायाः खातन्त्रयाभावेन कर्माङगत्वे लिङ्गमित्याह- 25 आचारदर्शनादिति ॥ इँजे यागं चक्रे। भगवन्तः पूजावन्तः। अहं यक्ष्यमाणो-

१. T1. न प्रयाजादीति

930

पुरुषार्थाधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् संबन्धदर्शनानि भवन्ति। तथा उदालकादीनामपि पुव्रानुशासनादि- दर्शनात् गार्हस्थ्यसंन्धोऽवगम्यते। केवलाच्चेत् ज्ञानात् पुरुपार्थसिद्धि: स्यात् किमर्थम् अनेकायाससमन्वितानि कर्माणि ते कुयुंः? "अके चेन्मधु विन्देत किमर्थ पर्वतं त्रजेत्" इति न्यायात् ॥ 5

तच्छूतेः॥ ३-४४॥

"यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीयेवत्तरं भवति" इति च कर्मशेषत्वश्रवणात् विद्याया न केवलायाः पुरुषार्थहेतुत्वम्।। समन्वारम्भणात् ॥ ३-४-५॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इति च विद्याकर्मेणोः फलारम्भे 10 सहकारित्वदर्शनात् न स्वातन्त्रयं विद्याया:।। प्रकटार्थविवरणम् डस्मि, तत आध्वं कतिचिद्दिनानीति कैकयस्य ब्रह्मविदो वचनम्। ननु कैश्वि- द्विद्वद्िः कर्म कृतमित्येतावता कि ज्ञानस्य सामर्थ्यमपगच्छति; तत्त्वक्ञानं तु केवलमेव मोक्षायालमित्याह-केवलाचेदिति॥ न ह्यल्पायासं हित्वा 15 बह्नायासं कोऽप्यवलम्बत इत्यर्थः। अके समीपे॥। तच्छतेः ॥ "यदेव विद्यया" इति च श्रुतिः प्रमाणम्, कर्माङ्गत्वेऽपि विद्याया इत्याह-तच्छ्रतेरिति ॥ समन्वारम्भणात्।। 20 इतश्च न स्वतन्त्रा विद्या पुरुषार्थसाधनमित्याह-समन्वारम्भणाढिति। तं परलोकं व्रजन्तं विद्याकर्मणी समनुगच्छत इत्यर्थः॥

१. TM. कतिचिद्विलीनानीति ३. A. स्वतन्त्राविद्या न पुरु २. T. कर्तृकृतं T. न स्वतन्त्रनाविद्या T1. अकर्तृकृतं TM. न स्वतन्त्राविद्या

931

[अ. ३. पा. ४. सू. ७.

भाष्यम्

तद्वतो विधानात्॥ ३-४-६॥ "आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमा- वृत्य कुटम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानः" इति चैवंजातीयका श्रुतिः 5 समस्तवेदार्थविज्ञानवतः कर्माधिकारं दर्शयति; तस्मादृपि न विज्ञानस्य स्वातन्त्रयेण फलहेतुत्वम्। नतु अन्र "अधीत्य" इत्यध्ययनमात्रं वेदस्य श्रूयते, न अर्थविज्ञानम्-नैष दोष :; दृष्टार्थत्वात् वेदाध्ययनम् अर्थावबोधपर्येन्तमिति स्थितम् ॥ नियमाच्च॥३-४-७॥

10 "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥" इति, तथा "एतट्वै जरामर्ये सत्नं यदग्निहोत्रं जरया वा हेवास्मान्मुच्यते मृत्युना वा " इत्येवंजातीयकात नियमादपि कर्मशेषत्वमेव विद्याया इति॥। 15 प्रकटार्थविवरणम् तदूतो विधानात्।। विद्याया: स्वातन्त्रयाभावे लिङ्गान्तरमाह-तद्वत इति ॥ गुरो: शुश्ूषाल- क्षणं कर्म कृत्वा अतिशेषेण परिशिष्टेन कालेन यथाविधानं वेदमधीत्यानन्तर- मभिसमावृत्य व्रतविसर्गे कृत्वा दारानाहत्य कुटुम्बे गार्हस्थ्ये सिथितः शुचौ 20 देशे खाध्यायाध्ययनादिकर्म कुर्वाण: ब्रह्मलोकमभिसंपद्यत इत्यर्थः । अध्यय- नशव्दस्य यथाश्रुतमर्थ गृहीत्वाह-नन्वत्नेति ॥ अध्ययनविधेरवघातादि विधिवद्दृष्टफलत्वादर्थावबोधपर्यन्तो व्यापारः विध्याक्षितोऽध्ययनमिति प्रथम- सूत्रे सिद्धमित्याह-नैष दोष इति।। नियमाच्च॥ 25 इतोऽपि न स्वतन्त्रा विद्या पुरुषार्थहेतुरित्याह-नियमाच्चेति ॥शतं समाः शतसंख्याकान् संवत्सरान् यज्जिजीविषेत् तत्कर्माणि कुर्वन्नेवेति नियमविधा-

932

पुरुषार्थाधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

माष्यम् एवं प्राप्ते, प्रतिविधत्ते- अधिकोपदेशात्तु बादरायणसैवं तद्दर्शनात्॥३-४-८॥ तुशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते । यदुक्तम्-"शेषत्वात्पुरुषार्थ- वाद:" इति, तन्नोपपद्यते; कस्मात्? अधिकोपदेशात्; यदि संसा- 5 र्येव आत्मा शारीर: कर्ता भोक्ता च शरीरमात्नव्यतिरेकेण वेदान्तेषु उपदिष्टः स्यात्, ततो वर्णितेन प्रकारेण फलक्रनेः अथवादत्वं स्यात्; अधिकस्तावत् शारीरादात्मनः असंसारीश्वरः कतत्वादिसंसारिधम- रहितोऽपहतपाप्मत्वादिविशेषणः परमात्मा वैद्यत्वेन उपदिश्यते वेदा- न्तेपु। न च तद्विज्ञानं कर्मणां प्रवर्तकं भवति, प्रत्युत कर्माप्युच्छि- 10 नत्ति-इति वक्ष्यति "उपमर्दे च" इत्यत्न। तस्मात "पुरुषार्थोऽतः- शब्दात्" इति यन्मतं भगवतो वादरायणस्य, तत् तथेत तिष्ठति; न शेषत्वप्रभृतिभिर्हेत्वाभासैश्चालयितुं शक्यते। तथा हि तमधिकं शारी- रादीश्वरमात्मानं दर्शयन्ति श्रुतयः-"यः सर्वेज्ञः सर्वेवित्" "भीषा- स्माद्वातः पवते" "महन्नयं वज्रसुद्यतम्" "एतस्य वा अक्षरस्य 15 प्रशासने गार्गि" "तदैक्षत बहु स्यां प्राजायेयेति तत्तेजोऽसृजत" इत्येवमाद्याः। यत्तु प्रियादिसंसूचितस्य संसारिण एव आत्मनो वेद्- तयानुकर्षणम्-"आत्मनस्तु कामाय सर्वे भियं भवति। आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" "यः पाणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरः" "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्युपकम्य "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्या- 20 प्रकटार्थविवरणम् नम्। एवं त्वयि नरे वर्तमाने सति इतोऽन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति, येन कर्म न लिप्यते, पापेन कर्मणा त्वं न लिप्यस इत्यर्थः। जरामरणावधिकत्वात् त्वम्] जरामर्यम् ॥ अधिकोपदेशाचु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनाद्।। 25 तदेवं श्रुत्यादिभिर्विद्यायाः कर्माङ्गत्वे प्राप्ते सिद्धान्तमुपक्रमते अधिकोपदेशाच्विति ॥ यः कर्ता कर्माङ्गभूतः नासौ वेदान्तवेद्य; यङ्गस्व

933

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ३. पा. ४. सू. ९) भाष्यम् ख्यास्यामि" इति चैवमादि-तदपि "अस्य महतो भूतस्य निशश्च- सितमेतद्यदग्वेदः" "योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति" "परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः" इत्ये- 5 वमादिभिर्वाक्यशेषैः सत्यामेव अधिकोपदिदिक्षायाम्, अत्यन्ताभेदा- भिप्नायमित्यविरोधः। पारमेश्वरमेव हि शारीरस्य पारमार्थिकं सरू- पम् ; उपाधिकृतं तु शारीरत्वम्, "तत्वमसि" "नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट" इत्यादिश्चुतिभ्यः । सर्व च एतत् विस्तरेणास्माभिः पुरस्तात तत्न तत्न वर्णितम्॥

10 तुल्यं तु दर्शनम्॥ ३-४-९॥ यत्तूक्तम्-आचारदर्शनात्कर्मशेषो विदयेति, अत्र ब्रूम :- तुल्य- माचारदर्शनम्, अकर्मेशेषत्वेऽपि विद्यायाः। तथा हि श्रतिर्भवति- "एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुर्ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे। एतद्ध स्म वे तत्पूर्वे विद्वांसोऽिहोत्रं न जुह- 15 वांचक्रिरे" "एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्ते- षणायाश्र लोकेषणायाश्र व्युत्थायाथ मिक्षाचर्य चरन्ति" इत्येवं- जातीयका। याज्ञवल्क्यादीनामपपि ब्रह्मविदाम् अकर्मनिष्ठत्वं दृश्यते- "एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होकत्वा याज्ञवल्क्यो विजहार" इत्यादि- श्रुतिभ्यः। अपि च "यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहमस्मि" इत्येतत् लिङ्ग- 20 प्रकटार्थविवरणम् वेदान्तवेद्यं न तत्कर्माङ्गम् ; अतः तज्ज्ञानस्य कुतः कर्मशेषता, कुतस्तरां फलश्रुतेरर्थवादतेत्यर्थः॥

तुल्यं तु दर्शनम् ॥ यञ्च लिङ्गमुपन्यस्तं तद्यभिचरति इत्याह-तुल्यं तु दर्शनमिति॥ इदानी- 25 मुदाहतवाक्यस्य गत्यन्तरमाह-अपि चेति ॥ येषां च ब्रह्मविदामपि कर्म 934

पुरुषार्थाधिकरणम् १.] पकटार्थविचरणम्

भाष्यम् चर्श्षनं वैश्वानरविद्याविषयम्; संभवति च सोपाधिकायां न्रह्मविद्यायां कर्मसाहित्यदर्शनय्; न तु अतापि कर्माङ्गत्वमस्ति, प्रकरणाद्यभावान्। यत्पुनरुक्तम्-"तच्छूनेः" इति, अत्र ्रूम :- असार्वत्रिकी ॥ ३-४-१०॥ 5

"यदेव विद्यया करोति" इत्येषा श्रुतिर्न सर्वविद्याविषया, नकृत- विद्याभिसंवन्धात् । प्रकृता चोह्ीथविद्या-"ओमित्येतंदक्षरमुद्धीथ- मुपासीत" इत्यत्र ।। विभाग: शतवत्॥ ३-४-११॥ यदप्युक्तम्-"तं विद्याकर्मणी सनन्वारभेते" इत्येतत् समन्त्रा- 10 रम्भवचनम् अस्वातन्त्रये विद्याया लिङ्गमिति, तत् प्रत्युच्यते-विभा- गोऽत द्रष्टव्य :- विद्या अन्यं पुरुषमन्वारभते, कम अन्यमिति। शत- वत्-यथा शतम् आभ्यां दीयतामित्युक्त विभज्य दीयते-पश्चाश- देकस्मै पञ्चाशदपरस्मै, तद्वव। न च इदं समन्वारम्भवचनं मुमुक्षु- विषयम्-"इति नु कामयमानः" इति संसारिविषयत्वरोपसंहारात्, 15 "अथाकामयमानः" इति च सुमुक्षोः पृथगुपकमात्; तत्र संसारिविषये प्रकटार्थविवरणम् दृश्यते न तत्तेषां कर्म; चोदनालक्षणं हि कर्म; तेषां च मनुष्यत्वाभिमानाभावेन चोदनाभावात् कथंचिद्वर्तमानमप्याभासमात्रं तदिति द्रष्टव्यम्॥ असावंत्िकी। 20

विभाग: शतवत् ॥ समन्वारम्भवचनस्य सुमुक्षुविषयत्वमङ्गीकृत्य कर्मसाहित्ये लिङ्गं न भवतीत्युक्तम्। इदानीं तदपि नास्तीत्याह-न चेदं समन्वारम्भवचनमिति ॥ विहिता विद्या उद्गीथादिविषया; प्रतिषिद्धा च नग्नस्त्रीसन्दर्शनादिलक्षणा॥ १. T, T' and TM add पूर्व 93

पलमूल माण्यव्याख्यानम् [अ. ३. पां. ४. सु. १३.

भाष्यम् विद्या विहिता प्रतिषिद्धा च परिगरह्यते; विशेषाभावात्; कर्मामि- विहितं प्रतिषिद्धं च, यथापाप्तानुवादित्वात्, एवं सति अविभागेनापि इदं समन्वारम्भवचनमवकल्पते ।। 5 यच्चैतत् "तद्वतो विधानात्" इति, अत उत्तरं पठति- अध्ययनमात्रवतः ॥ ३-४-१२॥ "आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य" इत्यत्नाध्ययनमात्रस्य श्रवणात् अध्य- यनमात्रवत एव कर्मविधिरित्यध्यवस्यामः । ननु एवं सति अविदय- त्वात् अनधिकार: कर्मसु प्रसज्येत-नैष दोष :; न वयम् अध्ययन- 0 प्रभवं कर्मावबोधनम् अधिकारकारणं वारयामः ; किं तहि? औपनिषद- मात्मज्ञानम्, स्वातन्त्रयेणैव मयोजनवत् प्रतीयमानम् न कर्माधिकार कारणतां प्रतिपद्यते-इत्येतावत्प्रतिपादयामः । यथा च न कत्वन्तर- ज्ञानं कत्वन्तराधिकारेण अपेक्ष्यते एवमेतदपि द्रष्टव्यमिति ॥ यद्ष्युक्तम् "नियमाच्च" इति, अत्ाभिधीयते-

15 नाविशेषात्॥३-४-१३॥ "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेत्" इत्येवमादिषु नियमश्रवणेषु न विदुष इति विशेषोऽस्ति, अविशेषेण नियमविधानात् ॥ प्रकटार्थविवरणम्

अध्ययनमात्रवतः । 20 नाविशेषात् ॥ यथा एतत् यञ्चैतत् "अध्ययनमात्रवतवति[वतः"इति]मात्रार्थापरिज्ञानात् शङ्कते-नन्वेवं सतीति ॥ अविद्यत्वात् विद्यारहितत्वादित्यर्थः । अधीत- वाक्यप्रसूतं ज्ञानं मात्रशब्देनास्माभिन वार्यते, किंतु तत्वज्ञानमनुर्पयोगा- दित्याह-नैष दोष इति॥

१. T1. योगमित्याह

936

पुरुषार्थाधिकरणम् १.] भाष्यम्

स्तुतयेऽनुमतिवों॥ ३-४-१४॥ "कुर्वन्नेवेह कर्माणि" इत्यत्नापरो विशेष आख्यायने। यद्यपि अत्र प्रकरणसामर्थ्यात् विद्वानेव-कुर्वन्-इति संवध्येत, तथापि विद्यास्तुतये कर्मानुज्ञानम् एतद्ष्टव्यम्; "न कमे लिप्यते नरे" इति 5 हि वक्ष्यति। एतदुक्तं भवति-वावजीवं कमे कुवत्यपि त्वयि विदुषि पुरुषे न कर्मे लेपाय भवति, विद्यासामथ्यादिति-तदेवं विद्या स्तूयते।।

कामकारेण चैके।। ३-४-१५॥

अपि च एके विद्वांस: प्रत्यक्षीकृतविद्याफला: सन्तः, तदनष्टम्भाव फलान्तरसाधनेषु प्रजादिषु प्रयोजनाभावं परामृशन्ति कामकारेण- 10 इति श्रुतिर्भवति वाजसनेयिनाम्-" एनद्ध स्म वें तत्पूर्वे विद्वांसः भर्जा न कामयन्ते कि प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक:" इति। अनुभवारूढमेव च विद्याफलं न क्रियाफलवत् कालान्तरभावि-इत्य-

प्रकटार्थविवरणम्

स्तुतयेऽनुमतिर्वा ।। 15

नियमविधानं अश्विषयमित्येकं परिहारमुक्त्वा प्रकरणभङ्गभयात् परि- हारान्तरमाह-स्तुतय इति ॥ एवं कर्म कुर्वत्यपि त्वयि नेतो ब्रह्मभावाद्विदा- विषयात् अन्यथा संसारापत्तिरस्ति, यतो न कर्म लिप्यत इति योजना। कामकारेण चैके।।

कामकारेणेति। स्वेच्छातः कर्मसाधनप्रजादिपरित्यागलिङ्गादृपि विद्यायाः 20 स्वातन्त्र्यमित्यर्थः। येषां नोऽस्माकम् अयमात्मैव अयं प्राप्यो लोको मोक्षाख्य इत्यर्थः। नतु मोक्षस्यादृष्टफलत्वात् कथमुक्तत्वनिश्चयात् प्रजापरित्याग इत्या- शङ्गयाह-अनुभवारूढमेव चेति ।

१. T,TM and A. मोक्षार्थः

937

[अ. ३. पा. ४. सु. १७,

भाष्यम्

सकृदवोचाम। अतोऽपि न विद्यायाः कर्मशेषत्वम्, नापि तद्विषयायार फलश्रुतेरयथार्थत्वं शक्यमाश्रयितुम्॥

उपमर्द च ॥ ३-४-१६ ॥

5 अपि च कर्माधिकारहेतोः क्रियाकारकफललक्षणस्य समस्तस्य प्प- श्चस्य अविद्याकृतस्य विद्यासामर्थ्यात्खरूपोपमर्दमामनन्ति-"यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्" इत्यादिना । वेदान्तोदितात्मज्ञानपूर्विकां तु कर्माधिकारसिद्धिं प्रत्याशासानस्य कर्मा- धिकारोच्छित्तिरेव प्रसज्येत। तस्मादपि स्वातन्त्रयं विद्यायाः ।।

10 ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि॥ ३-४-१७॥

ऊर्ध्वरेतःसु च आश्रमेषु विद्या श्रूयते; न च तत्न कर्माङत्वं विद्याया उपपद्यते, कर्माभावात्; न हि अग्निहोत्रादीनि वैदिकानि

प्रकटार्थविवरणम्

उपमदे च।।

15 किंच अकर्तृव्रह्मात्मज्ञानं न क्रतुप्रयोगविधिनोपादेयम्, उपादीयमान- क्त्वङ्गविरोधित्वात्, कतुप्रयोगविधिनोपादीयमानोदित होमविरोध्यनुदितहोम - वदित्याह-उपमदे चेति।। ऊध्वरेतःसु च शब्दे हि॥ किं च ब्रह्मश्ञानकर्मणी नाङ्गाङ्गिभूते, इतरेतरव्यतिरेकित्वात्, ऋतुगमन- 20 नैष्ठिकवतवदिति विशेषानुमानानुगृहीतया फलश्रुत्या स्वतन्त्रमेव ब्रह्मज्ञानं फलसाधनमित्याह-ऊ्ध्वरेतस्सु चेति।। "शन्दे हि" इतिसूत्रभागं शङ्कापूर्वकं

१. A. दित्याशङकयाड

938

पुरुषार्थाधिकरणम प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् कर्माणि तेषां सन्ति। स्यादेतन्, ऊध्वेरेतस आश्रमा न शूयन्ते वेद इति-तदपि नास्ति; तेऽपि हि वैदिकेषु शव्द्रेष्ववगम्पन्ते "त्रयो धर्मस्कन्धाः" "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते" "तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये" "एनमेव्र प्रत्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति" 5 "ब्रह्मचर्यादेव प्रत्रजेत्" इत्येवमादिषु। प्रतिपन्नापतिपन्नगाईस्थ्या- नाम् अपाकृतानपाकृतणत्रयाणां च उध्वरेतस्त्वं अ्रतिस्पृतिप्रसिद्धम्। तस्मादृपि स्वातन्त्रयं विद्यायाः।।

प्रकटार्थविवरणम्

व्याचष्टे-स्यादेनदित्यादिना ॥ "जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रभिक्गवा 10 जायते ब्रह्मचर्येणर्पिभ्यो यज्षेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः"इति श्रुतेः, "ऋणानि श्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्। अनुपाकृत्य मोक्षं तु सेवमान: पतत्यघः॥" इति स्मृनेश्च गार्हस्थ्यं स्वीकृत्यैव ऋणत्रयं चापाकृत्यैवोर्ध्वरेतःशब्दाभिधेय- मैथुनासमाचरणोपलक्षितं पारिव्राज्यमनुष्ठेयमित्यपि नाशङ्कनीयमित्याह- 15 प्रतिपन्नेति॥ साक्षाद्विधिश्ुतिविराधेऽर्थत्राद: श्रुतिः स्सृतिर्वा बाध्यत इति भावः । तथा च श्रुतिस्मृत्यन्तराणि "तस्याश्रमतिकल्पमेके ध्रुवते" "यमि- च्छेत्तमाविशेत्" "गृहस्थाश्रमकामस्तु गृहस्थाश्रममाविशेत्। वानप्रस्थाश्रमं वापि चतुर्थे वेच्छयात्मनः ॥ 20 ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ वा पुनः। वियुक्त: सर्वकामेभ्यः पारिव्राज्यं समाचरेत्॥।" इति च । तस्माद्यस्य ब्राह्मणस्य पूर्वत्र वैराग्यमुत्तरोपादित्सा च जायते, तस्यानि- यमेनैव आश्रमस्वीकार: प्रत्यवायाप्राप्तिश्च सुतकादिप्रतिबन्ध इवेत्यर्थः॥

१. T, T and TM add ननु २. A omits अर्थवाद ... अथवा पुनः २. A omits च ४. A. आश्रमविकल्प:

939

[अ. ३. पा. ४. सु. १८. भाष्यम्

[परामर्शाधिकरणम् ] परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि॥ ३-४-१८॥ "त्रयो धर्मस्कन्धाः" इत्यादयो ये शब्दा ऊर्ध्वरेतसामाश्रमाणां 5 सद्भावाय उदाहृताः, न ते तत्प्रतिपादनाय प्रभवन्ति; यतः परामर्शम् एषु शब्देष्वाश्रमान्तराणां जैमिनिराचार्यो मन्यते, न विधिम्। कुतः? न हि अत्र लिडदीनामन्यतमश्चोदनाशब्दोऽस्ति; अर्थान्तरपरत्वं च एषु प्रत्येकसुपलभ्यते। "त्रयो धर्मेस्कन्धाः" इत्यत्न तावत् "यज्ञोऽ- ध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृती- 10 योऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेवसादयन् सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति" इति परामशपूर्वकमाश्रमाणामनात्यन्तिकफलत्वं संकीर्त्य, आत्यन्तिक- फलतया ब्रह्मसंस्थता स्तूयते-"ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" इति। ननु परामर्शेऽपि आश्रमा गम्यन्त एव-सत्यं गम्यन्ते; स्मृत्याचाराभ्यां प्रकटार्थविवरणम्

15 परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि॥ पूर्वाधिकरणोक्तपारिवाज्यस्यानुष्ठेयत्वं प्रासङ्गिकमनेन अधिकरणेन प्रपञच्यते। तत्र पूर्वपक्षमुपन्यस्यति-त्रयो धर्मस्कन्धा इत्यादय इति ॥ विध्यश्रवणात् ब्रह्मसंस्थतास्तुतिपरत्वाच्चाश्रमपरामर्शमार्त्रमित्युक्तम्; तत्र शङ्कते - ननु परामर्शोऽपीति । अनुवादस्य पुरोवादसापेक्षत्वादित्यर्थः । 20 परामशानुपपत्या आश्रमा गम्यन्त इत्येतत्सत्यम्; किंतु स्मृत्याचाराभ्यां तेषां प्रसिद्धि, न विधिश्रुतेरित्यर्थः ॥ तथा च काण्वायनस्सृतिः आश्रमचतुष्टयं व्याचचक्षे- "ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थपरिव्राजकाश्चत्वार आश्रमाः षोडशमेदा भवन्ति। तत्र ब्रह्मचारिण: चतुर्विधा भवन्ति, गायत्रो ब्राह्मः प्राजापत्यो 25 बृहन्निति। य उपनयनादू्ध्वे त्रिरात्रमक्षारलवणाशी गायत्रीमधीते, स

१.Ti and TM. मात्रत्वमित्युक्तं २. T and T1 तेषामप्रसिद्धि:

940

परामर्शाधिकरणम् २.] प्रकटार्यविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् गायत्रः। योऽष्टाचत्वारिशदर्पाणि वेदब्रह्मचर्य चरेत् प्रतिवेदं द्वादश द्वादशा वा, यावद्रहणान्तं वा वेदस्य सब्राह्मः। सदार्तुकालाभिगामी सदा परदारवर्जी यः स प्राजापत्यः। आ प्रायणात् गुरोरपरित्यागी यः स नैष्ठिको वृद्दन्निति॥

गृहस्था अपि चतुर्विधा भवन्ति-चार्ताकतृत्तयः, शालीनवृत्तयः, याया- 5 वराः, घोरसंन्यासिकाश्चेति । तत्र वार्ताकतृत्तयः कृषिगोरक्षणवाणिज्य- मगहितमुपभुआनाः शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। शालीनवृत्तयो यजन्तः [यजन्तोSयाजयन्तः] अधीयाना नाध्यापयन्तः. दद्तो न प्रतिगृद्गन्तः शतसंवत्सराभिः क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। यायावराः यजन्तो याजयन्तः अधीयाना अध्यापयन्तः ददतः प्रतिगृह्नन्तः शतसंघत्सराभिः 10 क्रियाभि: यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। घोरसंन्यासिका उद्धतपरिपूताभिरद्िः कार्य कुर्वन्तः प्रतिदिवसमाहतोञ्छवृत्तिमुपभुञ्जानाः शतसंवत्सराभि: क्रिया- भिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते।।

वानप्रस्था अपि चतुर्विधा भवन्ति-वैखानसा औदुम्बरा वालसित्रिल्याः फेनपाश्वेति। तत्र वैखानसा अकृष्टपच्यौषधिवनस्पतिभिग्रामवहिष्कृताभि- 15 रग्निपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहायश्ञक्रियां निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। औदु- म्बराः प्रातरुत्थाय यां दिशममिप्रेक्षन्ते, तथाहतोदुम्बरवदरनीवार कश्यामा कैरग्रिपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहायज्ञक्रियां निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थन्यते। वालखिल्या: जटाधराश्चीरचर्मवल्कलपरिवृताः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्प- फलमुत्सृजन्तः शेषानष्टी मासान वृत्त्युपार्जनं कृत्वाग्निपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहा- 20 यश्ञक्रियां निर्वर्तयन्तः आत्मानं प्रार्थयन्ते। फेनपाः उन्मत्तकाः शीर्णपर्णफलभो- जिनो यत्र तत्र वा वसन्तः अग्निपरिचरणं कृत्वा पश्चमेहायज्ञक्रियां निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते ॥।

परिव्राजका अपि चतुर्विधा भवन्ति-कुटीचका बहढ़काः हंसा: परम- हंसाश्चेति। तत्र कुटीचकाः ख्पुत्रगेहेषु भैक्षचर्य चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। 25

१. T and Ti omit शालीनवृत्तय :... ३. TM and A add तत्न प्रार्थयन्ते in line 13. ४. T, T and TM. फेनवः २.T,Ti and TM. फेनवश्चेति ५. A. पञ्चमहायज्ञान्

941

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. १८. भाष्यम् तु तेषां प्रसिद्धि:, न प्रत्यक्षश्रुतेः; ततश्च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे सति अनी- दरणीयास्ते भविष्यन्ति, अनधिकृतविषया वा। नतु गाईस्थ्यमपि सहैवोध्वेरेतोभिः परामृष्टम्-"यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमम्" इति- 5 सत्यमेवम्, तथापि तु गृहस्थं प्रत्येव अग्निहोत्ादीनां कर्मणां विधानात श्रुतिमसिद्धमेव हि तदस्तित्वम् ; तस्मात्स्तुत्यर्थ एव अयं परामर्ः,

प्रकटार्थविवरणम्

बहुदकाः पवीतकौपीनकाषायवेषधारिणः साधुवृत्तेषु ब्राह्मणकुलेषु भैक्षं चरन्तः 10 आत्मानं प्रार्थयन्ते। हंसा एकदण्डधराः शिखावर्जिता: यज्ञोपवीतधारिण शिक्यकमण्डलुहस्ता: ग्रामैकरात्रवासिनो नगरे तीर्थेषु च पञ्चरात्रं वसन्तः एकरात्रद्विरात्रत्रिरात्रकृच्छचान्द्रायणदि चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। परम हंसा नामैकदण्डधरा मुण्डा: कन्थाकौपीनवासिनोऽव्यक्तलिङ्गा व्यक्ताचाराः अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः त्रिदण्डकमण्डललुशिक्यपक्ष्मजलपवित्रपादुका- 15 सनशिखायज्ञोपर्वीतानां च त्यागिनः शून्यागारदेवग्ृहनिवासिन: ।

"न तेषां धर्मों नाधमों न सत्यं नापि चानृतम्। सर्वसहाः सर्वसमा: समलोष्टाइमकाश्चनाः॥ यथोपपन्नचातुर्वर्ण्यभैक्षाचर्य चरन्तः आत्मानं मोक्षयन्तें- यर्तीनामुपशमो धर्मो नियमो वनवासिनाम्। 20 दानमेकं गृहस्थानां शुभ्रूषा ब्रह्मचारिणाम् ॥!" इति॥ भवत्वेवं स्मार्तत्वम्, ततः किमित्याशङ्गयाह-ततश्चेति ॥ यावजीवादि श्रुतिविरोधे नादरणीया ऊर्ध्वरेतस आश्रमाः धर्मानधिकृतान्धपङ्ग्वादिविषया वा भविष्यन्तीत्यर्थः। आश्रमान्तराणामननुष्ठेयत्वं चेत् गार्हस्थ्यस्याप्यननुष्ठेयत्वं स्यात्, परामर्शाविशेषादित्याह-नतु गाईस्थ्यमपीति ॥ परामर्शसाम्येऽपि 25 श्रौतत्वात्तस्यानुष्ठेयत्वमित्याह-सत्यमेवमिति ॥ यस्मात् गार्हस्थ्यमेवैकं श्रौतं

१. T and Ti. नगरतीर्थेषु २. A. धारिणः

942

परामर्शाधिकरणम् २] पकटारथेविवरणम्

भाष्यम् न चोदनार्थः । अपि च अपनदति हि प्रत्यक्षा ्रुतिराश्रमान्तरम्- "वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्वासयते" "अचार्योय पियं धनमा- हृत्य मजातन्तुं मा व्यवन्छेत्सीः" "नापुतस्य लोकोऽस्तीति तत्सर्वे पशवो विद्ुः" इत्येवमाद्या। तथा "ये चेमेरण्ये श्रद्धा तप इत्युपा- 5 सते" "तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये" इति च देवयानोपदेश:, न आश्रमान्तरोपदेशः । संदिग्धं च आश्रमान्तराभिवानम्-"तप एत द्वितीयः" इत्येवमादिषु। तथा "एतमेव प्रत्राजिनो लोकमिच्छन्तः पत्रजन्ति" इति लोकसंस्तवोऽयम्, न पारित्राज्यविधिः । नतु "ब्रह्मचर्यादेव प्रत्रजेत्" इति विस्पष्टमिदं प्रत्यक्षं पारित्राज्यत्रिधानं 10 जावालानाम्-सत्यमेव्रमेतत्; अनपेक्ष्य तु एनां श्रुतिम्, अयं विचार इति द्रष्टव्यम् ॥

प्रकटार्थविवरणम्

तस्माद्गह्मसंस्थतास्तुत्यर्थ एवाश्रमान्तरानुवाद, इत्युपसंहारः। "अपवद्ति हि" इति सुत्रभागं व्याचष्टे-अपि चेति। यश्चोदाहतं वाक्यान्तरं तदप्यन्यपर- 15 मित्याह-तथा ये चेति। "तेSर्चिरमिसंभवन्ति" इत्यादिना देवयानोपदेशार्थ मित्यर्थः। आश्रमाभिधायिशब्दाभावाञ्चार्थान्तरपरत्वं वक्तव्यमित्ाह - सन्दिग्धं चेति ॥ ता्हि प्रवजन्तीति स्पष्ट पवाश्रभाभिधायी शब्दोडस्तीत्ा- शङ्कयाह-तथैतमेवेति ॥ एवंविशिष्टोऽयमात्मलोकः यदेनमिच्छन्तः साक्षा- त्कर्तु प्रवज्यामपि कुर्वन्तीति। इदानीं पूर्वपक्षमाक्षिपति-नन्विरिति ॥ एतां 20 श्रुति करेण पिधायायं विचार: प्रवृत्त इत्याह-सत्यमेवमेतदिति ।।

१. T and T1 श्रुत्यर्थ

943

[अ. ३. पा. ४. सु. १९. भाष्यम् अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रतेः॥३-४-१९॥ अनुष्ठेयम् आश्रमान्तरं बादरायण आचार्यो मन्यते-वेदेऽश्रवणात् अभ्निहोत्ादीना च अवश्यानुष्ठेयत्वात् तद्विरोघादनधिकृतानुष्ठेयमाश्र- 5 मान्तरम्-इति हि इमां मतिं निराकरोति, गार्हस्थ्यवदेव आश्रमान्त- रमपि अनिच्छता प्रतिपत्तव्यमिति मन्यमानः । कुतः! साम्यश्रुतेः; समा हि गार्हस्थ्येनाश्रमान्तरस्य परामर्शश्रुतिर्द्श्यते "त्रयो धर्म- स्कन्धा:" इत्याद्या; यथा इह श्रृत्यन्तरविहितमेव गाहेस्थ्यं परामृष्टम्, एवमाश्रमान्तरमपीति प्रतिपत्तव्यम्-यथा च शास्त्रान्तरपाप्तयोरेव 10 निवीतपाचीनावीतयोः परामर्श उपवीतविधिपरे वाक्ये; तस्मात् तुल्य- मनुष्ठेयत्वं गाहस्थ्येन आश्रमान्तरस्य। तथा "एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः पव्रजन्ति" इत्यस्य वेदानुवचनादिभिः, समभिव्या- हारः "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते" इत्यस्य च पश्चाग्निविद्यया। यत्तक्तम्-"तप एव द्वितीयः" इत्यादिष्वाश्रमान्तराभिधानं संदि- 15 ग्धमिति, नैष दोष :; निश्चयकारणसन्भावात्; "त्रयो धर्मस्कन्धाः"

प्रकटार्थविवरणम्

अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे-अनुष्ठेयमिति । पूर्वपक्षं सङ्केपतोऽनूद तननिरा करणप्रतिज्ञां आचार्यस्य विवृणोति-वेदेऽश्रवणादित्यादिना ॥ "त्रयो धर्म- 20 स्कन्धाः" इत्यत्र ऊर्ध्वरेतस आश्रमाः श्रुत्यन्तरविहिता एव परामृष्टा, एतद्वाकयपरासृष्टत्वात्, गाहस्थ्यवदित्युक्तम्। उदाहरणान्तरमाह-यथा चेति। "निर्वातं मनुष्याणां प्राचीनावीतं पितृणामुपवीतं देवानामुपव्ययते देवलक्ष्म मेव तत्कुरुत" इत्यस्मिन्वाकये यथा कण्ठलम्बितापसव्ययोः शास्त्रान्तरविहि तयोरेव परामर्शः, तथाश्रमाणामर्पात्यर्थः। वाक्यान्तरेऽपि पारिव्राज्यमनुष्ठेय 25 साहचर्यादनुष्टेयमेवोपदिष्टमित्याह-तथैवेति[तथैतमिति] ॥ परोक्तमु्भाव्य परिहरति-यत्तुक्त मित्यादिना ॥ उत्पत्तिभिन्ना इति ॥ यजेत दद्यात् इत्यादु.

944

परामर्शाचिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणस्

भाष्यम् इति हि धर्मस्कन्धत्ित्वं प्रतिज्ञातम्; नच यज्ञादयो भूयांसो धर्मा उत्पत्तिभिन्नाः सन्तः अन्यत्नाश्रमसंबन्धात् त्ित्वेऽन्तर्भावयितुं शक्यन्ते; तत्र यज्ञादिलिक्को गृहाश्रम एको धर्मस्कं्धो निर्दिष्टः, ब्रह्मचारीति च स्पष्ट आश्रमनिर्देश :; तप इत्यपि कोऽन्यस्तपःधानादाश्रमात् धमस्क- 5 न्धोऽभ्युपगम्यते। "ये चेमेऽरण्ये" इति च अरण्यलिङ्गान् श्रद्धा- तपोभ्यामाश्रमगृहीतिः। तस्मात् परामर्शेऽप्यनुष्ठेयमाश्रमान्तरम्॥। विधिर्वा धारणवत्॥ ३-४-२०॥ विधिरेवायमाश्रमान्तरस्य, न परामर्शमात्म्। ननु विधित्वा- भ्युपगमे एकवाक्यताप्रतीतिरुपरुध्येत; पतीयते च अत् एकवाक्यता- 10

प्रकटार्थविवरणम्

त्पत्तिविधिभिन्नाः सन्तो बहवो धर्माः आश्रमसंबन्धमन्तरेण न त्रित्वेऽन्तर्भाव- यितुं शक्यन्ते; अतस्त्रित्वेनापादानमेवाश्रमनिश्चाय कमित्यर्थः। तत्र केन धर्मेण कतम आश्रम उपात्त इत्याशङ्कयाह-तत्र यज्ञादीति ॥

विधिवो धारणवत्।। 15

पूर्व परामर्शमभ्युपगम्यानुष्ठेयत्वमुक्तम्। इदानीं विधिरेवायमित्याह- विधिरेवेति॥ स्मृत्याचारयोराश्रमचतुष्टयप्रतिपाद् कयोर्भ्रान्तित्वासंभवने मूल- कल्पनाया विधिसंयुक्तवाक्यकल्पनाल्लघीयः; "त्रयो धर्मस्कन्धाः" इत्यादिषु आश्रमविधिकल्पनमित्यर्थः। अल्पफलत्वेनाश्रमत्रयीनन्दापूर्यकं ब्रह्मसंस्थतास्तु- तिलक्षणैकार्थपरत्वादकमिदं वाक्यम्; तन्भ्िद्येताश्रमविधिकल्पनायामित्याह- 20 नतु विधित्वेति । संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेददोषः स्यात्। नात्रैकवाक्य- तैवास्ति, अपूर्वत्वात् संसर्गमेदस्य; पुण्यलोकफलास्त्रयो धर्मस्कन्धा: ब्रह्मसंस्ता

१. T,Ti and TM. अनुष्ठेयमुक्तं 945

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यार््यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. १९, भाष्यम् अनुष्ठेयं बादरायण: साम्यक्रतेः॥ ३-४-१९॥ अनुष्ठेयम् आश्रमान्तरं बादरायण आचार्यो मन्यते-वेदेऽश्रवणात्

5 मान्तरम्-इति हि इमां मति निराकरोति, गार्हस्थ्यवदेव आश्रमान्त- रमपि अनिच्छता प्रतिपत्तव्यमिति मन्यमानः । कुतः? साम्यश्रुतेः; समा हि गार्हस्थ्येनाश्रमान्तरस्य परामर्शश्रुतिर्द्ृश्यते "त्रयो धर्म- स्कन्धाः" इत्यादया; यथा इह श्त्यन्तरविहितमेव गाहस्थ्यं परामृष्टम्, एवमाश्रमान्तरमपीति प्रतिपत्तव्यम्-यथा च शास्त्रान्तरपाप्तयोरेव 10 निवीतमाचीनावीतयोः परामर्श उपवीतविधिपरे वाक्ये; तस्मात् तुल्य- मनुष्ठेयत्वं गार्हस्थ्येन आश्रमान्तरस्य। तथा "एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः पव्रजन्ति" इत्यस्य वेदानुवचनादिभिः, समभिव्या- हार: "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते" इत्यस्य च पश्चाग्निविद्यया। यच्तूक्तम्-"तप एव द्वितीयः" इत्यादिष्वाश्रमान्तराभिधानं संदि- 15 ग्धमिति, नैष दोष :; निश्चयकारणसन्भावात्; "त्रयो धर्मस्कन्धाः"

प्रकटार्थविवरणम्

अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे-अनुष्ठेयमिति । पूर्वपक्षं सङ्केपतोऽनूद तन्निरा- करणप्रतिज्ञां आचार्यस्य विवृणोति-वेदेऽश्रवणादित्यादिना ॥ "त्रयो धर्म- 20 स्कन्धाः" इत्यत्र ऊध्वरेतस आश्रमा: श्रुत्यन्तरविददिता एव परामृष्टा एतद्वाकयपरामृष्टत्वात्, गाहस्थ्यवदित्युक्तम्। उदाहरणान्तरमाह-यथा चेति। "निर्वातं मनुष्याणां प्राचीनावीतं पितृणामुपवीतं देवानामुपव्ययते देवलक्ष्म- मेव तत्कुरुत" इत्यस्मिन्वाषये यथा कण्ठलम्बितापसव्ययोः शास्त्रान्तरविहि तयोरेव परांमर्श:, तथाश्रमाणामर्पात्यर्थः। वाक्यान्तरेऽपि पारिव्ाज्यमनुष्ठेय

परिहरति-यत्तूक्तमित्यादिना ॥ उत्पत्तिभिन्ना इति ॥ यजेत दद्यात् इत्यादु- 944

परामर्शाविकरणम् २.] प्रकटाथेविवरणम् भाष्यम् इति हि धर्मस्कन्धत्नित्वं प्रतिज्ञातम्; न च यज्ञादयो भूयांसो धर्मा उत्पत्तिभिन्नाः सन्तः अन्यत्राश्रमसंवन्धात् त्रित्वेऽन्तर्भावयितुं शक्यन्ते; तत्न यज्ञादिलिक्गो गृहाश्रम एको धमस्कन्धो निर्दिष्ट ब्रह्मचारीति च स्पष्ट आश्रमनिर्देश :; तप इत्यपि कोऽन्यस्तपःप्रधानादाश्रमात् धमस्क- न्धोऽभ्युपगम्यते। "ये चेमेऽरण्ये" इति च अरण्यलिङ्गात् श्रद्धा-

विधिर्वा धारणवत्॥ ३-४-२०॥ विधिरेवायमाश्रमान्तरस्य, न परामर्शमात्रम्। ननु विधित्वा- भ्युपगमे एकवाक्यताप्रतीतिरुपरुध्येत; पतीयते च अत्र एकवाक्यता- 10 प्रकटार्थविवरणम् त्पत्तिविधिभिन्नाः सन्तो बहवो धर्माः आश्रमसंबन्धमन्तरेण न त्रित्वेऽन्तर्भाव- यितुं शक्यन्ते; अतस्त्रित्वेनापादानमेवाश्रमनिश्चायकमित्यर्थः। तत्र केन धर्मेण कतम आश्रम उपात्त इत्याशङ्कयाह-तत्र यज्ञादीति ॥ विधिर्वा धारणवत्।। 15

पूर्वे परामर्शमभ्युपगम्यानुष्ठेयत्वमुक्तम्। इदानीं विधिरेवायमित्याह- विधिरेवेति॥ स्मृत्याचारयोराश्रमचतुष्ट्यप्रतिपाद कयोर्भ्रान्तित्वासंभवने मूल- कल्पनाया विधिसंयुक्तवाक्यकल्पनाल्लघीयः "त्रयो धर्मस्कन्धाः" इत्यादिषु आश्रमविधिकल्पनमित्यर्थः। अल्पफलत्वेनाश्रमत्रयीनन्दापूर्वकं ब्रह्मसंस्थतास्तु तिलक्षणैकार्थपरत्वादकमिदं वाक्यम्; तन्भ्िद्येताश्रमविधिकल्पनायामित्याह- 20 नतु विधित्वेति । संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेददोप: स्यात्। नात्रैकवाक्य- तैवास्ति, अपूर्वत्वात् संसर्गभेदस्य; पुण्यलोकफलास्त्रयो धर्मस्कन्धा: ब्रह्मसंस्थता १. T, Ti and TM. अनुष्ठेथमुक्तं 945

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सु. २०. भाष्यम् पुण्यलोकफलास्त्रयो धर्मस्कन्धाः, ब्रह्मसंस्थता त्वमृतत्वफलेति-सत्य- मेतत्; सतीमपि तु एकवाक्यताप्रतीतिं परित्यज्य विधिरेवाभ्युपग- न्तव्यः, अपूर्वत्वात, विध्यन्तरस्यादर्शनात, विस्पष्टाच्च आश्रमान्तर- 5 प्रत्ययात् गुणवादकल्पनया एकवाक्यत्वयोजनानुपपत्तेः । धारणवत्- यथा "अधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेदुपरि हि देवेभ्यो धारयति" इत्यत्न सत्यामप्यधोधारणेन एकवाक्यतापरतीतौ, विधीयत एव उपरि- धारणम्, अपूर्वत्वात; तथाच उक्त शेषलक्षणे-"विधिस्तु धारणेऽ- पूर्वत्वात्" इति । तद्वत् इहापि आश्रमपरामर्शेश्रुतिः विधिरेवेति 10 कल्प्यते। यदापि परामर्श एवायमाश्रमान्तराणाम्, तदापि ब्रह्मसंस्थता तावत्, संस्तवसामर्थ्यादवश्यं विधेया अभ्युपगन्तव्या। साच किं प्रकटार्थविवरणम् मृतत्वफलत्वेति[फलेति] विध्यन्तरमपि सन्निहितं न दृश्यते, यच्छेषभूतार्थ- 15 समर्पणेनैकवाक्यता स्यादित्याह-सत्यमेतदित्यादिना ॥ कि च सुख्यमा- श्रमान्तरप्रत्ययं परित्यज्य स्तुतिलक्षणैकवाक्यत्वकल्पना नोपपद्यत इत्याह- विस्पष्टाच्चेति । अवान्तरपदान्वयेनापूर्वार्थविधाने दष्टान्तमाह-धारणव- दिति ॥ अग्निहोत्रविशेषे स्त्रचि क्षिप्तस्य हविषः आहवनीयं नीयमानस्य पित्रिये [पित्र्य]होमेSधस्तात् समिद्धारणस्य विहितत्वात्तच्छेषभूतोऽयमनुवाद: 0 "उपरि हि देवेभ्यः" इत्येकवाक्यताप्रतीतावप्युपरिष्टात् समित्प्रच्छादनस्या- पूर्वत्वाहैवे होमे तद्विधीयत इत्यर्थः । शेषलक्षणे तृतीयाध्याये जैमिनिनाष्ये- तदुक्तम्; एतञ्च व्याचचक्षिरे वार्तिककारमिश्राः। प्रभाकरेण तूपेक्षितम्॥ पुनः परामर्शपक्षमवलम्व्याह-यदापीति॥ यत्स्तूयतें तद्विधीयत इति न्यायादित्यर्थः। ततस्तव को लाभ इत्याकाङ्कायां लाभँ दर्शयिंतुं 25 विचारमारभते-सा चेति ॥ ननु पक्षद्वयस्यापि निर्बीजत्वान्नैतद्विचा-

१. T. तच्छेष ३. T, Ti and A. चित्र २. T and T1 इविषि

946

परामर्शाधिकरणम् २.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम् चतुर्ष्वाश्रमेषु यस्य कस्यचित्, आहोस्वित्परित्राजकस्यैव्रेति विवेक्त- व्यम्। यदि च ब्रह्मचर्यन्तेष्वाश्रमेषु परामृश्यमानेपु परित्राजकोऽपि परामृष्टः ततश्चतुर्णामप्याश्रमाणां परामृष्त्वाविशेषात् अनाश्रमित्वा- नुपपत्तेश्र यः कश्चिचतुर्ष्वाश्रमेषु ब्रह्मसंस्थो भविष्यति; अथ न परा- 5 भृष्टः, ततः परिशिष्यमाण परित्राडेव ब्रह्मसंस्थ इति सेत्स्यति । तत्र तपःशब्देन वैखानसग्राहिणा परामृष्टः परिव्राडपि इति केचित्। तः- युक्तम्; न हि सत्यां गतौ वानप्रस्थविशेषणेन परित्राजको ग्रहणमृति; यथा अत्न ब्रह्मचारिगृदमेघिनौ असाधारणेनैव्र सेन स्वेन विशेषणेन विशेपितौ एवं भिक्षुवैखानसावपीति युक्तम्: तपश्चासाधारणो धर्मो 10 प्रकटार्थविवरणम् रणीयमित्याशङ्कयाह-यदि चेति । अनाश्रमित्वस्य निन्धमानत्वेन ब्रह्मसं स्थस्यानाश्रमित्वानुपपत्तश्चेत्यर्थः। पक्षद्वयसंभावनायां विचारारम्भमुकत्वा पूर्वपक्षमाह-तत्र तपःशब्देनेति ॥ परिवाजकस्यापि यमनिर्यमादितपः- संभवादित्यर्थः। सिद्धान्ती दूषयति-तदयुक्तमिति ॥ एकेनैव शव्देनोभय 15 ग्रहणमगतिकागतिन्यायेनाङ्गीक्रियते, यथोन्जिज्जशव्देन खवेदजस्य। न तु सत्यां गतौ अनेकशाक्तिकल्पनप्रसङ्गादित्यर्थः । किं तर्हि युक्तमित्याशङ्गयाह- यथात्रेति॥ दानाध्ययनादीनां कथचिदाश्रमान्तरसाधारण्येऽपि प्राधान्येना- साधारणसंबन्धमाश्रित्यैकैकेन धर्मकलापेनैकैक एवाश्रमः परामृश्यते। तथा भिक्षर्व्रह्मसंस्थताप्राधान्यात्, वानप्रस्थस्य च तपःप्राधान्यात्, कर्थचित्तयोरि- 2 तराश्रमसाधारण्येऽपि तपःशव्देन वानप्रस्थस्य ग्रहणम्, ब्रह्मसंस्थशब्देन च परि- ब्राजकस्य। तत्र च ब्रह्मसंस्थता सहैवाश्रयेण पारिव्राज्येन विधीयते, स्तुतिसाम- थ्यादिति भावः। किंच तपाशब्दस्य कृच्छरादौ रूढत्वात् अन्यत्र चारूढत्वात् तेन वानप्रस्थ एव परासृश्यत इत्याह-तपश्चासाधारण इति ॥ प्रसिद्ध-

१. A omits नियम ३. TM. प्रयुक्तं २. T,TM and A. उद्भिदशब्देन Y. T and Ti omit अन्यत्चारूदत्वात्

947

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. २०.

भाष्यम् वानपस्थानां कायक्लेशपधानत्वात्, तपःशब्दस्य तत्र रूढे :; भिक्षोस्तु धर्म इन्द्रियसंयमादि: लक्षणयैव तपःशब्देनाभिलप्येत। चतुट्टेन च प्रसिद्धा आश्रमाः त्रित्वेन परामृश्यन्त इत्यन्याय्यम् । अपि च भेद- 5 व्यपदेशोन भवति-त्रय एते पुण्यलोकभाजः एकोऽमृतत्वभागिति; प्रकटार्थविवरणम् संख्यापह्नवप्रसङदपि न पूर्व परिवाट् परामृष्ट इत्याह-चर्तुष्टैन चेति। किंच पृथगुपदेशसामर्थ्यादपि प्रकृताश्रमत्रयविलक्षणो ब्रह्मसंस्थ इत्याह- अपि चेति॥

10 यदत्र भास्करो व्याजहार-'अवस्थान्तरापेक्षयाव्यपदेशभेदो न विरुध्यते; केवलकर्मण: पुण्यलोका एव ब्रह्मसंस्था अमृतत्वभागिन इति। दृष्टान्तेऽपि पूर्वे तौ मन्दप्रज्ञावभूताम् इदानीं अन्यतरो महाप्राज्ञो वर्तत इत्यविरोधः। तत्रैतेदवक्त- व्यम्-किमवस्थान्तैरेऽपि पूर्वोपात्तकर्मनिष्ठतापरिहारेण ब्रह्मसंस्थताच्यते, किं वा नेति। प्रथमे त्वयापि ब्रह्मसंस्थः परिव्राडेवोक्तः; चरमस्य चासंभवं 15 वक्ष्यति; कर्मनिष्ठतायां सत्यामेव ब्रह्मनिष्ठताया मुख्याया असंभवात्; न हि मन्दप्रज्ञत्वे सत्येव महाप्रज्ञत्वमपि संभवति। भगवतापि-"आरुरुक्षो मुनेयोंगं कर्म कारणमुच्यते" इति प्रागेव ब्रह्मनिष्ठताया कमानुष्ठानत्वमुषत्वा- "योगारूढस्य तस्यैव शमः करणमुच्यते" इति ब्रह्मनिष्ठस्य कर्मणः उपशम उक्तः । तथा- 20 "अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दढेन छित्वा। ततः पहूं तत्परिमर्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ॥" इति। यच्चान्यजगौ-'ब्रह्मसंस्थशब्दोऽयं यौगिक; सन्निहितालम्बनत्वं च यौ गिके प्रसिद्धम्। यथा "आग्नेय्यान्नीध्रमुपतिष्ठते" इति प्रकृतेनै[प्रकृतै]वाग्ेयी गृह्यते । तत्र यदि तपःशब्देन परिव्राजकः सन्निधापितः, तदा तस्य नामृतत्वा- 25 शा'इति। तत्र तावन्न यौगिकस्य सन्निहितावलम्बनत्वनियमः "वाजिभ्यो वाजि-

१. TM. चतुर्ष्वेनचेति ३. T1 अवस्थान्तरमपि २. T1 एतदेव वक्तव्यं ४. A. निष्ठायाः

परामर्शाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

माष्यम् पृथकत्वे च भेदव्यपदेशोऽचकल्पते; न द्येवं भवति-देवदत्तयज्ञदत्तौ मन्दपझञौ, अन्यतरस्त्वनयोमेहाप्रज्ञ इति; भवति त्वेवम्-देवदत्तयज्ञ- दचौ मन्दपजञौ, विष्णुमित्रस्तु महामज्ञ इति ; तस्मात् पूर्वे तय आश्र- मिण: पुण्यलोकभाजः, परिशिष्यमाणः परिव्राद् अमृतत्वभाक् । कथं 3 पुनः ब्रह्मसंस्थशब्दो योगात्मवतमानः सर्वत्र संभवन्परित्राजक एवा- वतिष्ठेत१ रूढयभ्युपगमे च आश्रममात्रादमृतत्वम्राप्तेज्ञानानार्थक्यप्रसङ्क इति; अत्ोच्यते-ब्रह्मसंस्थ इति हि व्रह्मणि परिसमाप्तिः अनन्य-

प्रकटार्थेविवरणम् नम्" इस्यत्र वाजमन्नं विद्यते येषां ते वाजिन इति यौगिकत्वप्रतिभासेऽपि 10 सन्निहितालम्बनानभ्युपगमात्; भूमाधिकरणे च भूमशब्दस्य यौगिकत्वेऽपि प्रकृतालम्बित्वाभ्युपगमात् ; अतोऽकिश्चित्करं यौगिकत्वम्, प्रकृतसंभव एव तु तत्र प्रयोजकः; तथापि ब्रह्मसंस्थताक्रियायोगात् सर्वत्रैव पाचकादिशब्दवत् प्रवर्तमान: कथं परिव्राजक एवावतिष्ठेत! न कथंचचदित्याह-क्थं पुनरिति।। यद्यश्वकर्णादिशन्दवद्रढ एवायं परिव्राजकेऽयुपगस्येत, तत्राह-रुठय- 15 भ्युपगमे चेति।। प्रथमं यौगिकत्व्रमभ्युपगस्य परिहरति-अन्नोच्यत इति॥ ब्रह्मेत्योङ्कारोऽभिधीयते, प्रकरणात्। तस्मिन् संस्था सम्यगवस्थानम्। नाम तद- भिधेयव्रह्मानुध्यानम्, तजपः स्ननाचमनादिव्यापारोपि तेनैव नान्येन मन्त्रा- दिना व्यापरवत्त्वं तन्निष्ठत्वमुच्यते। तञ्च गृहस्थादीनां न संभाव्यते, गायत्री जपाद्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात् "अकुर्वन् विहितं कर्म" इति। 20

"शेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्। स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः।" इति भगवदचनम्। सतो यौगिकोऽप्ययं ब्रह्मनिष्ठे मिक्षौ वर्तत इत्यर्थः। ननु मिक्षोरपि सन्ध्यावन्दनाकरणे प्रत्यवायः स्मर्यते हारीते-

१. A omits प्रकृतसंभव एव तु तुत्र २. T and T1. तिष्ठते प्रयोजक: २. A. व्यापारत्वं

949 P 47

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३.पा. ४. सु. २०.

भाष्यम्

व्यापारतारूपं तन्निष्ठत्वमभिधीयते; तच्च त्याणामाश्रमाणां न संभवति, स्वाश्रमविहितकर्माननुष्ठाने प्रत्यवायश्रवणात् ; परिव्राजकस्य तु सर्व-

प्रकटार्थविवरणम्

"चत्वारोडप्याश्रमा एते सन्ध्योपासनवर्जिताः । ब्राह्मण्यादेव हीयन्ते यद्यप्युग्रतपोरताः॥" इति।

बोधायनोऽपि स्मरति स्म-

"अनागतां तु ये पूर्वामनतीतां तु पश्चिमाम्। सन्ध्यां नोपासते विप्राः कथं ते ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ 10 सायंप्रातः सदा सन्ध्यां ये विप्रा नो उपासते। कामं तान् धार्मिको राजा शूद्रकर्मसु योजयेत्।।" इति।

मजतुत्राह- परिव्राजकस्य त्विति॥ "न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः" इति तैत्तिरीयकश्चुतेः कर्मादिनिन्दापूर्वकं तत्त्यागस्यामृ तत्वफलसंबन्धावगमात्, अपूर्वत्वाञ्च अमृतत्वकामं प्रति तद्विधाने तात्पर्या- 15 वगती नित्यनैमित्तिकानामप्यविशेषप्रास्ते परित्यागे का नाम सन्व्यावन्दनमात्रस्या तिक्षुद्रस्यावस्थानसंभावना? तथाचारुणी श्रुतिः- "अत ऊर्ध्वे अमन्त्र- वदाचरेत् सन्ध्यं समाधावात्मन्याचरेत्" इति। तथाथर्वणिका :- "सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं त्यजेद्वुधः। यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सुत्रमिति कल्पयेत् ॥ 20 धारणात्तस्य सुत्रस्य नोच्छिष्टो नाशुचिर्भवेत्। कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः॥ तैस्तु धार्ये बहिःसूत्रं क्रियाङ्गं तद्धि वै स्मृतम्। अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा॥। स शिखीत्युच्यते विद्वान् नेतरे केशधारिण॥" 25 इत्यादिना शिखायश्ञोपवीतादिपरित्यागोपदेशेन सर्वकर्मपरित्यागोऽभि धीयते। काठके-"सशिखाब केशान्निकृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतं भूः साहेत्यप्सु १. T1, धारयेत्

950

. परामर्शाधिकरणम् २.] प्रकटाथविवरणम्

माध्यम्

कर्मसंन्यासात् प्रत्यवायो न संभवनि अनतुष्ठाननिमित्तः शमदमा- दिस्तु तदीयो धर्मो ब्रह्मसंस्थताया उपोद्चका, न विरोधी: ब्रह्म- निष्ठत्वमेव हि तस्य शमदमादयुपबृंहितं स्वाश्रमविहितं कर्म ; यज्ञादीनि

प्रकटार्थविवरणम् 5

जुडुयात्" इति। तथा वाजसनेयके "पुत्रेषणायाश्च वित्तेषणायाश्च लोकेषणा याश्च व्युत्थायाथ मिक्षाचर्य चरन्ति" इति वित्तदोपान्तकर्माङ्गपरित्या- गाभिधानेन सर्वकर्मसंन्यास एव दर्शितः। तस्मा: सन्ध्याचन्दनाकरणान्न परमहंसानां प्रत्यवायप्राप्तिः। स्मृतेस्तु सन्ध्यावन्डनादियुक्तपरित्राजकविशेष- विषयत्वादविरोव इति माघः। नतु तस्यापि शमदनादिताश्रनधर्मसन्भावान् 10

ब्रह्मसंस्थताया पवासंभवात्तदुपरम इयो इहोतवणक एव ब्रह्मसंस्ताया इत्यर्थः। ननु यद्यपि शमदमादिर्निवृच्िरुपत्वात् ब्रह्मसंस्थताया विरोधी न भवति, तथापि तीर्थयात्रादिस्तद्धर्मों भवेद्विरोधीत्याशङ्क्य, नेल्याह-ब्रह्मनिष्ठत्वमेव हीति ॥ तथा च मनु :- 15

"यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय विजोत्तमः। आत्मज्ञाने शमे च स्यात् वेदाभ्यासे च यतवान्।। पतद्धि जन्मसामडयं ब्राह्मणस्य विशेषतः। प्राप्यैतत्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ॥" इति।

तथा कूर्मपुराणे योगिनामधेयं संन्याससिनमधिकृत्योक्तम्- 20

"न तस्य विद्यते कार्य न लिङ्गं वा विपश्ितः। निर्ममो निर्भयः शान्तो निर्द्न्द्वः पर्णभोजनः॥ शीर्णकौपीनवासा: स्यान्नग्रो वा ध्यानतत्पर:। ब्रह्मचारी मिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत्।। अध्यात्मरतिरासीत निरपेक्षो निरामिष: शिष:]। 25 आत्मनैव लहायेन सुखार्थ विचरेदिह॥

951

[अ. ३. पा. ४. सु. २०,

भाष्यम्

च इतरेषाम् ; तद्वयतिक्रमे च तस्य पत्यवायः । तथा च "न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः परो हि ब्रह्मा तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्" "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगा-

5 प्रकटाथविवरणम्

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्। कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा॥" इति। भागवते चैकादशस्कन्धे-

10 तथा वासस्तथाशय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनिः॥ शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत्। अन्यांश्च नियमान् ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वरः॥ न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षयाहताः । आ देहान्तात्कचित्ख्यातिः ततः संपद्यते मया॥"इति।

15 परिपक्कज्ञानस्य संन्यासिनो वृत्तिमुत्कवा विविदिषुविषयमुक्तम्- "दुःखोदर्केषु पापेषु जातनिर्वेद आत्मवान्। अजिज्ञासितमद्दत्मा गुरुं मुनिमुपव्रजेत्। तावत्परिचरेन्भ्रक्तः श्रद्धावाननसूयकः । यावदू ब्रह्म विजानाति मामेव गुरुमादृतः ।" इति।

20 1 अतः सूक्तं परमहंसस्य विदुषः शमाद्युपवृंददितं ब्रह्मनिष्ठत्वमेवाश्रमकर्मेति; नटकरणे च प्रत्यवायः स्यात्। उक्तं हि- "तवंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम्। श्रुत्या विधीयते यस्मात् तत्त्यागी पतितो भवेत्।" इति सकलकर्मप्रहाणपूर्वकं ब्रह्मसंस्थत्वमेव स्ाश्रमधर्म इत्यत्र प्रमाण- 25 माह-तथा चेति ॥ न्यास इति संन्यासः॥ "कर्मणां बन्धहेतूनां कृतानामकृतैः सह। कुशलाकुशलानां च प्रहाणं न्यास उच्यते॥"

952

परामर्शाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

द्यतयः शुद्धसच्वाः" इत्यादयाः अतयः, स्मृतयक्ष-"तदुद्धयस्तदा- त्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः" इत्याद्या ब्रह्मसंस्थस्य कमाभावं दर्श-

प्रकटार्थविवरणम्

इति स्मृतेः संन्यासो व्रह्मेति स्तूयते। कथम्? ब्रह्मा हि परः प्रसिद्ध:श्रुति- 5 स्मृतिषु; संन्यासश्च परं ब्रह्म ज्ञानप्राधान्यात्; परो हि यस्मात्संन्यासो ब्रह्मा तत्परत्वं प्रकथयति। तानि वै प्रसिद्धानि गाहस्थ्यादीन्येतान्यपराणि तपासि ज्वानहीनतयापरफलहेतुत्वात्; न्यास एवैभ्योऽतिरिक्ता श्रेष्ठोभवति, ब्रह्मसंस्थ- ताया असृतत्वहेतुत्वादित्यर्थः॥

यत्तु भास्करेण व्याख्यायि-न्यासशव्देन हिरण्यगर्भो भण्यत इति, 10 तटुक्तस्मृतिविरुद्धम्। अन्वयोऽपि च न सङ्गच्छते। यश्चाभिद्धौ शौचाच- मनव्याख्यान मनस्ान भिक्षाटनादि कर्म क्रियते, तद्विरुद्वश्च कर्मसंन्यासः प्रतिज्ञायत' इति, तत्प्रतिप्रसवविध्यपरिजानविलसितमेव। निमिर्त्तोन्तराद- प्राप्तविषयो हि विधिः प्रतिप्रसव उच्यते। यथा ज्वरार्तस्याविशेषेण अन्न- पानप्रतिषेउपि औषधं पिबेदिति, तथेहापि सन्यसेदित्यविशेण सर्वस्वत्याग- 15 विधानेन संन्यासे विहिते यत्प्रतिप्रसवविध्युपात्तं शौचादि तत्कथ नोपादीयते। तथा च मैत्रायणीव्राह्मणे "अथ परिव्राडेकशाटीपरिवृतो मुण्डोदरपात्य- रण्यनित्यो मिक्षार्थी ग्रामं प्रविशेत्। असायंप्रदक्षिणेनापि विचिकित्सन् सार्ववर्णिक: भैक्षचरणमभिशस्तपतितवर्जे यक्षोपवीती शौचनिष्ठः काममेके वैणवं दण्डमादर्दीत" इत्युक्तम्। जाबालश्रुतावपि-"अथ परिव्राङ्गिवर्णवासा 20 मुण्डोऽपरित्रहः शुचिरद्रोही मैक्षात्नो ब्रह्मभूयाय कल्पत" इति। न चैव- मुपवीतादेः प्रतिप्रसवः श्रूयते, प्रत्युत अयक्षोपवीतीति संन्यासधर्मविधिसमये मैत्रायणश्रुतौ विशेषणादयज्ञोपवीतित्वमेव सिद्धम्। बाष्कलश्रुतावपि- "कुटुम्बं पुत्रदारांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः। यजं यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वामूढ्चरेन्मुनिः।"इति। 25

१. A. स्मृतौ स संन्यासो ३. A. नाविचिकित्सन् २. T and T3 निमित्तान्तरादत्यन्तरागप्रात्त

953

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. २०. प्रकटार्थविवरणम्

तथा कौषीतकिब्राह्मणे "सशिखान् केशान्निकृत्य यज्ञोपवीतम्" इत्युप- क्रम्य "किमस्य यज्ञोपवीतं का वास्य शिखा कथं चास्योपस्पर्शनमिति तान् होवाचेदमेवास्य यज्ञोपवीतं यदात्मध्यानं विद्या शिखा नीरैः सर्वत्रावस्यिंतैः कार्य निर्वर्तयन्ति" इति। न चैतेषां वाक्यानां सरवेत्रासिद्धिमात्रेण प्रहा- णम्। न हि सर्वे सर्वशाखाविदः, तत्तच्छाख्ाध्येतृर्णा देशविशेषेषु बडुल- मुपलम्भात्, घटिकास्थानस्य चानियतत्वात्। अन्यथा शावरभाष्योदाहतसर्व वाष्यानां सांभूतमधीयमानशाखास््रनुपलम्भात् प्रद्याणप्रसङ्ग । यदि तत्र शिष्टपरिग्रहादाश्वास, तर्हि किव्यासादयः शिष्टा न भवन्ति। तथा च 10 व्यास :- "यज्ञोपवीतं कर्माङ्गं वदन्त्युत्तमधुद्धयः। उपकुर्वाणकान् पूर्वे यतो लोके न दृश्यते॥। यावत्कर्माणि कुरुते तावदस्यैव धारणम्। यस्मादस्य परित्याग: क्रियते कर्मभिः सह॥" इति ॥ 15 नारदश्च- "कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः । तैस्तु धार्यमिदं सूत्रं क्रियाङ्गं तद्दि वै स्मृतम्॥"इति ॥

"सुण्डोऽममोऽपरिग्रहः" इति वसिष्ठः । विश्वामित्रोऽपि "अथापरं परिवाजकलिङ्रं सर्वतः परिमोक्षमेके सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं लोक- 20 ममुं च परित्यज्य आत्मानमन्विच्छेत् शिखायज्ञोपवीतकमण्डद्वुकपालानां च त्यागी तस्याप्यरण्यनित्यत्वं मुण्डः काषायपरिहितः कन्थाध्यानयोगपरो नित्यम्" इति। शौनकप्रोक्ते च संन्यासविधौ "अथान्यः परिवाजको मुण्डोऽपरिग्रह: काषायवासा वाडनकर्मदण्डो भूतानामद्रोह्युदरपात्री भिक्षाशील: सर्वर्णेष्वभिशस्तपतितवर्जमयज्ञोपर्वाती शौचनिष्ठः क्षमी तुल्य- 25 निन्दास्तुतिः समो भूतेषु मौनी" इत्यादि। बोधायने च-"अत ऊर्ध्वै यशोपवीतमात्राच्छादनं यष्टय: शिष्यं जलपवित्रं कमण्डलुं पात्रमित्येतानि वर्जयित्वाथ दण्डमादत्ते-सखा मां गोपाय" इति। तस्माद्यथोक्तश्रुत्यर्थ स्यानेकस्मृतिषु पररिग्रहदर्शनात् नानाश्वासः। यश्च जाबालश्रुतौ पूर्वमुपवी 954

परामर्शाधिकरणम् २.] प्कटायथेविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

समेवेदं वचनं केनचिर्दर्विदग्धंन इति, तत्पूरवपरापर्यलोचनाविजृक्तिनम्। पूर्वमेव हि सर्वस्वत्यागात्मकसंन्यासविधिना दारादिवदुरवीतस्यापि त्याग- सिद्धौ कथमाकस्मिकप्रश्नमसङ्ग इति। न चाचमनादिसिद्धये यज्ञोपनीता- 5 पेक्षा, स्त्रीशूद्योर्विनापि यशोपवीतेन आच्मनदर्शनात्। यञ्च स्सृतिवचनम् "नवमुपादायाश्रमं प्रविशेत्" इत्युदाहनम्, तत्रापि प्रविश्योपाददीतेत्यभ्रव- णात्, निहीनाधिकारिगोचरवृत्यन्तरविषयत्वाद्ा न विरोध:। युञ्च "सशिखं चपनम्" इत्यस्य यथा शिखा परिशिष्यत इति व्याख्यानम्, तदग्नेरिव शिखा नान्येति वाक्यशेषविरुद्धम्। गोवधप्रायश्वित्तादौ च प्रसिद्धार्थ सशिखं 10 वर्पनपदम्। न च अविशेषप्रवृत्तस्य छन्दोगव्रमचारिविषयत्व रदानं न्याय्यम्। यञ्च त्रिदण्डालाभविषयमेकदण्डमिति, तत्-

"त्रिदण्डस्य परित्याग एकदण्डत्य धारणम्। एकस्मिन्दश्यते वाक्ये तस्माइसय प्रधानना॥"

इति व्यासवचनविरुद्धम्; "यात्रन्नस्युस्त्रयो दण्डास्तावदेकेन पर्यटेन्" 15 इतिx न च नष्टत्रिदण्डविषयम् "त्रिदण्डेन यतिश्चैत" इति तत्स्मृत्युक्त- त्रिदण्डप्रशंसार्थम्, यथा उदितहोमिनामनुदितहोमो निन्धः; अन्यथा- "चतुर्विधा मिक्षवस्तु कुटीचब हदकौ। हंस: परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः॥"

इत्यादिविरोधप्रसङ्गात्। यञ् सर्वकर्मसंन्यासवचनं काम्यसकलकर्मसंन्या 20 सविषयमिति, तर्दसत्; विरक्त्स्य संन्यासेऽधिकारात्, काम्यत्यागस्य मरागेव सिद्धत्वात् संन्यासविधिवैयर्थ्यात्-

"परमात्मनि यो रक्तो विरक्तः परमात्मनि। सर्वेषां नापि निर्मुक्त: स भैक्षं भोकुमहति।।"इ्त

१. A. वपनं वदन् . A omits स्य संन्यासे ... कययो विदु- २. TM. कदाचित् रितित

955

[अ. ३. पा. ४. सु. २०.

भाष्यम्

यन्ति। तस्मात् परिव्राजकस्य आश्रममात्नादमृतत्वप्राप्तेर्ञानानर्थक्य- प्रसङ्ग इत्येषोऽपि दोषो नावतरति। तदेवं परामर्शेऽपि इतरेषामाश्र- माणाम्, पारित्राज्यं तावद्रह्मसंस्थतालक्षणं लभ्येतैव। अनपेक्ष्य च

5 प्रकटार्थविवरणम्

सरणात्, नित्याग्निहोत्राद्यनुष्ठानप्रसङ्गाञ्च। यञ्ञ भगव्रद्धचनम्- "काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः"

इति, तद्गहस्थविषयम्, अर्जुनस्य स्वंकमकरणे भगवतस्तात्पर्यदर्शनात्। तस्मात्केशवप्रभृतीनां स्वयंकक्षीकृतपक्षसंरक्षणाय प्रक्षिप्परापदेशब हुवाक्यानां 10 परमहंसप्रद्वेषानलज्वलितकलेबरतयातिव्याकुलतया मत्सरमुत्सृज्य सर्वकर्म- संन्यासपूर्विका ब्रह्मसंस्थतास्थेया स्वस्थैः; बहु चात्र वक्तव्यमस्ति ; ग्रन्थभूयस्तव भयाच्तपरम्यते । इदनीं ब्रह्मसंस्थशन्दस्य परिव्ाजके रूढत्वमभ्युपगम्योपसंह रति-तस्मात्परित्राजकस्येति ॥ यथा गृदसशन्दस्य यौगिकत्वे सत्यति- प्रसङ्ग परिहारायाश्रमिविशेषरूढयभ्युपगमेऽपि नगार्हस्थ्यमात्रात् पुण्य- 15 लोकावाप्तिः, किंतु यथोक्ताग्निहोत्रादिकरणात्; तथा परिवाजकस्यापि प्रणवब्रह्मसंस्थस्य ब्रह्मलोकावाप्तिरापेक्षिकममृतत्वम्; वाक्यार्थसाक्षात्कारव- तस्तु मुख्यमेवामृतत्वमिति भावः। एवमेकदेशिमतं प्रत्याख्याय मूलप्रमेयं निगमयति-तदेवमिति ॥ विधिश्रुति करेण पिधाय शिष्यबुद्धिविकासा- यानुवादवाक्यमेवावलम्व्यायं विचारः कृतः। परमार्थतस्तु नानेन 20 कृत्यम्, स्पष्टविधिसद्भावादित्याह-अनपेक्ष्य चेति ॥ "यदि वेतरथा" इति ब्रह्मचर्यस्थितस्यैव पारिव्ाज्येच्छा गार्हस्थ्ये च वैराग्यमित्यर्थः

१.T and T. स्वधर्मकरणे २. T, TI and TM. व्याकुलानां TM. स्वधर्मकर्मकरणे

956

परामर्शाघिकरणम् २] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

जावालश्रुतिमाश्रमान्तरविधायिनीम् अयमाचार्येण विचार: प्रवर्तित :; विद्यत एव तु आश्रमान्तरविधिश्रुतिः प्रत्यक्षा-"वह्मचर्य परिसमाप्य गृही भवेद्गृही भूत्वा वनी भवेदनी भूत्वा पत्रजेत्। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्योदेव पत्रजेद्हाद्वा वनाद्ा" इति; ने च इयं श्रुतिः अनधिकृत- 5 विषया शक्या वक्तुम्, अविशेषश्रणान्, पृथग्विधानाच्च अनधि- कृतानाम्-"अथ पुनरेव व्रती वात्रनी वा स्रातको वास्ातको वोत्सन्नाग्निरनग्निको वा" इत्यादिना; ब्रह्मदानपरिपाकाऋवत्वाच पारि- व्राज्यस्य न अनधिकृतविषयत्वम् ; तच्च दशयति-"अथ परित्राद्विवर्ण- वासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिरद्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय भवति" इति। 10 तस्मात्सिद्धा ऊध्वरेतसामाश्रमाः । सिद्धं चोव्वरेनःसु विधानाद्वियायाः स्वातन्त्र्यमिति ।।

प्रकटार्थविवरणम्

यश्चक्तिमन्धपङ्ग्वादिविषयः संन्यासो भविष्यतीति, तत्राह - न चेयं

श्रुतिरिति ॥ अविशेषप्रवृत्ताश्रुतिर्विशेषे स्थाव्यमाना बाधिता स्यादित्यर्थः। 15 व्रती गोदानादिवेदव्रतवान्, अव्रती तद्विपरीतः; स्नातकः यो गुरुकुलनिवृत्ति- रूपस्रानानन्तरमपि गुरुशुश्रपादि करोति ; तद्विपरीतोऽस्रातकः; उत्स- न्नाग्नि: सृतभार्यः पूर्वमेवाग्निपरित्रहरहितो वा । प्रव्रजेदिति कर्माधिकार- प्रतिपत्तिहीनानामपि संन्यासस्य पृथग्विधानान्न पूर्ववाक्यमनधिकृतविषय- मित्यर्थः । प्रकरणप्रमाणात् श्रवणादिद्वारेण संन्यासस्य ब्रह्मश्ञानदाढर्यार्थ- 20 त्वादपि श्रवणादिसमर्थस्यैव संन्यासाधिकार इत्याह-ब्रह्मज्ञानेति॥ ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभावानुभवायेत्यर्थः। प्रकृतमवान्तरविचारं मूलविचारं चोप- संहरति-तस्मादिति।।

957 P-48

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सु. २१.

भाष्यम् [स्तुतिमात्राधिकरणम् ] स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात्। ३-४-२१ ।।

5 "स एष रसानां रसतमः परमः परारध्योऽष्टमो यदुद्रीथः""इयमे- वर्गभनिः साम" "अयं वाव लोक एषोऽनिश्चितः, तदिदमेवोक्थम् इयमेव पृथिवी इत्येवंजातीयकाः श्रुतयः किसुद्धीथादेः स्तुत्यर्था: आहोस्वित् उपासनाविध्यर्था इत्यस्मिन्संशये-स्तुत्यर्था इति युक्तम्, उद्धीथादीनि कर्माङ्गान्युपादाय श्रवणात्; तथा-"इयमेव जुहूरा- 10 दित्यः कूर्मः स्वर्गो लोक आह्वनीयः" इत्याद्या जुहादिस्तुत्यर्था:,

प्रकटार्थेविवरणम्

स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ।। विधिपदशून्यमपि "त्रयो धर्मस्कन्धाः" इत्यादिवाक्यमपूर्वार्थत्वाद्विधिपरं निर्णीतम्। तेनैव न्यायेन वाक्यान्तरमपि तादृशं निर्णेतुं पठति-स एष इति। 15 रसानां पृथिव्युदकौषधिपुरुषवागृकसान्नां भूतेषूत्तरोत्तरसारत्वेन गृही- तानामतिशयेन सारो रसतमः परमश्रेष्ठो ब्रह्मोपासनप्रतीकानां परस्य ब्रह्म- णोऽर्ध स्थानं तदहतीति परार्ध्य; अष्टमः पृथिव्याद्यपेक्षया; यदुद्रीथः य ओङ्कार इत्यर्थ: । अङ्गसंबन्धे पर्णमयीत्वादौ विधिरुपलभ्यते, कचिदङ्गसंबद्धे खर्गो लोक इत्यादौ स्तुतिरुपलभ्यत इत्युभयोरुपलम्भात् संशयः। पूर्वत्रानुष्ठेयगाई- 20 स्थ्यसाम्यश्रुतेराश्रमान्तराणां अनुष्ठेयत्वं यथा तथा अत्राप्यङ्गसंबद्धविधि- पदशून्यवाक्यस्य स्तुतित्वदर्शनात् तत्साम्यात् स्तुतित्वमिति पूर्वपक्षभागार्थ- माह-स्तुत्यथा इति ॥ जहरियमेव पृथिवीति स्तूयते; कूर्मश्चयनगेंत आदित्यः ; आहवरनीयोऽग्नि: खर्गो लोक इति स्तुतिरित्यर्थः। सिद्धान्तभागं

१. TM. पुरुषवहक्साम्नां ३. TM. अनुष्ठेयत्वं तथाप्यङ्ग २. A omits यदुद्रीथः ... पूर्वत्ानुष्ठेय ४. A omits गत

958

स्तुतिमात्राधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तद्वव्-इति चेत्, नेल्याह; न स्तुतिमात्रमासां श्रुनीनां प्रयोजनं युक्तम्, अपूवत्वात्; विध्यथेतायां हि अपूर्वोर्ऽर्यो विहितो भवति; स्तुत्यर्थेतायां त्वानथक्यमेव स्यात्; विधायकस्य हि शब्दस्य वाक्य- शेषभावं प्रतिपद्यमाना स्तुतिरुपयुज्यत इत्युक्तम् "विधिना त्वेकवाक्य- 5 त्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः"इत्वत्न; प्रदेशान्तरविहितानां तु उद्गी- थादीनाम् इयं पदेशान्तरपठिता स्तुतिः वाक्यशेपभावमप्रतिपद्यमाना अनर्थिकेव स्यात; "इयमेव जुहूः" इत्यादितु विधिसनिधावेवाम्नात- मिति वैषम्यम्। तस्माद्विध्यथा एव एवंजातीयकाः श्ुनयः ॥ भावशब्दाब्च ॥ ३-४-२२॥ 10

"उद्गीथमुपासीत" "सामोपासीन" "अहमुक्थमस्मीति विद्यात्" इत्यादयश्च विस्पष्टा विधिशब्दा: भयन्ते; ते च स्तुतिमात्रप्रयोजन- तायां व्याहन्येरन्। तथा च न्यायविदां स्मरणय्- "कुर्यात्क्रियेत कर्तव्यं भवेत्स्यादिति पञ्चमम् । एतत्स्यात्सववेदेपु नियतं विधिलक्षणम् ।।" इति; 15

प्रकटार्थविवरणम्

व्याचष्टे-न स्तुतिमात्रमिति । स्तुतिमात्रकल्पनाद्विधिकल्पनमेत्र युक्तमनु- ष्ठानफललाभादित्यर्थः। ननु स्तुत्यर्थतयाप्यर्थवत्त्वमुक्तम् पूर्वतन्त्रे; कथमानर्थ- क्यमुच्यत इत्याशङ्कयाह-विधायकस्य हीति॥ प्रकरणान्तरत्वे सति विशिष्टफलसंबन्धितयापूर्वत्वात् कत्वन्तरवत् स्तुतिमात्रं नोपपद्यत इत्यर्थः। 20 दष्टान्तवैषम्यमाह-इयमेव जुहूरिति ॥ "जह्वा उहोति" "कूर्मसुपदधाति" "आहवनीये जुहोति" इत्यादिविधिसन्निधावित्यर्थः॥

भावशब्दाच॥ भाव्यतेऽतुष्टीयतेऽधिकारिभिरिति विध्यर्थो भावः; तच्छव्दाञ्च स्तुति- मात्रत्वं न संभवतीत्यर्थः। भाव्यते प्रार्थ्यत इति भावः फलं भण्यते; तच्छ्र- 25

१. A. युक्तं फलभिलाभात् २. A omits कूर्म ... नीथे जुहोति

959

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. २३.

भाष्यम्

लिङद्यर्थो विधिरिति मन्यमानास्त एवं स्मरन्ति । प्रतिप्रकरणं च फलानि श्राव्यन्ते-"आपयिता ह वै कामानां भवति" "एष हेव कामागानस्येष्टे" "कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्ध्वाश्चावृत्ताश्च" इत्यादीनि; 5 तस्मादप्युपासनविधानार्था उद्गीथादिश्ुतयः ॥

[पारिपुवाधिकरणम्] पारिष्वार्था-इति चेन्न विशेषितत्वात्॥ ३-४-२३॥

"अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च काल्यायनी च" "प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम" "जान- 10 श्रुतिह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस" इत्येवमा- दिषु वेदान्तपठितेष्वाख्यानेषु संशय :- किमिमानि पारिप्ठवत्रयोगा- र्थानि, आहोस्वित्संनिहितविद्याप्तिपच्यर्थानीति। पारिप्रवार्था इमा आख्यानश्रुतयः, आख्यानसामान्यात्, आख्यानप्रयोगस्य च पारि-

प्रकटार्थविवरणम्

15 वणाश्ेति प्रकारान्तरमाह-प्रतिपकरणमिति॥ कामागानस्येति आगानेन कामसंपादनस्य समर्थ इति॥ पारिप्ठवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् । अपरमपि वाक्यं विधिशून्यं प्रसङ्गान्निर्णेंतुं पठति-अथ हेति ॥ अश्व- मेधे पारिषुवप्रयोगो नामाख्यानकथनं विहितम् "पुत्रामात्यपरिवृताय 20 राज्ेऽव्वर्यु: पारिपवमाचक्षीत" इत्यादिना; तदर्थान्याख्यानान्येतानि किं वा विद्याशेषभूतानीति संशयः, आख्यानत्वसांम्यात् विद्यासन्निधानाच्चेत्यर्थः। पूर्वाधिकरणन्यायेनापूर्वत्वाद्विध्यर्थत्वोपपत्तेः पारिप्ठवार्था इति पूर्वः पक्षः। ननु सन्निधानादिद्यार्थत्वं युक्तमित्याशङ्कयाह-आख्यानसामान्यादिति ॥

१. A. सामान्यात्

960

पारिप्ठवाधिकरणम् ४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् परुवे चोदित्वात; ततश्च विद्याप्रधानत्वं वेदान्तानां न स्यान्, मन्त्र- वत्-प्रयोगशेषत्वादिति चेत्-तन्र; कस्माद? विशेपितत्वात्-पारि- परुव्रमाचक्षीत" इति हि प्रकृत्य, "मतुवैवस्वतो राजा" इत्येवमा- दीनि कानिचिदेव आख्यानानि तत्न विशेष्यन्ते; आख्यानसामान्या- 5 च्चेत् सर्वगरहीति: स्यात, अनर्थकमेवेदं विशेषणं भवेत्। तस्मात् न पारिप्रुवार्था एता आख्यानश्रुतयः ।।

तथा चैकवाक्यतोपबन्धात्॥ ३४-२४।।

असति च पारिप्वार्थत्वे आख्यानानां संनिहितविद्यापतिपादनो- पयोगितैव न्याय्या, एकवाक्यतोपवन्धातू; तथा हि तत्र तत्र संनिहि- 10 ताभिरविद्याभिरेकवाक्यता दृश्यते प्ररोचनोपयोगात् प्रतिपत्तिसोकर्योपयो- गाच्च। मैत्रेयीव्राह्मणे तावत्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यादयया विद्यया एकवाक्यता दृश्यते; प्रातर्देनेऽपि "प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा" इत्याद्यया; "जानश्रुतिः" इत्यत्नापि "वायुर्वाव संवर्ग" इत्याद्यया- यथा "स आत्मनो वपामुदखिदत्" इत्येवमादीनां कमेश्रुतिगताना- 15 माख्यानानां संनिहितिविधिस्तुत्यर्थेता, तद्वत्। तस्मान्न पारिप्ुवार्थ- त्वम् ॥

प्रकटार्थविवरणम्

सन्निधि: श्रुत्या वाध्यत इत्यर्थः। पूर्वपक्षफलमाह-ततक्चेति॥ प्रथमेऽहनि मनुर्वैवसवतः, द्वितीयेऽहनि यमो वैवसवतः, तृतीयेऽहनि वरुण आदित्यः, इत्यादिविशेषसङ्गीर्तनवैफल्यपरिहाराय सामान्यध्रुतेः सङ्कोचः कर्तव्य इति 20 सिद्धान्ताशयः॥ तथा चैकवाक्यतोपवन्धात्।। किं विशेषत्वं [किंशेषत्वं] तर्हं आख्यानानामित्याशङ्याह-तथा चेति॥ प्ररोचनमनुरागजननम्। उद्सिविदत् उद्धतवान् होमायेति॥

961

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सु. २५.

भाष्यम् [अग्नीन्धनाद्यधिकरणम्] अत एव चान्ीन्धनाद्यनपेक्षा॥ ३-४-२५॥ "पुरुषार्थोऽतः शब्दात्" इत्येतत् व्यवहितमपि संभवात् "अतः" 5 इति परामृश्यते। अत एव च विद्यायाः पुरुषार्थहेतुत्वात् अग्रीन्धना-

प्रकटार्थविवरणम्

अत एव चाग्नीन्धनादयनपेक्षा ।I

इति ॥ परविद्या विषय :; सा किमाश्रमकर्माणि फलेऽपेक्षते न वेति वादिवि 10 प्रतिपत्तेः संशयः। करणस्येतिकर्तव्यताकाङ्णादर्शनात् विद्यायाश्च करणत्वाद सत्यपेक्षेति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु-विद्या सकार्ये नेतिकर्तव्यता पेक्षा,प्रमा- णत्वात्, अबोधनिवृत्तिः[वृत्ति]फलत्वाद्ा, शुक्तिज्ञानवदिति। करणत्वादित्यस्य चाक्षसंयोगादौ व्यभिचारात् शौतभावनाकरणात्वादित्यस्य च विध्यनभ्युप- गमेनासिद्धत्वात्, विपक्षबाधकानुकूलतर्काभावेन चाप्रयोजकत्वात्, केवल- 15 विद्यानिन्दायाश्चापरिपक्कविद्याविषयत्वात् भावनायाः प्रत्ययार्थत्वापाकरणाञ्च यज्ञादिभिरुपकृत्य वेदनेन मोक्षं भावयेत् इति कल्पनानुपपत्तिः। किंच प्राकरणिकशमादीतिकर्तव्यनिरपेक्षत्वात् भावनायां नेतिकर्तव्यभेत यक्षा- द्यन्वयः,कि तु वेदनकरणतया। किंच काष्ठैः पचतीति परम्परया करणेषु करणविभक्तिदर्शनाचिचत्तशुद्धिद्वारेण ज्ञानहेतुषु कर्मसु न करणं 20 बाध्यते; मोक्षान्वये तु श्रुतित्याग, ज्ञानकरणत्वपरिहारेणाश्रुतमोक्ष साधनत्वकल्पना च "नास्त्यकृतः कृतेन" इत्यादिश्रुतिविरुद्धा परिव्राजकेषु देवादिषु च यज्ञादिरहितेष्वपि विद्याया: मोक्षसाधनत्वान्न समुञ्चयसिद्धि:

१. TI. सवफले ४. T, Ti and TM. श्रुतज्ञान २. T. वेक्षते ५. A. विधि: ३. T, TI and TM. कर्तव्या

962

सर्वापेक्षाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् दीन्याश्रमकर्माणि विद्यया स्वार्थसिद्धौ नापेक्षितव्यानीति आद्यस्यैवाधि- करणस्य फळमुपसंहरत्यधिकविवक्षया।

[सर्वापेक्षाधिकरणम्] सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्॥ ३-४-२६॥ 5

इदमिदानीं चिन्त्यते-कि विद्याया अत्यन्तमेवानपेक्षा आश्रमकर्म- णाम्, उतास्ति काचिदपेक्षेति। तत्र अत एवाग्ीन्धनार्दीन्याश्रम-

प्रकटार्थविवरणम् समसमुच्चय: न च "विद्यां चाविद्यां च" इत्ये कफलोपाधो साहित्यम् "अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययासृतमश्तुते" इति फलभेदावगमात्। कि तु उपायोपेयभावात् साहित्यवाचोयुक्ति: । तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यंकृदिति च ज्ञानपुण्यकर्मणोः क्रम- समभयोइ्रभिपेतः "न तत्र दक्षिणा यन्ति" इति कर्मिणां प्रतिषेधात्, समुच्चये प्रमाणाभावाञ्च न केवलकर्मविषयत्वं प्रतिषेधस्य॥। "तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक महामुने । यथान्नं मधुसंयुक्तम्" इत्यादिस्मृतीनामपरिपक्कात्मज्ञानस्याश्रमकर्मणां च तत्त्वसाक्षात्कारे साहित्य- 15 विषयात् यत्वात्] अन्यथा "तमेव विदित्वा" "पवा ह्येते" इत्यादिविरोधः। किच ब्रह्मात्मताविद्यानिवृत्ती न कर्मसाध्ये, ब्रह्मात्मताया नित्यत्वातु, अविद्यनिवृत्तुव्व ज्ञानैकनिवर्त्यत्वात्, कर्मवालना च ज्ञानेनव निवर्तते "भिद्यते "हृदयग्रन्थिः" इत्यादिश्रवणात्, शरीरदयस्य कर्माभावेनैवाभावसिद्धिः। तस्मात् 20

सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्ुतेरश्ववत्।। अधिकविवक्षयेत्युक्तं दर्शयति-इदभिदानीमिति॥ यथा पूर्वत्र विद्याया फलसिद्धौ नास्ति कर्मापक्षेत्युक्तम्, एवं विद्याया: स्वोत्पत्तावपि नास्त्येव

कततैल १. A. पुण्यकृत्तजसश्र ३. T विषयेत्युक्तं २. T, Ti and TM. कार्याद्याश्रम ४. A adds तत्

963

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. ४. सु. २६.

भाष्यम् कर्माणि विद्यया स्वार्थसिद्धौ नापेक्ष्यन्ते; एवमत्यन्तमेवानपेक्षायां पाप्तायाम्, इदसुच्यते-सर्वापेक्षा चेति; अपेक्षते च विद्या सर्वाण्या श्रमकर्माणि, नात्यन्तमनपेक्षैव । ननु विरुद्धमिदं वचनम्-अपेक्षते 5 चाश्रमकर्माणि विद्या, नापेक्षते चेति । नेति ब्रूमः; उत्पन्ना हि विद्या फलसिद्धिं प्रति न किंचिदन्यदपेक्षते, उत्पत्ति प्रति तु अपेक्षते; कुतः? यज्ञादिश्रुतेः; तथा हि श्रति :- "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विवि- दिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन" इति, यज्ञादीनां विद्यासाधन- प्रकटार्थविवरणम् 10 कर्मापेक्षा, प्रमाणत्वात् स्वकारणमात्रायत्तत्वात्, केवलव्यतिरेकाभावादि- त्येवं प्राप्ते सिद्धान्तमाह-सर्वापेक्षा चति ॥ चोदमिव कृत्वा सिद्धान्तं स्फुटीकरोति-नतु विरुद्धमित्यादिना ॥ यद्यपि प्रथमं शब्दं प्रमाणज्ञानं प्रमाणादेव भविष्यतीत्यपरोक्षज्ञानस्यापि प्रमाणदेवोत्पत्तिः केवलव्यतिरेका- भावात् प्राप्ता, तथाप्यागमस्य केवलव्यतिरेकानपेक्षत्वात् यश्ञादीनां तत्वदर्श 15 नस्य च साध्यसाधनभावस्यापूर्वत्वात्, पञ्चमलकारपरिग्रहेण ब्रह्मानुभवकामो यज्ञारदान्यनुतिष्ठेदिति विधानाददष्टसहकृताद्वाषयादनुभव उत्पत्स्यते धर्मसह. कृतादिव विषयेन्द्रियसंपर्कात् सुखम्; परोक्षज्ञानहेतुरपि शब्द: कर्मादिपरिमा र्जित प्रत्यक्प्रवणेन शमादिनिरुद्धविपरीतप्रवृत्तिप्रतिबन्धकेन प्रत्ययाभ्यासजनि-

20 ज्ञानमुत्पादयति शास्त्रीयसंस्कारसंस्कृताग्यधिकरण इव होमोऽपूर्वम्, पूर्वा- नुभवसंस्कारसहित इवाक्षसंयोगोSभिज्ञातिरिक्तां प्रत्यभिज्ञाम्। तस्पाददृदष्टसह- कृतशब्दसाध्यत्वादपराक्षज्ञानस्य यज्ञादिसाध्यत्वं न विरुध्यते। तदेतदाह यज्ञादीनामिति॥

१. T शास्त्रं ३. A. जनित २. TM. निरूढ 964

सर्वापेक्षाधिकरणम् ६.] पकटार्यविवरणम्

भाष्यम् भावं दर्शयति; विविदिषासंयोगाच्वैषामुत्पत्तिसाधनभावोऽवसीयते; "अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्" इत्यत्न च विद्यासाघनभूतस्य ब्रह्मचर्यस्य यज्ञादिभि: संस्तवात् यज्ञादीनामपि हि साधनभावः सूच्यते; "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तर्पासि सर्वाणि च यद्वदन्ति। 5 यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद संग्रहेण त्रवीमि।" इत्येवमाद्या च श्रुतिः आश्रमकमणां विद्यासाधनभावं सूचयति: स्मृति- रपि- "कषायपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः। कघाये कर्मभिः पक्के तती ज्ञानं पवतेते ।" 10 इत्येवमाद्या। अश्ववदिति योग्यतानिदर्शनम्-यथाच योग्यतावशेन अश्वो न लाङलाकर्षणे युज्यते, रथचयायां तु युज्यते, एवमाश्रमकर्माणि विद्यया फलसिद्धौ नापेक्ष्यन्ते, उत्पत्तो च अपेक्ष्यन्त इति॥ प्रकटार्थविवरणम् इतोऽपि यज्ञादीनां साधनत्वमित्याह-विविदिषेति॥ यश्ादिभिरा- 15 त्मानं विविदिषन्ति वेदितुमिच्छन्तीति यश्ादानां वैभकिकविविदिषासंयो गात्। अर्थस्तु "प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह मरूतः सनोऽन्यत्र" इति स्र- णादिष्यमाणतया प्राधान्याञ्च प्ञानेनैव संबन्ध:, काष्टेन पिपक्षति दात्रेण लुलूषति इतिवदित्यर्थः। अश्वेन जिगमिषतीत्यत्रा्यश्वम्य गमनसाधन- तैव गमनक्रियाया एव च प्राप्तौ संयोगेSनपेक्षकारणत्वमिति। यश्ञादीनां साध- 20 नत्वे लिङ्गमाह-अथ यद्यज्ञ इति ॥ वेदान्तानां सम्यग्जानसाधनत्वे वाक्य- माह-सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति॥ तपांसि आश्रमकर्माणि सर्वाणि यत्प्रति- पत्यर्थानि वदन्तीति कर्मणां विद्यासाधनत्वे लिङ्गमित्यर्थः। स्मृत्यनुसारे णापि कर्मणां ज्ञानोत्पत्तिसाधनतैवेत्याह-स्मृतिरपीति ॥ कषायर्स्य च प्राच- कत्वात् कर्माणि पक्तिरित्युच्यते । परमगतेः कैवल्यस्य साधनत्वात् आ्ञानं25 परमगतिरित्यर्थः। दृष्टान्तस्यार्थमाह-अश्ववदिति ॥

१. T and Ti. कषायस्यावाचक २. T1. वक्तिरित्यु

965 P-49

श्रह्मसू त्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. २७, भाष्यम् शमदमाद्युपेत: सात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्तया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात्॥ ३-४-२७।। यदि कश्चिन्मन्येत-यज्ञादीनां विद्यासाधनभावो न न्याय्या 5 विध्यभावात्; "यज्ञेन विविदिषन्ति" इत्येवंजातीयका हि श्रुतिः अनुवादखरूपा विद्याभिष्टवपरा, न यज्ञादिविधिपरा-इत्थं महा- भागा विद्या, यत् यज्ञादिभिरेतामवासुमिच्छन्तीति-तथापि तु शम- दमाद्युपेतः स्यात् विद्यार्थी, "तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्ति- तिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति" इति विद्यासाधनत्वेन 10 शमदमादीनां विधानात्, विहितानां च अवश्यानुष्ठेयत्वात्। ननु अत्ापि शमाद्युपेतो भूत्वा पश्यतीति वर्तमानापदेश उपलभ्यते, न विधि :- नेति बूमः, "तस्मात्" इति प्रकृतप्रशंसापरिग्रहाद्विधित्व- प्रतीते :; "पश्येत्" इति च माध्यंदिना विस्पष्टमेव विधिमधीयते। तस्मात् यज्ञादयनपेक्षायामपि शमादीन्यपेक्षितव्यानि। यज्ञादीन्यपि 15 प्रकटार्थविवरणम् शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विघेस्तदङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वाद्। सूत्रस्य शङ्कामाह-यदि कश्चिदित्यादिना ॥ विद्यास्तावकत्वेनाप्यर्थ- व्वे संभवति न वर्तमानताभङ्गेन विधिकल्पनं न्याय्यम, वाक्यभेदप्रसङ्गात् अतः शब्दमात्रलभ्या विद्येति शङ्गारायः । यद्यप्येवं तवाभिप्रायः, तथाप्यवश्यं 20 साधनान्तरमनुष्ठेयम्; न शब्दमात्रलभ्या विद्येत्याह-तथापि त्विति॥ यस्ा देवमात्मानं विदित्वा "न लिप्यते कर्मणा पापकेन" तस्मादेवं विदित्वा अर्थी शमाद्युपेतो भूत्वा विचारयेदित्यवगम्यते इत्याह-नेति ब्रूम इति।। काण्वपाठे विधिमुकत्वा माध्यन्दिनपाठे तु न संशय इस्याह-पश्येदि- ति चेति ॥ यजञादीनामसाधनत्वाशङ्गामापाततोऽभयुपगम्य साधनान्तरापे 25 क्षोक्ता; साप्ययुक्तैवेत्याह-यज्ञादीन्यपीति ॥ सत्यपि महावाक्यस्यक्ये 966

सर्वापेक्षाधिकरणम् ६] प्रकटाथेविवरणम्

भाष्यम्

तु अपेक्षितव्यानि, यज्ञादिश्रुनेरेव। नतु उक्तम्-यज्ञादिभिर्विविदि- षन्तीत्यव न विधिरुपलभ्यत इते-सत्यमुक्तम्, तथापि अपूर्वत्वात्सं योगस्य विधिः परिकल्प्यते; न हि अयं यज्ञाहीनां विविदिषासंयोग: पूर्व प्राप्त:, येनानूदेत; "नस्मात्पूषा प्रपिष्टभागोऽदन्तको हि" इत्यचमादिषु च अश्रुतविधिकेष्वपि वाक्येषु अपूवत्वाद्विधि परिकल्प्य, "पौष्णं पेषणं विकृतों प्रनीयेत" इत्यादिविचारः प्रथमे तन्त्रे प्रव- रतितः; तथा च उक्तम्-"विधिवा धारणवत्" इनि। स्मृतिष्वपि भगवद्गीतादयासु अनभिसंधाय फलमनुष्ठितानि यर्ज्ञादीनि सुमुक्षोज्ञान- साधनानि भवन्तीति प्रपश्चितम्। तस्नाद्यज्ञादीनि शमदमादीनि च यथाश्रमं सर्वाण्यव आश्रमकर्माणि विद्योत्पत्तावपेक्षितव्यानि। तवापि "एवंचित्" इति विद्यासयोगात् प्रत्यासन्नानि विद्यासाधनानि शमा- दीनि, विविदिषासंयोगाततु वाह्यतराणि यज्ञादीनीति विवेक्तव्यम्।।

प्रकटार्थविवरणम्

अनुष्ठानयोग्यापूर्वार्थविधानमवान्तरवाक्येन कियते न तत्र वाक्यभेद इत्यत्र15 पूर्वतन्त्रसंमतिमाह - तस्मात्पूषेति। दर्शपूर्णमासप्रकरणे भ्रूयते "तस्मात्पूषा प्रपिष्टभाग:" इत्यादि। तत्र पृष्णः प्रपिष्टद्रव्यसंबन्धः समासात्म्तीतः पूषा देवता पिष्टमागो वा द्रव्यं न दर्शपूर्णमासयारस्तीति तदेकवाक्यतायोगात् कालत्रयानवमृष्टद्रव्यदवतासबन्धस्य चाविनाभावेन यागविध्युपस्थापकत्वा- द्यवहारसिद्धये विधिपदमध्याहृत्य प्रकरणादुत्कर्पेण पूर्षोददेशेन पिष्टभाग: 20 कर्तव्य इति विकृतौ संबन्धाभ्युपगमः "पौष्णं पेषणं विकृतौ प्रतीयेताचोदना प्रकृतौ" इत्यस्मिन्नधिकरण इत्यर्थः। स्मृत्यनुसारेणापि अवान्तरवाक्यस्य विधा- यकत्वं वक्तव्यमित्याह-स्मृतिष्व पीति॥ यस्माच्छ्रतिसिद्धं कर्मणां ज्ञानोत्पत्ति- साधनत्वं तस्मादित्युपसंहारः। ननु यशादीनां विद्यासाघनत्वमङ्गीकृतं चेत् तर्हि यावद्विद्योदयं यश्ञाद्यनुष्ठानं प्रसज्येत शमाधनुष्ठानवदित्याशङ््या2 तत्नाप्येवंविदिति ॥ यद्यपि शमादीनां यशञादीनां च निरूप्यमाणे विद्यासाध- नत्वमविशिष्ट प्रत्येक यश्ञादिषु करणविभक्तिश्रवणाव्, तथाप्यापाततः शमादी 967

[अ. ३. पा. ४. सू. २८, भाष्यम् [सर्वान्नानुमत्यधिकरणम्] सर्वान्नानुमतिश्र प्राणात्यये तद्दर्शनात्॥ ३-४-२८।।

5 प्राणसंवादे श्रूयते छन्दोगानाम्-"न ह वा एवंविदि किंचना- नन्नं भवति" इति; तथा वाजसनेयिनाम्-"न ह वा अस्याननं जग्धं भवति नानूनं प्रतिगृहीतम्" इति; सर्वमेवास्यादनीयमेव भवती- त्यर्थ। किमिदं सर्वान्नानुज्ञानं शमादिवत् विद्याऊं विधीयते, उत स्तुत्यर्थ संकीर्त्यत इति संशये-विधिरिति तावत्माप्तम् ; तथा हि पवृटत्तिविशेषकर 10 उपदेशो भवति, अतः प्राणविद्यासंनिधानात् तदङत्वेन इयं नियमनिवृत्ति-

प्रकटार्थविवरणम्

दुन्तरइत्वम् ; यज्ञादीनां च आपाततो विविदिषासंबन्धप्रर्तीतेरद्ष्टेन चात्मना चित्तशुद्धि प्रत्यकप्रवणतां चोत्पाद्य ज्ञानसाधनत्वात् प्रत्यक्प्रवणताद्वारका- 15 र यमुपलभ्योपरमसंभवात् बहिरङ्गत्वम्। अतः क्रमेणे कर्मतत्त्यागयोर्शानसाध नत्वमित्यर्थ:॥ सर्वान्नानुमतिश्व पाणात्यये तद्दर्शनात्। प्राणविदः सर्वाचतृत्वं विषय इति दर्शयति-प्राणसंवाद इति। जग्धं भक्षितम्। अपूर्वत्वाद्विध्यश्रवणाश्च संशये सति पूर्वपक्षमाह-विधिरिति ॥ 20 पूर्वाधिकरणोक्तशमादिवत् "एवंवित्"इति विद्वत्संबन्धित्वेन सर्वान्नभक्षणस्य

१. TM. दुष्टेनैव ५. A omits क्रमेण कर्म २. T, TM and A. विरोधेन ३. T, Ti and TM. कारत्वात् ६. T, TM and A. कर्मतस्त्याग-

Y. T. कार्यमुपलब्धो TM. कार्यमुपलब्ध्वा पर- A. कार्यतामुपलब्ध्वैव रम-

968

प्रकटाथेविवरणम्

भाष्यम्

रुपदिश्यते। नतु एवं सति भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्त्रव्याघातः स्यात्- नैष दोप:, सामान्यविशेषभावान् वायोपपत्ते :; यथा प्राणिहिंसाप्रति- षेधस्य पशुसंज्ञपनविधिना वाध:, यथा च "न कांचन परिहरेत्तद्रतम्" इत्यनेन वामदेव्यविद्याविषयेण सर्वेस््रयपरिहारवचनेन सामान्यविषयं गम्यागम्यविभागशास्रं वाध्यते-एवमनेनापि प्राणविद्याविषयेण सर्वा- न्नभक्षणवचनेन भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्त्रं वाध्येतेत्येवं प्राप्ते न्रमः- नेदं सर्वान्नानुज्ञानं विधीयत इनि; न हि अत् विधायक: शब्द उपलभ्यते, "न ह वा एवंविदि किचनानन्नं भवति" इति वर्तमानापदेशाद्। नच असत्यामपि विधिप्नीतो प्रवृत्तिविशेषकरत्व- 10 लोभेनैव विधिरभ्युपगन्तुं शक्यने। अपि च श्वादिमयादं प्राणस्यान्न- मित्युक्त्वा, इदसुच्यते-नैवंचिदः किंचिदनन्नं भवतीति। न च श्वादि- मर्यादमन्नं मानुषेण देहेनोपभाकतुं शक्यते; शक्यते तु पाणस्यान्नमिदं सर्वमिति विचिन्तयितुम्। तस्मात् प्राणात्रविज्ञानपशंसार्थोडयमर्थवाद:,

प्रकटार्थविवरणम् 15

समाम्नानादङ्गविधिरित्यर्थः। सर्वान्रात्तृत्वं प्राणविद्याङ्ं चत्तर्हि "कलअं न भक्षयेत्" इस्यादिशास्त्रं विरुध्येतेत्याह-नन्वेवं सतीति ॥ प्राणविष्यति- रिक्तविषयं तच्छास्त्रमिति न विरोध इत्याह-नेष दोष इति।।

उत्सूत्रमेव सिद्धान्तमाह-नेदमिति ॥ यदुक्तं विशेषविधिकल्पनम्, तत्राह-न चासत्यामपीति । भूयमाणस्य विशेषविधेः सामान्य- 20 विधिबाधकत्वं युक्तम् । विशेषविधिकल्पना तु सामान्यविधिनापि बाध्यते, अविरोधापेक्षत्वात् कल्पनाया इत्यर्थः। अशक्यविधानत्वान्न सर्वाश्नमक्षणं स्तुतिरित्याह- अपि चेति । उक्तेऽयें सूत्रसंमतिमाह-

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. २९, भाष्यम्

न सर्वा्नानुज्ञानविधिः। तद्दर्शयति-"सर्वान्नानुमतिश्र प्राणात्यये" इति; एतदुक्तं भवति-प्राणात्यय एव हि परस्यामापदि सर्वमत्नमद- नीयत्वेनाभ्यनुज्ञायते, तद्दरशनात; तथाहि श्रुतिः चाक्रायणस्य ऋषेः 5 कष्टीयामवस्थायाम् अभक्ष्यभक्षणे पवृत्ति दर्शयति - "मटचीहतेषु कुरुषु" इत्यस्मिन्ब्राह्मणे-चाक्रायणः किल ऋषिः आपद्त इभ्येन सामिखादितान्कुल्माषांश्चखाद; अनुपानं तु तदीयम् उच्छिष्टदोषात्म- त्याचचक्षे; कारणं चात्रोवाच "न वा अजीविष्यमिमानखादन्" इति, "कामो म उदपानम्" इति च; पुनश्चोत्तरेद्युः तानेव रप- 10 रोच्छिष्टान्पर्युषितान्कुल्माषान् भक्षयांवभूव-इति, तदेतत् उच्छिष्टो- च्छिष्टपर्युषितभक्षणं दर्शयन्त्याः श्रुतेः आशयातिशयो लक्ष्यते-प्राणा- त्ययप्रसङ्के प्राणसंधारणाय अभक्ष्यमपि भक्षयितव्यमिति; स्वस्थाव

प्रकटार्थविवरणम्

तद्दरशयतीति ॥ मटच्य शनयः; ताभिर्हतेषु कुरुसस्येषु दुर्मिक्षे सञ्ाते सह 15 जाययाटित्वा अनुपजातपयोधरादिस्त्रीव्यञ्जनया देशान्तरं प्रतिचक्रमे चाक्रायणः। स च कदाचित् इस्यग्रामे वासं चक्रे; स तत्रेभ्येन इस्त्यारोहेण सामिख्रादितानर्धभक्षितान् कुत्सितान् माषान् भक्षितवानि त्यर्थः । अनुपानं गृहाणेतीभ्येनोक्त 'उच्छिष्टं वै मे पीतं स्यादिति होवाच' किमेतेऽप्युच्छिष्टा न भवन्तीत्युक्ते कारणं चात्रोक्तवानित्यर्थः। काम स्वेच्छातः 20 मे मम तटाकादिषूदकपानं भविष्यतीत्यर्थः । स्वयं खादित्वा परिशिष्टानू जायार्थमाजहार। तथा च निहितानुत्तरदिने भक्षितवानित्याहे-पुनश्चेति ॥ अस्या: श्रुतेरभिप्रायमाह-तदेतदिति ॥

१. T and Ti. माचोSशनयः २. TM. जाययादित्यानुप A. माटच्योSशनय: A. जायया टिकानुप २. TM. कुरदसस्येषु ४. A. परिशिष्टं ५. A adds तत्र तमेतमिति। आश्रमकर्मतया नित्यत्वं विद्यासाधनतया चा- नित्यत्वमिति कार्यत्वमित्यवमुभयसंबन्धो विरुद्ध इत्यर्थ: and does not omit the passage later on where it occurs.

970

सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् ७. प्रकटाथविवरणम् भाष्यम् स्थायां तु तन्न कर्तव्यं विद्यावतापि-इत्यतुपानपत्यार्यानाद्रम्यते । तस्मादर्येनाद: "न ह वा एवंविदि" इत्येवमादि:।।

अबाधाच॥ ३-४-२९॥ एवं च सति "आहारशुद्धो सत्वशुद्धि:" इत्येवमादि भक्ष्याभक्ष्य विभागशास्त्रम् अवाधितं भविष्यति।। अपि च स्मर्यते ॥ ३-४-३०॥ अपि च आपदि सवात्नभक्षणमपि स्मर्यते विदुषोऽविदुपक्र अविशे- षेण- "जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यनस्ततः । 10 लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमित्राम्भसा ।" इति। तथा "मदं नित्यं ब्राह्मणः" "सुरापस्य ब्राह्मणस्योष्णामा- सिश्चेयुः" "सुरापाः क्रिमयो भवन्त्यभक्ष्यभक्षणात्" इति च-स्मयते वजेनमन्नस्य । शब्दश्वातोऽकामकारे ॥३-४-३१॥ 15

शब्दश्च अनन्नस्य प्रतिषेधकः कामकारनिवृत्तिपयोजनः काउकानां संहितायां श्रयते-"तस्माद्राह्मणः सुरां न पिवेत्" इति। सोऽपि "न ह वा एवंविदि" इत्यस्यार्थवादत्वात् उपपन्ननरो भवति। तस्मा- देवंजातीयका अर्थवादा न विधय इति ।। प्रकटार्थविवरणम् 20

अवाधाच्। अपि च स्मयते ।

सर्वाभ्रभक्षणस्यार्थवादत्वे हेत्वन्तरमाह-अबाधाच्चेत्यादिना।। 071

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. ३२.

भाष्यम्

[आश्रमकर्माधिकरणम्] विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि॥ ३-४-३२॥

"सर्वापेक्षा च " इत्यत्न आश्रमकर्मणां विद्यासाधनत्वमवधारितम्; 5 इदानीं तु किममुसुक्षोरप्याश्रममाल्ननिष्ठस्य विद्यामकामयमानस्य तान्य- नुष्ठेयानि, उताहो नेति चिन्त्यते। तत्न "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति" इत्यादिना आश्रमकर्मणां विद्यासाधनत्वेन विहितत्वात् विद्यामनिच्छतः फलान्तरं कामयमानस्य नित्यान्यननुष्ठेयानि; अथ तस्याप्यनुष्ठेयानि, न तहिं एषां विद्यासाधनत्वम्, नित्यानित्य- 10 संयोगविरोधात्-इत्यस्यां मासौ, पठति-आश्रममात्ननिष्ठस्याप्यमु- मुक्षो: कर्तव्यान्येव नित्यानि कर्माणि, "यावज्जीवमग्निहोत्ं जुहोति" इत्यादिना विहितत्वात् ; न हि वचनस्यातिभारो नाम कश्विदस्ति॥ अथ यदुक्तम्-नैवं सति विद्यासाधनत्वमेषां स्यादिति, अत उत्तरं पठति-

15 प्रकटार्थविवरणम्

विहितत्वाच्चाश्रमकमोपि ।

व्यवहितेन संबन्धमाह-सर्वोपेक्षा चेति । विनियुक्तविनियोगविरोधा- द्विनियोगदर्शनाश्च संशये पूर्वपक्षमाह-तत्न तमेतमिति॥ आश्रमकर्मतया नित्यत्वं विद्यासाधनतया चानित्यत्वमिति काम्यत्वमित्येवमुभयसंबन्धो 20 विरुद्ध इत्यर्थः । अपां प्रणयनस्य यथा स्वरूपेण दर्शपूर्णमासक्रत्वर्थत्वं गोदोह- नोपरकतया पश्वर्थत्वं चोभयविधनियोगसामर्थ्यात्, तथेहापि उभयविध- विनियोगसामथ्यान्नित्यता विद्यार्थता च न विरुध्यत इति सिद्धान्तमाह- आश्रममात्ननिष्ठस्यापीति ॥

१. TM omits विरुद्ध: and adds अपि A. विरुद्धस्त्वित्यर्थः

972

आश्रमकर्माधिकरणम् ८.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

सहकारित्वेन च। ३-४-३३।।

विद्यासहकारीणि च एतानि स्यु: विहिनत्व्रादेव "तमेतं वेदातु- वचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति" इत्यादिना; तदुक्तम्-"सर्वोपेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्चववत्" इति। न चेर्दं विद्यासहकारित्ववचनमाश्रम- 5 कर्मणां पयाजादिवत् विद्याफलविपर्य गन्तव्यम्, अविधिलक्षणत्वा- द्विद्याया, असाध्यत्वाच्च विद्याफलस्य; विधिलक्षणं हि साधनं दर्श- पूर्णमासादि स्वरगेफलसिषाधयिषया सहकारिसाधनान्तरम् अपेक्षते, नैवं विद्या; तथा चोक्तम् "अत एव चाग्नीन्धनादनपेक्षा" इति; तस्मादुत्पचिसाधनत्व्र एव एषां सहकारित्ववाचोयुक्ति:। न च अत् 10 नित्यानित्यसंयोगविरोध आशङ्या, कर्माभेवेऽपि संयोगभेदात्; नित्यो हि एक: संयोगो यावजीवादिवाक्यकल्पितः, न तस्य विद्याफलत्वस्; अनित्यस्तु अपरः संयोगः "तमेतं वेदातृवचनेन" इत्यादिवाक्य- कल्पितः, तस्य विद्याफलत्वम्-यथा एकस्यापि खादिरत्वस्य नित्येन संयोगेन ऋत्वर्थत्वम्, अनित्येन संयोगेन पुरुषार्थत्वम्, तद्वत् । 15

प्रकटार्थविरणम्

सहकारित्वेन च ।।

सहकारिशदश्रतणात् फलोपकार्यङ्गवं प्राप्तम्; तन्निरस्यति -न चेदमिति॥ ब्रह्मज्ञान स्वकार्ये न चोदितापेक्षम्, अचोदितत्वात्, मर्दनवत् ; तथा विद्या सवफले नेतिकर्तव्यापेक्षा, स्वरूपतोऽसाध्यफलत्वात्, कूपखनकव्यापार- 20 वदित्यर्थः। व्यतिरेकोदाहरणेन प्रकटयति-विधिळक्षणं हीति ॥ परोक्- मुद्भाव्य परित्यजति-न चातरेति । तुल्यबलश्रुतिद्वयेन पृथक्संबन्धावगमः संयोगभेद :: तस्मान्नोभयथाभावो विरुध्यत इत्यर्थः। "एकस्य तूभयत्वे संयोग- पृथकत्वम्" इत्यत्रैतन्निरूपितमित्युदाहरणेनाइ-यर्थेकस्यापीति॥ "खादिरे पशुं बभ्नाति"इति नित्य एक: संयोग :; "खादिरं वीर्यकामस्य यूप कुर्यात" 25

973 P -- 50

[अ. ३. पा. ४. सु. ३४.

भाष्यम्

सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥३-४-३४॥ सर्वथापि आश्रमकर्मत्वपक्षे विद्यासहकारित्वपक्षे च, त एव अश्नि होतादयो धर्मा अनुष्ठेयाः। "त एव" इत्यवधारयन्नाचार्येः किं निवर्तयति१ कर्मभेदशङ्गामिति ब्रूम :; यथा कुण्डपायिनामयने "मास- मग्निहोत्रं जुह्वति" इत्यत्न नित्यादग्निहोत्रात्कर्मान्तरमुपदिश्यते, नैव- मिह कर्मभेदोऽस्तीत्यर्थः। कुतः१ उभयलिङ्गात्-श्रुतिलिङ्गात्स्मृति- लिङ्गाच। श्रुतिसिङ्कं तावत्-"तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदि- षन्ति" इति सिद्धवदुत्पन्नरूपाण्येव यज्ञादीनि विविदिषायां विनि- 10 युङ्के, नतु "जुद्वति" इत्यादिवत् अपूर्वमेषां रूपमुत्पादयतीति। स्मृतिलिङ्गमपि-"अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः" इति

प्रकटार्थविवरणम्

इत्यपर: काम्यः संयोग :; तदेतत् संयोगपृथक्त्वमेकस्य नित्यत्वे काम्ये च निमिन्तमित्यर्थ: ॥ 15 सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ कौण्डपायिनामग्निहोत्रस्य प्रकरणेदात् प्रसिद्धादगिहोत्रात्कर्मान्तरत्व- वत् प्रकरणभेदादेव प्रसिद्धेभ्योSग्निहोत्रादिभ्य: कर्मान्तराण्येव विविदिषन्तीति विद्यासंयुक्ततया विधीयन्त इति शङ्कां निवर्तयति-सर्वथापीति ॥ यज्ञदान- तपःशब्दानां लौकिकाभिधानतया स्वातन्त्रयेण प्रकरणान्तरविहिताग्निदोत्रादि 20 परामर्शकत्वसंभवात् प्रसिद्ध कर्मानुवादेने विद्यासयोगमात्रं विधीयते। कौण्ड- पार्यिनामयने तु अग्निहांत्रशब्दस्याख्यातपरतन्त्रतया तदुक्तार्थाभिधायिनो देशान्तरवर्त्यगनिहोत्रस्य स्वातन्त्रयेण परामर्शकत्वायोगात् जुहोतेश्चाख्यातस्य सन्निहितद्रव्यगुणादिनिरूपितं कर्मान्तरं विहाय असन्निद्िताग्निहोत्रपरामर्श कत्वानुपपत्तेः कर्मान्तरमेव विहितमिति युक्तमित्याह-श्रुतिलिङ्गं तावदिति। 25 नित्यान्येव कर्माणि मलापकर्षणगुणाधानलक्षणसंस्कारद्वारेण आत्मज्ञानार्थानि

१. T and T1. एतस्य २. Ti adds तत्

974

.आश्रमकर्माधिकरणम् ८.] परकटार्थविवरणम्

भाध्यम् विज्ञातकर्तव्यताकमेव कर्म विद्योत्पत्यर्थ दर्शयति; "यस्यैंनेऽष्टाचत्वा- रिंशत्संस्कारा:" इत्याद्या च संस्कारत्वप्रसिद्धिः वेंदिकेषु कमेसु तत्सं- स्कृतस्य विद्योत्पत्तिमभिप्रेत्य रमृतों भवति। तस्मात्साध्विदमभेदाव- धारणम्। 5

अनभिभवं च दर्शयति॥ ३-४-३५॥ सहकारित्वस्यैव एतदुपोद्वलक्रं लिक्दर्शनम्। अनभिभवं च दर्श- यति श्रुतिः ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्नस्य रागादिभि: केशेः-"एप ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणातुविन्दते" इत्यादिना। तस्मान् यज्ञा- दीन्याश्रमकर्माणि च भवन्ति विद्यासहका्राणि चेति निश्चितम्। 10

प्रकटार्थविचरणम् भवन्तीत्यत्र स्मृतिलिङ्गान्तरमाह-अष्टाचत्व्वारिंशदिनि। गर्भाधानपुंसुवन-

धाजननानि अष्टौ वेदवतानि; खानं सहधर्मचारिणीसंयोग: पञ्चानां यकञाना- मनुष्ठानम् ; सप् सोमसंस्था: अग्निष्टोम: अत्यग्निष्टोमः उक्थ्यः षोडशी वाजपेय: 15 अतिरात्र: अप्तोर्याम इति; सप्त हविर्यक्षसंस्थाः अग्न्याधानम् अग्निहोत्रं दर्श- पूर्णमासौ चातुर्मास्यानि आग्रयणेष्टिः पशुबन्धः सौत्रामणी चेतिः अष्टकाः पार्वण- श्राद्धम् श्रावणी आग्रहायणी चैत्री आश्वयुजी चेति सप् पाक पाकयज्ञसंस्थाः; अनश्नन् संहिताध्ययनप्रायणकर्म जपोत्कमणौ्ध्वदैहिकभसमसमूह नास्थिसञ्जयन- श्राद्धादीन्यष्टाचत्वारिशत्संस्कारा नित्यानि कर्माणि स्वतः पुण्यलोकावापि- 20 फलान्यपि ज्ञानकामेनानुष्ठीयमानानि ज्ञानार्थानि भवन्तीत्युक्तसाधनार्थद्रवा- तिशयाभिधायिसंस्कारश्रुतिबलात्। अनभिभवं च दशयति ॥ इदानीं ब्रह्मचर्यादेराश्रमकर्मणः प्रतिबन्धकव्युदासेन ज्ञानसाधनत्वं संभ- वतीत्यत्र लिङ्गमाह-अनभिभवं चेति ॥ 25

१. TM and A omit अभिष्टोमः ... २. TM and A. इत्युक्तं इदानी अनश्नन् ३. T1. असंभवश्चेति

ब्रह्मसूत्भाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. ३६ .. भाष्यम्

[विधुरादिकरणम्] अन्तरा चापि तु तदृष्टः॥ ३-४-३६॥ विधुरादीनां द्रव्यादिसंपद्रहितानां च अन्यतमाश्रमप्रतिपत्तिहीनाना- 5 मन्तरालवर्तिनां किं विद्यायामधिकारोऽस्ति, किं वा नास्ति-इति संशये, नास्तीति तावत्माप्तम्, आश्रमकर्मणां विद्याहेतुत्वावधारणात्, अश्रमकर्मासंभवाच्चैतेषाम्-इत्येवं प्राप्ते, इदमाह-अन्तरा चापि तु- अनाश्रमित्वेन वतैमानोऽपि विद्यायामधिक्रियते; कुतः१ तददृष्टेः- रैक्कवाचक्रवीमभृतीनामेवंभूतानामपि ब्रह्मवित्वश्रुत्युपलब्धेः ॥ 10 अपि च स्मर्यंते॥ ३-४-३७॥ संवर्तपभृतीनां च नग्नचर्यादियोगात् अनपेक्षिताश्रमकर्मणामपि महा- योगित्वं स्मर्यत इतिहासे।। ननु लिङ्गमिद श्रुतिस्मृतिदर्शनसुपन्यस्तम्; का तु खलु माप्ति- रिति, साभिधीयते-

15 प्रकटार्थविवरणम्

अन्तराचापि तु तद्दष्टेः ॥ अपि च स्मर्यते ॥ एवं तावदाश्रमकर्मणां ज्ञानसाधनत्वमुक्त्वाधुनानाश्रमिकर्मणामपि ज्ञानसाधनत्वं दर्शयितुं विचारमारभते-विधुरादीनामिति ॥ अनाश्रमिणां 20 कर्मित्वप्रसिद्धेः निन्दाप्रसिद्धेश्च संशये पूर्ववाद्याह-नास्तीति ॥ श्रुतिस्मृत्य वष्टम्भेन सिद्धान्तमाह-अन्तरा चापीति ।। उत्तरसूत्रमवतारयति-नतु लिङ्गमिदमिति। आश्रमधर्माभावेऽपि वर्ण धर्मविशेषैः अनुग्रहः विद्यालाभः संभवतीत्यर्थः। मित्रे भवो मैत्र; सर्व- भूताहिंसाकर इति॥

976

. विघुराधिकरणम्९ पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् विशेषानुग्रहक्ष॥ ३-४-३८॥ तेपामपि च विधुरदीनाम् अविरुद्धेः पुरुषमात्रसंबन्धिभिजंपोप- वासदेवताराधनाद्विभिर्धमविशेषेरनुग्रहो विद्यायाः संभवति। तथा च स्मृति :- 5

"जप्येनैव तु संसिध्येद्राह्मणो नाव संशयः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मेत्रो ब्राह्मण उच्यते॥" इत्यसंभवदाश्रमकर्मणोऽपि जप्येऽधिकार दर्वयति। जन्मान्तरानुष्ठितै -. रपि च आश्रमकमभिः संभवत्येव विद्याया अनुग्रहः; तथा च स्मृतिः-"अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्" इति जन्मा- 10 न्तर संचितानपि संस्कारविवेषान् अनुग्रहीतृन्विद्यायां दशयति। दष्टर्था च विद्या प्रतिषेधाभावमाव्रेणापि अर्थिनमधिकरोनि श्रवणादिषु । तस्माद्विधुरादीनामप्यधिकारो न विरुध्यते। मकटार्थविचरणम् विशेषानुग्रहश्च। 15 किंच नैयोगिकफलेपु कर्मसु न कालनियमोडस्ति। "आनन्तर्य ह्यचोदि तम् [दना]"इत्युक्तम्। तत्रैहिकाश्रमकर्माभावे Sप्यामुष्मिकैर्विष्यति विद्यालाभ इत्याह-जन्मान्तरानुष्ठितैरपीति ॥ अनेकजन्मसु संचितसंस्कारैः संसिद्धः सम्यग्जञानपरिपाकं प्राप्त इत्यर्थ: ॥ नन्वथशब्दोपात्तन्यायेन संन्यास्तिनामेव विद्यासाधनश्रवणादौ विधिः; 20 तत्कथमन्येषामप्यधिकारो वर्ण्यत इत्याशङ्कयाह-दृष्टार्थो च विद्येति ।। संन्यासिनां श्रवणादिविधिरनित्य एव, अकरणे प्रत्यवायश्रवणात्; इतरेषां तु कास्यो भविष्यति, विद्योद्देशेन श्रवणादिविधानात्, प्रतिषेधाभावाच्; देवार्दानामेपि विद्योत्पादाङ्गीकाराज्च यदा कदाचित् संन्यासित्वेन भवितव्य- मिति भावः।। 25

१. T. वर्तते २. TM omits अपि

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ३. पा. ४. सू. ३९.

भाष्यम् अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च ॥ ३- ४-३९॥ अतस्तु अन्तरालवर्तित्वात् इतरत् आश्रमवर्तित्वं ज्यायो विद्या- साधनम्, श्रुतिस्मृतिसंदष्टत्वात्; श्रुतिलिङ्गाच्च-"तेनैति ब्रह्मवित्पु- 5 ण्यकृत्तैजसश्च" इति; "अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । संवत्सरमनाश्रमी स्थित्वा कृच्छूमेकं चरेत्" इति च स्मृतिलिङ्गात् ।

तद्द्ूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमा- तद्रपाभावेभ्यः॥ ३-४-४०॥

10 सन्त्यू्ध्वरेतस आश्रमा इति स्थापितम् ; तांस्तु प्राप्तस्य करथचित् ततः प्रच्युतिरस्ति, नास्ति वेति संशयः। पूर्वधर्मस्वतुष्ठानचिकीर्षया प्रकटार्थविवरणम्

अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च।। नन्वनाश्रमिकर्मापि चेत् विद्यासाधनम्, व्यर्थ तर्ह्याश्रमित्वमनेकायास- 15 मित्याशङ्कयाह-अतस्त्वितरदिति ॥ साधनोपचयादचिरेण विद्यासाधकत्वं ज्यायस्त्वं श्रुतिस्मृत्यनुगृहीतत्वादाश्रमित्वस्येत्यर्थः । श्रुतौ पुण्यकृत्त्वविशे- षणलिङ्गाच्चाश्रमित्वं श्रेष्टमित्याह-श्रतिलिङ्गाच्चेति ॥ तेन अर्चिरादिमार्गेण एति गच्छति ब्रह्मवित् पुण्यं स्वाश्रमकर्म करोतीति पुण्यकृत् तेजसि पर- मात्मन्यात्मभावेन वर्तत इति तत्तेजस इत्यर्थ:॥ 20 तद्भतस्य तु नातन्भावो जैमिनेरपि नियमात्तदूपाभावेभ्य:। प्रत्यवरूढानां कर्म विद्यासाधनं न भवतीति वक्तुं विचारमारभते-सन्त्यू- ध्वेरेतस इति ॥ रागादिप्राबल्यात् प्रत्यवरोहस्य प्रतिषेधाञ्च संशयः । पूर्व- पक्षमाह-पूर्वधर्मेति ॥ पूर्वाश्रमविहितो यागादिधर्मः सुखेनानुष्ठातुं शक्यत इति तदनुष्ठानचिक्षया रागद्वेषवशेन वा प्रत्यवरोहोऽपिं स्यात्। पूर्वत्र

978

तन्द्रताधिकरणम् १०.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम् वा रागादिवशेन वा प्रच्युतोऽपि स्याद्विशेषाभावादित्येवं प्राप्ते, उच्यते- तन्जतस्य तु प्रतिपन्नोध्वरेतोभावस्य न करथचिदपि अतन्धावः न ततः मच्युतिः स्यात; कुतः१ नियमातद्र्पाभावेभ्यः । तथा हि-"अत्यन्त- मात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्" इति "अरण्यमियादिति पद ततो 5 न पुनरेयादित्युपनिषत् " इति, "आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुणा मेकमाश्रमम् । आ विमोक्षाच्छरीरस्य सोऽनुनिष्ठेद्यथाविधि।" इति च एवंजातीयको नियमः प्रच्युत्यभावं द्शयति। यथा च "ब्रह्म -. चर्य समाप्य गृही भवेत्" "ब्रह्मचर्योदेव पत्रजेत्" इति च एवमा- 10 दीनि आरोहरूपाणि वचास्युपलभ्यन्ते, नैवं प्रत्यवरोहरूपाणि। न चैवमाचारा: शिष्टा विद्यन्ते। यत्तूक्तम्-पूवंधमेस्नुष्ठानचिकषया मत्य वरोहणमिति, तदसत्-"श्रेयान्स्धर्मो विगुणः परधमात्सवतुष्ठितात्" इति स्मरणात्, न्यायाच्-यो हि यं प्रति विधीयते स तस्य धमा, न तु यो येन सवनुष्ठातुं शक्यते, चोदनालक्षणत्वाद्धमस्य। नच रागादिवशा- 15 प्रकटार्थविवरणम् यथा निन्दितमपि अनाश्रमिक्मांनुप्ठेयमुक्तम्, तथा प्रत्यवरोहस्यापि निन्दितत्वे विशेषाभावात् कर्मणि च तदीय कर्मत्वप्रसिद्धेः तदपि विद्यासाधनमिति भावः। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-तद्भूनस्य त्विति॥। नियममाह-अत्यन्तमिति।। अरण्यमित्येकान्तवासोपलक्षितं पारिवाज्यम्:इयाद्रच्छेदितिःपदम् शास्त्रमार्ग :: 20 ततोऽरण्यान्न पुनरागच्छेदिति: उपनिषत् रददस्यमित्यर्थः । अतद्रपं व्याचष्टे- यथा ब्रह्मचर्यमिति ॥ अभावमाह-न चैत्रमिति। पूर्वपक्षम नूद्य दूषयति- य चूक्तमित्यादिना ॥ "चण्डालाः प्रत्यवसिताः" इत्यादिस्मृतेः पतितत्वा- व्वानधिकारिणा कृतमकृतमिति न्यायेन तदनुष्ठितानां गृहस्धर्माणां न धर्मत्वम्, नापि विद्याङ्गभाव इति फलितार्थः! शास्त्रार्थानुसन्धानवतः श्रद्द 25 धानस्य रागादिनाप्यभिभवो न संभाव्यत इत्याह-न च रागादिवशा- दिति॥

१. T, Ti and TM. कृतककृतमिति

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. ४. सु. ३९, भाष्यम् अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च॥ ३- ४-३९॥ अतस्तु अन्तरालवर्तित्वात् इतरत् आश्रमवर्तित्वं ज्यायो विद्या- साधनम्, श्रुतिस्मृतिसंदष्टत्वात्; श्रुतिलिङ्गाच्च-"तेनैति ब्रह्मवित्पु- 5 ण्यकृत्तैजसश्च" इति; "अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । संवत्सरमनाश्रमी स्थित्वा कृच्छूमेकं चरेत्" इति च स्मृतिलिङ्गात् ॥ [तद्भताधिकरणम्] तद्द्ूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमा- तद्रूपाभावेभ्यः॥ ३-४-४०॥ 10 सन्त्यूध्वरेतस आश्रमा इति स्थापितम् ; तांस्तु प्राप्तस्य कथंचित् ततः प्रच्युतिरस्ति, नास्ति वेति संशयः। पूर्वधर्मस्वनुष्ठानचिकीर्षया प्रकटार्थविवरणम् अतस्त्वतरज्ज्यायो िङ्गाच्च ।। नन्वनाश्रमिकर्मापि चेत् विद्यासाधनम्, व्यर्थ तर्ह्याश्रमित्वमनेकायास- 15 मित्याशङ्कयाह-अतस्त्वितरदिति ॥ साधनोपचयादचिरेण विद्यासाधकत्वं ज्यायस्त्वं श्रुतिस्मृत्यनुग्रृहीतत्वादाश्रमित्वस्येत्यर्थः । श्रुतौ पुण्यक्ृत्वविशे- षणलिङ्गाच्चाश्रमित्वं श्रेष्टमित्याह-श्रतिलिङ्गाच्चेति ॥ तेन अर्चिरादिमार्गेण एति गच्छति ब्रह्मवित् पुण्यं खाश्रमकर्म करोतीति पुण्यकृत् तेजसि पर- मात्मन्यात्मभावेन वर्तत इति तत्तेजस इत्यर्थः॥ 20 तद्दतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमात्तद्रूपाभावेभ्यः ॥ प्रत्यवरूढानां कर्म विद्यासाधनं न भवतीति वक्तुं विचारमारभते-सन्त्यू- ध्वरेतस इति ॥ रागादिप्राबल्यात् प्रत्यवरोहस्य प्रतिषेधाञ्च संशयः । पूर्व- पक्षमाह-पूवधर्मेति ॥ पूर्वाश्रमविहितो यागादिधर्मः सुखेनानुष्ठातुं शक्यत इति तदनुष्ठानचिकषया रागद्वेषवशेन वा प्रत्यवरोहोऽपिं स्यात्। पूर्वत्र 978

तन्द्रताधिकरणम् १०.] प्रकटार्येविचरणम्

भाष्यम् वा रागादिवशेन वा प्रच्युतोऽपि स्याद्विशेषाभावादित्येवं पामे, उच्यने- तन्कूतस्य तु प्रतिपन्नोध्वरेतोभावस्य न कर्थचिदृपि अनन्धाचः न ततः प्रच्युतिः स्यात; कुतः१ नियमातदपाभावेभ्यः । तथा हि-"अत्यन्त- मात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्" इति "अरण्यमियादिति पदं ततो न पुनरेयादित्युपनिषत् " इति, "आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुणामेकमाश्रमम् । आ विमोक्षाच्छरीरस्य सोऽनुनिष्ठेद्यथाविधि।" इति च एवंजातीयको नियमः प्रच्युत्यभावं दर्शयति। यथा च "ब्रह्म- चर्य समाप्य गृही भवेत" "ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्" इनि च एवमा- 10 दीनि आरोहरूपाणि वर्चास्युपलभ्यन्ते, नैवं प्रत्यवरोहरूपाणि। न चैवमाचारा: शिष्टा विद्यन्ते। यत्तूक्तम्-पूवधमस्नुष्ठानचिकीपया मत्य- वरोहणमिति, तदसत्-"श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधमांत्खवनुष्ठितात्" इति स्मरणात्, न्यायाच्-यो हि यं प्रति विधीयते स तस्य धमा, न तु यो येन खनुष्ठातुं शक्यते, चोदनालक्षणत्वाद्धमेस्य। न च रागादिवशा- 15 प्रकटार्थविवरणम् यथा निन्दितमपि अनाश्रमिकर्मानुष्ठेय्मुक्तम्, तथा प्रत्यवरोहस्यापि निन्दितत्वे विशेषाभावात् कर्मणि च तदीय कर्मत्वप्रसिद्धेः तदपि विद्यासाधनमिति भावः। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-तद्भतस्य त्विति।। नियममाह-अत्यन्तमिति।। अरण्यमित्येकान्तवासोपलक्षितं पारिवाज्यम:इयाद्रच्छेदितिःपदम् शास्त्रमार्ग :; 20 ततोऽरण्यान्न पुनरागच्छेदिति: उपनिषत् रहस्यामित्यर्थः। अतद्रपं व्याचष्टे- यथा ब्रह्मचर्यमिति॥ अभावमाह-न चैवमिति। पूर्वपक्षमनूद्य दूषयनि- यच्तूक्तमित्यादिना ॥ "चण्डालाः प्रत्यवसिताः" इत्यादिस्मृतेः पतितत्वा- आ्ानधिकारिणा कृत्मकृतमिति न्यायेन तदनुष्ठितानां गृहसधर्माणां न धर्मत्वम्, नापि विद्याङ्गभाव इति फलितार्थः! शास्त्रार्थातुसन्धानवतः श्रद्द- 25 धानस्य रागादिनाप्यभिभवो न संभाव्यत इत्याह- न च रागादिवशा- दिति।।

१. T, Ti and TM. कृतककृतमिति

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सु. ४१. भाष्यम् त्मच्युतिः, नियमशास्त्रस्य बलीयस्त्वात्। जैमिनेरपीति अपिशब्देन जैमिनिवादरायणयोरत्र संप्रतिपतति शास्ति प्रतिपत्तिदाढर्याय।

[अधिकाराधिकरणम्] न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात्।। ३-४-४१ ॥

यदि नैष्ठिको ब्रह्मचारी प्रमादादवकीर्येत, किं तस्य "ब्रह्मचार्य- वकीर्णी नैऋतं गर्दभमालभेत" इत्येतत्मायश्चित्तं स्यात्, उत नेति। नेत्युच्यते; यदधिकारिलक्षणे निर्णीतं पायश्चित्तम् "अवकीर्णि-

10 प्रकटार्थविवरणम्

न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ।। ऊर्ध्वरेतसां क्षतव्रतानां कृतप्रायश्चित्तानां कर्म विद्यासाधनं भव- तीति दर्शयितुं विचारान्तरमारभते-यदीति ॥ अवकीर्येत योनौ रेतः सिश्चेत् ; अवकीर्ण योनौ निक्षिपं रेतोऽस्यास्तीति अवकीर्णी। निर्ॠतिदेवताकं 15 गर्दभमालभेत इत्येतत्प्रायश्चित्तं स्याद्वान वेति महापातकेष्त्रगणनात् प्राय- शवित्तस्मृतेश्व संशय इत्यर्थः । पूर्वपक्षे सूत्रं योजयति-यंदधिकारीत्यादिना। अधिकारिलक्षणे षष्ठेऽध्याये यत्पूर्वमीमांसायां निर्णीतं प्रायश्चितं तदपि नैष्टिकस्य भवितुं नार्हतीति संबन्धः। षष्टाध्यायगतं सूत्रं पठात- अवकीर्णिपशुश्चेति ॥ यथोपनयनकाले लौकिकेय्ौ होम, तद्वत् अवकीर्ण 20 पशुश्चेति यथोपनयनकाले लौकिकेऽयौ होतव्यम्, आधानस्य पत्नीपरिग्रहो- त्तरकालीनतया पूर्व प्राप्त्यभावादित्यर्थ:॥

१. Ti, प्रायश्चित्ताभाव ३. T and T1. अवकीर्णि २. TM and A add उच्यते A. अवकीरणी पशुश्चालौंकिके ४. Tand T. प्राप्याभावात्

980

आधिकारिकाधिकरणम् ११.] पकटार्थनिवरणभ्

भाष्यम् पशुश्च तद्दाधानस्यापाप्कालत्वान्" इति, तदपि न नैष्विकस्य भवितु- महति: कि कारणमू? "आरूढो नेष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते पुनः । प्रायश्वित्तं न पश्यामि येन शुद्धचेत्स आत्महा।।" इति अप्रतिसमाधेयपतनस्मरणान् छिन्नशिरस इव प्रतिक्रियानुपपत्ते :: उपकुवाणस्य तु तादृक्पतनस्मरणाभावादुपपद्यने नत्पायश्चित्तम्।। उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम्॥३-४-४२।। अपि त्वेक आचार्या उपपातकमेवैंतदिति मन्यन्ते; यन् नैष्ठिकस्य गुरुदारादिभ्योऽन्यत्न ब्रह्मचर्ष विशीर्येत, न तत् महापानकं भवति, 10 सुरुतल्पादिषु महापातकेष्वपरिगणनान्; तस्मान् उपकुवाणवत् नेष्ठि- कस्यापि प्रायश्चित्तस्य भावमिच्छन्ति, ब्रह्मचारित्वावविशेषात् अवकी- णित्वाविशेषाच्च; अशनवत्-यथा ब्रह्मचारिणो मधुमांसाशने त्रन- लोप: पुनःसंस्कारथ्व, एवमिति। ये हि पायश्चित्तस्याभावमिच्छन्ति,

मकटार्थविवरणम् 15

प्रश्नपूर्वकं हेतुमवतारयति-कि कारणमित्यादिना ॥ पूर्वाधिकरणोक्ता- तन्भावनिषेधन्यायेन प्रायश्चितसापि निषिद्धत्वादसंभव इत्यर्थः। किंतिषयं

उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ।। इदानीं सिद्धान्तमाह-उपपूर्वमपीति ॥ उपपूर्व पातकमित्यध्याहारः। 20 ननु सूत्रकारेण पक्षदयमुपन्यस्तम् ; कथ पूर्वः पूर्वपक्ष:, उत्तर: सिद्धान्त इत्या- शङ्गयाह-ये हि मायश्चित्तस्येति॥ न मूलं वेदवचनमुपलभ्यत इत्यर्थः। पौरुषे- यप्रयोगद्वयात् पक्षद्वयप्रतिभासे यत्र यत्र सूलं वेदवचनमुपलभ्यते, सपव पक्षो ग्राह्य इत्यत्र संवादमाह-तदुकत[तदुक्तमिति ।]जैमिनिना प्रथमाध्याये। "यव- मयश्चरुः" इति श्रूयते; तत्र यवशब्दं केचित् दीर्धशूके प्रयुख्जते; केचिद्देशविशेषे 25

[अ. ३. पा. ४. सु. ४२ ..

भाष्यम्

तेषां न सूलमुपलभ्यते; ये तु भावमिच्छन्ति, तेषाम् "ब्रह्मचार्यवकीणी" इत्येतदविशेषश्रवणं मूलम् : तस्मात् भावो युक्ततर :; तदुक्तं प्रमाण- लक्षणे-"समा विप्रतिपत्तिः स्यात्" "शास्त्रस्था वा तन्निमित्त 5 त्वात्" इति; प्रायश्चित्ताभावस्मरणं तु एवं सति यत्नगौरवोत्पादनार्थ- मिति व्याख्यातव्यम्। एवं भिक्षुवैखवानसयोरपि "वानप्रस्थो दीक्षा- भेदे कृच्छूं द्वादशरातं चरित्वा महाकक्षं वर्धयेत्" "भिक्षुवानप्रस्थ वत्सोमवल्लिवजे स्वशास्त्रसंस्कारश्च" तुसतेव्यम्।। 10 प्रकटार्थविवरणम् प्रियङ्गुषु; कस्य चरुः कर्तव्य इति सन्देहे वृद्धप्रयोगसाम्यात् समा तुल्या विकल्पप्रतिपत्तिः स्यादिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु-शास्त्रस्था शास्त्रमूला शिष्टानां या प्रतिपत्तिः सैव ग्राह्या, शास्त्रनिमित्तत्वात् धर्मादिविज्ञानस्य; शिष्टाश्च यवमयेषु करम्भपात्रेषु निहितेष्वेवमामनन्ति "यदान्या ओषधयो 15 म्लायन्त्यथैते मोदमाना इवोत्तिष्ठन्ति" इति; तस्माद्वेदे प्रयोगदर्शनाद- विच्छिन्नपारम्पर्यों दीर्घशूकेषु यवशब्द इति भावः। "प्रायश्चितं न पश्यामि" इति स्मरणस्य तर्हि का गतिरित्याशङ्कयाह-प्रायश्चित्तेति॥ एवं तावश्नैष्ठिकस्य प्रायश्चित्तसद्भावमुकत्वा भिक्षुवैखानसयोरतिदिशति- एवमिति ॥ दीक्षाभेदे वरतलोपे द्वादशरात्रं कच्छ्रं दिनत्रयमेकभुक्तकरणं 20 दिनत्रयं नक्तंकरणं दिनत्रयमयाचितभोजनं दिनत्रयसुपवास इति चरित्वा महाकक्षं बहुतृणकाष्ठं देशं वर्धयेत्। भिक्षुरपि कृच्छं चरित्वा सोमवृत्ति[बललि] वर्जे महाकक्षं वर्धयेदित्यर्थः॥ "सर्वपापप्रसक्तोऽपि व्यायत्निमिषमच्युतम्। पुनः स पूतो भवति पङ्किपोवन एव च।। 25 मनोवाककायजान् दोषान् अज्ञानोत्थान्प्रमोदजान्। सर्वे [सर्वान्]दहति योगाग्निः तूलराशिमिवानलः॥ १. A. ध्यायन्ननिश- २. A adds एवं च २. A. पङ्गिपावनपावनः

982

बहिरधिकरणम् १२.] प्रकटार्थ विवरणम्

भाष्यम्

[वहिरधिकरणम्] बहिस्तूभयथापि स्मतेराचाराच्च॥ ३-४-४३॥ यदि ऊर्ध्वरेतसां स्वाश्रमेभ्यः प्रच्यवन महापानकम्, यदि वा उपपातकम्, उभयथापि शिष्टैस्ते वहिष्कतव्या :- 5 "आरूढो नैष्टिकं धर्मे यस्त प्रच्यवने पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुव्येत्स आत्महा ।" इति, "आरूढपतितं तिमं मण्डलाच्च विनि:सृतम् । * उद्धद्धं कृमिदष्टं च स्पृद्वा चान्द्रायणं चरेत्।।" इति च एवमादिनिन्दातिशयस्मृतिभ्यः शिष्टाचाराच-न हि यज्ञा- 10 ध्ययनविवाहादीनि तैः सह आचरन्ति शिष्टाः ॥

प्रकटार्थविवरणम् उपपातकेषु सर्वेषु[पातकसङ्गेषु]पातकेषु महत्सु च। प्रविश्य रजनीपादं ब्रह्मध्यानं समाचरेत्॥। नित्यमेव तु कुर्वीत प्राणायामांस्तु पोडश। 15 अपि भ्रणहनं मासात्पुनन्त्यहरहःकृताः।" "त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत्" "अष्टौ प्रासा र्मुनेर्भक्ष्याः" "एकात्नं न तु भुज्जीत वृहस्पतिसमादपि" इत्यादियतिविषयशास्त्रविहितध्यानादिसंस्कारश्च कर्तव्य इत्यर्थः॥ बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च।। 20 तैः कृतप्रायश्चित्तैः सह शिष्टाचारलक्षणं कर्म विषयः। तर्तिक विद्याकं उत नेति संशये पूर्वाधिकरणोक्तप्रायश्षित्तनैव व्यवहाराङता्या द्ोतित्वाङ मिति प्राप्ते सिद्धान्तमाह-यदैध्वरेतसामिति । निन्दातिशयस्मरणात् कल्मषक्षयेऽप्यैहिकव्यवहारयोग्यता नास्तीति गम्यते। तथा गुरुव्रह्महत्त्यायां

१. A. यामांश्र ३.T,Ti and TM. यदुर्ष्व- २. A. कृतात्

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सृ. ४९.

भाष्यम्

[स्ाम्यधिकरणम्] स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः॥ ३-४-४४। अङ्गेषूपासनेषु संशयः-किं तानि यजमानकर्माणि आहोस्ित् 5 ऋत्विक्कर्माणीति। किं तावत्माप्तम्? यजमानकर्माणीति; कुतः? फल- श्रुतेः; फलं हि श्रयते-"वर्षति हास्मै वर्षयति ह य एतदेवं विद्वा- न्वृष्टौ पश्चविध सापोपास्ते" इत्यादि; तच्च स्वामिगामि न्याय्यम्, तस्य साङ्गे प्रयोगेऽधिकृतत्वात्, अधिकृताधिकारत्वाच्च एवंजातीय- कस्य; फलं च कतरि उपासनानां भ्यते-"वर्षत्यस्मै य उपास्ते" 10 इत्यादि। ननु ऋत्विजोऽपि फलं द्ृष्टम् "आत्मने वा यजमानाय वा यं

प्रकटार्थविवरणम्

नास्यास्मिन् लोके प्रत्यावृत्तिर्विद्यते, "कल्मषं तु निहन्यते" इति स्मृते तद्वदित्यर्थः॥ स्वामिन: फलश्चुतेरित्यात्नेयः ॥ 15 कर्माङ्गवबद्धान्युपासनानि विषयः। तेषूभयकर्तृत्वप्रतीतेः' संशयमाह- अङ्गेष्विति ॥ यथा पूर्वत्र कृतप्रायश्चित्तानामपि वचनबलात् शिष्टैर्बहि- करणमुक्तम्, एवमिहापि अङ्गानुष्ठानाय वृतानामप्यृत्विजां वचनबलादेवा- ङ्रोपासनेषु बहिष्करणमित्याह। यजमानकर्माणि अङ्गाश्रितोपासनेषु उद्गीथा- दानां प्राप्तोद्देशनत्वात् करत्वधिकारिण एव, प्राप्तेरुद्देशनसंभवात्; तदाश्रिता 20 न्युपासनानि गोदोहनवदधिकृताधिकाराणि; ततः क्रत्वधिकारिण एव गोदोहनफलवद्विद्याफलसंबन्धसिद्धिरित्याह - अधिकृताधिकारि[कार]त्वा- च्चेति ॥ ननु फलं यजमानस्यास्तु; कर्तृत्वमृत्विजां भविष्यतीत्याशङ्कयाह- फलं च कतरीति ॥ यजमानस्य फलमित्यस्यापवादं शङ्कते-नन्वृत्विजोS-

१. T. प्रतिपत्तेः

984

• स्वाम्यधिकरणम् १३.]

भाष्यम् कामं कामयते तमागायति" इति-न, तस्य वाचनिकत्वान्। नस्मान् स्वामिन एव फळवत्मु उपासतेपु कतेत्वक्-इत्वाव्रेय आचार्यो मन्यते।। आत्विज्यमित्योडुलोमिस्तस्मे हि परिक्रीयते॥ ३-४-४५॥

इत्यौडलोमिरावार्चो वन्यतेः कि कारणम्: तस्मे हि साङाय कमेगे यजमानेन कत्विकारिकीयनो; तत्पयोगान्तापातीनि व उहीथादयुपा सनानि अधिक्वताधिकारत्ान्: तस्ान् गोडोहनाविनियमन्रदेव ऋत्वि- ग्भिनिर्वेर्लेरन्; तथा च "तं ह बको दाल्भ्ो तिदांचका स ह नैमि- 10 शीयानामुद्ाता वसून" इत्युद्वावुकतृकर्ता विज्ञानत्य दशयनि। बत्तकं कर्त्नाश्रयं फलं श्रूयत इति-नैष दोष:, परारथत्वादत्विजः अन्यत्र वच- नात् फलसंचन्धानुपपचेः ॥ प्रकटार्थविवरणम् पीति॥ आगायत्यागानेन संपाठयतीत्यर्थः। न तत् न्यायसिद्धमित्याह- 15 न तस्येति॥ यस्मादय: कर्ता स एव फलीति न्यायः, तस्पादित्युपसंहारः॥ आर्त्विज्यभित्यौंडुलोमिस्तस्मे हि परिक्रीयते॥

यजमानेन दक्षिणया क्रीतत्वात् तःकर्तृत्वमृत्विजामेवेत्यर्थः । अत्रैव श्रीतं लिङ्गमाह-दा चेति। सदुद्ीथाख्यमक्षर प्रार्णोदिद्ष्टिविशिष्टम्। ह किल। 20 बको नामतः; दल्मस्यापत्यं दाल्भ्यो विदांचकार। विदित्वा च नैमिशीयानां सत्रिणामुद्वाता वनूवेत्यर्थः। पूर्वपक्षवीजं मृद्धाति - यत्तुक्तमित्वादिना । यत्रावृत्य वचनमस्ति तत्रैव फलमृत्विजः; ततोऽ्यत्र फलसंबन्धः न साङ्गानु- ष्टानाय क्रीतत्वादित्यर्थ:।

१. TM. अङ्गसंबन्धि ३. T, T- and A. प्रश्नादि २. T and T भक्षणीयाक्र्की- ४. TM. कीतवानित्यर्थ:

985

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सु. ४६.

भाष्यम्

श्रुतेश्र ॥ ३-४-४६॥ "यां वै कांचन यज्ञ ऋत्विज आशिषमाशासत इति यजमानायैव तामाशासत इति होवाच" इति, "तस्मादु हैवंविदुद्गाता बूयात्कं ते 5 काममागायानि" इति च ऋत्विक्कतृकस्य विज्ञानस्य यजमानगामि फलं दर्शयति। तस्मादङ्गोपासनानामृत्विक्कर्मेत्वसिद्धि: ॥

[सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम्] सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण ततीयं तद्वतो विध्यादिवत्॥३-४-४७।

10 "तस्माड्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेद्वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः" इति बृह-

प्रकटार्थविवरणम्

इतोऽपि यजमानस्यैव फलंन ऋत्विजाम; तेषां तु कर्तृत्वमेव भारवाहकव- दित्याह-्रुतेश्चेति॥

15 सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीयं तद्ूतो विध्यादिवत्॥ विधुरप्रभृतीनां मन्दाधिकारिणां अपरविद्यासाधननिरूपणप्रसङ्गेनो द्रीथाध्युपासनमधमसाधनमेव निर्धार्य पुनरुक्तमेव विद्यासाधनं निरूपयितुं वाक्यं पठति-तस्मादित्यादि ॥ यस्ात्पूर्वे विद्वांसः ससाधनकर्मभ्योऽ्यु- स्थायात्मानं विदित्वा मिक्षाचर्य चरन्ति, तस्मादिदानीन्तनोऽपि ब्राह्मणः 20 पाण्डित्यं पण्डितभावं निर्विद्य निर्वर्त्याचार्यपरिचर्यापूर्वकं वेदान्तवाक्यानि विचार्य बाल्येन बालभावेन उम्भाहङ्कारादिराहित्येन स्थातुमिच्छेदित्यर्थः। बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्व्त्याथ मुनिर्भवेत्; अमौनं च बाल्यादिकं मौनं च

986

सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् १४.]प्रकटार्थंवितरणम्

भाष्यम् दारण्यके श्रूयते। तत्र संशयः-मोनं विधीयने, न वेति। न तिधी- यत इति तावत्माप्तम्, "वाल्येन तिष्ठासेत्" इत्यवैच विधेश्वसिन त्वात्; न हि "अथ मुनिः" इत्वन्न विधायिका विभक्तिरुपलभ्यने; तस्मादयमनुवादो युक्त :; कुतः प्राप्तिरिति चेत्-मुनिपण्डतशब्दयो- 5 ज्ञोनार्थत्वात् "पाष्डित्वं निर्विय" इत्येव प्रामं मौनन। अपि च "अमौनं च मौनं च निर्विद्ाथ ब्राह्मणः" इत्यन तावन् न ब्राह्मणतं विधीयते, पागेव प्राप्तत्वात्: तस्मान् "अथ ब्राह्मणः" इति नगंसा- वाद:, तथैव "अथ मुनिः" इत्यपि भावनुमनि लमाननिर्देत्त्रा- दित्येवं पास्ते ब्रूम :- 10

सहकार्यन्तरविधिरिति । विद्यासहकारिणो मोनस्य वाल्य- पाण्डित्यवद्विधिरेव आश्रयितव्य:, अपूवत्वात्। ननु पाण्डित्वयव्दे नैव मौनस्यावगतत्वमुक्तम्-नेष दोषः, मुनिशब्द्स्य ज्ञानातिशयाथ प्रकटार्थविवरणम् निर्वर्त्याथ ब्राह्मणः कृतकृत्यो भवतात्यर्थः अत्र श्रयमाणं मौनं विषयः; संशयश्च 15 मौनशब्दस्य सिद्धे पारिव्राज्येऽनुष्टेये ज्ञानाभ्यासे व् प्रयोगदर्शनात्। पूर्वपक्षं रचयति-न विधीयत इति ॥ मुनिश्दस्य परित्राजकवाचकत्वात् सिद्धमेव पारिव्राज्यमनूद्यत इत्याह-तस्मादयमनुवादो युक्त इति। "मनञ्ञाने" इति धात्वनुसारेण ज्ञानं मौनम्; तस्य च प्राप्त्यभावान्नास्त्यनुवाद इत्याह-

अविधिनिर्देशसांम्यादपि न विधिरित्याह-अपि चेति । विचारण सकलयौक्तिकासंभावनानिरासे सति चित्तगतासंभावनानिव तैनेन तत्त्वसाक्षात्करणाय ज्ञानाभ्यासो मौनं विधीयत इत्याह-सहकार्यं- न्तरेति ॥ पण्डेति बुद्धिनाम; सा यस्य प्रमाणतो जाता स पण्डित उच्यते। मुनिशब्दस्तु सकलानात्मप्रत्ययतिरस्कारेण ज्ञानाभ्यासवत्सु प्रयुज्यते; अतो 25 न पण्डितशब्देन गतत्वमित्याह-नैष दोष इति । मुनिशब्देन परिव्राजक

१. T and T1. मननं २. A. साम्यादिति

[अ. ३. पा. ४. सू. ४७.

भाष्यम् त्वात्, मननान्मुनिरिति च व्युत्पत्तिसंभवाल, "सुनीनामप्यहं व्यास:" इति च प्रयोगदशेनात्। नतु पुनिशब्द उत्तमाश्रमवचनोऽपि श्रूयते "गार्हस्थ्यमाचार्यकुलं मौनं वानप्रस्थम्" इत्यत्र-न, "वाल्पी- 5 किर्युनिषुङ्व:" इत्यादिषु व्यमिचारदशेनात; इतराश्रमसंनिधानात्तु पारिशेष्यात् तत्र उचमाश्रमोपादानय्, ज्ञानपधानत्वाडुव्तवाश्रमस्य। तस्मात् बाल्यपाण्डित्यापेक्षया तृतीयमिद मोन ज्ञानातिशयरूपं विधी- यते। यत्तु वाल्य एव विधे: पर्येवसानमिति, तथाषि अपूर्वत्वान्युनि त्वस्य विधेयत्वमाश्रीयते-युनिः स्यादिति; निर्वेदनीयत्वनिर्देशादपि 10 मौनस्य बाल्यपाण्डित्यवद्विधेयत्वाश्रयणन्। तद्वतः विद्यावतः संन्या- सिनः; कथं च विद्यावतः संन्यासिन इत्यवगम्थले? तदधिकारात- आत्मानं विदित्वा पुत्रादेषणाभ्यो व्युत्थाय "अथ भिक्षाचर्य

प्रकटार्थविवरणम्

उच्यत इत्यपि न वाच्यमित्याह-मननादिति ॥ आपस्तम्बेन मौनशब्दस्य 15 पारिव्राज्ये प्रयोगात्तत्रैव रूढोऽयमित्याह-नतु मुनिशब्द इति ॥ अपरि वाजकेऽपि वृद्धप्रयोगान्तरदर्शनास् न रुढिरित्याह-न वाल्मीकिरिति ॥ आपस्तम्बप्रयोगस्य तर्हि का गतिरित्याशङ्कयाइ-नेत[इत]राश्रमेति ॥ परोक्तं विघटयति-यच्वित्यादिना॥ वाक्यभेदेनोपरिधारणवन्मौनं विधीयत इत्यर्थः। कि च "मौनं निर्विद्य" इति पुरुषान ज्ञानाभ्यासान्निष्कृष्य निर्वर्तनीय- 20 त्वासिधानलिङ्गादपि विधेयत्वमित्याह-निर्वेदनीयत्वेति। कस्य तर्हिं तद्विधी यत इत्याशङ्कयाह-तदूत इति ॥ अत्मानं विदित्वेति ॥ शास्त्रयुक्तिम्यां परो- क्षत्वेन निश्चित्येत्यर्थः। परमानन्दरूप: परमात्माहमस्ीत्ययमेव परमार्थ सर्वे तु द्वैतमपरमार्थमिति शास्त्रयुक्ती प्रतिपादयत इत्येवं परोक्षविद्यावत्वे सति तत्साक्षात्करणसाधनेऽभ्यासे स्वयमेव पुरुषस्योन्मुखत्वाद्विधिव्यर्थ इत्याह-

१. T and Ti. अनादीति ३. T. तद्वन्त इति TM. मौनादीति T1. तयत इति २.T,Ti and TM. व्राजकोऽपि ४. A adds किं निर्वत्येति

988

सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् १४.]परकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

चरन्ति" इति। ननु सति विद्यावत्वे प्राम्नोत्येव तवातिशयः, किं मौनविधिना-इत्यत आइ-पक्षेणेति। एतदुक्तं भवति-यस्मिन्पक्षे भेददर्शनपावल्यात् न प्रामोति, तस्मिन्नेष विधिरिति। विध्यादिवद्। यथा "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वगकामो यजेत" इत्येवंजातीयके विध्यादौ 5 सहकारित्वेन अग्न्यन्वाघानादिकमङ्गजातं विधीयते, एवम् अविधि- प्रधानेपि अस्मिन्विद्यावाक्ये मौनविधिरित्यर्थः ॥

प्रकटार्थविवरणम्

ननु सतीति ।। प्रकरणात्संन्यासधर्मस्य श्रवणात्: अतः साक्षात्कार- साधनतायाः अपूर्वत्वात् तद्विधिरपूर्वविधिरेव। अधिकारिविशेषं प्रति तु 10 ज्ञानाभ्यासविधे: अपूर्वविधित्वाभावेऽपि नियमविधिर्भैविष्यतीत्याह-पक्षे- णेति। अस्यन्ताप्राप्तविषयो विधिरपूर्वविधिः, यथा "सोमेन यजेत"

विधिः। यथा "यजेत" इति प्रधानविधे: पक्षे साधनान्तरप्राप्ती "्वाहिभिः" इस्यादि नियमविधानम्। अविशेषप्रात्तौ परप्रतिषेधफलोऽन्यतरानुवाद: परि- 15 संख्या, यथा रागत पवाविशेषभक्षणे प्राप्ते "पञ्च पञ्चनखा भस्याः" इति। तडडुक्म्- "विधिर त्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति कीर्तयते॥" इति। वाचस्पतिस्तु मण्डनपृष्ठसेवी सूत्रभाष्यार्थानभिश्ः समन्वयसूत्रे श्रव- 20 णादिविधि निराचचक्षे; अत्र तु तद्विधिमूरीचक्रे। अहो बतास्य पाण्डि त्यम् ! श्रवणादीनां च संन्यासाश्रमधर्मत्वात् तद्विधि निराकुर्वन् संन्यासा- श्रमायैव द्वेष्टि; विध्यभावे च अथशब्देन साधनचतुष्टयसंपन्नाधिकारिसूत्रणं चानुपपन्नम्। तस्माद्वास्पतिप्रलापमुपेक्ष्य यावत्साक्षात्कारं श्रवणादि विधितोऽनुष्ठेयम् ॥ 25

१. TM and A omit प्रकरणात् ...... म्यासविधेः

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. ४८.

भाष्यम् एवं बाल्यादिविशिष्टे कैदल्याश्रमे श्रुतिमति विद्यमाने, कस्मात् छान्दोग्ये गृहिणोपसंहारः "अभिसमादृत्य कुटुम्बे" इत्यत्न? तेन हि उपसंहरन् तद्विषयमादरं दर्शयति-इत्यत उत्तरं पठति- 5 कृत्स्रभावात्तु गृहिणोपसंहारः॥ ३-४-४८॥ तुशब्दो विशेषणार्थः; कृत्स्रभावोऽस्य विशेष्यते; बहुलाया- सानि हि बहून्याश्रमकर्माणि यज्ञादीनि तं पति कर्तव्यतयोपदिष्टानि आश्रमान्तरकर्मोणि च यथासंभवमहिंसेन्द्रियसंयमादीनि तस्य विद्यन्ते। तस्माद्गहमेधिनोपसंहारो न विरुध्यते ।। 10 मौनवदितरेषामप्युपदेशात्॥३.४-४९॥ यथा मौनं गाईस्थ्यं च एतावाश्रमौ श्रुतिमन्तौ, एवमितरावपि वानप्रस्थगुरुकुलवासौ; दर्शिता हि पुरस्ताच्छतिः-"तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयः" इत्याद्या। तस्मात् चतुर्णामप्याश्र- माणाम् उपदेशाविशेषात् तुल्यवत् विकल्पसमुच्चयाभ्यां प्रतिपत्तिः। 15 इतरेषामिति दवयोराश्रमयोबहुवचनं व्ृत्तिभेदापेक्षया अनुष्ठातृभेदापेक्षया वा-इति द्रष्टव्यम् ॥ अनाविष्काराधिकरणम्] अनाविष्कुर्वन्नन्वयात्॥ ३-४-५०॥ "तस्माड्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्" इति बाल्य- 20 प्रकटार्थविवरणम् कृत्स्रभावान्तु गृहिणोपसंहारः ॥ मौनवदितरेषामप्युपदेशात्।। प्रासङ्रिकशङ्गान्तरनिरासाय सुत्रद्वयं व्याख्याति-एवं बाल्यादिविशिष्ट इत्यादिना । 25 अनाविष्कुवन्नन्वयात् । पूर्वत्र बाल्यस्य विधेयत्वमङ्गीकृत्य अवान्तरवाक्यभेदेन मौनमपि विधेय- मित्त्युक्तम्। इदानीं तदेव बाल्यं विचार्यत इत्याह- तस्माड्राह्मण इति।।

990

मनाविष्काराधिकरणम् १५.] प्रकटार्य वितरणम्

भाष्यम् मनुष्ठेयतया श्रूयते; तत्र वालस्य भावः कर्म वा वाल्यमिनि तद्धिते सति, वालभावस्य वयोविशेषस्य इच्छया संपादयितुमशक्यत्वान्, यथोपपादं सूत्रपुरीषत्वादि वाळचरित, अन्तगता वा भावविभुद्धि: अप्ररूढेन्द्रियत्वदम्भद्पोदिरहितत्व्रं वा वाल्यं स्यादिति संशयः । कि 5 तावत्माप्तम्: कामचारवादभक्षता यथोपपादमृतरपुरीषत्वरं च प्रसिद्ध- तरं लोके वाल्यमिति तद्धहणं युक्तम्। नतु पतितत्व्ादिदोपमासेर्न युक्तं कामचारताद्याश्रयणम्-न; विद्यावतः संन्यासिनो वचनसामथ्यात् दोषनिवृत्ति:, पशुहिंसादिष्वििवेत्येवं प्राप्ते अभिधीय- न, वचनस्य गत्यन्तरसंभवात्; अविरुद्धे हि अन्यस्मिन् वाल्य- 10 शब्दाभिलप्ये लभ्यमाने, न विध्यन्तरव्याघानकल्पना युक्ता; प्रथा- नोपकाराय च अङ्गं विधीयते; ज्ञानाभ्यासक्च पधानमिह यती- नामनुष्ठेयम्; न चे सकलायां वालचर्यायाम् अङ्गीक्रियमाणायां

प्रकटार्थविवरणम्

तद्धिते सति संशय इति संबन्धः। व्योविशेषग्रहणे हेतुमाह-बालभात- 15 स्येति । प्रसिद्धिबलेन पूर्वाधिकरणन्यायेन पूर्वपक्षमाह-किं तावदिनि॥ चरणं चार: वदनं वाद: भक्षणं भक्ष: कामतश्चारवाद्भक्षा: यस्य स तयोक्त तस्य भाव: कामचारवादभक्षता; यथोपपादं यथासंभवम् यत्र क्वापि सूत्र- पुरीषे अस्येति तथोक्तः, तस्य भावो यथोपपादमूत्रपुरीषत्वम् ; बालस्य कर्म बाल्य- मिति तद्धिताश्रयणे प्रतिषिद्धसेवनात्पतितत्वं शिष्टगर्हा च प्रसज्यत इत्याह- 20 नन्विति ॥ विशेषशास्त्रात्पतितत्वं न भविष्यतीत्याह-न विद्यावत इति॥ उत्सूत्रमेव सिद्धान्तमाह-न वचनस्येति ॥ तद्धितप्रत्ययस्य भावेऽप्य- विरोधात्, "एककालं चेरे्द्रैक्ष्यं न प्रसज्येत विस्तर:रे,"इत्यादिसामान्य- शास्त्रविरोधाञ्च सन्नेन्द्रियादि[यत्वादि]कं मुमुक्षोरनुष्टेयं चोद्यत इत्यर्थः। किं च बालकर्मणः सकाशात् वालभावस्याभ्या्दितत्वात् स एव विधेय इत्याइ। 25

१. A. विद्यावत इति 991

[अ. ३. पा. ४. सु. ५१. भाष्यम् ज्ञानाभ्यासः संभाव्यते; तस्मात् आन्तरो भावविशेषो वालस्य अप्र- रूढेन्द्रियत्वादि: इह बाल्यमाश्रीयते; तदाह-अनाविष्कुर्वन्निति । ज्ञानाध्ययनधार्मिकत्वादिभि: आत्मानमविख्यापयन् दम्भदर्पादिरहितो 5 भवेत्-यथा बाल: अम्ररूढेन्द्रियतया न परेषाम् आत्मानमाविष्कर्तु- मीहते, तद्वत्। एवं हि अस्य वाक्यस्य प्रधानोपकार्यर्थानुगम उप- पद्यते; तथाच उक्तं स्मृतिकारै :- "यं न सन्तं न चासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुछृत्तं न दुद्टैत्ं वेद कश्चित्स ब्राह्मण:। 10 गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेत्। अन्धवज्जडवच्चापि मूकवच्च महीं चरेत्।" "अव्यक्तलिङ्गोऽव्यक्ताचार:" इति चैवमादि ॥

[ऐहिकाधिकरणम्] ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात्॥३-४-५१।।

15 "सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्वुतेरश्ववत्" इत्यत आरभ्य उच्चावचं विद्यासाधनमवधारितम्: तत्फलं विद्या सिद्धचन्ती किमिहैव जन्मनि सिद्धयति, उत कदाचित् अमुत्ापीति चिन्त्यते। किं तावत्माप्तम्?

प्रकटार्थविवरणम्

प्रधानोपकाराय चेत्युक्तेऽये सूत्रं योजयति-तदाहेति ॥ 20 ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात्। साधनस्योभयथाभावदर्शनात् पूर्वोंक्त साधनजाते संशयमाह-सर्वा- पेक्षेति॥ पेहिकत्वनियमं पूर्वपक्षमाह-किं तावदिति ॥ ननु विद्याया

१. T, Ti and TM. तथाहेति

992

पेहिकाधिकरणम् १६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

इहैवेति; कि कारणम्? श्रवणादिपूर्विका हि विद्या; न च कश्िदमुत्र से विद्या जायतामित्यमिसंधाय अ्रवणादिषु प्रवतने; सनान एव तु जन्मनि विद्याजन्माभिसंधायेतेषु प्रवर्तमानो दश्यते। यज्ञादीन्यपि श्रव- णादिद्वारेणैव विद्यां जनयन्नि, प्रमाणजन्यत्वादिद्यायाः । तस्मारदैहिक- मेव विद्याजन्मेत्येवं प्राप्ते वदाम :-

ऐडिकं विद्याजन्म भवति, असति प्रस्तुनप्रतिबन्ध इति। एन- दुक्त्तं भवति-यदा प्रक्रान्तस्य विद्यासाधनस्य कश्चित्मतिबन्धो न करियने उपस्थितविपाकेन कर्मान्तरेण, तदा इहैव विद्या उत्पद्यने; यदा तु खलु तत्पतिबन्धः करियते तदा अमुतेति। उपस्थितविपाकत्वं 10 च कर्मणो देशकालनिमित्तोपनिपातान््रवति; यानि च एकस्य कर्मेणो विपाचकानि देशकालनिभिचानि, तान्येव अन्यस्यापीति न नियन्तुं

प्रकटार्थविवरणम्

यज्ञादिसाध्यत्वात् कथमैहिकत्वनियम इत्याशाङ्कयाह - यज्ञादीन्यपीति ।। चित्रायागवद्नियतफलं विद्यासाधनमिति सिद्धान्तमाह-एवं प्रास्तेवदाम 15 इत्यादिना ।।

नन्वस्मिन् जन्मनि पुष्कले विद्यासाधनेऽनुष्ठितेऽपि प्रवृत्तफलेन कर्मणा प्रतिबन्धाश्वेत् विद्या नोदपादि, तर्हि जन्मान्तरेऽपि प्रवृत्तफलेन कर्मान्तरेण प्रतिबन्धसंभवान्न कदाचिदुत्पत्स्यत इत्याशङ्गयाह - उपस्थितविपाकत्वं चेति॥ करिमिश्चिद्देशे काले निमित्ते वा कस्यचित्प्रतिबन्धाय किचित्कर्मोप- 20 स्थितफलं भवति, न सदा प्रतिबन्धसन्भाचे प्रमाणमस्तीति भावः। नन्व- सिमिन् देशे काले प्रवृत्तफलं कर्म विद्योदयप्रतिबन्धकं चेदिष्यते, तहि विद्यासाधनोद्यव्यापि प्रतिबन्धकं तदेवास्तु; ततो विद्यातत्साधनयोरेक- देहभावित्वमिस्याशङ्कयाह- यानि चैकस्येति॥ विद्योदयप्रतिबन्धकाठ तत्साधनोद्यप्रतिबन्धकं कर्मान्यत्; अन्यान्येव तद्यअकादिदेशकालनिमित्ता- 25

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. ४. सू. ५१.

भाष्यम् शक्यते, यतो विरुद्धफलान्यपि कर्माणि भवन्ति। शास्त्रमपि अस्य कर्मण इदं फलं भवतीत्येतावति पर्यवसित न देशकालनिमित्तविशेषमपि संकीतयति। साधनवीर्यविशेषात्तु अतीन्द्रिया कस्यचिच्छक्तिरावि- 5 भवति, तत्प्रतिबद्धा परस्य तिष्ठति। न च अविशेषेण विद्यायामभिसंधि- नोत्पद्यते-इह अमुत्र वा मे विद्या जायतामिति, अभिसंधेर्निरक्कुशत्वात। श्रवणादिद्वारेणापि विद्या उत्पद्यमाना प्रतिबन्धक्षयापेक्षयैव उत्पद्यते। . तथा च श्रुतिः दुर्बोधत्वमात्मनो दर्शयति- प्रकटार्थविवरणम् 10 नीति भावः। ननु कृते कर्मणि, यदि देशकालनिमित्तवैगुण्यात् फलं नोत्पद्यते, तदा शास्त्रस्य साधनबोधकस्याप्रामाण्यप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह-शास्त्रमपीति ॥ साध्यसाधनसंबन्ध बोधकं शास्त्रं न प्रतिबन्धभावाभावयो: व्याप्रियते; नचाप्रा माण्यम्, करतलानलसंयोगस्य दाहहेतुत्वश्राहकप्रत्यक्षस्य प्रामाण्यदर्शनादिति भावः। ननु सर्वेषां कर्मणां शास्त्रसमधिगम्यत्वात् अविशेषे कथं कस्यचित् प्रति- 15 बन्धकत्वमित्याशङ्गयाह-साधनवीर्येति ॥ यथा प्रत्यक्षत्वाविशेषेऽपि अभ्नि- मण्यादीनां स्वकारणेभ्यः शक्तिविशेषवतां प्रादुर्भावात् प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धक- भाव:, तत्कारणानामपि स्वकारणेभ्यो विचित्रशकक्तिमतामेव प्रादुर्भाव इत्य- नादिरयं प्रवाहः, तथा कर्मणोऽपि स्यादित्यर्थः । यञ्चोक्तमामुष्मिकाभिसन्धि- नोतेपद्यत इति, तत्राह-न चाविशेषेणेति। पैरिदृश्यमानसंसारनिमित्तशेष- 20 स्यानेकजन्मानुयायित्वमवगच्छतो यदाकदाचिदनर्थनिवृत्तिः स्यादिति अभिसन्धानं भविष्यतीत्यर्थः। यञ्चोक्तं श्रवणादीनामिहैव पुष्कलत्वात् इहैव विद्या जायत इति, ताह-श्रवणादाति । प्रतिबन्धक्षयापेक्षया कदाचि द्विदोदय इत्यत्र श्रुतिस्मृतिसंमतिमाह-तथा चेत्यादिना ॥

१. A. नोपपद्यते २. TM. अपरि-

994

मुक्तिफलाधिकरणम् १७.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम् "अरवणायापि बहुभियों न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि वहत्रो यं न विद्युः। आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाश्ररयो ज्ञाना कुशलानुशिष्टः ॥" इति। गर्भस्थ एव च वामदेवः प्रतिपेदे ब्रह्मभावमिति वदन्ती जन्मान्तरसंचि- तात् साधनात् जन्मान्तरे विद्योत्पति दशयति; न हि गर्भस्थस्यैव्र 5 ऐडिक किंचित्माधनं संभाव्यने। स्मृतावपि-"अमाध्य योगसंससिद्धि कां गति कृष्ण गच्छति" इत्यजुनन पृष्टो भगवान्वासुदेवः "न हि कल्याणकृत्कश्चिद्ुगति तात गच्छति" इत्युकत्वा, पुनस्तस्य पुण्यलो -- कमासि साधुकुले संभूर्ति च अभिधाय, अनन्तरम् “तत् तं बुद्धिसंयोगं लभते पौवेदेहिकम्"इत्यादिना "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां 10 गतिम्" इत्यन्तेन एतदेव दशयनि। तस्मान् ऐडिकम् आमुष्मिकं वा विद्याजन्म प्रतिबन्धक्षयापेक्षयेति स्थितम्॥

मुक्तिफलाधिकरणम् एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्था- वधृतेः ॥३-४-५२॥ 15

यथा मुमुक्षोविद्यासाधनावलम्विनः साधनवीर्यविशेषाद्विययालक्षणे फले ऐहिकामुष्मिकफलत्वकृतो विशेषप्रतिनियमो दृष्टः एवं मुक्ति

प्रकटार्थविवरणम्

विधिसामर्थ्यमाशित्य त्रुवन्नामुष्मिकं फलम्। श्रवणादे: कथंकारं वाक्पतिर्न च तत्रपे।।

विद्याफलं मुक्तिर्विषयः। तस्याः कि विद्यावदुत्कर्षापकर्षकृतो विशे- षोडस्ति, उत नेति फलस्योभयथाभावदर्शनात् संशयः। पूर्वपक्षमाह-ययेति ॥

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ३. पा. ४. सू. ५२.

भाष्यम्

लक्षणेऽपि उत्कर्षापकर्षकृतः कश्िद्विशेषप्रतिनियमः स्यात्-इत्याशङ्गय, आह-एवं मुक्तिफलानियम इति। न खलु मुक्तौ कश्रिदेवंभूतो विशेषप्रतिनियम आशङ्गितव्यः; कुतः ! तदवस्थावधृतेः-मुक्त्यवस्था हि सर्ववेदान्तेष्वेकरूपैव अवधार्यते। ब्रह्मैव हि मुत्त्यवस्था; नच

"स एष नेति नेत्यात्मा" "यत्र नान्यत्पश्यति" "ब्रह्मैवेदममृतं - पुरस्तात्" "इदं सर्वे यदयमात्मा" "स वा एष महानज आत्मा" "अजरोऽमरोऽमृतोड़भयो ब्रह्म" "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूच्तत्केन कं 10 पश्येत्" इत्यादिश्रुतिभ्यः । अपि च विद्यासाधनं स्ववीयविशेषात् स्वफल एव विद्यार्यां कंचिदतिशयमासञ्ज्येत्, न विद्याफले मुक्तौ; तद्धि असाध्यं नित्यसिद्धसवभावमेव विद्ययाधिगम्यत इत्यसकृत् अवा- दिष्म। न च तस्यामप्युत्कर्षनिकर्षात्मकोऽतिशय उपपद्यते, निकृष्टाया विद्यात्वाभावात्; उत्कृष्टैव हि विद्या भवति; तस्मात् तस्यां चिरा-

15 प्रकटार्थविवरणम्

मुक्ति: उपचयापचयरूपिणी, फलत्वात्, विद्यावत्; ततः कर्मसाध्यत्वमित्यर्थः।

युक्ताविति॥ ननु काष्ठोपचयापचयाभ्यां ज्वालोपचयापचयवत् श्रवणाद्यन्तरङ्ग- बहिरङ्गसाधनोपचयापचयाभ्यां विद्याया: उपचयापचयभावान्तुक्तावपि तत्प्र 20 सङ्ग इत्याशङ्कयाह-अपि च विद्यासाधनमिति ॥ विद्यायामतिशयमङ्गी- कृत्य मुक्तो नातिशयाधायकत्वमित्युक्तम्। इदानीं विद्यापि निरतिशयेत्याह- न च तस्यामपीति। निकृष्टविषयत्वेन हि विद्याया निकृष्टत्वम्; ब्रह्म च सर्व दोषरहितम्; कथं तद्विद्या निकृष्टा स्यादित्यर्थः। सर्वेषामुत्कृष्टब्रह्मविषयत्वेनो- त्कृष्टैव चेद्विद्या, तहि साधनाधिक्यं व्यर्थमित्याशङ्गयाह-तस्मादिति।

996

सुक्तिफलाधिकरणम् २७.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

चिरोत्पत्तिरूपोऽतिशयो भवन् भवेत्; न तु सुक्तो कश्चित् अतिशय- संभवोऽस्ति। विद्याभेदाभावादपि तत्फलभेदनियमाभाव: कमेफलबन्; न हि मुक्तिसाधनभूताया विद्याया: कर्मणामिव भेदोऽस्ति। सगुणासृ तु विद्यासु-"मनोमयः प्राणशरीरः" इत्याद्यामु गुणावापोद्वापवस्रा- 5 द्वेदोपपत्तौ सत्याम्, उपपदयने यथासवं फलमेदनियम:, कर्मेफलवत्- तथा च लिक््दर्शनम्-"तं यथा यथोपासते तदेव भवनि" इनि; नैवं निर्गुणायां विद्यायाम्, गुणाभावान्; तथा च स्मृति :- "न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्" इति।

प्रकटार्थविवरणम् 10

यस्मातस्वतो नास्ति विद्याया: सातिशयत्वम्, किं तु निवतनीयकर्मचिच्तविक्षे- पादे: सातिशयत्वेन तत्रैव साधनोपचयादेरुपक्षयः, तस्माद्विद्यायाः प्रति- बन्धकनिवृत्तिचिराचिरत्वद्वारेण चिराचिरोत्पत्तिरुपोऽतिशयः भवेदि- स्यर्थः। मुक्तावपि कालाल्पत्वबहुत्वलक्षण एव विशेषोऽस्त्विति न वाच्य- मिस्याह-नं तु मुक्ताविति॥ विद्योदयमात्रेणैवाविद्याध्वंसाहित्यर्थः। ननु 15 दहरवैश्वानर[नरादि]विद्यानां प्रतिपुरुषं भिन्नत्वदर्शनात् मुक्तिफलापि विद्या ब्रह्मविद्यत्वाविशेषात् प्रतिपुरुषं भिन्ना; ततो मुक्तेरपि सातिशयत्वमित्या- शङ्कयाह-विद्याभेदाभावादिति ॥ एकरूपवस्तुविषयत्वेन पुरुषभेदेऽपि विद्याया: अन्यथात्वाभावान्नास्ति तत्कले कश्विदृतिशायनियमः कर्मफल- वदिति वैधर्म्यदष्टन्तः । परोक्तं दष्टान्तं विघटयति- सगुणासृ त्विति॥ 20 तस्मान्मुक्तेनिरतिशयत्वान्न कर्मसाध्यत्वमिति भावः ॥।

१. T1. ननु

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [भ. ३. पा. ४. सू. ५२,

भाष्यम्

तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेरिति पदाभ्यासः अध्यायपरिसमापिं द्योत- यति॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- 5 शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥

तृतीयोऽध्यायः समाप्ः ॥

प्रकटार्थविवरणम् वैराग्यं तत्त्वमर्थौ द्वौ ततः शब्दोपसङ्गहम्। 10 पुरुषार्थ स्वतन्त्राञ्च प्रोचुर्नीचोञ्चसाधनम् ॥।

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्थे तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पाद: समाप्त: ॥ समाप्तश्वाध्याय:॥

अथ चतुर्थोऽध्यायः॥

पथम: पाढ़:

[आवृत्यधिकरणम् वृतीयेऽध्याये परापरासु विद्यासु साधनाश्रयो विचार: ायेणात्य- गात्; अथेह चतुर्थे फलाश्रय आगमिध्यति; प्रसक्गागनं च अन्यदपि 5 किंचिच्चिन्तयिष्यते; प्रथमं तावत् कतिभिश्चिद्धिकरणेंः साधनाश्रय- विचारशेषमेवानुसराम :-

आवत्तिरसकृदुपदेशात् ॥४-१-१॥

"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" "तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" "सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासि- 10 तव्यः" इति च एवमादिश्रवणेषु संशयः-किं सकृत्प्रत्ययः कर्तव्यः, आहोस्वित् आवृत्येति। कि तावत्माप्तम्? सकृत्पत्ययः स्यात्, प्रया- जादिवत्, तावता शास्त्रस्य कृतार्थत्वात्; अश्रयमाणायां हि आवृत्ता

प्रकटार्थविवरणम् साध्यसिद्धे: साधनाधीनत्वात् साधननिरूपणानन्तरं फलं निरूपयितुं 15 उपक्रमत इत्याह-तृतीयेऽध्याय इति ॥ फलनिरूपणप्रसङ्गेनाचिरादिपदार्थो- पसंहारानुपसंहारौ निरूपयिष्येते इत्यर्थः । अवान्तरसंबन्धमाह-प्रथमं तावदिति॥ साधनानुष्ठाने यत्नाधिक्यविधानायेति शेषः।

विषयमनूद्य संशयमाह-आत्मा वा इति ॥ साधनेषूभयथादर्शनात् संशय- 20 मुक्त्वा अवणादीनि सकृदनुष्ठितानि सम्यग्दर्शनसाधनानीति पूर्वपक्षमाह- सकृदिति ॥ दर्शनक्रियायाः साधनाकाङ्कायां सकस्साधनोपदेशेन नैराकाहयेऽ

999

[अ. ४. पा. १. सू. १. भाष्यम् क्रियमाणायाम् अशास्त्रार्थः कृतो भवेत्। ननु असकृदुपदेशा उदा- हृताः "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्येवमादयः-एवमपि यावच्छब्दमावर्तयेत्-सकृच्छूवणं सकृन्मननं सकृन्निदिध्यासनं चेति, 5 नातिरिक्तम्। सकृदुपदेशेषु तु 'वेद' 'उपासीत' इत्येवमादिपु अनावृत्तिरित्येवं पाप्ते, ब्रूम :- पत्ययावृत्तिः कर्तव्या; कुतः १ असकृ- दुपदेशात्-"श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्येवंजातीयको हि असकृदुपदेशः प्रत्ययावृटत्तिं सूचयति। ननु उक्तम्-यावच्छब्दमेव आवर्तयेत् नाधिकमिति-न, दर्शनपर्यवसानत्वादेषाम्-दर्शनपर्यवसा- 10 नानि हि श्रवणादीन्यावर्त्यमानानि द्ृष्टार्थानि भवन्ति-यथा अवघाता- दीनि तण्डुळादिनिष्पत्तिपर्यवसानानि, तद्वद् । अपि च उपासनं निदिध्यासनं च इत्यन्तर्णाताव्ीत्तगुणैव क्रिया अभिधीयते; तथा हि लोके 'गुरुमुपास्ते' 'राजानमुपास्ते' इति च-यस्तात्पर्येण गुर्वादी ननुवतेते, स एवमुच्यते; तथा 'ध्यायति प्रोषितनाथा पतिम्' 15 इति-या निरन्तरस्मरणा पति प्रति सोत्कण्ठा, सा एवमभिधीयते। विद्युपास्त्योश्च वेदान्तेषु अध्यतिरेकेण प्रयोगो दृश्यते; कचिद्विदिनोप- प्रकटार्थविवरणम् सकदुपदेशानुपपत्यावृत्तौ तात्पर्य कल्प्यते ; ततो नाशास्त्रार्थः कृतो भविष्यती त्याह-नन्वसकृदिति ॥ समुद्चितानां श्रवणादीनां साधनत्वाभिप्रायेणाप्यसक 20 दुपदेशसंभवात्नावृत्ती तात्पर्ये कल्पयितुं शक्यत इत्याह-एवमपीति। आत्मा द्रष्टव्य: साक्षात्कर्तव्य इति साक्षात्करणफलमुद्दिश्य श्रवणादीनि साधनानि विधी यन्ते। फलपर्यन्तमेव कर्म विधिविषय इति विशेषन्यायनार्थसिद्धावृत्तिगुणविशि ष्टन्यायेन [विशिष्टान्येव]श्रवणादीनि विधीयन्त इत्याह-न दर्शनपर्यवसानत्वा- देषामिति॥ न केवलं आर्थिक आवृत्तिगुण:, किंत्वन्तर्भाव[भावात्]शब्द- 25 लभ्येत्याह[भ्य इत्याह]-अपि चेति ॥ यञ्चोक्तं वेदेत्यादि सकृदुपदेशेषु नावृ- न्िर्लभ्यत इति, तत्राह-विद्युपास्त्योश्चेति ॥ यः पुमान् तद्वस्तु वेद यत्स रैको वेद समयैतदुक्त सर्व तदमिसमेति यत्किश्च प्रजाः साधु कुर्वन्तीति संवर्गविद्यायां विदिनोपक्म्योपासिनोपसंहरति। भो भगवन्तः पतां देवतां मे

1000

आवृत्त्यधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कम्य उपासिनोपसंहरति, यथा-"यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्तः" इत्यत्न "अनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपास्से" इति; कचिच उपासिनोपक्रम्य विदिनोपसंहरति, यथा-"मनो व्रल्ेत्युपा- सीत"इत्यत्न "भाति च तपति च कीत्या यक्षसा ब्रह्मवचसेन य एवं वेद" इति। तस्मात्सकृदुपदेशेष्वपि आवृत्तिसिद्धिः। असकृदुपदेशस्तु आवृत्त: सूचक: । लिङ्गाच्च ॥ ४-१-२॥ लिङ्गमपि प्रत्ययाद्टत्ति मत्याययति। तथा हि-उद्धीयविज्ञानं प्रस्तुल्य, "आदिल उद्गीथः" इत्येतत् एकपुवरतादोषेणपोद्य "रश्मीस्त्वं 10 पर्योवतयात्" इनि रश्मिबहुत्व्रविज्ञानं बहुपुत्रताये विदधन् सिद्धत्- त्पत्ययाव्ृत्ति दशयति; तत्सामान्यात् सवप्रत्ययेष्वावृत्तिसिद्धि:॥ अत्राह-भवतु नाम साध्यफलेषु मत्ययेष्वावृत्तिः, तेष्वावृति- साध्यस्यातिशयस्य संभवात्; यस्तु परव्रह्मविषयः पत्ययो नित्यशुद्ध-

प्रकटार्थविवरणम् 15

ममानुशाधि उपादिश, यां त्वसुपास्स इति रैकं प्रति जानश्रुतेः वचनम्। उपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यत्व रूप्य सिद्धये विद्युपात्योरेकार्थत्वं वक्तव्यम् उपासनं चावृत्तिगुणकं यस्मात्तस्मादित्युपसंहार:।। ळिङ्गाच ।। लिङ्गाञ्चावृत्तिर्न केवलमसकृदुपदेशादित्यर्थः। "एतमु एवाहमध्यगासियं 20 तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौपीतकि: पुत्रमुवाच" इत्यपोद रदम्याधारमा- दित्यं तदाधारांश्च रशमीनुद्गीथे संपाद्य त्वं पर्यावर्तयात् पर्यावर्तयेत्वर्थः । परि समन्तादावर्तनमिह दर्शितम्; अतोऽन्यत्रापि उपासनसामान्यादावृत्ति- सिद्धिरित्यर्थः । तुषविमोकायावघातावृत्तिवत्वरव्रह्मणि प्रत्ययावृत्तिव्यंर्था । सकृदुत्पन्नमेव हि विज्ञानं सनिदानमनर्थ जेम्रीयत इत्याक्षेपं शिष्यस्यो - 25 द्वावयति-अत्ाहेत्यादिना ॥ शब्दस्य युक्तेवां ज्ञानजनने सामर्थ्यमस्ति चेद-

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ४. पा. १. सू.२.

भाष्यम्

बुद्धमुक्तस्वभावमेव आत्मभूतं परं ब्रह्म समर्पयति, तत्र किमर्था आतृ- चिरिति। सकृच्छतौ च ब्रह्मात्मत्वप्रतीत्यनुपपत्तेरावृ्त्त्यभ्युपगम इति चेत्, न, आदृत्तावपि तदनुपपत्तेः; यदि हि "तत्वमसि" इत्येवं- 5 जातीयकं वाक्यं सकृच्छयमाणं ब्रह्मात्मत्वप्रतीति नोत्पादयेत ततस्तदेव आवर्त्यमानमुत्पादयिष्यतीति का प्रत्याशा स्यात्। अथोच्येत-न केवलं वाक्यं कंचिदर्थ साक्षात्कर्तु शक्रोति, अतो युक्त्यपेक्षं वाक्य- मनुभावयिष्यति ब्रह्मात्मत्वमिति-तथाप्यावृ्त्यानर्थक्यमेव; सापि हि युक्ति: सकृत्प्रवृत्तैव स्वमर्थमनुभावयिष्यति। अथापि स्यात्- 10 युक्त्या वाक्येन च सामान्यविषयमेव विज्ञानं क्रियते, न विशेषविष- यम् ; यथा "अस्ति मे हृदये शूलम्" इत्यतो वाक्यात् गात्रकम्पादि- लिङ्गाच्च शूलसद्भावसामान्यमेव परः प्रतिपद्यते, न विशेषमनुभवति- यथा स एव शूली; विशेषानुभवश्च अविद्याया निवरतेकः, तदर्था आवृ- त्तिरिति चेत्-न, असकृदपि तावन्मात्े क्रियमाणे विशेषविज्ञानो- त्पच्यसंभवात्; न हि सकृत्प्रयुक्ताभ्यां शास्त्रयुक्तिभ्यामनवगतो विशेष:

प्रकटार्थविवरणम्

क्षसंप्रयोगवत्सकृत्तत्प्रवृत्तयोरेव ज्ञानजनकत्वं स्यात्; न चेत्, न जातु स्यात्। उभयथाप्यावृत्ति: व्यर्थेत्युक्तम्। तत्र युक्तिवाक्याभ्यां ब्रह्मत्मत्वमात्रज्ञानंभवति। साक्षात्काराय त्वावृत्त्यपेक्षेति चोदकश्चोचुदीति-अथापि स्यात् युक्तया 20 वाक्येन चेति । तत्राप्येतदेव वाच्यम्, युक्तिवाक्ये किं साक्षात्काराय समर्थे किं वा न; आद्ये साक्षातकारोऽपि सकृत्परवृत्तीभ्यामेव भवेत्; अन्त्ये युक्तिवाष्ये आवृत्त्यपेक्षयापि न साक्षात्कारजनके; तत्रासमर्थत्वाल्लैङ्रिकज्ञानविदित्याह- नासकृदिति ॥ ननु चतुरचेताः श्वेतकेतुरपि नवकृत्व उपदेशे यदा विजशौ तदा कैव कथा मलबहुलकलेबराणामसकदुपदेशेऽपि ज्ञानोदयस्य१ अतोऽवश्यं-

१. T1. ब्रह्मास्तित्व ३. T1. न चासकृत् २. Ti. प्रवृत्ति- ४. TM and A. सकृदुप-

1002

आवृत्त्यधिकरणम् १.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम् शतकृत्वोऽपि प्रयुञ्यमानाभ्यामवगन्तुं शक्यते; तस्मात् यदि शास्त्र- युक्तिभ्यां विश्ेषः प्रतिपाद्येत यदि वा सामान्यमेव, उभयथापि सकू- त्पव्टत्ते एव ते स्वकार्ये कुरुत इति आवृत्यनुपयोगः; न च सकृत्मव्टत्ते शास्त्रयुक्ती कस्यचिदप्यनुभवं नोत्पादयत इति शक्यने नियन्तुम्, 5 विचित्रप्रज्ञत्वात्पनिपचृणाम्। अपि च अनेकांशोपिते लौकिके पदार्थे सामान्यविशेषवति एकेनावधानेन एकमंशमतवारयनि, अपरेण अपरम्-इति स्यादप्यभ्यासोपयोगः, यथा दीघपपाठक्तग्रहणादिपु; न तु निर्विशेषे ब्रह्मणि सामान्यविशेषरहिते चैनन्यभाव्ात्मके प्रमोत्पता. अभ्यासापेक्षा युक्तेति॥ 10 अत्ोच्यते-भवेदावृत्यानथक्यं तं प्रति, यः "नत्व्रमसि" इनि सकृदुक्तमव ब्रह्मात्मत्वमनुभवितुं शक्नुयात्; यस्तु न शक्कोनि, नं प्रत्यू- पयुज्यत एव आवृत्तिः । तथा हि छान्दोग्ये "तत्वमसि श्ववेतकेतो" इत्युपदिश्य, "भूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु" इति पुनः पुनः परि- चोदमान: तत्तदाशङ्काकारणं निराकृत्य, "तत्वमसि" इत्येवासकृदुपदि- 15 शति; तथा च "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्यादि दर्शितम्।

प्रकटार्थविवरणम्

भाविन्यावृत्तिरित्याशङ्कयाह-न च सकृत्पवृत्ते इति ॥ जन्मान्तरीयसंस्कार- प्रचयवता सकृदुपदेशेऽपि साक्षात्कारः संबोभवीति शुकवामदेवादीनामिवे- स्यर्थ:। भास्करोद्वारोऽपि जन्मान्तरीयसंस्कारसामर्थ्यबोधविरहप्रयुक्त: 20 सर्वश्तामन्तरण न कस्यचिदित्यवधारणगोचरो मूर्खत्वमेव तस्याविष्करोति- सोपमानेनानुमाने जगति मतिवैचित्रयविलोप: इति। एवं तावद्युक्तिवाक्य-

क्यमाह-अपि चानेकांशोऽपेत इति॥ अधिकारिभेदेनावृत्ते: सार्थक्यमानर्थक्यं चाह-अतोच्यत इत्यादिना॥ 25 यथा गान्धर्वशास्त्राभ्याससहकृतेन श्रोत्रेण षड्जादिविभागसाक्षात्कारो

१. Ti omits अनुमाने २. TM omits मति

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. १. सू. २.

भाष्यम् ननु उक्तं सकृच्छतं चेत् तत्वमसिवाक्यं स्वमर्थमनुभावयितुं न शक्रोति, तत आवर्त्यमानमपि नैव शक्ष्यतीति-नैष दोष :; न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम; दृश्यन्ते हि सकछताद्वाक्यात् मन्दप्रतीतं वाक्यार्थम् आवर्तयन्तः 5 तत्तदाभासव्युद्वासेन सम्यक्प्रतिषद्यमानाः । अपि च "तत्वमसि" इत्येतद्वाक्यं त्वंपदार्थस्य तत्पदार्थभावमाचष्टे; तत्पदेन च प्रकृतं सत् ब्रह्म ईक्षितृ जगतो जन्मादिकारणमभिधीयते-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "अदृष्टं द्रष्ट" 'अविज्ञातं विज्ञातृ" "अजमजरममरम्" "अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घम्" इत्यादिशास्त्रपसि- 10 द्धम्, तत्र अजादिशब्दैर्जन्मादयो भावविकार निवर्तिता :; अस्थू- लादिशब्दैश्र स्थैल्यादयो द्रव्यधर्माः; विज्ञानादिशब्दैश् चैतन्यप्रका- शात्मकत्वमुक्तम्: एष व्यावृत्तसर्वसंसारधर्मकोऽनुभवात्मको ब्रह्मसंज्ञ- कस्तत्पदार्थो वेदान्ताभियुक्तानां प्रसिद्ध; तथा त्वंपदार्थोऽपि प्रत्य- गात्मा श्रोता देहादारभ्य प्रत्यगात्मतया संभाव्यमानः चैतन्यपर्यन्तत्वेन 15 अवधारितः; तत्न येषामेतौ पदार्थो अज्ञानसंशयविपर्ययप्रतिबद्धौ, तेषां "तत्वमसि" इत्येतद्वाक्यं स्वार्थे प्रमां नोत्पादयितुं शक्कोति, पदार्थ- ज्ञानपूर्वकत्वाद्वाक्यार्थस्य-इत्यतः, तान्प्रति एष्टव्यः पदार्थविवेकप्यो- जनः शास्त्रयुक्त्यभ्यासः। यद्यपि च प्रतिपत्तव्य आत्मा निरंश, तथापि अध्यारोपितं तस्मिन् बह्वंशत्वं देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनादि-

20 प्रकटार्थविवरणम् जायते, प्रथममनुत्पन्नोऽपि, तथा युक्तिसहकृताद्वाक्यात् प्रथममनुत्पन्नोऽ्यनु भव आवृत्तिसह कृताज्जायमानो दष्टः कथंकारं वार्यत इत्याह-न हि दृष्टेऽनु- पपन्नं नामेति । लक्ष्यपदार्थाज्ञानादिदोषप्रतिबन्धादेव च पारोक्ष्यभ्रमो भवति। तद्युदासायापि अवश्यमावृत्तिरङ्गीकरणीयेत्याह-अपि च तत्वम- 25 सीत्यादिना ॥ यञ्च प्रमेयस्य निरंशत्वादावृत्त्यानर्थक्यमुक्तं तत्राह-यद्यपि चेति॥ सतो निरंशत्वेऽपि वादिसमारोपितानां बहूनां व्यावर्त्याशानां सन्भ्ा-

१. Ti and TM. सतो

1004

आावृत्त्यधिकरणम् १.] मकटाथेविवरणम्

भाष्यम् लक्षणम् : तत्र एकेन अवधानेन एकमंशरमपोहति, अपरेण अपरम्-इनि युज्यते तत्र कमवती प्रनिपत्ति :: तत्तु पूवररुपमेवात्मप्रतिपतेः। येषां पुनर्निपुणमतीनां न अज्ञानसंशयविपययलक्षणः पदाथविषयः प्रति- बन्धोऽस्ति, ते शकुतन्ति सक्दुक्तमेव तत्वमसित्ाक्याथम् अनुभवितु- मिति, तान्प्ति आव्टत््यानथेक्यमिष्टमेव ; सकुदुत्पन्नेव हि आत्मप्रति- पत्तिः अविद्यां निवर्तयनीति, नाव कविदषि कमोऽ्युपगम्यते। सत्यमेवं युज्येत, यदि कस्यचित् एवं प्रतिपत्तिभवेन: वचबनी हि आत्मनो दुःखित्वादिप्रतिपत्तिः; अतो न दुःित्त्राधभावं कक्वित्मनि- पद्यत इति चेत्-न, देहादभिमाननत् दुःखित्व्राद्यभिमानाय मिथ्या- भिमानत्वोपपत्तेः; प्रत्यक्षं हि देहे छिद्यमाने दय्यमाने वा 'अहं छिद्ये दह्ये' इति च मिथ्याभिमानो दृष्टः तथा वाह्यनरप्वपि पत्रमित्रादिपु संतप्यमानेषु 'अहमेत्र संतप्ये' इत्यध्यारोपो हछःः तथा दुः त्वाद्यभिमानोऽपि स्यात, देहादिवदेव चैतन्याद्वहिरुपलभ्यमानत्वा- हुःखित्वादीनाम्, सृपुप्तादिषु च अननुदटत्ते :; चैतत्यस्य तु सुपुप्ेऽपि पकटार्थवियरणन् वात् घटते क्रमवती प्रतिपत्तिरित्यर्थः। ननु पूर्वाध्यायान्ते निरनिशयवात्म- प्रतिपत्तिरित्युक्तम्। कथमिदानीं सस्य परिच्छेद्द्ुखित्व विव्यावर्त्यासभेदान सातिशयत्वमुच्यते? तत्राह-तत्तु पूतेरुपनेव्रेति ॥ सेयं विचाराधुत्था क्रम वती प्रतिपत्तिः, तत्पूर्वरूपमेव साक्षातकाररूपायाः प्रतिपत्तेः: एकरलस्वरूप साक्षात्कारस्तु निरतिशय उक्त इत्यर्थः। एवं तावत्साक्षातकारात्पूर्व श्रतणाद्या वृत्ते: अर्थवत्वमुक्ता यदुत्तमधिकारिविशेषं प्रत्यावृत्त्वानथक्यं तव्वितृणोति- येषां पुनरित्यादिना॥ बलवत्प्रत्यक्षविरोधादेवंविधात्मप्रतिपत्तिरेव न संभ- वतीत्याह-सत्यमेवं सुज्येतेति। पूर्व बहुशः परिहतमिदमेनदित्याह-न देहा- दीति।। दुःखित्वादयो न तत्व [तश्वतः]आत्मधर्म धर्माः वेद्यत्वाद्याभेचारित्वाद्वा, देहधर्मवदित्याह-देहादिवदेवेति॥ तर्हि चैतन्यस्यापि सुपुने व्यिवारादात्म- धर्मत्वं न स्यादित्याशङ्कयाह-चैतन्यस्य त्वििति ॥ यस्माद्दुःखित्वादि- प्रस्ययो मिथ्याभिमानं नः] चैतन्यमेवाव्यभिचारिस्वरूपम्, तस्मादात्मानुसवो न 1005

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. १. सु. २.

भाष्यम् अनुवृत्तिमामनन्ति; "यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति" इत्या- दिना; तस्मात्सर्वदुःखविनिर्मुक्ततकचैतन्यात्मकोSहमित्येष आत्मानुभवः। न च एवमात्मानमनुभवतः किंचिदन्यत्कृत्यमवशिष्यते; तथा च श्रुति :- 5 "किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोक:" इत्यात्मविद: कर्तव्याभावं दर्शयति; स्मृतिरपि- "यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्व मानवः। आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्ये न विद्यते ।।" इति। यस्य तु नैषोऽनुभवों द्रागिव जायते, तं प्रति अनुभवार्थ एव आवृत्यभ्युप- 10 गमः। तत्नापि न तत्वमसिवाक्यार्थात् मच्याव्य आवृत्तौ प्रवर्तयेत्; न हि वरघाताय कन्यामुद्वाहयन्ति; नियुक्तस्य च 'अस्मिन्नधिकृतोऽइं कर्ता मयेद कर्तव्यम्' इत्यवश्यं ब्रह्मपत्ययाद्विपरीतप्रत्यय उत्पद्यते; यस्तु स्वयमेव मन्दमतिः अप्रतिभानात् तं वाक्यार्थ जिहासेत्, तस्य एतस्मि-

प्रकटार्थविवरणम् 15 विरुष्यत इत्याह-तस्मादिति ॥ यथोक्तानुभवादेव च कृतकृत्यतेत्याह- न चैवमात्मानमिति॥ यदुक्तं साक्षातकारात्प्रागावृत्तरर्थवत्त्वम्, तदिदानीं निग- मयति अधिकविवक्षया-यस्य त्विति ॥ द्रागिव झटिति। नन्वावृत्तौ नियोग- बलात् प्रवृत्तिर्वक्तव्या; अतो नियोगसिद्धयर्था प्रवृत्तिर्नानुभवार्थेत्याशङ्गयाह- तत्नापीति॥ "अहं ब्रह्मास्मि" इति प्रत्ययात् प्रच्याव्य नावृत्तौ पुरुषं प्रवर्त- 20 येत्, प्रधानविरोधप्रसङ्गात्। अकर्त्रात्मानुभवोद्देशेन हि श्रवणादिविधानम्, न नियोगोद्देशेन; प्रधानविरोधश्चायुक्त इत्याह-न हीति । नियोगसिद्धयर्थमा- वृत्यभ्युपगमेऽपि नाकर्त्रात्मानुभवो व्याहन्यते, नियोगादेव तत्सिद्धेरित्या शाङ्कयाह-नियुक्तस्य चेति॥ 'अस्मिन्नियोगेऽधिकृतः' 'अहं कर्ता'मयेदं कर्तव्यं कर्म'इत्यवश्यं विपरीतः प्रत्ययः स्यात्, कर्त्रन्वयस्याधिकारान्वयपुर :- 25 सरत्वात् नियोगवादे। न च नियोगोऽनुभवे हेतुलोंके प्रसिद्धः। तस्मान्नियोगो देशेनावृत्त्यभ्युपगमे ब्रह्मानुभवो विरुध्यत पवेत्यर्थः। नियोगानङ्गीकारे कस्तर्ह्ा वृत्तिविभ्यर्थ इत्याशङ्कयाह-यस्तु स्वयमेवेति ॥ सकच्छरताद्वाक्याद्यसंभाव-

1006

आत्मत्वोपासनाधिकरणम् २.] प्रकटार्येविवरणम्

माध्यम् सेव वाक्यार्थे स्थिरीकार आवृत्यादिवाचोयुक्त्या अभ्युपेयते। तस्मान् परब्रह्मविषयेऽपि प्रत्यये तदुपायोपदेशेष्वादृत्तिसिद्धि: ॥

[आत्मत्वोपासनाधिकरणम्] आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ४-१-३॥3

यः शास्त्रोक्तविशेषणः परमात्मा, स किम् अहमिति ग्रहीतव्य: किं वा मदन्य इति-एतद्विचारयति। कर्थ पुनरात्मशब्दे प्रत्यगात्म- विषये श्यमाणे संशय इति, उच्यने-अयमात्मशब्दो सुख्यः शक्य- तेऽभयुपगन्तुम्, सति जीवेश्वरयोरभेदसंभवे, इतरथा तु गौणोऽयम- भ्युपगन्तव्य :- इति मन्यते। किं नावत्माप्तम्१ न अहमिति ग्राम्म :: 10 न हि अपहतपाप्मत्वादिगुणो विपरीनगुणत्वेन शक्यते ग्रहीतुम्, विपरीत- गुणो वा अपहतपाप्मत्वादिगुणत्वेन; अपहृतपाप्मादिगुणश्च परमेश्वरः,

प्रकटार्थविवरणम्

नया यो जिहासेत् तस्य मन्द नते: नरिश्नंव वाक्यार्थे चिंत्तस्थिरीकारायावृत्त्या श्रवणादीनि तव ब्रह्मानुभवसाधनानीत्युपदिश्यत इत्यर्थः । अधिकरणार्थ- 15 मुपसंहरति-तस्मादिति। आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च।। श्रवणमनननिदिध्यासनादीनि साधनान्यावृत्त्यानुष्ठेयानि इत्युक्तम्; तत्र ध्यानकाले कथं प्रत्ययावृत्ति: कर्तव्येत्येतद्विचारयति -यः नास्तोक्ततेति॥ विचारारम्भमाक्षिप्य समाधने-कर्थं पुनरिति ॥ मेदस्यापि प्रामाणिकस्वं 20 मन्यमानस्यायं संशयो युक्त इत्यर्थ। अस्मत्सवामी परमेश्वर इस्ययमेव प्रस्वयः कार्य इत्याह-नाहमिति॥ परस्परविरुद्धभूतत्वादेकत्वप्रत्ययोSराक्यकरण इस्यर्थ:। किंच ईश्वरस्य शारीरमात्रत्वं वा शारीरस्य चे वे]शरमान्नत्वमिति विक्क-

१. A. चित्तवृप्तेः 1007

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. १. सु. ३. भाष्यम् तद्विपरीतगुणस्तु शारीर :; ईश्वरस्य च संसार्यात्मत्वे ईश्वराभावप्रसङ्ग:। ततः शास्त्रानर्थक्यम्; संसारिणोऽपीश्वरात्मत्वेऽधिकार्यभावाच्छास्त्नानर्थ क्यमेव, प्रत्यक्षादिविरोधश्च। अन्यत्वेऽषि तादात्म्यदर्शनं शास्त्रात् कर्त- 5 व्यम्-प्रतिमादिष्विव विष्ण्वादिदर्शनमिति चेत्-काममेवं भवतु; न तु संसारिणो सुख्य आत्मेश्वर इत्येतन्नः प्रापयितव्यम्॥ एवं प्राप्ते, जूम :- आत्मेत्येव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः। तथा हि परमेश्वरप्रक्रियायां जाबाला आत्मत्वेनैवैतमुपगच्छन्ति-"त्वं वा अहमस्मि भगवो देवतेऽहं वै त्वमसि भगवो देवते" इति। तथा 10 अन्येपि "अहं ब्रह्मास्ि" इत्येवमादय आत्मत्वोपगभा द्रष्टव्याः। ग्राह- यन्ति च आत्मत्वेनैवेश्वरं वेदान्तवाक्यानि "एष त आत्मा सर्वान्तरः" "एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः" "तत्सत्यं स आत्मा तच्वमसि" इत्येवमादीनि। यदुक्तम्-पतीकदर्शनमिंद विष्णुपतिमान्यायेन भविष्य- तीति, तद्युक्तम्, गौणत्वप्रसङ्गात्, वाक्यवैरुप्याच्च-यत्र हि 15 प्रतीकदृष्टिरभिप्रेयते सकृदेव तत्न वचनं भवति, यथा "मनो ब्रह्म" "आदित्यो ब्रह्म" इत्यादि; इह पुनः त्वमहमस्म्यहं च त्वमसि इत्याह; अतः मतीकश्रुतिवरूप्यात् अभेदपतिपत्तिः; भेददृष्टयपवादाच्च; तथा हि

प्रकटार्थविवरणम्

ल्प्याह-ईश्वरस्य चेत्यादिना ॥ भेदवादिनापि तत्त्वमस्यादिशास्त्रप्रामाण्या 20 द्वशयं तादात््यदर्शनमभ्युपगन्तव्यम्। एवं चेत्तादात्म्यमप्यभयुपगम्यता मिस्याह-अन्यत्वेऽपीति ॥ तादात्म्यदर्शन भवदु; न प्रमाणविरुद्धं तादा- त््यमित्याह-काममेवमिति।। सिद्धान्ते सूत्रं व्याचष्टे-आत्मेत्येवेति । पराभ्युपगममनूद्य दूषयति- यदुक्तमित्यादिना ॥ वेदसत्यत्वश्रद्धालु: शङ्कते-प्रत्यक्षाद्यभाव इति॥

१. TM and A. वादेनापि ३. T. अन्वयेSपीति २. T and Ti omit अपि

1008

आत्मत्वोपासनाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

"अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद" "मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति" "सर्वे तें परादा- दयोऽन्यतात्मनः सर्व वेद"इत्येवमाद्या भूयसी श्ुतिर्भेददशनमपतदनि। यत्तक्त्तम् -न विरुद्धगुणयोरन्योन्यात्मत्वसंभव इनि, नायं दोष 5 विरुद्धगुणताया मिथ्यात्वोपपतेः । यत्पुनरुक्तम्-इश्वराभावप्रसङ्ग इति, तदसव्, शास्त्रमामाण्यात्, अनभ्युपगमाच; न हि ईश्वरस्य संसार्यात्मत्वं प्रतिपाद्यत इत्यभ्युपगच्छामः; किं तहिं, संसारिणः संसारित्वापोह्देन ईश्वरात्मत्वं प्रतिपिपादयिषितमिति । एवं च सति- अद्वैतेश्वर स्यापहतपाप्मत्वादिगुणता, विपरीतगुणना त्नरस्य मिथ्या- 10 इति व्यवतिष्ठते। यदप्युक्तम्-अधिकार्यभावः प्रत्यक्षादिविरोधक्षेनि, तदप्यसद्, प्राक्पबोधात्संसारित्वाभ्युपगमात्, तद्वियत्वाच्चत्वक्षादि व्यवहारस्य; "यत्र त्वस्य सवमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्" इत्या- दिना हि प्रबोधे प्रत्यक्षाद्यभावं दशयति। प्रत्यक्षाद्भावे श्रतेरप्यभाव- प्रसङ् इति चेत्, न, इष्टत्वात्; "अत् पितापिता भवति" इत्युप- 15 क्रम्य "वेदा अवेदाः" इति वचनात् इष्यत एवास्माभि: श्रुतरप्यभावः

प्रकटार्थविवरणम्

अयं दोषो नास्माकम, वेदस्यापि वस्तुत्वाभावस्येष्टत्वादित्याह-नेष्टत्वादिति।। तथा दि-न तावदवर्णमात्रं वेद:, ककारादौ वेदघुध्यभावात्; नापि विभूनां नित्यानां च वर्णानां देशकालक्रमः, कपि: पिकः इति युगपदेकस्य पूर्वापरीभाष- 20 विरोधात्; न च वस्तुक्रमोऽपि,परोश्चारणोपलब्ध्योः परस्याप्रत्यक्षत्वात्ःन तत्क्र- मविशिष्टानां वर्णानां प्रत्यक्षता,समारोपितक्रमविशिष्टानां कल्पितत्वात् न चोप- लक्षणंक्रम:, वैशिष्टधानुभवविरोधात्, कम क्रमं विना]कदाचिदृपि वेदसुभ्यदर्श- नाश्चेति। अप्रबोधावसायामेव वेदसत्यत्माभिनिवेशपूर्वको व्यवहारः; प्रबोधे 1009

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ४. पा. १. सु. ४.

भाष्यम्

प्रबोधे। कस्य पुनरयमप्रबोध इति चेतु, यस्त्वं पृच्छसि तस्य ते- इति वदामः । नतु अहमीश्वर एवोक्त: श्रृत्या-यद्येवं प्रतिबुद्धोऽसि, नास्ति कस्यचिदप्रबोधः। योऽपि दोषश्रोदते कैश्चिदविद्यया किल 5 आत्मनः सद्वितीयत्वादद्वैतानुपपत्तिरिति, सोऽप्येतेन प्रत्युक्तः। तस्मात् आत्मेत्येव ईश्वरे मनो दधीत ॥

[प्रतीकाधिकरणम्] न प्रतीके न हि सः॥ ४-१-४।।

"मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेति" तथा 10 "आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः" "स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते" इत्येवमा-

प्रकटार्थविवरणम्

तु न तत्र वस्तुबुद्धिरित्युक्तम् ; तत्राविद्यामसहमान आह-कस्य पुनरिति॥ प्रष्टरज्ञत्वस्य प्रसिद्धत्वात् तवैव प्रष्टत्वादज्ञत्वं सिद्धमिति प्रश्नानुपपत्तिमाह- यस्त्वमिति ॥ सर्वज्ञेश्वराभेदान्न ममात्वमत्याह-नन्वहमिति ॥ यद्ेवं 15 सर्वक्षेश्वराभेदं प्रतिषुद्धोऽसि, तर्हि नास्ति कस्यचिद्विषयस्य तवाप्रबोध इति प्रश्नानुपपत्तिरित्यथः । तस्मात्सानुभवसिद्धाप्रबोधाधीन एव प्रमातृत्वादि व्यवहार इति स्थितं यावद्विद्यं प्रमाणादिव्यावहार :; प्रबोधे तु तत्र वेस्तु- बुद्धिर्निवर्तत इति। पतेन न्यायेन चौद्यान्तरमपि चूर्णितम् , सर्वस्यापि भेदस्या वस्तुत्वादित्याह-योऽपि दोष इति ॥ 20 न प्रतीके न हि सः।। विषयमनूद्योपासनेषु उभयथाभावदर्शनात् संशयमाह-मनो ब्रस्मेत्या-

१. A omits न ५. TM adds आह २. A. बुद्धिरित्येतेन न्यायेनेत्यु- ६. A. लोके दोष इति २. TM. अणुस्त्वमिति ७. A. भान ४. A. ममाज़जतवं

1010

प्रतीकाधिकरणम् २] परकटार्यविवरणम्

भाष्यम् दिषु प्रतीकोपासनेषु संशयः-कि तेष्वपि आत्मग्रहः कर्तव्यः न वेति। किं तावत्पास्तम्१ तेष्वप्यात्मग्रह एव युक्त: कतुम्; कस्मान्? ब्रह्मणः श्रुतिष्वात्मत्वेन प्रसिद्धत्वात्, पतीकानामपि ब्रह्मविकारत्वाङ्वह्मत्वे सति आत्मत्वोपपत्तेरिति। एवं पास्ते, ब्रम :- 5 न प्रतीकेष्वात्ममति वत्रीयात्; न हि स उपासक: मनीकानि व्यस्तानि आत्मत्वेन आकलयेत्। यत्पुनव्रह्मविकारत्वात्मनीकानां ब्रह्मत्वं ततश्वात्मत्वमिति, तदसत्, प्रतीकाभावमसक्ञान्; विकारस्वरूपोपमर्देन हि नामादिजातस्य ब्रह्मत्वमेवाश्रितं भवति; स्वरूपोपमर्दे च नामादीनां - कुनः प्रतीकत्वम् आत्मग्रहो वा? न च ब्रह्मण आत्मत्वाद्गम्मदृष्टयुपदेशेष्वा- 10 त्मदृीषटिः कल्प्या, कर्तृत्वाद्यनिराकरणात्ः कतृत्वादिसर्वसंसाग्धमेनिशक- रणेने हि ब्रह्मण आत्मत्वोपदेशः; तदनिराकरणेन च उपाभनविधानम्; अतश्च उपासकस्य प्रतीकैः समत्वादात्मग्रहो नोपपद्यते; न हि रुचकस्व-

प्रकटार्थविवरणम्

दिना। पूर्ववत्नामादीन्यहमिति बुद्धि: कर्तव्येत्याह-तेष्वपीति ॥ न प्रती- 15 केष्वात्मम्ति कुर्यात् पक्यचोदनाभावे सति स्वरूपेण भिन्नत्वादुद्वीथादिष्विवे- त्याह-प्रतीकेष्विवि ॥ तानि प्रतीकानि आकलयेत्, अवगच्छेदित्यर्थः । पूर्व- पक्षहेत्वाभासं निरस्यति-यत्पुनरित्यादिना । व्यावृत्तेन विकाररूपेण नामादीना ब्रह्मत्वासंभवात्तदुपमर्दे च नामादेरेवाभावान्नाहंग्रहस्तत्र युक्त इत्यर्थ:। ननु "नाम ब्रह्म" इत्यस्य नामाहमित्ययमेवार्थी ब्रह्मण आत्मत्वा- 20 दित्याशङ्कयाह-न च ब्रह्मण इति ॥ यद्रह्म नामादिष्ध्यस्यते तन्नाहंुद्धि- ग्राह्यम्, कर्तृत्वादिविशिष्टस्याहषुद्धिग्राह्यत्वात्; लक्षणयाप्यहंशब्दो न प्रयो- क्व्यः, कर्तृत्वादेरुपासनादशायामनिराकरणादित्यर्थः। फलितमाह-अत- श्रेति॥ समत्वादिति ॥ विशिष्टरूपेण विकारत्वसाम्यात् विकारस्य च विकारान्तरत्वानुपपत्तिरित्यर्थः। ननु रुचकस्वस्तिकयोः यथा स्वर्णात्मकत्वं 25

१. TM. ननु २. TM. विशेषस्य

1011

ब्रह्मसुत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. १. सू. ५.

भाष्यम्

स्तिकयोरितरेतरात्मत्वमस्ति; सुवर्णात्मनैव तु ब्रह्मात्मना एकत्वे प्रती- काभावप्रसङ्गमवोचाम । अतो न प्रतीकेष्वात्मदृष्टिः क्रियते ॥

[ब्रह्मदृष्टयधिकरणम्] ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात्॥४-१५॥

तेष्वेव उदाहरणेष्वन्यः संशय :- किमादित्यादिद्ृष्टयो ब्रह्मण्यध्य- सितव्या:, किं वा ब्रह्मदृष्टिरादित्यादिष्विति । कुतः संशयः१ सामा- प्रकटार्थविवरणम् तथा प्रतीकोपासकयोरपि ब्रह्मात्मनैकत्वादहंग्रहो भविष्यतीत्याशङ्गयाह- 10 सुवर्णात्मनैव त्विति ॥ विकाररूपतिरस्कारेणैवैकत्वम्; तदा वन प्रती- कत्वमित्यर्थः । रुचकस्वस्तिके परस्परव्यावृत्ते वस्तुनी स्वीक्रियेते; तदा सुवर्णमपि ताभ्यां परस्परव्यावृत्ताभ्यां अनुवृन्ताकारेण विलक्षणमेवेति कथंकारं तत्तयो: स्वरूपं स्यात्। प्रत्यक्षमपि रूचकमिदं स्वस्तिकमिदमित्येतावत् गोचरयति। अपरं च सुवर्णविकारताम्, न तु व्यावृत्तयोरेकरूपताम्; न च दर्शने विप्रति- 15 पन्नः 'दृश्यते' इत्युक्तयैव प्रतिबोधनीयः; अपि तु संप्रतिपन्नेन मानान्तरेण; नास्ति चाने केषामेंकं रूपमित्यत्र मानान्तरम्। मम त्वस्ति-विमतं नानेक्रे्षां रुपभ् अनौपा धिकतद्यावृत्तिमत्वात् यदेवं तदेवं यथारुचकमिति। अथान्तर्बहिर्वा निरुष्यमाणे रुचकादिषु सुवर्णान्तत्वान्तरमुपलभ्यते। अतः सुवर्णात्मता बम्मण्यते, तहि विकाररूपमित्यत्र[रूपम] तिरस्कारेणैव प्रत्यगात्मतेति मन्मार्गमेवाश्चित इत्युप- 20 रस्यते।।

ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् । प्रतीकोपासनेष्वेव संशयान्तरमाह-तेष्वेवेति । प्रश्नपूर्वकं संशयबीज माह-कुत इत्यादिना । अस्ति तावत् सामानाधिकरण्यम्; न तत् सोडयं देव

१. T, Ti and TM. परिहारव्यावृत्ते ४. TI. नास्त्य चामेके वस्तुनि ५. T and Ti. एकरूपं २. A. सुव्णे च ६. A. मनस्यस्ति २. A. रूपतया ७. A omits बीजं

1012

अ्झदष्टयधिकरणम् ४.] प्कटार्थविवरणम्

भाष्यम् नाधिकरण्ये कारणानवधारणात् ; अत्न हि ब्रह्मशब्दस्यादित्यादिशब्दै: सामानाधिकरण्यमुपलभ्यने, "आदित्यो ब्रह्म" "प्राणो त्रह्म" "विद्यु- ड्रह्म" इत्यादिसमानविभक्तिनिर्देशात; न च अत् आञ्जसं सामानाधिक- रण्यमवकल्पते, अर्थान्तरव्रचनत्वाद्ह्मादिशव्दानाम्; न हि भवति- 5 गौरश्व इति सामानाधिकरण्यम्। ननु प्रकतिविकारयावाङ्गह्मादित्यादीनां मृच्छरावादिवत्सामानाधिकरण्यं स्यात्-नेत्युच्यते; विकारपविलयो घेवं प्रकृतिसामानाधिकरण्यात्स्यात्, ततश्च भतीकाभावपसक्गमवोचाम परमात्मवाक्यं चेदं तदानी स्यात, ततश्रोपासनाविकारो वाध्येत, परिमितविकारोपादानं च व्यर्थम्। तस्मात "ब्राह्मणोऽगिर्वेशवानरः" इत्यादिवदन्यत्ान्यद्ष्ट्यव्यासे सति, क्व किदृष्टिरध्यस्यतामिति संशयः। तत्न अनियम:, नियमकारिणः शास्त्रस्याभावादित्येवं पाप्तम्। अथवा आदित्यादिद्टष्टय एव ब्रह्मणि कर्तव्या इत्येवं पाप्तम् ; एवं हि आदित्यादि- दृष्टिभिर्ब्रह्म उपासितं भवति; ब्रह्मोपासनं च फलवदिति शास्त्रमर्योदा। तस्मान्न ब्रह्मदृष्टिरादित्यादिष्वित्येवं प्राप्ते 15

ब्रूम :- ब्रह्मदृष्टिरेवादित्यादिषु स्यादिति। कस्मात्? उत्कर्षात्; एवमुत्कर्षेणादित्यादयो दृष्टा भवन्ति, उत्कृष्टदष्टेस्तेष्वध्यासाठ्; तथा च लौकिको न्यायोऽनुगतो भवति; उत्कृष्टदृष्टिर्हि निकृष्टेऽध्यसितव्येति

प्रकटार्थविवरणम् दृन्तः इतिवन्मुख्यम्; तापि प्रकृतिविकारभावनिबन्धनम्; परिशेषादध्यास 20 निबन्धनं वक्तव्यम्। तथा च संशय इत्यर्थः। पूर्वपक्षमाह-तवानियम इति॥ यथा पूर्वत्राहंभ्रहाभावे नियामक आत्यन्तिकभेद उक्तः, तथा आदित्यादिष्वेव ब्रह्मदृष्टिनियामकं किचिन्नोपलभ्यत इत्यर्थः। उत्कृष्टनिकृष्टयोः उत्कष्टमेवोपास्यम्, फलविशेषवत्वात् राजादिवदित्यनुमानं वा नियामकमित्याह-अथवेति।। उत्कृष्टदष्टया निकृष्टमुपास्यमिति लौकिकन्यायस्य निर्णायकस्य सन्भरावा 25 त्प्रथम: पूर्वपक्षोऽसंगत इत्याह-ब्रूम इति ॥ किंच असआ्जातविरोधितया प्रथम- श्रुता आदित्यादय एच चरमश्रुतत्वेन सज्जातविरोधप्रत्ययमात्रब्रझ्मदृष्टिप्रत्यय- 1013

[अ. ४. पा. १. सु. ५. भाष्यम्

लौकिको न्याय :- यथा राजदृष्टिः क्षत्तरि; स चानुसर्तव्यः विप- यये प्रत्यवायमसङ्गात् ; न हि क्षतृदृष्टिपरिगृद्दीतो राजा निकर्ष नीय- मान: श्रेयसे स्यात्। ननु शास्त्रमामाण्यादनाशङ्कनीयोऽत प्रत्यवाय 5 प्रसक्क, न च लौकिकेन न्यायेन शास्त्रीया दृष्टिनियन्तुं युक्तेति- अत्नोच्यते-निर्धारिते शास्त्रार्थ एतदेवं स्यात; संदिग्धे तु तस्मिन्, तन्निर्णयं प्रति लौकिकोऽपि न्याय आश्रीयमाणो न विरुध्यते; तेन

दिति श्चिष्यते। प्राथम्याच्चादित्यादिशब्दानां सुख्यार्थत्वमविरोधा- 10 द्रहीतव्यम्: तैः स्वार्थवृत्तिभिरवरुद्धायां बुद्धौ, पश्चादवतरतो ब्रह्म- शब्दस्य मुख्यया वृन्या सामानाधिकरण्यासंभवात् ब्रह्मदृष्टिविधा- नार्थतैव अवतिष्ठते। इतिपरत्वादपि ब्रह्मशब्दस्यैष एवार्थो न्याय्य :; तथा हि "ब्रह्मेत्यादेशः" "ब्रह्मेत्युपासीत" "ब्रह्मेत्युपास्ते" इति च सर्वत्रेतिपरं ब्रह्मशब्दमुच्चारयति, शुद्धांस्तु आदित्यादिशब्दान्; 15 ततश्च यथा शुक्तिकां रजतमिति प्रत्येतीत्यत्र, शुक्तिवचन एव शुक्तिका- शब्द:, रजतशब्दस्तु रजतप्रतीतिलक्षणार्थः-प्रत्येत्येव हि केवलं रजत- मिति, न तु तत्न रजतमस्ति-एवमत्राप्यादित्यादीन्ब्रह्मेति प्रतीयादिति गम्यते। वाक्यशेषोऽपि च द्वितीयानिर्देशेनादित्यादीनेवोपास्तिक्रियया व्याप्यमानान्दर्शयति-"स य एतदेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्ते" 20 "यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते" "यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते" इति च। यनूक्तम् ब्रह्मोपासनमेवा त्रादार णि्यं फलव््व्येति, तयुक्तम् , उक्तेन

प्रकटार्थविवरणम्

ब्रह्मदष्टिमात्रे]विशिष्टा उपास्या इत्याह-प्राथम्याच्चेति ॥ अतोऽपि ब्रह्मशब्द: प्रत्ययमात्रपर इत्याह-इतिपरत्वादपीति ॥ कर्मत्वाभिधायिद्वितीयाश्रुतेरप्या- 25 दित्यादीनामेवोपास्यत्वमित्याह-वाक्यशेषोऽपि चेति । द्वितीयपूर्वपक्षमनूद्य

1014

आदित्यादिमत्यधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् न्यायेनादित्यादी नामेव उपास्यत्व्रावगमान्; फलं तु अतिथ्याद्युपामन इव आदित्याद्युपासनेऽपि व्रह्मैव दास्यति, सर्वाध्यक्षत्वात्; वर्णितं चैतत् "फलमत उपपत्तेः" इत्यत्र। इंदशं चात ब्रह्मण उपास्यत्वं यत्मती- केषु तदृष्टथध्यारोपणम्-प्रतिमादिष्विव विष्ण्वादीनाम् ॥ 10

[आदित्यादिमत्यधिकरणम्] आदित्यादिमतयश्राङ्ग उपपत्तेः ॥ ४-१-६॥ "य एवासौ तपति तमुद्धीथमुपासीत" "लोकेषु पश्चविधं सामो- पासीत" "वाचि सप्तविर्धं सामोपासीत" "इयमेवर्गग्रि: साम"

विधीयन्ते, किं वा उद्गीथादिष्वेवादित्यादिद्ष्टय इति । तत्र अनियम:, नियमकारणाभावात्-इति प्राप्तम्; न ह्वत्न ्रह्मण इव कस्यचिदुत्कर्ष- विशेषोऽवधार्यते; ब्रह्म हि समस्तजगत्कारणत्वादपहतपाप्मत्वादिगुणयो- गाच् आदित्यादिभ्य उत्कृष्टमिति शक्यमवधारयितुम् ; नतु आदित्योद्गी- थादीनां विकारत्वाविशेषात् किंचिदुत्कर्षविशेषावधारणे कारणमस्ति। 15 अथ वा नियमेनोद्रीथादिमतय आदित्यादिषु अध्यस्येरन्; कस्मात! कर्मा- प्रकटार्थविवरणम्

मनुमानमित्यर्थः। किच फलदातृत्वमन्यर्थापि सिद्धमित्याह-फलं त्विति।। किंच नास्माभि: ब्रह्मणोऽत्यन्तमनुर्पास्यत्वमुच्यत इत्याह-ईदशं चातेति।। आदित्यादिमतयश्चाङ् उपपसेः ॥ 20

विषयमनूद्य विशेषानुपलम्भात्संशयमाह-य एवासौ तपतीति।। पूर्वाधिकरणवन्निर्णयकारणाभावास् पूर्वपक्षमाह - तत्नानियम इति।। कर्मरूपाणामुद्गीथादीनामुत्कर्षप्रतिभानात्पक्षान्तरमाह-अथ वेति॥ किंच

१. T. अन्यथा प्रसि- २. A. उपास्यर्त्व A omits अपि

1015

[अ. ४. पा. १. सृ. ६

भाष्यम् त्मकत्वादुद्गीथादीनाम्, कर्मणश्र फलगाप्तिपसिद्धे: उद्गीथादिमतिभिरुपा- स्यमाना आदित्यादयः कर्मात्मकाः सन्तः फलहेतवो, भविष्यन्ति। तथा च "इयमेवर्गग्नि: साम" इत्यत्न "तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम" 5 इत्यृक्शब्देन पृथिवीं निर्दिशति, सामशब्देनाग्निम्; तच्च पृथिव्यग्रयोः ऋक्सामदृष्टिचिकीषायामवकल्पते, न ऋक्सामयोः पृथिव्यग्निदृष्टिचि- कीर्षायाम्: क्षत्तरि हि राजदृष्टिकरणात् राजशब्द उपचर्येते, न राजनि क्षसतशब्दः । अपि च "लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत" इत्यधि- करणनिर्देशात् लोकेषु साम अध्यसितव्यमिति प्रतीयते; "एतद्रायत्रं 10 प्राणेषु प्रोतम्" इति चैतदेव दर्शयति। प्रथमनिर्दिष्टेषु च आदित्यादिपु चरमनिर्दिष्टं ब्रह्माध्यस्तम् "आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः" इत्यादिषु; प्रथमनिर्दिष्टाश्च पृथिव्यादयः, चरमनिर्दिष्टा हिंकारादय :- "पृथिवी हिंकार:" इत्यादिश्रुतिषु। अतः अनङ्गेष्वादित्यादिषु अङ्गमतिनिक्षेप इत्येवं प्रोप्त त्रम :-

15 प्रकटार्थविवरणम् सिद्धरूपादित्याद्यात्मना दैष्टा उद्गीथादयः फलहेतवः न भविष्यन्ति; अस्मतपक्षे तु आदित्यादीनामपि फलहेतुत्वं भविष्य्ता्याह-कर्मणश्चेति॥ अनङ्गेष्वेवाङ्गमतिकर्तव्यतायां हेत्वन्तरमाह-तथा चेयमेवेत्यादिना॥ तदेतद्पयाख्यं साम एतस्यां पृथिवीलक्षणायामृचि अध्यूढम् उपरि स्थितमिति 20 पृथिव्यय्रौ ऋकुसामशब्दप्रयोगान्यथातुपपत्या तत्र कर्माङ्गभूतऋषसामाध्यास इस्यर्थः। सप्तमीश्रुतिबलादपि अनङ्गेषु अङ्गमतिक्षेप इत्याह-अपि चेति ॥

सिद्धान्तसूत्रमवतारयति-एवं प्राप्त ब्रूम इति । यथा प्रोक्षणादिना वीह्यादिषु संस्कृतेषु कर्मापूर्व निष्पद्यते, तथा प्रकृतकर्मापूर्वसन्निधानादादिस्या- 25 दिमतिभि: संस्क्रियमाणेषु उद्धीथादिषु कर्मसमृद्धिरुपपद्यते । अतः कर्म-

१. TM. दशेऽपि ३. T and Ti omit अतः २. A. मलिक्षेप

1016

आदिश्यादिमत्यधिकरणम् ५.] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् आदित्यादिमतय एव अद्गेषु उद्धीथादिषु क्षिप्येरन् ; कुतःः उपपत्ते: उपपद्यते हि एचम् अपूवसंनिकषांत् आदित्याद्िमतिभिः संस्क्रियमाणेपु उद्गीथादिपु कमसमृद्धि:। "यदेव विद्यया करोति शध्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति च विद्यायाः कर्मेसमृद्धिहेतृुत्वं दर्शयति। भवतु 5 कमेसमृद्धिफलेष्वेवम्; स्वतन्त्रफलेषु तु कथम् "य एतदेवं विद्वाँल्लोकेषु पश्चविध सामोपास्ते" इत्यादिषु? तेष्वप्यधिकृताधिकारात्पकनापूर्व- संनिकर्पेणेव फलकल्पना युक्ता, गोदोहनादिनियमनन्। फलात्मक- त्वाच्च आदित्यादीनाम् उद्गीथादिभ्यः कमात्मकेभ्य उत्कर्षोपपत्तिः आदि- त्यादिप्राप्तिलक्षणं हि कमफलं शिष्यते श्रुतिषु। अपि च "ओमित्येत- 10 दक्षरमुद्धीथमुपासीत" "खल्वेतस्यैवाक्षर स्योपव्याख्यानं भवति" इति

उद्गीथादिमतिभिरुपास्यमाना आदित्यादयः कमभूय भूत्वा फळं करि-

प्रकटार्थवरणम् समृद्धिफलोपपत्तेरव्वेषु मनङ्गमतिक्षेप इत्यर्थ:। ननु उपासनानां न कर्म- 15 समृद्धि: फलमित्याशङ्कयाह-यदेव विद्ययेति ॥ यत्र कर्मसमृद्धि: फलं श्रयते, तत्राङ्गेषु मतिक्षेपो भवतु, मतिसंस्कृतानां सातिशय कर्मजनकत्वात्; स्वतन्त्र- फलेषु तु कथं मतिक्षेप इति न ज्ञायत इत्याशङ्कार्थः ॥ तेष्वपीति ॥ स्वतन्त्र- फलेष्वप्युपासनेषु प्रकतकर्मापूर्वाङ्गव्यपाश्रयेणैव तेष्वेव मतिक्षेपकरणेन फल. कल्पना युक्ता, कर्माङ्गाधिकृतस्यैव, तत्संबद्धोपासनेष्वधिकारात्। यथाधि- 20 कृताधिकारेषु गोदोहनादिषु स्वतन्त्रफलसाघनेष्वपि प्रकृतकर्माङ्गाश्रयणेनैव्र फलं तद्दित्यर्थः। यत्प्रथमपूर्वपक्षे उत्कर्षावधारणं नास्तीति, तत्राह- फलात्मकत्वाचेति ॥ उपक्रमानुसारेणाप्युद्वथादिष्वेव मतिक्षेप इत्याह- अपि चेति॥ पतस्यैवाक्षरस्य उद्गीथस्य उप सामीप्येन व्याख्यानम् एवंगुणक- मुपासनमेवंफलकं चेति कथनं प्रस्तुतमित्यर्थः। द्वितीयपूर्वपक्षोक्तं दूषयति- 25 यसूक्तमित्यादिना । कर्मभूयं भूत्या कर्मभावमापद्य। यथ्ोंक्तं पृथिध्यप्रथोः

१. T पक्षोपपर्सि

1017

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. १. सु. ६.

भाष्यम् ष्यन्तीति, तद्युक्तम्, स्वयमेवोपासनस्य कर्मत्वात्फलवत्वोपपततेः आदित्यादिभावेनापि च दृश्यमानानामुद्गीथादीनां कर्मात्मकत्वानपा- यात्। "तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम" इति तु लाक्षणिक एव पृथि- व्यग्रचो: ऋक्सामशब्दप्रयोग: लक्षणा च यथासंभवं संनिकृष्टेन विप्रकृष्टेन वा स्वार्थसंबन्धेन प्रवर्तते; तत्र यद्यपि ऋक्सामयोः पृथिव्यग्निदृष्टिचिकीर्षा, तथापि प्रसिद्धयोः ऋक्सामयोर्भेदेनानुकीर्तनात्, पृथिव्यन्नयोश्च संनि- धानात्, तयोरेवैष ऋक्सामशब्दप्रयोगः ऋक्सामसंबन्धादिति निश्ची- यते; क्षत्तशब्दोऽपि हि कुतश्चित्कारणाद्राजानमुपसर्पन् न निवारयितुं प्रकटार्थविवरणम् ऋक्सामशब्दप्रयोगान्यथानुपपत्या तद्दृष्टिरिति, तत्राह-तदेतदस्यामिति। पृथिव्यग्नथो: ऋक्सामाध्यासनमन्तरेणापि तत्र लाक्षणिकशब्दप्रयोगो भविष्य- ती्यर्थः। नतु लक्षणापि निर्निमित्ता न संभाव्यत इत्याशङ्कयाह-लक्षणा चेति ।। 'शोणस्तिष्ठति' इत्यत्र गुणवाचकेन शोणशब्देन गुणी लक्ष्यत इति सत्नि- कृष्टलक्षणा; 'अगनिरधीतेऽनुवाकम्' इत्यत्र अग्निशब्दस्तीवत्वान्माणवर्क लक्षय- तीति विप्रकृष्टलक्षणा; न हि साक्षादग्निशब्दस्य माणवकसंबन्धोऽस्तीत्यर्थः। ततः प्रकृते किमायतमित्याशङ्कयाह-तत्र यद्यपीति ॥ तथापि तयोरेव पृथिव्यग्रयोरेव एष "तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम"इति ऋक्सामशब्दप्रयोग इति योजना। मुख्य- संभवे हेतु :- प्रसिद्धयोःऋक्सामयोः "तस्मादच्यध्यूढं साम गीयते"इति।भेदा- तुकीर्तनात् पौनरुक्त्यापातात् "तदेतदेतस्यामृचि" इत्यत्र भ्रहणं न संभवती- त्यर्थः। पृथिव्यम्न्योश्चाध्यस्तत्वेन ऋकसामसन्निधानाल्वक्षणाहेतु: संबन्धोSस्ती स्यर्थः। ननु ऋचि पृथिवीदृष्टिः, साम्नि चायिदष्टिरित्येव ... ता [रित्येतावता]संब न्धेन पृथिव्यम्यो ऋकूसामशब्दप्रयोगो लक्षणया घटते क्षत्तरि राजदृष्टिकर- णेडपि राजनि क्षसृशब्दप्रयोगप्रसङ्गादित्याशङ्कथाह -क्षचृशब्दोऽपीति।

१. A. सामयोगादिति Y. T, TM and A omit पृथिष्य :... २. TM omits एतत् संचन्धन ३. TM. गहणात्

1018

आदित्यादिमत्यधिकरणम् ५.] मकटायेविवरणम्

भाष्यम् पार्यते। "इयमेवर्क" इति च यथाक्षरन्यासम् ऋच एव पृथिवीत्वमव- धारयति ; पृथिव्या हि ऋकत्वेऽवधार्यमाणे इयमृगेवेत्यक्षरन्यासः स्याद्। "य एवं विद्वान्साम गायति" इति चाङ्ाश्रयमेव विज्ञानमुपसंहरति, न पृथिव्याद्याश्रयम्। तथा "लोकेषु पश्चविधं सामोपासीत" इनि 5 यद्यपि सप्तमीनिर्दिष्टा लोकाः, तथापि साम्न्येव ते अध्यस्येरन्, द्विनी- यानिर्देशेन साम्र उपास्यत्वावगमान्: सामनि हि लोकेष्वध्यस्यमानेषु साम लोकात्मनोपासितं भवति, अन्यथा पुनः लोका सामात्मनोपासिताः. स्युः। एतेन "एतद्रायत्रं प्राणेषु प्रोतम्" इत्यादि व्याख्यानम्। यत्नापि तुल्यो द्वितीयानिर्देश :- "अथ खल्वमुमादित्यं सप्तविध सामो- 10 पासीत" इति, तत्नापि "समस्तस्य खलु साम्र उपासनं साधु" "इति तु पञ्चविधस्य" "अथ सप्तविधस्य" इति च साम्न

प्रकटार्थविवरणम् राजापि यदा क्षततु: सुतस्य कर्माचरति तदा ततक्षतृशब्दो लक्षणया प्रयुज्यत एव; सदाप्रयोगाभावस्तु न दूषणम्, न हि प्रवृत्तिनिमित्तसद्भावमात्रेणं पङ्क- 15 जादिशब्दः सर्वत्र प्रयुज्यत इति भावः। इतोऽ्यृगादिष्तेव पृथित्यादिदृष्टिः कर्तव्येत्याह-इयमेवर्गिति चेति ॥ यञ्चोक्तं सप्तमाप्रयोगादनङ्गेप्वेवाङ्गटष्टि- रिति, तत्राह-तथा लोकेष्तिति । उत्कृष्टटष्टिर्निकृष्टे कर्तव्येति लौकिकन्या- यानुगृहीतया द्वितीयाश्रुत्या सप्तमी तृतीयार्ये परिणेया। गायत्रं नाम साम प्राणात्मनोपासीतेत्यर्थः। यत्र तर्हि अङ्गानङ्गयोः द्वितीयानिर्देश तुल्यस्तन्र 20 कथ निर्णय इत्याशङ्कयाह-यत्रापीति ॥ सप्तविधमिति ॥ हिङ्कारः प्रस्तावः आदिरुद्रीथः प्रतिहार उपद्रवो निधनमिति। समस्तस्यावयविनः साम्न उपा- सनं साधघुगुणकमुपक्रम्य मध्ये च लोकात्मना पञ्चविधं हिङ्कारप्रस्तावोद्गीथ- प्रतिहारनिध नलक्षणमुपासीतेति प्रस्तुतम्। "इति तु पञ्चविधस्य" इत्युपसंहृत्य

१. TM. मात्रं न ३. T1. विरसन २. A omits उत्कृष्टदष्विः

1019

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. १. सु. ७,

भाष्यम् एवोपास्यत्वोपक्रमात्-तस्मिन्नेवादित्याद्यध्यासः। एतस्मादेव च साम्न उपास्यत्वावगमात् "पृथिवी हिंकार:" इत्यातिनिर्देशविपर्ययेऽपि हिंकारादिष्वेव पृथिव्यादिदृष्टिः। तस्मादनङ्गाश्रया आदित्यादिमतयः 5 अङ्गेषूद्रीथादिषु क्षिप्येरन्निति सिद्धम् ।। [आसीनाधिकरणम्] आसीनः संभवात्॥४१-७॥ कर्माङ्गसंबद्धेषु तावदुपासनेषु कर्मतन्त्रत्वात् नासनादिचिन्ता; नापि सम्यगदर्शने, वस्तुतन्त्रत्वाद्विज्ञानस्य; इतरेषु तु उपासनेषु किम् अनिय- 10 मेन तिष्ठन्नासीनः शयानो वा प्रवर्तेत उत नियमेनासीन एवेति चिन्तयति। प्रकटार्थविवरणम् पुनः "अथ सप्तविधस्य" इयुक्तम्। एवं पश्चविधं सप्तविधं चे समस्तसामोपास्य त्वेन प्रक्रान्तमित्यर्थः । यत्तूक्तं पूर्वाधिकरणन्यायेन प्रथमश्रुतेः चरमश्रुतमध्य- स्यत इति, तत्राह-एतस्मादेव चति।। हिङ्गारोद्देशेन पृथिवीत्वविधाने 15 हिङ्गार: पृथिवीति निर्देशो युक्तः; तस्य वैपरीत्येऽपि प्रकरणात् साम्न उपा स्यत्वावगमात् हिङ्कारादिष्वेव पृथिव्यादिदृष्टि: कर्तव्येत्यर्थः॥ आसीन: संभवात् ॥ एवं तावत्परापरोपासनेषु चिन्तनप्रकारमनुचिन्त्य आसनादि चिन्तयितुं उपक्रमते। तत्राप्यसन्दिग्धमङ्ग[मंश]मनूद् सन्देहमाह-कमाङ्गेत्यादिना।।उपा 20 सन अनुष्ठेयमवगम्यते। अनुष्ठेयं च किंचित्तिष्ठतानुष्ठीयते, किंचिदुपविष्टेनेत्यने- कधा दर्शनात्संशयः। मनःशरीरयोर्भिन्नत्वात् मनोव्यापारसुपासनं प्रति शरी- रस्यानुपकारकत्वाद्ययाकयाचिद्वस्थया वर्तमाने शरीरे मानसमुपासनं सुग- मम्। अतः पूर्वाधिकरणोक्तादित्यादिद्ृा्टिनियमवदासननियमो नास्तीत्याह-

१. A omits ससविधं ४. TM and A omit अनुष्ठेयमव- २. T, TI and TM add वा गम्यते ३. A. प्रथमाधिकरण

1020

आसीनाधिकरणम् ६.] प्कटाथेविवरणम्

भाष्यम् तत्न मानसत्वादुपासनस्यानियमः शरीरस्थिनेरित्येवं प्राप्ते, व्रवीति- आसीन एवोपासतेति; कुनः? संभवान्। उपासनं नाम समान- प्रत्ययपरवाहकरणम्; न च तद्च्छनो धावतो वा गंभवति, गत्यादीनां चित्तविक्षेपकरत्वान् ; तिष्ठतोऽपि देहधारणे व्यापृतं मनो न सूक्ष्मवस्तु- निरीक्षणक्षमं भवति: शयानस्याप्यकस्मादेव निद्धयाभिभूयेत; आसीनस्य त्वेवंजातीयको भूयान्दोषः सुपरिहर इति संभवति तस्योपासनम्॥ ध्यानाच ॥ ४-१-८॥ अपि च ध्यायत्यथे एपः, यत्समानप्रत्ययप्वाहकरणम्; ध्याय-

दृश्यते-ध्यायति बरा व्यायति प्रोषितवन्धुरिति। आसीनश्चाना- यालो भवति; तस्मादप्यासीनर्कर्मोपासनम् ।। अचलत्वं चापेक्ष्य ।।४-१-९।। अपि च "ध्यायतीव पृथिवी" इत्यन्न पृथिव्यादिष्वचलत्वमेवा- पेक्ष्य ध्यायतिवाद़ो भवति; तच् लिङ्गसुपासनस्यासीनकमेत्वे।। 15 स्मरन्ति च ॥ ४-१-१॥ स्मरन्त्यपि च शिष्टा उपासनाऊत्वेनासनम् "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः" इत्याहिना। अत एव पद्मकादीनामासनविशे- षाणासुपदेशो योगशास्त्रे ।।

प्रकटार्थविवरणम् 20

तत्नेति॥ शरीरे अनवस्थिते मनोऽनवस्पताया प्रत्यक्षसिद्धत्वादासीनेऽचला- वयवे प्रतिष्टितेन मनसानङ्गाश्रितान्युपासनानि कर्तव्यानीति सिद्धान्ताशयः॥ ध्यानाच। अचलत्वं चापेक्ष्य ।। स्मरन्ति च। 25

1021 R-56

[अ. ४. पा. १. सू. ११.

भाष्यम्

[एकाग्रताधिकरणम्] यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात्॥४-१-११॥

दिग्देशकालेषु संशय :- किमस्ति कश्चिन्नियमः, नास्ति वेति। 5 प्रायेण वैदिकेष्वारम्भेषु दिगादिनियमदर्शनात्, स्यादिहापि कश्चि- न्नियम इति यस्य मतिः, तं प्रत्याह-दिग्देशकालेष्वर्थलक्षण एव नियम :; यत्रैवास्य दिशि देशे काले वा मनसः सौकर्येणैकाग्रता भवति, तत्नैवोपासीत, प्राचीदिक्पूर्वाह्नपाचीनप्रवणादिवद्विशेषाश्रवणात्, एकाग्रताया इष्टाया: सर्वत्ाविशेषात्। ननु विशेषमपि केचिदामनन्ति- 10 "समे शुचौ शर्करावह्िवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः। मनोऽनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत्।" इति यथेति। उच्यते-सत्यमस्त्येवंजातीयको नियम :; सति त्वेत

प्रकटार्थविवरणम्

यत्रैकाग्रता तत्नाविशेषात्॥

15 अनङ्गाश्ितान्युपासनानि विषयाः। तेषु किं दिग्देशकालनियमोSस्त्युत नास्तीति विहितेषु उभयथादर्शनात्संशयमाह-दिग्देशेति ॥ अनङ्गोपास नानि नियतदिग्देशकालानि, चोदनालक्षणत्वात्, यागादिवदित्यनुमानेन पूर्वा-

प्रवणे वैश्वदेवेन यजेत" इतिवद्विशेषाश्रवणात् न चोदनावशेन देशादि- 20 नियम:, किंतु उपास्ये चित्तकाव्यलक्षणाक्षिप् एवेत्याह-दिग्देशकालेष्वर्थ- लक्षण एवेति ॥ विशेषाश्रवणादित्यस्यासिद्धिं शङ्कते-नतु विशेषमपीति ॥ शर्करा: क्षुद्रपाषाणाः। उक्तमभ्युपगम्याह-सत्यमिति । शुच्यादिदेशगतेषु प्राचीनप्रवणादिष्वनियम इति सुहद्भावेनाचार्यो ्रवीति अन्यथा कदाचित् प्राचीनप्रवणादिदेशे प्रदोषादिकाले प्राच्यादिदिशि च चित्तैकाग्रयासंभवेन

1022

आप्रायणाधिकरणम् ८.] प्रकटाथविवरणः

भाष्यम स्मिन्, तद्गनेपु विशेषेष्वनियम इनि मृहृद्त्वाचाय आचष्ठे। मनोऽतु- कुले"इति चेषा श्नियत्रकाग्रता नत्रेवेत्वेनवेव इसयति । आपायणाधिकरणम् आप्रायणात्तत्रापि हि दष्टम् ॥४-१-१२॥ आवृत्तिः सर्वोपासनेष्वादनव्येति स्थितमाच्चेधिकरणेः तत्र

सानानीति ज्ञातमेदेपामावृत्तिपरिमाणम्; न हिसम्यन्दवने कायें निष्पन्ने यत्रान्तरं किंचिच्छासितुं शक्यम्, अनियोज्यत्रह्मात्मत्व्वमनि पत्तेः शासत्रस्याविपयत्वात्। यानि पुनरभ्युद्फलानि, तेष्वेषा चिन्ता-कि करियन्तंचित्काल प्रत्ययमावर्त्वोपरमेन्, उन यावजीव- मार्वतयेदिति। किं तावत्माप्तम्? कियन्संचित्कालं मत्वयमभ्यस्पोत्स- जेत्, आवृत्तिविशिष्टस्योपासनशब्दार्थस्य कृतत्वादिति। एवं प्राप्ते त्रूम :- आप्ायणादेवावतयेत्पत्ययम्, अन्त्यप्त्ययवशाद्हद्टफ लपाप्े :; कर्मा-

प्रकटार्थेविवरणम् 15

उपासनायोगात् शेषिविरोधप्रसङ्गादिति भावः। अनियमे श्रुति प्रमाणयति- मनोऽनुकूळ इति॥ आ प्रायणात्ततापि हि दष्टम् ॥ व्यवहित संबन्धमेवाह-आवृत्तिरिति। असन्दिग्धमंशमुकत्वा संशय- विषयमाह-यानि पुनरिति॥ अनुष्ठानस्योभयथा दर्शनात् संशयमुकत्वा 20 पूर्वपक्षं निक्षिपति-किं तावदिति॥ मरणपर्यन्तं प्रत्ययावृत्तिः कर्तव्येति सिद्धान्तमाह- आग्नायणा - दिति । ननु अदष्टफलेष्वन्त्यप्रत्ययनियमो नास्ति, कदाचिदनुष्ठित - कर्मवशेनापि कालान्तरे फलप्राप्तेरित्याशङ्गयाह - कमाण्यपीति ।।

१. A. दित्यन्तर्भावः २. T and T'. कर्मविशेषेऽपि

1000

[अ. ४. पा. १. सु. १२. भाष्यम्

व्यपि हि जन्मान्तरोपभोग्य फलमारभमाणानि तदनुरूपं भावनाविज्ञानं प्रायणकाल आक्षिपन्ति, "सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्ववक्रा- मति" "यचित्त स्तेनैष पाणमायाति" "माणस्तेजसा युक्तः सहात्मना यथासंकल्पितं लोकं नयति" इति चैवमादिश्रुतिभ्यः; तृणजलूकानि दर्शनाच, प्रत्ययास्त्वेत स्वरूपातुद्टतति मुक्त्वा किमन्यत्पायणकालभावि भावनाविज्ञानमपेक्षेरन् : तस्यादये प्रतिपत्तव्यफलभावनात्मकाः प्रत्य- यास्तेष्वापायणादावृत्तिः। तथा च श्रुतिः-"स यावत्क्रतुरयमस्मा- होकात्पैति" इति प्रायणकालेऽपि प्रत्ययानुवृत्ति दर्शयति। स्मृति 10 रपि- "यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः।" इति, "प्रयाणकाले मनसाचलेन" इति च। "सोऽन्तवेलायामेतत्यं प्रतिपद्यते" इति च मरणवेलायामपि कर्तव्यशेषं श्रवयति।।

15 प्रकटार्थविवरणम्

तर्हिं कर्मवत्कदाचित् अनुष्ठितानां प्रत्ययानां मरणकालेऽि ज्ञानान्तरा रम्भकत्वं भविष्यति, किं सन्ततकरणेनेत्याशङ्कयाह-प्रत्ययास्त्वेत इति॥ सर्वभावानां स्वावान्तरजातीयनिरपेक्षत्वान्ध्ावनात्मक[काना]सुपासनानां न भाव- नान्तरापेक्षकत्वं घटते ; स्वरूपसन्निधानेनैव चाटष्टफलोपयोगित्वं भविष्यती 20 त्यर्थः। "तत्रापि हि दृष्टम्" इत्यस्यार्थमाह-तथा च श्रुतिरित्यादिना॥ एतत् मन्त्रत्रयम् "अक्षितमस्यच्युतमसि, प्राणसंशितमसि" इति जप्यत्वेन प्रति पद्यत इत्यर्थ: ॥

१. TM. भवती त्यर्थः

1024

तदंधिगमाधिकरणम् ९.] प्रकटायेविवरणम्

भाष्यम् [ तद्धिगमाधिकरणम्] तदधिगम उत्तरपूर्वाघवार ्लेषविनाशौ तद्यपदेशात्॥ ४-१-१३।।

गतस्तृतीयशेषः । अथेदानी ब्रह्मविद्याफलं प्रति चिन्ता प्रतायने। 3 व्रह्माधिगमे सति तद्विपरीतफर्लं दुरितं क्षीपते, न जीयने वेति संशब: । किं तावत्माप्तम् ? फलार्थत्वात्कमेणः फलमदत्वा न संभाध्यने क्षय: फलदायिनी ह्यस्य शक्ति: श्त्या समतरिगता; यदि तदन्परणेत्र फलोप- भोगमपट्टज्येत, श्रुतिः कदर्थिता सान्। स्मरन्ति च "न हि कर्म क्षीयते" इति। नन्ेवं सति प्रायक्वित्तोपदेशोन्येक: प्रामोति- 10 नैष दोष:, प्रायश्चित्तानां नैमित्तिकत्वोपपत्तेयइवाहेष्ट्यादिवन् । अपि म्रकेटार्थविवरणम् तद्धिगम उत्तरपूर्वाघयोरइलेपविनाशौ तद्यपदेशान्। साधनानुष्टाने यत्राधिष्यविधानाय फलाध्यायेऽपि साधनसंबन्धं विचार्य अध्यायगतफलचिन्तैवेदानी प्रतन्यत इत्याह-गत इति॥ कर्मणां 15 फलावसानत्वप्रतीते: व्ानात्क्षयप्रतीतेश्र संशयमुकत्वा पूर्वपक्षमाह - ्कि तावदिति ॥ "कलअं न भक्षयेत्" इत्यादिप्रतिषेधविध्यन्यथानुपपत्या दुरित- स्यानिष्टफलपर्यन्तत्वेऽवगते नार्थवादाददरितक्षयः प्रमातुं शक्यते, फलमदत्वापि विलये निषेधशास्त्रमप्रमाणं स्वादित्यर्थः। भोगेनैव क्षयनियमे "ब्रह्महा द्वादशा- वार्षिकं कुर्यात्"इत्यादिशास्त्रत्य वैयर्य सादित्याह-नन्वेवं सतीति ॥ "पुरो- 20 डाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यलाहितासेः सतोऽमिर्गहान दहेतू"यस्य हिरण्यं नइ्ये-

नर्थक्यमित्याह-नेष दोष इति। नतु यथा गृहदाहं निमित्तीकृत्येष्टिविधीयते, तत्र च फलान्तरमेव कल्प्यते, न तथा प्रायश्चित्तविधानम्, दोषनिर्हरणाय चोदितत्वात् "तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते" इति, तत्राह-अपि च 25

1025

ब्रह्मसूलभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. १. सु. १३. भाष्यम् च प्रायश्चित्तानां दोषसंयोगेन विधानान्वेदपि दोषक्षपणार्थता; न त्वेवं ब्रह्मविद्यायां विधानमस्ति। नन्वनभ्मुपगम्यमाने ब्रह्मविदः कर्म- क्षये तत्फलस्यावश्यंभोक्तव्यत्वादनिर्मोक्षः स्यात्-नेत्युच्यते; देश- 5 कालनिमित्तापेक्षो मोक्ष: कर्मफलवन्भवविष्यति । तर्मान्न ब्रह्माधिगमे दुरितनिष्टत्तिरिति। एवं प्राप्ते ब्रूम :- तदधिगमे ब्रह्माधिगमे सत्युत्तरपूर्वयोरघयोर श्लेषविनाशौ भवतः- उत्तरस्याश्लेष:, पूर्वस्य विनाशः। कस्माद्? तव्यपदेशात्; तथा हि ब्रह्म विद्यापक्रियायां संभाव्यमानसंबन्धस्यागामिनो दुरितस्यानभिसं- 10 बन्धं विदुषो व्यपदिशति-"यथा पुष्करपलाश आपो न श्विष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्चिष्यते" इति। तथा विनाशमषि पूर्वोप- चितस्य दुरितस्य व्यपदिशति-"तद्यथेषीकातूलमगौ मोतं प्दूयेतैवं हास्य सर्व पाप्मानः प्रदूयन्ते" इति। अयमपरः कर्मक्षयव्यपदेशो भवति-

15 प्रकटार्थविवरणम् प्रायश्चित्तानामिति। ब्रह्मविद्याया: पापक्षयाय विधानाभावान्नाघविघातहेतु र्विद्येत्युक्तम्। तत्र मोक्षशास्त्रपामाण्यान्यथानुपपत्या विद्याया अघविघातकत्वं शङ्कते-नन्विति ॥ भोगेन सकलपापक्षये सति कदाचिन्मोक्षो भविष्यतीति अन्यथानुप[न्यथोप]पत्तिमाह-नेत्युच्यत इति।। 20 "तद्यपदेशात्" इति हेतुं व्याचष्टे-तथा हीति ॥ तथा च लैङ्गे- "ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः। क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैरनांनाविधैरपि॥" शिवधर्मोत्तरे- "तस्मादू ज्ञानासिना तूर्णमशेषं कर्मबन्धनम्। 25 कामाकामकृतं जित्वा घुद्ध्वा स्वात्मनि तिष्ठति॥ यथा वहिर्महादीप्: शुष्कमार्द्र च निर्दहेत्। तथा शुभाशुभं कर्म ज्ञानाग्निर्निर्दहेत् क्षणात्। 1026

तदधिगमाधिकरणम् ९.] प्रकटार्थंविवरणम्

भाष्यम् "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छयन्ते सर्संशयाः । कषीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दषटे परावरे।" इनि। यदुक्तम्-अनुपभुक्तफलस्य कर्मेणः क्यहल्पनायां शासत्रं कदर्यित स्यादिति, नेप दोपः; न हि वय कर्मण: फलदायिनी शक्तिमवजानी- 5 महे; विद्यत एव साः सा तु विद्यानिना कारणान्तरेण प्रतिवध्यत इति बद़ाम :; शक्तिसद्वावमात्े च शाखरं व्यापियते, न प्रतिबन्धापति- वन्धयोरषि। "न हि कमे क्षीयते" इत्वेनदृरपि स्मरणमोतसर्गिकम्- न भोगाहते कर्मे क्षीयते तद्येत्वाहिति; इप्यत एव तु प्रायश्चित्तादिना तस्य क्षयः-"सर्व पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमे- 10 धेन यजते य उ चैनमेवं वेद" इत्वादिश्रतित्मृनिभ्यः । यत्तूक्तम्- नैमित्तिकानि प्रायश्चित्तानि भविष्यन्नीति, नदसत्, दोषसंयोगेन चोचमानानामेरषां दोषनिर्वातरुलसंभवे फलान्तरकल्पनानुपपत्ते: । यत्पु- नरेतदुक्तम्-न प्रायक्षित्तवद्दोषक्षयोद्वेशेन विद्याविधानमस्तीति, अन् जूम :- सगुणासु तावद्विदासु विद्यत एव विधानम्, तासु च वाक्य- 15 केषे ऐश्वर्यपाप्ति: पापनिव्ृत्तिथ विद्यावत उच्यने, तयोश्चाविवक्षाकारणं नास्तीत्यतः पाप्ममहाणपूर्व श्रवर्यपाप्तिस्तासां फलमिति निश्चीयते; निर्गुणायां तु विद्याया यद्यपि विधानं नास्ति, तथाप्यकत्ात्मवोधा- प्रकटार्थविवरणम यद्न्मन्त्रबलोपेतः क्रीडन् सर्पेण दृश्यते। 20 क्रीडन्नपि न लिप्येत तव्हिन्द्रियपन्नगैः ॥ मन्त्रोषधिवलैर्यदजीर्यते भक्षितं वियम्। तद्रत्सर्वाणि पापानि जीर्यन्ते नानिनः क्षणात्॥" इति। पूर्योंक क्रमेण पराकरोति-यदुक्तमित्यादिना।। ब्रह्मात्मज्ञानमात्मन्यशेष- दुरितनिवर्तकम्, तत्मिन् दुरितक्तृत्वादिवाधकत्वात, सवन्नगतसुरापान 25 कर्तृत्वबाधकत्वेन तन्निमित्तदुरितवाधकजाग्रद्वोधवदित्याह-तथाप्यकर्वात्म- बोधात् कर्मप्दाहेति॥ सकलमपि व्यापारं कार्यकरणसंघाताश्रयं पश्वत्पि १. TM and A omit अपि 1097

[अ. ४. पा. १. सू. १४.

भाष्यम् त्कमेप्रदाहसिद्धिः । अश्लेषेति चागामिषु कमेसु कतृत्वमेव्र न प्रति- पद्यते ब्रह्मविदिति दर्शयति। अतिकान्तेषु तु यद्यपि मिथ्याज्ञानात्क- र्तृत्वं पतिषेद इन, तथापि विद्यासामर्थ्यान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तेस्तान्यपि 5 प्रविलीयन्त इत्याइ-विनाशेति। पूर्वसिद्धक्तत्वभोकृत्वविपरीतं हि त्निष्वपि कालेष्वकर्तृत्वाभोक्तृत्वस्वरूपं ब्रह्माहमा्मि, नेतः पूर्वमपि कर्ता भोक्ता वाहमासम्, नेदानीम्, नापि भविष्यत्काले-इति ब्रह्म- विदवगच्छति; एवमेव च मोक्ष उपपद्यते; अन्यथा ह्यनादिकालप्रत- त्तानां कर्मणां क्षयाआावे मोक्षाभावः स्यात्। न च देशकालनिमित्ता- 10 पेक्षो मोक्ष: कर्मफलवद्भवितुमर्वति, अनित्यत्मसङ्गात्, परोक्षत्वानु पपच्तेश्व ज्ञानफलक्ष्य। तस्माद्रह्माधिगमे दुरितक्षय इति स्थितम्।। [इतरासंश्लेषाधिकरणम्] इतरस्ाप्येवमसंश्रेषः पाते तु ॥ ४-१-१४॥ पूर्वस्मिन्नधिकरणे बन्धहेतोरघस्य स्वाभाविकस्थाक्लेषविनाशौ ज्ञान- 15 निमित्तौ शास्त्रव्यपदेशाननिरूपितौ; धर्मस्य पुनः शास्त्रीयत्वाच्छास्त्रीयेण

प्रकटार्थविवरणम्

अविक्रियव्रह्मात्मदर्शी न कर्तृत्वं तत्र सवस्य मन्यते। अत एव च परकर्तृकेण पापेन न लिप्यत इत्याह-अश्लेष इति[षेति] चेति।। कर्मविनाशं विद्वदनुभवानुसारेण

20 प्रवृत्तां प्रतिषेधविध्यनुपपत्तिमपबाध्य ब्रह्मविद्विशेषतिषये विद्यया पापक्षयो वक्तव्य इत्याह-एवमेव च मोक्ष उपपद्यत इति॥

इतरस्याप्येवमसंश्वेषः पाते तु॥ वृत्तानुवादपूर्वकमधिकरणतात्पर्यमाह-पूर्वस्िन्निति॥ यदि पुण्य- 25 सपि ज्ञानाभश्यति, कथं तर्हि पाप्मानः प्रद्यन्त इति पापग्रहणमित्याशङ्कयाह-

1028

सनारब्धाधिकरणम् ११.] प्रकटार्थ विवरणम्

भाष्यम् ज्ञानेनाविरोध इत्याद्ङ्त्य तन्निराकरणाय पूर्व्राधिकरणन्यायातिदेशः क्रियते-इतर स्यापि पुण्यस्य कर्मण एवनयवदसंक्षेपो विनाशक्ष ज्ञानवतो भवतः; कुतः? तस्यापि स्वफळहेतुत्वेन ज्ञानफलपतिबन्धित्वपसङ्गान् । "उभे उ हैवेष एने तरनि" इत्याद्िश्रुतिषु च दुष्कृतन्नत्मुकृनस्यापि 5 प्रणाशब्दव्यपदेशान्, अकव्ात्मत्ववोधनिमित्तत्य च कमकयस्य सुकृत- दुष्कृतयोस्तुल्यत्वान् "क्षीयन्ने चास्य कर्माणि" इनि चाविशेषश्तेः। यत्रापि केवल एव पाप्मशब्द: पठचने, तवापि तेनेत्र पुण्यमप्याकळित- मिति द्रष्टव्यम्, ज्ञानफलापेक्षया निकृष्टफलत्वान। अस्ति च श्रुतौ पुण्येऽपि पाप्मशब्दः "नैन सेतुमहोरावे तरतः" इत्यत्न सह दुष्क- 10 तेन सुकृतमप्यनुक्म्य, "सर्वे पाप्मानोडतो निवर्तन्ते" इत्यविशेषेणैव प्रकृते पुण्ये पाप्पशब्दपयोगात्। "पाते तु" इति तुशब्दोऽतवार-

भाविनी विदुषः शरीरपाते मुक्तिरित्यवधारयति ॥ [अनारब्याधिकरणम्] 15 अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधे: ॥ ४-१-१५॥ पूर्वयोरधिकरणयोर्ज्ञाननिमित्तः सुकृतदुष्कृतयोविनाशोऽवधारितः; स क्रिमविशेषेणारब्धकार्ययोरनारब्यकाययोक्च भवति, उत विशेषेणा- नारब्धकार्ययोरेवेति विचार्यते। तत्र "उभे उ हैवैष एते तरति"

प्रकटार्थविवरणम् 20

यत्नापि केवल एवेति।। ज्ञानसामथ्यादविशेषेण कर्मक्षये कि फलितमित्या- शङ्कयाह-पाते त्विति ।। अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधे: ॥ वृत्तानुवादेन विचारमाह-पू्वयोरिति ॥ "क्षीयन्ते वास्य कर्माणि" इत्यविशेषश्रुतेः "तस्य तावदेव चिरम्" इत्यादिश्रुतेश्च संशयः। पूर्वाधिकर- 25 णन्यायेनाविशेषेणैव क्षय इत्याह-तत्रेति ॥ सिद्धान्ते सूत्रमवतार्य व्याचष्टे-

1029 n57

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. १. सू.१५.

भाष्यम् इत्येवमादिश्चुतिष्वविशेषश्रवणादविशेषेणैव क्षय इत्येवं पाप्ते प्रत्याह-अनारब्घकार्ये एव त्विति। अमटटत्तफले एव पूर्वे जन्मान्तर- संचिते, अस्मिनपि च जन्मनि पाग्ज्ञानोत्पत्तेः संचिते, सुकृतदुष्कृते ज्ञानाधिगमात्क्षीयेते, न त्वारब्धकार्ये सामियुक्तफले, याभ्यामेतङ्रह्म- ज्ञानायतनं जन्म निर्मितम्। कुत एतत्? "तस्य ताबदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" इति शरीरपातावधिकरणात्क्षेममासेः; इतरथा हि ज्ञानादशेषकर्मक्षये सति स्थितिहेत्वभावाज्ज्ञानमाप्त्यन्तरमेव क्षेमर- मश्नुवीत; तत्न शर्रीरपातप्रतीक्षां नाचक्षीत। ननु वस्तुवलेनैवायम- कत्नात्मावबोधः कर्माणि क्षपयन्कर्थ कानिचित्क्षपयेत्, कानिचिच्चोपेक्षेत? न हि समानेऽगनिबीजसंपर्के, केषांचिद्धीजशक्तिः क्षीयते, केषांचिन्न क्षीयते-इति शक्यमङ्गीकर्तुमिति; उच्यते-न तावदनाश्रित्यारब्ध- कार्य कर्माशयं ज्ञानोत्पत्तिरुपपद्यते; आश्रिते च तस्मिन्कुलाळचक्र-

प्रकटार्थिवरणम् अपवृत्तफले एवेत्यादिना । तस्य ज्ञानिनस्तावत् चिरं विलम्बनम्, यावत्र विमोक्ष्येते विमुच्यते देहात्। तकारलोपश्छान्दसः। अथ संपत्त्ये शरीरपात- समयमेव तदेव संपद्यत इति ज्ञानोत्पत्यनन्तरं सत्संपत्तेः शरीरपातावधि करणलिङ्गात् कश्चित्कालं शरीरावस्थानं गम्यमानं कर्मसद्भावं गमयतीत्यर्थः । न च तावदेव चिरं यावत् सनातो भुआ्ानस्येतिवत् शैध्यं विवक्षितमिति वाच्यम्, लक्षणाप्रसङ्गात्ः विद्यासाम्थ्यादारम्भकक्षये शरीरावस्थाने कारणाभा- वात् लक्षणैव युक्तेत्याह-नतु वस्तुबलेनैवेति॥ यथा तमोनिवर्तनसमेरथे सवितर्युदितेऽप्यपवरकप्रविष्टं तमो न निवर्तते, तथोदितेऽपि ज्ञानदिवाकरे प्रवृत्तफलं कर्म न निवर्तिष्यत इत्याह-उच्यत इति । अवश्यं तावत् स्वोत्प- तये तत्वश्ञानेन प्रवृत्तफलं कर्माश्रयणीयम्। स्वीकृते च तस्मिन् कर्मणि कुलाल- चक्रवत् प्रवृत्तवेगस्य तन्निवर्तनपाटवशून्येन मध्ये क्षयासंभवात् भवति वेगक्षय-

१. T, TI and TM. न सुच्यते ३. A omits उदिते २. T, TM and A. साम्थ्ये

1030

अनारब्धाधिकरणम् ११.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम्

वत्परवृत्तवेगस्यान्तराले प्रतिबन्धासंभवान्गवति वेगक्षयप्रतिपालनम् । अकत्नात्मत्ववोधोऽपि हि मिथ्याज्ञानवाधनेन कर्माण्युच्छिनत्ति ; बाधित-

प्रकटाथविचरणम् 5

परिपालनम्: तत्वज्ञानस्य च तन्निवर्तवपाठवशूत्यत्यमुददालकादीनां तत्त्त्दर्ि- नामेव शरीरधारणविषयश्रुतिसृतिलिए:, तत्वदर्शिभिरेव गुरुशिष्यसंबन्ध- निर्देशान्यधानुपपत्या चानुगृक्षीतात् "तस्य सवदेंय चिरन्" इति लिह्वाहम्यत इति भावः। नन्वकर्त्रात्मशानं कर्मनिदानमज्ञानं निर्व्तयति: उपादानाभावे च

अकर्तृ ब्रह्माहमलीत्यवंरूपोऽतुभवो जन्मन्वरादिसकल्द वंसारारम्भकजावो- पाध्यनिर्वाच्याज्ञानशक्तिवाधनेनाप्रवृत्तफलानि कर्माणि यद्यप्युच्छिनत्ति, तथापि जन्मान्तराद्यारम्भकरूपेण कंचित्कालमतुवर्तते तत्वानमप्युदयमा त्रे न बाधते; किंतु प्रारब्धभोगक्षयकाल एत्र उदितं तत्निहन्तीत्यर्थः। प्रयोगोऽपि- ब्रह्मज्ञानं न प्रवृत्तफलकर्मबीजदाह कम्, प्रत्तफल कर्मकार्यत्वात्, भोगवत् इति। 15 अनुवृत्तौ दष्टान्तः द्विचन्द्रज्ञानवत्॥ संसकारवय्षादिति ॥ संस्करीति व्यनक्ति द्वितीयं चन्द्रमिति संस्कार:, जलपात्रादि:, तवशान यथा प्रमाणरुपेण बाधित- मपि चन्द्रभेदज्ञानं कश्चित्कालमनुवर्तते, जलपात्रादिविगमकालीनमेव चन्द्रै- कत्वज्ञानं निवर्तकं तद्वदिति व्यवस्था पूर्वाक्तप्रमाणवलधावेव कल्प्यते। विचित्राश्च शक्तयो भावानां न सामान्यतोद्ृष्टेन हातव्याः।। 20

यश्च भास्करप्रभृतीनां प्रलापः आश्रमाभावान् कर्माद्यनुवृत्तिः, ्जीवस्य व्रह्मीभावात्, ब्रह्मणि तदसंभवा् "जीवन्नथ न्त्र मुक्तः"इत्यपि विरुद्ध पददय- मित्यादि:, सोऽपि प्रागुक्तपरिपाठ्या प्रत्यूद एव। यतो जीवसंबन्ध्येवा- ज्ञानादि वर्तमानकार्यसंपादकरूपेण वर्तत इत्यभाणि। जन्मान्तरादिसकल-

१. Ti and TM. तन्न भवती त्यर्थ: २. T and T. संस्कार्य:

1031

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ४. पा. १. सू. १६

भाष्यम्

नैवात विवदितव्यम्-ब्रह्मविदा कँचित्कालं शरीरं ध्रियते न वा ध्रियत इति; कर्थं हेकस्य सवहृदयमत्ययं ब्रह्मवेदनं देहधारणं चाप- रेण प्रतिक्षेप्तं शक्येत; श्रुतिस्मृतिषु च स्थितमझ्ञलक्षणनिर्देशनैतदेव 5 निरुच्यते। तस्मादनारब्धकार्ययोरेव सुकृतदुष्कृतयोविद्यासामर्थ्यात्क्षय इति निर्णयः ॥ [अग्निहोत्राद्धिकरणम्] अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात्॥४-१-१६॥

10 पुण्यविषय इत्याशङ्कय प्रतिवक्ति-अग्निहोत्ादि त्विति। तुशब्द आश- ङ्ामपनुदति; यन्नित्यं कर्म वैदिकमग्निहोत्ादि, तत्तत्कार्यायैव भवति; ज्ञानस्य यत्कार्ये तदेवास्यापि कार्यमित्यर्थः; कुतः१ "तमेतं वेदानु- वचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन" इत्यादिदर्शनात्। नतु

15 मरणकार्ययोरपि दधिविषयोर्गुडमन्त्रसंयुक्तयोस्तृसिपुष्टिकार्यदर्शनात्; तद्व- प्रकटार्थविवरणम्

विद्वदनुभवीसद्धत्वाञ्च अस्यार्थस्य नात्र धाष्टर्थमात्रेण विवदितव्य मित्याह-अपि चेत्यादिना॥

अग्नहोत्ादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात्॥ 20 व्यवहिताधिकरणसंबन्धमाह-पुण्यस्यापीति ॥ निर्गुणब्रह्मज्ञानविष- वत्वं सूत्रस्याङ्गीकृत्य लाङ्गलभोजनयोर्जीवनहेतुत्ववत् ज्ञानकर्मणोः साक्षातपारं-

१. Ti adds सदयोमुक्तमभिप्रेत्य कल्पिताचार्यगोचरः। जीवम्मुक्ति श्रुतिं शिष्ये स्वार्थमूढाश्च चक्रिरे॥ एको जीवः परं ब्रक्म मोक्ष्यते मोक्षशास्त्रतः । जीवाभासावयं शृष्मो जल्पन्तोऽनलवर्जिते॥।

1032

अग्निहोत्राद्यधिकरणम् १२.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् त्कर्मणोऽपि ज्ञानसंयुक्तस्य मोक्षकार्योपपततेः। नन्वनारभ्यो मोक्ष:, कथमस्य कर्मकावेत्वसुच्यने? नैष दोप, आरादुपकारकत्वात्क्मेण :; ज्ञानस्यैव हि मापक सत्कर्म प्रणाड्या मोक्षकारणमित्युपचयेने; अत एव चातिकान्तविपयमेनत्कार्यकत्वाभिधानम्। न हि ब्रह्मविद आगा- 5 म्यगिहोत्नादि संभवति, अनियोज्यव्रह्मात्मत्वप्रतिपत्तेः शाखत्रस्याविष- यत्वात्। सगुणासु तु व्रिद्यानु कर्तत्वानतिव्ृत्ते: संभवत्यागाम्यप्यग्नि- होतादि। तस्यापि निरभिसंधिनः कार्यान्तराभावाद्वियासंगत्युप- पत्ति:।। किंविपयं पुनरिदमश्लेषविनाशवचनम्, किविषयं वादो विनियोग- 10 वचनमेकेषां शाखिनाम् "तस्य पुत्रा ढायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्याम् इति-अत उत्तरं पठति-

अतोऽन्यापि होकेषामुमयोः॥४१-१७॥

अतोडमिहोतादेनित्यात्कर्मणोऽन्यापि हास्ति साधुकृत्या, या फळ- मभिसंधाय क्रियते, तस्या एप विनियोग उक्त एकेषां शाखिनाम् 15 "सुहृदः साधुकृत्यासुपयन्ति" इति। तस्या एव चेदमघवदश्लेपविनाश- निरूपणम्-इतरस्याध्येवमसंक्षेप इति। तथाजातीयकस्य काम्यस्य कर्मणो विद्यां प्रत्यनुपकारकत्वे संपतिपत्तिरुभयोरपि जेमिनिवादराय- णयोराचार्ययोः ॥

मकटार्थविवरणम् 20

पर्याभ्यां मोक्षहेतुत्वमुक्तम्। इदानी सगुणविद्याविषयत्वे सूत्रस्य सामअस्य- माह-सगुणासु तु विद्यास्ति। अतोऽन्यापि ह्येकेषामुभयोः ॥

सूत्रान्तरमवतारयति-किंविषयं पुनरिति॥

१. A. सूत्रसाम-

1038

[अ. ४. पा. १. सु. १८. भाष्यम् [विद्याज्ञानसाधनाधिकरणम्] यदेव विद्ययेति हि॥ ४-१-१८॥ समधिगतमेतदनन्तराधिकरणे-नित्यमग्निहोल्ादिकं कर्म सुसुक्षुणा मोक्षप्रयोजनोद्देशेन कृतम् उपातदुरितक्षय हेतुत्वद्वारेण सत्वशुद्धिकारणतां प्रतिपद्यमानं मोक्षप्रयोजनव्रह्माधिगमनिमित्तत्वेन ब्रह्मविद्यया सहैक- कार्य भवतीति: तत्नाप्निहोतादि कमोङ्गव्यपाश्रयविद्यासंयुक्तं केवलं चास्ति-"य एवं विद्वान्यजति" "य एवं विद्वान् जुहोति" "य एवं विद्वाञ्छंसति" "य एवं विद्वान्गायति" "तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं 10 कुर्वीत नानेवंविदस्" "तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद" इत्यादिवचनेभ्यो विद्यासंयुक्तमस्ति, केवलमप्यस्ति। तत्नेदं विचार्यते- किं विद्यासंयुक्तमेवाग्निहोतादिकं कर्म सुमुक्षोविद्याहेतुत्वेन तया सहैक- कार्यत्वं प्रतिपद्यते, न केवलम्, उत विद्यासंयुक्तं केवलं चाविशेषे- णेति। कुतः संशयः१ "तमेतमात्मानं यज्ञेन विविदिषन्ति" इति 15 यज्ञादीनामविशेषेणात्मवेदनाङ्गत्वेन श्रवणात, विद्यासंयुक्तस्य चापि होत्रादेर्विशिष्टत्वावगमात्। किं तावत्मापन्? विद्यासंयुक्तमेव कर्मागनि- होत्राद्यात्मविद्याशेषत्वं प्रतिपद्यते, न विद्याहीनम्, विद्योपेतस्य विशिष्ट त्वावगमाद्विदाविहीनात्-"यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजय- त्येवंविद्वान्" इत्यादिश्चुतिभ्यः, "बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं 20 प्रकटार्थविवरणम् यदेव विद्ययेति हि। वृत्तसङ्कीतनेन विचारारम्भमाह-समधिगतमिति ॥ सबीजं संशय- मुक्त्वा पूर्वपक्षमाह-विद्यासंयुक्तमेवेति । विद्याविहीनात्कर्मण सकाशात् विद्यासंयुक्तस्य वययत्तरत्ववचनात् विशिष्टत्वावगमादित्यर्थः । श्रुतिस्मृति- 25 लिग्गाश् विशिष्टत्वमाह-यदहरेवेति ॥ मृत्युमधर्मम्। "यदेव विद्यया" इति

१. Ti adds साधमसहत्व

1034

विद्याक्षानसाधनाघिकरणम् १३.] प्रकटायंविवरणम्

भाष्यम् प्रहास्यसि" "दूरेण ह्यवरं कमे बुद्धियोगाद्धनंजय" इत्यादिस्मृनिभ्य- श्चेति। एवं पाप्ते प्रतिपाद्यते- यदेव विद्ययेति हि। सत्यमेतन्-विद्यासंयुक्तं कमाश्निहोत्रादिकं विद्याविहीनात्कमणोऽम्निहोवाद्विशिष्टम्, विद्वानित ब्राह्मणो विद्या- 5 विहीनाड्राह्मणात्; तथापि ना्त्यन्तमनपेक्षं विद्याविहीनं कमाप्निहोवा- दिक्; कस्मात्? "तमेनमात्मानं यज्ञेन वितिदिपन्ति" इत्यविशे-

10 त्तेन सार्थ्यातिशयेन योगादात्मज्ञानं प्रति ककित्कारणत्वातिशियो भत्रि व्यति, न तथा विद्याविहीनस्य-इति युक्त कल्पधितुम्; न तु "यज्ञेन विविदिपन्ति" इत्यव्नाविशिषेणात्मज्ञानाङ्गेन अ्रुनस्यात्नि- होत्ादेरनङत्वं शक्यमभ्युपगन्तुम्; तथा हि श्रुति :- "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति विद्यासंयुक्तस्य 15 कर्मणोऽगिहोत्रादेवीर्येवत्तरत्वाभिधानेन स्वकार्य पति कंचिदतिशयं त्रुवाणा विद्याविहीनस्य तस्यैव तत्मयोजनं प्रति वीयेव्च्वं दर्यपति; कर्मणश्च वीर्यव्त्वं तत्, यत्स्प्रयोजनसाधनप्रसहत्वम्। तस्माद्विया- संयुक्तं नित्यमग्निहोत्ादि विद्याविहीनं चोभयमपि सुमुक्षुणा मोक्षगयो- जनोद्ेशेनेह जन्मनि जन्मान्तरे च पराग्ज्ञानोत्पत्तेः कृतं यन्, तद्यथा- 20 सामर्थ्ये ब्रह्माषिगमप्रतिबन्धकारणोपात्तदुरितक्षयहेतुत्वद्वारेण ब्रह्माधि- गमकारणत्वरं प्रतिपद्यमानं श्रवणमननश्रद्धातात्पयोद्यन्तरक्कारणापेक्ष ब्रह्मविद्यया सहैककार्ये भवतीति स्थितम्।। प्रकटार्थविवरणम् श्रुतेर्हि यस्माद्विद्यासहितस्य वीर्यवत्तरत्वाभिधानेनेतरस्यापि वीर्यवत्तरत्वमव- 25 गम्यते, तस्मात्तदृप्यपेक्षितव्यमिति संक्षेपः ।। १. Ti adds निन्दितानाश्रमिकर्मणो विद्यान्गत्वे सिद्धे न शक्का विद्याविहीने। अतः प्रश्षितमिदम्।।

1035

ब्रह्मसृत्नभाष्यव्यार्यानम् [अ. ४. पा. १. सु. १९.

भाष्यम् [इतरक्षपणाधिकरणम्] भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते ॥४-१- अनारब्धकार्ययोः पुण्यपापयोर्विद्यासामर्थ्यात्क्षय उक्तः। इतरे 5 त्वारब्धकार्ये पुण्यपापे उपभोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म संपद्यते, "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽ संपत्स्ये" इति "ब्रह्मैव सन्ब्रझ्मा- व्येति" इति चैवमादिश्चुतिभ्यः । ननु सत्यपि सम्यग्दर्शने यथा

वर्तेत-न, निमित्ताभावात्। उपभोगशेषक्षपणं हि तत्नानुद्ृत्ति- 10 निमित्तम्, न च तादृशमत्र किंचिदस्ति। नन्वपरः कर्माशयोऽभिनव- सुपभोगमारप्स्यते-न, तस्य दग्धवीजत्वात्; मिथ्याज्ञानावष्टम्भं हि कर्मान्तरं देहपात उपभोगान्तरमारभते; तच्च मिथ्याज्ञानं सम्यर्ज्ञानेन दग्धम्-इत्यतः साध्वेतदारब्धकार्यक्षये विदुषः कैवल्यमवश्यं भवतीति॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- 15 शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य प्रथम: पाद: ॥ प्रकटार्थविवरणम् भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते।। वृत्तानुवादेन सूत्रतात्पर्यमाह-अनारब्धकार्ययोरिति ॥ निर्गुणब्रह्म- 20 विद्वानार्धकर्मभोगक्षयानन्तरमपि संसारी, विद्यावत्वेऽपि संसारसंबन्ध योग्यत्वात्, पूर्वकालानिव्रह्मविदिवेत्यनुमानं पूर्वपक्षवीजमाह-नतु सत्यपीति॥ सुखाद्यनुभवनिमित्तकर्मवत्त्वमुपाधिरित्याह - न निमित्ताभावादिति।। साधनव्यापकत्वादनुपाधित्वं शङ्कते-नन्वपर इति ॥ "अथ संपत्स्ये" इत्यादिश्रुतिबाधात् बीजाभावस्य च विद्वदनुभवसिद्धत्वान्नापूर्व कर्मानुमातुं 25 शक्यत इत्याह-न तस्येति ॥ इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्थे चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथम: पादः समाप्तः।

1036

अथ द्वितीय: पाद:

भाष्यम् [वागघिकरणम्] वाङ्मनसि दर्शेनाच्छव्दाच्च ॥४-२१॥ अथापरासु विद्यासु फलपाप्तये देवयानं पन्थानमवनारयिष्यन् 5. प्रथमं तावच्थाशास्त्रनुत्क्रान्तिकममन्त्राचष्टे; समाना हि विद्धढ़विदुपो- रुत्कान्तिरिति वक्ष्यति ॥ अस्ति प्रायणविषया श्रुति :- "अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाऊ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे पाणस्तेजमि तेजः परस्यां देवतायाम्" इति। किमिह वाच एव वत्तिमच्या मनसि संपत्तिरुच्यते, उत वाग्- 10 त्तेरिति विशयः। तत्र वागेव तावत् मनसि संपद्यत इति प्राप्तम्; तथा

प्रकटार्थविवरणम्

वाडनसि दर्शनाच्छव्दाच।।

पादसङ्गतिमाह-अथापरास्विति ॥ पूर्वपादान्ते परविद्याफलं निरूप्य इदानीं अपरविद्याफलप्राप्तये तृतीयपादे देवयानमवतारयिष्यन द्वितीयपादे 15 तावदुत्क्ान्तिक्रममाहेत्यर्थः। ननु विदुष उत्क्रान्त्यभावात् कथं तन्निरूपण- मित्याशङ्कयाह-समाना हीति ॥ निर्गुणपरव्रह्मविदो यद्पि नास्युक्क्रान्तिः,

संक्षेपतः पादार्थमुक्त्वा आद्याधिकरणविषयमाह-अस्तीति ॥। प्रयतः प्रयाणं कुर्वतः, उच्विकमिषोरित्यर्थः। [कर्तृव्युत्पत्या इन्द्रियप्रतिमानाव्] 20 करणव्युत्पत्या स्ववृत्तिप्रतिभानाञ्च संजञयमाह-किमिहेति ॥ "वाङनास" इति शब्दानुसारेण वागिन्द्रियस्यैव मनसि लय इत्याह-तत्र वागेवेति।

1037

[अ. ४. पा. २. सु. १.

भाध्यम् हि श्रुतिरनुग्रहीता भवति; इतरथा लक्षणा स्यात् ; श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिर्न्याय्या, न लक्षणा; ससमात् वाच एवायं मनसि प्रलय इति। एवं मापे, ब्रूम :- वाग्ृत्तिर्मेनसि संपद्यत इति। कथं वाग्वृत्तिरिति 5 व्याख्यायते, यावता "वाञ्मनसि" इत्वेव आचाये: पठति! सत्य- मेतत्: पठिष्यति तु परस्तात्-"अविभागो व्चनात्" इति; तस्मा- दत्र वृत्युपशममात्रं विवक्षतीति गम्यते। तच्वमलयविवक्षर्यां तु सर्वत्रैव अविभागसाम्यात् किं परत्रैव विशिष्याद्-"अविभागः" इति; तस्मादत वृत्युपसंहारविवक्षा। वाग्वृत्तिः पू्वसुपसंहियते मनोवृत्ताव- 10 वस्थितायामित्यर्थः। कस्मात्? दर्शनात्-दृश्यते हि वाग्त्तेः पूर्वोप- संहारो मनोदत्ती विद्यमानायाम्; न तु वाच एव वृत्तिमत्या मनस्युप- संहार: केनचिदपि द्रषुं शक्यते। नतु श्रुतिसाम्थ्यांत् वाच एवायं मन- स्यप्ययो युक्त इत्युक्तम्-नेत्याह, अतत्यकृतित्वात् ; यस्य हि यत उत्पत्तिः, तस्य तत्न प्रलयो न्याय्यः, मृदीव शरावस्य; नच मनसो 15 वागुत्पद्यत इति किंचन प्रमाणमस्ति। वृ्युद्धवाभिभवौ तु अप्रकृति- समाश्रयावपि दृश्येते; पार्थिवेभ्यो हि इन्धनेभ्यस्तैजसस्यान्नेवेत्तिरुद्र प्रकटार्थविवरणम् इन्द्रियप्रवृत्तिविरोधिनि मनःसंसर्गविशेषे सति मनसि वदनव्यापार- विलय इत्युपचर्यत इत्याह-वा्वृत्तिमेनसीति ॥ सूत्राक्षरविरोधमाशङ्कय 20 परिहरति-कथमित्यादिना । उपरितनसूत्रबलादित्यं व्याख्यायते। तत्र हि विद्याबलादिन्द्रियाणां ब्रह्मण्यविभागापत्तिरिति वक्ष्यति। तद्विशेषासिधानं व्यर्थ भवेत्, सर्वत्रैवेन्द्रियाणां स्वरूपप्रविलये विवक्षिते सतीत्यर्थः। इन्द्रिय- स्यातीन्द्रियत्वाद्यद्यपि प्रत्यक्षेण दष न शक्यते, तथापि श्रुतिबलादवगन्तुं शक्यत इत्याह-नतु श्रुतीति ॥ श्रुतिरण्यनुपपत्रमर्थ न वरूत इत्याह सिद्धान्ती- 25 अतत्पकृतित्वादिति ॥ प्रकृतौ हि विकारलयो दृश्यते। वाचश्र मनःप्रकृति- कत्वाभावात्तत्र लयोऽनुपपन्न इत्यर्थः । तर्ह्यतत्प्रकृतित्वादेव प्रवृत्युपसंह्वा- रोऽपि न सिध्यतीत्याशङ्कयाह-वृत्युद्धवाभिभवौ तिविति ॥ सूत्रभागमव-

1038

मनोडधिकरणम् २]

वति, अप्मु च उपशास्पति। कर्थ मवल्म्पते गव्ड :- "वाजनमि संपध्यते" इवि? अय जाह सक्येति-जव्डोऽप्पसन्पर्क्षकल्पते

अत एव च सर्वाण्यनु॥ ४-२-२॥ "तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भविन्द्ियेति संपचमानैः।" इतत् अविशेषेण सर्वेपामेव्रेन्द्रियार्णा नवस पतिः अृपे: सवापि अत एव वाच इन चतुरादीनामपि सवृतिके मनत्ववस्यित कतियोपकोनान् तत्वपलयासंभवात् वब्द्रोपपत्तेश् प्रत्तिद्वारणेव सवोगीन्द्रियाणि मनोड- तुवर्तन्ते। सर्वेषा करणानां मनस्युपर्सहाराविशेषे सनि वाचः पृथ- 10 ग्हणम् "वाजजनि संपधने" इत्युदाहरणालुशेधिन।। [मनोऽधिकरणम्] तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ४-२-३॥ समधिगतमेतत्-"वाअनसि संपद्यने" इत्वत्न ृत्तिसंपत्तिविव- क्षेति; अथ यदुत्तरं वाक्यम् "मनः प्राणे" इति, किमतापि वृत्तिसंप- 15 प्रकटार्थविवरणम् तारयति-कर्थं तहीनि॥ अत एव च सवाण्यनु। वाच्युक्तन्यायं चक्षरादायतिदिशति-अत एवरेति॥ अनुशब्देनातुवर्तनं सुत्रितम्। उपशान्तमौष्ण्यस्पर्शलिङ्गकं तेजोऽस्यति तथोकः। इन्ट्रियैरमनसि 20 संपद्यमानैः पुनर्भवं प्रतिपद्यत इत्यत्र यद्यविशेषेणेन्द्रियाणां मनसि प्रत्युपसं- हारो विवक्षितः, किमिति तरहादे वाचः पृथग्ग्रहणमित्ाशक्कयाह-सर्वेषां करणानामिति।। तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ उक्तमनुकीर्स्य पूर्ववत्संशयपूर्वपक्षी दर्शयति-समधिगतमेतदित्यादिना।। 25 1039

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. २, सु. ३.

भाष्यम्

न्तिरेव विवक्ष्यते, उत वृत्तिमत्सपत्ति :- इति विचिकित्सायाम्, वृत्तिम- तसंपत्तिरेव अत्न इति आाप्तम्, श्रुत्यनुग्रहात, तत्प्रकृतिकत्वोपपत्तेश्र। तथा हि-"अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः माणः" इत्यन्नयोनि 5 मन आमनन्ति, अब्योनि च पाणम्; आपश्रान्नमसटजन्त इति श्रुतिः। अतश्च यन्मनः प्राणे प्रलीयते अन्नमेव तदप्मु मलीयते; अननं हि मनः आपश्च प्राणः, प्रकृतिविकाराभेदादिति। एवं माप्ते ब्रूमः-तदपि अग्रृहीतवाह्येन्द्रियवृत्ति मनो वृत्तिद्वारेणैव प्राणे प्लीयत इति उत्तरा- द्वाक्याद्वगन्तव्यम्; तथा हि सुषुप्सोरसुमूर्षोश् पाणटृत्तौ परिस्पन्दा- 0 त्मिकायामवस्थितायाम्, मनोदृत्तीनामुपशमो दृश्यते; न च मनसः स्वरूपाप्ययः प्राणे संभवति, अतत्पकृतित्वात्। ननु दर्शितं मनसः माणप्रकृतित्वम्-नैतत्सारम्; न हि ईद्दशेन प्राणाडिकेन तत्प्रकृति- त्वेन मनः माणे संपत्तुमईति; एवमपि हि अन्ने मनः संपद्येत अप्सु चानम्, अप्स्ेव च प्राण :; न ह्ेतस्मिन्नपि पक्षे पाणभावपरिणता- 15 भ्योजद्चो मनौ जायत इति किंचन प्रमाणमस्ति; तस्मात् न मनसः प्राणे स्वरूपाप्ययः। वृत्यप्ययेऽपि तु शब्दोऽवकल्पते, वृत्तिवृत्तिमतोरभेदोप- चारादिति दर्शितम्।

प्रकटार्थविवरणम्

अधिकं हेतुमाह-तत्पकृतित्वोपपत्तेश्रेति ॥ प्राणाकारपरिणतानामपां मनः- 20 संस्थितान्नाकारपरिणामात् परंपरया मनसः प्राणप्रकृतित्वोपपत्तेः प्राणे स्वरूप- लयो घटत इत्यर्थः। मनःप्राणयोः स्वरूपेण प्रकृतिविकारभावाभावादसं भवति मुख्यारथे मनःपरिस्पन्दस्य प्राणायत्तत्वमात्रेण प्राणे वृत्तिलय इत्युप- चर्यत इत्याह-एवं पाप्ते ब्रूम इत्यादिना। प्राणाडिकेन व्यवहितेन। प्राणवादे प्राणस्य वायुविकारत्वाभिधानान्नास्त्यम्मयत्वम्, तथापि प्रौढवादेन "अन्नमयं

एवमपि ह्यन्न इति ॥

१. T and T1. नास्याम्मयत्वं

1040

अध्यक्षाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् [अध्यक्षाधिकरणम्] सोऽध्यक्षे तदुपगमादिम्यः।।४-२-४।। स्थितमेतत्-यस्य यतो नोत्पत्तिः, तस्य तस्मिन्वृत्तिमलयः, न स्वरूपप्रलय इति; इदमिदानीम् "प्राणस्तेजसि" इत्यत्न चिन्त्यते- 5 किं यथाश्रुति प्राणस्य तेजस्येव वृत्युपसंहारः, किंवा देहेन्द्रिय- पञ्जराध्यक्षे जीव इति। तत्र श्रुनेरनतिशङ्गत्वात्-प्राणस्य तेजस्येव संपतिः स्यात्, अश्रतकल्पनाया अन्याय्यत्वान्-इत्येवं प्राप्त प्रति- पद्यते-सोऽध्यक्ष इति। स प्रकृतः म्राणः, अध्यक्षे अविद्याकमपूर्व- प्रज्ञोपाधिके विज्ञानात्मनि अवतिष्ठते; तत्प्रधाना पाणवृत्तिभेवतीत्यथ :; 10 कुतः१ तदुपगमादिभ्यः। "एवमेवरेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति यत्रैतदूर्ध्वोच्छवासी भवति" इति हि श्रत्यन्तरम् अध्य- क्षोपगामिनः सर्वान्पाणान् अविशेषेण दर्शयति; विशेषेग च "तमु- त्कामन्तं प्राणोऽनूत्क्ामति" इति पश्चवृत्ते: माणस्य अध्यक्षानुगामितां दर्शयति, तदनुद्टत्तितां च इतरेषाम् "पाणमनूत्क्ामन्तं सर्वे प्राणा 15 अनूत्क्रामन्ति" इति; "सविज्ञानो भवति" इति च अध्यक्षस्य अन्त- विज्ञानवत्वप्रदर्शनेन तस्मिन् अपीतकरणग्रामस्य प्राणस्य अवस्थानं गम-

प्रकटार्थविवरणम्

सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्य: ।।

वृत्तानुवादपूर्वकं संशयमाह-स्थितमित्यादिना ॥ "प्राणस्तेजसि" 20 तथा "इममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति" इति श्रुतिद्वयदर्श- नात् संशयमुक्त्वा पूर्वपक्षमाह-तत्र श्रुतेरिति ॥ सिद्धान्तसूत्रं योजयति- स पकृत इत्यादिना।

1041

ब्रह्ममूलनभाष्यव्याख्यानिम् [अ. ४. पा. २. सृ. ५.

भाष्यम् यति। ननु "प्राणस्तेजसि" इति श्रयते; क्थं माणोऽध्यक्ष इत्य- धिकावापः क्रियते? नैष दोष, अध्यक्षपधानत्वादुरकमणादि्यवहा- रस्य, श्ुत्यन्तरगतस्यापि च विशेषस्यापेक्षणीयत्वाद्। कथं ति "प्राणस्तेजसि" इति श्रुतिरित्यत आह-

भूतेषु तच्छुतेः ॥ ४-२५॥ स प्राणसंपृक्तोऽध्यक्षः तेजःसहचरितेषु भूतेषु देहबीजभूतेषु सूक्ष्मेषु अवतिष्ठत इत्यवगन्तव्यम् "माणस्तेजसि" इति श्रुतेः । ननु च इयं श्रुतिः प्राणस्य तेजसि स्थिति दशयति, न माणसंपृत्तस्याध्यक्षस्य- 10 नैष दोषः, सोऽध्यक्षे-इति अध्यक्षस्याप्यन्तराले उपसंख्यातत्वात्; योऽपि हि स्ुम्नान्मथुरां गत्वा मथुरायाः पाटलिपुत्रं त्रजति, सोऽपि स्त्रुन्नात्पाटलिपुत्रं यातीति शक्यते वदितुम् ; तस्मात् "प्राणस्तेजसि" इति माणसंपृत्तस्याध्यक्षस्यैव एतत तेज:सहचरितेषु भूतेष्ववस्थानम् ॥ करथं तेजासहचरितेषु भूतेष्वित्युच्यते, यावतैकमेव तेजः श्रूयते- 15 "प्राणस्तेजसि" इति? अत आह-

प्रकटार्थविवरणम्

यथा राज: प्रयाणाभिप्रायमात्रेण सर्वे भृत्या अभिसमायान्ति एवमेवेति श्रुतेरथामिधानायोत्तरं सुत्रमवतारयति-कथं तर्हि प्राणस्तेजसीति॥

भूतेषु तच्छूतेः ॥ 20 उभयविधश्रुत्यनुग्रहाय "प्राणस्तेजसि" इत्यव्यवधानं बाधित्वा प्राणस्य वृत्तिलयोऽभ्युपगन्तव्य इत्यर्थ: ॥ भूतेष्विति बहुवचनं तेजशश्दस्योपलक्षणार्थत्वमङ्गीकृष्योक्तम्; तदाक्षिप्य समाधत्े-कर्थं तेजस्सहचरितेष्वित्यादिना ।

1042

अध्यक्षाधिकरणम् ३.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नैकस्मिन्दर्शयतो हि॥ ४-२-६॥ न एकस्मिन्नेव तेजसि शरीरान्तरप्रेप्सावेलायां जीवोऽवतिष्ठुते, कार्यस्य शरीरस्यानेकात्मकत्वदर्शनाद्। दर्शयतश्च एतमर्थ प्रश्नपति- वचने "आपः पुरुषवचसः" इति; तद्वचाख्यातम् "त्र्यात्मकत्वासु भूयस्त्वात्" इत्यत्र । अ्रुतिस्मृती च एतमर्थ दशयनः; श्रतिः "पृथ्वी- मय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमरः" इत्वाद्या; स्मृतिरपि "अण्व्यो मात्राविनाशिन्यो दशारधानां तुं या: स्मृताः। ताभि: सार्धमिदं सर्व संभवत्यतुपूवैकः ।।" इत्याद्या। नु च उपसहृनेषु वागादिषु करणेपु शरीरन्तरप्रेप्सा- वेलायाम् "कायं तदा पुरुषो वति" इत्युपकम्य अ्रुत्यन्तरं कर्मा श्रयतां निरूपयति-"तो इ यदूचतुः कम हेत तदूचनुरथ इ यत्पशशं सतुः कर्म हैव तत्पशशंसतुः" इति। अतोच्यते-तत्र कमपयुक्तस्य ग्रहातिग्रहसंज्ञरस्य इन्द्रियविषयात्नकस्य वन्धनस्य पत्तिरिति कर्मा- श्रयतोक्ता; इह पुनः भूतोपादानाहेहान्तगोत्पत्तिरिति भूनाश्रयत्व- मुक्तम्: प्रशंसाशब्दादृपि तत्र प्राधान्यमातं कर्मेणः मदर्शितम्, न त्वाश्रयान्तरं निवारितम् ; तस्मादविरोध: ॥

प्रकटार्थविवरणम्

नैकस्मिन् दशयतो हि॥ अण्व्यः तुक्ष्माः। मीयन्त इति मात्रा। प्रायोक्षादविनाशिक्क। दशार्धानां पञ्चानां भूतानामित्यथः। जीवस्य भूताध्धत्वं धुत्यन्तरविरुदमिति शङते- नतु चत्यादिना॥ तौ याज्वल्वयार्तकागी। मन्त्रणं हृत्वा यज्चीवाधार भूतमूचतु: कर्मेब तदुक्तवन्ताविति भुतेवचने बन्धपयीजकत्षेन कर्मणामात्रयत्व मुक्तम् ; भूतानां तूपादानत्वनेत्यविरोधमाह-अश्रोच्यत इति॥

१. TM adds के 1043

[अ. ४. पा. २. सु. ७,

भाष्यम् [आसृत्युपक्रमाधिकरणम्] समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य।। ४-२-७।

5 सेयमुत्क्ान्तिः किं विद्वदविदुषोः समाना, किं वा विशेषवती- इति विशयानानां विशेषवतीति तावत्माप्तम्। भूताश्रयविशिष्टा ह्येषा; पुनर्भवाय च भूतान्याश्रीयन्ते; न च विदुषः पुनर्भवः संभवति। "अमृ- तत्वं हि विद्वानश्नुते"-इति स्थिति :; तस्मादविदुष एव एषा उत्क्ान्तिः। नतु विद्यापकरणे समाम्नानात् विदुष एव एषा भवेत्- 10 न, स्वापादिवत् यथापाप्तानुकीरतनात्; यथा हि "यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम" "अशिशिषति नाम" "पिपासति नाम" इति च सर्वप्राणि साधारणा एव स्वापादयोऽनुकीर्त्यन्ते विद्यापकरणेऽपि प्रतिपिपाद- यिषितवस्तुप्रतिपादनानुगुण्येन, न तु विदुषो विशेषवन्तो विधि- त्स्यन्ते; एवम् इयमपि उत्क्रान्तिः महाजनगतैवानुकीर्त्यते, यस्यां 15 परस्यां देवतायां पुरुषस्य प्रयतः तेजः संपद्यते स आत्मा तत्वमसि- इत्येतत्प्रतिपादयितुम् । प्रतिषिद्धा च एषा विदुष :- "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" इति। तस्मादविदुष एवैषेति। प्रकटार्थविवरणम् समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चातुपोष्य ।। 20 अनन्तरनिरूपितोत्क्रान्तिर्विषयः । तत्र "विद्ययामृतमश्नुते" इति श्रुतेः "अस्य सौम्य पुरुषस्य" इत्यविशेषश्चुतेश्च संशयमाह-सेयमिति॥ विशयानानां सन्दिहानानां सताम्। अविदुष एवेति विशेषवतीति पूर्वपक्षत्वेन प्राप्तमित्यर्थः। पूर्वपक्षमाक्षिप्य समाधत्ते-नतु विद्येत्यादिना ॥ सृतेमार्गस्योपकरमात् अर्वा- 1044

संसारव्ययदेशाधिकरणम् ५ नकदाथविवरणभ्

भाष्यम एवं प्राप्ते, ब्रमः- समानेवेंषा उत्कान्ति: "वाघ्जनसि" इत्वाय्या विद्ढविदुपो: असृत्युपकमान् भवितुमदति अविशेषअ्ररणान्: अवि- द्वान् देहवीजभूतानि भू मूक्षाण्याशित्व कपमयुको सेग्रणासुभवितुं संसरति, विद्वास्तु व्वानमतपषितं मोक्षनाडीद्वारमाश्रयने-नदेनत् "आसृत्युपत्रमात्" इत्तुक्स्। नय्व रमृत्म्वं विदुषा माप्व्यम्, न च नद्देशान्तरायत्तम्, नत्र कुतो भूराथ्रप्त्वं सृन्दुपकमी वेति -: बोच्ने- अनुपोष्य च इडस्. अदग्ध्या अत्यम्मविद्यािन्केशन, अपरविया- सामर्थ्यात् आपेक्षिकमृतत्वं पेप्लते; संभवति मत्र सन्युयका: भूना- श्रयत्वं च-न हि निगश्रवाणां माणानां गतिरुपपच्ने: तन्ावदोप:।।

तदापीते: संसारध्यपदेशान्॥४-२८॥ "तेजः परस्यां देवतायाप्" इत्यत्र प्रकरणसामध्यान् तन् यथा- प्रकतं तेज: साध्यक्ष समायं सकरणग्रामं भूतान्नरसहितं प्रयत: पुंसः परस्यां देवतायां सपद्यत इत्वेतबुक्त भवनि: कीडशी पुनरियं संपत्ति: स्यादिति चिन्चते। तत्र आलन्िक एवं वापय ववरूपनविळय इनि

प्रकदार्थवियरणस् कर्मिणां सगुणोपासकानां चोता िमपुतयैवेत्यासमापत। पूर्य पक्षबीजापाकरणाय सुतमावं व्याचऐे-अतपोष्य चेदमिति।। तदापीते: संसारव्यपढेशात्।। पूर्वोदाहतो कान्तिवाष्यस्य शंर्य व्वास्याय संशयमाद-तेजः परस्या- मित्यादिना ॥ किमात्यन्तिकसंपत्तिः, किवा नेनि संपत्तरुमयथा दर्शनात् संशये पूर्वपक्षमाह-तत्रात्यन्तिक एवेति। "पर्ष्चां देवतायाम्" इति श्रयमाणा सत्संपत्तिरात्यन्तिकी, अन्लकालीनसा्संपत्तित्वान्, परत्रह्म

१. T. अत्यन्त

1045 P-59

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. २. सु. ९.

भाष्यम्

प्राप्तम्, तत्प्रकृतित्वोपपत्तेः; सर्वस्य हि जनिमतो वस्तुजावस्य प्रकृतिः परा देवतेति प्रतिष्ठापितम्: तस्मात् आत्यन्तिकी इयमविभागापत्ति- रिति। एवं मराप्ते, ब्रूम :- तत् तेजआदि भूतसूक्ष्ण श्रोलादिकरण- 5 श्रयभूतम्, आपीतेः आ संसारमोक्षात सम्यग्ज्ञाननिमित्तात् अवतिष्ठते। "योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः। स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकमे यथाश्रुतम्।"

इत्यादिसंसारव्यपदेशत्; अन्यथा हि सर्वे: प्रायणसमय एव उपाधि प्रत्यस्तमयादत्यन्तं ब्रह्म संपद्येत्र, तत्र विधिशास्त्रमनथेकं स्याद्, विद्या- 10 शास्त्रं च; मिथ्याग्ज्ञाननिमित्तश्रबन्धो न सम्यगज्ञानादृते विस्त्रंसितुमईति; तस्मात् तत्प्रकृतित्वेऽपि सुषुपपलयवत् बीजभावावशेषैव एषा सत्सं- पत्तिरिति॥

सूक्ष्मं प्रमाणतश्र तथोपलब्धेः ॥४-२-९॥

तच्च इतरभूतसहितं तेजो जीवस्यास्माच्छरीरात् प्रवसत आश्रयभूत 15 स्वरूपतः प्रमाणतश्च सूक्ष्मं भवितुमईति। तथा हि नाडीनिष्कमणश्रवणादि भ्योऽस्य सौक्ष्म्यमुपलभ्यते। तत्न तनुत्वात्संचारोपपत्ति :; स्वच्छत्वाच्च अग्रतीघातोपपत्तिः; अत एव च देहान्निर्गच्छत् पार्श्वस्थैर्नोपलभ्यते॥

प्रकटार्थविवरणम् संपत्तिवदित्यर्थः। यत्पूर्व स्वरूपविलयाभावे कारणमुक्तमतत्प्रकृतित्वम्, तदपीह 20 नास्तीत्याह-तत्प्रकृतित्वोपपत्तेरिति।

सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपळब्घेः ॥

देहान्तरोपभोगाय कर्मज्ञानविध्यन्यथानुपपत्या अनुमानं बाधित्वा पुनरु- त्थानयोग्यसावशेषसंपत्तिरुक्ता सिद्धान्ते। तत्र स्वरूपेण पृथग्विद्यते चेत्कि- मिति पार्श्वस्थैनोपलभ्यत इति प्रासङ्गिकमाशङ्गयाह-सूक्ष्मं प्रमाणतश्चेति ॥

1046

प्रतिषेधाधिकरणम् ६.] प्रकटाथविवरणम्

भाष्यम् नोपमर्देनातः ।४-२-१0॥ अन एव सूक्ष्मत्वान् न अस्य स्थूचस्य शरीरस्योपमर्देन दाहादि- निमित्तेन इतरत्मूक्ष्मं रीरमुपमृधने।। अर्वैव चोपपत्तेरेष ऊप्मा ॥४-२-११॥ अस्ैव च सूक्ष्मस्य शरीरत्य एप ऊप्मा, यमेनस्मिख्जीबशरीरे संस्पर्शेनोष्माणं वरिज्ञानन्त। तथा हि मृनावस्ायाए अवस्थिनेऽषि वेहे विद्यमानेव्वपि च रुपाविषु देहगुणेश न ऊक्ा उपलभ्यने, जीव- दवस्थायामेव तु उपलभ्यते-इसव उपपचने अभिद्धवरीश्व्यनिरिक्त- व्यपाश्रय एत एप ऊध्मेति। तथा च श्ुतिः-"उृष्ण एव जीविष्य- कशीतो मरिष्यन्" इनि॥ [प्रतिषेधाधिकरणम्] प्रतिषेधादितिचेन्न शारीरात् ॥४-२१२॥ "अमृतत्वं चातुपोष्य" इत्वतो विश्ञेषणात् आत्यन्तिकेऽमृतत्वे गत्युत्कान्त्योरभावोऽभयुपगतः; तवापि केनचित्कारणेन उत्क्रान्ति- प्रकटार्थविवरणम् नोपमर्देनात: ।। अस्यैव चोपपत्तेरेप ऊष्मा॥ तत्सन्भावे श्रुतिलिङ्गमाह-अस्यैव चेति॥ प्रतिषेधादिनिचेन्न शारीरात्। व्यवहितेन सम्बन्धमाह-अमृतत्वं चेति॥ गत्वा यदसृतत्वं प्राप्यते तदात्यन्तिकं न भवति, किंतु अविद्यादिक्केशनदग्धव्रैवेति सूत्रकृता विशेष-

१. TI. संगत्व २. T aud T .. किञ्च

1047

ब्रह्मसूत्नभाव्यव्यारूयानम् [अ. ४. पा. २. सृ. १२.

भाष्यम्

येषां तु षष्ठीपाठ तेषां विद्वत्संबन्धिनी उत्कान्तिः प्रतिषिध्यत इति, प्राप्तोत्कान्तिप्रतिषेधार्थत्वात् अस्य वाक्यस्य देहापादानैव सा प्रतिषिद्धा भवति; देहादुत्क्रान्तिः पाप्ता, न देहिनः; अपि च "चक्षुष्टो वा मूर्धो 5. वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्कामति प्राणमनूत्का- मन्त सर्वे प्राणा अनूत्कामन्ति " इत्येवमविद्वद्विषयं सपपश्चमुत्कमणं संसारगमनं च दर्शयित्वा "इति तु कामयमान:" इति उपसंहृत्य अविद्वत्कथाम्, "अथाकामयमानः" इति व्यपदिश्य विद्वांसभ्-यदि तद्विषयेऽप्युत्क्ान्तिमेव मापयेत् असमञ्जस एव व्यपदेशः स्यात; 10 तस्मात् अविद्वद्विषये प्राप्तयोगत्युत्क्ान्त्योः विद्वद्विषये प्रतिषेध :- इत्येव- मेव व्याख्येयम्, व्यपदेशार्थवत्त्वाय ।न च ब्रह्मविद: सर्वगतब्रह्मात्मभूतस्य प्रक्षीणकामकर्मणः उत्क्रान्तिः गतिवा उपपद्यते, निमित्ताभाबात्। "अत्र ब्रह्म समश्रुते" इति च एवंजातीयकाः श्षतयो गत्युत्कान्त्योर- भावं सूचयन्ति।।

15 प्रकटार्थविवरणम्

काण्वपाठस्यार्थमाह-येषां तु षष्ठीपाठ इति ॥ "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" इत्यत्रापादानकार कापेक्षायाम्। "चक्षुष्टो वा मूरधो वा" इति शरीरावयवा- नामुत्कान्त्यपादानत्वेन प्रकृतानामिह संबन्धात् प्राप्तोत्क्रान्तिप्रतिषेधपरत्वाञ्च वाक्यस्य, षष्ठयाश्च "प्राणमयः" इत्यादौ प्रकृतोपाध्युपहितसंबन्धिविशेषा 20 वलम्बितया शाखान्तरगतापादानानपक्षत्वात् तस्योपाधिभूताः प्राणा शरीरावयवेभ्यो नोत्क्रामन्तीति वाक्यार्थ: सिध्यतीत्यर्थः । व्यपदेशभेदस्यार्थ वत्वसिध्यर्थमप्ययमेव वाक्यार्थ इत्याह-अपि चेति । नन्वविदुषः शरी. रान्तरारम्भायोत्क्रान्तिः, विदुषस्तु न शरीरारम्भाय; किं तुसंसारमण्डलमति क्रम्य हिरण्यगर्भपर्यन्तं परव्रह्मप्राप्त्यर्थमित्यर्थविशेषो भविष्यतीत्याशङ्कयाह- 25 न च ब्रह्मविद इति ॥ तथा च स्मृति :-

१. A and TM. संबन्ध

1050

प्रतिषेधाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थनिवरणम्

माष्यम् स्मर्यते च ॥ ४-२-१४॥ स्मर्यतेऽपि च महाभारते गत्युन्कान्त्योरभाव :- "सवभूतात्मभूनस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः । देवा अपि मार्गे सुदयन्त्यपदस्य पदेषिणः ।" इति। ननु गतिरपि ब्रह्मविदः सवगतव्रह्मात्मभूनस्य स्मयने-'शुक: किल वैयासकरिर्मुमुक्षुरादित्यमण्डलमभिपतस्थे पित्रा चानुगम्याहूतो भो इति प्रतिशुश्राव' इति-न, सशरीरस्यैत्र अयं योगवचेन विशिष्टदेश- प्राप्तिपूर्वकः शरीरोत्सर्ग इति द्रष्टव्यम्, सर्तरभूतदृश्यत्वाझयुपन्यासात्; न हि अशरीरं गच्छन्तं सर्वभूतानि द्रषुं शकतुयुः; तथा च तत्रेवोपसंहृतम्- "शुकस्तु मारुताच्छीघ्रां गति कृत्वान्तरिक्षगः । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतगतोऽभवत् ।।" इति। तस्मादभावः परव्रह्मविदो गत्युत्कान्त्यो :; गतिश्रुतीनां तु विषयसुपरि- षाद्याखयास्याम: ।।

प्रकटार्थविवरणम् "नोत्कामन्ति मुनेः प्राणाः व्यापी सर्वगती हि सः। तेन व्याप्तमिदं सर्वे कुत उत्क्रम्य यास्यति॥" इति॥ यञ्च भास्करभाषणम् "उत्क्रान्तिप्रतिषेधे न्यायो नास्ति" इत्यादि, तदुक न्यायापरिज्ानविलसितमित्युपेक्यते। स्मर्येते च।।

स्मृत्यनुग्रहादपि अयमेव श्रुत्यर्थो ग्राह्य इत्याह-स्मयंते चेति॥ पदं षिणो देवाः; अपदस्य प्राप्यपदरहितस्य विदुषो मार्गे मुह्यन्ति, मार्ग न जानन्ति, तदभावादेवेत्यर्थः। स्मृत्यन्तरविरोधं शङ्कते-नतु गतिरपीति ॥ परिहरति- सशरीरस्यैवेति । योगबलेन सगुणविद्याफलेनेत्यर्थः॥

1051

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यायानम् [अ. ४. पा. २. सू. १५.

भाष्यम् [वागादिलयाधिकरणम्] तानि परे तथा ह्याह॥ ४-२-१५॥ तानि पुनः प्राणशब्दोदितानि इन्द्रियाणि भूतानि च परब्रह्मविद: तस्मिन्नेव परस्मिन्नात्मनि पलीयन्ते; कस्मात्? तथा हि आह श्रुति :- "एवमेवास्य परिद्रषुरिमा: षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति" इति। नतु "गताः कलाः पश्चदश प्रतिष्ठाः" इति विद्वद्विषयैवापरा श्र्ति: परस्मादात्मनोऽन्यत्नापि कलानां प्रलयम् आह स्म-न; सा खलु व्यवहारापेक्षा-पार्थिवाद्याः कला: पृथिव्यादि

10 प्रकटार्थविवरणम्

तानि परे तथा ह्याह।। पूर्वत्र प्राणानुत्क्ान्त्यभिधानेनेहैव लयोऽभिहितः। तस्मिन्नेव लये श्रुति द्यदर्शनात् संशयः । तथा हि "गताः कलाः पश्चदश प्रतिष्ठाः" इति भूतेषु लय: प्रतीयते, "पुरुषायणा: पुरुषं प्राध्यास्ं यन्ति" इति पुरुषे। तत्र सिद्धान्तमेव 15 तावदाह-तानि पुनरिति॥ यथा नद्यः समुद्रं प्राप्यास्तं यन्त्येवमेवास्य जीवस्य परि समन्तात्सर्वतोSनवच्छिन्ं ब्रह्म द्रष्टरिमा: प्राणाद्याः षोडशकला पुरुषा श्रयाः पुरुषं प्राप्य बाह्यविषयासङ्गत्यागेन परमपुरुष एव निष्ठयास्तं गच्छ- न्तीत्यर्थः । संशयबीजमुन्भावयति-ननु गता इति ॥ मनःप्राणयोरेकत्व करणेन पञ्चदशसंख्याका: कलाः प्रतिष्ठाः प्रति स्वं स्वं कारणं प्रति मोक्षकाले न 20 गता भवन्तीति श्रुत्या प्रकृतावेव विकारलय इति न्यायानुगृहीतया भूतेषु ब्रह्मविद: करणानां लय इति पूर्ववादिनो मतं सिद्धान्ती श्रुत्या व्यवस्थितविष- यत्वेन निर्णयमाह-सा खल्वित्यादिना॥ सा कलाना भूतेषु लयप्रतिपदिका श्रुतिः सर्वजीवसाधारणव्यवहारगोचरमहाभूतविषया। मायापयमद्दाभूतो पष्टव्धानि हि जीवाविद्याकृतभूतसूक्ष्माणि लिङ्गदेहाकारेण विवर्तन्ते। तत्रो 25 पष्टम्भकभूतांशानां महाभूतेष्चेव विलय इत्यर्थः। इतरा तु पुरुषं प्राप्यास्तं

1052

अविभागाधिकरणम् ८.] प्कटार्थेविवरणम्

भाष्यम् रेव स्वप्रकृतीरपियन्तीति; इतरा तु तिद्ृत्पतिपत्यपेक्षा-कृत्स्ं कला- जातं परब्रह्मतिदो ब्रह्मेव संपद्यत इति; तल्ावद्रोप:।।

अविभागाधिकरणम्] अविभागो वचनात् ॥ ४-२-१६।। 5

स पुनर्विदुषः कलामलयः किम् इनरेपामित्र सावशेषो भवनि, आहोखिन्निरवशेष इति। तत्र प्रळयसामान्यान् सत्त्यवशेपतामसक्तौ व्रवीति-अविभागापत्तिरवेति; कु? वचनान्; था हि कलामलय- मुक्त्वा वक्ति-"भिद्येते तासां नामरूप पुरुष इत्येवं प्रोच्यने स एषोऽकलोऽमृतो भवति" इति। अविद्यानिमित्तानां च कलानां न 10 विद्यानिमित्ते पळये सावशेषत्वोपपत्तिः । तस्मादविभाग एवेनि।।

प्रकटार्थविवरणम्

गच्छन्ति" इति श्रुतिः विद्वत्प्रतिपत्या अविद्याधिकृतनूतसृक्ष्मरचितकरणग्रामा-

अविभागो वचनात् ॥ 15

लयस्योभयथात्वदर्शनात् पूर्वोक्त एव लये संशयमाह-स पुनररिति ॥ विमतः कलाविलय: सावशेष:, कलाविलयत्वात्, उत्क्रान्ती कलाविलयवदि- त्यनुमानात् शक्तिशेषे लये प्रात्ते, सिद्धान्तमाह- अविभागापत्तिरिनि। ब्रह्मभावमोक्षसाधकशास्त्रान्यथातुपपत्त्यनुगृहीतया "भिद्येते तासां नामरूपे" इत्यस्तङ्गतानामपि सूक्ष्मनामरूपाभावपरया श्रुत्या अनुमानस्य बाधात् स्वरूप- 20 शेषो लय इति भाय:।।

१. TH. विद्वान् प्रति

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्याखयानम् [अ. ४. पा. २. सु.१९.

भाष्यम् वेश्य" इत्युपक्रम्य िहिता; तत्पक्रियायाम् "अथ या एता हृदयस्य नाड्य:" इत्युवकम्य समपश्च नाडीरश्यिसंबन्धमुकरा उत्त्तम्-"अथ यत्नैतदस्माच्छरीरादुत्कामत्यथैतैरेव रश्यिभि रुर्ध्वमाक्र्कमते" इति; पुन- थोक्तम "तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति" इति; तस्मात् शताधिकया नाड्या निष्कामन रक्म्यनुसारी निष्कामतीति गम्यते। तत् किम् अविशेषणैव अहनि रात्रो वा ्रियमाणस्य रक्म्यनुसारित्वन्, आहोस्विदहन्येव इति संशये सति, अविशेषश्रवणात् अविशेषेणेव तावद् रश्म्यनुसारीति प्रतिज्ञायते।।

10 निशि नेति चेन्न संबन्धस यावद्देहभावित्वा- दर्शयति च ॥ ४-२-१९॥ अस्ति अहनि नाडीरश्मिसंबन्ध इति अहनि मृतस्य स्यात रश्म्यतु- सारित्वम् ; रात्रौ तु मेतस्य न स्यात्, नाडीरश्मिसंबन्धविच्छेदात्-इति चेतु, न, नाडीरशिमिसंबन्धस्य यावद्देहभवित्वात्; यावदेहभावी हि 15 सिराकिरणसंपर्क :; दर्शयति चैतमर्थ श्रुति :- "असुष्मादादित्यात्मता- यन्ते ता आसु नाडीषु सप्ा आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिना- दित्ये सृप्ता:" इति; निदाघसमये च निशास्वरपि किरणानुवृत्तिरुप- प्रकटार्थविवरणम् तत्किमविशेषेणैवेति। सिद्धान्तमेव तावदाह-अविशेषश्रवणादिति ॥।

20 निशि नेति चेन संबन्धस्य यावद्देहभावित्वात् दर्शयति च।। सुत्रभागेन पूर्वपक्षसुपन्यस्य दूषयति-निशि नेतीत्यादिना॥ न केवलं श्रौत एव रश्मिसंबन्धः, उष्णकाले चौष्ण्योपलन्धिलिङ्गगम्योऽपील्याइ- निदाघसमये चेति ॥ तर्हि हेमन्तादिरात्रिव्तपि करिमित्यौष्ण्यं नोपलभ्यत 1056

रक्म्यधिकरणम् १०.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् लभ्यने, प्रतापादिकार्यदर्शनात: स्तोकानुद्ृत्तेश दुलक्ष्यत्वन् ऋत्व- न्तररजनीषु, शैशिरेष्विव दुर्दिनेधु; "अहरेवरैंतद्रातौ दधाति" इनि च एतदेव दशयति। यदि न राव्रा प्रेनः विनेव रश्म्यनुसारेण ऊध्च- माक्रमेत, रश्म्यनुसारानर्थक्यंवेत्; न सेनत् विशिष्य अभिधीयने- यो दिवा प्रेति, स. रश्मीनपेक्ष्योध्वमाक्रमने, यस्तु रात्रो सोऽनपेक्ष्यै- वेति; अथ तु विद्वानपि रात्रिपायणापराधमाव्रेण नोध्वमाक्रमेन, पाति कफला विद्येति अप्रवृत्तिरेव तस्यां स्यात्, मृत्युकालानियमान्; अथापि रात्रावुपरतोऽइरागमम् उदीक्षे, अहरागमेऽ्यस्य कढ़ाचित् अरश्मिसंबन्धाई शरीरं स्यात् पावकादिसंपर्कात्; "स याव्रत्निप्ये- 10 न्मनस्तावदादित्यं गच्छति" इति च अ्रुतिः अनुदीक्षां दशयति। तस्मात् अविशेषेणैव इदं रातरिदिवं रश्म्यनुसारित्वम्।

प्रकटार्थविवरणम्

इत्याशङ्कयाह-स्तोकानुट्चेश्रे ति। अहरेवैतद्रात्री दधाति सवितेति धारणाभि- धानं स्ताकरश्म्यनुवृत्त्यभिप्रायमेवेत्यर्थः। विपक्षे दोषमाह-यदि चेति॥। ननु 15 किमिति वाक्यानर्थक्यम्! दिवाप्रेतथिषयं भविष्यतीत्याशङ्कयाह-न ह्येतदिति।। तहि रात्रौ प्रेतस्य माभूदूर्ध्वमाक्रमणम्, रश््यनुसारित्वश्रुतेः अर्थवत्त्वायेत्या- शङ्कयाह-अथ तु विद्वानपीति ॥ तर्हिं दिवसोदयपर्यन्तं प्रतीक्षा भवत्वित्या- शङयाह-अथापीत्यादिना ॥ दिवसोदयेऽ्यस्य कदाचिद्रश्मिसंबन्धाहै शरीरं न भवति वह्नयादिसंपर्कात्; अतः सिराकिरणसंपर्काभावात् व्यर्थ 20 प्रतीक्षणं स्यादित्यर्थः । श्रुतिविरोधाञ्च न प्रतीक्षाकल्पनेत्याह - स याव- दिति।।

१. T. संभविष्यति 1057

[अ.४. पा. २. सू. २०

भाष्यम् [दक्षिणायनाधिकरणस्] अतश्ायनेऽपि दक्षिणे॥ ४-२-२०॥

अत एव च उदीक्षानुपपत्तेः, अपाक्षिकफलत्वाच्च विद्याया:, अनि- 5 यतकालत्वाच्च मृत्यो:, दक्षिणायनेऽपि म्रियमाणो विद्वान् प्रामोत्येव विद्याफलस्। उत्तरायणमरणपाशस्त्यपसिद्धेः भीष्मस्य च प्रतीक्षा- दर्शनात्, "आपूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्डेति मासांस्तान्" इति च श्रुतेः अपेक्षितव्यमुत्तरायणम्-इतीमामाशङ्गाम् अनेन सूत्रेणापनुदति; प्राशस्त्यप्रसिद्धि: अविदवद्विषया; भीष्मस्य प्रतिपालनम् आचारप्ति- 10 पालनार्थे पितृप्रसादलब्धस्वच्छन्दमृत्युताख्यापनार्थ च। श्रुतेस्तु अर्थ वक्ष्यति "आतिवाहिकास्तल्विङ्गात्" इति ॥ नतु च- "यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्ति चैव योगिन:। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥" इति 15 कालपाधान्येन उपक्रम्य अहरादिकालविशेष: स्मृतावनावृत्तये नियतः; कथं रात्रौ दक्षिणायने वा प्रयातोऽनावृत्ति यायात्-इत्यत्ोच्यते-

प्रकटार्थविवरणम् अतश्चायनेऽपि दक्षिणे॥

20 अत एवेति ॥ पूर्वपक्षमुपन्यस्यति- उत्तरायणेति ॥ अपनोदप्रकार- माह-प्राशस्त्यपसिद्धिरिति ॥ फलमुद्दिश्य विद्याविधानान्यथानुपपत्या लोकप्रसिध्यादिबाधादुत्तरायणामिमानिदेवतायाः नित्यत्वेन दक्षिणायनेऽपि मार्गपर्वत्वसंभवात् दक्षिणायनमृतानामपि विद्याफलमस्तीति भावः॥ स्मृतिबलात्कालनियमं शङ्कते-नतु चेति।।

१. T. मार्गपर्वतसंभवात्

1058

दक्षिणायनाधिकरणम् ११.] प्रकटार्येविवरणम्

भाष्यम्

योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैते॥ ४-२-२१ ॥

योगिनः प्रति च अयमहरादिकानव्िनियोगोऽनावृत्तये स्मयते; रमार्ते चैते योगसांख्ये, न शरते; अतो विषयभेदात् प्रमाणविशेषाच्च नास्य स्मार्नस्य कालविनियोगस्य श्रनेषु विज्ञानेषु अवतारः। ननु- 5

"अग्निर्ज्योतिरहः शुक्कः षण्मासा उत्तरायणम् । धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्।।" इति च श्रौतावेनौ देवयानपितृयाणां प्रत्यभिज्ञायेते स्मृतावपीति, उच्यते-"तं कालं वक्ष्यामि" इति स्मृतो कालमनिज्ञानात् विरोध-

प्रकटार्थविवरणम 10

योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैने।।

श्रौतदहरादयुपासकस्य अस्मामि: कालनिर्यमो नास्तीत्युक्तम्। स्सृतौ त्वन्यस्यैव कालनियम उच्यते, ततो भिन्नविषयत्वान्न विरोध इत्याह- योगिन इति ॥ ननु योगी दहरादयुपासक एव किं न भवतीत्याशङ्कयाह- स्मार्ते चैत इति। नित्यमननिहोत्रादीश्वराराधानरूपेणैव यवनुष्ठीयते सयोगः। 15 "अनाश्ितः कर्मफलं कार्ये कर्म करोति यः" इति स्मृतेः "इन्द्रियाणीन्द्रिया- र्थेंषु वर्तन्ते" इति धारणापूर्वकोSकर्तृत्वानुभवः साक्क्यमित्यर्थः। श्रुतिस्मृत्यो रेकविषयत्वप्रत्यभिज्ञानात् भिन्नविषयत्वं नास्तीस्याह-नन्वगनिरिति ।।

प्रत्यभिश्ञायाः कालप्रतिक्ञाविरोधमाशङ्कय भिन्नविषयत्वेन सुत्रकारेण परिहारोऽमिहित इत्याह-उच्यत इति । यवा तु स्सृतावपि कालस्य 20

१. T, नियमोऽप्यस्ती ३. T, TM and A. कालप्रत्यभि क््याविरो २. TM and A अतो

1059

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. २. सु. २१.

भाष्यम् माशङय अयं परिहार उक्तः । यदा पुनः स्मृतावपि अग्नयाद्या देवता एव आतिवाहिक्यो गृह्यन्ते, तदा न कश्चिद्विरोध इति॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पाद: ॥

प्रकटार्थविवरणम् विवक्षितत्वम्, तदा नास्ति अत्यभिज्ञायाः कश्वचिद्विरोध इति दक्षिणायनेऽपि मृतः प्राप्नोत्येव विद्याफलमिति भावः॥

10 इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्थे चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीय: पाद: समाप्तः

अथ तृतीय: पाद:

भाष्यम् आसृत्युपक्रमात् समानोत्कान्तिरित्युक्तम् ; सृतिस्तु श्रुत्यन्तरेष्व- नेकधा श्यते-नाडीरश्मिसंबन्धेनेका "अथैतैरेव रश्मिभिरुध्व आक्र- मते" इति; अर्चिरादिकेका "तेऽरचिषमभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहः" इति; 5 "स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छनि" इत्यन्या; "यदा वै पुरुषोऽत्मालोकात्प्रैति स वायुमागच्छति" इत्यपरा; "सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति" इति च अपरा। तत्र संशय :- कि परस्परं मिन्ना एताः सृनयः, किवाएफैव अनेकविशेषणेति। तत्न पाप्त तावत्-भिन्ना एताः सृतय इति, भिन्नप्रकरणत्वात, भिन्नो- 10 पासनाशेषत्वाच्च; अपि च "अथैतेरेव रश्मिभिः" इत्यवधारणम् अर्चिराद्यपेक्षायाम् उपरुध्येत, त्वरावचनं च पीड्येन-"स याव- रिक्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छति" इति; तस्मादन्योन्यभिन्ना एवैते पन्थान इति। एवं प्राप्ते, अभिदध्महे- प्रकटार्थविवरणम् 15

अपरविद्यायाः फलावापये देवयानं पन्थानमवतारयितुमुत्कान्तिः पूर्व- पादे प्रत्यपादि; स इदानीं देवयान: पन्थाः प्रतिपाद्यत इत्याह-आसत्युप- कमादिति। अनेकश्रुतिदर्शनात्संशयमुकत्वा पूर्वपक्षमाह-तत्र प्राप्तं ताव- दिति। प्रतिप्रकरणं विद्याभेदाद्गतीनामपि विद्यागुगत्वेन चिन्तयितव्ये सति गुणिभेदात् गुणभूतगतिभेद इत्यर्थः । गतिभेदे हेत्वन्तरमाह-अपि चेति॥ 20 उपासनाभेदेषूपास्यव्रह्मैक्यवत् गुणभूतगत्यक्योपपत्ते: अरचिरादिकैकैच गति- रिस्याइ-एवं प्राप्ते अभिदध्मह इति। १. T and T add एतेन 1061 P-61

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. ३. सु. २,

भाष्यम्

[वाय्वधिकरणम्] वायुमव्दादविशेषविशेषाभ्याम्॥४-३-२॥ केन पुनः संनिवेशविशेषेण गतिविशेषणानाम् इतरेतरविशेषण- 5 विशेष्यभाव :- इति तदेतत् सुहृद्दत्वा आचार्यो ग्रथयति। "स एतं देवयानं पन्थानमापद्यागनिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स पजापतिलोकं स ब्रह्मलोकम्" इति कौषीतकिनां देवयानः पन्थाः पठ्यते; तत्र अचिरग्निलोकशब्दौ तावत् एकार्थौ ज्वलनवचनत्वादिति नात संनिवेशकरमः कचिदन्वेष्य :; वायुस्तु अचि- 10 रादौ वर्त्मनि कतमस्मिन् स्थाने निवेशयितव्य इति, उच्यते- "ते ऽरचिषमेवाभि संभवन्त्यर्चिषोSहरहन आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्या- नषडुदङ्डेति मासांस्तान् मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्यम्" इत्यत्न संवत्सरात्पराश्चम् आदित्यादर्वाश्चं वायुमभिसंभवन्ति; कस्मात्! अविशेष- विशेषाभ्याम्। तथा हि-"स वायुलोकम्" इत्यत्न अविशेषोपदिष्टस्य

15 प्रकटार्थविवरणम्

वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् । सर्वविद्यासवेक एव अर्चिरादिमार्ग इत्युक्तम्। इदानीं तस्मिभ्नेव मार्गे गतिविशेषणानां वाय्वादीनामस्मादयं पूंर्वोऽस्मादयमुत्तर इत्यन्योन्यं विशेषण- विशेष्यभावः केन क्रमेणेति निरुप्यत इत्याह-केन पुनरिति । संक्षेपतोऽ 20 धिकरणतात्पर्यमुक्त्वा वाक्यं पठति संशयप्रदर्शनाय-स एतमिति ॥ अस- न्दिग्धमंशं मुक्त्वा संशयमाह-तत्नेत्यादिना ॥ कतमस्मिन् स्थान इति ॥ अर्चिषोऽनन्तरं संवत्सराद्वेति पाठक्रमार्थक्रमाभ्यां संशये सिद्धान्तमेव ताव दुपक्रमते-उच्यत इत्यादिना।। तसै प्राप्तायोपासकाय वायुस्तत्र तं प्रदेशं विजिहीते त्यजति; द्वारं प्रयच्छति। कियत्परिमाणमू? यथा रथचक्रस्य सं चिछिद्र

१. TM and A omit पूर्वोSस्मात् २. TM. तत्

1064

वाय्वधिकरणम् २.] पश.टारथविवरण

भाष्यम् वायोः अत्यन्तरेण विशेषोपदेशो दयने-"यदा वे पुग्पोSस्माल्लोका- त्प्रैति स वायुमागच्छति तस्में स तत्र विजिहीने यया स्थचक्रस्य खं तेन स ऊध्वमाक्रमते स आदित्यनागच्छति" इनि; एनस्मान आदि- त्यात् वायोः पूतत्वदशनात् विशेषान् अन्दादित्ययोरन्तराले वायुर्निवे- 5 शयिनव्यः। कस्मात्पुनरग्ेः परत्वदशाद्विशषादचिषोजनन्नरं वायुन निवेश्यते१ नैपोडस्ति विशेष इात वदाम: नतु उद़ाहृता अुनि :- "स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छति न वायुलोकं स वरुग लोकम्" इति; उच्यते-केवलोऽव पाठः पौचापर्येणापस्थित, नात्र कम वचनः कशिच्छब्दोऽ्ति; पदार्थोपदर्शनमात्रं अ्त्र क्रियने-एनमेनं 10 च आगच्छतीति; इतरत्र पुनः, वायुप्त्तेन र्थचक्रमावेण च्छद्रेण ऊ्ध्वमाक्रम्य आदित्यमागच्छनीति अवगम्यते क्रमः; नस्मान मूक्तम् अविशेषविशेषाभ्गामिति। वाजसनेयिनस्तु "मासेभ्यो देवलोकं केवन्ो- कादादित्यम्" इति समामनन्ति; तत्र आदित्यानन्त्याय देवलोकाद्वायु- मभिसंभवेयु :; "वायुमब्दात्" इति तु छन्दोगश्ुत्यपेक्षयोक्तम्। छान्दो- 15 ग्यवाजसनेयकयोस्तु एकत्र देवलोको न विद्यते, परत्र संवत्सरः; तत्र

प्रकटार्थविवरणम्

मित्यर्थः। सिद्धान्तमुपक्रम्येदानी पूर्वपक्षमाह-कस्मात्पुनरिति ॥ पाउक्र मेणार्चिषोऽनन्तरं वायुर्निवेशनीय इत्यर्थः। वायुप्रत्तेन मार्गेण ऊर्ध्वमादिस्य- माक्रमत इत्यर्थक्रमदर्शनेन पाठक्रमोऽयं बाध्यत इति निगूढाभिसन्धि: उत्तर. 20 माह-नैषोऽस्तीति॥ चोद्यपूर्वकं निगूढाभिसन्धि विवृणोति-नन्वित्या-

निवेशमुक्त्वा अधुना वाजसनेयिवाक्योपदिष्टे निवेशमाह-वाजसनेयिन- स्त्विति।। ननु यदि देवलोकादादित्यं प्राप्तुवन्ति, कथं तरहि वायुमन्दात्"इति सुत्रकृतोक्तमित्याशङ्गयाह-वायुमब्दादिति त्ति॥ इदानी छान्दोग्यवाज 2 सनेयकयोरधिकान्तर्भावभाह-छान्दोग्येति ॥ श्रुतिद्वयप्रामाण्यादुभावपि 1065

[अ. ४. पा. ३. सु. ३.

भाष्यम्

श्रुतिद्वयप्रत्ययात् उभावपि उभयत्न ग्रथयितव्यौ; तत्नापि माससंबन्धा- तसंवत्सरः पूर्वः, पश्चिमो देवलोक इति विवेक्तव्यम्॥

[तडिदधिकरणम् ]

5 तडितोऽधि वरुण: संबन्धात् ॥४३-३॥

"आदित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतम्" इत्यस्या विद्युत उपरि- . षात् "स वरुणलोकम्" इत्ययं वरुणः संबध्येत; अस्ति हि संबन्धो विद्युद्दरुणयोः; यदा हि विशाला विद्युतस्तीव्रस्तनितनिर्घोषा जीमूतो- दरेषु पनृत्यन्ति, अथ आपः प्रपतन्ति; "विद्योतते स्तनयति वर्षि- 10 ष्यति वा" इति च ब्राह्मणम्; अपां च अधिपतिर्वेरुण इति श्रति- स्मृतिप्रसिद्धि :: वरुणादधि इन्द्रमजापती स्थानान्तराभावात् पाठसाम- थर्याच्च; आगन्तुकत्वादपि वरुणादीनामन्ते एव निवेशः, वैशेषिक- स्थानाभावात् विद्युच्च अन्त्यार्चिरादौ वर्त्मनि।

प्रकटार्थविवरणम्

15 यदि ग्रथयितव्यौ कस्तरहि क्रम इत्याशङ्कयाह-तत्नापीति ॥ मासारभ्यत्वा त्संवत्सरस्य मासेभ्योऽनन्तरं संवत्सरो निवेशनीय इत्यर्थः ॥

तडितोऽधि वरुणः संबन्धात् ॥

"स वरुणलोकम" इत्यादिना श्रूयमाणो वरुणादिर्विषयः। स किमर्चि रदिमार्गपर्वत्वेन संबध्यते, उत नेति संशयः। पूर्वाधिकरणे अविशेषविशेषभ्यां 20 वायोः संवत्सरादूर्ध्व निवेशप्रतिपादनेन मार्गपर्वत्वमुक्तम् । इह विशेषा- श्रवणान्मार्गपर्वत्वाभाव इति बहिरेव पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तमाह-आदि- त्याच्चन्द्रमसमिति ॥ विद्युत उपरिष्टाजलगर्रतमेघदर्शनात् "आगन्तूनामन्ते निवेश:" इति न्यायान्ब विद्युतोऽधि वरुणादेर्निवेश इत्यर्थः॥

1066

आतिवाहिकाधिकरणम् ४.] मकटाथविवरणम्

भाष्यम्

[आनिवाहिकाधिकरणम्] आतिवाहिकास्तल्ििङ्कात् ॥।४-३-४॥

तेष्वेवार्चिराद्विषु संशय :- किमेनानि मागचिहानि, उन भोग- भूमयः, अथवा नेवारो गन्तृणामिति। तत मार्गळक्षणभूता अर्चिरादय 5 इति तावत्माप्तम, तत्स्वरूपत्वासुपदेशस्य; यथा हि लोके कश्रिद्रामं नगरं वा प्रतिष्ठासमानोऽनुश्षिष्यत-गच्छ इनस्त्वममुं गिरि तनो न्यग्रोधं ततो नदीं ततो ग्रामं तनो नगरं वा प्राप्स्यसीति-एवमिहापि "अर्चिपोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षम्" इत्याद्याह। अथ वा भोगभूमय इति प्राप्तम्; तथा हि लोकशब्देन अग्रचादीनतुबन्नानि-"अग्निलोक-10 मागच्छति"इत्यादि; लोकशब्दृश्च प्राणिनां भोगावतनेपु भाष्यने- "मनुष्यलोकः पितलोको देवलोकः" इति च; तथा च ब्राह्मणम्- "अहोरात्रेषु ते लोकेषु सज्जन्ते" इत्यादि। तस्मान्नातिवाहिका अर्चि- रादयः । अचेतनत्वादप्येतेषामातिवाहिकत्वानुपपत्तिः; चेतना हि लोके राजनियुक्ता: पुरुषा दुर्गेषु मार्गेष्वतिवाद्यान् अतिवाहयन्नीति। 15 एवं प्राप्ते ब्रमः-आतिवाहिका एवेंते भवितुमईन्ति; कुतः? तल्ि- ज्ञात; तथा हि-"चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषाSमानवः स एतान्त्रह्म गमयति" इति सिद्धवद्गमयितृत्वं दर्शयति; तद्चनं तद्विषयमेवोपक्षीण- प्रकटार्थविवरणम्

20

एवं तावदर्चिरादनेकविशेषणविशिष्ं देवयानं पन्थानं निरुष्य, इदानी अर्चिरादिस्वरूपं निरूपयितुसुपक्रमते-तष्ववेनि। चिह्ननिर्देशसाम्याल्ोक शब्दात् पुरुषविषयस्यापि निर्देशस्य दर्शनाच्च संशयः। आद्यं पक्षदयं पूर्वपक्ष- माह-तत्नेत्यादिना॥ वैद्युतादुपचर्यमाणपुरुषेण नयनलिङ्गादमानवाश्चो - ननेतारोऽर्चिरादय इति सिद्धान्तमाह-आतिवाहिका एवेंत इति। 25

1067

[अ. ४. पा. ३. सू. ५. भाष्यम्

मिति चेत, न, प्राप्तमानवत्वनिवृत्तिपरत्वाद्विशेषणस्य ; यद्यचिरादिषु पुरुषा गमयितारः पाप्तास्ते च मानवा, ततो युक्तं तन्निृत्यर्थ पुरुष- विशेषणम्-अमानव इति ॥ 5 ननु तल्लिङ्गमात्नमगमकम्, न्यायाभावात्; नैष दोष :-

उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ॥ ४-३-५॥

ये तावदर्चिरादिमार्गाः ते देदवियोगात् संपिण्डितकरणग्रामा इति अस्वतन्त्रा: अर्चिरादीनामप्यचेतनत्वादस्वातन्त्रयम्-इत्यतः अर्चिरा- द्यभिमानिनश्चेतना देवताविशेषा अतियात्रायां नियुक्ता इति गम्यते; 10 लोकेऽपि हि मत्तमूर्च्छितादयः संपिण्डितकरणाः परप्रयुक्तवर्त्मानो भवन्ति। अनवस्थितत्वादप्यर्चिरादीनां न मार्गलक्षणत्वोपपत्तिः; न हि रात्रौ प्रेतस्य अहःस्वरूपाभिसंभव उपपद्यते; न च प्रतिपालनमस्ती

प्रकटार्थविवरणम्

लिङ्गस्यानुग्राहको न्यायो वक्तव्य इत्याह-नन्विति ॥ चेतनस्य खप्र- 15 यत्नशून्यस्य ऊर्ध्वगमनं चेतनान्तराधीनमिति लौकिकन्यायेनार्चिराद्यभिमानि देवताभिरेव भवितव्यमित्याह-नैष दोष इत्यादिना ॥

उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ॥

चिह्नत्वपक्षे दोषान्तरमाह-अनवस्थितत्वादपीति ॥ अहःशुक्कपक्षोत्तराय- 20 णानां कालान्तरेषु मार्गचिह्नत्वं न संभाव्यते, तदानीमभावादेवेत्यर्थः । तत्त- त्कालप्रतीत्यपेक्षया अहरादीनां चिह्नत्वं भविष्यतीति न वक्तव्यमित्याह- न चेति। नन्वहरादीनां अव्यवस्थितत्वे तत्तदेवताया अव्यवस्थितत्वदोषः

1068

आतिवाहिकाधिकरणम् ४.] प्रकटार्येविवरणम्

भाष्यम्

त्युक्तं पुरस्तात्; भ्रवत्वात्तु देवतात्मनां नायं दोषो भवनि। अर्चि- रादिशब्दता च एपाम् अर्चिरादमिमानादुपपद्यने; "अर्चिपोऽहः" इत्यादिनिर्देशस्तु आनिवाहिकत्ववेऽपि न विरुध्यने-अर्चिषा हेतुना अहरभिसंभवति ; अह्वा हेतुना आपूर्यमाणपक्षमिनि; तथाच लोके 5 प्रसिद्धेष्वप्यातिवाहिकेषु एवंजातीयक उपदेशो दयने-गच्छ त्वम् इतो वळवर्माणं ततो जयसिंह तनः कृष्णगुप्तमिति। आपे च उपक्मे "तेऽर्चिर भिसंभवन्ति" इति संबन्धमात्रमुक्तम्,,न संवन्धतरिशेषः कश्चित्। उपसंहारे तु "स एनान्त्रह्म गमयति" इति संबन्धविशेषः अतिवाह्यातिवाइकत्वलक्षण उक्तः। नेन स एवोपक्रमेऽपीति निर्धार्यते। 10 संपिण्डितकरणत्वादेव च गन्तृणां न तत्रोपभोगसंभवः; लोकशव्दस्तु अनुपश्ुञ्जानेष्वपि गन्तपु गमयितरुं शक्यते, अन्येषां तल्लोकवासिनां भोगभूमित्वात्। अतोऽग्निस्वामिकं लोकं प्राप्तः अग्निना अतिवाद्यते, वायुस्ामिकं पासो वायुना-इति योजयितव्यम्।।

15 मकटार्थविवरणम् 15

स्यादित्याशङ्कयाह-ध्रुवत्वाच्विरिति ॥ तहि देवता सवर्चिरादिशव्दप्रयोग: कथ- मित्याकाङ्मायां लक्षणयेत्याह-अचिरादिशब्दता चेनि। यदुकं चिंह्निर्देश- साम्यात् चिह्नत्वमिति, तत्राह-अर्चिषोऽहरित्यादीति ॥ पूर्वे चिह्ननिर्देश

सारूप्यमङ्गीकृत्य प्रकारान्तरेणापि अर्थवत्त्वमुक्तम्। इदानीं तदापि नास्ति, "तेऽर्चिरभिसंभवन्ति" इति संबन्धमात्रप्रमितेरित्याह - संपिण्डितेति।। 20 य्चोकं लोकशव्दान््ोगभूमित्वमिति, तत्राह-लोकशब्दस्त्वति ॥

१. TM and A omit चिह्न ..... त्वम् २. TM. पूर्वश. A. पूर्यचिह्ह

1069 P-62

[अ. ४. पा. ३. सु. ६. भाष्यम्

कथं पुनरातिवाहिकत्वपक्षे वरुणादिषु तत्संभवः१ विद्युतो हयषि वरुणादय उपक्षिप्ताः विद्युतस्त्वनन्तरम् आ ब्रह्मपात्तेः अमानवस्यैव पुरुषस्य गमयितृत्वं श्रुतम्-इति अत उत्तरं पठति- वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्ुतेः॥४-३-६॥

ततो विद्युदभिसंभवनादूर्ध्व विद्युदनन्तरवर्तिनैवामानवेन पुरुषेण व रुणलोकादिष्वतिवाह्यमाना ब्रह्मलोंकं गच्छन्तीत्यवगन्तव्यम्, "तान्वै- दुतात्पुरुषोSमानकः स एत्य ब्रह्मलोंकं गमयति" इति तस्यैव गम- यितृत्वश्रुतेः । वरुणादयस्तु तस्यैव अग्रतिबन्धकरणेन साहाय्यानुष्ठानेनं 10 वा केनचित् अनुग्राहका इत्यवगन्तव्यम्। तस्मात्साधूक्तम्-आति- वाहिका देवतात्मानोऽर्चिरादय इति॥

[कार्याधिकरणम्] कार्य बादरिरस् गत्युपपत्तेः॥ ४-३-७॥ "स एनान्ब्रह्म गमयति" इत्यत्न विचिकित्स्यते-किं कार्यमपरं 15 ब्रह्म गमयति, आहोस्वित्परमेवाविकृतं मुख्यं ब्रह्मेति। कुतः संशयः! ब्रह्मशब्दप्रयोगात् गतिश्वतेश्व। तत्न कार्यमेव सगुणमपरं ब्रह्म एनाना -मयत्यमानवः पुरुष इति बादरिशचार्यो मन्यते; कुतः१ अस्य गत्युप- पत्ते :- अस्य हि कार्यब्रह्मणो गन्तव्यत्वमुपपद्यते, पदेशवत्वात्; न तु प्रकटार्थविवरणम् 15

20 वैद्युतेनेव ततस्तऽछतेः॥ सूत्रान्तरमवतारयति-कथं पुनरिति॥ कार्ये बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ एवं तावद्ररति निरुप्येदानीं गन्तव्यं निरूपयति-स एनानिति॥ सिद्धान्तेनैव तावदुपक्रमते-तत्र कार्यमेवेति । गत्वा प्राप्तिः संयोगलक्षणा

1070

कार्याधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाध्यम् परस्मिन्व्रह्मणि गन्तृत्वं गन्तव्यत्वं गतिव्रा अवकल्पते, सर्वगतत्वात्मत्य- गात्मत्वाच गन्तृणाम्।। विशेषितत्वाच्च ॥ ४-३-८॥ "ब्रह्मलोकान्गमयति ते नेषु ब्रह्मलोकेषु पगः परावनो वसन्ति" इति च अ्ुत्यन्तरे विशेपिनत्वात् कार्यब्रह्मविपर्येत्र गतिरिति गम्पने; न हि बहुवचनेन विशेषणं परस्िन्व्रह्मण्यवकल्पने; कार्ये तु अतस्था- भेदोपपत्तेः संभवति बहुवचनम्। लोकश्ुनिरपि विकारगोचरायामेत संनिवेशविशिष्टायां भोगभूमावाञ्जसी; गोणी त्वन्यत "ब्रह्मैव लोक एष सम्राट्" इत्यादिपु। अधिकरणाधिकरनव्यनिर्देशीपि परस्मि- 10 न्ब्रह्मणि अनाञ्जसः स्यात। तस्मात्कार्यषय्रमेवेदं नयनम्। ननु कार्यविपयेऽपि ब्रह्मशब्दो नोपपद्यते, समन्वये हि समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मेति स्थापितम्-इत्यत्ोच्यने-

प्रकटार्थविवरणम् तादात््यलक्षणा वा? नाद, सर्वगतत्वात् सदासयोगात्; नापि द्वितीयः, 15 प्रत्यगात्मत्वात् गन्तृणां पूर्वमेव तादात््यसिद्धेरित्यर्थः ॥ विशेषितत्वाच् । इतश्च कार्यब्रह्मविषया गतिरित्याह-विशेषितत्व्राच्चेति । ननु वाजस नेयके भ्रूयमाणं बहुवचनं कार्यपक्षे वा कथं भवतीत्याशङ्कयाह-कार्ये त्विति ॥ भोगभूमिवाचकलोकश्ुतेश्च कार्यमेव गन्तव्यमित्याह-लोकश्ुतिरपीति। 20 लोक्यते झायते मुमुक्षुभिरिति यौगिकत्वमुक्तम्: ते तेषु ब्रह्मलोकेंषु वसन्ती- त्याश्रयाश्रयिभावोऽपि परब्रह्मणि मुख्यो नोपपद्यत इस्याह-अधिकरणेनि ॥ उत्तरसुत्रनिरस्याशङ्कामाह-ननु कार्यविषयेऽपीति॥। १. T, TI and A add गाणत्वं 1071

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. ३. सु. ९.

भाष्यम् सामीप्यात्तु तद्दयपदेशः॥ ४-३-९।। तुशब्द आशङ्काव्यावृत्त्यर्थ :; परब्रह्मसामीप्यात् अपरस्य ब्रह्मण:, तस्मिन्नपि ब्रह्मशब्दपयोगो न विरुध्यते । परमेव हि ब्रह्म 5 विशुद्धोपाधिसंबन्धं कचित्कैश्चिद्विकारधर्मैमनोमयत्वादिभिः उपासनाय उपदिश्यमानम् अपरमिति स्थिति:॥ ननु कार्यप्राप्तौ अनावृत्तिश्रवणं न घटते; न हि परस्माद्वह्मणोऽन्यत्न क्वचिन्नित्यतां संभावयन्ति; दर्शयति च देवयानेन पथा प्रस्थितानामना- वृत्तिम्-"एतेन प्रतिषद्यमाना इम मानवमावर्त नावर्तन्ते" इति, 10 तेषामिह न पुनरावृत्तिरस्ति-"तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति" इति च; अत्र ब्रूम :- कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात्॥ ४-३-१०॥ कार्यब्रह्मलोकपरलयप्रत्युपस्थाने सति तत्नैव उत्पन्नसम्यग्दर्शनाः

15 भ्रकटार्थविवरणम् सामीप्यात्तु तट्वयपदेशः ॥ यथा 'अयो दहति' इति दाहकसन्निधानादयःपिण्डेपि दग्घृत्वं व्यप- दिश्यते, तथा परव्रह्मसन्निधानालक्षणया कार्ये व्यपदेशोऽपि न विरुध्यते,

20 तर्हि कार्यपरिग्रहेऽपि अमृतत्वश्रवणं विरुध्यत इत्याह-ननु कार्य- प्राप्ताविति ।। कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात्। क्रममुक्तयभिप्रायेण अमृतत्वश्रवणं घटत इत्याह सूत्रेण-कार्यात्यय इति।।

१. A. कार्यव्यप- २. TM. भाग

1072

कार्याधिकरणम् ५.] प्रकटार्थंविवरणम्

भाष्यम् सन्तः, तदध्यक्षेण हिरण्यगर्भेण सह अतः परं परिशुद्ध विष्णोः परमं पदं प्रतिपद्यन्ते-इतीत्यं क्रममुक्तिः अनावृत्याविश्ुत्यभिधानेभ्योऽभ्यु- पगन्तव्या। न ह्यञ्जसैव गतिपूर्विका परमापतिः संभवत्रीत्युपपादितम्। स्मृतेश्र ॥ ४-३-११॥ स्मृतिरप्येतमर्थमनुजानाति- "ब्रह्मणा सह ते सर्वे संमाप्त मतिसंचरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रतिद्यन्ति परं पढमू।" इनि। तस्मात्कार्यब्रह्मविषया गतिश्रुतय इति सिद्धान्न: ।। कं पुनः पूर्वपक्षमाशङ्क्य अयं सिद्धान्तः प्रतिष्ठापिनः "कार्व 10 बादरि:" इत्यादिनेनि, स इदानीं मूत्रेरेवींपशयने- परं जैमिनिर्मुख्यत्वात्॥ ४-३-१२॥ जैमिनिस्त्वाचार्यः "स एनान्व्रह्म गमयति" इत्यत्र परमेव ब्रह्म मापयतीति मन्यते; कुतः ? मुख्यत्वात्। परं हि ब्रह्म ब्रह्मशब्दनय सुख्यमाळम्वनम्, गौणमपरम्, मुख्यगोणयोश्च मुख्ये संप्त्ययो भवति॥ 15 प्रकटार्थविवरणम्

स्मृतेश्व ।I स्मृत्यनुसारेणापि क्रममुक्तयमिप्रायमनावृत्तिवचनमित्याह - स्मृने- क्चेति॥ एवं सिद्धान्तेनोपक्रम्य पूर्वपक्षसूत्राण्यवतारयति-कं पुनरिति ॥ 20

परं जैमिनिमुख्यत्वाद्।। देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छिन्नं वस्तु ब्रह्मशब्दस्य मुख्यमालम्बनम; अतो ब्रह्मश्रुतेः मुख्यार्थत्वलाभेन परमेव ब्रह्म गन्तव्यमित्यर्थ:॥

१. TI. सुख्यातलम्बनं 1073

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ४. पा. ३. सू. १३.

भाष्यम् दर्शनाच्॥ ४-३-१३॥

"तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति" इति च गतिपूर्वकममृतत्वं दर्शयति; अमृतत्वं च परस्िन्ब्रह्मण्युपपद्यते, न कार्ये, विनाशित्वात्कार्यस्य- 5 "अथ यत्नान्यत्पश्यति तदल्पं ... तन्मत्येम् " इति प्रवचनात् परविषयैव च एषा गतिः कठवल्लीषु पठचते ; न हि तत्र विद्यान्तरप्रक्रमोऽस्ति, "अन्यत्न धर्मादन्यत्नाधर्मात्" इति परस्यैव ब्रह्मणः प्रकरान्तत्वात्॥ न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसंधि:॥४-३-१४॥

अपि च "प्रजापतेः सभां वेश्व प्रपदे" इति नायं कार्यविषयः 10 प्रतिपत्यभिसंधिः, "नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तङ्र्ह्म" इति कार्यविलक्षणस्य परस्यैव ब्रह्मणः प्रकृतत्वात्; "यशोऽहं भवामि ब्राह्म णानाम्" इति च सर्वात्मत्वेनोपक्रमणात्; "न तस्य प्रतिमा आस्ति

प्रकटार्थविवरणम्

दरशेनाच्च ॥

15 अमृतत्वफलश्रवणलिङ्गबलेनापि परमेव ब्रह्म गन्तव्यमित्याह-तयोध्व- मायन्निति॥ प्रकरणादपि परब्रह्मविषयत्वं गतेरित्याह- परविषयैव चैषेति।

न च कार्ये प्रतिपत्यभिसन्धि: ।

प्रजापते सभां वेश्माहं प्रपद्ये प्राप्नुयामिति मरणकाले यः प्रत्य[प्रतिपत्त्य]- 20 भिसन्धिः प्राप्तिसंकल्पः स कार्यगोचर इति नाशङ्गनीयमित्याह-न च कार्ये इति ॥ यश आत्मा ब्राह्मणानाम् अहं भवामि, यशो राज्ाम्, यशो विशाम्- इति सर्वात्मत्वास्नानादपि न परिच्छिन्नकार्यापत्तिरित्यर्थः। ननु यशःशब्देन विश्रुतत्वमुच्यते, नात्मेत्याशङ्गयाह -न तस्य प्रतिमेति॥ ननु भवतु प्रकरणाङ्गह्मविषयैव वेश्मप्रतिपत्त्यादिसंकल्पना; तथापि सा गतिपूर्विका

कार्याधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाभ्यम् यस्य नाम महद्यशः" इति च परस्यैन ब्रह्मणो यशोनामत्वपसिद्धेः ।

जिता पूर्व्रह्मणः प्रसुविमितं हिरण्मयम्" इत्यत्न। पदेरपि च गत्यरथ- त्वात् मार्गोपेक्षावसीयते। तस्मात्परव्रह्मविषया गनिश्रुनय इति पक्षा- न्तरम्। तावेतो द्वौ पक्षावाचार्येण सूवितो-गत्युपपस्यादिभिरेक:, मुख्यत्वादिभिरपर। तत्न गत्युपपत्यादयः प्रभवन्ति मुख्यत्वादीना- भासयितुम्, न तु सुख्यत्वादयो गत्युपपच्ादीन्-इत्याद्य एव सिद्धान्तो व्याख्यातः, द्वितीयस्तु पूर्वपक्षः। न ह्यसत्यपि संभवे मुख्यस्येवायंस्य

प्रकटार्थविवरणम् 10

वेश्मप्रतिपत्तिरन भवति, किंतु स्तुतिमात्रमित्यशङ्याइ-सा चैयमिनि।। तचत्र ब्रह्मलोके केनापि ब्रह्मचर्यादिसाधनहीनेन न पराजितेत्य रराजिता पूर्वि- द्यते व्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य। प्रभुणा निर्मितं दिरण्यं वेश्मास्ति तत्प्रति- पद्यते विद्वानिति दहरविद्यायां गतिपूर्विका वेश्मप्रतिपत्तिरुक्ताः अतः परव्रह्मण्यपि वेश्मप्रतिपत्तिसामान्यात् गतिपूर्वकत्वमेवेत्यर्थः। किंच "पद 15 गती" इति धातुस्मरणादपि प्राप्तेमोर्गापेक्षावगम्यत इत्याह-पदेरपि चेति।। यस्मात्परब्रह्मप्राप्तिरपि गतिपूर्विका, तस्मावित्युपसंहारः। उक्तं संक्षेरतो दर्श- यति-तावेताविति।। पक्षद्वयस्यापि उपपत्तिम्त्व्रं चेत्तह कि विनिगमनकारणम, येनाद्यस्य सिद्धान्तत्वम्, अन्त्यस्य पूर्वपक्षत्वमिति तत्राह-तत्र गत्युपपत्यादय इति ॥ कथं गत्युपपत्याद्यः शय्नुनन्ति मुख्यत्वादीनाभालीकर्तुमित्या- 20 शङ्गयाह-न ह्यसत्यपीति॥ इदमिहाकृतम्-किमिदं ब्रह्मशब्दस्य मुख्यत्वम्, रूढत्वं यौगिकत्वं वा? रूढत्वं चेदपरेऽपि समानम्; "पतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म" इति प्रयोगदर्शनात्; यौगिकत्वं चेत्, न, रूढार्थग्रहणे संभवति यौगिकत्रहणानुप- पत्तेः; "रूढियोगमपहरति" इति न्यायात्। किंच यौगिकार्थग्रहणे ब्रह्म- 25

१. A omits किमिदं

1075

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ४. पा. ३. सू. १४.

प्रकटार्थविवरणम्

लोकशब्दस्य भोगभूमिविशेषरूढस्य बहुवचनस्य अधिकरणाधिकर्तव्यनिर्दे- शस्य "तृतीयस्यासितो दिवि" इति संख्याया दयुश्दश्रवणस्य प्रजापतिसभा- वेश्मशब्दयोश्च विकारास्पृष्टे ब्रह्मण्यत्यन्तोपचरितार्थत्वप्रसङ्ग: । तथा मंदी- 5 यस्य सरसोऽश्वत्थस्य सोमसवनस्य अपराजिताया: पुरः प्रभुनिर्मितस्य वेश्ष्म- नोऽर्णंवयो: पर्यङ्ञादेश्च भोग्यवस्तुजातस्य विकारास्पृष्टे ब्रह्मण्यत्यन्तासंभव एव। अतो बहुनां शब्दानामर्थानां च उपकार[चार]कल्फनाद्वरमेकस्य शब्दस्य प्रयोगमुख्यत्वातिरिक्तार्थमुख्यत्वत्यागाङ्गीकरणम् । किंच पञ्चाग्निविदामपि परब्रह्मप्राप्तौ "तमेव विदित्वा" इत्यादिबह्ुशास्त्रविरोधः स्यात्; अप्रातौ 10 "स एनान् ब्रह्म गमयति" इत्येतच्छब्दविरोधः; तेन प्राधान्येन प्रकृत. पञ्चान्निविद्यातिरिक्तानां ग्रहणायोगात् तेषामनिर्दिष्टगतित्वप्रसङ्गात्। किंच परब्रह्म प्राप्तानामुपचयापचितैश्वर्ये ब्रह्मणः सर्वेश्वरत्वविरोधः स्यात्। एक- रूपैश्वर्ये गुणप्रत्ययवृत्त्तुपचयापचयात्मकसाधनवैषम्यवैयर्थ्य स्यात्। साध नोपचयापचयाभ्यां फलोपचयायचयदर्शनेन विरोध: स्यात्। किंच पर- 15 ब्रह्मभूतस्य मनःशरीरवत्तया भोगसंबन्धाभ्युपगमे "अथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव" इति श्रुतिविराधः स्यात्, कलाप्रलयाधिकरणविरोधश्च। अशर्रारत्वे "मनसैतान् कामान्" "स पकधा भवति" इत्यादिविरोधः स्यात्। किंच मुक्तस्य ब्रह्मभूतस्य पित्रादिसङ्कल्पैः भोगाभ्युपगमे ब्रह्मणः आप् कामताश्ुतिविरोध; अनभ्युपगमे "तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते" इत्यादि 20 शास्त्रविरोधः। किंच वैश्वानराधुपासनस्योपास्यत्रैलोक्यात्मत्वादिफ लप्राप्तौ विकाराति वर्तिव्रह्मप्राप्तययोगादप्राप्तौ "तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति विरोधात् विकारवर्तिव्रह्मपाप्तिद्वारेण पुनवर्विकारसंबन्धाभ्युपगमे विकाराति वर्तिगमनकल्पनं व्यर्थम्। किं च ब्रह्मणो भेदेनावसथाने "ब्रह्मैव भवति" इति श्रुतिविरोधः, गन्तुर्गम्येनाभेदश्च न युज्यते। "जगद्यापारवर्जम्" "भोग- 25 मात्रसाम्यलिङ्गात्" इत्यादिसूत्राणां चात्यन्तासंबन्धः । यदि मुक्तस्य सर्वजीवात्मतावापेः हिरण्यगर्भादिजीवैगतानां भोगैश्वर्याणां तस्मिन्न्वयात् मुख्यभागश्वर्यवचनानामुपपात्तः, तर्हि तिर्यद्नारकस्थावरादिजीवापत्तेस्तद्रत-

१. A adds एवं ३. T. जीवानां २. T,Ti and A. भेदनोपस्थाने

1076

कार्याधिकरणम् ५.] पकटार्येविवरभम्

माष्यम ग्रहणमिति कश्विदाज्ञापयिता विद्यने । परविदयापकरणेऽपि च तत्स्तु- त्यर्थ विद्यान्तराश्रयगत्यनुकीतेनमुपपघने-"विप्वङडन्या उत्क्रमणे भवन्ति" इतिवत्। "प्रजापनेः सभां वद्म परपथे" इनितृ पूत्रनाक्य- विच्छेदेन कार्येऽपि प्रतिपत्यभिसंधिन विरुध्यने। सगुणेऽपि च ब्रह्मांण सर्वात्मत्वसंकीतनम् ."सचकमा सवकामः" इत्यादितत् अवकल्पने। तस्मादपरविषया एत गनिश्रुनय: ॥ प्रकटार्थनिवरणम् दुःस्ानैवर्याद्यवि दपि मुक्तस्य म्याहित्यपुरुषार्थः म्यात्। अथ मुक्तौ निरतिशया नन्दमात्मानं प्राप्तवन् तदानन्दपरिकछदत्वाद्विययातं्दानवि प्राप्तवन् वि्ाविभ - 10 मुरतू इत्युपचर्यत, न, एकस्य व्रह्मशब्दम्य मुख्यार्थलभेन सर्वासां परिविष्न्नोगे श्वर्यश्रुतीनां उपचरितार्थत्वक पनायोगान: कार्यतुब्रश्माण गन्ववरये सवोसां मुख्यार्थत्वमुपपद्यन इति। यञ्च काठकादियु परविद्याप्रपारणे गत्यनुकीर्न मुक्तम, तत्राह-परविद्यापकरणेऽपीनि॥ अयमाशयः-प्रकरणत्निगुंण- विद्यया गतेः संबन्धोऽवगनः: भोगैश्वर्यलक्षणदर्थसामर्थ्यतिङ्कान्टोमैशवर्य- 15 फलवत्वाइहराुपासनेन व संबन्धोऽयगतः: नत्रोभयविधममाणानुग्रहाय शरीरंन्द्रियादिभोगशून्ये निर्गुणज्ञाने स्ततिन्वेनान्वयः, विशिष्भोगसबन्धिनि दहरादुपासने फलत्वेनान्वय इति। किंच "विध्वईड्या उत्क्रमणे सत्रन्ति" इति यथा नाडयन्तराणां परविद्याप्रकरणे सङ्कीरतनमात्रेण न परवद्यासंबन्ध:, किंतु व्यवहितेनापि योग्यविद्याकर्मादिना, तथा मूर्धन्यनाडया अपि भविष्य- 20 तीत्यर्थः। यञ्चोक्तं परविद्याप्रकरणान्न कार्ये प्रतिपत्यमिसन्धिरिति, तत्राह- प्रजापतेरिति ॥ "तस्मात्पूय प्रपिष्टभागः" इतिवत् प्रकरणादुत्कर्षेण पूर्वप्रक-

कम् 'यशोऽह भवामि' इत्यादिसर्वात्मत्वकीर्तनम्, तत्राह-सगुणेऽपि चेति। यस्मात् सर्वश्रुतिव्याकोपपरिह्वाराय कार्यमेत्र ब्रह्म गमनाईम, तस्मानित्युप- 25 संहार:।।

१. T. भुङकत

[अ. ४. पा. ३. सू. १४. भाष्यम् केचित्पुनः पूर्वाणि पूर्वपक्षसुत्राणि भवन्ति, उत्तराणि सिद्धान्त सुत्राणि-इत्येतां व्यवस्थामनुरुध्यमानाः परविषया एव गतिश्रुतीः प्रतिष्ठापयन्ति; तत् अनुपपन्नम्, गन्तव्यत्वानुपपत्तेब्रह्मणः, यत्सर्वगत सर्वान्तरं सर्वात्मकं च परं ब्रह्म "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः" "यत्साक्षादपरोक्षाड्रह्म" "य आत्मा सर्वान्तरः" "आत्मैवेद सर्वम्" "ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्" इत्यादिश्रुतिनिर्धारितविशे- षम्-तस्य गन्तव्यता न कदाचिदप्युपपद्यते; न हि गतमेव गम्यते; अन्यो ह्यन्यद्वच्छतीति प्रसिद्धं लोके। नतु लोके गतस्यापि गन्तव्यता

10 प्रकटार्थविवरणम्

एवं स्वाभिप्रायेणाधिकरणं व्याख्याय पराभिप्रायमनूद्य दूषयति- केचित्पुनरित्यादिना ॥ न पूर्वत्वमुत्तरत्वं वा पूर्वपक्षत्वे सिंद्धान्तत्वे वा प्रयो- जकम, किंतु न्यायाघातासहिष्णुत्वं तत्सहिष्णुत्वं च; न च ब्रह्मणो गन्तव्यत्वं न्यायसहम्। तथा हि-परं ब्रह्म न गन्तव्यम्, सर्वगतत्वात्, सर्वान्तरत्वाद्वा, न 15 यदेवं न तदेवम्, यथा नगरम्। यदत्र भास्करेणापि शुना बुधुक्के, 'यदि सर्व- गतत्वाङ्गह्मणो गन्तव्यत्वानुपपत्तिः, तर्हि कार्यब्रह्मणोऽपि सर्वगतत्वाविशेषाद् गन्तव्यता न स्यात्। अथ लिङ्गानवच्छिन्नस्य तत्र गमनमवकल्पते, ति तथात्रापि भविष्यति' इति, तदशोभूनम्। तथा हि-लिङ्गाभावे कि पुष्कलकारणम्! विद्या वा अमानवकरस्पर्शो वा, विकार्यवर्तिब्रह्मप्राप्तिर्वा? विद्या चेत्, अन्त्यकाले स्यात् 20 लिङ्गवियोगः; पुष्कलकारणे सत्यपि कार्ये नोत्पद्यते; कालान्तरे तूत्पद्यत इति कल्पनानुपपत्तेः । अमानवकरस्पर्शश्चेत् वैद्युते स्यात्, तत ऊर्ध्व निरुपाधिक- गमनानुपपत्तेः । विकारावर्तिव्रह्मप्राप्तिश्चेत्, तत्र विकारवर्तीति कोऽर्थ :! किं विकारदोषास्पृष्टम्, किंवा विकारदेदेशान्तरवर्ति? प्रथमे नभोवत् स्वभाव- विशेषादत्रापि तद्दोषास्पृष्टमिति गमनायोगः; चरमे स्वतः परिच्छित्नत्वेना 25 नित्यत्वादिदोषः; सगुणस्य तुस्रूपेण सर्वगतस्यापि भोगदेहस्य देशान्तर- वर्तित्वाङ्गमनमुपपद्यते। तहि इहापि स्वरूपेण सर्वगतस्य देशान्तरावच्छिन्नं रूपं गन्तव्यं भविष्यतीत्याह-नतु लोके गतस्यापीति॥ ब्रह्मणो निरस्तसमस्त

१. TM. उत्तरपक्षत्वे

कार्बाधिकरणम् ५.] पकटार्य विवरणम्

भाध्यम

देशान्तरविशिष्टस्य दृष्ट-यथा पृथितीस्थ एव पृथितरीं देशान्नरद्वारेण गच्छनि, तथा अनन्यत्वेऽपि वालस्य कालान्तरविशिष्टं वार्धकं स्वात्मभूतमेत्र गन्तव्यं दष्टम, तद्वन् व्रह्मणाऽपि सवतवत्युपेनत्वात् कर्थं- चिद्धन्नव्यता स्यादिति-न, प्रतिषिद्धमव्रविशेषत्व्राड्रह्मणः: "निष्कळं निष्किरियं शान्तं निर्वयं निरञ्जनम्" "अस्धूलमनण्त्रहस्वमदीर्घम्" "सवाद्याभ्यन्तरो ह्जः" "स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोड- मृतोडभयो ब्रह्म" "स एष नेनि नेत्यात्मा" इत्यादिश्रुनिस्मृतिन्या- येभ्यो न देशकालादिविशेषयोग: परमात्मनि कल्पयितुं शक्रयने, येन भूमदेशवयोवस्थान्यायेनास्य गन्नव्यता स्यात्; भूवयसोस्तु मद़ेशाव- स्थादिविशेषयोगादुपपद्यते देशकालविशिष्टा गन्तव्यना। जगदुत्पत्ति- स्थितिमलयहेतुत्वश्रुतेरनेकश्क्तित्वं ब्रह्मण इति चेतु, न, विशेषनिरा- करणश्रुतीनामनन्यारथत्वात्। उत्पत्यादिश्रुतीनामपि समानमनन्यारथत्व- मिति चेतु, न, तासामेकत्वप्रतिपादनपरत्वात; मृदादिद्टष्टान्तेर्हि सतो ब्रह्मण एकस्य सत्यत्वं विकारस्य च अनृतत्वं प्रतिपाठ्यत् शास्त्रं नोत्प- क्यादिपरं भवितुमईति॥ प्रकटार्थेविवरणम् विशेषत्वाद्देशान्तरावच्छिनं रूपं कल्पितमेव गन्तव्यं स्यादित्याह-न प्रति षिद्धेति ॥ प्रतिपिद्धसर्वविशेषत्वमसिद्धमित्याह - जगदुत्पचीति। प्रतिषिंद्ध सर्वविशेषं ब्रह्म न भवति चेते तदा विशेषा विशेषनिराकरणश्रुर्तानामन् स्यार्थस्यासंभवात् वैयर्थ्यमापद्यत इत्याह-न विशेषेति॥ तरह्यत्पत्यारि श्रुतीनामध्यन्योऽ्यों नास्तीति वैयर्थ्य समानमित्याह-उत्पच्यादीति॥ उल त्यादिश्रुतीनामर्थान्तरमाह सिद्धान्ती-न तासामिति॥

१. T1. तलाविशेष २. Th, न हि

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ४. पा. ३. सु. १४. भाष्यम् कस्मात्पुनरुत्पच्यादिश्चुतीनां विशेषनिराकरणश्चुतिशेषत्वम्, न पुनरितरशेषत्वमितरासामिति, उच्यते-विशेषनिराकरणश्रुतीनां निरा- काह्ार्थत्वात्; न हि आत्मन एकत्वनित्यत्वशुद्धत्वाद्यवगतौ सत्यां भूय: 5 काचिदाकाङ्खा उपजायते, पुरुषार्थेसमाप्िवुद्धयुपपत्ते:, "तत्न को मोहः क शोक एकत्वमतुपश्यतः" "अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि" "विद्वान्न विभेति कुतश्चन। एतं ह वाव न तपति। किमहं साधु नाकरवम्। किमहं पापमकरवम्" इत्यादिश्चुतिभ्य, तथैव च विदुषां तुष्टयनुभवादिदर्शनात्, विकारानृताभिसंध्यपवादाच्च-"मृत्योः स 10 मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति" इति; अतो न विशेषनिराकरण- श्रतीनामन्यशेषत्वमवगन्तुं शक्यभ्। नैवसुत्पच्यादिश्रुतीनां निराकाह्वार्थ- प्रतिपादनसामर्थ्यमस्ति; प्रत्यक्षं तु तासामन्यार्थेत्वं समनुगम्यते; तथा हि-"तत्नैतच्छुङ्गमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भवि- व्यति" इत्युपन्यस्य उदके सत एवैकस्य जगन्मूलस्य विज्ञेयत्वं दर्श- 15 यंति; "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासख। तद्रह्मेति।" इति च ; एव- मुत्पन्यादिश्रुतीनाय् ऐकात्म्यावगमपरत्वात् नानेकशकक्तियोगो ब्रह्मणः; अतश्च गन्तव्यत्वानुपपत्तिः। "न तस्य प्राणा उत्कामन्ति" "ब्रह्मैव सन्व्रह्माप्येति" इति च परस्मिन्ब्रह्मणि गर्ति निवारयति ; तद्वयाख्यातं 20 "-स्पष्टो ह्येकेषाम्" इत्यत्न । प्रकटार्थविवरणम्

पूर्ववादी विनिगमनकारणं पृच्छति-कस्मात्पुनरिति ॥ "फलवत्स प्निधावफलं तद्ङ्गम्" इति न्यायेन विशेषनिराकरणश्रुतीनां निराकाङ्खपुरु षार्थपर्यवसायित्वात् शेषित्वमित्याह-उच्यत इत्यादिना ॥ उत्पत्त्यादि- 25 श्रुतीनामर्थान्तरमाह। प्रतिबद्धं किंचित्फलं न श्रूयत इत्येतावदेव न भवति, किं तु साक्षाच्छ्रत्ये वोत्पत्त्यादि प्रतिपाद्नस्यान्यशेषत्वमुक्तमित्याह-प्रत्यक्षं त्विति। फलितमाह-एवमुत्पन्यादिश्चुतीनामिति ।। श्रुतिरपि परमार्थस्य ब्रह्मणो गन्तव्यतां वारयर्तीत्याइ-न तस्येति ।।

1080

कार्याधिकरणम् ५.] प्रकटार्थवितरणम्

माष्यम्

गतिकल्पनायां च गन्ता जीवो गन्नव्यस्य ब्रह्मगः अवयत्रो विकारः अन्यो वा ननः स्यात्, अत्यन्नतादान्ये गमनानुपपते: । यद्येवम्, ततः कि स्यात्: अन उच्यने-वद्ेकदेशः, तेन एकदोेशिनो नित्यपाप्तत्वात न पुनर्रह्मगमनमुपपद्यने; एकदेशित्वकल्पना च ब्रम्म-

णापि विकारिणो नित्यमाप्तत्वान; न डिघटो मृदात्मतां परित्वज्य अवतिष्ठते, परित्यागे वा अभावपासेः । तरिकारावयत्रपत्योश् तदूनः स्थिरत्वात् ब्रह्मणः संसारगमनमपि अनवकसम्। अथ अन्य एव जीवो ब्रह्मणः, सोऽणुव्योपी मध्यमपरिमागो वा भनितुमहति; 10 व्यापित्वे गमनानुपपत्तिः मध्यमपरिमाणत्वे च अनित्वत्व्रमसङ्; अणुत्वे कृत्स्शरीरवेदनानुपपत्तिः ; प्रतिपिद्धे च अणुत्वमध्यमपरिमा- णत्वे विस्तरेण पुरस्तात । परस्पाच्च अन्यत्वे जीवस्य "तत्त्वमसि" इत्यादिशास्त्रवाधमसङ्कः । विकरवयवपक्षयोरपि समानोऽयं दोषः।

प्रकटार्थचिवरणम् 15

पूर्व गन्तव्यसवभावपर्यालोचनया गमनानुपपत्तितुक्त्या अधुना गन्तुस्व- भावपर्यालोचनयापि गमनानुपपत्तिरित्याह-गतिकल्पनायां चेत्यादिना।। एकैकपक्षे दोषमुक्तवा उभयत्र साधारणं दोषमाह-विकारावयवपक्षयोश्चेति।। यथा विदेहावयवेषु मलसंसपेषु अवयवी देहो मलिनो भवति,यथा वा पटे मलिने तन्तव:, तद्तः संसारिविकारावयववतो ग्रक्मण: स्थितत्वादिति विकारावयवानु- 20 गतत्वेन स्थितत्वात् संसारगमनमनव कप्तमघटमानं प्रसव्येतेत्यर्थः । तृतीयविक- रपमनूद्य दूषयति-अथान्य एवेत्यादिना ॥ एकत्वप्रतिपादकशास्त्रविरोध-

१. TM. तथा 1081

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. ३. सू. १४.

भाष्यम्

विकारावयवयोस्तद्वतोऽनन्यत्वात् दोष इति चेत्, न, मुख्यकत्वानुप- पत्तेः। सर्वेषु च एतेषु पक्षेषु अनिर्मोक्षपसङ्ग, संसार्यात्मत्वानिवृटत्तेः; निवृत्तो वा स्वरूपनाशपसङ्ग:, ब्रह्मात्मत्वानभ्युपगमाच्च॥

5 यत्तु कैश्िज्जल्प्यते-नित्यानि नैमित्तिकानि च कर्माण्यनुष्ठीयन्ते प्रत्यवायानुत्पत्तये, काम्यानि प्रतिषिद्धानि च परिह्वियन्ते स्वर्गनरकान- वापये, सांप्रतदेहोपभोग्यानि च कर्माण्युपभोगेनैव क्षिप्यन्ते-इत्यतो वर्तमानदेहपातादूर्ध्व देहान्तरप्रतिसंधानकारणाभावात् स्रूपावस्थान- लक्षणं कैवल्यं विनापि ब्रह्मात्मतया एवंदृत्तस्य सेत्स्यतीति-

10 प्रकटार्थेचिवरणम्

लक्षणोऽयं दोष: समान इत्युक्तम्। तत्र भेदाभेदवाद्याह-विकारावयवयो- रिति ॥ "तत्वमसि" इति सामानाधिकरण्यमेकद्रव्यनिष्ठम्, अकार्यकारण- द्रव्याभिधायिसामानाधिकरण्यात्, 'सोडयं देवदत्तः' इति सामानाधिकरण्य- वत्। भेदाभेदे तु न मुख्यं द्रव्यैक्यमिति भवति शास्त्रविरोध इत्याह- 15 न सुख्यकत्वेति ॥ विकारावयवात्यन्तभेदपक्षे तु दोषान्तरमाह-सर्वेषु चेति ॥ स्वाभाविकसंसारित्वस्य ज्ञानेन निवृत्त्यनुपपत्तेः स्वाभाविकस्यापि प्रकारान्तरेण निवृत्ती वा जीवस्वरूपनाशप्रसङ्ग:, औष्ण्यप्रकाशविगम ईवाग्रे- रित्यर्थः। ननु तवापि स्वाभाविकमेव संसारित्वम्, सादित्वे संसारित्वस्य मुक्त बन्धप्रसङ्गादित्यावयोः समानगतित्वमित्याशङ्कयाह-ब्रह्मात्मत्वानभ्युपग- 20 मादिति ॥ चित्प्रतिबिम्बस्य जीवस्य स्वाभाविकी बिम्बभूतब्रह्मात्मता, अनाद्य- विद्योपाधिकं संसारित्वम; तस्य विद्यया निवृत्तौ स्वरूपावस्थानमुपपद्यते।। . यन्तु संसारित्वातिरिक्तव्रह्मात्मतानभ्युपगमेऽपि प्रकारान्तरेण मोक्षोपपत्ति- रिति कर्ममीमांसकाः; तन्मतं प्रसङ्गादुन्भावयति-यत्तु कैश्चिदित्यादिना॥अती-

१.TM and A. वह्षेः

1082

कार्याधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

तद्सत्, ्रमणाभावात्। न ह्ेनन् शास्तरेण केनचित्पनिपादितम्- मोक्षार्थी इत्थं समाचरेदिति। स्वमनीषिकया त्वेनचर्कितम-वस्मात्कम- निमित्तः संमार: नस्मान्निमित्ताभात्ान्न भविष्यनीति। न व पनन् तक- यितुं शक्यत, निमित्ताभावम्य दुज्जानत्वान् । बहूनि कर्माणि जात्य- 5 न्तरसंचितानि इष्टानिष्टचिपाकानि एरक्म्य जन्तोः संभाव्यने। तेषां विरुद्धफलानां युगपदुंपभोगासंभवात् कानिचितव्यावसराणि इर्व जन्म निर्मिमते, कानिचितु देशकालनिमित्तपनीआ्षाण्यासने-इत्यनः नेषाम- वशिष्टानां सांप्रतेनोपभोगेन क्षपणासंभवात् न कथावर्णितनरतस्यापि वर्तमानदेहपाते देहान्तरनिमित्ताभावः शकयने निश्चेतुम् । कमशेष- 10 सन्भातरसिद्धिश्च "नद इह रमणीयचरणास्तनः शेषेण" उत्यादिश्ुनि- स्मृतिभ्यः। स्यादेतत्-नित्यनेमित्तिकानि तेषां क्षेपकाणि भवष्य- न्तीति-तन्न, विरोधाभावात्; सति हि विरोधे क्षेप्यक्षेपकभावो भवति; न च जन्मान्तरसंचिनानां सुकनानां नित्यनमित्तिकेरस्ति विरोध:, शुद्धिरूपत्व्राविशेषात्; दुरितानां तृ अशुद्धिरूपत्वान् सति 15 विरोधे भवतु क्षपणम् ; नतु तात्रता देहान्तरनिमित्ताभाव्सिद्धि:

प्रकटार्थविवरणम

न्द्रिये ऽर्ये शास्त्रमेत्र शरणं वेदवादिनाम्, न त्वस्मिन्नथें किर्मप शास्त्रमस्तीत्याडू- तदसदिति । कथं तहि वेदवादिमिरेव कैशिदुक्तम् "मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः" इत्यादि, तत्राह-सवमनीषिकयेति। दुर्शानत्वं विवृगोति- 20 बहूनि कमोणीत्यादिना॥ ननु तवाप्यनत्तर्कमात्रम्, बहूनां विरुद्धफलानां एकस्मिन्देहे भोगासंभवादस्ति कर्मावशिष्टमिनि, नेत्याह-कमशेषसन्भावसि- द्धिश्चेति ॥ अनारब्धफलानि कर्माणि सन्तुः तेषां नित्याद्यनुष्ठानात् क्षयो भविष्य- नीत्याह-स्यादेतदिति॥ जन्मान्तरसश्चितानां तानां शुभानां नित्यानुष्ठानेवक्षयः उत अशुभानाम! तत्राद्यं निराचष्टे-तन् विरोधाभावादिति॥ ततः द्वितीय- 25 मनुजानाति-दुरितानां त्विति॥ नित्यानुष्ठानादशुभक्षयमभ्युपगम्य; तथापि 1083

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. ३. सू. १४.

भाष्यम् सुकृतनिमित्तत्वोपपत्तेः; दुरितस्याप्यशेषक्षपणानवगमात्। न च नित्य- नैमित्तिकानुष्ठानात प्रत्यवायानुत्पत्तिमात्रम्, न पुनः फलान्तरोत्पत्तिः इति प्रमाणमस्ति, फलान्तरस्याप्यनुनिष्पादिनः संभवात्; समरति हि आपस्तम्ब :- "तद्यथाम्रे फलार्थे निर्मिते छायागन्धावनूत्पद्येते एवं धर्म चर्यमाणमर्था अनूत्पद्यन्ते" इति। न च असति सम्यग्दर्शने सर्वा- त्मना काम्यप्रतिषिद्धवर्जनं जन्मपायणान्तराले केनचित्प्रतिज्ञातुं शक्यम्, सुनिपुणानामपि सूक्ष्मापराधदर्शनात: संशयितव्यं तु भवति; तथापि निमित्ताभावस्य दुजनत्वमेव। न च अनभ्युपगम्यमाने ज्ञानगम्ये ब्रह्मा- 10 त्मत्वे कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वभावस्य आत्मनः कैवल्यमाका्ितुं शक्यम्, अग्नचौष्ण्यवत् स्वभावस्यापरिहार्यत्वात। स्यादेतत्-कर्तृत्वभोक्ृत्व- कार्यम् अनर्थः न तच्छक्ति:, तेन शक्त्यवस्थानेऽपि कार्येपरिहारादुप- प्रकटार्थविवरणम् तव नाभिमतसिद्धिरित्युक्तम्। इदानीं नित्यानुष्ठाना्निश्शेषपापक्षयो भवती- 15 त्यत्रापि न प्रमाणमित्याह-दुरितस्यापीति ॥ यञ्चोक्तम्-"नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिहासया" इति, तत्राह-न च नित्येति। नित्यानुष्ठाने क्रियमाणे तावत् प्रत्यवायप्रागभावस्वरीकार: फलान्तरं च अनु पश्चात् देहपातादर्ध्व निष्पद्यते "कर्मणा पितृलोकः" इति श्रुतेः। तत्संभवान्न यथोक्तचरितस्य मोक्षोपपत्ति- रित्यर्थः। फलान्तरसंभवे स्मृतिमपि प्रमाणयति-स्रतीति ॥ निमित्ते निर्मिते। 20 यथोक्तं[खचोक्त]काम्यप्रतिषिद्ध वर्जे[जमिति]तत्राह-न चासतीति॥ ननु क्रियत एव काम्यादीत्यपि निश्चयो नास्तीत्याशङ्गयाह-संशयितव्यं त्विति ॥ यच्चोकं विनापि ब्रह्मात्मतया कैवल्यं सेत्स्यतीति, तत्राह-न चानभ्युपगम्यमान इति। कर्तृत्वादिकं नात्मनः स्वभावः, किं तु स्वाभाविक कर्तृत्वादिशक्तिमदद्व्यमात्मा।तत्र कर्तृत्वाद्यभ्युंपग मेऽपि द्रव्यरूपेणावस्थानं मोक्ष इत्याह-स्यादेतदिति। शक्तिमश्चे

१. A. त्वाभ्युप 1084

कार्याधिकरणम् ५.] प्रकटार्यविवरणम्

भाण्यम् पम्मो मोक्ष इति-तच्व न। शक्तिसद्भावे कार्यमसवस्य दुर्निवारत्वाव। अथापि स्यात्-न केवळा शक्ति: कार्यमारभने, अनपेक्ष्य अन्यानि निमित्तानि; अत एकाकिनी सा स्थितापि नापराध्यतीति-तच्च न, निमित्तानामपि सक्तिलक्षणेन संबन्धेन नित्यसंबद्धत्वात्। तस्माव् 5 कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वभावे-सति आत्मनि, असत्यां विद्यागम्यायां ब्र्मात्म- तायाम्, न कथंचन मोक्षं प्ति आश्ा अस्ति । श्रुतिश्र-"नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति ज्ञानादन्यं मोक्षमार्गे वारयति ॥ परस्मादनन्यत्वेऽपि जीवस्य सर्वव्यवहारलोपपसङ्गः, प्रत्यक्षादि- प्रमाणापट्टचेरिति चेत्-न, माक्पवोधात् खमव्यवहारवत् तदुपपचे: 10 शास्त्रं च "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इनरं पश्यति" इत्यादिना अप्रबुद्धविषये प्रत्यक्षादिव्यवहारमुक्त्वा, पुनः प्रबुद्धविषये-"यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूचत्केन कं पश्येत्" इत्यादिना तदभावं दर्सयति। तदेवं परव्रह्मविदो गन्तव्यादिविज्ञानस्य बाधितत्वात् न कथंचन गति- प्रकटार्थविवरणम् 15

त्कारणमस्ति, कार्यमपि कदाचिद्द्रविष्यतीति न मोक्ष इत्याह-तच्व नेति । शक्तिमदपि कारणं सहकार्यमावे कार्य न जनयतीत्याह-अथापि स्यादिर्ति॥ सहकार्यभाव: कुतः सिद्ध इत्याह-तच्च नेति ॥ कर्तत्वादिकार्येण निमिच्तानां देशकालादीनां सदाशक्तिसंबन्धेन संबद्धत्वात् स्यादेव कार्यमित्यर्थ। प्रास- झ्विकं मतान्तरदूषणमुपसंहरपि-तस्मादिति। 20 मोक्षसिद्धये जीवस्य ब्रह्मात्मताभ्युपगमेऽ्यनुपपत्तिरस्तीत्याह-परस्मा- दनन्यत्वेऽपीति ॥ परिहृतमपि चोदं पुनः परिहरति तवनुस्रणदाळ्याय- न प्रागित्यादिना । प्रासङ्गिकं परिदृत्य प्रकृतं निगमयति-तदेवमिति ॥ एवं

१. Ti. सदेव

ब्रह्मसूत्नभाष्यव्यारयानम् [अ. ४. पा. ३. सु. १४. भाष्यम्

रुपपादयितुं शक्या। किंविषयाः पुनर्गतिश्रुतय इति, उच्यते-सगुण- विद्याविषया भविष्यन्ति। तथा हि-कचित्पश्चाग्निविद्यां प्रकृत्य गति रुच्यते, कचित्पर्यङ्कविद्याम्, कचिदैश्वानरविद्याम्; यत्रापि ब्रह्म प्रकृत्य गतिरुच्यते-"यथा माणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इति "अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म" इति च, तत्ापि वामनीत्वादिभि: सत्यकामादिभिश्च गुणः सगुणस्यैव उपास्यत्वात् संभवति गतिः । न क्वचित्परब्रह्मविषया गति: श्राव्यते, यथा गति- प्रतिषेधः ्रावितः-"न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" इति। "ब्रह्म- 10 विदानोति परम्" इत्यादिषु तु, सत्यपि आमोतेर्गत्यर्थत्वे, वर्णितेन न्यायेन देशान्तरप्राप्तयसंभवात् स्वरूपप्रतिपत्तिरेवेयम् अविद्याध्यारोपित- नामरूपप्रविलयापेक्षया अभिधीयते-"ब्रह्मैव सन्व्रह्माप्येति" इत्या- दिवत इति द्रष्टव्यम्। अपि च परविषया गतिर्व्याख्यायमाना परोच- नाय वा स्यात, अनुचिन्तनाय वा; तत्र परोचनं तावत ब्रह्मविदो 15 न गत्युक्त्या क्रियते, स्वसंवेधेनैव अव्यवहितेन विद्यासमर्पितेन स्वास्थ्येन तत्सिद्धेः; न च नित्यसिद्धनिःशेयसनिवेदनस्य असाध्यफलस्य विज्ञा नस्य गत्यनुचिन्तने काचिदपेक्षा उपपद्यते; तस्मादपरब्रह्मविषया

प्रकटार्थविवरणम्

परमतं निराकृत्य स्वमतं पूर्वोंक्त प्रश्नपूर्वकं विवृणोति - किंविषयाः पुन- 20. रित्यादिना ॥ नन्वाप्नोते: गत्यर्थत्वात् परव्रह्मविद्याप्रकरणेऽपि गतिः श्रूयत इत्याशङ्मयाह-ब्रह्मविदाप्नोतीति । अब्रह्मत्वभ्रमव्यावृत्त्यपेक्षया प्राप्त्यभिधान- मौपचरिकमित्यर्थः। सर्वथानुपयोगादपि न परविषयत्वमित्याह-अपि चेति॥ यत्साध्यफलं विज्ञानं तत्र गत्यनुचिन्तनमुपयुज्यते, न तु तव्सिद्धमेव निःश्रेयसं समर्पयतीस्याह- न च सिद्धेति[नित्यसिद्धेति] ।। नतु सर्वथा परविषयत्वं 1086

कार्याधिकरणम् ५.] प्रक्टाथविवरणम्

माप्यम् गतिः। तत्न परापरव्रह्मविवेकानवधारणेन अपरस्मिन्त्रह्मणि वर्तमाना गतिश्रुतयः परस्मिन्नध्यारोप्यन्ने। कि दे ब्रम्मणी-परमपरं चेति? बाढम्-"एनह्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः" इत्यादि- दर्शनात्। कि पुनः परं ब्रह्म करिमपरमिति, उच्यने-यत्र अविद्या- 5

तदेव यत्र नामरूपादिविशेषेण केनाचद्विशिष्टम् उपासनायोपदिश्यने- "मनोमयः प्राणशरीरो भारूप:" इत्यादिशब्दैः, तदपरम्। ननु एवमद्वितीयश्चतिरुपरुध्येत-न, अविद्याकृतनामरूपीपाधिकतया परि- हृतत्वात्। तस्य च अपरव्रह्मोपासनस्य त्त्संनिधौ श्रूयमाणम् "स 10 यदि पितृलोककामो भवति" इत्यादि जगदैश्वर्यळक्षणं संसारगोचर- मेव फलं भवति, अनिवर्तितत्वादविद्याया :; तस्य च देशविशेषाव- बद्धत्वात् तत्पाप्तचर्थ गमनमविरुद्धम्। सर्वगतत्वेऽपि च आत्मनः, आकाशस्येव घटादिगमने, बुद्धयाद्युपाधिगमने गमनमसिद्धि: इत्यवा- दिष्म "तद्गणसारत्वाद्" इत्यत्न । तस्मात् "कार्ये बादरिः" इत्येष 15 एव स्थितः पक्ष :; "परं जैमिनि:" इति तु पक्षान्तरप्तिभानमाव- प्रदर्शनं प्रज्ञाविकासनायेति द्रष्टव्यम् ॥ प्रकटार्थविवरणम् गतिश्रुतेनोंपपद्यते; कित्वपरविषयत्वमेव इति चेत्, कथं तािं कैम्ित्पर- विषयत्वमुक्तमिस्याशइ्याद-तत्र परापरेति ॥ परापरविभागे प्रमाणाभावाद् 20 न तदवधारणं भ्रमकारणमित्याह-किं द्वे इति ॥ परिहरति-बाढमिति ।। परापरविभागं प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-किं पुनरित्यादिना ॥ उक्तमपि विस्सृस्य यश्चोद्यति स तदेव स्मारणीयों न तूपेक्षणीयः शिष्य इत्याचार्यधर्मे दर्शयन।चोद मिव कृत्वा परिहरति-नन्वेवमित्यादिना । भवत्वेवं मिध्या परापरविभाग :; ततः कि सिद्धमित्याशङ्कयाह-तस्य चेत्यादिना।। 25

1087

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ४. पा. ३. सू. १५. भाष्यम् [अप्रतीकालम्बनाधिकरणम्] अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा- दोषात्तत्कतुश्र ॥४-३-१५॥ 5 स्थितमेतत्-कार्यविषया गतिः न परविषयेति। इदमिदानीं संदि- ह्यते-किं सर्वान्विकारालम्बान् अविशेषेणैव अमानवः पुरुषः प्ापयति ब्रह्मलोकम्, उत कांश्षिदेवेति। किं तावत्माप्तम्: सर्वेषामेव एषां विद्ठ- षाम् अन्यत्न परस्माद्रह्मणः गतिः स्यात्; तथा हि-"अनियमः सर्वासाम्-" इत्यत्न अविशेषेणैव एषां विद्यान्तरेष्ववतारितेति। एवं 10 पाप्ते पत्याह-अप्रतीकाळम्बनानिति; प्रतीकालम्बनान्वजयित्वा सर्वानन्यान्विकाराळम्बनान् नयति ब्रह्मलोकम्-इति बादरायण आचार्यो मन्यते; न हि एवम् उभयथाभावाभ्युपगमे कश्रिदोषोऽस्ति, अनियमन्यायस्य प्रतीकव्यतिरिक्तेष्वप्युपासनेषूपपत्तेः । तत्क्तुश्च उभ- यथाभावस्य समर्थको हेतुर्द्रष्टव्यः; यो हि ब्रह्मकतुः, स ब्राह्ममैश्वर्य- 15 मासीदेत-इति श्लिष्यते, "तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति प्रकटार्थविवरणम् अग्रतीकाळम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथादोषात्तत्क्तुश्च ।। अधिकरणसंबन्धमाह-स्थितमेतदिति ॥ "स पनान् ब्रह्म गमयति इत्यविशेषश्रवणात् अतत्क्रतुर्वादागमनप्रतिभासाञ्च संशयमुकत्वा पूर्वपक्ष 20 माह-किं तावदिति ॥ पितृयाणतृतीयखथानसंबन्धहीनत्वात्परिच्छिन्नफल त्वात् गत्युपपत्तश्च सर्वांनेव नयतीत्यर्थः। तथा च पूर्वापरविरोधोऽपि न भविष्यतीत्याह-तथा हीति ॥ "स पनान् ब्रह्म गमयति" इति प्रकृतपरा- मर्शकेनैव पतच्छन्देन प्रतीकोपासकानामपरामर्शात् विद्युत्पर्यन्तमेव तेषां गम- नमिति सिद्धान्तमाह-अप्रतीकालम्बनानिति । पूर्वांपरविरोधोऽपि 28 नास्तीत्याह-न ह्ेवमिति। हेत्वन्तरमाह-तत्त्रतुश्चेति ॥ तत्क्तुन्यायमा- 1088

अप्रतीकालम्बनाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् श्रुतेः । न तु प्रतीकेषु ब्रह्मकनुत्वमस्ति, पनीकपधानत्वादुपासनस्य । नतु अब्रह्मऋतुरपि ब्रह्म गच्छनीति श्रूयने; यथा पश्ञाप्निविद्यायाम्- "स एनान्व्रह्म गमयति" इति-भवत, यत्रेवम् आइत्यवाद उप- लभ्यते; तद्भावे तु औत्सर्गिकेण तत्कतून्यायेन ब्रक्मकतुनामेव 5 तत्मासि:, न इतरेषाम्-इति गम्यने । विशेषं च दर्शयति॥४-३-१६ ॥ नामादिषु प्रतीकोपासनेषु पूर्वस्मात्पूर्वस्मात् फळविशेषम् उत्तर- स्मिन्तुचरस्मिन् उपासने दर्शयति-"यातत्रात्ररो गनं तव्नास्य यथा- कामचारो भवति" "वाग्वाव नाम्नो भूयसी" "यावद्वाचो गन 10 तत्नास्य यथाकामचारो भवति" "मनो वात वाचो भूयः" इत्या- दिना। सच अय फलविशेष: मनीकतनत्रत्वाद्कपासनानासुपपदयने। ब्रह्मतन्त्रत्वे तृ ब्रह्मणोSविशिष्टत्वात् कथं फळविशेषः स्यान्। तस्मात् न प्रतीकालम्वनानाम् इतरैस्तुल्यफळत्वमिति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- 15 शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृता शरीरकमीमांसामूत्रभाष्ये चतुर्षाध्यायस्य तृतीय: पाद: ॥ प्रकटार्थविवरणम् क्षिपति-नन्विति ॥ सिद्धान्तमाह-भवतीति [त्विति] ॥ तत्राब्रह्मकतूना- मपि ब्रह्मगमनं यत्रैतारशाहत्यवांद: साक्षादपत्रादुक उपलभ्यते। तदुक्कम्- 20 "उत्सर्गस्यापवादेन बाधः कस्य न संमतः" इति। पञ्चाभ्मिविद्यायामिवाप- वादाभावे तूत्सर्गसिद्धिरेवेत्याह-तदभावे त्विति ॥ विश्नेषं च दर्शयति॥ कि च फलविशेषनिर्देशादपि न प्रतीकोपासकानां ब्रझ्गमनमित्याह- विशेषं चेति।। 25 इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटाथे चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीय: पादः समाप्तः॥ १. T. पाठ: २. T and T .. प्रशुवि: 1089

अथ चतुर्थः पाद:

-: 0 :-

भाष्यम् [संपद्याविर्भावाधिकरणम्] "एवमेवैष संपसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य 5 स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति श्रूयते । तत्न संशयः-किं देवलोका- धुपभोगस्थानेष्विव आगन्तुकेन केनचिद्विशेषेण अभिनिष्पद्यते, आहो- स्वित् आत्ममात्नेणेति। किं तावत्माप्तम्१ स्थानान्तरेष्विव आगन्तुकेन केनचिद्रपेण अभिनिष्पत्तिः स्यात्, मोक्षस्यापि फलत्वप्रसिद्धेः, अभि- निष्पद्यत इति च उत्पत्तिपर्यायत्वात् ; स्वरूपमात्रेण चेदभिनिष्पत्ति:, 10 पूर्वास्वप्यवस्थासु स्वरूपानपायात् विभाव्येत। तस्मात् विशेषेण केन- चिदभिनिष्पद्यत इति। एवं पराप्ते बूम :-

प्रकटार्थविवरणम्

प्रथमपादान्ते परविद्याफलं निरूष्य द्वितीयतृतीयपादाभ्यामपरंविद्या संबद्धान्येवोत्क्रान्तिगतिगन्तव्यानि न्यरुरूपत्। इदानीं परापरविद्याफलप्रप 15 आार्थ एव चतुर्यः पाद आरभ्यते। फलप्रपश्चो ह्यनुरागजनने प्रवृत्त्युपयोगी; ततो न पौनरुक्तयमिति शङ्गनीयम्। प्रथमं परविद्याविषयमेव वाक्यं पठति- एवमेवैष इति॥ स्वशब्दस्य सवीयवचनत्वेनागन्तुकत्वप्रतिभानात् सरूप- वचनत्वेनानागन्तुकत्वप्रतिभानाञ्च संशयमाह- तत्नेति ॥ मुच्यमानस्य यन्मो- क्षुरूपं तदागन्तुकम्, फलत्वात्, खर्गवदित्यनुमानानुगृह्दीतयाभिनिष्पत्तिश्रुस्या- 20 गन्तुकं मोक्षरूपमित्याह- स्थानान्तरेष्विवेति ॥ अन्यथा बन्धमोक्षयोर - विशेषप्रसङ्क इत्याह - स्वरूपमात्रेण चेदिति ॥

१. T' and A omit स्वरूप ... अवतिष्ठत इत्याह

1090

संपधाविर्भावाधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम् माष्यम् संपद्याविर्भावः स्वेनशव्दात्॥४-४-१॥ केवलेनैव आत्मना आविर्भवनि, न धर्मान्नरेणेति; कुतः? "सेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति स्वसन्दान्; अन्यथा हि स्वश्नदेन विशे- षणमनत्रकृप स्यान्। ननु आत्मीयाभिपरायः स्वशब्दो भविष्यति- 5 न, तस्यावचनीयत्वात ; येनेव्र हि केनचिद्रपेणाभिनिष्पद्यने, तस्यैव्रात्मी- यत्वोपपत्तेः, स्वेनेति विशेषणमनथकं स्यात्; आत्मवचनतायां तु अथ- वत्-केवलेनेव आत्मरूपेणा भिनिष्पद्यने, नागन्तुकेनापर रूपेणापीति।। कः पुनर्विशेषः पूर्वास्ववस्थासु इह च स्वरूपानपायसाम्ये सती- त्यत आह- 10

मुक्त: प्रतिज्ञानात्॥४-४-२॥ योऽत्ाभिनिष्पद्यत इत्युक्तः, स सर्वतन्धविनिर्मुक्त: शुद्धेनैव, आत्मना अवतिष्ठते; पूर्वत्र तु अन्धो भवत्यपि रोदितीव विनाशमेवा- प्रकटार्थविवरणम्

संपद्याविर्भाव: खेन शब्दाद् ।। 15

अनुमानस्य खेन रूपेणेति विशेषश्रुत्या वाघात् बिम्बभूतं ब्रह्म परं ज्योति- रुपसंपद्य साक्षादनुभूय तेन स्वरूपेणावतिष्ठत इस्याह-केवलेनैवेति।। स्वशब्दस्य विशेषणस्यार्थान्तरमाशङ्य परिहरति-नन्वात्मीयेत्यादिना ॥ सूत्रान्तरमवतारयति-कः पुनरित्यादिना ॥ मुक्तः प्रतिज्ञानात्॥ 20

जागरिते देहे ऽण्डे[इन्धे]5यमण्डो[मन्धो]भवति,सम पुत्रावितियोगं पश्बन् रोदितीव सृषुप्ते विशेषज्ञानाभावेऽपि नाशमेवापीतो भवतीति पुर्वत्र संसारदशा-

१. A. पितादि

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ४. पा. ४. सु. ३. भाष्यम् पीतो भवति-इति च अवस्थात्रयकलुषितेन आत्मना-इत्ययं विशेषः। कथ पुनरवगम्यते-मुक्त्तोऽयमिदानीं भवतीति! प्रतिज्ञानादित्याह। तथा हि-"एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि" इति अवस्थात्वय- 5 दोषविहीनम् आत्मानं व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञाय, "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः" इति च उपन्यस्य "स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तम: पुरुषः" इति च उपसंहरति; तथा आख्यायिकोपक्रमेऽपि "य आत्मापहतपाप्मा" इत्यादि मुक्तात्मविषयमेव प्रतिज्ञानम्। फलत्वप्रसिद्धिरपि मोक्षस्य बन्धनिवृत्तिमात्रापेक्षा, न अपूर्वोपजनना- 10 पेक्षा। यदपि अभिनिष्पद्यत इत्युत्पत्तिपर्यायत्वम्, तदपि पूर्वाव- स्थापेक्षम्-यथा रोगनिटृत्तौ अरोगोऽभिनिष्पद्यत इति, तद्वव् । तस्माददोष:। आत्मा प्रकरणात् ॥ ४-४-३॥ कथं पुनर्मुक्त इत्युच्यते, यावता "परं ज्योतिरुपसंपद्य" इति 15 कार्यगोचरमेव एनं आ्रवयति, ज्योतिःशब्दस्य भौतिके ज्योतिषि रूढ प्रकटार्थविवरणम् यामवस्थात्रयकलुषितेन रूपेणावतिष्ठते; मोक्षे निरमृष्टनिखिलदुःखानुषङ्ग: परितः- प्रद्यातमानपरिशुद्धपरमानन्दस्वरूपेणेति महानयं विशेष इत्यर्थः। सूत्रभागं व्याख्याय उत्तरपदमवतारयति-क्थं पुनरिति ॥ फलत्वं नाम साध्यत्वम्, 20 कथं स्वरूपाविर्भावमात्रे मोक्षे घटते? तत्राह-फळत्वप्रसिद्धिरपीति। पूर्वोदाहतामभिनिष्पत्तिश्रुति व्याख्यातुमुपक्रमते- यदपीति ॥ पूर्वावस्था- पेक्षमिति॥ संसारदशायां तीव्रवायुविक्षिप्तप्रदीपप्रभावन्मिथ्याज्ञानविक्षि सतया स्वरूपानभिव्यक्तिमिवापेक्ष्य तन्निवृत्तावभिनिष्पद्यत इत्युपचर्यंते; अन्यथा मुक्तौ खेनेति विशेषणविधिपरस्याभिनिष्पत्तिशब्दस्य विधीयमान- 25 विरोधप्रसङ्गादित्यर्थः॥ आत्मा प्रकरणात् । विस्मरणशीलस्य शङ्कानिरासाय सूत्रम्-"आत्मा प्रकरणात्" इति॥

1092

पविमाणेन रएत्वाधिकरणम् २ मकटार्येनिवरणम् माध्यम् त्वात्१ न च अनतिवृच्तो विकारविषयात् कश्रिन्मुक्तो भवितुमईति, विकारस्य आर्तत्वप्रसिद्धेरिति-नैष दोषः, यतः आत्मैनात ज्योनि :- सन्देन आवेदते प्करणात् "य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युः" इति प्रकृते परस्मिभ्नात्मनि न अकस्माद्धौतिकं ज्योतिः शक्यं बरहीतुम्, प्रकृतहानामकृतमक्रिया प्रसक्गाद्; ज्योतिःस्दस्तु आत्मन्यपि दृधयते- "तहेदेवा क्योतिषां ज्योतिः" इनि। प्रपश्वितं च एतत् "ज्योतिदस- नात् " इत्यत ।। [अविभागेन दष्टत्वाधिकरणम्] अविभागेन दृष्टत्वात्॥ ४-४-४॥ परं ज्योतिरुपसंपद्य सेन रूपेणाभिनिष्पधते यः, स कि परस्मा- दात्मनः पृथगेव भवति उत अविभागेनैवावतिष्ठत इति वीक्षायाम्, "स तत् पर्येति" इत्यधिकरणाधिकर्तव्यनिर्देशात् "ज्योतिरुपसं- पद्य" इति च कर्टकर्मनिर्देशाद भेदेनैवावस्थानमिति यस्य मति:, तं व्युत्पादयति-अविभक्त एव परेण आत्मना मुक्तोऽवतिष्ठते; कृतः१ दष्टत्वाद; तथा हि-"तत्वमसि" "अहुं ब्रह्मास्मि" "यत नान्यत्पश्यति" "न तु नद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्" इत्येवमादीनि वाक्यान्यविभागेनैव परमात्मानं दर्शयन्ति; यथादर्शन- मेव च फलं युक्तम्, तत्कतुन्यायात, प्रकटार्थविवरणम् अविभागेन दष्टत्वात् ॥ मोक्षे स्वरूपावस्थानं पूर्वत्रोक्तम्। तदपि वैशेषिकादिपक्षवत् ब्रह्मणो भेदेन, उत अभेदेनेति सन्दिग्धे "परं ज्योतिः" इस्यादिना पूर्वपक्षमुपन्यस्य सिद्धान्त- सुत्रं योजयति-स तत्नेत्यादिना॥

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. ४. सू.' भाष्यम् "यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं ताद्ृगेव भवति। एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ।।" इति च एवमादीनि मुक्तस्वरूपनिरूपणपराणि वाक्यान्यविभागमेव 5 दर्शयन्ति; नदीसमुद्रादिनिदर्शनानि च। भेदनिर्देशस्तु अभेदेऽप्युपचर्यते। स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि" इति "आत्मरतिरात्म- क्रीड:" इति च एवमादिदर्शेनात॥ [ब्राह्माधिकरणम्] ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः॥ ४४५॥ 10 स्थितमेतत् "सवेन रूपेण" इत्यत्न आत्ममात्नरूपेणाभिनिष्पद्यते, न आगन्तुकेनापर रूपेणेति। अधुना तु तद्विशेषवुभ्ुत्सायामभिधीयते- सम् अस्य रूपं ब्राह्मम् अपहतपाप्मत्वादिसत्यसंकल्पत्वावसानम्, तथा सर्वज्ञत्वं सर्वेश्वरत्वं च, तेन स्वरूपेणाभिनिष्पद्यत इति जैमिनिराचार्यो मन्यते; कुतः १ उपन्यासादिभ्यस्तथात्वावगमात्; तथा हि-"य 15 आत्मापहतपाप्मा" इत्यादिना "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इत्येव- मन्तेन उपन्यासेन एवमात्मकतामात्मनो बोधयति; तथा "स तत्न पर्देति जक्षत् क्रीडन्रममाणः" इति ऐश्वर्यरूपमावेदयति, "तस्य सर्वेषु ळोकेषु कामचारो भवति" इति च; "सर्वज्ञः सर्वेश्वरः" इत्यादि- व्यपदेशाश्च एवमुपपन्ना भविष्यन्तीति॥ 20 प्रकटार्थविवरणम् ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥ वृत्तानुवादपूर्वकं संबन्धमाह-स्थितमेतदिति ॥ तस्य मोक्षखरूपस्य

खमस्येत्यादिना ॥ आदिशब्दार्थमाह-तथा स तत्र पर्येतीति॥ 1094

ब्राह्माधिकरणम् ३ प्रकटावविवरणम्

भाष्यम् चिति तन्मात्रेण तदात्म कत्वादित्यौड्डलोमि:॥४-४-६॥ यद्यपि अपदृतपाप्मत्वादयो भेदेनैव धर्मा निर्दिश्यन्ते, तथापि शब्दविकल्पजा एव एते; पाप्मादिनिवतिमातरं हि तव गम्यते; चैतन्यमेव तु अस्य आत्मनः स्वरूपमिति तन्मावेण स्वरूपेण अभि- 5 निष्पत्तिर्युक्ता; तथा च श्रुतिः "एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाहा: कृत्त: प्रज्ञानघन एव" इत्येवंजातीयका अनुगृहीता भविष्यनि; सत्य- कामत्वादयस्तु यद्यपि वस्तुस्वरूपेणेत्र धर्मा उच्यन्ते-सत्याः कामा अस्येति, तथापि उपाधिसंबन्धाधीनत्वाचेषां न चैनन्यवत् स्वरूपत्व- संभवः; अनेकाकारत्वपरतिषेधात्; मनिपिद्ध हिब्रह्मणोंऽनेकाकारत्वम् 10 "न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्म्" इत्यत्न । अन एव च जक्षणादि- संकीतनमपि दुःखामावमालाभिमायं स्तुत्यथम् "आत्मरतिः" इत्या- दिवद। न हि सुख्यान्येव रतिकीडामिथुनानि आत्मनिमिचानि सक्यन्ते वर्णयितुम्, द्वितीयविषयत्वात्तेपाम्। तस्मान्निरस्ताश्ेषप्रपश्चेन प्रसन्नेन अव्यपदेश्येन बोधात्मना अभिनिष्पद्यन इत्योडुलोमिराचार्यो मन्यते॥ 1

प्रकटार्थविवरणम्

चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमि:।।

मिति व्याख्याति-यद्यपीत्यादिना ॥ अपहतपाप्मत्वादयो धर्माः यद्यपि भेदेनैव निर्दिश्यन्ते, तथापि नैते भावरूपा, कि तु शव्दोत्थनिर्वस्तुकप्रस्यय -- 20 मात्रा एवे त्यर्थ। किं तहि स्वरूपम्, येन स्रूपेण मुक्तोऽवतिष्ठत इस्याशङ्ुपाइ- चैतन्यमेव त्विति॥ ननु चैतन्यमेव स्वरूपं सत्यकामत्वादीनां भावररूपाणां स्वरूपत्वेन निर्देशादित्याशङ्कयाह-सत्यकामत्वादयस्त्विति।कयं चैतम्यमात्रेणा- घखाने जक्षणादिश्रवणं घटत इत्याशङ्कयाह-अत एव चेति ।।

१. A. प्रत्ययरूपा: 1095

[अ. ४. पा. ४. सू. भाष्यम् एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरायणः।। ४-४-७।I एवमपि पारमार्थिकचैतन्यमात्रस्वरूपाभ्युपगमेऽपि व्यवहारा- 5 पेक्षया पूर्वस्यापि उपन्यासादिभ्योऽवगतस्य ब्राह्मस्य ऐश्वर्यरूपस्य अप्रत्याख्यानादविरोधं बादरायण आचार्यो मन्यते॥ प्रकटार्थविवरणम् एवमष्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायण: ।। उक्तन्यायेन जैमिन्यौडुलोमिमतयोः परस्परविरोधान्मोक्षेSनाश्वासे प्राप्ते 10 सिद्धान्तं स्मारयति-एवमपीति ॥ चैतन्यमात्रं पारमार्थिकं स्वरूपम्, ऐश्वर्या- दिकं मायोपाधिकस्येति असकृदुक्तम्; ततः परमार्थब्रह्मविश्वैतन्यमात्ररूपेणा- वतिष्ठते सोपाधिकब्रह्मवित्। सोपाधिकमैश्वर्यादि प्राप्तोतीति न जैमिन्यौ- डुलोमिभ्यामपि विवदितव्यम्। अतः श्रुतीनामपि व्यवस्थितविषयत्वाद् विरोधगन्धाभावात्समख्जस एवायं मोक्ष इत्यर्थः॥ 15 अत्र भास्करेण चुक्रोशे 'चैतन्यमात्रावस्थानं चेन्मोक्षः, तदा निःसंबोधि- तत्वेन[बोधत्वेन]अपुरुषार्थत्वप्रसङ्ग :; तस्मात् सर्वश्त्वादिलक्षणसंबोधवन्मोक्ष: सूत्रकृतोऽभिप्रेतः' इति; तत्रोच्यते-किमागन्तुकबोधेन ससंबोधत्वं किं वा सा- भार्विकेन ? आध्ये तत्कारणं मनआादि वक्तव्यम् ; तदा च कलाविलयश्रुतिबाघ तस्य च ब्रह्मीभूतत्वात् ब्रह्मण एव मनआदिसापेक्षं सर्वक्त्वमुक्तं स्यात्; न 20 च स्वरूपश्ञानेन सर्वशत्वं तस्य सतो विषयोपरागाभावात्, "असङ्गो हायं पुरुष:" इत्यादिश्रुतेः । तेनापि स्वात्मन्येव सैसारदुःखं पश्यति, किवा भेदेन! प्रथमे वरं संसरणम्; चरमे "यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छणोत्यत्यन्यद्विजा- १. T. संसबोध ३. T न्यायः ू ससंबोध एव मोक्षः २. T. ससबोघते ४. A adds सर्वे

TM and A. संबोधनां

ब्राह्माधिकरणम् ३ पकटार्यविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् नाति तदल्पं यदन्पं तन्मर्र्यम्" इति श्रुतिवाधः: स्वप्नकाशकनया सुपुति- व्यावृत्तिमात्रं चेत् ससंबाधत्वं तविष्ट्मवास्माकमपीति परमात्मक्यप्रनिर्प्त्ति- परायणपरमहं सपरिवाजकप्रद्वंपानलप्रज्वलितकलेबर भास्करसारमंयश्वकांश - त्युपशम एव शेयान्।। य्चान्यक्चकन्द-वतन्यमात्रावख्वानं चेन्मोक्षः, तर्दा निरानन्वत्वप्रसङ्गः न हि चैतन्यमेवानन्दः, दुःवसायामपि चैतन्याभिव्यके; यस्िन्व्यज्यमाने यम् व्यज्यते न तत्तत्समावं यथा नीलं न पीतस्वभातमिति, तदसत्, व्यातय- भावात्; गौरं हि रूपं चैत्रस्य वैत्रे प्रातबिम्बिते कृपाणाहीं प्रतिम्बितं न तथा व्यज्यते; विपरीतं तु कष्णमिति तत्र गौरत्वव्यअञकत्वं व्यक्क्त स्वभावभूत- 10 मपि न व्यज्यत इति व्यमिचार:। जीवस्य च तर्व ब्रह्मस्वभावस्यानभिव्यक्ति, सत्यपि तर्रिमिस्तदात्मतानभिव्यक्तिदर्शनात्ः तक्षादुराधिमहिमैवानििन्त्येन स्वभावाभानविभ्रमः। तथात्राप्यशुभकर्मीपस्पा पित वि घय विशेष संस्ष्टान्त - करणपरिणतौ स्वच्छ इवादशें सुखं यथास्वरूपेणैव व्यज्यते, तच्छुद्धपु- स्कर्षाश्ोत्कृष्यते, तञ्जन्मनाशाभ्यां जन्मनाशाभिधानं च लमते; तस्माचैतन्य- 15 सुखात्मकत्वे बाधानुपलम्भात् चिदात्मन् निरुपाधिकपीतिगोचरतवेना नन्दात्मतासिद्धेर्न मोक्षस्य निरानन्दत्वप्रसङ्गः। सुखसाक्षात्कारश्च पुरुषार्थो न व्यतिरेक: केवलव्यतिरेकामावाद्। दर्शनमात्रेण उप अभि]योगे सस्ैदिकस्यैव पुरुषार्थत्वं दष्टमित्यामुष्मिकस्य पुरुषार्थत्वं न स्यात् । यश्नाङ्ुः वैशेषिकाद्य :- दुःखाननुभवमात्रो मोक्षः पुरुषार्थ इति, तद- 20 व्यसत्; इषं मे स्यात् अनिष्टं माभूदित्य नुभवविरोधात्। कण्टकादिपरिंहारोऽपि सुखार्थ एव, सुषुप्ेऽपि च सुखसाझात्कार एव पुरुषार्थ:, सुबमहमखाप्स-

वाद्; दुःखामावस्य च प्रतियोग्यस्मरणेनानुभवितुमशक्यत्वात्; मनुमूते स्मृतिनियमाभावेनोत्थिते नानुमातुमशक्यत्वाक्न॥ 25

१. TM. ससंबोधकत्वं ४. TI संसारासं २. T and T' तदानीमानन्द- ५. T and T1 अभिभवितं ३. Ti जीवस्य च न तत् A. जीवस्य च तत् 1097

[अ. ४. पा. ४. सू. ८. भाष्यम् [संकल्पाधिकरणम्] संकल्पादेव तु तच्छूतेः ॥४-४-८॥ हादिविद्यायां श्रूयते-"स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पा- देवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति" इत्यादि। तत्न संशयः-किं संकल्प प्रकटार्थविवरणम् यञ्चोक्तं विमतं दुःखानुबन्धि स्यात्, सुखत्वात्, विषयसुखवदिति, तदसत् ; "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" इति श्रुतिविरोधात्। न च श्रुतिरेवानुमानविरोधादप्रमाणमिति वाच्यम्। अबाधितविषयत्वस्यानु मानकारणत्वेन सति विरोधे ज्ञानमेव नोदयमासादयति। शब्दं तु श्ानमन- पेक्षं भवेदुदयमात्रेण बाधकम्। अत एवानुमानबाधाभावान्नानन्दश्रुतिः दुःखाभावपरतयोपचरणाया। "एषोऽस्य परम आनन्दः" इति परम- भ्रुतेश्च न दुःखाभावमात्रमानन्द इति ॥ यञ्च सांख्याः सङ्गिरन्ते-प्रकृतिपुरुषयोरविवेके विवेकान्निवृन्ते पुरु- षस्य स्वरूपावस्थानं मोक्ष इति, तत्राप्यानन्दानाविर्भावादपुरुषार्थत्वं स्थितमेव। अविवेकस्य च वस्तुत्वे न ज्ञानहेयत्वम् ; अवस्तुत्वे च न संसारकारणत्वम् ॥। सुगतानामपि सन्तानोच्छेदो मोक्ष: कस्य पुरुषार्थ :? न तावत् सन्तानस्य, स्वोच्छेदस्य अपुमर्थत्वात्; न सन्तानिनाम्, स्वरसपरिनिर्वाणे फलित्वानुपपततेः॥ दिगम्बराणामपि सततोध्वगमनमायाससङ्कलत्वान्न पुरुषार्थः। अतो निःशेषठखनिदानानन्दानभिव्यक्तिनिमित्ता विद्योच्छेदे निःशेषदुःखनिवृत्ति- र्निरतिशयावन्दावाप्तिश्च पुरुषार्थो मोक्ष इति समञसम्॥ सर्वसङ्करवादी पुनः भास्करो मुक्तस्यैवोत्तरांधिकरणनिरूप्यं शरीरा- दिमत्वं सातिशयमैश्वर्य त्रुवाणः कथंकारं सज्नेषु न लालज्यते सेत्यलं विद्वजनलज्ाकरेण तदनुभाषणेन॥। सङ्कल्पादेव तु तच्छूतेः ॥ एवं तावत्परविद्याफलं प्रपञचय अधुना अपरविद्याफलं प्रपञ्चयिंतुं उप- क्रमते-हादविद्यायामिति ॥ एवकारस्यायोगान्ययोगव्यवच्छेदसाधारण- . A. उत्तराधिकरूपांश्यादिमखवं २. A omits तदनुभाषणेन 1098

संकल्पाधिकरणम् ४ पकटार्यविवरणम्

माध्यम् एव केवल: पितादिसमुत्याने हेतु: उत निमितान्तरसहित इति। तत्न सत्यपि "संकल्पादेव" इति श्रतणे लोकवत् निमिचान्नरापेक्षना युक्ता; यथा लोके अस्मदादीनां संकल्पात गमनादिभ्यक्ष हेनुभ्य: पितादिसपततिर्भवति एवं मुक्तस्यापि स्यान् : पतं दष्टविपरीनं न कल्पिनं 5 भविष्यति; "संकल्पावेव" इति तु राव इव संकल्पितायसिद्धिकरी साधनान्तरसामग्रीं सुलभामपेक्ष्य योक्ष्यने; न च संकल्पमाव्रसमुत्थाना: पितादयः मनोरथविजम्भितवत् चलत्व्ान् पुष्कलं भोगं समपयितुं पर्याप्ताः स्युरिति। एवं प्रास, श्रूम :- संकल्पादेव तु केवळात् पिव्रादि समुत्थानमिति; कुतः! तच्छनेः; "संकल्पादेवास्य पितरः सुम्नुच्ि- 10 ष्ठन्ति" इत्यादिका हि श्रुनिर्निमिचान्तरापेक्षायां पीड्येन; निमिचा- न्तरमपि तु यदि संकल्पानुविधाययेत स्यात, भवतु; न तु प्रयत्रान्तर- संपाद्यं निमित्तान्तरमितीष्यते, प्राकू संपत्तेः वन्ध्यसंकल्पत्वमसक्ञान् न च शुत्यवगम्येडर्ये लोकवदिति सामान्यतोहष्टं कमते; संकल्पवला-

प्रकटार्थविवरणम् 15

त्वात् संशयमुक्त्वा पूर्वपक्षमाह-तत्र सत्यपीति ॥ रागादिदोपवियुक्तस्यो- पासकस्य पित्रादिभोगसाघनसंपत्तिः सङ्कल्पव्यतिरिकपयत्नसापेक्षा भोगे- साधनसंपत्तित्वात्, अस्मदादिभोगसाधनसंपत्तिवदित्यर्यः। विपक्षे च बाधकमाह-न चति ॥ विद्याया मन्त्रोषधादिष दचिन्त्यशकिसन्भाघाविया-

कि च नात्यन्तमनपेक्षत्वं निमित्तस्यास्माभिरुच्यत इत्याह-निमित्तान्तरममि त्विति ॥ प्राङ्निमित्तान्तरसंपत्तेः विफलसङ्कल्पत्वप्रसङ्गात् प्रयत्तान्तरसाध्य- निमित्तान्तरं नेष्यत इत्यर्थ:। यश्चानुमानं तत्सावधारणश्रुनिबाधितमित्याइ्- न च श्रुतिगम्य इति । यञ मनोरथवश्ञ्जलत्वमवाचि, तत्राह-सङ्कल्प- बळादेवेति॥ 25

१. A omits भोगसाधन २. A omits अस्मदादि

1099

[अ. ४. पा. ४. सू. ९ भाष्यम् देव च एषां यावत्पयोजनं स्थैर्योपपत्तिः, पाकृतसंकल्पविळक्षणत्वा न्मुक्त संकल्पस्य ।। अत एव चानन्याधिपतिः॥४-४-९।। 5 अत एव च अवन्ध्यसंकल्पत्वात् अनन्याधिपतिर्विद्वान्भवति - नास्यान्योऽधिपतिर्भवतीत्यर्थः। न हि प्राकृतोऽपि संकल्पयन् अन्य- स्वामित्वमात्मनः सत्यां गता संकल्पयति। श्रुतिश्चैतदर्शयति-"अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्र सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति" इति। 10 [अभावाधिकरणम्] अभावं बादरिराह हेवम्॥४-४-१0॥ "संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति" इत्यादिश्रुतेः मनस्ताव- तसंकल्पसाधनं सिद्धम्। शरीरेन्द्रियाणि पुनः प्राप्तैशवर्यस्य विदुषः सन्ति, न वा सन्ति-इति समीक्ष्यते। तत्र बादरिस्तावदाचार्यः 15 शरीरस्येन्द्रियाणां च अभावं महीयमानस्य विदुषो मन्यते; कस्मात्? एवं हि आह आम्नायः "मनसैतान्कामान्पश्यनरमते य एते ब्रह्म- लोके" इति ; यदि मनसा शरीरेन्द्रियैश्च विहरेत, मनसेति विशे- षणं ने स्यात् ; तस्मादभावः शरीरेन्द्रियाणां मोक्षे।। प्रकटार्थविघरणम् 20 अत एव चानन्याधिपति: ।। नन्वीश्वराधीनो भोग उपासकस्य। अतो न संकल्पमात्रान्द्ोगदाने समर्थस्यैव पित्रादेः संपत्तिरित्याशङ्गयाह-अत एव चेति॥ अभावं बादरिराह ह्ेवम् । पूर्वविचारेणार्थात् सिद्धमंशमनूद्य संदेहमाह-संकल्पादेवेति ॥ वादि 25 विप्रतिपत्तेः संशयमुकत्वा पूर्वपक्षमाह-तत्नेत्यादिना ॥ 1100

ममावाधिकरणम्५] मकटा र्बंविवरणम्

भाध्यम् भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥४-४-११॥ जैमिनिस्त्वाचार्य: मनोवत् अरीरस्यापि सेन्द्रियस्य भावं सुक्तं प्रति मन्यते; यतः "स एकषा भवति विघा भवति" इत्यादिना- नेकधाभावविकल्पमामनन्ति। न हि अनेकविधता बिना अरीरभेदेन आञ्जसी स्यात्। यद्यपि निर्गुणायां भूमविद्यायाम् अयमनेकषाभाव- विकल्पः पव्यते, तथापि विद्यमानमेवेदं सगुणावस्थायाम् ऐश्वर्ये भूम- विद्यास्तुतये संकीर्त्यत इत्यतः सगुणविद्याफलभावेन उपतिष्ठत इत्यु- च्यते-

द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोडतः ॥४-४-१२।। 10 बादरायण: पुनराचार्यः अत एव उभयळिकक्ुतिदर्शनात् उभय- विधत्वं साधु मन्यते-यदा सशरीरतां संकल्पयति तदा सत्रीरो भवति, यदा तु अश्नरीरतां तदा अशरीर इति; सत्यसंकल्पत्वाद्, प्रकटार्थविवरणम् भावं जैमिनि: विकल्पामननाद।। 15

पक्षान्तरमाह-भावं जैमिनिरिति ॥ नन्वनेकविधत्वमान्नातं भूम- विद्यायाः प्रकरणे; कथं तद्गलेन सगुणविद्यायां सशरीरत्वं कल्प्यत इत्या- शाङ्याह-यद्य्पिं निर्गुणायामिति। द्वादशाइवदुभयविधं बादरायणोऽतः ।। सिद्धान्तमाह-बादरायणः पुनरिति ॥ कालमेदेन सङ्कल्पमेदाव् क्रमेणो 20 भयथोपपत्तिरित्यर्थः। द्वादशाहार्यं कर्मविशेषः सत्र भवति बहुयजमानत्वे नास्युपायिचोदनाभ्यां च "य एवं विद्वांस: सत्रमुपयन्ति" इति "चतुविशति- परमा: सप्तदेशावरा: सत्रमासीरन्" इति श्रुतिलिङ्गात्; तथाहीनश्व भवति १. T. Space is left out for writing पि निर्गुण ...... मेदेन २. T. Space is left out for writing दशावरा :...... हीनश

1404

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ४. पा. ४. सु. १३ भाष्यम् संकल्पवैचित्र्याच्च। द्वादशाहवत्-यथा द्वादशाहः सत्रनम् अहीनय

तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः ॥। ४-४-१३॥ यदा तनो: सेन्द्रियस्य शरीरस्य अभावः, तदा, यथा संभ्ये स्थाने शरीरेन्द्रियविषयेष्वविद्यमानेष्वपि उपलब्धिमात्रा एव पित्रादि- कामा भवन्ति, एवं मोक्षेऽपि स्यु :: एवं हि एतदुपपद्यते ।। भावे जाग्रद्वत् ॥४-४-१४॥ भावे पुनस्तनोः यथा जागरिते विद्यमाना एव पित्रादिकामा 10 भवन्ति, एवं सुक्तस्याप्युपपद्यते।। [प्रदीपाधिकरणम्] प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति॥४-४-१५॥ "भाव जैमिनिर्विकल्पामननात्" इत्यत्न सशरीरत्वं मुक्तस्योक्तम् ; तत्र त्रिधाभावादिषु अनेकशरीरसर्गे किं निरात्मकानि शरीराणि दारु- 15 यन्त्रवत् सृज्यन्ते, किंवा सात्मकान्यस्मदादिशरीरवत्-इति भवति वीक्षा। तत्न च आत्ममनसोः भेदानुपपत्तेः एकेन शरीरेण योगाव् प्रकटार्थविवरणम् यजतिचोदनया कर्तृपरिमाणानियमेन च "द्वादशाहेन प्रजाकामं याजयेत्" इति श्रुतिलिङ्गादित्यर्थः॥ 20 तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः । भावे जाग्रदत ॥ इदानीं शरीरेन्द्रियाणामभावे भावे च भोगस्यावान्तरभेदमाह-तन्वभाव इत्यादिना । पदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति॥ 25 उक्तमनुकीरत्य सांकल्पिकेषूभयथाभावदर्शनात् संशयमाह -भावमि- त्यादिना ॥ पूर्वपक्षमुपन्यस्य सूत्रं योजयति-तत्नेत्यादिना ॥ विदुष एव 1102

अमावाधिकरणम् ५] मकटारयेविवरणम्

भाष्यम् इतराणि अ्रीराणि निरात्मकानि-इत्येवं पाप्ते, प्रतिपदयने-प्दीप- वदावेश इति; यथा प्रदीप एक: अनेकपदीपभावमापदने, विकार- सक्तियोगात, एतरमेकोऽपि सन् विद्वान् ऐश्वर्ययोगादनेकभावमापद सर्वाणि श्वरीराण्याविश्वति; कुतः१ तथा हि दशयनि सास्त्रमेकस्यानेक- 5 भावम्-"स एकघा भवति त्िधा भवति पश्चधा सप्तता नवधा" इत्यादि; नैष दारुयन्त्रोपमाभ्युपगमेऽवकल्पते, नापि जीवान्तरावेसे; न च निरात्मकाना शरीराणां प्रवृत्िः संभवति। यत्तु आत्ममनसो- र्भेदानुपपत्तेः अनेकशरीरयोगासंभव इनि-नेष दोष :; एकमनोनु- वर्तीनि समनस्कान्येवापराणि शरीराणि सत्यर्सकल्पत्वान् स्क्ष्यति; 10 सृष्टेषु च तेषु उपाधिभेदात आत्मनोऽपि भेदेनाघिष्ठातृत्वं योक्ष्यते; एषैव च योगशास्त्रेषु योगिनामनेकश्रीरयोगपक्रिकिया । कथं पुनर्मुक्तस्य अनेकश्नरीरावेशादिलक्षणरमेश्वर्यमभ्युगम्यते, यावता "तत्केन कं विजानीयात्" "न तु तदितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्" "सळिळ एको द्रष्टाद्वैतो भवति" इति च एवं- 15 प्रकटार्थविवरणम् "स पकधा भवति" इत्यादिना अनेकधामावगमनानुपपत्या सर्वेषां सात्म- करवं कल्प्यते, तत्प्रकारान्तरेण न घटत इत्याइ-नैष दारुयन्त्रेति। इतश् सात्मकान्येव शरीरान्तराणीत्याह-न च निरात्मकानामिति । श्रुत्यनुपपत्या

भुङ्क इस्याद-नैष दोष इत्यादिना ॥। "आात्मनो व शरीराणि बहूनि मनुजेश्वर। प्राप्य योगबलं कुर्यात्तैश्र सर्वो महीं चरेत्।" इत्यादिस्मृतिसिद्धोऽ्ययमर्थो भवतीत्याह-एषैव चेति।। उत्तरसूत्रनिरस्याशङ्कामाह-कथं पुनरिति ॥ सळिल इति ॥ सलिल- 52 वत्सचछः। परमात्मनैकतां गतो द्रष्टा जीवोऽद्वैतो भवत्यविद्याकृतं भेवं हित्वे- स्यथ: ।। 1103

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. ४. पा. ४. सु. १६. भाष्यम् जातीयका श्रुतिः विशेषविज्ञानं वारयति-इत्यत उत्तरं पठति- स्वाप्ययसंपत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि॥ ४-४-१६ ॥ 5 स्ाप्ययः सुषुप्तम्, "स्वमपीतो भवति तस्मादेनं खपितात्याच- क्षते" इति श्रुतेः; संपत्तिः कैवल्यम्, "ब्रर्ह्रैव सन्ब्रह्माप्येति" इति श्रुतेः; तयोरन्यतरामवस्थामपेक्ष्य एतत् विशेषसंज्ञाभाववचनम्- कचित् सुषुपावस्थामपेक्ष्योच्यते, कचित्केवल्यावस्थाम्। कथमवग- म्यते१ यतस्तत्ैव एतदधिकारवशात् आविष्कृतम्- "एतेभ्यो 10 भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीति" "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत" "यत्र सुप्तो न कंचन काम कामयते न कंचन स्वमं पश्यति" इत्यादिश्रुतिभ्यः । सगुणविद्याविपाकावस्थानं तु एतत् स्वर्गादिवत् अवस्थान्तरम्, यत्रैतदैशवर्यमुपवर्ण्यते। तस्माददोषः।। [जगद्वयापाराधिकरणम्] 15 जगद्दयापारवर्ज प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च॥ ४-४-१७॥1 ये सग्रणब्रह्मोपासनात् सहैव मनसा ईश्वरसायुज्यं व्रजन्ति, किं प्रकटार्थविवरणम् स्वाप्ययसंपत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि। 20 विशेषविज्ञानभावाभावाभिधानं मुक्तिसुषुप्तयोरन्यतरावस्थाभिप्रायेण । पेश्वर्याभिधानं तु सगुणविद्याविषयम । अतो भिन्नविषयत्वान्न विरोध इस्ाह-साप्यय इति।। जगद््यापारवर्जे प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च॥ यत्पूर्वत्र सगुणविद्याफलमैश्वर्यमुक्त तदिदानी ऐश्वर्यस्योभयथादर्शना 25 व्विचार्यत इत्याह-ये सगुणव्रह्मोपासनादिति ॥ श्रुतीनां यथाश्रुतार्थ- 1104

अगद्यापाराघिकरणम् ६.] मकटार्येविवरणम्

माध्यम्

तेषां निरवग्रहमैश्वर्ये भवति, आहोस्वित्मावग्रहमिति संभयः । कि तावत्माप्तम्१ निरकुशमेत्र एषामैश्वर्ये भवितुमईति, "आम्नोति स्वारा- ज्यम्" "सर्वेऽस्मे देवा बलिमावहन्ति" "तेषां सर्वेषु लोकेषु काम- चारो भवति" इत्यादिश्ुतिभ्य इति। एवं प्रास्ते, पठति-जगद्वया- 5 पारवर्जमिति; जगदुत्पच्यादिव्यापारं वर्जयित्वा अन्यन् अणिमाद्या- त्मकमैश्वर्ये सुक्तानां भवितुमईति, जगद्वयापारस्तु नित्यसिद्धस्यैत्र ई्- रस्य; कुतः१ तस्य तत्न प्रकृतत्वात असंनिहिनित्वाच्चेनरेषाम्; पर एव हि ईश्वरो जगद्वयापारेऽधिकृत: ; तमेव प्रकृत्य उत्पन्याद्युपदेश्ात, नित्यशब्दनिबन्धनत्वाच्च; तदन्वेषणविजिज्ञासनपूर्वकं तु इनरेषामणि- 10 मादैश्वर्ये श्रयते; तेनासंनिहितास्ते जगद्वयापारे। समनस्कत्वादेव च एतेषामनैकमत्ये, कस्यचित्स्थित्यभिपायः कस्यचित्संहारभिपराय इत्येवं विरोधोऽपि कदाचित्स्यात्: अथ कस्यचित्संकल्पमनु अन्यस्य संकल्प इत्यविरोधः समर्थ्येत, ततः परमेश्वराकृततन्त्रत्वमेवेतरेषामिति व्यव- तिष्ठते ।। 15

प्रकटार्थविवरणम्-

परिभ्रहेण पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तमाह-जगद्वयापारवजेमिति । प्रलयादु- त्थानसमये भूतमौतिकानां यः स्रष्टा तस्यैव सितिनियमनादावपि कर्तृत्व- निर्देशात् सृष्टयुस्तरकालभाविनामुपासकानां तदानीमभावाद खोपभोगसाधन- संपत्तावेव सगुणविदामैश्वर्यमित्यर्थः। इतश् न निरङ्ुशमैश्वर्यमिलयाइ- 2 समनस्कत्वादेव चेति। यदि जगद्यवसवामुपलम्यैकस्येच्छानुविवायित्व- मन्येषां कल्प्यते, तदा परमेश्वरािप्रायतन्त्रत्वमेवेतरेषां भविष्बतीत्ाइ- कस्यचिदित्यादिना ॥

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यांनम् [अ. ४. पा. ४. सु. १८. भाष्यम् प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः॥ ४-४-१८॥ अत्र यदुक्तम्-"आम्नोति सवाराज्यम्" इत्यादिमत्यक्षोपदेशात् 5 निरवग्रहमैश्वर्ये विदुषां न्याय्यमिति, तत्परिहर्तव्यम्; अतोच्यते- नायं दोष:, आधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः। आधिकारिको यः सवित्- मण्डलादिषु विशेषायतनेष्ववस्थितः पर ईश्वरः, तदायत्तैव इयं ख्वारा- ज्यपाप्तिरुच्यते; यत्कारणम् अनन्तरम् "आप्नोति मनसस्पतिम्" इत्याह ; यो हि सर्वमनसां पतिः पूर्वसिद्ध ईश्वरः तं प्राम्नोतीत्येतदुक्त 10 भवति; तदनुसारेणैव च अनन्तरम् वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः श्रोत्रपति विज्ञानपतिश्च भवति इत्याह। एवमन्यत्नापि यथासंभवं नित्य- सिद्धेश्वरायत्तमेव इतरेषामैश्वर्ये योजयितव्यम्।। प्रकटार्थविवरणम् 10 प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डळस्थोक्तें:। 15 पूर्वपक्षबीजापाकरणाय सुत्रम्-प्रत्यक्षोपदेशादिति॥ अधिकारे नियो- जयति आदित्यादीनिति आधिकारिकः। यत्कारणं यस्मात् कारणात् खारा- ज्यप्राप्स्यनन्तरमाह "आप्रोति मनसस्पतिम्" इति; यदि पूर्वमेव निरङ्डशं स्वाराज्यमुक्तम्, तहि पश्चादीश्वरप्राप्त्यभिधानं न स्यात्। अतो भोगे खाराज्यं कतृ जगत्स्ष्टत्वादिकमित्यर्थः । अनन्तरमपि यद्वाकुपतित्वादिकमभिधच्ते, 20 तदपि स्नष्टत्वाद्भावानुसारेणवेश्वरसायुज्यप्राप्त्या सिद्धवत्पतित्वाभिधाना- दित्याइ-तदनुसारेणैव चेति ।। तेषाम् "सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति"

1106

जगद्यापाराधिकरणम् ६.] मकटार्यविवरणस्

मान्यम्

विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह ॥४-४-१९॥

विकारावर्त्यपि च नित्यमुक्तं पारमेश्वरं रूपम्, न केवळं विकार- मात्रगोचरं सवितृमण्डळाद्यघिष्ठानम्: तथा हि अस्य द्विरूपां स्थिति- माइ आम्राय :- 5 "तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश् पुरुषः। पादोऽस्य सवा भूतानि त्िपादस्यामृतं दिवि।।" इत्येवमादिः । न च तत् निर्विकाररूपम् इतरालम्बनाः भाम- वन्तीति शक्यं वक्तुम् अतत्कतुत्वाचेषाम्। अतश्ञ यर्थेत द्विरुपे परमेश्वरे निर्गुणं रूपमनवाप्य सगुण एवावतिष्ठन्ते, एवं सगुणेऽपि निरवग्रह- 10 मैश्वर्यमनवाप्य सावग्रहा एवावतिष्ठन्त इति द्रष्टव्यम्। दर्शयतश्रैवं प्रत्यक्षानुमाने॥४-४-२0॥

दशयतश्च विकारावर्तित्वं परस्य ज्योतिषः श्रुतिस्मृती-"न तत् सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्यत भान्ति कुतोऽयमग्रि:" इति ; "न तन्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावक:"इति च; तदेवं विकार- 15 वर्तित्वं परस्य ज्योतिषः प्रसिद्धमित्यभिप्रायः॥•

प्रकटार्थविवरणम्

विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाइ। ननूपास्यस्य ब्रह्मणो निरक्कशमैश्वर्यमस्ति; तत्किमिति तदुपासनान्न प्राप्यत इत्याशङ्कय व्यभिचारमाह-विकारावर्ति चेति ॥ यदड्रहमणो रुमं 20 तत्सर्वमुपासकेन प्राप्तव्यमिति न नियम इस्यर्थ: ॥ दर्शयतश्वैवं प्रत्यक्षानुमाने।। विकारासंसृष्ट रूपमस्तीत्यत्रैव श्रुतिस्मृती प्रमाणमाह-दर्भयतश्चेति॥

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ.४. पा. ४. सू. २१. भाष्यम् भोगमात्रसाम्यलिढ़ाच्च॥ ४४-२9॥ इतश्र न निरङ्कुशं विकारालम्बनानामैश्वर्यम्, यस्मात् भोगमात्रमेव एषाम् अनादिसिद्धेनेश्वरेण समानमिति श्रयते-"तमाहापो वै खलु 5 मीयन्ते[मेऽयं ते] लोकोऽसौ" इति "स यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविद सर्वाणि भूतान्यवन्ति तेनो एतस्यै दैवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति" इत्यादिभेदव्यपदेशलिङ्गेभ्यः ॥ ननु एवं सति सातिशयत्वादन्तवत्वम् ऐेश्वर्यस्य स्याद् ; ततश्व एषामावृत्तिः प्रसज्येत-इत्यतः उत्तरं भगवान्बादरायण आचार्य: 10 पठति-

प्रकटार्थविवरणम्

भोगमात्नसाम्यलिङ्गाच्च।। जगत्त्ष्टत्वाद्यभावे हेत्वन्तरमाह-भोगमात्नेति॥ तं प्राप्तमुणसकम् आह उक्तवत् पर्यङ्गषं ब्रह्म किमसौ लोक: प्राप्तव्य इति बुध्या आप: प्राप्ोऽसि वै खलु 15 मे ममायं लोकस्तवापि। अवन्ति भुअते। तेने उ एतस्या: सायुज्यं समानदेह्दता- मित्यर्थः। असौ लोक इति बुध्या अप एव खलु मीयन्ते खलोकस्य भूतान्तर. सहकृताकार्यत्वाद्यथेश्वरस्य लोकस्य दर्शनं तथा मुक्तस्यापीत्यर्थः। निरङ्धुशै- श्वर्याभावे दोषमाशङ्कय परिहरति-नन्वेवमित्यादिना । शास्त्रसमातौ सूत्रकारं पूजयति भगवानिति॥ 20 "उत्पत्ति प्रलयं चैव भूतानामागति गतिम्। वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति॥ पश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययो: षण्णां स्मृता भग इसीरणा॥"

१. A omits बुध्या २. TM and A omit असौ ... स्यापी- २. TM. तेन तेडस्या: त्यर्थ: A. तेनतस्या: Y. T. वीर्यस्य

1108

माध्यम् अनावृत्तिः शब्दादनावत्ति: शब्दात्॥४-४-२२॥ नाडीरश्मिममन्वितेन अर्विराद्विपत्रणा देवयानेन पथा ये ब्रह्म- लोकं शास्त्रोक्तविशेषणं गच्छन्ति-यस्मिन् अरश्व हवैण्यश्ाणती ब्रम्म- लोके तृनीयस्यामितो दिवि, यस्मिन्नरंमदीयं सरः, यस्मिन्नवत्यः सोमसवन:, यस्मिन्नपराजिना पूव्रत्ण:, बर्मिंत् प्रभुविमितं हिरण्मयं वेश्म, यश्चानेकधा मन्त्राथवादादिपदेशेषु प्रपञ्चयने-ने नं प्राप्य न चन्द्रळोकादिव भुक्तभोगा आव्तन्ते; कुनः? "तयोध्वमायन्नमृनत्व- मेति" "तषो न पुनरावृत्तिः" "एनेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमा- वर्ते नावतन्ते" "ब्रह्मलोकमभिसंपद्यने" "न च पुनरावर्तते" 10 इत्यादिशब्दे्यः । अन्तवत्वेऽपि तु ऐश्वर्यस्य यथा अनावृत्तिः तथा वर्णितम्-"कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातःपरम्" इत्यव; सम्य- गदर्शनविध्वस्ततमसां तु नित्यसिद्धनिवाणपरायणानां सिद्धेव अना-

प्रकटार्थविवरणम्

अनावृत्ति: शब्दादनावत्ि: सब्दाद् ।। 15 श्रुतिविरांधादन्तवत्वानुमानमप्रमाणमित्याह - अनाटृटचिरिति ।। नन्वासां श्रतीनामर्थवादत्वादविरांधे मामाण्यमिति नानुमानावबाधने सामुर्थ्यम् ।/ ककें चेममिद्देति विशेषणार्थवत्त्वायारिमन कल्पे प्रापानामर्या- त्कल्पान्तरेस्त्यावृत्तिरिति गम्यते । सत्यमेवम, ये ब्रह्मचयॅण ब्रह्मलोकं प्राप्ता आश्रमधर्ममात्रनिष्ठा ऊर्ध्वरेतसः, तषामस्त्यवावृत्ति, विद्यामन्तरण सर्वकर्म- 20 क्षयाद्यनुपपत्तेः। ये तु सगुणोपासकाः तेषामैश्वर्यंस्य कल्पान्तेऽन्तवत्वे5पक्क- मुक्तिफलाभिप्रायेणानावृत्तिरित्याह- अन्तवत्चेऽपि त्विति ॥ यत्र तु निर्गण- विद्याप्रकरणेSनावृत्ति: श्रयते, तत्र मूलाविद्यानिवृत्तौ स्वतःसिद्धानावृष: स्तुत्यर्थत्वेनानूद्यते परमित्याह-सम्यग्दशनेति ॥ किंच निर्गणविशयामाठ्य- न्तिकानावृत्तिर्भवतीत्यत्र न कस्यापि विवाद:, यतः सगुपशरणानामपि निर्वि- 25

१. TM. काले

[म. ४. पा. ४. सु. २ई,

भाष्यम् वृत्ति: ; तदाश्रयणेनैव हि सगुणशरणानामप्यनावृत्तिसिद्धिरिति । अनावृत्ति: शब्दादनावृत्ति: शब्दादिति सूत्राभ्यासः शास्त्रपरिसमापिं द्योतयति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृता शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पाद: ॥

· प्रकटार्थविवरणम्

भास्करमतेऽस्तु बुद्धगुपाधेः सत्त्वादत्यन्तोच्छेदायोगात्: शक्तिमत्का रणावस्थाने पुनरावृत्ति: दुर्वारा: शक्तिनाशे च तदात्म्यात् ब्रह्मणो नाशप्रसङ्गात् पुनरावृत्तिरेंव ॥। वाचस्पतेस्तु स्वाविद्यानाशेन ब्रह्मीभूतस्यापि द्वैतदशित्वं नव्यावर्तते,जीवा विद्याभिरेव ब्रह्मण: सर्वाशि[वंदश]त्वाभ्युपगमात्।तदा च"यत्र नान्यत्पश्यति" "यत्र त्वस्य" इत्यादिश्रुतिविरोधः। जीवाश्च पुनर्व्रह्मणा जगदाद्युत्पत्ती: कल्पय- न्तीति तन्भ्ावापन्नस्य पुनर्देहाद्यात्मतापत्तावपुनरावृत्तिश्रुतिबाधः। न ह्यविद्या वतामपि तात्विकी पुनरावृत्ति: जीवाविद्यानां च ब्रह्मसंस्पर्शित्वाभ्युपगमाद- विद्याया [दया]अपि पुनरावृत्तिप्रसङ्ग :; तस्मादविद्यानास्पदब्रह्मप्राप्तयैवानावृत्तिः

शुद्धं ब्रह्मास्म्यहं नित्यमक्षरं परमं पदम्। तिष्ठामि क्व क्व गच्छामि जगदापूरितं मया ॥ इति श्रीमच्छारीरकरमामांसाभाष्यविवरणे प्रकटार्थे चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः ॥ अध्यायश्च समाप्तः ॥ भूतेषु चतुर्विधेषु स्थितो हरिस्तत्र हरौ च तानि। साऽह हरि: सर्वमिदं स एवेत्युत्पद्यते यस्य मतिः स मुक्तः॥

1110

परिशिष्टम् १.

सूवाणामकारादयनुकमणिका

सू. पृ. सु. पृ. अकरणत्वाञ्च न दोषस्तथा हि 685 अतस्त्वितरज्ज्यायो लिद्राब् 978 अक्षरधियां त्ववरोध: 870 अतिदेशीब 899

अक्षरमम्बरान्तधृने: 25 अतोऽनन्तेन तथा हि लिग्रम 791

अग्निहोतादि तु तत्कार्यायैंव 1032 अतो ऽन्यापि ह्येकेषामुभयोः 1033

अग्न्यादिगतिश्रुतरिति चेन्न 711 अचा चराचरग्रहणात् 173

अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि 911 अथातो त्रह्मनिज्ञासा 21

482 अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः 197

अङ्गेषु यथाश्रयभाव: 923 अरष्टानियमात् 662

अचलत्वं चापेक्ष्य 1021 अधिकं तु भेदानिर्दशात् 446

अणवश्र 678 अधिकोपदेशास बादरायण- 933

अणुश्व 688 557

अध्ययनमात्रवतः 936 अत एव च नित्यत्वम् 285 975 अत एव च सर्वाण्यनु 1039 अनभिभवं च दर्शयति

अत एव चार्गान्धनादनपेक्षा अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतर: 188 962 अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे 1029 अत एव चानन्याधिपति 1100 अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् 772 . 990

अत एव न देवता भूतं च 212 अनावृत्ति: शब्दादनावृ्रि 1109

अत एव पाण: 134 अनियम: सर्वासांमविरोष: 863

अतः प्रबोधोऽसात् 760 अनिष्टादिकारिणामपि च 729

अतश्चायनेऽपि दक्षिणे 1058 अनुकृतेस्तस्य च 261

• The adhikarnasutras are printed in thick types.

1112

अनुज्ञापरिहारौ 656 अपि चैवमेके 769 अनुपपत्तेस्तु न शांरीर: 167 अपि च संराधने 790 अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तर 901 अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् 404 अनुष्ठेयं बादरायण: 944 1088 अनुस्मृतेबांदरि: 215 अबाधाञ्च 971 अनुस्मृतेश्च् 527 अभावं बादरिराह ह्वेवम् 1100 अनेन सर्वगतत्वमायाम 799 375 अन्तर उपपत्ते: 182 अभिमानिव्यपदेशस्तु 398 अन्तरा चापि तु तदृष्टेः 976 214 अन्तरा भूतग्रामवत्स्ात्मन: 874 अभिसंध्यादिष्वपि चैवम् 662 अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण 607 अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् 479

अन्तर्याम्यधिदैवादिषु 191 अम्धुवद्ग्रहणात्त न तथात्वम् 772

अन्तवत्त्वमसर्वक्षता वा 559 अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् 769

अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् 125 अर्चिरादिना तत्मथिते: 1062

552 अर्भकौकस्त्वात्तद्यपदेशाच्च 169

अन्यत्राभावाञ्च न तृणादिवत् 478 अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् 260

अन्यथात्वं शब्दादिति 814 अवस्थितिवैशेष्यादिति 621

अन्यथानुमितौ च शशक्ति 483 अवस्थितेरिति काशकृत्स्न: 366

1093 अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति 875 अविभागेन दृष्टत्वात्

अन्यभावव्यावृत्तेश्र 237 अविभागो वचनात् 1053

अन्याधिष्ठितेषु 738 अविरोधश्चन्दनवत् 621

अन्यार्थश्च परामर्श: 259 अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् 740

अन्यार्थ तु जैमिनि: 360 अश्मादिवञ्च तद्नुपपत्ति: 448

अन्वयादिति चेत्स्यादव 832 अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादि 714

506 असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यम् 523

अपि च सप 731 असदिति चेन्न प्रतिषेधात् 403

अपि च स्यते 264 असद्यपदेशान्नेति चेन्न 434

अपि च स्मयते 651 असन्ततेश्चाव्यतिकर: 658

अपि च स्यंते 971असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः 598 अपि य स्यते 976 असार्वत्रिकी 935

1113

अस्ति तु 582 आह च तन्मात्रम् 771

अस्मिश्रस्य च तद्योगं शास्ति 114 इतरपरामर्शात्स इति वेभ् 250 अस्यैव चोपपत्तिरेष ऊष्मा 1047 अंशो नानाव्यपदेशादन्यया इतरव्यपदेशाद्दिना करणादि 445 649 इतरस्याप्येवमसंक्षेष: 1028 130 इतरेतर प्रत्ययत्वादिति 518 आकाशे चाविशेषात् 525 इतरे त्वर्थसामान्याद् 827 आकाशोऽर्योन्तर त्वादिव्यप 312 इतरंपां चानुपलब्धेः 391

आचारदर्शनात् 93 इयदामननात् 872

आतिवाहिकास्तलिक्कत् 1067 ईक्षतिकर्मवयपदेशात्सः 237

आत्मकृतेः परिणामात् 376 ई क्षतेनाशब्दम् 88

आत्मगहीतिरितरवदुचराव् S30 उत्क्रमिष्यत एवंभावात् 365

आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि 457 उत्क्रान्तिगत्यागतीनाभ् 017

82 251

आत्मा प्रकरणात् 1092 उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् 521 आत्मेति तूपगच्छन्ति 1007 उत्पन्यसंभवात् 575 आदरादळोप: 882 उदासीनानामपि चैवं सिद्धि: 534 आदित्यादिमतयश्चाङ्क उपपत्ते: 1015 उपदेशभेदान्नेति 149 आध्यानाय प्रयोजनाभावाव 828 उपपत्तेश्च 708

आनन्दमयोऽभ्यासात् 107 उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च. 465

आनन्दादयः पधानस्य 825 862

आनर्थक्यमिति चेन्न 727 उपपूर्वमपि त्वेके 981

आनुमानिकमप्येकेषामिति 318 उपमंर्दे च 958

आप: 60 उपलब्धिवद्नियम: 636

आ प्रायणाचत्नापि हि दृष्टम् 1023 उपसंहारदर्शनान्नेति चैन .449

आभास एव च 659 उपसंहारोऽ्या भेदाद्ििशेष 813

आमनन्ति चैनमस्मिन 217 884 आर्त्विज्यमित्यौडलोमि: 985 उपादानात् 635 आवृत्तिर सकृदुपदेशात् 999 उभयथा च दोषात् 505

आसीन: संभवात 1020 उभयथा च दोषात् 525

1114

उभयथापि न कर्मातः 495 कृत्स्रपसक्तिर्निर वय वत्वशब्द 452 उभयव्यपदेशात्वहिकुण्डलवत् 792 क्षणिकत्वाञ्च 544 उभयव्यामोहात्तत्सिद्धे: 1068 क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र 304 ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि 938 गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टम् 247 एक आत्मनः शरीरे भावात् 905 गतिसामान्यात् 102 एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः 597 गतेरथवत्वमुभयथा 861 एतेन योग: पत्युक्त: 391 गुणसाधारण्यश्रुतेश्च 924 एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि 412 गुणाद्वा लोकवत् 622

एतेन सर्वे व्याख्याताः 381 गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि 175

एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावात् 1096 गौणश्चेन्नात्मशब्दात् 9 एवं चात्माकार्त्स्न्यम् 550 गौण्यसंभावात् 583 एवं मुक्तिफलानियम: 995 गौण्यसंभावात् 668

ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे 992 चक्षुरादिवत्ु 684

कम्पनात् 308 चमसवदविशषात् 336

करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः 558 चरणादिति चेन्न 727

कर्ता शास्त्रारथवत्वात् 634 चराचरव्यपाश्रयस्तु 609

कर्मकर्तृव्यपदेशाञ्च 167 चिति तन्मात्रेण 1095 कल्पनोपदेशाञ्च 340 छन्दत उभयाविरोधात 861

कामकारेण चैके -937 छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न 145

कामाच्च नानुमानापेक्षा 113 जगद्वाचित्वात् 355 कामादीतरत्न 880 जगद्यापारवजे 1104 काम्यास्तु यथाकामं 922 जन्माद्यस्य यतः 37 कारणत्वेन चाकाशादिषु 349 जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत् 155 कार्ये तादरिरस्य गत्युपपत्ते: 1070 जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत् 359

कार्योरूयानाद सदम् 835 जेयत्वावचनाञ्च 328

कार्यात्यये तदध्यक्षेण 1072 ज्ञोडत एव 615

कृवप्रयतापेक्षस्तु 647 ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु 689 कतात्यये ऽनुशयवान् 719 ज्योतिरुपक्रमा तु तथा 338 कल्लमाबाच गृहिणोपसंहार: 990 ज्योतिदेशनाव 311

1115

138 886 ज्योतिषि भावाञ्च 295 नन्निश्रम्य मोक्षोपदेशान् 97 ज्योतिषकेषामसत्यत्रे नन्मन: प्राण उत्तरान 1039 त इन्द्रियाणि तव्यपदेशात् 692 नन्वभाव संध्यवदुपपतत: 1102 तच्छ्रते: 93 409 तडितोऽधि वरुण: संबन्धान 1086 नम्य च नित्यत्वान् 692

तत्तु समन्वयात् नानि परे तथा बाड 1032

तत्पूवकत्वाद्वाच: 671 तुल्यं तु दर्शनम् 934

तत्प्राक्श्रुतेश्च 670 तृतोयशब्दावरोध: 735

तत्रापि च तद्यापारादविराध: 731 नेजाऽतस्तथा ह्वाह 599

तथा च दशयति 623 त्रयाणामेव चवमुपन्यास: 330 तथा चकवाक्यतापबन्धात् 961 त्र्यात्मकत्वात भूयस्त्वान् 709 तथान्यप्रतिषेधात् 798 दशनाञ्च 734 तथा प्राणा: 667 दर्शनाञ्च 774

तदधिगम उत्तरपूर्वाघयो: 1025 दर्शनान्च 899

तद्धानत्वाद्रथेवत् 324 दर्शनाञ्च 926

तदनन्यत्वमारम्भण 416 दशनाख 1074

तदन्तरपतिपची रंहति दर्शयतश्वं प्रत्यक्षानुमाने 1107 707 दर्शयति च S12 तदभावनिर्धारण च 306 दर्शयति च 844 तदभावो नाडीषु 753 दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते 771 तदभिध्यानादेव तु तल्लिक्गात्स: 604 दहर उचरेभ्य: 241

तदव्यक्तमाह हि 789 दृश्यते तु 399 तदापीतेः संसारव्यपदेशात् 1045 देवादिवदपि लोके 451

तदुपयपि बादरायण: संभवात् 268 देहयोगाद्वा सोऽपि .* 752

तदेकोग्रज्वलनं 1054 धुभ्बाद्यायतनं स्वशन्दांत् 219

तद्गुणसारत्वात्त तद्यपदेशः 625 द्वादशाहवदुभयविधं 110

तद्धेतुव्यपदेशाञ्ज 110 धर्म जैमिनिरत एव 802 तद्भूतस्य तु नातन्वावो जैमिने: 978 धर्मोपपत्तेश् 233

तहूतो विधानात् 932 धृतेश्च महिस्त्रोऽस्यास्मिन् 248

1116

ध्यानाच् 1021 न वा विशेषात् 936

न कर्माविभागादिति 464 नासतोऽदृष्टत्वात् 532

न च कर्तु: करणम् 577 नित्यमेव च भावात् 501 न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसंधि: 1074 नित्योपलव्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्ग: 632 न च पर्यायादप्यविरोध: 551 नियमाञ्च 932 न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् 194 निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च 744 न चाधिकारिकमपि 980 निशि नेति चेन्न संबन्धस्य 1056

न तु दष्टान्तभावात् 405 नेतरोऽनुपपत्ते: 111

न तृतीये तथोपलब्ध: 733 नैकस्मिन्दर्शयतो हि 1043

न प्रतीके न हि सः 1010 नैकस्मिन्नसंभवात् 546

न प्रयोजनवत्वात् 460 नोपमदेनातः 1047

न भावाऽनुपलब्ध: 543 पञ्चवृत्तिर्मनावद्यपदिश्यते 686

न भेदादिति चेन्न 768 पटवञ्च 443

न वक्तुरात्मोपदेशादिति 152 पत्यादिशब्देभ्य: 316

न वा तत्सहभावाश्रुतेः 925 पत्युरसामञ्जस्यात् 553

न वा प्रकरणभेदात्परोवरीय 816 476

न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् 681 परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् 1073

न वा विशषात् 843 परमतः सेतून्मानसंबन्ध 794

न वियदश्रतः 581 परातु तच्छ्रुतेः 645

न विलक्षणत्वादस्य 394 पराभिध्यानात्तु तिरोहितम् 750

न संखयोपसंग्रहादपि 341 परामर्शे जैमिनिरचोदना 940

नू सायान्यादप्युपलब्धे: 904 परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं 904

न स्थानताऽपि परस्योभय 766 पारिपवार्था इति चेन्न 960

नाणुरतछ्तेरिति 619 पुस्त्वादिशब्दस्य 631

नातिचिरेण न्येषात् 737 पुरुषविद्यायामिव चेतरेषाम् 846

नात्माश्ुतनित्यत्वाच्च 611 पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति 927

नाना शब्दादिभेदात् 917 पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि 481

नानुमानमतच्छ्दाव 224 पूर्व तु बादरायण: 80E

नाभाव उपलब्ध: 534 पूर्ववशा 79:

1117

पूर्वविकल्प: प्रकरणात्स्यात् 897 वहिस्तूभयथापि स्मृतेः 988

पृथगुपदेशात् 625 बुद्धयर्थ: पादवत् 797 पृतिव्यधिकाररूप 602 1012

प्रकरणाज 174 ब्राझ्रेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य: 1094 प्रकरणात् 226 770 भाकतं वानात्मवित्वात् 717 959 प्रकाशादिव श्वावेशेष्यं 791 632 1101 प्रकाशादिवभ्नैवं पर: भावं जमिनिर्विकल्पामननात् भावं तु गदरायणोऽस्ति हि 296 प्रकाशाभ्रयवद्दा तेजस्त्वात् 792 भावे चोपलब्धे: 431 पकृतिथ् प्रतिज्ञाहष्टान्तानुप 372 भावे जार्अंदवत् 1102 प्रकृततावत्त्वं हि प्रतिषधाते 784 148 365 भूतेषु तच्छ्रतेः 1042

प्रतिज्ञा हानिरग्यतिरेकात् 587 भूमा संपसादादध्युपदेशाव 228

प्रतिषधाच 793 प्रतिषेधादिति चेत् न शारीरात् 1047 भूम्न: ऋतुवञ्ज्यायस्तवं तथा ि 918 मदव्यपदेशाञ 112 523 भेदव्यपदेशाच्ान्य: 129 प्रत्यक्षोपदेशादिति 1106 भेदव्यपदेशात् 226 प्रथमेऽभ्रवणादिति चेन्न 712 भेदश्रुते: 694

पदानवदेव तदुक्तम् 891 भेदाश्रेति चेत्नैकस्यामपि 809

प्रदीपवदादेशस्तथा हि 1102 भोक्तापचेर विभागश्चेत्स्यात् 413

प्रदेशादिति चन्नान्तर्भावात् 663 1108

प्रवृत्तेश्च 473 भोगेन तिितरे क्षपयित्वा 1036 प्रसिद्धेश्च 249 294 प्राणगतश्च 711 मन्त्रवणांच 651 प्राणभृख्च 225 मन्त्रादिवद्वाविरोध: 913 प्राणवता शब्दात् 691 महद्दीघवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्यास490 प्राणस्तथानुगमात् 149 महदूच्त 336 प्राणाद्यो वाक्यशेषात् 346 मांसादि मामं यथाशव्दम् 700 प्रियशिरस्त्वाद्यपाप्तिरुपचय 826 मान्त्रवा्णिकमेव च गीयते 110

फळमत उपपत्ते: 800 मायामात्रं तु कारस्न्येन 745

P-68

1118

मुक्त: प्रतिज्ञानात् 1091 विकारवर्ति च तथा हि 1107 मुक्तापसृप्यव्यपदेशात् 223 विकारशब्दान्नेति चेन्न 109 मुग्धेऽर्धसंपत्ति: परिशेषात् 763 विज्ञानादिभावे वा 577 मौनवदितरेषामप्युपदेशात् 990 विद्याकर्मणारिति तु 731

यत्नैकाग्रता तत्नाविशेषात् 1022 विद्यैव तु निर्धारणात् 899

यथा च तक्षाभयथा 638 विधिर्वा धारणवत् 945

यथा च प्राणादि 444 विपययेण तु क्र्मोऽतः 605

यदेव विद्ययेति हि 1034 विप्रतिषधाच्च 578

यावदधिकारमवस्थिति विप्रतिषेधाच्चासमख्जसम् 866 484 विभाग: शतवत् 629 935

यावद्विकारं तु विभाग: विरोध: कर्मणीति 270 591 विवक्षितगुणोपपत्तेश्च 165 युक्त: शब्दान्तराञ्च 435 योगिनः प्रति च स्मयेते 1059 विशेषं च दरशयति 1089

योनिश्च हि गीयते 202 380 विशेषणभदव्यपदेशाभ्याम्

योने: शर्रारम्, 742 विशेषणाच्च 178 977 रचनानुपपत्तश्र नानुमानम् विशेषानुग्रहश्च 469 विशेषितत्वाच्च 1071 रश्म्यनुसारी 1055 विहारोपदेशात् 635 562 विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि 972 रूपोपन्यासाच्च 203 773 741 वेधाद्यथभेदात् 849 लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि 896 वैद्यतेनैव ततस्तछतेः 1070 लिङ्गाच्च 1001 वैधर्म्याञ्च न खप्नादिवत् 542 लोकवत्त लीलाकैवल्यम् 461 वैलक्षण्याच्च 694 वद्तीति चेन्न प्राश्ञो हि 329 वैशेष्यात्त तद्ादस्तद्वाद: 702 वाक्यान्वघात्: 362 वैश्वानरः साधारणशब्द 206 वाञनसि दशनाच्छब्दाच्च 1037 वैषम्यनैघृण्ये न सापेक्षत्वात् 462 वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् 1064 908 विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् 459 व्यतिरेकानवस्थितेश्च 477 चिकल्पो Sविशिष्टफल त्ात् 920 व्यतिरेको गन्धवत् 623

1119

व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत् 87i समन्वारम्भणात् 931 व्यपदेशाच्च क्रियायां न 635 समवायाभ्युपगमाच 500

व्याप्ेश्र समञ्जसम् S20 समाकर्षात् 353

शक्तिविपर्ययात् 637 समाध्यमावाच 638

शब्द इति चेन्नातः प्रभषात् 272 समान एवं चाभेदात् 840

शब्दविशेषात् 168 समाननामरूपत्वाक् 287

शब्दश्चातो Sकामकारे 971 समाना चासृत्युपकमान् 1044

शब्दाब 585 समाहारातू 924 शब्दादिभ्यो ऽन्तःप्रतिष्ठानाञ्च 210 समुदाय उभयहेतुकेऽपि 516 शब्दादेव प्रमित: 264 सर्वत्र प्रसिद्धोपदेभ्नात् 162 शमदमाद्यपेतः स्यात्तथापि 966 सर्वथानुपपत्तेश् 545 शारीरश्षोभयेऽपि हि 195 सर्वथापि त पवोभयलिभ्वात् 974 शास्त्रदष्टया तूपदेशो वामदेववत् 151 सर्वधर्मोपपच्तेश्र 466 48 808 शिष्टेश्व 923 सर्वांभ्रानुमतिश्व प्ाणात्यये 968 शुगस्य तद्नादरश्रवणात् 301 शेषत्वात्पुरुषार्थवाद: 928 सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्जुतेरश्वत् 963

श्रवणाध्यय नार्थप्रतिषेघात् 307 सर्वाभेदादन्यते मे 823

श्रुतत्वाभ्च 103 सर्वोपेता च तदसेनात् 458

श्रुतत्वाच्च 801 सहकरित्वेन च 973

श्रुतश्च 986 सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण 986

श्रुतेस्तु शष्दमूलत्वात् 453 संज्ञातश्रेत्तदुक्तमस्ति तु 819 श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाथ 187 संज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तु विवृत्कबत: 696 श्रुत्यादिबलीयस्त्वाञ्च न बाघ: 899 संपत्तरिति जैमिनिस्तथाहि 215 श्रेष्ठश्व 679 संपद्याविर्भावः सेन शन्दाव् 1091 स एव तु कमोनुस्मृतिशब्द 760 842 संकल्पादेव तु तच्छ्रुतेः 1098 संबन्धानुपपच्तेश्च 556 433 संभृतिद्युव्याप्त्यपि चातः 844 संध्ये सृष्टिराह हि 743 संभोग प्रापिरिति चेन्न 171 सपगतेर्विशेषितत्वाच्च 672 संयमने त्वनुभूयेतरेषाम् 730

1120

संस्कार परामशांत् 306 स्मरन्ति च 654 376 स्मरन्ति च 730 साक्षादृप्यविरोधं जैमिनि: 213 स्मरन्ति च 1021 साच प्रशासनात् 236 स्मर्यते च 1051 साभाव्यापत्तिरुपपत्ते: 735 स्मर्यतेऽपि च लोके 735 सामाम्यात्त 796 स्मर्यमाणमनुमानं 209 सामाप्यात्त तव्यपदेशः 1072 स्मृतेश्च 168 सांपराये तर्तेव्याभावात् 860 स्मृतश्र 1073

सुकृतदुष्कृते पवेति तु 728 स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्क इति 384

सुखविशिष्टाभिधानादेव 185 स्याश्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् 585

सुपुप्त्युत्कान्त्योर्भेदेन 314 स्वपक्षदोषाज्च 407

सूक्ष्मं तु तदहत्वात् 323 स्वपक्षदोषाच्च 457

सुक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धे 1046 स्वशब्दोन्मानाभ्यां च 620

सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च 748 स्वात्मना चोत्तरयोः 618

सैव हि सत्यादय: 877 स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि 811

सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः 1041 स्वाप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्ष 1104

स्तुतयेऽनुमतिवा 937 स्वाप्ययात् 101

स्तुतिमात्रमुपादानादिति 958 स्वामिनः फळश्रुतरित्यात्रेयः 984

आनविशेषात्प्रकाशादवत् 797 हस्ताद्यस्तु स्थितेऽतो नैवम् 674

खानादिव्यपदेशाच 184 हानौ तूपायनशब्द 853

सिथिस्यदनाभ्यां च 226 दद्यपक्षया तु 266

स्पष्टो होकेषाम् 1049 हेयत्वावचनाञ्च 99

परिशिष्ठम् २.

अधिकरणानामकाराधनुकमणिका

अक्षरध्यधिकरणम् 870 ... 872 अभावाधि- 1100 ... 1102 अक्षराधिकरणम् 235 ... 237 अर्निराद्यधि- 1061 ... 1063 अगिहोत्राद्यधि- 1032 ... 1033 अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधि-312 ... 314. अग्नीन्ध नाद्यधि 962 ... 963 अविभागाधि- 1053

911 ... 914 अविभागेन रष्टत्वाधि- 1093 ... 1094 अत्त्नधि- 173 ... 174 असंभवाधि- 598 ... 599

अदश्यत्वाद्यघि- 197 ... 205 अंशाधि- 649 ... 665

अधिकाराधि- 980 ... 982 आकाशाधि- 130 ... 134

अध्यक्षाघि- 1041 ... 1043 आतिवाहिकाघि- f067 ... 1070

अनारब्घाधि- 1029 ... 1032 आत्मगृहीत्यधि- 830 ... 835

अनाविष्काराधि- 990 ... 992 आत्मत्वोपासना- 1007 ... 1010 अनियमाधि- 863 ... 865 आत्माधि 611 ... 615 अनिषादिकार्यधि- 729 ... 735 आदराधि- 882 ... 886

अनुकृत्यधि- 261 ... 264 आदित्यादिमस्यधि- 1015 ... 1020 अन्तरधि- 125 ... 130 आध्यानाघि- 828 ... 880

अम्तराधि- 182 ... 190 मानन्द्मयाधि- 104 ... 124 अन्तरत्वाधि- 874 ... 876 आनन्दाद्यधि- 825 ... 827 अन्तराविज्ञानाधि- 607 ... 609 आनुमानिकाधि- 318 ... 336

अन्तर्यास्यधि- 191 ... 197 आप्रायणाघि- 1023 ... 1024 अन्यथात्वाघि- 814 ... 819 आरम्भणाधि- 416 ... 444 अन्याधिष्ठिताधि- 738 ... 742 आवृत्त्यधि- 999 ... 1007 अपशूद्धाधि- 301 ... 307 आश्रमक्माधि- 972 ... 975

अप्रतीकालम्बमाधि- 1088 ... 1089 आसीनाधि- 1020 ... 1021

अवधि- 601 ... 602 आासुत्युपक्रमाधि 1044 ... 1045

1122

इतरव्यपदेशाि- 445 ... 448 जिज्षासाधि- 1 ... 37 इतरासंश्ेषाधि- 1028 ... 1029 ज्ञाधि- 615 ... 617 इन्द्रियाधि- 692 ... 696 ज्योतिरधि- 311 ... 312 इयद्धि- 872 ... 874 ज्योतिराद्यधि- 689 ... 692 ईक्षतिकर्माधि 237 ... 241 ज्योतिश्चरणाधि- 138 ... 149 ईक्षत्यधि- 85 ... 103 तक्षाधि- 638 ... 644 उत्क्रान्तिगत्यधि- 617 ... 633 तडिदधि- 1066

उत्तराधि- 251 ... 260 तद्धिगमाधि- 1025 ... 1028

उत्पत्यधि- 575 ... 579 तदन्तरप्रतिपत्त्यधि- 704 ... 718 उपसंहारदर्शनाधि- 449 ... 452 तदभावाधि- 753 ... 760

उपसंहाराधि 813 ... 814 तद्भिध्यानाधि- 604 ... 605

उभयलिङ्गाधि- 766 ... 783 तदोकोऽधि- 1054 ... 1055

एकस्मिन्रसंभवाधि- 546 ... 553 तन्भताधि- 978 ... 980

एकाग्रताधि- 1022 ... 1023 तन्निर्धारणाधि 886 ... 891

पेहिकाधि- 992 ... 995 तेजोऽधि 599 ... 601

कम्पनाधि- 308 ... 310 दक्षिणायनाि 1058 ... 1060 कत्रधि- 634 ... 638 दुहराधि 241 ... 250 कर्मानुस्मृतिशब्दविध्याध- 760 ... 763 देवताधि- 268 ... 301

कामाद्यध- 880 ... 882 दुभ्वाद्यधि- 219 ... 227

काम्याधि 922 न विलक्षणत्वाधि- 394 ... 412

कारणत्वाधि- 349 ... 355 नातिचिराधि 737

कार्याखयानाधि- 835 ... 839 नाभावाधि- 534 ... 545

कार्याधि 1070 ... 1087 पत्यधि- 553 ... 574

कृतात्ययाधि 719 ... 729 परमाणुजगदकारणत्वाधि-495 ... 515 कृत्सप्रसक्त्यधि 452 ... 458 पराधि- 793 ... 799

गतेररथवत्त्वाधि- 861 ... 863 परामर्शाधि- 940 ... 957

गुहाप्रविष्टाधि- 175 ... 182 परायत्ताधि 645 ... 649

चमसाधि 336 ... 341 पारिपवाधि 960 ... 961

चराचरव्यपाश्रयाधि- 609 ... 611 पुरुषविद्याधि- 846 ... 849

जगचयापाराधि 1104 ... 1110 पुरुषाथाधि 927 ... 939

जन्मायाधे: 37 ... 47 पृथिव्यधिकाराधि 602 ... 604

1128

प्रकृत्यधि- 372 ... 381 लिक्रमुयस्वाधि S96 ... 905 प्रकृततावत्त्वाि- 784 ... 793 वाक्यान्तयाधि- 362 ... 371 प्रतिषेधाधि- 1047 ... 1051 वागाघ 1037 ... 1039 परताकाधि- 1010 ... 1012 वागादिलयाधि- 1052.1053 प्रदानाधि- 891 ... 895 वायाक्रयाधि- 651 .. 687 प्रदोपाधि- 1102 ... 1104 वारवाघ 1064 ... 1066 प्रमिताधि- 264 .. 267 विकल्पाि- 920 ... 921 प्रयाजनवत्त्वाधि- 460 ... 462 विद्याभानसाधनाधि- 1034 ... 1036 प्राणाणुत्वाधि- 678 ... 679 विधराधि- 976 .. 97 प्राणश्रेष्ठयाधि- 679 ... 681 विपरययाि 605 .. 606 प्राणाधि- 134 ... 137 वियदाध- 581 ... 597 प्राणात्पतत्यधि- 666 ... 672 वेघाद्यधि- 949 .. 853

प्रातद्नाधि- 149 ... 160 वश्वानराधि- 208 ... 218

फलाधि- 800 ... 804 वषम्यनघृण्यााध- 462 ... 466 बाहरघि- 983 व्यानहाराधि- 876 ... 877

पालाक्यांध- 355 ... 362 व्याप्त्याधि- 820 ... 822

ब्रह्मद्ृष्टयाध- 1012 ... 1015 शब्दादिमेदाधि- 917 ... 919 ब्राह्माधि- 1094 ... 1097 शरीरेंभावाधि- 905 ... 911 भूमज्यायस्त्वाधि 915 ... 917 शास्त्रयोनित्वाधि- 48 ... 51 भूमाधि- 228 ... 234 412 ... 413 भोक्त्रापत्त्यधि- 413 ... 415 श्रष्ठाणुत्वाधि- 688 मनोऽधि- 1039 ... 1040 सत्याद्याघ- 877 ... 880 महद्दीघाघि- 489 ... 495 सन्भ्याघि- 743 ... 753 मातरिश्वाधि- 597 ... 598 सप्तगस्याध- 672 ... 678 मुक्तिफलाधि- 995 ... 998 समन्वयाघि- 51 ... 84

मुग्घाधि- 763 ... 766 समानाधि- .840 ... 842 यथाश्रयभावाधि- 923 ... 926 समुदायाधि- 516 ... 534 यावदधिकाराधि 866 ... 870 सवत्रप्रसिध्यधि- 161 ... 172

यागप्रत्युकस्यधि- 391 ... 393 सर्वधर्मापपत्यधि 466 .. 467

रचनानुपपत्त्यध 468 ... 489 सर्ववेदान्तप्रत्ययाधि- 805 ... 813 रश्म्यध- 1055 ... 1057 सर्वव्याक्यानाधि- 381 ... 382

1124

सर्वान्रानुमस्यधि- 968 ... 971 संभृत्यधि- 844 ... 846

सर्वापेक्षाधि- 963 ... 967 संसारव्यपद्शाधि 1045 ... 1047

सर्वभदाधि- 823 ... 825 साभाव्यापत्त्यध- 735 ... 736

सर्वोपताधि- 458 ... 460 सांपरायाधि- 860 ... 861

सहकार्यन्तरविध्यधि- 986 ... 990 सुषुप्त्यधि- 314 ... 317

संकल्पाधि- 1098 ... 1110 स्तुतिमात्राधि- 958 ... 960

संवयोपसंग्रहाधि 341 ... 349 स्मृत्यधि 383 ... 391

संज्ञामूर्तिकृप्स्यधि- 696 ... 703 स्वाम्यधि 984 ... 986

संपद्याविर्भावाधि 1090 ... 1093 हान्यधि- 853 ... 859

संबन्धाधि- 842 ... 844

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Souroe भकुर्बन् विडिसं 949 भक्ता: शर्करा: 199, 434 अक्रोष: सर्व 728

अक्रात्परतः 198, 199, 200 Muņd. II, i, 2 202, 203, 325 अक्रात् संभवति 199 Muņd. I, i, 7 अकितमसि 846, 1024 भगझो न हि 26 Brh. IV, il, 4

भग्निचित्कपिला 2

अभिरनाद: 173 Brh. I, iv, 6. भभिरास्यं 209

भगिर्ज्योति 188, 1059 Bhagavad Gita VIII, 24. अगिर्मूर्था 203 Mund. II, i, 4 अभिर्बा अकामयत 293 Taitt. Brah. III, i, 4, 1 अभिर्वाग्भूत्वा 399, 689, 892 Ait. Ar. II, iv, 2, 4 अभनिर्वे मृत्यु: 904 Brh. III, ii, 10 ..

अगिळोर्कं 1067 Kaus. I, 3

अमिहोत्रं जुह्ोति 609 T. Sam. I, V, ix, 1.

अमिहोत्रं तपः 60

अग्नि: पादो वायु: 295 Chā. III, xviii, 2

अमीषोमीयं 46, 740, 656, 914

अग्रेराप: 601 Taitt. II, 1°

अग्रेरग्वेद: 357

अमे वे्शोनं 871,914 Ap. Srau. XXII, xix, 1.

अशष्ठमात्र: 267 Katha. II, vi, 17

1125 P-69

INDEX OF, CITATIONS

Citations Page Source अञ्जष्ठमात्न: 264 Kațha II, iv, 13 अचक्षुष्कं 237, 459 Brh. III, viii, 8 अचिन्त्या: खलु 401, 455

अज आत्मा 453

अजमजरं 1004 Brh. III, viii, 8 अजरोडमरो 996 Brh. IV, iv, 25 अजामेकां 336, 338, 428 Śvetā. IV, 5 अजोSमीषोमीयः 914 अजो नित्यः 613 Katha. II, 18 अणिमा लघिमा 271

अणीयान् व्रीहे: 109, 629 Chā. III, xiv, 3 अणोरणीयान् 381 Śvetā. III, 20 अण्व्यो मात्रा 1043

अत ऊध्वे 954 Bodhāyana. अत ऊध्वममन्त्रवत् 950 Āruņikopanișad 2. अत ऊर्ध्वे विमो 314, 614, 881 Brh. IV, iii, 14 अतश्च सर्वो: 205 Muņd. II, i, 9. अतश्र संक्षेप 386

अतःशब्दो 30 Bhaskara on Br. S. I, i,1

अतिराते षोड 45, 348, 455 अतिवाद्यसि 229 Chā. VII, xv, 4 अतोऽन्यदार्ते 234, 310, 576-7, Brh. III, iv, 2 अतो वै खलु 737 Chã. V, x, 6

अत्यम्तमात्मानं 979 Chā. II, xxiii, 1

अत पितापिता 1009 Brh. IV, iii, 22

अत ब्रह्म समश्नुते 1050 Brh. IV, iv, 7

अत् स्तेन: 765 Brh. IV, iii, 22

अत्ायं पुरुष: 616 Brh. IV, iii, 9 अत्रैव मा भगवान् 369,614 Brh. II, iv, 13 अनैव समवनीयम्ते 1049 Brh. III, ii, 11

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source अन्रेष देव: 230 Praána IV, 6

अथ कोडं 833 Ait. III, 11

अय खलु प्राण: 150, 155 Kaus. III, 3

अथ खल्वर्मु 1079 Chã. II, ix, 1

अथ सल्वेतस्य 816 Cha. I, i, 10

अथ तत ऊर्ष्वे 867 Chā. III, xi, 1

अथ तद्दर्यनोपायः . 392

अय नामघेयं 789 Brh. II. i, 20

अथ परा यया 197, 200, 870 Maņd. I, i, 5

अय परिव्राडू 393, 953, 957 Jābāla, 5

अथ परिव्राड् 953 Maitrāyaņī Brā.

अथ पुनरत्रती 957 Jābāla, 4

अथ य आत्मा 248, 794 Cha. VIII, iv, 1

अय य इमे 715 Cha. V, x, 3

अथ य इ 245, 246, 881, 1100 Cha. VIII, i, 6

अथ य एतो 865 Brh. VI, iI, 16

अय य एष: 125, 795, 879 Cha. Upa. I, vi, €

अथ य एष: 879 Chã. I, vi, 6

अथ य एष: 795 Chã. I, vii, 5

भय य एष: 879 Cha. IV, xv, 1

अय य एष: 250, 259 Cha. VIII, iii; 4

अय यलाम्यत् 1074 Cha. VII, xxiv, 1

भय यत्रेतत् 311 Cha. VIII, vỉ, 5

अय यलेवदा 691 Cha. VIII, xii, I

अथ यथास्ये 159

अय बदत: 138, 149 Cha. III, xiii, 7

मय यदिदं 241, 880, 1055, 1086 Chã. VIII, i, 1

भय यदु 188 Cha. IV, xv, 5

अय यवस 963 Cha. VIII, v, 1

अथ या एताः 1056 Cha. VIII, vi, 1

1127

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source अथ ये शतं 718 Brh. IV, iii, 33 अथ योगानु 22 Yoga Sūtra, I, i, 1. अथ योऽम्यां 718, 1009 Brh. I, iv, 10 अथ यो वेदेदं 616 Chã. VIII, xii, 4 अथ रथान् 744 Brh. IV, iii, 10 अथ सत्यवतः 265 Mahabharata III, 297, 17 अथ सप्तविधस्य 1019, 1020 Chã: II, viii, 1 अथ स्वप्राः 422

अथ ह प्राणाः 685 Chã. V, i, 6 अथ ह य एतान् 809 Chã. V, x, I0 अथ ह य एव 814, 5 Chã. I, ii, 7 अथ ह याज्ञ 96 Bṛh. IV, v, 1 अथ ह शौनकं 305 Chã. IV, iii, 5 अथ हेममासम्य 694, 814 Bṛh. I, iii, 7 अथहैन 186 Chã. IV, xi, 1. अथाकामयमान: 935, 1048, 1050 Brh. IV, iv, 6 अथात आदेश: 771, 784, 787, 793 Bṛh. II, iii, 6 अथातः ऋत्वर्थ 83 Jaimini IV, i, 1 अथातो धर्म 59,83 Jaimini I, i, 1 आथातो निःश्रेयस 153, 823 Kaus. II, 14 अथातो रेतंस: 831 Aitareyins. अथातो व्रत 894 Bṛh. I, v, 21 अथाध्यात्मं 125 Chã. I, vii, 1-5 अथान्य: पीर 954 Śaunaka अथापरं परि 954 Visvamitra अथायमशरीर: 1076 Brh. IV, iv, 7 अथास्मि्प्राणः 356, 357 Kauş. III, 3 अथास्य वेदं 307 अथेममाकाश 719 अथेममेव 695 Brh. I, v, 21

INDEX OF CTATIONS

Citations Page Source अथेतमेवाध्वानं 61,735 Cha. V. x. 5 अयतयोः पथोः 731, 732, 1063 Cha. v, I, 8 अथेतैरेव 1061 Chã. VIII, vi, 5 अथैनमेते 706 Brh. IV, iv, 1 अयष ज्योति: 806 अथो खन्वाढु: 745 Brb. IV, iii. 14 अयोत्तरेण .187 Praśna. I, 10 अथोय एवं 823

अदरं द्रष्ट 1004 Brh. III, viii 11 अदृष्टो द्रष्टा 194 Brh. III, vii, 23 अदृष्टोऽश्रुतः 193 अदोऽम्भः परेण 831 Ait. I, 2 अन्द्रयः पृथिवी 603 Taitt. II, 1 अद्येदं रजतं 11 अधस्तात्समिधं 946

भधीत्य विधिवत् 23 अधीहि भगव: 306 Cha, VII, i, 1

अध्ययनविधि 24 Brahmaprakāśikā. अनअं कुरुते 836

भनस्तमपारं 219 Bph. II, iv, 12

अनन्तरोSवाब्य: 616 Brh. IV, v, 13 अन्तं वे मन: 64 Brh. III. i, 9

अनन्यलम्य: 98

अनन्यागतस्तेन 316 Brh. IV, iii, 15

अनन्वागतं 316 Brh. IV, iii, 22

अनपेक्षत्वात् 27 Jaimini I,j, 5

अनया त्वा 898

अनवधारणं 571

अनश्रन्नम्य: 173, 174, 176, 179, 181, 226, 873 Muņd. III, i, 1

1129

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source अनागतां 950 Bodhāyana. अनादर: 167 Chā. III, xiv, 2 अनादिनिधना 275

अनादिमायया 406 Gaudapādakārikā. I, 16 अनाश्रमी न 978

अनाश्रितः कर्म 974, 1059 Bhagavad Gita. VI, 1 अनित्यमिति 503 VS. IV, i, 4 अनुदिते जुहोति 45, 354

अनुभूति: प्रमाणं 563

अनु म एतां 1001 Chā. IV, ii, 2 अनेकनन्म 977,995 Bhagavad Gitā. VI, 45 अनेन जीवेन 313, 355, 366, 445, 465, 613, 697, 752, 774 Cha. VI, iii, 2

अन्तन्यूनाति 560

अन्तवद्व किल 13

अन्धं तम: 37 Īšā. 12. अन्धो मणि 2

अन्नमयप्राण 122 Mahānārāyaua. 66

अन्नमयं हि 608, 671, 1040 Chã. VI, v, 4

अन्नमशितं 700 Cha. Vi, v, 1

अन्नं त्रह्मोति 585 Taitt. III, 2

अन्नादो वसु 144 Brh. IV, iv, 24

अन्नेन सोम्य 352 Oha. VI, viii, 4

334 Katha. II, 1

अन्यत्परं 789 Brh. II, iii, 6

अन्यत् धर्मात् 62, 173, 175, 265, 310, 330, 331, 332, 333, 335, 745, 873, 1074 Katha. I, ii, 14

अ्यत्र मनाः 633 Brh. I, v, 3

अम्यसायतन 755 Cha. VI, viii, 2

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source अन्ययेयमना 563

अन्यदेव तत् 65,771 Kena I, 3 अन्यन्नवतर 706 Brh. IV, iv. 4 अन्यं वर नचि 334 Katha. I, 21 अन्या वाचो 222-3 Maņd. II. ii, 5 आयोडन्तर आत्मा 111, 115 Taitt. II. 5 अम्योSसावन्य: .370 Brh. I, iv, 10 अपक्षयविनाथ 379

अपागादमे: 417 Cha, VI, iv. 1 अपाणिपादो 92, 460 Śvetā. III, 19 अपि तु वाक्य 857 Jaimini, X, viii, 15 अप्रतर्क्य 194 Manusmrti, I, 5 अप्राणो हि 62, 166, 669, 680 Mund. II, i, 2

अप्राप्य योग 995 Bhagavad Gitā. VI, 37 अमय वै 63, 425, 426, 1080 Brh IV, ii, 4

अमिसमापत्य 990 Cha. VIII, xv, 1 अमुष्मादादित्यात् 1056 Cha. VIII, vi, 2

अमूतत्वस्य 368 Brh. IV, iv, 2

अमृतत्वं हि 1044

अमृतस्येष: 219, 223 Mund. II, ii, 5

अम्भो मरीचि: 831 Ait. I, 2

अयमगिषेश्वानर: 207 Brh. V, 9

अयमात्मा ज्झ 36, 55, 65, 71, 154, 613 Brh. II, v, 19 अयं पुरुष: प्राशेन 315 Brh. IV, iii. 2'

अयं वै नः 696 Brh. I, v, 21

अर्य वे हरय: 777 Brh. II, v, 19

अयं वावलोक: 904, 912 Chã. I, xiii, 1

भयं शारीर: 315 Brh. IV, iii, 35

अरण्यमियात् 979

अर्चिषोह: 1067, 1069 Cha. IV, xv, 5

1131

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source अर्थेकत्वादेकं 298 Jaimini, II, i, 46

अर्वाम्बिल: 337 Bṛh. II, ii, 3

अवकीर्णि 980 Jaimini VI, viii, 21

अवस्थान्तरा 948 Compare Bhāskara, III, iv, 20

अवाकी 16 Chā. III, xiv, 2

अवागमना: 152 Brh. III, viii, 8

अविकार्योयं 67 Bhagavad Gita. II, 25

अविज्ञातं विज्ञातृ 1004 Brh. III, viii, 11

अविद्यया मृत्युं 963 Īśā. 9

अविद्या च 503 VS. IV, i, 5

अविद्यायामन्तरे 4 Kațha, I, ii, 5

अविनाशि तु 379 Bhagavad Gita. II, 17

अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ: 52,299 Jaimini, I, ii, 40

अव्यक्तलिङ्ग: 992

अव्यक्तं पुरुषे 386

अध्यक्तोडयं 401, 790 Bhagavad Gita. II, 25

अशन्दमस्प्श 126, 129, 329, 767, 769 Katha, II, iii, 15

अशरीरं वाव 61, 80, 312, 1092 Cha. VIII. xii, 1

अशरीरं शरीरषु 62,256 Kațha. I, ii, 22

अशिशिषति नाम 1044 Chā. VI, viii, 3

अश्व इव रोमाणि 853, 859, 861 Chā. VIII, xiii, 1

अश्वत्थमेनं 948 Bhagavad Gita. XV, 3

अष्टकाः कर्तव्याः 392

अष्टो ग्रहा: 672 Brh. III, ii, 1

अष्टो आसा: 983 Bodha Dh. S. II, xviii, 15

अष्टौ वसवः 270 असदेवेदमग्रे 350, 354, 381 Chã. III, xix, 1

असदेवेदमग्रे 434 Ait. Āran. II, iv, 1, 1

असदा इदं 86, 350, 353, 354, 435, 666 Taitt. II, 7

INDEX OF GITATIONS Citations Page असचेव स Source 123, 353, 786 Taitt. II. vi. 1 असड्गो ह्ार्य 39, 62, 881, 1096 Brh. IV, iii, 15 असुस: सुसान् 616 Brh. IV, iii, 11 असो वा आदित्य: 294 Chã. III, 1, 1 असौ वाव 203, 707, 712, 904 Chã. V, iv, 1 असौ स्वर्गाय 715 भस्ति भगव: . 229 Cha. VII, i, 5: il, 1 अस्ति मे हृदये 1002

अस्तीत्यवोप 775,786 Katha, II. iil, 13

अस्थूलमनणु 105, 424, 453, 595, 767, 769, 996, 1004, 1079 Brh. III, vili, 8 अस्मिन्कामा 246 Chã. VIII, i, 5

अस्य महता 48, 49, 364, 934 Brh, II, iv, 10

अस्य लोकस्य 130 Chã. I, ix. 1

अस्य साम्य 1037, 1044 Chã. VI, viii. 6 अस्यव शरीरस्य 189 Ch. VIII; ix, 1

अहमन्नमहमर्नन 204 Taitt III, 10

अहमुक्यम् 98,959 Ait. Aranyaka II, i, 2,6

अहमेवाघस्तात् 799 Chã. VII, xxv, 1

अहरेवेतत् 1057

अह हारे त्वा 302 Cha. IV. ii, 3

अहं कृत्सस्य 386 Bhagavad Gita. VII, 6

अहं ब्रह्मास्मि 63, 65, 83, 157, 172, 254, 613, 630, 655, 792, 1006, 1007, 1093 Brh. I, iv, 10

अहं मनुरभर्व 63 Brh. I, iv, 10

अहिंसन् सर्वे 651 Chã. VIII, xv, 1

अहोरात्रेषु 1067

आकाश आत्मा 585 Taitt. I vii, 1

आकाश एव 236 Brh. III, viii, 7

1133 170

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source आकाशवत्सर्व 126, 167, 585, 596, 619, 799, 1078

आकाशशरीर 585, 587 Taitt. I, vi, 2

आकाशं प्रत्यस्तं 132 Cha. I, ix, 1

आकाशाचन्द्र 715 Chā. V, x, 4

आकाशात्मा 166, 167 Chā. III. iv, 2

आकाशादेव 376 Chā. I, ix, 1

आकाशाद्वायुः 597, 604 Taitt. II, 1 आकाशो वै नाम 131, 134, 249, 250, 312, 426, 698, 698, 769 Chā. VIII, xiv, 1

आकाशो हि 131, 132, 878 Chā. I, ix, 1

आम्ेयोडष्टा 908 M. S. I, x, 1

948

आचारहीनं 728 Vasiştha. VI, 3 आचार्युकुलात् 932, 936 Chã. VIII, xV, 1

आचार्याय प्रियं 943 Taitt. I, xi, 1

आचार्यवान् 54, 97, 927 Cha. VI, xiv, 2

आचार्यस्तु 185, 187 Cha. IV, xiv, 1

आचार्याधीनः 269

आचार्येणाभ्यनु 979

आज्यमवेक्षेत 2.

आण्डजं जीवजं 735 Chā. VI, iii, 1

आत्मत एवेदं 103 Chā. VII, xxvi, 1

आत्मतः प्राणः 233 Cha. VII, xxvi, 1

आत्मन आकाशः 349, 525, 593 Taitt. II, 1

आत्मन एवैते 578

आत्मन एष: 103 Praśna. III, 3

आत्मनस्तु कामाय 930, 933 Brh. II, iv, 5 आत्मनि खल्वरे 374, 587 Brh. IV, v, 6 आत्मनि विशाते 365

INDEX OF DITATIONS

Citations Page , Source आत्मनि विदिते 368 आत्मने वा 984 Brh. I, iti, 28 आत्मनवायं 264 Brh. IV. ii, 6 आत्मनो वा 669 Brh. II, iv, 5 आत्मनो वै 271, 1103 आत्मरतिः 1094, 1095 Châ. VII, xIY, 2 आस्मलाभान 112 आत्मानमन्विच्छ 177

आत्मानमेवमेवं 206 Cha. V, xi, 6 आत्मानं चेत् 71 Brh. IV, iv, 12 आत्मानं रथिनं 178, 319, 320, 322 Katha. I. iii, 3 and 4

आत्मान्वेष्टव्यः 112 CF. Châ. VIII, vii, 1 आत्मा वा अरे 58, 70, 71, 447, 453, 638, 928, 961, 999 Brh. II, iv. 5

आत्मा वा इदं 54, 88, 351, 830 Ait. I, i, 1

आत्मेत्येवोपा 51,58 Brh. I, iv, 7 आत्मेन्द्रियमनो 68,639 Kaļha, I, iii, 4 आत्मवाघस्तात् 799 Cha. VII, xxv, 2 आत्मैवास्य ज्योति: 138 Brh. IV, iii, 6 आत्मवेद 370, 406, 417, 799, 831, 832, 1078 Cha. VII, xiv, 2

आदिकर्ता सः 669

आदित्य उद्गीथ: 1001 Cha. I, v, 1

आदित्यमव 2

आदित्य: पुरषः 297

आदित्याचम्द्रमसं 188, 1066 Chã. IV, xv, 5

आदित्यादम्तर: 130 Bṛh. III, vii, 9

आदित्यो न्रझ्ेति 64, 295, 1008, 1010, 1013, 1016 Cha. III, xix, 1

आदित्यो यूप: 55, 413

1135

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Souree आभ्वर्यवे 914 आनन्तर्ये ह्यचोदना 977 Jaimini. III, i, 24

आनन्द आत्मा 116 Taitt. II, v, 1 आनन्द ग्रह्मणो 63, 108, 120-1, 124 Taitt. II, 9

आनन्दाद्धयेव 47 Taitt. III, 1

आनम्दोऽनर: 150, 151 Kauş. III, 8 आनन्दो ब्रह्मेति 47, 108, 121, 122, 585 Taict. III, 6

आप एव तत् 102 Chā. VI, viii, 3 आपयिता ह वै 821, 887, 960 Chā. I, i, 7

आप: पुरुष 710, 1043 Chã. V, iii, 3 आपूर्यमाण 1058 Chã. IV. xv, 5

आपोऽन्रुवन् 297, 398 Śata. Brā. VI, i, 3,

आपो वास: 838, 839 Brh. VI, i, 14 आपो वै शान्ताः 246 Taitt. Āraņyaka. आपो हासै 714

आप्नोति मनसस्पतिम् 1106 Taitt. I, vi, 2 आप्नोति स्वाराज्यम् 1105, 1106 Taitt, I, vi, 2

आभूतसंप्टवं 153

आम्रायस्य क्रिया- 51, 52, 57, 76 Jaimini. I, ii, 1

आयुरमृतमुपा 158 CF. Kaus. III, 2

आराग्रमात्रो 242, 620 Śvetā. V, 8

आरुरक्षा: 948 Bhagavad Gita. VI, 3

आरूढ पतितम् 983 आरूढो नैष्ठिकं 981, 983 आर्षे पर्मोप 410 Manu. XII, 106

आ लोमभ्यः 625 Chā. VIII, viii, 1 आसु तदा नाडीषु 756 Cha. VIII, vi, 3 आहवनीये जुहोति 959

आहारश यो 971 Cha. VII, xxvi, 2 इकरितिपौ 88 Va, on Panini, III,iii, 108

INDEX OF CITATIONS Citations Page Source इडो यजति 914 T. S. II, vi, 1, 1 इतिकर्तव्यता 89 Jaimini. VII, iv, 1 इति तु पञ्च 707, 713 Ch. V, ix. 1 इति तु पञ्चविधस्य 1019 Chs. II, vii, 2 इति नु कामयमान: 935, 1050 Brh. IV, iv, 6 इत्याह नास्तिक्य 906 Slokavartika, Chow. p. 727 इदमपि वेद 811

इदं तच्छिर: 338 Brb. II, ii, 3 इद तेज: 702

इदं पुच्छं 117 Taitt. II, i, 1 इदं महद्भतं 363, 453 Brh. II, iv, 12

इदं वाव तत् 141 Chã. 1II, xii, 7 इदं शरीरं परि 157, 158 Kauş. III, 3 इदं सर्वमसृजत 123, 351, 601 Taitt. II, 6 इदं सर्वे यदयं 71, 364, 365, 368, 370, 406, 417, 588, 996 Brh. II, iv, 6 इन्द्राश्ी रोचना 45 Rg Veda. II :. xü, 9

इन्द्राय राशे 894, 895 इन्द्रियं वै 856

इन्द्रियाणामुप 642

इम्द्रियाणां अहत्वं 321 CF. Brh. III, 2 इन्द्रियाणीम्द्रि 1059 Bhagavad Gita. V, 9 इन्द्रियेम्यः पराः 321,828 Khata. I, iii, 10-11

इन्द्रो मायाभि: 377 Rg Veda. VI, xlvii, 18

इन्द्रो इ ने देवानां 297 Chã, VIII, vii, 2

इमं शरीरं 156

इमामगम्णन् 44 T. S. IV, i, 2, 1

इमामेव गोतम 295 Brh. II, ii, 4

इमास्तिसः 699 Cha, VI, iii, 4

1137

INDEX OF CITATIONS

Citations Page- Source इमास्तिसः 700 Chā. VI. iv, 7 इमा: सर्वा: 407 Chā. VI, ix, 2, 3 इमा: सर्वा: 247,761 Cha. VIII, iii, 2

इयमेव जुहू: 959

इयमेव पृथिवी 912

इयमेवर्गझनि: 127, 879, 958, 1015, 1016, 1019 Cna. I, vi, 1

इयं विसृष्टि: 401 Rg Veda. I, 30, 6

इषे त्वा 26,52 T. S. I, i, 1, 1

इष्टापूर्ते दत्तं 732 Chā. V, x, 23

ईशानो भूत 265 Katha. II, iv, 12

ईश्वरः सर्व 168, 427 Bhagavad Gita.XVIII,6

उक्थमुक्यं 911

उच्चऋचा 357

उच्छिष्टं वे 970 Chã. I, x, 3

उत तमादेशं 100, 373 Cha. VI, i, 1

उतेव स्त्नीभि: 642 Brh. IV, iii, 13

उत्क्ान्तिप्रति 1051 CF. Bhāskara. on B, S IV, ii, 12

उत्पत्ति प्रलयं 1108

उत्सगस्याप 1089 Ślokavārtika, Chow. p 907

उदरमम्तरं 124, 378 Taitt. II, 7

उदिते जुहोति 45,354

उद्गीथमुपासीत 912, 957 Chã. I, i, 1

उद्धिदा यजेत 347 CF.Tand. Bra. XIX,vi

उपचारप्राये 95

उपरि हि देवेम्य: 946

उपळम्याप्सु 627

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source उमे उ हैवेष 1029 Brh. IV, iv. 22 उर एव वेदि: 88 Cha. V, xviii, 2 उण्ण एव जीविष्यन् 1047 रच: सामानि 275 ऋचां दशसहस्ाणि 290 Śannaka's Anovakanu- kramani. ऋचो अक्षरे 134 Rg Veda. I, 164, 39 ऋणानि त्रीणि 939 Manu. VI, 35 ऋतवो वै प्रयाजा: 914 T. S. I. vi, 11. 5 ऋतं पिबस्तौ 175, 179, 1873 Kațha. I, iii, 1 ऋतौ भार्यो 656

ऋत्विन उप 85

ऋषि प्रसूत 385 Švetā. V, 2

ऋषीणां नाम 294

एक एव प्राण: 917 एक एव हि 772 Brahmabindu. 12

एक एवाग्र 832

एककार्ल चरेत् 991

एकमेव व्रतं 893, 894 Bṛh. I, V, 23

एकमेवाद्वितीयं 375, 586, 590, 591, 780, Cha, Vi, ii, 1 82

एकविशो वा 855 Cha. II, x, 5

एकशतं इ वे 269 Chã, VIII, xi, 3

एकस्तथा सर्व 655 Katha. V, 11 * *

एकस्मिम्विदिते 611

एकस्य तूमयत्वे 973 Jaimini. IV, lii, 5

एकं बीजं बहुषा 427 Śvetā. VI, 12

एकं वा संयोग 807 Jaimini, II. iv, 9

एकार्न न व 983

एकीमवति न 676 Brh. IV, iv, 2

1139

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source एकेन नखनिक 374 Chā. VI, i, 6 एकेन लोह 374 Chã. VI, i, 5 एको देवः सर्व 68, 120, 196, 340, 613, 875 Śvetā. VI, 11

एत इति वे 275

एततृतीयं 733 Chā. V, x, 8

एतत्सर्व 675 Brh. I, v, 3

एतदप्रमयं 377

एतदमृतमभयं 252, 256 Chā. I, iv, 4

प्रतद्गायत्नं 1016, 1019 Chā. II, xi, 1

एतद्धस्म वै 934 Brh. III, v, 1 एतद्स्म वै 937 Brh. IV, iv, 22 71 Bhagavad Gita XV, 20

एतङ्रह्म 164 Chã. III, xiv, 4

एतद्व जरामर्य 932 Mahanārayana, XXV, 1

एतद्वै तत् 265 Katha. II, iv, 12

एतद्वैतदक्षरं 870 Brh, III, viii, 8

एतद्वै सत्यकाम 237, 1075, 1087 Praśna. V, 2

एतमानन्दमयं 108, 121 Taitt. II, 8

एतमित: प्रेत्य 167 Cha. III, xiv, 4

एतमु एव 1001 Cha. I, v, 2

एतमेव तदनं 838, 839 Brh, VI, i, 14

एतमेव प्रवाजिन: 939, 943, 944 Brh. IV, iv, 22 एतमेव विदित्वा 650 Brh. IV, iv, 22

एतया द्वारा 832 Ait. III, 12

एतया निषाद 303 M. S. II, ii, 4

एतस्माजायते 203, 204, 599, 608, 666, 667, 668, 670, 679, 682, 693 Mund II, i, 3

एतस्मादात्मन: 361 Kaus. III, 3

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source एतस्मादात्मन: 667 Brh. II. i, 10 एतस्मिम्नु खलु 236, 325 Brb. III, viii, 11 एतस्य वा अक्षरस्य 236, 249, 459, 4 6, 933 Brh. III. viii, 9 एतस्पैवान्यानि 119 Brh. IV, ili, 32 एतं त्वेव ते 251, 252, 253, 257, 258, 312, 933, 1092 Cha, VIII, ix, 3 एतं वै तमात्मानं 934 Brh. III, v, 1 एतं संयद्दाम 183 Cha. IV. xv. 2 एतं ह्ेव बहूवृचा: 146 Ait. Arag. III, ii, 3, 12 एतानि वा 98 T. B. I. v, 11, 2

एतावदरे खलु 928, 934 Brh IV, v. 15

एता ह वे 398 Kau ;. II, 14 एते अनन्ते 900 Kauş. II. 5

एते असृग्रम् 275 Rg Veda. IX, Ixii, 1

एतेन दीर्घ 493 V. S. VII, i, 17

एतेन प्रतिपद्य 1072, 1109 Cha. IV, x. 6

एतेन वै चित्र 305 Tân lya Brã, XX, xii, 5

एतेभ्यो भूतेभ्यः 369, 1104 Brh. II, iv, 12

एवमेवेममात्मानं 1041 Brh. IV, ii, 38

एवमेवास्य 1052 Praśna, VI, 5

एवंमेवैष 1090 Cha. VIII, xii, 3

एवमेषोडट 857

एवं वारेयं 1095 Brh. IV, v, 13

एवंविदे 901

एवं विद्ध वै 926 Cha. IV, xvii, 10

एवं सोभ्य स 100 Ch. VI,j, 3

एवं हास्य सर्वे 209 Chã. V, xxiv, 3

एष आत्मापहत 242, 244, 246, 880, 881 Cha. VIII, i, 5 एष इत्यनन्तर 222 Bhäskara on B. S. I, iii,1

एष उ एव 184, 845 Cha. IV, xv, 3, 4

1141 P-71

INDEX OF CITATIONS Citations Page Source एष उ वा उद्गी 816 Bṛh. I, iii, 23 एष त आत्मा 192, 792, 1008 Brh. III, iv, 1 एष त आत्मा 792, 1008 Brh. III, vii, 3 एष तु वा 229, 231-2 Chã. VII, xvi, 1 एष ब्रह्मा 833 Ait. V, 3 एष म आत्मा 163, 169, 845 Chã. III, xiv, 3 एष लोकाधिपतिः 151 Kauş. III, 8 एष वै सुतेजाः 216 एष सोमो राजा 716 Chā. V, x, 4 एष सर्वभूता- 204 Muņd. II, i, 4 एष सर्वेश्वरः 126, 249, 427 Brh. IV, iv, 12 एष सर्वेषु 323, 329, 829 Katha. I, iii, 12 एष संप्रसाद: 252, 311, 365 Chã. VIII, xii, 3 एष दि द्रष्टा 634 Praśna. IV, 9 एष ह्यात्मा 975 Chã. VIII, v, 3 एष ह्येव 960 Chã. I, vii, 9 एष ह्येव साधु 464, 647, 803 Kauş. III, 8 एष ह्येवानन्द 110 Taitt. II, 7 एषा सोम्य 186 Chã. IV, xiv, 1 एषास्य परमा 640 Brh. IV, iii, 32 एषोऽणुरात्मा 620, 628 Muņd. III, i, 9 एषोऽस्य परमः 234, 1098 Brh. IV, iii, 32 ऐतदात्म्यं 54,370,417,418,588,672 Chā. VI, viii, 7 ऐन्द्राभमेकादश 45 M. S. II, i, 1 and T. S. II, ii, 1, 1 and ff. ऐन्या गाहरपत्यं 44, 295, 852 T. S. I, v, 8, 3 ओंकार एवेद 235, 236 Chã. II, xxiii, 3 ओङ्कारश्चाथ 22 ओमित्येदक्षरं 816, 820, 886, 911, 935, 1017 Chā. I, i, 1

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source ओमित्येवं 638 Mund. II, ii, 6 ओषधीर्लोमानि 711-2 Brh. III, ii, 13 आदुम्बराः कुशाः 856 औदुम्बरी सर्वा 387

आदुम्बरी स्पृष्टा 387

औपमन्यव 915 Cha. V, xii, 1

क इत्या . 174 Katha. II, 25

कतम आत्मेति 314, 622, 833, 834, Brh. IV, iii, 7

कतम एको देव: 271,356 Brh. III, ix, ?

कतमा सा 134 Cha. I, xi, 5

कतमच्चास्य 218 Jabāla I

कतमे ते 270 Brh. III, ix. 1

कति देवा: 270 Brh. III, ix. 1

कथमसत 442, 599 Cha. VIII, vii, 1

कथं न्विदं 833 Ait. III. 11

कथं मिथ्यार्त्वं 428 Bhaskars on B.S. I1, i,14

कदाचन स्तरी: 44, 852 T. S. I, iv, 22, 1

कदाचित्सुकृतं 725

कपिलो यदि 388

कर्तारमीशं 380 Mund. III, i, 3

कर्तृकर्मणोः 31 Pāņini. II, iii-65

कर्मणा पितृ 1084

कर्मणां बन्घ 952

कर्मण्यधिकृताः 954 Nāradaparivrājaka. III, 88

कर्मविचार: 24 Bhaskara on B. S. I, i, 1

कलख्जं न भक्षयेत् 1025

कळा: षोडश 88

कल्पन्ते हास्मे 889, 960 Cha. II, ii, 3

कस्मर्ष तु 984

1143

INDEX OF CITATIONS

Citations Page , Source कषायपक्ति: 965

कस्मिन्नु 629 Praśna. VI, 3

कस्मिन्नु खल 235, 236 Bṛh. III, viii, 7

कस्मिन्नु भगव: 200, 226, 374, 587, 668 Mund. I, i, 3

कस्मिन््वहं 686 Praśna. VI, 7

कं ब्रह्म खं ब्रह्म 134, 186, 917, 921 Chã. IV, x, 5

कं वर एनमेतत् 303 Cha. IV, i, 3

काम: संकल्प: 633, 687 Brh. I, v, 3

कामादयश्च 642

कामानां त्वा 745 Katha. I, 24

कामो म उदपानं 970 Chā. I, x, 4

काम्यानां कर्मणां 956 Bhagavad Gita. XVIII, 2

कारणबहुत्वात् 493 V. S. VII, i, 9

का वै वरणा 217 Jābāla. 2

कांस्येन ब्रह्म 890

किञ्च भक्ति 91 Compare Vyāsabhāsya on Y. S. I, 23

किमस्य यज्ञोप 954 Kathaśrutyupa. 1.

किंकारणं ब्रह्म 428

किं तदत्र 243 Chā. VIII, i, 3

किं प्रजया करे 1006 Brh. IV, iv, 22

किं सन्निधान 29 Brahmaprakāśikā.

कुक्कुटोSसि 913

748

कुटरुरसि 913 M. S. I, i, 6

कुडम्बं पुल 953 Bāskala

कुत एतदागात् 760 Brh. II, i, 16

कुतस्तु खल 350 Chā. VI, ii, 2

कुर्यात्क्रियेत 959 Cited by Sabara on Jaimini, IV, iii, 3

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source कुवन्नवेह 932, 936, 937 Iia. 2

कुशा वानस्पत्या: 856 कूर्ममुपदधाति 959 T. S. V, ii, 8, 5 को अद्धा वेद 401 Rg Veda. I xxx, 6 को न आत्मा 206, 208, 209, 216 Chã. V, xi, 1 ऋत्वर्थायां 903 Jaimini, XI. iv, 7 क्वायं तदा . 1043 Brb. III, ii, 13 क्वैष एतद्वालाके 361 Kaus. IV, 19 क्षीयम्ते चास्य 63, 151, 1029 Muņd. II, ii, 8 क्षेत्रज्ञं चापि 169, 180, 181, 372 Bhagavad Gita XIII, 2. खल्वेतस्यैव 1017 Cha. I, i, 10

रवं पुराणम् 134 Brh. V, i, 1 खादिरं वीर्य 973

खादिरे पशुं 973

गताः कला 1052 Muņd. III, ii, 7 गन्घाय म्राण 616 गायत्ी वा इदं 142, 145, 146 Chã. III, xii, 1 गाईस्थयमाचार्य 988

गुणमुख्यव्यति 872 Jaimini, III, iii, 1

गुरुरनुगन्तन्य: 392 गुर्वञ्गनां नोप 656

गुहाहितं 177 Katha. I, ii, 12

गृहस्थाश्रम 939

गोदोइनेन 890

गोभि: श्रीणीत 324 Rg Veda. IX, xlvi, 4 गौणमिथ्यात्मनो 84 Attributed to Sundara- păndya in Sū. Sam. Vyã

ग्रहं वा गहीत्ा 925 cf. T. S. III, i, 2, 4

ग्हं संमार्षटि 165

1145

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source चक्षुश्च द्रष्टव्यं च 673,677 Brh. IV, 8

चक्षुष्टो वा 619, 1050 Brh. IV, iv, 2

चक्षुष्यः श्रुतः 141 Chā. III, xiii, 8

चण्डाला: प्रत्यव 979 Attributed to Śātātapa by Haradatta on G. Dh.

चतुर्विधा भिक्षव: 955

चतुर्विश्यतिपरमाः 1101

चत्वारोडप्याश्रमा: 950 Hārīta.

खन्द्रमसो विद्युतं 1067 Chā. IV, xv, 5

चमसेनाप: 890

चाक्षुषे पुरुषे 127

चेतसा वेदितव्य: 632 Muņd. III, i, 9

चोदनेति क्रियाया: 57 Śabara on Jaimini I,i, 2

छम्दोगा बहबृचा: 348

छागस्य वपायाः 914

छायातपा 177,178 Katha. III, 1

जगत्प्रतिष्ठा 606

जगत्सर्वे प्राणः 309

जनको ह 930 Brh. III, i, 1

जनिकर्तु: 199, 375 Pāņini I, iv, 30

जप्येनैव तु 977

जयतीमान् 878, 919 Brh. V, iv, 2

नानश्रुतिई 960, 961 Chã. IV, i, 1

जायमानो वै 939 T. S. VI, iii, 10, 5

जायस्व म्रियसव 733 Chā. V, x, 8

जीवापेतं वाव 610 Chā. VI, xi, 3

जीवितात्ययं 971

जुएं यदा 873 Śveta. IV, 7

जडा जरोति 959

INDEX OF CITATIONS Citations Page Source ज्ञात्वा देवं 751 Sveta. I. 11 शानप्रसादेन 790 Mund. III. i. 8 ज्ञानिनः सर्व 1026 Lingapurāņa. शेयं यत्तत् 772 Bhagavad GRa. XIII, 12 ज्यायाना का श्रात् 244, 596, 799 Sata. Brå. X, vi,3,2 ज्यायान्दिव: 799,845 Cha. III, xiv, 3 ज्यायान् पृथिव्या: 133, 163, 166, 167 Chs. III, xiv, 3 ज्येष्ठश्र श्रेष्ठश्च Brh. VI i, 1 ज्योतिरुपसंपद्य 1093 Cha. VIIL, in. 4 त इह व्याघ्र: 631, 761 Chs. VI. ix. 3 त इह व्रीहि 738 Cha. V. x, 6 त एतस्येव 695, 696 Brh. I, v, 21 त एते सर्वे 892 Brh. I, v, 13

तजलान् 589, 599 Chã. VIII, vii, 1 ततस्तु तें 792 Mund. III, i. 8 तत्कारणं सांख्य 393 Sveta. VL 13 तत्केन कं 55 Brh. II. iv, 12 तत्केन के 759, 1103 Brh. II, iv, 14 तत्तेज ऐक्षत 94, 398, 399, 604 Chã. VI, ii, 3

तत्तेजोSसृजत 349, 582, 588, 589, 590, 599, 600, 603, 666, 671,833 Cha. VI, ii, 3

तखवमसि 44, 54, 55, 65, 96, 97, 124, 157, 169, 172, 181, 253, 333, 335, 353, 367, 419, 423, 447, 613, 680, 654, 655, 659, 749, 792, 820, 870, 934, 1002, 1003, 1004, 1082, 1093 Chã. VI, viii, 7

तत्पकृतवचंने 110 Panini, V, iv, 21

1147

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source

तत्प्रमाणं बाद 273 Jaimini. I, i, 5

तत्प्रास्तिहेतु 963

तत्र को मोहः 63, 371, 1080 Īśā. 7

तत्र तं बुद्धि 995 Bhagavad Gita. VI, 43

तत्र य: परमात्मा 655

तत्रतच्छुङ्गं 1080 Cha. VI, viii, 3

तत्षटरू्लिशतं 896

तत्सत्यमित्या 353-4 Taitt. II, vi, 1

तत्सत्यं स 752, 780, 1008 Chā. VI, ix, 4

तृत्सदासीत् 354, #35 Chã. III, xix, 1

तत्सुकृतदुष्कृते 854 Kauş. I, 4

तत्सृष्टा 371, 415, 445, 613, 655, 659 Taitt. II, vi, 1

तथा विद्वान् 224, 854 Muņd. III, ii, 8 तथैतं ह्वेव 812

तदपराजिता 1075 Chā. VIII, v, 3 तदपोSसृजत 601, 603

तदप्येष 118, 121, 354 Taitt. II, 6

तदाकाशमसृजत 582

तदात्मानमावेद 63 Brh. I, iv, 10

तदात्मानं 43, 876, 435, 601, 605, 612, Taitt. II, vii, 1 तदा सोडभिरभवत् 690

तदाहु: किं 666

तदेतत् सत्वं 180

तदेतदेतस्य 1016, 1018 Chã. I, vi, 1 तदेतद्दष्ट च 141

तदेतङ्रह्म 54, 770, 777, 793, 799 Brh. II, v, 19

तदेव ब्रह्म त्वं 65 Kena I, 4 वदेव शुकं 309 Kațha, II, vi, 1

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Sonrce तदेषां प्राणानां 625, 635, 636, 642 Bph. II. 1, 17 तदेव झुक 745, 749 Katha. V. 8 तदैक्षत बडु 88, 91, 94, 95, 351, 375, 582, 58S, 605, 933 Cha. VI. H1. 3 तहेवा क्योतिषां 143, 262, 348, 1093 Brh. IV, iv. 16

तड देवा उद्गीथ 814 Cha. I, Il, 1

तञ्ास्य 423 Cha. VI, xvl. 3

तब्ेद तहि 324, 350, 354 Brh. I, iv, 7

तद्रेक आहूरस 330, 354, 442 Chi. VI, fi, 1

तवतत्पश्यन् 63, 154, 870 Brh. I, iv. 10

तङ्स तदमृतं 314 Cha. VIII, 14 953 Bhagavad Gita. V, 17

तन्दरतानां क्रियार्थेन 57 Jatmini. I, 1, 15

तथ इस्थं 732,864 Chã V, x, 1

तद्य इमे 128 Cha. I, vit, 6

तथ इह रमणीय 720, 721, 723, 724, 727, 742, 1083 Cha. V, x, 7

तद्य एवैत 1063 Chi. VIII, vi, 4

तद्यककिश्च 897,901

तथसत्सत्यं 842, 878 Brh. V, v, 2

तथत्रेतत् 251,753 Chã. VIII, vi,-3'

तद्यया तृण 708 Brh. IV, iv, 3

तथभाम्रे 1084 Ap. Dh. Sū. I, xx, 3

तथथा रथस्य 153 Kauş. III, 8*

तथया श्रेष्ठी 357 Kauş. IV, 20

तथ्ययाहिनिर्व्लयनी 81 Brh. IV, iv, 7

तथ्थेषीका 1026 Chā. V, xxiv, 3

तथथेह कर्म 30,245 Chã. VIII, i, 6

तधदपा शरः 603 Brh. I, ii, 2

तधनकतं 210, 882, 883, 884, 886 Chi. V, xix, 1

1149 172

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source 183 Cha. IV, xv, 1 तद्यो यो देवानां 154, 269, 296, 302, 869 Brh. I, iv, 10 तथ्योऽहं सोऽसौ 876 Aitareyins.

तद्वा अस्य 640 Brh. IV, iii, 21

तद्ा एतदक्षरं 237 Brh. III, viii, 11 तद्विज्ञानार्थ 29 Mund. I, ii, 12

तद्विद्वांस: 836 Brh. VI, i, 14

तद्विपरीतं 493 V. S. VII, i, 10

तद्विष्णोः 828 Katha. III, 9

तनूनपातं यजति 914 T. S. II, vi, 1, 1

तभनामरूपाभ्यां 381 Brh. I, iv, 7

तप एव द्वितीय: 943, 944, 990 Chā. II, xxiii, 1

तपसा ब्रह्म 586 Taitt. III, 2

तपाश्रद्धे 939,943 Muņd. I, ii, 11

तम आसीत् 456 Rg Veda. X, cxxix, 3

तमाहापो बै 1108

तमुस्त्रामम्तं 676, 692, 711, 1041 Brh. IV, iv, 2

तमुद्रीथ 815, 816 Chã. I, ii, 7

तमेतमात्मानं 1034, 1035 तमेतं बेदानु 964, 972, 973, 974, 1032 Brh. IV, iv, 22 तमेव धीरो 224, 999 Brh. IV, iv, 21 तमेव भान्तं 143, 262 Mund. II, ii, 10

तमेव विदित्वा 151, 310, 353, 393, 963, 1076 Śvetā. III, 8

तमेवं विद्वान् 366 T. A. III, xii, 7

तमेवैकं जानथ 220, 221, 222, 224, 226 तयोरथ: पिप्परं 68, 173, 179, 180, 181, 226 Mund. III, i, 1

तयोरन्य: 180 Paingirahasya Brahmana तयोरन्य: 655 Śveta, IV, 6

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source तयोथर्बमायन् 1054, 1056, 1072, 1074, 1109 Chả, VIII, vi, 6 तरति त्रझहत्यां 1025 T. S. V, itf, 12. 2 तरति शोकमात्मवित् 250, 353, 027 Châ, VII, i, 3

तस्मात्कायाः 386 Ãp. Dh. I. 23, 2 तम्मायैतरथिः 305

तसमाच्छूद्र: 302 I. S. VII, i, 1. 6

तसमान्जुगुप्सेत 705

तसात्तव 915-6 Cha. V, xii, 1

तस्मात्पूषा 967, 1077 T. S. II, vi. 8. 5

तस्मादमि: 204

तस्मादव्यक्त्तं 986

तस्माद्रुपशान्त 1039 Pradna. III. 9

तस्माद्डु इवं 936 Cha. I, vil, 9

तस्मादेकमेब 158,892

तस्मादेतङ्रस 199

तम्मादेतानि 291

तस्मादेवंवित् 836, 839, 964

तम्मादेवंविदं 1034 Cha. IV, xvii, 10

तम्मादू शानासिना 1026 Sivadharmottara

तसमाड्राझण: 971, 986, 990 Brh. III, v, 1

तम्माद्यम क्वचन 602

तस्समाथावन्त एव 275

तम्ालोकात् 618 Brh. IV, iv,

तस्माद्ा एतत् S36

तम्माडा एतस्मात् 107 Taitt. II, 5

तस्मादा एतसात् 103, 115, 122, 131, 426, 582, 585, 588, 589, 600 666, 832 'Iaitt. II, i, 1

712,715 Cha. V, iv, 2

1151

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source तस्मिन् यदग्त: 243

सस्मिम्यामत्सं 719 Chã. V, x, 5 तस्मिन् वसस्ति 1062, 1063 Brh. V, x, 1 तस्िन् सीद 164, 223 T. B. III, vii, 5, 3 तस्मै बलिहरणं 399 Br. VI, i, 13 तस्म मृदित 63, 233 Chā. VII, xxvi, 2 तस्मे लोकारमने 209

सस्य ज्ञानमुपदेशः 57 Jaimini. I, i, 5

रथ्य तावदेव 867, 869, 1029, 1030, 1031, 1036 Chã. VI, xiv, 2 तस्य पुला 854, 861, 1033 Śāțyāyani तस्य प्रियमेव 107, 117, 826 Taitt. II, 5

तस्य भासा 262 Mund. II, ii, 10 तस्य भूरिति 141,842 Brh. V, v, 3 तस्य मे तज 154

तस्य म आस्मान 106 Ait. Āran. II, iii, 2, 1

तस्य यथा कप्यासं 125 Chā. I, vi, 6, 7-8 तस्यकर्च साम 127,879 Chā. I, vi, 8

तस्य म्रतम् 78

तस्य भदेब 643 Taitt. II, 4 तस्य सर्वेषु लोकेषु 1094 Cha. VII, xxv, 2

तस्य इ या 148, 208, 915 Chā. V, vviii, 2

तस्य हतस्य 1054 Brh. IV, iv, 2 तस्याभिरेव 809, 810 Brh. VI, ii, 14 तस्याश्रमनिकल्पं 939

तस्यतस्य 126, 795, 844 Cha. I, vii, 5 तस्यैवंविदुषः 847,848 Mahānārāyaņa. 80 तस्येप एव 107 Taitt. II, 4 तस्येषा रहिः 141 Cha. III, xiii, 7

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source तस्येषा भुति: 141 सस्योदिति 127,184 Cha. I. vi. 7 तस्योपनिषदहं 842, 843 तस्योपनिषदइ: 842, 843, 878 तं कार्ळ वक्यामि 1059 Bhagavad Gita. VIII, 23 तं चेदवयु: 243, 246 Chã. VIII, i. 3 तं खवोपनिषद 73, 217, 393 Brh. III, ix, 26 तं हुदरशे 178 Kațha. I, ii 12 तं न कश्रन 757 Châ. VIII, vi, 3 त प्राणमुद्गीरथ 816 Cha. I, il, 2 तै प्रेतं दिएं 810 Cha. V, ix, 2

तं मा भगवान् 233 Cha. VII, i, 3

तं यथायथा 105, 144, 997, 1076, 1088 Cha. III, xiv, 1 तं विद्याकर्मणी 931, 935 Brh. IV, ir, 2

तं ह वक: 985 Cha. I, ii. 13

तं होपनिम्त्ये 30 Sata. Bra .. XI, v, 3, 13

ता आप ऐशन्त 94, 898, 602 Cha. VI, ii, 4

तानि मृत्यु: 695,894 Brh. I. v, 21

ताम्वरिष्ठः प्राणः 156,686 Praina. II, 3

वाम्वद्युतात् 1070

तानू हामुप 306 Cha. V, X1, . .

तानू हासुरा: 694

तान्दवानवं 897

ताभि: प्रत्यव 754, 758 Brh. II, i, 19-

ता वा एता: 159, 398 Kauş. II, 14

ताबानस्य महिमा 142, 145, 148, 454, 651, 1107 Cha. III, xii, 6

तायेता सत्त्व 181

तासां लिवूतं 140-141, 702 Chã. VI, iii, 3

ताखु तदा 764 Kauş. IV, 12

1158

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source तासु तदा भवति 756 Kauş. IV, 19

तां चेदविद्वान् 888 Ohā. I, x, 10

तां चेदविद्वान् 888 Chā. I, x, 11

तां योगमिति 392 Kațha. II, vi, 11 तृतीयस्यां 1076

ते चन्द्रं प्राप्य 716 Brh. VI, ii, 16 तेज एव तत् 102 Cha. VI, viii, 5 तेमसा सोभ्य 85

तेजसा हि 757 Chā. VIII, vi, 3 तेन: परस्यां 1045 Chã. VI, viii, 6 तेषो वे घृतं 199, 434 T. S. II, ii, 9, 4 ते तेषु मझ 1062 Brh. VI, ii, 15 ते धूममभि 61

ते भ्यानयोगेन 339 Śvetā. I, 3

तेन पितृ 1076

तेनेयं त्रयी 925 Chā. I, i, 9 तैनैति ब्रह्मवित् 978 Brh, IV, iv, 9 तेनो एतस्यै 894 Brh. I, v, 23 तेनोभौ कुरतः 888, 1034 Ohā. I, i, 10 तेन मुदन्ति 4

तेन यदभाति 686 ते मनसैवा 901 ते यदन्तरा 313 Chã. VIII, xiv, 1 तेऽचिरभि 943, 1069 Brh. VI, ii, 15 तेऽरचिषमभि 60, 1061, 1064 Cha. V, x, 1 and 2 ते ना एते 346 Cha. III, xiii, 6 ते वा एते आहु - 716 ने वा एते पञ्मान्ये 147, 148, 894 Cha. IV, iii, 8 तेषामेकैक एव 902 वेषाभेवता 811 Mund. III, ii, 10

INDEX OF CITATIONS Citations Page तेषां खल्वेषां Source 734 तेषां न पुनः 1109 Brb. VI. ii. 25 तेषां बदा 719 Brh. VI, ii. 16 तेषां ये यानि 291 तेषां सर्वेधु 1105 Cht. VII, Ixv, 2 ते ह देवा ऊचु: 814 Brh. I if. 1 ते ह प्राणाः .399 Chs. V, i, 7 ते ह वाचमूचुः 398, 694, S14 Brh. 1. ill, 2 • ते हेमे प्राणाः 398 Brh. VI. i. 7 ते हते विद्या 899, 900 ते होचुददन्त 297 Chi. VIII, vii. 2 तौ वा एतौ $07, 893, 894 Chs. IV, in. 4 तो ह यदूचतु: 1043 Brh. III, i 13 त्यजेदेकं कुलस्य 133

त्रयश्च त्रीच 270 Brh. III, ix. 1 त्रमो धर्मस्कन्घाः 939, 940, 944, 945 Cha I1, xiii. 1 त्िदण्डस्य परि 955

त्रिदण्डेन यति: 955

त्रिपादस्यामृतं 142, 149 Chi. III, xii, 6 तरिस्तवं स्थाप्य 392 Śveti. II, 8

लिशीर्षाण 152 त्रिष्डमो भवतः 856

त्रिसम्ब्यादो 983

त्रेधा तण्डुलान् 818 T. S. II, v, 5,2

त्वमहदमरिम 877

त्यमेव मे वृणीष्व 151

त्वं जातो भवसि 598 Sveta. Tv, 3

स्वं न उद्गाय 694, 815 Bẹh. I, ili, 2

त्वंपर्दाथ 952

त्वं वा अहं 876, 1008

1155

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source त्वं स्त्री त्वं पुमान 166, 650 Śvetā. IV, 3

त्वं हि नः पिता 63 Praśna. VI, 8

दक्षिणाभिमुखं 2

दभा जुहोति 53

दर्शपूर्णमासाभ्यां 216, 989 Compare Ap. Śr. III,

xiv, 8

दशापवितेण 275

दशेमे पुरुषे 673, 674, 677 Brh. III, ix, 4

दहरं पुण्डरीकं 845 Chā. VIII, i, 1

दहरोऽस्मिन् 248, 249, 250, 252, 361 Cha. VIII, i, 1

दिक्संर्ये 345 Pāņini II, i, 50

दिवं पृथिवीं 716

दिन्यो ह्यमूर्त: 202, 453, 770 Muņd. II, i, 2

दुःखलम्मप्रवृत्ति 64 N. S. I, i, 2

दुःखोदर्केषु 952 Bhāgavata

दूरमेते विप 334 Katha. I, li, 4

दूरेण ह्यवर 1035 Bhagavad Gitā. II, 49

दृश्यते त्वग्रथया 119 Katha. I, iii, 12

दृष्ट च श्रुतं च 144

दष्टो हि तस्यार्थ: 57, 74 - Śabara on Jaimini, I, i, 1

देवच्छन्दांसि 856

देव सवितः 849, 852 Tāndya.

देवा ह वै 849

देवो भूत्वा 921 Brh. IV, i, 2 दैवी द्येषा 379 Bhagavad Gita. VII, 14

रोधयग्ते 858

द्यां मूर्धानं 209

द्रष्याणि द्रव्या 510 V. S. I, i, 10

द्वादशभिरुप 807

द्वादश माखा: 914 M. S.

1156

INDEX OF CITATIONS

Citations , Page Source

द्रा सुपर्णा 179, 180, 226, 227, 872, 873 Muņd. III. i, 1

द्विजातीनामध्ययनं 307 Gau. Dh. II, i, 1

दे वाव न्रक्ण: 784, 788 Brh. II. iii, 1

दे भोत्रे द्े 675

च्ेकयोः 222 Paņini. I, iv. 22

धीर्भीरित्येतत् .33 Brh. I, v. 3

ध्यायतीव लेला 630,639 Brh. IV, ili, 7

ध्यायतीव 316, 1021 Cha. VII, vi, I

न कर्तृत्वं न 427 Bhagavad Gita. V, 14, 15

न कर्मणा न 950 Mahanarayaņa x, 5

न कर्मणा वर्षते 177 T. B. (Kathaka)III, ix, 7

न कर्म लिप्यते 937

न काचन 588

न काञ्चन परि 969 Cha. II, xill, 2

न चक्षुषा 790 Muņd. IIĻ i, 8

न च पुनरावतते 1109 Cha. VIII, xv, 1

न चिरमिव 422 Ait. Aran. III, ii, 4, 7

न चौपाधिक 644 Bhaskara on B.S.II,iii, 40

न जायते म्रियवे 174, 331, 333, 335,-613 Katha. I, ii, 18

न जीवो ब्रियते 613 Cha. VI, xi, 3

न तत दक्षिणा: 963

न तत रथा: 457, 743, 748 Brh. IV, iii, 10

न तत्र सूर्य: 1107 Kațha. V, 15

न तल सूर्य: 261, 263 Mund. II, ii, 10

न तन्द्ासयते 264, 1107 Bhagavad Gita XV, C

न वस्मात् प्राणा: 1048, 1049

न तस्य कार्ये 92, 450 Śveta. VI, 8

न तस्य प्रतिमा 596, 1074 Śveta. IV, 19

न तस्य प्राणा: 1044, 1080, 1086 Brh. IV, iv, 6

1157

P-73

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source न तस्य विद्यते 951 Kūrma Purāņa. न तं विदाथ 4 T. S. IV, vi, 2, 2 न तु तद् द्वितीयं 1093 Brh. IV, iii, 23 न तु तद्द्वतीयं 1103 Brh. IV, iii, 30 न त्वेवैतयोः 716 न दष्टेर्द्रष्टार 66, 195 Brh. III, iv, 2 न देवानां देवता 269 Jaimini. VI, i, 6 न नाम्रा स्यात् 808 Jaimini. II, iv, 10 न प्राणेन नापानेन 157,310 Kațha. II, ii, 5 न मलवद्दाससा 82,83

न मृत्युरासीत् 680 Rg Veda. X, 129, 2 न मे विदुःसुर 401 Bhagavad Gitā. X, 2 न रूपमस्येह 466 Bhagavad Gita. XV, 3 नर्षीणामार्षेया 269 Jaimini, VI, i, 7 न लिप्यते कर्मणा 966 Brh. IV, iv, 23 न लिप्यते लोक 1098 Katha. II, ii, 11 नवमुपादाय 955 नव वै पुरुषे 673, 675 T. B. II, i, 7 न वा अजीविष्यं 970 Chã, I, x, 4 न वा अरे 362 Brh. IV, v, 6 न वा अरें 460 Brh. II, iv, 5 न वा अरेडह 369, 614 Brh. IV, v, 14 न वाचं विजि 150, 153, 155, 157, 158 Kauș. III, 8 न वे शक्ष्यामः 681 Brh. VI, i, 13 न शब्द नेह 118 Keśava. न शुद्राय मति 307 Manu. IV, 80 न शूद्रे पातकं 306 Manu. X, 126 न शृणोति 229, 234 Praśna. IV, 2 न सांपराय 730 Katha. I, ii, 6 न ह वा अस्या 968 Brh. VI, i, 14

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source न ह वा एवं 968, 969, 971 Chã. V, ii, 1

न ह वै देवान् 127 Brh I, v, 20 न ह वै देवा: 717 Chã. III, vi, 1 न इ वे सशरीरस्य 61 Cha. VIII, xii, 1 न ईि कर्म 1025, 1027 Vasistha XXII, 4

न हि कल्याण 995 Bhagavad Gita, VI, 40

न हि गतिरधिका 99

न हि विज्ञातु: 257,616 Brh. IV, ili. 30

न हिंस्यात् 46, 656, 740

नाडीषु सप्: 754, 757 Cha. VIII, vi, 3

नातिराने षोडशिनं 45, 348, 455 नाध्वर्युरूप 857

नाना वा देवता 895 Sańkarşakāņda.

नानुपमूद्य 532

नानूयाजेषु 857

नाम्यदतोस्ति 237, 370, 630, 934 Brh. III, wiii, 11

नान्य: पम्था: 233 Śvetā. VI, 15

नान्य: पम्था: 1085 Śvetā. III, 8

नान्योSतोSसिति 93, 112, 169, 171, 172, 370, 605, 630, 640, 650, 655,793 Brh. III, vii, 23

नापुलस्य लोक: 943

नामधात्वर्य 78 Slo. Va. Chow. P. 575

नाम ब्रझ्म 185, 913, 1011 cf. Cha. VII; i, 5

नामरूपयो: 1074 Cha. VIII, xiv, 1

नामरूप च 276 Manu. I, 21

नामरूपे ब्याकर 426 Chã. VI, iii, 2

नाम्नो भूय: 231 Chã, VII, i, 5

नावेद विम्मनुते 268, 393 Taitt. Bra. III, xit, 9

नासदासीत् 125, 456, 680 Rz Veda. X, cxxix, 1

1159

INDEX OF OITATIONS Citations Page Source नासंभावित 55 Keśava नास्ति जीवा 71 Prabhākara. नास्त्यकृत: 962 Muņd. I, ii, 12 नास्या अननं 83 T. S. II, v, 1, 5 नाह खल्वयं 252, 257 Chā. VIII, xi, 1, 2 निचाय्य तं 319, 829 Kațha. III, 15 नित्यनमित्तिके 1084 नित्यः सर्वगतः 378, 425, 799 Bhagavad Gita. II, 24 निदिध्यासितव्य: 51 Brh. II, iv, 5 निम्लोचन्त्यन्या 894 निर्वातं मनुष्याणां 944 निष्कलं निष्क्रियं 105, 373, 377, 453, 1079 Śvetā. VI, 19 नेक्षेतोद्यन्तं 78 नेति नेति 105, 459, 784, 787, 788, 789 Bṛh. II, iii, 6 नेति होवाच 1049 Brh. III, ii, 11 नेह ननास्ति 417, 430, 799 Brh. IV, iv, 19 नैतदचीर्ण 811 Muņd. III, ii, 11 नैतदब्राह्मण: 306 Chã. IV, iv. 5 नैतं सेतुमहो 765, 1029 Chã. VIII, iv, 1 नैव वा इदमत्रे 896 नैषा तर्केण 401 Katha. I, ii, 9 नोत्कामन्ति 1051

न्यास इति ब्रझ्मा 952 Mahānārāyana. XXI, 2 न्यूनमन्यत् 105

पञ्चदशाक्षरा 856 Paingirahasyabrāhmana. पञ्च ब्रह्मपुरुषा: 148 Cha. III, xiii, 6 पञ्चम्यामाहुता 712, 729, 733 Cha. V, iii, 3 पञ्विधं साम 912 Chā. II, ii, 1 पञ्ञ सस च 343

INDEX OF CITATIONS

Citations I Page Source पञ्चानां त्वा 343 T. S. I, vi, 2, 2 पण्डितो मेधावी 44 Cha. VI, xiv, 2

पदमशात 347

पद्यु ह वा एतत् 307 Compare Vasigtha. XVIII, 11

परमतमप्रति 687

परं चापरं च 840 Praána. V, 2

परं ज्योतिरुप 253, 312, 934, 1092 ChR. VIII, xii, 3

परं पुरुषं 238, 240 Praéna. V. 5

परा चैवापरा 200 Mund. I, i, 4

पराश्चि खानि 790 Katha. II, i, 1

परात्परं 792 Mund. III, ii, 8

परास्य शक्ति: 379 Śvetā. VI, 8

परीक्ष्य लोकान् 29, 201 Muņd. I, ii, 12

परो दिवा ज्योतिः 140, 141, 142 Cha. III, xili, 7

पश्यतः श्वेतं 75 Ślo. Va. p. 947. Chow.

पश्यंश्रक्षु: 355 Brh. I, iv, 7

पादोऽस्य सर्वा 148 Cha. III, xii, 5

पानव्यापच्च Jaimini. III, iv, 38

पारमार्थिकमेवेदं 128 Compare Bhaskars B. S. I, i, 20

पारिप्वमा 961

पिपासति नाम 1044 Cha. VI, viii, 5

पिबन्तो 176 Kațha. I, iii, 1

पुण्यपापे 862 Mund. III. i, 3

पुण्यमेवामुं गच्छति 692 Brh. I, v, 3

पुण्यो वै पुण्येन 464 Brh. ffI, ii, 13

पुलामात्यपरि 960

पुल्नेषणाया: 951 Brh. III, v, 1

पुनः प्रतिम्यायं 761 Brh. IV, iii, 16

1161

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source पुरश्चके द्वि 774 Brh. II, v, 18 पुरीतति 754, 757, 758 Bṛh. II, i, 19 पुरुष एवेदं 205, 217, 669 Muņd. II, i, 10 पुरुष एवेदं 221 Muņd. II, ii 11 पुरुषविधः 832 Brh. I, iv, 1 पुरुषविधं 212, 213

पुरुषं कृष्णं 748 At Āran. III, ii, 4, 16 पुरुषान्न परं 73, 217, 240, 319, 328, 329,828 Kațha. I, iii, 11 पुरुषेऽन्तः 210, 213 पुरुषो वाव 70, 846 Chā. V, vii, 1

पुरोडाशमष्टा 1025

पुरोडाशं 338

पुर्यष्टकेन 677

पूर्वोडतिथिभ्यः 883, 885

पृथिवी भगव: 526

पृथिवी योनि: 380

पृथिवी हिंकार: 1016 Chā. II, ii, 1 पृथिव्यतेजो 301 Śvetā. II, 12 पृथिव्या ओषधयः 600, 603 Taitt. II i, 1

पृथिव्येव 192 Brh. III, ix, I0

पृथ्वादिभ्यः 228 Pāņini. V, i, 122 पृथ्वीमयः 1043

पाष्ण पेषणं 967 Jaimini. III, iii, 34 प्रकृतिप्रत्यया 965 See Śābara on jaimini

प्रक्षालनाद्ि 786,788

प्रजापतिवा 609

प्रजापतेः सभां 1074, 1077 Chā. VIII, xiv, 1 प्रज्चया शरीरं 625, 628 Kauş. III, 6 पजञानघन: 614 Brh. IV, v, 13

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source

प्रज्ञानं ब्रझ्म 833 Ait. V, 3 प्रतर्दनो ह वै 149, 960 Kanş. III, 1 प्रतिबन्धो विसा 292 Kusumānjali. I. 10

प्रतिबिम्बस्य 659 Bhaskara on B. S. II. ili, 50

प्रत्यक्षमनुमानं 410 Manu. XII, 105

प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष 495 V. S. IV, ii, 2

प्रमाणसिद्धत्वात् 444 Bhaskara.

325 T. V. II, i, 5

प्रमाणविपर्यय 687 Y. S. I, i, 6

प्रमाणानुग्राइक: 378

प्रयाणकाल 1024 Bhagavad Gita, VIII, 10

पलये श्रुतिरद्वेतं 370 Koiava.

प्रवर्तना 555 N. S. I, i, 18

प्रत्ययोत्तर 4 Paņini. VII, ii, 98

प्रस्तोतर्या 888 Cha. I, x, 9

प्रस्तोतर्या 134 Cha. I, xi, 4

प्रस्तात: साम 925

प्र ह षोडशं 848 Cha. III, xvi, 7

प्रागवरोधात् 83

प्राचीनप्रवण 1022

प्राचीनश्याल: 206, 915 Cha. V, xi, 1

प्राज्ञमेनं 749

प्राशनात्मना 102, 754, 795 Brh. IV, iii, 21

प्राण एव प्रञ्ञा- 153, 158 Kaną. III, 3

प्राण एव ब्रझण: 682 Cha. III, xviii, 4

प्राण एडकधा 361 Kauy III, 3

प्राणवन्धनं 135, 137, 360 Cha. VI, viii, 2

प्राणमनूत्कामन्नं 1041 Brh. IV, iv, 2

प्राणस्तेजसा 1024 Praśna. III, 10

1163

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source प्राणस्तेजसि 1041, 1042 प्राणस्य प्राणं 135, 137, 309, 346 Brh. IV, iv, 18 प्राणं तदा 900 Kauș. II, 5 प्राणा गुहाशया: 673 Muņd. II, i, 8 प्राणामयः 229 Praśna. IV, ii, 3 प्राणा वा व 846 Chā. III, xvi, 2 प्राणाद्वा एष 892 Brh. I, v, 23 प्राणान् गृहीत्वा 635 Brh. II, i, 18 प्राणेन रक्षन्नवरं 686 Brh. IV, iii, 12 प्राणोSपानो 686 Bṛh. I, v, 3 प्राणो ब्रह्म 185, 187, 1013, 1086 Chā. IV, x, 5 प्राणो वा अमृतं 230 Kaus. III, 2 प्राणो वा आशाया: 228, 229 Cha. VII, xv, 1 प्राणो वाव 64, 891,917 Chā. IV, iii, 3 प्राणोवाव ज्येष्ठः 681, 917 Cha. V, i, 1 प्राणो वै बलम् 152 Brh. V, xiv, 4 प्राणोSस्मि 152, 155, 157, 961 Kauș. III, 2 प्राणो ह पिता 230, 346, 917 Chā. VII, xv, 1 प्रादात्तेषां स 564 Āditya Purāņa. प्रादेशमात्नमिव 216 प्रासे कर्मणि 160 T. V. II, ii, 6 प्राप्यान्तं कर्मणः 720 Brh. IV, iv, 6 प्रायश्चित्तं न 982

पृथिवी हिंकार 1020 Chã. II, ii, 1 प्रवा हेते 201,963 Muņd. I, ii, 7 फलवत्सन्निधौ 352, 426, 1080 बाहेदेवसदनं 44 M. S. I, i, 2 बर्हियंजति 914 T. S. II, vi, 1, 1 बहव: पुरुषा: 389 Mahabhārata. वहिष्कुलायात 746 Brh. IV, iii, 12

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source बहु स्यां प्रजायेय 351 Taitt. II, 6 बहूनां पुरुषाणां 389 Mahābhārata. बहोलोंपो भूच 228 Pāņini. VI, iv, 158 बाधितस्य प्रमा- 84 Keśava.

बीनान्यग्न्युप 868

बुद्धेरात्मा 336 Katha. I, iii, 10

बुद्धिरुपलन्धि: 632 N. S. I, i, 14

बुद्धिज्ञोनं 601 Bhagavad Gita. X, 4

बुद्धिश्च नेङ्गते 632

बुद्धिं तु साराथें 607 Katha. I, ili, 3

बुद्धेगुणन 628, 632 Śvetā. VI, 8

बुद्धया युक्त: 1034 Bhagavad Gita. II, 31

बल्वमन्नाद्य 18, 890

ब्रह्मचये समा 979 Jābāla. 4

ब्रह्मचर्य परि 957 Jābāla. 4

ब्रह्मचर्यादेव 27, 939, 943, 979 Jabāla. 4.

ब्रह्मचायवकीणी 980, 982

ब्रह्मज्येष्ठाः 844 Rānayaniya Khila.

ब्रह्मणा सह 869, 1073

ब्रह्मणो महिमानं 848 Mahanarayans. 80

ब्रह्म तं परादात् 364 Brh. II, iv, 6.

ब्रह्म ते ब्रवाणि 357, 786 Brh. II, i, 1

ब्रह्म दाया: 650 Ātharvaņa Brahmasūkta.

ब्रह्मपरा ब्रह्म 306 Praśna. I, 1

व्रह्म पुच्छं 117, 118, 119, 123, 124 Taitt. II, 5

ब्रह्मलोकमभि 1109 Chã. VIII, xv, 1

ब्रह्मलोकान् 1071 Brh. VI, ii, 15

ब्रह्म वा अभिनि: 849 Agniştomabrāhmaņa of Kauşitakins

ब्रह्मवादिन: 339 Śvetā, I, 1

1165 P-74

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source ब्रहविद: 179 Katha. I, iii, 1 ब्रह्मविदाप्नोति 31, 124, 353, 786 807, 927, 1086 Taitt. II, i, 1 ब्रह्म वेद 58, 63, 65, 372, 807 Muņd. III, ii, 9 ब्रह्मसंस्थाSमृतत्वं 940, 948 Chã. II, xxiii, 1

ब्रह्महा द्वादश 1025 Compare Yaj. III, 243

ब्रह्महापि प्रमु 2

त्रह्मचारि 940 Kāņvāyanasmrti. त्रह्मेत्यादेशः 1014

ब्रह्मस्युपास्ते 1014 Cha. III, xix, 4 ब्रह्मेत्युपासीत 1014 ब्रंह्मैव तेज: 757 Brh. IV, iv, 7 त्रह्ैव भवति 1076 Mund. III, ii, 9 ब्रह्मैव लोक: 1071

ब्रह्मेव सन् 791,1036,1080,1086,1104 Brh. IV, iv, 6 ब्रह्मैवेद सर्वे 54, 221, 370, 406, 417, 588, 669, 996, 1078 Muņd. II, ii, 11 ब्रह्मवेदं 799 Chã. VII, xxV, 2

ब्राह्मणोडभि: 1013

ब्राह्मणो न 648

ब्राह्मणो ब्रह्म- 851

ब्राह्मणो यनेत 19

भयादस्याभि: 310 Kațha. II, vi, 3 भवतेर: 89 Pāņini. VII, iv, 73

भवग्ति भावा: 601 Bhagavad Gita. X, 5

भाति च तपति 1001 Chã. III, xviii, 3

मारूप: सत्य 262 Cha. III, xiv, 2 मिक्षुर्वानप्रस्थ 982 मिद्यते हृदय 65, 223, 868, 963, 1027 Mund. II, ii, 8 मिघेते तासां 1053 Praśna. VI, 5

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Souree भिन्नामिन्नं 84 Keéava. भीषास्माद्वात: 190, 310, 358, 933 Taitt. II, 8 भूतभाव्युप 26 T. V. II, i, 12 भूतं भव्याय 928 Śabara on Jaimini, III, iv, 40 भूमा त्वेव विजि 228 Chi. VII, xxili, 1 भूय एव मा 875 Cha. VI, v, 4 भूय एव मा 1003 Cha. VI, vfi, 7 भूयश्चाम्ते विश्व 4 Śvetā. I, 10 भू: प्रपद्ये 851 Chã. III, xv, 3 भृगुर्वे वारुणि: 47,269 Taitt. III, 1 भेदानं परि 470 Sānkhyakārīkā. 15 भोक्ता भोग्यं 769 Śvetā. I, 12 भ्रान्त्येवार्थ 10 Brahmaprakiśikā. मघवम्मत्ये 257 Cha. VIII, xii, 1

मटचीइतेषु 970 Cha. I, x, 1

मद्यं नित्यं 971

मधुच्छन्द:प्रभृविभिः 290

मनसा सरेव 632, 633 Brh. I, v, 3

मनसतान् 1076, 1100

मनसैवेद 769 Katha. II, i, 11 .

मनः प्राणे 1039 Chã. VI, viii, 6

मनुर्वेबस्वतः 961

मनुष्यलोक: 1067 Brh. I, ¥, 16.

मनो ज्योति: 143 T. B. I, vi, 3, 3

मनो बुद्धि: 675

मनो न्रह्म 64, 211, 1001, 1008, 1010 Cha. MI, xvili, 1

मनोमयः प्राण 160, 162, 163, 166, 211, 629, 777, 917, 921, 997, 1087 Cha. III, xiv, 2

1167

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source मनोमयोऽयं 840 Brh. V, iii, 1 मनो महान् मतिः 322

मनो वाचं 695 Bṛh. I, v, 3 मनो वाव 229, 1089 Chã. VII, iii, 1

ममान्तरात्मा 389 Mahābhārata.

ममवांशो जीव 651 Bhagavad Gita. XV, 7

मयाध्यक्षेण 377 Bhagavad Gitā. IX, 10

महतः परमव्यक्त 319, 326, 391 Kațha. I, iii, 11

महता पुण्यपण्येन 27 Vyāsa.

महन्यं वर्ज्र 310, 812, 933 Katha. II, iii, 2

महात्मनश्चतुरः 892 Chã. IV, iii, 6

महाग्तं विभुं 336 Kațha. I, ii, 22

महिमान एव 270 Brh. III, ix, 2 मामेव विजा- 150, 152, 154, 157 Kauş. III, 1

मायाश्दस्य 746 Compare Bhaskara on B. S. III, ii, 3

मायापि सत्यैव 128 Amrtānanda.

माया ह्वेषा 128, 377, 772

मायां तु 325, 339, 428 Śvetā. IV, 10

मासममिहोलं 187, 883, 884 मासेम्यो देवलोकं 1065 Brh. VI, ii, 15

मुण्डोSममो 954 Vasistha X, 6

मुनीनामप्यहं 988 Bhagavad Gita. X, 37

मूतौं घन: 239 Pāņini. III, iii, 77

मूर्धा ते व्यप 916, 917 Cha. V, xii, 2

मूर्धा त्वेष 916 Chã. V, xii, 2

मूर्धैव सुतेजा: 210, 211, 212

मूलक्षयकरीं 501

मूलप्रकृतिः 337, 342 Sankhyakārika, 3

मृत्तिकेत्येव 418 Cha. Vi, i, 4

INDEX OF CITATIONS

Citations :Page Source मृत्युना ह्याहते 27

मृत्योः स मृत्युं 221, 370, 420, 655, 1009, 1080 Brh. IV, iv, 19

मृदब्रवीत् 297,398 Śata. Br. VI. i, 3, 2

मृलाहविस्फु 353 Gaudapādakārikā. III, 1 मृषा वै खलु 357 Kauş. IV. 19

मेधातिथीमेष 297 Sadvimáa Brā. I, 1

मोक्षार्थी न 1083

य आत्मनि 195, 647, 650

य आत्मापहत 58, 127, 166, 251, 312, 928, 1092, 1093, 1094 Cha. VIII, vii, I

य आत्मा सवा- 1078 Brh. III, iv. 1

य आदित्य तिष्ठन् 129 Brh. III. vii, 9

य इमं च लोकं 191 Brh. III, vii, 1

य एतदेवं 1017 Cha. II, ii, 3

य एतदेवं 882 Cha. V, xxiv, 2

य एतानेवं 810 Cha. V, x, 10

य एतामेवं 146 Cha. III, xi, 3

य एवमेतत् 865 Brh. VI, ii, 15

य एवं विद्वान् 1019 Cha. I, vii, 7

य एवं विद्ान् 872, 879, 887 Cha. I, vii, 9

य एवं विद्वान् गायति 1034

य एवं विद्वान् जुहोति 1034

य एनं विद्वान् यनति 1034

य एवं विद्वान् शंसति 1034

य एवं विद्रांस: 1101

य एवासी 1015 Cha. 1, iii, 1

य एष एत- 784, 843 Bph. V, v, 3

य एष विज्ञान 361 Brh. II, i, 16

य एष सुसेषु 744, 749 Kațha. II, ii, 8

1169

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source य एष स्वप्न 251, 257 Chā, VIII, x, 1 य एषोSक्षिणि 182, 183, 187, 189, 251, 253, 256, 845, 933 Chã. IV, xv, 1

य एषोऽनन्तो 217 Jābāla. I

य एषोऽन्तरक्षिणि 126, 127 Chā. I, vii, 5

य एषोडम्तर्हृदय 361, 754, 757 Brh. II, i, 17

य एषोन्तः 126, 127 Chā. I, vi, 6 यक्ष्यमाणो है" 930, 934 Chā. V, xi, 5

यश्चित्तस्तेन 1024 323, 330, 829 Kațha. I, iii, 13

यज्ञैन वाच: 827 g Veda. X, lxxi, 3 यज्ञेन विविदिषन्ति 964, 1035 Compare Brh. IV, iv, 22

यज्ञोSध्ययनं 940,942 Cha. II, xxiii, 1

यज्ञोपवीत 954 Vyāsa

यतश्चोदेति 892 Brh. I, v, 23

यतो वा इमानि 32, 37, 38, 50, 86, 374, 605, 1080 Taitt. III, 1

यतो वाचो 120, 454, 771, 786 Taitt. II, iv, 1

यत्कृष्णं तदन्नस्य 609 Chã. VI, iv, 1

यत्किञ्च 720,723

यत्तत्सूक्ष्मं 386

यत्तदद्रेश्यं 197, 198, 790 Muņd. I, i, 6

यत्पाञ्चजन्यया 347 Rg Veda. VIII, 53, 7

यत्प्रयाजानूयाजा: 889, 929 Compare T. S. II,vi,1,5

यस्प्रयाजान् 889

यत्प्रातमध्यं 847 Mahānārāyana. 80

यत् काले तु 1058 Bhagavad Gita. VIII, 23

यत्र त्रिसर्ग: 379 Bhagavata I, i, 1

यत्न त्वस्य सर्वे 71, 182, 197, 234, 369, 419, 427, 640, 996, 1009, 1085, 1104, 1110 Br. IV, v, 15

1170

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source यत्र नान्यत्पश्यति 104, 120, 228, 229, 233, 427, 996, 1093, 1110 Cha. VII, xxiv, 1

यत्र वा अन्य- 182, 759 Brh. IV, iii, 31

यत्न वा अस्य 938 Brh. II, ii, 14

यत्र सुप्ा न 1104

यत् हि द्वैत 104, 197, 369, 640, 1085 Brh. II, iv,14

यत्रान्यत्पश्यति 1096 Cha. VII, xxiv, 1

यत्रायं पुरुष: 1049 Brh. III, ii, 11

यत्रास्य पुरुषस्य 711 Brh, III, ii, 13

यत्रैतत्पुरुष: 101, 1044 Cha. VI, viii, 1

यत्ोभयोः 407

यत्साक्षादपरोक्षात् 870, 874, 1078 Brh, III, iv, 1

यथाकारी 727 Brh. IV, iv, 5

यथाक्रतुरस्मिन् 105 Chã. III, xiv, 1

यथामेज्वलतः 102, 666 Kauş. III, 3

यथामेः क्षुद्राः 612,760 Brh. II, i, 20

यथा नद्य: 366 Muņd. III, ii, 8

यथा पाण्ड्काविक 784

यथा पादोदर: 240 Praśna. V, 5

यथा पृथिव्यां 374 Mund. I. i, 7

यथा पुष्कर 187, 1026 Cha. IV, xiv, 3.

ययार्थज्ञानं 563

यथा व्ीहिवा 168 Śata. Bra. X, vi, 3, -

ययासूत्रार्थ 113 Compare Bhaekara on B. S. I, i, 17

यथा सुदीसात् 612 Mund. II, i. 1

यया सोभ्य 374, 416 Cha. VT, i, 1

यथा सवमे सुरा 429 Keśava.

यथा हार्य 772

यथेतमाकार्श 736 Cha. V, x, 5

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source वथेह क्षुधिता: 882 Cha. V, xxiv, 5 यथैधांसि 868 Bhagavad Gitā. IV, 37

यथोक्तान्यपि 951 Manu. XII, 92

यथोदकं 1094 Kațha. II, i, 15 यथोर्णनाभ: 198,380 Mund. I, i, 7

यदये रोहितं 338, 698 Chã. VI, iv, 1

यदतः परो दिवो 145 Chā. III, xiii, 7

यदन्तर्शेयरूप 537 Ālambanaparīkşā.

यदविश्ञातमिव 699 Chã, VI, iv, 7

यदहरेव जुहोति 1034

यदा कर्मसु 422, 748 Chã. V, ii, 9

यदाङ्क चक्षु: 929 T. S. VI, i, 1, 6

यदात्मनो न 253 Cha. VIII, viii, 1

यदादित्यगतं 264 Bhagavad Gita. XV, 12

यदान्या ओषधयः 982

यदा वै पुरुष: 1061, 1065 Brh. V, x, 1

यदा वे पुरुष: 135 Śata. Brā. X, iii, 3, 6

यदा सर्वे प्रमु 224 Brh. IV, iv, 7

यदा सुप्: 361 Kauş. IV, 20

यदा सुप्ः स्वप्नं 136 Kauş. III, 3

यदा ह्यवैष 114, 378, 790, 812 Taitt. II, vii, 1

यतिदं किञ्च 835, 838 Brh. VI, i, 14

यदिदं किञ्च 308 Katha. II, iii, 2

यदि ब्राह्मण: 903

यदि वाचाभि- 833 Ait. III, 11

यदि वेतरथा 956 Jābāla. 4

यदु रोहितं 699 Cha. VI, iv, 6

यह च्छयोप 952 Bhagavata XI, xviii, 35 ff

यदेतन्मण्डलं 905

यदेव विद्यया 931, 935, 1017, 1035 Chã. I, i, 10

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source यदेव साक्षात् 875 Brh. III, v, 1 यदेवेह तदमुत्र 333 Katha. II, i, 10 यदेष आकाशः 121, 131 Taitt. II, 7 यद्भूतयोनिं 380 Mund. I, i, 7

यद्यज्ञानजं 10 Brahmaprakāsikā. यद्यद्विभूतिमत् 106,128 Bhagavad Gita. X, 41

यद्यप्यन्नमय 115 Bhaskara on B. S. I, i, 19

यद्वा अहं वसि 823 Brh. VI, i, 14

यद्वाचानम्युदितं 65,158 Kena. I, 4

यद्वाव कं 185 Cha. IV, x, 5

यद्वा सुपः स्वमं 288 Kaus. III, 3 यद्वै किञ्च 389 T. S. II, ii, 10, 2

यद्तद्रह्म 146, 148 Chã. III, xii, 7

यद्व तन्न 616, 1006 Brh. IV, iii, 23

यन्नाम तन्नाम 127 Cha. I, vii, 5

यमिच्छेत् 939

यया तदक्षरं 198 Munl. I,i, 5

यवमयश्चरु: 981

यवागूं पचति 609

यवर्यनत 857

यशोऽहं भवामि 1074 Cha. VIII, xiv, 1

यश्चक्षुषि 184 Brh. III, vii, 18

यश्रायमस्यां 768 Brh. II, v, 1

यस्तद्वेद 1001 Chã. IV, i, 4 *

यस्त्वात्मरतिः 1006 Bhagavad Gita. III, 17

यस्त्वेतमेवं 206, 813 Cha. V, xviii, 1

यस्मात्कस्माचच 686 Bṛh. I, fii, 19

यस्मात्परं 799 Sveta. 111, 9

यस्मिन् द्यौ: 219, 220, 227, 263 Mund. II, il, 5

यस्मि्पञ्च 341, 346, 348 Brh. IV. iv, 17

1173

P-75

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source

यस्मिन् व उत्क्रान्ते 685 Chā. V, i, 6, 7

यस्मिन्सर्वाणि 390 Īśā. 7

यस्य पर्णमयी 887, 890, 928 T. S. III, v, 7, 2

यस्य ब्रह्म च 173 Kațha I, ii, 24

यस्य वेतत् 360 Kauș. IV, 19

यस्य स्यादद्धा 921 Cha. III, xiv, 4

यस्य हिरण्यं 1025 T. S. II, iii, 2, 5

यस्यागनिरास्थ 209

यस्यामत तस्य 66 Kena. II, 3

यस्यैतेऽष्टाचत्वा 975, Compare. Gau. Dh. I, viii, 25

~यस्यै देवतांयै 69,300 Ait. Bra. III, viii, 1

यं न सन्त 992 Vasiștha. VI, 44

यं पृथिवी 193 Brh. III, vii, 3

्यं यं वापि 106, 1024 Bhagavad Gitā. VIII, 6

यं विनिद्राः 790

यः पशुकाम: 818

यः पुनरेतं 238 Praśna. V, 5

यः पृथिव्यां 191 Brh. III, vii, 2

यः पृथिव्यां 184, 604 Brh. III, vii, 3

यः प्राणः सः 681, 683, 892 Chã. VII, xvi, 1

यः प्राणेन 933 Brh. III, iv, 1

यः सत्येनाति 231 Brh. III, vii, 15

यः सर्वेज्ञः 89, 199, 225, 459, 933 Muņd. I, i, 9

यः सर्वाणि भूतानि 792

य: संकल्पं 1014 Chā. VIII, iv, 3

यः सेतुरीजानानां 873 Katha. III, 2