1. Prakatartha Vivarnam Chintamani T.R. Vol 2 University of Madras reprint 1989

THE

PRAKAȚĀRTHAVIVARANA

OF

ANUBHŪTISVARŪPĀCĀRYA

BEING A COMMENTARY ON

THE BRAHMASŪTRABHĀȘYA

OF SAŃKARĀCĀRYA

udited By T.R CHINTAMANI

Aboui the book

Sankaracarya's Brahmasutrabhasya, also known as the Sarirakamimamsabhasya, which presents an Advaita interpretation of Badarayana's Brahmasutra, is the great- est exposition of the basic tenets and most intelligent dialectics of the Advaita school of the Vedanta philosophy. The Bhasya has been commented upon by a number of masterminds of classical and medieval India and that a few sub-schools of inter- pretation of Sankara's text have emerged. The most eminent of those sub-schools are known as the 'Bhamatiprasthana' and the 'Vivarana-prasthana'. The former was ini- tiated by Vacaspatimisra (9th cent.) through his Bhamati on the Bhasya of Sankara, while the latter by Prakasatman (10th/11th cent.) through his Panca- padikavivarana, a supercommentary on the Pancapadika, a commentary on the Bhasya by Padmapadacarya, Sankara's direct dis- ciple. .

There are a few differences in the approach of the two sub schools, e.g. whether the hearing'Sravana' of the Vedanta texts is enjoined as a pre-requisite to the ultimate realization; position of Mulavidya (The basic nescence) in respect of jiva (individual soul); respective inter- relation among sravana (hearing), manana (retrospection) and nididhyasana (concentration); whether the qualified Brahman or the Suddha Brahman is the object of Akhandakaravrtti; etc ..

YURCHAS THE

PRAKAȚĀRTHAVIVARAŅA

OF

ANUBHŪTISVARŪPĀCĀRYA

BEING

A COMMENTARY ON THE BRAHMASŪTRABHĀȘYA

OF

SAŃKARĀCĀRYA

EDITED BY

T.R. CHINTAMANI

WITH AN INTRODUCTION BY SATKARI MUKHOPADHYAYA

VOL. II

NAVRANG, NEW DELHI

Copyright

First Published under Madras University Sanskrit Series, 1939 First Reprint 1989 ISBN 81 7013 060 3 (set) ISBN 81 7013 061 1 (vol.1) ISBN 81 7013 062 X (vol.2) Rs. 950 set of two vols.

Published by Mrs. Nirmal Singal for Navrang RB-7 Inderpuri, New Delhi 110012 Phone No. 589914

Printed by Diamond Printers, B-74 Phase II Naraina Industrial Area, New Delhi 110028

।। श्रीः ॥ श्रीमदनुभूतिस्वरूपाचर्यविरचितं

प्रकटार्थविवरणम् ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यव्याख्यानम्

ति. रा. चिन्तामणिना संशोधितम्

सातकडिमुखोपाध्यायसंदृब्धया भूमिकया संवलितम्

द्वितीयो भाग:

२०४५ तमे वैक्रमसंवत्सरे नवदेहलीराजधान्यां नवरंग इत्यनया संस्थया प्राकाश्यं नीतः

THE ASIATIC SOCIETY C INITTA-700016 Aoc N .. $1483 2.9.89

CONTENTS

Introduction i ... LXXX

Text ... 581 1110

Index of Sūtras 1111 - 1120

Index of Adhikaraņas ... 1121 1124

Index of Citations ... 1125 - 1189

INTRODUCTION

This Volume completes the text of the Prakata tha- vivarana. The manuscripts utilised for this volume are the same as those that have been indicated in the Preface to the first volume and my obligntions remain the same.

It was stated in the Preface to the first volume that details regarding the date of Sankara, the history of the com- mentaries on the Brahmasutrabhasya, the authors and works referred to in the Prakatarthavivarana and other topics, the differences in the reading of the bhasya etc. will be furnished in the Introduction to the Second Volume. These details be- came so many that it was found desirable to present them in a separate Volume. In the meantime, it was decided to publish the Bhasyabhavaprakasika of Citsukha. It was felt that the general account dealing with the above topics, except those that pertain specially to the Prakatarthavivarana may, with advantage, be published after the printing of the Bhāsyabhava- prakāsika. Hence I propose to present in the following pages a short conspectus of the contents of the Prakatartha first, and with a short account of the works and anthors referred to therein, next.

There is not much to add to what I have already said with regard to the date of the Prakatarthavivarana. The name of the commentator too is still a mystery.

ii

Regarding the date of Śri Sankara, I invite attention to an article published in the Journal of the Oriental Research .* I still hold to that date, and that is about 655-687. I shall deal with this question again in the Introductory Volume and therefore do not propose to anticipate them here.

THE CONTENTS OF THE PRAKAȚARTHA.

A summary of the contents of the Prakatartha should naturally deal with the contents of the bhasya of Śri Sankara. A conspectus, therefore, of both the bhasya and the comment- ary is given below. ADHYĀYA I.

PĀDA I

Adhikaraņa 1 [I, i, 1] Pages 1-37 An elaborate exposition of super-imposition in all its forms; criticism of Amrtananda and Brahmaprakasikākāra on Śankara's view-point; its refutation ; elucidation and examina- tion of the various theories of truth and error; a criticism of the views of Madhava and Brahmaprakāśikākāra on epistemo- logical theories; the establishment of the anirvacantya-khyati; super-imposition in relation to atman ; super-imposition as the root of the entire phenomenal existence, including the sastra.

Explanation of the words of the sutra and' what it pre- supposes ; atha as presupposing the capacity to discriminate between the eternal and the non-eternal, non-attachment to enjoyment both in this world and the next, attainment of sama, dama, etc., and a genuine desire to attain mokşa; a criticism of the views of Bhaskara and Brahmaprakāśikākāra; meaning of atha and a further criticism of Bhaskara's views; the explanation of the compound brahma-jijnasd and a criticism of the views of earlier commentators; interpretation of jijnasd, importing the word kartavyal; meaning of the word Brahman; variots views regarding the concept.of itman.

Adhikaraņa 2 [I, i, 2] Pages 37-47 Explanation of the compound janmadi and its meaning as creation, existence and destruction; Brahman which is all- knowing and all-powerful, as reflected in maya, is the cause of the world; the Vaisesika's inference to postulate the existence of God and a criticism thereof; criticism of Udayana's view; śruti and experience as the source of Brahman-knowledge; ex- planation of the terms śruti, linga, vākya, prakaraņa, sthāna, and samakhya; brahman-knowledge through inference, not the intention of the sūtrakara, but only the elucidation of Upani- gadic thought; explanation of the Taittiriya passage " yato va imāni bhūtāni jayante" etc.

Adhikaraņa 3 [I, i, 3] Pages 48-51. Brahman is maintained to be sarvajna and the source of the Veda; "asya mahato bhutasya" (Brh. II, iv, 10) is the passage on which the discussion centres ; the apauruseyatva of the Veda is maintained.

Adhikarana 4 [I, i, 4] Pages 51-84. Objections raised by the Mimamsaka (i. e.) that Brahman cannot be mrintained to have been implied in the sruti, as all sruti can teach only "action" and whatever comes into conflict with it should be discarded and the answer there- to; maintenance of the view that the śruti is authoritative even outside the scope of "action" ; criticism of the views of K.esava; statement and criticism of the views of the pracinavrttikaras that Brahman and its description should come under the scope of vidhi as an appendage; the Prabhakara view and criticism thereof; Sabarasvamin's view and criticism thereof; elucida- tion of the abhihitanvaya and anvitabhidhana-oadas; Brahman maintained to be the universal teaching of the sruti; Kesava's view and the refutation thereof.

Adhikarana 5 [I, i, 5-11] Pages 85-103.

Statement and criticism of the Sankhya view of the evolution of the cosmos-its creation, destruction, etc; pri- mordial matter and insentient matter, not the cause of crea- tion, for the sruti (Chandogya VI, ii) states that an intelligent being is the creator of the cosmos.

Adhikarana 6 [I, i, 12-19] Pages 104-124.

Exposition of the saguna and nirguna aspects of Brahman; that one or other of these aspects is elucidated in the Upanisads; determining, in the case of passages of doubtful import which aspect is set forth in which Upanigadic text as the main topic of elucidation in the further sutras; determining the import of the term anandamaya in the Taittiriya II-i; statement of the views of pracinavrttikaras who held that it meant the para-Brahman ; refutation of Bhaskara's view; exa- mination of the full implication of the puffix mayat in the context in the Taittiriya; mayat meaning vikara and not pracurya; the views of Sri Sankara and the interpretation of the sutras in accordance with that view.

Adhikaraņa 7 [I, i, 20-21] Pages 125-130.

Determining the nature of the "golden person" in the Chandogya (I, vi, 6 ff); that he is the samsdrin is the pūrva- paka ; that he is the Brahman is the siddhanta; criticism of Bhaskara and Amrtananda.

Adhikarana 8 [I, i, 22] Pages 130-134.

The term akasa in the Chandogya (I, i) is taken up for discussion; that it is the ether is the pūrvapakga; that it refors to the Brahman is the siddhinta.

Adhikaraņa 9 [I, i, 23] Pages 134-137. Prana (Ch. I, x, 9) is explained as referring to Brahman ; the Vrttikara view-that the adhikarana has reference to the Brhadaranyaka passage (IV, iv, 18) and the Chandogya pass- age (VI, viii, 2) is set forth and refuted. Adhikaraņa 10 [I, i, 24-27] Pages 138-149.

Discussion of the meaning of the word jyotis in the Chandogya (III, xiii, 7). The pūrvapakşa is that it is the ordi- nary light; that it is Brahman is the siddhanta; the conception of light according to the Vedantin and a criticism of the naiyayika point of view. Adhikaraņa 11 [I, i, 28-31] Pages 149-160. The explanation of the term prana in the Kausitaki- brahmanopanişad (III, i) as meaning Brahman; a discussion of the different readings in the text under consideration, the interpretation of the Vrttikara and a criticism of the views of Vācaspati.

PĀDA II.

Adhikaraņa 1 [I, ii, 1-8] Pages 161-172. The Chandogya passage "sarvam khalu" (III, 14) is the subject of discussion The purvapakga is that the individual soul is meant by the passage; the siddhanta is that it is Brahman.

Adhikarana 2 [I, ii, 9-10] Pages 173-4.

"Yasya brahma ca" etc. of the Kathopanigad (I, ii, 25) is taken up for interpretation. Either Agni or the jiva may be taken to be referred to is the pürvapakga. That it is Brahman is the siddhants.

vii

Adhikaraņa 8 [I, ii, 11-12] Pages 175-182.

"Rtam pibantau" of the Katha (I, iii, 1) is discussed ; the purvapakga is that buddhi and jiva are meant in the text; the siddhanta is that the two referred to in the Upanisad are jīvātman and paramātman.

Adhikaraņa 4 [I, ii, 13-17] Pages 182-190.

"Ya eşo'kşini" of the Chandogya (IV, xv, 1) is interpreted; the purvapakga is that either the individual soul or the deity, presiding over the indriyas is indicated in the text; the siddhanta is that it is Brahman.

Adhikarana 5 [I, ii, 18-20,] Pages 191-197.

The antaryāmi-brāhmaņa in the Brhadāranyaka (III, vii, 1) Is interpreted. The pūrvapaksa is that a yogin or a devata should have been intended by the Brahmana; the siddhanta is that paramatman is referred to in the text. .

Adhikarana 6 [I, ii, 21-23] Pages 197-206.

The Mundaka passage "yat tat adresyam" (I, i, 5-6) is the text under consideration. The purvapakga is that either pradhana or the individual soul is intended by the text. The siddhanta is that it is paramatman; an elucidation of the interpretation of other commentators follows.

Adhikaraņa 7 [I, ii, 24-32] Pages 206-218.

The Chandogya passage (V, xi, 1, ff) referring to Vaisvānara is the text under consideration. The pūrvapakșa is that either Agni or jiva may be meant by the text; the siddhanta is that Brahman is explained as Vaisodnara for purposes of meditation.

PĀDA III.

Adhikarana 1 [I, iii, 1-7] Pages 219-227. The Mundaka passage "yasmin dyauh" (Il, ii, 5) is the text under consideration. That the pradhana or vayu may be regarded as the abode of heaven, earth etc. is the pūrvapakșa. That the abode is Brahman is the siddhanta; criticism of the interpretation of Bhaskara.

Adhikarana 2 [I, iii, 8-9] Pages 228-234.

The interpretation of bhuma in the Chandogya (VIII, xiii, 1,) is considered. The pūrvapakșa is that prāna is bhuma. The siddhanta is that it is Brahman.

Adhikarana 3 [I, iii, 10-12] Pages 235-237. The discussion turns on the interpretation of the term akşara in the Brahadāraņyaka (III, viii, 7-8.) The pūrva- pakşa is that it refers to prana; that it refers to Brahman is the siddhanta.

Adhikarana 4 [I, iii, 13] Pages 237-241. "Etad vai" in the Prasnopanişad (V, 2) is taken up for discussion. The purvapakşa is that prana is explained in the passage; the siddhanta is that Brahman is sought to be made clear in the text.

Adhikarana 5. [I, iii, 14-18] Pages 241-250. The term dahara of the Chandogya .(VII, i, 1) is explain- ed to refer to either the ether or the jiva in the pūrvapakșa; it is maintained in the siddhanta that it refers to Brahman.

Adhikarana 6 [I, iii, 19-21] Pages 251-260. The text under consideration is the same as in the previous adhikarana. The pūrvapaksa raises other objections

ix

from a different angle and regards the jiva as the topic explained. The same siddhanta is reiterated with additional arguments. Two different views of the ekadesins are also cited and explained.

Adhikaraņa 7 [I, iii, 22-23| Pages 261-264. The Muņdaka passage "na tatra sūryah" (II ii, 10) is taken up for discussion, (i.e.) whether the reference is to some luminous substance or to paramatmam. The pūrvapakșa is that it is some luminous object; the siddhanta is that it is Brahman.

Adhikaraņa 8 [I, iii, 24-25] Pages 264-267. The angustha-mātra-purușa (Katha, II, i, 12 etc.,) is explained in the pūrvapakșa to be the jivatman; he is the paramatmam in the siddhanta; the possibility of regarding paramatmam as angustha-matra is also explained.

Adhikaraņa 9 [I, iii, 26-33] Pages 268-300.

Several topics are elucidated in this' adhikarana (i.e.) whether the Gods are endowed with bodies or not; the sphota doctrine, its refutation; the views of Udayana on this topic and a criticism thereof; the establishment of the doctrine of the apauruseyatva of the Vedas; examination of sakti-padārtha and a criticism of Udayana's views; the rights or otherwise of the gods to perform upasanas, the conflicting views of Jaimini and Badarāyaņa.

Adhikarana 10 [1, iii, 34-38] Pages 301-307. The right for a non-traivarnika to perform Upasanas is the topic under discussion; the conclusion is that he has no right; consideration of the term sudra in the Chandogya (IV, ii, 3); the term interpreted to mean "one who is afflicted."

Adhikarana 11 [I, iii, 39] Pages 308-310. The discussion is based on the term prana in the Kathopanişad (II, vi, 2). It is held in the pūrvapakşa that prāna is vayu; the siddhanta holds that prana is Paramatman. Adhikarana 12 [I, iii, 40] Pages 311-312. Jyotis in the Chandogya (VIII, xii, 3) is interpreted in the purvapaksa to refer to the ordinary, well-known fire. The siddhanta maintains that it is Brahmar .. Adhikarana 13 [I, iii, 41] Pages 312-314. Akasa in the Chandogya (VIII, xiv, 1) is the well-known ether according to the purvapaksa. It is Brahman according to the siddhanta.

Adhikaraņa 14 [I, iii, 42-43] Pages 314-317. The Brhadaranyaka passage beginning with " Katama atma" (IV, iii, 7) is taken up for discussion and is interpreted to mean jivatman in the purvapakşa and paramatmam in the siddhānta.

PĀDA IV.

Adhikarana 1 [I, iv, 1-7] Pages 318-336. The Sankhya system of thought is regarded by many as based on the śruti, for many passages in the ruti use their terms and explain their ideas. In this and the follow- ing adhikaranas such passages are taken up and it is maintain- ed that the sruti does not set forth the Sankhya doctrine of pradhana. The interpretation of the Vrttikara on I, iv, 2-3 is set forth and criticised. Adhikarana 2 [I, iv, 8-10] Pages 336-341. The views of the Sankhyas are reiterated. The éruti "ajām ekām" (Śveta. IV, 5) is cited by the Sankhya to prove

X1

his theory as srauta. It is maintained in the siddhanta that it is not Sankhya that it is explained in that sruti. The idea behind the sruti is also set forth.

Adhikarana 3 [I, iv, 11 -- 13] Pages 341-349. The Sankhya cites another mantra in support, this time the mantra being "Yasmin panra paneajanah." (Brh. IV, iv, 17) The term pancujanah is explained in the purvapakse to mean the Sankhya-tattvas. It is refuted and the siddhantin view is elaborated. The views ot a VrttyantarakEra are also eited and explained.

Adhikarana 4 [I, iv, 14-15] Pages 349-355. Apparently divergent and naturally opposite views regarding cosmogony are discussed in this adhikarana. That there is no difference in the nature of the creator in the varicus Upanisadic texts is first set forth. It is followed up by an exposition of how the divergent views about creation could be synthesised.

Adhikaraņa 5 [I, iv, 16-18] Pages 355-362. The Bālaki-Ajatasatru episode in the Kauņītaki Upanişad (IV, 19) is taken up for exposition. The pūrvapakșa is that prana or jiva should be considered to be the creator of the various purnsas. The siddhanta is that paramitman should be considered to be the ercator. The interpretation of Jaimini on this passage is also cited.

Adhikarana 6 [I, iv, 13-22] l'ages 362-371. The Brhadaranyaka passage (IV, 5, 6) where the Highest self alone is deseribed as that which aloue should be known is considered. The bhedalheda doctrine of Asmarathya, the bhedavada of Auduiomi, and the abheda view of Kasukriona

xii

are explained and criticised; the former two are also refuted. How Kaśakrtsna's view conforms to the śruti is also explained. The sutras are explained a second time in order to meet the views of the pūrvapakaşin. Bhaskara's view, and the bhedabheda of Asmarathya are criticised in detail.

Adhikaraņa 7 |I, iv, 23-27] Pages 372-381.

Brahman is maintained to be the material as well as the operative cause of the world; interpretation of parinama as mithya-parinamavivarta and a severe criticism of the expla- nation by Kesava and Bhaskara of the parinama-vada; the authority for the advaitin's position in Parasara, Suka and others is also cited.

Adhikarana 8 [I, iv, 28] Pages 381-382. It is explained in this adhikarana that by the refutation of the Sankhya view-point, upheld by the venerable sages like Devala and which alone makes even an approach to the Aupanişada doctrine, it must be taken that other philosophic doctrines, particularly with regard to creation etc., have been refuted as well.

ADHYĀYA II.

PĀDA I

Adhikarana 1 [II, i, 1-2] Pages 386-391.

A general summary of the contents of the first adhyaya is given and how it leads on to the topic discussed in the second adhyaya is also shown. In the first adhikarana, the objection is raised that if the advaitic view is admitted, other smrtis which are equally valid become useless. The answer is that if the particular smrti relied on by the pürvapakșin is taken to be authoritative, other smrtis of similar validity become ecually useless. The pūrvapakşin argues that Kapila is praised in the Vedas and therefore his smrti, the Sankhya system, must be taken to be valid. The answer is that several Kapilas were known; anyhow, if a smrti goes against the Vedas, it is not valid.

Adhikarana 2 [II, i, 3] Pages 391-393. For a similar reason, the Yoga smrti should be taken to be not sound. Details of either Sankhya or Yoga systems that do not come into conflict with śruti may be taken to be valid.

Adhikarana 3 [II, 1, 4-11] Pages 394-412.

The Sankhya view of pradhana being the cause of the world was demonstrated to be untenable in the previous adhikaranas with the aid of the sruti. Here the argument is based on logic. The purvapaksin's argument is that like the pradhana which is insentient, the world also is insentient for cause and effect are found to be of the same nature in this world. Brahman is intelligent and the world is not. Hence the one cannot be the cause of the other. The siddhantin

xiv

demonstrates that cause and effect need not be of the same nature and actually are not so in many cases, as for instance, the evolution of the scorpion from cow-dung. Aud sruti is clear on the point that Brahman is the cause of the world; the limits of argumentation are pointed out (i.e.) that an intelligent man can find fault with another's argument and himself advance better arguments, which again, in turn, may be disproved by others more intelligent, thereby leading to ad infinitum.

Adhikarana 4 [II, i, 12] Pages 412-413.

By a similar process of reasoning, arguments advanced by the atomists and others should be taken to be unsound.

Adhikarana 5 [II, i, 13] Pages 413-415.

By a different kind of reasoning based on tarka the brahma-karana-rada is objected to. It is known in the world that when one eats food the agent of eating is seen as different from the thing eaten, and if both have Brahman as the cause the distinction of enjoyer and enjoyed would disappear; and this is contrary to experience ; and so Brahman cannot be the cause. The answer ot the siddhantin is based on a similar popular instance-the foam on the waves in the ocean and the water of the sea. Though materially they are not different-for beneath the surface they are seen to be the same, they are seen as if different on the surface. The distinction between the enjoyer and the fruit can thus be maintained.

Adhikaraņa 6 [Il, i, 14-20] Pages 416-144.

Non-distinction between cause and effect is the subject matter of this adhikarana. This is indicated by terms like arambhana etc. used in the Upanisads. The interpretation of

XV

Bhaskara and Kesava are criticised at the outset. The conclu- sion that the effect in the form of this world is not different (has no iudependent existence) from the cause-Brahman is maintained.

The interpretation of the ekadesins is then taken up for oriticism. They argue that Brahman is both one and many, like a tree and its branches. This view is proved to be un- sound ; incidentally, the view that Brahman is bhinnabhinna is also refuted in detail ; the psychology of dreams is well ex- plained : that Brahman in reality is aparinami is also elucidat- ed ; maya is proved to be avidya-karya and Isvara is the consciousness reflected therein ; the use of the term maya in old literature is illustrated by reference to a number of passages where it occurs and the concept of maya is explained. The explanation and criticism of maya by Bhaskara and Kesava is referred to and refuted in detail. The author's own views on the fundamentals of Advaita are given here ; on account of the fact that the effect is seen only when there is canse, it is argned that in reality they are non-different; the Upanisads proclaim that the effect was in the form of the canse. before it became effeet; the text (Ch. III, xix, 1) that says the effeet did not exist before, refers only to the fact that it did not exist only in the form of the effect for that is made clear in the coneluding portion of the passage. The author resorts then to logical argument to prove that cause and effect are the same and then cites other Vedic texts in, support of the same position. The instance of the vital airs is resorted to to prove the same thesis. The criticism of Bhaskara is answered. It is conclnded that in reality there is no difference ; if it appears anywhere it should be regarded as anirvācya.

Ivi

Adhikaraņa 7 [II, 1, 21-23] Pages 445-448. In the purvapakșa it is sought to be maintained that creation cannot proceed from Brahman, which is identicul with the individual soul, the cause of things not entirely good, for the reason that the Supreme Being wbuld not like to get Himself involved into bondage. The answer is that the creator is not the indvidual soul, but the Supreme Brahman, Who though identical with the individual soul is apparently different. The instance of precious stones, which are ulti- mately not different from earth, but which exhibit different qualities is cited to prove that the thing thongh ultimately identical, may yet present different aspects.

Adhikarana 8 [II, i, 24-25] Pages 449-452. The same objection is raised in this adhikarana also but from a different point of view. Whoever creates anything, does so with the aid of extraneous things, like the potter, who has recourse to clay to make the pot. Brahman cannot be the cause, because He has no extraneous aid. The answer is that Brahman transforms Himself like milk, which, without extraneous aid, becomes curd. The instance of the super- natural beings transforming themselves into other things is cited to maintain that Brahman too can do the same.

Adhikarana 9 [II, i, 26-29] Pages 452-458. Having maintained in the previous adhikaranas that Brahman is the cause of the world it is argued here whether Brahman is the cause in enitrety or in parts. The former cannot be, for the srutis are opposed to it; and it cannot be the latter for it is opposed to reason; and Brahman is niravayava. The siddhanta is that Brahman is not the cause in entirety, but only in parts. It is true that Brahman has no avayavas but they can be assumed under certain conditions.

xvii

Adhikaraņa 10 [II, i, 30-31] Pages 458-460. It is shown in this adhikarana that Brahman possesses multifold capacity for creation. The texts that posit all this capacity for Brahman are all brought together and cited. Texts that declare that the Brahmar has no indriyas, that are necessary for creation are also cited and it is proved that the case is different with Brahman.

Adhikaraņa 11 [II, i, 32 -- 33] Pages 460-62. It is argued by the purvapaksin in this adhikarana that Brahman cannot be the creator for He has nothing to achieve and creation is of no use, so far as He is concerned. The ans- wer is that creation proceeds in a sportive mood.

Adhikarana 12 [II, i, 34-36] Pages 462-466. That the charge of partiality and cruelty cannot be attributed to the creator is set forth in this adhikarana. The creator is not independent in creating, but is dependent on the dharma and adharma of the individnal souls. The individual soul enjoys the resnlts of his previons karma and good or bad is not forced on him by the Supreme Brahman; and creation has been so for all time, for creation has no beginning:

Adhikarana 13 [II, i, 37] Pages 466-467.

In closing the pada, the anthor lays stress on the fact that Brahman possesses all qualities when conditioned as pratibimba and that there is no difficulty in assuming that He can be the Creator.

PĀDA II

Adhikarana 1 [II, ii, 1-10] Pages 468-489. That the Pradhana is the material cause of the universe is the contention of the Sankhya; and that contention is D

xvibi

refuted in this adhikarana. The refutation of the Sankhya view has been taken up first, because they claim that their view is supported by the Vedas. The pradhana according to the Sankhya is insentient and insentient objects are nowhere seen to be independent causes; for instance, earth, which is the cause of a pot is insentient, and therefore cannot function without the sentient potter. On the same analogy, the world must fall back upon a sentient being for a cause. It is shown that the equilibrium between the three gunas cannot change, were it not for the action of a sentient being to act upon. The Sankhya turns round and remarks that the Isvara of the Vedantin is pravrttirahita and therefore He cannot be the cause of any change in the gunas. The answer is that though He is pravrttirahita He can still act, even like a magnet which acts on others, while it does not move at all. The argument that pravrtti is spontaneous like the milk in the cow is also refuted; the analogy of the stuff eaten by the cow turning into milk of its own accord is answered by pointing out that the stuff acts only in the stomach of the cow and nowhere else; the cow is the cause of the change and it is a sentient being. Assuming that the pradhana acts of its own accord, no result is seen through the pravrtti, for it cannot end either in bhoga or liberation for the soul, for he cannot have bhoga and he is already liberated. The purusa cannot influence the pradhana. The instance of the blind man being led by the lame is answered by saying that the purusa has not got even that power to influence the prakrti. In addition, the change in the equilibrium in the pradhana-state cannot be accounted for and without it, there cannot be creation. The Sankhya theories are mutually contradictory and this tells against the system. The same is not the case in the Vedanta system for the contradictions here are only apparent and not real.

xix

Adhikaraņa 2 [II. ii, 11] Pages 489-495. This and the next adhikarana concern more or less the same topic. Both are intended to refute the doctrine of Vaiseşikas. One of the fundamental doctrines of the Vaiseşikas is that whatever quality there may be in the material cause, the same kind of quality is found in the effect of that cause, even like the whiteness of the cotton which is the cause of the white- ness in the cloth; and if the cause is assumed to be sentient, the effect also must be sentient, and therefore if Brahman were to be the cause of the world, the world would not be jada, but must possess caitanya. This argument of the Vaiseşikas is refuted first, and the refutation is in line with their own argument. The atom which is the cause of objects is minute in size and spherical in form according to them; and if in the effect they produce any size it must also be minute; and if any form is produced, it must be spherical and neither is seen in the effects. So they have to admit that the cause need not always produce a similar effect. Similarly the sentient Brahman can be the cause of an 'insentient world. The commentator here points out that the Vaisesika-prakriya of two atoms producing a dvyanuka and two dvyanukas producing a caturanuka is based on the commentary of Ravana on the Vaiseşikasutras.

Adhikarana 3 [II, ii, 12-17] Pages 495-515. The Atomic theory is fully refuted in this adhikarana, after a detailed statement. According to the Vaiserikas, every object is made up of parts ; and each part has in turn several parts; there must be a stage beyond which the parts will be indivisible; and such parts are called atoms, and the atoms form the material cause of the world. There are four different kinds of atoms, each being the cause of one element-atoms

of earth, of water, of fire and of air. At the dissolution of the world all concrete objects are reduced to their atoms and they exist in space, unconnected with each other. At the beginning of creation due to some unknown adrsta the atoms combine together and the elements are created. This is their theory of creation. This view is shown to be untenable in the siddhānta.

If the atoms should come into contact with each other, some movement must be posited in the atoms; and for the movement therein, some cause has to be found for, without any cause, motion is impossible; it cannot be argued that the prayatna in the souls is the cause of activity in the atom, for the soul has no body and prayatna without body is impossible, for, without body there cannot exist the mind, which is the substrate of prayatna. If, on the other hand, it is assumed that adrsta itself is the cause of the primal activity, the question arises whether the adrsta resides in the atman or in the atom. In either case, it cannot be the cause of activity, for adrsta is insentient and that which is insentient cannot create activity. It cannot be said that adrsta presided over by the sentient soul is the cause of activity, for the soul has not yet become sentient (according to the Vaiseikas); and moreover the adrsta in the atman cannot create activity in atoms with which it has no connection. To add to all these, there is spatial difficulty in one atom coming into contact with another. Does one atom come into contact with another in all its dimensions or only partially ? The former is impossible and in the latter case, the atom would come to possess parts and would then cease to be an atom. Thus it is difficult to account for creation if the atomic theory is admittod. The same kind of reasoning will lead to the conclusion that dissolution also

will be impossible in case the atomic theory is accepted. The difficulty of regressus ad infinitum cannot be avoided in the atomic theory, for, the theory assumes that one atom which is entirely different from another comes into contact with another through the relation of samavaya. In that case, samavaya is entirely different from either of the atoms and when it comes to be associated with them it must be through samaraya and that again through another. Thus the series of samanaya will be endless, and this is a serioue difficulty. Again are the atoms by nature active or static or both or neither ? Every one of the assumptions will land the Vaiseșika in difficulties. In one case, creation must be eternal; in the other, no creation is possible ; the third alternative contradicts itself and the last will reduce itself to the first of these alternatives. The atomic theory itself will fall to pieces. Again this theory pre-supposes that the atoms are endowed with colour, quality, etc. Once this is admitted, the atom would have lost its essential nature, of being the primal cause of something else, for it is in ithelf the effect of something else. The arguments advanced by Kanada in support of the thesis that atoms are eternal are criticised in detail. Again, it is asked whether or not it is a fact that certain kinds of atoms are endowed with more qualities than other kinds of atoms. In either case the atomic theory is shown to stand on very weak foundations. Finally, this atcmio theory, it is said, has to be discarded for, it has not the merit of having been accepted by aptas.

The ontological categories of the Vaisegikas are then stated and it is shown that the division is erroneous; conse- quently the philosophical deductions made therefrom are also defective.

xxii

Adhıkarana 4 [II, ii, 18-27] Pages 516-534. The Buddhist systems of thought are analysed and criticised in this and the next adhikaranas. The Buddhists may generally be classed into three groups-those who admit the existence of all objects, those who admit the existence of knowledge alone, and those who deny everything. The view of the first of these is refuted here. According to them, the objects are two-fold (i.e.) those that pertain to the outside world and those that pertain to the inner knowledge-world. Those that pertain to the outside are bhuta in the form of earth, etc., and the bhautika in the form of qualities, colour etc. These combine in the atoms of the earth etc., and be- come the canse of the world. The five skandhas (i.e.) form etc., go to make up the inner and they belong to citta. These combine and become the canse of all expression etc. This view is thus criticised. Combinations are impossible, on account of the fact that no one who can direct the citta is admitted. The combination is non-sentient and unless a sentient being is admitted to direct, the combination itself will be impossible; and it cannot be maintained that combi- nation takes place of its own accord, for it will take place always or never. When thus, the combination is impossible, creation is naturally impossible. The Buddhist may argue that in the absence of a director, what are technically known as avidyas may be made out to be the cause of creation through creating the samudaya. This argument cannot hold good for samudaya must be accounted for and no reason could be adduced to account for it. If it be argued that avidyas create the samudaya, it cannot be, for avidyas depend for their very existence, on samudaya. Again, if it is said that the samudaya has been in existence all the while without any dissolution, and that the avidyds are located therein, then,

xxiii

is it that the samudaya creates in turn another samudaya of the same type or of a different type? In the former, it is impossible to account for the fact that man becomes a supernatural being or attains other bodies in after-life. In the latter, it may happen that a man muy suddenly become an elephant and the next minute a god before he becomes a man. It may also happen that enjoyment must be for its own sake for there is no enjoyer and no man will yearn for enjoyment or for liberation. Again these avidyas are moment- ary and therefore cannot be the canse of anything else. It cannot be said that it creates the effects in the next moment, for it does not exist in the next moment; in the same moment of its coming into being it cannot create the effect, for it may have to exist along with the effect in the same moment. If for that purpose it exists for another minute, then the doctrine of momentariness vanishes. Nor can it be argued that with- out any canse the results accrne, for it will be contradictory to their admitted doctrines. Two of the important tenets of the Buddhists (i.e.) pratisaikhyinirodha> and apratisaikhyani- rodha which consist in the annihilation of the bharas consci- onsly or unconsciously, are then refuted ; their doctrine of akasa which consists in the negation of nescience is also refuted in detail. They hold that these are indefinable, eternal and non-object and this is shown to be an impossible thesis (i.e.) that one should be non-object and yet eternal. The Buddhist doctrine of momentariness is shown to lead to the absurd result that one cannot remember what fook place some time back. He who saw yesterday perished the next moment and therefore, he who sees to-day is different from the one who saw yesterday. In this connection the doctrine of svata'-praminya is stated and detailed arguments to prove this theory are adduced. Another logical

xxiv

sequence of the Buddhist position is that things can come into existence from nothing, since, they do not admit of a permanent cause. And in fact they maintain that abhava is the cause, as for instance, the destruction of the seed for sprouting. This too is refuted thus : if negation were the cause, then one cannot prove that the destruction of the seed alone is the cause of the tender plant, in as much as there is no diffe- rence between the abhava caused by the destruction of seed and of the abhava of the hare's horn. They will again be con- tradicting themselves if they hold that abhiva can be the cause, for they have already admitted that there are four causes for mind and mental modifications and that samudaya has for itself the bhuta and bhautika forms of atoms for cause. And it may lead to another absurd result (i.e.) one who wants a cloth can have it without having recourse to cotton fabrics etc.

Adhikaraņa 5 [II, ii, 28-32] Pages 534-545. The theories of Vijnanavadins are stated and refuted in this adhikarana. In the view of the Vijnanavadin there is no reality in external objects, but they are only the mere outward projections of the cognitions, one has. So, there is nothing beyond knowledge, and even that knowledge is momentary; and the Buddhists illustrate the point by referring to dream. This view-point is refuted in detail by referring to the state- ments of Dinnaga and others. Things like pot, cloth, etc., are actually experienced in every-day life and it is impossible to deny their existence. After eating and after having satisfied one's hunger, one cannot say 'I have not eaten' and Tam not satisfied'. The term bahirvat used by Dinnaga presupposes the reality of material objects. Arguments to prove that objects should be regarded as distinct from the knowledge thereof are

then set forth. It is also shown how this hypothesis will result in disproving their own theories relating to momentariness, vasands, destruction due to ignorance, bondage and release and so on; the doctrine of the Buddhists, that ideas are all self-illuminating and that a knower need not be posited are refuted in detail. The analogy of the dream-state put forward by the Buddhist is also refuted ; and the thory of ideas being based on mental impressions is impossible in the Buddhist system, since impressions themselves are impossible, without external objects. Again, there is no abode in the Buddhist system for the impression. Alayavijnana cannot be treated as the abode for it is also momentary. The school of Buddhism which maintains that there is nothing, but only a void- that system too-must be taken to have been refuted through the refutation of the other schools. Adhikaraņa 6 [II, ii, 33-36] Pages 546-553. The theories of the Jaina system are stated and refuted in this adhikarana. Their doctrines may be summarised as follows :-

There are seven categories: (i.e.) jiva, ajiva, asrava (meaning karma according to some and sense-organs according to others), samvara (meaning samadhi or meditation), nirjara (meaning tapas), bandha (which is of eight kinds) and mokşa (which consists in unrestricted upward motion). These can be comprised within the first two. There is another five-fold division of the categories into what are known as astikdyas and they are : jivastikaya which is of three varieties; pudgalastikaya which is generally divided into six; dharmastikdya which is inferred through activity; adharmastikaya which is inferred through static condition and ākāsastikaya of two varieties (i.e.) loka and aloka. With reference to every object they speak of

.

the following order, known as the sapta-bhangt-naya which may be explained as the doctrine of (1) Perhaps is; (2) Perhaps is not; (8) Perhaps is and is not; (4) Perhaps inexplicable; (5) Perhaps is and is inexplicable; (6) Perhaps is not and is inexplicable and (7) Perhaps is and is not and is inexplicable. These doctrines are associated with one-nees and eternality.

This theory is refuted in detail. The predications are mutually contradictory and hence cannot co-exist in the same thing. It is impossible to say that a thing does and does not exist. If it exists, it cannot be non-existent. The seven nayas are shown to be mutually contradictory and hence unreliable. Another doctrine of the Jains (i.e.) the soul being of the size of the body is shown to be an untenable position. The absurdity is shown by referring to the necessity of regarding the soul as not pervading the entire body when a man becomes, in another birth, a bigger animal like an elephant. They cannot argue that the soul is made up of innumerable parts and that they can reduce themselyes into a limited space and similarly expand into bigger area when needed, for in that case it will have to be regarded as non-permanent; and the Jains will find it impossible to account for these parts of the soul. An alternative explanation of sutras 34 and 35 is also set forth. Another objection to this kind of size of the soul is to be seen in the fact that they admit that size of the soul as permanent which it has at the time of release. This will lead to the natural conclusion that the initial and. middle sizes should be permanent, in which case, it cannot vary. The theories of the Jainas are thus refuted. Adhikarana 7 [II, ii, 87-41] Pages 553-574. The Advaitin holds that the Lord is both the material and operative cause of the Universe but cortain sohools of

philosophical thought which bolong to the Vedic fold argue that the Lord is only the operative cause and not material cause. They are :- (1) The Sankhya and Yoga philosophers who hold that the Lord directs the pradhana and the souls; (2) the Mahesvaras who speak of the five categories (i.e.) effect, cause, relationship, ritual, and ends of misery as being taught by Mahesvara to rid the pasus (the jivas) of bondage and regard the Lord as mere operative cause and (3) a section of the Vaisesikas who argue that God is only an operative cause.

The dootrine of each of these schools of thought is stated and refuted in detail. The siddhanta is upheld that God is both the material and operative cause.

How the position of the Naiyayika (i.e.) that God is a nimittakdrana is untenable is shown in an elaborate manner by first refuting the classification of padarthas into sixteen; their theories of truth and error are then shown to be unten- able; the categories like pramāņa, prameya, jāti, hetvābhāsa etc., come in for a good deal of criticism and refutation. The original contribution of the commentator is to be seen in ex- posing the fallacy underlying these concepts.

Adhikaraua 8 [1I ,ii, 42-45] Pages 575-579. The view-point of the Bhagavata school of thonght is sought to be refuted in this adhikarana. They admit that God is both the nimitta and upadana of the world and so far us this position is concerned, no refutation is intended; but there. are certain details which are unacceptable and they are refuted here. For instance :- the origin of Sankarsana from Vasudeva, or Pradyumna from Sankarşana and Aniruddha from Pradyumna; their ezplanation of the terms and the statomont

xxviii

that Sandilya found no bliss in his knowledge of the Vedas, but found it on only in this system-these are shown to he nntenable positions.

PĀDA III.

Adhikaraa 1, [II, iii, 1-7] Fages 581-597.

Having established that Brahman is the ultimate cause, the discussion turns in this pada on to the validity of the texts which seem to contradict each other in describing the origin of the universe. The first adhikarana deals with akasa. The pūrvapakin holds that there is no creation in respect of akāsa for it is not spoken of as having been created in the Chandogya Śruti " Sad eva" &c. The utpatti of akasa, spoken of in the Taittirlya should be interpreted in a secondary sense, for it is impossible to speak of the origin of ākāsa as the Vaiseņikas have shown; moreover the Sruti itself declares that akasa is eternal; it is possible to use an expression both in the primary sense and secondary senses like the term Brahman. To this objection the siddhantin says-If akasa is not taken to have been created, the thesis set forth (i.e.) that ' by knowing Brahman everything else is known' will become futile; the Taittirlya text does not contradict any other text; for the origin from atman can be easily explained ; the argu- ment of the secondary sense, based on the principle that the effect should be of the same nature etc., as the cause (and because no cause of the nature of akasa could be posited, it should be assumed that akasa was not created) cannot stand, for this point is being contradicted even in the sruti. The éruti depicting akdsa as eternal should be construed in the same way as the text which speaks of gods as immortal. The Vaifenika point of view of cause and effect being of the same

xxix

nature is refuted through a series of inferences. The conelu- sion that akasa takes its origin from Brahman is finally, set forth.

Adhikarana 2 [II, iii, 8] Pages 597-98. That air originates from the ether is the siddhanta set forth in this adhikarana.

Adhikarana 3 [II, iii, 9] Pages 598-99. This adhikarana is intended to ward off the possible objection that like ether and air, Brahman too may be taken to be an effect of something else. It is proved by reference to sruti that Brahman has no orgin.

Adhikarana 4 [II, iii, 10] Pages 599-601. This deals with the creation of fire. The purvapakşin holds that the cause is Brahman as it is so stated in the Chandogya. The Taittiriya text should be interpreted to mean that Ayni was created after Vayu. The siddhanta is that Agni originated from Vayu and the Taittiriya does not mean mere sequence in time.

Adhikaraņa 5 [II, iii, 11] Pages 601-602. Water should be regarded as having originated from Agni and not from Brahman after Agni was created.

Adhikarana 6 [II, iii, 12] Pages 602-4. From water originates prthoi is the siddhanta set forth in this adhikarana. The purvapaksin holds that from water comes out vrihi, yava etc., for it is said that as the result of rains, anna is created and anna cannot but be interpreted as vrihi etc. The answer is that anna is used in the sense of prthoi.

x

Adhikarana 7 [II, iii, 13] Pages 604-5. Naturally now the question arises whether, in creating, the evolutes akdsa etc., act independently or otherwise. The purvapakşin holds that they act independently for it is so stated. The objection that insentient as they are, they cannot act independently is brushed aside in the pūrvapaka, for even in the Veda, texts are seen to the effect that " Those waters saw", endowing insentient things with sight. The siddhanta holds, on the authority of the antaryami-brahmana, that it is the sentient being immanent in akdsa that creates. Vayu and so on

Adhikaraņa 8 [II, iii, 14] Pages 605-606. In this adhikarana, it is shown that at the time of dissolution the elements dissolve themselves in the order in which they were evolved (i.e.) prthoi into water, water into fire and so on.

Adhikarana 9 [II, ii, 15] Pages 607-609. A fresh objection to the theory of the creation and dissolution of bhutas is raised and answered in this adhikarana. The purvapaksa is that the order set forth already comes into conflict with what is said of the origin of prana, manas, eto. The siddhanta is that there is no conflict, for these are not different from the bhutas. Adhikaraua 10 [II, iii, 16] Pages 609-611. The origin of the bhutas has been explained; the doubt arises whether the individual soul also is created, for statements like ' Devadatta is born; he is dead' are usnally made, and they presuppose the creation and destruction of Devadatta. This point is examined and the conclusion is arrived at, that birth and death relate only to the body and not to the soul.

xxxİ

Adhikarana 11 [II, iii, 17] Pages 611-614. The discnssion in this adhikarana relates to the origin of the individual soul. The pūrvapakşin states on the basis of certuin texts that the jiva is created out of Brahman. The answer is that it is not so; the jiva is the same Brahman as conditioned, like the image reflected in a mirror; and hence the apparent difference between jiva and Brahman; and there is no utpatti or laya for the soul.

Adhikaraņa 12 [II, iii, 18] Pages 615-617. Whether the individual soul comes to possess conscious- ness as the Vaisesikas and others hold or whether he is of the nature of consciousness, is the topic discussed in this adhikarana. The purvapaksin holds that the soul by nature is non-sentient but comes to acquire consciousness when he comes to be associated with manas. The siddhantu is, that, since he is not different from the sentient Brahman, he is not insentient, but is of the nature of consciousness. The fallacies in the arguments of the Vaiseikas are fully exposed.

Adhikaraņa 13 [II, iii, 19-32] Pages 617-633. The point raised in this adhikarana bears upon the size of the atman (i.e.) whether it is atomic or of the size of the body or all-pervasive. The discussion becomes necessary in as much as it is stated in the śruti that the soul goes out and comes into the body. If one should go out and come, naturally the size must be such as to admit of it. And Vaifesikas argue that the soul is of atomic size. There are certain texts which speak of the atomic size of the atman. All the possible arguments in support of the atomic theory of atman are set forth in the purvapakga. The siddhanta is that he is all-pervasive; and it is supported by a series of

clinching arguments and rereronce to fruti texts. The texta referring to the going out and coming in ^f the soul are all properly explained.

Adhikarana 14 [II, iii, 33-39] Pages 634-638. Is the individual soul an agent? It is answered in this adhikarana that he is an agent and that rutis like 'srotavya' etc., support such agency.

Adhikarana 15 [II, iii, 40] Pages 698-645. Whether the agency of the soul is natural to him or whether it is due to any extraneous circumstance is disoussed here. The pūrvapakşa is that it is natural to him. The siddhanta proves that extraneous circumstances- alone make him an agent as stated in the sruti. If the agency were natural, it is impossible for him to attain final liberation. The views of Bhaskara on this point are fully refuted.

Adhikarana 16 [II, iii, 41-42] Pages 645-649. ' Having proved that the soul is an agent, it is sought to be determined in this adhikarana whether he is an agent independent of Isvara. The siddhanta is that he is only dependent on lsvara in his kartrtoa. The objection that Isvara is liable to the charge of partiality is answered by stating that lsvara is guided only by the karma of the individnal soul, whose agency he directs.

Adhikarana 17 [II, iii, 48-53] Pages 649-665. The relationship of the individual sonl to Brahman is the topic discussed in this adhikarana, (i.e.) whether he stands in the relation of master and servant or whether the relation is dimilar to the sparks of fire that emanate from there and tho tre itself. The conclusion arrived at is that since Brahnian

is one and indivisible there cannot be parts. The sparks are. oertainly parts of the big fire. So they seem to be parts as it were, even like the spark of fire. This is elaborated and explained in detail. What is generally known in Advaita literature as the bimba-pratibimba-vada is based in the main on the sutra "abhasa eva ca" and this is clearly elucidated; the view of Bhaskara that the advaita doctrine is criticised in this adhikarana is refuted in detail. The conclusion is stated that the atman is one and indivisible and the individual souls are only seemingly parts of the whole, though in reality they are not.

PĀDA IV.

Adhikarana 1 [II, iv, 1-4] Pages 666-672. The creation of the pranas is the topic discussed in this adhikarana. Texts which speak of creation do not mention anything of the pranas; there are again texts which declare that prua was in existence even at the outset; consequently there cannot be any reason to hold that pranas were created at any time. This pūrvapakșa is met by reference to texts which speak of the creation of the pranas; it is also pointed out that since nothing except Brahman could have existed at the outset, there is no reaann to admit of the beginninglessness of prana.

Adhikarapa 2 [II, iv, 5-6] Pages 672-678. The number of pranas apart from the most important one are determined in this adhikarana. Certain texts declare that they are seven; others mention eight, nine, ten, eleven, twelve, or even thirteen. The purvapaksin holds that the pragas are only seven. After discussing all the texts, the number is fixed as eleven in the siddhanta.

In a separate varpake a different expienation of the two sutras forming this adhikarana is sot/forth.

Adhikarana 3 [II, iv, 7]/ Pages 678-679 In this adhibarana it is determined that these prapas are of atomic size.

Adhikarana 4 [II, iv, 8] Pages 679-681. With reference to the most important of the pragas, the question remains whether it is also created; for the text "na mrtyu}" etc., seems to hold that it is not created. It is held in this adhikaraņa that is like other prānas.

Adhikarana 5 [II, iv, 9-12] Pages 681-687. The purvapaksin holds that the chief prana is nothing but air, because it is so stated in the sruti. The siddhani .. is that it is different from air and also has functions different from those of the air. The question whether prana stands in the same relation to the body as the soul is discussed and it is maintained that the prana is subordinate to the soul; it is also held that the chief prana has five vrttis (i.e.) prana, apāna, eto.

Adhikarana 6 [II, iv, 13] Page 638. Like the other pranas, the chief prana also is of the size of an atom. This is the siddhanta in this adhikarana.

Adhikaraşa 7 [II, iv, 14-16] Pages 689-692, The prdas are held to function through their presiding deitios and not independently, and that the presiding doities have no share in the results of. the function. This is the niddhanta. The purvapakga is that they funotion indopon- dentigi for the results of the functions are enjoyed by the soul and not by the presiding deities. .

'Adhikaraşa 8 [II, iv, 17-19] Pages 692-696. Like praņa, apăna, eto., the funotions of the chief praga, tho eleven pranas constituting the indriyas should be regardod as the functions or vrttis of the chief prapa; this is the purva- pakga. The siddhanta is that they are not the orttis of the chief prana but are distinct therefrom.

Adhikarana 9 [II, iv, 20-22] Pages 696-709.

. In the context dealing with the creation of fire, wator, carth, etc., the statement is found that in the form of the jiva Brahman entered them in order to give them name and form. The discussion in this adhikarana turns upon who gave the name and form. The purvapakgin holds that the individual soul does it. The siddhanta is that the Brahman does it and not the individual soul. The trivrtkarana and panctkarana-prakriyd are explained in detail in connection with name and form and how they do not conflict with each other is also shown. Incidentally the components of the animal body are shown to be the products of earth, water, and firc. The views of the Vaiseşikas on these points are explained hore in detail.

ADHYĀYA III.

PĀDA I.

Adhikarana 1 [III, i, 1 -i] Pages 704-718.

The adhikarana begins with a short resume of what has been explained already in the previous adhyaya; and is followed by an indication of what is going to be dealt with in this adhyaya. The discussion centres round -hat happens when the soul passes out at death, (i.e.) r' ether the soul is enveloped by the subtle elements which form the abode of the pranas and which contain the seeds of the new body which pass out along with the soul, or not. The purvapaksin says that the soul is not associated with elements but only the organs as it is so stated in the scripture. The answer is that the bhūta- sksmas go with the body according to the text. This point is elaborated in detail.

Adhikaraņu 2 [III, i, 8-11] Pages 719-729.

It is held in the scripture that those who go to the world of the moon as the result of good deeds come back into this world when the fruits of their action have been enjoyed. The question is whether they come back after exhausting all the merits, resulting from what they had done or whethor something is still left. The purvapakgin holds that nothing of the good remains; the siddhantin controverts this position and says that some remnant is still left in the soul even as oil which sticks to a pot, even though the entire contents may be poured out, and that the residue determines the incidonce of birth in the future.

xxvii

Adhikarana 8 [III, i, 12-21] Pages 729-735. The purvapakşa in this adhikarana is that all souls, after death, proceed to the Candraloka for so it is said in the Kauşītaka Upanisad. The siddhanta is that only those who had performed good actions that go to the Moon-world and that the rest go to the world of Yama, where atter undergoing sufferings for the deeds they have done, they return to this world.

Adhikaraạa 4 [Ill, i, 22] Pages 735-736. Those that go to the world of the Moon return to this earth after enjoying the fruits of their aotion; and the course of their return is examined in this adhikarana. While return- ing, they, in order, come into contact with ākāsa, vāyu, dhuma, abhra, megha and then enter this world. The pūrvapaka is that they become identical with akdsa eto., in sequence.

Adhikarana 5 [III, i, 23] Page 737. The time taken before the return to this world after they come into contact with akasa etc., is very short. This is the topic dealt w" in this adhikarana.

Adhikarana 6 [III, i, 24-27] Pages 738-742. The topic of the return of the souls is taken up again. It was said that they come into contact with akdsa eto. The same text declares that they become vrihi. etc. The becoming here means as before, coming into contact with orthi, osadhi, and so on, and not becoming identical with it.

PĀDA II. Adhikarana 1 [III, ii, 1-6] Pages 743-753. The reality or otherwise of the happenings in dream- otate .is. disoussed in this adhikarana. It is stated in the

xxIvili

érnti that one creates chariots eto., and this creation must be real as it is stated in the sruti. The siddhanta is that it is absolutely unreal; they ouly portend what is to happen in real life.

Adhikarana 2 [III, ii, 7 -- 8] Pages 753-760. Dream-state had been discussed; the deep-sleep stage is examined in this adhikarana. The puirvapakgin holds, on the basis of some texts that the soul rests indiscriminately in different parts of the body (i.e.) Nadi, puritat, akasa in the heart, etc. The siddhanta explains that the soul abides in the Brahman, inside the heart during deep'sleep.

Adhikarana 3 [III, ii, 9] Pages 760-763. If the individual soul abides in Brahman, the purva- pakgin argues that after slumber, there is no guarantee that the same individual wakes up, even like the impossibility of the same particle of water which has come into a tank oannot be taken out. The siddhantin proves that it is not so; the same that went into slumber comes into the waking stage, Adhikaraņa 4 [III, ii, 10] Pages 763-766. After dealing with dream and sleeping stages, the state of swooning is explained in this adhikarana. The prve- pakrin holds swooning must be any one of the following stages (i.e.) waking, sleeping, dream or death. The siddhantin holds that it is different from all these and constitutes as it were a fifth stage. It is a stage in which a partial union with Brahman takes place.

Adhikurana 5 [III, ii, 11-21] Pages 766-788. .ne nature of Brahman is disoussed in this adhikarans (i.a) whether It is with or 'without attributes. In the viow

xxxix

of the purvapaksin, Brahman is both with and without attributes, for there are texts which speak of the attributes in certain places and which deny the attributes in other places. The siddhantin holds that Brahman is primarily without attributes. The argument against the bimba-pratibimba-vada are answered; reference is made to the division of the sutras into two adhikaraņas (i.e.) 11 -- 14 constituting one adhikaraņa and 15-21 forming another; and the interpretation based on such a division is also set forth. References to the theory of akhandartha-vada and prapanca-pravilaya-vāda are also made.

Adhikarana 6 [III, ii, 22-30] Pages 784-798.

Having established in the previous adhikarana that Brahman is devoid of attribntes, an enquiry into the meaning of texts which state that Brahman is without qualities is made in this adhikarana. The doubt arises wether by " neti neti" Brahman with qualities is negatived or the qualities of Brahman. The siddhantin holds that Brahman is not negatived but only the qualities that are supposed to be associated, with Him. It is also shown that none of the attributes associated with Brahman are real attributes, but that they are all mere conditions or upadhis. The apparent distinction between the individual soul and Brahman, spoken of in certain texts is also shown to be unreal and due to upadhis.

Adhikarana 7 [III, ii, 31-37] Pages 793-799.

Certain texts seem to imply that there is something beyond Brahman and other texts declare that there is nothing beyond Brahman. The pürvapaksin holds on the strength of texts like " sa setus" etc., the setu or the bridge is intor led to

SL

carry as to something beyond the river. So Brahman is only the means to an end. The siddhantin argues that there is nothing beyond and the term setu should not be understood in the common sense. The éruti definitely negatives anything beyond Brahman.

Adhikarana 8 [III, ii, 38-41] Pages 800-801.

In this adhikarana it is proved that the Lord is the dispenser of the fruits of action. Jaimini tholds that it is Dharma that dispenses the fruits of karma; but Badarayaņa is of opinion that Iśvara does it.

PĀDA III. Adhikarana 1 [III, iii, 1-4] Pages 805-813. There are several vidyas mentioned in the various Upanigads in almost the same form, or with certain modifica- tions. The point raised here is whether the vidyds have to be regarded as one, in spite of certain minor differences ip detail or whether they should be regarded as distinct. The siddhanta arrived at in this adhikarana is that similar vidyds or meditations should be treated as identical and not distinct.

Adhikarana 2 [III, iii, 5] Pages 813-814. İt is made clear in this adhikarana that the details relating to the vidyas should be regarded as complementary (i.e.) if a detail is not found in one Upanigad text, it has to be supplied from another text, where it is found. Adhikaraşa 8 [III, iii, 6-8] Pages 814-819. Following the line of argument stated above, the purvapakgin regards the Udgithavidya of the Chandogya and the Udgithavidyd of the Vajasaneyaka as identical. The

siddhantin adduces reasons to regard them as distinct and comes to the conclusion that they are different.

Adhikaraşa 4 [III, iii, 9] Pages 820-822. It was determined already that the Udyithavidyas are different. The statement dealing with that vidyd as found in the ChEndogya is examined here. Akşaram and Udgitham found in the Chandogya are treated as višesya and visesana respec- tively. Adhikarana 5 [III, iii, 10] Pages 823-825. The prana-vidyd-vakya is discussed in this adhikarana. Certain qualities are associated with praga in the Vajasaneya and the Chandogya. The same qualities are associated with vak and others in the same texts. There are other places (e g.). Kaugitaka where praņa is not associated with these qualities. The pūrvapakgin holds that these qualities need not be asso- ciated with prana in the prana-meditation. The siddhantin holds that they should be associated with prana.

Adhikarana 6 [III, iii, 11-13] Pages 825-827. The purvapakgin turns round and argues in this adhikarana that all the dharma associated with Brahman mnst be taken together in the updsana of Brahman, in accordance with the siddhanta arrived at already. The siddhantin says thut an exception must be made in the case of the priyasirastva, mentioned in the Taittirlya text, for in reality it is only a kosa-dharma and not Brahma-dharma. All other dharmas have to be taken together.

Adhikaraşa 7 [III, iii, 14-15] Pages 828-830. Whether the passage in the Katha (I, iii, 10-11) deals with one vidyd or many is the subject-matter of this

xcii

adhikarana. The purvapakga is that they are many and the siddhanta is that it is only one.

Adhikarana 8 [III, iii, 16-17] Pages 830-885. In the Aitreya Aranyaka (II, iv, 1, 1) there is the passage speaking of the atman. Whether that atman is the paramatman or whether He is the Jivatmnan is the topic under discussion. If it were paramatman, then all the qualities of Brahman would have to be taken together in the vidya explained here. The pūrvapakşin argues that it is not paramatman but only sutratman. The siddhanta is that the paramatman is dealt with here and all the qualities of the atman should be taken together.

n alternative explanation of these two sutras is offered. Is the atmavidyd spoken of lin the Vajasaneyaka in the text "Katama atma" etc., the same as that found in the Chandogya in the text "Sad eva" eto., or different ? The pūrvapakşin holds they are different. The siddhantin shows how they have to be treated as one and not as different.

Adhikaraua 9 [III, iii, 18] Pages 835-839. Apa as the vasas of Prana is mentioned in the Upanisads (i.e,) Chandogya and the Vajasaneyaka and the context therein closes with the mention of encircling the food with water in the Chandogya, and dcamana in the Vajusaneyaka. Here the purvapakgin holds that the text enjoins acamana. The siddhanta is,that water as prana, dressed in water shonld be meditated upon.

Adhikarana 10 [III, iii, 19] Pages 840-842. The question is asked whether the Saudilyavidya found in different places in the Vajasaneya Brähmana should he

xtiii

taken as one or as different. The purvapakgin agrees in treating them as one when found in different Vedas, but objects to it when it comes to the case of the same sakha. Tho siddhanta is that it should be regarded as one and not differont.

Adhikarana 11 [III, iii, 20-21] Pages 842-844. Using the argument of the siddhantin, the purvapaks. tries to see unity in the two vidyds mentioned in the Brhada- ranyaka relating to the puruga in the orb and in the right eye, their secret names being aha and aham respectively. The siddhantin points out that the vidyds are different, one being adhidaiva and the other adhyātma.

Adhikarana 12 [llI, iii, 23] Pages 844-846. The Ranayaniya Khila mentions certain vibhutis of Brahman and in the same we find the Sapdilyavidyd. The purvapaksin says that the vibhutis should be taken along with the sandilyavidya for purposes of meditation. The siddhantin, following the argument in the previous adhikarana says that the sandilyavidyd is different and the vibhutis should not be taken along with it.

Adhikaraņa 13 [III, iii, 24] Pages 846-949. The siddhantin points out in this adhikarana that the puruavidyd found in the Chandogya and Paingi should be taken to be distinct from the purusavidya mentioned in the Taittirlya and so the visesas mentioned in one should not be taken with the other.

Adhikarana 14 [III, iii, 25] Pages 849-858. It is determined in this adhikarana that the passages found in the beginning of some Upanigads like Vajasaneya,

XLiV

Kausftaka etc., dealing with certain detuils regarding rituals, have no bearing on Brahmavidyn + ough they are found at the beginning of the Upanigads.

Adhikarana 15 [III, iii, 26] Pages 853-859.

It is declared in certain texts that the dying man casta off his pugya and papa and these are shared by his relations, .the good getting the punya and the bad the papa. There are other texts which speak only of the casting off of punya and papa. It is determined in this adhikarana that both should be taken in both cases.

Adhikaraņa 16 [III, iii, 27-28] Pages 860-861. The casting off of the punya and papa is mentioned in the context relating to paryanka-vidya in certain texts as taking place on the way when the soul proceeds to Brahman by the Devayana path. It is determined in this adhikaraņa that though it is mentioned on the way, it should be understood to have taken place even at death.

Adhikarana 17 [III, iii, 29-30] Pages 861-863. Do all souls after shaking off their punya and pāpa go by the Devayana path ? This is answered in this adhi- karana. Those that have passed the stage of saguna-brahman. knowledge do not go anywhere, for there is no place for them to go. Those who have not passed that stage go by the Devayāna path.

Adhikarana 18 [III, iii, 31] Pages 863-865. It is determined here that with reference to the vidyds where no path by which the soul has to proceed, is mentioned the paths spoken of in similar upāsenas should be understooi

XLV

as implied. The purvapakgin maintains that we cannot under- stand the paths by implication.

Adhikarana 19 [III, iii, 32] Pages 866-870. The discussion is centered here on the question whether the soul, that has attained tattvajnana takes a new body or not. The doubt arises because it is stated in certain texts that those that have attained tattvajnana like Apantaratamas, Sanat- kumāra eto., had taken on new bodies. If this were. admitted, then tattvajnana cannot be said to result always in mokşa. The siddhanta is that Apantaratamas and others are adhikārika- puruşas and even thogh they had attained tattvajnana, they will continue to exist in this world in their official capacity till such time as is ordained and then they become one with Brahman. It is not therefore proper to say that in certain cases at least tattvajndna does not lead to final emancipation.

Adhikarana 20 [III, iii, 33] Pages 870-872. Like the positive attributes, the negative attributes of Brahman should be included in all the upasanas is the siddhanta in this adhikaraņa.

Adhikaraņa 21 [III, iii, 34] Pages 872-874. The Mundaka and Svetasvatara have a vidyd in the. text "Dod suparud". There is the vidya mentioned in the Katha in the text "Riam pibantau". Whether these refer to the same vidyd or different is discussed here. The pürvapakşin main- tains they are different. That they are identical is the siddhanta. Adhikarana 22 [III, iii, 35-36] Pages 874-876. The identity or otherwise of the vidyds mentioned in the Brhadtranyaka in the texts "yat saksdt" which ooours

XLVi

twice therein is the topic under discussion. Since the atman that has to be known is the same in both, the vidyds too have to be regarded not as distinct.

Adhikarana 23 [III, iii, 37] Pages 876-877.

Following the argument of the siddhantin in the previous adhikarana, the purvapakşin finds in the text of the Aitareyins, "lad yo' ham", and of the Jabalas, "tvam va aham", unity of the vidyas. It is pointed out in the siddhanta that they ere different vidyās.

Adhikarana 24 [III, iii, 38] Pages 877-880. Whether the passage "sa yo haitam" etc. found in the Brhadaranyaka refers to a single vidyd or two is discussed here. The purvapakşa is that it is two vidyas, for, two different phalas, one in the earlier portion and another later on is men- tioned in the same place. The siddhanta is that the vidyd is only one.

Some earlier commentators see in this adhikarana unity in the two vidyas, one mentioned in the Brhadaranyaka in the passage cited above, and the other in the Chandogya in the text "atha ya eşo'ntaradilye". This position is wrong for they constitute two distinct vidyās.

Adhikarana -0 [111, 111, 3y] r'ages 880-882. Whether the widyas mentioned in the Chandogya in text "esa atmu" etc., and in the Brhadaranvaka in the text "sa va esah" etc., are the same or whether they are different is diseussed in this adhikarana. The purvapaksa is that they are identical. The siddbantin points out that they are not, one having reference to saguna-Brahman and the other to nirguna-Brahman.

xLvii

Adhikarana 26 [III, iii, 40-41] Pages 882-88€. Certain details relating to the Vaisvanara-vidya, dealt with in the Chandogya are discussed here. Has one to omit pranagnihotra when he does not take his food or whether in spite of his having no food he has to perform the prāna- gnihotra? The purvapaksa holds that it should be performed. The siddhantin maintains that if one does not have his food, prāņāgnihotra need not be performed. Adhikarana 27 | III, iii, 42] Pages 8*6-891. Certain upasanas have been ordained in connection with specific rituals. Are they obligatory in those rituals or not? The purvapaksin holds they are obligatory. The siddhantin maintains they are not. Adhikarana 28 [III, iii, 43] Pages 891-895. The purvapakin holds that there is unity between the prana and vayu-upasanas enjoined in the Brhadaranyaka and Chandogya. The siddhantin stutes the contrary and sees difference in the two upasanas.

Adhikarana 29 [III, iii, 44-52] Pages 896-905. The Agnirahasya Brahmana speaks of fire-altars ot the mind, vak, prana and so on. Do these form part of the sacri- ficial rite or whether they constitute independent vidyas ? The purvapaksin is of the view that they are part of the sacrificial rites. That they form independent vidyas is the view of the siddhantin. This point, the siddhantin holds is made clear in the concluding portion of the same text. Adnikarana 30 [III, iii, 53-54] Pages 905-911. Proofs towards the establishment of the atman as distinct from the body are cited in this adhikarana. Though +his was assumed as proved, and a philosophical structure

xLviii

buitt thereupon, this is the place in the whole of the Purva and Uttara Mimamsa Sutras where the existence of the atman is set forth and proofs adduced. The position of the Carva- kas is well examined.

Adhikarana 31 [III, iii, 55-56] Pages 911-914. Certain meditations like the Udgitha have been enjoined in the Vedas as part of certain sacrifices. The question asked is whether these vidyas are restricted to the particular sakha in which they are explained or whether they are common to all the sakhas. The view of the purvapaksin is that they are circumscribed by the sakha in which they happen to be explained. That it pertains to all sakhas is the siddhantin's view, even as the mantras of one sakha have to be, used by those that belong to a different sakha or Veda.

Adhikarana 32 [III, iii, 57] Pages 915-917. The Vaisvanara-upasana of the Chandogya is looked upon as a number of different meditations by the purvapakşin, in view of the fact that the term upasse is used with reference to the individual parts of Agni. The siddhantin points out that the whole should be taken as a single upāsana. The view of some early commentators (i.e.) that Badarayana here admits the possibility of different upasanas is referred to and refuted.

Adhikarana 33 [III, iii, 58] Pages 917-919. The purvapaksin raises an interesting question (i.e.) since these upasanas are intended to meditate upon the same Brahman, why should the upasana be treated as so many ? In other words, it may be said that all the texts speak of the same upasana. The answer is that they have to be distinguish- ed even like rituals, because the texts declare them to be different, by using different kinds of expressions.

XLiX

Adhikarana 34 [III, iii, 59] Pages 920-921. Admitting that the vidyas have to be treated as distinct, the question whether upasanas which have the same phala as the result should be taken together or kept distinct at the option of the person meditatirg is raised and answered here. They should be kept distinct as no useful pupose will be served by taking them together.

Adhikarana 35 [III, iii, 60] Page 922.

The option of combining two or more upasanas with a view to attaining more than one phala is suggested in this adhikaraņa.

Adhikarana 36 [III, iii, 61-66] Pages 923-926.

The siddhanta arrived at in tne previous adhikarana is stated to hold good in the case of upasanas, performed as auxiliaries to certain rituals, as for instance, the Udgitha- upāsana.

PĀDA IV.

Adhikarana 1 [III, iv, 1-17] Pages 927-939. The Mimamsaka point of view that everything should be subordinated to rituals is controverted in this adhikarana. They hold that the texts dealing with tattvajnana have to be regarded as arthavada-vakyas. The siddhantin holds that tattvajnana cannot be subordinated to rituals and that they lead to independent results and texts dealing with them are not to be brushed aside as mere arthavāda-vākyas.

Adhikaraņa 2 [III, iv, 18-20] Pages 940-957. This adhikarana deals with the necessity of admitting the Samnyasa Asrama. Jaimini is of the view that this fourth Asrama is not only unnecessary, but positively against the

spirit of the philosophy of action and therefore of the spirit of the Vedas. The siddhantin holds that this view is impossible in view of the existence of texts which ordain the Samnyasa Asrama as a necessary step in the attainment of tattvajnana. Bhaskara is an avowed hater of the Samnyasa Asrama and he comes in for a good deal of criticism. Profuse citations are made from the Dharmasūtras of Harīta, Bodhayana, Kāņvā- yana, several Upanişads, Manu Smrti, Puraņas like Kūrma, Bhagavata, etc., to present the necessity and the greatness of the Samnyasa Asrama.

Adhikarana 3 [III, iv, 21-22] Pages 958-960. The purvapaksin is of the view that texts like " sa esa rasanam" etc., where there is an eulogy of the Udgitha are intended merely to explain the greatness of the Udgitha-upā- sana. The siddhantin points out that these texts enjoin the upasano of the Udgitha etc.

Adhikarana 4 [III, iv, 23-24] Paaes 960-961. : The discussion centres round certain stories mentioned in Vedanta texts. The purvapaksin remarks that they are intended to be subordinated to the Pariplava. The siddhantin shows that they are intended to eulogise the upasana with which they are associated in the Vedantas.

Adhikarana 5 [III, iv, 25] Pages 962-963. It is pointed out here that since vidya is puruşartha, it does not depend on the agnihotra and other karmas enjoined in the Vedas.

Adhikarana 6 [III, iv, 26-27] Pages 963-967. The independence of vidya, referred to in the previous adhikarana is explained in this. It means that when once

Li

tattvajnana is attained, there is no use for the karma enjoined in the texts. But Asrama-karma is a necessary step in the attainment of tattvajnāna.

Adhikarana 7 [III, iv, 28-31] Pages 968-971. Both the Chandogya and the Brhadaranyaka speak of the permission to eat any kind of food in the pranopāsana. Is this eating of any kind of food a necessary ancillary to the upasana or not is the question. The pirvapakşin thinks that it is a necessaay anga. The siddhantin proves that such statements are only arthavādas.

Adhikarana 8 [III, iv, 32-35] Pages 972-975. It is determined here that even those that do not desire mukti have perforce to perform the karmas enjoined with reference to the asramas.

Adhikarana 9 [III, iv, 36-39] Pages 976-978. What about persons who do not belong to any asrama, as for instance the vidhura? Has he a right to tattvajnana or not ? The siddhantin's answer is that they should perform the common rites enjoined for all men, and through that, they attain tattvajnāna.

Adhikarana 10 [III, iv, 40] Fages 978-980. That the sastras do not permit one to go back to an asrama lower than the one in which he is, is dealt with in this adhikaraņa.

Adhikarana 11 [III, iv, 41-42] Pages 980-982. It is the same in the case of a naisthika and no expiatory act can purify him. This is the view of Badarayana. Others

Lii

hold that this is only an upapataka and as such, a fallen nais- thika can become pure by expiatory acts.

Adhikarana 12 [III, iv, 43] Pages 983-984. An Urdhvaretas who has fallen from the right path, is to be ostracised, even though he might have gone through puri- ficatory ceremonies.

Adhikaraņa 13 [III, vi, 44-46] Pages 984-986. An incidental topic is discussed here. In the case of u pasanas that have been ordained as subsidiary to certain rituals, is it the yajamana or the rtviks that have to perform the upasana? Atreya, a predecessor of Badarayana is of the view that the upasanas have to be performed by the yajamana alone. On the other hand Audulomi, another predecessor of Bādarā- yana is of the view that ptvils alone have to perform it since the srutis support only this position. Badarayana advocates only the latter view.

Adhikarana 14 [III, iv, 47-49] Pages 986-990. The Brhadāraųyaka passage "tasmād brahmanah" is cons- trued in this adhikarana to ordain mauna also as helpful in the performance of upasanas, like balya and panditya. It is pointed out here that Vacaspati is a bimd follower of Mandana; for, having rejected the view that there is a vidhi in śrotavyah etc., because Mandana did not admit vidhi in " śrotavyah " he has to admit vidhi in "atha munih."

Adhikaruņa 15 [III, iv, 50] Pages 990-992. The term balya used in the passage discussed in the previous adhikarana is explained here. It is interpretod to denote the innocent and pure nature of a young boy.

tit

Adhikarana 16 [III, iv, 51] Pages 992-995. Whether the results of the performance of the upāsanas could be experienced in this birth itself or in the future is the topic discussed here. Unless there are forces to the contrary, the results can be experienced in this birth itself; this is the siddhanta. There is a hit at Vacaspati in this adhikarana also.

Adhikaraņa 17 [III, iv, 52] Pages 995-998. Though there is difference with regard to the time when the results of vidyd could be experienced, there is no difference with regard to the actual experiencing of the results, for there is no difference in the final liberation.

ADHYĀYA IV.

PĀDA I

Adhikaraņa 1 [IV, i, 1-2] Pages 999-1007. Are the meditations described in the texts to be per- formed only once or incessantly till the attaiment of the result? The purvapaksin thinks that it need be done only once. The answer is that it should be repeated till the attainment of the result. The views of Bhaskara are criticised.

Adhikaraņa 2 [IV, i, 3] Pages 1007-1010.

He who meditates on Brahman should look on Brahman as identical with himself (i.e.) individual soul, and not himself as Brahman. The objection that Brahman will become divested of the qualities, which are His is answered.

Adhikarana 3 [IV, i, 4] Pages 1010-1012. In the case of pratikopasanas, the siddhantin points out that a rule similar to the one laid down in the previous adhikarana does not hold good. The individual should not regard the pratika, the symbol on which he meditates as identical with himself.

Adhikarana 4 [IV, i, 5] Pages 1012-1015. In upāsanas like " adityo brahma" is it that Brahman should be regard as Aditya for purposes of meditation or Aditya as Brahman. The siddhantin shows that it is only proper to regard Aditya as Brahman and then meditate on him. Adhikaraua 5 [IV, i, 6] Pages 1015-1020. In the case of updsanas that have to be performed as auxiliary to certain rituals, as for instance in the. Udgtthe

upasana, the quesnon is raised (i.e.) whether Aditya should be meditated upon as Uagitha or Udgitha as Aditya. The answer of the siddhantin is that the Udgitha eto., should be taken to represent Aditya etc., and thus meditated upon.

Adhikarana 6 [IV, i, 7-10] Pages 1020-1021.

During meditations one has invariably to sit and meditate. He may adopt any of the postures enjoined in the Yoga Sastra.

Adhikarana 7 [IV, i, 11] Pages 1022-1023.

That no rule is prescribed in regard to the place or direction in which one has to sit and meditate is set forth here. The only thing needed is that the place must be pure and clean-a place fit for meditation.

Adhikarana 8 [IV, i, 12] Pages 1023-1024.

The meditation should be continued by one till the attainment of tattvajnana, when the upasana is with that aim in view, and till death, in the case of upasanas having other ends in view.

Adhikarana 9 [IV, i, 13] Pages 1025-1028.

On the attainment of tattvajnana one becomes freed from the effect of the actions previously performed and any act that he may do later does not affect him. This is the siddhānta in this adhikaraņa.

Adhikarana 10 [IV, i, 14] Pages 1028-1029. The same holds good with regard to the merits that might have accrued or are likely to accrue ; and at death the person attains liberation.

LVi

Adhikaraşa 11 [IV, i, 15] Pages 1029-1032. It has been said that the good or bad results do not affect the person who has attained tattvajnana. It is said here that this applies only to cases where the person has not begun to enjoy the results of his karma. The views of Bhaskara come in for a good deal of criticism.

Adhikaraa 12 [IV, i, 16] Pages 1032-1033. The merit resulting from the performance of certain acts does not affect the performance of acts like agnihotra etc., for they have as their aim the attainment of lattvajnana.

Adhikarana 13 [IV, i, 18] Pages 1034-1035. It is determined here that even those rites that have no upasanas as their auxiliaries lead through their performance to tattvajnana as it is so stated in the texts.

Adhikarana 14 [IV, i, 19] Page 1036. Those that have begun to enjoy the fruits of particular actions have to go through it and at the end of the present existence, they attain liberation.

PADA II.

Adhikaraņa 1 [IV, ii, 1-2] Pages 1037-1039.

. This and the next two adhikaranas may be taken together since all the three are intended to explain the passage "asya somya purusasya ". The passage pertains to the path which the vidvan has to pass through after death. In the first adhikarana it is said that his speech becomes merged into the mind.

Adhikarana 2 [IV, ii, 3] Pages 1039-1040. The mind becomes merged into the chief vital air.

Adhikarana 3 [IV, ii, 4-6] Pages 1041-1043. The chief vital air becomes merged into the soul, which is referred to in the text by the term tejah, and finally the soul into Brahman.

Adhikaraņa 4 [IV, ii, 7] Pages 1044-1045. It is determined that this path is the same for both the ordinary man and the vidvan, the only difference being that in the case of ordinary man the soul comes into contact with the bhutasuksma as the result of his karma, thereby coming to have future births and deaths whereas the vidvan gets on to the moksa-nadi and attains liberation.

Adhikarana 5 [IV, ii, 8-11] Pages 1045-1047. "he mereing of the individual soul into Brahman is the topic discussed here. Does merging mean that the individual soul is divested of individuality or not? The answer is that the individual soul still retains certain elements which enable the soul to acquire new bodies till final emancipation is attained.

Adhikarana 6 [IV, ii, 12-14] .Pages 1047-1051. With regard to the individual who has attained tattvajnana the question is asked, whether the vital airs leave his body or not. The doubt arises because there are texts that say that the pranas do not pass out. The answer is that these texts mean that the soul does not pass away from the individual, and this does not mean that they do not pass out of the body. Adhikarana 7 [IV, ii, 15] Pages 1052-1053. The merging is again taken up for elucidation. All that pertain to the individual soul become merged into Brahman. The purvapaksin refers to passages where merging

Lviii

into things other than Brahman is spoken of. The answer is that the other things are also Brahman.

Adhikarana 8 [IV, ii, 16] Page 1053. In the case of the person who has attained tattvajnana the merging is complete.

Adhikarana 9 [IV, ii, 17] Pages 1054-1055. That the vidvan leaves the body through the head is the siddhanta in this adhikaraņa.

Adhikaraņa 10 [IV, ii, 18-19] Pages 1055-1057 The texts declare that the soul passes out of the body through the nadis and the rays that are in contact with them. It is pointed out that the rays are in contact with the nadis all the day and night and the soul can go up through them.

Adhikaraņa 11 [IV, ii, 20-21] Pages-1058-60. Death in dakșiņayana makes no difference in the case of the vidvan, since he can still reach Brahman; this is the conclusion in this adhikaraņa.

PĀDA III. Adhikarana 1 [IV, iii, 1] Pages 1061-1063. The discussion turns round on the path which the soul takes after leaving the body. Different texts declare different routes. Are these entirely different or only so many stages in the same ronte ? This is discussed and the conclusion is reached that there is only one route. The path of light and other paths are only different stages in the route. Adhikarana 2 [IV, iii, 2] Pages 1064-1066. The stage denoted by Vayu is mentioned in one vext in one place and in a different place in another. How they should

Lix

be reconciled is shown in this adhikarana. Vayu comes after abda.

Adhikarana 3 [IV, iii, 3] Pages 1065. The stage indicated by Varuna comes after tadit or lightning stage. Adhikarana 4 [IV, iii, 4-6] Page 1067-1070. What were referred to as so many stages on the path to Brahman are now explained as the divinities that conduot the soul from the body to Brahman through the path outlined already.

Adhikarana 5 [IV, iii, 7-14] Pages 1070-1087. Whether the souls that are thus led attain the saguna- or the nirguna-Brahman is discussed here. The view of Badari is that they attain the saguna-Brahman. Jaimini on the other hand favours the view that they attain the nirgupa- Brahman. Badarayana agrees with Badari and that is the siddhanta view. The view of certain commentators (i.e.) that the siddhanta comes always after the pūrvapakșa results in the opinion of Jaimini being regarded as the siddhanta. This is shown to be untenable. The opinion of Bhaskara is severely criticised. A detailed examination of the meaning of the term Brahman is also made; the points of view raised by the bheda-bheda-vadin and the Mimamsaka are met; the nature of the para and apara-Brahman is fully explained. The conclusion that Badari's view states the siddhanta is reiterated.

Adhikarana 6 [IV, iii, 15-16] Pages 1088-1089. It is determined here that only those that meditate on Brahman without the pratika are led to it by the dtivdhika + nd not all upāsakas.

LX

PĀDA IV.

Adhikaraņa 1 [IV, iv, 1-3] Pages 1090-1093. The individual soul on attaining moksa reveals himself in his own form, as unbound, and pure.

Adhikarana 2 [IV, iv, 4] Pages 1093-1094

On attaining moksa the individual soul becomes one with Brahman and stands undistinguished from Him.

Adhikarana 3 [IV, iv, 5-7] Pages 1094-1097.

There is a difference of opinion regarding the nature of the atman on the attainment of moksa. Jaimini thinks that the soul becomes satyakāma, apahatapāpma etc. Audulomi on the other hand thinks that he is nothing but knowledge at that stage. Badarayana reconciles the views of Jaimini and Audulomi and says that those that attain the upahitabrahman become apahatapapma etc .; the others (i.e.) those that attain the suddha-Brahman are of the nature of intelligence. The inter- pretation of Bhaskara and his attack on the view-point of the advaitin are mercilessly criticised. The Vaiseşika, Sankhya, Bauddha, and Jaina conceptions of mokga are set forth and criticised.

Adhikaraņa 4 [IV, iv, 8-9] Pages 1098-1110. He that has practised the apara-vidya can, at will, attain the pitrloka, where beyond the will nothing is needed for him to attain the desired.

Adhikaraņa 5 [IV, iv, 10-14] Pages 1100-1102.

Badari is of the view of that apara-vidyā-upāsaka has got only the mind and has no body or organs. Jaimini thinks that he has the body also. Badarayana reconciles these views

and is of opinion that he can be with or without body, accord- ing to his choice. The view of Badarayana is the siddhanta.

Adhikaraņa 6 [IV, iv, 15-16] Pages 1102-1104.

The capacity of the soul to expand itself (i.e.) to become one, three, many is explained on the analogy of the light which can enter several lamps on account of its potencs

Adhikaraņa 7 [IV, iv, 17-22] Pages 1104-1110.

The soul that attains the saguna-Brahman attains the qualities of the Brahman except the capacity to create. They become completely one with the suddha-Brahman at the end of the kalpa and hence do not return to this world. The view of Vacaspati is criticised and rofuted.

भी प्रास्ताविकम्

विदितमेतत्-तस्वदर्शनेषु हि सर्वेषु प्रायः ईश्वरो जीव: प्रपश्चस्ध इस्येते विषया: प्राधान्येन विच्यार्य निर्णीयन्ते, तदुपयोगिनश्ञान्ये तत्दभिमतप्रक्रियानिर्वा- होपयोगिनः। पते व विषय। श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिषु प्रपश्चिता। युक्तिपूर्व तेषां समर्थनमेव म्रहासूत्राणां तद्विवरणभूतमाध्यस्य व भवति मुख्यं लक्ष्यम्। इमे विषया: तदुपपादनी प्रक्रिया थ यथा सर्वेषां रृद्यरुचिता भवेयु: तथासंपादनाय श्रीमष्छंकरभगवत्पादैः भांष्ये तन्र तत्र अन्यान्या रीतयः प्रदर्शिताः । तासेकैकां रीति प्राधान्येनावलस्थ्य अनेकान्येव प्रस्यानानि सुरेश्वरवाचस्पतिमिश- सर्वक्ात्मंग्रकाशात्मप्रभृतिभिः उपाक्ञायन्त इति। तथैवेदं प्रकटार्थविवरणमपि प्रक्ियाभेदस्य भवति प्रस्थापयितृ इति सिद्धान्तलेशसंग्रहादिषु दीक्षितप्रमुखैः समुल्लिक्यते। इदमेव च मसाधारणेन निरूपणप्रखयानेन अद्वैतसमर्थनं निदानम्, पेन सत्लेष बहुतु भाष्यव्याल्यानेपु प्रकटार्थविवरणस्य मुख्यं सानममिनिविशन्ते विमर्शकाः। तदेतेषु जीवेश्वरादिविषयेषु क: प्रकारोऽनेन समर्थ्यते कर्थं चेति किशििदत्र विमृश्यते।। तथाहि जीवेश्वरनिरूपणे-अज्ञानोपहित: बिदासास ईश्वर; बुद्धयुपहितः विदामासो जीव इति सुरेश्वराचार्याः। अज्ञानविषयभूतं वैतन्यर्माश्वर; भम्ञा- नाअयचैतन्यं जीव: इति वाचस्पतिमियाः। महानोपहितं विम्बचैनम्यं युद्धं ब्रस्म: अज्ञानप्रतिविस्मितमीश्वरः; बुद्धिप्रतिषिम्यितं जीव: इति सर्वश्ञात्मभीचरणा:।

सैतम्यं जीव: इति प्रकाशात्मान: । तदेवं सिवतेषु पक्षेतु चिम्मान्रसंबन्धिन्यां मायार्या चिस्मतिबिम्ब ईश्वर: ; तश्प्रदेशभूतेष्वद्ञानेषु चिस्ननिबिम्यो जीव: इस्यसाधारणी- मेव प्रक्रियां रघयन्ति प्रकटार्थकारा:॥ मत्र य चराचरजगत्पकृते: त्रिगुणात्मकमायाया: संबन्धात् निरखनमपि महय सत्वादिगुणविशेषितस्य प्रपश्ञस्य कर्तृ भवति; सर्वविषयिण्या सत्वप्रधानमाया- दृस्या थ सर्वे जानाति इति ईश्वरस्वरूप व्यावयातम्। भवरणविसेपशकिमतां तस्प्रदेशानां महानशब्दितानां बहुत्वात् तट्ुपाधिका जीवा अपि बहव: आबुततस्व- प्रकाशा: विक्षितविपर्ययद्ञानाथ् इति सुष्टपेव जीवसकपमिह निकाेवं लर्षमते।

Lxiv

कोफिकप्रतीतिपयमवतीर्णडय दि जीवनानात्वस्य जीवव्यामुग्यतायास्म जीवोपाच- माननिबन्धनतया समर्थनात् नाजिन पसे कम्विद्संभावनाया अवकाशः। तवे- तमिदर्शितम्-"यथा आाकाशतन्त्रं नीरं न तन्न लकार्याध्यारोपं चर्करीति, किन्तु स्ास्मनि प्रतिबिम्यिते सकार्याध्यारोपं वेक्रीयते, जानुमान्रेऽपि मीरे साम्रनसनस्य

करम्ं" इति। मस्य व पससय सापनेन प्रकटार्थकारा: दुष्परिहरं सार्वदिक थ अहुँतसिद्धान्ते माझेपमनायासेन प्रतिक्षिपन्ति ।

महाश्ञानमूलक: सर्व: प्रपञ्संव्यवदार इति किल अद्वैतिनो सन्यन्ते। यदि कदाचित् कस्यचितपुरुषधौरेयव्य म्रहासाक्षारकारो जाता, तेन प्रझयाज्ञाननिवृच्ौ सर्व: प्रपश्ञो विलयमियात्: न चानुवर्तेत, विषिछ्धन्नमूलत्वात् लौफिक: संध्यव- हार इस्यम्पैरासिप्यते। प्रकटार्थमते तु नायमासेप: प्रसरति। असंनयेधु जीवेषु यस्य तस्वसाक्षारकार: तदुपाधेदेव म्रझ्मावरणस्य तेन प्रणाशोऽसिम्मते। अज्ञाना- स्तरनिबन्ध नक् अम्येषां यथापूर्व सम्ततः संव्यवहार: खीकरियते। तेन एकमुक्की सर्वमुक्िप्रसङ्ृस्य नावकाश इति खितमू। तदुकम् "सति वैषं गुरुशिष्यमुक्का- मुकानिषिभागोपि सुगम:। तथा हि-यस्य विम्वकल्पनिर्षिकल्पप्रस्मार्मानुमव: तथय सोपाध्यज्ञानमने तञ्ञान्त:करणापसरणे प्रमातृत्तानुपपत्ती स्वरूपावलानं मुकि: संजाधदीनि'" इति। यावक पकस्य महासालास्कारे सत्यपि प्रपश्ञातु- रुसिदर्शिता, तेन इदमप्यंकमर्थनश्वं इतरैरकुण्णपूर्व मतेडसिननश्यायुपेयं नवति, यत द्ानानुष्छेद्योऽपि प्रपक्चो मिध्यात्वात् न म्रह्मणोउद्वैतत्वं व्याइन्ति, अनिर्वाषयस्वात्-इति। वद्यप्ययमनादे: संसारस्य अनम्नश्वनाद्: सिद्धाग्तप्रति- कुल एव अदैनवादिमां पायः प्रतिभायात्, तथापि तर्वनिचारकाष्ठागनपचे- लिममतीनां मतयो नात्र दोषं म्रहीष्यम्ति। मनार्दि कालमारम्य प्रवहनोऽपि संसा- रसय मिध्याम्ये संप्रतिपशाम्सनें तीर्थकराः। संग्रनिपमानि सर्वप्रसानानि। नथा विना्युत्तरमन्रमिं अनुतस्यैवास्यानुद्टती कि नाडिछन्म्, यदाह "मिथ्याल्ेऽ- व्यनाित्ववत् अनुष्छेदसंभवात् । न वैवमह्ैतव्याघात:, संवितसुमार्मन पक्- रसत्बाद्, अनिर्वाठ्यत्वाच विभागसेति"" इति। पत्यंधिकरणे'उप्युक्तम् "नय कदानिश्सर्वशुण्यता भविष्यतीति प्रसिद्धिररि्ति: "न हि कदाचिदनीडशं जगत्" इति दुदा मभाविरे। तसायययेदानी केविदसा: केविट्डा इति त्कांगोचर

१. Pago 3. ₹. Page 4. t Pago 4. ¥. B. B. II, li, 37 f.

LXY

दवार्य अपशमियवस्कारित, तथा अतीतानागतवोरपि अजतत्वमदितीयं वैदैक- बेयमिलनवधम्'" इति ।

मतु मायाविवर्त: प्रपश्च:, अतममानिवंचनीय इतीदमसापु, प्रुतिस्मति- सुभादीनां परिणामवाद एव तात्पयेण मायावादस्य निर्मूळत्वाद इति; एवं सम्मा मावा अन्बा नाविद्येति तम्जेदोपगमे ययादर्शिता व्यवला घटेत यावदियरजकारा- दय: तयोरमेदमातिष्ठन्ते तदा कथमस्या उपपसिरिति। मत्र आय्यव्यासेपस् परि-

प्रहणो पहुश: आवयामास। तदर्य य भगवान् पराशरो मयायुत्युपविदेश-

बर्जित: शमबते मब्तुं म: सदास्तीति फेवलम्। सोडई स लां जगगोदं सदेवासुरमानुषम्। अविद्यामोहितास्मान: पुरषा मिनडडन: ।" इति। तत्सुतुरपि तदेव प्रकटीचकार- "अविनाशि तु तबिद्ि पेन सर्वमिद ततम्।" "विकारंस गुर्णासैन विद्ि प्रकतिसंमवाद्।" "देवी होषा गुणमवी मम माचा दुरत्यया।" इत्यादि यहु यटुकुलतिककवननबलखेन। सत्सूतुश, शुकूदेव: प्रथमत एव माग- बते "बन्र त्रिसगों युपा" इत्युपसिप्य बहुशो मायावादमुवाध। "यो दुर्विमर्शपथणा निजमाययेद सडा गुणानू विभनते तदतुमवि:।

संहारचकहतये परमेश्वराय।" तचदिप्य् गौडपादाचार्यों ययोपदिषमेव वर्णवावभूव। वदेवं बेदावायपर- स्यरागतं मायावाद व्यायसानं निन्दन कर्य महारा न अनेत्" इति। "यनोंक न सुनकार: कविदपि मायाशब्दं प्रपुष्ट इति, तदचठ्; "मांषा- मार्न तु कात्समर्पेनानमिष्यकलकपत्वाद्" इति सुनवयनात्; तम समे मान्रमवर्ण ड्वद आगरजत्यापि मानामयता सुदवति। बदचं माेति प्शोज्यत हति.न्याचया-

₹ .. Pago 562. ₹. Pago 379. 4.

LxVi

नमू, तदसत्; मिध्याभूते करिनरसुरगाद़ी मायाश्दस् लौकिकानां प्रयोग- दर्शनात्; बेदेऽंि "मार्या तु मरंकतिम्" इत्यन स पतार्थों प्राह्या। यथोकम् "अजञामेकाम्" इति तेजोडनलसणाया भूतप्रकते: प्रकतरवात् सैव निर्मिमीते सविकारन इति व्युश्पस्या मायोच्यत इति, तदसत्; योगादवूटेबेलीय स्वाद्। "किकारणं मक" इति तेजप्रभृतिकं प्रति म्रह्मणो निरशस्य करणरयासंभवा- शट्टायां तन्िर्वाद्टिकाया: शके: खगुणैनिंगूढाया: प्रक्रान्तत्वाय। तदेवं श्रुतिस्मुति- सून्मसिदधो मायावाद इति खितम'"इति च।।

मायाविद्ययोभेंद पवाभयणीय:, प्रमाणसिद्धत्यात्। तथा दि "जीघेशावाभा- सेन करोति माया वैवाविद्या थ" इति भुतौ आभालशष्दितप्रतिबिम्बभावगमनात् अहणो जीवेशवारमाव इति प्रदर्शितम्। न स एकस्िम्तुपाधौ बहपः प्रतिबिर्ा सबन्ति। न व तयोरैकयपसे माया व अविध्या चेति चकारछयस्याअस्यम्, "अविद्यायामन्तरे" "मायिनं तु महेश्वरम्" इतिचैयंजातीयकेषु जीवेभर- निडपणेधु प्रायो व्यवस्पयैव अविद्यामायापढ्प्रयोगेऽपि इममेव वाइसुपोद्वलयति। चिते य तयोमेंदे "भूयश्ान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" "माययापहृतज्ञानाः" इति व भ्रुतिस्मृत्यो: सांकर्येण व्यवहार: परिचिछिषविद्यानां मायाप्देशरवेन अमेदो- पचाराव् बडय:। न चात्र विवरणविरोध: राङय:, प्रस्ानान्तरत्वेन स्वामिमतार्थ- सापने सातन्याद्।

न य केवरळं प्रकटार्थविवरणस्य मर्थविशेषांशातुवम्येत स्वातनयं यावरमधोन- भूतेष्वपि जीवेश्वरादिषु पथा दर्शितं पुरस्ताव्। एवं ब्ानसाधनभवणादिपर- वाकयेपु विधिसकपनिरूपणायां स्वतम्त्र: आशयविशेषो रश्यते। तथा हि-"भास्मा वा मरे दुषष्य: ओतम्यो मन्तव्यो निविध्यासितव्य:" इस्यत्र आत्मदर्शनसाधन- तथा पकम्ासस्य अवणस्य नियमविधि:। नियतम्रापस्यापि तस्य व्यापाराम्तरनिव- स्वथ:परिसंक्याविधि :; नियतमासत्वादेय नैवास्य कश्धिदिधि :- इति विवरण- पार्तिकमामतीप्रस्यानातुसारेण पक्षमेदेशु सितेषु अपूर्वविधिरेवायमिति इतरपक्ष- निरालेन समर्थितमस्िन प्रन्थे। माष्यवचनमप्यत्रोदाहतम् "विद्यासहकारिणो मौनस्य पाल्यपाण्डित्यवत् विधिरेवाश्यितम्य, नपूर्वत्वादं" इति॥

एवंमम्पेऽपि प्रक्रियालवान्तरमेदा: मसयैय मसाधारणा: तन तम सूक्मेसिकना

₹. Pago 428. 2. Page 987.

Lxvii

पतेन यत् केचिदाड :- भामतीविवरणार्दानामिय नास्य प्रसानान्तरत्वकमप- देशो पुज्यने: प्रायेण दि विवरणावलम््येव प्रकटार्थविवरणं प्रवतते; सन्तु कामं भाष्यदाक्यानां अर्थमेदा तन तन अनेनाविष्कृताः; नैतावम्मानरं सर्वव्यास्यान- साधारणं पयांसं प्रस्यानास्तरत्वकलपने इति-तनयुक्तमिति व्याक्यातम्, यत: प्रधानभूतजीवादिप्क्रियायां मम्येषु वार्षेषु मार्गमेदा5स्य प्रदर्शित: पुरस्तालू। न चेद- मेकाग्तत: विवरणपरतन्त्रमिति शक्यं वकतुम्। अधिकरणकुपावेव तावस् विष रणम्रस्थानादस्य वैलसण्यम् । विवरणग्नख्ाने हि ज्योतिरधिकरणम' "उपदेश- मेदात्"" इसेवमन्तं एकाधिकरणतया सर्तप्रसिद्धमपि, 'ज्योतिस्सृत्रणैकम्, "उम्होमिधानात्"" इत्यादिना अन्यदिति देधा विभक्तमिति शारीरकन्यायसंभ्- हादिपिरिशीलने अवश्याम्युपेयं भवति। गन्थेऽजिन् सत्तदधिकरणविद्यारेण परि- निष्पनञानि न्यायशरीराणि विविष्य प्रद्श्यन्ते। जयोतिरसुन्रमनुक्रम्य "ज्योति- रशब्दो म्रह्यापर इति न्यायदयमत्र दर्शितम्ँ" इति, छान्दोभिधानसूत्रमनुकम्य "गायत्री प्रह्ोति निर्णीनम्" इति योपसंहारः अधिकरणमेदानम्युपगमे न सम्य- गवकल्पेत । वियरणव्याव्यातूरणां क चित्तुखाच्चार्योणां सग्नम्ये अधिकरणमत्याम्

तथैव ततकृते अधिकरणसंगतिभ्रन्थे न्योतिक्षरणछन्दोमिधानसूत्रयोः संगति- प्रदर्शनमुपएटम्भोऽन द्रषटव्यः। तस्सितमेतद्धिकरणदय्रमिति। तदेवं जिते विवरण- प्रसानमनुरुग्धाना अपि म्वायशरीरं तथैव प्रकाशयन्तोऽपि प्रकटार्थकारा: तदमि- मतमधिकरणमेदं नातुमन्यम्त इति गम्यने। पकलिष्रत्रिकरणे सुत्रमेदेन म्यायमेव- सुचनम्, एकसिमेष वा सूत्रे विषयमेदेन न्यायमेदसूचनं व सुनाणामलह्ार पव।

शड्ट्रातरपरिहारमुखेन प्रबुतिक्ष म्रहसूत्रछायाया अनुरूपा। अतो नावश्यमधिकरण- मेदो5नाअवितम्य इति तदाश्ययोऽन प्रतिभाति।।

₹. I, i, 24-27. R. I, i, 27. . I, i, 24. ¥. I, i, 25. 4. Śārlrakanyāyasangraba. p. 11. 4. Śārirakanyāyasangraha. p. 11. Journal of Oriental Research, Vol. V, p. 264. C. Journal of Oriental Rowearch, Vol. VII.

Lxviil

एवं स्वतन्त्रपकरियाख्ापनात, नैयायिकादिमतान्तरप्रसजजेन तदिषयार्णा दुब्हसतन्त्रयुक्तिजालेन निराकरणात्, महाविद्यानुमानानामसाधारण्या गमनि- कथा शिथिलीकरणाळ भवश्योपादेयमिद भ्रन्धरक्मिति सिद्रम्॥

इतसैतद्वश्योपादेयम्, येनास्य प्रवृत्तिमात्रं परिशील्यमानं इतरअम्पैरस्या. गतार्थतामावेद्यति। तथाह्यत्र ग्रम्थे प्रायः प्रत्यधिकरणं भारकराचार्योंकानि भध्योपरिदूषणानि कण्ठतोऽनूय भाष्याशयाविष्करणेन स्वतन्त्रतया क निरा-

अशेलिता अपि महैतमतसंबन्धिन आकेपा: कार्र्स््येनेड प्रतिस्षिता:। आसेप प्रतिक्षेपमिदं यत्र यत्र कमते ते सलविशेषा: उत्तरत्न निर्दिष्ा:॥

WORKS AND AUTHORS REFEBRED TO IN THE PBAKAȚĀRTAVIVABAŅA.

Amrtananda, pages 1, 128. Anuvākānukramaņī of Śaunaka 290. Bhagavata 952. Bhāskara 24, 30, 33, 113, 115, 128, 220, 222, 372, 378, 416, 428, 444, 644, 746, 948, 953, 1031, 1051, 1078, 1082, 1096, 1098. Bhattamiśra 906. Bodhāyana 950, 954. Brahmaprakāśikākāra 1, 10, 24, 29. Gaudapāda 379. Harita 949. Kāņvāyanasmrti 940. Keśava 55, 84, 118, 870, 378, 417, 429. Kūrmapurāņa 951. Lingapurāņa 1026. Madhava 10. Mandana 989, Manu 951. Nārada 954. Parāsara 379. Parāfarasūnu 379. Prabhakara 71. Śaunaka 954. Śivadharmottara 1026. Śukadeva 379. Udayana 42, 285, 507. VEcaspati 989, 995, 1110. VErtikakrt 160.

LXX

Vasișțha 954. Viśvamitra 954. Vṛttikāra 115, 119, 122, 137, 203, 326. Vyāsa 954, 955. Vyasabhāşya 92.

A few remarks on some of these authors and works may not be out of place.

Amrtānanda.

Several Amrtanandas are known to us, but this writer happens to be distinct from them all. A Saiva author of this name is already familiar; an Amrtananda as the author of the rhetorical work, Alankarasangraha is also known; there is a commentator on the Nyayadipavali of Anandabodha of this name. The Amrtananda referred to here is distinct from all these writers. He seems to have been a follower of Bhaskara. This writer has been adversely criticised in the Tarkasangraha of Anandagiri, Vivaraņaprameyasangraha of Vidyāranya and the Kalpataru of Amalananda. The Prakatartha is the earliest work, making mention of this Amrtananda.

The name of his work is not known.

Bhāskara.

Bhaskara is the commentator on the Brahmasutras. He wes older than Vacaspatimiera who wrote the Bhamati in the beginning of the 9th century. Bhaskara is criticised and refuted by Vacaspati in a number of places; and it is too well- known that the main aim of Bhaskara was to demolish the Advaitic doctrines of Ś:i Śankara. Bhaskara therefore flourish- ed between 700 and 800 A.D. Probably he was an younger

LxXİ

contemporary of Sankara. There is a tradition that makes him an older contemporary of Sankara.

Bhaskara, it may be mentioned, wrote beside the Brahma- sutrabhasya commentaries on the Chandogya-upanigad and the Bhagavad Gita.

Bhcttamisra

Kumarila is referred to under this pame. He was an elder contemporary of Sri Sankara and Prabhakara was his pupil. Kumarila flourished between 620 and 680 A. D.

Brahmaprakāsikākāra.

This author like Amrtananda was a follower of the bhedabheda school and was consequently severely criticised in the Prakatartha and other works. Amalananda and Anandagiri do not forget to show their contempt for this writer. There are reasons to think that he was the same as Kesava. Their views happen to be identical in several respects. If this is proved, then Kesava may be taken to be the author of the Brahmaprakasika. Any way these writers are older than the 10th century.

Kaņvāyanasmrti.

A smrti of this name is available in the Government Oriental Mss. Libray, Madras (R. 3457) It happens to contain that much that is cited in the Prakatartha. It is not known whether the work was more extensive.

Kesava.

Soe Brahmaprakāsikakāra.

Madhava.

This writer is different from the celebrated Madhava, for the latter belonged to the 14th century. The Madhava roferred to in the Prakatartha is an old writer about whom no other information is available.

Maņdana.

This Mandana is the author of the Brahmasiddhi, for whom, the author of the Prakatartha has got scant respect. Vscaspati is accused of blindly following Mandana.

Vrttikara.

There have been several Vrttikaras on the Brahmasutras. They 'included Upavarga and Bhartrprapanica among others. Which of the Vrttikaras is referred to in the Bhasya or the Prakatartha we cannot say at present.

LIST OF ABBREVIATIONS

Ait. Aitareya-Upanişad Ait. Ar .; Ait. Aran. Aitareya Āraņyaka Āp. Dh. Sũ. Āpastamba Dharma Sūtra Ap. Śrau. Āpastamba Śrauta Sūtra Bodh&. Dh. S. Bodhayana Dharma Sūtra Brahmabindu Brahmabindu Upanişad Bṛh. Brhadāraņyaka Upanişad Br. S .; B. S. Brahmasūtra Cha. Chandogya Upanişad G. Dh .; Gau. Dh. Gautama Dharma Sūtra Isa. İsavāsya Upanişad Jabāla Jābāla Upanigad Jaimini PurvamImamsa Sutras of Jaimini Katha. Katha-Upanişad Kauş. Kauşītakabrāhmaņa Upanişad Kena. Kena Upanigad Mahānārāyaņa. Mahānārāyaņa Upanişad M. S. Maitrāyaņīya Samhitā Muņd. Muņdaka-Upanişad Nāradaparivrājaka. Nāradaparivrājaka Upanişad Praśna. Praśna Upanigad Śata. Bra. Śatapatha Brahmaņa St. Sam. Vya .. Sütasamhitā Vyākhyā Śvotk. Śvetaśvatara-Upanigad T. A. Taittirlya Araņyaka Taitt. Taittirlya Upanişad Taitt Brk ; T. B. Taittiriya Brāhmaņa

Tând. Bra. Tandya Brāhmaņa T. S .; T. Sam. Taittirlys Samhit& T. V. Tantravārtika (Chowkhāmba Edn.) VE Vārtikas of Kātyāyana Vasigțha Vasięțha Dharmaśāstra. V. S. Vaišeņika Sūtra Yãj. Yajnavalkya Smrti Y. S. Yoga Sūtra.

Other abbreviations will be olear and they have not therefore been included here.

विषयसूची

द्वितीयाध्याये तुवीय: पाद: :.. 581 ... 665

विबद्चिकरणम् 581 ... 597 597 ... 598 ... भसंमवाधिकरणम् 598 ... 599 ... 599 ... 601 ... अवभिकरणम् 601 ... 602 ... ... 602 ... 604 ... .. तदमिष्यानाधिकरणम् 604 ... 605 ... ... चिपर्यधाचिकरणम् 605 ... 606 ... ... 607 ... 609 ... ...

... 809 ... 611

आत्माधिकरणम् 611 ... 614 गाचिकरणम् 615 ... 617 ... ... 617 ... 688 कर्नचिकरणम् 635 ... 638 ... 638 ... 644. ...

पराम सायिकरजम् 645 ... 649 ... वंशाचिकरणम् 649 ... 665 ...

द्िवीयाण्यापे पतर्ष: पाद: 666 ... 708 ...

666 ... 672 679 ... 678 ... 678 ... 679 ... 679 ... 681 681 :.. 687 ... ... 688 ... ... 689 ... 808 ...

Lxxvi

692 ... 696 संवामूर्तिक प्स्यधिकरणम 696 ... 703

रतीयाध्याये मथम: पाद: 704 ... 742 ...

... 704 ... 718 कतास्याधिकरणम् ... 719 ... 729 अनिशादिकार्यचिकरणम् ... 729 ... 735 सामाध्यापस्यधिकरणम् ... 735 ... 736 नातिथिराधिकरणम् .737

738 ... 742

दृवीवाध्याये द्वितीय: पाद: ... 743 ... 804

सम्भयाधिकरणम् 743 ... 753 तदमानाधिकरणम् .. 753 ... 760 760 ... 768 763 ... 766 766 ... 783 प्रकतैतावस्वािकरणम् 784 ... 793 पराधिकरणम् 793 ... 799 फकामिकरणम्. 800 ... 803

तुती याध्याये तृतीय: पाद: 805 :.. 926

... 805 ... 813 उपसंहांराभिकरणम् 818 ... 814 814 ... 819 व्वाप्यधिकरणम् 820 ... 822 सर्वामेदाधिकरणम् 828 ... 825 885 ... 837 भाज्यानाणियरणम् 828 ... 880 करजम् 880 ... 885 कामे ज्यानाविकरणम् 835 ... 889 840 ... 848

842 ... 844 संभुत्ंचिकरण़म् 844 ... 046 846 ... 849. 849 ... 868 हान्यचिकरणम् 858 ... 859 सांपरावाधिकरणम् 860 ... 861 861 ... 868 अगियमाधिकरणम् 868 ... 865 866 ... 870 ... ... 870 ... 872 ... इपद्णिकरणम् 872 ... 874 ... अन्तराचिकरणम् 874 ... 876 ... व्यतिहाराचिकरणम् 876 ... 87.7 ...

सत्याय्यमिकरनम् 877 ... 880 कामायचिकरणम् 880 ... 882 ...

... 882 ... 886 886 ... 891 प्रदानाधिकंरणम् 891 ... 895 ... किशमूय स्त्वाधिकरणम् 896 ... 905 शरीरेभावाधिकरणम् 905 ... 911 911 ... 914 915 ... 917 917 ... 919 चिकल्पािकरणम् 920 ... 981 922 928 ... 986

दुवीयाध्याये बतुर्क: पाद: 927 ... 998

युरमार्यानिकरणम् 927 ... 989 पयनसांचियरनम् 940 ... 957 958 .. ,960

Lxxviii

960 ... 961 962 ... 963 968 ... 967 968 ... 971 972 ... 975

वियुराधिकरणम् 976 ... 978 978 ... 980

अधिकारिकायिकरणम् 980 ... 982 ... बहिरचिकरणम् 983.

साम्यभिकरणम् 98 986 ... 990 990 ... 992 . 992 ... 995 996 ... 998

सतुर्याध्याये मयम: पाद: 999 ... 1036

999 ... 1007 मात्मत्वोपासनाधिकरणम् 1007 ... 1010 प्रतीकाचिकरणमं . 1010 ... 1012 ... ... 1012 ... 1015 ... आदित्यादिमख्चिकरनम् 1015 ... 1020 भसीनाधिकरणम् 1020 ... 1021 ... 1022 ... 1028 ... 1028 ... 1024 ... सद्चिगमाचिकरजम् 1025 ... 1028 ... इव रांस-सेनाचिकर नम् 1088 ... 1029 .. .. 1029 ... 1082 जग्होनायचियरजम् ... 1088 ... 1088 .. 1084 ... 1085 ... 1086

सतुर्याम्याये द्वितीय: पाद: 1037 ... 1060

यागचिकरनम् 1037 ... 1089 ... मनोडचिकरणम् 1089 ... 1040 ... अभ्यकािकरणम् 1041 ... 1048 ... ...

... ... 1044 ... 1045 1045 ... 1047 ... ... प्रतिषेभाधिकरणम् 1047 ... 1051 ... ...

... 1052 ... 1058 ... अविभागाधिकरणम् 1058 ... ... 1054 ... ...

रहम्यधिकरणम् 1055 ... 1057 .. 1058 ... 1060

सतुर्याधयाये तृतीय: पाद: 1061 ... 1089 ...

अर्णिराययचिकरणम् 1062 ... 1068 ... वाच्यधिकरणम् ... 1064 ... 1066 तवदभिकरणम् 1066 ... 1067 ... 1070 ... कार्याधिकरणम् 1070 ... 1087 ... .. 1088 ... 1089 14

पतुर्याध्याये चतुर्ष: पाद: 1090 ... 1100

1090 ... 1098 अविभांगेन रडत्वायिकरणम् 1098 ... 1094

श्रासािकरणम् 1094 ... 1097

संकस्पाभिकरणम् 1098.,.1100 1100 ... 1104

अगधापारािकरणम् 1104 ... 1100 ...

ADDITIONS AND CORRECTIONS

Page Line Rond Page Line Read

651 20 961

660 22 वेवां छ .968 14 मुने" "नथा

666 10 988 17 मुने

712 18 "वमिन् 997 top ?o

14 1016 14 पाते

760 12 1028 नम्यनस्पु

766 2 Tg 1029 10 नैत

828 7 दानमेवार 1050 13 समसनुते

886 5 888 13 9r 1054 12

854 1067 17

874 1069

875 top 1086

914 1096 12 gà !

917 15 चित् डो

23 40s 1099 10. ag

923- 16 नानियम: 1108 6 वन्ति" "तेनो ..

प्रकटार्थविवरणे द्वितीयाभ्याये

तृतीय: पाद:।।

भाष्यम् [वियद्धिकरणम्] वेदाम्तेष्ड तल तल भिसमस्थाना उत्पततिस्ुतय उपलभ्यम्ते। केषि- 5

केचिज: एवं जीवस्य माणारना थ। एवमेव कमादिद्वारकोऽपि विमति- नेष: सुत्यन्तरेनृषकस्पते: विमतिनेनाच परपक्षाणामनपेक्षितत्वं स्थांपि-

सर्ववेदान्तमतसहियुत्यर्थनिर्मसत्वाथ पर: नपश्न भरभ्यते: तदर्थनिर्म- 10 लत्ने प फलं यवोक्ताशद्ानिटतिरेय। तल मथमं तावदाकान्मामिल चिम्सते- न वियद्श्रुतेः ॥२-३-१ ॥ किमस्वाकानस्योत्पचिरस्त्र, उत नाल्तीति। तल तावत्ति- पथते-न विषद्भुतेः इति: न ललवाकाशमुत्पधते : कलमाव? अगुते :- 15 न हरवोलयचित्रकरणे अवजमस्ति। क्ाम्दोग्ये हि "सदेव सोम्मेडमन्र

पूर्गलिर पारे नलन्तधमतां समामानिकतमवर्मनेनाविद्यथं विभाय नधुना

मननमिति।। न वियदकुतेः।। चित्सिेण दिलारिना।I

॥नय् :

भाण्यम् आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इति सच्छव्द्वाष्य म्रसम मकत्म "तद्शत", "हवेजोऽ्यजत" इति य पश्चानां महाभूतानां मध्बर्म तेज आदि इल्ला त्याणां तेजोवमानासत्पति: भाष्यते: सुतिश न: ममानमती- 16

अस्ति तु॥ २-३-२ ॥

तुशब्द: पक्षान्तरपरिग्रडे : मा नामाकासस्य छान्दोग्ये मूहुत्पापि:। सुलन्तरे त्वस्ति: तैसिरीयका हि सनामनन्ति-"सत्यं ज्ञानमनन्त 10 क्रम" इति पकृत्य "तस्ादा एतस्पादात्मन आकाश: संभूत:" इति: ततथ भुत्योविमतिषेध :- रचिवेज:पमुखा सष्टि:, कचिदाकान्मस- सेवि। नन्बेकवाक्यतानयो: अुल्योर्पुक्ता सत्यं सा युक्का, न तु सावगन्तुं पकयते: इुनः१ "तरेजोऽछजत" इति सकष्कुतस्य ल्रष्ट: सषन्यद्येन संबन्धातुपपसे :- 'तरेजोऽमजत', 'तदाकान्मसृजत' 15. इति। नतु सकृष्छृतस्यापि कर्हुः कर्तव्यड्येन संबन्धो दश्यते-पचा ए्प पवरपौदनं पचतीति, एवं तदाकाशं संड्ा तचेजोऽपजतेति योज- विष्यामि: नैवं युज्यते: प्रथमजत्वं हि छान्दोग्ये तेजसोऽबगम्यते,

प्रकटार्थविवरणम्

अस्ति तु।। 20 सुतयोर्विम्तिषेधे नोमवोरण्यम्ामाण्यं निर्दिहत्वाद् [निर्दुहत्वाव]; भत एकवाक्यता वळम्पेलाइ-नन्वेकवाक्यतेति।। एकवाज्यताया मसंमवे पुक्र- मममाणत्वमित्याह-न तु साधषगन्तुमिति ।। एकस्य युगपद्यापारड्रवस्ासंम-

रून्यति-जैंव युण्यत इति।। कमो न पुल्पवे, छयो: प्रथमनत्वासंभवप्रसद्ताव्ः 588

विषद्निकरणम् १.] भाज्यम् तैचिरीयके चाकाश्स्य: न चोभयो: पथमजत्वं संभवति ; एतेनेतरसल- क्षरविरोषोऽपि व्याख्यात :- "तस्मादा एतस्मादात्मन आकाजः संभुत:" इत्यलापि-तस्मादाकाशः संभूत, तस्माचेजः संभुतम्- इति सकच्छृतस्यापादानस्य संभवनस्य प वियेजोभ्यां युगपत्संबन्धा- नुपपसे:, "वायोरमिः" इति च पृथगान्नानात । अस्मिन्निमतिषेषे कविदाह-

गौण्यसंभवात् ॥२-३-३॥

नास्ति वियत उत्पत्ति: अश्षुतेरेव। या त्वितरा वियदुत्पचिवादिनी श्रतिरदाहता, सा गौणी भवितुमईति; कस्मात् १ असंभवाद। न स्रा- 10 काशस्योत्पत्तिः संभावयितुं शक्या श्रीमत्कणशुगभिमायानुसारिष जीवत्सु : ते हि कारणसामग्रथमंभवादाकाशस्योत्पपि वारयन्ति;

प्रकटाथेविवरणम्

भतो बौगपचं वर्कव्यम् ; तरदापि विरोघस्तदवल पवेतर्य:। एवं छम्दोगभुते- ्चिरदार्यत्वमुकत्वा तैत्तिरीयकभुतेः विव्द्धार्यतं कथयति-पवेनेति। 15 तस्ादेकवाक्यत्वायोगात् विभतिषेध: सिंत पवेति केनचिदापादिते परिहाएं वब्तुं मतान्तरं तावदाह-अस्मिन्विमतिषेष इति।।

गोण्यसंभवात्

विमतिषेये सति कझ्ानुरोमेन कि नेतव्यमिति विशये तर्कांतुंगरीत-

आाकाशो न आवते, सामग्रीशूल्पत्वाद्, मात्मवदित्याह-ते रीति । का साम-

₹. T, T' and P omit 4oy १. A. वर्कानुरोजेन पही- १. A. लदा ४. TM. वरीवि T, Tr and P. खना प 883

हकयान िर वा. ९.६.

समवाव्यसमवायिनिमिचकारजेम्यो दिकिळ सर्वुत्पयमानं समुत्वचते इव्यस्य वैकजातीयकमनेरकं व द्रर्ष्यं समवायिकारणं भवति। न चाका- वस्येकणातीयकमनेकं व इव्यमारम्भकमस्ति: यस्मिन्समवायिकारणे 5 सति, असमवायिकारणे व तत्सयोगे, आकाश उत्पयेत: तदभावापु तदतुब्रह्मटचं निमिच्चकारणं दूरापेतमेवाकाशस्य भवति। उत्पचिम्तां तेजभ्भृतीनां पूर्वोतरकाळयोविज्ेष: संभाष्यते-मागुत्पचे: मका- शादिकार्य न वभूब, पथाम भवतीति : आकाशस्य पुनर्न पूर्वेचरकाळ- मोर्विकेष: संभावीयतुं अकयते। कि हि मागुत्पचेरनवकाशमसुपिरम- 10 किशदं वय्पेति शक्यतेऽध्यवसातुम्: पृथिष्यादिवैधर्म्यान विद्ुत्वादि- रसनादाकानस्याजत्वसिद्धि:। तस्माधया लोके-आकाश डुर, आाकाशो जात :- इलेवंजातीयको गौण: प्रयोगो भवति, यवा प- घटाकाश:, करकाकाश:, गुहाकाश :- इत्येकस्याप्याकाश्षस्यैवंजाती- यको मेदव्यपदेशो गौणो भवति-वेदेऽपि "आरण्यानाकाशेष्वाल- 15 मेरन्" इति: एवमुत्पविक्ुतिरपि गौणी द्रष्टष्या।।

प्रकटार्थनिवरणम्

श्रीखाश्ह्यार-समवायीति॥ समभ्राणि कारणाम्येद साममीत्थ। तर्हि ईवरो मायाबी समवाविकारणम्, [कारणम्, तत्संबम्धोSसमवांधिकारणम्,]

20 मायेश्वरयोषिज्ञातीयत्वात् तम्मुसुवर्णनोरिव मैंकं था [नैकम्, डमने था] कार्य प्रति समवाधिकारणम्; तत्सम्बन्धोSसमवािकारणम्; अडहं निमिस्त- शरणं दु दूरनिरसमित्वर्य: । कि थामूत्ामावितवं कार्यकसनम्; तद्पि

नेति ॥ कि य माकाशी न जयते, विमुत्वाद्, निरययनम्रष्यताय, भरपरश- 25 मुकुलाठू, लास्मवदिल्वाइ-पृथिष्मादीति।। सदशन्तं गौनत्वमुपसंहरवि- स्जादिति।। 584

मा पम् शब्दाच्च॥२-३-४। शब्द: खल्याकाशस्याजत्वं खयापयति, यत आह-"वायुमान्त- रिसं वैतदमृतम्" इति ; न समृतस्योत्यतिरुपपथते: "आकाशवत्सर्व- गतम नित्य:" इति चाकाशेन ब्रह्म सर्वगतत्वनित्यतवाभ्यां धर्माम्या- सुपमिमान आकाशस्यापि तौ धर्मो सूचयति: न च ताहसस्योत्पचिरप- पथते। "स यथानन्तोऽयमाकाश एवमनन्त आत्मा वेदितव्य:" इति चोदाहरणम्: "आफाशशरीरं ब्रझ्म", "आकाश आत्मा" इति च। न साकाशस्योस्पत्तिमर्वे ब्रह्मणस्तेन विशेषणं संभवति-नीळेनेषो- स्पलस्य। तस्माभनित्यमेवाकाशेन साधारणं ब्रह्मेति गम्यते।। 10

स्याच्चकस्य ब्रह्मशब्दवत्॥ २-३-५॥। इद पदोचरं सुतम्। स्यादेवत्। कर्य पुनरेकस्य संभूतशब्दस्य "तस्मादा एवस्मादात्मन आकाश: संभूत:" इत्य्िनधिकारे परेद तेजभ्मभृतिष्यतुवर्तमानस्य सुरयत्वं संभवति आकासे च गौणस्वमिति। अत उचरमुष्यते-स्याचैक स्यापि संभूतशम्दस्य विषयविभेषवस्नाद्ौण 15 प्रकटार्थविवरणम्

हट "माकाशशारीरम्" इत्येतत् कथमुत्यचिमतनं बारयतीत्याशद्गाह- न साकाकस्येति।। आाकारा: शरीरमस्ेत्याकाशेन प्रहाणो विशेषितत्वाज व्यां- 20

स्वरललेन सुर्न बोजमति-स्पानेकस्यापीति।। अधिकारे प्करजें।"वर्व अहोवि व्यनबद्" इलाविड गौना; "माननडो पजोति 585

[ब. २. पा. ३. सू. ५.

भाष्यम् मुरुयश्च प्रयोग :- ब्रह्मशब्दवत्: यथैकस्यापि ब्रह्मशब्दस्य "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासख। तपो ब्रह्म" इत्यस्मिअधिकारेSलादिपु गौणः पयोग :: आनन्दे च मुख्यः; यथा च तपसि ब्रह्मविज्ञानसाधने महशब्दो मत्त्या प्रयुज्यते, अञ्जसा तु विझ्ञेये ब्रह्मणि-तद्वद्। कथं पुनरनुत्पत्तौ नभसः "एकमेवाद्वितीयम्" इतीयं प्रतिज्ञा समर्थ्यते? ननु नभसा द्वितीयेन सद्वितीयं ब्रह्म पामोति ; कथं च ब्रह्मणि विदिते सर्वे विदितं स्यादिति, तदुच्यते-"एकमेन" इति तावत्खकार्यापेक्षयोप- पद्ते: यथा लोके कश्रित्कुम्भकारकुले पूर्वेध्युर्मृहण्डचक्रादीनि च 10 उपलभ्यापरेदुश्च नानाविधान्यमत्नाणि प्रसारितान्युपलभ्य त्रयात्- 'मृदेवैकाकिनी पूर्वेधयुरासीत्' इति, स च तयावधारणया मृत्कार्यजातमेव पूर्वेधुनासीदि त्यभिनेयात्, न दण्डचकरादि-तद्वद् ; अद्वितीयक्षुतिरषिष्ठा तन्तरं वारयति-यथा मृदोऽमत्रपकृतेः कुम्भकारोषिष्ठाता दश्यते, नैवं ब्रह्मणो जगत्मकृतेरन्योऽषिष्ठातास्त्ीति। न च नभसापि द्वितीयेन 15 सद्वितीयं ब्रह्म पसज्यते, ळक्षणान्यत्वनिमित्तं हि नानात्वम् ; नय् मागुत्प सेरअरअनभसोर्लेक्षणान्यत्वमस्ति-स्षीरोदकयोरिव संसष्टयो :- प्रकटार्थविवरणम् इत्न्र मुख्यार्थ इत्यर्थ:। प्रकारान्तरमाह-यथा चेति ।। भक्सा उपचारेण। भझसा मुख्यदुर्र्या। सिद्धान्तिन आसेपमाह-कर्थ पुनरिति । का पुनरि- 20 हातुपपचिरित्याशद्पाह-नतु नमसेति ।। म्रहण: कार्ये किंचिस्नळये न वमूवेति घटते सत्यपि नमसीत्याद-तदुचयत इति।। कुले गुह्े। अमनाणि पाताणि। अद्वितीयविशेषणस्य व्यावर्स कथवति-भद्दितीयभ्रुति- रिति। पूर्व नमसा सद्वितीयत्वमन्गीकृत्य अद्वितीयभ्रुतिस्तम्ष वारयतीत्युक्तम्। हदानीं तदपि नास्तीत्याह-न पेति।। नतु यदि मकवकाळे [काळ्रेडनन्-

१. T. इचिना

586

विबनधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् व्यापित्वामूर्तस्वादिधर्मसामान्यात् ; सर्गकाले तु ब्रह्म जगदुत्पादयितुं यतते, स्तिमितमितरचिष्ठति ; तेनान्यत्वमयसीयते; तथा "आकाश- शरीरं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिभ्योऽपि ब्रह्माकाशयोरभेदोपचारसिद्धि: ; अत एव च ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धिः; अपि च सर्वे कार्यमुत्पध- 5 मानमाकाशेनाव्यतिरिक्तदेशकालमेवोत्पद्यते, ब्रह्मणा चाव्यतिरिक्त- देशकालमेवाकाशं भवतीति-अतो ब्रह्मणा तत्कार्येण च विज्ञातेन सह- विज्ञातमेवाकाशं भवति-यथा क्षीरपूर्णे घटे कतिचिदब्बिन्दवः पक्षिप्ताः सन्तः क्षीरग्रहणेनैव गृहीता भवन्ति; न हि क्षीरग्रहणादब्बिन्दुग्रहणं परिशिष्यत; एवं ब्रह्मणा तत्कार्येश्चाव्यतिरिक्तदेशकालत्वाबहीतमेव 10 ब्रह्मग्रहणेन नभो भवति । तस्मान्भाक्तं नभसः संभवश्रवणमिति॥ एवं पाप्त इदमाह- प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः॥ २-३-६॥ "येनाशुतं श्ुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्" इति, "आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्ुते मते विज्ञात इदं सर्वे विदिनम्" इति, "कस्मिनु भगवो 1b प्रकटार्थविवरणम् त्वम्, तत्] तर्हि कथमध्यवसीयत इत्याशङ्कयाह-सर्गेकाले त्विति ।। इतश् प्रलयकाले म्रसमाकाशयोरम्योन्यसंश्लेपात्' सवरूपभेदो न व्यज्यत हस्य- वगन्तव्यमित्याह-तथाकाशेति ॥ यत्ठुक्तं प्रतिज्ञा न सिध्यतीति तत्राह- अत एवेति ॥ परलये ब्रह्माकाशयोः स्वरूपभेदानवभासादेवेत्यर्थः । कि व 20 सितिकालेऽप्यविरोध इत्याह-अपि चेति ॥ यस्सादाकाशांत्पसेगीणतवे न कोऽप्यवकर: तस्मादित्युपसंहार:।

सिद्धान्ती नमसो जन्मशुते: मुख्यार्थत्वप्रतिपादनपूर्वकं विप्रतिषेधं प्रति- पेदुसुषकमते-येनाश्ुतमित्यादिना । विरोधादेकशाक्यता न संभवतीत्युक्त 25

१. A omits गोणते न २. T, Ti, P and TM. अपकर:

587

[र २ पा. 2. ५.ई.

भाण्यम् विज्ञाते सर्वमिद विज्ञावं भवति" इति, "न काधन मदहिर्षा विधास्त" इति नैवरूपा पतिवेदान्तं पतिज्ञा विजञायते: तस्या: पतिज्ञाया एव- महानिरतृपरोध: स्याद, यदव्यतिरेकः कृत्सस्य वस्तुजातस्य विज्ञेया- रसणः स्याद: व्यतिरेके हि सत्येकविज्ञानेन सर्वे विज्ञायत इतीयं पतिज्ा हीयेत। स चाव्यतिरेक एवसुपपदते, यदि कत्सं वस्तुजातमेक- साड्रसण उत्पयेत। शम्देभ्यथ्ष प्रकृतिविकाराव्यतिरेकन्यायेनैव पति- शासिद्धिरयगम्यते : तथा हि-"येनाशुतं भुतं भवति" इति प्तिज्ञाय, मुदादिषष्टान्तैः कार्यकारणाभेदपतिपादनपरैः प्तिक्रैषा समर्थ्यते। 10 तस्साधनायैव चोचरे शब्दा :- "सदेव सोम्पेदमग्र आसीदेकमेवा- द्वितीयम्" "तदैक्षत" "तत्ेजोऽसजत" इत्येवं कार्यजातं ब्रह्मण: मदर्श्य, अव्यतिरेकं पदर्शयन्ति-"ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" इत्यारभ्य था पपाठकपरिसमापे :: तदथाकाशं न ब्रह्मकार्ये स्यात् न ब्रह्मणि विज्ञाते आकाशं विज्ञायेत : ततञ्ञ प्रतिज्ञाहानि: स्यात्; न च प्तिज्ञा- 15 हान्पा वेदस्यामामाण्यं युक्तं कर्तुम। तथा हि-पतिवेदान्तं ते ते शब्दास्टेन तेन रष्टान्तेन तामेव प्रतिज्ञां जञापयन्ति-"इदं सर्वे यदयमात्मा" "ब्रझैवेदममृतं पुरस्तात्" इत्येवमादय: ; तम्मान्जवल- नादिवदेव गगनमप्युत्पथते।। यदुक्तम्-अ्रश्षुतेरन वियदुत्पथत इति, तदयुक्तम्, वियदत्पचिविषय- 20 अत्यन्तरस्य दर्शितत्वात्-"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभुत:" इति। सत्यं दर्ण्षितम्, विरुद्ध तु "तरेजोऽसजत" इत्यनेन सुन्तरेण;

तु विरोष उक्त :- सकच्छतस्य स्ष्टः स्ष्टव्यद्टय सबन्धासभवाठ, इयोम पयमजत्वासंभवात, विकल्पासंभवाचेति-नैष दोष:, तेज:सर्गस्य तैचिरी- प्रकटाथनियरणम् सापति-नैष दोष इति ॥ तेअसर्गस्य तैसिरीयके तुतीवत्वस्य भवणा-

१. A. वेजनब्दस्प 588

वियद्निकरनम् &] भाष्यम्

यके तृतीयत्वभवणात्-"तस्माद्ा एतस्मादात्मन आकाज: संभूत:। आकाशाहायु:। वायोरमि:।" इति: अशक्या हीयं अ्ुतिरन्यथा परिणे- तम्: अक्या तु परिणेतुं छान्दोग्यभ्ुति :- तदाकाशं वायुं व सङ्गा "तचेजोडमजत" इति; न हीयं भुनिस्तेजोजनिनधाना सती अत्यन्तर- 5 मसिद्धामाकाशस्योत्पचि वारयितुं शक्कोति, एकस्य वाक्यस्य व्यापार- दयासंभवात्: स्रष्टा त्वेकोऽपि क्रमेणानेकं स्रष्टव्यं सजेत्-इत्येकवाक्य- स्वकल्पनायां संभवन्त्यां न विरुद्धार्थत्वेन क्रुतिर्हातव्या। न पासाभि: सकच्छूतस्य स्रष्टः स्रष्टव्यद्वयसंबन्धोऽभिप्रेयते, शुत्यन्तरवसेन स्रष्टव्यान्त- रोपसंग्रहात्: यथा च "सर्वे खल्विदं ग्रह्म तज्जलान्" इत्यल साक्षादेव 10 सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मजत्वं भूयमाणं न पदेशान्तरविहितं तेज :- ममुखमुत्पचित्रमं वाश्यति, एवं तेजसोऽपि ब्रह्मजत्वं भयमाण न अत्यम्तरविहितं न:रमुखसुत्पचिक्मं वारयितुमईति। ननु क्षमविषा- नार्थमेतट्वाक्यम्-"तज्जलानिति शान्त उपासीत" इति अुतेः: नैत- स्वाष्टिवाक्यम् : तस्मादेतन्र प्रदेशान्तरप्रसिद्ध कममुपरोद्मर्ईतीति; "तचे- 16 जोऽसृजत" इत्येतत्सष्टिवाक्यम्: तस्मादल यथाक्षुति कमो ग्रहीतव्य प्रकटार्थविवरणम् विसवकाशा तैत्तिरीयश्ुतिः । मतो विरोधेऽपि तदेकवाज्यतवा साव- काशा उम्योगभुति: व्याक्यातव्येत्यर्थः। कि य विरीधोऽपि तदा ब्याद्, यदि रम्दोग भुतिराकाशस्योत्पसि वारयेत; न.तु वारयंतील्याइ-न ही्य भ्ुति- 20 रिति ॥। यनोकं सयः सव्यदयसम्बम्धो विरद्ध इति तनाह-स्ष्ा स्वेकोऽपीति॥ सच्कछुतत्वमप्यसिद्धमित्वाह-न चाममामिरिति ।। नदु "वरेजोडसुजत" इति साक्षासेजसो म्रहाजत्वंभवजाम्ययातुपपस्थाकाशादि कमो बाध्यत एव ; न तूपसंडियत इत्याशङ्पाड-यथा व सर्वमिति॥

२. T. लपराबात् परल- 580

्म्

इति। नेस्युष्यते: न डि तेजम्ायम्यायुरोपेन मुलयन्तरम्सिदो विवसं- दार्ज: परित्यकथ्यो भवति, पदार्थवर्मत्वात्कमस्य : अपि म "चेजीड- सुजत" इति नाल कमस्य वाचक: कमिच्छब्दोऽस्त् : अर्थाच कमोऽम- 5 गम्यते? स च "वायोरि:" इत्यनेन सुत्यन्तरमसिद्देन कमेण निवार्यत: विकल्पसमुन्यी तु वियरेजसो: नयमजत्यविषयावसमवान- म्युपगमार््यां निवारितौ : तम्मामास्ति अत्योविप्तिपेष:। अपि य छन्दोग्ये "येनाशुरत भुर्त भवति" इत्येतां पतिज्ञां पाक्योपकमे भुर्ता समर्थयितुमसमाज्नातमपि वियत् उत्पच्वायुपसंख्यातव्यम्ः किमन पुनस्तै- 10 चिरीयके समान्नातं नभो न संगुक्लते । यचोक्तम्-आकाशस्प सर्वेणानन्यदेशकालत्वाड्रसना तत्कार्येम सह विदितमेव तन्रवति: अतो न भतिज्ञा हीयते। न व "एकमेवाद्वितीयम्" इति अ्तिकोपो मकटार्थबिवरणम्

स्यापि "तचेजोडस्जत" इल्स माचकत्वं न संभवतीलाए-नेस्पुष्यत 15 इति ॥ वियस्पदार्थखुडे: प्रतिषेधे सति पदार्थचर्मत्वाव् कमस्य प्रधर्म-

मिति भाव:। भन्ीकत्य तेजस: प्रायम्यभ्रवण अामकमिति दूषजमुकतम्: वदृपि मास्तीत्याहं-अपि व तचेज इति। नदु शाकामेदेन विजल्यो भबतु, हमर्यं योमयनेताशहपर -विकल्पसमुचयौ स्विति।। सिययसुलेन 20 विकल्पो न संमवति: उमयोरपि दुमथन्र प्रथमजलवं माम्यूपगम्पते "यावोरि:" इति सुतिषिरोधादेनेत्र्य:। इवोऽपि न शाजामेदेन विकस्पा संभवतीलाए-अपि प छान्दोग्य इति।। डकानुवादेन

१. T. प्ाथम्य- !. T and T's omit द्वि . The expreanion नायकमिति i written after ng in the next Jine in all the mom.

600

भाष्यम् भवति, सीरोदकवद्सनमसोरव्पतिरेकोपपचेरिति। अलोष्यते- न. सीरोदकन्यायेनेदमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नेतव्यम्: मुदादिदश्न्त- मजयनादि प्रकृतिविकारन्यायेनैवेदं सर्वविज्ञानं नेतव्यमिति गम्यते क्षीरोदकन्यायेन व सर्वविज्ञानं कल्ण्यमानं न सम्यग्विज्ञानं स्याद। न हि क्षीरज्ञानगुहीतस्यानेकस्य सम्यग्विज्ञानगहीतत्वमस्ति ; न च वेदस्य पुरुषाणामिव मायाळीकवञना दिभिरर्थावधारणयुपपदते; सावधारणा चेयम् "एकमेवाद्वितीयम्" इति क्ुतिः श्षीरोदकन्यायेन नीयमाना पञ्यित। न च स्कार्यपेक्षयेदं वहत्वेकदेशनिषयं सवािज्ञानपेकमेवा द्वितीयतावधारणं चेति न्याय्यम्, मृदादिष्वपि हि तत्मंभवात्-न तद- 10 पूर्ववदुपन्यसितव्यं भवति-"शेतकेती यत् सोम्येदं मगामना अनू० चानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशममाक्यः येनाक्तं झुनं भवति" इत्या- दिना। तस्मादशेषवस्तुविषयमेवेदं सर्वविज्ञानं सर्वस्य ब्रह्मकार्यतापे- सयोपन्यस्यत इति द्रष्टव्यम्।। यत्पुनरेतटुक्त्तम्-असंभवाद्गोणी गगनस्योत्पचिश्रुतिरिति, अंब्र 15 शुप :- यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्॥२-३-७।

कर्तथ्या : यतो यावत्किचिद्विकारणातं.दश्यते-घटघटिकोदआनादि वा, इफंफेयूरकण्डकादि मा, सचीनाराचनिख्ियादि वा-तावानेव 20

न प नेदस्येति।। इतस भोपचार इलाइ-सावधारणा वेयमिति।। पचोर्क लकार्यापेक्षयेति, त्वाड-न नेति।। यावदिकार तु विभागो कोकवद्।।

पंगर्र, विमकस्वाद, वदादियदिति प्योग:। विमवत्य न लाव्रनेज सम्मान- 591

[र. २ पा. ई. स

भाण्यम्

विभागो लोके लक्ष्यते: न स्वविकृतं किंचित्कृतभ्िद्विमक्तसुपळभ्यते। विभागशाकाशस्य पृथिव्यादिभ्योऽवगम्यते; तस्मात्सोऽपि विकारो भवितुमईति। एतेन दिकाळमन:परमाण्वादीनां कार्यत्वं व्यार्यातम्।

5 प्रकटार्थविवरणम्

तहि दिगादिषु व्यभिचार इत्याशङ्याह-एतेनेति ।। विमतपदेन संगृहीतत्वा- दित्यर्य:। का दिकु, को वा काल इति। मदित्योदयायुपलक्षित मकाशप्रदेशो दिक; आदित्योदयादिक्रियाधर्म: काल :; तदुमयं प्रस्यक्षम, उदयकालोSयम्, 10 एककालीनाभेदं, प्राचीयम्, प्रतीचीयमिति मानान्तरानमिश्ञानामपि प्रत्यव- दर्शनाव्; अत पवाकाशात् [काशवत्] तदुत्पर्ति मन्वान: सुत्रयामास। ये तु वैशेषिका: एकं काळमचीकृपन् न तेषां यौग[नयोग]पद्यादिमस्य- यमेदोऽवकल्पेत, कालैक्ये सर्वस्य युगपत्कृतत्वप्रसग्गात्। अथ क्रियामेदो- पाधिकालमेदादयुगपत्प्त्ययः तर्होंककालकृतानेककर्मसु युगपत्पत्यय: न 15 स्यात्। अथ क्रममाविक्रियामेदोपाधिक: कार्लभेद: प्राप्तः, तर्हि इतरेत- राभ्यासिद्धे [अ्रयः । सिद्धे] कालमेदे क्रियायाः क्रमभावित्वम्; सिद्धे व तिन् कालभेद इति। कि व कालाल्पत्वव हुत्वज्ञानपूर्वकध्ियादि- . प्रत्य :; तटलाख कालसिद्धिरिति परस्पराभयम्। यञ्ञानुमानम्-महस्वजाति: दिगतिरिकशश्वद्िशेषगुण शून्माधिकरणवृत्ति:, परिमाणतरतममावविभमा- 20 स्पदजातित्वाव, अणुत्ववदिति कालसाधनम्; दिकसाधने तु कालातिरिके- लोदि वचनीयम्-तदसव्; सिद्धसाधनत्वात्; महत्पंरिमाणगुणे इृष्प- विशेषणे थाप्रसिद्धविशेषणता; परिमाणतारतम्पस्य यानिवचनीयत्वेनाप्ामाणि- कत्वात् तार्किकाणामसिद्धो हेतु:। उष्ाम्तक्षात्माकं साध्यविकक:। यज्ातु- मानाम्तरं दिकूसिदौ-विवादाध्यासितानि कार्याणि कालाकाशारमाति- १. TM. तेनेति। ५. A omits आदि १. T,T' and P omit धम: · ६. TM. महच्व २. A. काक: U. A omita भारम ४. TM. सन्द

592

विषदचिकरणम् १.] माण्यम् नन्वात्माप्याकाशादिम्यो विभक्त इति तस्यापि कार्यत्वं घटादिव- त्मान्नोति ; न, "आत्मन आकाशः संभूत:" इति शुतेः१ यदि सात्मापि विकार: स्यात्, तस्मात्परमन्यम श्ुतमित्याकाशादि सर्वे कार्य निरात्मकमात्मनः कार्यत्वे स्याद; तथा च शुन्यवाद: पसज्येत; 5 आत्मत्वाचात्मनो निराकरणश्कानुपपत्ति: न सात्मागन्तुक: कस्यचित, स्वयंसिद्धत्वात्; न सात्मा आत्मनः प्रमाणमपेक्ष्य सिध्यति ; तस्य हि मत्यक्षादीनि प्माणान्यप्रसिद्धपमेयसिद्धय उपादीयन्ते ; न शवाकाशादय: पदार्था: प्रमाणनिरपेक्षा: स्वयंसिद्धाः केनचिदभ्युपगम्यन्ते; आस्मा

प्रकटार्थविधरणम् 10

रिकैकद्रव्यजन्यानि, कार्यत्वात्, पकतन्तुहेतुककार्यवत्; कालपद्साने दिक्पदम्यासेन दिक्[काल]सिद्धिरपि द्रष्टव्येति-तत्रापि मायाम्युपगमेन सिद्ध- साधनम्, विशिष्टप्रतिक्ासिद्धरेप्रसिद्धविशेषणत्वं च; साध्यविकलश्न उरास्तः, सिद्ध साधनं वा; महाभूतैकवशेऽपीति पक्ष[भूतेपक्षैकदेशे विपक्ष]बाधकभावाद् सन्दिग्धक्-इसयलम्। इदानीं विभककत्वस्य लक्षणमगूहीतत्वे च[त्वेन] यथा- 16 भुतमेव हेत्वर्थ गृद्दीत्वानिष्टमापाठ्यति-नन्वात्मापीति । मूलकारणत्वे- नानादित्वभ्राहकागमविरोधात् नायं प्रसक् इस्याह-अनात्मन आकाश इति ।। विपसे च सर्वे कार्य निरधिष्ठानं स्यादित्याह-यदि हीति ॥ मस्तु तर्हि शून्यवाद एषेस्याशङ्याह-आत्मत्वाचेति । निराकर्तुरवि सरूपत्वेन सिद्ध- त्वादित्यर्थ:। वस्तुसंग्रह्वाक्यं विषुणोति-न झात्मागन्तुक इत्यादिना।। 20 स्वयंसिद्धत्वादिति ॥ सचाम्रतीत्योः अन्यनिरपेक्षतया सिद्धत्वादित्यर्य:। तन्र प्रतीतौ तावभैरपेक्यं साधयति-न आात्मात्मन इति ।। पर्था छिंदि: छेदव्ैधीभावायोपादीयते, न छेतारं व्यापोति, तथा प्रमाणानि प्रमेयसिद्धये, न प्रमातुसिद्ये भवन्तीत्यर्थः। नतु आकाशादीनामात्म- नश्च वस्तुत्वाविशेषात् सतस्सिद्धिरसिद्धिर्वा समानैव न्याय्येत्याशड्पार- 25 न साकास्ादय इति। प्रमाणभव्त्यम्व यव्यतिरेकवत्वादाकाशादिसियेमे

?. A adds ft २. A. समानम्याय्या

598

[भ. २ पा. ई. सु. ५,

भाध्यम्

छु पमाणादिव्यवहराश्रयत्वात्मागेव ममाणादिव्यवहारात्सिध्यति ; न चेदसस्य निराकरणं संभवति; आगन्तुकं हि वस्तु निराक्रियते, न स्वरूपम्: य एव हि निराकर्ता तदेव तस्य स्वरूपम्: न समेरौष्यम- 5 मिना निराक्रियते : तथा अहमेवेदानी जानामि वर्तमानं वस्तु, अहमेवाती- तमतीततरं चाज्ासिषम्, अहमेवानागतमनागनतरं च झास्यामि इति अतीतानागतवर्तमानभावेनान्वथाभवत्यप ज्ञातव्ये न ज्ञातुरन्यथा- भावोऽस्ति, सर्वदा वर्तमानस्वभावत्वात्; तथा भस्मीभवत्यपि देरे नात्मन उच्छेद :: वर्तमानस्वभावादन्यस्वभावत्वं वा न संभावयितुं 10 अक्यमित्येवमपत्याख्येयस्वभावत्वादकार्यत्वमात्मनः, कार्यत्वं चाका- सस्य ।। यचूक्तं समानजातीयमनेकं कारणद्रव्यं ध्योन्नो नास्तीति, तत्मस्युच्यते-न तावत्समानजातीयमेवारभते, न भिन्नजातीयमिति नियमोऽस्ति: न हि तन्तूनां तत्संयोगानां च समानजातीवत्वमस्ति, 15 द्रव्यगुणत्वाभ्युपगमात्: न च निमिचकारणानामपि तुरीबेमादीनां समानजातीयत्वनियमोऽस्ति। स्यादेतत्-समवायिकारणविषय एव

प्रकटार्थविवरणम्

सतस्तवम्, प्रमाणवुत्तेः प्रागेव सुपुप्तेऽप्यात्मसिद्धे :; अन्यथा : परामर्श- योगादात्मन: सिद्धि: स्त पवेस्यमिप्रायः। ततः किमिस्यत आइ-न 20 चेहसस्येति॥ इदानीं सत्तायामपि नैरपेक्ष्यं साधपति-तथाहमेवेदानी- मिति ॥ सदाहमित्यापरोक्यैकरूपावभासनान नास्ति सत्ताव्यमिचारो येन मन्यतः सताकाकपेतेत्यर्थ: । नतु तर्हि देशवोष्छेदो भविष्यतीत्या- शङ्पाइ-तथा भस्मीभवतीति । निरवयवस्य नभोवदाहास्ुपरागाभावा-

25 डक्कमनूध व्यभिवारमाह-यचूक्तमित्यादिना ।।

१. T. दुप्ते्ात्म २. TM. न तथा

694

माध्यम् समानजातीयस्वाभ्युपगमः न कारणान्तरविषय इति ; तदप्यनैकान्ति- कम् : सूलगोवालैर्शनेकजातीयैरेका रज्जः सज्यमाना दश्यते; तथा

वा समानजातीयत्वे कल्ण्यमाने नियमानर्थक्यम्, सर्वस्य सर्वेण समान- 16 जातीयकत्वाद। नाप्यनेकमेवारभते, नैकम्-इति नियमोऽस्ति; अणु- मनसोराद्यकर्मारम्भाभ्युपगमाद्। एकेको हि परमाणुर्मनश्ञाथं कर्मा- रभते, न द्रव्यान्तरः संहत्य-इत्यभ्युपगम्यते। द्रव्यारम्भ एवानेका- रम्भकत्वनियम इति चेत, न परिमाणाभ्युपगमात्। भवेदेष नियम :- यदि संयोगसचिवं द्रव्यं द्रव्यान्तरस्यारम्भकमभ्युपगम्येत; तदेव तु 10 दरव्यं विश्नेषवद्वस्थान्तरमापद्यमानं कार्ये नामाभ्पयुगम्यते; तथ कचि- दनेकं परिणमते मृद्धीजादि, अङ्कुरादिभावेन; कचिदेकं परिणमते क्षीरादि, दध्यादिभावेन; नेश्वरशासनमस्ति-अनेकमेव कारणं कार्ये जनयतीति। अतः श्रतिमामाण्यादेकस्माङ्गह्मण आकाशादिमहाभूतोत्प- चिक्रमेण जगज्ातमिति निशचीयते; तथा चोक्तम्-"उपसंहारदर्शना- 15 भेति चेम क्षीरर्वाद्धि" इति॥ यथोक्तमाकाशस्योत्पनौ न पूर्वोत्तरकालयोविशेष: संभावयितुं शक्यत इति, तदयुक्तम्: येनैव विशेषेण पृथिव्यादिभ्यो व्यतिरि- वयमानं नभ: स्वरूपवदिदानीमध्यवसीयते, स एव विशेष: पागुत्पचेर्ना- सीदिति गम्यते; यथा च ब्रह्म न स्थूलादिभिः पृथिव्यादिस्वभावैः 20 स्वभाववत्-"अस्थूलमनणु" इत्यादिश्चुतिभ्यः, एवमाकाशस्भावेनापि न स्वभाववदनाकाशमिति श्रुतेरवगम्यते; तम्मात्मागुत्पचेरनाकाशमिति प्रकटार्थविवरणम् मतु "आकाशशरीरं ब्रह्म" इति श्रुतिरिस्ति; कथमवकाशाभावे ब्रह्मणो- 5वलानमिताशङ्पाह-यथाच न ब्रह्मणः [न ब्रह्म] स्थूळादिभिरिति॥ 25 माकाशवच्छरीरमस्यति आकाशशरीरम्। अवकाशास्तरमन्तरेण मकाश-

१. T. Ts and P omit आकाशशरीरम् R. T, T' and P. qromn-

595

मससुतभाज्यव्याखयानय्

माण्यम् स्यिवस्। यदप्युक्तं पृषिष्यादिवैधमर्यादाकाव्षस्याजत्वमिति, तदप्यसठ्,

म दर्ज्ितत्वात्: अनित्यमाकाशम्, अनित्यगुणाश्रयत्वाद्, घटादिव- 5 दित्यादिमयोगसंभवाथ: आत्मन्यनैकान्तिकमिति चेत्, नः तस्याप-

बादिनं मत्यसिद्धस्वाद। यशोक्तमेतत्-शब्दाचेति-तलामृतत्वभ्ुति- स्वावद्टियति 'अमृता दिवाकसः' इतिवरष्टव्या; उत्पत्तिमलययोरपपादित- स्वात्: "आकाशवत्सर्वगतथ् नित्यः" इत्यपि मसिद्धमहख्वेनाकाशोप- 10 मान करियते निरतिशयमहश्वाय, नाकाशसमत्वाय-यथा 'इपुरिव सविता धावति' इति क्षिमगतिस्वायोच्यते, न इपुतुल्यगतिल्वाय-

भुतिभ्यम म्रह्मण: सकाशात आकाशस्योनपरिमाणत्वसिद्धि: "न वस्य प्रतिमास्ति" इति च ब्रह्मणोऽनुपमानत्वं दर्शयति; "अतोऽन्य- 15 प्रकटार्थविवरणम् सितियद्रहणोऽप्यपस्ान[णो व्यवसानं] न विलयकरमित्यर्थ:। उक्कम- बूध कालात्ययापदिष्टत्वमाह-यदप्युक्तमित्यादिना ॥ ननु ध्रुतिः न्याय- हीनानामनुमानं बाधत इत्याशङ्याह-उत्पश्यनुमानस्य चोति।। बदु- मानान्तरं चास्तीस्याह-अनित्यमिति ॥ नित्यसस्वादिशु णाभवमावार्या 20 व्यमिचारपरिहारायाह-अनित्येति॥ आकाशो जायते, महाभूतत्वाद्,

सर्वनरैव विपसषे तत्परप्रतिश्ञाहानिर्वा इति द्रषटव्यम्। आधहेतोर- मैकान्तिकत्वमाशकुप परिहरति-आत्मनेति॥ कि व खवटुक्का हेतव: ममार्सप्रतिपन्ञाः; मठुकास्तु तवापि संप्रतिपश्रा इंति शकुवन्ति त्वटुक- 25 हेतुनाभासीकर्तुमित्याह-विशुत्वादीनां चेति ॥ एवं तावभातुमानं नित्वत्चे

१. TM. भुविन्याय

896

मकटार्यविवरणम्

माण्यम् दार्तम्" इति च म्हाणोऽन्येषामाकाशादीनामार्तत्वं दर्शयति। तपासि ब्रह्मशब्दवदाकाश्षस्य जन्मश्षुतेगी गत्वमित्येतदाकाशसंभवश्ुत्यनुमानाभ्यां परिहतम् । तस्माद्गलमकार्ये वियदिति सिद्धम्। [मातरिश्वाधिकरणम् ] 5

एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥२-३-८॥ अतिदेशोऽयम्। एतेन वियद्वयारयानेन मातरिश्वापि वियदा- श्रयो वायुर्व्याखयातः। तल्नाप्येते यथायों पक्षा रचयितव्या :- न वायुरुत्पद्यते, छान्दोगानासुत्पत्तिप्रकगणेनान्नानादित्येकः पक्ष: अस्ति तु तैत्तिरीयाणाधुत्पत्िप्करण आम्नानम् "आकाशाद्ायुः"- 10 इति पक्षान्तरम्: ततश्र अत्योर्विप्रतिषेधे सति गौणी वायोरुत्पचिश्युति:, असंभवात् इत्यपरोऽभिमाय :: असंभवश्च "सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः" इत्यस्तमयमतिषधात् अमृनत्वादिश्रवणाच। पतिज्ञानुपरो- धाद्यावद्विकारं च विभागाभ्युपगमादुत्पद्यते वायुरिति सिद्धान्तः। अस्तमयप्रतिषेधोऽपरदिद्याविषय आपेक्षिक अग्न्यादीनामिव वायो- 15 रस्मयाभावात् । कृतप्रतिविधानं चामृतत्वादिश्रवणम्। ननु वायो- राकाशस्य च तुल्ययोरुत्पत्तिप्रकरणे श्रवणाश्रवणयोरेकमेवाधिकरण- सुभयविषयमस्तु किमतिदेशेनासति विशेष, इति, उच्यते-सत्यमेव- प्रकटार्थविवरणम् दिना ।। तपसि ब्रह्मशब्द्स्य गौणत्वं युक्तम्, ब्रह्मम्ञानसाधनत्वात्; वलवद्धाध- 20 कामायाचु न संभूतशब्दस्य गौणत्वनिस्याह-तपसीति।। एतन मातरिश्वा व्यारयात: ।। पूर्वत्र ग्रह्मण आकाशन्रपुतभतिपादकसमन्वयस्यानुत्पत्तिभ्रुतिविरोधो नास्तीत्युक्तम्। उत्पत्तिश्ुते: सुक्यार्थत्वव्यावयानेम। इदानीं श्रहाणो वायु- स्रधटत्वप्रतिपादकसमन्वयस्य नित्यत्यश्रुतितविरोधा नास्तीत्यतिदिश्यत इस्याद- 25 अतिदेशोऽयमिति ॥ अतिदंशमााक्षप्य समाधत-ननु वायोरित्यादिना॥

597 Asiatic Society, Calcunta Aoc. No. 1483 Date 9 8.89

[र. २ पा. १. स.९

भाग्यम् मेतत्। तथापि मन्दषियां शब्दमात्रकृताशक्ञानिवृ्त्त्यर्थोऽयमतिदेव: करियते-संवर्गविद्यादिप सपास्यतया वायोर्महाभागत्वश्रवणात्, अस्त- मयमतिषेधादिभ्यक्ष भवति नित्यत्वाशङ्डा कस्यचिदिति॥ [असंभवाधिकरणम् ] 26 असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः॥ २-३-९॥ वियत्पवनयोर संभाव्यमानजन्मनोरप्यृत्पतिमुपश्चुल्य, ब्रह्मणोऽपि भवेत्कृतशचिदुत्पत्िरिति स्यात्कस्यचिन्मतिः तथा विकारेभ्य एवाकाशा- दिभ्य उत्तरेषां विकाराणामुत्यत्तिमुपश्चुत्य, आकाशस्यापि विकार- 10 देव ब्रह्मण उत्पचिरिति कश्चिन्मन्येत; तामान्तङ्कामपनेतुमिदं सूत्म्- असंभवस्तु इति। न खल ब्रह्मण: सदात्मकस्य कुतश्िदन्यतः संभव उत्पततिराशकतिव्या; कस्मात्: अनुपपतेः। सन्मात्रं हि ब्रह्म ; न तस्य सन्मालादेवोत्पाततिः संभवति, असत्यतिसये प्रकृतिविकारभावातुप- परे :: नापि सद्विश्ेषात्, दष्टविपर्ययात्-सामान्याद्विविशेषा उत्पद्य- 15 माना दश्यन्ते, मृदादेर्घटादयः, न तु विशेषेभ्यः सामान्यम्; नाप्यसत:, प्रकटार्थविवरणम् असंभवस्तु सतोऽनृपपचेः ॥ मह्यणोऽजत्वं प्रतिपाद्यतः समन्ययस्य किम् "स्वं जातो भवसि विश्वतो- मुखः" इत्यादिभ्ुतिषिरोधोऽस्ति उत नास्तीति सम्वेहे पूर्ववाद्यार-वियत्पवन- 20 योरिति।। म्रमम जायते कारणत्वात्, आकाशवत्। माकाशो विकाराखायते कार्यत्वाद्, वायुवत् हस्यनुमानालुगृददीतजम्मध्रुतेः प्रामाण्यादस्ति विरोध इति बौद्धगन्धिन: पूर्व: पक्ष:। ब्रह्माजम्, सदादिकारणशून्यत्वाद्, नरविषाणवदि- लनुमानविरोधावृतत्परभ्ुतेः अनुमानस्य वा विपसवाधकशू्यस्यामामाज्या भास्ति विरोध इति सिद्धाम्तमाह-न.खल ब्रह्मण इत्यादिना ।। इतम् 25"स्वं जाती मसि" इति श्रेताश्वतराणां भ्ुतिः सर्वात्मभावप्रतिपादनपरा न

१. A. अनुमानादर्यंपर

598

तेजोघिकरणम् ४.] मकटार्थबिवरणम्

भाध्यम् निरात्मकत्वात्: "कथमसतः सज्जायेत" इति चालेपभ्रवणात्। "स कारणं करणाधिपाधियो न चास्य कमिज्जनिता न भाषिप:"इति च ब्रह्मणो जनयितारं वारयति। वियत्पवनयो: पुनरत्पचि: मदर्शिता, नतु ब्रह्मण: सास्तीति वैषम्यम्। न च विकारेभ्यो विकारान्तरोत्पचिदर्श-1 नाट्रूहणोऽपि विकारत्वं भवितुमईति, मृछमकृत्यनभ्युपगमेऽनवस्था- मसङ्गाद : या मूलपकृतिरभ्युपगम्यते, तदेव च नो अ्रह्मेत्यविरोष:।। [तेजोऽधिकरणम् ] तेजोऽतस्तथा ह्याह॥२-३-१०॥ छान्दोग्ये सन्मूलत्वं तेजस: श्रावितम्, तैतिरीयके तु वायुमृळत्वस् 17 तत तेजोयोनि प्रति श्षुतिविमतिपत्तौ सत्याम्, मासं तावद्रलयोनिकं तेज इति। कुतः १ "सदेव" इत्युपकम्य "तत्तेजोऽसृजत" इत्युपदेशात। सर्वविज्ञानपतिज्ञायाथ ब्रह्ममभवत्वे सर्वेस्य संभवात्। "तज्जलान्" इति चाविशेषक्ुतेः, "एतस्माज्जायते माणः" इति चोपकम्य सुत्यन्तरे सर्वस्याविशेषेण ब्र्मजत्वोपदेशात्: तैतिरीयके च "स तपस्तप्त्वा। 15 मकटार्थविवरणम्

अम्मपरा तनैवाजत्वभरवणावित्याह-स कारणमिति । यनञोकं वियत्पवन- योरसंभाव्यमानजन्मत्वमिति, तन्नाद-वियत्पवनयोरिति ॥ न केवलं विपस-

च विकारेभ्य इति॥ अनवस्वितकारणाम्युपगमे कचिदपि निराकाडकार्य- 20 प्रत्ययो न व्यादिति मूलक्षतिः।। तेजोऽतस्तथा ह्ाद ।। तेजो विषय:। त्स्कि ब्रह्मकार्ये वाचुक रये वेति सन्देहस्य बीजमुकस्वा पूर्व- पक्षमाह-छान्दोग्य इति। आकाशधिकरणे सर्वनितानप्रतिबानुगद्दीतो-

१. T. जन्म या २. T. असमाप्य

599

अथसूतभा्यव्यारयानम् [न. २.पा. ३. सू.१०.

भाध्यम् इर्द सर्वमसृजत । यदिदं किंच।" इत्यविशेषश्रवणात्; तस्माद"वायो- रभि:" इति क्रमोपदेशो द्रष्टव्य :- वायोरनन्तरमत्निः संभूत इति। एवं मासे, उच्यते- तेज: अतः मातरिण्वनो जायत इति; कस्मात! तथा साइ-"वायो- रमिः" इति। अग्यवहिते हि तेजसो ब्रह्मजत्वे वायोरमिरितीयं भ्ुति: कदर्पिता स्यात्। ननु कमार्येषा भविष्यतीत्युक्तम्: नेति श्रुम :- "तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत:" इति पुरस्तात्संभवत्यपा- दानस्यात्मन: पञ्ञमीनिर्देशात, तस्यैव च संभवतेरिहाधिकारात, पर- 10 स्वादापि तद्धिकारे "पुथिव्या ओषषयः" इत्यपादानपञ्ञमीदर्शनाद्, "वायोरमि:" इत्यपादानपश्ञम्येवैपेति गम्यते; अपि च, वायोरूर्ध्व- मध्नि: संभूत :- इति कल्प्य उपपदार्थयोग:, कपस्तु कारकार्थयोग :- बायोरमिः संभूत इति: तम्मादेषा भ्रतिर्वायुयोनित्व तेजसोऽबगम- यति। नन्वितरापि भ्ुतिर्धह्मयोनित्वं तेजसोऽवगमयति-"तचतेजोS- 15 सृजत" इति; न, तस्या: पारम्पर्यजत्वेऽ्यविरोषाद। यदापि झाकाशषं वायुं च सदा वायुभावापमं ब्रहम तेजोऽसजतेति कल्प्यते, तदापि प्रकटार्थविवरणम् स्पत्तिभुतेः म्रसजत्वं वर्णितम् । तेनैव न्यायेन तेजसोऽपि म्हाजत्वमेवेत्यर्थः। का तर्हि "वायोरअि:" इति भ्ुतेर्गतिरित्याशङ्याह-तस्माट्ायोरिति॥ 20 म्रहंणो मूलकारणत्वऽपि वायुजत्वमपि तेजस: भ्रुतिबलादभ्युपगम्तव्य- मिताइ-तथा चराहति। कदरिता पीडिता। पूर्वपक्षिणोक्तमर्थाम्तरमनूच वैरर- व्यप्रसज्ञेन परिहरति-ननु कमार्येत्यादिना॥कि य प्रकरणावुपादानास्या- पादानकारकामिधायित्वं पश्चम्या: सिद्धं परित्यज्यासिय: पदान्तरार्थयोग: कल्पयितुं न शक्यत इस्याह-अपि चेति । श्रुतिबलात् वायुजत्वं चेत्, तर्हिं 25 महाजत्वमपि भुंतिबलादेव । अतः धुत्योरेव परस्परविप्रतिषेध इसाह- नन्वितरापीति। साक्षात्पारम्पर्यावषयत्वेन विरोधं परिहरति-न तस्या

१. A. व्याहर्ड पदाम्तरार्थयोगं २. T and T' omit भवनगदेबाव:

800

अवधिकरणम् ५.j प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् ब्रह्मजत्वं तेजसो न पिञ्ध्यते, यथा-स्याः श्रृतम्, तस्या दधि, तस्या आमिक्षे यादि : दर्शयति व ब्रह्मणो विकाशत्नावस्थानम्-"तदात्मानं स्वयमकरुत" इति ; तथा चेश्वरस्मरणं भवनि-"बुद्धिर्नमसंमोहः" इत्याद्यतुकम्थ "भवन्ति भावा भूतानां भत्त एव पृथग्त्रिधा:" इति। 5 यद्यापे बुद्धयादय: स्वकारणेभ्यः प्रत्यक्ष भदन्तो दश्यन्ते, तथापि सर्वस्य भावजातस्य साक्षात्मणाख्या का ईश्वर नंकय त्वाद; एतेदाक्रमसष्टिवादिन्य: शुतयो व्याख्याता:, तारसां सवथोपपत्ते:, ऋवत्सृष्टिशदिनीनां त्वन्य- थातुपपत्तेः । मतिज्ञापि सर्द्वश्यत्वााल्रमपेक्षन, नाव्यवदितजन्यत्वम्- इत्यविरोघ: ।। 10 [अबधिकरणम् ] आप:॥ २-३-११॥ "अतस्तंथा शाह" इत्यनुवर्तते ; आपः, अतः तेजसः, जायन्ते; कस्मात् : तथा शाह-"तदपोऽसृजत" इति, "अभेराप:" इति थ। प्रकटार्थविवरणम् 15

इति । साक्षात्पारम्पर्याभ्यां कारणत्वे उष्टान्तमाह-यथेति ॥ तस्या धेनोः शीत[श्ुतं] स्षीरम्। तसं पयो दधिसंसृष्टमामिक्षा: तत्र क्षीरस् दधिसाक्षा स्कारणत्वेऽपि यथा गव्यं दधि इति प्रतियोग:[प्रयोग:]तथात्रापि भविष्य- तीत्यर्थ:। तर्हि ब्रह्मणो वायुभावापती कि प्रमाणमिव्याशङयाह-दर्शयति चेति॥ परम्परयापीश्वरस्य कारणत्वे स्वृति प्रमाणयति-तथा चेति॥ 20 प्रणाज्या परम्परया। ईशवरवंशोन्द्रवत्वादिदं अरणमित्यभिप्रायकथनम् "इवं सर्वमसृजत" इस्यादिश्रुतेरपि पारंपर्यार्धत्वमेवस्याह-एतेनेति । वच सर्व-

आप:।। पूर्वसूत्रात्पदान्तरमनुकग्य ध्याचष्टे-अतस्तथा हीति॥ नतु यद्यपि भुतं 25 तेजसोऽ्कारणत्वम्, तथापि प्रत्यक्षण विरोधोपळम्मात् सन्दिग्धं तदिति १. T, T', P and A omit रवि २. T. पर्यामस्यमेव

601

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. ३. सु. १२.

भाष्यम् सति बचने नास्ति संशयः । तेजसस्तु सष्टिं व्याख्याय पृथिष्या व्याख्यास्यन अपोऽन्तरियामित्याप इति सूत्रयांबभूव।। [ पृथिव्यधिकाराधिकरणम् ]

5 पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः॥। २-३-१२॥। "ता आप ऐक्षन्त बहयः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त" इति श्रृयते; तत्न संशय :- किमनेनाभशब्देन व्रीहियवादभ्यवहार्य वा ओदनादुच्यते, कि वा पृथिनीति; तत्र मासं तानत्-व्रीहियवादि ओदनादि वा परिग्रहीतव्यमिति : तत्र बम्शब्द: प्रसिद्धो लोके; वाक्य- 10 शेषोऽप्येतमर्थयुपोद्मळयति-"तस्माद्यत्न कचन वर्षति तदेव भूयिष्ठमत्रं प्रकटार्थविवरणम् संशय प्रदर्श्य सूत्रं व्या्येयमित्याशङ्थाह-संति वचन इति॥ वैद्यपि स्थूलयोरप्तेजसोर्विरोधो रश्यते, तथापि अपश्चीकृतयोरतीन्द्रियत्वात्सति वचने नास्ति तत्र संशय इत्यर्थ: । तर्हि संशयाभावे किमर्थ सूत्रप्रणयन- 15 मिस्याशङ्कयाह-[तेजसस्त्विति] ॥ महाभूतसर्गस्यापि[स्यावि]प्रतिषेधध्या- क्याने प्रक्रान्ते क्रमप्राप्ता अपोऽनन्तरीयम[रियाम् ] अपामतिक्रमणं मा भूदि- स्यभिप्रेत्य प्रत्यक्षविरोधात् "अझेरापः" इति श्रुतेः गौणार्थत्वमिति मन्दा- शङ्कापाकरणाय सुत्रितवानिस्यर्थ:॥ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ।

20 श्रुतियाक्यं पठित्वान्शब्दान्महाभूतप्रकरणाम संशयमाह-ता आप इत्यादिना । अभ्यवहार्ये भक्षणयोग्यम्। पूर्वत्र बलवषछस्यवड़म्भेन विरोध: परिहतः। इद्ापि बलवद्न्नश्रुतिबलेन वीद्यादिकं प्राह्यमिस्याह-तत्र भास-

१. TM and A. तेजसस्त्विति ३. T,Ti, P and TM. प्रकान्तक्रम २. T, TM and A omit वद्यपि ... त्या- A. प्रकान्ते कम प्राप्तादपो नान्त- Y. T. प्रभार्थ-

602

पूथिव्यांिकाराधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम् भाष्यम् भवति" इति-व्रीहियवादयेव हि सति वर्षणे बहु भवति, न पृथिवीति। एवं पाप्ते, वृम :- पृथिव्येवेयमन्नशब्देनाद्भयो जायमाना विवक््यत इति; कस्मात्? अधिकारात्, रूपात्, शब्दान्तराच। अधिकारस्तावत्-"तचेजो- 5 डसृजत" "तदपोऽसृजत" इति महाभूतविषयो वर्तते; तत्न क्रमपार्प्ता पृथिवीं महाभूतं विलज््य नाकस्माद्रीह्वादिपरिग्रहो न्याय्य: । तथा रूपमपि वाक्यशेषे पृथिव्यनुगुणं दृश्यते-"यत्कृष्णं तदभस्य" इति; न खोदनादेरभ्यवहार्यस्य कृष्णत्वनियमोऽस्ति, नापि ब्रीश्ादी- नाम्। ननु पृथिव्या अपि नैव कृष्णत्वनियमोऽस्ति, पय:पाण्डु- 10 रस्याङ्गाररोहितस्य च क्षेत्रस्य दर्शनात्: नायं दोष :- बाहुल्यापेक्ष- त्वाद : भूयिष्ठं हि पृथिव्या: कृष्णं रूपम्, न तथा श्रेतरोहिते; पौरा- णिका अपि पृथिवीच्छार्यां शवेरीयुपदिशन्ति, सा च कृष्णाभासा- इत्यतः कृष्णं रूपं पृथिव्या इति श्िष्यते । श्रुत्यन्तरमपि समाना- धिकारम् "अन्भ्यः पृथिवी" इति भवति, "तददपां शर आसीच- 15 त्समहन्यत सा पृथिव्यभवत्" इति च; पृथिव्यास्तु व्रीह्मादेरुत्पपि दर्शयति-"पृथिव्या ओषधयः। ओषषीभ्योऽन्रम्।" इति च । एव- मधिकारादिपु पृथिव्या: प्रतिपादकेषु सत्मु कुतो व्रीबादिप्तिपतिः१

प्रकटार्थविवरणम् सिद्धान्ते सूत्रमवतारयति-एवं प्राप्ते भ्रूम इति।। 20 अधिकारं रूपं य व्याव्याय शब्दान्तरं व्याचष्टे-भुत्यन्तरमपीति ।। समहम्यत संहतं परिणतमभवत्।। सेति ॥ सोऽपां[सा अपा] कठिनाकार- परिणाम: पृथिव्यभवदिति समानप्रकरणं भुत्यन्तरमप्कार्यश्यान्रस्य पृथिवीसवं गमयतीस्वर्थ:। इतोऽप्यप्कार्यमअं त्रीध्यादि न भवतीत्याह-पृथिव्यास्त्विति ॥

१. T1. सोऽप

603

ब्रह्मसूत्रभा्य्यारूयानम् [भ. २. पा. ३. सू. १३.

भाष्यम् प्रसिद्धिरप्यधिकारादिभिरेव बाध्यते; वाक्यशेषोऽपि पार्थिवत्वाद- मधस्य तद्द्वारेण पृथिव्या एवाद्यः प्रभवत्वं सूचयतीति द्रष्टव्यम्। तस्मात्पृथिवीयमत्रशब्देति ॥

5 [तदभिध्यानाधिकरणम् ] तदमिध्यानादेव तु तल्िङ्गात्सः ॥२-३-१३॥। किमिमानि वियदादीनि भूमनि स्वगमेत स्वविकारान्सजन्ति, आहोख्वित्परमेश्वर एव तेन तेनात्मनावतिष्ठमानोऽभिध्यायंस्तं तं विकारं सृजतीति संदेहे सति, पाप्तं तावत्-सवयमेव सजन्जीति ; कुतः१ 10 "आकाशाट्वायुः। वायोरगनिः।" इत्यादिस्वातन्त्रयश्रषणात्। नन्वचेत- नानां स्वतन्त्राणां प्रतृत्तिः प्रतिषिद्धा; नैष दोष :- "तत्तेज ऐक्षत ता आप ऐक्षन्त" इति च भूतानामपि चेतनत्वश्रवणादिति। एवं प्राप्ते अभिधीयते- स एव परमेश्वरस्तेन तेनात्मनात्रतिष्ठमानोऽभिध्यायंस्तं तं विकारं 15 सृजतीति; कुतः १ तलिङ्गात्। तथा हि शास्त्रम्-"यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति" इत्येवंजातीयकम्-साध्यक्षाणामेव भूतानां प्रकटार्थविवरणम् यद्यपि प्रकरणादीनां एकैकस्य भुतेर्दुर्बलत्वम्; तथापि बदुमि: प्रकरणादि- 20 मिरेकस्यान्नशब्दस्य वीद्दियवाद्याकारपरिणतायां पृथिव्यां वृत्ति: युक्तेत्याह- पसिद्धिरपीति ॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्ञात् सः ॥ एवं तावन्महाभूतानां पूर्वस्मात्पूर्वसमात् उत्तरोत्तरस्य सृ्ष्टि व्याख्याय तत्र स्वातन्त्रयपारतन्त्रयविचारमारभत-किमिदानीमिति ॥ पूर्वपक्षमाक्षिपति- नन्वचेतनानामिति। भवेदयमाक्षेपी मनाक्षेपा] यदचेतनत्वं स्यातू, न तु तद- 25 स्तीलाह-नैष दोष इति।! "सः" इत्यन्तं सूत्रपवं व्याचष्टे-स एवेति॥ तद्भि-

604

विपर्वाधिकरणम् ८.] मकटार्थविवरणम्

भाण्यम् मत्टरसि दर्शयति: तथा "सोऽकामयत। बहु स्यां प्रजायेय" इति प्रस्तुत्य "सच त्यचाभवत्" "तदात्मानं स्वयमकुरुत" इति च तस्यैव च सर्वा- त्मभावं दर्शयति। यच्ु ईक्षणश्रवणमपेजसोः, तत्परमेश्वरावेशवशादेव द्रष्टव्यम्-"नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इतीक्षित्रन्तरप्रतिषेधाद्, प्रकृत- त्वाच सत ईक्षितु: "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" इत्यत्न ।। [विपर्ययाधिकरणम् ] विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च।। २-३-१४।।

नियतेन कमेणाप्ययः, उतोत्पत्तिकमेण, अथवा तद्विपरीतेनेति। त्रयोऽपि 10 चोत्पत्िस्थितिमलया भृतानां ब्रह्मायचा: श्रृयन्ते-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति।" इति । तत्नानियमोऽविशेषादिति पाप्तम्; अथवा उत्पत्तेः क्रमस्य श्रुतर्वात्मलयस्याीप क्रमाकाक्िण: स एव क्रमः स्यादित्येवं पाप्तम्; ततो झूम :- विपर्ययेण तु मळयक्मः, अतः उत्पत्तिकरमात् भवितु- 15 मईति: तथा हि लोके दश्यते-येन कमेण सोपानमारूढा, ततो

प्रकटार्थविवरणम्

ध्यानादेवेति सूत्रभागं पूर्वपक्षवीजापाकरणे योजयति-यर्च्वाक्षणश्रवण- मिति ॥ परमेश्वरस्य भृतेषु प्रवेशा चदीयमेवामिध्यानमपेजसोरपचर्यत इत्यर्थ:॥ 20 विपर्ययेण तु क्मोऽत उपपते च।। सक्गतिमाह-भूताना मिति। ननु महाभूतानां प्रलय एव नास्ति, फुतः क्मचिन्तेति विस्मरणशीलस्य शङ्कामपाकरोति-त्ञयोऽपि चेति ॥ पूर्वपक्ष- माह-तत्नेति ॥ अविदोषादिति हेत्वसिद्धया परिहरति-विपर्ययेण त्वति॥ लोके प्रबुत्तिकमाभ्िवृचिकमस्य पैपरीत्यदर्शनात्, कार्यनिवृत्तरपि विपरीत- 25 605

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. ३े. सु. १४.

भाष्यम् विपरीतेन क्रमेणावरोहनीति; अपि च दृश्यते-मृदो जातं घट- शरावाद्यप्ययकाले मृद्भावमप्येति, अन्भयश्च जातं हिमकरकादि अब्भाव- मप्येतीति। अतश्चोपपद्यन एतत्-यत्पृथिवी अन्भयो जाता सती 5 स्थितिकालव्यतिकरान्तावपोऽपीयात्; आपश्र तेजसो जातः सत्यस्ते- जोऽपीयु :; एवं क्रमेण सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं चानन्तरमनन्तरं कारणमपीत्य सर्वे कार्यजातं परमकारणं परमसूक्ष्मं च ब्रह्माप्येतीति वेदितव्यम्; न हि स्वकारणव्यतिक्रमेण कारणकारणे कार्याप्ययो न्याय्य: । स्मृता-

10 "जगत्पतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु पलीयते। ज्योतिष्यापः मलीयन्ते ज्योतिर्वायौ मलीयते ।।" इत्येवमादौ। उत्पत्तिक्रमस्तूत्पत्तावेव श्रुतत्वान्नाप्यये भवितुमईति; न चासावयोग्यत्वादप्ययेनाकाकयते; न हि कार्ये ध्रियमाणे कारण- स्याप्ययो युक्त:, कारणाप्यये कार्यस्यावस्थानानुपपत्ते :; कार्याप्यये तु 15 कारणस्यावस्थानं युक्तम्-मृदादिष्वेवं दृष्टत्वात्।। प्रकटार्थविवरणम् क्रमेणोपपद्यते, निवृत्तित्वात्, संप्रतिपन्ननिवृत्तिवदिस्यर्थ:। किश् विमतं कार्ये खवोपादाने प्रलीयते, कार्यत्वात् घटवदित्याह-अपि चेति ।। नन्वन्ततो गत्वा ब्रह्मण्येव चेत्प्लय:, तर्हि कि क्रमेणेस्याशङ्कयाह-नं हि स्वकारणेति।। 20 चशष्दात् स्मृतिक्मनाह-स्मृतावपीति ॥ ननूत्पत्तौ तावत् भातः[धुतः] कमःः तं धौतं क्रमं सन्निहितं परित्यज्य किमिति व्यवहित: मार्त: क्रमोऽग्ीक्रियत इस्याशङ्रयाह-उत्पत्तिक्रमस्त्विति । यब्ञोंकं प्रलयस्य क्रमाकाह्कायां स एवं सं. बध्यत इति तत्राह-न चासाविति ॥ ननु कार्यकारणयोः परस्परप्रति- योगित्वात् कार्याभावे कारणं वा कथं तिष्ठतीत्याशङ्डयाह-कार्याप्यये 25 त्विति॥

१. A. अन्ततोऽपि न्स. ३. T, Ti, P and TM. एवायं वाध्यवे, २. A omitsन हि ... कममार 606

अन्तराविज्ञानाधिकरणम् ९.] मकटार्यविवरणम् भाष्यम् [अन्तराविज्ञानाधिकरणम् ] अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्िद्कादिति चेन्नाविशेषात्॥२-३-१५॥।

5 आत्मादिरुत्पत्ति:ः मळयश्रात्मान्तः इत्यप्युक्तम्। सेन्द्रियस्य तु मनसो बुद्धेश सद्भाव: प्रसिद्ध: श्रतिस्मृत्यो :- "सुद्धिं तु सारथि विद्धि मनः मग्रहमेव च। इन्द्रियाणि इयानाहु:" इत्यादिलिङ्रेम्यः; तयोरपि करिमिशचिदन्तराले करमेणोत्पत्तिमलयावुपसं- 10 ग्राम्मौ, सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मजत्वाभ्युपगमात्। अपि च आथर्वण उत्पचिप्रकरणे भूतानामात्मनश्चान्तराले करणान्यनुक्म्यन्ते- प्रकटार्थविवरणम् अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्िज्वादिति चेभाविशेषाद्।॥ वृध्नानुवादं करोति-भूतानामिति॥ किमसौ भूतोत्पत्तिक्रमलंय: [लय- 15 कमः] इन्द्रियोत्पत्तिक्रमेण विरुष्यते, न वा-इतीदानीं सन्दिद्यत इस्यध्याहार:। ननु

वधप्यागमार्थप्रतिपसेः प्राक देदप्रदेशेष्वेवेन्द्रियव्यवहार तथाप्यागमप्रामा- न्यादतिरिकेम्द्रियसन्भाबोऽध्यवसेय इत्यथेः। ननु तथापीन्द्रियाणामाहहवारिक-

तयोरपीति।। इन्द्रियाणामाहक्कारिकत्वे प्रमाणाभावाङ्रहजत्वमवद्दयं वाच्यम्।

स्वीकरणीयौ ; ततोऽस्त्ेव सन्देह इत्यर्थ: । तर्हि करि्मिनननतराले बुद्धिसेन्द्रिय- मनसोकस्पचिरित्याकाहायां पूर्ववाद्याह-अपि चाथर्वण इति । सिद्धान्ते

?. A adds 4 :. ३. A. राजे बुडीन्द्रिय. ₹. A omits TT. 607

ब्हसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. २. पा. ३. स्. १५.

भाष्यम् "एतस्माज्जायते पाणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी।।" इति। तस्मात्पूर्वोक्तोत्पत्तिमलयक्रमभङ्गमसज्गे भूतानामिति चेव, न ; 5 अविशेषात्-यदि तावन्भ्रौतिकानि करणानि, ततो भृतोत्पचिमल- याभ्यामेवैषासुत्पत्तिमळयौ भवत इति नैतयो: कमान्तरं मृग्यम्; भवति च भौतिकत्वे लिनं करणानाम्-"अन्नमयं हि सोम्य मन आपो- मयः पाणस्तेजोमयी वाकू" इत्येवंजातीयकम् : व्यपदेशोपि कचि- दतानां करणानां च ब्राह्मणपरित्राजकन्यायेन नेतव्य:। अथ त्वभौ- 10 तिकानि करणानि तथापि भूतोत्पत्तिक्रमो न करणैर्विशेष्यते-मथमं करणान्युत्पदयन्ते चरमं भूतानि, प्रथमं वा भूतान्युत्पधयन्ते चरमं वा करणा- नीति आयर्वणे तु समान्नायकममात्रं करणानां भूतानां च, न तत्नोत्पचि- प्रकटार्थविवरणम् सुत्रभागमवतार्यति-नाविशेषादिति । इन्द्रियाणामुत्पत्तिकमस्य भूतोत्प. 15 िक्रमविरुद्धविशेषानवगमाभ्नास्ति विरोध: । कथम्। तनैतद्वाव्यम्-कि भौतिकस्वम्रभ्गीकत्य विरद्धक्रमोSभिधीयते, किवा अभौतिकत्वम्? प्रथमे न विरोध इत्याह-यदि तावदिति ॥ द्वितायं दूषयति-भवति चेति ॥ मश्रादि- मावाभावाभ्यां उपचितत्वापचितत्वे भौतिकत्वे लिङमित्यर्थः। कथं तरहि पृथगुपदेश इति; अवान्तरमेदापेक्षयेत्याह-व्यपदेशोऽपीति॥ इदानी प्रौढया- 20 देनामौतिकत्वमक्गीकृत्याह-अथाभौतिकानीति ॥ तथापि पूर्वोत्तरमावेन विशेषणविशेष्यभावे प्रमाणाभावान भूतात्पत्तिक्रमः करणक्रमेण बाच्यत इस्यर्थ:। नतु यथा प्रयाजेषु पाठकम पवातुष्ठानक्रमे प्रमाणं तथा "एतसाख- पते प्राण:" इत्यादिपाउक्रम एव प्रथमं करणान्युपप[न्युत्प]धन्त इत्यन् प्रमाण- मित्याशङयाइ-आथर्वेणे त्विति । शुव्यर्थोविरंद्धो हि पाठक्म: कमे प्रमा- १. A adds तन्ाशक्का विशदमक्गीकृत्य १. Ti and P. व्यपदेशेप्पिति. २. A omits कं वाभातिकत्वम. Y. A. विष्डल.

608

चराचरव्यपभ्ियाभि- प्रकटार्यविवरणभ् करणम् १०.] भाष्यम् कम उच्यते; तथान्यत्ापि पृथगेव भूतकमात् करणकम आन्नायते- "प्रजापतिर्वा इदमग्र' आसीत स आत्मानमैक्षत स मनोऽसजत तन्मन एवासीत्तदात्मानमैक्षत तद्वाचमसटृरजत" इत्यादिना । तस्माभनास्ति भूतो- त्पत्तिक्रमस्य भङ्ग: ।। 5 [चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम् ] चराचरव्यपाश्रयस्तु सात्तद्वयपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ॥२-३-१६ ॥ स्तो जीवस्याप्युत्पचिमलयौ, जातो देवदत्तो मृतो देवदस इत्येवं- जातीयकाललोंकिकव्यपदेशाज्जातकर्मादिसंस्कार विधानाथ-इति स्याद् 10 कस्यचि्ञान्ति :: तामपनुदामः। न जीवस्योत्पत्तिमळयौ स्तः शास्त- प्रकटार्थविवरणम् णम् ; इह तु विद्यत पवार्थविरोध:, करणानां भौतिकत्येन भूतोत्पसि विनो- स्पत्यसंभवात् ; भतो यथा "भगिदोतरं जुहोति" "यवागूं पचति" इस्यर्थात् पूर्वे पाक:, पश्माद्धोम:, तथातापीत्यर्थ:। इतम् न भूतोत्पत्तिकमस्य भङ्त इत्याह- 15 तथान्यत्ापीति।। चराचरव्यपाश्रयस्तु स्याचद्रयपदेशो भाक्तस्वन्भावभावित्वाद् ।। एवं तावन्ृतोत्पतिकमस्याविम्रतिषेधोपपादनेन जगजन्मादिकारण- तस्पदार्थसमर्पकसमन्वयस्य विरोधं परिहत्येदानी वाक्यार्थान्वयित्वंपदार्थ- समर्पंकस्याविरोधं दर्शवितुमुपक्रमते । तन्रापि प्रथममन्रासुतजीवसमर्पकस्य 20 लोकिकजन्ममरणप्रत्ययविरोधो नास्तीति दर्शयितुं पूर्वपक्षमाह-स्तो जीवस्यापीति ॥ जीवजन्मनिमितं दि जातकर्मादिसंस्कारविधानम्; तदभावे निमित्ताभाषास्तदपि न स्यात्, अस्ति च, इत्याह-जातकर्मादीति ।। उत्सूत्रमेष तावरिसिद्धान्तमाइ-न जीवस्येति।। जीवस्य जन्ममरणाभाव एव शाख्रीय-

१. T,T1, P and TM. भूतोत्पत्यादि. १. T, Ti and P. अगातमुत. 2. A. प्रंतिपाहनेन. Y. A adds समन्वयस्य.

609

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यालयानम् [भ.२,पा.३. सु. १६.

भाध्यम्

फळसंबन्धोपपतेः: शरीरानुविनाशिनि हि जीवे शरीरान्तरगतेष्टानि- छ्ृमाप्तिपरिहारारथौं विधिप्रतिषेधावनर्थकौ स्याताम्; श्रृयते च- "जीवापेतं वाव किलेदं त्रियते न जीवो ्रियते" इति। ननु लौकिको जन्ममरणव्यपदेशो जीवस्य दर्शित: ; सत्यं दर्शितः; भाक्तस्त्वेष जीवस्य जन्ममरणव्यपदेशः । किमाश्रयः पुनरयं मुखय:, यदपेक्षया भाक्त इति१ उच्यते-चराचरव्यपाश्रयः; स्थावरजङ्गमशरीरविषयौ जन्ममरण- शब्दो; स्थावरजङ्गमानि हि भूतानि जायन्ते च ब्रियन्ते च; अतस्त- द्विपयौ जन्ममरणशब्दौ मुख्यौ सन्तौ तत्स्थे जीवात्मन्युपचर्येते, तन्भाव- 10 भावित्वात्-शरीरपादुर्भावतिरोभावयोरहिं सतोर्जन्ममरणशब्दौ भवतः, नासतो :; न हि शरीर संबन्धादन्यत्न जीवो जातो मृतो वा केनचिल्लक्ष्यते; "स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसंपद्यमानः स उत्कामन् त्रियमाण:" इति च शरीरसंयोगवियोगनिमित्तावेव जन्ममरणशब्दी दर्शयति। जातकर्मादिविधानमपि देहपादुर्भावापेक्षमेव द्रष्टव्यम्, अभा-

15 प्रकटार्थविवरणम् खवर्गादिफल संबन्धोपपत्ति:, तद्न्यथानुपपत्या न जीवस्य जन्ममरणे स्त इत्यर्थ:। न. केवलमनुपपत्तिलभ्यमेवामरणं किन्तु श्रुतिसिद्धमपीस्याह-श्रुयते चेति॥ जीवेनापेतं परित्यक्तम्; पाव किल इत्यवधारणार्थौ निपातौ : जीवो न प्रियत एवेत्यर्थः। पूर्वपक्षवीजमुद्धाव्य तत्निराकरणे सुतं योजयति-नतु लौकिक 20 इत्यादिना ॥ न केवलमन्वयव्यतिरेकसिद्ध पवायमर्थ:, किन्तु श्रुतिसिद्धो- डपीस्वाइ-स वा अयं पुरुष इति ॥ शरीरं स्वकर्मोपार्जितं भोगायतनममि- संपधमानो जायमान उच्यते। भोगारम्मकाटष्टक्षये चोरत्कामन् ब्रियमाण उच्यते, न तु जन्मषिनाशाभिप्रायेणेत्यर्थः। यश्चोकं जातकर्मादिविधानं तद्पि न जीवजन्मापेक्षम्, किन्तु देहजन्मापेक्षमेवेस्याह-जातकर्मादीति॥

१. T. नेत्कमाव. २. A adds इवि.

610

भात्माधिकरणम् ११.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वाज्जीवमादुर्भावस्य। जीवस्य परस्मादात्मन उत्पत्तिर्तरियदादीनामि- वास्ति नास्ति वेत्येतदुत्तरेण सूत्रेण वक्ष्यति; देहाश्रयौ तावजीवस्य स्थूलावुत्पचिम्रलयौ न स्त इत्येतदनेन सूत्रेणावोचत् ।। [ आत्माधिकरणम्] 5

नात्माश्चुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः॥२-३-१७।।

अस्त्यात्मा जीवाखय: शरीरेन्द्रियपअ्ञराध्यक्ष: कर्मफलसंबन्धी; स किं व्योमादिवदुत्पद्यते ब्रह्मण:, आहोसििङ्रह्मवदेव नोत्पधते, इति श्रुतिविभतिपत्तेविशयः; कासुचिच्छृतिष्वग्िविस्फुलिङ्गा दिनिदर्शनैर्जीवा- त्मनः परस्माङ्गल्मण उत्पत्तिराम्रायते; कासुचित्वविकृतस्यैव परस्य 10 ब्रह्मण: कार्यप्रवेशेन जीवभावो विज्ञायते, न चोत्पत्तिरान्नायत इति। तत्न पापं तावत्-उत्पद्यते जीव इति; कुतः१ पतिज्ञानुपरोधोंदेव। "एकस्मिन्विदिते सर्वमिदं विदितम्" इतीयं पतिज्ञा सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्ममभवत्वे सति नोपरुध्येत, तत्वान्तरत्वे तु जीवस्य प्रतिज्ञेयमुपरुध्येत। न चाविकृतः परमात्मैव जीव इति शक्यते विज्ञातुम्, लक्षणभेदात- 15

प्रकटार्थेविवरणम्

पूर्वोत्तराधिकरणयो: अर्थविशेषाभिधानेन पौनरुकस्यं परिहरति-जीवस्य परस्मादिति ॥

नात्माश्ुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः।।

विषयं प्रदर्श्य सवीजं संशयमाह-अस्त्यात्मेत्यादिना ॥ पूर्वपक्ष- 20 माह-तत्र प्राप्त तावदिति । वियदादीनां हि ग्रह्मप्भवत्वं प्रतिज्ञातुपरोबात् साधितम् ; तेनैव न्यायेन जीवस्यापि ब्रह्मप्रभवत्त्रमित्यर्थः। ननु प्रतिज्ञानुपरोधी जीवस्य म्हात्वेऽपि घटत एवेस्याशङ्याह-न चाविकृत इति ।। इतश्र

१. T. येधात् जीवस्य. 611

[म.२ पा. ३. सू.१७.

माष्यम् अपहतपाप्मत्वादिधर्मको हि परमात्मा, तद्विपरीतो हि जीवः। विभा- गाच्ास्यं विकारत्वसिद्धि :- यावान् हि आकाशादि: भविभक्तः, स सर्वो विकार: : तस्य चाकाशादेरुत्पत्ति: समधिगता; जीवात्मापि पुण्यापुण्य- 5 कर्मा सुखदुःखयुक्र प्रतिशरीरं प्रविभक्त इति, तस्यापि प्रपश्चोत्पच्यवसरे उत्पन्तिर्भवितुमईति । अपि च "यथान्नेः सुद्रा विस्फुलिक्गा व्युच्चर- न्त्येवमेवास्मादात्मन: सर्वे पाणा:" इति प्राणादेर्भोग्यजातस्य सृष्टि शिष्ा "सर्व एत आत्मानो व्युच्वरन्ति" इति भोक्तृणामात्मनां पृथक्सृष्टि शास्ति । 10 "यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिश: सहस्ररः पभवन्ते सरूपाः। तथाक्षराद्विविधा: सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्न चैवापियन्ति॥" इति च जीवात्मनासुत्पत्तिमलयावुच्येते, सरूपवचनात्-जीवात्मानो हि परमात्मना सरूपा भवन्ति, चैतन्ययोगात्; न च कचिदश्रवणमन्यत्न श्ुतं वारयितुमईति, श्रुत्यन्तरगतस्याध्यविरुद्धस्याधिकस्यार्थस्य सर्वत्रोपसं- 15 हर्तव्यत्वात्। प्रवेशश्रुतिरप्येवं सति विकारभावापच्यैव व्याख्या- तव्या-"तदात्मानं स्वयमकुरुत" इत्यादिवद्। तस्मादुत्पद्यते जीव इति। एवं पराप्ते, नूम :- प्रकटार्थविघरणम् न जीवो ब्रह्म, किन्तु विकार इस्याह-विभागाचास्येति । न केवलं 20 युक्तिता जीवस्य विकारित्वम्, श्रुतितोऽपीत्ाह-अपि च यथाम्नेरिति॥ नन्वक्षराद्रह्मणो भावा: पदार्थाः जायन्त इत्येतावच्छूयते, न जीवानामुस्पत्ति- प्रलयावित्याशङ्कयाह सरूपवचनादिति ॥ सरूपाः सदशाः जायन्त इति वचनात् चेतनत्वेन च जीवानां ब्रह्मणा सारूप्यात् जीवानामेव तन्रोत्पत्ति- प्रलयावुक्तातित्यर्थः। ननु सर्वत्र सृष्टिप्रकरणे जीवानां उत्पत्त्यश्रवणात् नास्त्यु 25 त्पत्तिरित्याशङ्कयाह-न च कचिदिति ॥ कथं तहि ब्रह्मण एव प्रवेशश्रव- णमवकल्पत इत्याशङ्कयाह-प्रवेशश्चुतिरपीति ॥ बथा मृत् खविकारे घेटे चूर्णा-

१. A omits अपि च. २. T. घटपूर्णादि.

612

आात्माभिकरणम् ११.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नात्मा जीव उत्पयत इति ; कस्मात्: अश्रुते: ; न हस्योत्पचिम- करणे श्रवणमस्ति भूय:स प्रदेशेषु ; नतु कचिदश्रवणमन्यत्र श्ुतं न वारयतीत्युक्तम्; सत्यमुक्तम् : उत्पत्तिरेव त्वस्य न संभवतीति वदाम :; कस्मात्१ नित्यत्वाच् ताभ्य :- चशन्दादजत्वादिभ्यश्च-नित्यत्वं सस्य श्ुतिभ्योऽवगम्यते, तथा अजत्वम् अविकारित्वम् अविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवात्मनावस्थानं ब्रह्मात्मना चेति; न चैवंरूपस्योत्पत्तिरुपपद्ते । ताः का: श्तयः१ "न जीवो म्रियते" "स वा एष महानज आत्मा- जरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म" "न जायते ब्रियते वा विपश्चित्" "अजो नित्यः शान्वतोऽयं पुराणः" "तत्सष्टा। तदेवानुभाविशत्।" 10 "अनेन जीवेनात्मनानुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" "स एष इह पविष्ट आ नखाग्रेभ्यः" "तत्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" "अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू:" इत्येवमाद्या नित्यत्ववादिन्यः सत्यो जीवस्योत्पसि पतिबश्नन्ति। ननु प्रविभक्तत्वाद्विकार:, विकारतवाच्चोत्पद्यते-इत्युक्तम्; अलोज्यते-नास्य पविभाग: स्वतोऽस्ति, "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः 15 सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" इति श्रुतेः; बुद्धाद्युपाधिनिमिचं त्वस्य प्रविभागपतिभानम्, आकाशस्येव घटादिसंबन्धनिमित्तम्। तथा च साख्त्रम्-"स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः माणमयश्ञ- सुर्मयः श्रोत्मयः" इत्येवमादि ब्रह्मण एवाविकृतस्य सतोऽस्यैकस्प्रानेक- प्रकटार्थविवरणम् 20 दिविकारान्तररूपेण प्रविशति तथा ब्रझ्म शरीरं सष्टा जीवास्यविकारेण प्रवि- धमित्यर्थ: ॥ सिद्धान्ते सूत्रं योजयति-नारमा जीव इत्यादिना ॥ ताः भुतय उदाहियन्त इति शेष: । महावाक्यशेषमूतनित्यत्वाजत्वादियदुश्षुस्य वष्टम्मेन जीवस्य अनुत्पर्किं प्रसाध्य पूर्ववाधुकमनूद्य दूषयति-ननु प्रविभक्तत्वा- 25 दित्यादिना॥ सवातन्येण सद्यापुत्तबुद्धिविषयत्वं 'हि कार्यत्वसाधकमुक्तम १. A. सत्वे अतय उदाहियम्त इति शेष: । कार्यत्व. ₹. TM omits ft.

618

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [भ. २. पा. ३. सु. १७.

भाष्यम् बुद्धयादिमयत्वं दर्शयति; तन्मयत्वं चास्य तद्विविक्तखवरूपानभिव्य- सया तदुपरक्तस्वरूपत्वं-स्त्रीमयो जालम इत्यादिवत्-दष्टव्यम्। यदपि कचिद स्योत्पत्तिमलयश्रव्रणम्, तदप्यर् एवोपाधिसंबन्धाभेतव्यम्-उपा- ध्युत्पश्या अस्योत्पत्तिः, तत्पलयेन च प्रलय इति; तथा च दर्शयति- 16 "प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति; तथोपाधिप्लय एवायम्, नात्मविलय :- इत्येनदपि- "अतैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत्र वा अहमिमं विजानामि न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति प्रश्नपूर्वकं प्रतिपादयति-"न वा अरेडइं मोहं 10 ब्रवीम्यविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसगस्त्वस्य भवति"-इति। प्रतिज्ञानुपरोधोऽप्यविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवभावाभ्युप- गमात् ; लक्षणभेदोऽप्यनयोरुपाधिनिमित्त एव, "अत ऊर्ध्व विमोक्षा- यैव श्ृहि" इति च पकृतस्यैव विज्ञानमयस्यात्मनः सर्वसंसारधर्मपत्या- खयानेन परमात्मभावमतिपादनात्। तस्मानैवात्मोत्पद्यते प्रविलीयते 15 चेति।। प्रकटार्थविवरणम् न तदस्ति जीवस्येत्यर्थः। ननु यथा मृन्मयो घटो मृद्विकारः, तथा विज्ञानविका रत्मेव श्रुतिः प्रतिपाठ्यतीत्याशङ्कयाह-तन्मयत्वं चास्येति ।। जाल्म: प्राकृतः पुरुषः। यथा स्त्रीपरतन्त्र: स्त्रीमय उच्यने तथा जीवस्य शुद्धखभावा- 20 प्रतिपत्त्या बुष्याद्युपरक्तं जीवरूपत्वं बुध्यधीनमिति तन्मयतोच्यत इत्यर्थः। यस्माभिरूप्यमाणे न जीवस्य निरुपाधिकौ जन्मप्रलयौ स्तः तत्मादुभरतिश्रुतिनं मुख्यार्थेत्याइ-यैदपि कचिदिति ॥ उक्ेऽर्थे संवादकं भुव्यन्तरमाह-तथा चेति॥ तथ[तथै]तदपि प्रश्नपूर्वक प्रतिपाद्यति याज्ञवल्क्य इत्यन्वयः। मोहान्तं मोहं मां प्रति भगवानापादितवानस्मिन्नवसरे ; अहं तु न जानामीत्यर्थः॥ अनु- 25 च्छित्तिधर्मेति ॥ अपरिणामीत्यर्थः । यश्चोक्तम् "प्रतिज्ञानुपरोधात्" इत्याि, तह्षयति-प्रतिज्ञेत्यादिना ॥ विम्वप्रतिबिम्बवदुपाधिकृत पवायं भेद, न स्वरूपभेवकृत इत्येतत्कस्मादित्याशङ्कयाह-अत ऊध्वेमिति ॥

१. T. उधरग्ति. २. T. यापि.

614

शाधिकरणम् १२.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् [जाधिकरणम् ] ज्ञोऽत एव ॥२-३-१८॥ स कि काणभुजानामिवागन्तुकचैतन्यः, स्वतोऽचेतनः, आहोखित् सांख्यानामिव नित्यचैतन्यस्वरूप एव, इति वादिविप्रतिपत्तेः संशयः। 5 कि तावत्माप्तम् १ आगन्तुकमात्मनश्चैतन्यमात्ममनस्संयोगजम्, अभिघट- संयोगजरोहितादिगुणवदिति पाप्तम् ; नित्यचैतन्यत्वे हि सप्मूर्च्छित- ग्रहविष्टानामपि चैतन्यं स्यात; ते पृष्टाः सन्ो न किंचिद्यमचेतयामहीति जल्पन्ति; सवस्थाश्न चेतयमाना दृश्यन्ते, अतः कादाचित्कचैतन्यत्वा- दागन्तुकचैतन्थ आत्मेति। एवं प्राप्ते, अभिधीयते- 10 ज्ञो नित्यचैतन्योऽयमात्मा-अत एव-यस्मादेव नोत्पद्यते, पर- मेव ब्रह्म अविकृतमुपाधिसंपर्काज्जीवभावेनावतिष्ठते; परस्य हि ब्रह्मण- श्रैतन्य स्वरूपत्वमाम्रातम्-"विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रकटार्थविवरणम् झोऽत एव ।। 15

त्यादिश्रुतिविरोधो नास्तीत्युपपाद्य इदानी जडत्वग्राहकप्रमा ण विरोघोऽपि नास्तीत्युपपादयितुं विचारमारभते-स कि काणभुजामिवरेति।। पूर्वपक्षमाह- किं तावदिति॥ आत्मा न प्रकाशस्भाव:, तरदर्थमुपादीयमानसाधनत्वात्, वो यदर्थमुपादीयमानसाधनः, नासौ तत्खभानः, यथा छेदार्थमुपादीयमान- 20 साधनो न छिदिखभाव इति प्रयोगः । विपक्षे बाधकमाह-नित्यचैंतन्यत्वे हीति।। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-झ्ञो नित्यचैनन्य इत्यादिना ॥ ने केवलं निस्य चतन्यव्रह्मस्वभावत्वात् जीवस्य नित्यवे तन्यत्यम्, सप्रकाशश्रवणादपीत्याह-

१. T omits न केवलं ... लक्ष्यमाणत्वात् 615

महमुतभाध्यव्याकयानम् [भ. २ पा. १. स.१८.

माध्यम्

ब्रम्म" "अनन्तरोडवास: कत्मः मज्ञानवन एव" इत्यादिष्ट स्ुतिष्ु। तदेव चेत्परं ब्रह्म जींव:, तम्माज्जीवस्यापि नित्यचैतन्यस्रूपस्वमप्रयौ- एन्यम्काशवदिति गम्यते । विज्ञानमयपक्रियायां च अतयो भवन्ति- 5 "असुपः सुप्तानभिचाकश्नीति" "अला्यं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति" इति, "न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविंपरिलोपो वियते" इत्येवंरूपा:। "अथ यो वेदेदं जिम्राणीति स आत्मा" इति च-सर्वैः करणद्वारैः इदं बेद, इदं वेदेति विज्ञानेनानुसंधानाचद्रूपत्वसिद्धिः। नित्यचैतन्यस्वरूपत्वे घ्राणाधानर्थक्यमिति चेत, न, गन्धादिविषय विनेषपरिच्छेदार्यत्वात। 10 तथा हि दर्भयति-"गन्धाय घ्राणम्" इत्यादि। यच्ठ सप्तादयो न वेतयन्त इति, तस्य अुल्यैव परिहारोऽभिहित: सुपुसं मकृत्य-"यट्वै तभ पश्यति पश्यन्वै तभ पश्र्यतिः न हि द्रष्टर्दष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशि- त्वात्, न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽनयद्विमक्तं यत्पश्येत" इत्यादिना। एतटुकततं भवति-विषयाभावादियमचेतयमानता, न चैतन्याभावा- 15 दिति-यथा वियदाश्रयस्य प्रकाशस्य पकाश्याभावादनभिव्यक्ति:, न प्रकटार्थेविवरणम् विज्ञानमयम्क्रियायां चेति । सथमसुप्तः प्रकाशमान एव सुसान् करणादीन अभिपश्यतीत्यर्थ:। किश्-विज्ञानेन उक्ष्यमाणत्वादृपि न केवलं निल्य- नैतम्म आत्मेस्याइ-अथ यो वेदेदमिति॥ अत्र प्रयोग :- भात्मा लमका- 20 शा, लसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकशून्यत्वात्, सवितुवदिति। प्रतिकूळतंकें शङ्कते- नित्यचैतन्यस्वरूपत्व इति । गन्धादिविषयस्य परिष्छेदो नाम गन्धादि-

म्राणादीनां नानर्थक्यमित्यर्थः । अत एव पूर्ववादिनो हेतुरसिद:। यम तेन बाधकमुकं तत्ष दूप्यति-यन्वित्यदिना । अन्त:करणबृतियुक्ता रूपादय: 25 वैतन्यस्य निषमा भवन्ति। तदम:वादचेतयमा्न[मानता न] तु वैतम्बभावाव,

१. A omits अथ १. T, T' and P. नासनादीनां २. T. प्रकाशी तत्करण.

616

माज्यम् सरपाभावाद्-तहत्। वैश्नेषिकादितर्कम स्ुतिविरोष आभासीभवति। तम्माभित्यचैवन्यस्वरूप एवात्मेति निभिचिनुम:॥

उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्॥२-३-१९॥ इदानीं तु किंपरिमाणो जीव इति चिन्त्यते-किमणुपरिमाण:, उत मध्यमपरिमाण:, आहोखित महापरिमाण इति। नतु नात्मोत्पयते नित्यचैतन्यभायमित्युक्तम्: अतश्र पर एवात्मा जीव इत्यापतति। परस्य चाल्मनोऽनन्तत्वमान्नातम् : तल कुतो जीवस्य परिमाणचिन्ता- बतार इति: उच्यते-सत्यमेवम्: उत्कान्तिगत्यागतिभवणानि दु 10 जीवस्य परिच्छेदं पापयन्ति; स्नम्देन चास्य कचिदणुपरिमाजस्व- मान्नायते: तस्य सर्वस्यानाकळत्ोपपादनायायमारम्भ:। तल मार्स तावत्-उत्कान्तिगत्यागतीनां भवणात्परिष्छिमोऽणुपरिमाणो जीव इति: उत्कन्तिस्वावद्-"स यदासाष्छरीरादुत्कामति सहैवैतैः प्रकटार्थविवरणम् 15 सन्चथा परामर्शायोगात्। पतेन विषयविपुरं ज्ञानं नास्तीति प्रत्युक्तम्। नन्वात्मा न सप्रकाश: वस्तुत्वाव्, घटवदिति वैशेषिकादितकोंऽप्तीत्याशङ्पार-

20

पुनर्जीवस्य परिषछेद्कविरोधापाकरणाय विचारमारमतै-इदानी स्िति ।। विधारारम्ममासिपति - नतु नात्मोत्यथत इति । भर्थाङ्गीकारेण समायचे-सत्यमेवमिति ।। "भरवणात्" इति पदम्याहत्व पूर्वपससूर्न बोज्- यति-तल मासं तावदित्यादिना॥ पतः स्वे: प्राणैः तसामन्द्रळोकालुन- ₹. T, Ta and P. arrdts. 617

म्रशसूतभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. २. सु. २०.

भाग्यम् सर्वकत्कामति" इति ; गतिरपि "ये वै के चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्र- मसमेव ते सर्वे गच्छन्ति"इति; आगतिरपि "तस्माछोकातपुनरैत्यस्ै ळोकाय कर्मणे" इति; आसामुत्कान्तिगत्यागतीनां श्रवणात्परिच्छि- 5 मस्तावज्जीव इति प्ामोति-न हि विभोश्चळनमवकल्पत इति। सति परिच्छेदे, शरीरपरिमाणत्वस्याईतपरीक्षायां निरस्तत्वादुरा- स्मेति गम्यते।।

स्वात्मना चोत्तरयोः ॥२.३-२०॥ उत्कान्ति: कदाचिदचलतोऽपि ग्रमस्वाम्यनिवृत्तिवदेह स्वाम्यनि- 10 बृस्या कर्मक्षयेणावकल्पेत; उत्तरे तु गत्यागती नाचलतः संभवतः। खात्मना हि तयो: संबन्धो भवति, गमे: कर्तृस्थक्कियात्वात्। अमध्य- मपरिमाणस्य च गत्यागती अणुत्व एव संभवतः; सत्योश्र गत्यागत्यो. वत्कान्तिरप्यपसस्तिरेव देहादिति प्रतीयते; न हनपससस्य देहाद्-

प्रकटार्थविवरणम्

15 रागच्छतीमं लोक प्रति कर्मकरणायेत्यर्थ:। सर्वगतस्य साभ्रयसंयोगविभागदेतु- भूतं चलनं नभोवध घटते चेन्मा घटिष्ट; तथापि कुतोऽणुस्थमित्याशङ्कय परि- शेषादित्याह-सति परिच्छेद इति ॥।

स्वास्मना चोतरयोः ।। वैशेषिका मन्यन्ते-नात्मनो देहादपसर्पणमुस्कमणम्; कितु साम्यनि- 20 वृत्तिमात्रम् ; मन एव तूत्कम्य भोगदेशं गच्छतीति; तद्पाकरोति-उत्क्ान्ति- रिति ।। प्रामा[भुतिप्रामा]ण्यावत्यागत्यो: जीवेनैव संबन्धो वकव्य:, तदा च जीवोडणु:, अमध्यमपरिमाणत्वे सति गत्यागतिमस्वाव्, परमाणुवदित्याह-अम- ध्यमपरिमाणस्य चेति। पूर्व साम्यनिवृत्तिमात्रमुस्कमणमित्यम्युपगम्बय दूषण ममाणि; तेदपीदानी नास्तीत्ाद-सत्योक्रेति ॥ इतश् देहादपसर्पणमेवोत्क्रमण-

₹. T, T' and P omit 4s २. A. शदानी तदपि

618

भाण्यम्

त्यागती स्याताम्-देरपदेश्ानां चोत्कान्तावपादानत्ववचनाव्- "वक्षुषो वा मूर्धो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः" इति; "स एता. स्तेजोमाता: समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति" "शुक्मादाय पुन- रैति स्थानम्" इति चान्तरेऽपि शरीरे शारीरस्य गत्यागती भवतः; 5 तस्मादप्य स्याणुत्वसिद्धि: ।।

नाणुरतच्छ्रतेरिति चेन्नेतराधिकारात्॥२-३-२१।।

अथापि स्यात्-नाणुरयमात्मा; कस्मात्! अतच्छते:। अणुस्ब- विपरीतपरिमाणश्रवणादित्यर्थः; "स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमय: माणेषु" "आकाशवत्सर्वगतश् नित्यः" "सत्यं ज्ञान- 10 मनन्तं ब्रम्म" इत्येवंजातीयका हि क्षतिरात्मनोऽणुत्वे विप्रतिषिष्येतेति चेत, नैष दोष :: कस्मात्: इतराधिकारात-परस्य शात्मनः मक्रि- यायामेषा परिमाणान्तरभ्ुतिः, परस्यैवात्मन: माधान्येन वेदान्तेप्ु वेदि- प्रकटार्थविवरणम्

मित्याह-देहमदेशानां चेति। उपादानत्वं विश्लेषावधित्वम्। अम्येम्यो वा 15 मुखादिभ्य: तं जीवमुत्कामग्तं प्राणोऽनूस्कामतीत्यर्थः। किस शरीरमष्येऽपि गलागतिभावाज्जीव: परिब्छिन इत्याह-स एता हेति।।

तेजोमानरा: चभुरादीन्द्रियाणि गुहीत्वा हदयं प्रविशति। शुर्क शोचिष्म- स्करेणजातमादाय पुनरागच्छति जागरितस्वानमित्यर्थ:। सर्वगतत्वभ्ुतिविरो- 20 घमाशङपाणुवादी परमात्मविषयत्वाभिघानेन परिहरति-नाणुरिति ।।

१. TM. अपादानलवं ४. T. समता इति । १. TM. तज्जीपन्ती ५. TM. वेजोमानचसु १. A omits फच ६. TM. कारण

619

व्रसमूतमाष्यष्यारूयानम् [ब.२. पा. ३. स. २२

माण्यम्

तव्यत्वेन प्रकृतत्वा्, "विरजः पर आकाशात्" इत्येवंविधाच परस्यै- वात्मनस्तल तत्र विशेषाधिकारात। ननु "योऽयं विज्ञानमय: भाणेपु" इति शारीर एव महस्वसंबन्धित्वेन प्रतिनिर्दिश्यते : शास्दष्टया त्वेष निर्देशो वामदेववडूष्टृव्य: । तस्मात्माज्नविषयत्वात्परिमाणान्तरश्रवणस्य न जीवस्याणुस्वं विरुध्यते।।

स्वशब्दोन्मानाभ्यां च।। २-३-२२।। इतआणुरात्मा, यतः साक्षादेवास्याणुत्ववाची शब्द: श्र्यते- "एषोऽजुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यसिमिन्माणः पश्चषा संविवेश" 10 इति: माणसंबन्धाच जीव एवायमणुरभिहित इति गम्यते। तथोन्मा- नमपि जीवस्याणिमानं गमयति- "वालाग्राशतभागस्य सतधा कल्पितस्य च। भागो जीव: स विज्ञेयः" इति ; "आराग्रमातो सवरोपि दृष्टः" इति चोन्मानान्तरम्॥।

15 प्रकटार्थेविवरणम् परमात्मविषयत्वं महत्वभुतेशक्षिपति - नंतु योऽयमिति ॥ परिहरतणु- वादी शालषष्टया; परमार्थामेददछ्ठया जीवस्यैष महस्वनिर्देशो यथा वामदेवस्य गर्मस्वस्यैव "यहं मतुरभवं सुर्यक्ष"इति॥ खशब्दोन्मानाभ्यां च ।। 20 पूर्व गत्यादिकुत्यतुपंपत्था अनुमानेन चाणुत्वं प्रसाध्य इदानी शुतिरेवास्ती- स्ाइ-सशन्देति। ननु दुर्शानत्वािप्रायेण परमात्मैवाणुरिवाणुरक इस्या- शङ्पाइ-प्राणसंवन्धाय्ेति । पृत्िमेदेन पञ्जधा प्राणो यझिन् सनिविंद्: स प्राणाधारो जीव एवोक इत्यर्थ:।उद्धतं मानमुन्मानम्, अत्यम्तापकषटपि: माणमिखर्य:।।

१. A omita नह २. A. एव माशिवि

690

एस्कान्तिगलचिकरणम् १३.] मकटार्यविवरणम् भाध्यम् नन्यशुत्वे सत्येकदेशस्थस्य सकलदेहगतोपलन्धिर्विरुध्यते : दश्यते च जाहवीहदनिममानां सर्वाज्सैत्योपलन्धि: निदाघसमये च सकल- शरीरपरितांपोपळन्धिरिति-अत उत्तरं पठति- अविरोधश्रन्दनवत्॥ २-३-२३॥ 5

यथा इरिचन्दनबिन्दु: शरीरैकदेशसंबद्धोऽपि सन् सकलदेह- व्यापिनमाडादं करोति, एवमात्मापि देहैकदेशस्थः सकलदेहव्यापिनी- सुपळन्धि करिष्यति; त्वक्संबन्धाच्यास्य सकलशरीरगता वेदना न विरुध्यते: त्वगास्मनोहिं संबन्ध: कृत्स्ायां त्वचि वर्तते; स्ववच कत्सस्षरीर व्यापिंनीति॥ 10 अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्ददि हि।। २-३-२४ ॥। अताइ-यदुक्तमविरोषश्चन्दनवदिति, तदयुक्तम्, दष्ान्तदार्शन्ति- प्रकटार्यविवरणम् उत्तरसुन्ननिरस्याशहामाह - नन्वणुत्वे सतीति । सकलदेहव्यापि- 15 कार्बा्यथाुपपस्या नाणुपरिमाणो जीव इत्पर्थ:। अविरोषश्रन्दनवत्।। परिष्छिनस्यापि समाववशात् व्यापि काये संभवतीति अन्यथाप्युपपरसति रशान्तेनाइ-यथा हरिचन्द्नेति । इतव्ाणोरपि व्यापि कार्ये संमवती- स्याइ-स्वक्संबन्धाचेति ॥। त्वचः स्वरूपेणात्मसम्बन्धो न प्रदेशेनेखमि- 26 प्राय:।।

₹शम्तदार्शन्तिकयो: वैवम्यं शङते-अलञाहेत्यादिना । बणुपरिमाण- सवादवैकदेशवर्तित्वमनुमेयमिति न शक्यं वक्ुम्, मणुपरिमाणस्वझ्ञ सन्दि- १. T and Ti omit अन्यथा प्युपपसि २. TM. ननु

621

ब्रह्मसूतभाष्यव्याख्यानम् [न. २. पा. ३. स. २४.

भाष्यम् कयोरतुल्यत्वात्; सिद्धे शात्मनो दे हैकदेशस्थत्वे चन्दनद्ष्टान्तो भवति, प्रत्यक्षं तु चन्दनस्यावस्थितिवैशेष्यमेक्देशस्थत्वं सकलदेशडादनं च; आत्मन: पुनः सकलदेहोपलन्धिमात्रं प्रत्यक्षम्, नैकदेशवर्तित्वम् : अनु- 5 मेयं तदिति यदप्युच्येत-न चात्रानुमानं संभवति-किमात्मन: सकलशरीरगता वेदना र्वगिन्द्रिय स्येव सकलदेहव्यापिनः सतः, किंवा विभोरनभस इव, आहोस्विचन्दनबिन्दोरिवाणोरेकदेशस्थस्येति, संश्या- नतिवृत्तेरिति; अत्ोच्यते-नायं दोष :: कस्मात्१ अभ्युपगमाद्। अभ्युपगम्यते हात्मनोऽपि चन्दनस्येव दे हैकदेशवृत्तित्वमवस्थितिवै- 10 शेष्यम्: कथमिति, उच्यते-हृदि घ्वेष आत्मा पठयते वेदान्तेषु, "हृदि श्रेष आत्मा" "स वा एष आत्मा हृदि" "कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इत्याधुपदेशेभ्यः।

इति।।

15 गुणाद्दा लोकवत्॥ २-३-२५॥। चैतन्यगुणव्याप्तेर्वाणोरपि सतो जीवस्य सकलदेहव्यापि कार्ये न विरुध्यते-यथा लोके मणिमदीपप्रभृतीनामपवरकैकदेशवर्तिनामपि प्रभापवरकव्यापिनी सती कृत्सेऽपवरके कार्य करोति-तद्वत्। स्याल्क- दाचिचन्दनस्य सावयवत्वात्सूक्ष्मावयवविसर्पणेनापि सकळदेह आडा- 20 प्रकटार्थविधरणम्

ग्धत्वादित्याह-अनुमेयं तदित्यादिना । अणुवादी वैषम्यं परिहरति- अत्ोच्यत इत्यादिना ॥ यथा प्रत्यक्षेण चन्दनविन्दोरेकदेशावखानं सिद्धम्, तथागमादातमनोऽप्येकदेशावस्थानं सिद्धमित्यर्थ: । गुणाद्रा लोकवत्।। 25 सकलदेहव्यापि कार्ये मतान्तरेणाह-गुणाद्वेति ।। मतान्तरपरिभ्दे पूर्व-

622

उत्कान्तिगत्यधिकरणम् १३.] पकटार्थविवरणम् भाष्यम् दयितृत्वम् ; न त्वणोर्जीवस्यावयवाः सन्ति, यैरयं सकळदेहं विभसर्पेत्- इत्याशङ््य "गुणाद्वा लोकवत्" इत्युक्तम्॥ कयं पुनर्गुणो गुणिव्यतिरेकेणान्यत्न वर्तेत! न हि पटस्य शुक्लो गुण: पटव्यतिरेकेणान्यत्र वर्तमानो हश्यते। पदीपपभावन्वेदिति चेतु, न; 5 तस्या अपि द्रव्यत्वाभ्युपगमात्-निबिडावयवं हि तेजोद्रव्यं प्रदीप:, मविरळावयवं तु तेजोद्रव्यमेव प्रभेति, अत उत्तरं पठति- व्यतिरेको गन्धवत्॥ २-३-२६। यथा गुणस्यापि सतो गन्धस्य गन्धवद्व्यव्यतिरेकेण वृत्तिर्भ- वति, अमाप्रेष्वति कुसुमादिषु गन्धवत्सु कुसुमगन्धोपलब्धे :; एव- 10 मणोरपि सतो जीवस्य चैतन्यगुणव्यतिरेको भविष्यति। अतश्ञानै- कान्तिकमेतत्-गुणत्वा दूपादिवदाश्रयविश्लेषानुपपत्तरिति, गुणस्यैव सतो गन्धस्याश्रयविश्लेषदर्शनात। गन्धस्यापि सहैवाश्रयेण विक्लेष इति चेद, तभ; यस्मान्मृळ्द्रव्याद्विश्लेष: तस्य क्षयमसङ्गात्; अक्षी-

प्रकटार्थेविवरणम् 15

सुत्रान्तरमवतारयितुक्षुक्तमाक्षिपति-क्थं पुंनरिति ।। चैतन्यं न गुणिनोऽन्यत्र वतते, गुणत्वाद्, शौक्कयवदित्यर्थः॥ व्यतिरेको गन्धवत् ॥ अनैकान्तिकत्वाभिधानेन परिहरति-व्यतिरेको गन्धवदिति ॥ गन्ध- व्यापि पक्ष[सपक्ष]स्वान्नानैकान्तिकत्वमित्याह-गन्धस्यापि सहेचेति।। अणुवादी 20 परिहरति-तम यस्मादिति।। यथैकत्वं या [कतन्तव]पचये पटस्यापक्षय:[पचयः] पूर्वपरिमाणादिहानिर्षा भवति तथा स्यादित्यर्थ:। पूर्वपरिमाणादिदानि: भर्वत्येव, १. T. भवतवेव 623

ग्हसूतभाज्यव्यारूयानम् [स. २, पा. ३. सू. २६.

मा्यम्

यमाजमपि तत्पूर्वावस्थातो गम्यते: अन्यथा तत्पूर्वावस्ैर्गुरुत्वादि-

सभपि विशेषो नोपलक्ष्यते: सूक्ष्मा हि गन्धपरमाणव: सर्वतो विम- सप्ता गन्धवुद्धिसुत्पादयन्ति नासिकापुटमनुमविशन्त इति चेत, न 16 अतीन्द्रियत्वात्परमाणूनाम्, स्फुटगन्धोपलब्घेश्र नागकेसरादिपु; न च ळोके प्रतीति :- गन्धवद्व्यमाघ्रातमिति; गन्ध एवाघ्रात इति तु ळोकिका: पतियन्ति। रूपादिष्वाश्रयव्यतिरेकानुपलब्घेर्गन्धस्याप्य- युक्त आश्रयव्यतिरेक इति चेत, न : प्रत्यक्षत्वादनुमानापवृच्ते: : तस्माद 10 यथया लोके दष्टम्, तचयैवानुमन्तव्यं निरूपकैः; नान्यथा; न हिरसो गुणो जिडयोपळभ्यत इत्यतो रूपादयोऽपि गुणा जिडयैनोपळभ्येरमिति नियन्तुं सक्यते।।

प्रकटार्थविवरणम्

कित्वल्पत्वाधोपलम्यत इत्याइ-स्यादेतदिति ॥ त्हि परमाणुरूपाप्रस्यस- 15 त्ववद् गन्धोऽपि प्रत्यक्षो न स्यादित्वाह-नातीन्द्रियत्वादिति ॥ कि व भवन्नपि गन्बोपलम्भ: स्फुटो न स्यात् ; भवति व नागकेसरादिषु पुष्पविशेषेतु; ततो म गन्घवन्त: परमाणवः समायान्ति वाताहता इत्यरयः। किंच दव्यगमन- कल्पनं नातुमवारूटमपी्याह-न च लोक इति ।। वद्यनुभवाभावेऽण्यतु- मीयते, तदानुभवबाध एव भवतीत्वाह-रूपादिष्वित्यादिना । अन्यथाति- 20 प्रसग्गोऽपि भवतीत्याइ-न हि रस इति ॥ तमादनुभवानुसारण गन्बस गुणिनं विनापि पुर्तेश्ैतन्य व्यपि वृन्ति संभवाद शुपरिमाणत्वेऽपि सकलशरीर- वेदनातुसन्धानं न वियभ्यत इति सितम्।

१. T and Ti. अणुलेऽपि

624

उत्काम्तिगत्यचिकरणम् १३.] मकटार्यविवरणम् भाष्यम् तथा च दर्शयति॥ २-३-२७ ।। हृदयायतनत्वमणुपरिमाणत्वं चात्मनोऽभिघाय तस्यैव "आ लोमभ्य आ नखाग्रेभ्यः" इति चैतन्येन गुणेन समस्तशरीरव्यापित्वं दर्भयति॥ 5 पृथगुपदेशात्॥२-३-२८॥ "प्रज्ञया शरीरं समारुत" इति चात्मप्रश्ञयोः कर्तकरणभावेन पृथगुपदेशा चैतन्यगुणेनैवास्य शरीरव्यापिता गम्यते। "तदेषां प्रणानां विज्ञानेन विज्ञानमदाय" इति च कर्तुः शारीरात्पृथग्विज्ञानस्योपदेश 10

एवं मासे शूम :- तह्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेशः प्राज्ञवत्॥२-३-२९।। तुश्ब्दः पक्षं व्यावर्तयति। नैतदस्ति-अणुरात्मेति; उत्पश्यश्रव- णादि परस्यैव तु ब्रह्मण: मवेशश्रवणचादात्म्योपदेशान परमेव ब्रह्म प्रकटार्थविवरणम् 15 तथा च दर्शयति।2 पृथगुपदेशाद्।। पुनस्नैतन्येनैव सकलकलेवराकल्पनं कल्पयति सूत्राभ्याम्-तथा चेत्या- दिना।। प्राणानां चक्षुरादीनाम् ; विज्ञानं ग्राहकशक्िम्; विज्ञानेनादायेत्यपि वैतम्यनैवातुसन्धानं द्रठ्यतीर्थः॥ 20 तहुणसारत्वाचु तद्वयपदेशः पाज्ञवत्। सिद्धान्तसूत्रगतं तुशब्दं व्याचष्टे-तुशब्द इत्यादिना॥ न केवलं सर्व- गतमस्याभेदात्ं जीवस्य स्वाभाविकं सर्वगतत्थम्, श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यादपीत्याह- १. A. चैतन्यस्येव R. T. and Ti omit

625

[भ. २. पा. ३. सू. २९,

भाष्यम् जीव इत्युक्तम् : परमेव चेड्रहम जीव:, तस्माद्यावत्परं ब्रह्म तावानेव जीवो भवितुमईति ; परस्य च ब्रह्मणो विशवुत्वमाम्रातम्; तस्पाद्विस- रजीव :; तथा च "स वा एष महानज अत्मा योऽयं विज्ञानमयः 5 माणेषु" इत्येवंजातीयका जीवविषया विभुत्ववादाः श्रौता: सार्ताश्त समर्थिता भवन्ति। न चाणोर्जीवस्य सकळशरीरगता वेदनोपपद्यते ; त्वक्संबन्धात्स्यादिति चेतु, न; कण्टकतोदनेऽपि सकलशरीरगतैव वेदना प्रसज्येत-त्वक्कण्टकयोहि संयोग: कृत्सायां त्वचि वर्तते- त्वकच कृत्स्नशरीरव्यापिनीति; पादतल एव तु कण्टकतुओो वेदनां 10 प्रतिलभते। न चाणोर्गुणव्याप्तिरुपपद्यते, गुणस्य गुणिदेशत्वाद्; गुण- त्वमेव हि गुणिनमनाश्रित्य गुणस्य हीयेत ; पदीपपभायाञ्च द्रव्यान्त- रत्वं व्याख्यातम् । गन्धोऽपि गुणत्वाभ्युपगमात्साश्रय एव संचरितु- मईति, अन्यथा गुणत्वहानिपसज्गात्; तथा चोकं द्वैपायनेन-

प्रकटार्थेविवरणम् 15 तथा च सवा इति। उक च दोषं सारयति-न चाणोरित्यादिना॥ यथ: पादतले कण्टकसंबन्धाद्ेदनोपलम्भः, तथा सकलशरीरे तव कण्टकसंबन्धा- द्वेदनोपलम्भ: प्रसज्येतेत्युक्तम्। सोऽपि भवत्वित्याशङ्कयाह-पादतळ एव त्विति॥ कण्टकतुआं कण्टकतोदनिमितां वेदनां पादतल एव प्रतिजा- नन्ति। ततः प्रदेशवृत्तिरेव संयोग इति भाव:। यशोक्तं गुणद्वारेणाणोरप्यतु 20 सन्धानमिति तह्षयति-न चाणोरिति ॥ यश्ोंकं गन्धोऽपि सपक्ष पवेति तदपि न सुखमित्याह-गन्धोऽपीति ॥ न च प्रत्यक्षविरोधः प्रत्यक्षेणाश्रय- शूल्यताया अग्रहणात् महतां च त्रसरेणूनामनुद्भतर्रूपस्परशानामागमनमिति स्पुटोपलम्भसंमवः । तस्मादगन्धवन्तः पार्थिवावयवा एवागच्छन्तीति न व्यभि- चारः। पार्थिवावयवगमने संवादमाह-तथा चोक्तमिति ॥ पूर्वे चैतन्यस्य.

१. TM. भवतीति ?. T and TI omit 69 २. A adds एव 626

उत्क्ान्तिगत्यधिकरणम् १३.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम् "उपलभ्याप्सु चेद्रन्घं केचिश्रयुरनैपुणाः। पृथिव्यामेव तं विदादपो वायुं च संश्रितम्।।" इति। यदि च चैतन्यं जीवस्य समस्तं शरीरं व्यामुयात् नाणुजीव: स्यात; चैतन्यमेव सस्य स्वरूपम्, अग्रेरिवौष्ण्यप्रकाशौ-नात गुणगुणिविभागो 5 विद्यत इति। शरीरपरिमाणत्वं च प्रत्यार्यातम्। परिशेषाद्वियुर्जीन:। कयं तर्ह्यणुत्वादिव्यपदेश इत्यत आह "तद्टणसारत्वाच तद्वयपदेशः" इति। तस्या बुद्धेर्गुणास्तनुणाः-इच्छा द्वेषः सुखं दुःखभित्येवमा- दय :- तद्गणाः सारः प्रधानं यस्यात्मनः संसारित्वे संभवति, स तद्गण- सार:, तस्य भावः तद्गणसारत्वम्। न हि बुद्धेगुणैर्विना केवलस्यात्मन: 10 मंसारित्वमस्ति ; बुद्धयुपाधिधर्माध्यासनिमित्तं हि कर्तृत्वभोकतृत्वादि- लक्षणं संसारित्वमकर्तुरभोक्तुश्चासंसारिणो नित्यमुक्तस्य सत आत्मन :; तस्मात्तद्रण सारत्वाद्ुद्धिपरिमाणेनास्य परिमाणव्यपदेशः, तदुत्कान्त्यादि- भिश्वास्योत्कन्त्यादिव्यपदेशः, न स्वतः । तथा च- "वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। 15 भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते।।" इत्यणुत्वं जीवस्योक्त्वा तस्यैव पुनरानन्त्यमाह; तचचवमेव समञ्जसं स्यात्-यद्यौपचारिकमणुत्वं जीवस्य भवेत्, पारमार्थिकं चान- प्रकटार्थविवरणम् गुणत्वमभ्युपगम्य गुणस्य गुणिनं विहायान्यत्र गमनानुपपसे: सकलशरीर- 20 वेदनानुसन्धानानुपपत्ते: नाणुर्जीव इत्युक्तम् ; इदानी गुणत्वमपि नास्तीत्याह- यदि च चैतन्यमिति॥ उक्तरीस्याणुपरिमाणत्वं न घटते चेत्तर्हि मध्यम- परिमाणत्वं भवत्वित्यपि नाशङ्कनीयमित्याह-शरीरपरिमाणत्वं चेति।। परिशिष्टचोदांशापाकरणाय सुत्रभागमवतार्य च्याचष्टे-कथं तर्हीत्यादिना।। "अन्तरा विज्ञानमनसी" इत्यत्रोक्तां वुद्धिं त्छव्देन परामृशति। परोपाधि- 25 कमणुत्वम्, स्वतस्त्वानन्त्यमित्यत्र श्रुतिसंमतिमाह-तथा चेति ॥। नन्वणुत्वा-

१. A. नानुजीव: २. A omits च

627

[भ. २. पा. ३. सू. २९,

भाष्यम् न्त्यम् ; न सुभयं मुख्यमवकल्पेत ; न चानन्त्यमौपचारिकमिति सक्यं विज्ञातुम्, सर्वोपनिषत्स ब्रह्मात्मभावस्य प्रतिपिपादयिषितत्व्ाद्। तथे- तरस्मिमप्युन्माने "सुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराग्रमात्नो सववरोऽपि 5 दृष्टः" इति च बुद्धिगुणसंबन्धेनैवाराग्रमात्रतां शास्ति, न खेनैवात्मना। "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य:" इत्यत्नापि न जीवस्याणुपरिमा- णत्वं शिष्यते, परस्यैवात्मनश्चश्षुराद्यनवग्राह्यत्वेन ज्ञानपसादगम्यत्वेन च प्रकृतत्वात्, जीवस्यापि च मुख्याणुपरिमाणत्वानुपपचे :; तस्माबुर्जा- नत्वाभिपायमिदमणुत्ववचनम्, उपाध्यभिप्रायं वा द्रष्टव्यम् । तथा 10 "पज्ञया शरीरं समारुत" इत्येवंजातीयकेष्वपि भेदोपदेशेषु-बुद्धचै- वोपाधिभूतया जीव: शरीरं समारुह-इत्येवं योजयितव्यम्, व्यपदेश मात्रं वा, 'शिलापुत्रकस्य शर्रारम्' इत्यादिवत्; न श्त्र गुणगुणिविभा- प्रकटार्थविवरणम् नन्स्यभुत्योर्विरोधे किमित्यानन्स्यमेवामुख्यं न भवतीत्याशङ्कयाह-न चान- 15 न्त्यमिति ॥ 'सोऽयं देवदशः' इतिषत् "तत्त्वमसि" इति त्वमर्थोद्देशेनानन्त- प्रह्यमावस्य विधित्सितत्वात् विधिस्सितानन्त्विरोधात् उद्देश्यगतमेवाणु- स्वमविवकितमिति भाषः । द्वितीयमुर्न्मानं दूषयति-तथेतरस्मिरिन्नपीति ॥ बुद्धेगुणेनेति बुद्धिगुणसन्निंधानेनात्मनि मिथ्यागुणान्तरमुत्पद्यते। तेनात्म- गुणेन चोभयोः तादात्म्येनाराभपरिमाणोऽपकष्टश् ष्ट हत्यर्थ:। मारात्र- 20. परिमाणत्वं चाल्पत्वाभिप्रायम्, न तु परमाणुसमानपरिमाणार्थम्; वतः बुद्धेरपि भौतिकत्वे मध्यमपरिमाणत्वमेवाभ्युपगम्यते। यश्चोक्तम्-स्वशब्दात्- इति, तद्षयति-एषोऽणुरात्मेति ॥। यश्च सूत्रद्वयेनाणोरेव चैतन्यगुणेन शरीरव्यापकत्वमित्युक्तं तह्षयति-तथा प्रज्ञयेति॥ प्रजाशव्द्ेन वैतन्यपरि- प्रहेऽपि व्यपदेशमात्रमुपचारमान्रं वा द्रष्टव्यमित्यर्थः। ननु गुणगुणिभावेन 25 मुख्यार्थत्वे संभवति 'किमित्युपचार इत्याशङ्कयाह-न सत्रेति॥ विज्ञान-

१. T1. यमजानन् ३. T, Ti and P omit यतः A. वं मन्बानं ४. T. किमुक्त्यपचार: २. T and TM उलपाचते

628

उसकाति सधिकरणम् १३.] मकटार्यविवरणम्

माप्यम् गोऽपि विद्यत इत्युक्तम्। हृदयायतनत्ववचनमपि बुद्धेरेव तदायतन- त्वात्। तथोत्कान्त्यादीनामप्युपाध्यायत्ततां दर्शयतति-"कस्िन्नु अह- सुत्क्ान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति" "स प्राणमसृजत" इति; उत्कान्त्यभावे हि गत्यागत्योरप्यभावो 5 विज्ञायते; न हयनपसटपस्य देहाद्वत्यागती स्याताम् । एवमुपाधिगुणसार- त्वाज्जीवस्याणुत्वादिव्यपदेशः, पाज्ञवत् । यथा पाज्ञस्य परमात्मनः

व्रीहेर्वा यवाद्वा" "मनोमयः प्राणशरीरः सर्वगन्धः सर्वरसः सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इत्येवंप्रकार :- तद्दव ॥ 10 स्यादेतत्-यदि बुद्धिगुणसारत्वादात नः संसारित्वं कल्प्येत, ततो बुद्धयात्मनोर्भिन्नयोः संयोगावसानमव्यंभावीत्यतो बुद्धिवियोगे सत्यात्मनो विभक्तस्यानालक्ष्यत्वादसच्वमसंसारित्वं वा प्रसज्येतेति- अत उत्तरं पठति-

यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तद्दर्शनात् । २-३-३०॥15

नेयमनन्तर निर्दिष्टदोषपाप्तिराशङ्कनीया; कस्मात्: यावदात्मभावि- त्वाबुद्धिसंयोगस्य-यावदयमात्मा संसारी भवति, यावदस्य सम्यग्द- शनेन संसारित्वं न निवतते, तावदस्य बुद्धया संयोगो न शाम्यति ; प्रकटार्थविवरणम् घन पवेत्यवधारणादित्यर्थः। अन्यदृपि पूर्वोंर्क्त दूषयति-हृदयायतनत्वे- 20 त्यादिना ॥ "प्राश्वत्" इति सौन्नउष्टान्तं वितृणोति-यथेति ॥ उत्तरसून [सूत्रनिरस्या]शङ्कामाह-स्यादेतदिति।।

यावदात्मभावित्वाच न दोषस्तदर्शनाद्।। सूत्रं योजयति-नेयमित्यादिना। एवं तावत् श्रुस्यषष्टम्मेन वुध्यधियोग- मुकत्वा, अधुना बुद्धिसंबन्धे कारणस्वभावपर्यालोचनयापि न प्राक सम्यम्ाना- 25 629

[म. २. पा. ३. सू. ३.

माध्यम् यावनेव चायं बुद्धयुपाधिसंबन्ध:, तावदेवास्य जीवत्वं संसारित्वं च। परमार्थतस्तु न जीवो नाम बुद्धयुपाधिसंबन्धपरिकल्पितस्वरूप-पति- रेकेणास्ति; न हि नित्यमुक्तस्वरूपात्सर्वज्ञादीव्वराद्न्यश्रेतनो धातुर्द्वि- 5 तीयो वेदान्तार्थनिरूपणायासुपलभ्यते-"नान्योऽस्ति दष्टा श्रोता मन्ता निज्ञाता" "नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट श्रोतृ मन्त विज्ञात" "तत्व- मसि" "अहं ब्रह्मास्ि" इत्यादिश्चुतिशतेभ्यः । कथं पुनरवगम्यते यावदात्मभावी बुद्धिसंयोग इति ! तदर्शनादित्याह ; तथा हि शाखतरं दर्शयति-"योऽयं विज्ञानमयः प्ाणेपु हृदन्त्ज्योतिः पुरुषः स समानः 10 सल्लभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव" इत्यादि; तत्र विज्ञानमय इति बुद्धिमय इत्येतदुक्तं भवति, प्रदेशान्तरे "विज्ञानमयो मनोमयः पाणमयश्चस्ुर्मयः श्रोत्मयः" इति विज्ञानमयस्य भनआदिभिः सह पाठात्; बुद्धिमयत्वं च तद्रुणसारत्वमेवाभिमेयते-यथा लोके स्त्रीमयो देवदत्त इनि स्त्रीरागादिपधानोऽभिधीयते, तद्वद्; "स समान: 15 सभ्नभौ लोकावनुसंचरति" इति च लोकान्तरगमनेऽप्यवियोगं बुद्धया दर्शयति; केन समानः१ तयैव बुद्धयति गम्यते, संनिधानात्; तब दर्शयति-"ध्यायतीव लोलायतीव" इति ; एतदुक्तं भवति-नायं स्वतो ध्यायति, नापि चलति, ध्यायन्त्यां बुद्धौ ध्यायतीव, चलन्त्यां बुद्धौ चलतीवेति। अपि च मिथ्याज्ञानपुरःसरोऽयमात्मनो बुद्धयुपा- 26 घिसंबन्धः; न च मिथ्याज्ञानस्य सम्यग्ज्ञानादन्यत्र निवृत्तिरस्तीत्यतो यावद्वह्मात्मतानवबोधः, तावदयं बुद्धयुपाधिसंबन्धो न शाम्यति; दर्शयति च- "वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णे तमसः परस्ताद्। तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय ॥" इति ॥ 25 प्रकटार्थविवरणम् हुद्धिवियोग इस्याह-अपि च मिथ्याज्ञानपुरःसर इति॥ पांनावेवानादयनिर्या कयजीवोपाध्यक्ञाननिवृत्तौ बुद्धिवियोग इत्यत्र श्षुर्ति प्रमाणयति-दर्शयति नेति॥ १. T and TM. अनिर्वाच्यजीवोपा-

630

उत्कान्तिगत्यधिकरणम् १३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

ननु सुषुपमलययोने शक्यते बुद्धिसंबन्ध आत्मनोऽभ्युपगन्तुम्, "सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति" इति वचनात, कृत्स्विकारपलयाभ्युपगमाच्च; तत्कथं यावदात्मभावित्वं बुद्धिसंबन्ध- स्येति, अत्ोच्यते- 5

पुंस्त्वादिवत्त्वस् सतोऽभिव्यक्तियोगात्॥२-३-३१॥

यथा लोके पुंस्त्वादीनि बीजात्मना विद्यमानान्येव बाल्यादि-

नाविद्यमानान्युत्पद्यन्ते, षण्डादीनामपि तदुत्पत्तिमसङ्ञात्-एवमयमपि बुद्धिसंबन्धः शक््यात्मना विद्यमान एव सुपुप्तपलययोः पुनः प्रबोध- 10 परसवयोराविर्भवति; एवं ह्वेतदुज्यते; न ह्याकस्मिकी कस्यचिदुत्पत्तिः संभवति, अतिमसङ्गाद। दर्शयति च सुषुप्तादुत्थानमविद्यात्मकबीज- सन्ावकारितम्-"सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह इति", "त इह व्याघ्रो दा सिंहो वा" इत्यादिना। तस्मात्सिद्धमेतत्-यावदात्म- भावी बुद्धयाधयुपाधिसंबन्ध इति।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

आदित्यवर्णमिति ज्योतीरूपम् ; तमसः अज्ञानात् ; परस्तादिति मज्ञाना- सस्पृष्टमित्यर्थः॥

यावदात्मभावित्वादित्यस्यासिद्धिं शङ्कते-ननु सुपुप्रेति॥

पुंस्त्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात्॥। 20

अनभिव्यक्तरूपेण सुषुप्तादावध्यस्ति बुद्धिसंबन्धः; ततो नासिद्धो हंतुरि- त्याह-पुंस्त्वादिवस्विति ॥

631

[म. २. पा. ३. सु. ३२,

भाष्यम्

वान्यथा ।। २-३-३२॥

तचचात्मन उपाधिभूतम्-अन्तःकरणं मनो बुद्धिर्विज्ञानं चिच्च- 5 मिति चानेकधा तत्न तत्नाभिलप्यते; कचिच वृत्तिविभागेन-संशया- दिवृत्तिकं मन इत्युच्यते, निश्चयादिवृत्तिकं बुद्धिरिति; तचचैवंभूतमन्त :- करणमवश्यमस्तीत्यभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा ह्वनभ्युपगम्यमाने तस्ि- भित्योपलन्ध्यनुपलब्धिमसङ्गः स्यात-आत्मेन्द्रियविषयाणासुपलब्धि- साधनानां संनिधाने सति नित्यमेवोपलब्धि: पसज्येत; अथ सत्यपि

10 प्रकटार्थविवरणम्

नतु मनो नाम द्रव्यं नास्तीति बौद्धा:। बुद्धिक्च द्रव्यं न भवतीति वैशेषिकाः प्रतिपेदिरे, "बुद्धिरूपलग्धिज्ञानमित्यनर्थान्तरम्" इति सुत्रात्। अतः कथं मनआद्यवियोग: साध्यत इत्याशङ्कयाह-तथ्चात्मन इति ॥ "बुद्धे- 15 र्गुणेन" "बुद्धिश् नेङ्गते तत्र" "विज्ञानेन विज्ञानमादाय" "मनसा होव पश्यति" "चेतसा वेदितव्यः" इत्यादिप्रदेशेषु गुणवत्त्वक्रियावत्वादिद्रवयलिङ्गवत्तया मनोबुध्यादिशष्ट्रवाच्यमन्तःकरणं सिद्धम्। अतः कथं बुद्धिर्द्रव्यं न भवति, मनो वा नास्तीति शक्यं वदितुमित्यर्थः। अन्तःकरणस्यैवावान्तरविभाग- माह-कचिच्चेति ॥ यद्यपि नित्यानुभवगम्यं मन इति खवरदस्यम्, तथापि 20 तद्पलापिनं प्रति युगपत् ज्ञानानुत्पत्त्यम्यथानुपपत्तिगम्यमिति सूत्रार्थमाह- तचैवंभूतमिति॥ नित्यमेवोपलब्धिरिति ॥ कदलीफलादौ हस्तगृहीते युग- पद्रपगन्धस्पर्शाधयुपचण्धि: प्रसज्येतेत्यर्थ:। नित्यातुपलन्धिप्रसकं विवृणोति -- अथ सत्यपीति।। ननु करतलानलसंयोगे कदाचित् स्फोटो न जायत ईस्येता-

१. A. इत्यतः सदैव

632

उत्कान्तिगस्यधिकरणम् १३.] प्रकटार्थविवरणम् भाष्यम्

हेतुसमवधाने फलाभावः, ततो नित्यमेवानुपलन्धिः प्रसज्येत; न चैवं दश्यते। अथ वा अन्यतरस्यात्मन इन्द्रियस्य वा शक्तिमतिबन्धोऽभ्युपग- न्तव्य :; न चात्मनः शक्तिप्रतिबन्धः संभवति, अविक्रियत्वात्; नापी- न्द्रियस्य न हि तस्य पूर्वोत्तरयोः क्षणयोरप्रतिवद्धशक्तिकस्य सतोऽ- 5 कस्माच्छक्ति: प्रतिबध्येत। तस्मात् यत्यावधानानवषानाभ्यामुपलब्ध्यनु- पलब्धी भवतः, तन्मनः । तथा च श्रुति :- "अन्यत्नमना अभूवं नादर्श- मन्यत्मना अभूवं नाश्रौषम्" इति, "मनसा ह्वोन पश्यति मनसा शृणोति" इति च; कामादयश्चास्य वृत्तय इति दशयति-"कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्हीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वे मन 10

प्रकटार्थेविवरणम्

वता सदैव न भविष्यतीति कि नियन्तुंपार्यत इस्याशङ्कय तद्वदेव दोषप्रतिबन्धो

वक्तव्य इस्याह-अथ वैति ॥ अस्तु तर्हि प्रतिबन्धकल्पनमित्याशङ्कयाह- न चात्मन इति । अविक्रियत्वादात्मनः शक्तिरेव नास्ति, कुतस्तरां प्रतिबन्ध- 15 वार्तावतार इति भावः। तहीन्द्रियस्य शक्तिमत्त्वादस्तु प्रतिबन्ध इत्या- शाङ्याह-नापीति ॥ न तावन्मण्यादिवददष्टं प्रतिबन्धकं दश्यते। अहष्टं तु पूर्वक्षणे ऽप्यासीदिति नाकस्मात्तस्य प्रतिबन्धकत्नसंभव इत्यर्थ: । यस्मात् युग- पदूजानानुत्पतेः नान्या गतिरस्ति तस्मादित्युपसंहारः। अवधानं तत्परता ; मनवधानं व्यप्नता। उक्तेऽर्ये श्रुतिसंवादमाह-तथा चेति॥ 20

१. A omits ता्हे ... इत्यर्थ:

633

ब्रह्ममूतभाष्यव्यालयानम् [भ.२. पा. ३. सु. ३२.

भाध्यम्

[कर्तधिकरणम् ] कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्॥ २-३-३३।। तह्गुणसारत्वाधिकारेणैवापरोऽपि जीवधर्मः मपष्यते। कर्ता चायं जीव: स्यात्: कस्मात्१ शास्त्रार्थवस्वात्-एवं च "यजेत", "जुडु- यात्", "ददात्" इत्येवंविधं विधिशास्त्रमर्यवन्भवति ; अन्यथा तद- नर्थकं स्याद् । तद्धि कर्तुः सतः कर्तव्यविशेषमुपदिशति; न चासति कर्तृत्वे तदुपपदेत। तथेदमपि शास्त्रमर्थवद्भवति-"एष हि द्रष्टा श्रोता मन्ता बोदा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष:"इति॥

10 प्रकटार्थविवरणम्

कर्ता शास्त्ार्थवन्वात्।। जीवस्य म्रसैक्यवादिना तावत् अकर्तृत्वमम्युपगम्तव्यम् ; तदा च कतृत्व- श्रुतिविरोध: साधनातुष्ठा नाभावान्मोक्षाय शाखारम्मविरोधश्रेत्यय्य दोषस्य परिहाराय कर्तत्वमत्िमित्नधिकरणे प्रतिपाधते। ननु जीवस्य पारमार्थिक रूपं 15 ब्रह्म; कर्तृता त्वौपाधिकीति प्रागेव सिद्धम्; अतोऽनेनाधिकरणेन कर्तृत्वं प्रसा- ध्योत्तरेण तस्यौपाधिकत्वसाधनं पुनरुक्तमित्याशङयाह-तह्गणसारत्वेति॥ अधिकॉरेण प्रसम्गेन। अधिकरणदयस्य पूर्वाधिकरणपपश्ञरूपत्वास् पौनवुकर्म रङनीयम्। किश्च नेयं जयपराजयप्रयोजनार्था, किंतु तस्पज्ञानार्था; तरवं च परमगम्भीरम्: ततोऽशेषसंशयशान्तयेऽसकदुपदिशन्ति शिष्यदितैषिण: 20 सर्वता इति सन्तोष्टव्यम। जीवो विषय :; स किं कर्ता न वेति भ्ुतिविप्रतिपसे: संशये साइथा मन्यन्ते बुद्द्ध: कर्त्री, जीवस्तु भौकैयेति; तदपाकरणाय सूर्यं योजयति-कर्ता चायमिति । कर्तुरमिप्नेतसिदय हि शाखं साधनमुपदि- शति। तत्कर्तुमोक्रोर्भेदेन समयसं स्यादित्यर्थ:। न केवलमतुपपतिलम्यमेव कर्तृत्वम्, किं तु औौतमपीत्याह-तथेदमपीति।।

१. A omits विरोध १. A. सारेति २. A omits नेपस्स Y. A. अधिकरणप्रस-

634

कर्जधिकरणम् १४.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् विहारोपदेशात्॥२-३-३४॥ इतथ्च जीवस्य कतृत्वम्, यज्जीवमक्रियायां संध्ये स्थाने विहारमुप- दिशति-'स ईगतेऽमृनो यत्न फामम्" इति, "से शरीरे यथाकामं परिवर्तते" इति च। 10

उपादानात् ॥ २-३-३५॥ इतश्ास्य कर्तृत्वम्, यज्जीवमक्रकियायामेव करणानामुपादानं संकीर्त- यति-"तदेषां पाणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय" इति, "माणान् गृहीत्वा" इति च ॥ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥२-३-३६॥ इतश् जीवस्य कर्तृत्वम्, यदस्य लौकिकीपु वैदिकीपु च करियासु कर्तत्वं व्यपदिभति शास्त्रम्-"विज्ञानं यजं तनुते। कर्माणि तन्नुतेऽपि च।" इति। ननु विज्ञानशब्दो बुद्धौ समधिगतः; कथमनेन जीवस्य प्रकटार्थविवरणम् विहारोपदेशात्॥ 15

दिति! यदिति यस्मात् जीवप्रकरणे स्प्रस्यान इत्यर्थ:।। उपादानाद ।। अकर्तुरुपादानातुपपत्थापि कर्तृत्वमित्वाह-उपादानादिति ॥ व्यपदेशाच क्रियायां न चेनिर्देशविपर्यय:।। 20

'न स्रेसिरदेंशविपर्यय:" इति सूत्रभागं शङ्टापूर्वकमवतारयति-ननु विज्ञानसब्द

१. A omite यदिति ॥। 635

प्रससूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. २. पा. ३. सू. ३७.

भाध्यम् कर्तृत्वं सूच्यत इति : नेत्युचयते-जीवस्यैवैष निर्देश:, न बुद्धे :: न चेज्जीवस्य स्यानिर्देशविपर्ययः स्यात्-विज्ञानेनेत्येवं निरदेक्ष्यत ; तथा हन्यत्र बुद्धिविवक्षारयां विज्ञानशब्दस्य करणविभक्तिनिर्देशो दृश्यते- 5 "तदेषां माणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय" इति; इह तु "विज्ञानं यजं ननुते" इति कर्तसामानाधिकरण्य निर्देशाद्वुद्भिव्यतिरिक्तस्यैवात्मन: कर्तृत्वं सूच्यत इत्यदोष: ।। अत्राह-यदि बुद्धिव्यतिरिक्तो जीव: कर्ता स्यात्, स स्वतन्त्र: सन्मियं हितं चैवात्मनो नियमेन संपादयेत्, न विपरीतम् : विपरीतमपि तु 10 संपादयमपलभ्यते; न च स्वतन्त्रस्यात्मन ईदशी प्रवृत्तिरनियमेनोपपद्यत इति; अत उत्तरं पठति- उपलब्धिवदनियमः ॥ २-३-३७ ॥ यथायमात्मोपल्धि प्रति स्वतन्त्रोऽप्यनियमेनेष्टमनिष्टं चोपलभते, एवमनियमेनेवेष्टमनिष्टं च संपादयिष्यति; उपलब्धाव्यस्वातन्त्रयम्

15 प्रकटार्थविवरणम् इति ॥ विज्ञानशण्देन जीवो नोच्यते चेत्तदा प्रथमान्तनिर्देशस्य विपरीतः वृतीयान्तनिर्देश: स्यादित्युक्तम ; तव्षेव शुत्यन्तरेण द्रढयति-तथा ह्न्यत्नेति॥ उत्तरसूत्र [सूत्रनिरस्या]शङ्गामाह-अत्ाहेति ।। मव्यवधानेन सुखकरं प्रियम्। व्यवधानेन हितेम्॥

20 उपलब्धिवदनियम:।। प्रतिबन्दिग्रेहण सांख्यं दूषयति-यथायमात्मेति॥ सम्बथेन हि व्यवहारे- डपि कर्तृत्वं नेष्टम्। सुखाधुपलब्धृत्वं तु भोकृत्वमिष्टम्; तन्नापि सवस्येष्टमेव कक्ाओोपलभ्यत इति चोघं समानमित्यर्थ:। साङ्गयस्य परिहारमुन्भावयति- उपलब्धावपीति। चक्षुराहीनां विषयोपसापकत्वमेव ; उपस्पितविषयोपलम्मे

१. A omits हुर ... धानेन २. T,Ti, P and A. हि तत् प्रतिबन्दि-

686

कर्नविकरणम् १४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् उपलब्धिहेतूपाढानोपलम्भादिति चेत्, न ; विषयमकल्पनामात्रमयी- जनत्वादुपलब्धिहेतूनाम्: उपलब्धौ त्वनन्यापेक्षत्व्रमात्मनः चैतन्य- योगात्। अपि चार्थक्रियायामपि नात्यन्तमात्मनः स्वातन्त्रयमस्ति, देशकालनिमित्तविशेषापेक्षत्वात्; न च सहायापेक्षस्य कर्तुः कर्तृत्वं 5 निवरतते: भवति ह्ोधोदकाद्यपेक्षस्यापि पक्तुः पक्तृत्वम्; सहकारिवैचि- त््याच इष्टानिष्टार्थक्रियायाननियमेन पृत्तिरात्मनो न विरुध्यते।। शक्तिविपर्ययात्॥२-३-३८॥ इतश्र विज्ञानव्यतिरिक्तो जीव: कर्ता भवितुमईति। यदि पुनर्वि- ज्ञानशब्दवाच्या बुद्धिरेव कर्त्री स्यात् ततः शक्तिविपर्ययः स्यात्- 10 करणशक्तिर्वुद्धेहीयेत, कर्तृशक्तिश्चापद्येत; सत्यां च बुद्धे: कर्तृशक्तौ, तस्या एवाहंप्रत्ययविपयत्वमभ्युपगन्तव्यम्, अहंकारपूर्विकाया एव प्रवृत्तेः सर्वत्र दर्शनात्-'अहं गच्छामि' 'अहमागच्छामि' 'अहं भुञे' 'अहं पिबामि' इति च; तस्याश् कर्तृशक्तियुक्ताया: सर्वार्थकारि करण- मन्यत्कल्पयितव्यम्; शक्तोऽपि हि सन् कर्ता करणसुपादाय क्रियासु 15 प्रकटार्थविवरणम् तु स्वातन्त्रयमात्मनोऽस्त्येव; अतो नायं परिहार इत्याह-न विषयेति।। किश्च यदि तवास्वातन्त्र्यमेव परिहारः सोऽस्माकमपि तुल्य इत्याह- अपि चेति ॥। ननु "स्वतन्त्रः कर्ता" इति लक्षणं पाणिनिः निनाय[प्रणि- नाथ]। अतोऽस्ातन्रये कर्तृत्वमेव हीयेतेखाशङ्कयाह-न च सहायेति॥ 20 एधांसि काष्ठानि। कर्ता कारकान्तराणि प्रेरयति, न तु कारफान्तरैः स प्रेर्यत इस्येतावदेश स्वातन्त्रयेण[नन्त्रयम्, न] त्वत्यन्तानपेक्षत्वमिति भावः। पूर्व प्रतिबन्दिग्रहेण परिहारमुकत्व्रा इदानीं स्पक्षे परिहारमाह-सहकारिवै- चित्र्याच्चेति।। शक्तिविपर्ययात्। 25

कर्तृत्वसाधकं हेत्वन्तरमाह-शक्तीति !! अस्तु शक्तिवैपरीस्यम्, ततः किमिस्यत माह-सत्यां च बुद्धेरिति । योऽहंप्रत्ययालम्बनश्रेतनः स

१. TM and A omit किश्ज ... न च सहायेति ।।

637

ब्रहममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. ३. सु. ३९,

भाष्यम् प्रवर्तमानो दृश्यते; ततश्र संज्ञामाले विवाद: स्यात्, न वस्तुभेद: कश्चित्, करणव्यतिरिक्तस्य कतृत्वाभ्युपगमात्।। समाध्यभावाच्च॥ २-३-३९॥ योऽव्ययमौपनिषदात्मप्तिपत्तिपयोजनः समाधिरुपदिष्टो वेदा- 10 न्तेषु-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" "सोजन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः" "ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानम्" इत्येवंळक्षण, सोऽप्यसत्यात्मन: कर्तृत्वे नोपपदेत। तस्मादप्यस्य कर्तृत्वसिद्धि: ।। 10 [तक्षाधिकरणम्] यथा च तक्षोभयथा ॥ २-३-४०॥ एवं तावच्छासत्रार्थवत्वादिभिर्हेतुभि: कर्तृत्वं शारीरस्य प्रदर्शितम्; तत्पुनः स्वाभाविकं वा स्यात् उपाधिनिपितं वेति चिन्त्यते। तत्नैतैरेव शास्त्रार्थवश्वादिभिर्हेतुभिः स्वाभाविकं कर्तृत्वम्, अपवादहेत्वभावा- 15 दिति। एवं प्राप्त, जूम :- न स्वाभाविकं कतृत्वमात्मनः संभवति, अनिर्मोक्षमसक्गात्; प्रकटार्थविवरणम् पवात्मा; यतस्य चेतनायामसाधारणं करणं तन्मन इति मतान्तरप्रषेशः सां्यस्येति भाव:।। -20 समाध्यभावाच्च ।। किश समाधेश्िवित्तसंयमनस्य विधानानुपपत्त्यापि कर्तृत्वं वक्तव्यमिस्याह- समाध्यभावाचेति।। यथा च तक्षोभयथा। घुत्तं सङ्कीर्सय संशयमाह-एवं तावदिति । कर्ममीमांसकानां पूर्वपक्ष- 25 मार-तत्रैतैरेवेति॥ उत्सून्रमेव पूर्वपक्षं दूषयति-न स्वाभाविकमिति । कर्तुत्वशक्तिरेव स्वाभाविकी; तस्य यशुच्छेदो नास्ति, तथापि कर्तृत्वलक्षणं यदायास- 68

तक्षतविकरणम् १५.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम्

कर्तृत्वस्वभावत्वे ह्वात्मनो न कर्तृत्वान्निर्मोक्ष: संभवति-अग्रेरि- वोष्ण्यात्; न च कर्तत्वादनिर्मक्तस्यास्ति पुरुषार्थसिद्धि:, कर्त- त्वस्य दुःखरूपत्वात। ननु स्थितायामपि कर्तृत्वशक्तौ कर्तृत्व- कार्यपरिहरात्पुरुपार्थः सेत्स्यति; तत्परिहारश्च निमित्तपरिहारात्- 5

निमित्तानामपि शक्तिळक्षणेन संबन्धेन संवद्धानामत्यन्तपरिहारासंभ- वाद्। ननु मोक्षसाधनविधानान्मोक्ष: सेत्स्यति-न, साधनायचस्या- नित्यत्वात्। अपि च नित्यशुद्धबुद्धमुक्तात्मप्रतिपादनान्मोक्षसिद्धिरभि- मता; तादृगात्मप्रतिपादनं च न स्वाभाविके कर्तृत्वेऽवकल्पेत; तस्मादु- 10 पाधिघर्माध्यासेनैवात्मनः कर्तृत्वम्, न स्वाभाविकम् ; तथा च श्रुति :- "ध्यायतीव लेलायतीव" इति "आत्मेन्द्रियमनोयुक्त भोक्तेत्याडु- र्मनीषिण:" इति च-उपाधिसंपृक्तस्यैवात्मनो भोकृत्वादिविशेषळार्भ

प्रकटार्थविवरणम्

रूपं कार्ये तत्परिहारान्मोक्षो भविष्यर्तात्याह-ननु स्थितायामपीति॥ 15 ननु सत्यां शक्ता कार्यपरिहारो वा कक््मात्यन्तिक इत्याशङ्कयाह- तत्परिहारश्रेति। परिहरति-नं निमिच्तानामिति॥ देशकालाउष्टादीनां निमित्तानां नित्निसत्वशकते: स्वाभाविक्या उच्छेदनुपात्तेर्निमित्ताभावाव् कार्यानुदय इति न शक्यते वकुमित्यर्थः। मोक्षसाधनेन निस्यानुष्ठानेन खामा- विकीमपि शर्ककि प्रतिबध्य मोक्ष: साध्यतामित्याह-ननु मोक्षेति ॥ कर्म- 20 साध्यस्य शक्तिप्रतिबन्धस्यानित्यत्वं[ त्यत्वाद्] न मोक्षसाधनम[नत्वम्। ञ]- भ्युपगम्य दूषणमुक्तम् ; इदानीं तदपि नास्तीत्याह-अपि चेति । उप- संहतेऽयें भ्रुतिमाह-तथा चेति ॥ नतु उपाधिसंयुक्तस्यात्मनो भोकृत्वं श्रुति-

१. A omaits न २. A omita मोक्ष :... अनित्यत्वं न and has instead नित्यत्वाम्मोक्षः संभवतीत्याह साधनाय ... गन्यते.

689

ब्रह्मसूतरभाष्यव्यारूयानम् [न. २.पा.३. सू. ४०.

भाप्यम्

दर्शयंति। न हि विवेकिनां परस्ादन्यो जीवो नाम कर्ता भोक्ता वा विधते, "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्यादिश्रवणाद्। पर एव तर्हिं संसारी कर्ता भोक्ता च प्रसज्येत : परस्मादन्यश्रेचितिमाज्जीवः कर्ता, उुदयादिसंघातव्यतिरिक्तो न स्यात्-न, अविद्यामत्युपस्थापितत्वा- 10 त्कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः; तथा च शास्त्रम्-"यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" इत्यविद्यावस्थायां कर्तृत्वभोक्कृत्वे दर्शयित्वा, विद्याव- स्थायां ते एव कर्तृत्वभोक्तत्वे निवारयति-"यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूतत्केन कं पश्येत्" इति; तथा खम्रजागरितयोरात्मन उपाधिसंप- 10 र्ककृतं श्रमं श्येनस्येवाकाशे विपरिपततः श्रावयित्वा, तदभावं सुपुपौ पाझ्ेनात्मना संपरिष्वक्तस्य श्रावयति-"तद्वा अस्यैतदापकाममात्म- काममकामं रूपं शोकान्तरम्" इत्यारभ्य "एषास्य परमा गतिरेषास्य परमा संपदेषोऽस्य परमो लोक एषोऽस्य परम आनन्द:" इत्युपसंहा- राव् ।।

15 तदेतदाहचार्य :- "यथा च तक्षोभयथा" इति। त्वर्ये चायं चः पठितः। नैवं मन्तव्यं-स्वाभाविकमेवा त्मन: कर्तृत्वम्, अम्रेरिवौ- ष्ण्यमिति: यथा तु तक्षा लोके वास्यादिकरणहस्तः कर्ता दुःखी

प्रकटार्थविवरणम् राह; तब परेषामपीष्टम्; न हि वेादिसंबन्धं विना भोकृत्वादि परैरपीष्यत 20 इत्याशङ्य विशेषमाह-न हि विवेकिनामिति ॥ अगृद्दीतामिपावशोद- यति-पर एव तर्हीति ॥ निरुपाधिकं दि वैतम्यं परं ब्रह्म; न तस्य कर्तु- त्वादिप्रसक्रोऽस्ति। किन्त्वविद्याप्रतिबिम्धितस्ैव चिद्धातोस्तवुत्थकर्तृत्वादि- सम्बन्ध: सरूपमेदाभावामिन्नायेण चाम्यो भोक्ता नास्तीत्युक्तमिस्याह-नावि- 1

25 मेव कर्तृत्वादीस्याह-तथा खम्रजागरितयोरिति ॥ उ्केडमें सुत्रमवतार्य योजयति-तदेतदाहेत्यादिना ।। नतु तक्णो इस्तादिना वाइयाधुपादानं

640

तक्षाचिकरणम् १५.] मकटार्यविवरणम्

भाध्यम् भवति, स एव स्वगृहं पाश्तो विमुक्तवास्यादिकरण: स्वस्थो निवृचो निर्थ्यापारः सुखी भवति-एवमविद्यामत्युपस्थापितद्वैतसंपृक्त आत्मा सप्नजागरितावस्थयो: कर्ता दुःखी भवति, स तच्छमापतुचतये खमा- त्मानं परं ब्रह्म प्विश्य विमुक्तकार्यकरणसंघातोकर्ता सुखी भवति 20 संपसादावस्थायाम्-तथा मुक्त्यवस्थायामप्यविद्याध्वान्तं विद्यापदीपेन विधूयात्मैव केवलो निर्वत्त: सुखी भवति। तक्षदृष्टान्तश्चैतावताशेन द्रष्टन्य :- तक्षा हि विशिष्टेषु तक्षणादिव्यापारेष्वदेक्ष्यैव भतिनियतानि करणानि वास्यादीनि कर्ता भवति, स्वशरीरेण त्वकतैव; एवमयमात्मा सर्वव्यापारे्वपेक्ष्यैव मनआदीनि करणानि कर्ता भवति, ख्वात्मना 10 त्वकर्तैवेति। नत्वात्मनस्तक्ष्ण इवावयवाः सन्ति, यैईस्तादिभिरिव वास्यादीनि तक्षा, मनआदीनि करणान्यात्मोपाददीत न्यस्येद्वा।। यतक्तम्, शास्त्रार्थवश्वादिभिर्हेतुभिः स्वाभाविकमात्मनः कर्तृत्व- मिति, तन्-विधिशासत्र तावदथापासं कर्तेत्वमुपादाय कर्तव्यविश्ञेष- सुपदिशति, न कर्तृत्वमात्मनः प्रतिपाद्यति, न च स्वाभाविकमसय कतृ- 15 त्वमस्ति, ब्रह्मात्मत्वोपदेशात्-इत्यवोचाम; तस्मादविद्याकृतं कर्तृत्व- सुपादाय विधिशास्रं प्रवर्तिष्यते। कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष :- इत्येवं- जातीयकमपि शास्त्रमनुवादरूपत्वाद्यथापाप्तमेवाविद्याकृतं कर्तृत्वमनुव- दिष्यति। एतेन विहारोपादाने परिहते, तयोरप्यनुवादरूपस्वाद्। नन संध्ये स्थाने म्रसुप्नेषु करणेपु से शरीरे यथाकामं परिवर्तते-इति विहार 20 प्रकटार्थविवरणम् तागो वा घटते, न तथा चैत्यस्य निरवयवस्येति नायं उष्टान्त इस्याशइपाइ- तक्षदष्टान्तक्वेति॥ पूर्वपसहेतूननूध दूषयति-यचूक्तमित्यादिना ॥ कर्तृत्वमात्रं विष्या दिनापेश्यते, न तु पारमार्थिकत्वमपि; तत्रापि तात्पयें वाक्यमेदप्रसङ्ग 25 इति भाव:। करणाभादे यत्कर्तृत्वं तत्सामाधिकमेवेत्याह-ननु सन्ध्ये स्थान इति ॥ क च यदि करणविशिष्टस्यात्मन: कर्तृत्वं स्याद्, तदा करणा- 641

[भ. २ पा. ३ सू. ४०.

भाप्यम् उपदिश्यमानः केवलस्यात्मनः कर्तृत्वमावहति; तथोपादानेऽपि "तदेषां माणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय"इति करणेषु कर्मकरणविभक्ती श्रूय- माणे केवलस्यात्मनः कर्तृत्वं गम्यत इति; अतोच्यते-न तावत्संध्ये स्थानेऽत्यन्तमात्मनः करणविरमणमस्ति; "सधीः खभो भूत्वेमं लोक- 10 मतिकामति" इति तत्नापि धीसंबन्धश्रवणात्; तथा च स्मरन्ति- "इन्द्रियाणासुपरमे मनोऽनुपरतं यदि। सेवते विषयानेव तद्विदात्खमदर्शनम्।" इति; "कामादयश्च मनसो वृत्तयः" इति श्रुतिः; ताक्च सवमे दृश्यन्ते; 10 तस्मात्समना एव सवमे विहरति; विहारोपि च तत्रत्यो वासनामय एव, न तु पारमार्थिकोऽस्ति; तथा च श्रुतिरिवाकारानुबद्धमेव खम्न- व्यापारं वर्णयति-"उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन्" इति; लौकिका अपि तयैव स्वमं कथयन्ति-'आरु- क्षमिव गिरिशृङ्गम्' 'अद्राक्षमिव वनराजिम्' इति ; तथोपादाने यद्यपि 15 करणेषु कर्मकरणविभक्तिनिर्देश:, तथापि तत्संपृक्तस्यैवात्मन: करतत्वं द्रष्टव्यम्, केवले कर्तृत्वासंभवस्य दर्शितत्वात्; भवति च लोकेऽनेक- प्रकार विवक्षा-योधा युध्यन्ते योधे राजा गुध्यत इति। अपि चास्मिस्ुपादाने करणव्यापारोपरममात्रं विवक्ष्यते न स्वातन्त्रयं कस्य- चित्; अबुद्धिपूर्वकस्यापि खापे करणव्यापारोपरमस्य दष्टत्वाव।

20 प्रकटार्थविवरणम् नामपि कर्जन्तर्भूतत्वात् करणेषु कर्तृविभक्तिरपि स्यात्; न त्वस्तीत्युपपत्त्यम्त- रमाह-तथोपादानेऽपीति ।। प्रथमानुपपर्ति परिहरति-न तावत्सन्ध्य इति । द्वितीयानुपपत्ति प्रत्याह-तथोपादाने यद्यपीति ॥ यञ्ञोकं करणे- व्वपि कर्तृविभकत्या भवितव्यमिति तत्रास्त्येव लोके विवक्षावशात् प्रयोग 25 इस्याह-भवति च लोक इति ॥ पूर्व कंरणविशिष्टस्य उपादानकर्तृत्वमभ्यु- पगम्योक्तम्; इदानीं तदपि नास्तीत्याह-अपि चासिम्िति ।। अविचा- रितसंसिद्धं कर्तृत्वमापाततः श्रुतिदशनेन पूर्वमुक्तम्। इदानीं विच्ार्यमाणे 642

वक्ाधिकरणम् १५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

यस्त्वयं व्यपदेशो दर्शित: "विज्ञानं यजं तनुते" इति, स बुद्धेरेव कर्तृत्वं मापयति-विज्ञानशब्दस्य तत्र पसिद्धत्वात्, मनोऽनन्तरं पाठाच, "तस्य श्रद्धैव शिरः" इति च विज्ञानमयस्यात्मनः श्रद्धा- दवयवत्वसंकीर्तनात्-श्रद्धादीनां च बुद्धिधर्मत्वमसिद्धेः "विज्ञानं 5 देवा: सर्वे। ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते।" इति च वाक्यशेषात्-ज्येष्ठत्वस्य च प्रथमजत्वस्य बुद्धौ प्रसिद्धत्वात्। "स एष वाचश्चित्तस्योत्तरोच्तर- कमो यद्यज्ञ:" इति च श्रुत्यन्तरे यज्ञस्य वाग्वुद्धिसाध्यत्वावधारणात्।. न च धुद्धे: शक्तिविपर्ययः करणानां कर्तृत्वाभ्युपगमे भवति, सर्वकार- काणामेव स्वसव्यापारेषु कर्तृत्वस्यावश्यंभावित्वात्, उपलब्ध्यपेक्षं 10

प्रकटार्थविवरणम्

पुनर्षुद्धिगतमेव कर्तृत्वमात्मन्यध्यारोपितमिति श्रुत्यर्थमाह-यस्त्वयं व्यप- देश इति॥ विजानमयं व्याक्यायोक्तार्येऽवतारितोऽयं मन्त्रः "विज्ञानं यंझं तनुते"इत। तस्य शेपे ज्येष्ठं विज्ञानं हिरण्यगर्भाभेदेन ब्रैह्म देवा: इन्द्रियाण्यु- पासत इति ज्येष्ठत्वं विशेषेण श्रुतम्। तज्ञाग्रजहिरण्यगर्भामेदेन बुद्धौ 15 प्रसिद्धम्; ततो घुद्धिरेव विज्ञानशन्देनंच्यत इस्याह-विज्ञानं देवा: इति ॥ किं च श्रुत्यन्तरे यक्षस्य बुद्धिसाध्यत्वावगमदपि यक्षफर्तृ विज्ञानं बुद्धिरेवे- त्याह-स एष इति ॥ चित्तेनाभिध्याय मन्त्रप्रयोगाद्धि यश्ञो निष्पद्यते; मत उक्तम्-यो यक्ष: स एष वाचश्ित्तस्य व[च संततः] पूर्वोत्तरभाव इति। यशोक्तं वुद्धे: कर्तृत्वे शक्तिवैपर्रात्यप्रसङ्गइति, तत्राह-न च [न च बुद्धेः] शक्तीति॥ 20 ज्तलन्ति काष्ठानि, स्थाली निमर्लि, चक्षुर्गृदाति रूपम् इत्याद्यनुभवादस्तेव कारणानामपि कर्तृत्वमित्यर्थः। कथं नार्दि व्यापारकर्तृत्वविशेषे करणत्वमित्या- शाङ्कयाह-उपलब्ध्यपेक्षमिति ॥ यथा काठानां णाकापेक्षयैव करणत्वम, तथा

१. A adds पूर्व २. T,Ti and 1'. ब्रह्वेदाः

648

तह्मसूतमाण्यव्याल्यानम् [ब.२पा.१. सु. ४.

भाग्यम् त्वे्षां करणानां करणत्वम्, सा चात्मन:। न च तस्यामध्यस्य कर्तृत्व- मस्ति, नित्योपळब्धिस्वरूपत्वात्। अहंकारपूर्वकमपि कर्तृत्वं नोपळन्धु- र्भवितुमईति, अहंकारस्याप्युपलभ्यमानत्वात्; न चैवं सति करणान्तर- कलपनाप्रसन्गः, युद्धे: करणत्वाभ्युपगमात्। समाध्यभावस्तु आासार्य वच्वेनैन परिहृत:, यथाभासमेव कर्तृत्वमुपादाय समाधिविधानाव्। तस्मात् क्तृत्वमप्यात्मन उपाधिनिमित्तमेवेति स्थितम् ॥। प्रकटार्थविवरणम् भया तर्हि सोपलन्धिरितयाशङ्कयाह-सा चात्मन इति ॥ सिद्धं तर्थ्यात्मनः 10 कर्तृश्वमित्याशङ्गपाह-न च तस्यामपीति । पुत्िव्यात्ती दि[वृत्तब्यासे हि] विषये प्रतिबिम्बितमात्मचैतम्यं विषयोपलब्धि: तत्र वदयपि प्रतिबिम्बमेवा- निरुप्यमाणेऽपि तथापि बिम्बाधीनं प्रतिबिम्बमित्यस्ति लोकानुमव:, तद्दा- स्मनो 5पि चिस्प्रतिबिम्य निमित्तत्वेन व्यावहारिकमुपलब्धृत्वं न तूपलब्धिक्रिया- अयत्वेनेति भाव:। नतु 'अहं करोमि' इति प्रत्यक्षमारमन: कर्तृत्वमनुभूयते। = करोमि' इति अहङ्वारसामानाधिकरण्येन कर्तृत्वमनुभूयते। न चातुभूयमान- गती धर्मोऽनुभवितुरारोपमन्तरेण भवितुमई्तीति भावः । यशोक पुझ्धे: कर्तृत्वे कारणाम्तरं वाच्यम्, तदा नाममात्रे विवाद इति, तन्राइ-न चैवं सतीति॥ न तावबुखे: ख्यापारे करणान्तरं सुग्यम्, कारकान्तरंव्यापारे 20 व्यमिचारात्; नाप्युपलग्घिसिद्धये बुद्धेरेव तंत्र कारणत्वादिति भाव: । यनोकम् आतमनोऽकर्तृत्वे समाण्यभाव: स्यादिति तत्राह-समाध्यभाव- स्स्विति । यस्मात्ास्विककर्तृत्वे न प्रमाणमस्ति, तम्म्रात्मतीयमानं मिथ्येत्युप- संहरति-तस्मादिति ॥ मनर किश्िदुवाच मास्कर :- "न चौपाधिक कर्तृत्वमपारमार्थिकम्, 25 यथाभिगतेनैष्ण्यगुणेन दाहोऽनुभूयते । न चासावपारमार्थिको भवति।

१. A. इत्यादिना ३. A. पारमार्थिकत्व २. T, T' and P omit तल

644

पथवचानिकरणम् १९.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् [परायचाधिकरणम् ] परातु तच्छूतेः ॥२-३-४१॥।

यदिदमविद्यावस्यायामुपाधिनिबन्धनं कर्तृत्वं जीवस्याभिहितम्, तरिकमनपेक्ष्येम्परं भवति, आहोख्विदीव्रापेक्षमिति भवति विचारण। 5 तल पार्स तावत्-नेश्वरमपेक्षते जीवः कर्तृत्व इति ; कस्मात१ अपेक्षा- प्रकटार्थविवरणम् यद्यपि स्वास्मन्योष्णयं स्तो नास्ति तथोपाधिवशा( कर्तृत्वमुपजायते" इति, तद्सद्। यधुपाधिसंयोगादात्मनि परमार्थतः कर्तृत्वमुत्पधते अभिसयोगा- दिव घटे लौहित्यम्, तदोपाधिविगमेऽप्यास्मन: कर्तृत्वमापचयेतेत्यनिर्मोक्ष 10 प्रसङ्ग:। न चाभेरौष्ण्यं दाहे तस्वती सघति, परचर्मस्य परत्र गमनानुपपसेः। न चौष्ण्याम्तरं तन्रोश्पत्रम्, निमि्ताभावेऽपि नैमित्तिक सद्भावोपलम्माल्।

रशन्तो भविष्यति । विमतं मिथ्या, औपाधिकत्वात्, संप्रतिपन्नवत्। किंच तवापि कर्तृत्वादे: सत्यत्वं नाम यावदुपाधि सद्धावः; तदिष्टमेवास्माकम्। 16 परमार्थतोSतथाभृतलदेशकालार्थकरियाप्रसजक उपधिरिति लक्षणाम्युपग- मातू। अत्यम्ताबाध्यत्वं च प्रत्युकम्। कि घोपाधिसंयोगोऽपि निरबयवस्य निरुपणं न सहते । तस्मात् कर्न्रन्त:करणप्रतिबिम्बिततया मिथ्यैवात्मन: कर्तुत्वम्; तयोक्ष तादास्म्यासदैकरूव्यावभास इति खितम्ं।। पराचु तच्छुतेः।। 20

उक्तमनूध संशयमाह-यदिदमिति ।। जीवस्य करणादिपौष्कल्यादी- शारस्य कारयितृत्वभ्रवणाज संशयो द्रष्टम्य:। कर्ममीमांसकानां पूर्वपसमाह- मासमिति॥ पूर्वत्रोपाध्यन्वयव्यतिरकामयामौवाधिकं कर्तृत्वं जीव-

१. T. औष्ण्यप्रयोगो २. T,P, TM and A omit कर्तृत्व ... व्यविरकाम्यां

645

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याखयानम् [न. २. पा. ३. सु. ४१.

माप्यंम्

प्रयोजनाभावाद् । अयं हि जीव: स्वयमेव रागद्वेषादिंदोषप्युक्त: कार- कान्तरसामग्रीसंपन्नः कर्तृत्वमनुभवितुं शक्रोति ; तस्य किमीन्पर: करि- ष्यति१ न च लोके पसिद्धिरस्ति कृष्यादिकासु क्रियाखनडुदादिव- 5 दीश्वरोऽपरोऽपेक्षितव्य इति। ललेशात्मकेन च कर्तृत्वेन जन्तूनसंसजत ईश्वरस्य नैर्धृण्यं प्रसज्येत; विषमफलं चैषां कर्तृत्वं विदधतो वैषम्यम्। ननु "वैषम्यनैर्धृण्ये न सापेक्षत्वात" इत्युक्तम्-सत्यमुक्तम्, सति त्वीश्वरस्य सापेक्षत्वसंभवे। सापेक्षत्वं चेश्वरस्य संभवति सतोर्जन्तून। धर्माधर्मयो :; तयोश सन्भावः सति जीवस्य कर्तृत्वे; तदेव चेत्कर्तृत्व- 10 मीश्वरापेक्षं स्यात् किंवरिषयमीश्वरस्य सापेक्षत्व्रसुच्येत। अकृताभ्याग- मश्चैवं जीवस्य प्रसज्येत । तस्मारस्वत एवास्य कतृत्वमिति-एतां मा्तिं तुशब्देन व्यावर्त्य प्रतिजानीते-"परात्" इति। अविद्यावस्थायां कार्यकरणसंघाता विवेकद शिनो जीवस्याविद्यातिमिरान्धस्य सतः परस्मा-

15 प्रकटार्थविवरणम्

स्येत्युक्तम् ; तथानापि कारकान्तरसहकृतस्यैवान्वयव्यतिरेकाम्यां कर्तृत्व- मिस्यर्थ:। कि व यदि कारकान्तरसमवधानेऽपि ईश्वराभावापराधेन वकतृत्वं रषं स्यात्, तदेश्वरस्यापि निमित्तत्वं केवलव्यतिरेकाभावात् कल्प्येत, न तु तदस्तीस्याइ-न च लोक इति ॥ इतश्र नेश्वरस्य निमित्तत्वमिस्याह- 20 केशात्मकेन चेति ॥ पूर्व परिहनमिदं वोधमित्याह-नन्विति ॥ जीवस्य धर्माधर्मत्वं तत्सापेक्षत्वं चेश्वरस सिद्धवत्कृस्य जगत्सगें वैषम्यनैर्धृण्ये न स्त इति पूर्वमुक्तम्; इह तु तदेवासिद्धमित्युच्यते, परस्पराश्यप्रसङ्गादिस्याह- सत्यमुक्तमिति ॥ किंचेश्वरश्रेदवलात् प्रवर्तयति, तदा साधुकारिणोऽव्यसाधु- प्राप्ति: फदाचित् व्यादित्याह-अकृताभ्यागमश्चेति ।। पूर्षपक्षमुपसंदस्य 25 सुखस्य धर्मकार्यत्वं शास्त्रप्रामाण्यादेव तथेश्वरस्यापि निमित्तत्वं रषकारण. कुपावेष केवलव्यतिरेकस्य प्रामाण्यादिति सिद्धान्स्याशयः।। 646

पराबचाधिकरणम् १९.] माण्यम् कर्तृत्वभोकत्वलक्षणस्य संसारस्य सिंद्धि:, तदनुग्रहहेतुकेनैव च विश्ा- नेन मोक्षसिद्धिर्भवितुमर्दति: इत:१ तच्छतेः । यथपि दोषमयुरूः सामन्रीसंपभय् जीव:, यद्यपि च छोके कष्पादिप्ट कर्मसु नेशरकार- पत्मं पसिद्म्, तथापि सर्वास्वेव मनत्तिष्वी परो हेतुकर्तेति अतेरवसी- 6 यते; तथा हि श्ुतिर्भवति-"एव स्रेव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो कोकेम्य उभिनीपते। एष सेवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनी- पते" इति, "य आत्मनि तिष्ठभात्मानमन्तरो यमयति" इति वेयं- जातीयका।। नन्वेवमी ्रस्य कारयितृत्वे सति वैषम्यनैधृण्ये स्यातामकृताभ्याग- 10 मम जीवस्येति: नेत्युच्यते-

कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धा- वैयर्थ्यादिभ्यः॥२-३-४२॥ तुशब्दधोदितदोषष्यावर्तनार्थः। कतो य: प्रयनो जीवस्य धर्मापर्ष- कक्षणस्तदपेक्ष एवैनमीपर: कारयति; ततमैते चोदिता दोषा न मस- 15 ज्यन्ते-जी वकृतधर्मा धर्मवैषम्यापेक्ष एव तचत्फूळानि विषर्म विभजेत्पर्ज- न्यवदी परो निमित्तत्वमालेण-पथा लोके नानाविधानां गुच्छगुस्मा- दीनां व्रीडियवादीनां वासापारनेव्प: सखवीजेम्पो जायमानानां

डकबोदनिरालाय सुनाग्तरमवतास्यति - नन्बेवमिति।। 20

गुष्छगुल्मादीनां स्तवकमम्धयादीनाम् । गुष्छा हसंल्लीकपा :; गुवमा अपि दीर्घवठ्य :; पकाशादि पनादि ; संककपा यदि जीवेन डतः कब्वितानल:

१. T, T' and P. हलपड्ीरुपा २. T,Ti and P. गुसमाजु अमीदीर्य 647

अससूतभाध्यव्याल्यानम् [न.२. पा. ई. सु. ४२.

माण्यम् साधारणं निमिचं भवति पर्जन्य :- न ससति पर्जन्ये रसपुष्प- पळाशादिवैषम्यं ते्षां जायते, नाप्यसत्स खखवीजेषु, एवं जीवकत- मयननापेक्ष ईम्परस्वेषां शुभाशुभं विदध्यादिति श्िष्यते। ननु कत- मयनत्वमेव जीवस्य परायचे कर्तृत्वे नोपपथते-नैष दोष :; 16 परायचेऽपि हि कर्तत्वे करोत्येव जीव:, कर्बन्तं हि तमी्वरः कारयति; अपि य पूर्वे परयनमपेक्ष्येदानी कारयति, पूर्वतरं च प्रयनमपेक्ष्य पूर्वम-

मयनापेक्ष ईन्पर इति१ विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य इत्याह; एवं 10 दि "सर्गकामो यजेत" "ब्राह्णो न हन्तव्य:" इत्येवंजातीयकस्य विहितस्य प्रतिषिद्धस्य चावैयर्थ्ये भवति: अन्यथा तदनर्थकं स्याद्। ईनमपर एव विधिम्रतिषेधयोनियुज्येत, अत्यन्तपरतन्तत्वाज्जीवस्य। तथा विहितकारिणमध्यनर्येन संसजेत, प्रतिपिद्धकारिणमप्यर्पेन; ततश्

प्रकटार्थविवरणम् 16 आसदा तदपेक ईन्वरो विषमं कर्तृत्वं प्रयच्छतीति वकुं शक्येत; तदेष मास्तीस्याह-नतु कृतमयनस्नमेवेति। जीवेन कवः प्रयल एव नास्तीति न राज्यते बकुम, तसैव प्रधानक्तृत्वात्; न आाचार्याधीनो माणधक हत्येता- वता नाध्ययनख्य कर्तेत्याइ-नैष दोष इति ।। यशोक्तमितरेतराभयत्वं सद्पि नास्तीत्याड-अपि च पूर्वमिति॥ उत्तरं सूत्रभागमवतार्येति- 20 कर्म पुनरित्यादिना ॥ अन्यथेति ॥ ईश्वरस्य अनपेक्षत्वे सति तद्विम्यादि- कर्मनर्थ स्याद्। न हि पलवद्निलसलिलाघनुधमान इव पुरुषे बलादीश्रेण प्रबरतमाने विभ्यादेरर्थवत्वसंभावनेति भाव:। मानर्थक्यमेव स्कुटयति-ईंशर एव विधिन्रतिपेधयो: लाने नियुज्येत; यद्विधिम्रतिषेधाम्बां कर्तव्यं तदीशर एव कुर्पादिलर्य:। आदिशन्दाहोषान्तरमाह - तथा निहितकारिण-

१. T. दिक्रमनेक 2. T and T1 संभावने विभाव: TM. दिक्रमनन्त A. विक्रमण

648

नकटा र्बविवरणम्

भाण्यम् मामाण्यं वेदस्यास्तमियात: ईश्वरस्य चात्यन्तानपेक्षत्वे कौकिकस्मानि पुर्वकारस्य वैयर्थ्यम्, तथा देश्षकालनिमिचानाम्: पूर्वोक्तदोनमसङ्मे- त्येबंजातीयकं दोषजातमादिग्रहणेन दर्शयंतिं॥ 20 [अंशाधिकरणम्] 5 अंशो नानाव्यपदेशादन्यथां चापि दाशकितवादित्व मधीयत एके । २-३-४३॥

जीवे परयोरुपकार्योपकारकभाव उक्त :; स च संवद्धयोरेव कोके रषः-यथा स्वामिशृत्ययो, यथा वाभिविस्फलिनयो: ततम जी वे ्परयोरप्युपकार्योपकारकभावाभ्युपगमात् किं स्वामिभृत्यवत्संबन्धt, 10 आहोखिदभ्िविस्फुळिश्वत् : इत्यस्यां विचिकित्सायामनियमो वा मामोति। अथवा स्वाभिभृत्यपकारेष्वेव ईशिलीश्षितव्यभावस्य मसिद्- स्वाचद्विष एव संबन्ध इति पामोति। अतो अ्रवीत्यंस इति। जीव ई-परस्यांश्ो भवितुमईति, यथामेविस्फुलिक: अंश इवांस:। न हि निरवयवस्य मुर्योंऽसः संभवति; कस्मात्पुनर्निरवयवत्वात्स एव न 15 भवति! नानाव्यपदेशात्; "सोऽन्वेषटव्य: स विजिज्ञासितष्यः"

प्रकटार्थविवरणम् मित्यादिना ॥ पूर्वोकदोषमसक्मेति ॥ वैषम्यनैतृण्यादिमसन्रग्ेक्ष। हदमधिकरणं वायस्पतेर्दुर्योजम्, वत :- प्रेरकतचे परेशस्य जीवस्य म्रांग्तिकतुता। 20 जीवम्राम्ता परेशस प्रेरकर्त्वं सुदुर्घटम्॥ अंभो नानाव्यपदेशादन्यथा वापि दायकितवा दित्वमणीयत पके।। एवं सडीर्ल संशवपूर्वपस्षी दर्शयति- जीनेन्वरमोरिलादिना ॥। एवं बोजवति-जीव ईन्परस्पेति॥ न केवर्डं प्रुविम्म बल्मेरांबगम 640

अ्ससूत्रभाष्यष्यालयानम् [न.२, पा. ३. सु. ४३.

भाष्यम्

"एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति" "य आत्मनि तिष्ठभात्मानमन्तरो यमयति" इति चैबंजातीयको भेदनिर्देशो नासति भेदे युज्यते। ननु चायं नानाव्यपदेशः सुतरां स्वामिभृत्यसारुप्ये युज्यत इत्यत आह- # 10 अन्यथा चापीति; न च नानाव्यपदेशादेव केवलादंशत्वप्तिपचि:। कि तर्हि! अन्यथा चापि व्यपदेशो भवत्यनानात्वस्य प्रतिपादक: ; तथा हि-एके शाखिनो दाशकितवादिभावं ब्रह्मण आमनन्त्याथर्वणिका ब्ससुक्ते-"ब्रह्म दाश्ा ब्रम्म दासा ज्सैवेमे कितवाः" इत्यादिना। दाश्ा य एते कैवर्ताः मसिद्धा:, ये चामी दासा: स्वामिष्वात्मान. 10 सुपक्षपयन्ति, ये चान्ये कितवा ्ृतकृतः ते सर्वे ब्रह्मैव-इति हीन- जन्तूदाइरणेन सर्वेषामेव नामरूपकृतकार्यकरणसंघातपविष्टानां जीवानां ब्रहमत्वमाह। तथान्यतापि ब्रह्मपत्ियायामेवायमर्यः प्रपञ्ञयते-

"त्वं स्री त्वं पुमानति त्वं कुमार उत वा कुमारीं। त्वं जीर्णो दण्डेन वश्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुख :!! " इति। 15 "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कत्वाभिवदन्यदास्ते" इति च । "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्यादिश्रुतिभ्यश्चास्यार्थस्य सिद्धिः। चैतन्यं चाविश्निष्टं जीवेश्वरयोर्यथाग्निविस्फृळिक्योरौष्यम्।

कुतश्रांशत्वावगम :-

20 प्रकटार्थविवरणम्

कि तु तर्कलोऽपि इस्वाइ-चैतन्यं चाविशिष्टमिति ।। जीवो नात्यन्तं महणो मिचते, चिद्पत्वाद्, शममाषदेवेत्यर्थः। फलितमार-अतो भेदाभेदा- वगमाभ्यामिति।।

650

मशाषिकरणम् १७.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् मन्त्रवर्णाच्च॥२-३-४४॥

"तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश पुरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि।।" इति। 10 अत्र भूतशब्देन जीवप्रधानानि स्थावरजङ्गमानि निर्दिशति, "अहिंसन्स वभूतान्यन्यत्न तीर्थेभ्यः" इति भयोगात्; अंशः पादो भाग इत्यनर्थान्तरम् ; तस्नादप्यंशत्वावगमः ।। कुतर्श्रांशत्वावगम :- अपि च स्मर्यते ॥ २-३-४५॥ 10

ईन्वरगीतास्वपि चेश्वरांशत्वं जीवस्य स्मर्यने-"ममैवांशो जीव- लोके जीवभूतः सनातनः" इति; तस्मादध्यंशत्वावगमः । यत्तुक्तम्, स्वामिभृत्यादिष्वेवेशित्रीशितव्यभावो लोके पसिद्ध इति-यद्यप्येषा लोके पसिद्धिः, तथापि शास्त्रात्वलाशासित्वमीशित्ीशितव्यभावय् प्रकटार्थविवरणम् 15

मन्त्रवणाच्।। नतु भूतशब्दस्य महाभूतेषु रूढत्वात् नात्र जीवानामंशत्वसुच्यत इस्या- शङयाइ-अब भूतशब्देनेति ॥ तीर्थेभ्यः शास्रनिहितेभ्यः। 'अन्यत्न सर्व भूताभ्यहिंसान्' इति प्रयोगाम्महाभूतेषु रूढत्वं नास्तीत्यर्थः। तथापि भूतानां 20 पावृत्वमेवात्रोच्यते, न त्वंशत्वमित्याशङ्याह-अंशः पाद इति ॥ अनर्था- न्तरम् पतेषां अर्धान्तरं नास्ति, पते पर्याया इत्यर्थः ॥ अपि च स्र्यते।। संप्रति परोक्तमनूद्य दूषयति-यन्तुक्तमित्यादिना । ननु वयोड़पि

१. A. उमयोरपि

651

अ्रससूतभाज्यव्यारयानम् [भ.२. पा. हे. सु. ४६.

भाग्यम् निश्ीयते: निरतिश्योपाधिसंपन्नमे्रो निंहीनोपाधिसंपभाज्जीवान् पशास्तीति न किंचिद्विमतिषिष्यते ॥ अत्ार-ननु जीवस्येश्वरांशत्वाभ्युपगमे तदीयेन संसारदुःखोपभो- 5 गेर्नाशिन ईश्वरस्यापि दुःख्वत्वं स्यात्-यथा लोके हस्तपादादयन्यत- माङगगतेन दुःखेनाङिनो देवदत्तस्य दुःखित्वम्, तद्वत् ; ततश्च तत्माप्ानां महत्तरं दुःखं भाप्तुयात्; अतो वरं पूर्वावस्थः संसार एवास्तु इति सम्यग्दर्शनानर्थक्यपसङ्ः स्यादिति-अतोच्यते- प्रकाशादिवन्नैवंपरः ॥ २-३-४६ ।

10 यथा जीव: संसारदुःखमनुभवति, नैवं पर ईश्वरोऽनुभवतीति प्रतिजानीमहे; जीवो हविद्यावेशवशाहदेहाद्यात्मभावमित्र गत्वा, तत्कृतेन दुःखेन दुःखी अहमित्यविद्यया कृतं दुःखोपभोगमभिमन्यते: नैवं परमेश्वरस्य देहधात्मभावो दुःखाभिमानो वास्ति; जीवस्याप्यविद्या-

प्रकटार्थविघरणम् 15 चिम्मानरवाविशेषे केने विशेषेणैको नियम्यः, अपरो नियामक इति तत्राह- निरतिशयेति॥ उत्तरसूत्रनिरस्ाशङ्कामाह-अत्ाहेत्यादिना ।। ईश्वरः ख्वांशगतैः दुःजै: दुःनी स्यात्, अंशित्वाद्, देषदत्तवदित्यर्थ। ततः कि भवतीस्ाशङ्गाह- ततक्चेति॥ 20 मकाशादिवभैवं पर: ॥ पूर्व खशरीरमान्रगतमेत्र दुःखमासीत्। सम्यग्नानाशु सकलसंसार- दुगनानुषक्रो भवतीति व्यर्थमेव ततस्यादित्यर्थः। "नैवंपर:"इति सूत्रभागं ज्याचडे-यथा जीव इति। देवदसस्य नांशित्वाद:शित्वम्; किन्तु अवि- धाकामकर्माक्य दु:खसाधनत्वात्; मतोऽपयोजको हेतुरित्यर्थ:। नतु जीवस् 25 लाभाविकमेव दुःबितवम्, नाविद्यादिकंतमित्याशङणढ-जीवस्यापीति ।।

१. TM. चिम्माललात् २. T and Ti omit केन विशेषे

मंशाणिकरणम् १७.] पकठार्यविवरणम्

भान्यम्

न तु पारमार्थिकोऽस्ति: यथा च स्वदेहगतदाहच्छेदादिनिमितं दुःखं तदभिमानभ्रात्यानुभवति, तथा पुत्रमित्रादिगोचरमपि दुःखं तदभि- मानभ्रान्तयैवानुभवति-अहमेव पुत्र:, अहमेव मित्रम् इत्येवं स्नरेहवशेन पुत्र- 5 मित्रादिष्वभिनिविशमान: ततश् निश्चितमेतदवगम्यते-मिथ्याभिमान- भ्रमनिमित्त एव दुःखानुभव इति। व्यतिरेकदर्शनाचैवमवगम्यते-तथा हि-प्रुत्रमित्रादिमत्सु बहुषूपविष्टेषु तत्संबन्धाभिमानिष्वितरेपु च, पुत्रो मृतः, मिलं मृतम् इत्येवमायुद्धोषिते, येषामेव पुत्रमित्रादिमत्वाभि- मानस्तेषामेव तन्निमित्तं दुःखमुत्पद्यते, नाभिमानहीनानां परिव्राजका- 10 दीनाम्। अतश्ञ लौकिकस्यापि पुंसः सम्यग्दर्शनार्थवष्वं दष्टम्, किमुत विषय शुन्यादात्मनोऽन्यद्वस्त्वन्तरमपश्यतो नित्यचैतन्यमात्रस्वरूपस्येति; तस्भास्ति सम्यग्दर्शनानर्थक्यपसङ्ः। प्रकाशादिवदिति निदर्शनो- पन्यास :- प्रकाशः सौरधान्द्रमसो वा वियद्वयाप्यावतिष्ठमानोऽुल्या- युपाधिसंबन्धात् तेष्टजुवकरादिभावं प्रतिपद्मानेषु तत्तन्भ्रावमिव प्रति- 15

प्रकटार्थविवरणम् सोपाध्यनिद्यर्या कूतो यो नामरूपाभ्यां निर्वृत्ेन देहेन्द्रियाद्युपाधिना सहा- विवेकन्रमं: तादात्म्यभ्रमः तननिबन्धन पवायं दुःसानुभवो न पारमार्थिक:, अनिर्मोक्षप्रसक्गादित्यर्थः। उक्तमेवान्वयमुखेनोदाहरणतः स्पष्टयति- यथा चेत्यादिना । सति मिथ्याभिमाने दुःखम्-इत्यन्वयो दर्शितः। इदानी 20 मिथ्यामिमानामावे दुःखमपि नास्तीति व्यतिरेकादपि मिथ्याभिमानकार्यत्व- मवगम्यत इत्याह-व्यतिरेकेति ॥ इतरेषु चेति । अभिमानहीनेषु परिवाज कादिष्वित्यर्थः ॥ विषयशुन्यादिति ॥ अविषयादित्यर्थः॥ नित्यचैतन्येति॥

अनैकान्तिकत्वमाह-प्रकाशादिवदिति ॥ अमुल्यादिसंपृक्त: प्रकाशांशो 25

१. Ti adds विद्ययया ३. TM and A. मुक्तम्। इदानी २. Ti, TM and A add तादात्म्यभ्रम:

658

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ३. सू. ४७.

भाष्यम् पद्यमानोऽपि न परमार्थतस्तद्भावं प्रतिपद्यते, यथा चाकाशो घटादिपु गच्छत्सु गच्छत्निव विभाव्यमानोऽपि न परमार्थतो गच्छति, यथा चोदशरावादिकम्पनात्तदते सूर्यप्रतिविम्बे कम्पमानेपि न तद्वान्सूर्यः कम्पते, एवमविद्यापत्युपस्थापिते बुद्धयाध्युपहिते जीवारूये अंशे दुःखाय- मानेऽपि न तद्वानीश्वरो दुःखायते । जीवस्यापि तु दुःखप्राप्तिरविद्या- निमित्तैवेत्युक्तम्। तथा चाविद्यानिमित्तजीवभावव्युदासेन ब्रह्मभावमेव जीवस्य प्रतिपादयन्ति वेदान्ता :- "तत्वमसि" इत्येवमादयः; तम्मा- भ्रास्ति जैवेन दुःखेन परमात्मनो दुःित्वप्रसङ्ग: ।।

10 स्मरन्ति च ॥ २-३-४७॥

सरन्ति च व्यासादय :- यथा जैवेन दुःखेन न परमात्मा दुःखा- यत इति ;

प्रकटार्थविवरणम् यद्यपि ऋजुवकांदिभावं मिथ्यैवापद्यते, तथाप्युपाध्यसंपृक्तवरूपो वक्रादिभावं 15 नापदते, ऑपाधिकांशरूपण निरुपाधिकस्यांशिक पस्य दुष्टत्वादर्शनादनै- कान्तिकत्वॅमिति भावः। यदुक्तं जीवस्यापि पारमार्थिकं दुःख्ित्वं नास्तीति तदनूदय लिङ्गान्तरमाह-जीवस्यापीत्यादिना ॥ पारमार्थिके दुःखित्वे सति जीवत्वोपोहेन म्रह्मभावीऽपि नोपदिश्येतेत्यर्थः ॥

स्मरन्ति च।।

20 इदानीं स्मृतिविरोधात् वेदँविरोधाञ्ज कालास्ययापदिष्टत्वमाह- स्मरन्ति चेति ॥ कर्मात्मा कर्माश्रयः; पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च कर्मेन्द्रियाणि

१. TM. वक्कादिभि: ५. A. जीवस्यापोहेन २. T,T' and A स्वरूपेण ६.T aud T :. भावेऽपि ३.T,Ti and A. दृष्त्व ७. T and Ti omits वेद विरोधात् Y. Ti adds दर्शन

654

मंशाधिकरणमू १७] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "तत्न यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः। न लिप्यते फलैशापि पद्मपत्रमिवाम्भसा।। कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः स युञ्यते। स सप्दशकेनापि राशिना युज्यते पुनः ।।" इति। 5

चशब्दात्समामनन्ति चेति वाक्यशेष: । "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्ृन्य- नश्नमन्यो अभिचाकशीति" इति, "एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्य:" इति च ।।

अत्राह-यदि तर्षेक एव सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा स्यात, कथमनु- झापरिहारौ स्यातां लौकिकौ वैदिकौ चेति। ननु चांशो जीव ईश्वर- 10 स्येत्युक्तम्: तन्देदाचानुज्ञापरिहारौ तदाश्रयावव्यतिकीर्णावुपपद्येते; किमत्र चोदत इति, उच्यते-नैतदेवम्; अनंशत्वमपि हि जीवस्या- भेदवादिन्यः श्ुतयः प्रतिपादयन्ति-"तत्सक्का। तदेवानुमाविभव" "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" "मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति" "तत्वमसि" "अहं ब्रह्मास्ि" इत्येवंजातीयकाः। ननु 15 भेदामेदावगमाभ्यामंशत्वं सिद्धयतीत्युक्तम्-स्यादेतदेवम्, यधुभावपि भेदाभेदौ प्रतिपिपादयिषितौ स्याताम्: अभेद एव त्वत्न प्रतिपिपाद- थिषितः ब्रह्मात्मत्वप्रतिपत्तौ पुरुषार्थसिद्धेः स्वभावमाप्तस्तु भेदोऽनूधते; न च निरवयवस्य ब्रह्मणो मुख्योंशो जीव: संभवतीत्युक्तम् ; तस्मात्पर

प्रकटार्थविवरणम् 20

पञ्च वायवो मनो बुद्धिश्रेति सप्तदशसंक्यावच्छिन्नेन समूहेन संबध्यत इत्यर्थ:। एवं तावदंशांशिमावमभ्युपगम्य अंशित्वात् इत्यस्य देतो: अप्रयोजकत्वादि पूषणमुकम्। इदानीं बटुक्मंश इवांश इति तदाक्षेपसमाधानपूर्वकं स्पषीकतु एकपैकयमुपादायाक्षिपति - यदि तर्हीत्यादिना । मनुष्-

{. T, TM and A. अंशमिवा २. T, T' and TM add अलाह

655

माण्यम् एवैक: सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा जीवभावेनावस्थित इत्यतो वक्तव्या अनुज्ञापरिहारोपपचि:। ता ब्रूम :- अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धात् ज्योतिरादिवत्।। 5 २-३-४८॥ "ऋतौ भार्यामुपेयाद्" इत्यनुज्ञा, "गुर्वक्नां नोपगच्छेत्" इति परिहारः; तथा "अग्रीषोमीयं पशुं संज्ञपयेत्" इत्यनुज्ञा, "न हि- स्यास्सर्वा भूतानि" इति परिहारः ; एवं लोकेपि 'मित्रमुपसेवितव्यम्' इत्यनुज्ा, 'शतुः परिहर्तव्यः' इति परिहारः; एवंप्रकारावनुज्ञापरिहारा- 10 वेकत्वेऽप्यात्मनो देहसंबन्धात् स्याताम्। देहैः संबन्धो देहसंबन्ध :; कः पुनर्देहसंबन्धः१ देहादिरयं संघातोऽइमेवेत्यात्मनि विपरीतपत्ययो- त्पत्ति :; रष्टा च सा सर्वमाणिनाम्-अहं गच्छामि, अहमागच्छामि, अहमन्ध:, अहमनन्ध:, अहं मृढः, अहममूढ इत्येवमात्मिका; न सस्या: सम्यगदर्शनादन्यभनिवारकमस्ति; माक्कु सम्यगदर्शनात्मततैषा 15 भ्रान्ति:ः सर्वजन्तुषु। तदेवमविद्यानिमिचदेहयुपाधिसंबन्धकृताद्विशेषा-

प्रकटार्यविवरणम् परिहारव्यवस्ान्यधानुपपत्त्था स्वरूपमेदो वक्तव्य इत्पर्थः। अन्यथाप्युपपत्ति- माह-तां ब्रम इति।।

20 अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धात् ज्योतिरादिवद्।। यदि स्वरूपैक्येऽपि अविद्यासिददेहसंबन्धावच्छेदात् कचिदतुड् कचित्वरिहार इति व्यवस्ा कल्प्यते, तदा सम्यग्दर्शिनोऽविद्याभावाद

१. T. अविद्यादि २. T, TM and A omit शाखा ... र्यक्य

656

अंत्ाबिकरणय् १७.] मान्यम्

परिहरानर्थक्यं मापम्-न, तस्य कृतार्यत्वाभियोज्यत्वानुपपसे :- रेयोपादेययोरहिं नियोज्यो नियोक्तव्य: स्याद्; आत्मनस्त्वतिरिक्तं हेपमुपादेयं वा वस्त्वपश्यन् कर्थ नियुज्येत; न चात्मा आत्मम्पेव नियो- ज्यः स्यात्। शरीरव्यतिरेकदर्शिन इव नियोज्यत्वमिति चेत्, नैतत्;। संहतत्वाभिमानात्-सत्यं व्यतिरेकदर्शिनो नियोज्यत्वम्; तथापि व्योमादिवद्देहादसंहतत्वमपश्र्यत एवात्मनो नियोज्यत्वाभिमान :; न हि देहायसंहतत्वदर्शिन: कस्यचिदपि नियोगो उष्टः, किसतैकात्म्यदर्शिनः। न च नियोगाभावात्सम्यगदर्शिनो ययेष्टचेष्टापसक्ः, सर्वत्राभिमान- स्यैव पवर्तकत्वात्, अभिमानाभावाथ सम्यग्दर्शिन: । तस्मादेइसंबन्धा- 10 देवानुज्ञापरिहरौ-ज्योतिरादिवत्-यथा ज्योतिष एकत्वेऽप्यमि: ऋव्यात्परिहियते, नेतरः; यथा च प्रकाश एकस्यापि सवितुरमेध्य-

प्रकटार्थविवरणम्

सवशास्ानर्थक्य सचियं प्रति न दूषणम्, तत्र तस्यानियोज्यत्वाव्। तथा सम्यग्दर्शिनं प्रत्यनुनादिशास््नर्थक्यमप्यदूषणमित्याह-न तस्येति॥ 15 सम्यन्धान्यपि नियोज्य:, विवेकित्वाव्, वेहव्यतिरिकात्मदर्शिवदिस्याह- शरीरव्यतिरेकेति।। नैतस्संहतत्वाभिमानादिति परिहारं विवृणोति-सत्य- मित्यादिना ॥ असंहतत्वदर्शिन इति । संहतत्वादर्शिन: सुपुप्तस्येत्यर्थः। तार्हि सम्यन्दर्शिनो विधिप्रतिषेधाभावे यग्रेशचरणप्रसङ इत्याशङ्पाह- न च नियोगाभावादिति । विषयामिनिविष्टचेतसो. ब्ानोदयासंभवादवस्वं 20 तावत्साधकावसावां विषयाभिनिवेशवर्जनेन भाव्यम्, तस्य सम्यग्धानो दयेऽपि पूर्ववासनावशाव् विषयामिनिवेशाभावाशियत पवार्थे प्रवुंदि: संमवतीत्यर्थ:। एवं प्रासनिकं परिहत्य प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति॥

कम्मं मांस अचीति कव्याव्, क्मशानादिसम्बन्धीतर्थः॥ 25

१. A. ज्योविरादेरिवि

657

अससूतभाष्यव्याखयानम् [भ.२. पा. डे. सु. ४९.

भाष्यम् देनसंबद्ध: परिहियते, नेतरः भ्ुचिभूमिष्ठः; तथा भौमा: प्रदेशा वजू- वैड्र्यादय उपादीयन्ते, भौमा अपि सन्तो नरकलेबरादय: परिहियन्ते; तथा मूत्रपुरीषं गर्वा पवित्रतया परिगृद्यते, तदेव जात्यन्तरे परिवर्ज्यते- 5 तद्वद् ॥

असंतते श्वाव्यतिकरः ॥ २-३-४९॥

स्यातां तावदनुज्ञापरिहारावेकस्याप्यात्मनो देहविशेषयोगाठ: यस्त्वयं कर्मफलसंबन्धः, स चैकात्म्याभ्युपगमे व्यतिकीर्येत, स्वाम्ये- कत्वादिति चेत, नैतदेवम्, असंततेः; न हि कर्तुर्भोक्तुश्चात्मनः संततः 10 सर्वैः शरीरैः संबन्धोऽस्ति; उपाधितन्त्रो हि जीव इत्युक्तम्; उपाध्य- संतानाथ नास्ति जीवसंतान :- ततथ कर्मव्यतिकरः फळव्यतिकरो वा न भविष्यति।। प्रकटार्यविवरणम्

असंततेश्राव्यतिकरः ॥

15 शङ्कापूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे-स्यातां तावदित्यादिना ॥ स्थूलदेहावच्छे- दात् यद्यव्यनुनापरिहारौ संभवतः, तथापि कर्मफलसंबन्ध साङ्कयें स्यादेव; एतहेष्विशिष्टस्य स्वर्गभोगायोगात्स्वरूपस्यैव तत्संबन्धो वकव्य: ; तलात् स्वेर्गीतरादिव्यवस्ानुपपत्त्या स्वरूपमेदो वक्तव्य इति शह्काशायः । भवेदेव स्वर्ग्यादिसाङ्कयंम्, वद्यनवच्छिन्नस्य फलसंबन्धो भवेत्; न त्वस्ति; स्थूलदेड- 20 चाराभावात्तदवच्छिन्नस्यैव सवर्गादिभोगोपपसेः न स्वरूपमेदाक्षेपकत्वमिति सिद्धान्ताशय:॥

१. T. अवच्छेदाम्यनुशा २. TM and A. स्वामीतरादि A. अवच्छेदाधयम्यनुरा TM. अवच्छेदाधनुज्ञा

658

मंशाधिकरणम् १७.] मकटार्थविवरणस्

भाष्यम् आभास एव च ॥ २-३-५० ॥। आभास एव चैष जीव: परस्यात्मनो जळसूर्यकादिवत्मतिपतव्य: न स एव साक्षान्, नापि वस्त्वन्तरम् । अतश्च यथा नैकस्मिञ्जलसूर्यके कम्पमाने जलसूर्यकान्तरं कम्पते, एवं नैकस्मिञ्जीवे कर्मफलसंबन्धिनि 5 जीवान्तरस्य तत्संबन्धः । एतमप्यव्यतिकर एव कर्मफलयोः । आभा- सस्य चातिद्ाकृतत्वात्तदाश्रयस्य संसारस्याविद्याकृतत्वोपपत्तिरिति,

प्रकटार्थविवरणभ् आभास एव च।। यदादे सूत्रे जीवस्यांशत्वात् सुत्रितं[त्वमासूत्रितं] तदवच्छेदाभिग्रायेण 10 इत्युकस्वाधुना "आभास एव व" इत्येवकारं प्रयुआ्ानः "रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव" इस्यादिश्रुतिसिद्धं प्रतिबिम्बपक्षं खरहस्यं सूत्रयामास भगवान् सूत्रकारः । तद्याख्याति- आभास एवेत्यादिना ॥ स एव अनौ- पाधिक: साक्षात् अव्यवधानेन; जीव उपाधिग्यवधानस्यानुभवात्: नापि तद्वस्त्वन्तरम् "ततसृष्ठा । तदेवानुप्राविशत्" इत्यादिश्रुतिस्मृति- 15 शतेभ्य इत्यर्थः। स्वर्गीतरादिव्यवस्था अस्मिन्पक्षे सुतरां घटत इस्याह- अतश्च यथति ॥ अक्षानाद्वन्धे ज्ञानान्मोक्षो भवतीत्येतदपि घटत इस्पाह- आभासस्य चेनि ॥ यथा दर्पणे मुखप्रतियिम्बं दर्पणाधननित्वान् प्रतिबिम्ब भावः स्वोप सभावशयोप।चारतो दर्पणकृतमुच्यते, तंत्र यथा दर्पणकृतमेवाल्प त्वमलीमसत्वादि भाति, तथा चित्प्रतिविम्बे जीवेऽपि यत्किशिद ब्रह्मस्वरूपं 20 भाति, तत्सर्वमनिय्याकृतमेवेति बन्ध[प्रतिबन्ध]सिद्धिः। यथा व प्रतिबिम्बं विम्यमतेति वाष्येनोपाधितत्स्यताव्यावर्तनेन मुखस्रूपैक्यमेव लक्ष्यते, तथा

न्ंचैतन्यं उपोनिष्यरैषयनेव लक्षयति इति न कोऽप्यत्रावकरः। मत्र भास्कर: "आभासा एव न" इति सूत्रं पठित्वा अद्वैतवादा आभासा एव 25 चेति व्याख्याय प्रतिबिन्धपक्ष दृषयांबभूव "प्रतिबिम्ब स्यावस्तुत्वा्युपग- मात्' इति। तत्नासी सपररहस्यानभिन इति शोच्य एव। तथा हि-सपक्षे

१. T.M. तईि

659

भाध्यम्

तद्यदासेन च पारमार्थिकस्य म्रसात्मभावस्योपदेशोपपचि:। येर्षा तु बहव आत्मान:, ते च सर्वे सर्वगता:, तेषामेवैष व्यतिकर: मामोवि कथमू १ बहवो विभवश्ात्मानम्ैतन्यमात्नसवरूपा निर्गुणा निरतिभ्नयाम। 5 तदर्ये साधारणं प्रधानम् : तन्रिमिचैषां भोगापवर्गसिद्धिरिति सांखया:। सति बहुत्वे विस्ुत्वे च घटकुज्यादिसमाना द्रव्यमात्रस्वरूपा: खवतोऽ- चेतना आत्मान:, तदुपकरणानि चाणूनि मनास्यचेतनानि, तत्र आत्म- द्रव्याणां मनोद्रष्याणां च संयोगात नव इच्छादयो वैशेषिका आत्मगुणा उत्पयन्ते, ते चाव्यतिकरेण प्रत्येकमात्मसु समवयन्ति, स संसार: 10 तेषां नवानामात्मगुणानामत्यन्तानुत्पादो मोक्ष इति काणादाः । तल सांरयानां तावचैतन्यस्वरूपत्वात्सर्वात्मनां संनिधानाथविशेषाच एकस्य सुखदु:खसंबन्धे सर्वेषां सुखदुःखसंबन्ध: भामोति। स्यादेतत-पधान- प्रकटार्थविवरणम् ताबद् तस्यान्यथाक्यातिवादित्वादेशान्तरे सदेव मुखं दर्पणसंखषं भाति। तभ 15 संलर्गाभासी विभ्रम :: मुखावभासस्तु अविभ्रम एव; अखाकमपि नेदं मुख- मिति स्वरूपषाधाभावास्, नात्र मुखं किन्तु मदीयमेवेति देशसंसर्गमात्रबाभया सरूपैक्यप्रत्यभिज्ञानात् परस्मिमकेदेशले व मुखे भेदो भिन्नदेशखता चानिवां क्या मातीति कुतः प्रतिबिम्बस्योपाधिश्वतया भासमानस्रूपस्यावस्तुत्व पराचकमिरे यात्राचार्या: दर्पणटीकायामित्युपरम्यते। एवं तावल्यरपैक्ये 20 नास्ति डुम्बादिलड्कर इत्युपपाद्य, परेषामेव सङ्रो दुर्धार:, अतः तरसरूपमेद- कल्पना निष्प्रमाणिका निष्परयोजनेति[ना वेति] चकारसूचितमुपपाद्बितुमुप- कमते-ये्षां वहव इत्यादिना । सांव्यस्यामिप्रायमाशङ्कते-स्यादेतदिवि॥ यद्यपि पुंसां सर्वेषां सविधानं निर्विशेषत्वं चाविशिष्टम्, तथापि प्रधान- मेव तेषां मोक्षार्थत्वेन प्रवर्तत; अतः कज्ित्कालं नर्तकीय लातमानं

१. Tand Ti. सदेवं दर्पण- ५. TM. दपर्णभित्तिकायाम् २. T, Ti and TM omit एकस्मिलेक E. A. सकरोऽत: १. T, Ti and TM omit इति कुतः प्रति TM. सङ्रस्तत्स्वरूप Y. T, Ti and TM. समान

660

मंशाधिकरणम् १७.] मकटार्यविवरण़म्

माध्यम्

पछसे: पुरुषकैवलयार्यत्वाद्रयवस्था भविष्यति; अन्यथा हि स्वविभूति- ख्यापनार्था प्रधानपतति: स्यात्; तथा चानिर्मोक्ष: मसज्येतेति- नैतस्सारम्-न हामिलपितसिद्धिनिबन्धना व्यवस्था शक्या विज्ञातुम्। उपपश्या तु कयाचिद्वयवस्थोच्येत; असत्यां पुनरुपपत्तौ कामं मा 5 भूदभिळषितं पुरुषकैवल्यम्, मामोति तु व्यवस्थाहेत्वभावाट्रयतिकरः। काणादानामपि यदैकेनात्मना मनः संयुज्यते, तदात्मान्तरैरपि नान्त- रीयक: संयोग: स्यात्, संनिधानाय्यविशेषात; ततश्च हेत्वविशेषात्फ- लाविशेष इत्येकस्यात्मनः सुखदुःखयोगे सर्वात्मनामपि समानं सुखदु :- खित्वं मसज्येत ।। 10

स्यादेतत्। अदष्टनिमित्तो नियमो भविष्यतीति। नेत्याह-

पकटार्थेविवरणम्

प्रदुश्य खयमेवोपरमवि। तत्र सन्निकारप्रधानवर्शनमेव पुंसां बन्ध, तदुपरमे च मोक्ष उपचर्यते; अतो वयवसोपपति:। अन्यथेति ॥ यदि प्रति- नियता प्रधानप्रवृत्तिरनाग्गीक्रियते तदा प्रधानं लद्य विभूतिस्यापनाय प्रवर्तत 15 इति पुंसां मोक्षों न स्यादित्यर्थः। प्रधानप्रवृत्तेः मोक्षार्थत्वेऽपि युगपरसर्वेषां माक: करमान भवेत्१ कस्यचिम्मोक्ष: कस्यविदन्ध: इति व्यवसायां स्वया प्रमाणं साच्यम्: तब् नास्तीस्याह-नैतत्सारमिति ।। यदुकतं प्रधानस्य सविभूतिक्यापनगरिहाराय नियता प्रवृत्तिरिति तन्राह-न हीति॥ ननु नास्त्यत्रोपपति:, किन्सनादिरेवायं प्रतिनियम इत्याशङ्याह-असत्यां पुन- 20 रिति ॥ अनियम पवानादि: कस्मान्न भवनीति भाव:। इदानी कणादसमये

यद्रछनिबन्धनमन:कर्मजः संयोग:, तस्यैव तन्रिमिसं सुवं दुःनं वा भवति, नाम्यस्य सन्निधाने सत्यपीति शङ्कते-स्यादेतदिति ।।

१. T adds अपि

661

मससूतभाष्यव्यायानम् [न. २.पा. ३. स.५१.

भाण्यम्

अदृष्टानियमात्॥२-३-५१॥

संनिह्टितेषु मनोवाकायैर्धर्माधर्मलक्षणमदष्टमुपाज्यते। सांख्यानां तावच- दनात्मसमवायि प्रधानवर्ति प्धानसाधारण्या मत्यात्मं सुखदुःखोप- 10 भोगस्य नियामकसुपपदते। काणादानामपि पूर्ववत्साधारणेनात्ममन :- संयोगेन निर्वर्तितस्यादष्टस्याप्यस्यैवात्मन इदमदष्टमिति नियमे हेत्व- भावादेष एव दोष:।। स्यादेतत्-अहमिदं फळं माम्वानि, इदं परिहराणि, इत्यं मयतै, 10 इस्यं करवाणि-इत्येवंविधा अभिसंध्यादयः प्रत्यात्मं पवर्तमाना अद्ष्ट- स्यात्मनां च स्वस्वामिभावं नियस्यन्तीति; नेत्याइ-

अभिसंध्यादिष्वपि चैवम्॥ २-३-५२॥

अभिसंध्यादीनामपि साधारणैनैवात्ममन:संयोगेन सर्वाल्मर्स- निधौ क्रियमाणानां नियमहेतुत्वानुपपरेरुक्तदोषानुष् एव ।।

15 प्रकटार्थविवरणम्

अदृष्टानियमात् ।।

भवेदेवं यययडष्टमलाधारणं स्यात्, न तु तदस्तीत्याह- अदष्टानियमा- दिति।।

अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम्।

20 अहधुहेत्वंसाधारण्येनाइपुस्य साधारंण्यमाशङ्कय दूषयति-स्यादेवदर- मित्यादिना ।। 662

मंशाचिकरणम् १७.] भाष्यम् प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥२-३-५३। अथोच्येत-विसुत्वेऽप्यात्मनः शरीरप्तिष्ठेन मनसा संयोग: शरी रावच्छिम एवात्मपदेशे भविष्यति; अतः पदेशकता व्यवस्थाभि- संध्यादीनामदष्टस्य सुखदुःखयोश्च भविष्यतीति, तदपि नोपपथते; 6 कस्मात्१ अन्तर्भावात्: विश्वुत्वाविशेषाद्धि सर्वशरीरेव्वन्तर्भवन्ति। तत् न वैशेषिकैः शरीरावच्छिनोऽप्यात्मन: प्रदेशः कल्पयितुं शक्य:। कल्प्यामानोऽ्ययं निष्मदेशस्यात्मन: प्रदेश: काल्पनिकतवांदेव न पार- मार्थिक कार्य नियन्तुं शक्कोति; शरीरमपि सर्वात्मसंनिधावुत्पय- मानम्-अस्येवात्मन:, नेतरेषाम्-इति न नियन्तुं शक्यम्। प्रदेश- 10 विशेषाभ्युपगमेऽपि च दयोरात्मनोः समानमुखद्ःखभाजोः कदाचि- देकेनैव तावच्छरीरेणोपभोगसिद्धि: स्यात, समानप्रदेशस्यापि दयोरा- त्मनोरदष्टस्य संभवात्: तथा हि-देवदचो यस्मिन्प्देशे सखादुस- मन्वभूतु: तस्मात्मदेशादपकान्ते तच्छरीरे यज्ञदचशरीरे च तं प्देश- मनुमासे, तस्यापीतरेण समानः सुखदुःखानुभवो हश्यते; स न स्यात्, 15 यदि देवदचयजदतयो: समानप्रदेशमदष्ट न स्याद्। सवर्गाद्यतुपभोग- सक्य प्रदेशवादिन: स्याद, ब्राह्मणादिशरीरपदेसेष्वदष्टनिष्यपेः पदेशान्तरवर्तित्वाच स्वर्गादुपभोगस्य। सर्वगतस्वानुपपचिम बहना- प्रकटार्थनिवरणम् पदेसादिति वेभान्तर्भावाद्।। 20

दिना । नतु यस्यात्मन: शरीरं तस्यैव तत्र बृत्तिलामा, नान्येषामिस्या- शाङपाह-शरीरमपीति ॥ प्रदेशपसे दोषान्तरमाह-प्रदेशविशेषाम्युपंगमे चेति । पूर्व बहनां सर्वगतत्वमभ्युपगम्य व्यवंलोका। मधुना सापि नास्तीत्याह-सर्वगतत्वानुपपचिमेति । रेपरंसादीनां बुनामेक एव घट्टो 25 १. A. विभुत्वमित्यादिना २. T and T1. ऊुपादीनां 668

अहसूतभाज्यक्यार्यानम् [भ. २. पा. ३. सु. ५१.

माध्यम्

मात्मनाम्, दष्टान्ताभावाद। वद तावत् त्वम्-के बहन: समानमदेशा- श्रेति: रूपादय इति चेत्, न; तेषामपि धर्म्पेशेनाभेदात्, लक्षण- भेदाच-न तु बहूनामात्मना लक्षणभेदोऽस्ति; अन्त्यविशेषवसाज्जे- 5 दोपपसिरिति चेत्, न; भेदकल्पनाया अन्त्यविशेषकल्पनायाश्चेतरेत- राश्रयत्वाद् : आकाशादीनामपि विशुत्वं ब्रह्मवादिनोऽसिद्धम्, कार्य- त्वाभ्युपगमात्। तस्ादात्मेकत्वपक्ष एव सर्वदोषाभाव इति सिद्धम् ।।

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाव्ये 10 द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पाद:

देशो डछट:, परस्परपराहतिश् नास्ति, निरवयवत्वादित्यांह-रूपादय इति । नायमपि डषान्तोऽसफं संमता, तैजसांशस्य रूपवस्व्ात्; मप्यांशस्य रसवत्वात्। पार्थिवांशस्य गन्धवस्वात्; इत्येवं तचदवुणस्य सस्य धर्म्पेशेन तादात्म्यात्व्यतिरिकस्य घटस्याभावादिति भाव:। किं च बहुत्ववादिना 15 लक्षणमेदाव् बहुतवं वाड्यम्, तदृपि नास्तीत्यर्थ:। काणादसमयं शङ्कते- अन्त्यविशेषा[ शेषवशा]दिति ॥ नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ये विशेषा: तेउन्त्या विशेषा: नित्यार्तुमेया:, तद्वशाद्यावृत्तिसिद्धिरित्यर्थ:। अन्तयविशेषाणं व्यावृत्तिबुद्धिदेतुत्वं निर्िने चेत्तदा स्वरूपादृपि व्यावृत्तिबुद्धिप्रसक्राजैकं कि चित्सात्। अतो भेदे सिद्धे Sम््यविशेषसिद्धि:, तत्सिद्धौ च भेदसिद्धिरितीतरेत• 20 राश्रयान्नैकमपि सिध्यतीत्याह-न भेदकल्पनाया इति । यथ बडनां विभूनामेकदेशत्वं हषमाकाशादीनामिति वदन्ति तदप्यक्षाकमसिद्धमित्याइ- आकाशादीनामपीति । ऐवं परपक्षं निराकृत्य सपक्षमुपसंहरति- तस्मादिति ॥ यो दि बहन्कल्पयति कल्पयत्यसावेकमिति न्यायादेकस्ताव- दात्मा सर्वसंमत: ; तर्लिमिश्वाकाशकल्पे परोपाधिकसकलव्यवहारसिदौ न. 25 तास्विकमेदकल्पनायां किश्चित्म्रमाणं प्रयोजनं चास्तीति भाव:। मात्मा द्रव्यस्व-

१. T and T'2, नित्यमेया: २. T, TM and A omit एवं 664

मंशाधिकरणम् १७.] प्रकटार्थविवरणम्

जाति: पक्ष:, ब्यकिर्वा!] जाते: पकषीकरणेपसिद्धाम्त :; द्वितीये सन्दिग्य- विशेष्य: प्रसामास: जात्याधारत्वे सन्दिग्धे ठयकित्वसम्देहत्; लोकसिदस्य पशीकरणे वेहादेरेवात्मत्वप्रसिद्धे: सिद्धसाधनम्; ईश्वरस्याप्यपरजात्याधार- 5

सिद्धिक्। जीव: शरीरत्वात् [जीवशरीरस्य] ससङ्गपासक्पेयारमतवसाधने सिद्धसाधनम्। एकत्वस्यापि सकीयत्वात्, सकलविशेषणे साध्यवैकल्यम्। अपरोकव्ञानं व्तमानपरोसज्ञानाथयान्िभाभयम्, परतम्त्रत्वे सत्यपरोसत्वाए। रूपवत् हस्यपि सिद्धसाधनम्, औौपाधिका [कमेदा]शीकारादिति॥ 10

इति श्रीमष्छारीरकमीमांसामाध्यविवरणे प्रकटामें द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीय: पाद:

१. T, TM and A omit परा ... तर्क

665

अथ चतुर्थ: पाद:

भांष्यम् [पाणोत्पच्यधिकरणम्] वियदादिविषयः श्रुतिविपरषेधस्तृतीयेन पाेन परिहृत: चतुर्थेन 5 इदानीं माणविषय: परिहियते । तत्न तावत्-"तच्तेनोऽसजत" इति, "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आफांशः संभूत:" इति चैवमादिषु उत्पतति-

"असद्वा इदमग्र आसीत्" "तदाहुः कि तदसदासीदित्यृपयो वाब तेडग्रेऽसदासीत। तदाहु: के ते ऋषय इति। प्ाणा वाव ऋषय:" 10 इत्यत्न प्रागुत्पसः माणानां सन्भावश्वणात्; अन्यत्ष तु प्राणानाम- प्युत्पत्तिः पठयत-"यथाग्रेज्वलतः क्ुद्रा विस्फुलिक्गा व्युचरन्तेव- मेवैततस्मादात्मन: सर्वे माणा:" इति, "एतस्माज्जायते पाणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति, "सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्" इति, "स माणमसटजत प्राणच्छूद्धां खं वायुज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनोऽन्रम्" 15 इति च एवमादिपदेशेषु। तत्नं तत्न श्रुति विश्रतिषेषादन्यतर निर्धारणकारण- निरूपणाच्चापतिपत्ति: माप्नोति। अथ वा मागुत्पत्तः सद्ावश्रवणा- प्रकटार्थविवरणम् तथा. पाण: ।। पूर्वोत्तरपाद्यो: सक्कतिमाह-वियदादिविषय इति ॥ तमेव विप्रतिषे- 20 धमाह-तल तावदित्यादिना। ननु कचिवुत्पशिनास्तायते कचिदासायते इस्येवंरूपो विप्रतिषेधो वियद्धिकरणन्यायेनैव निरस्त इस्पाशङ्य ततो विशेंषमाह-कचिच्ानुत्पचिरेवेति ॥ आापाततः पूर्वपक्षमाह-तत्र श्रुते- र्विप्रतिषेधादित्यादिना ॥ साक्षात्पूर्वपंक्षमाह-अथ वेति॥ .यथा पूर्वलि-

१. T omits वियदादि 2. T and A omits कचिदासायते २. TM. ततो

666

प्राणोत्पत्यधिकरणम् १.] प्रकटार्येविवरणम्

भाष्यम् हौणी पाणानामुत्पविश्चतिरिति पामोति। अत इदसुत्तरं पठति- "तथा माणा:" इति। तथा प्राणाः ॥२-४-१॥ कथं पुनरत्न तथा इत्यक्षरातुलोम्यं प्रकृतोपमानाभावात्- 10 सवगतात्मबहुत्ववादिद्षणम् अतीतानन्तरपादान्ते प्रकृतम् ; तत्ता- वन्नोपमानं संभवति, सादृश्याभावात्; सादृश्ये हि सत्युपभानं स्यात्- यथा सिंहस्तथा बलवर्मेति; अदष्टसान्यप्तिपादनार्थमिति यद्ुच्येत- यथा अदृष्टस्य सर्वात्मसंनिधावुत्पद्यमानस्यानियतत्वम्, एवं प्राणाना- मपि सर्वात्मनः प्रत्यनियतत्वमिति-दपि देहानियमेनैवोक्तत्वात्पुन- 10 रुक्त भवेत्: न च जीवेन माणा उपमीयेरन्सिद्धान्तविरोधात, जीवस्य सनुत्पत्तिरारयाता, प्राणानां तु उत्पतत्तिव्यांचख्यासिता तस्मात्तथेत्य- संबद्धमिव प्रतिभाति-न उदाहरणोपात्तेनाप्युपमानेन संवन्धोपपचे :-

पाणा: सर्वे लोकाः सर्वे देवा: सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति" इत्येवं- 15 जातीयकम्; तत्न यथा लोकादयः परस्माङ्गह्मण उत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपीत्यर्थ :; तथा- "एतस्माज्जायते प्राणो मगः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुज्योतिरापः पृथिनी विश्वस्य धारिणी॥" इत्येवमादिष्त्रपि खादिवत्माणानांमृत्यांत्तरिति द्रष्टव्यम्। अथ वा "पान- 20 प्रकटार्थविवरणम् न्यादे जीवानां कचिवुत्पत्तिश्रवणेऽप्यजत्वश्रुतिविराधाद्वौणी जन्मश्रुतिर्व्या- व्याता, तथात्रापि मुख्यप्राणातिरिक्तानां प्राणानां सृष्टेः प्राकू सन्भाव शवणादेदोत्पत्या जन्मश्रुतिरगौणीति भावः । सूत्रमवतार्य रचनामाक्षिपति- कथं पुनरत्नेति। आनुलोम्यमाअस्यमित्यर्थः। समाधत्त-नोदाहरणोपाने- 25

मुकम्। इदानी नायं नियम:, जैमिनिना व्यवहितस्याप्युपमानस्यश्रितत्वा- दिस्याइ-अथ वेति ॥ सोमपाने कियमाणे यदा व्यापद्ूमनं भवति, तदा

667

[ब. २ पा. ४. सू.२,

मान्यमू

व्यापच तद्त्" इत्येवमादिषु व्यवहितोपमानसंबन्धस्याप्याश्रितत्वाव- यथातीतानन्तरपादादावुक्ता वियदादय: परस्य ब्रह्मणो विकारा: समधिगता:, तथा प्राणा अपि परस्य ब्रह्मणो विकार इति योज- 5 यितव्यम्। क: पुनः प्रणानां विकारत्वे हेतुः१ श्ुतत्वपेव; ननु केषुचित्प्रदेशेषु न प्राणनामुत्प्तिः श्रूयत इत्युक्तम्-तदयुक्तम्, परदे- शान्तरेषु श्रवणात्: न हि कचिदश्रवणमन्यत्न श्ुतं निवारितुसुत्सहते; तस्माच्छतत्वाविशेषादाकाशादिवत्माणा अप्युत्पधन्त इति सुक्तम्॥

गौण्यसंभवात्॥ २-४-२॥

10 यत्पुनरुक्तं माशुत्पत्तेः सत्ावश्रवणाद्गौणी प्राणानामुत्पचिश्चुति- रिति, तत्मत्याइ-गौण्यसंभवादिति; गौण्या असंभवो गौण्यसंभव ::

"कस्मिमु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति हि एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्तिज्ञाय तत्साधनायेदमान्नायते-"एतस्माज्जायते म्राणः" 15 इत्यादि; साच प्रतिज्ञा पाणादेः समस्तस्य जगतो ब्रअ्मविकारत्वे सति प्रकृतिव्यतिरेकेण विकाराभावात्सिद्धयति; गौण्यां तु माणाना-

प्रकटार्थेविव रणम्

"सोमेन्द्रं वरुं निर्वपेत्" इति श्रुतम्। तर्तिक लौकिके वैदिके घेति संशये अधि-

20 तन् दि "वरुणो वा एतं गृहाति। योऽश्वं प्रतिगृह्ाति। याव्रतोऽश्वान् प्रति- गृहीयात्। तावतश्तुष्कपालान वारुणान्निर्वपेत्" इतायमिष्टिकोंकिकाश्प्रति- प्रहे, न वैदिक इति स्वापितम् , तद्वदित्यर्थः। प्रतिश्ञामातरं सूत्रेऽस्ति। हेतुं प्रभ्र- पूर्वकमाह-कः पुनरिति ॥ उक्तमनूद्य दूषयति-ननु केषुचिदित्यादिना॥

१. TM. न्द्र: चर्ई २. T. न्याय: A. न्द: चर

668

माष्यम् सत्पचिश्रतौ प्रतिज्ञा इयं हीयेत। तथा च पतिज्ञातार्थमुपसंहरति- "पुरुष एवेदं विन्वं कर्म तपो ब्रझ्म परामृतम्" इति, "अझमैवेदं विन्- मिर्द वरिष्ठम्" इति च ; तथा "आत्मनो वा अरे दर्शनेन भ्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वे विदितम्" इत्येवंजातीयकास श्रुतिष्ठ एषैव प्रतिज्ञा । योजयितव्या। कथं पुनः मागुत्पतेः माणानां सन्रावश्रवणम्१ नैत- न्मूळपकृतिविषयम्, "अप्राणो हमना: धुभ्रो सक्षरात्परतः पर:" इति मुळपकृतेः माणादिसमस्तविशेषरहितत्वावधारणात्: अवान्तर- प्रकृतिविषयं त्वेतत् स्वविकारापेक्ष पागुत्पतेः पाणानां सन्भावावधा- रणमिति द्रष्टव्यम्, व्याकृतविषयाणामपि भूयसीनामवरथानां श्रुति- 10 प्रकटार्थविवरणम्

गौण्यसंभवाद् ।।

ननु सा प्रतिज्ञापि गौणी, न तत्सिभ्यर्ये प्राणानामुत्पत्ति: मुख्या वकम्पे- लाशङ्याह-तथा च प्तिज्ञातार्थमिति। उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनवा प्रति-

इदानीं सद्द्रावभवणस्य गर्ति प्रभ्पूर्वकमाइ-कर्थ पुनरित्यादिना॥ पतदयनं मूलप्रकृते: म्रहाण: प्राणसन्धावविषय न भवति। किविषयं तर्हीत्यत आह- अवान्तरप्रकृतिः हिरण्यगर्म: ; तत्म्राणास्तित्वविंचयं तद्वाक्यमित्यर्थ। नतु दिरण्यगर्भस्यापि विकारान्तःपातित्वात् कथं विकारासत्वामिधानपूर्वक प्राणसद्धावावधारणं घटत इत्याशङ्रपाह -स्वविकासपेक्षमिति।। नवा- 20 म्तरप्रलये हिरण्यगर्भविकारजातसस्वापेक्षया तदीयप्राणसद्ध्रावावधारणं द्रष- व्यमित्यर्थ:। नतु ब्रह्माण एव सकलजगत्कृतित्वात् नास्त्वान्तरप्रकती मान- मित्याशङ्पाइ-व्याकृतविषयाणामपीति ॥। "हिरण्यगर्म: समव ततामे भूतस्य आंतः पतिरेक आलीत्", "मादिकतां स भूतानाम्" इत्यादिभुतिस्सृत्योः

5. T omits कय विकायसस्या २. T, Ti and TM. मानमित्याद 660

[भ. २ पा. ४. सू. ₹,

माण्यम् स्पृत्यो: मकृतिविकार भावमसिद्ेः। वियद्धिकरणे हि "गौण्यसंभ- वाद्" इति पूर्वपक्षसूत्रत्वात्-गौणी जन्मभ्ुतिः, असंभवाद-इति व्याख्यातम्, पतिज्ञाहान्या च तत सिद्धान्तोऽभिहित:। इह व 5 सिद्धान्तसूतस्वात्-गौण्या जन्मश्ुतेरसंभवात्-इति व्यारयातम्। तदतुरोधेन तु इहापि-गौणी जन्मश्ुति:, असंभवात्-इति व्याच- क्षाणैः पतिव्ञाहानिरपेक्षिता स्याद्।

तत्प्राक्श्रुतेश्व॥। २-४-३॥ इतम आकाशादीनामिव माणानामपि मुर्यैव जन्मभ्ुति :- यद् 10 "जायते" इत्येक जन्मवाचिपद प्राणेधु पायशुत सत् उत्तरेष्वाकाशादिष्व- नुवर्तते "एतस्माज्जायते प्राण:" इत्यत्र; आकाशादिपु सुरूयं जन्मेति पतिष्ठापितम्: तत्सामान्यात् माणे्वपि मुख्यमेव जन्म भवितु- महति: न हि पकस्मिन्मकरण एकस्मिंश वाक्य एक: सब्द: सकदुष- रितो बहुभि: संबध्यमान: कचिन्मुख्य: कचिद्ौण इत्मष्यवसातं

15

प्रतिद्धेरवाम्तरम्कृतिरेय नास्तीति न शम्यते वन्तुमित्र्थ:। तम्मात्याणानां

मिति सितम्। एवं तावस्लाभिप्रायेण सूनं व्याच्चाय, बत् कैव्धिद्वियद्धिकर- जातुसारेणेहापि व्याब्बातम्, दू[िर]बबितुं विशेषमाह-वियद्धिकरणे 20 हीत्यादिना।।

माकाशादिडु मुनयजम्मवाचकस्य जयत इति पदस तदितरेंत पूर्वे धुतत्नाद प्राणानां मुकयजम्मेति योजना। एकसिम्माकये प्रयुक्ततैकस् शन्द्स १. T, Tr and TM. गोणमिति १. T, T' and TM. इतरे R. Tand Ti omtt frat

670

मकटार्यविवरणम्

माध्यम् शक्यम्, वैरुप्यमसग्गाद। तदा "स माणमसजत माणाच्छ्ूद्वाम्" इत्यल्ापि माणेष् अ्ुतः सृजति: परेष्वप्युत्पचिमत्स श्रद्धादिष्वनुपज्यते। यत्नापि पश्ाच्छृत उत्पतिवचन: शब्द: पूर्वेः संवध्यते, तल्नाप्येष एव न्याय :- यथा "सर्वाणि भूतानि व्युचरन्ति" इत्ययमन्ते पठितो 5 व्युवरन्तिशष्द: पूर्वेरपि प्राणादिभि: संवध्यते ।।

यथ्यपि "तवेजोऽमजत" इत्येतस्मिन्प्रकरणे माणानामृत्पचिर्न पठचते, तेजोवभानामेव त्रयाणां भूतानामत्पत्तिश्रवणाद्ः तथापि

सर्वेषामेव पाणानां ब्रह्ममभवत्वं सिद्ध भवति। तथा रि-अस्मिभेव पकरणे तेजोबमपूर्वकत्वं वाक्माणमनसामान्नायते-"अलमयं हि सोम्य मन आपोमय: माणस्तेजोमयी वाक" इति। तत यदि तावन्ुरूप- प्रकटार्थविवरणम् कविम्मुष्पत्वं कचिद्ाणस्वमित्येवं वैर्रुष्यं युक्धहेप न सवतीस्येष न्यायोडम्प- 15 नापि द्रषम्य इल्याइ-यत्ञापि पश्ाच्छूत इति।। वत्पूर्वकत्वाद्वाच: ।। यशोंक छान्दोग्ये प्राणानासुरपश्तिनांसायत हति तनाह-तत्पूर्वकत्वा- हाच इति। पाशहणमुपलक्षणार्थम्। वाकुमाजमनसामपि छान्दोग्ये सहि- प्रकरणे तावचेजोवजपूर्वकत्वमासायते। तर्रिक मुखय गौणं वेति निरूपणी- 20 पम्। प्रथमं.प्रस्याद-तत यदि तावदिति॥। ततो वर्तत पवेति। विदत एव अम्दोग्येऽपि प्राणानामुस्पचिरिति शेष:। भाकं गौण प्राणानामभादिमवत १. T and Ti omit वैरुप्य Y. A omits तल R. TM and A omit t ५. A adds अभन १. A. मुस्नमय या गोणी 671

[प.२. पा. ४. सू.५.

माच्यम् मेवैषामनादिमयत्वम्, ततो वर्तत एव ब्झममवत्वम्: अथ भाक्तम्, तथापि म्रहाफर्तृकार्या नामरूपण्याकियायां श्रवणात् "येनाशुतं कुतं भवति" इति चोपकमात्, "ऐतदात्म्यमिद सर्वम्" इति चोपसंहाराव, 5 अुत्यन्वरपसिद्ेश ब्रह्मकार्यत्वमपश्चनार्थमेव मनआदीनामभादिमयत्व- वचनमिति गम्यते । तस्मादपि प्ाणानां ब्रस्मविकारत्वसिद्धि:।।

[सपगत्यधिकरणम् ] सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च॥ २-४-५॥

उत्पचिविषय: अुतिविभतिषेष: माणानां परिहतः; संख्याविषय 10 इदानीं परिहियते । तत्न सुर्यं पाणसुपरिष्ठाद्क्ष्यति; संमति तु कति इतरे माणा इति संमधारयति। क्तिविमतिपचेशात विशय :- कचित् सप् माणा: संकीत्यन्ते-"सप् माणाः मभवन्ति तस्ात्" इति; कचिम अषटौ माणा ग्रहल्वेन गुणेन संकीर्लयन्ते-"अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः"

15 अथायुपयोगात्मागपि सिद्धत्वादित्यर्य:। यद्यपीदानी उपयुज्यमानान्ञादिम- वत्वं नास्ति, तथापि भौतिकानामेव परंपरया मह्यकार्यतं नें वियम्बत रताद-तथापीति।। सप गतेविभेषितस्वाम।।

नवास्तरसक्रतिमा-उत्पचिविषय इति ।। सवीजं संशयमाह- 20 श्रुतिषिप्रतिपचेभात ॥ विशय: संशव:। सस प्राणा: चक्षुरमांजरसनवाक्- औनमनसत्वगिति। एवं हस्ताधिका भही महा: प्राणा: भ्हलेन बम्पनेन गुणेन विशिष् नि्दिश्यम्त इत्यर्थ: । शीर्ष्गि भवा: शीर्षण्याः। दाववाजी पायूपजी पश्च मानेन्द्रिवाणि पश् कर्मेन्द्रियाणि इव्रि दशोमे पुरुवाअपा: प्राजाः। [लात्मा]-

१. T' omita अस १. A adds प्ाणार २. A. निरुप्पते

672

ससगलनिकरणय् २] मकठार्यविवरणस् भाथम् इति: कचिभव-"सस वै शीर्षण्याः माणा द्वाववाओ" इति; कषि- एस-"नव वै पुरुषे पाणाः। नाभिर्दशमी।" इति; कचिदेकादश- "दशेमे पुरुषे माणा आत्मैकादश:" इति; कचित् द्वादभ-"सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम्" इत्यत्र : कचित् तयोदश "चशुभ् द्रष्टव्यं च" इत्यत: एवं हि विभतिपमा: पाणेयचा पति खुतयः । किं तावत्मास्म्१ ससैव माणा इति। इतः१ गतेः; यतस्तावन्तोऽबगम्यन्ते-"सप् माणा: प्मवन्ति तस्मात" इत्येवंविधास क्ुतिष, विशेषितामैते "सप वै शीर्षण्या: माणा:" इत्यन। नतु "पाणा गहाशया निहिता: सप- सप" इति वीप्सा शयते; सा सपभ्योऽतिरिक्तान्माणान्गमयतीति- 10 नैष दोष :: पुरुषभेदाभिपायेयं बीप्सा-प्रतिपुरुषं सप सप माणा इति। न तथ्वभेदाभिमाया-सप सप् अन्येन्ये माणा इति। नन्वष्टत्वादिकापि संरूया माणेवुदाहता: कथं सतैव स्यु:१ सत्यम्दाहता विरोषाश्व- न्यतमा संरूयाध्यवसातव्या; वत्र स्वोककल्पनातुरोपात्सससंकयाध्य- वसानम् : सचिभेदापेक्षं व संरयान्तरभवणमिति मन्यते।। 15

प्रकटार्थविवरणम् आामोलयमितिष्ठति इतरकरणभ्राममिति, अम्त:करणमिलर्यः। द्ादशेति हद्य- मिकम्। नवोदशेत्यहड्रारोऽभिंक:। प्राणानामियचाम् संक्यापरिमितिम् प्रतिम्रसपूर्वक सुरनं योज्यति-किं तावदित्यादिना ॥ गतेरिति सप्तानामय- गमादित्युक्तम् ; तदाक्षिपति-ननु माणा गुहाशया इति ॥ गुहार्या हदये 20 शेरत इति गुडशया: ससा:। निहिता: निकिता इत्वर्थ:। वप्लिा पुनर्वचनम् अन्थथापि संभवतीत्याह पूर्ववादी-नैष दोष. इति ।। पुनः सतत्वमाकिपति

१. T and T2. ससवा २. A omits क द 678

ब्रह्म मुत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. २. पा. ४. सु. ६.

माण्यम् अत्नोच्यते- हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥२-४-६॥ इस्तादयस्त्वपरे सप्तभ्योऽतिरिक्ता: पाणाः भ्रृयन्ते-"इस्तौ 5 वै ग्रइः स कर्मणातिग्राहेण गृहीतो हस्ताभ्यां हि कर्म करोति" इत्येव- माद्यासु श्रुतिषु; स्थिते च सप्तत्वातिरेके सप्तत्वमन्तर्भावाच्छकयते संभा- वयितुम्: हीनाधिकसंख्याविभतपची हि अधिका संख्या संग्राह्मा भवति; तस्यां हीना अन्तर्भवति न तु हीनायामधिका: अतश्च नैवं मन्तव्यम्- स्वोककल्पनानुरोधात्सत्षैव माणा: स्पुरिति। उत्तरसंख्यानुरोधाव 10 एकादशैव ते प्ाणाः स्युः तथा चोदाहता श्रति :- "दशेमे पुरुषे माणा आत्मकादशः"इति; आत्मशव्देन च अत्र अन्तःकरणं परिश्ृद्यते,

प्रकटार्थविवरणम्

अग्यतमा च ग्राध्या। तन्र कतमोपादानं भवत्विति वीक्षायां लाघवसाहाय्याव् सप्तत्वनिश्चयं मन्यते पूर्ववादीस्याद-सत्यमित्यादिना॥

15 हस्तादयस्तु स्थितोऽतो नैवम्॥।

सिदास्तसूत्रं योजयति-हस्तादयस्त्वित्यादिना ॥ ग्रहाति पुरुषं पभ्रातीति प्रह :; तत्रेन्द्रियाणां विषयसमर्पणेनैव पुरुषबन्धनहेतुत्वादृतिम्रहत्वं विषयाणाम्; ततोऽतिप्रहेण कर्मणा हस्तनिर्वर्लेन दानेन हस्तो गृहीत: सम्बद्ध तदेवाह-हस्ताभ्यां हीति । सपत्वातिरेकस्य श्रुतत्वात् सतैवेकिन शक्पते षकु- 20 मिस्यर्थ। ननु सप्तत्वमपि श्रुतमेवेत्याशङ्याह-स्थिते चेति ॥ किं च कल्पनायां लाघवमन्वेष्णीयम्। नैकादशत्वं कल्पनामात्रमित्याइ-तथा चोदाहतेति॥ नन्वातमशष्ट्ः प्रत्यगात्मनि रूढ इत्याशङ्कपाह-आत्मशन्देन चेति। पकाद- शत्वस्य भुतत्वाधेद्रूहणं तार्दें आदशत्वत्रयोद्शत्वे श्रुतिः कि[शुते] न गुद्यते

१. A. विषयान्वयणां २. TM. दशत्वाम्पभव-

674

ससगत्यभिकरणम् २.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

करणाधिकारात्। नन्वेकादशत्वादप्यधिके द्वादशत्रयोदशतवे उदाहते- सत्यमुदाहते: न त्वेकादशभ्यः कार्यजातेभ्योऽधिक कार्यजातमस्ति, यदर्थमधिकं करणं कल्प्येत : शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषया: पञ्च बुद्धि- मेदा:, तदर्यानि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि; वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाः 6 पक्च कर्मभेदा:, तदर्यानि च पञ्च कर्मेन्द्रियाणि ; सर्वार्थविषयं तैकाल्य- वृत्ति मनस्तु एकम् अनेकव्ृत्तिकम्: तदेव वृत्तिभेदात कचिद्भिमवद्वयपदि- श्यते-"मनो बुद्धिरहंकारश्चितं च" इति; तथा च श्रुतिः कामाय्या नानाविधा वुसीरनुकम्याह-"एतत्सर्वे मन एव" इति। अपि च सस्ैव शीर्षण्यान्माणानभिमन्यमानस्य चत्वार एव प्राणा अभिमता: 10 स्यु :: स्थानभेदाद्येते चत्वारः सन्तः सप्त गण्यन्ते-"द्वे श्रोते दे चक्षुषी द्वे नासिके एका वाक" इति; न च तावतामपि वृच्िभेदा इतरे माणा इति शक्यते वक्तुम्, इस्तादिवचीनामत्यन्तविजातीयत्वाद्। तथा "नव वै पुरुषे माणाः। नाभिर्दक्षमी।" इत्यत्नापि देहच्छिद्रभेदाभिगाये- जैव दश माणा उच्यन्ते, न माणतच्वभेदाभिमायेण, "नाभिर्दशमी" 15 इति वचनात् : न हि नाभिर्नाम कश्चित्माण: मसिद्धोऽस्ति: मुख्यस्य तु पाणस्य भवति नाभिरप्येकं विशेषायतनमिति-अतः "नाभिर्दश्रमी"

प्रकटार्थविवरणम्

तु कार्यदर्शनवलेनापीत्याह-सत्यमुदाहते इत्यादिना॥ यशोरक विशेषितस्वा- 20 दिति तदूषयति-अपि च सप्ैवेति।। यन्जोंकं वृत्तिभेदापेकषं संकयान्तरभ्रवण- मिति तब्ाह-न च तावतामिति। अन्धवधिरादेरीप हस्तादिदर्शनादिति भाव:। पूर्वोदाहतवंचनाम्तरस्य गतिमाह-तथा नवेति॥ किनिमित्तस्तर्हि तत्र प्राणशम्दप्रयोग इत्याशङ्याड-मुख्यस्य त्विति ॥ वाक्यान्तराणामपि 25

१. T, T' and TM. वावदिति २. A omits वचन

675

महासू तभाज्यब्यारयानम् [म.२ पा. ४. सु. १.

भाष्यम्

इति उच्यते। कचिदुपासनार्थे कतिचित्माणा गण्यन्ते, कचित्मदर्शनार्थम्: तदेवं विचित्ने पाणेयचाम्नाने सति, क किं परम् आम्नानमिति विवे- क्व्यम्: कार्यजातवश्ञान्वेकादशत्वान्नानं माणविषयं म्माणमिति 5 स्थितम् ।। इयमपरा सूतद्ययोजना-संसैव माणा: स्यु: यतः सप्तानामेव गतिः श्रृयते-"तमुत्कामन्तं माणोऽनूत्कामति माणमनूत्कामन्तं सर्वे माणा अनूत्कामन्ति" इत्यत्न। ननु सर्वशब्दोऽत पठयते, तत्कयं सप्ता- नामेव गतिः प्रतिज्ञायत इति ; विशेषितत्वादित्याह-सतैव हि माणा- 10 अधुरादयस्त्वक्पर्यन्ता विशेषिता इह पकृता: "स यत्रैव चालुषः पुरुष: पराड् पर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवत्येकीभवति न पश्यतीत्याङु:" इत्येवमादिनानुकरमणेन; मकृतगामी च सर्वशब्दो भवति; यथा सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इति ये निमन्त्रिता: मकृता ब्राह्मणास्त एव सर्वशम्देनोच्यन्ते, नान्ये-एवमिहापि ये प्रकृताः सप्त प्राणास्त एव 15 सर्वशब्देनोच्यन्ते, नान्य इति। नन्वत् विज्ञानमष्टममनुकान्तम्: कर्थ सप्ानामेवानुक्मणम्१ नैष दोष:। मनोविज्ञानयोस्तच्वा मैदात् दृचि-

प्रकटार्थविवरणम्

वर्णकान्तरमाह-इयमपरेत्यादि ॥ सप्ानामेव गमनश्रवणादित्यस्या- सिद्धिमाशङ्य पदान्तरमवतारयति-ननु सर्वशब्द इति॥ यत्र यरिम- 20 म्मरणकाले स एष चक्षुरतुप्राहक: सूर्यपुरुषः पराळू पर्यावतते बहि: सखानं प्रति व्यावर्तते, तदानी अर्रपन्ञो जीवो भवति पकीभवति हदये चश्षु :; न पश्यतीत्याडु: पार्श्वस्ा :; न मिघ्रति न रसयतीत्यादिना पठनेन ससैव विशेषिता इत्यर्थ:। ननु तथापि सर्वशब्द: सर्वान परामुशतीत्याश- इपाह-प्रकृतगामी चेति।। एकीमवति न विज्ानातीत्यनेन धुद्धिरपि पठि- 25 सास्तीत्याह-नन्वसेति ।। सततत्वविघातकारणं न भवतीत्याह-नैष दोष

१. T and T2. रूपनो २. Tand Ts. सपूर्वत्वविचारकर 676

ससगस्यधिकरणम् २] मकटा र्येविवरणम्

भाष्यम्

भेदेऽपि सप्तत्वोपपचेः। तस्मात्सपैव पाणा इति-एवं मासे, भूम :- हस्तादयस्त्वपरे सप्तभ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः प्रतीयन्ते "इस्तौ वै ग्रहः " इत्यादिश्रुतिषु: ग्रहत्वं च बन्धनभाव:, गृह्यते बध्यते क्षेत्रज्ञः अनेन ग्रहसंझ्ञकेन बन्धनेनेति ; स च क्षेत्रश्ञो नैकस्मिनेव शरीरे बध्यते, शरी- 5 रान्तरेष्वपि, तुल्यत्वाद्वन्धनस्य; तस्माच्छरीरान्तरसंचारि इद यहसंझर्क बन्धनम् इत्यर्थादुक्तं भवति। तथा च स्मृति :- "पुर्यष्टकेन लिड्गेन माणाघेन स युज्यते। तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च।।" इति पराङ्मोक्षात् ग्रहसंज्ञकेनानेन बन्धनेन अवियोगं दर्शयति; आय-10 वणे च विषयेन्द्रियानुक्रमणे "चस्ुश्र द्रष्टव्यं च" इत्यत्र तुल्यवददस्ता- दीनीन्द्रियाणि सविषयाण्यनुक्ामति-"इस्तौ चादातव्यं चोपस्थथ्ा- नन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादी च गन्तव्यं च" इति; तथा "दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशस्ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादु- त्कामन्त्यथ रोदयन्ति" इत्येकादशानां माणानामत्कान्ति दर्शयति। 15 सर्वशब्दोऽपि च प्राणशब्देन संवध्यमानोऽशेषान्माणानभिदधानो न प्रकटार्थेपिवरणम् इति। सप्ानां गमनादिति ह्ेत्वसिद्धया परिहरति-हस्तादयस्त्वत्यादिना। नन्वन्न हस्तादीनां म्रहत्वमात्रं प्रतीयते, न तु जीवेन सह उत्क्रमणमित्याशङ्कय शरीरान्तरसआ्जारित्वमापाद्यति-ग्रहत्वं चेत्यादिना । प्राणादिभूतपञ्चकं 20 भूतसूक्ष्मपञ्चकं कर्मेन्द्रियपश्चक ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मनआादिशष्द्वाच्यमन्त :- करणम् मविद्या काम: कर्म चेति पुर्यष्टकम्। लिङ्गयतेऽनुमयित इति लिक्म्। वाक्यान्तरवलादपि इस्तादषीनामिन्द्रियत्वं देहान्तरसञ्चारित्वं चाह-आथ- र्वणे चेत्यादिना ॥ यश्चोर्क प्रकृतगामी सर्वशब्द इति तह्पयति-सर्व- शब्दोऽपि चेति।। 25

१. A omita अम्त:करणं २. T and Ti omit तत्

677

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्याखयानम् [भ. २. पा. ४. सु. ७.

भाष्यम्

प्रकरणवशेन सप्तस्वेवावस्थापयितुं शक्यते, प्रकरणाच्छब्दस्य बलीय- स्त्वात् ; सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्नापि सर्वेषामेत अवनिवर्तिनां ब्राह्मणानां ग्रहणं न्याय्यम्, सर्वशब्दसामर्थ्यात्; सर्वभोजनासंभवातु 5 तत्र निमन्त्रितमात्रविषया सर्वेशब्दस्य वृत्तिराश्रिता। इह तु न किंचि- त्सर्वशब्दार्थसंकोचने कारणमस्ति; तस्मात्सर्वशब्देनात अशेषाणां माणानां परिग्रहः। प्रदर्शनार्थ च सप्तानामनुकमणमित्यनवद्यम्। तस्मा- देकादशैव प्राणा :- शब्दतः कार्येतश्रेति सिद्धम् ॥

[प्राणाणुत्वाधिकरणम्]

10 अणवश्च ॥ २-४७॥

अधुना प्राणानामेव स्वभावान्तरमभ्युच्िनोति । अणवच्चैते प्कृताः माणा: प्रतिपत्तव्या :; अणुत्वं चैषां सौक्ष्म्यपरिच्छेदः, न परमाणु तुल्यत्वम्, कृत्स्देहव्यापिकार्यानुपपत्तिमसङ्गात्-सूक्ष्मा एते प्राणा: स्थूळाश्चेत्स्युः मरणकाले शरीरान्निर्गच्छन्तः, विलादहिरिव उपलभ्ये-

15 प्रकटार्थविवरणम्

अणवश्च ।।

संक्षेपतस्तात्पर्यमाह-अधुनेनि ॥ उत्पत्तिसङ्वयाविषयश्रु,तेविप्रतिषेध: परिहतः ; इदानीं परिमाणविषेयश्रुतिविप्रतिषेध: परिहियत इत्यर्थः। उत्का- न्त्यानन्स्यश्रुतिभ्यां परिच्छेदसर्वगतत्वसन्देहे सिद्धान्तमेव तावदुपक्रमते- 20 अणवश्चैत इति ॥ अणुशब्दप्रयोगात् परमाणुपरिमाणत्वाशङ्कां प्राप्तां परा- करोति-अणुत्वं चैषामिति ॥ सृक्ष्मत्वं नामानुद्भतरूपस्पर्शत्वम्; परि- कछेदो मध्यमपरिमाणत्वम्; तदुभयं विवृणोति-सूक्ष्मा एत इत्यादिना ॥

१. T omits परिहृत :... प्रतिषेधः . २. T omits विषय TM and A. प्रतिपेधपरिहारानन्तर ३. A omits अगुत्वं चैषामिति ॥ परि

678

प्राणश्रेष्ठयाधिकरणम् ४.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् रन् म्रियमाणस्य पार्शस्थैः; परिच्छिन्ाश्रैते पाणाः, सर्वगताश्चेत्स्युः उत्क्रान्तिगत्यागतिश्चुतिव्याकोप: स्यात्, तद्गुणसारत्वं च जीवस्य न सिध्येत्। सर्वगतानामपि वृत्तिलाभः शरीरदेशे स्यादिति चेत् न, वृत्तिमात्रस्य करणत्वोपपत्तेः; यदेवहि उपलब्धिसाधनम्-वृत्तिः 5 अन्यद्वा-तस्यैव नः करणत्वम्, संज्ञामाते विवाद इति करणानां व्यापि- स्वकल्पना निरर्थिका। तस्मात्सूक्ष्माः परिच्छिनाश्र प्राणा इत्यध्य- वस्याम: ।। [माणश्रैष्ठयाधिकरणम्] श्रेष्ठश्॥ २-४८॥ 10

मुख्यश्च प्राण इतरप्ाणवङ्गह्मविकार :- इत्यतिदिशति। तच्ा- विशेषेणैव सर्वपाणानां ब्रह्मविकारत्वमाख्यातम्-"एतस्माजायते पाणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति सेन्द्रियमनोव्यतिरेकेण प्ाणस्यो- त्पत्तिश्रवणात्, "स पाणमसटृजत" इत्यादिश्रवणेभ्यक्च। किमर्थ:

प्रकटार्थविवरणम् 15

पूर्वपक्षमाह-सर्वगतानामपीति । प्राणाः सर्वंगता, सर्वत्रट्ष्टकार्यत्वात्, आकाशवत्; "सर्वेऽनन्ताः" इत्यादिश्ुत्यनुमानाभ्यां सर्वगतत्वं सांख्या: प्रति- जानते च [ते; न च] सर्वगतत्वे सर्वत्र तेषालुपलम्भप्रसङ्ग:, शरीरदेश एव व्यक्तिलाभादित्यर्थः । दूषयति-नेति ॥ हेतोरसिद्धत्वात् श्रुतेश्चोपासन- परत्वान्नास्ति सर्वगतत्वे तावन्मानम्; रूपादिदर्शनसाधनस्य चास्माकं करण- 20 त्वाभ्युपगमान्न संश्ञामात्रे विवाद: कर्तव्य इत्यर्थ:॥ श्रेषठश्व ।। एवं तावन्मुख्यप्राणातिरिक्तानां प्राणानां सृष्टयादिकमुपपाद्य इदानी मुख्येऽप्यतिदिशति-मुखु्यश्चेति । कुतस्तर्हि त्रह्मविकारत्वमित्याशङ्गयाह- तचेति। पूर्वोक्तन्यायेनैव सिद्धं चेत् कि तर्ह्यतिदेशेनेत्याह-किमर्थ इति॥ 25

679

[ब. २. पा. ४. सू. ८.

भाष्यम् पुनरतिदेशः१ अधिकाशङ्कापाकरणार्थ :- नासदासीये हि ब्रह्ममधाने सूक्ते मन्त्रवर्णो भवति- "न मृत्युरासीदमृतं न तहिं न रात्या अह आसीत्मकेतः । आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किंचनास॥"

5 इति आनीदिति पाणकर्मोपादानाव पागुत्पचेः सन्तमिव प्राणं सूचयति: तस्मादजः प्राण इति जायते कस्यचिन्मतिः; तामतिदेशे- नापनुदति। आनीच्छव्दोऽपि न मरागुत्पत्ते: माणसद्भावं सूचयति, "अवातम्" इति विशेषणात्, "अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र:" इति च मूळप्रकृतेः प्राणादिसमस्तविशेषरहितत्वस्य दर्शितत्वात् ; तस्मात्कारण-

10 प्रकटार्थविवरणम् मतिदेशप्रयोजनमाह-आशङ्गापाकरणार्थ इति॥ आशङ्कास्वरूप तावदाह- वासदासीये हीति॥ "नासदासीत्" इत्यारभ्य प्रवृत्तं सूकं नासदासीयम्; तश्िन् ब्रहमपरे सुके; मन्त्र एव वर्णयतीति मन्त्रवर्णः ; भवति दश्यते इत्यर्थः । तर्हि तस्मिन महाप्रलयकाले न मृत्युर्मारक आसीत्; अमृतमपि देवानामुपभोग्यं 15 नासीत; तथा रात्रेर्दिवसस्य चोदयास्तमयाभ्यां प्रकेतश्चिह्रमूतः सवितापि नालीत्; सधया सह इति सम्बन्ध: स्वधेति पितृभ्यो दीयमानमन्नम्: पित्राद्य- र्चनमपि नासीदित्यर्थः। किन्त्ववातमचिक्रियं तदेकमानीते; तस्पाद्ध किलान्यत् किंचन परं प्रकृष्ट नास न बभूवेत्यर्थः। अन्र मन्त्रे विवक्षितांशमाह-आनीदि- तीति॥ स मन्त्र: सन्तमेव प्राणं सुचयति; कुतः? आनीदचलत् इति प्राणव्या- 20 पारोपादानादित्यर्थः । प्राणव्यापारोपादानं लिङ्गम् "स प्राणमसृजत" इत्यादि- बहुश्रुतिविरोधे बाध्यत इति सिद्धान्ताशयः । किंच धातूनां नानार्थत्वात् आनीच्छव्दोऽप्यासीचछन्दार्थे व्याख्येय इत्याह-आनीचछन्दोऽपीति।। अस्त्वेवं निराकरणप्रकार :; तथापि श्रेष्ठशब्दस्य प्राणे प्रसिद्धयभाचात् कथं

१. T, T and TM. नास्ति २. A. मासीत् तस्माद्यत् २. A. किञ्च ४. T, T and TM omit इवि

680

वायुक्रियाधिकरणम् ५.] भकटार्थविवरणम् भाष्यम् सद्भावपदर्शनार्थ एवायम् आनीच्छन्द इति। "श्रेष्ठः" इति च मुख्यं माणमभिदधाति, "प्राणो वाव ज्येष्ठश्र श्रेष्ठश्र" इति श्रुतिनिर्देशात्; ज्येष्ठुथ्ष प्राणः शुक्रनिषेककालादारभ्य तस्य दृत्तिलाभात्-न चेत्तस्य तदानी वृत्तिलाभ: स्यात, योनौ निषिक्तं शुकं पूयेत, न संभवेद्वा; 5 श्रोत्ादीनां तु कर्णशष्कुल्यादिस्थानविभागनिष्पत्तौ वृत्तिलाभात्र ज्येष्ठत्वम् ; श्रेष्ठ्व प्राणः, गुणाधिक्यात्-"न वै शक्ष्यामस्त्वदते जीवितुम्" इति श्रुतेः ॥ [वायुक्रियाधिकरणम्] न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्॥ २-४-९॥। 10

स पुनर्मुख्य: प्राणः किस्वरूप इतीदानीं जिज्ञास्यते। तत्र प्रापं तावत्-शुतेर्वायुः प्राण इति; एवं हि श्रयते-"यः प्राणः स वायुः स एष वायुः पश्चविध: प्राणोऽपानो व्यान उदान: समान:" इति। अथ वा तन्त्रान्तरीयाभिपायात् समस्तकरणदत्ति: प्राण इति प्राप्तम्; एवं हि तन्व्रान्तरीया आचक्षने-"सामान्या करणवृत्तिः माणादा 16 वायवः पञ्च" इति ॥ अत्ोच्यते-न वायु: प्राण:, नापि करणव्यापार :; कुतः१ पृथगुप- प्रकटार्थविवरणम् सूत्रकार: "श्रेष्ठश्च" इति सूत्रयामासेत्याशङ्कयाह-श्रेष्ठ इति चेति॥ धरुर्ति योजयति-श्रेष्ठश्च प्राण इत्यादिना ॥ 20

न वायुक्रिये पृथगुपदेशाव। एवं प्राणस्योत्पत्ति निरुष्य सवभावविशेषं निरूपधितुमुपक्रमत इस्याह- स पुनरिति । पूर्वपक्षमाह-तत्र पराप्तमिति ॥ सांख्याभिप्रायेण पूर्व- पक्ष इत्याह-अथ वेति ॥ सिद्धान्तसूत्रमवतारयति-अत्ोच्यत इति ॥ १ .* T omits स्व २. TM. विपूर्वपक्ष T and Ti add वायु

681

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. स. ९.

भाष्यम्

देशात: वायोस्तावत्माणस्य पृथगुपदेशो भवति-"पाण एव ब्रह्मण- श्रतुर्थ: पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च" इति ; न हि वायुरेव सन् वायोः पृथगुपदिश्येत। तथा करणवृत्तेरपि पृथगुपदेशो 5 भवति, वागादीनि करणान्यनुक्रम्य तत्र तत्र पृथक्प्राणस्यानुकमणात्, वृत्तिवृत्तिमतोक्षाभेदाठ; न हि करणव्यापार एव सन् करणेभ्य: पृथ- गुपदिश्येत। तथा "एतस्माज्जायते माणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायु:" इत्येवमादयोऽपि वायोः करणेभ्यक्ष माणस्य पृथगुपदेशा अनु- सर्तव्याः। न च समस्तानां करणानामेका वृत्ति: संभवति, प्रत्येक- 10 मेकैकवृत्तित्वाद, समुदायस्य च अकारकत्वात्; ननु पञ्चरचाळनन्या- येनैतद्भविष्यति-यथा एकपञ्जरवर्तिन एकादश पक्षिण: पत्येकं प्रतिनिय- तव्यापारा: सन्तः संभूयकं पञ्जरं चालयन्ति, एवमेकशरीरवर्तिन एकादश पाणा: प्रत्येकं प्रतिनियततत्तयः सन्तः संभूय एकां प्राणाख्यां

प्रकटार्थविवरणम्

15 भाति प्रकाशते ; तपति व्यवहारक्षमो भवति ; वाय्तधिष्ठितत्वेन वायोज्यों- तिष्ट्मौपचारिकम् । ननु केरणेभ्य एव प्राणस्य पृथगुपदेश, न वृत्तेरित्या- शाङ्याह-उचिवृत्तिमतोक्चेति ॥ एवं श्रुत्यवध्ठम्मेन पक्षद्वयं निराकृत्य करण- वृच्चित्वे दूषणान्तरमाह-न च समस्तानामिति ॥ या चक्षुःसाध्या वृत्ति:सैव भोत्साध्या न भवति। चक्षुरारदानां प्रस्येकमेकैकरूपभ्रहणादिवृत्ती स्वातन्त्यात 20 समुदायस्य च तवावस्तुत्वेनाकरण[नाकरक]त्वादिस्यर्थः। दष्टान्तावष्टम्मेन समुदितानां कारकत्वं शङते-ननु पञ्चरेत्यादिना ॥ वैलक्षण्बामिधानेन परि-

१. T and T" परिव्यव ३. T and Ti. षम्भो

२. T1. कारणेभ्य: ४. A. तथावस्तु

682

वायुक्रियाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वृत्ति प्रतिलप्स्यन्त इति; नेत्युच्यते-युक्तं तत्न प्रत्येकवृत्तिभिरवान्तर- व्यापारैः पञ्जरचालानानुरूपैरेवोपेता: पक्षिणः संभूय एकं पञ्जरं चाल- येयुरिति, तथा दृष्टत्वात्; इह तु-श्रव्रणाद्यवान्तरव्यापारोपेता: प्राणा न संभूय प्राण्युरिति युक्तम्, प्रमाणाभावात्, अत्यन्तविजाती- 5 यत्वाच्च श्रवणादिभ्य: पाणनस्य। तथा प्राणस्य श्रेष्ठत्वाद्युद्वोषणम्, गुण- भावोपगमश्च तं प्रति वागादीनाम्, न करणवृत्तिमात्रे प्राणेऽवकल्पते । तस्मादन्यो वायुक्रियाभ्यां प्राणः । कर्थं तर्हीयं श्रुतिः "यः प्राणः स वायुः" इति१ उच्यते-वायुरेवायम् अध्यात्ममापन्रपश्चव्यूद्दो विशे- षात्मनावतिष्ठमानः प्राणो नाम भण्यते, न तत्वान्तरम्, नापि वायु- 10 मात्रम्; अतश्चोभे अपि भेदाभेदश्रुती न विरुध्येते। स्यादेतत्-प्राणोऽपि तर्हि जीवनदस्मिक्शरीरे स्वातन्त्रयं पाम्तोति, श्रेष्ठत्वात्, गुणभावोपगमाच्च तं प्रति वागादीनानिन्द्रियाणाम्; तथा हि अनेकविधा विभूतिः प्राणस्य श्राव्यते-सुप्रेषु वागादिषु प्राण एवैको जागर्ति, प्राण एवैंको मृत्युना अनापः, माण: संवर्गो वागादीन् 16 संवृक्के, प्राण इतरान्प्राणान्रक्षति मातेव पुत्रान्-इति ; तस्मात्माण- स्यापि जीववत्स्वातन्त्र्यपसङ्ग: ; तं परिहरति-

प्रकटार्थविवरणम् हरति-नेत्युच्यत इत्यादिना॥ पमाणाभावादिति॥ अन्धबधिरादीनां प्राणाभावप्रसङ्गादिति भावः। किंच वागाविवृत्तित्वे प्राणस्य वागादिपारतन्त्रयं 20 वक्तव्यम्। तद्वैपरीस्यं च प्रतीयत इस्याह-तथा प्राणस्येति ॥ श्रुतेगतति पृच्छति-कथं तहीति ॥ यथा मृदोऽवस्याविशेषो घटो मृदात्मा, तथा वायो. रवस्थाविशेषः प्राणो वाय्वात्मेति गतिमाह-उच्यत इति ॥ अध्यात्मं देहे प्राप्तपञ्चरूपो व्यावृत्तरूपेणावतिष्ठमानो वायुरेव प्राणो भण्यत इत्यर्थ:।। यधुकनीस्या वागादिवृत्ति: प्राणो न भवति, तहि तस्य भोकृत्वं प्रस- 25 ज्येत; अतोऽनिष्टपरिहाराय बलात्करणवृत्तित्वमभ्युपगन्तव्यामत्याह- स्यादेवदिति॥

683

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [अ. २. पा. ४. सू. १०.

भानयम्

चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः॥ २-४-१०॥ तुशब्दः प्राणस्य जीववत् स्वातन्त्रयं व्यावर्तयति। यथा चक्षुरा- दीनि, राजभकृतिवत्, जीवस्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च प्रत्युपकरणानि, 5 न स्वतन्त्राणि; तथा मुरुयोऽपि प्राणः, राजमन्त्रिवत् जीवस्य सर्वार्थ- करत्वेन उपकरणभूतः, न स्वतन्त्रः । कुतः! तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः; तैश्वक्षुरादिभिः सहैव माण: शिष्यते पाणसंवादादिषु; समानधर्माणां च सह शासनं युक्तं बृदद्रथन्तरादिवत्; आदिशब्देन संहतत्वाचेतन- त्वादीन् प्राणस्य स्वातन्त्र्यनिराकरणहेतून् दर्शयति॥

10 स्यादेतत्-यदि चक्षुरादिवत् प्राणस्य जीवं प्रति करणभावोऽभ्युप- गम्येत, विषयान्तरं रूपादिवत्पसज्येत-रूपालोचनादिभिर्टत्तिभिर्य- यासं चक्षुरादीनां जीवं प्रति करणभावो भवति। अपि च एकादशैव

प्रकटार्थविवरणम्

चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥

15 प्राणो न स्वतन्त्र:, जीवस्य भोगसाधनत्वात्, चक्षुरादिवदित्याह-तुशब्द इत्यादिना। ननु सहपाठमात्रेण कथं चक्षुरादिसाम्यमित्याशङ्गयाह- समानधर्मा्णां चेति॥ यथा बृहद्रथन्तरे समानीया इत्यादौ वृद्दद्रथन्तरयोः सहपाटः कर्मणि सह प्रयोगसाम्येन तद्वदिस्यर्थः। इतश्च प्राणो न स्वतन्त्र:, सावयवत्वात्, अचेतनत्वात्, परिच्छिन्नत्वात्, शरीरवदित्याह- 20 आदिशब्देनेति॥

यज्जीवस्य भोगकरणं तत् सविषयं दष्टम्, यथा चक्षुरादि; तथा प्राण- स्यापि विषयो वक्तव्य :; तदभावात् सतन्त्र: प्राण इत्याह-स्यादेतदिति ॥। रकि व प्राणसाध्यप्रयोजनाभावादृपि न प्राणाएयं तत्वमभ्युपगन्तव्यम्, द्वादशेन्द्रियवदिस्याह-अपि चेति ॥।

१. A adds आशङ्कय

684

वायुक्रियाचिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम् कार्यजातानि रूपालोचनादीनि परिगणितानि, यदर्थमेकादश माणाः संगृहीता :; न तु द्वादशमपरं कार्यजातमवगम्यते, यदर्थमयं द्वादशः पाण: प्रतिज्ञायत इति; अत उत्तरं पठति- अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति॥ 5

२-४-११ ॥ न तावद्विषयान्तरपसङ्गो दोष:, अकरणत्वात्म्राणस्य; न हि चक्षु- रादिवत्पाणस्य विषयपरिच्छेदेन करणत्वमभ्युपगम्यते; न च अस्य एतावता कार्याभाव एव ; कस्मात्! तथा हि श्षतिः प्राणान्तरेष्वसंभा- व्यमानं मुख्यप्ाणस्य वैशेषिकं कार्ये दर्शयति प्राणसंवादादिषु- 10 "अथ ह प्राणा अहंश्रेयसि व्यूदिरे" इत्युपकम्य, "यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठः" इति च उपन्यस्य, प्रत्येकं वागाधुत्कमणेन तद्वत्तिमात्रहीनं यथापूर्वे जीवनं दर्शयित्वा, माणोचिक्रमिषायां वागादिशैथिल्यापत्ति शरीरपातमसक्ं च दर्श- प्रकटार्थविवरणम् 15

अकरणत्वाच् न दोषस्तथा हि दर्शयति॥ आद्यदोषं परिहरति-न तावदिति ॥ शरीरवद्विषयाभावेऽपि जीव- भोगसाधनत्वं प्राणस्य भविष्यतीस्यर्थः। द्वितीयदोषं परिह्वरति-न चास्यै- तावतेति ।। अदंश्रेयसीति सवस्य स्वंस्य श्रेष्ठतानिमित्तम्; व्यूदिरे' विवादं चक्रिरे॥। तद्वयक्ति[तवृत्ति]मात्र हीनमिति । मूकादिभावेन।न केवलं प्राणस्यो- 20 त्क्मणेच्छायां वागादिशैथिल्यापत्तिलिड्गेन प्राणनिबन्धना शरीरादिस्यितिः, किं

१. Tomits सस्य २. T,TM and A. भेष्ठाननिमित्त ३. T and Ti. हयूचिरे 685

ब्रह्मसूतभाष्यव्याख्यानम् [न. २. पा. ४. सू. १२.

भाष्यम्

यन्ती श्रुति: प्राणनिमित्तां शरीरेन्द्रियस्थिति दर्शयति; "तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहमापद्यथाहमेवैतत्पश्चधात्मानं मविभज्यैतद्वाणमव- ष्टम्य विधारयामि" इति च एतमेवार्थ श्रुतिराह; "प्राणेन रक्षन्रवरं कुलायम्" इति च सुप्तेषु चक्षुरादिषु पाणनिमित्तां शरीररक्षां दर्शयति; "यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्माण उत्कामति तदेव तत्छुष्यति" इति "तेन यदश्वाति यत्पिबति तेनेतरान्पाणानवति" इति च प्राणनिमितां शरी- रंन्द्रियपुष्टिं दर्शयति; "कस्मिन्न्वहमुत्क्ान्त उत्क्ान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत" इति च प्राण- 10 निमित्ते जीवस्योत्क्ान्तिप्रतिष्ठे दर्शयति॥

पञ्चवृत्तिर्मनोवद्वयपदिश्यते॥२-४-१२॥

इतश्रास्ति मुख्यस्य प्राणस्य वैशेषिकं कार्यम्, यत्कारणं पश्चव्टत्तिरयं व्यपदिश्यते श्ुतिषु-"पाणोऽपानो व्यान उदानः समानः" इति;

प्रकटार्थविवरणम्

15 त्विममर्थ स्वयं निर्वक्तात्याह-तान्वरिष्ठ इति । श्रुस्यन्तरमाह-प्राणेन रक्षत्निति ॥ अवरं निकृष्टम्; कुलायं गृहं शरीराख्यम्; प्राणानुपसंहारेण रसन् जीव: सुषुर्ति याति। प्राणस्याप्युपसंहारेऽमृतभ्रान्तिरेव भवेदित्यर्थः। प्राणस्य कार्यान्तरं श्रुव्यन्तरेणाइ यस्मात्कस्माच्चेत्यादिना ।

20 पञ्संख्याधिक्याचेत् कामाद्या वृत्तयो ने परिगृह्यन्ते, तार्हे म्ानेऽपि

१. A omita न

686

वायुक्रियाधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

वृत्तिभेदशायं कार्यभेदापेक्ष :- प्राणः माग्वृत्तिरुच्छासादिकर्मा, अपानः अवाग्वृत्तिनिश्वासादिकर्मा, व्यान: तयोः संधौ वर्तमानो वीर्यवत्कर्म- हेतुः, उदान ऊर्ध्ववृत्तिरुत्क्रान्त्यादिहेतु:, समानः समं सर्वेष्वद्वेषु योऽन्- रसान्नयति-इत्येवं पञ्चवृत्तिः प्राण:, मनोवत्-यथा मनसः पश्च 5 वृत्तयः, एवं प्राणस्यापीत्यर्थः । श्रोतादिनिमित्ता: शब्दादिविषया मनसः पञ्च ृत्तयः प्रसिद्धा:, न तु "कामः संकल्पः" इत्याद्याः परि- पठिता ग्रृह्येरन्, पश्चसंख्यातिरेकाद। नन्वत्ापि श्रोत्ादिनिर- पेक्षा भूतभविष्यदादिविषया अपरा मनसो वृत्तिरस्तीति समानः पश्च- संख्यातिरेक :; एवं तर्हि "परमतभप्रतिषिद्धमनुमतं भवति" इति 10 न्यायात् इहापि योगशास्त्रपसिद्धा मनसः पञ्चवृत्तयः परिगृद्यन्ते "प्रमा- णविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः" नाम; बहुछृत्तित्वमात्रेण वा मनः प्राणस्य निदर्शनमिति द्रष्टव्यम्। जीवोपकरणत्वमपि प्ाणस्य पश्च- वत्तित्वाद, मनोवत्-इति वा योजयितव्यम्।।

प्रकटार्थविवरणम् 15

पश्चत्वनियमो नास्तीत्याह-नन्व्रतापीति ।। अंरुचि प्रदर्श्य प्रकारान्तरे- णाद-एवं तहीति॥ प्रमासाधनं प्रमाणमिति; अध्यवसायो विपर्यय :; "शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः"; अभ्रहणं निद्रा; अनुभूतमात्रज्ञानं स्मृतिः; पर सिद्धोदाहरणेन पर: प्रतिबोधनीय इत्यस्मिअंश विरोधाभावाभिप्राये- णाप्रतिषिद्धत्वमुक्तम्, न तु रहस्याभिप्रायेण, विपर्ययादीनां अविद्यावृत्तित्वा- 20 भ्युपगमात्। अत एव पतजलिपरिगणिता वृत्तीर्दित्वा स्वाभिप्रायेण व्याचष्टे- बहुछ्रचित्वमाल्रेण वेति ॥। एवं प्राणस्य कार्यसन्भावे सूत्रं व्याज्यायेदानी

687

[अ. २. पा. ४. सू. १३.

भाष्यम्

[श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम्]

अणुश्र ॥ २-४-१३॥

अणुश्चायं मुख्यः पाणः प्रत्येतव्य: इतरप्राणवत्। अणुत्वं च 5 इहापि सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ, न परमाणुतुल्यत्वम्, पञ्चभिरव्वत्तिभि: कृत्स- शरीरव्यापित्वात; सूक्ष्म: माण:, उत्क्रान्तौ पार्श्स्थेन अनुपलभ्य- मानत्वात् ; परिच्छिन्नश्र, उत्कान्तिगत्यागतिश्रुतिभ्यः । ननु विश्ुत्व- मपि प्राणस्य समाम्नायते-"समः पृषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिलोंकैः समोऽनेन सर्वेण" इत्येवमादिषु प्रदेशेषु; तद्ग- 10 च्यते-आधिदैविकेन समष्टिव्यष्टिरूपेण हैरण्यगर्भेण माणात्मनैव एतद्विसुत्वमाम्रायते, न आध्यात्मिकेन। अपि च "सम: पूषिणा" इत्या- दिना साम्यवचनेन प्रतिमाणिवर्तिनः माणस्य परिच्छेद एव मदर्श्यते; तस्माददोष:।।

प्रकटार्थविवरणम्

15 अणुश्र ।।

एवं तावन्मुख्यस्य प्राणस्य सृष्टि स्वमावविशेषं निरूप्येदानी परिमाण- मतिदिशति-अणुश्चायमिति । अभ्यधिकाशङ्कां दर्शयति-ननु विभ्ुत्वम- पीति॥ प्लुषि: मशकादपि सुक्ष्मो जन्तुः; नाग: हस्ती; प्राणस्य सर्वात्मत्व- प्रतिपादनाविभुत्वमवगम्यते; अतस्तद्विरुद्धं परिच्छेदा्ङ्गीकरणमिति भावः। 20 आधिदैविकस्य विभुत्वम, आध्यात्मिकस्य चोत्कमणादिश्रवणेन परिच्छिन्नत्व- मिति विषयभेदान्न विरोध इत्याह-आधिदैविकेनेति । समष्टिव्यष्टिरूपेण अनुगतव्यावृत्तरूपेणेत्यर्थः । विभुत्वप्रतिपादनमङ्गीकत्योक्तम्; इदानीं तदेव नास्तीत्याह-अपि चेति।।

१. T and A omit विभुत्वमाष्यात्मिकस्य

688

ज्योतिराद्यधिकरणम् ७] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

[ज्योतिराधधिकरणम्] ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ २-४-१४॥

ते पुनः प्रकृता: प्राणाः किं स्वमहित्रैव सवस्मै स्वस्मै कार्याय प्रभवन्ति, आहोस्विद्देवताधिष्ठिताः पभवन्ति इति विचार्यते। तत्न भासं 5 तावत्-यथास्वं कार्यशक्तियोगात् स्वमहिन्नैव प्राणाः प्रवर्तेरन्निति ; अपि च देवताधिष्ठितानां पाणानां प्वृत्तावभ्युपगम्यमानायां तासा- मेवाधिष्ठात्रीणां देवतानां भोकृत्वपसङ्गात् शारीरस्य भोक्तृत्वं प्रलीयेत ; अतः स्वमहिन्नैव एषां पत्तिरिति ; एवं प्राप्ते, इदसुच्यते-ज्योतिरा- दधिष्ठानं तु-इति। तुशब्देन पूर्वपक्षो व्यावत्येते; ज्योतिरादिभिर-10 अयाद्यभिमानिनीभिर्देव ताभिरधिष्ठितं वागाविकरणजातं स्वकार्येषु पव- तत इति प्रतिजानीते। हेतुं च व्याचष्टे-तदामननादिति; तथा हि आम- नन्ति-"अनिर्वाग्भूत्वा मुखं प्ाविशत्" इत्यादि; अभ्रेश्चायं वाग्भावो

प्रकटार्थविवरणम्

जपोतिराद्यघिष्ठानं तु तदामननाव ।। 15

रूपग्रहण[हणादि]कार्याश्वक्षुरादय: पूर्व निर्णीताः; तत्रान्वयव्यतिरेका- भ्याम्, देवताधिष्ठितत्ववचनाच्च संशयमाह-ते पुपरिति ॥ पूर्वपक्षमाह-तत्र पाप्तं तावदिति॥ सूत्रं योजयति-तुशब्देनेत्यादिना ॥ नन्वगेर्वांग्भावो मुख- प्रवेशश्च थ्रयते, न तु देवतात्वेन अधिष्ठातृत्वमित्याशङ्कयाह-अप्रेश्चाय- मिति। कण्ठोष्ठादिप्रदेशसमवेतं शब्द्रव्यअ्ञकं करणं वागृच्यते। तस्याक् 20

संभवति ; नापि मुखे प्रवेश:, दाहप्रसङ्गात्ः अतोडगनिर्यागभिमानिनी देवता, तस्या वागधिष्ठातृत्वमात्रं तन्भाव उपचर्यत इति भावः।उक्तं व्याख्यानमन्य-

१. T and TM. ग्न्यभिमानिनी A. साग्न्यमि-

689

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. २. पा. ४. सू. १४.

भाभ्यम् मुखपवेशश्च देवतात्मना अधिष्ठातृत्वमङ्गीकृत्य उच्यते; न हि देवता- संबन्धं प्रत्याख्याय अग्रेः वाचि मुखे वा कश्विद्विशेषसंबन्धो दृश्यते; तथा "वायुः प्राणो भूत्या नासिके प्राविशत्" इत्येवमाद्यपि योजयित- 5 व्यम्। तथान्यत्नापि "वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोडगिना ज्योतिषा भाति च तपति च" इत्येवमादिना वागादीनाझ् अग्नयादिज्योतिष्टादि- वचनेन एतमेवार्थ द्रढयति। "स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत्सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत साडग्निरभत्" इति च एवमादिना वागादीनामग्रया- दिभावापत्तिव चनेन एतमेवार्थ दोत्यति। सर्वत च अध्यात्माधिदैवत- 10 विभागेन वागादयम्रयाद्यतुकभणम् अयैव प्रत्यासच्या भवति। स्मृता- वपि- "वागध्यात्ममिति प्राहुब्राह्मणास्तत्वदशिंगः । वक्व्यमधिभूतं तु वेह्िस्तत्राघिदेवतम् ।।" इत्यादिना वागादीनामग्रयादिदेवताधिष्ठितत्वं सप्रपश्चं दर्शितम्। यद्ु- 15 क्तम्-स्वकार्यशक्तियोगात्स्वमहित्नैव प्राणाः प्रवर्तेरन्निति, तदयुक्तम्, प्रकटार्थनवरणम्

त्राप्यतिदिशति-तथा वायुरिति ॥ घाणस्य पार्थिवत्वात् न साक्षाद्वायोस्त न्ाव: संभवति; ततोऽत्राप्यधिष्ठातृत्वमेव विवक्षितमित्यर्थः। लिङ्गान्तरमाह- स वै वाचमेवेति ॥ स प्राणः; प्रथमां प्रधानां उद्शाने वाचमेवात्यवहत् 20 प्रापयत् स्वरूपं मृत्युमोक्षणेन; सा मृत्युं पाप्मानं यदातीत्यामुच्यत मोचिता प्राणज्ञानेन, "नदा सोऽग्निरभवत्" इति वाचोऽसिभावः प्रतीयते स मुख्यो न संभवति, कारणादन्यत्र कार्यस्य लयानुपपत्तेः; तस्माद्वागिति वागभिमानिनी देवता तदभिमानं हित्वा केवलाग््यभिमानिन्यभवदित्यर्थः । कि च संवर्ग- विद्यादिषु अध्यात्मं वागादय, अधिदेवमगन्यादयः पठ्यन्ते। तदप्यधिष्ठा- 25 तृत्वाधिष्ठेथत्वसम्बन्धेनैवेत्याह-सवेंत्र, चेति।। पूर्वपक्षबीजमुन्मूलयति- यदुक्तमित्यादिना ॥ ननु शकटादीनां यद्यपि बलीवर्दाद्यधिष्ठितानां प्रवृत्ति-

१. T omits मोक्षणेन सा मृत्युं

690

ज्योतिराध्यषिकरणम् ७.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

शक्तानामपि शकटादीनामनदुदाय्यधिष्ठितानां पवृत्तिदर्शनात् ; उभय- थोपपत्तौ चागमाद्ेवताधिष्ठितत्वमेव निश्चीयते।। यदप्युक्तम्-देवतानामेवाधिष्ठात्रीणां भोक्तृत्वप्रसङ्ग:, न शारीर- स्येति, तत्परिहियते- 5

प्राणवता शब्दात् ॥ २-४-१५॥

सतीष्वपि प्राणानामधिष्ठात्ीषु देवतासु पाणवता कार्यकरणसंघात- स्वामिना शारीरेणैव एषां प्राणानां संबन्धः अ्रुतेरवगम्यते; तथा हि श्रुति :- "अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्श- नाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणम्"इत्येवं- 10 जातीयका शारीरेणैव प्राणानां संबन्धं श्रावयति। अपिच अनेकत्वा- त्पतिकरणमधिष्ठात्ीणां देवतानां न भोकतृत्वमस्मिक्शरीरेऽवकल्पते; पको ह्यायमस्िन् शरीरे शारीरो भोक्ता प्रतिसंधानादिसंभवादवगम्यते।।

प्रकटार्थविवरणम् र्रषा, तथापि क्षीरादीनामनधिष्ठितानामपि दध्यादिप्रवृत्तिर्दश्ा; उभयथा 15 संभवे कथं निर्णय इत्याशङ्कयाह-उभयथोपपत्ती चेति।

मित्यदिना॥ पाणवता शब्दात्।। यंत्र यस्मिन्काले देहच्छिद्रमेव एतदाकाशमनुविघण्णमनुगतं चक्षुर्भवति, 20 तत्र स पुरुषश्चाक्षुषः चक्षुरभिमानी सन्द्रष्टा भवति। तस्य च दर्शनाय साधनं चक्षुरित्यर्थः। 'योऽदं रूपमद्राक्षं सोऽदं शणोमि' इत्येकम्यैच प्रत्यभि- ज्ञानात् बहूनां च भोकतृत्वे विरुद्धदिपिक्रियस्य शरीरस्य भेदप्रसङ्गान्त बहनां भोक्तृत्वं युक्तमित्याह-अपि चानेकत्वादिति।

१. T, T' and TM omit यत्न

691

[भ. २. पा. ४. सू. १६.

भाष्यम् तस् च नित्यत्वात् ॥ २-४-१६॥ तस्य च शारीरस्यास्मिन् शरीरे भोककृत्वेन नित्यत्वम्-पुण्यपापो- पलेपसंभवात् सुखदुःखोपभोगसंभवाच, न देवतानाम्; ता हि पर- 5 स्मिनैशवर्ये पदेऽवतिष्ठमाना न हीनेSस्मिक्शरीरे भोक्तृत्वं प्रतिलब्धुम- रईन्ति; श्रुतिश्च भवति-"पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान्पापं गच्छति" इति। शारीरेणैव च नित्यः प्राणानां संबन्ध:, उत्कान्त्या- दिषु तदनुळ्टत्तिदर्शनात्-"तमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्कामति माणमनूत्का- मन्तं सर्वे प्राणा अनूत्कामन्ति" इत्यादिश्चुतिभ्यः। तस्मात्सतीष्वपि 10 करणानां नियन्त्रीषु देवतासु न शारीरस्य भोकतृत्वमपगच्छति; करण- पक्षस्यैव हि देवताः, न भोक्ृपक्षस्येति । [इन्द्रियाधिकरणम्] त इन्द्रियाणि तद्दयपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्॥२-४-१७॥ मुख्यश्रैक इतरे चैकादश माणा अनुकान्ता: ; तल्नेदमपरं संदि- 15 हाते-कि मुख्यस्यैव प्राणस्य वत्तिभेदा इतरे पाणा, आहोखिवित् तत्वा- प्रकटार्थविवरणम्

तस्य च नित्यत्वात्॥ रकि न सवकर्मोपार्जितशरीरे जीनय भोक्तृत्वम्य प्रतिनियतत्वादि- नियमेन कदाचिद्देयतानां भोक्तृत्वम्, कदा रजीवर्य्यपि नाशङ्कनियमित्या ह- 20 तस्य च नित्यत्वादिति । प्रकारान्तरंण व्यावष्टे-शारीरेणैव च नित्य इति। उत्क्रमभादिषु शारीरम्य प्राणसंबन्धाव्यभिचारात् तसयैव प्राणस्वामि त्वम्, देवतानां नु परस्वामि थसारथिवाधिप्ठातृत्वमात्रमिति भावः।। त इन्द्रियाणि तद्वयपदेशादन्यत् श्रेष्ठात् ॥ उक्तमनूध भेदाभेदश्रुतिद्वयदर्शनात् सन्देहमाह-मुख्यश्चैक इत्यादिना ।

१. A omits मात्र 692

इन्द्रियाधिकरणम् ८.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

न्तराणीति। कि तावत्पाप्तम् १ मुख्यस्यैवेतरे वृत्तिभेदा इति; कुतः? श्रुतेः। तथा हि श्रुतिर्मुख्यमितरांश्र प्ाणान्संनिधाप्य, मुख्यात्मतामित- रेषां ख्यापयति-"इन्तास्यैव सर्वे रूपमसामेति त एतस्यैव सर्वे रूपम- भवन्" इति ; पाणैकशब्दत्वाचवैकत्वाध्यवसायः; इतरथा हन्याय्यमने- कार्थत्वं प्राणशब्दस्य प्रसज्येत, एकत्र वा मुख्यस्येतरत्र ळाक्षणिकत्व- मापदयेत। तस्मादथैकस्यैव प्राणस्य प्राणादाः पश्र दसय: एवं वागाधा अप्येकादशेति: एवं प्राप्ते, ब्रूम :- तत्वान्तराण्येव माणाद्वागादी- नीति; कुतः१ व्यपदेशभेदात्; कोऽयं यपदेशभेदः१ ते प्रकृताः पाणा: श्रेष्ठं वर्जयित्वा अवशिष्टा एकादयेन्द्रियाणीत्युच्यन्ते, श्तावेवं 10 व्यपदेशदर्शनात्-"एतस्माज्जायते माणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति हेवंजातीयकेषु प्रदेशेषु पृथक प्राणो व्यपदिश्यते, पृथक्चेन्द्रियाणि। ननु मनसोऽप्येवं सति वर्जनम्, इन्द्रियत्वेन, प्राणवत् स्यात्, "मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति पृथग्व्यपदेशदर्शनात; सत्यमेतत्-स्मृतौ तु एकादशेन्द्रियाणीति मनोऽपि इन्द्रियत्वेन श्रोतादिवत्संगृह्यते; प्राण- 15

प्रकटार्थेविवरणम्

पूर्वपक्षं रचयति-किं तावदित्यादिना ॥ इन्तेदानीमस्यैव मुख्यस्यैव सर्वे वयं रपमसाम भवामेत्याशिषं कृत्वा ते वागादयः एतस्यैव मुख्यस्य रूपं बभूवुरिति श्रुतेरवंचनमित्यर्थः । उपपत्त्यन्तरमाह-प्राणैकशब्दत्व।च्चेति।। बद्िरेव सिद्धान्तं प्रतिक्ञाय सूत्रं योजयति-तत्वान्तराण्येवेत्यादिना ।। 20 भेदव्यपदेशस्यातिप्रसङ्गित्वं शङते-ननु मनसोऽपीति । यद्यप्यापाततो मनसोऽनिन्द्रियत्वं प्राप्नोति, तथापि सकलश्रुतिस्मृतिपर्यालोचनया मनसो

प्राणस्य तव्ैलक्षण्यमाह-पाणस्य त्विति ॥ यथेन्द्रियत्वे नास्ति मान तथा

१. A. त्वादिति

693

ब्रहसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [भ. २. पा. ४. सू. १८.

भाष्यम्

स्य तु इन्द्रियत्वं न श्रुतौ स्मृतौ वा प्रसिद्धमस्ति । व्यपदेशभेदशायं तच्वभेदपक्ष उपपद्यते; तक्वैकत्वे तु स एवैकः सन् माण इन्द्रियव्यप- देशं लभते न लभते च इति विप्रतिषिद्धम्। तस्माचत्वान्तरभूता 5 सख्यादितरे।।

कुतश् तत्वान्तरभूता :?

भेदश्षुतेः ॥२-४

भेदेन वागादिभ्यः प्राणः सर्वत्र श्रयते-"ते ह वाचम्चुः" इत्युपकम्य, वागादीनसुरपाष्मविध्वस्तानुपन्यस्य, उपसंहृत्य वागादि- 10 प्रकरणम्, "अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः" इत्यसुरविध्वंसिनो मुख्यस्य

प्रकटार्थविवरणम्

भेदभ्ुतेः॥ पूर्व संज्ञामेदात् तत्त्वमेदो दर्शितः। इदानीं प्रकरणभेदान्रेदमाह- 15 भेदशुतेरिति । शासोन्वासिता [ताः सत्त्विक्य:] इन्द्रियवृत्तयो देवा :; सामा- विक्यस्तमभारिमका: इन्द्रियवृत्तयोऽसुरा :; तयोः सदान्योन्याभिभवरूपः सङ्गाम: प्रवृत्तः; तत्रासुरपराजयाय देवा मद्रानं कर्मारेभिरे। 'ते ह देवा वाचमूचुःत्वं न उद्गाय' इत्युपक्रम्य "तान् हासुराः पाष्मना विविधुः" इस्या- दिना वागादीनसुरैः पाप्मना कल्याणासङ्गनिमित्तेन विद्धानुपन्यस्य वागा- 20 दिप्रकरणमुपसंहत्याह "अथ ह" इति। अथेति प्रकरणविच्छेदे। ह किल। इमं आसि भवमासन्यम्। मुख्यं प्राणमूचुः वागादयः "स्वंन उद्गाय" इति तेन चो- दवाने प्रारण्घे पूर्ववत् वेधायोपक्रममात्रेण सुरा प्रिम्वंसिरे पाषाणलितलोष्टवदिति

१. T, Ti and TM. शास्त्रे २. T. प्राणमुपर्यागाय: भासिता इतियवुत्तय: ३. T, Ti and TM. पूर्व देष

694

इ न्द्रियाधिकरणम् <. ] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पाणस्य पृथगुपक्मणात्। तथा "मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत" इत्येवमादया अपि भेदश्ुतय उदाहर्तव्या: । तस्मादपि तर्वान्तरभूता सुख्यादितरे।। कुतश्च तत्वान्तरभूता:१ 5

वैलक्षण्याच्च ॥ २-४-१९॥

वैळक्षण्यं च भवति, मुख्यस्य इतरेषां च-सुप्रेषु वागादिषु सुख्य एको जागर्ति; स एव च एको मृत्युना अनाप्तः आप्तास्त्वितरे; तस्यैव च स्थित्युत्कान्तिभ्यां देहधारणपतनहेतुत्वम्, नेन्द्रियाणाम्: विषयाळोचनहेतुत्वं च इन्द्रियाणाम् न माणस्य इत्येवंजातीयको 1C भूर्याल्लक्षणभेद: पाणेन्द्रियाणाम्: तस्मादप्येषां तच्वान्तरभावसिद्धि:। यदुक्तम्-"त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन्" इति श्रुतेः माण एवेन्द्रिया- णीति, तदयुक्तम्, तत्नापि पौर्वापर्यालोचनान्ेदमतीते :; तथा हि- "वदिष्याम्येवाइमिति वाग्दधे" इति वागादीनीन्द्रियाण्यनुकरम्य, "तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे तम्माच्छ्राम्यत्येव वाक" इति च 15 श्रमरूपेण मृत्युना ग्रस्तत्वं वागादीनामभिषाय, "अथेममेव नामो-

प्रकटार्थविवरणंम्

असुरविष्वंसिनो मुख्यस्य प्राणस्य पृथगुपक्रमान्नेद इत्यर्थ:। श्रीण्यभञानि प्रजा- पतिरात्मने कृतवानिति सङ्गयाभेद्धवणादृपि भेद इत्याह-तथा मन इति ॥ वैलक्षण्याथ।। 20

विरुद्ध धर्माक्रान्ततवादृपि भेद इत्याइ-वैळक्षण्याचेति ॥ अमेदशुति- मुद्ाग्य पराकरोति-यदुक्तमित्यादिना॥ दधे धारणाभिम्रायं चक्रे। बहुतरभेदलिङ्गविरोधाव् वागादीनां प्राणरूपभवनं प्राणाधीनवृत्िमात्र -

१. T and T1. निष्वसिनोSप्वस्य

695

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्या्यानम् [अ. २ पा. ४. सू. २०.

भाष्यम्

घोऽयं मध्यमः प्राणः" इति पृथक पाणं मृत्युना अनभिभूतं तमनु- क्रामति; "अयं वै नः श्रेष्ठः" इति च श्रेष्ठतामस्यावधारयति; तस्मात् तदविरोधेन वागादिषु परिस्पन्दलाभस्य प्राणायचत्वम्-तव्रपभवनं 5 वागादीनाम्-इति मन्तव्यम्, न तादात्म्यम्। अत एव च माणशब्द- स्येन्द्रियेषु लाक्षणिकत्वसिद्धि: तथा च श्रुति :- "त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन्। तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणाः" इति मुख्यप्राणविषय- स्यैव पाणशब्दस्येन्द्रियेष लाक्षणिकीं वृत्ति दर्शयति। तस्मात्तत्वान्त- राणि माणात् वागादीनि इन्द्रियाणीति॥

10 [संज्ञामूर्तिकृप्त्यधिकरणम् ] संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु त्रिवत्कुर्वत उपदेशात्॥२-४-२०॥

सत्मक्रियायां तेजोबन्नानां सृष्टिमभिधायोपदिश्यते-"सेयं देव- तैक्षत इन्ताइमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति। तासां त्रिवृत त्रिवृतमेकैकां करवाणि" इति। तत्न

15 प्रकटार्थविवरणम्

मित्युक्म्। अत एव मुख्यप्राणात्मत्वासंभवात् लाक्षणिकत्वमप्यदोष इस्याह- अत एवेति।।

संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात्। एवं तावत्माणानां सृष्टयादिश्रुतिविप्रतिषेधं परिहस्य एतेषां नामरूप- 20 व्याकरणमितरनामरूपव्याकरणान्तर्भूतमिति प्रासङ्गिकं प्राणवादे वाक्यान्तरं विचारयितुमुपक्रमते-सत्पक्रियायामिति ।। जीवेनेस्यस्ये प्रवेशव्बाकर- णाभ्यां संबन्धानिरूपणात् संशयमाह-तत्र संशय इति । पूर्वपक्षमाह --

१. Tard T. नामरूपव्याकरणाम्तर्भूत- २. A. त्यनेन मिवि

696

प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् संशय :- कि जीवकर्तृकमिदं नामरूपव्याकरणम्, आहोख्वित्परमेश्वर- कर्तृकमिति। तत्न प्रापतं तावत् जीवकर्तकमेवेदं नामरूपव्याकरणमिति; कुतः १ "अनेन जीवेनात्मना" इति विशेषणात्-यथा लोके 'चारे- णाईं परसैन्यमनुप्रविश्य संकलयानि' इत्येवंजातीयके प्रयोगे, चार- 1 कर्तकमेव सत् सैन्यसंकलन हेतुकर्तृत्वाद् राजा आत्मन्यध्यारोपयति संकळयानीत्युचतमपुरुषप्रयोगेण; एवं जीवकर्तेकमेव सन् नापरूपव्या- करणं हेतुकर्तृत्वाद देवता आत्मन्यध्यारोपयति व्याकरवाणीत्युत्तमपुरुष- प्रयोगेण। अपि च डित्थडवित्थादिषु नामसु घटशरावादिषु च रूपेपु जीवस्यैव व्याकर्तृत्वं दृष्टम्। तस्माज्जीवकर्तकमेवेदं नामरूपव्याकरण- 10 मित्येवं भासे- अभिघत्ते-संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु इति। तुशब्देन पक्षं व्यावर्तयति। संझ्ञामृर्तिकृप्तिरिति-नामरूपव्याक्रियेत्येतत्; त्रिवत्कुर्वत इति परमेश्वरं लक्षयति, त्रिवृत्करणे तस्य निरपवादकर्तृत्वनिर्देशात्-येयं संज्ञाकृप्तिः मूर्तिकृप्तिश्र अभिः आदित्यः चन्द्रमा विद्युदिति, तथा कुशकाशपळा- 15 शादिष पशुमृगमनुष्यादिपु च, प्रत्याकृति प्रतिष्यक्ति चानेकमकारा, सा खल परमेश्वरस्यैव तेजोबन्रानां निर्मातः कृतिर्भवितुमर्ईति; कुतः१ उपदेशात्; तथा हि-"सेयं देवता" इत्युपकम्य "व्याकरवाणि" इत्युत्तमपुरुषमयोगेण परस्यैव ब्रह्मणो व्याकर्तत्वमिहोपदिश्यते। ननु "जीवेन" इति विशेषणाज्जीवकर्तकत्वं व्याकरणस्याध्यवसितम्। नैत- 20 प्रकटार्थविवरणम् तत्न पासं तावदिति ॥ क्रियापदस्य प्राधाम्यात् प्रधानेनैव चेतरेषामन्वयाव् जीवेनेत्यस्य व्याकरवाणीस्यनेन संबन्ध इति भावः । कथं तर्हि देवताविषय उत्तमपुरुषप्रयोग इत्याशङ्कय औपचारिकत्वमाह-यथा लोक इत्यादिना॥ कि च प्रत्यक्षानुम्रहादृपि जीवकर्तृत्वनिश्रय इत्.ह-उपि च डित्थेति॥ 25 सूवं पदशो विभजते-तुशन्देनेत्यादिना॥ परोक्तमनुकीलं पराकरोति- नतु जीवेनेत्यादिना ॥ मकाक्सासनिधियोग्यतावशेन अन्वयो भवति । 697

ब्रह्मसृत्रभाष्यव्याखयानम् [न. २. पा. ४. स. २०.

माध्यम् देवम्: "जीवेन" इत्येतत् अनुप्रविश्य इत्यनेन संबध्यते, आनन्तर्यात्, न व्याकरवाणी इत्यनेन; तेन हि संबन्धे "व्याकरवाणि" इत्ययं देवताविषय उत्तमपुरुष औपचारिकः कल्प्येत ; न च गिरिनदी- 5 समुद्रादिषु नानाविधेषु नामरूषेधु अनीश्वरस्य जीवस्य व्याकरण- सामर्थ्यमस्ति; येष्वपि च अस्ति सामर्थ्यम्, तेष्वपि परमेश्वरायचमेव तत्; न च जीवो नाम परमेश्वरादत्यन्तभिन्नः चार इव राज: "आत्मना"-इति विशेषणात्, उपाधिमात्रनिबन्धनत्वाच्च जीव- भावस्य; तेन तत्कृतमपि नामरूपव्याकरणं परमेश्वरकृतमेव भवति। 10 परमेश्वर एव च नामरूपयोर्व्यकर्तेति सर्वोपनिषत्सिद्धान्तः, "आकाशो ह वै नाम नामरूपयोनिर्वेहिता" इत्यादिश्रुतिभ्य :; तस्मात्परमेश्वरस्यैव त्रिवृत्कुर्वतः कर्म नामरूपयोव्याकरणम्। त्रिवठत्करणपूर्वकमेवेदम् इह नाम- रूपव्याकरणं विवक्ष्यते, प्रत्येकं नामरूपव्याकरणस्य तेजोबनो- त्पत्तिवचनेनैवोक्तत्वात् ; तच्च त्रिवृटत्करणमग्न्यादित्यचन्द्रविद्युत्सु श्रुति- 15 दर्शयति-"यदम्े रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूप यच्छुकं तदर्पा यत्कृष्णं प्रकटार्थविवरणम् तभ्र जीवेनेत्यस्य प्रविश्येस्यनेन सन्निधि :; अस्ति च सकल नामरूपव्याकरणेS- योग्यता; मतो जीवस्य प्रवेशेनैव संबन्ध इति भाव:। नतु समानकर्तृकयोः पूर्वकाले कत्वास्मरणात् पूर्वकालीनं प्रवेशनं जीवकर्तुक चेत् उत्तरं व्याकरण- 20 मपि तत्कृतं वक्तव्यमित्याशङ्कयाह-न च जीवो नामेति॥ अरणप्रामाण्य- मभ्युपगम्य स्वरूपाभेदाभिप्रायेण जीवकर्तृकमपि"व्याकरणं परमेश्वरकर्तृकमे- वेत्युकम् ; इदानीमेवंविधे डये सरणं प्रेमाणमपिभवतीस्याइ-परमेशर एव चेति।। एवं तावत्सूतरं व्याल्यायेदानीमुत्सूत्रमेव त्रिवुत्करणनामरूपव्याकरणबोः पाठकमातिलइनेन अर्थक्रममाह-व्निवृत्करणपूर्वकमेव चेति ॥ त्रिवृत्करणा- 26 भिधानं च छन्दोगधुत्यतुसारेणाह-तथ तविवृत्करणमिति।। तैतिरीयकप्या- लोचनया तु पश्ानां भूतानां सुषेरुपपांदितत्वात् पश्चीकरणं दरष्टम्पम् । १. T and T1 वि्षेरयें २. T, A and TM प्रमाण भववि

संकामूर्तिवष्यधिकरणम् ९.] प्रकटा्येविवरणम्

भाष्यम्

तद्बस्य" इत्यादिना; तलनाभिरितीदं रूपं व्याक्रियते, सति च रूपव्याकरणे विषयप्रतिळम्भादभिरितीद नाम व्याक्रियते; एवमे- वादित्यचन्द्रविद्युतस्वपि द्रष्टव्यम्। अनेन चागन्याघुदाइरणेन भौमाम्भ- सतैजसेषु सिष्वपि द्रव्येष्वविश्नेषेण त्रिवृत्करणमुक्तं भवति, उपक्रमोप- 6 संहारयो: साधारणत्वात्; तथा हि अविशेषेणैव उपकमः-"इमा- स्तिस्त्रो देवतासत्रिवृत्त्रिवृदेकका भवति" इति, अविशेषेणैव च उप- संहार :- "यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रृपम्" इत्येवमादि:, "यदविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानां समासः" इति एवमन्तः ॥

प्रकटार्थविवरणम् 10

वथा दि-मायाप्रविष्टं ब्रझ्म सच्छन्दवाध्यम्, पञ्च भूतांनि सुक्ष्माणि सृष्टा तावता व्यवहारासिद्धे: तानि द्विधा विभज्य एकैकशो विभक्तं च भागं पुन्तुर्धा कृत्वा विभकेतरेशु निक्षिप्य पञ्चांकृतान्यकरात्; सर्वेपां पश्चात्मकत्वाविशेषेऽपि करण. गुणस्यैव कार्येष्वभिव्यके: वैपरीत्यादर्शनात् पूर्वपूर्वस्य सौक्ष्म्यं गुणापचयात्। उत्तरोत्तरस्य सौल्यं गुणोपचयान् विरुद्धयते। तम्मात् पश्ीकरणोपलक्षणार्था 15 त्रिवृत्करणश्रुतिरिति द्रष्टव्यम्। इदानीं नामरूपव्याकरणे क्रममाह-तत्राभिरि- तीदमिति। नन्वादित्यादीनां तैजसानामेव श्रुत्योदाहतत्वात् न सर्वत्र त्रिवृ- त्करणं विवक्षितमित्याशङयाह-अनेन चेति ।। "इमास्तिस्त्रो देवताः" इति तिसृणां देवतानामेतासां तेजोबन्नानामेकैका देवता त्रिवृत्वात्मिका भवतीत्यर्थः । यत्कार्ष्ण्यादिविशेषरूपणाविज्ञातमेवाभूत् कपोतरूपाद़ि ति -- 20 सृणामेव देवतानां समास: समुदायो द्रष्टव्य इत्पर्थ:॥

नन्वैकैकस्यात्यात्मकत्वं त्रिवृच्छव्दार्थों न भवति अध्यात्ममन्यथा निवृष्स- दार्थाषधारणात्; अतो नोपक्रमोपसंहारसाधारण्येन सर्वे. ्यांत्मकमिस्या-

१. A omits एवासां

ब्रस्मस्तभाण्यव्यारू्यानम् [भ. २. पा. ४. सू. २१.

भाग्यम् तारसां त्रिसणां देवतानां वहिख्िव्ठत्कृतानां सतीनाम् अध्यात्म- मपरं विवृत्करणमुक्तम्-"इमास्तिस्रो देवताः पुरुषं पाप्य त्रिवठत्न्नि- वृदेकैका भवति" इति; तदिदानीमाचार्यो यथाश्ुत्येवोपदर्भयति 5 आशङ्गितं कंचिदोषं परिहरिष्यन्-

मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्र॥२-४-२१॥

भूमेश्िवृत्कृतायाः पुरुषेणोपसुज्यमानाया मांसादि कार्ये यथाशब्द निष्पयते; तथा हि श्रुति :- "अन्रमशितं तेषा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मनः" 10 इति : त्रिवत्कता भूमिरेवैषा व्रीहियवाद्यमरूपेण अद्यत इत्यभिपाय :; तस्याथ् स्थविष्ट रूपं पुरीषभावेन बहिनिर्गच्छति: मध्यममध्यात्मं मांसं वर्षयति; अणिष्ठं तु मनः । एवमितरयोरपेजसोर्यथाशब्दं कार्य-

प्रकटार्थेविवरणम्

राङयाइ-तार्सां तिसटणामिति। अध्यारमं देहकार्यत्रयरूपेण वर्तमानतिवृत्क- 15 रणमन्यदेवोंक्तमित्येतत्सत्यम्, न तु पूर्वमपि उदाहरणविरोधादिति भावः । माध्यात्मत्रिवृत्करणमन्याउशमित्यश्रैव सूत्रमवतारयति-तदिदानीमिति॥ मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्।। अणिष्ठ त्वन्नस्य रूपं मनो वर्धयति; अनेनान्ननिमित्तवृद्धयमिधानेन मनसो भौतिकत्वं सुतितम्। तेन नित्यं मनः, निरवयवद्रव्यत्वादिति वैशेषिकप्रक्रिया, 20 साङयानां चाहङ्कारिकत्वप्रक्रिया निरस्ता द्रष्टव्या। मनः परमाणुपरिमाणम्, परविशेषगुणासमवायित्वे सति नित्यत्वात्, संप्रतिपन्नवदिति विशेष्या- सिद्धि:। हणुकसमवायित्वं चोपाधि:। मनो विभु, सर्वदा रूपस्पर्शशून्य- दरव्यत्वात्, आत्मवदित्यत्रापि असिद्धि:, अनुद्धतरूपस्पर्शत्वाभ्युपगमादिति। सूतमागं व्याज्याति-एवमितरयोरपीति ॥। प्राणस्य वाय्यवल्ामेवृत्वं प्रागे.

१. T and Ti. मही २. T,Ti and TM. दिमक: 700

पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

मनगन्तव्यम्-मूतरं लोहितं माणशार्पां कार्यम्, अस्थि मज्जा वाक तेजस :- इति॥

प्रकटार्थविवरणम्

20 प्रयुक्तया प्राणविपत्तिप्रसिद्धेः; तेजसो घृतादेर्षाचः सपष्टतानिमित्तत्वात् तत्का- र्यत्वाभिधानं भौतिकत्वोपलक्षणार्थम्। तथा दि-श्रोत्रमाकाशकार्यम्, शब्दा- दिधु शब्दस्यैव व्यअकत्वात्, शम्दशब्दवत्; त्वक वायवीयम्, स्पर्शस्यैव व्यध्- कत्वात्, व्यजनत्रायुवात्; चक्षु: तैजसम्, रूपस्यैव व्यअकत्वात्, प्रदीपवत्; रसेनमाप्यम्, रसस्यैव व्यअ्कत्वात्, आस्योदकवत्; घ्राणं पार्थिवम्, गन्ध- 10 स्यैव व्यअकत्वात्, द्िद्श्वादिवत्; मन्र सर्वामिव्यक्तिसाधारणत्वात् सर्वा- रण्धम् ; तथा वागिन्द्रियं आकाशकार्यम्, शष्दाभिव्यक्तिसाधनत्वात्; पाणि- र्वायवीयः, स्पर्शवत एव द्रव्यस्य प्राहकत्वात्; पादी तैजसी, रूपवन्तं प्रत्येव धावनात्; पायुराप्य:, स्रिग्धत्वाव्; उपलः पार्थिव:, गन्धविशेषवत्वात्। नतु भौतिकत्वाविशेषे कथं केषांचित् म्ानसाधनत्वम्, केषांचित्कर्मसाधनत्वमिति, 15 तदुच्यते। सस्वरजस्तमोगुणवह्व्यं तावम्माया; तत्र सस्वं ज्ञानशक्तिमत्; रजः प्रवृच्िशक्तिमत् तम: मोहशक्तिमत्; तत्कार्याणि य भूतानि तत्तच्छक्तिमन्ति कार्ये कारणशकेराविर्भावात्। तत्न सत्त्वप्रधानभूतविकारत्वानशुरादीनि, जानजननशक्तिमन्ति; रजःप्रधानभृतविकारत्वाद्वागादीनि क्रियासमर्थानि; मौळ्यप्रधानभूतविकारत्वात् प्रायेण मोहका: स्थूला विषया :; सौल्यं च पर्श्ची- 20 करणप्रकरियया दर्शितमिति सर्वेषामेव भौतिकत्वे न दोष: कचित् ।

यब काणादा मन्यम्ते-कर्णश कुल्यवच्छिओो नमोदेशः भोनम्, अस्पर्श- वहुव्यारण्धस्य ट्रष्यत्वा द्रव्यम्या]नुपलम्भादि:ते,तदसत्: यथा निरवबषद्रव्यार उघस्य द्रव्यस्य लोकेऽनुपलम्भेऽपि बलवन्मानादम्युपगम:, तथान्ापि संभवात्; किंच विवरस्य श्रांत्रत्वे बधिराभाषप्रसङ्गः, सत्यपि शब्दसमवाये एष्टवैकल्या- 25

१. TM and A. ग्रीष्मे पानीयपानाभाव ३. T omits रसन ..... उदकवत् २. T and Ts. विवर्त Y. T, TM and A. त्वाच कर्मादीनि

701

महमूत्रभा्यव्याख्यानम् [भ. २. पा. ४. सू. २२.

भाध्यम्

अवाह-यदि सर्वमेव त्रिवत्कृतं भूतभौतिकम् अविशेषश्रुतेः, "तासां त्रिवृतं त्रिवतमेकैकामकरोत". इति, किंकृतस्तर्हयं विशेष- व्यपदेश :- "इदं तेजः, इमा आपः, इदमन्रम्" इति१ तथा अध्या- 5 त्मम्-इदमन्रस्याशितस्य कार्य मांसादि, इदमपां पीतानां कार्ये ळोहितादि, इदं तेजसोऽशितस्य कार्यमस्थ्यादि इति? अतोच्यते-

वैशेष्यात्तु तद्दादस्तद्वादः ॥ २-४-२२।। तुशब्देन चोदितं दोषमपनुदति: विशेषस्य भावो वैशेष्यम्, भूयस्त्वमिति यावत्: सत्यपि त्रिवृत्करणे कचित्कस्यचि्धतघातोर्भूय- 10 स्त्वसुपळभ्यते-अ्रस्तेजोभूयस्त्वम्, उदकस्यान्भूयस्त्वम्, पृथिव्या

प्रकटार्थेविवरणम्

दनुपर्लम्माव्वानुभावज्ञानोदयो न भवेत्; "सर्वें प्राणा अनूत्कामन्ति" इति च श्रुतिर्विवध्येत। मतः करणत्वाच्क्षुरादिविचछोत्रस्यापि सावयवत्वादिसिद्धिः। न च वीचीसन्तानन्यायावतारो दूरखशब्दानुभवात् ; दिक्सम्बन्धानुपपत्तिस्तु 15 ओनदेशोपलम्भे समाना। या चाप्राव्यकारीणीन्द्रियाणीति सुगतानां कल्प- ना साप्यसङ्गतैव । विमतं प्राध्यकारि, बाह्येन्द्रियत्वात्, त्वगिन्द्रियवत्। गोलक- मात्रस्येन्द्रियत्वे थ सर्पादानां तद्विरहिणां अनुपलम्भप्रसङ्गः; अत एव तच्छक्तिपसोऽप्यसङतः। कल्पनालाघवात्तदाश्रयणे जीव स्यैव क्रमकार्यनेकंशक्ति- कल्पनं ततो लघीय: । तममात् आगमप्रामाण्यात् भौतिकानीन्द्रियाण्यम्युप- 20 गन्तव्यानीस्यलम्॥।

"आशङितं कंविददोषं परिहरिष्यन्" इत्युक्तम्। तामाशङ्कामाह - अत्राहेत्यादिना ॥ परिदारसूत्रमवतारयति-अत्रोच्यत इति ॥ वैशेष्याचु तद्वादस्तदाद:।। न केवळमनुभवसिदधं भूयस्त्म्, त्रिमृत्करणप्रयोजनसिध्यनुपपसिगसवं

१. T. ळम्भावश्ञानादयो

702

संभामूर्तिकृप्यचिकरणम् ९] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् अभ्रभूयस्त्वम् इति। व्यवहारमसिद्धचर्य चेदं त्रिवृत्करणम्: व्यवहारश लिवठस्कृतरज्जुवदेकतवापतौ सत्याम्, न भेदेन भूतत्रयगोचरो लोकस्य प्रसिद्धयेत्। तस्मात्सत्यपि व्रिवृत्करणे वैशेष्यादेव तेजोबनविशेषवादो भूतभौतिकविषय उपपदते। तद्रादस्तद्वाद इति पदाभ्यासोऽध्यायपरि- 5 समार्सति धोतयति।।

इति श्रीमत्परमइंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूवभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ: पाद:। द्वितीयोऽध्यायः समास:।। 10

प्रकटार्थविवरणम्

चेलाइ-उ्यवहारमसिद्चर्य चेति।। दिय्केरर्थमाह-तद्राद इति ॥

श्रुति [स्मृति]न्वायविरोधी न मतान्तरविरद्धता।

इति श्रीमष्छारीरकमीमांसामा्यव्याकयाने प्रकटायें 15 द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थ: पाद:। समाप्तक्ष द्वितीयोऽभ्याय:।।

708

अथ ततीयोऽध्यायः

प्रथम: पाद:

-: 0 :-

द्वितीयेऽव्याये स्पृतिन्यायविरोवो वेदान्तविहिते बअमदर्शने परि- हतः, परपक्षाणं च अनपेक्षत्वं प्रपश्चितम्, श्रुतिविशतिषेधश्च परिहत :; 5 तत्न च जीवव्यतिरिक्तानि तच्वानि जीवोपकरणानि ब्रह्मणो जायन्त इत्युक्तम्। अथेदानीमुपकरणोपहितित्य जीवस्य संसारगतिप्रकार तदवस्थान्तराणि ब्रह्मतत्वम्, विद्याभेदाभेदौ गुणोपसंहारानुपसंहारौ,

प्रकटार्थविवरणम्

10 वृसं स्वेपतः सङ्ीतयति-द्वितीयेऽध्याय इति॥ शब्दात् परोक्षतया प्रतिपशने परमपुरुषार्थरूपे ब्रह्मणि सकलविरोधविधुरे चावधारिते तत्साक्षा- त्करणाय साधनजिन्नासालसति इति अविरोधसावनाध्याययो: हेतुदेतुम- द्वाव इति भाव:। पूर्वाध्यायान्त्यपोदेनोत्तराध्यायाद्यपादस्य अवान्तरसम्ब- न्धाभिधानाय अवान्तरार्थभेदमाह-तत्र चेति । श्रुतिविप्रतिषेधपरिद्वाराव- 15 सरे जीवस्य भोगसाधनानि प्राणादीनि भूतपञ्चकद्वारेण ब्रह्मणो जायन्त इत्युक्तम्; इदानीं तैरवोपकरणैः उपहितनय संसारप्रकार: चिन्त्यते तेतीय- स्याद्यपादेन वैराग्याक्यसाधनसिद्धय इत्यर्थ:। द्वितीयेन च पादेन संसारे विरकस्य मुमुक्षो: मोक्षसाधनापरोक्षवाक्यार्थज्ञानसाधनलस्ष्यपदार्थ्ञानाय तस्य जीवस्यावस्थान्तराणि ब्रह्मरूपं च निरूष्यत इत्यर्थ: । तृतीयेन च पादेन 20 निर्गुणम्क्वाक्यगतापुनरुक्तवादो[पदो]पसंहारसिद्धये मन्दाधिकारिणां सगुणो-

१. A omits अध्याययो: Y. A omits जीवस्य २. A omits पादेनोत्तराष्यायाद्य ५. A omits तृती यस्याद्यपादेन १. T. श्रुविग्रह ६. A. वराग्यसाधन

704

तद्न्तरप्रतिपत्यधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम्

माष्यम् सम्यगदर्शनात्पुरुषार्थसिद्धि: सम्यग्दर्शनोपायविधिप्रभेद: मुक्तिफला- नियमश्च-इत्येतदर्थजातं तृतीये निरूपयिष्यते; प्रसङ्गागतं च किम- व्यन्यत्। तत्र प्रथमे तावत्पादे पञ्चाग्निविद्यामाश्रित्य संसारगतिपभेद: प्रदर्श्यते वैराग्यहेतोः-"तस्माजनुगुप्सेत" इति च अन्ते अ्रवणात्। 5 जीवो मुख्यपाणसचिवः सेन्द्रियः समनस्कोऽविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञापरिग्रहः

प्रकटार्थविवरणम्

पासनैकरूप्यसिद्धये च सर्वेशाखासु विद्या मिन्ना उताभिन्रा, गुणानामुपसंहा- रोडस्ति नास्ति वा-इति विचार्यत इत्यर्थः। चतुर्थे च पादे विरकस्य लक्ष्यपदा-

जायते तावन्मान्रादेव पुरुषार्थसिद्धिरित्युच्यते; तथा सम्यग्जानोपायानां यक्षा- दिविधीनां शमादिविधीनां च बहिसकत्वान्तरङ्गत्वप्रभेद: प्रदरश्यते शुद्धसर्वानां बहिरङ्रव्यपोहेनान्तरङ्गपरिश्रहायेत्यर्थः। तथा यशिन् जन्मनि ज्ञानसाधनानुष्ठानं तस्मिभरेव जम्मनि ज्ञानोदयेन मोक्षो भवतीति न नियम इत्यपि प्रदश्यते जन्मान्त- रीयसंस्कारंस्याि साधनत्वसिद्धय इत्यर्थ:॥। प्रसक्गागतं चेति ॥ देद्वात्मत्वनिरा- 15 करणादित्यर्थ:[दीत्यर्थ:]। एवं तावत्सकलाध्यायार्थ सङ्केपतोऽमिधाय विभज्य प्रथमपादार्थमाह-तत्र प्रथम इति ॥ पञ्चसतु दुपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषित्सु अग्निषष्टयोपासनं पश्चाग्तिविद्या; तामाशित्य संसाडे पुण्यपापफलगतिप्रभे- दश्विन्स्यते। वैराग्यसिध्यर्थे बह्ायासं कर्म कृत्वापि न कापि स्वातन्त्रयं लभ्यते; ततोऽधिकं[ततो धिकू] कर्मफलमित्यर्थः। न केवलं कर्मफलवैराग्यं दोषदर्शना- 20 न्वयव्यतिरेकसिद्धम्, श्रुतिसिद्धं चेत्याह-तस्मादिति ॥ यस्मात्कर्मफल- भूतः संसारो गत्यागतिरूप एव तमाज्जुगुप्सां घृणां कुर्वीत करमेफले विद्वानिति पश्चाग्निविद्योपसंहारे श्रवर्णादित्यर्थः। एवं पादस्य तात्पयं- मुक्त्वा प्रथमाधिकरणेविचारविषयमाह-जीव इत्यादिना ॥ अविद्या अना-

१. T, T and TM. न मुक्ति: ३. T and Ti. अतोधि कर्म भवतीति नियम: ४. TM. श्रवणमित्यर्थ: २.' V omits ससारे ५. A. करणस्य

705

[भ. ३. पा. १. सू. १.

भाध्यम्

पूर्वदेहं विहाय देहान्तरं प्रपदत इत्येतदवगतम्-"अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति" इत्येवमादेः "अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते" इत्येवमन्तात्संसारप्रकरणस्थाच्छन्दात, धर्माधर्मेफ लोपभोगसंभवाच्च ; स 5 किं देहबी जैर्भूतसूक्ष्मैरसंपरिष्वक्तो गच्छति आहोस्वित्संपरिष्वक्त :- इति चिन्त्यते ।। किं तावत्माप्तम् १ असंपरिष्वक्त इति; कुतः १ करणोपादानवह्जतो- पादानस्याश्रुतत्वात्-"स एतास्तेजोमात्ाः समभ्याददानः" इति ह्वात्र तेजोमात्राशव्देन करणानामुपादानं संकीतयति, वाक्यशेषे चक्षरादि- 10 संकीर्तनात्: नैवं भूतमात्रोपादानसंकीतेनमस्ति; सुळभाश्र सर्वत्र भूतमात्रा:, यत्रैव देह आरब्धव्यस्तत्ैव सन्ति, ततश्च तासां नयनं निष्पयोजनम् : तस्मादसंपरिष्वक्तो याति-इत्येवं पाप्ते पठत्याचार्य :-

प्रकटार्थषिवरणम्

दिरनिर्वाच्या चितः प्रतिबिम्बभावनिमिस्तहेतुतया जीवत्वहेतुः; कर्म शुभा- 15 शुभव्यामिश्ररूपम्; पूर्वप्रज्ञा जन्मान्तरीयः संस्कारः; ते परिग्रहाः प्रधानभूता: संसरणे यस्य स तथोक्त; पूर्वदेहं विहाय देहान्तरप्राप्ति: न केवलं शब्दैकसमधिगम्या, युक्तिसिद्धापि भवर्तीत्याह-धर्माधर्मेति॥ प्रति- नियतकालोपभोगान्यथातुपपत्यापि देहान्तरसञ्चरणमवश्यं वाच्यमित्यर्थः। असौ देदान्तरसश्चारी जीवो विषयः; स कि कालान्तरे प्रारण्घ:[आरग्घव्य]- 20 स्थूलदेहारम्भकैः भूतसूक्ष्मैः परिवेष्टितो गच्छति, किं वा नेति संशयमाह- स कि देहबीजैरिति ॥ वादिविप्रतिपत्तिरत्र संशयकारणम्॥।

पूर्वपक्षं रचयति-किं तावदिति ॥ "स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः" इति वाक्यशेषे भूतान्येव मीयन्त इति मात्रा:। ुव्यभावेऽपि देहम्तरातुपपत्त्या भूतपरिवेष्टितस्य गमनं क्लप्यत इत्याशङ्याह-सुळभाक्चेति।।

१. A. देहन्तरमवभ्यवाच्य 706

तदन्तरप्रतिपत्थधिकरणम् १.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्त: प्रश्ननिरूपणाभ्याम्॥३-१-१॥

तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्त इति। तदन्तरप्रतिपचौ देशन्तरप्रतिपतौ, देदबीजैर्भूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्तः, रंहति गच्छति- इत्यवगन्तव्यम्। कुतः१ प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ; तथा हि श्रश्न :- "वेत्थ गथा पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति; निरूपणं च प्रतिवचनम्, धुपर्जेन्यपृथिवीपुरुषयोषित्सु पश्चस्वत्निषु श्रद्धासोमदृष्टयन्न- रेतोरुपा: पश्चाहुतीदर्शयित्वा-"इति तु पश्चम्यामाहुतावापः पुरुष- 10 वचसो भवन्ति" इति ; तस्मादद्भिः परिवेष्टितो जीवो रंहति व्रजतीति

प्रकटार्थविवरणम्

तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्। सूत्रं योजयति-तदन्तरप्रतिपत्तावित्यादिना ॥ पञ्चसु स्ानेषु हुय- माना आप: पञ्चम्यामाहुती यथा पुरुषशब्दवाच्या भवन्ति, पुरुषाकारेण परि- 15 णमन्ते, तथा कित्वं वेत्थ इति श्वेतकेतुं प्रति प्रवाह्णस्य प्रश्नः तस्य चोत्तरा- परिक्षाने तत्पितरं प्रति निरूपणं राज्ञा कृतम् "असौ वाव लोको गौतमाभिः" इत्यादिना। तदेव संक्षेपतः कथयति-दुपर्जेन्येत्यादिना । द्ुप्रभृतीनाम- अित्वं होमाधारत्वसाम्येनोपासनार्थ संपादितम्। श्रद्धादीनां चाहुतित्वं तन्र तत्र सन्निपातमात्रेण। उपक्रमोपसंहारवाक्ययोरेकवाक्यतावगमादयम- 20 र्थोधिगतः, पञ्चमे खाने गर्भाकारेणापः परिणमन्त इति, तंतस्तत्परिवेष्टितो गच्छतीति । यदि शरीरविनिर्मुक्तस्य गमनं स्याचदा परिवेष्टितस्य गमनं कल्प्येत। न तु तदस्ति, किं तु यथा वुणजलूका तृणान्तरं गुहीत्वा पूर्व तृणं

१. T,Ti and TM. तततत्परि

707

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [ब. ३. पा. १. सू. १. भाष्यम् गम्यते। नन्वन्या श्रुतिः जलूकावत्पूर्वदेहं न सुश्चति यादन देशन्तर- माक्रामतीति दर्शयति-"तदथा तृणजळायुका" इति; तत्नाप्यप्परि- वेष्टितस्यैव जीवस्य कर्मोपस्थापितप्रतिपत्तव्यदेहविषयभावनादीर्घीभाव- 5 मात्रं जलूकयोपमीथत इत्यविरोध:। एवं श्रत्युक्त देहान्तरप्रतिपचि- प्रकारे सति, या: पुरुषमतिप्रभवाः कल्पनाः-व्यापिनां करणानामात्म- नश्च देहान्तरप्रतिपत्तौ कर्मवशादूत्तिलाभस्तत् भवति, केवलस्यैवा- त्मनो वृत्तिलाभस्तत्र भवति, इन्द्रियाणि तु देहवदभिनवान्येव तत्र तत्र भोगस्थाने उत्पद्यन्ते, मन एव वा केवलं भोगस्थानमभिप्रतिष्ठते, 10 जीव एव वा, उत्पुत्य देहाददहान्तरं प्रतिपद्यते, शुक इव वृक्षाबृक्षान्त- रम्-इत्येवमाद्याः ताः सर्वा एवानादर्तव्याः, श्रुतिविरोधात्॥ नतु उदाहृताभ्यां प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां केवलाभिरद्भिः संपरिष्वक्तो रंहतीति प्राप्नोति, अप्शब्दश्रवणसामथ्यांत्; तत्र कथं सामान्येन प्रति- प्रकटार्थविवरणम् 15 स्यजति तथा जीवोऽपीस्याह-नन्वन्या श्रतिरिति ॥ अप्परिवेष्टितस्य गम- नप्रतिपादकवाक्यस्य गत्यन्तराभावात् तृणजलूकादृष्टान्तगत्यन्तरसंभ- वान् विरोध इत्याह-तेत्रापीति । मरणकाले कर्मणोपस्थापिता या प्राप्तव्य- देहविषया वासना [भावना]; तस्या: सन्ततत्वमात्रं तृणजलकादृश्वन्तेनच्यते, न तु शरीरान्तरप्रवेश इत्यर्थः। एवं स्वमतमुक्त्वा मतान्तराणां निष्पमाणत्वाद- 20 नादरणीयत्वं दर्शयति-एवं श्रुत्युक्त इत्यादिना । साङ्वयकल्पनामाह- व्यापिनामिति ॥ सुगतकल्पनामाह-केवलस्यैवेति । आत्मन आलयविज्ञा- नस्येत्यर्थः। वैशेषिकाणां कल्पनामाह-मन एवेति । दिगम्बरकल्पना- माह-जीव एव वेति। आदिशब्दान्मरणमेवापवर्ग इति लोकायतिक- कल्पनां कक्षाचकार॥ 25 आद्यसूत्रे भूतसूर्क्ष्मपरिवेष्टितस्य गमने प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामिति हेतुरुक्तः । स न विवक्षितार्थसाधक इत्याह-ननूदाहंताभ्यामिति॥

१. T and T. तत्न हीति २. A. सूक्ष्मैः

708

तदग्तरप्रतिपस्यधिकरणम् १.] पकटार्यविवरणम्

भाज्यम् जायते-सर्वेरेव भूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्तो रहतीतिः अत उत्तर पठति-

त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ ३-१-२॥।

तुशब्देन चोदितामाशङ्कामुच्छिनत्ति । त्र्यात्मिका हि आप:, 5 त्रित्करणश्चुतेः; तास्वारम्भिकास्वभ्युपगतास्वितरदपि भूतद्वयमवश्य- मभ्युपगन्तव्यं भवति । त्र्यात्मकश्च देहः, त्रयाणमिपि तेजोबन्नानां तस्मिन्कार्योपलब्धेः। पुनश्च त्र्यात्मका, त्रिधातुत्वात्-त्निभिर्वातपित्त- क्लेष्मभिः; न स भूतान्तराणि प्रत्याख्याय केवळाभिरद्भ्िरार्ुं

प्रकटार्थविवरम् 10

त्र्यात्मकत्वान्तु भूयस्त्वात्।।

नायमप्शब्द: केवला्वाचकः, व्यवहारकालीनाव्वाचकत्वात्; अतो ना- साधको हेतुरित्याह-त्र्यात्मिका ह्वाप इति॥ किश्च कार्यानुसरणे-

देह इति॥ पाकस्रेहधारणादीनां कार्याणासुपलब्धेर्न केवलाष्कार्यत्वं 15 देहस्येत्यर्थः । केवलाप्कार्यत्वापाकरणाय प्रकारान्तरेण त्र्यात्मकत्वमाह- पुनक्चेति॥ अविकृता: वातपित्तश्ेष्माण :: शरीरं धारयन्तीति घातव: तत्र च तस्य[तत्र वातस्य]अङ्गचलनादि कार्य करत्वाद्वाय्वात्मकत्वम्; पित्तस्य च तापहेतु- तात् तैजसत्वम्: श्रेष्मणश्च अत्यम्घुपाननिमिस्तहेतुत्वादाव्यत्वम्; तैखिधातु- त्वादपरं त्यात्मकत्वमित्यर्थः। ततः किमिस्यत आह-न स भूतान्तराणीति॥ 20 भूतान्तरकार्योपलम्भादैकैकापचये स्वरूपापचयाच पञ्चभूतात्मको देह इत्यर्थ:। वायुवनस्पतिसंयोगस्याप्रत्यक्षत्वे प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसंयोगत्वमेव प्रयोजकम् ; घटे च व्यभिचार:, अन्तर्वर्तिनामयोग्यत्वादिति। भूयसत्वादिति सूत्रपदमुपसंहा-

१. A omits कारण ३. A. पाचकहेतुत्वात् २. A. omits न

709

ब्रह्मूत भाण्यव्यालयानम् [स. ३े. पा. १. सु.२

भाष्यम्

शक्यते। तस्मानयस्त्वापेक्षोऽयम्-"आपः पुरुषवचसः" इति-पश्न- प्रतिवचनयोरष्शब्दः, न कैवल्यापेक्ष :; सर्वदेहेधु हि रसलोहितादिद्रव- द्रव्यभूयस्त्वं दृशयते। ननु पार्थिवो धातुर्भूयिष्ठो देहेषूपलक्ष्यते; नैष 5 दोष :- इतरापेक्षया अपा बाहुल्यं भविष्यति; दश्यते च शुकशोणित- लक्षणेऽपि देहबीजे द्रवबाहुल्यम्। कर्म च निमित्तकारणं देहान्तरा- रम्भे; कर्माणि च अिहोत्रादीनि सोमाज्यपय:परभृतिद्रवद्रव्यव्यपा- श्रयाणि; कर्मसमवायिन्यश्च आपः श्रद्धाशब्दोदिताः सह कर्मभिः धुळोकार्येऽग्रौ हूयन्त इति वक्ष्यति; तस्मादप्यपां बाहुल्यमसिद्धि: । 10 बाहुल्याच अप्शव्देन सर्वेषामेव देहबीजानां भूतसूक्ष्माणासुपपादनमिति निरवदयम् ॥

प्रकटार्थविवरणम्

रच्छलेन व्याचष्टे-तस्मादिति। द्रंवांशस्य भूयसवाश्ेदम्प्रहणं तर्हि कठिनांशस्य बाहुल्योपलम्भात् तदयुक्तमित्याह-ननु पार्थिव इति ॥ पश्चा- 15 त्मके देहे पार्थिवांशस्य भूयस्त्वेऽपि अपां भूयस्त्वं न विरुष्यते, भूतान्तरा- पेक्षया संभवादित्याह-नैष दोष इति ॥ कि च अपां बाहुल्यं यतसूत्र- कृतोकं तद्देदषीजयो रेतोलोहितयोरम्बाडुल्यापेक्षया; अतो न विरोध इत्याह- दृश्यते चेति । किंच न केवलमुपादाने द्रवबाडुल्यम्, निमित्तेऽप्यस्तीत्याह- कर्म चेति॥ ननु सोमादीनामिहैव भस्मीभावात् तद्गतमष्बाहुल्यं देहारम्भ उप- 20 युज्यत इत्याशङ्गयाह-कमसमवायिन्यक्चेति ॥ स्थूलकर्मसाधनतया तत्सं- बन्धिन्य आपः सुक्ष्मरूपेण पुरुषमाश्रित्यावतिष्ठमाना: श्रद्धाशष्दवाच्या: सह कर्मसंस्कारैः धुलोकाख्ये अमौ हयन्ते; ताश्च चन्द्रलोके शरीरमारभन्त इति वस्बति। ततो विद्यत एव तासामपि देहारम्भोपयोग हत्यर्थः । यम्माभनि- मित्तकारणगतमपि द्रवबाडुल्यं देहारम्भोषयोगि तस्मादित्युपसंदार:।।

१. T and T1. द्रव्याङ्गस्य

710

तद्स्तस्प्रतिपत्वधिकरणम् १.] प्रकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

प्राणगतेश् ॥। ३-१-३॥

पाणानां च देशन्तरप्रतिपत्तौ गतिः श्राव्यते-'तमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्कामति प्राणमनूत्क्ामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्कामन्ति" इत्या- दिश्जुतिभि :; सा च प्राणानां गतिर्नाश्रयमन्तरेण संभवतीत्यतः प्राण- 5 गतिपयुक्ता तदाश्रयभृतानामपामपि भूतान्तरोपसष्टानां गतिरर्थादव- गम्यते; न हि निराश्रया: प्ाणा: कचिद्च्छन्ति तिष्ठन्ति वा, जीवतोऽ- दर्शनाद्।। अग्रयादिगतिश्चतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥३-१-४॥

स्यादेतत्-नैव प्राणा देहान्तरप्रतिपत्तौ सह जीवेन गच्छन्ति, 10 अग्रयादिगतिश्रुतेः; तथा हि श्रुतिः मरणकाळे वागादयः प्राणा अग्रया- दीन्देवान्गच्छन्तीति दर्शयति "यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्यात्निं वाग- प्येति वातं प्राण:" इत्यादिना इति चेत, न, भाक्तत्वात; वागादी- नामग्नयादिगतिश्रुतिर्गौणी, लोमसु केशेषु चादर्शनात्-"ओषधीर्लो-

प्रकटार्थविवरणम् 15

माणगतेश्च ।। कि च भौतिकानां प्राणानां गत्यन्यथानुपपत्यावश्य्यं तत्कारणनां भूतानां गतिर्षकव्या। मग्रीकृता चेतू भूतगतिः कि तव शरीरारम्भ कैरपराद्धमित्याह- माणगतेश्रेति।।

अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वाव् ।। 20

प्राणानामप्यगमनमाशङ्कय परिहरति-अग्न्यादिगतीति ॥ लोमके- शयोर्गमनस्य गौणत्वदर्शनेन इतरस्यापि वागादे: अग्न्यादिगमनं गौणमेवेत्यु-

१. A omits प्राणाना

711

[भ. ३. पा. १. सू. ५.

माष्यम्

मानि वनस्पतीनकेशाः" इति हि तत्नाम्रायते, न हि लोमानि केशा- शोत्पुत्य ओषधीर्वनस्पतींश्च गच्छन्तीति संभवति; न चजीवस्य पाणो- पाधिप्रत्यारयाने गमनमवकल्प्यते; नापि प्राणेर्विना देहान्तरे उपभोग 5 उपपद्यते ; विस्पष्टं च प्राणानां सह जीवेन गमनमन्यत्र श्रावितम् ; अतो वागाद्यधिष्ठात्रीणामत्रयादिदेवतानां वागादयुपकारिणीनां मरणकाले उप-

प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव लुपपत्तेः॥ ३-१-५ ॥

10 स्यादेतत्-कथं पुनः "पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इत्येतननिर्धारयितुं पार्यते, यावता नैव प्रथमेऽमावपां श्रवणमस्ति? इह हि छुलोकप्भृतयः पञ्चाग्यः पञ्चानामाहुतीनामाधारत्वेनाधीता :; तेषां च पमुखे "असौ वाव लोको गौतमागरिः" इत्युपन्यस्य तस्मिने- तस्िमिन्मौ देवा: श्रद्धां जुद्ाते इति श्रद्धा होम्यद्रव्यत्वेन आवेदिता;

15 प्रकटार्थविवरणम्

कम्। इदानीं जीवेन सह गमनाभावे वाधकसन्भावाच अग्न्यादिगमनं गौण- मेवेस्याह-न च जीवस्येति।।

पथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव खुपपत्तेः ॥

एवं तावत् भूतोपसृश्टनामपां गमनमुपपाधेदानीं यटुकं पञ्चम्थामात् 20 तावपां पुरुषाकार: परिणाम इति तदाक्षिप्य समाधस्े-प्रथमेऽश्रवणादिति॥ ननु देवा यजमानप्राणा: अग्न्याद्यश्र श्रद्धां जुहृतात्येतावन्मान्रं यद्यपि श्रुतम्, तथापि तत्रापी हांग्यद्रव्यतया केल्प्यन्ते यथोत्तरेशु पेर्जन्यादित्याविषु [ुइति]

१. T and T'. तप्यम्ते २. A omita पर्जन्य ..... यदि नाम

718

तदन्तरप्रतिपत्यधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम् न तत्न आपो होम्यद्रव्यतया श्रुताः यदि नाम पर्जन्यादिषूतरेषु चतु- वर्वभिष्वपां होम्यद्रव्यता परिकल्प्येत, परिकल्प्यतां नाम, तेषु होतव्य- तयोपाचानां सोमादीनां अब्बहुळत्वोपपते :; प्रथमे त्वग्रौ श्रुतां श्रद्धां परित्यज्य अश्चुता आपः परिकल्प्यन्त इति साहसमेतत; श्रद्धा च 5 नाम प्रत्ययविशेष:, प्रसिद्धिसामर्थ्यात्; तम्ादयुक्त: पश्चम्यामाहुता- व्पाँ पुरुषभाव इति चेत- नैष दोष: हि यतः तत्नापि प्रथमेऽयौ ता एवापः श्रद्धाशब्देनाभि- पेयन्ते; कृतः उपपते :; एवं हहे आदिमध्यावसानसंगानाव अनाकुळमेत- देकवाक्यसुपपद्यते; इतरथा पुनः, पञ्चम्यामासुतावर्पा पुरुषवच- 10 स्त्वमकारे पृष्टे, प्रतिवचनावसरे प्रथमातुतिस्थाने यदनपो होम्यद्रव्यं श्रद्धां नामावतारयेत् ततः अन्यथा प्रश्नोऽन्यथा प्रतिवचनमित्येक- वाक्यता न स्याद । "इति तु पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति च उपसंहरन् एतदेव दर्शयति। श्रद्धाकार्य च सोम- वृष्टयादि स्थूळीभवद्बहुलं लक्ष्यते; सा च श्रद्धाया अप्त्े युक्ति:। 15 प्रकटार्थेविवरणम् आाशङयाह-यदि नाम पर्जन्यादिष्विति । नन्वपां श्रद्धादेतुत्वाव् लक्षणया भ्रद्धाशब्दोऽप्खेव वर्तत इति नापामश्चुतत्वमित्याशङ्कयाह्ग-श्रद्धा च नामेति॥ मुख्यार्थपरिहारेण लक्षणाश्रयणे नास्ति कारणमिति भाव:।। सिद्धान्तभागं व्याव्याति-नैष दोष इत्यादिना ॥ छागाना[उन्दोगानां] 20 संप्रतिपत्तेः यदि चतुष्वेव स्थानेष्वपां होम्यद्रव्यता, तदा चतुर्थ्यामाहुताविति वाध्यम्; पञ्चम्यामिति विशेषणात् प्रथमस्थानेऽप्यपामेव होम इति भाव:। मतश् भद्धाशाष्द्रवाच्या आप इस्याह-श्रद्धाकार्य चेति ॥ गोमयवुश्धिकादौ प्रत्यक्षवलेनैव विलक्षणयोरपि कार्यकारणभावः स्वीक्रियतेः यत्र तु कल्प्य: तन् कार्यानुणुणमेघ कारणं कल्प्यते। अत्र च श्रद्धापरिणामस्य सोमादे: अब्बु- 20 लत्मीपलम्भाव् भद्ाया अप्यब्बडुलत्वं कल्प्यत हत्यर्थ: । यमोकं प्रसिद्धि-

१. A. आएजवपीवि

718

ब्र्मसूत भाष्यव्यारयानम् [न. ३. पा. १. सू. ६.

भाष्यम् कारणानुरूपं हि कार्ये भवति। न च श्रद्धार्यः प्रत्ययः, मनसो जीवस्य वा धर्म: सन् धर्मिणो निष्कृष्य होमायोपादातुं शक्यते। पश्चा- दिभ्य इव हृदयादीनि इति, आप एव श्रद्धाशब्दा भवेयुः। श्रद्धा- 5 शब्दश्ाप्सूपपद्यते, वैदिकमयोगदर्शनात्-"श्रद्धा वा आपः" इति। तनुत्वं श्रद्धासारूप्यं गच्छन्ति आपी देहबीजभूता इत्यतः, श्रद्धाशब्दा: स्यु :- यथा सिंहपराक्रमो नरः सिंहशब्दो भवति। श्रद्धापूर्वककर्म- समवायाच अप्सु श्रद्धाशब्द उपपद्ते, मश्चशब्द इव पुरुषेषु; श्रद्धा- हेतुत्वाच् श्रद्धाशब्दोपपत्तिः, "आपो हास्मै श्रद्धां संनमन्ते पुण्याय 10 कर्मणे" इति ख्ुतेः ॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः॥३-१-६॥ अथापि स्यात्-प्रश्नपतिवचनाभ्यां नाम आपः श्रद्धादिक्रमेण पश्चम्यामाहुतौ पुरुषाकारं प्रतिपद्येरन्; न तु तत्संपरिष्वक्ता जीवा प्रकटार्थविवरणम् 15 बलास् प्रस्ययविशेष: श्रद्धा नामेति, तन्राह-न च श्रद्धाख्य इति ॥ जुहोति श्रुतिबलान्मुख्यार्थत्याग एव युक्त इत्यर्थः। "उपपत्तेः" इति सूत्रभागं प्रका रन्तरेण व्याचषटे-श्रद्धान्नव्दश्ाप्सिति ॥ वैदिको वा प्रयोग: कया वृत्ये. त्याशङ्कयाह-तनुत्वमिति ॥ सुक्ष्मत्वगुणयोगात् गौणत्वमुक्तम्। इदानी लक्षणामाह-श्रद्धापूर्वकेति । श्रद्धापूर्वकं यत्कर्म तत्साधनतया अर्पा तम्सं- 20 बन्धास्परम्परया श्रद्धासंबन्धिनीष्वप्तु श्रद्धाशब्दो वर्तत इत्यर्थः। लक्षणानि- मिसं संबन्धान्तरमाह-श्रद्धाहेतुत्वाच्चेति ।। असमै पुरुषायाधिकारिणे सभ्न- मन्ते जनयन्ति दर्शनमात्रेणेत्यर्थ:। अश्रुतत्वादिति चेभ्नेष्ठादिकारिणां मतीतेः ॥ एवं तावत्प्रथमसाने अपामेव होतव्पत्वादाप: पञ्ञम्यामाहुती पुरुषाकारं 25 प्रतिपद्ेरन्नाम; तथाप्याधे सूने वत्पतिज्ञातमन्निः परिवेष्टितो गच्छति इति

१. A. युक्त्या

714

तदम्तरप्रतिपस्यिकरणम् १.] पकटार्यविवरणम् भाप्यम् रंहेयु:, अश्रुतत्वात्-न ह्वत्न अपामिव जीवानां श्रावयिता कशिच्छ- व्दोऽस्ति; तस्मात् रंहति संपरिष्वक्त इत्ययुक्तम्-इति चेतु, नैष दोष :; कुतः१ इष्टादिकारिणां प्तीते :- "अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमि- त्युपासते ते धूमभिसंभवन्ति" इत्युपकम्य इष्टादिकारिणां धूमादिना पितृयाणेन पथा चन्द्रपासिं कथयति "आकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा" इति ; त एवेहापि प्रतीयन्ते, "तस्मिभेतस्मिन्नग्रौ देवाः श्रर्द्धां जुहति तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति" इति श्रुतिसामान्याव। तेषां च अमिहोत्रदर्शपूर्णमासादिकर्मसाधनभूता दधिपयःपभृतयो द्रव- द्रव्यभूयस्त्वात्पत्यक्षमेवापः सन्ति; ता आहवनीये हुताः सूक्ष्मा 10 आहुतयोऽपूर्वरूपाः सत्यः तनिष्ठादिकारिण आश्रयन्ति-तेर्षां च शरीरं नैधनेन विधानेनान्त्येऽग्रावृत्विजो जुहति-"असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा" इति ; ततस्ताः श्रद्धापूर्वककर्मेसमवायिन्य आहुति- मय्य आपोऽपूर्वरूपा: सत्यः तानिष्टादिकारिणो जीवान्परिवेष्टय अमुं लोकं फलदानाय नयन्तीति यत, तदल जुहोतिना अभिधीयते-15 प्रकटार्थविवरणम् तद्सदित्याइ-अश्रुतत्वादिति। समाधानभागं विवृणोति-नैष दोष इत्या- दिना। इष्टादिकारिणां प्रदेशान्तरे गमनं प्रतीयतां नाम; ततः प्रकृते किमा- यातमित्याह-त एवेहापीति ॥ धुळोकप्राप्त्यनन्तरं सोमसमानशरीरसंभव- श्रुतिसाम्यादित्यर्थः । ननु महद्वैलक्षण्यं भ्रुत्यो: दश्यते कचिच्छूदाशम्- 20 वाच्यानामपां घुलोके होम:, कचिदिष्टादिकारिणां धूमादिकमेणाकाशप्राप्ति: ; न चेष्टादिकारिणामाप: सन्ति, येन तत्परिवेष्टितानां गमनं स्यादित्याशङ्कयाह- तेषां चाभिहोतेत्यादिना ॥ नैधनेन अन्सेष्टिविधानेन। तन्रायं मन्त्रः असौ तननामा खवर्गाय लोकाय गच्छतु। साहाकारो मन्त्रान्तज्ञापनाय; अद्धाहोमोऽप्यप्परिवेष्टितानामिष्ठादिकारिणां धुलोके नयनमेव । मतो न 25

715

[मं. ३. पा. १. स. ६.

भाष्यम् "भरद्धां जुदति" इति। तथा च अमिहोत्रे षद्मश्नीनिर्वचनरूपेण वाक्यशेषेण "ते वा एते आहुती हुते उत्कामतः" इत्येवमादिना अभिशेत्राहुत्योः फलारम्भाय लोकान्तरपाप्तिदेशिता। तस्मादाहुति- मयीभिरन्द्रिः संपरिष्वक्ता जीवा रंहन्ति स्वकर्मफलोपभोगायेति श्लिष्यते ।। कथं पुनरिदमिष्टादिकारिणां स्वकर्मफलोपभोगाय रंहणं मति- ज्ञायते, यावता तेषां धूमपतीकेन वर्त्मना चन्द्रमसमधिरूढानामन्नभावं दर्शयति-"एष सोमो राजा तद्देवानामनं तं देवा भक्षयन्ति" इति। 10 " ते चन्द्रं प्राप्यानं भवन्ति तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्याय- स्वापक्षीयस्वेत्येवमेतांस्तत्र भक्षयन्ति" इति च समानविषयं श्रत्यन्त- रम्१ न च व्याघ्रादिभिरिव देवैर्भक्ष्यमाणानासुपभोगः संभवतीति; अत उत्तरं पठति- प्रकटार्येविवरणम् 15 न्तरप्राप्तिरक्ता, सापीष्टादिकारिणां परिवेष्टैव गतिर्द्रष्टव्येत्याइ-तथा चेति॥ "न स्वेवैतयोः त्वमुत्कान्ति न गर्ति न तृर्तति न प्रतिष्ठां न पुनरावृ्ति न लोकं प्रत्युत्थायिनं वेत्थ" इति जनकेन षट प्रश्ना: कृताः प्रकृताभनिहोत्रशेषभूताः; तन्निरूपणं चाकारि याज्ञवल्कयेन "तैवापिते [ते वा एते] आहुती हुते उत्कामतः तेडन्तरिक्षमाविशतः"इत्युपक्रम्य "दियं पृथिवीं पुरुषं योषितं वाविश्य 20 पुरुषरूपेणोत्तिष्ठतः"इति। वाचस्पतिस्त्वेतद्शात्वा अग्निसमिद्धमार्चिरद्वार- विस्फुलिङ्गविषयाः षट् प्रश्ना इति व्याचर्या।। सूत्रान्तरशङ्कामाह-क्थं पुनरित्यादिना। नेनु भक्षशब्देन चन्द्रमा गृह्यते, नेष्टादिकारिण :; ततस्तेऽपि सोमं वा राजानं देवत्वादि तव[१]देववन्दक्ष- यन्तीस्याशङ्य श्रुत्यन्तरादेतेषां भक्षत्वसिद्धेनैवमिस्याह-ते चन्द्रमिति।। 25 आप्यायस्वापक्षीयस्वेति ॥ पुनःपुनराप्याययन्त्पक्षयन्ति[क्षपयन्ति]चेत्वर्थः।

१. A. त्वनूत्क्रान्ति: न गतिः न तृप्तिः न प्रतिष्ठा न पुनशवृत्तिः २. A. तथा हि १. T, Ti and TM omit ननु ... ते चन्द्रमिति।। 716

माध्यम् भाक्तं वानात्मवित्वात्तथा हि दर्शयति॥ ३-१-७।।

सुर्ये क्म्मत्वे "स्वर्गकामो यजेत" इत्येवजातीयकाधिकार्ुतिरुपरु- ध्येत: चन्द्रमण्डले चेदिष्टादिकारिणासपभोगो न स्यात, किमर्यमषि- कारिण इष्टायायासबहुळं कर्म कुर्यः । अनशब्दय् उपभोगहेतुत्वं- सामान्यात् अनभेऽप्युपचर्यमाणो दश्यते, यथा-विशोऽमं राजा पक्- वोऽसं विशामिति। तस्मादिष्टस्त्रीपुत्रमित्रभृत्यादिभिरिव गुणभावोपगतै- रिष्टादिकारिभिर्यत्सुखविह्रणं देवानाम्, तदेवैषां भक्षणमभिमेतम्, न मोदकादिवच्चर्वणं निगरणं वा। "न ह वै देवा अश्नन्ति न पिवन्त्ये- 10 तदेवाभृतं दृष्ट्ा तृप्यन्ति" इति च देवानां चर्वणादिव्यापारं वारयति। तेषां च इष्टादिकारिणां देवान्पति गुणभावोपगतानामध्युपभोग उप- पद्यते, राजोपजीविनामिव परिजनानाम्। अनात्मवित्वाचेष्ठादि-

प्रकटार्थावेवरणम् भाकं वानात्मवित्वातथा हि दर्शयति॥ 15

मुक्यं वेद्भत्वं स्यासदा भवेदुपभोगाभावन न दु तदस्तीस्याह-

कामादि; तषुका श्रुतिरधिकारश्ुतिः; तस्या उपरोधो वैयर्थ्यमापचेत। सदेव स्फुटयति-चन्द्रमण्डलं चेदिति॥ न केवलं मुख्यायें बाधादशशब्दस्या- मुख्यार्थत्वम्, अम्यन्र प्रयोगानेलाह-अभवृन्दमेति । तथापि पारतन्त्रयाभ 20 सुससम्बन्ध इस्याशंडमार-तेषी चेष्टादिकारिणामिति॥ केन दोषेण तेर्षा देवोपभोग्यस्वं इत्याशङ्पाह-अनात्मवित्वाथेति।। न केवलं भुति- बाई, उपपचते चेलाइ-स चायिनपीत्यादिना ।। १. Tand Ti omit तेषां ... भोग्यत्वमित्याच्यडयाद 717

[र. ३. पा.१. बु. ७.

भाण्यम्

कारिणां देवोपभोग्यभाव उपपजते: तथा हि क्ुतिरनात्मविदां देवो- पभोग्यर्ता दर्शयति-"अय योऽन्यां देवतासुपास्ेऽन्योऽसावन्योऽइम- सीति न स वेद यथा पुशुरेवं स देवानाम्" इति :. स चास्मिभपि 5 छोके इशदिभि: कर्मभिः म्रीणयन्पशुवदेवानासुपकरोति, अमुष्मिन्नपि लोके तदुपजीवी तदादिष्टं फलसपरुञ्ञानः पशुवदेव देवानासुपकरोतीति गम्यते।।

"अनात्मविश्वात् तथा हि दर्शयति" इत्यस्य.अपरा व्याख्या- अनास्मविदो सेते केवळकर्मिण इष्ादिकारिण, न ज्ञानकर्मसमुचयानु- 10 ष्ठायिन:, पश्चाभिविद्यामिह आत्मविद्येत्युपचरन्ति, भंकरणाद ; पश्ञाभि- विद्याविदीनत्वाचेदमिष्टादिकारिणां गुणवादेनाभ्नत्वमुद्भाव्यते पञ्चा- भिविदाज्ञानमसंसायै; पञ्ञामनिविदेड विधित्सिता, वाक्यतात्पर्यावगमात्: तथा हि अुत्यन्तरं चन्द्रमण्डले भोगसज्ावं दर्शयति-"स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते" इति; तथान्यदपि श्रुत्यन्तरम् "अथ ये 15 शतं पितृणां जितलोकानामानन्दाः स एक: कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसंपधन्ते" इति इषादिकारिणां देवैः सह संबसतां भोगमार्ति दर्शयति। एवं भाक्तत्वादभभाववचनस्य, इष्टादिकारिणोडल जीवा रंहन्तीति पतीयते। तस्मात "रंहति संपरिष्क्त:" इि युक्तमेवोक्तम् ॥

20 प्रकटार्थविवरणम्

अनात्मविश्वादिति॥ पश्ञाभनिविद्याविद्दीनश्वात् मश्त्वं निम्दाथें केवठ- कर्मिणाम्, न तु उपभोगाभावार्थमित्याइ-अनात्मविदो हीत्यादिना॥ ·

१. A. अनात्मवित्वा च केवलकर्मिणां 718

माचयम् [कतात्ययाषिकरणम् ] कृतात्ययेऽनुशयवान्दष्टस्मतिभ्यां यथेतमनेवं च। ३-१-॥ इष्टादिकारिणां धुमादिना वर्त्मना चन्द्रमण्डळमपिरूठानां शुक्त- भोगानां ततः प्रत्यवरोह आन्नायते-"तस्मिन्यावत्संपातमुषित्वायैत- 5 मेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतम्" इत्यारभ्य-यावत् स्मणीयचरणा ब्रह्मणादियोनिमापद्यन्ते कपूयचरणा: श्रादियोनिमिति। तलेदं विचा- र्यते-कि निरनुशयां शुक्तकृत्स्कर्माणोऽवरोइन्ति, आहोस्त्सान- नया इति। किं तावत्माप्तम्१ निरनुशया इति; कुतः१ "यावत्संपातम्" इति विशेषणात्-संपातश्देनात कर्माशय उच्यते, संपतन्त्यनेना- 10 सालोकादमुं लोकं. फलोपभोगायेति; "यावत्संपातमुषित्वा" इति च कृत्सस्य तस्य कतस्य ततैव भुक्ततां दर्शयति; "तेषां यदा तत्पर्य- बैति" इति च शत्यन्तरेणैप पवार्थः मदर्श्यते । स्यादेतत्-यावद- सुष्मिल्लोके उपभोक्तव्यं कर्म तावदुपशुङ्क इति कल्पयिष्यामीति: नैव प्रकटार्थविवरणम्. 15 कृतात्ययेऽनुयवान् दष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च।। वेषां पूर्वत चन्द्रमण्डलारोहणमुककं त एव प्रत्यवरोहेस्तो विषय इत्येतदर्श-

विशेषणात् "रमणीयचरणा रमणीयां योनिम्" इति वाक्यांच संशयमाह- तनोदमिति ॥ पूर्वपसं कक्षीकरोति-किं तावदित्यादिना ॥ यावदित्यवधि- 20 करणं कस्लोपमोगे लिङ्गमित्यर्थ:। कत्नमोगे धुतयम्तरमाह-तेषां यदेति॥। रेवामिशादिकारिणां यदा तत्कर्म भोकव्यं पर्यवैति परिसमाप्यते।"अथेममा- कार्श पुनरावर्तन्ते" इति वाक्यार्थमन्यथयति-स्यादेतदिति ॥ भुखयम्तर- विन्दधमिदं व्याक्यानमित्याह-नैवं कल्पयितुमिति ॥ कि म मरणं ससनिदि- ₹. T and TI omit ad 719

म समूत भाष्तन्याडयानम्

माच्यम् कल्पयितुं सक्यते, "यत्किंच" इत्यन्यत्न परामर्शात्- "पाप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किचेह करोत्ययम्। तस्ाल्ोकारपुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे।।." 5 इति हि अपरा श्रुतिः "यर्त्किच" इत्यविशेषपरामर्शेन कृत्न्नत्येह कतस्य कर्मणस्तन्र क्षपिततां दर्शयति। अपि च मायणमना- रब्वफ्रळस्य कर्मणोऽभिव्यअ्जकम्: प्रावमायणात् आरं्घफलेन कर्मणा

तस्य सर्वस्याभिव्यअ्ञकम् न हि. साधारणे निमिच्चे नैमिचिकमसा- 10 धारणं भवितुमईति: न सविशिष्टे मदीपसंनिधौ, घटोऽभिव्यज्यते न पट इत्युपपदते। वस्माभिरनुशया अवरोहन्तीत्येवं मासे ब्रम :- कतात्ययेऽनुशयवानिति। येन कर्मवृन्देन चन्द्रमसमारूढा: फळो- पभोगाय, तस्मिसुपभोगेव क्षयिते, तेषां यदम्मयं शरीरं चन्द्रमस्यु-

15 संविटकिस्णसंपर्क्रोदिव हिमकरका, हुतयुगर्चि:संपर्कादिव च घृत- कठिन्यम् : ततः कृतात्यये कृतस्वेष्ादे: कर्मण: फळोपभोगेन उपक्षये सति, सातुशया एवेममवरोइन्ति; केन हेतुना। दष्टस्मृतिभ्याभि ल्याह। तथा हि प्रत्यक्षा श्ुति: सातुशयानामवरोहं दर्भयति-"तथ प्रकटार्थविवरणम् 20 तारोषाभिष्यअ्ञकम्, भभिव्यअकत्वात्, प्रदीपवत् अभिव्यक्िम् कर्मणां फलदां- नायोन्मुखत्वम्; तब किंचिसुज्यते, फिंचित्र भुम्यत इति न शकयं वकूमिलाई- अमि चेल्ादिना। प्रतिशाभागं व्याचषे- येन कर्मबृन्देनेत्यादिना।। हेतुभायमवतारयति-केन हेतुनेति ॥ तस्तन्र तेड मध्ये ने रमणीवचरमा' घ

25 कपूच रमा. हुरसितबरणा। नवता पा सधोन्यापर्ति दर्शयति, नामुशज- २. T1. बन्बाघ्रो भठ TH. अम्माशे एष्ि-

पकटार्थविवरणम्

भाण्यम्

हर रमणीयचरणा अभ्याशो ह यच्ते रमणीयां योनिमापधेरन्ब्राझण- योनिं वा क्षतिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा अथ य इह कपूयचरणा अभ्याश्षो ह यत्ते कपूर्यां योनिमापधेरष्शयोनि वा सूकरयोनिं वा चण्डाळयोनिं वा" इति; चरणशब्देनानुशयः सूच्यत इति वर्णयि- 5 व्यति। दृष्टशायं जन्मनैव प्रतिपाण्युच्चावचरूप उपभोगः प्रविभज्यमान आक्रस्मिकत्वासंभवादनुशयसन्भावं सूचयति, अभ्युदयपत्यवाययोः सुकतदुष्कृतहेतुत्वस्य सामान्यतः शास्त्रेणावगमितत्वात। स्मृतिरपि- "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफळमनुभूय ततः श्ेषेण

इति सानुसयानामेवावरोहं दर्शयति- कः पुनरनुशयो नामेति-केचिचावदाहु :- खर्गार्थस्य कर्मणो प्रकटार्थविवरणम् दिसयाशङ्थाइ-चरणशब्देनेति ॥ अनुशेते भोक्तारमनुगच्छतीत्यनुशय:, कर्मसमूड इत्यर्थ: । डेष्टशब्देन प्रत्यक्षा श्रुतिर्व्याखयाता। अधुना-हषट लिङ्गमाह- 15 दष्टशायमिति ॥ जन्मारभ्य उष्टाऽयमुत्कष्टापकष्टरूपो भोग: कर्मनिमिस्सन उपभोगत्वात्, खर्गनरकोपभोगवदित्यर्थ: । य उपभोग: स कर्मनिमिस् इति व्यासि: कुतः सिद्धा! तत्राह-अभ्युद्येति ॥ 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन' इति सामान्यशास्त्रेण सुखदुःखयोः सुकतदुष्कृतकार्यत्वस्य बोधि- तत्वादियं व्याप्ति: सिद्धेत्यर्थः। हष्ट व्याक्याय स्मुर्ति व्याचष्टे-स्मृतिरपीति॥ 20 म्रेत्य प्रायणं कृत्वा, चन्द्रलोकमधिरहोसयर्थः। ततः शेषेण भुकादम्पेन अन्म प्रतिपदयन्त इस्न्वयः । श्रुतं ज्ञानम्; वुचमाचार; देशश् जातिश् कुलं च रूप चायुश्च भुतं वे वुत्तं च सुखं च मेधा च पते विशिष्टा येषां ते तथोकाः ॥ एकदेशिमतनिरासायानुशयं शङते-कः पुनरिति॥ निरस्यस्रूपमुप- न्ययति-कचिदिति ॥। भाण्डानुसारिलेहस्याविरोधाशुक्त: विशेष:[मवशेष:]; 25

१. T1. द्ष्टशव्देम १. TM and A. देशीय. २. A. प्रत्यक्षटडा

781

म्रससूतभाव्य्यासयानम् [ब. ३. पा.२ स.८.

मान्यम्

एक्तफलस्यावश्रेष: कश्रिदनुशयो नाम, भाण्डानुसारिस्रेहवत्-यथा हि सेरभाण्डं रिच्यमानं न सर्वात्मना रिच्यते, भाण्डानुसार्येव कश्चित्स्ेह- शेषोऽवतिष्ठुते, तथा अनुशयोऽपीति। ननु कार्यविरोधित्वाददृष्टस्य 5 न शुक्तफळ स्यावश्ेषावस्थानं न्याय्यम्: नायं दोष :; न हि सर्वात्मना एक्तफलत्वं कर्मण: प्रतिजानीमहे। ननु निरवशेषकर्मफलोपभोगाय चन्द्रमण्डळमारूढा :: वाठम्-तथापि स्वल्पकर्मावशेषमात्रेण तत्ना- वस्थानं न लभ्यते; यथा किल कश्रित्सेवकः सकलैः सेवोपकरणैः

10 शेषो न राजकुळेऽवस्थातुं शक्रोति, एवमनुशयमात्रपरिग्रहो न चन्द्र- मण्डळेऽवस्थातुं सक्रोनीति।।

न नैतधुक्तमिव । न हि स्वर्गार्थस्य कर्मणो शुक्तफलस्यावशेषातु- हुसिरपपद्यते, कार्यविरोधित्वात्-इत्युक्तम्। नन्वेतदप्युक्तम्-न

प्रकटार्थविवरणम्

15 कर्मण: पुनः कदलीवत्फलोदय एव विरोधी; ततो जातं चेतू फलं नष्टमेव कर्मेति न शेषावस्ानमित्याह-ननु कार्यविरोषित्वादिति । भवेदयं दोषो यदि करकां कर्म फलितं स्याद्; न तु तदस्तीत्याह-नायं दोप इति ॥ येन कर्मणा चम्द्रमण्डलं प्रासास्तत्कर्म कत्खं तत्र न भुज्यत इति विरुद्धमित्याह-ननु निर्क ेपेति॥ रशन्तेनाविरोधमाइ-वाढमित्यादिना ॥

20 पतदेकदेशिमतं दूषयति- नं चैतयुक्तमित्यादिना ।। खर्गार्थेन कर्मणा लर्ग मारण्घो न वेति वक्तव्यम्; प्रथमे नास्त्यवशेष: : चरमे कर्मव्यर्थतेति माव:। मारण्य एव खर्गम कि तु फतलो नारब्घ इत्याह-नन्वेतद प्युक्तमिति।।

१, T,T' and TM, नन्वेवयुक्त

कतास्ययानिकरणम् २.] भाण्यम् स्वर्गफलस्य कर्मणो निखिलस्य भुक्तफळत्वं भविष्यतीति: तदेतदपेश- लमू। स्वर्गार्थ किळ कर्म स्वर्गस्थस्यैव स्वर्गफलं निखिलं न जनयति, स्वर्गच्युतस्यापि कंचित्फललेशं जनयतीति न शब्दपमाणकानामीडश्ी कल्पनावकल्पते; स्नेहभाण्डे तु स्नेहलेशानुृतिंर्दष्टत्वादुपपद्यते; तथा 5 सेवकस्योप्रकरणलेशातुद्ृत्तिश्व दृश्यते; न त्विह तथा स्वर्गफळस्य कर्मणो लेशानुव्टततिर्दश्पते; नापि कल्पयितुं शक्यते, स्वर्गफलत्वसाख- विरोधात्। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्-न स्वर्गफलस्य इष्टादेः कर्मणो भाण्डानुसारिस्रेह वदेकदेशोऽनुवर्तमानोऽनुशय इति; यदि हि येन सुक्- तेन कमणा इष्टादिना स्वगमन्वभूनन्, तस्यैव कश्रिदेकदेशोऽनुशय: 10 कलप्यते, ततो रमणीय एवैकोऽनुशयः स्यात, न विपरीत: तलनेयमनु- शयविभागश्जुतिरुपरुध्येत-"तद् इह रमणीयचरणा ... अथ य इह कपूयचरणा:" इति। तस्मादामुष्मिकफले कमजात उपयुक्तेऽवशिष्ट- मैहिकफलं कर्मान्तरजातमनुशय:, तद्वन्तोऽवरोहन्तीति॥ यदुक्तम्-"यत्कंच" इत्यविशेषपरामर्शात्सर्वस्येह कृतस्य कर्मण: 16 फलोपभोगेनान्तं पाप्य निरनुशया अवरोहन्तीति, नैतदेवम्: अनुश- सन्भावस्यावगमितत्वात, यत्किंचिदिह कनमामुष्मिकफलं कर्मारव्घभोगं तत्सर्वे फलोपभोगेन क्षपयित्वा-इति गम्यते। यदप्युक्तम्-प्रायणं प्रकटार्थविवरणम्:

विघटयति-स्नेहभाण्डे त्विति ॥ कि च स्वर्गभ्रष्टानां सर्वेषामेव रमणीय- चरणत्वप्रसङ्गादप्यसङ्गतमेतन्मतमिस्याह-अवश्यं चैतदिति॥ इदानीं स्मत- मुपर्संहरति-तस्मादिति॥ प्रथमं पूर्वपक्षबीजमनूद्य दूषयति-यदुक्तमित्यादिना । सामान्यनधन- स्यैदििककर्मसन्भावविषयविशषलिग्गेन सङ्कोचः क्रियत इति भावः । पुनर्र- 25 प्युक्तमनुभाषते-यद्प्युक्तमिति । प्रायणमपि न सकलाभिव्यअकमनुमातुं

१. A omits रप्युक्त ... अपि चेत्यादिना 728

[म. ३. पा. १. सू.८.

माप्यम् अविशेषादनारन्यफलं कृत्स्मेव कर्माभिव्यनक्ि: तत्र केनचित्कर्म- णामुष्मिल्ोके फलमारभ्यते, केनचिदस्मिन्नित्ययं विभागो न संभव- तीति-तदप्यनुशयसन्भावप्रत्तिपादनेनैव मत्युक्तम्। अपि च केन हेतुना 5 भायणमनारव्यफछस्य कर्मणोऽभिव्यअ्जकं प्रतिज्ञायत इति वक्तव्यम्; आरन्धफलेन कर्मणा प्रतिबद्धस्येतरस्य वृत्युद्धवानुपपत्तेः, तदुपशमात् प्रायणकाले वृत्युद्भवो भवतीति यद्युच्येत-ततो वक्तव्यम्-यथैव तहि म्राक्मायणात् आरब्धफलेन कर्मेणा प्रतिबद्धस्य इतरस्य वृत्युद्ध- वानुपपत्ति:, एवं प्रायणकालेऽपि विरुद्धफळस्यानेकस्य कर्मणो युगप- 10 त्फलारम्भासंभवात् बलवता प्रतिबद्धस्य दुर्बलस्य उृत्युद्भवानुपपचि- रिति। न हि अनारब्घफलत्वसामान्येन जात्यन्तरोपभोग्यफलमप्यनेकं कर्म एकस्मिन्प्रायणे युगपदभिव्यक्तं सत् एकां जातिमारभत इति शक्यं वक्कुम्, प्रतिनियतफलत्वविरोधात; नापि कस्यचित्कर्मणः पायणेड- प्रकटार्थविवरणम् 15 शक्यते। "तद्य हह रमणीयचरणा:" इस्यादिविशेषवचनविरोधादित्वर्थ: पूर्वे प्रायणस्य व्यअ्कत्वमभ्युपगम्योक्तम्: इदानीं तदपि नास्तीस्याह- अपि चेत्यादिना ॥ प्राप्ताप्राप्तविषेकेन बलवता प्रतिबन्धं दुर्बलं तिष्वतीति वक्तव्यम्; न तु प्रायणं सर्वाभिव्यअ्ञकमिति भावः । युगपत्फलारम्मासंभवा- दिस्येतदसिद्धम्, यतो विरुद्धे अपि सुखदुःखे पकेन देहेन भोर्कुं शक्येढे; प्रवुत्तफले चोपभुक्कते अनारन्घफलत्वाविशेषात् सर्वमेव कर्मैकं जन्मारभत इत्याशाङ्याह-न हनारन्धफळत्वेति ।। भवेदेवं यदि सुखदुःखमान्रं फलं स्ात् ; न तु तथा; किं तु देवदेदोपभोग्य आनन्द: फलमेकस्य, अपरस्य नारक- कलेवरे प्रचुरं दुःखम्; एवंजातीयकविरुद्धानेकफलस्य प्रसाहत्याश्वमेघादेनेंक- जन्मारम्मसंमेव इति भाव:। मतु यदत्यन्तमेव विरुद्धफलं. कर्मदयं तजैकेनापरस्य 25 उच्छेद पवास्त्विस्याशङ्याह-नापि कस्यचिदिति ॥ ननु कृतस्य कर्मणः

१. A. युगपत्सर्वारम्म- ३. T and T1. संमुख: २. A. त्वेऽपीति 724

कताल्वाचिकरणम् २.] मकटार्यविवरणम्

भाण्यम् भिष्यक्ि: कस्यचिदुच्छेद इति अक्यते बकुम्, ऐकान्तिकफळत- विरोषात् : न हि मायधिचादिभिर्हेतुभिर्विना कर्मणासुच्छेद: संभा- व्यंते ; स्मृतिरपि विरुद्धफलेन कर्मणा प्रतिवद्धस्य कर्मान्तरस्य चिरमव- स्थानं दर्शयति- 20

"कदाचित्सुकतं कर्म कूटस्थमिह तिष्ठति। मज्जमानस्य संसारे यावडु:खाद्विमुच्यते।।"

इत्येवंजातीयका । यदि च कत्समनारव्घफलं कर्म एकस्मिम्माय- णेडभिव्यक्तं सत् एकां जातिमारभेत, ततः स्वर्गनरकतिर्यग्योनिष्व- विकारानवगमात् धर्माधर्मानुत्पत्ती निमित्ताभावात् नोच्रा जाति- 10 रुपपद्ेत, ब्रह्महत्यांदीनां च एकैकस्य कर्मणोऽनेकजन्मनिमित्तत्वं सर्थमाणसुपरुध्येत; न च धर्माधर्मयोः स्वरूपफळसाधनादिसम-

परकटार्थविवरणम्

फलमवश्यं भुज्यत इति नास्स्येकान्त:, प्रायश्वित्तेन ब्रह्मज्ञानेन च क्षयस्य शास्त्र- सिद्धत्वादित्याशङ्कय सत्यं तह्यतिरकेण नियतफलत्वमेवेस्याइ-न हीति। 15 उक्केऽयें स्मृति प्रमाणयति-स्मृतिरपीति ।। इतश् प्रायणेऽ्रभिव्यक्तं कृत्समेव कर्मैक देहमारमत इति न शक्यं वकुमित्याह-यदि च कृत्स्मित्यादिना।। मतुष्याधिकारत्वाचछास्त्रस्य अन्यत्र धर्माद्यनिष्पततेः नोत्तरं जन्म स्यादित्यर्थ:।

चण्डालपुल्कसानां च ब्रह्मद्दा योनिमृच्छति।" 20

हत्यादिस्मृतिविरोधोऽप्वैकभविकः कर्माशय इति वदतः स्यादित्ाह- ब्रह्महत्यादीनां चेति।। नन्वेक कर्म एकफलं दछम्; तैतः सामान्यतोडछ- विरुद्ध वचनमित्याशङ्कपाह-न च धर्माधर्मयोरिति । इतश् प्रायणं सकल-

१. T. प्रायश्वित्तौ ३. TM and A. अतः २. TM. भावित:

725

अ्ह्ममूतभाज्यव्यायानम् [न. ३. पा. १. स.९

माष्यम् घिगमे शासतादतिरिक्त कारणं शक्यं संभावयितुम्। न च रष्ट- फळस्य कर्मणः कारीर्यादे: मायणमभिव्यञ्ञकं संभवतीति, अव्या- पिकापीयं मायणस्याभिव्यञ्जकत्वकल्पना: प्रदीपोपन्यासोऽपि कर्म- 5 बलावलपदर्शनेनैव प्रतिनीत :; स्थूलसूक्ष्मरूपाभिव्यत्तयनभिव्यक्तिव- बेदं द्रष्टव्यम्-यथा हि प्रदीपः समानेऽपि संनिधाने स्थूलं रूपमभि- व्यनक्ति, न सूक्ष्मम्-एवं प्रायणं समानेऽप्यनारब्यफलस्य कर्मजातस्य मासावसरत्वे बलवतः कर्मणो उृत्तिमुन्भावयति, न दुर्बलस्येति। तस्माव - 10 कर्मसद्भावेऽनिर्मोक्षपसङ इत्ययमध्यस्थाने संभ्रम:, सम्यगदर्शनादशेष- कर्मक्षयभ्ुतेः । तस्मात् स्थितमेतदेव-अनुशयवन्तोऽवरोहन्तीति। ते चावरोहन्तो यथेतमनेवं च अवरोहन्ति; यथेतमिति यथागतमित्यर्थ :; अनेवमिति तद्विपर्ययेणेत्यर्थः । धृमाकाशयोः पितृयाणेऽध्वन्युपाचयोरव- रोहे संकीर्तनाव यथेतंशब्दाच्च यथागतमिति प्रतीयते; रात्र्याद्यसंकी- 15 तनादभ्राद्युपसंख्यानाथ विपर्ययोऽपि प्रतीयते ।। प्रकटार्थविवरणम्

कर्मध्यअकमिति न शक्यं वकुमित्याह-न च दष्टफलस्येति ॥ यश् प्रदाप- दष्टान्तः, सोऽपि प्रायणस्य सति व्अ्कत्वेSनुफूल: स्यात्। यदा तु न प्रायणं व्यअकं किन्तु बलवता प्रतिबद्धं दुर्बलं तिष्ठति इति दर्शितम्, तदा तेनैव 20 सौऽपि निरस्तो भवतीत्यर्थः।किंच प्रायणस्य व्यक्चकत्वाज्गीकारेऽपि न सकल· व्यअकत्वे प्रदीपष्टान्त: साध्यवैकल्यादित्याह-स्थूलसरक्ष्मेति ।। ननु यदि सकलं कर्मैकस्मिन मुमुभुदेहे न भुज्यते, तदावशिष्टकर्मानन्सयान्न कदाचि- न्मोक्षोपपातिः: अतो मोक्षसिद्धयन्यथातुपपत्या प्रायणेनाभिव्यक सकलं कर्म एकं शरीरमारमत इत्यम्युपगच्छाम इत्याशङ्कयाह-शेर्षकर्मसद्भाव इति ॥ 2 सूत्रशेषं व्याचषटे-ते चावरोहन्त इति ।

१. 1. न शेषकर्मसंभाव: 11. अशेषकर्मसंभाव:

726

इंतास्यवाधिकरणम् २.] मकटार्थविवरणंम्

भाण्यम् चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः॥३-१-९॥ अथापि स्यात्-या अ्षतिरनुभयसन्रावप्रतिपादनायोदाहता- "तद् इह रमणीयचरणा:" इति, सा खल चरणात् योन्यापषि दर्शयति, नानुशयात्; अन्यचरणम्, अन्योऽनुभय :- चरण चारि- 5 तम् आचार: शीळमित्यनर्थान्तरम्, अनुशयस्तु शक्तफळात्कर्मणोSति- रिक्त् कर्म अभिमेतम्: श्रुतिश्च कर्मचरणे भेदेन व्यपदिन्नति-"यथा- कारी यथाचारी तथा भवति" इति "यान्यनवद्यानि कर्माणि। तानि सेवितव्यानि। नो इतराणि। यान्यस्माँ सुचरितानि। तानि त्वयोपा- स्यानि।" इति च; तस्मात चरणाद्योन्यापत्तिश्रुतेः नानुभयसिद्धि: इति 10 चेत्, नैष दोष:, यतो 5नुशयोपलक्षणार्यैव षा चरणश्नुतिरिति काष्प- जिनिराचार्यो मन्यते ।। आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात्॥ ३-१-१०॥ स्यादेतत्-कस्मात्पुनश्ररणशब्देन श्रौतं शीलं विहाय लाक्षणिक: अनुभयः पत्याय्यते; ननु शीलस्यैव श्रौतस्य विह्ितमतिषिद्धस्य साध्व- 15 साधुरूपस्य शुभाशुभयोन्यापति: फळं भविष्यति; अवश्यं च शील- स्यापि किंचित्फलमभ्युपगन्तव्यम्: अन्यथा ज्ञानर्थक्यमेव शीळस्य प्रकटार्थविवरणम् चरणादिति चेभोपळक्षणार्येति कार्ष्णाजिन: ।। पूर्वोदाहतां श्रुतिमासेपसमाधानाम्यां विवृणोति-चरणादित्यादिना॥ 20 आनर्थक्यमिति वेभ तदपेक्षत्वाद्।। कार्णाजिनिवाययं पौयषेयम्; तस्य मूल वकव्वम्। मतो मुख्यपरिल्यागेन कक्षणाभयणे कि कारणमित्युत्सू त्रमाह-स्यादेतत् कस्मात्पुनरिति।। अथ शीलाद्योन्यापत्यनुपपत्या कर्म लस्ष्यत इत्याशङ्याइ-ननु. शीळस्यैवेति॥ "यथाचारी तथा भवति" इति भुतेरित्यर्यः । फिच वैयर्थ्यपरिह्ारार्थमपि फलं. 25 कल्पनीवमित्याह सूत्रभागेन-अवश्यं चेति। माचारस्य.कत्वर्थत्वाल् प्रया-

727

अरससूतभाष्यण्याल्यानम् [ब.१.पा.१. सु. ११. भाण्यम् मसज्येत-इवि चेतू, नैष दोप :; इुतः १ तदपेक्षत्वत् : इषदि हि कर्म- जातं चरणापेक्षम् : न हि सदाचारहीन: कमििदधिकंत: स्याद- "आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः" इत्यादिस्ृतिभ्यः पुरुषार्यत्वेऽप्या- 5 भारस्य नानर्यक्यम्: इषादी हि कर्मजाते फळमारभमाणे तदपेक्ष एवाचारस्लैव कंचिदतिभ्यमारप्स्यते । कर्म च सर्वार्थकारि-इति श्ुतिस्पृतिमसिद्धिः। तस्मात्कर्मेव शरीळोपळस्षितमनुभयभूतं योन्यापती कारणमिति कार्ष्णाजिनेर्मतम्: न हि कर्मणि संभवति शीलाद् योन्यापत्तिर्युक्ता : न हि पद्र्ां पळायितुं पारयमाणो जानुरभ्यां 10 रंहितुमईति-इति॥। सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः॥३-१-११।। बादरिस्त्वाचार्य: सुकृतदुष्कृते एव चरणशब्देन मत्याय्येते इति मन्यते: चरणम् अनुष्ठानं कर्मेत्यनर्थान्तरम्। तथा हि अविशेषेण कर्ममाते चरति:ः प्रयु्यमानी दश्यते-यो हि इष्टादिलक्षणं पुण्यं कर्म 15 करोति, तं लौकिका आचक्षते 'धर्म चरत्येष महात्मा' इति। आचारोऽपि प्रकटार्थविवरणम् जादिवत् तत्फलेनैव फलवत्वाशँयर्थ्ये तावभास्तीस्याइ-नैष दोष इति।। इदानीं ख्नानादिवत् पुरुषार्थत्वमन्कित्याह-पुरुषार्यत्वेऽपीति। बच्चोकं कर्म- लक्षणाया: कि कारणमिति, तन्राह-कर्म चेति॥ यमोकं शीलस्ैव योन्या- 20 प्ति: फलं भविष्यतीति, तन्राह-न हि कर्मणीवि।। सकतदुष्कते पवेति तु बादरि:।। मताम्तरमाह-बादरिस्त्विति॥ यतुकक कर्म सर्वार्थकारि, नाचारो नाम कर्मास्तीति, तन्ाह-आचारोऽपि चेति।। "अकोध: सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। 25 अनुप्रहध द्ञानं व शीलमेतद्विदु्युधा:।" इति स्मुतेरक्रोधादे: साधारणधर्मसय शीलत्वावगमादितर्य:। मचारत्यापि 728

माचम् व धर्मविक्षेष एव। भेदव्यपदेशस्तु कर्मचरणयोर्जास्मणपरिवाजकन्पाये- नाप्युपपयते। तस्मात रमणीयचरणा: मशस्तकर्माणा, कपूयचरणा निन्दितकर्माण इति निर्णय:॥ [अनिष्टादिकार्यधिकरणम्] 20 अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम्॥ ३-१-१२।। इष्टदिकारिणश्न्द्रमसं ग्छन्तीत्युक्त्म्। ये लिवितरेSनिष्टादिका- रिण:, तेऽपि कि चन्द्रमसं गच्छन्ति, उत न गच्छन्तीति चिन्त्यते। तन अवदार-इष्दिकारिण एव चन्द्रमसं गच्छन्तीत्येतत् न; कस्मात? पतोऽनिष्ठादिकारिणमपि चन्द्रमण्डळं गन्तव्यत्वेन श्रुतम् । तथा हि 10 अविश्षेषेण कौषीतकिन: समामनन्ति "ये वै के चास्माल्लोकातमयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति"इति। देहरम्भोऽपि च पुनर्जायमानानां न अन्तरेण चन्द्रमाप्तिमवकल्पते, "पञ्चम्यामाहगतौ" इत्याहुतिसंख्या- नियमात्। तस्मात्सर्व एव चन्द्रमसमासीदेयुः। इषादिकारिणामितरेपा व समानगतित्वं न युक्तमिति चेतू, न, इतरेषां चन्द्रमण्डले भोगा- 15 भावाद् ।। प्रकटार्यविवरणम् कर्मते कय यथाकारी बचाचारी वेति मेदव्यपदेश हस्पाशङ्याह-[भेद]- व्यपदेशस्त्विति । यम्माल्लसणायां नारित निमित्तम्, तस्ानरणशब्दोऽतुशये सुख्य इति बादरावमतं सिद्धान्त इस्याद-तम्मादिति। 20 अनिष्ठादिकारिणामपि च झुतम् ॥ प्रथमाचिकरणेन सम्बन्धमाह-इष्दिकारिण इति ॥ "ये वे केच" इसविशेषवचनाव् "वेवसतं सङ्गमनम्" इति वचनाच संशय इत्पर्थं: । पूर्वपक्ष- सुभ योजबति-तत तावदाहेति ।। चकारसूचितामुपपचचिमाह-देशा- रम्भोऽपि चेति॥ नतु साध्वसापुकारिजो: समानमार्गतव लोकातुमववाचित- 25 मित्याधटप विशेषभार-इशदिकारिणामित्यादिना॥ 789

अ्ससूत्रमाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. १, स्. १४.

भाष्यम् संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोह्ावरोहौ तद्धति- दर्शनात्॥३-१-१३॥ तुशब्दः पक्षं व्यवर्तयति। नैतदस्ति-सर्वे चन्द्रमसं गच्छन्तीति; 5 कस्मात। भोगायैव हि चन्द्रारोहणम्, न निष्मयोजनम्; नापि प्रत्यवरोहा- यैव-यथा कश्रिदृक्षमारोहति पुष्पफलोपादानाय, न निष्पयोजनम्, नापि पतनायैव; भोगश्वानिष्टादिकारिणां चन्द्रमसि नास्तीत्युक्तम्; तस्मादिष्टादिकारिण एव चन्द्रमसमारोइन्ति, नेतरे। ते तु संयमनं यमालयमवगाह स्वदुष्कृतानुरूपा यामीयातना अनुभूय पुनरेवेमं लोकं 10 प्रत्यवरोहन्ति ; एवंभूता तेषामारोहावरोही भवतः ; कुतः १ तद्धतिदर्श- नात् ; तथा हि यमवचनरूपा श्रुति: प्रयतामनिष्टादिकारिणां यमवश्यतां दशयति- "न सांपरायः प्रतिभाति बालं प्रमाध्यन्तं वित्तमोहेन भूढम्। अय लोको नास्ति पर इतिमानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे।" 15 इति, "वैवस्वतं संगमनं जनानाम्" इत्येवंजातीयकं च बहेव यम- वश्यतापाप्तिळिनं भवति।। स्मरन्ति च॥ ३-१-१४॥ अपि च मनुव्यासमभृतयः शिष्टाः संयमने पुरे यमायच कपूयकर्म- विपाकं स्रन्ति नाचिकेतोपाख्यानादिप।।

20 प्रकटार्थवित्रणम् संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोही तद्गतिदर्भनाद्।। सूत्रान्तरेण सिद्धान्तमुपक्रमते-संयमने त्विति ॥ संपरायः परलोका; तस्प्रासिसाधनभूतो धर्मविशेष: सांपरायः; स चायमविवेकिनं प्रति न प्रतिभाति, नात्मान प्रकठीकरोतीत्यर्थः। अनिष्ादिकारिणां चन्द्रमण्डले भोगाभावाद्यमव- 25 सवताया भ्रुतिस्सुतिसिद्धत्वाभ्ञास्ति चम्द्रमण्डलगमनमिति सहेप:।। 730

अनिष्ादिकार्यधिकरणम् ३.] भकटार्यविवरणम् भाष्यम्

अपिच सप्त ॥ ३-१-१५॥।

अपि य सप्त नरका रौरवममुखा दुष्कृतफलोपभोगभूमित्वेन सर्यन्ते पौराणिकैः; ताननिष्टदिकारिणः प्राप्तुवन्ति; कुतस्ते चन्द्रं प्राप्नुयुरि- त्यभिपाय:।। 5

ननु विरुद्धमिदम्-यमायत्ता यातना: पापकर्माणोऽनुभवन्तीति, यावता तेषु रौरवादिषु अन्ये चित्रगुप्तादयो नानाधिष्ठातारः सर्यन्त इति ; नेत्याह-

तत्रापि च तद्दघापारादविरोध:॥ ३-१-१६॥

तेष्वपि सप्तसु नरकेषु तस्यैव यमस्याधिष्ठातृत्वव्यापाराभ्युपगमा- 10 दविरोध: ; यमपयुक्ता एव हि ते चित्रगुप्तादयोऽघिष्ठातारः सर्यन्ते ।। विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात्॥ ३-१-१७॥

पञ्चाभ्निविद्यायाम् "वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्यते" इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनावसरे श्रृयते-"अथैतयोः पथोर्न कतरेण चन तानी- मानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस् म्रियस्वेत्येतचृतीयं 15

प्रकटार्थविवरणम्

अपि च सप् । तत्नापि च तद्वयापारादविरोध:।।

इदानीं यमवश्यतामाक्षिप्य समाघचे-ननु विरुद्धमित्यादिना।। विद्याकर्मणोरिति तु पकृतत्वाद् ।। 20 मार्गदयभ्रष्टानां तृतीयस्यानसह्कीतनादपि नानिष्टादिकारिणां चन्द्रमण्डल- गमनमिति हेत्वन्तरं दर्शयितुं धुर्ति तावदाह-पञ्चाग्निविद्यायामित्यादिना।। 731

[र.३. पा. १. सु. १७.

माण्यम् स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते" इति। तत्न एतयो: पयोरितिविद्या- कर्मणोरित्येतत् : कस्मात् १ प्रकृतत्वात् ; विद्याकर्मणी हि देवयानपित- याणयोः पथोः प्रतिपदे पकते-"तद् इत्थं विदुः" इति विद्या, 5 तया प्रतिपत्तव्यो देवयानः पन्थाः प्रकीर्तितः; "इष्टापूर्ते दचम्" इति कर्म, तेन प्रतिपत्तव्य: पितृयाण: पन्थाः प्रकीर्तित :- तत्पक्रियायाम् "अथैतयोः पथोर्न कतरेण चन" इति श्रुतम्। एतदुक्ततं भवति-ये न विद्यासाधनेन देवयाने पथ्यधिकृता:, नापि कर्मणा पितृयाणे, तेषामेष क्षुद्रजन्तुलक्षणोSसकदावर्ती तृतीयः पन्था भवतीति ; तस्मादपि न अनि- 10 ष्टादिकारिभिश्चन्द्रमाः प्राप्यते। स्यादेतत्-तेऽपि चन्द्रबिम्बमारुह ततोS- वरुह् क्षुद्रजन्तुत्वं प्रतिपत्स्यन्त इति ; तदपि नास्ति, आरोहानर्थक्गात्। अपि च सर्वेषु प्रयत्सु चन्द्रलोकं प्राप्तुवत्खसौ लोक: प्रयन्दिः संपूर्येत इत्यत :- प्रश्नविरुद्धं प्रतिवचनं पसज्येत; तथा हि प्रतिवचनं दातव्यम्, यथासौ लोको न संपूर्यते। अवरोशभ्युपगमादसंपूर्णोपपचिरिति 16 चतु, न, अश्रुतत्वात्: सत्यम् अवरोहादप्यसंपूरणसुपपधते ; श्रुतिस्तु प्रकटार्थविवरणम् श्रुस्यर्थ सूत्रयोजनया दर्शयति-तत्नैतयोरित्यादिना ॥ प्रतिपद्यन्ते याम्यां ते प्रतिपढे साधनमेवे[भूते] विद्याकर्मणी इति सम्बन्धः। तृतीयस्थानसङ्कीरतनं चन्द्रगमनं निवारयितुं न शक्कोति, आगत्यापि तृतीयस्थानप्राप्तिसंभवादिस्याह- 20 स्यादेतत्तेऽपीति । एवंविधकल्पनायां फलाभावाम्मानाभावाच नैवं कल्प- नीयमिस्याह-तदपि नास्तीति । प्रश्ाननुरूपत्वप्रसभ्गादपि नेयं कल्पना युक्तेत्याह-अपि पति ॥ गमनपलेऽपि प्रश्वाननुरूपत्व नास्तीस्याह-अवरो- हाँभ्युपगमादिति।। अवरोहेणा संपूर्णत्व स्याध्रुतत्वाज्ैतदपि श्रुतहान्या कल्पयितुं युक्तमित्याह-नाश्ुतत्वादिति ॥ एतदेष विवृणोति-सत्यात्यादिना ।।

१. A adds स्यादेतदित्यादिना ३ .- TM. हत्वाम्युपगमात् २. TM. रूपत्वात् 732

भाष्यम्

तृतीयस्थानसंकीर्तनेन असंपूरणं दर्शयति-"एतचृतीयं स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते" इति; तेन अनारोहदादेव असंपूरणमिति युक्कम्;

शत्। तुशब्दस्तु शाखान्तरीयवाक्यपभवामश्ेषगमनाक्षङ्कासुच्छि- 5 नत्ति: एवं सति अधिकृतापेक्षः शाखान्तरीये वाक्ये सर्वशब्दोऽवति- ष्ठते-ये वे केचिदधिकृता अस्ाल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति॥। यत्पुनरुक्त्तम्-देहलाभोपपचये सर्वे चन्द्रमसं गन्तुमईन्ति, "पञ्च- न्यामाहुतौ" इत्याह्ुतिसंख्यानियमादिति, तत्मत्युच्यते- 10

न तृतीये तथोपलब्घेः॥ ३-१-१८॥

न तृतीये स्थाने देहळाभाय पञ्चसंख्यानियम आहुतीनामादर्तव्य :; कुतः १ तथोपलब्धेः; तथा हि अन्तरेणैवाहुतिसंख्यानियमं वर्णितेन पका- रेण तृतीयस्थानपाप्तिरुपलभ्यते-"जायस प्रियसवेत्येतचृतीयं स्थानम्" इति। अपि च "पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति मनुष्य- 15

प्रकटार्थविवरणम् एवं तावदुपपचिमिः सपक्षमुयपाद परपक्ष च प्रतिषिष्य इंदानीं पूर्ववादिनो- द्ावितवाक्यगातें दर्शधितुसुपक्रमते-तुशब्दस्त्वित्यादिना ।। न तृतीये तथोपलब्धेः॥

जायस म्रियस्वेति॥ पुनः पुनः जायम्ते प्रियन्ते चेति प्रसिद्धमेव 20 कमिकीटादी नामनवरतं जन्ममरणं सङ्कीतयति ; न तत्राहुतिसङ्गया लभ्यते; न च रष्टविरोधे कल्पयितुं शाक्यत इत्यर्थः। किंय पुरुषशब्दप्रयोगात् कीटाद्याकारेण न पञ्चम्यामाहुतावाप: परिणमन्त इत्याइ-अपि चेति।।

१. T, T' and TM add सूल 733

असमूतभाष्यव्यालंयानम् [भ. ३. पा. १. स. २.

माध्यम् शरीरहेतुत्वेन आहुतिसंख्या कीर्त्यते, न कीटपतङ्गादिशरीरहेतुत्वेन, पुरुषशब्दस्य मनुष्यजातिवचनत्वाद् । अपि च पश्चम्यामाहुतावर्पा पुरुष- वचस्त्वमुपदिश्यते, न अपञ्चम्यामाहुती पुरुषनचस्त्वं प्रतिषिध्यते, 5 वाक्यस्य द्वयर्यतादोषात्। तत्र येषामारोहावरोहौ संभवतः तेषा पश्चम्यामाहुतौ देह उद्धविष्यति; अन्येषां तु विनैवाहुतिसंख्याया भूतान्तरोपसष्टाभिरद्िर्देह आरप्स्यते।। स्मर्यतेऽपि च लोके॥ ३-१-१९॥ अपि च समर्यते लोके, द्रोणधृष्टयुरमभृतीनां सीताद्रौपदीपभृतीनां 10 च अयोनिजत्वम्। तत्र द्रोणादीनां योषिद्विषया एका आहुतिर्नास्ति धृष्ट- धुन्नादीनां तु योषित्पुरुषजिषये द्वे अप्याहुती न स्तः। यथा च तत्रा- हुतिसंख्यानियमानादरो भवति, एवमन्यत्नापि भविष्यति। बलाकापि अन्तरेणैव रेतःसेकं गर्भ धच इति लोकरूढिः॥ दर्शनाच्च॥ ३-१-२०॥ 15 अपि च चतुर्विधे भूतग्रामे जरायुजाण्डजखेदजोन्िज्जलक्षणे खेद- जोञ्विज्जयोरन्तरेणैव ग्राम्यघर्मम् उत्पचिदर्शनात् आहुतिसंख्यानादरो भवति। एवमन्यत्नापि भविष्यति॥ ननु "तेषां खल्वेषां भूतानां लीण्येव बीजानि भवन्ति आण्दर्ज प्रकटार्थविवरणम् 20 इदानी मतुष्बशरीरेऽपि नास्त्यादुतिसक्र्यानियम इत्याह-अपि च पश्च- म्यामिति।। अर्यतेऽपि च लोके। दर्शनान।। "सर्यते Sपि च" इस्याविसुनदयेनोदाइरणादाहुतिसङ्गयानादरं विद्ुणोति। 25 पेतरेयकावएम्मेन चतुर्विधो भूतग्राम इत्युक्म्। तत्र छम्दोगभुति- विरोषं प्रसग्नादाशङते-नतु तेषामिति । अण्डजमेव आण्डजम्. पस्यादि 784

सामाव्यापत्यचिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम् माष्यम् जीवजमुन्िज्जम्" इत्यत लिविध एव भूतग्राम: भूयते; कथं चतु- विंघल्वं भूतग्रामस्य प्रतिज्ञातिमिति, भतोष्यते- तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस॥ ३-१-२१॥ "आण्डर्ज जीवजमुन्भिज्जम्" इत्यत्र तृतीयेनोद्विज्जशब्देनैव खेद- 5 जोपसंग्रहः कृतः प्रत्येतव्यः, उभयोरपि सवेदजोद्भिज्जयो: भूम्युदकोन्जेद- मभवत्वस्य तुल्यत्वात्। स्थावरोन्देदाचु विळक्षणो जङ्मोन्ेद इत्य- न्यत् स्वेदजोन्द्रिज्जयोर्भेदवाद इत्यविरोध:॥

साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः॥ ३-१-२२॥ 10

न्रया अवरोहन्तीत्युक्तम्: अथावरोहपकार: परीक्ष्यते। त्ेयमवरोह- श्रुतिर्भवति-"अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशादायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाअं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति प्रकटार्थविवरणम् 15 पस्वाद्यम्तरस्य बीजम्; जावजं जरायुजम् ; उन्विय जायंत हत्युद्धिज्म्; तदु- दविदाम्तरस्य बीजमित्यर्थ:॥ वृतीयशब्दावरोध: संभोकजस्य।। सेदजय्योभ्तिजे उम्तमांषाभास्ति छान्दोग्यैतरेयकमोर्विरोध इस्ाह- वृतीयेति।। 20

साभाव्यापचिरुपपचे: ॥ व्यवहितसंबन्धममिद्धावि-इष्ादिकारिण इति॥ मवतिश्ुतेः

785

ब्रह्मसूत्रभाज्यव्याख्यानम् [भ. ३. पा. १. सु. २२,

माण्यम् मेघो भूत्वा प्रवर्षति" इति। तत्न संशयः-किमाकाशादिस्वरूपमेवा- वरोहन्तः प्रतिपद्यन्ते, किं वाकाशादिसाम्यमिति। तत्र प्राप्तं तावव्- आकाशादिस्वरूपमेव प्रतिपद्यन्त इति; कुतः! एवं हि श्रुतिर्भवति ; इत- 5 रथा लक्षणा स्यात्: श्रुतिळक्षणविशये च ञ्रुतिर्न्याय्या, न लक्षणा; तथा च "वायुर्भूत्वा धूमो भवति" इत्येवमादीन्यक्षराणि तत्सवरूपोप- पत्तौ आअ्जस्येन अवकल्पन्ते; तस्मादाकाशादिस्वरूपप्नतिपत्तिरिति; एवं पासे त्रूम :- आकाशादिसाम्यं पतिपद्यन्त इति; चन्द्रमण्डले यद- म्मयं शरीरमुपभोगार्थमारब्यम्, तदुपभोगक्षये सति प्रविळीयमानं सूक्ष्म- 10 माकाशसमं भवति; ततो वायोर्वशमेति ततो धूमादिभिः संपृच्यत इति। तदेतदुच्यते-"यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुम्" इत्येवमादिना । कुत एतत्१ उपपत्ते :; एवं हि एतदुपपद्यते; न हि अन्यस्यान्यभावो मुख्य उपपदते । आकाशस्वरूपप्रतिपत्तौ च वाय्वादिक्रमेणावरोहो नोप- पते। विभुत्वाच्ाकाशेन नित्यसंबन्धात् न तत्सादृश्यापचेरन्य: 16 तत्संबन्धो घटते। श्रुत्यसंभवे च लक्षणाश्रयणं न्याय्यमेव। अत आका- आादितुल्यतापचिरेव अत् आकान्नादिभाव इत्युपचर्यते॥ प्रकटार्थेविवरणम् माह-तत्र संशय इति ॥ पूर्वपक्षमुपक्षिपति-तत्न पराप्तं तावदिति ॥ भवतिधातुर्जीवस्याकाशादिभावपरिणामे श्रुतिर्भवति, अतः स्वरूपमेव प्रति- 20 पद्यते, भ्ुतेः प्राबल्यादित्यर्थः। डकं रफुटयति-तथा चेति ॥ तथा दीस्यर्थः। खसमानो भाव: सभाव :; तस्य भाव: साभाव्यं साहश्यम; तदापत्तिरिति योजन- मभिप्रेत्याह-आकाशादिसाम्यमिति । आकाशादिसाम्यं स्वस्थूलशरीर- राहित्यं मेदादफुरणं च। हेतुमवतारयति-कुत एतदिति ॥ रमणीयचचरणादि-

25 तुपपतिलक्षणया श्रुतार्थापत्त्याम्यस्य पूर्वसिद्ध स्यान्यभावानुपपत्त्यनुगृद्दीतया

१. A omits उक्त ... तथा हीत्यर्थ: ३. T and T'1 विरोषभुते: २. T, Ti and TM. आकाशादीति खवसाम्य

786

नातिचिराविकरणम् 4.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् [नातिचिराधिकरणम्] नातिचिरेण विशेषात्॥ ३-१-२३।।

तत्नाकाशादिमतिपत्ती पाग्त्रीह्यादिप्तिपत्तेः भवति विशयः-किं दीर्घे काळं पूर्वपूर्वसादृश्येनावस्थायोच्तरोत्तरसादृशयं गच्छन्ति, उताल्प- 5 मल्पमिति । तत्नानियम:, नियमकारिण: शास्त्रस्याभावादित्येवं पराप्ते, इदमाह-नातिचिरेणेति। अल्पमल्पं काळमाकाशादिभावेनावस्थाय वर्षधाराभि: सह इमां भुवमापतन्ति; कुत एतत्१ विशेषदर्शनात्; तथा हि व्रीद्यादिभावापचेरनन्तरं विशिनष्टि-"अतो वै खलु दुर्निष्पपत- रम्" इति; तकार एकश्छान्दर्स्यां प्रत्रियायां लको मन्तव्य :; दुर्निष्प- 10 पततरं दुर्निष्क्रमतरं-दुःखतरमस्माद्ीह्यादिभावान्निःसरणं भवतीत्यर्थः; तत् अल दुःखं निष्मपतनं पदर्शयन्पूर्वेषु सुखं निष्मपतनं दर्शयति ; सुख- दुःखताविशेषश्चायं निष्मपतनस्य काळाल्पत्वदीर्घत्वनिमित्तः, तस्मिन्न- वधौ शरीरानिष्पचेरुपभोगासंभवाद। तस्माद्वीह्यादिभावापत्ते: भागल्पे- नैव कालेनावरोह: स्यादिति।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

नातिचिरेण विशेषाद्॥

तत्रैवावरोहे सन्देहान्तरमाह-तत्नाकाशादिति ॥ गमनं कस्यचिश्चिरेण कस्यचिद्चिरेणेत्युभयथा दर्शनात् संशयः। शास्त्रं ह्यर्तान्द्रियार्थे विज्ञानकारणम्; नेह नियामकं शास्त्रं दश्यते; अतोन निर्धारणमित्याद-तत्नेति॥ ४त्र योज- 20 यति-अल्पमल्पमिति ॥ ननु बीह्यादिभाषात् दुःल्लेन निष्कमणन्यथानुप- पत्त्ना पूर्वत्र सुखेन निष्कमणमिस्येतावद्रम्यते; न त्वल्पकालतेत्यशकयाह-

737

अह्मसूत्रभाष्यव्यांखियानम्ं [भ. ३. पा.१. सु. २४.

भाष्यम्

[अन्याधिष्ठिताधिकरणम्] अन्याधिष्ठितेषु पूर्ववदभिलापात्॥ ३-१-२४॥

तस्मिन्नेवावरो हे प्रवर्षणानन्तरं पठयते-"त इह व्रीहियवा ओषधि- 5 वनस्पतयस्तिळमाषा इति जायन्ते" इति। तत्न संशय :- किमस्मिन्न- वधौ स्थावरजात्यापन्राः स्थावरसुखदुःखभाजोऽनुभ्नयिनो भवन्ति, आहोस्वित्क्षेत्रज्ञान्तराधिष्ठितेषु स्थावरशरीरेषु संक्लेषमात्रं गच्छन्तीति। किं तावत्मासम् १ स्थावरजात्यापन्रास्तत्सुखदुःखभाजोऽनुशयिनो भव- न्तीति; कुत एतत् १ जनेर्ुख्यार्थत्वोपपत्ते :- स्थावरभावस्य च श्रुति- 10 स्मृत्योरुपभोगस्थानत्वपसिद्धेः, पशुहिंसादियोगाचेष्टादेः कर्मजातस्या- निष्टफळत्वोपपतेः; तस्मान्मुख्यमेवेदमनुशयिनां त्रीह्यादिजन्म, श्रवादि- जन्मवत्-यथा "श्योनि वा सूकरयोनि वा चाण्डाळयोनिं वा" इति मुख्यमेवानुशयिनां श्वादिजन्म तत्सुखदुःखान्वितं भवति, एवं व्रीह्यादि- जन्मापीति ।।

15 प्रकटार्थविवरणम्

अन्याधिष्ठितेषु पूर्ववदभिळापाद्॥ अवरोहवाक्यैकदेशं विचार्य परिशिष्टांशविचारमुपक्रमते-तस्मिन्नेवेति।। जनिश्रुतेः कर्मव्यापारसंकीतनविधुरत्वान संशयमाह-तत्नेति । पूर्वपसं निक्षिपति-किं तावदिति॥

20 "आणुमन्येऽतुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्" "शरीरजैः कर्मदोषैर्याति सावरतां नरः" इत्यादिधुतिस्मृत्योः। नन्विष्टादिकारिणां मध्ये दुःखोपभोगो नोपपद्यत इस्या- शङयाइ-पशुहिंसादीति ॥

3. T omits श्रुवि

738

अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ६.] प्कटार्येविवरणम् भाष्यम्

एवं प्राप्ते त्रम :- अन्यैर्जीवैरधिष्ठितेषु व्रीह्मादिषु संसर्गमात्रमनुशयिनः प्रतिपद्यन्ते, न तत्सुखदुःखभाजो भवन्ति, पूर्ववत्-यथा वायुधुमादिभा- वोऽनुशयिनां तत्संक्षेषमात्रम्, एवं व्रीह्यादिभावोऽपि जातिस्थावरैः संक्लेषमात्रम् । कुत एतत्१ तद्वदेवेहाप्यभिलापात्; कोऽभिलापस्य 5 तद्वन्ावः१ कर्मव्यापारमन्तरेण संकीर्तनम्-तथाकाशादिषु प्रवर्षणा- न्तेषु न किंचित्कर्मव्यापारं परामृशति, एवं त्रीद्यादिजन्मन्यपि। तस्मा- न्रस्त्यत्न सुखदुःखभाक्त्वमनुशयिनाम्। यत्र टु सुखदुःखभाकत्वमभि- प्रैति, परामृशति तत्र कर्मव्यापारम्-"रमणीयचरणाः ... कपूयचरणाः" इति। अपि च मुख्येऽनुशयिनां त्रीह्यादिजन्मनि, त्रीह्यादिषु लूयमानेषु 10 कण्ड्यमानेषु पच्यमानेषु भक्ष्यमाणेषु च तदभिमानिनोऽनुशयिनः भव- सेयुः; यो हि जीवो यच्छरीरमभिमन्यते, स तस्मिन्पीड्यमाने पव- सति-इति प्रसिद्धम्; तत्न त्रीह्यादिभावाद्रेतःसिग्भावोऽनुशयिनां नाभिलप्येत; अतः संसर्गमात्रमनुशयिनामन्याधिष्टितेषु त्रीह्यादिपु भवति। एतेन जनेर्मुख्यार्थत्वं प्रतिब्रूयात्, उपभोगस्थानत्वं च स्थावर- 15 भावस्य; न च वयमुपभोगस्थानत्वं स्थावरभावस्यावजानीमहे; भव- त्वन्येषां जन्तूनामपुण्यसामर्थ्येन स्थावरभावमुपगतानाम् एतत् उप- प्रकटार्थविवरणम् सुत्रं योजयति-अन्येरित्यादिना । यत्र मुख्यं जन्मास्न् प्रकरणे विवक्षितं तन्र कर्मसङ्कीतनमस्ति। तदिह व्र्यापकं व्यावर्तमानं स्वव्याप्यं 20 मुख्यं जन्मापि व्यावतैयतीति भाव:। कि च ब्रीह्यादिद्वारेण पितृशरीरप्रवेशा- न्यथानुपपत्यापि संश्लेषमात्रमित्याह-अपि च मुख्येऽनुशयिनामिति ॥ यदुक जने: मुख्यार्थत्वादुपभोगस्यानत्वाच्च स्यावरभावस्येति, तत्राह-एतेनेति।। वरीह्यादिद्वारेण पिवृशरीरप्रवेशासंभवप्रसङ्गेनेत्यर्थः । ननु स्ावरभावस्य भोगस्यानत्वं निराकर्तु न शक्यते, श्रुतिस्मृतिविरोधादित्याशङ्कयाह- 25 न च वयमिति।।

१. TM गोननापि 739

ब्रहसूतमाध्यव्याख्यानम् [न. ३. पा. १. सु.२५,

भाष्यम् भोगस्थानम्: चन्द्रमसस्त्ववरोहन्तोऽनुशयिनों न स्थावरभावमुपभुञ्जत इत्याचक्ष्महे।। अशुद्दमिति चेन्न शब्दात्॥३-१-२५।।

5 यत्पुनरुक्तम्-पशुहिंसादियोगादशुद्धमाध्वरिक कर्म, तस्यानिष्ट- मपि फलमनकल्पत इत्यतो मुख्यमेवानुशयिनां व्रीह्यादिजन्म अस्तु; तत्न गौणीकल्पना अनर्थिकेति-तत्परिदियते-न, शास्त्रहेतुत्वाद्धर्मा- धर्मविज्ञानस्य; अयं धर्मोऽयमधर्म इति शास्त्रमेव विज्ञाने कारणम्, अतीन्द्रियत्वात्तयोः; अनियतदेशकाळनिमिच्त्वाच्-यस्मिन्देशे काले 10 निमित्ते च यो धर्मोनुष्ठीयते, स एव देशकालनिमित्तान्तरेष्वधर्मो भवति; तेन न शास्त्राटते धर्माधर्मविषयं विज्ञानं कस्यचिदस्ति। शास्त्राच्च हिंसानुग्रहाद्यात्मको ज्योतिष्टोमो धर्म इत्यवधारितः, स कथ- मशुद्ध इति शक्यते वक्कुम्। नतु "न हिंस्यात्स्वा भूतानि" इति शास्त्रमेव भूतविषयां हिंसामधर्म इत्यवगमयति; वाढम्-उत्सर्गस्तु 15 सः; अपवादोऽयम् "अग्नीषोमीयं पशुमालभेत" इति; उत्सर्गापवा- प्रकटार्थविवरणम् अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ।। परोक्तमनूद्य निराचष्टे-यत्पुनरित्यादिना ॥ अन्वयव्यतिरेकादिगम्य- त्वनिराकरणायोक्तम्-अनियतदेशकालनिमित्तत्वाच्चेति ॥ तद्विवृणोति- 2u यन्स्मिन्देश इति॥ यश्ञभूमौ दर्शादिकाले चोदनानिमित्तत्वेन च क्रियमाणा दिसा यद्यपि धर्मः, तथापि सैव हिंसा रागाक्रान्तस्ान्ततया देशान्तरादौ क्रियमाणा भवस्येवाधर्मः; ततो या हिंसासौ धर्म इत्यन्वयादिनावगन्तुं न शक्यते । भवतु ताहिं शास्त्रकगम्योऽयमर्थः; ततः किमिस्यत आह- शास्त्राच्चेति ॥ दुष्टत्वमपि शास्रन्तिरात्प्रतीयत इत्याह-ननु न हिंस्यादिति॥ 25 सस्यं धर्मत्ववद्धर्मत्वमपि शास्रादेव गम्यते, किं तु मिन्नविषयत्वान विरोध इत्याह-बादमिति ॥। "न दिस्यात्" इति निषेधस्य प्राप्तिसापेक्षत्वान्माना- 740

प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

दयोश्च व्यवस्थितविषयत्व्म्; तस्माद्विशुद्धं कर्म वैदिकम्, शिष्टैरत- ष्ठीयमानत्वात् अनिन्धमानत्वाच्च; तेन न तस्य प्रतिरूपं फळं जाति- स्थावरत्वम्। न च श्वादिजन्मवदषि त्रीह्यादिजन्म भवितुमईति ; तद्धि कपूयचरणानधिकृत्योच्यते ; नैवमिह वैशेषिकः कश्रिदधिकारोऽस्ति; 5

पचर्यते ।

रेतस्सिग्योगोऽथ॥ ३-१-२६॥

इतश्र व्रीह्यादिसंश्लेषमात्ं तद्भावः, यत्कारणं ब्रीह्यादिभावस्यान- न्तरमनुशयिनां रेतःसिग्भाव आम्नायते-"यो यो ह्ान्मत्ति यो रेतः 10 सिश्चति तह्वय एव भवति" इति ; न चात्र मुख्यो रेतःसिग्भावः संभवति; चिरजातो हि प्राप्तयौवनो रेतःसिग्भवति; कथमिवानुप-

प्रकटार्थविवरणम्

न्तरप्राप्तस्य च मानान्तरेण निषेद्धमशक्वत्वाद्रागतः पुरुषार्थत्वेन प्राप्ताया हिंसाया: निषेधकत्वम्, न क्रत्वर्थायाः; अनः ऋत्वर्थहिसाया: प्रतिषेधाभावाना- 15 धर्मत्वम् ; पुरुषार्थहिंसायाश्च प्रतिषिद्धत्वेनाधर्मत्वमपि[मिति] विमिन्नविषयत्व- मित्यर्थः। उक्तमेव सल्ेपेणाइ-तस्मादिति ॥ यशोकं श्वादिजन्मवदिति, तन्राह-न चेति।।

रेतस्सिग्योगोऽय ।। कि च वाक्यशेषे संयोगस्यैव तन्न्रावशब्दार्थस्यावगमात् उपक्रमेऽपि स 20 एवार्थ इत्याह-रेतस्सिग्योगोथेति । नन्वभ्नानुगतोऽतुशयी यस्तरुण: पुरु- बोडनं भक्षयति स सन्जय एवं भवति, तन्ज्ावमेवापद्यत इति श्रुतिराह, न संयोगमात्रमित्याशङ्कयाइ -न चात्रेति।।

१. A. मतत्वाद्

741

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ.३. पा. १. सू. २७.

माध्यम्

चरितं तन्द्ावम् अद्यमानाभानुगतोऽनुशयी प्रतिपदते! तत्र ताव- दवश्यं रेतंःसिग्योग एव रेतःसिग्भावोऽभ्युपगन्तव्य: । तद्वव्ीक्ादि भावोऽपि व्रीह्मादियोग एवेत्यविरोध: ।।

5 योने: शरीरम्॥ ३-१-२७॥ अथ रेतःसिग्भावस्यानन्तरं योनौ निषिक्ते रेतसि, योनेरधि शर्रारम् अनुशयिनाम् अनुशयफलोपभोगाय जायत इत्याह शास्त्रम्- "तद्य इह रमणीयचरणा:" इत्यादि; तस्मादप्यवगम्यते नावरोहे ब्रीक्यादिभावावसरे तच्छरीरमेव सुखदुःखान्वितं भवतीति । तस्माव् 10 व्रीह्यादिसंक्षलेषमात्रमनुशयिनां तज्जन्मेति सिद्धम् ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये वृतीयाध्यायस्य प्रथम: पाद:॥

प्रकटार्थविवरणम्

15 योने: शरीरम्॥ कि च भोगायतनस्य शरीरस्योत्तर शरैवाभिधानान्न पूर्व वीह्यादिशरीरं तस्य भोग [भोगाय] इस्याह-योने: शरीरमिति॥

इति शरीमच्छारीर कमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटायें तृतीयस्याध्यावस्य प्रथम: पाद: समाप्तः ॥

१. A omits शरीरस्य

742

अथ द्वितीयः पाद:

-: 0 :-

भाष्यम्

[संध्याधिकरणम् ] अतिक्रान्ते प्रादे पश्चाभ्निविद्यामुदाहृत्य जीवस्य संसारगतिगभेद: प्रपश्चितः; इदानीं तु तस्यैवावस्थाभेदः प्रपञ्चचते । इदमामनन्ति- 5 "स यत्न प्रखपिति" इत्युपक्म्य "न तत्न रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान्सथयोगान्पयः सृजते" इत्यादि। तल्न संशय :- कि प्रबोध इव खवप्ेऽपि पारमार्थिकी सष्टिः, आहोखिन्मा- यामयीति। तत्र तावत्मतिपद्ते ॥ संध्ये सृष्टिराह हि॥ ३-२-१ ॥ 10

संध्ये सृष्टिरिति; संध्यमिति खम्नस्थानमाचष्टे, वेदे मयोगदर्श-

प्रकटार्थविवरणम्

सन्ध्ये सृष्टिराह हि॥ वृत्तानुश्रवणपूर्वकं पादसक्गतिमाह-अतिक्रान्त इति । पुनः पुनः आरोहावरोहरूपत्वात् स्वास्थयवर्जिते संसारे विरकस्य तत्त्वंपदार्थपरिशोष- 15 नाय द्वितीयपादारम्भ:। तन्रापि त्वमर्थस्योद्देश्यत्वात् प्रथमं तस्यावस्ावत्त्व- विनिर्मुक्तत्वप्रतिपादनाय प्रयत्यत इत्यर्थः । आरम्भणाधिकरणे च खप्नस्य मायामात्रत्वं सिद्धवत्कृस्य तदवष्टम्भेन जाप्रदवस्पायाः मायामयत्वं न्यरु रूपय्। इदानीं तु तदेव स्वपस्य मायामात्रत्वं निरूपयितुं तद्विषयवार्क्य पठति-इदमामनन्तीति। सृष्टिभुतेस्तदुचितसामप्रयभावाक् संशयमाह- 20 ततनेति । पूर्वपक्षे सुत्रं योजयंति-तत्र तावदिति। इहलोकपरलोकापेक्षया

१. T,TI and TM. रम्मसूलार्थमर्य:

748

अअमूतभाव्यव्याखयानम [न. ई.पा.२ सु. १.

भाण्यम् नात्-"संध्यं तृतीयं खवम्नस्थानम्" इति; द्योर्ळोकस्थानयोः पयोधसंमसादस्थानयोर्वा संधौ भवतीति संध्यम्; तस्मिन्सं्ये स्थाने तथ्यरूपैव सृष्टिर्भवितुमईति; कृतः१ यतः प्रमाणभूता श्रतिरेवमाह- "अय रथान् रथयोगान्पथः सृजते" इत्यादि। "स हि कर्ता" इति 16 चोपसहारात् एवमेवावगम्यते।।

निर्मातारं चैके पुत्रादयश्र॥३-२-२॥ अपि च एके शाखिनोऽस्िनेव संध्ये स्थाने कामानां निर्मातार- मात्मानमामनन्ति-"य एष सप्ेषु जागर्ति काम काम पुरुषो निर्मिमाणः" 10 इति: पुतादयथ् तत्न कामा अभिनेयन्ते-काम्यन्त इति। ननु काम- नव्देनेच्छाविश्रेषा एवोच्येरन् न, "अतायुपः पुत्रपौत्रान्तुणीष्व"

प्रकसर्थविवरणम्

आप्रत्सुपुप्तापेक्षया वा वृतीयं खप्रखानं सं्ध्यमित्यर्थ:। न केवलं सृष्टि- भुत्यवधम्मत एव सत्यत्वं सकर्तुकत्वाच जांग्रवदथंक्रिवासामर्य्यलक्षणं 15 सत्यत्वमित्याह-स हि कर्तेति॥।

निर्मातारं चैके पुत्रादयथ।। कि च समे द्रष्टग्यतिरिक्ा: सर्वे पदार्थाः मर्थक्रियासामर्थ्यसर्वोपेताः, निर्मीयमाणत्वात्, जाभववदिस्याह - अपि चेति ॥। न च साध्यविकळो रशान्त:, प्रोगेतस्सि्धे: तस्य तादवस्थ्यात्। कामशब्दस्य यौगिकार्थमाह- 20 पुतरादयम्रेति ॥ रुढिबलेन चोदयति-नन्विति ॥ कठिरत्र म्रहीतुं न शेक्यते, प्रकरणविरोधादित्याह-न रतायुष इति. ॥ कि म परमोत्मकतृकत्वादृपि

१. A omite ना ३. T. न धर्क्यं हितप्रकरण 2. T and Ti. प्रागेब तत्सिे: Y. A omite कि च A. प्रागेनेतः विके: 4. परमार्थ

संज्याचिकरणम् १.] मकटार्थविवरणंम्

माष्यम् इति प्रकृत्य अन्ते "कामानां त्वा कामभाजं करोमि" इति प्रकृतेषु तल तब्न पुत्रादिध कामशब्दस्य प्रयुक्तत्वाद्। राहं चैनं निर्मातारं प्रकरणवाक्यशेषाभ्यां प्रतीम :- प्राज्ञस्य हीदं पकरणम्-"अन्यत्न धर्मादन्यत्नाधर्माद" इत्यादि; तद्विषय एव च वाक्यशेषोऽपि- 5 "तदेव शुकं तङ्कल तदेवामृतसुच्यते। तञिँलोकाः श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।।" हति। पाज्कर्तृका च सृष्टिस्तथ्यरूपा समधिगता जागरिताश्रया; तथा स्वमाश्र- यापि सृष्टिर्भवितुमईति; तथा च श्रुति :- "अथो खल्वाहुजागरितदेश रवास्यैप इति यानि ह्रेव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्तः" इति स्वम्रजाग- 10 रेतयोः समानन्यायतां श्रावयति । तम्मासथ्यरूपैव संध्ये सष्टिरिति।। एवं मासे, प्रत्याह-

मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्।। ३- २-३॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। नैतदस्ति-यदुक्तम्, संध्ये सष्टिः 15 पारमार्थिकीति: मायैव संध्ये सृष्टिम न परमार्थगन्धोऽप्यस्ति; कृतः? प्रकटार्थविषरणम् महाभूतसृष्टिवत् सत्यैव खमसृषटिरित्याह-माइं चैनमित्यादिना। किंव्व आभरसमानदेशत्वामिद्यानादपि सत्यस्वमित्याह-अथो खल्वाहुरिति ।। सिद्धान्तसूत्रमवतारवति-एवं प्राप्त इति। 20

मायामानं तु कारत्स्न्येनानभिव्य क्तसव रूपत्वाद् ॥। जीवोपाधिर यमविद्या मार्यावयवत्वान्मायेत्युच्यते। मात्रशम्देन य सति प्रसातरि। बाम्यत्वं नाम ्रमसिद्धत्वं जधवैळसण्यमुष्यते। तस्सिड्रिम देश- १. Ta and.TM. मार्याभयत्वाव २. T omits भ्रम

745

अहसुतमाष्यव्यार्यानम् [ब.३ 7.२ सु. ३.

भाप्यम्

कात्स््येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्-न हि कात्स्पेन परमार्थवस्तुघर्मेण अभिव्यक्तसवरूप: खप्न :: कि पुनरत्र कार्त्स्न्यमभिेतम्: देशकाल- निमिचसंपत्ति: अवावक्। न हि परमार्थवस्तुविषयाणि देसकाल- निमिचानि अवाघय खने संभाव्यन्ते- न तावल्खम रथादीनासुचितो देश: संभवति। न हि संवते देर- देसे रथादयोऽवकाशं लभेरन्; स्येदेतत-वहि्देहात खमं द्रक्ष्यति, देशान्तारतद्रव्यग्रहणात, दर्शेयति च श्रुतिः वहिर्देहात्खपम्-"वहि- ष्कुलायादमृतश्चरित्वा स ईयतेऽमृतो यत्र कामम्" इति; स्थिति- 10 गतिमत्ययभेदश् न अनिष्कान्ते जन्तौ सामअस्यमश्नुवीत-इति। नेत्युच्यते-न हि सप्स्य जन्तोः क्षणमात्रेण योजनश्तान्तरितं देशं पर्येतुं विपर्येतुं च ततः सामर्थ्ये संभाव्यते; कचिच्व पत्यागमनवर्जितं खमं आवयति-कुरुष्वहमद्य श्यानो निद्रयाभिघ्ुतः ससे पञ्चा-

प्रकटार्थविवरणम्

बाधानुपपत्या। यतपुनरत्र भास्करो रुरोद "मायाश्ट्रस्य प्रज्ञानामसु पाठा- िरालम्बन: प्रत्ययो माया" इति, अननोग्यते-कथंकारं प्रज्ञानामसु पाठ- मान्रेण प्रत्ययविशेषपरिभद:१ सम्बन्दर्शनमेव माया कि न भवेल्! अथ नास्ति सम्यन्दर्शने मायाप्रयोग:, तर्हि परिष्टश्यमानएष्टनष्टखमावकरिनर- 20 तुरगादी वृद्धानां मायाशब्द्प्रयोगादाप्वाक्यस्य वृद्धष्यवहारमूलत्वाच् मं प्रजानामसु मायाशब्दस्य रूढया प्रयोगो भोगी, किं तु मीयतेSर्थोऽनयेति पुदौ यौगिको मायाश्टप्रयोग:। तम्मात् पुदव्यवहारानुसारेण मिथ्याहस्त्ादा वतुगतमिथ्यावस्तुनि मायाशब्दो रूढ इति भ्ुतिसूत्रयीरऽपि स एव माया- शष्दांर्थ इति।।

25 वस्तुसन्दवाक्ये देशासंभवं तावद्विघृणोति-न तावत्खन्न इत्यादिना ॥

१. T omite कियासमर्थ १. T and T'. माति 8. A adds tfo. Y. A. शब्द इवि

746:

संभ्वाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाध्यम् छानभिगतक्ञ अस्िन्मतिषुद्धध् इति। देहाचेदपेयात् पञ्चाळेपु मति- सुध्येतं, तानसावभिगत इति: करुष्वेव तु प्रतिषुध्यते। येन च अयं देहेन देशान्तरमश्नुवानो मन्यते, तमन्ये पार्स्था: शायनदेश एव पश्यन्ति: यथाभूतानि चायं देशान्तराणि खमे पश्यति, न तानि 5 तथाभूतान्येव भवन्ति: परिषावंश्येत्पश्येत् जाग्रदव वस्तुभूतमर्थमा- कलयेत्। दर्शयति च श्तिरन्तरेव देहे स्वम्य्-"स यत्रैतत्खप्न्यया चरति" इत्युपक्म्य "सवे शरीरे यथाकाम परिवर्तते" इति। अतश शृत्युपपत्तिविरोधाद्वहिष्कळायक्षुति: गौणी व्याख्यातव्या-बहिरिव कुलायात् अमृतश्वरित्वेति-यो हि वसभनपि शरीरे न तेन पयोजनं 10 करोति, स बहिरिव शरीरान्द्रवति-इति। स्थितिगतिमत्ययभेदोऽप्येवं सति विशलम्भ एवाभ्युपगन्तव्य: ।।

कालविसंवादोऽपि च खम्े भवति-रजन्यां सुप्तो वासरं पारते वर्षे मन्यते; तथा मुहूर्तमात्रवर्तिनि खने कदाचित् बहून वंर्ष- ूगान् अतिवाहयति। निमित्तान्यपि च खप्ने न बुद्धये कर्मणे वा उचि- 15 ॥नि विद्यन्ते: करणोपसंहाराद्दि नास्य अश्वरथादिग्रहणाय चक्षुरा- गीनि सन्ति; रथादिनिर्वर्तनेऽपि कुतोऽस्य निमेषमातण सामर्थ्ये Tरूणि वा । वाध्यन्ते चैते रथादय: सवमदष्टाः प्रबोधे; खम्न एव े एते सुलभवाधा भवन्ति, आधयन्तयोव्यभिचारदर्शनात्-रथोऽय- मेति हि कदाचित्खमे निर्धारितः क्षणेन मनुष्य: संपद्यते, मनुष्योड- 20

प्रकटार्थविवरणम्

कालासंमवं स्पष्टयति-काळविसंवादोऽपि चेति॥ रजन्यां रात्रौ; 7सरं दिवसम्: भारते वर्षे सेतुहिमवन्मध्ये; वर्षपूगानू वर्षसमूदानू सप- तीत्यर्थ:। निमित्तासंभवं प्रपञ्चयति-निमिचान्यपि नेति॥ नवाधा- भर्व विममते-वाध्यन्ते चैत इत्यादिना ।।

१. T and Ti. अमावासभव 747

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. ३. पा.२ स. ४.

भाष्यम् यमिति निर्धारितः क्षणेन वृक्षः। स्पष्टं चाभावं रथादीनां खपे श्राव- यति शास्त्रम्-"न तत्न रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति" इत्यादि। तस्मान्मायामातं सम्रदर्शनम् ।।

5 सूचकश्र हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः॥ ३-२-४॥ मायामातत्वाचहि न कश्ित्खने परमार्थगन्धोऽस्तीति-नेत्यु- च्यते-सूचकश् हि स्वमो भवति भविष्यतोः साध्वसाधुनोः; तथा हि श्रूयते- "यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्रेषु पश्यति। 10 समृद्धि तत्न जानीयात्तस्मिन्खम्निदर्शने ॥" तथा "पुरुषं कृषणं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति" इत्येवमादिभिः खम्नैरचिरजीवित्वमावेद्यत इति श्रावयति; आचक्षते च खम्नाध्याय- विद :- "कुअरारोइणादीनि खम्ने धन्यानि खरयानादीन्यधन्यानि" इति; मन्त्रदेवताद्रव्यविशेषनिमित्ता्र केचित्सप्राः सत्यार्थगन्धिनो 15 भवन्तीति मन्यन्ते । तत्नापि भवतु नाम सूध्यमानस्य वस्तुनः सत्यत्वम्; सूचकस्य तु स्त्रीदर्शनादेर्भवत्येव वैतथ्यम्; बाध्यमानत्वादित्यभिपायः। तस्मादुपपनं सवन्नस्य मायामात्रत्वम्।। यदुक्तम्-"आह हि" इति तदेवं सति भाक्तं व्याख्यातव्यम्- यथा 'लाङलं गवादीनुद्वहति' इति निमिचमातत्वादेवसुच्यते, न तु 20 प्रकटार्थेविवरणम् सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः । शाहासूत्रं व्याचष्टे-मायामात्रत्वाचर्हीत्यादिना। ननु तर्हि सत्ययुभा- शुभसूचकत्वान्यथानुपपत्त्या स्वरूपेणापि स्वम्रस्य सत्यत्वं प्रसकमित्या- राङयाह-तत्रापि भवतु नामेति।। 25 परोकमनूद दूषयति-यदुक्तामेत्यादिना। ननु सख्यादिद्वारेण लाभ् लं गवादीनुद्वहति पुष्णातीति साक्षात् कारणत्वाभावेपि विद्यत एव निमि 748

सम्भ्याधिकरणम्१.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् पत्यक्षमेव लाइळं गवादीनुद्रइति ; एवं निमित्तमात्त्वाद्-सुप्तो रथा- दीन्सजते, "स हि कर्ता" इति च उच्यते; न तु प्रत्यक्षमेव सुप्ो रथा- दीन सजति। निमिन्त्त्वं तु अस्य रथादिप्तिमाननिमित्तमोदतासादि- दर्शनात्तभिमित्तभूतयोः सुकृतदुष्कृतयोः कर्तृत्वेनेति वक्तव्यम्। अपि 5 च जागरिते विषयेन्द्रियसंयोगात् आदित्यादिज्योतिव्यतिकराच्च आत्मनः स्वयंज्योतिष्टं दुर्विवेचनमिति तद्विवेचनाय स्वन्न उपन्यस्ता तत्न यदि रथादिमृष्टिवचनं श्रुत्या नीयेत, तदा स्वयंज्योतिष्टं न निर्णीतं स्याद: तस्माद्रथाद्यभाववचनं श्ृत्या, रथादिसष्टिवचनं तु भक्तयेति व्याख्येयम्। एतेन निर्माणश्रवणं व्याख्यातम्। यदप्युक्तम्-"पाइ- 10 मेनं निर्मातारमामनन्ति" इति, तदप्यसत्, श्रुत्यन्तरे "स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय खेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्पिति" इति जीव- व्यापारश्रवणात्; इहापि "य एष सुप्रेषु जागर्ति" इति पसिद्धानु- वादाज्जीव एवायं कामानां निर्माता संकीरत्यते; तस्य तु वाक्यशेषेण "तदेव शुकं तङ्रह्म" इति जीवभावं व्यावत्य ब्रह्मभाव उपदि- 15 श्यते-"तत्वमसि" इत्यादिवत्-इति न ब्रह्मपकरणं विरुध्यते। प्रकटार्थविवरणम् त्तत्वम्; जीवस्य तु कथं निमित्तत्वमित्ाशङ्गयाह-निमित्त त्वं त्वस्येति। पूर्वे सृष्टी वार्क्यस्य तात्पर्यमर्ङ्गीकृत्य अटषटद्वारेण जीवस्य निमित्तत्वमित्युक्तम्; इदानीं तत्र तात्पर्यमपि नास्तीत्याह-अपि चेति । द्वितीयसूत्रोर्क निराक- 20 रोति-यदप्युक्तमित्यादिना ।। सवयं विहस्य उपसंहृत्य। न फेवलं वृहदारण्यके जीवस्य स्व[स्वयं।कर्तृत्वं श्रुतम्, काठकेऽपीत्याह-इहापि य एप इति ॥ ननूकं प्रकरणवाक्यशेषाभ्यां परमात्मेति तत्राह-तस्य तु वाक्यशपणेति । कि च यथा कुम्भकारस्य कुम्भकर्तृत्वेऽपि न परमेश्वरस्य सर्वस्रष्टत्वं व्याहन्यते, तथा जीवाविद्याया निद्वाटष्टादिसहकारिवशेन सम्नन्नपश्ञाकारपरिणामितवात् 25 जीवकर्तृकत्वेऽपि स्वप्नस्श परमेश्वरकर्तृकत्वमपि न विरुष्यत इसाह-

१. T, T' and TM omit जीवस्य ... २. A omits वाक्यस्य निमित्तत्व २. T and Tr. नापि व एष इति 749

[प. ३. पा.२. स. ५.

सांच्यमू न वास्माभि: खप्रेऽपि प्राज्ञव्यवहार: प्रतिषिष्यते, तस्य सर्वेश्वरत्वाद सर्वास्ववस्थासवधिष्ठातृत्वोपपत्तेः; पारमार्यिकस्तु नायं संध्याश्रयः सर्ग: वियदादिसर्गवत्-इत्येतावत्प्तिपादयते; न च वियदादिसर्ग- 5 स्याप्यात्यन्तिकं सत्यत्वमस्ति ; प्रतिपादितं हि "तदनन्यत्वमारम्भण- शब्दादिभ्यः" इत्यत्न समस्तस्य प्रपश्चस्य मायामात्त्वम्। पाक तु ब्रह्मात्मत्वदर्शनाद वियदादिपपश्चो व्यवस्थितरूपो भवति ; संध्याश्र- यस्तु प्रपश्ः प्रतिदिनं वाध्यते-इत्यतो वैशेषिकमिदं संध्यस्य माया- मात्रत्वमुदितम्॥। 10 पराभिष्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस बन्धविपर्ययौ।। ३-२-५ । अथापि स्यात्-परस्यैव तावदात्मनोंऽशः जीव :- अग्रेरिव विस्फुलिक्: : तत्रैवं सति यथा अगिविस्फुलितयोः समाने दहनप्रकाश- नशक्ती भवता, एवं जीवेशवरयोरपि ज्ञानैश्वर्यशक्ती; ततञ्च जीवस्य 15 ज्ञानैशवर्यवशात् सांकल्पिकी सवमे रथादिसृष्टिर्भविष्यतीति। अत्रो- प्रकटार्थविवरणम् न चासमाभिरिति ।। यश्चानुमानमुक्तं तत्र दोषमाह-पारमार्थिकस्त्विति॥

वैपर्रा्यस्यावगमादनुमानबाध इति माव:। दष्टान्तोऽपि साध्यविकल 20 इस्याह-न च वियदादीति ।। उष्टान्तसिद्धे: प्रागप्यागमादेव मिथ्यात्वं वियदादे: सेवूं शक्ोतीति भावः। कस्तर्दि जाअरत्प्रपञ्चाद्विशेषो येन पृथगा- रम्भ इताराङ्याइ-प्राक्त्विति ॥ पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो स्य बन्धविपर्ययौ।। अविद्यामयत्वं किमिति साङकल्पिकी१ सत्यैव सम्रसृष्टिरस्तिंवत्याह- 52 अथापि स्वादिति । उत्सूत्रमेव परिहरति-अंत्ोच्यत इति ॥ मसर्वव्ञत्वा-

१. A. अस्ती त्याह 750

सन्ध्याधिकरणम् १.] प्रकटार्यविवरणम्

भाण्यम्

च्यते-सत्यपि जीवेन्वरयोरंशाशिभावे मत्यक्षमेव जीवेस्येश्वरविपरीत- धर्मत्वम् । किं पुनर्जीवस्येश्वरसमानधर्मत्वं नास्त्येव१ न नास्त्येव; विद्यमानमपि तचिरोहितमविद्यादिव्यवधानात्। तत्पुनस्तिरोहितं सद् परमेश्वरमभिध्यायतो यतमानस्य जन्तोर्विधुतध्वान्तस्य तिभिरति- । रस्कृतेव इक्शक्ति: औषधवीर्यात्-ईच्वरप्रसादाव संसिद्धस्य कस्य- चिदेवाविर्भवति, न स्वभावत एव, सर्वेषां जन्तूनाम्: कुतः१ ततो हि ईम्परादेतो: अस्य जीवस्य, बन्घमोक्षौ भवतः-ईशरस्वरूपा- परिज्ञानात् बन्ध:, तत्स्वरूपपरिज्ञानाचु मोक्ष: । तथा च श्रुति :-

"ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशैर्जन्ममृत्युप्रह्ाणिः । 10 तस्याभिध्यानातृतीयं देहमेदे विश्वैन्र्ये केवळ आप्कामः॥"

इत्येवमाद्या ।।

प्रकटार्यविवरणम्

नीश्वरत्वयो: प्रत्यक्षसिद्धत्वाज्जीवस्य न सङ्कल्पमात्रेण रथादिसृष्टि: सजा- घटीतीत्यर्थः। इदानीं सुत्रमवतारयति-कि पुनर्जीव स्येति।। जञात्वा देवमिति॥ 15 परमात्मैवाहमस्मीति साक्षादनुभूय सर्वपाशानामविद्यारागादिसंबन्धानाम- पहानि: परिक्षयो भवति। परिक्षीणेषु च तेष्वविद्यादिक्लेशेषु तत्कार्यजन्म- मृत्युप्रबम्धग्वंस इति निर्गुणविद्याफलम्। सगुणोपासनफलमाह-तस्पैव परमे- शरस्य अमिष्यानाव् विराद्सूत्रापेक्षया तृतीयं विश्वैधवमे देहपाते जगस्कार- णसायुज्यापत्या भवतीत्यर्य:। भोगांश् भुक्त्वा निरगुणविद्योदये केवलाद्वितीय 20 मासकाम: परमानन्दात्मनैवावतिष्ठत इति क्रममुक्तिफलमिस्यर्थ:॥

१. T and Ts. विशीर्ये

751

[प.३. पा. २. सु. ६. मा्य्यम् देहयोगाद्वा सोडपि॥ ३-२-६ ॥। कस्मात्पुनर्जीवः परमात्मांश एव सन् तिरस्कृतज्ञानैन्वर्यो भवति१ युक्तं तु ज्ञानैश्वर्ययोरतिरस्कृतत्वम्, विस्फुलिङ्स्येव दहन- 5 प्काशनयो :- इति। उच्यते-सत्यमेवैतत्; सोऽपि तु जीवस्य ज्ञानै- व्वर्यतिरोभावः, देवयोगात् देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनादियोगाव भवति। अस्ति च अत्नोपमा-यथा अग्रेर्दहनप्रकाशनसंपन्नस्याप्यरणि- गतस्य दहनप्रकाशने तिरोहिते भवतः, यथा वा भस्मच्छनस्य- एवमविद्यामत्युपस्थापितनामरूपकृतदेहाद्युपाधियोगात् तदविवेकभ्रमकृतो 10 जीवस्य ज्ञानैश्वर्यतिरोभावः । वाशब्दो जीवेश्वरयोरन्यत्वाशङ्काव्या- वृत्यर्थः । नन्वन्य एव जीव ईश्वरादस्तु, तिरस्कृतज्ञानैश्वर्यत्वात्, किं देशयोगकल्पनया१ नेत्युच्यते-न हि अन्यत्वं जीव स्येश्वरादुपपद्यते- "सेयं देवतैक्षत" इत्युपकम्य "अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य" इत्यात्मश्रब्देन जीवस्य परामर्शात: "तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि 15 प्रकटार्थविवरणभ् देइयोगाद्वा सोऽपि।I जीवस्य स्वत पवानाविर्भूतज्ञानैश्वर्यात् सङ्कल्पमात्रेण स्ष्टत्वं न संभवती- स्युंक्तम् : तत्राशेयानभिक्ञो हेत्वसिद्धिमाशङ्कते-कस्मात्पुनरिति । यो यस्यांश: स तंङुणशालीति उष्ट इत्येतत्सत्यम् ; इद तु जीवस्येश्वरांशत्वमेव न साक्षा- 20 दस्तीश्यभिप्रेश्याह-संत्यमेवमेतदिति । ननु माभूदंशांशिभावः; तथापि चित्सरूपाविशेषे कथं कचिदैश्वयाधयमिव्यक्ति:, कचिम नास्तीस्याशङ्ये पाधिगतमेव विशेषमाह-सोऽपि तु जीवस्येति॥ उपाधिकृतविशेष - सन्धावे उ्षान्तमाह-अस्ति चात्रोपमेति ॥ वाशब्देन निरस्याशङ्कामुद्भाम्य निरस्यति-नन्वन्य एवेत्यादिना ॥ साङ्कल्पिकत्वे दोषाम्तरमाह-यदि १. TM. इत्पर्थ: १. A. तद्गणानुसारीवि २. A. अंशत्वानभिश्: ४. A omits सत्यं ..... रशान्तमाह 752

तद्भावाचिकरणम् २] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

श्चेतकेतो" इति च जीवाय उपदिश्ति ईश्वरात्मत्वम्; अतः अनन्य एव ईश्वराज्जीव: सन् देहयोगात्तिरोहितज्ञानैश्वर्यो भवति। अतश्च न सांकल्पिकी जीवस्य खन्ने रथादिसृष्टिर्घटते; यदि च सांकल्पिकी सप्ने सथादिसटष्टिः स्यात्, नैवानिष्टं कश्चित्समं पश्येत, न हि कश्चि- 5 दनिष्टं संकल्पयते। यत्पुनरुक्तम्-जागरितदेशश्रुतिः खन्नस्य सत्यत्वं खयापयतीति, न तत्साम्यवचनं सत्यत्वाभिनायम्, स्वयंज्योतिष्ट- विरोधात, अ्त्यैव च खे रथाद्यभावस्य दर्शितत्वात्; जागरित- प्रभववासनानिर्मितत्वाचु खवन्नस्य तत्तुल्यनिर्भासत्वाभिमायं तद् । तस्मादुपपनं सम्रस्य मायामात्रत्वम्।। 10

[तदभावाधिकरणम्] तद्भावो नाडीषु तच्छूतेरात्मनि च॥ ३-२-७॥

सन्नावस्था परीक्षिता; सुपुपावस्थेदानीं परीक्ष्यते। तत्नैताः सुषुप्तिविषया: श्ुतयो भवन्ति; कचिच्छयते-"तद्यतैतत्सुप्तः समस्तः

प्रकटार्थविवरणम् 15

चेति ॥ पुनः परोक्तमुत्थाप्य गतिमाह-यत्पुनरुक्तमित्यादिना । सत्यत्वं चेद्विवक्षितं तदा स्वयंप्रकाशमानतवे तात्पर्याभावात् न तेत्सिध्येत्; जाग्र-

इस्येतद्विरध्यते; भतो जाग्रत्सदशभ्रमोदयात् साम्यवचनमित्यर्थः॥ तदभावो नाडीपु तच्छतेरात्मनि च।। 20

अधिकरणसङ्गतिमाह - सवप्नावस्थति ॥ विषयवाक्यानि पठति- तत्नैता इति ॥ समस्तः संहतसकलकरण इस्यर्थ:॥

१. T. शर्कति . A. जाग्रददादित्यादि २. T. तत्सिदये आग्रदयादि

म्रह्मसुतभाष्यव्यायानम् [भ. ३. पा.२. सू. ७.

मान्यम्

संपसनः स्वम न विजानात्यासु तदा नाडीषु सप्ो भवति" इति; अन्यत्र तु नाडीरेवानुक्रम्य श्रूयते-"ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते" इति; तथान्यत्न नाडीरेवानुक्रम्य "तासु तदा भवति यदा 5 सुप्तः स्वप्नं न कंचन पशयत्यथास्िन्माण एवैकधा भवति" इति; तथान्यत्न-"य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिष्छेते" इति; तथा- न्यत्-"सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति" इति; तथा-"पाजेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाहं किंचन वेद नान्तरम्" इति च।।

10 तत्न संशय :- किमेतानि नाड्यदीनि परस्परनिरपेक्षाणि भिननानि सुपुप्तिस्थानानि, आहोख्वित्परस्परापेक्षयैकं सुषुप्तिस्थानमिति । किं तावत्माप्तम्! भिन्नानीति ; कुतः१ एकार्थत्वात्-न सेकार्थानां कचित्प- रस्परापेक्षत्वं दृश्यते, व्रीहियवादीनाम्; नाड्यादीनां च एकार्थता सुपुप्ती दृश्यते, "नाडीपु सप्तो भवति" "पुरीतति शेते" इति च 15 तत्र तत्न सप्तमीनिर्देशस्य तुल्यत्वात्। ननु नैवं सति सप्तमीनिर्देशो दृश्यते-"सता सोम्य तदा संपभो भवति" इति; नैष दोष:,

प्रकटार्थविधरणम्

सप्तमीनिर्देशात् समुखयवचनाच्च संशयमाह-तत्र संशय इति ॥ पूर्वपक्षं विरंचयति-कि तावदिति ॥ यथा वीहिभिः पुरोडाशे निष्पादिते न 20 यवाकाह्ा तथा नाडीपुरीतद्रह्मणं जीवसोपाधिकरणानामेकसापार्थत्वाव् विकल्प एव युक्त इत्यर्थः। नाड्यादीनां निरपेक्षखवोपाधिकरणत्वमेव कुतः सिद्ध मित्याशङ्कयाह-नाड्यादीनां चेति ॥ सच्छष्दस्य तृतीयान्तत्वाव् सप्त- मीनिर्देशोऽसिद्ध इस्याह-ननु नेति ॥ यद्यपि सप्तमी न भरूयते, तथापि सप्तम्यर्थो गम्यत एवासमात्, मृदि घटः, मृदात्मनावस्थित इत्युभयथा प्रयोगदर्श- 25 नादिस्याह-नैष दोष इति ॥ कि च वाक्यशेषे प्रकृतस्य सत भयतनत्व-

१. TM. Space is left out for writing विरचयति ... निष्पादि

754

तउभावाधिकरणम् २.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

तत्नापि सप्तम्यर्थस्य गम्यमानत्वात्-वाक्यशेषो हि तत्र आयतनैषी जीव: सत् उपसर्पतीत्याह-"अन्यतायतनमलब्ध्वा माणमेवोपश्रयते" इति; माणशब्देन तत्न प्रकृतस्य सत उपादानात; आयतनं च सप्त- व्यर्थः । सप्तमीनिर्देशोऽपि तत्न वाक्यशेषे दृश्यते-"सति संपद्य न 5 विदुः सति संपद्यामहे" इति i सर्वत्र च विशेषविज्ञानोपरमलक्षणं सुपुपं न विशिष्यते। तर्पादेकार्थत्वात् नाड्यादीनां विकल्पेन कदा- चित् किंचित्स्थानं स्वापायोपसर्पति-इति ।

एवं प्राप्ते, प्रतिपाद्यते-तदभावो नाडीष्वात्मनि चेति। तदभाव इति, तस्य प्रकृतस्य स्वन्नदर्शनस्य अभावः सुषुप्तमित्यर्थः; नाडीष्वा- 10 मनि चेति समुच्चयेन एतानि नाड्यादीनि स्वापायोपसर्पति, न विक- ल्पेन-इत्यर्थ :; कुतः१ तच्छतेः; तथा हि-सर्वेषामेव नाड्यादीनां तत्र तत्र सुपुप्तिस्थानत्वं श्रूगते, तच्च समुच्चये संगृहीवं भवति; विकल्पे

प्रकटार्थविवरणम्

श्रवणात्पूर्वमप्यायतनत्वं विवक्षितमित्याह-वाक्यशेषेऽपीति॥ सानद्वयोत्थ- 15 श्रमापनयायायतनैषी शरणप्रेप्सुरित्यर्थः। प्राणादन्यत्रान्यदायतनं श्रमापन- यनस्थानमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयत इत्येतावद्रम्यते, न तु. सदुपगच्छतीति; तत्राह-प्राणशब्देनेति ॥ ततः किंमित्यत आह-आयतनं चेति ॥ पूर्वे सतिसप्तमीनिर्देशमङ्गीकृत्य तदर्थो गम्यत इत्युक्तम्। इदानीं सप्तम्यपि ूयत इस्याह-सप्तमीनिर्देशोऽषि चेति॥ ननु तथापि नाव्यादिपु सुपुप्तेरेवासं- 20 भवात् न विकल्प इत्याशङ्कयाह-सर्वत्र चेति॥

समुख्चयपक्षं सिद्धान्तमाह-एवं प्राप्त इत्यादिना । यदा नाड्य: सुषु- सिस्थानं तदा पुर्रातन् भवतीति पक्षे बाध: म्यातः सचन युक्त :; बाधस्या- गतिकगतित्वात् इत्याह-विकल्पे तेषामिति ॥ विकल्पदेतुं परोक्तमनुवद्ति-

१. A. शरण २. T and A. निर्देश्याभाव

755

[स. ३. पा.२ सू. ७.

भाण्यम्

तेषाम्, पक्षे वाघ: स्यात्। ननु एकार्थत्वाद्विकल्पो नाडयादीनां ब्रीडिय- वादिवत् इत्युक्तम्: नेत्युच्यने-न हि एकविभक्तिनिर्देशमात्रेणैकार्यत्वं विकल्पश्च आपतति, नानार्थत्वससुचययोर प्येकविभक्तिनिर्देशदर्श- नात्-मासादे शेते पर्यक्के शेत इत्येवमादिप; तथा इहापि नाडीपु पुरी- तति ब्रह्मणि च स्वपितीति उपपदते सम्ुच्चयः; तथा च श्रुति :- "तासु तदा भवति यदा सुप्ः स्वमं न कंचन पश्पत्यथास्मिन्माण एवैकधा भवति" इति समुच्चयं नाडीनां प्राणस्य च सुपुसौ श्रावयति, एक- वाक्योपादानात्: प्राणस्य च ब्रह्मत्वं समधिगतम्-"पाणस्तथानुग- 10 मात्" इत्यत्र। यत्नापि निरपेक्षा इव नाडी: सुषुसिस्थानत्वेन श्राव- यति-"आसु तदा नाडीषु सप्ो भवति" इति, तत्नापि प्रदेशान्त- रमसिदस्य ब्रह्मणोऽपतिषेधात् नाडीद्वारेणैव ब्रह्मण्येवावतिष्ठत इति पतीयते; न चैवमपि नाडीपु सप्तमी विरुध्यते, नाडीभिरपि ब्रह्मोप-

प्रकटार्थविवरणम् 15 नन्वेकार्थत्वादिति ॥ रष्टान्तदार्टाम्तिकयोवैलकण्येन दूषयति-नेत्युच्यत इति। प्रकृतक्रतुसाधनीभूतपुरोडाशद्रव्यप्रकृतितया व्रीहियौ श्रुतौ सम्थौ. च निरपेक्षतया तत्साधयितुम्; तयोः परस्परापेक्षायां निरपेक्षतया साधनत्वसमपंकश्रुतिद्वयबाधः स्यादित्यनन्यगतित्वेन विकल्पाश्रयशम्; नाळ्पादीनां तुन प्रत्येकं सुषुप्तसाधने सामर्थ्यमिति वक्यति; नापि प्रमाण- 20 मिति भाव: । यश्च हेतुः सप्तमीनिर्देशस्य तुल्यत्वादिति, सोऽनैकान्तिक इस्याह-न हेकविभक्तीति। प्रासादस्य पर्यङ्गधारणार्थत्वम्, पर्यंङ्कस्य च शय- नार्थत्वमिति नानार्थत्वेऽप्येकविभक्तिनिर्देश :; व्यवधानाव्यवधानाभ्यां च शयन- साधनत्वात्समुश्चय इत्यर्थ:। पूर्वमनेकश्रुतिसामर्थ्यपर्यालोचनया समु- एयमूचे; अधुनी श्रुतिमाह-तथा च श्रतिरिति ॥ नतु समुखये श्रुख्य- 25 न्तरं नैरपेक्ष्यद्योतर्क निरुध्येतेत्याशङ्कयाह-यत्रापि निरपेक्षा इति॥ ननु नाडीनां द्वारत्वे अधिकरणश्रुतिविरोध इत्याशङ्याड-न चैवमपीति।।

१. T and T1. अधुना अुतिरिति. 756

तदमावाचिकरणम् २.] भाष्यम्

पसर्पन् सप्त एव नाटीपु भवति-यो हि गज््या सागरं गच्छति, गत एव स गश्र्या भवति। अपि चात्र रश्मिनाडीद्वारात्मकस्य ब्रह्मळोक- मार्गस्य विवक्षितत्वात् नाडीस्तुत्यर्ये हप्तिसंकीर्तनम्-"नाडीपु सप्तो भवति" इत्युक्त्वा "तं न कशचन पाष्मा स्पृश्रति" इति भ्रुवभाडी: । पशंसति; ब्रवीति च पाप्मस्पर्शाभावे हेतुम्-"तेजसा हि तदा संपभो भवति" इति-तेजसा नाडीगतेन पिचार्येन अभिव्याप्त- करणो न वाद्ञान् विषयानीक्षत इत्यर्थ: ; अथवा तेजसेति ब्रह्मण एवायं निर्देश:, श्रत्यन्तरे "ब्रह्मैव तेज एव" इति तेजःशब्दस्य ब्रह्मणि प्रयुक्तत्वात्: ब्रह्मणा हि तदा संपभनो भवति नाडीद्वारेण, 10 अतस्तं न कशन पाप्मा स्पृशतीत्यर्य :- ब्रह्मसंपचिश्र पाप्मस्पर्शभावे हेतु: समधिगतः "सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्तेऽपइतपाष्मा प्रेष ब्रम्म- लोक:" इत्यादिश्चुतिभ्यः; एवं च सति प्रदेशान्तरपसिद्धेन ब्रह्मणा सुषुसिस्थानेनानुगतो नाडीनां समुचयः समधिगतो भवति। तथा पुरीततोऽपि ब्रह्ममक्रियायां संकीतनात तदनुगुणमेव सपुपिस्थानतवं 16 ज्ञायते-"य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्िष्छेते" इति हृदयकाशे सुधुप्तिस्थाने प्रकृते इदमुच्यते "पुरीवति शेते" इति ; पुरीतदिति

प्रकटार्थविवरणम्

इतंश निरपेक्षतया नाडीनां सुषुत्तिस्थानत्वमिह, न विवसितमिलाह - अपि चात्रेति । विषयदर्शनासंभवात् तज्जनितसुनदुःखामावात्तयेतुधर्मा- 20 धर्माभावात् पापासंस्पर्शो दर्शितः; इदानी प्रकारान्तरमाह-अथ वेति । ननु ब्रहमसंपत्तिमात्रेण पापासंस्पर्श: कुतः सिद्ध इत्याशङ्याइ-ब्रझ्मसंपधि- मेति ॥ किंच द्वारत्वे भुत्यन्तराविरोघोऽपि भवतीत्याए-एवं च सतीति।। एवं तावल् नाडीम्रझणो: गुणप्रधानमावेन समुखयमुकत्वा अधुना पुरीतद्रस्सणो- गुणप्रधानभावेन समुखजयमाह - तथा पुरीततोऽपीत्यादिना॥ शदानी 25

१. T1. तभ

[म. ३. पा. २ ६. ७,

भाष्यम् हृदयपरिवेष्टनमुच्यते; तदन्तर्वर्तिन्यपि हृदयाकासे सयानः सक्यते "पुरीतति शेते" इति वक्कुम्-प्राकारपरिक्षिसेऽपि पुरे वर्तमान: पाकारे वर्तत इत्युच्यते; हृदयाकाशस्य च ब्रह्मत्वं समधिगतम्-"दहर उच- रेभ्यः" इत्यत्न । तथा नाडीपुरीतत्समुचयोऽपि "ताभिः मत्यवसृप्य 16 पुरीतति शेते" इत्येकवाक्योपादानादवगम्यते। सत्माज्ञयोग पसिद्धमेव ब्रह्मत्वम्। एवमेतामु श्षतिषु त्रीण्येव सुपुपतिस्थानानि संकी- EEE र्तितानि-नाज्य: पुरितङ्रह्म चेति; तत्नापि द्वारमातं नाज्य: पुरी- तथ, अझमैव तु एकं अनपायि सुपुप्तिस्थानम्। अपि च नाख्य: पुरी- 10 तट्ा जीवस्योपाध्याधार एव भवति-तत्नास्य करणानि वर्तन्त इति; न हि उपाधिसंबन्धमन्तरेण स्वत एव जीवस्याधार: कश्चित्संभवति, ब्रझ्मा- व्यतिरेकेण स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वात् । ब्रह्माधारत्वमप्यस्य सुपुसे नैव आधाराधेयमेदाभिमायेण उच्यते, कथं तहि? तदात्म्याभिमायेण; यत आह-"सता सोम्य तदा संपभ्नो भवति स्मपीतो भवति" 15 इति। स्वसव्देन आत्मा अभिळप्यते; स्वरूपमापन्रः सुप्ो भवतीत्यर्थः। अपि च न कदाचित् जीवस्य ब्रह्मणा संपत्तिरनास्ति, स्वरूपस्यानपायि-

प्रकटार्यविवरणम् नाडीपुरीततोरपि परस्परसमुच्चयमाह - तथा नाडीपुरतिदिति।। ननु सत्माकयोरपि सुपुक्तिस्यानत्वसह्कीर्तनाव् कथं त्रयाणामेव समुखयवर्णनमिस्या 20 राङपाह-सत्माज्यो्ेति ॥ नाडीपुरीततोः द्वारत्वे हेत्वम्तरमाह-अपि चं नाथ्य इति । नतु नाडीपुरीततोः जीवाधारत्वासंमवान मुख्यं सुपुपि- सानसवं चेररहि ब्रह्णोऽप्याधाराधेयभावायोगात् न मुख्यं सुषुप्तिस्यानत्वं इस्याशङ्याइ-ब्रह्माधारत्वमिति । विकल्पपसे जीवस्य ब्रह्मसंपत्तेः कादा- चित्कत्वप्रसक्गोदृपि विकल्पोऽनुपपत्र इस्याह-अपि च न कदाचिदिति ।।

१. A. पुरीतदिति ४. T1. मपीति २. TM. स च माज्य: ५. A. प्रसङ्गाद मेदावस्यस्यापि १. A. स्ान 758

तद्भावाधिकरणम् २.] मफटार्यविवरणस्ं

भाष्यम्

स्वाद: खप्नजागरितयोस्तूपाधिसंपर्कवश्ञात् पररूपापचिमिवापेक्ष्य तदु- पशमास्सपुपेः स्वरूपापचिरविवक्ष्यते "स्मपीतो भवति" इति; अतश्ञ सपावस्थायां कदाचित्सता संपद्यते, कदाचिम् संपधते-इत्ययुक्तम्। अपि च स्थानविकल्पाभ्युपगमेऽपि विशेषविज्ञानोपशमळक्षणं ताव- 5 रसुपुमं न कचिद्विंशिष्यते; तत्र सति संपभ्नस्तावत् एकत्वात् न विजा- नातीति युक्तम्, "तत्फेन कं विजानीयात्" इति श्रुतेः; नाडीपु पुरीतति च शयानस्य न किंचित् अतिज्ञाने कारणं शक्यं विज्ञातुम्, भेद्विषयत्वात्, "यत्र वा अन्यदिव स्याचतान्योऽन्यत्पश्येत्" इति कुतेः। ननु भेदविषयस्याध्यतिदूरादि कारणमविज्ञाने स्यात्, बाढमेवं 10 स्यात, यदि जीव: स्वतः परिच्छन्नोऽभ्युपगम्येत-यथा विष्णुमितः पवासी खगरहान् न पश्यति; न तु जीवस्योपाधिव्यतिरेकेण परिच्छेदो विद्यते; उपाधिगतमेवातिदूरादि कारणमविज्ञान इति यद्युच्यते, तथा- प्युपाधेरुपशान्तत्वात् सत्येव संपभो न विजानातीति युक्तम्। न च वयमिह तुल्यवत् नाड्यादिसमुच्चयं प्रतिपादयामः; न हि नाज्य: सुक्ि- 15

प्रकटायायवरणम्

खानाम्तरे सुपुतिरपि न संभवतीत्याह-अपि च स्थानेति ॥ विकल्प- वादिनापि सुपुपं न कचिद्विशिष्यत इति वक्तव्यम् ; तभ्न वकुं न पार्यत हत्पर्थ:। बथा नमस्युस्पतितः पक्षी नोपलभ्यतेऽ्रतिदूरत्वात्, यथा चान्धेन रूपमिष्द्रियप्रतिबन्धादेवं भेदवन्स्यापि जीवस्य अतिदूरत्वाद्यविश्ञाने कारणं 20 विधत इति सानान्तरेऽपि सुबुप्तिर्घटत इस्याह-ननु भेदविषयस्यापीति॥ तर्सिक जीवस्यातिदूरत्वं स्वामाविक किं वौपाधिकम्! प्रथमं दूषयति- वाढमेवं स्यादिति ॥ द्वितीयं पूषयति उपाधिगतमेवेति ॥ तस्ाद् खाना- न्तरे सुघुष्यसंभवाव् नाडीपुरीततो दारत्वमेव; प्रझ्मैवैकं सुंषुपिल्तानमिति चितम्। इदानी संझ्षेपतोऽधिकरणरहस्यमाह-न च वयमिहेति॥ 25

१. A. सानान्तरेषु २. A. म्रहकमेव

759

[स. ई. पा.२. सू. ८.

भाष्म् स्थानं पुरीतच इत्यनेन विज्ञानेन किचित्मयोजनमस्ति : न सेतद्विज्ान- पतिबद्ध किचित्फलं भ्रूयते; नाप्येतद्विव्ञानं फळवतः कस्यचिदत्सप- दिश्यते । ब्रह्म तु अनपायि सुप्तिस्थानम्-इत्येतत्मतिपादयाम :; तेन 5 वु विज्ञानेन प्रयोजनमस्ति जीवस्य ब्रह्मात्मत्वावधारणं स्वप्नजागरित- व्यवहारविमुक्तत्वावधारणं च । तम्म्ादात्मैव सुसिस्यानम्।। अतः प्रबोधोऽस्मात्॥३-२८॥ यस्माच आस्मैव सुपिस्थानम्, अत एव च कारणात् नित्यवदेव अस्मादात्मन: पबोध: स्वापाधिकारे शिष्यते, "कुत एतदागात्" 10 इत्यस्य पश्नस्य पतिवचनावसरे-"यथामेः भुद्रा विस्फुळिक्गा ब्युचर- न्त्येबमेवास्मादात्मन: सर्वे माणा:" इत्यादिना, "सत आगम्य न विदुः सत आगच्छमरे" इति च। विकल्प्यमानेषु तु सुपुसिस्थानेपु, कदाचिभाीभ्य: प्रतिबुध्यते कदाचितपुरीततः कदाचिदात्मन :- इत्यश्रासिष्यद्। तस्मादप्यात्मैव सुपिस्थानमिति॥ 15 [कर्मानुस्मृतिशम्दविध्यधिकरणम्] स एव तु कर्मानुस्मतिशब्दविधिभ्यः॥३-२-९॥ तस्या: पुनः सत्संपसेः पतिषुध्यमानः किं य एव सत्संपभः स एव प्रतिबुध्यते, छत स वान्यो वेति चिन्त्यते। तत्र भासं तावत्- प्रकटार्थविवरणम्

20 अतः पबोधोऽस्ाद् ॥। किच सर्वंत्र परमात्मन एव प्रबोधभवणादृपि परमात्मैव सुपुसिल्तान- मित्याइ-अतः बोष इति॥

पूर्वाधिकरणान्ते सतः प्रबोधो दर्शित: ।तनेव विचारमारमते- 25 तस्या: पुनरिति । उपाधिविनाशाव् कर्मांनुस्मत्यादिदर्शनाथ संशब इस्वरयंः। नियाजफानुपळम्भादनियम इति पूर्वः पक्ष: ॥ 760

करणम् म.] माण्यम् अनियम इति : कुतः१ यदा हि जळराशौ कमिव्नळबिन्दुः प्रकिप्यते, जलराभिरेव स तदा भवति, पुनरुदरणे च स एव जलविन्दुर्भवति इति दुःसंपादम्-तद्रत सुप्ः परेणैकत्वमापनः संगसीदतीति न स एव पुनरुत्यातुमईति: तस्मात स एव ईम्वरो वा अन्यो वा जीव: मति- 5 पुध्यत इति।।

एवं पाप्त इदमाह-स एव तु जीव: सुप्ः स्वास्थ्यं गतः पुन- रुविष्ठति, नान्य :: कस्मात : कर्मानुस्मृतिशब्दविषिभ्य; विभज्य हेतुं दर्शयिष्यामि-कर्मशेषानुष्ठानदर्शनाचावत्स एवोत्थातुमईति, नान्य:। तथा हि-पूर्वेधुरनुष्ठितस्य कर्मणः अपरेधुः शेषमनुतिष्ठन्दश्यते, न 10 चान्येन सामिकृतस्य कर्मणः अन्यः शेषक्रियायां प्रवर्तितुसुत्सहते, अति- मसशद : तस्मादेक एव पूर्वेपुरपरेशुभैकस्य कर्मण: कर्तेति गभ्यते। इवश स एवोचिष्ठति, यत्कारणम् अतीतेऽहन्यहमदोऽद्राक्षमिति पूर्वान- भुवस्य पश्चात्मरणम् अन्यस्योत्थाने नोपपथते; न अन्यदष्टम् अन्योऽनुस्र्तमरईति: सोऽइमस्ीति व आत्मानुस्मरणमात्मान्तरोत्याने 1b नावकलपते । शव्देभ्यक्ष तस्यैवोत्यानमवगम्यते; तथा हि-"पुनः पतिन्यायं प्रंतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव" "इमा: सर्वा: अजा अहरदर्ग- च्छनत्य एतं ब्रह्मळोकं न विन्दन्ति" "त इह व्याघ्रो वा सिंहो बा सको वा बराहो वा कीटो वा पतक्ो वा दंशो वा मसको वा यथन्- वन्ति तदाभवन्ति" इत्येवमादय: शब्दाः स्वापमणोषाधिकारपठिता 20

प्रकटार्थविवरणम्

विदान्तसुनं योजमति-स एव तु जीव इति ॥। सामिकतय्ा नर्वकतखय;

भ्यमेति ।। अवमाशव :- प्रतिमियतं गमनं प्रतिम्याबः; स थथा ममति तथा योनि प्रति म्रत्यागणकति आगरणायेतये:। मिभिपदं ब्याबदे - 26 761

[र. ३. पा. २ सं. ९.

माण्यम् न आत्मान्तरोस्याने सामज्स्यमीयु:। कर्मविद्याविषिभ्य मेवमेवावगम्यते; अन्यथा हि कर्मविद्याविधयोऽनर्थका: स्युः अन्योत्यानपस्षे हि सप्ष- मालो सुच्यत इत्यापद्ेतः एवं चेत्स्यात, वद किं काळान्तरफलेन 5 कर्मणा विदया वा कुर्त स्यात्। अपि च अन्योस्थानपक्षे यदि ताव- छछरीरान्तरे व्यवहरमाणो जीव उचिष्ठेद, तत्त्यव्यवहारलोपप्रसक्रः स्यात्: अय तता सुप्त उतिष्ठेत, कल्पनानर्थक्यं स्यात्-यो हि यस्िम्शंरीरे सुप्तः स तस्मिभोचिप्ुति, अन्यस्मिष्शरीरे सुप्त: अन्य- स्िसुचिष्ठतीति कोडस्यां कल्पनार्यां लाभ: स्यात्१ अथ मुक्त उचि- 10 ऐ्वत, अन्तवान्मोक्ष आपधेत; निवृताविद्यस्य च पुनरुत्थानमनुप- पभ्रम्: एतेने परस्योत्थानं प्रत्युक्तम्, नित्यनिवृच्ताविद्यत्वात अकृता- भ्यागमकृतविप्रणाशी च दुर्निवारावन्योत्थानपक्षे स्याताम्। तस्मात्स एवोचिष्ठति, नान्य इति। यत्पुनरुक्तम्, यथा जलराशी मक्षिप्ो जळ- बिन्दुर्नोद्धर्ते शक्यते एवं सति संपभ्ो जीवो नोत्पतितुमईतीति, तत्परि- 15 दियते-युक्क तल विवेककारणाभावात जळबिन्दोरतुदरणम्, इर व विगते विवेककारणम्-कर्म च अविद्या चेति वैषम्यम्: रश्यते च दुर्विवेचयोरप्यस्पज्जातीयैः क्षीरोदकयोः संसष्टयो: हसेन विवेचनम्! अपि च न जीवो नाम कशित्परस्मादन्यो विद्यते, यो जलबिंन्दुरिव जलराशे: सतो विविध्येत : सदेव तु उपाधिसंपर्काज्जीव इत्युपचर्यते 20 प्रकटार्थविवरणम् कर्मविद्येति॥ उत्सूतरमुपपस्थम्तरमाह - अपि चान्येत्यादिना ।। पूर्व- बापुर्क दशन्तं वैषम्येण परिहरति-यत्पुनरुक्तमित्यादिना ॥ नम्ववादा- दिमि: यहुर्विवेचनं तदविद्यादिना वा कयं विविष्यत इत्याशद्पाह- हईयते चेति ।। प्रकारान्तरेण एटाम्तवैषम्यमार-अपि चेति ॥। मतु सद- . T and T1. न हमयते 762

मुग्ानिकरनय् V.] मान्यम् इत्यसकृत्मपश्चितम् : एवं सति मावदेकोपाधिगता बन्धानुडचि: : तावदेकजीवव्यवहार :: उपाध्यन्तरगतार्यां तु बन्धानुबचौ जीवान्तर- व्यवहार:। स एवायसुपाधि: स्वापपवोधयोः बीजाहुरन्यायेन- इत्यतः स एव जीव: प्रतिबुध्यत इति युक्तम् ॥ [सुग्धाधिकरणम्] सुग्धेऽर्धसंपत्ति: परिशेषात्॥३-२-१०॥ अस्ति मुग्धो नाम, यं मुर्ष्छित इति ळौकिका:, कथयन्ति; स तु किमवस्थ इति परीक्षायाम्, उच्यते-तिस्रस्तावदवस्था: शरीरस्यस्य जीवस्य मसिद्धा :- जागरितं स्वप्न: सुपुप्तमिति; चतुर्थी शरीरादप- 10 सृसिः: न तु पश्चमी काचिदवस्था जीवस्य श्रुतौ स्पृतो वा मसिद्ा अस्ति ; तस्माचतमणामेवावस्थानामन्यतमावस्था मृर्ष्छा-इति। प्रकटार्यविवरणम् स्चेव यदि जीव:, तर्हॉक पव जीव: व्यादित्याशङ्याड-एवं सतीति।। ननूपीचमेदाचेखीवस्य मेद्ष्यवहार:, तर्हि पूर्वोत्तरवासरयोर्पाधिमेदाव् 15 जीवभेद्प्रसङ् इल्वाशङ्याह-स एत चायमिति ॥ यद्यप्यम्तकरणादे: व्यकाकारो नश्यति सुपुप्ते तैयाध्यव्यकाकारेण वर्तमानत्वोद्यस्य य उपाधि। स एव बीजाहुरवद्यकाव्यकरूपेण वर्तत इति न जीवमेदो युक्त इत्पर्यः । मुग्बेडर्षसंपचि: परिकषेषाद्। पूर्वे समसुपुतिष्यतिरेको दर्शित :; इदानी मूर्च्छावलाव्यतिरेक दर्श- 20 वितुमुपक्रमते - अस्ति सुग्धो नामेति ।। मुग्धावका कि जान्रदादिष्यति- रिक्ा, उताव्यतिरिकेत्यवसाचतुष्टयप्रसिद्धिनियमवैलसण्याम्यां संशये पूर्व- वायाह-तिलस्तावदिति।।

१. A. नेजीव: २. T2, TM, and A. मूष्कावला २. T. नमपमका.

763

असमूतनाज्यव्यास्यानस् [भ. ३. पा.२. स. १०.

भाण्यम्

एवं मासे सूम :- न तावन्मुग्धो जागरितावस्थो भवितुमईति; न सयमिन्द्रियैविषयानीक्षते। स्यादेतत्-इुकारन्यायेन मुग्धो भवि- ष्यति-यथा इपुकारो जाग्रदपि इष्वासक्तमनस्तया नान्यान्विषया- 5 नीक्षते, एवं सुग्धो मुसळसंपातादिजनितदु:खानुभवव्यग्रमनस्तया जाग्र- दपि नान्यान्विषयानीक्षत इति; न, अचेतयमानत्वात; इषुकारी हि व्यापृतमना प्रवीति-इपुमेवाहमेतावन्तं कालमुपलभमानोऽभूवमिति, सुग्धस्तु ळब्धसंगो त्रवीति-अन्धे तमस्यहमेतावन्तं कालं प्रक्षिप्ोS- भूवस्, न किंचिन्मया चेतितमिति। जाग्रतशवैकविषयविषक्तचेतसोऽपि 10 देरो विधियते: सुग्धस्य तु देहो धरण्यां पतति। तस्मान जागर्ति। नापि स्वम्ान्यश्यति, निःसंज्ञकत्वात्। नापि मृतः, माणोष्मणोर्भा- बात्-सुग्धे हि जन्तौ मृतोऽयं स्याम वा मृत इति संशयाना:, ऊष्मास्ति नास्तीति हृदयदेशमाळभन्ते निश्चयार्थम्, प्राणोऽस्ति नास्तीति च नासिकादेश्म्: यदि प्राणोष्मणोरस्तित्वं नावगच्छन्ति, ततो मृतोऽ- 15 यमित्यध्यवसाय दहनायारण्यं नयन्ति; अथ तु पाणमृष्माणं वा प्रति- पदन्ते, ततो नायं मृत इत्यध्यवसाय संज्ञालाभाय भिषज्यन्ति; पुन- रत्थानाज न दिष्टं गत :; न हि यम गतः यमराष्ट्रत्मत्यागच्छति । अस्तु तर्हि सुपुप्ः, निःसंश्त्वात्, अमृतत्वाच; न, वैलक्षण्यात्-मुग्धः कदा- चिचिरमपि नोच्छुसिति, सवेपथुरस्य देहो भवति, भयानकं च वदनम्, 20 विस्फारिते नेते; सुपुसस्तु मसनवदनस्तुश्यकाळं पुनः पुनरुच्छूसिति, निमीलिते अस्य नेले भवतः, न चास्य देहो वेपते। पाणिपेषण- मालेण च सपुप्सत्थापयन्ति, न तु सुग्धं मुद्धरघातेनापि। निमिचमेदय भवति मोहखापयो :- मुसळसंपातादिनिमिचत्वान्मोहस्य, श्रमादि- निमिचस्वान सापस्य। न च लोकेऽस्ति प्रसिद्धि :- सुग्ब: सस इति।

25 प्रकटार्थविवरणम्

परिशेषादृवस्ताजवुष्यातिरिकां मुग्धावलां दर्शवितुं म्रसककमतिपेय- मारमवे-न तायन्सुग्य इत्यादिना ।। 764

माचम्

हैळक्षण्यादसंपभ्न इति।

कर्थ पुनरर्षसंपचिर्युग्धतेति शक्यते बक्ुम्१-पावता सर्स मति तावदुक्तं शृत्या-"सता सोभ्य तदा संपन्नो भवति" इति, "अल स्ेनोऽस्तेनो भवति" "नैतं सेतुमहौराले तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम्" इत्यादि। जीवे हि सकतदुष्कृतयोः प्ाप्तिः सुखित्वदुःखित्वमरत्ययोत्पादनेन भवति। न च सुखित्वमत्ययो दुःखित्वमत्ययो वा सुपुप्ते विधयेते: सुग्घेऽपि तौ मत्यत्यौ नैव विधेते। तस्मात् उपाध्युपशमात् सुपुप्वन्मुग्धेऽपि कृत्स्नसंपचिरेव भवितुमईति, 10 नार्धसंपचिरिति। अलोच्यते-न मूम :- मुग्धेऽर्पसपचिरजीवस्य ब्रह्मणा भवतीति; किं त्हि? अर्धेन सपुसपक्षस्य भवति सुग्घल्म्, अर्धेनावस्थान्तरपक्षस्य इति न्मः। दर्श्षिते च मोहस्य स्वापेन साम्य- वैषम्ये। द्वारं चैतन्मरणस्य: यदास्य सावशेषं कर्म भवति, तदा वाङ्मनसे मत्यागच्छतः; यदा तु निरवक्षेषं कर्म भवति, तदा' म्राणो- 15

प्रकटार्थविवरणम्

भाक्िपति-कयं पुनरर्धर्संपचिरिति। कानुपपसिरिखित माह- यावतेति ।। यत्सुसं प्रति सत्संपन्नत्वं धुतयोक तट्टुपांध्युपरमाभिमाये- जैव; स चोपाध्युपरमो मुग्घस्यापि समान इति कुत्नसंपत्तिरेव वक- ष्येति माव:। ननु सुरुतवुष्कृतसंबन्धस्य यादरसंसारभावित्वात् सुकत- 20 दुक्कते न तरतो न संस्पृशत हत्यसङ्गतमित्याशङपाह -जीवे हीति।। सुरतदुष्फतकार्यामाबादभावोपचार इति भाव:। मर्धशब्दो नार्धन्रस्य- संपस्थमिप्रायेण, कि तु सुपुप्िवैछठक्षण्वामिप्रायेणेल्याह-न भ्रूम इत्या- दिना ॥। इतोऽपि सुपुतिवैळसन्यमित्याड-द्वारं चैतदिति। यन्नामसिय-

१. TM. वत्तपननल

765

माध्यम् ष्माणावपगच्छतः । तम्मादर्धसंपषि ग्रह्विद इच्छन्ति । यञक्तम्- न पश्चमी काचिदवस्था पसिद्धास्तीति, नैष दोष :; कादाचित्कीय- मवस्थेति न प्रसिद्धा स्याद। मसिद्धा चैषा लोकायुर्वेदयो:। अर्थसंप- श्यभ्युपगमाच न पश्चमी गण्यत इत्यनवद्यम्।।

न स्थानतोऽपि परसोभयलिङ्गं सर्वत्र हि। ३-२-११ ॥।

येन ब्रहमणा सुपुप्त्यादिपु जीव उपाध्युपश्ञमात्संपद्यते, तस्पेदानी 10 स्वरूपं अ्ुतिवशेन निर्धार्यते। सन्त्युभयळिङ्ा: श्रुतयो ब्रह्मविषया :- "सर्वकर्मा सर्वकाम: सर्वगन्धः सर्वरसः" इत्येवमाथाः सविशेषलिद्ः;

प्रकटार्थविवरणम् तवम्, तब, मेदामावात्, किंतु सदातनत्वाभावादित्याह-यपुक्तमित्या- दिना।। इदानीमप्रसिद्धिरपि नास्तीत्याह-प्रसिद्धा चैषेति॥ आयुर्वेद: 15 बैद्यशाख्म्। ननु तन्रापि चतस्रोऽवला म्त्यानां गणिता इस्याशङ्ट्पाह- अर्पेति । अर्धसुपुतिसालक्ण्याम्युपगमात् तत्रान्तर्मावामिप्रायेण पृथक् [न पृथक्] गणनमित्यर्थ:।। न स्थानतोऽपि परस्योभयलिनं सर्वत्र हि।। यवं तावत्सप्राध्यवलोपन्यासेन तत्यतिरिकं सप्काशं प्रक्ात्मकं सदैक- 20 रूपं स्वमर्थमुददेश्यं परिशोग्येदानीं विधेयं तत्पदार्थ परिशोधयितुमुपकमते भगवान् सुन्रकार इति तात्पर्यमाह-येन ब्रह्मणेति। संशयबीजमाह- सन्स्युभयळिश इति॥ उमयलिक्ाः उमयरूपा :; उमयोरपि प्रामाण्यापुमय-

&. Ti add 4 766

मकटार्थविवरणम्

माध्यम्

श्रुतिषूभयळिं ब्रह्म प्रतिपतव्यम् उतान्यतरळि्म्। यदाप्यन्यतर- बिङ्म्, तदापि सविशेषम्, उत निर्विशेषम्-इति मीमास्यते। तल उभयळितश्ृत्यनुप्रहादुभयलिङ्मेव अ्रस्मेत्येवं मासे, नमः-न तावरस्वत 5 एव परस्य ब्रह्मण उमयळिव्ृत्वमुपपद्यते; न हि एक वस्तु स्वत एव रूपादिविशेषोपेतं तद्विपरीतं च इत्यवधारयितुं शक्यम्, विरोषात। अस्तु तर्हि स्थानता, पृथिव्याधुपाधियोगादिति: तदपि नोपपयते-न हि उपाधियोगादप्यन्यादशस्य वस्तुनोऽन्याटशः स्भावः संभवति; न हि स्वच्छः सन् स्फटिकः अलक्तकादयुपाधियोगादस्वच्छो भवति, भ्रममात- 10 स्वादस्वच्छताभिनिवेशस्य; उपाधीनां च अविद्यापत्युपस्थापितत्वाद्। अतक्ञ अन्यतरलिक्परिग्रहऽपि समस्तविशेषरहितं निर्विकल्पकमेव ब्रह्म प्रतिपचव्यम्, न तद्विपरीतम् : सर्वत्र हि ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनप- रेष वाक्येषु "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्" इत्येवमादिषु अपास्त- समस्तविशेषमेव ग्रह्म उपदिश्यते।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

रूप प्रसोति पूर्वपक्षयति-तत्रेति ॥ कि स्वामाविकमुमयरूपमुख्यते, कि वा परोपाधिकमिति विकल्प्य मदयं दूषयति-न तावदिति ॥ रूपामेदो ोकतव- व्यवसापक :; अत एकमनेकरूपं चेति विप्रतिषिद्धमिति माव: । द्वितांयमनूय दूषयति-अस्तु तहीति । नतु उभयरूपता तत्वतो न घटते चेम्माघटिर्ट 20 तर्हि; सविशेषस्वमेवास्त्विस्याशङ्याह - अतश्ान्यतरेति । यतः सर्वों विशेषोडविद्यामत्युपललापित एव अवक्रेति योजना। इतोऽपि निर्विशेषमेव ममम तत्पद्ळस्यमित्याह-सर्वत्र रीति॥।

१. TM. पूर्व कक्षगति २. T and T1. अम्यपतरेति

767

अयसूतमाध्यव्यरयानम् [म. ३. पा.२. सु.१२

भाध्यम् न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्दचनात्॥ ३.२-१२॥ अथापि स्यात्-यदुक्तम्, निर्विकल्पमेकलिङ्मेव ब्रह्म, नास्य स्वतः स्थानतो वोभयळिकृत्वमस्तीति, तन्नोपपद्यते; कस्मात्: भेदात; 5 भिन्ना हि प्रतिविदं ब्रह्मण आकार उपदिश्यन्ते, चतुष्पात् ब्रह्म, षोड- सकळं ब्रह्म, वामनीत्वादिलक्षणं ब्रह्म, तैलोक्यशरीरवैश्वानरशब्दो- दितं ब्रह्म, इत्येवंजातीयका :; तस्मात सविशेषत्वमपि ब्रह्मणोऽभयुपग- न्तव्यम्। ननु उक्तं नोभयलिङृत्वं ब्रह्मण: संभवतीति; अयमप्यविरोध :; उपाधिकृतत्वादाकारभेदस्य; अन्यथा हि निर्विषयमेव भेदशास्त्रं प्रस- 10 ज्येत-इति चेत, नेति अ्रमः; कस्मात! प्रत्येकमतद्वचनाद; प्रत्युपा- धिभेदं हाभेदमेव ब्रह्मण: श्रावयति शास्त्रम्-"यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोजयमेव स योऽयमात्मा" इत्यादि। अतश्च न भिन्नाकारयोगो म्रह्मण: शास्त्रीय इति शक्यते वक्तुम्, भेदस्य उपासनार्थत्वाद, अभेदे 15 तात्पर्याद्।।

प्रकटार्थेविवरणम् न भेदादिति चेभ पत्येकमतद्वचनाव्।। सुत्रस्य पूर्वपक्षभागं व्याचष्टे-अथापि स्यादिति ॥ यशोक विरोधा- दिति तदनूध दूषयति-ननूक्तमित्यादिना॥ रूपभेदप्रतिपादकशास्त्रस्या- 20 प्रामाण्यपरिहाराय औपाधिको रूपभेदो वक्तव्य इत्यर्थः। किमुपाधिगत एव रूपभेदो म्रह्मण्युपचर्यते, किवोपाधिसन्निधानात् तत्त्वत एव ब्रह्मणोऽपि भेदो जायत इति? प्रथमे नोभयरूपतासिद्धि :; द्वितीये सुत्यन्तरविरोध इत्याह- नेति शुम इत्यादिना ।।

१. TM. तत आयं ३. T and T1. मुग्धादिको २. T and TR. प्रामान्म Y. A add अपि

768

उभयलिङ्गाधिकरणम् ५.] प्रकटार्य विवरणम्

भाष्यम् अपि चैवमेके॥। ३-२-१३॥ अपि चैवं भेददर्शननिन्दापूर्वकम् अभेददर्शनमेव एके शाखिनः समामनन्ति- "मन सैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन। 5 मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति ।।" इति; नथान्येऽपि "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविर्षं ब्रह्म े तत्" इति समस्तस्य भोग्यभोक्तनियन्तृलक्षणस्य पपश्ञचस्य ब्रम्मैक- स्वभावतामधीयते।। कथं पुनः आकारवदुपदेशिनीषु अनाकारोपदेशिनीपु च ब्रम्म- 10 विषयासु श्रुतिषु सतीषु, अनाकारमेव ब्रह्म अवधार्यते न पुनर्विपरीतम् इति अत उत्तरं पठति- अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्॥ ३-२-१४॥ रूपाद्याकाररहितमेव हि ब्रह्म अवधारयितव्यम्, न रूपादिमद् । कसमात१ तत्पधानत्वात्: "अस्थूलमनण्वदस्वमदीर्घम्" "अशब्दम- 15 स्पर्शमरूपमव्ययम्" "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वेहिता ते यदन्तरा प्रकटार्थविवरणम् अपि चैवमेके।। मेइदर्शननिन्दापूर्वकमभेदोपदेशादृपि न तस्वमेद्: शास्त्रीय इस्याह- अपि चैत्रमिति ॥ भोक्ता जीवो भोग्यं रूपादिविषयजातं प्रेरितारं ईश्व्रं च 20 मत्वा विचार्य तत्सर्वें त्रिविधं मे मम प्रोक्ं ब्रह्मैवेति जानीयादित्यर्थ:॥ उत्तरसुत्रशङ्कामाह-कथं पुनरिति ॥ तत्परातत्परयोः विरोधे तस्परं भलवदिति न्याय:॥ अरूपवदेव हि तत्पधानत्वाद्।। विनिगमनकारणमाह-अरूपवदेव हीति॥ 25

769

अहसूतभाष्यव्यारयानम् [न.३. पा.२, स. १५.

भाष्यम् तड्रस" "दिव्यो हामूर्तः पुरुषः सवाल्ाभ्यन्तरो ह्राजः" "तदेतट्रला- पूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यमयमात्मा व्रह्म सर्वानुभू:" इत्येवमादीनि वाक्यानि निष्मपश्चव्रह्मात्मतत्वपधानानि, न अर्थान्तरपधानानि- 5 इत्येतत्मतिष्ठापितम् "तत्तु समन्वयात्" इत्यत्न; तस्मादेवंजातीयकेषु वाक्येषु यथाश्रुतं निराकारमेव ब्रह्म अवधारयितव्यम्। इतराणि तु आकारवद्गह्मविषयाणि वाक्यानि न तत्पधानानि; उपासनाविधिप्रधा- नानि हि तानि; तेष्वसति विरोधे यथाश्चुतमाश्रयितव्यम् सति तु विरोधे तत्पधानानि अतत्पधानेभ्यो बलीयांसि भवन्ति-इत्येष विनि- 10 गमनारयां हेतु:, येन उभयीष्वपि श्रुतिषु सतीषु अनाकारमेव ब्रह्म अव- धार्यते, न पुनर्विपरीतमिति।। का तर्हाकारवद्विषयाणां श्षुतीनां गतिः इत्यत आह- प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात्॥ ३-२-१५।। यथा प्रकाश: सौरश्रान्द्रमसो वा वियद्याप्य अवतिष्ठमानोऽडल्या- 15 घुपाधिसंबन्धात् तेषु ऋजुवक्ादिभावं प्रतिपद्यमानेषु तद्भरावमिव प्रति- पदते, एवं ब्रह्मापि पृथिव्याधुपाधिसंबन्धात् तदाकारतामिव प्रति- पद्यते। तदाळम्बनो ब्रह्मण आकारविशेषोपदेश उपासनार्थो न विरु- ध्यते; एवम् अवैयर्थ्यमाकारवद्गह्मविषयाणामपि वाक्यानां भवि- ष्यति; न हि वेदवाक्यानां कस्यचिदर्थवच्वं कस्यचिदनर्थवत्वमिति 20 युक्तं प्रतिपचुम्, प्रमाणत्वाविशेषात्। नन्वेवमपि यत्पुरस्तात्म्तिज्ञातम्- नोपाधियोगादप्युंभयलिऋत्वं ब्रह्मणोSस्तीति, तद्विरुध्यते; नेति ब्रम :- उपाधिनिमित्तस्य वस्तुधर्मत्वानुपपचे :; उपाधीनां च अविद्यापत्युपस्था- प्रकटार्थविवरणम्

25 अनिर्वाष्यप्रपश्ाकारालम्बना मेदशुतय इति गतिमाह - प्काशन- नेवि।। 770

प्रकटा्थविवरणम्

भाष्यम् पितत्वात्। सत्यामेव च नैसर्गिंक्यामविद्यार्या लोकवेदव्यवहारावतार इति तत् तत्र अवोचाम ।। आह च तन्मात्रम् ॥ ३-२-१६ ॥ आह च श्रुतिश्रेतन्यमात्रं विळक्षणरूपान्तररहितं निर्विशेषं ब्रह्म- । "स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह: कृत्स्रो रसघन एवैंवं वा अरेऽयमा- त्मानन्तरोऽवाह्य: क्रन्स्ः प्रज्ञानघन एव" इति। एनदुक्तं भवति- नास्यात्मनोऽन्तर्वडिर्वा चैतन्यादन्यद्रपमस्ति, चैतन्यमेव तु निरन्तरमस्य स्वरूपम्-यथा सैन्ध्रवधनस्यान्तर्वहित्व लवणरस एव निरन्तरो भवति न रसान्तरम्, तर्थव्रेति॥ 10 दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते॥ ३-२-१७॥ दर्शयति च श्रुतिः पररूपप्रतिषेधेनैव ब्रह्म-निर्विशेषत्वात्- "अथात आदेशो नेति नेति" इति, "अन्यदेव तद्विदितादयो अविदि तादधि" "यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह।" इत्येवमादा। वाष्कलिना च बाध्व: पृष्टः सन् अवचनेनैव ब्रह्म प्रोवाच इति श्रूयते-15 "स होवाचाधीहि भो इति स तूष्णीं बभूव तं ह द्वितीये वा तृंतीये वा वचन उवाच श्रृम: खल्ु त्वं तु न विजानासि। उपसान्तोऽयमात्मा" इति। तथा स्मृतिष्वपि परप्रतिषेधेनैवोपदिश्यते- प्रकटार्थविवरणम् आह च तन्माल्रम्।। 20 इतम् मिथ्यामेनालम्बना एव भेदश्रुतयः; स्वतस्तु निर्षिशेषं ब्रह्मेताह- आह च तन्मात्नमिति। दर्शयनि चाथो अपि स्मर्यते ॥ किच भुतिस्मृखो: परप्रतिषेधेन व्रह्मोपदेशादृपि निर्विशेषं ब्रह्मेस्ाह- दर्शयति चेति ॥ बादिमत् [न आदिमत्] अनादिमन। भूनत्रयवत्प्रत्यक्ष 26 सहुद्धिगोव्यरत्वाभावात्ञ सत्, नापि तदसवब्यते नास्ति बुद्धिगोचरत्वा- मावादित्वर्य: 771

ब्रह्ममृत्नभाष्यव्याख्यानम् [अ. ३. पा. २. सु. १८.

भाष्यम् "ज्ेयं यत्तत्मवक्ष्यामि यञ्ज्ञात्वामृतमश्जुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तनासदुच्यते॥" इत्येवमाद्यासु। तथा विश्वरूपधरो नारायणो नारदमुवाचेति सर्यते- 5 "माया ह्ेषा मया सष्टा यन्मां पशयसि नारद। सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं मां ज्ञातुमईसि ॥" इति ॥ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्॥३-२-१८॥ यत एव च अयमात्मा चैतन्यरूपो निर्विशेषो वाखबनमसातीतः पर- प्तिषेधोपदेश्य:, अत एव च अस्योपाधिनिमित्तामपारमार्थिकीं विशेष- 10 वचामभिप्रेत्य जळसूर्यकादिवदित्युपमोपादीयते मोक्षशास्त्ेपु- "यथा हयं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देव: क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा॥" इति। "एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ।" 15 इत्येबमादिष्ड।। अल पत्यवस्थीयते-

अम्बुवद्ग्रहणात्तु न तथात्वम्॥ ३-२-१९॥। न जळसूर्यकादितुल्यत्वमिहोपपद्यते, तद्वदग्रहणाद; सूर्यादिभ्यो हि मुर्तेभ्यः पृथग्भूतं विप्रकृष्टदेशं मूर्त जलं गृह्यते ; तत्न युक्त: सूर्यादि- 20 प्रकटार्थविवरणम् अत एव चोपमा सूर्येकादिवद् । किंच जलसुर्यकोपमोपादानादपि निर्विशेषतैव सामाविकी; ईश्वर- स्वादिविशेषवत्ता तु उपाधिसम्बन्धेनेत्याह-अत एव चोपमेति ।।

१. A. निबन्पने 772

प्रकटार्थविवरणम्

भाध्यम् प्रतिषिम्बोदय:, न तु आत्मा मूर्तः; न चास्मात्पृथग्भूता विभकष्टदेश्ा- श्रोपाधयः, सर्वगतत्वात् सर्वानन्यत्वाच्च। तस्मादयुक्तोऽयं दृष्टान्त इति। अब प्रतिविधीयते-

10

३-२-२०॥ युक्त एव त्वयं दष्टान्त:, विवक्षितांशसंभवात्; न हि दृष्टान्त- दार्षान्तिकयोः कचित किंचित् विवक्षितमंशं मुक्त्वा सर्वसारूप्यं केन- चिद्दर्शयितुं शक्यते; सर्वसारूप्ये हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावोच्छेद एव स्यात्: न चेदं खमनीषया जलसूर्यकादिद्ष्टान्तपणयनम्; शास्त्रपणी- 10 तस्य तु अस्य प्रयोजनमात्रमुपन्यस्यते। कि पुनरत्र विव्षितं सारूप्य- मिति, तदुच्यते-वद्धिह्ासभाकत्वमिति । जलगतं हि सूर्यप्रतिविम्बं जलबुद्धी वर्षते, जलहासे हसति, जलचलने चलति, जलभेदे प्रकटार्थविवरणम् अम्बुवदग्रहणाचु न तथात्वम्।। 15

वैषम्यामिधानेन पूर्ववादिना प्रत्यवस्थानं क्रियत इत्याह-अत्र प्रत्य- वस्थीयत इति।। उपाध्यन्तर्भूतत्वेन तरनुप्रविष्टतया तद्रतधर्मभागित्वस्य विशक्षितां- शस्य संमवास वैषस्यमात्रेण प्रतिषेधो युक्त इत्याशङ्कयाक्ष[इत्याह] - अत्र प्रतिविधीयत इनि ॥ 20

ब्रह्म न प्रतिबिम्बभावं गन्तुमर्दृति, अमूर्तत्वात्, गन्धवदिति प्रयोगे तावदप्रयोजकत्वमेकं दूषणम्; रूपे चानेकान्त:, रूपवतः सूर्यादे: प्रतिविम्ब- भावे रूपस्यापि प्रतिबिम्बभावस्यावर्जनीयतवात्। विच्छिन्नदेशसोपाधिविधु रत्वात् इत्यस्याकाशे व्यमिचार: सफुट पवेति नो्भावितः॥ 25

१. T. प्रतिविधीयते

773

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. २. सू. २१.

माष्यम् भिद्यते-इत्येवं जलधमोनुयायि भवति, न तृ परमार्थेतः सूर्यस्य तथात्वमस्ति; एवं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपि सत् ब्रम्म देहग्गुपा- ध्यन्तर्भावात् भजत इवोपाधिधर्मान्तृद्धिहासदीन्। एवमुभयोर्द्ृष्टान्त- दार्ष्टान्तिकयोः सापञ्जस्यादविरोधः।। दर्शनाच्च॥ ३-२-२१ ॥ दर्शयति व श्ुनिः परस्यैव ब्रह्मणो देहादिषृदाधिष्वन्तरनुग्वेद्म्- "पुरश्रक्रे द्विपदः पुरथ्के चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत् ।।" इति ; 10 "अनेन जीवेनात्मनानुमनिश्य" इति च । तम्माधुक्तमेनत्-"अत पव चोपमा सूर्यकादिवत्" इति। तस्मात् निर्वितल्पककछिङ्मेव ब्रह्म, न उभयलिङं विपरीतलिं वा इति सिद्धम् ।। अत्र केचित् द्वे अधिकरणे कल्पयन्ति -- प्रथम नावत् कि भत्यस्त- मिताशेषप्रपश्चमेकाकारं ब्रह्म, उत प्रपश्चवदनेकाकारपितमिःतः द्वितीयं

15 प्रकटार्थविवरणम् दर्शनाथ।। इदानीमागमविरोधमाह-दर्शनाखेति । द्विपदः मनुष्या। पुरः पुरािं चक्रे। पुरः पूर्व स ईश्वर: पक्षी भूत्वा जीवरूपेण पुर: प्रविष्ट इत्यथ:। यक्षा स्प्रतिबिम्बपक्षोऽयं श्रुतिभूलः तत्मादित्युपसंहार:। मूलविचारं निगम 20 यति तस्मादिति॥ एवं तावत्स्वाभिप्रायेणाधिकरणं व्याख्याय पकदेशिव्यास्ानमुस्ताय यति-अत्र केचिदिति । "न स्यानतोऽपि" इस्येतदरत विचारमाछ- पध तावदिति॥ द्वितीयं त्वधिकरणम् "प्रकाशवत्" इति। न फेंवलं सफपं मेज, कि त्व[किं तु] चैतन्यप्रकाशवच उभयश्षुत्वर्थवैलक्षण्यादिति पूर्वः५ .. नह

१. T and T1. तस्मात् 774

उंभयलिक्काधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

तु प्रत्यस्तमितपपश्चत्वे कि सल्लक्षणं ब्रह्म, उत बोघलक्षणम्, उत उभयलक्षणमिति। अत्र वयं वदाम :- सर्वथाप्यानर्थक्यमधिकरणा- नरारम्भस्येति; यदि तावदनेकलिदृत्वं परस्य ब्रह्मणो निराकर्तव्य- मित्ययं प्रयास:, तत्पूर्वेणैव "न स्थानतोऽपि" इत्यनेनाधिकरणेन 5 निराकृतमिति उत्तरमधिकरणम् "प्रकाशवच्" इत्येतव्यर्थमेव भवेत्। न च सल्लक्षणमेव ब्रह्म न बोधळक्षणम्-इति शक्यं वक्तुम्, "विज्ञान- घन एव" इत्यादिश्चुतिवैयर्थ्यमसज्गात्; कर्थं वा निरस्तचैतन्यं ब्रह्म चेतनस्य जीवस्यात्मत्वेनोपदिश्येत! नापि बोधलक्षणमेव ब्रह्म न सल्लक्षणम्-इति शक्यं वक्तम्, "अस्तीनरेवोपलब्धव्यः" इत्यादि- 10 श्रुतिवैयर्थ्यपसङ्गात्; कथं वा निरस्तसवाको बोधोऽभ्युपगम्येत? नाप्युभयलक्षणमेव ब्रह्म-इति शक्यं वक्तम्, पूर्वाभ्युपगमविरोध- प्रसक्गात: सचाव्यावच्तेन च बोधेन बोधव्यावृत्तया च सच्तया उपेतं ब्रह्म प्रतिजानानस्य तदेव पूर्वाधिकरणप्रतिषिद्धं समपश्चत्वं प्रस- ज्येत। श्ुतत्वाददोष इति चेद, न, एकस्यानेकस्वभावत्वानुपपत्तेः। 15

प्रकटार्थविवरणम्

च तम्मान्रम्" इति सिद्धान्तः । सन्दिग्धं सप्रयोजनं च विचार्ये भवति। तन्नाधिकरणाम्तरारम्मे किप्रयोजनम्: न किचिदस्नि। सन्देहो वा विद्यत इति वकतव्यम्। सर्वथापि नारम्भ: संभवतीत्युक्तम्। तत्र प्रथमं प्रयोजना- भावमाह-यदि तावदिति ॥ एकैकपकस्य सर्वथा युक्तिशत्यत्वात्सन्देदो- 20 5पि नास्तीस्याइ-न च सल्लक्षणमेवेत्यादिना । सत्ताविशिष्टो बोधो बोध- विशिष्टा वा सचा ब्रह्मलक्षणमिति पूर्वपक्षोऽपिन युक्कत इस्याह-सचाव्यात्ृत्ते- नेति।। उमयश्ुस्यनुरोधात्पूर्वपक्षो घटत इस्याद- श्रुतत्वादिति । विरुद्ध- मर्थ भ्रुतिरपि न प्रतिपाद्यति; अतो न श्रुत्यवष्टम्मेनोभयात्मता शङ्कितुं शक्मत इस्याह-नैकस्येति॥ विरोधपरिहरायालण्डवाक्यार्थ शङ्कते - 25

१. A. भुवत्वाचेति 775

गेससूतभाज्यव्याखयांनम् [ब. ३. पा. २ सु. २१.

भाष्यभ्

अथ सत्तैव बोध:, बोध एव च सत्ता, नानयो: परस्परव्यावृत्तिरस्तीति यधुच्येत, तथापि कि सल्लक्षणं ब्रह्म, उत बोधलक्षणम्, उतोभयळक्ष- णम्-इत्ययं विकल्पो निरालम्बन एव स्याद। सूत्राणि त्वेकाभिकरणत्वे- 5 नैवासभिर्नीतानि। अपि च ब्रह्मविषयासु श्ुतिषु आकारवदनाकार- प्रतिपादनेन विशतिपभनासु अनाकारे ब्रह्मणि परीमहीत, अवश्यं वक्तव्या इतरासां श्रुतीनां गति :; तादर्थ्येन "प्रकाशवच्च" इत्यादीनि सूत्ाण्यर्थचराणि संपद्यन्ते।। प्रकटार्थविवरणम्

10 अथ सत्तैवेति ॥ सद्वोघशब्दौ शून्यत्वजउत्वव्युदासेनैकामेव व्यक्ति लक्षयत इति नानयोर्विशेषणविशेष्यभावोऽस्ति, भेदाधिष्ठानत्वात् तस्येति भावः । नं चैधं पर्यायतापति: निमिश्नमेदात्; प्रवृत्िनिमिसमेदमन्तरेणैकार्थवृत्तिता हि पर्यायता; न च वैयर्थ्य पदान्तरस्य, व्याव्त्यमेदात्; यैथा केवल[लं] भूतलमिति पद्दयं घटादिसंसर्गव्युदासेनैकस्यां व्यक्ता पर्यवस्यति। तथा च 15 प्रयोग: - सदादिपद्मखण्डार्थनिष्ठम्, निषिद्धभेदवस्तुनि वर्तमानत्वात्, केवलादिशब्दवद्। विमतं वाक्यं नाखण्डनिष्ठम्, वाक्यत्वात्, संप्रतिपश्रव- दिति न बाधकम्, 'प्रकृष्टप्रकाशश्न्द्रः' इस्यादौ व्यमिचारात्; न चास्य संज्ञा- संश्विपरत्वम्, प्रश्नानु[आननु]रूपस्थत्वप्रसङ्गात्। गुणगुणिभावेन भिन्नं वस्तिविति हेत्वसिद्धम् [हेतुरसिद्धः], "विज्ञानघन एव" इत्यादिश्रुतिविरोधात्। यञ् 20 न निर्गुणं वस्त्विति तत् गुणेग्वेव व्यभिचरति; तम्मात्सदादिशब्दै: तत्त- दनिष्टव्यपोहेनैकस्या एव व्यक्तेलंक्ष्यमाणत्वाभास्ति विशेषणविशेष्यभावो लक्ष्ये वस्तुनीति। एवंभूतं चेद्धस्त्वभिप्रेतम्, तर्हि व्यथों विकल्पप्रयासस्त- वेत्याह-तथापि किं सलक्षणमिति ।। अथैकाधिकरणपक्षे सुत्राणि न सङ्गच्छन्त इति, तग्राह-सुत्राणि त्विति॥ इदानीं स्वपक्ष एव सूतसामअस्य- माह-अपि चेति।।

१. T. न चैंव पर्यायता प्रवृत्तिनिमित्त २. T and T1. तथा T1. न चैवमपर्यायता प्रतुत्तिनिमित्त १. A omite सलाणि ..... तत्राह

776

भकटार्थविवरणम्

माध्यम्

यदप्याहु :- आकारवादिन्योऽपि श्रुतयः प्रपश्चपविलयमुखेन अनाकारप्तिपत्यर्था एव, न पृथगर्था इति, तदपि न समीचीनमिव लक्ष्यते; कथम्१ ये हि परविद्याधिकारे केचित्मपश्चा उच्यन्ते यथा-"युक्ता हस्य हरयः शता दशेति, अयं वै हरयोऽयं वै दश 5 च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि च" इत्येवमादय :- ते भवन्तु प्ति- लयार्थाः, "तदेतद्रल्मापूर्वमनपरमनन्तरमवाह्यम्" इत्युपसंहारात। ये पुनरुपासनाधिकारे पपश्चा उच्यन्ते, यथा-"मनोमयः प्राणशरारो भारूप:" इत्येवमादय :- न तेषां प्रविलयार्थत्वं न्याय्यम्; "स ऋतुं कुर्वीत" इत्येवंजातीयकेन प्रकृतेनैवोपासनविधिना तेषा संबन्धात्। 10

प्रकटार्थविषरणम्

इदानीं भेदप्रपञ्चविलयपक्षमुन्भावयति-यदप्याह्ुरिति ।। "सत्यकामः सत्यसङ्कल्प:" इस्याद्या: श्रुतयोऽपि असत्यकामत्वादिप्रविलयद्वारेण निषेध्य- समर्पणेन वा निषेधकवाक्येनैकवाफ्यतया निराकारअह्मपरा एव, नासां पृथगर्थो वक्तव्य इत्यर्थ:। दूषणं संभावयश्राह-तदपि नेति॥ सत्यकामत्वा- 10 दीनां प्रविलयार्थरवानुपलम्भादित्यर्थः । नतु त्वयापि केचित् प्रपञ्चाः प्रवि- लयार्था इष्यन्तेः तथा सत्यकामाइयोऽपि भविष्यन्ति; कंथं समीचीनं न उद्यत इत्याह-कथमिति ॥ निर्गुणविद्याप्रकरणस्ानां प्रविलयार्थत्वेऽप्युपासना- प्रकरणपठितानां नास्ति विलापार्थत्वमुपासनार्थत्वादेवेव्याह-ये हीत्या- दिना ॥ युका: संयुक्ता: रथ इव वाजिनः विषयप्रकाशनाया लात्मनो हैरय: 20 हरणादिन्द्रियाणि दशप्राणिभेदापेक्षया व शता शतानि। तस्मादिन्द्रियाणां विषयप्रकाशनार्थमेव नियुक्तत्वादात्मा स्वतः प्रज्ञानघनरूपेण न प्रकाशते, कि तु बहुरूप एव गृह्यत इस्यर्थ:। तर्हययमन्य :; अन्ये च हरय इत्याशङ्कयाह- "अयं वे हरयः" पतद्यतिरेकेण पृथग्वस्तुभूता न भवन्तीत्यर्थः। प्रतिप्राणि दश- प्राणिमेदापेक्षया च बहून्यनन्तानि सहस्राणि अयमेवेत्यर्थः। किंच "मनो- 25

१. T and T1. तथा ३. T omits हरय: २. T omits संयुक्ता:

777

बमसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ३. पा. २. सु. २१.

भाष्यम्

श्रुत्या च एवंजातीयकानां गुणानामुपासनार्थत्वेऽवकल्पमाने न लक्ष- णया प्विळयार्थत्वमवकल्पते। सर्वेषां च साधारणे प्रविलयार्थत्वे सति "अरूपवदेव हि तत्पधानत्वात्" इति विनिगमनकारणवचन मनवकाशं स्यात्। फलमप्येषां यथोपदेश कचिदुरितक्षय:, कचिदैश्वर्य- 5 प्राप्तिः, कचित्कमयुक्तिंरित्यवगम्यत एव-इत्यतः पार्थगर्थ्यमेव उपा- सनावाक्यानां ब्रह्मवाक्यानां च न्याय्यम्, न एकवाक्यत्वम्।। कथं च एषामेकवाक्यतोत्मेक्ष्यत इति वक्तव्यम्-एकनियोग- पतीतेः पयाजदर्शपूर्णमासवाक्यवदिति चेत्, न; ब्रह्मवाक्येषु नियोगाभावात्-वस्तुमात्पर्येवसायीनि हि ब्रह्मवाक्यानि, न नियो- 10 प्रकटार्थविवरणम्

मयः" इस्यादिवाक्यात् न साक्षात्प्रलयः [प्रविलयः] प्रतीयते, कितु लक्षयित- व्योऽसौ; न न श्रुतित्यागेन लक्षणाश्रयणं युक्तमिस्याह-श्रृत्या चैवमिति। कि च सर्वेषां प्रलयार्थत्वं [प्रधिलयार्थत्वं] सूत्रविरुद्धं चेलाह-सर्वेपां चेति॥ नन्वध्ययनविष्युपाच्ानामवश्य पुरुषार्थपर्यवसायित्वं वकव्यम्; तत्सिद्धिश्च 15 म प्रपश्विलयमन्तरेणेति सर्वस्य प्रतिलयार्थत्वमेव आखीयत इत्वाराङ्कयाह- फलमप्येषामिति ॥ एकवाक्यतायां कारणातुपलम्मादृपि नैकवाक्यतेत्याड-क्थं चैषा- मिति॥ एकवाक्यतायां कारणं शङ्कते-एकनियोगेति ॥ यथैकसवर्गकामि नियोगविषयत्वात् प्रयाजदर्शपूर्णमासवाक्ययोरेकवाक्यता, तंयैकमुगुक्षु

तत्त्वमस्यादिवाक्ये नियोग: स्यात्; न त्वस्ति; उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनय.

कि च नियोगस्य विषयनियोज्यावच्छिन्नत्वादिद च विषवानिरूपणाध्

१. TM. एक मुम्रक्षुविनियोग A. एक मुम्क्ष: नियोग

778

प्रकटायेविवरणम्

भाष्यम् गोपदेशीनि इत्येतद्रिस्तरेण प्रतिष्ठापितम् "तत्तु समन्वयात्" इत्यत्र । ककिविषयश्चात्र नियोगोऽभिमेयत इति वक्तव्यम्; पुरुपो हि नियुज्य- मान: 'कुरु' इति स्वव्यापारे कसिमिश्रिन्नियुज्यते। ननु द्वैतपपश्चविलयो नियोगविपयो भविष्यति-अप्रविलापिते हि द्वैतपपश्चे ब्रह्मतत्वाववोधो 5 न भवति; अतो ब्रह्मतत्वावबोधप्रत्यनीकभूतो द्वैतपपश्चः प्रविलाप्य :- यथा स्वगकामस्य यागोऽनुष्ठातव्य उपदिश्यते, एवमपवर्गकामस्य प्पश्च- प्रतिजय :: कया च तमसि व्यवस्थितं घटादि तत्त्वमवबुसुत्समानेन तत्म- त्यनी कभूतं व०: नविळाप्यते, एवं ब्रह्मतत्वमवबुभुत्समानेन तत्प्रत्य- नाकभूत: मपश्चः प्रविलापयितव्य :- ब्रह्मख्वभावो हि प्रपश्चः, न 10 प्रपश्चस्भावं ब्रह्म तेन नामरूपपपश्चभविलापनेन ब्रह्मतत्वावनोधो भर्वतति-इनि। अत्र वयं पृच्छाम :- कोडयं पपश्चपविलयो नाम? किमश्निगतापसंपर्कात् घृतकाठिन्यपविळय इव पपश्चपविलय: कर्तव्पः आहोस्विदेकर्मिश्चन्दे तिमिरकृतानेकचन्द्रपपञ्चवत् अविद्याकृतो ब्रह्मणि नामरूपपपश्चो विद्यया पविलापयितव्य :- इति। तत्र यदि तावद्विद्य- 15 मानाडयं मथश्चो देहादिळक्षण आध्यात्मिकः वाहश्र पृथिव्यादि- लक्षणः पविलापयिनव्य इत्युच्येत, स पुरुषमात्रेणाशक्यः मविलाप-

प्रकटार्थविवरणम्

नियांग: संभवतीत्याह-किंविषयश्चात्रेति ॥ विषयं शङ्कते-ननु द्वैनेति॥ नन्वपनरगैकामः प्रपश्चं प्रविलापयेदृति नियोगो नोपपदीपधते, ब्रह्मणः 20 भश्चान्मकतया तद्विलये विलयप्रसङ्गादितयाशङ्कयाह-ब्रह्मस्वभावो हि प्रपक्ञ इति । यथा घटो मुदात्मक:, न मुद्धदात्मिकेति न घटलये लीयते, तथा प्रपश्चो वह्मोपादानकत्वात् ब्रह्मात्मको न प्रपश्चात्मकं ब्रह्मेति न प्रपञ्चलये लीयन इत्यर्थ: । विलयो नाम सत्यस्य स्वरूपोषमर्दः, किंवा मायामयस्य तत्वांशप्रनिषेधेनाविद्यामयस्य विद्यया विनिवृत्तिरितति विकल्पयति - 25 अत वर्य पृच्छाम इत्यादिना ॥ प्रथमं प्रत्याचष्टे-तत्र यदि तावदिति॥

१, T and Ts. प्रपश्चप्रविलापयोगो २. TM. नोपलभ्यते

779

ब्रह्मसूतभाष्यव्याखयानम् [भ. ३.पा. २ स. २१.

माध्यम्

यितुमिति तत्मविळयोपदेशोऽशक्यविषय एव स्यात्: एकेन चादि- सुक्तेन पृथिव्यादिपविलयः कृत इति इदानीं पृथिव्यादिशुन्यं जगद- भविष्यत्। अथ अविद्याध्यस्तो ब्रह्मण्येकस्मिन् अयं पपञ्चो विद्यया 5 पविलाप्यत इति ब्रूयात, ततो ब्रह्मैव अविद्याध्यस्तमपश्चपत्यार्या- नेन आवेदयितव्यम्-"एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" "तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि" इति तस्मिन्रावेदिते, विद्या सयमेवोत्पधते; तया चाविद्या बाध्यते, ततश्ञ अविद्याध्यस्तः सकलोऽयं नामरूपपपश्ञः ख्म्न- पपञ्चवत् प्विळीयते। अनावेदिते तु ब्रह्मणि 'ब्रह्मविज्ञानं कुरु प्पञ्च- 10 प्रविलयं च' इति शतकृत्वोऽप्युक्ते, न ब्रह्मविज्ञानं प्पश्चनविलयो वा जायेत। नन्वावेदिते ब्रह्मणि तद्विज्ञानविषयः प्रपश्चविलयविषयो वा नियोग: स्यात्; न, निष्पपञ्चब्रह्मात्मत्वावेदनेनैव उभयसिद्धे :- रज्जुस्वरूपप्रकाशनेनैव हि तत्स्वरूपविज्ञानम् अविद्याध्यस्तसर्पादि- पपञ्चपविलयश्च भवति; न च कृतमेव पुनः क्रियते॥

15 प्रकटार्थेविवरणम्

आफाशग्रंसननियोगवद्यं नियोग: प्रसज्येतेत्यर्थः। किचैकमुक्तौ जगन्मु- किरण्यापद्यत इत्याद-एकेनादिमुक्तेनेति॥ द्वितीयमुद्भावयति-अथेति।। तर्हिं प्रपञ्चलये नियोगो व्यर्थ इत्याह-ततो ब्रह्मैवेति । जीवस्य स्वाभाविक- निष्प्रपञ्चव्रह्मात्मत्वोपदेशेनैव मायामयस्यावस्तुत्वप्रतिपत्या तत्वांशप्रतिषेध- 0 लक्षणेऽपि लय: प्रमातृत्वप्रमुखस्य सर्वस्य अविद्यामयस्याविद्यानिवृत्त्या स्वरूपप्रध्वंस एव भविष्यतीति व्यरथों नियोग इत्यर्थ:। विपक्षे दोषमाह- अनावेदिते त्विति ॥ श्रअ्मप्रतिपाद्नमन्तरेण ज्ञानकारणाभावात् ज्ञानं विलयो वा न घटते चेत्तर्हि परोक्षतया प्रतिपने म्रह्मणि अपरोक्षज्ञाने प्रपञ्ञविलये वा नियोगोऽस्त्विस्याह-नन्वावेदित इति ॥ निष्परपथ्चे ब्रह्मण्यत्मतया लक्ष्य

१. A. आकाशग्राम २. A omits ब्रझ् २. T. सर्वस्याविधानिवस्या

780

मकटार्थविवरणम्

माध्यम्

नियोज्योऽपि च अपश्चावस्थायां योऽवगम्यते जीवीं नाम, स प्रपश्चपक्षस्यैव वा स्यात, ब्रह्मपक्षस्यैव वा-प्रथमे विकल्पे निष्पपञ्च- ब्रह्मतत्वपतिपादनेन पृथिव्यादिवत् जीवस्यापि प्रविलापितत्वात् कस्य पपश्चविलये नियोग उच्येत: कस्य वा नियोगनिष्ठतया मोक्षोऽ- 5 वाप्तव्य उच्येत! द्वितीयेऽपि ब्रह्मैवानियोज्यस्वभावं जीवस्य स्वरूपम्, जीवत्वं तु अविद्याकृतमेव-इति प्रतिपादिते ब्रह्मणि नियोज्याभावात् नियोगाभाव एव। द्रष्टव्यादिशब्दा अपि परविद्याधिकारपठिताः तन्वाभिमुखीकरणप्रधानाः, न तत्वावबोधविधिपधाना भवन्ति; लोकेपि-'इदं पश्य' 'इदमाकर्णय' इति चैवंजातीयकेपु निर्देशेषु 10 प्रणिधानमात्नं कुर्वित्युच्यते, न साक्षाज्ज्ञानमेव कुविति; ज्ञेयाभि- मुखस्यापि ज्ञानं कदाचिज्जायते, कदाचिन्न जायते; तस्मात् तं प्रति

प्रकटार्थविवरणम्

पदार्थाभिन्नस्य शब्देनावेदिते सत्यपरोक्षज्ञानं सकार्याविद्याण्वंसभ् सिभ्यति। न च सिद्धविषयो नियोगो भागी; यदापि दोषवशात् परोक्षज्ञानं तस्य 15 परमपुरुषार्थतया पारोकष्ये सयं प्रवृत्त इति व्यर्थो नियोग इति परिहारार्थ:॥ एवं तावत् विषयाभावान्नियोगाभावमुकत्वा अधुना नियोज्याभावात्तद- भावमाह-नियोज्योऽपि चेति॥ का तर्हि द्रष्टव्यादिशब्दानां गतिरित्या- शङकयाह-द्रष्टव्यादिशब्दा अपीति ॥ ननु यस्माद्धातोः प्रत्ययोऽपि विधीयते, तस्यैव धात्वर्थस्य कर्तव्यता प्रंस्ययात् प्रतं,यते लोके; कथं द्रष्टव्य इत्यस्य 20 दर्शनतात्पर्यकारणार्थता [दर्शनकारणार्थतात्पर्यकता] कल्प्यत इत्याशङ्कयाह- लोकेऽपीदं पश्येति॥ ननु तहि आत्मदर्शनाभिमुष्यमेव प्राधान्येन विधीय- ताम्, कि ब्रहमप्रदर्शनेनेलाशङ्कयाह-व्ेयाभिमुखस्योपीति॥ कि च नियोग- वादिनापि प्रमाणानुसारेणैव द्ञानं वक्तव्यम्, अन्यस्य सम्यमजञानत्वायोगात्।

१. A omits प्रत्ययात् ... सारेणवै ३. TM. मुख्यस्यागीति २. TM. तथ्यात्म ४. A. प्रत्यय इति वक्तव्यम्

781

ब्रहममूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ३. पा. २. सू २:

भाष्यम् ज्ञानविषय एव दर्शयितव्यो ज्ञापयितुकामेन; तस्मिन्दर्शिते सयमेव यथाविषयं यथाप्रमाणं च ज्ञानमुत्पद्यते; न च प्रमाणान्तरेण अन्यथा प्रसिद्धेडर्ये अन्यथाज्ञानं नियुक्तस्याप्युपपद्यते; यदि पुनर्नियुक्तोऽ- 5 मिति अन्यथा ज्ञानं कुर्याद, न तु तज्ज्ञानम्, किं तर्हि! मानसी सा क्रिया। स्वयमेव चेदन्यथोत्पद्येत, भ्रान्तिरेव स्यात्। ज्ञानं तु प्रमाण जन्यं यथाभूतविषयं च; न तन्नियोगशतेनापि कारयितुं शक्यते ; न च प्रतिषेधशतेनापि वारयितुं शक्यते; न हि तत्पुरुषतन्त्रम्, वस्तुतन्त्रमेप हि तत् : अतोऽपि नियोगाभावः; किंचान्यत्-नियोगनिष्ठतयैव 10 पर्यवस्यत्याम्नाये, यदभ्युपगतमनियोज्यब्रह्मात्मत्वं जीवस्य, तत् अप्र- माणकमेव स्यात्; अथ शास्त्रमेव अनियोज्यब्रह्मात्मत्वमप्याचक्षीत, तदवबोधे च पुरुषं नियु्जीत, ततो ब्रह्मशास्त्रस्यैकस्य द्वयर्थपरता विरूपार्थपरता च प्रसज्येयाताम् । नियोगपरतायां च, श्रुतहानिः अश्चतकल्पना, कर्मेफलवन्मोक्षस्यादष्टफलत्वमनित्यत्वं च, इत्येवमाढयो 1E दोषा न केनचित्परिहर्ते शक्याः। तस्मादवगतिनिष्ठान्येव ब्रह्म- वाक्यानि, न नियोगनिष्ठानि। अतश्ञ एकनियोगप्तीतेरेकवाक्यतेत्य- युक्तम् ।

प्रकटार्थविवरणम् एवं चेदादाषेव प्रमाणं शरणं जरीगृह्यतामित्याह-न च पमाणोन्तरेणेति।। 20 प्रमाणदीनतया ब्रप्मासिद्धिप्रसङ्गादृपि न नियोगनिष्ठतेत्याह-किंचान्यदिति॥ उक्तदोषपरिजिदीर्षया शङकते-अथ शास्त्रमेवेति ॥ तर्हयुभयतात्पर्याद्वाक्यभेद इत्याइ-तत इति ॥ शाब्दज्ञानविषयतया प्रधान[नत्वगुण]त्वोपादेयत्वविधे- यत्वानि ब्रह्मण :; तदुदेशेन ज्ञानविधानान गुण[णत्वप्रधान]स्वोददेश्यत्वातु- वादयत्वानि तद्विरुद्धानि प्रसन्यम्त इति वाजपेयाधिकरणपूर्वपक्षोक्तन्यायेन 25 विरुद्धत्निकळयापत्तिरापधत इत्याह-विरूपार्थपरता चेति। दूषणान्तरमाह- नियोगपरतायां चेति ।। उपसंहरति-तस्मादिति॥

१. T. अभावे २. T, T' and TM. प्रमाणमन्तरेणेति 788

उभयलिक्ाधिकरणम् ५.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

अभ्युपगम्यमानेऽपि च ब्रह्मवाक्येषु नियोगसन्भावे, तदेकत्वं निष्पपश्चोपदेशेपु सप्रपश्चोपदेशेषु च असिद्धम्: न हि शब्दान्तरा- दिभिः प्रमाणै्नियोगभेदेऽवगम्यमाने, सर्वत्र एको नियोग इति शक्य- माश्रयितम्; प्रयाजदर्शपूर्णभासवाक्येषु तु अधिकारांशेनाभेदात् युक्त- 5 मेकत्म्; न त्विह सगुणनिर्गुणचोदनास कश्रिदेकत्वकरोंडशोऽस्ति ; न हि भारूपत्वादयो गुणा: प्रपश्चपविलयोपकारिण :; नापि प्रपश्च- प्रविलयो भारूपत्वादिगुणोपकारी, परस्परविरोधित्वाद; न हि कृत्स्पपश्चपविलापनं पपश्चैकदेशापेक्षणं चैकस्मिन्धर्मिणि युक्तं समा- वेशयितुम्। तस्मादस्मदुक्त एव विभाग आकारवदनाकारोपदेशाना 10 युक्ततर इति ॥

प्रकटारथेविवरणम्

इदानीं परौढवादेन नियोगमन्गीकृत्यैकत्वं निषेधति-अभ्युपगम्यमानेऽरपिं चेति ॥। तन्र देतुमाह-न हीति ॥ भिन्नभावार्थविषय: शेष्द: श्ानतरम्, यथा यजतिजुदोतिददातयः; तथेहापि वेन उपासीत इति शब्दभेद :; तथा सगुण- 15 निर्गुणभावेज रूपभेद :; तथा प्रकरणभेद :; तथा फलभेद इत्यादिभदकप्रमाणै- भेदे गम्यमाने कथमैक्यमित्यर्थः। प्रयाजदर्शपूर्णमासवापयेषु तहि फथं नियो- गैक्यमिस्याशङ्याह-प्रयाजेति । एकस्यैव खवगकामिनः साङ्गपवोगाधिकार इत्येकत्वं युक्तमित्यर्थ:। इहापि त्हि मुमुश्रो: प्रपश्चभविलक्षधिकारात् सप्रपञ्ञ- निष्पपञ्चवाक्येषु नियोगैक्यं भविष्यतीत्याशङ्कयाह-न त्विहेतति ।। यसात्स- 20 प्रपश्ञनिष्पपश्चभ्ुष्यो: विभिन्नार्थत्वान्न सर्वप्रपश्चविलयार्थत्वं तस्ादनिर्वाच्य- प्रपश्ालम्बना: सविशेषश्चुतयः स्वाभाविकनिष्प्रपश्चतालम्यनाथ निर्विशेष- शुतव इति निगमयति-तस्मादिति॥

१. T and T'i omit अपि ३. A. ददाति च तथेहापि २. T and Ti omit शन्द:

783

ब्रअसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. ३. पा.२. सु. २२.

भाष्यम् [पकृतैतावच्वाधिकरणम्] प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूय: ॥ ३-२-२२॥ "द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मृर्ते चैवामूर्ते च" इत्युपकम्य पञ्च महा- भूतानि द्वैराश्येन प्रविभज्य, अमूर्तरसस्य च पुरुषश्ब्दोदितस्य माहा- रजनादीनि रूपाणि दर्शयित्वा, पुनः पठचते-"अथात आदेशो नेति नेति न घेतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति" इति। तत्न कोऽस्य पातेषेधस्य विषय इति जिज्ञासामहे: न हत्न इदं तदिति विश्नेषितं किचित्मतिषेध्यमुपलभ्यते; इतिशव्देन तु अत् प्रतिषेध्यं किमपि 10 समर्प्यते, "नेति नेति" इति इतिपरत्वान्नष्मयोगस्य; इतिशब्दभायं संनिहिताळम्बनः एवंशब्दसमानचच्ि: प्रयुज्यमानो दृश्यते-'इति ह

प्रकटार्थेविवरणम् पकृतैवावस्वं हि प्रतिषेषति ततो प्रवीति च भूय: ॥ पूर्वे निषेधभ्ुत्यवष्टम्मेन निर्विशेषं ब्रह्म निरूपितम्। इदानी तदेव निषेध- 15 वाक्यं विचारयितुं सोपक्रमं तावत्पठंति-द्वे वावेति । पृथिग्यसेजोलक्षणं भूतन्रय मूर्ते रूपं वाय्वाकांशास्यं चामूर्ते रूपमिति विभज्येत्यर्थः। अमूर्तस्य भूंतद्- यस्य रसः सारो हिरण्यगर्भ: करणात्मा "य एष एतसिन्मण्डले पुरुषो य- आयं दक्षिणेऽ्दन पुरुषः" इति पुरुषशब्दोदितः। तस्य वासनामयानि रूपाणि विचित्राणि "तथथा माहारजनं वासः" इत्यादिना दशिंतानि। महारजनं 20 हरिद्रा; तथा रक्ं वलं माहारजनम्; "यथा पाण्ड्वाविकं यथेन्द्रगोप:" इत्यादि- निदर्शनैर्वासनानां वैचितयाद्विचित्राणि रूपाणि दर्शयित्वा पव्यत इस्पर्यः। विशेषातुपलब्धे: संशयमाह-तंत्र को ऽस्येत्यादिना ॥

१. T,T' and TM. काशं खं चामूर्ते ४. A. शन्दोदितस्य २. A. स्वरूपं ५. T and T' वास्त्वादिक २. T, Ti and TM. तद्दयस्य ६. A omits तल

784

प्रकतैतावत्वाचिकरणम् ६.] मकटायेविवरणम्

भाष्यम्

स्मोपाध्याय: कथयति' इत्येवमादिषु; संनिहितं चात्र प्रकरणसाम- धर्यादरपदयं सपपञ्चं ब्रह्मण:, तब ब्रह्म, यस्य ते दे रूपे। तत्न नः संशय उपजायते-किमयं प्रतिषेधो रूपे रूपवच्च उभयमपि प्रतिषेधति, आहोस्विदेकतरम्; यदाप्येकतरम्, तदापि कि ब्रह्म प्रतिषेधति, रूपे 5 परिशिनष्टि, आहोखित रूपे प्रतिषेधति, ब्रह्म परिशिनष्टि, इति।।

तत्न प्रकृतत्वाविशेषादुभयमपि प्रतिषेधतीत्याशङ्कामहे-दौ चैतौ पतिषेधौ, द्वि: नेतिशब्दप्रयोगाद; तयोरेकेन सपपञ्चं ब्रह्मणो रूपं नति- षिध्यते, अपरेण रूपवद्रह्म-इति भवति मतिः। अथ वा ब्रह्मैव रूप- वत् प्रतिषिध्यते; तद्धि वाद्मनसातीतत्वादसंभाव्यमानसन्भ्ावं प्रतिषे- 10 धाहेम्; न तु रूपप्रपश्चः प्रत्यक्षादिगोचरत्वात् प्रतिषेधाई :; अभ्या- सस्त्वादरार्थ: इत्येवं प्राप्ते श्रम :-

न तावदुभयप्रतिषेध उपपदते, शून्यवादमसप्गात-किंचिद्धि परमार्थमाळम््य अपरमार्थः प्रतिषिध्यते, यथा रज्ज्वादिष सर्पादय :;

प्रकटार्थेविवरणम् 15

पूर्वपक्षमाह-तत्र प्रकृतत्वेति ।। प्रतिषेधस्तावस्प्रतिषेभ्वमाकाहते। प्रकृतपरामर्शकेरन चेतिशब्देन रूपे रूपव दोभयमपि परामृषं प्रतिषेष्यं समर्प्यत इति भावः । किचैवं सति प्रतिषेधद्वयस्यापौनरुक्त्यमपि लभ्यत इत्याह- दौ चैताविति। सप्रपश्रमित्यध्यात्माधिदैवप्रपञ्जसहितम्। अरूपस्यापि ब्रह्मणो- Sविद्याध्यस्तं रूपदयं प्रतिषिध्यत इत्यर्थः । पूर्वपक्षान्तरमाह-अथ वेति ॥ 20

उत्सूत्रमेवाद्यपक्षे दोषमाह-न तावदुभयप्रतिषेध इत्यादिना। विशेष- निषेधे यदि शून्यवाद: प्रसज्येत, अस्तु तर्हि; को दोष इस्वाशङ्याह-किंचिद्धि परमार्थमति।। लोकसिद्धपदार्थान्वययोग्यतानुसारेण दि वाक्याथों म्राह्यम

१. T, Ti and A. केनेति २. A. सरुपस्य

785

ब्रह्ममूतभाष्यव्यालयानम् [भ. ई. पा.२, सु. २२.

माध्यम्

तथ परिशिष्यमाणे कम्मिश्िद्ाने अवकल्पते; कृत्स्पतिषेषे तु कोऽन्यो भावः परिशिष्येत: अपरिशिष्यमाणे चान्यस्मिन्, य इतरः प्रतिषेद्धमारभ्यते प्रतिषेद्धमशक्यत्वात् तस्यैव परमार्थत्वापचेः 5 प्रतिषेधानुपपचिः। नापि ब्रह्मपतिषेध उपपदते-"ब्रह्म ते ब्रवाणि" इत्याधुपकमविरोधात्। "असन्नेव स भवति। असद्गस्नेति वेद चेद्।" इत्यादिनिन्दाविरोधात्, "अस्तीत्येवोपळब्धव्यः" इत्यवधारणविरो- धात्, सरववेदान्तव्याकोपपसङ्गाच। वाड्मनसातीतत्वमपि ब्रह्मणो नाभादाभिपायेणाभिधीयते; न हि महता परिकरबन्धेन "ब्रह्मविदा- 10 पति परम्। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म।" इत्येवमादिना वेदान्तेषु ब्रह्म प्रतिपाद तस्यैव पुनरभावोऽभिलप्येत। "परक्षालनाद्ि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्" इति हि न्यायः। प्रतिपादनमक्किया त्वेषा- "यतो वाचो निवर्तन्ते। अाष्य मनसा सह।" इति। एतदुक्तं भवति-वासू्मनसातीतमविषयान्त:पाति परत्यगात्मभूतं नित्यशुद्धपुद्ध- 15 मुक्तस्वभावं अ्रस्मेति । तस्ाद्वसणो रूपनपश्चं प्रतिषेधति, परित्िनष्टि ब्रह्म, इत्यवगन्तव्यम् ।।

प्रकटार्थविवरणम्

प्रतिषेधक्ष लोके नेत्येर्ष न डछः; किंतु अयम्य न भवति, इदमिह नासित इति धर्मिप्रतियोग्यवष्ठिक्, ततोऽविशेषनिषेधायोगात् निष्प्रमाण: शून्यवाद: 20 प्रसज्यत इत्यर्थ:। किंच साधिष्ठानी दि लोके स्रमो रषटः; परमार्थस्य चैकस्य अधिष्ठानस्याभावे प्रत्यसादिषश्टस्य परमार्थत्वापसे: प्रतिषेध एव व्यासेधिष्यत इत्यर्थ:। द्वितीयपूर्वपस दूषयति-नापीति ।। यनोकं वाखयनसार्तांतत्वादिति,

१. A. नेत्येव २. T and Ti omit नापीति 786

प्रकृततावत्वाधिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तदेतदुच्यते-प्रकृतैतावस्वं हि प्रतिषेधतीति । मकृतं यदेतावत् इयत्तापरिच्छिनं मुर्तामूर्तलक्षणं ब्रह्मणो रूपं तदेष शब्द: प्रतिषेधति। तंद्धि प्कृतं प्रपश्चितं च पूर्वस्मिन्ग्रन्थे अधिदैवतमध्यात्मं च । तज्जनित- मेव च वासनालक्षणमपरं रूपम् अमूर्तरसभूतं पुरुषशब्दोदितं लिम्- 5 त्मव्यपाश्रयं वाहारजनायुपमाभिदर्शितम्-अमृर्तेरसस्य पुरुषस्य चक्षु- ग्राह्मरूपयोगित्वानुपपत्तेः । तदेतत समपश्ं ब्रह्मणो रूपं संनिहिता- लम्बनेन इतिकरणेन प्रतिषेधकं नवं मत्युपनीयत इति गम्यते। ब्रह्म तु रूपविशेषणत्वेन षष्ठया निर्दिष्टं पूर्वस्िन्ग्रन्थे, न स्वपधान- त्वेन। प्रपश्चिते च तदीये रूपद्ये रूपवतः स्वरूपजिज्ञासायाम् इदमुप- 10 क्ान्तम्-"अथात आदेशो नेति नेति" इति। तत्र कल्पितरूप- प्रत्याख्यानेन ब्रह्मण: स्वरूपावेदनमिति निर्णीयते। तदास्पदं हि इदं समस्तं कार्यम् "नेति नेति" इति प्रतिषिद्धम्। युक्तं च कार्यस्य, प्रकटार्थविवरणम् उक्ेडयें सूत्रं योजयति-तदेतदुच्यत इत्यादिना ॥ वासनालकणमूर्ता- 15 मूर्तविषयजनितमेब रूपं महारजना धुपमाभिदर्शितमित्येतरकुत इत्याशङ्कयाह- भूर्तरसस्येति ।। भवत्वेवं रूपद्यस्य प्रकृतत्वं प्रपश्चितत्वं च; ततः किमिस्या- शाङ्बाह-तंदेतत्समपश्चमिति । तर्हि ब्रह्मणोऽपि प्रकृतत्वाविशेषात् निषेध: स्यादित्याशभ्याह-ब्रह्म त्विति। राजवर्दर्यतः प्राधान्येऽपि शब्दतः प्राधा- न्येन प्रकृतत्वाभावात् नेतिशब्दन परामर्श इत्यर्थ: । इतद् न रूपवतः प्रतिषेध 20 इत्याह-प्रपश्चिते चेति। नतु यथा निर्घटं भूतलमिति निषेधेऽन्यत्र घट: परि- शिष्यते, तथा म्रह्माणि रूपदयनिषेधेऽपि अन्यत्र परिशिष्यते रपदयामित्या राह्याइ-तदास्पद हीति ॥ उपादानादन्यत्न कार्यप्रसङ्गाभावात्तत्र निषि- दवस्य कर्थंकार मन्यत्र स्वरूपधारणं भवेदिति भाष:। यथ्बोंकं प्रत्यस्षादिप्रमाण- सिदूस्य निषेधोऽशक्य इति, तन्राह-युक्तं च कार्यस्येति।। म्रस्यसादिना 25

१. A omits नदेवद् ... शकयाह 787

अ्समृतरभाज्यव्याख्यानम् [भ.३.पा.२ सु. २२

माण्यम् वाचारम्मणश्ब्दादिभ्योऽसस्वमिति, "नेति नेति" इति पतिषेधनम्: म तु ब्रह्मण:, सर्वेकल्पनामूलल्वात्। न च अल इयमाशक्ा कर्तव्या- कय हि शासं स्वयमेव ब्रह्मणो रूपद्यं दर्शयित्वा, खयमेव पुनः पति- पेधति-"पक्षाळनादि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्" इति-यतः नेदं 10 शालं प्रतिपादयत्वेन ब्र्मणो रूपदयं निर्दिस्ति, लोकमसिद्धं त इदं रूपदयं म्रह्मणि कल्पितं परामृक्षति प्रतिषेध्यत्वाय शुद्धब्रझ्मस्वरूपप्रति- पादनाय च इति निरवयम्। दौ च पतौ प्रतिषेधौ यथासंख्यन्यायेन दे अपि मूर्तामूर्ते प्रतिषेधतः; यद्रा पूर्वः प्रतिषेधो भूतराशि प्रतिषेधति, 10 उचरो वासनाराशिम्। अथ वा "नेति नेति" इति वीप्सा इयम्- "इति" इति यावर्तिकचिद्त्मेक्ष्यते तत्सर्व न भवतीत्यर्थ :- परिग- णितमतिषेषे हि क्रियमाणे, यदि नैतट्ूस, किमन्यङ्वह्ल भवेदिति जिज्ञासा स्यात्: बीप्सायां तु सत्यां समस्तस्य विषयजातस्य प्ति- प्रकटार्थविवरणम्

सिद्धमिति युकं वस्तुत्वप्रतिषेधनमित्यरथः । ननु सर्वेन प्रतिपन्नोऽपि चेव् प्रपश्जो निषिध्यते, तदा ब्रह्मणोऽपि निषेध: स्याव्, सेखेन प्रतिपत्थविशेषाद् इत्याशङ्याह-न तु ब्रह्मण इति । प्रतिषेधादिसाक्षितया परिशेषादिति भाव: । नतु "दे वाव ब्रह्मणो रूपे" इस्यादिनोपण्यस्तं रूपदर्य निषिष्यते चेजु तदा प्रसज्यप्रतिषेधव्यापारगौरवं स्यादिस्याशङ्याह-न चालेयमित्या- दिना। यच्चोकं प्रतिषेधद्वयस्यार्थवत्वाय रूपे रूपवच्त प्रतिषिष्यत इति, तत्राह- ह चैताविति । याव्तिकिविन्दावरूपमभावरूपं वा तथ्य सर्वस्य वस्तुत्व- प्रतिषेधो वीप्सापसषे घटत इत्युक्म; इदानी बीप्सायां लाभान्रमाइ-परिगणि- तेति।।

१. TM. पारमार्थिकस्वासिदे २. A. न त्वेव

788

अ्रकतैतावत्वाधिकरणम् ६.] पकटार्थवरिवरणम् भाष्यम्

नेषाव् भविषय: मत्यगात्मा ब्रह्मेति, जिव्ञासा निव्तते। तस्मात मप- शमेव ब्रह्मणि कल्पितं प्रतिषेधति, परिशिनष्टि ब्रह्म-इति निर्णय:॥

इतम एष एव निर्णयः, यत :- ततः पपश्चपतिषेषात्, भूयो ब्रह्म प्रवीति-"अन्यत्परमस्ति" इति। अभावावसाने हि प्रतिषेधे क्रिकयमाणे 5 किमन्यत्परमस्तीति ब्रुयात्। तलैषा अक्षरयोजना-"नेति नेति" इति अ्रह्मादिश्य तमेवादेशं पुन्निर्वक्ति-"नेति नेति" इत्यस्य कोऽर्थ:१ न हि एतस्माङ्गह्मणो व्यतिरिक्तमस्तीत्यतः "नेति नेति" इत्युच्यते, न पुनः स्यमेव नास्ति-इत्यर्थ :; तच् दर्शयति-अन्यत्परम् अग्ति- पिद्ं ब्रह्म अस्तीति। यदा पुनरेवमक्षराणि योज्यन्ते-न हि, एत- 10 आात् "इति न" "इति न" इति प्रपश्चनतिषेधरूपात् आदेशनात् अन्य- स्परमादेशनं ब्रह्मणोऽस्तीति-तदा, "ततो अ्रवीति च भूयः" इत्येतभाम- धेयविषयं योजयितव्यम्-"अय नामधेयँ सत्यस्य सत्यमिति माणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्" इति हि त्रवीति-इति। तच ब्रह्मावसाने प्तिषेधे समञ्जसं भवति; अभावावसाने तु प्रतिषेधे, किम् "सत्यस्य 15 सत्यम्" इत्युच्येत: तस्पाद्वल्मावसानोऽयं प्रतिषेध: नाभावाव- सान :- इत्यध्यवस्याम:॥

तदव्यक्तमाह हि। ३-२-२३॥

यचत् प्रतिषिद्धात्पपश्चजातादन्यत परं ब्रह्म, तदस्ति चेद, कसमान गुश्लत इति, उच्यते-तत् अव्यक्तमनिन्द्रियग्राह्मम्, सर्वदृश्यसाक्षि- 20

प्रकटार्थविवरणम्

"ततो प्रवीति च भयः" इति सूत्रभागं व्याचष्टे-इतश्रैष इत्यादिना॥ तदव्यक्तमाह हि।। एवं तावस्पतिषेधाविषयत्वेन परमार्थसस्यं प्रहोपपाद्य इदानी तस्याती- स्द्ियत्वं शहानिरास्षेना-यच्त्मतिषिद्धादिति ।। 25

789

[भ.३. पा.२, स. २४.

भाष्यम् त्वाद। आह हि एवं श्रुति :- "न चक्षुषा गृहाते नापि वाचा नान्यै- देवैस्तपसा कर्मणा वा" "स एष नेति नेत्यात्मागृओ्ो न हि गृण्यते" "यचदद्रेश्यमग्राह्मम्" "यदा शेवैष एतस्मिनदश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेS- 5 निलयने" इत्याद्या; स्मृतिराप-"अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविका- र्योऽयम्ृच्यते" इत्याद्या ॥ अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥ ३-२-२४।। अपि च एनमात्मानं निरस्तसमस्तपपञ्चमव्यक्तं संराधनकाले 10 पश्यन्ति योगिन :; संराधनं च भक्तिध्यानर्मणधानादयनुष्ठानम्। कथं पुनरवगम्यते-संराधनकाले पश्यन्तीति! प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्, श्रुति- स्मृतिभ्यामित्यर्थः । तथा हि श्रुति :- "पराशिि खानि व्यतृणत्सयंभूस्तस्मात्पराड् पश्यति नान्तरात्मन्।

15 "ज्ञानमसादेन विशुद्धसत्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान:" इति चैवमाद्या। स्पृतिरपि- "यं विनिद्रा जितश्वासा: संतुष्टाः संयतेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ योगिनस्तं पपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्।।" 20 इति चैवमाधा॥। प्रकटार्थविवरणम् अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥ भतीन्द्रियत्वेऽपि न सुनायमानत्वम्, किं तु विगलिताखिलमलकलकेS- न्तःकरणे व्यज्यत इत्याह-अपि चैनमिति ।।

१. T,T' and TM. सुषुसायामा नत्व 790

प्रकतैतावस्वाधिकरणम् ६.] मकटार्येविवरणम्

भाष्यम्

नेत्युच्यते- नतु संराध्यसंराधकभावाभ्युपगमात्परेतरात्मनोरन्यत्वं स्यादिति ;

प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश् कर्मण्यभ्यासात्। ३-२-२५।। 5

यथा प्काशाकाशसवितृप्रभृतयः अङगुळिकरकोदकपरभृतिषु कर्मस उपाधिभूतेषु सविशेषा इवावभासन्ते, न च स्वाभाविक्रीमविशेषात्मतां जहति; एवस्रुपाधिनिमित्त एवायमात्मभे:, स्वतस्त्वैकात्म्यमेव । तथा हि वेदान्तेषु अभ्यासेनासकृत जीवप्राज्ञयोरभेद: प्रतिपाद्यते॥ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्॥ ३-२२६। 10

अतः स्वाभाविकत्वादभेदस्य अविद्याकृतत्वाच्च भेदस्य, विद्यया अविद्यां विधूय जीवः परेण अनन्तेन माझेनं आत्मना एकतां गच्छति। तथा हि लिकम्-"स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "अरसैव सन्ब्रआ्माप्येति" इत्यादि ॥

प्रकटार्थविवरणम् 15

प्रत्युक्तमप्यसकत्तास्विकं भेदं पुनः प्रसभ्गादुन्वाव्य पराकरोति- ननु संराध्येत्यादिना ।। प्रकाशादिव चावैश्वेष्यं पकाश् कर्मण्यभ्यासात्।। यथा प्रफाशादीनां स्वरूपेणावैशेष्यमेकरूपता तथा चितोऽपि स्वरूपेणैक्य विशेषप्रकाशंक् कर्मण्युपाधौ न स्वतः पेक्यस्याभ्यासादिति योजना॥ 20 अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्म्। भसिज्रेव पक्षे मोक्षलाो घटत इस्याह-अतः स्वाभाविकत्वादिति॥।

१. A. प्रसङ्गश्र २. T. एकस्य

791

ब्रहसू त भा्यम्यख्यानम् [भ. ३. पा.२, सु. २७,

भाष्यम्

उभयव्यपदेशात्वहिकुण्डलवत्॥ ३-२-२७।। तस्मिमेव संराध्यसंराधकभावे मतान्तरमुपन्यस्यति, स्वमतविशु- दये । कचित् जीवपाज्ञयोर्भेदो व्यपदिश्यदे-ततस्तु तं पश्यते 5 निष्कर्लं ध्यायमान:" इति ध्यातष्यातव्यत्वेन द्रष्द्वष्टव्यत्वेन च। "परात्परं पुरुषस्ुपैति दिव्यम्" इति गन्तृगन्तव्यत्वेन; "यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयति" इति नियन्तुनियन्तव्यत्वेन च / रचित्ु तयोरेवाभेदो व्यपदिश्यते-"तच्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि" "एष त आत्मा सर्वान्तरः" "एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः" इति। तलैष- 10 सुभयव्यपदेशे सति, यद्यभेद एव एकान्ततो गृह्ाते, भेदव्यपदेशो निराळम्बन एव स्यात्। अत उभयव्यपदेशदर्शनात अहिकुण्डळवदत तथ्वं भवितुमईति-यथा अहिरित्यभेद:, इण्डळाभोगमांशुत्वादीनीति ु भेद:, एवमिहापीति।।

प्रकाशाश्रयवद्दा तेजस्त्वात्॥ ३-२-२८॥।

15 अथवा पकाशाश्रयवदेतत्मतिपत्तव्यम्-यथा मकाशः सावितः तदाश्रयश्च सविता नात्यन्तभिनौ, उभयोरपि तेजस्त्वाविज्ेषात्। अय च भेदव्यपदेशभाजी भवतः-एवमिहापीति।। घरकटार्थेविवरणम्

20 मकाश्ाभ्रयवद्ा तेजस्त्वाव।I

१. T,Ti and A. यस्मिजेवेति 792

मकतैतावस्वाभिकरणम् ६.] मकटा्थेनिवरणम्

भाष्यम् पूर्ववद्दा।। ३-२-२९।। यथा वा पूर्वसुपन्यस्तम् "प्रकाशादिवचावैस्नेष्यम्" इति, तयैवैत- ऋवितुमईति: तथा हि अविद्याकृतत्वाद्वन्धस्य विद्यया मोक्ष उप- पद्यते। यदि पुनः परमार्थत एव बुद्ध: कशिदात्मा अहिकुण्डलन्या- 5 येन परस्यात्मन: संस्थानभूतः प्रकाशाश्रयन्यायेन च एकदेशभूतोऽ भ्युपगम्येत, ततः पारमार्थिकस्य बन्धस्य तिरस्कर्तुमन्नक्यत्वात् मोक्ष- शास्तरवैयर्थ्ये मसज्येत। न चात उभावपि भेदाभेदौ क्षुतिः तुल्य- वत् व्यपदिश्ति: अमेदमेव हि प्रतिपाद्यत्वेन निर्दिशति, भेदं तु पूर्व- मसिद्धमेवानुवदति अर्थान्तरविवक्षया। तस्मात्मकाश्नादिवचावैश्ेष्य-10 मित्येष एव सिद्धान्त: ।। प्रतिषेधाच्च ॥ ३-२-३०॥ इतम एव एव सिद्धान्त:, यत्कारणं परस्दात्मनोऽन्यं चेतनं प्रतिषेधति शास्तम्-"नान्योऽतोऽस्ति द्रष्ट" इत्येवमादि। "अथात आदेश्ो नेति नेति" "तदेवड्रझमापूर्वमनपरमनन्तरमवाह्मन्" इति च 16 अ्सव्यतिरिक्तमपश्ञचनिराकरणाङ्गलमालपरिश्रेषाजैष एव सिद्धान्त इति गम्यते।। [पराधिकरणम् ] यदेतत निरस्तसमस्तमपर्ञ्ञ ब्रह्म निर्धारितम्, अस्मात्परमन्यवर्व- 20 पूर्ववद्दा।। पतिषेषाच।।

सवीजं संशयमाह-यदेतदिति ।। नदु पूर्व सकलक्ुतिषिभ्तिषेद्य- निरासेनाइयं म्रहोब वस्तु नान्यदिति साचितम्। किमर्थ: पुनरारम्म: इस्या- 25 793

ब्रह्ममृत्रभाष्यव्यारयानम् [म. ३. पा. २. स. ३१.

भाष्यम्

मस्ति नास्तीति श्रुतिविप्रतिपत्तेः संशयः। कानिचिद्धि वाक्यान्यापाते- नैव प्रतिभासमानानि ब्रह्मणोऽपि परमन्यचच्वं प्रतिपाद्यन्तीव; तेषां हि परिहारमभिधातुमयभुपकमः क्रिकियते-

5 परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्य:॥।३-२-३१। परम् अतो ब्रह्मणः अन्यत्तत्वं भवितुमर्दति ; कुतः१ सेतुव्यपदेशाव उन्मानव्यपदेशात संबन्धव्यपदेशात् भेदव्यपदेशाच्। सेतुव्यपदेशस्ता- वत्-"अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिः" इत्यात्मशब्दाभिह्टितस्य ब्रह्मण: सेतुत्वं संकीर्तयति ; सेतुशब्दश् हि लोके जलसंतानविच्छेदकरे 10 मृद्दार्वादिपचये प्रसिद्ध :; इह तु सेतुशब्द आत्मनि प्रयुक्त इति लौकि- कसेतोरिव आत्मसेतोरन्यस्य वस्तुनोऽस्तित्वं गमयति; "सेतुं तीर्त्वा" इति च तरतिशब्दमयोगात्-यथा लौकिकं सेतुं तीर्त्वा जाइळमसेतुं पामोति, एवमात्मानं सेतुं तीर्त्वा अनात्मानमसेतुं पामोतीति गम्यते। उन्मानव्यपदेशश् भवति-तदेवड्रल्म चतुष्पादष्टायफं पोडशकलमिति;

15 प्रकटार्थविवरणम्

शाङ्याह-कानिचिद्धीति । मन्दाशङ्कापाकरणेन तत्पद्लस्यस्य अद्वितीयत्व प्रपञ्चार्थ पवायमारम्भ इत्यर्थ:।। परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः।। पूर्वपक्षसुतं योजयति-परमत इत्यादिना ॥ ब्रह्म सद्वितीयम्, सेतु- 20 त्वाद्, लौकिकसेतुवदित्युक्तम्। इदानीं प्रकारान्तरमाह-सेतुं तीर्त्वेति चेति। जाडलं तटम्। सेतुष्यपदेशं व्याज्यायोम्मानव्यपदेशमाइ-उन्मानेति । प्राची प्रतीची दक्षिणोदीचीति चतत्: कला :; प्रकाशवान पाद :; पृथिम्बन्तरिसं घौः समुद्र इत्यनन्तवान्; अभि: सूर्यक्रन्द्रमा विधुदिति ज्योतिष्मान; वधु: 794

पराधिकरणम् ७.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

यच्च लोक उन्मितम् एतावदिदमिति परिच्छिनं कार्षापणादि, ततोऽन्य- द्स्त्वस्तीति प्रसिद्धम्; तथा ब्रह्मणोऽप्युन्मानात ततोऽन्येन वस्तुना भवितव्यमिति गम्यते। तथा संबन्धव्यपदेशोऽपि भवति-"सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इति, "शारीर आत्मा" "पाजेनात्मना 5 संपरिष्वक्तः"इति च; मितानां च मितेन संबन्धो हष्टः, यथा नराणां नगरेण; जीवानां च ब्रह्मणा संबन्धं व्यपदिशति सुपुसी; अतः ततः परमन्यदमितमस्तीति गम्यते। भेदव्यपदेशश् एनमर्थ गमयति; तथा हि-"अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते" इत्या- दित्याधारमीश्वरं व्यपदिश्य, ततो भेदेन अक्ष्याधारमीश्वरं व्यपदि- 10 शति-"अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दश्यते" इति; अतिदेशं च अस्यामुना रूपादिषु करोति-"तस्यैतस्य तदेव रूपं यदसुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्राम तन्राम" इति; सावधिकं चेश्वरत्व- सुभयोर्व्यपदिशति-"ये चामुष्मात्पराश्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां च" इत्येकस्य, "ये चैतस्मादर्वाओ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां 15 च" इत्येकस्य, यथा इदं मागधस्य राज्यम्, इद वैदेहस्येति। एवमे- तेभ्यः सेत्वादिव्यपदेशेभ्यो ब्रह्मण: परमस्तीति॥

प्रकटार्थविवरणम्

भोतं वाखन इस्यायतनवान्; पते चत्वार: पादा अस्येति चतुष्पाद: पादाना- मर्धानि अष्टौ शफा अस्येत्यष्टाशफम् ; चतस्रश्तत्रः कला एकैकस्य पाद्- 20 स्ेति पोडशकलमिस्यर्थः। ततः किमिस्यत आह-यथ लोक इति ॥ कार्षा- पण इति शोडशपणानां संक्ञा। ब्रह्म सद्वितीयम्, संबन्ध व्यपदेशवत्वात्, नगरव- दित्याद-तथा सम्बन्धेति ॥ तथा ब्रह्म सद्वितीयम्, भेडव्यपदेशवत्वाद्,

795

[ब. ३. पा. २, सु. ३२,

मान्यम् एवं मासे, पतिपाधते- सामान्यात्तु ॥ ३-२-३२॥ तुशन्देन प्रदर्शितां भारति निरुणद्धि। न ब्रह्मणोऽन्यत्किंचि- 5 द्वितुमईति, प्माणाभावात्-न हि अन्यस्यास्तित्वे किंचित्पमाण- सुपलभामहे; सर्वस्य हि जनिमतो वस्तुजातस्य जन्मादि ब्रह्मणो भव- तीति निर्धारितम्, अनन्यत्वं च कारणात् कार्यस्य; न च ब्रह्मव्य- तिरिक्तं किंचित् अजं संभवति, "सदेव सोम्येदमग्र असीदेकमेवा- द्वितीयम्" इत्यवधारणात्; एकविज्ञानेन च सर्वविज्ञानपतिज्ञानात् न 10 ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वमवकल्पते। नतु सेत्वादिव्यपदेशाः ब्रह्मव्य- तिरिकं तथ्वं सूचयन्तीत्युक्तम्; नेत्युच्यते-सेतुग्यपदेशस्तावद् न ब्रह्मणो बाह्यस्य सद्भावं प्रतिपाद्यितुं क्षमते; सेतुरात्मेति हि आह न अतः परमस्तीति; तत्र परस्मिन् असति सेतुत्वं नावकल्पत इति परं किमपि कल्प्येत; न चैतन् न्याय्यम्; हठो हि अप्रसिद्धकल्पना; 15 अपि च सेतुव्यपदेशादात्मनो लौकिकसेतुनिदर्शनेन सेतुबाद्यवस्तुतां प्रसञ्जयता मृददारुमयतापि पासक्जयत; न चैतन्याय्यम्, अजत्वादि- श्रतिविरोधात्; सेतुसामान्यात्तु सेतुशब्द आत्मनि प्रयुक्त इति श्विष्यते; जगतस्तन्मर्यादानां च विधारकत्वं सेतुसामान्यमात्मन :; अतः सेतुरिव सेतु :- इति प्रकृत आत्मा स्तूयते। "सेतुं तीत्वा" 20 प्रकटार्थविवरणम् सामान्याजु। आधारमेदो रूपभेद पशर्यमेद्श्वेति त्रिविधो मेदव्यपदेशो दर्शित इति सिद्धान्तसूतरं व्याचष्टे-तुश्नव्देनेत्यादिना ॥ यदन्यत् तर्तिकसद्भ्नादि- वासादे: वसत्वन्तरत्वेन प्रमाणमित्याह-प्रमाणाभावादिति ।। द्वितीयं 25 दृषयति-न च ब्रह्मव्यतिरिक्तमिति । आगमविरुद्धकालात्ययापदिष्टत्वा- भानुमानाधनं धारयतीत्यर्य:। इदानीं सेत्वादिग्यपदेशानामुपचरितार्थस्वेन हेतूनां सवरूपासिद्धिप्रदर्शनायोपक्मते-ननु सेत्वादिव्यपदेश्ा इत्यादिना॥ 796

पराधिकरणम् ७.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इत्यपि तरतिः अतिकरमासंभवात्माओ्रोत्यर्थ एव वर्तते-यथा व्याक- रणं तीर्ण इति प्राप्त उच्यते, न अतिकान्तः तद्रत् ।।

बुद्धयर्थ: पादवत्॥ ३-२-३३॥।

यदप्युक्तम्-उन्मानव्यपदेशादस्ति परमिति, तत्नाभिधीयते- 5 उन्मानव्यपदेशोऽपि न ब्रह्मग्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वप्रतिपश्यर्थः; किमर्थ- स्तर्हि१ बुद्धयर्थः, उपासनार्थ इति यावत्: चतुष्पादष्टाशफं षोट- शकलमिलेवंरूपा-बुद्धि: कथं नु नाम ब्रह्मणि स्थिरा स्यादिति- विकारद्वारेण ब्रह्मण उन्मानकल्पनैव क्रियते; न हि अविकारेऽनन्ते ब्रह्मणि सर्वः पुंभिः शक्या बुद्धि: स्थापयितुम्, मन्दमध्यमोत्तमवुद्धि- 10 त्वात् पुंसामिति । पादवत्-यथा मनआकाशयोरध्यात्ममधिदैवतं च ब्रह्मपतीकयोराम्नातयोः, चत्वारो वागादयो मनःसंबन्धिनः पादाः कल्प्यन्ते, चत्वारश्र अग्रयादय आकाशसंबन्धिन :- आध्यानाय- तद्वद् । अथवा पादवदिति-यथा कार्षापणे पादविभागो व्यवहार- माचुर्याय कल्प्यते-न हि सकलेनैव कार्षापणेन सर्वदा सर्वे जना 15 व्यवहर्तुमीशते, ऋयविक्रये परिमाणानियमात्-तद्वदित्यर्थः॥

स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत्॥३-२-३४।।

इह सूतरे द्योरपि संबन्धभेदव्यपदेशयोः परिहारोभिधीयते। यदप्युक्तम्-संबन्धव्यपदेशात् भेदव्यपदेशाच्च परमतः स्यादिति, तद- प्यसत्; यत एकस्यापि स्थानविशेषापेक्षया एतौ व्यपदेशावुपपदयेते। 20 संबन्धव्यपदेशे तावदयमर्थ :- बुद्धयादयुपाधिस्थानविशेषयोगादुळजतस्य

प्रकटार्थविधरणम्

बुद्धचर्य: पादवत् । स्थानविशेषाद् पकाशादिवद् ॥। 797

ब्रह्मसूतभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३.पा.२. सू. ३६.

भाष्यम् विशेषविज्ञानस्य उपाध्युपशमे य उपशम:, स परमात्मना संबन्ध :- इत्युपाध्यपेक्षया उपचर्यते, न परिमितत्वापेक्षया। तथा भेदव्यप- देशोऽपि ब्रह्मण उपाधिभेदापेक्षयैव उपचर्यते, न स्वरूपभेदापेक्षया। प्रकाशादिवदिति उपमोपादानम्-यथा एकस्य प्रकाशस्य सौर्यस्य चान्द्र- 10 मसस्य वा उपाधियोगादुप जातविशेष स्योपाध्युपश्ञमात्संबन्धव्यपदेशो भवति, उपाधिभेदाच्च भेदव्यपदेशः; यथा वा सूचीपाशाकाशादिषृपा- ध्यपेक्षयैवैतौ संबन्धभेदव्यपदेशौ भवतः-तद्वव् ॥ उपपत्तेश् ॥ ३-२-३५।।

10 उपपदते च अत्र ईद्श एव संबन्धः, नान्यादृश :- "समपीतो भवति" इति हि स्वरूपसंबन्धमेनमामनन्ति; स्वरूपस्य च अनपा- यित्वात् न नरनगरन्यायेन संबन्धो घटते; उपाधिकृतस्वरूपतिरो- भावाचु "समपीतो भवति" इत्युपपद्ते। तथा भेदोऽपि नान्या- हश: संभवति, बहुतरश्रुतिपसिद्धैकेशवरत्वविरोधात्; तथा च श्रुति- 15 रेकस्याप्याकाशस्य स्थानकृतं भेदव्यपदेशसुपपादयति-"योऽयं वहिर्धा पुरुषादाकाश:" "योऽयमन्तः पुरुष आकाशः" "योऽयमन्त- र्हृदय आकाशः" इनि॥ तथान्यप्रतिषधात्॥ ३-२-३६॥ एवं सेत्वादिव्यपदेशान् परपक्षहेत् तुन्मथ्य संपति स्वपक्षं हेत्वन्तरे- 20 णोपसंहरति। तथान्यप्रतिषेषादपि न ब्रह्मण: परं वस्त्वन्तरमस्तीति

प्रकटार्थविवरणम् उपपत्तेश्र ।। तथान्यपतिषेधाद्।। वागादय इति वाकप्राणम्क्षु:भोत्राणि। अग्न्यादय इति अभिर्वायुरा- 25 दित्यो दिश इत्येवम्।। 798

पराधिकरंणम् ७] मरंकटार्थविवरणम

भाष्यम् गम्यते; तथा हि-"स एवाषस्तात्" "अहमेवाधस्तात" "आत्मै- वाधस्तात्" "सर्वे तं परादादयोऽन्यत्ात्मनः सर्वे वेद" "ब्रह्मैवेद सर्वम्" "आत्मैवेदं सर्वम्" "नेह नानास्ति किंचन" "यस्मात्परं नापरमस्ति किंचित्" "तदेतद्रह्ापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्म्" इत्येव- 5 मादीनि वाक्यानि स्वमकरणस्थानि अन्यार्थत्वेन परिणेतुमशक्यानि ब्रह्मव्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरं वारयन्ति। सर्वान्तरभ्रुतेश्च न परमात्मनोऽन्यः अन्तरात्मा अस्तीत्यवधार्यते॥

अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः॥३-२-३७।।

अनेन सेत्वादिव्यपदेशनिराकरणेन अन्यप्रतिषेधसमाश्रयणेन च 10 सर्वगतत्वमप्यात्मनः सिद्धं भवति; अन्यथा हि तभ सिद्धयेत् । सेत्वा- दिव्यपदेशेषु हि मुख्येष्वज्ञीक्रकियमाणेपु परिच्छेद आत्मन: म्रसज्येत, सेत्वादीनामेवमात्मकत्वात्; तथा अन्यप्रतिषेधेऽप्यसति, वस्तु वस्त्वन्त- राद्यावर्तत इति परिच्छेद शवात्मनः मसज्येत। सर्वगतत्वं च अस्य आयामशन्दादिभ्यो विज्ञायते। आयामशब्दो व्याप्तिवचनः शब्द: 15 "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः" "आकाशव- त्सर्वगतश् नित्यः" "ज्यायान्दिवः" "ज्यायांनाकाशात्" "नित्यः सर्वगत: स्थाणुरचळोऽयं सनातनः" इत्येवमादयो हि श्रुतिस्मृतिन्यायाः सर्वगतत्वमात्मनोऽवबोधयन्ति ॥

प्रकटार्थविवरणम् 20

अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्य:।।

अद्वितीयत्वं प्रपञच्य सर्वगतत्वं दर्शयति-अनेन सर्वगतत्वमिति। अन्यथा हीति ॥ सेत्वादिव्यपदेशस्य मुख्यत्वे सति तत्सर्वगतत्वं न सिष्ये- दित्र्य:। 799

[अ. ३. पा. २. सु. ३८.

भाष्यम्

[फळाधिकरणम्] फलमत उपपत्तेः॥ ३-२-३८॥

तस्यैव ब्रह्मणो व्यावहारिक्याम् ईशितीशितव्यविभागावस्थायाम्, 5 अयमन्यः खभावो वर्ण्यते। यदेतदिष्टानिष्टव्यामिश्रलक्षणं कर्मफलं संसारगोचरं त्रिविधं प्रसिद्धं जन्तूनाम्, किमेतत् कर्मणो भवति, आहो- स्विदीश्वरादिति भवति विचारणा। तत्न तावत्मतिपादते-फळमत ईश्वरान्वितुमईति; कुतः१ उपपते :; स हि सर्वाध्यक्ष: सष्टिस्थिति- संहारान्विचित्रान्विद्धत् देशकालविशेषाभिज्ञत्वात कर्मिणां कर्मानुरूपं 10 फलं संपादयतीत्युपपद्यते; कर्मणस्तु अनुक्षणविनाशिन: कालान्तरभावि फळं भवतीत्यनुपपत्रम्, अभावान्भावानुत्पत्तेः । स्यादेतत्-कर्म विन- श्यत् स्वकाळमेव खवानुरूपं फलं जनयित्वा विनश्यति, तत्फलं काला- न्तरितं कर्ता भोक्ष्यत इति: तदपि न परिशुध्यति, मराग्भोक्तृसंबन्धा- प्रकटार्थविवरणम्

15 फलमत उपपत्ते: ॥ "न स्यानतोऽपि" इस्यारभ्य निर्विशेषं सत्यमद्वितीयं सर्वगतं च ब्रह्म तत्पदलक्ष्यं निरूप्य तत्पदवाच्यमीश्वर.मेदानी निरूपयर्तीत्याह-तस्यैवेति॥ उभयोरपि फलहेतुत्वश्रवणात् संशयमाह-यदेतदित्यादिना ॥ सिद्धान्ते- नैवोपक्रमते-तत्र तावदिति ॥ केवलात्कर्मणः फलमिति परपक्षं दूषयति- 20 कर्मणस्त्विति ॥ अनुक्षणविनाशिन इति ॥ क्षणिकात्कर्मणः फलं भवतीति सुवतो हठात् विनष्टात्कर्मणः फलमिति प्रसज्यते; तद्सङ्गतमित्यर्थः। उक्क- दोषपरिहाराय कर्मवादिनो मतं शङ्कते-स्यादेतदिति । खनिवृत्तिसमकाल- मेव कर्म खफलमुत्पाद्य नश्यतीत्येतद्पि तर्कपरिशुद्धं न भवतीस्याह- तदपि नेति ॥ कर्मणः स्वनुष्ठिताभ्ियोगो निष्पधते। नियोगाच सायिन:

800

फलाधिकरणम् ८.] परकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तफळत्वानुपपत्ते :- यत्कालं हि यतसुखं दुःखं वात्मना सुज्यते, तस्यैव ळोके फलत्वं प्रसिद्धम्; न हि असंबद्धस्यात्मना सुखस्य दुःखस्य वा फलत्वं प्रतियन्ति लौकिकाः। अथोच्येत-मा भूत्कर्मानन्तरं फलो- त्पाद:, कर्मकार्यादपूर्वात्फलमुत्पत्स्यत इति, तदपि नोपपद्यते, अपूर्व- । स्याचेतनस्य काष्ठळोष्टसमस्य चेतनेनाप्रवर्तितस्य मदृच्यनुपपत्तेः, तद- स्तित्वे एव प्रमाणाभावात्: अर्थापत्तिः प्रमाणमिति चेत, न, ईश्वर- सिद्धेरर्थापत्िक्षयाद्॥।

श्रुतत्वाच्च॥ ३-२-३९॥

न केवळमुपपत्तेरेव ईश्वरं फलहेतुं कल्पयाम:, कि तर्हि श्रुतत्वाद- 10 पीश्वरमेव फलहेतुं मन्यामहे, तथा च श्रुतिर्भवति-"स वा एष महा- : आत्माब्रादो वसुदान:" इत्येवंजातीयका ॥

प्रकटार्थविवरणम्

कालान्तरे फलसिद्धिरित्याह- अयोच्येतेति ।। नियोगस्यापि सतन्त्रस्य फंलदातृत्वं नोपपद्यत इस्याह-तदपि नेति ॥ कि च नियोगस्य शब्दैकगम्य- 15 ताङ्गीक्रियते; सा च न संभवति, व्युत्पत्तिविरहादित्याह-तदस्तित्वे चेति॥ क्षणिकस्य कालान्तरवर्तिसवर्गसाधनश्वानुपपत्तेः कर्मातिरिक्रमपूर्व परि- कल्प्यते। यंत्र स्वर्गकामो नियोज्यतवान्वेति तदेव च नियोक्तृत्वाचियोग. उच्यत इस्याह-अर्थोपततिरिनि ॥ क्षणिकस्यापि कर्मण ईश्वरात् फलं भवि- व्यति सेपाफलवत्; अतो नास्त्यर्थापसेरदय इत्याह-नेगरसिद्धेरिति।। 20

श्रुतत्वाच।।

कि व नियोगात्फलकल्पना श्रुतिविरद्धापीस्याह-अुतत्वाचेवि॥

१. TM. फळमालस्व २. T and T'. वस्य

801

ब्रह्म सुतनभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. २, सु. ४०:

भाष्यम् धर्म जैमिनिरत एव ॥ ३-२-४० ॥ जैमिनिस्त्वाचर्यो धर्म फलस्य दातरं मन्यते, अत एव हेतो :- श्रुतेरुपपत्तेश्र । श्रूयते तावदयमर्थः "स्वर्गकामो यजेत" इत्येवमा- 5 दिषु वाक्येधु; तत्न च विधिश्जुतेर्विषयभावोपगमात् यागः सवगस्यो- त्पादक इति गम्यते; अन्यथा हि अननुष्ठातृको याग आपद्येत; तत्न अस्य उपदेशवैय्थ्य स्यात ननु अनुक्षणविनाशिन: कर्मणः फळं नोपपद्यत इति परित्यक्तोडयं पक्ष :; नैप दोष: श्रुतिमामाण्यात्- श्रुतिश्चेत् प्रमाणम्, यथायं कर्मफलसंबन्धः श्रुत उपपद्यते, तथा कल्प- 10 यितव्य :; न च अनुत्पाद्य किमप्यपूर्वे कर्मे विनश्यत् कालान्तरितं फलं दां क्रोति; अतः कर्मणो वा सूक्ष्मा काचिदुत्तरावस्था फलस्य वा पूर्वात्तर अपूर्व नाम अस्तीति तर्क्यते। उपपद्यते च अयमर्थ प्रकटार्थविवरणम् धर्म जैमिनिरत एव ।।

15 इदानीं पूर्वपक्षं सुत्रयति-धर्ममिति ।। यजेतेति याग: समीहितसाधन- मिति। लिऊादिश्रुतरधास्वर्थ एव समीहितसाधनतोंकारेण विषयोऽभ्युपगम्यते। तत्र कस्य समीहितस्य साधनमिति वीक्षायां खवर्गकामपदेनाधिकारिविशेष- णीभूतः स्वर्गः समरप्यते। तदा च याग: स्वर्गसाधनमिति वाक्यार्थ: संपद्यते। सर्थात्तत्कामोऽधिकारीति भावः । उपपत्तिमाह-अन्यथा हीति ॥ यागस्य 20 स्वाभिमतसाधनत्याभावे तस्य स्वयंक्लेशात्मकत्वादननुष्ठानमेव प्रसज्येतेत्यर्थ:। विमतं कर्म न कालान्तरीयफलसाधकम्, क्षणिकत्वात्, संप्रतिपन्नवत् इस्यनुमानमागमबाधितमित्याह-नन्वित्यादिना । अपूर्वमपि स्वतन्त्रं नियो- गाख्यं यद्यपि निकूपणं न सहते तथापि श्रुतसवर्गसाध नत्वनिर्वाहाय द्वारभूतं किमप्यतिशयरूपं कल्प्यत इति कौमारिलकटाक्षमाह-न चानुत्पाद्य किम- 25 पीति।

१. T, T' and TM omit धर्ममति २. TM and A. त्वाकारेण

802

फलाधिकरणम् ८.] प्रकटार्थनिवरणस् भाष्यम्

उक्तेन प्रकारेण। ईश्वरस्तु फलं ददातीत्यनुपपत्रम् । अविचित्रस्य कारणस्य विचित्रकार्यानुपपत्तेः वैषम्यनैधृण्यपसज्ञात्, तदनुष्ठानवै- यर्थ्यापत्तेश्र। तस्मात् धर्मादेव फलमिति॥

पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्॥३-२-४१॥ 5

बादरायणस्त्वाचार्यः पूर्वोक्तमेवेश्वरं फलहेतुं मन्यने । केवला- त्कर्मणः अपूर्वाद्ा केवलात् फलमित्ययं पक्षः तुशब्देन व्यावर्त्यते। कर्मापेक्षात् अपूर्वापेक्षाद्वा यथा तथास्तु इश्वरात्फलमिति सिद्धान्न :; कुतः१ हेतुव्यपदेशात्। धर्माधर्मयोरपि हि कारयितृत्वेन ईश्वरो हेतु- व्यपदिश्यते, फलस्य न दातृत्वेन-"एष होत साधु कर्म कारयति तं 10 यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीषते। एप उएवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते" इति; स्मर्यते च अयमर्थो भगवद्रीतासु-

"यो यो या यां ततुं भक्तः श्रद्धयाचितुमिच्छति। तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विद्धाम्यहम्।। स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते। 15 लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हितान्।।" इति।

प्रकटार्थविवरणम् एवं स्वपक्षं सोपपत्तिकमुकत्वा परपक्षं प्रतिक्षिपति-ईश्वर्त्विति॥ पूर्वे तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्॥ अन्न सिद्धान्तमाह-पूर्वे त्विति। विमतं कर्मफलं कर्मादिक्षानवता प्रदी- 20 यमानं व्यवहित कर्मफलत्वात्, सेवादिकर्मफलवदित्यनुमानानुगृहीतश्रुत्युपस्या- पितेश्वरपदार्थबाधकल्पनाव्वरं कर्मणो नैरपेक्ष्यधर्मबाधकल्पनम्, श्रुतकल्प्य-

१. T and TM. कर्मफलमिित्य

803

महमूतभाष्यव्यारयानम् [न. ३. पा. २. सू. ४१.

माप्यम्

सर्ववेदान्तेपु च ईन्परहेतुका एव सष्टयो व्यपदिश्यन्ते; तदेव च ईन्रस्य फलहेतुत्वं यत्खकर्मानुरूपा: प्रजा: सृजति । विचित्नकार्यानुपपश्याद- योऽपि दोषा: कृतमयवापेक्षत्वादीश्वरस्य न प्रसज्यन्ते ॥

5 इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाव्ये तृतीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद:।।

प्रकटार्यविवरणम्

योध् श्रुवं वलवदिति न्यायेन अतिवृत्तकर्मांतुसारेणेश्वरे फलदातरि श्रुते 10 नापूर्वकल्पनावकाश इति भाव:।।

इति श्ीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटायें तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीय: पाद: समासः।।

804

अथ तृतीय: पाद:

भाष्यम् [सर्ववेदान्तपत्ययाधिकरणम्] व्याख्यातं विज्ञेयस्य ब्रह्मणस्तत्वम्: इदानीं तु प्रतिवेदान्तं विज्ञा- नानि भिदयन्ते, न वेति विचार्यते। ननु विज्ञेयं ब्रह्म पूर्वापरादिभेद- 5 रहितम् एकरसं सैन्धवघनवत् अवधारितम; तत्र कुतो विज्ञानभेदाभेद- चिन्तावसरः१ न हि कर्मबहुत्ववत् ब्रह्मर हुत्वमपि वेदान्तेषु प्रतिपिपाद- यिषितमिति शक्यं वक्तुम्, ब्रह्मण एकत्वात् एकरूपत्वाच्; न च एक- रूपे ब्रह्मणि अनेकरूपाणि विज्ञानानि संभवन्ति; न हि-अन्यथार्थः अन्यथा ज्ञानम्-इत्यभ्रान्तं भवति; यदि पुनः एकस्मिन्ब्रह्मणि बहूनि 10 विज्ञानानि वेदान्तेषु प्रतिपिपादयिषितानि, तेषाम् एकमभ्रान्तम्, भ्रान्तानीतराणीत्यनाश्वासमसक्गो वेदान्तेषु; तस्मान्न तावत्मतिवेदान्तं ब्रह्मविज्ञानभेद आशङ्ितुं शक्यते। नाप्यस्य चोदनाद्यविशेषादभेद उच्येत, ब्रह्मविज्ञानस्य अचोदनालक्षणत्वात; अविधिप्रधानैरहिं वस्तु- पर्यवसायिभि: ब्रह्मवाक्यैः ब्रह्मविज्ञानं जन्यत इत्यवोचदाचार्यः "तत्तु 15 समन्वयात्" इत्यत्न। तत्कथमिमां भेदाभेदचिन्तामारभत इति ॥

प्रकटार्थविवरणम्

पादसङ्गतिमाह-व्याख्यातमिति ॥ पादार्थमाक्षिपति-ननु विज्ञेय- मिति॥ ननु पूर्वतन्त्रे यथा सर्वशास्त्रविहितम् अगिहोत्रमेकमेव कि वा नेति 20 विचारितम्, तथात्रापि विचारो युक्त इत्याशङ्कयाह-न हि कर्मेबहुत्वव- दिति ॥ एकत्वेऽपि धर्मिणो रूपभेदात् भवेद्विजानभेद :; सोऽपि नास्तीत्याह- एकरूपत्वाच्चति ॥ भवत्वेकरूपत्वम्; ततः किमित्यत आइ-न चैकरूप इति ॥ पूर्वपक्षे तावद्विश्ानमेद आशङ्गितुं न शक्यत इत्युक्तम्; सिद्धान्ते चाभेदोऽपि चोदनादयमेदन वकुं न शाक्यत इत्याह-नाप्यस्येति । एवं 25

805

[ब. ३. पा. ३. सु. १.

भाष्यम् तदुच्यते-सगुणब्रह्मविषया प्राणादिविषया च इयं विज्ञानमेदाभेद- चिन्तेत्यदोषः । अत् हि कर्मवद् उपासनानां भेदाभेदौ संभवतः; कर्म- वदेव च उपासनानि दष्टफलानि अदृष्टफलानि च उच्यन्ते, क्रममुक्ति- 5 फलानि च कानिचित् सम्यगदर्शनोत्पत्तिद्वारेण। तेष्वेषा चिन्ता संभ- वंति-किं प्रतिवेदान्तं विज्ञानभेद:, आहोख्त नेति॥

प्रसिद्धं श्योतिरादिषु; अस्ति न अत्र वेदान्तान्तरविहितेषु विज्ञानेषु अन्यदन्यत् नाम-तैचिरीयकं वाजसनेयकं कौथुमकं कौषीतकं 10 आाटयायनकमित्येवमादि । तथा रूपभेदोऽपि कर्मभेदस्य प्रतिपादक: प्सिद्ध :- "वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्" इत्येवमादिषु; अस्ति च अत्र रूपभेद :; तदथा-केचिच्छाखिनः पञ्चाग्निविद्यायां पष्ठमपरमगनिमामनन्ति, अपरे पुनः पश्चैव पठन्ति; तथा प्राणसंवादा-

प्रकटार्थविवरणम्

15 पादारम्ममालिप्य समाधचे-तदुच्यत इति ॥ यद्यपि शुद्धभ्रह्यमानमेकरूपम्, तथापि प्रतिशां तद्वाकयानां भेदादपुनरुक्पदोपसंहारसिद्धये ज्ञानसाधन- वाक्यमेदाभदचिन्ता युक्तेत्यर्थः । तथा मन्दाधिकारिणां उपासनैकरूप्य- सिद्धये च युक्ता भेदाभेदचिन्तेस्याह-सगुणब्रअ्मविषयेति।।

विज्ञानमेद इति पूर्वः पक्ष :; तन्र हेतूनाह-तत्रेत्यादिना॥ शब्दान्तरं 20 अम्यास: सङ्या गुण: प्रक्रिया नामधेयमिति द्वितीयेऽध्याये धर्मभेदे षट्ट प्रमा- णानि निरूपितानि। तन्र नासो भेदकत्वमुदाहरति-नाम्नस्तावदिति ॥। "अयैष ज्योतिरथैष विश्वन्योतिरयैष सर्वज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेत" इतन् प्रकृतविच्छेदेन संज्ञान्तरं भूयमाणं संज्िनं भिनत्तीति सितम् ; तथेहापी- स्यर्थ:। गुणस्य भेदकत्वमाह-तथा रूपभेदोऽपीति॥ अप्रकृतदेवतासंबन्धवा- 25 जिनदव्यं गुणशष्द्रवाव्यं कर्मणो भेदकं सिद्धम्। तप्तपयो दधिसंसषं मामिक्षा,

१. A. अतः प्रकृत

806

सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् १.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् दिपु केचित् ऊनान्वागादीनामनन्ति, केचिद्धिकान्। तथा धर्मविशे- षोऽपि कर्मभेदस्य प्रतिपादक आशङ्गितः कारीर्यादिषु; अस्ति च अत्र धर्मविशेष :; यथा आथर्वणिकानां शिरोव्रतमिति। एवं पुनरुक्याद- योऽपि भेदहेतवो यथासंभवं वेदान्तान्तरेषु योजयितव्याः। तस्मात् 5 प्रतिवेदान्तं विज्ञानभेद इत्येवं पाप्ते, श्रूम :-

प्रकटार्थषिवरणम् वियुकं वाजिनमिति विभाग:। इदानीं सर्वशाख्त्राधिकरणपूर्वपक्षे हेतुमुदाह- रति-तथा धर्मविशेषोऽपीति ॥ कारीरिवाक्यान्यधीयानास्तैसिरीया भूमौ भोजनमाचरन्ति, नाचरन्त्यन्य इत्यादि धर्मभेदः। भेदकान्तराण्यतिदिशति- 10 एवं पुनरुक्त्यादयोऽपीति॥ "समिधो यजति" इत्यादि: पञ्चकत्वो यजतिपदा- भ्यास: पौनरुक्तयभयान्मेदकोऽक्गीकृतः; तथेहापि "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "म्रह्मविदापोति परम्" इति विज्ञानमभ्यस्यमानं भिन्नम्। यथा च यागदानहो- मानुबन्धभावनाप्रतिपादकशब्दान्तरात्कर्मभेद: समर्थितः; तथा "ब्रम्म- विदानोति परम्" "तरति शोकमात्मवित्" इति शब्दान्तराद्विज्ञानभेद:। 15 यथा च "सप्तदश प्राजापस्यान् पशून्" इति तद्धितश्रुतिप्रापितद्रव्यदेवतारूपे सङ्गयानिवेशात् सक्क्यमा कर्ममेद :; तथा "तौ वा पतौ दौ संवर्गौ" इति सङ्गयातो विज्ञानभेद। यथा वा कुण्डपायिनामयने "दादशभिरुपसदिश्च रिस्वा मासमगिदोतं जुहोति" इत्यत्र प्रसिद्धाभिहोत्रधर्मचिपरीतोपसदादि- प्रक्रियाभेदात् कर्मान्यत्वम्; तथा वैश्वानराश्वमेधविद्ञानयोरपि प्रकरणमेदादेव 20 भेद इत्यर्थ:। विधैकत्वं सिद्धान्तमाह-एवं प्राप्ते श्रृम इति ॥ सर्वेवेदान्तपत्ययं चोदनाद्यविशेषाद्॥ सर्वेधु वेदान्तेषु प्रतीयम्त इति सर्ववेदान्तप्रस्ययानि सर्वशाज्ाविद्ितानी- स्र्थ:। "एर्कं वा संयोगरूपचोद्नाक्याविशेषात्" इति शाखान्तराधिकरणे

₹. TM. Space is left out for ३. T and T1. पि श्ञान writing धर्मभेद: भेद. ४. T1. यथाह २. TM omits याग ... यथा च.

807

प्झ्मसूलभाष्यष्यारयानम् [न. ई. पा.१. स.१.

भाष्यम् सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्॥३-३-१॥ सर्ववेदान्तमत्ययानि विज्ञानानि तस्मिन तस्मिन् वेदान्ते तानि तान्येव भवितुमईन्ति; कुतः१ चोदनाद्यविशेषाद्; आदिग्रहणेन शाखान्त- 5 राधिकरणसिद्धान्तसूलोदिता अभेदहेतव इहाकृष्यन्ते-संयोगरूपचो- दनाख्याविशेषादित्यर्यः । यथा एकस्मिनमिहोते शाखाभेदेऽपि पुरुष- मयनस्तादश एव चोधते-जुहुयादिति, एवम् "यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद" इति वाजसनेयिनां छन्दोगानां च तादृश्येव चोदना। प्रयोजनसंयोगोऽप्यविशिष्ट एव-"ज्येष्ठश् श्रेष्ठश्व खानां भवति" 10 इति। रूपमध्युभयत्र तदेव विज्ञानस्य, यदुत ज्येष्टश्रेष्ठादिगुणविशेषा- न्वितं पाणतश्वम्-यथा च द्रव्यदेवते यागस्य रूपम्, एवं विज्ञेय रूपं विज्ञानस्य, तेन हि तत रूप्यते। समार्यापि सैव-माणविद्येति। तस्मात्सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं विज्ञानानाम्। एवं पश्चाभिविद्या वै्वानर- विद्या शाण्डिल्यविद्येत्येवमादिष्वपि योजयितव्यम्। ये तु नामरूपादयो 15 भेदहेत्वाभासान, ते प्रथम एव काण्डे "न नाम्ना स्यादचोदनाभिधान- त्वात्" इत्यारभ्य परिहताः ॥

प्रकटार्थविवरणम्

सिद्धान्तसूत्रम् । तत्र चोदनाया विधायकपदस्याविशेषं तावदाह-यथैक- स्मिन्निति ॥ संयोगाविशेषं दर्शयति-प्रयोजनसंयोगोऽपीति॥ रूपभेवं 20 व्याचष्टे-रूपमिति । आख्याविशेषं व्याख्याति-समाख्यापि सैवेति।। एवं सर्वशाखागतस्य प्राणविज्ञानस्य ऐक्यमुकत्वा सर्वशाजागतपञ्चाम्निविद्या- नीमाप चोदनायविशेषादेकतव द्रष्टव्यमित्याह-एवं पञ्चाभ्निविद्येति।। परोक्तमनूद्य दूषयति-ये त्विति॥ काठकमित्यादिनासा न कर्मभेद: स्याल्; फुतः १ अचोदनामिधानत्वात् वैदिककर्मनामत्वामावाल् पाठकसंगामात्रत्या • 26 दित्यर्थ:। 808

सववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम् माच्यम् इहापि कंचिद्विशेषमाशक्ञय परिहरति- भेदान्नेति चेननैकस्ापि॥ ३-३-२॥ स्यादेतत्-सर्ववेदान्तपत्ययत्वं विज्ञानानां गुणभेदात नोपपदते; तथा हि-वाजसनेयिनः पञ्चामनिविद्यां प्रस्तुत्य पष्ठमपरमगनिमाम- 5 नन्ति-"तस्याभिरेवाभिर्भवति" इत्यादिना; छन्दोगास्तु तं न आमनन्ति, पश्चसंख्ययैव च ते उपसंहरन्ति-"अथ ह य एतानेवं पश्चाग्रीन् वेद" इति; येषां च स गुणोऽस्ति, येषां च नास्ति, कथ- सुभयेषामेका विद्योपपदेत१ न च अत् गुणोपसंहार: शक्यते भत्ये- तम्, पञ्चसंख्याविरोधात। तथा माणसंवादे श्रेष्ठादन्यान् चतुरः 10 पाणान् वाक्वश्ुःश्रोतमनांसि छन्दोगा आमनन्ति; वाजसनेयिनस्तु पश्चममप्यामनन्ति-"रेतो वै प्जापतिः पजायते ह पजया पशुभि: य एवं वेद" इति; आवापोद्वापभेदाच् वेधभेदो भवति, वेधमेदाब विद्याभेदा, द्रव्यदेवताभेदादिव यागस्य इति चेत्-नैष दोष :; यत एकस्यामपि विद्यायामेवंजातीयको गुणभेद उपपद्ते; यद्यपि पष्ठ- 15 प्रकटाथविवरणम् इहापीति । यद्यपि पूर्वतन्त्रे परिष्टता: तथापि मिन्नशाखत्वात् करियायां ये न्यायास्ते काने न संमवन्तीति मनसि निधाय सुत्रकार: परिहरति इत्यरथ॥ भेदानेति चेनैकस्यापि।। रूपमेदायुकत विज्ञानमेदमुन्भावयति-स्यादेतदित्यादिना ॥ नतु वाज- 20 सनेयकगतो योऽझि: पष्ठोऽन्स्येष्टिगत: प्रसिद्धवदठुपन्यस्तः, तं छ्ान्दोग्येडप्युप- संहस्य रूपैक्यं गृह्यतामित्याशङ्याह-न चातेति ।। भवतु प्रज्ननगुणविशिष्टस्य रेतसो वाजसनेयिनामावाप, छन्दोगानां चोदधार:[चोद्ाप:]; ततः किमिस्या शङपाइ-आवोपोद्वापभेदाचेति । एकस्यामपीति सिद्धान्तभागं व्याचऐे- नैष दोष इत्यादिना। छन्दोगानां षष्ठागन्यभावमद्गीकत्य नैतावता विद्यामेद 25

१. TM and A. गोमिशन्दोडम्त्ये

809

अझ्यसूतभाज्यव्यास्यानम् [भ. ३. पा. ३ै. स. २.

माध्यम्

स्याग्रेरुपसंहारो न संभवति, तथापि घुमभृतीनां पञ्चानामश्ीनाम् उभ- यत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वात न विद्याभेदो भवितुमर्दति; न हि षोडशि- ग्रहणाग्रहणयो: अतिरात्रो भिदयते। पठयतेऽपि च षष्ठोऽगिः छन्दोगै :- 5 "तं परेतं दिष्टमितोऽमय एव हरन्ति" इति: वाजसनेयिनस्तु सांपा- दिकेषु पञ्चस्वभिषु अनुछ्टत्तायाः समिद्धमादिकल्पनाया निठठचये "तस्याभ्निरेवाभिर्भवति समित्सगित्" इत्यादि समामनन्ति; स नित्यानुवाद :: अथाप्युपासनार्थ एष वाद:, तथापि स गुणः शक्यते छन्दोगैरप्युपसंहर्तुम्। न च अत् पश्चसंख्याविरोष आशङ्ड्य:। सांपा- 10 दिकाम्रयमिमाया हि एषा पञ्चसंख्या नित्यानुवादभूता, न विधि- समवायिनी-इत्यदोषः। एवं पाणसंवादादिष्वपि अधिकस्य गुणस्य इतरत्नोपसंहारो न विरुध्यते। न व आवापोद्वापभेदाद् वेद्यभेदो विद्याभेदश् आशङ्य:, कस्यचिद्वेद्यांशस्य आवापोद्वापयोरपि भूयसो

15 प्रकटार्थविवरणम्

इत्युक्तम्। इदानीं तैरपि षष्ठः पठ्यत इदाह-पठयतेऽपि चेति ॥ इतोऽसा- छोकाद्; तदिषटं परलोकं प्रेतं बातयो Sझये हरन्तीत्यर्थः। तथापि विद्यते विशेषो वाजसनेयिनाम्, अग्न्यादिसंपादनप्रतीते: इत्याशङ्याह-वाजसनेयिनस्त्विति॥ तस्योपासकस्य मृतस्य दाहायाभिरेवाभिर्भवतीति प्रसिद्धानुवादोडयं नत् 20 उपासनविधानम्। उपास्यास्तु पश्चषाशय उभवत्रापीति अविशेष इस्यर्थ:। रदानी उपासनार्थत्वं प्रौटवादेना्डकित्याह-अथापीति। यट्ुर्क पञ्चसंकया- विरोध इति तन्राह-न चेति ।। घुप्रभृतिषु पज्चस्ु भभित्वासंवाच [भतित्वं संपाच] सिक्मर्थमतुवदृति "य पतानेवं पञ्ञाशीन्वेद" इति: न तु ज्येयसवेन पत्रसङ्गयासह्ीर्तनमिति भाव: । यश्चोक प्राणसंवादे वाजसनेथिनां 25 क्न्दोगानां च वैदण्यमिति, तन्रार-एवं प्राणसंवादादिष्नपीति।। 810

भाष्यम् स्वाध्यायख तथात्वेन हि समाचारेधिकाराच्च सववच्च तन्नियमः ॥३-३-३॥

यदप्युक्तम्-आथर्वणिकानां विर्द्या प्रति शिरोव्रताद्यपेक्षणात अन्येषां च तदनपेक्षणात् विद्याभेद इति, तत्मत्युच्यते। साध्यायस्य 10 एप धर्मल न विद्याया :; कथमिदमवगम्यते१ यतः तथात्वेन स्ाध्या- यधर्मत्वेन, समाचारे वेदव्रतोपदेशपरे अ्रन्ये, आथर्वणिकाः "इदमपि वेदव्रतत्वेन व्याख्यातम्" इति समामनन्ति; "नैतदचीर्णव्रतोऽ- धीते" इति च अधिकृतविषयादेतच्छव्दात् अध्ययनशब्दाच खोपनिष- दध्ययनधर्म एव एष इति निर्धार्यते। ननु च "तेषामेवैतां ब्रह्मविर्ध्ा 10 वदेत शिरोव्रतं विधिवचैस्तु चीर्णम्" इति ब्रह्मविद्यासंयोगश्रवणाद्, एकैव सर्वत्र ब्रह्मविदयेति, संकीर्येत एष धर्म :- न, ततापि एतामिति

प्रकटार्थविवरणम्

खाध्यायस्य तयात्वेन हि समाचारेऽघिकाराच सववथ तन्नियम: ॥

एवं तावदरपमेदो न भेदक इत्युपपाध धर्मविशेषं पराकरोति - 15 यदप्युक्तमित्यादिना ॥ इदमपि शिरोमतं वेद्वतेन गोदानादिना व्याक्या- तम्: तदथाण्ययनाङं तथेद्मपीत्यर्थ:। एतत् प्रन्थरूपम् ; अचीर्णम्रतो नाचरित- शियोवतः पुमान् नाधीत इति प्रकृतमुण्डकपरामशात् पतष्छव्दाम्मुण्डका- ध्ययनधर्म पवायं न विद्याधम इत्यर्थः। "अधिकारान" इति अधिकृतविषया- देतच्छष्दात्। चकारोऽग्ययनरब्ट्रायति व्याक्यातम्। इदानी शाहोचरतवेन 20 व्याबषे-ननु चेत्यादिना । एतां ब्रह्मविद्यामिति । ब्रह्विद्याप्काशकमिमं प्रन्थमिति योजनीयम्। इतरथा विद्याया: साक्षात्मकृतत्वाभावात् प्रकृतविषयै- तच्छम्दातुपपरोरित्याह-न तत्रापीति । तस्य शिरोमतस् नियमो मुण्ड-

१. A. व्ययनविद्याधर्म:

811

[अ. ३. पा. ३. सू. ४.

भाष्यम् मकृतमत्यवमर्शात्: प्रकृतत्वं च ब्रह्मविद्याया: ग्रन्थविशेषापेक्षम्-इति ग्रन्थविशेषसंयोग्येव एष धर्मः । सववच तन्नियम इति निदर्शन- निर्देश :- यथा सवा: सप्त सौर्यादयः शतौदनपर्यन्ताः वेदान्तरो- 20 णिकानामेव नियम्यन्ते, तयैव अयमपि धर्मः स्वाध्यायविशेषसंबन्धात् तत्नैव नियम्यते। तस्मादप्यनवद्ं विधैकत्वम्॥ दर्शयति च॥ ३-३-४॥ दर्शयति च वेदोऽपि विद्यैकत्वं सर्ववेदान्तेषु वेघैकत्वोपदेशात्- 10 "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" इति, "तथैतं हेव बहचा महत्युक्थे मीमांसन्त एतममरावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगा:" इते च। तबा "महद्द्रयं वजमुद्यतम्" इति काठके उक्तस्य ईश्वरगुणस्य भयहेतु- त्वस्य तैत्तिरीयके भेददर्शननिन्दायै परामर्शो दृश्यते-"यदा सोवैष

प्रकटार्थविवरणम्

15 काध्ययने। "सववन" इत्येतद्विवृणोति-यथा सवा इति ॥ सवा होमा आयर्वणम्रन्योका: यथा आधर्वणोदितो य र्पकपिसंज्ञकोऽग्निस्तनरैव करियते तद्ूदित्यथ:।। दर्शयति च।। फिंच वेदैकत्वोपदेशेन म्रह्मविद्यायास्तावत्सर्वत्रैक्यं दर्शयति। तथात्रापि वेद्यमेदे [वैद्यामेदे] विद्यैक्यं भविष्यतीत्याह-दर्शयति चेति॥ै च शाबान्त- 20 रोकस्य पदार्थस्य शाखान्तरे सिद्धवत्परामर्शदर्शनादृप्येकत्वं गम्यत इत्याह- तथा महन्यमित्यादिना । तर्वेव तदेव ब्रह्म भयंकरं भवति भेदं विदुषः तत्त्व- ममन्वानस्यत्यर्थः । किंच सर्वेषु वेदान्तेषूकथादीनां प्रतीयमानत्वेन कारणेनै- तद्वगम्यते, अम्यत्र विहितानामन्यत्रोपासनायोपादानमस्तीति; ततस्तदु- पासनानामपि सर्ववेदान्तप्रमाणत्वं सिध्यति बाडुल्येनेत्यर्थः॥

१. A. एकसिन् 812

उपसंहाराधिकरणम्' २.] मकटार्यविवरणम्

भाभ्यम् एवसिन्तुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भ्य भवति। तच्चेव भय विदुषोऽ- मन्वानस्य" इति। तथा वाजसनेयके पादेशमात्रसंपादितस्य वैधवान- रस्य छान्दोग्ये सिद्धवदुपादानम्-"यस्त्वेतमेवं पादेशमात्रमभि- विमानमात्मानं वैध्वानरमुपास्ते" इति। तथा सर्ववेदान्तमत्ययत्वेन 5 अन्यत्न विहितानामुक्थादीनामन्यत्ोपासनविधानाय उपादानात् पाय- दर्शनन्यायेन उपासनानामपि सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वसिद्धि: ॥ [उपसंहाराधिकरणम्]

समाने च ॥ ३-३-५ ॥ 10

इदं.पयोजनसूत्रम्। स्थिते चैवं सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वे सर्वविज्ञानानाम् अन्यत्नोदितानां विज्ञानगुणानाम्, अन्यत्नापि समाने विज्ञाने उपसंहारो भवति: अर्थाभेदात्-य एव हि तेषां गुणानामेकत् अर्थो विशिष्ट- विज्ञानोपकार:, स एवान्यत्ापि; उभयत्नापि हि तदेवैकं विज्ञानम्; तस्मादुपसंहारः। विधिशेषवत्-यथा विधिशेषाणाममिहोत्ादिधर्मा-15 णाम्, तदेव एकममिहोत्ादि कर्म सर्वत्रेति, अर्थाभेदादुपसंहरणम्; एवमिहापि। यदि हि विज्ञानभेदो भवेत, ततो विज्ञानान्तरनिवद्धत्वा- प्रकटार्थविवरणम् उपसंहारोऽर्याभेदाद्विघिशेषवत् समाने च ।। संक्षेपतस्तात्पर्यमाह-इदमिति ॥ पूर्वाधिकरणविचारस्य प्रयोजनमनेन 20 सून्रेणोच्यत इत्यर्थः । तद्विवृणोति-स्थिते चैवमिति ॥ उक्तमेव व्यतिरेक- मुखेनाह - यदि हीति ॥ यथा चाझेयसौर्यनिर्वापयो कर्मणोः भेदेऽपि प्रक- तिदिकृतिभावादाझेयगतस्येतिकर्तव्यताकलापस्य सौर्यंचरुनिर्वापे प्राप्ि:, तथ्ा-

१. A adds एवमिति २. Ti. वाभेय' T. चाभेगु: 813

[न. ३ पा. १. सू. ६.

माच्यमू छुणानाम्, वकृतिविकृतिभावाभावाच न स्यादुपसंहार :: विज्ञानै- कत्वे तु नैवमिति। अस्यैव च पयोजनसूत्स्य प्पञ्चः "सर्वाभेदात्" इत्यारम्य भविष्यति।।

[अन्यथात्वाधिकरणम्] अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात्॥३-३-६॥ बाजसनेयके "ते ह देवा ऊचुईन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्यया- मेति से इ वाचमृचुस्तवं न उद्गाय" इति पकम्य वागादीन् भाणान् असुरपाष्मविद्धल्वेन निन्दित्वा, मुख्यप्ाणपरिग्रहः पठयते- 10 "अथ हेममासन्यं आणमूचुस्त्वं न उद्धायेति तथेति तेभ्य एष माण उदगायत्" इति । तथा छान्दोग्येऽपि "तद् देवा उद्गी- थमाजहुरनेनैनानभिभविष्याम:" इति प्रकम्य इतरान् प्राणान् असुर- पाप्मविद्त्वेन निन्दित्वा, तथैव मुख्यमाणपरिग्रहः पठयते-"अथ

प्रकटार्थविवरणम्

15 भावोऽन्युपासनानां नास्तीत्याह-प्रकतीति । समग्राङ्संयुक्तो विधि: प्रकृति: दर्शपूर्णमासादि:। कतिपयाङ्संयुक्तो विकृतिः सौर्यादिः। द्वादशालक्षण्यां हि प्रथमपट्केन प्रकतिसंबन्धो[बद्ध:] विचार: कतः; चरमेण विकृतिसंबन्ध [पख]; ससमे वे प्रकृतिगतानां विकतौ सामान्यातिदेशो निरूपितः; तथेह नास्तीति भाव:। उत्तरसून्रसन्दर्भस्य पौनकवतपं परिहरति-अस्यैव चेति।।

20 अन्यथात्वं शब्दादिति चेभाविश्रेषात्॥ विषयमाइ-वाजसनेयक इति।। तत् ततान्योन्याभिमवरूपे सङ्गामे सवि; ह किल; देवा: शासत्रीयेन्द्रियवुत्तय: उद्धीथमकत्युपलक्षितमौद्ानं कर्माजड: पहुतवन्तः प्रारण्घवम्त इत्यर्थ:। अनेन कर्मणैनानसुरान् स्वामाविकेन्द्रिय- दृत्िलकणानमिभविष्याम: इस्यमिप्रेस्येत्यर्य। वाक्यद्वयस्य विवक्षितमर्थमाह-

१. TM. प्युपर्सहारात् २. T and Ti omit च

814

माध्यम् ह य एवायं मुख्य: पाणस्तमुद्ीयमपासांचक्किरे" इति। समय तापि च पाणमसंसया माणविद्याविधिरध्यवसीयते। तत्ञ संक्षय- किमल्र विद्यामेद: स्यात्, आहोखिवित् विद्यैकत्वमिति। कि तावत् पासम्: पूर्वेण न्यायेन विदयैकत्वमिति। ननु न युक्त विधयैकत्वम्, पकमभेदाद्; अन्यथा हि प्क्रमन्ते वाजसनेयिन:, अन्यथा छन्दोगा :- "सवं न उद्गाय" इति वाजसनेयिनः उद्गीयस्य कर्तेत्वेन माणमाम- नन्ति, छन्दोगास्तु उद्धीयत्वेन "तमुद्रीयमुपसांचक्किरे" इति, तस्कर्थ विद्यैकत्वं स्यात् इति चेत्-नैष दोष :; न हि एतावता विश्ने- वेण विधैकत्वमपगच्छति, अविशेषस्यापि बहुतरस्य प्रतीयमानत्वाद्; 10 तथा हि-देवासुरसंग्रामोपकमत्वम्, असुरात्ययाभिभाय:, उद्धीयो- पन्यास:, वागादिसंकीर्तनम्, तभिन्दया मुख्यप्ाणव्यपाश्रयः, तंद्वी- र्याच अमुरविध्वंसनम् अश्मलोष्टनिदर्शनेन इत्येवं बहवोरडर्या उभय- लाप्यविशिष्टाः प्रतीयन्ते। वाजसनेयकेपि च उद्गीथसामानाषिकरण्यं प्रकटार्थविवरणम् 15

उभयत्ञापि चेति॥ मेदामेवप्रमाणाम्यां संशयमाह-तत्नेति ।I पूर्वपसमार- विधैकत्वमिति॥ पूर्वत्राक्याविशेषात् विदयैक्यमुक्तम्; तयेहापि उद्धीय- विद्येत्यास्याविशेषादैकयमित्यर्थ:। "अन्यथात्वं शष्दादिति चेत्" ईति सिद्धान्तरङ्मार्ग व्यावष्टे-ननु न युक्तमित्यांदिना॥ सकलोद्रीय- नफे: कर्ता प्राण उपास्यो वाजसनेयके; खान्दोग्ये वुद्नीयमक्स्वयव नोकार: 20 प्राणउछपोपास्य इति; अभ्ययात्वं विमिन्नत्वम्; शष्दरादवगस्पत इत्यक। "नविशेषात्" इति पूर्वपसमागं विभजते-नैष दोफ इत्यादिना H वद़ाएममेदामिप्रायेणाशमनि सिसो लोष्टो विष्वंसते, तथा मुख्यप्राणव्यामि-

पूर्वमस्पं वैपम्यमनीफल पहुतरार्यवादसासप्यात् विदैक्यमुकतम्; 25 स्वानीमस्पमपि वेववं मास्तीत्याड-बाजसनेयकेऽपि चेति।। बचा

१. Ta adds पूर्वपक्षभाग विभजते. 816

[म. ड .. पा. १. सु. ७.

भाप्यम् पामस्य अुतम्-"एष उ वा उद्गीथ:" इति। तस्माच्छान्दोग्येऽपि कर्तृत्वं लक्षयितव्यम्। तस्माच् विधैकत्वमिवि॥

न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत्॥३-३-७।।

न वा विधैकत्वमत्र न्याय्यम्; विद्याभेद एव अत् न्याय्य:। 16 कस्मात: पक्मभेदात, प्रकरणभेदादित्यर्थः; तथा हि इह मक्रमभेदो दश्यते-छान्दोग्ये तावद् "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इत्येव- मुद्रीथावयवस्य ओकारस्य उपास्थत्वं प्रस्तुत्य, रसतमत्वादिगुणोप- व्याख्यानं तत्र कृत्वा "अथ खल्वेतस्यैवाक्षर स्योपव्याख्यानं भवति" 10 इति पुनरपि तमेव उद्गीथावयवमोङ्कारमनुवर्त्य, देवासुराख्यायिका- द्वारेण "तं पाणमुद्रीथमुपासांचकरिरे" इत्याइ; तत्र यदि उद्गीय- शब्देन सकला भक्तिरभिभेयेत, तस्याश्च क्ता उद्गाता ऋत्विकू, तत प्रकटार्थविवरणम् न्दोग्ये "तमुद्रीथम्" इति प्राणसामानाधिकरण्यमुद्गीस्य तथा वाजसने- 15 यकेऽपीति नास्ति वैषम्यमित्यर्थ:। यम वाजसनेयके प्राणस्योद्गीथमक्तिकर्तृत्वं

न वा प्रकरणभेदात परोवरीयस्त्वादिवद्।। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-न वेत्यादिना । ओोमिस्येतदक्षरम्; कथंभूतम्। उद्धीयं उद्गी थमवस्यवयवम्: उद्धाता हि उर्द्ाथमर्कि कुषश्रोमित्येव मुपक्रमते। उद्धी-

रसतम: पारार्थ्य:" इत्यादिना तजैव गुणविधानं कुतमित्यर्थः। नतु यद्यपि छन्दोग्येऽन्यथोपश्रमोऽस्ति, तथापि सामभक्के: सामावयवस्य कर्ता करप्यता- मित्याशङ्याइ-तल्न यधुद्वीथशब्देनेति । अविरोधे हि कल्पना ककष्पते। मनर व ओहारोपक्रमो विकम्यते। युयैव मुख्यार्थत्यागम प्रसम्बत इसर्की। नतु

१. Tr adds परम:

816

मकटार्थनिवरपम्

भाष्यम् उपकमश्रोपरुध्येत, लक्षणा च प्रसज्येत, उपक्रमतन्त्रेण च एकस्ति- न्वाक्ये उपसंहारेण भवितव्यम्; तस्मात् अत् तावत् उद्गीथावये ओंकारे पाणदृष्टिरुपदिश्यते; वाजसनेयके तु-उद्धीथशब्देन अवयव- ग्रहणे कारणाभावात् सकलैव भक्तिरावेद्यतें; "त्वं न उद्गाय" इत्यप्रि 10 तस्या: कर्ता उद्धाता ऋत्विक प्राणत्वेन निरूप्यत इति-प्रस्थानांन्त रम्। यदपि तत्न उद्गीथसामानाधिकरण्यं माणस्य, तदपि उद्गातृत्वे- नैव दिदर्शयिषितस्य पाणस्य सर्वात्मत्वपतिपादनार्थमिति न विर्धेकत्व: मावहति। सकळभक्तिविषय एव च तत्रापि उद्गीथशब्द इति वैष- म्यम्। न च प्राणस्य उद्गातृत्वम्ं असंभवेन हेतुना परित्यज्यते, उद्गीथ- 10 भाववत् उद्ातृभावस्यापि उपासनार्थत्वेन उपदिश्यमानत्वाद। माणवीर्येणैव च उद्गाता औद्वातं करोतीति नास्त्यसंभवः । तथा च तत्नैव श्रावितम्-"वाचा च हेव स पाणेन चोदगायत्" इति। म च विवक्षितार्थमेदेऽवगम्यमाने वाक्यछायानुकारमात्रेण समानार्थेत्व-

प्रकटार्थविवरणम् 15

उपक्रमोऽरकिंचित्कर :; उपसंहारवाक्ये अन्यथैवार्थो गृह्यतां वाक्याम्तरानु- सारेणेस्याशङ्कयाह-उपकमतन्त्रेणेति॥ इदानीं छन्दोगविलक्षणमेव वाज- सनेयकोपक्रममाह-वाजसनेयके त्विति ॥ यम प्राणस्योद्गीथसामानाधि- करण्यसाम्यमुक्तं तह्ष्यति- यदपीति ॥ कि च तत्सामानाधिकरण्यं छान्दोग्य इव नोद्रीथावयवनोङ्कारेणेश्याह-सकलभक्तीति ॥ नेनु प्राणस्यों- 20 आातृत्वासंभवात् तत्परित्यज्य छान्दोग्यसाम्यं वाजसनेयकेऽपि गृह्यता- मित्याशङ्कयाइ-न च प्राणस्येति ॥ यथ्ोकं बहर्षवादसारूप्यं दश्यत इति तनाह-न च विवक्षितार्थभेद इति । पकत्रोद्वाता प्राण उपास्य :; परत्र

१. A adds उं २. TM. प्राणभ्रेति २. TM. न व

817

अससूतमाध्यण्यार््यानम्ं [ब. ई. पा.३. सु. ७. भाण्यम् मध्यवसातुं युक्तम्: तथा हि-अभ्युदयवाक्ये पशुकामवाक्ये च "तेषा तण्डुलान् विभजेधे मध्यमा: स्युस्तानग्रये दाले पुरोडाशमष्टाकपालं कर्पात्" इत्यादिनिर्देशसाम्येऽपि उपकमभेदात अभ्युदयवाक्ये देवताप- .5 नयोऽध्यवसित:, पशुकामवाक्ये तु यागविधि :- तथा इहापि उपकम- भेदाव विद्यामेद:। परोवरीयस्त्वादिवत्-यथा परमात्मदष्टयव्यास- साम्येऽपि, "आकाशो वेवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्" "स एष परोवरीयानुद्वीयः स एषोऽनन्त:" इति परोवरीयस्त्वादिगुणविभिष्टं प्रकटार्थविवरणम् 10 ओकारे प्राणदष्टया उपासनमित्यन्तरक्गोपास्यरूपमेदस्य बहिरङ्रादर्थवादां- विशेषाद् बलवततरत्वाद्रपभेदाद्विद्याभेदो युज्यत इति भाष:। वाक्यसाडश्य- मात्रेणैकार्थत्यं नास्तीत्यशोदाहरणमाह-तथा हीति॥ चतुर्दश्यामेवामास्या- आान्त्या दर्शकर्मार्ये प्रवुत्तस्य यस्य चन्द्रमा अभ्युदेति तद्विषयं वाक्यं अम्युदय- वाक्यम्। तस्मिन्म्युद्यवाक्ये पशुकामस्य इष्टिविधायकवाक्ये च यद्यपि 15 "श्रेषा तण्डुलान् विभजेधे मध्यमा; स्युस्तानअये दात्रे पुरोडाशमशाकपालं कुर्याये लविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदाने" इस्यादिनिर्देश: तुल्यः, तथापि "वि वा पनं प्रजया पशुभिरर्धयति वर्धयत्यस्य आ्रातुष्यं यस्य हविर्निकसं पुर- स्ताचन्द्रमा अभ्युदेति" इति कालातिक्रमादभ्युद्यवांक्ये नित्यदशंकमण्बेव पूर्वदेवतापनयनेन दातृत्वादिगुणविशिष्टदेवताङ्गीकार :; पशुकामवाक्ये च 20 "यः पशुकाम: स्यात् सोऽमाषास्यामिष्टा वत्सानपाकुयांठ्" इति नित्यं दर्श- कर्म परिसमाप्य पुनदोहार्थे वस्सापाकरणविंधानोपकमात् पशुकामस्येश्टपन्तर- विधानमङ्गीकतमित्यर्य:। पूर्वतन्त्र सिंदड श्ान्तं वहिरेवांक्त्वा सौनं व्याकपाति- परोवरीयस्त्वादिवदिवि॥

१. A. वाक्यतो दर्श ३. TM and T. पूर्ववन्सरधन्त २. T. विरेनेबोप A. पूर्वतन्नोदाहव उद्यान्ट

माध्यम् उद्री योपासनं अक्ष्यादित्यादिगत्तहिरण्यक्ष्म भ्ुत्वादिगुणविभिष्टोद्री थोपास- नात भिन्नम: न च इतरेतरगुणोपसंहार: एकस्यामपि शाखाः याम्-तद्वव शाखान्तरस्येष्वपि एवंजातीयकेषु उपासनेष्विति। संज्ञातश्वेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि॥ ३-३-८॥

अथोच्येत-संझैकत्वात् विद्यैकत्वमत्र न्याय्यम्, उद्गीथविद्येत्यु भयत्नांपि एका संक्ञेति, तदपि नोपपदते; उक्त सेतत्-"न वा मृक्- रणमेदाव परोवरीयस्त्वादिवत" इति। तदेव च अत् न्याय्यतरम्, शुत्यक्षरानुगतं हि तत्: संज्ञैकत्वं तु श्रुत्यक्षरबास्म् उद्गीथशब्दमात्र- योगात् लौकिकैर्न्यवहर्तृभिरुपचर्यते। अस्ति च एतत्संजैकत्वं प्रसिद्ध- 10 भेदेष्वपि परोवरीयस्त्वाद्युपासनेषु-उद्गीथविद्येति; तथा प्रसिद्ध भेदानामपि अभिहोत्रदर्भपूर्णमासादीनां काठकैकग्रन्थपरिपठितानां काठ कसंजैकत्वं दश्यते, तथेहापि भविष्यति । यत्र तु नास्ति कश्रित एवं- जातीयको भेदहेतु: तत्न भवतु संज्ञैकत्वात् विद्यैकत्वम्-यथा संवर्ग- विद्यादिपु।।

प्रकटार्थिवरणम् 15

संज्ञातश्रेचदुक्तमस्ति तु तदपि॥ पूर्वपसवीजमुद्भाव्य दूषवति संज्ञातश्ेदिति ॥ शृत्यक्षरानुगतं हि तदिति। प्रक्रममेदेन यहेद्यरूपवैळसण्यमुकं तथ्छूत्यक्षरानुसारित्वेन वरप- दित्यर्थ:। "मस्ति तु तदपि"इस्यस्यार्थमाह-अस्ति चैतदिति॥ नतु संजैकत्वं वेद्यभिचारि कयं तर्थ्याथे सुत्रे दर्शितमित्याशङ्कपाह-यत्र तु नास्वीति॥ 20 असति बलवद्पवादकसत्तिपाते तद्पि मानमित्यर्थः।

१. A. अग्नीकृवादपि

819

प्रससूतभाज्यव्याङ्यानम् [म.३.पा. १. ६.९.

माध्यम्

व्याप्तेश् समञ्जसम्॥ ३-३-९॥। "ओमित्येतद क्षरमुद्धीथमुपासीत" इत्यत् अक्षरोद्गी यशब्दयो: सामा- 5 नाधिकरण्ये श्रयमाणे अध्यासापवादैकत्वविशेषणपक्षाणां प्तिभासनाद कतमोऽन पक्ष: व्याय्यः स्यादिति विचार:।तत्र अध्यासो नाम-दयोर्व- स्तुनो :- अनिवर्तितायामेव अन्यतरचुद्धी अन्यतरवुद्धिरध्यस्यते ; यसिन् इतरपुद्धिरध्य स्यते, अनुवर्तत एव तस्मिन् तद्ुद्धि:, अध्यस्तेतरबुद्धावपि- यथा नामि ब्रह्मबुद्धावध्यस्यमानायामपि अनुवर्तत एव नामबुद्धि, 10 न ब्झवुद्या निवर्तते-यथा वा प्रतिमादिपु विष्ण्वादिबुद्धयध्यासः, एवमिदापि अक्षरे उद्गीथवुद्धिरध्यस्यते, उद्गीये वा अक्षरबुद्धिरिति। अपवादो नाम-यत्र कममिशचिद्वस्तुनि पूर्वनिविष्टार्यां मिथ्याबुद्धौ निभ्ितायाम्, पश्चादुपजायमाना यथाथो बुद्धि: पूर्वनिविष्टाया मिथ्या- सुद्धेः निवर्तिका भवति-यथा देहेन्द्रियसंघाते आत्मवुद्धि:,आत्मन्येव 15 आत्मवुद्धया पश्ान्ाविन्या "तत्वमसि" इत्यनया यथार्थबुद्धचा निव- त्यते-यथा वा दिग्भ्रान्तिबुद्धि: दिग्यायात्म्यबुद्धया निव्त्यते-एव- मिहापि अक्षरबुद्धया उद्गीथबुद्धि: निवर्तेत, उद्गीथबुद्धया वा अक्षरबुद्धि- रिति। एकत्वं तृ. अक्षरोद्वीथशब्दयोः अनतिरिक्तार्यवृतित्वम्-यथा दिजोसमो ब्राह्मणो भूमिदेव इति। विशेषणं पुनः सर्ववेदव्यापिन 20 ओमित्येतस्याक्षरस्य ग्रहणमसक्के औद्वात्विशेषस्य समर्पणम्-यथाः नीळं यदुत्पळं तदानयेति, एवमिहापि उद्गीथो य ओड्कार:ः तमुपासी- प्रकटार्थविवरणम् व्याप्ेश् समञ्जसम्॥ पूर्वभ्मन्नधिकरणे सिद्धवदुद्गीथमकयवयय भोंकार उपास्य इति वाक्यार्थ- 25 सुपादाय प्रक्रममेदो दर्शित:। इदानी स एव वाक्यायो विचार्यत इस्पाद- ओोमित्येतदक्षरमिति ॥ अध्यासादिपदार्यापरिश्ञाने हानमृगदानं वा म शक्यमिति पदार्थान् कथयति-तत्ाध्यास इत्यादिना॥ इदानी पूर्वपस-

820

व्याप्स्यनिकरणम् ४.]

भाभ्यम्

तेति। एवमेतस्िन् सामानाधिकरण्यवाक्ये विमृश्यमाने एते पक्षा: प्रति- भान्ति; तत्नान्यतमनिर्धारणकारणाभावात् अनिर्धारणमासौ- इदसुच्यते-व्याप्ेश समञ्जसमिति। चशब्दोऽयं तुशब्दस्थान- निवेशी पक्षत्रयव्यावर्तनपरयोजनः । तदिह तयः पक्षा: सावधा इति 5 पर्युदस्यन्ते; विशेषणपक्ष एवैको निरवद्य इत्युपादीयते। तत्नाध्यासे तावत्-या बुद्धिरितरत्र अध्यस्यते, तच्छन्दस्य लक्षणावृत्तित्वं मस- ज्येत, तत्फलं च कल्प्येत ; श्रूयत एव फळम्, "आपयिता ह वै कामानां भवति" इत्यादि इति चेत्-तब्र, तस्य अन्यफलत्वाद्। आप्त्यादिदृष्टिफळं हि तत्, नोद्रीथाध्यासफनम् । अपवादेऽपि समान: 10 फलाभाव :: मिथ्याज्ञाननिवृत्ति: फलमिति चेत, न ; पुरुषार्थोपयोगा- नवगमात् ; न च कदाचिदपि ओङ्कारादोङ्वारवुद्धि: निवर्तेत, उद्गीथाद्वा

प्रकटार्थविवरणम्

मुपन्यस्य सिद्धान्तमाह-तत्रान्यतमेत्यादिना॥

कथं पक्षत्रयस्य दुषत्वमित्याकाह्गायां प्रथममध्यासे दोषमाह-तत्रा- 15 ध्यासे तावदिति ॥ या उद्धीथबुद्धिरितरत्र बोङ्कारेऽ्यस्यते, तस्योद्गीथशब्दस्य सामभागे रूढस्योङ्कारे मुख्यवृत्त्यसंभवात् लक्षणाश्रयणीया; निष्फलोपासन- विधानासंभवात् फलमपि कल्पनीयमिति गौरवं स्यादिस्यर्थ:। वाक्यशेषे फलस्य भूयमाणत्वान्न कल्पना कार्येत्याह-श्रूयत एवेति । परिहरति - न तस्येति । आप्तिगुणविशिष्टं भोङ्कारं य उद्धातोपास्ते स यजमानव्य कामानां 20 प्रापयिता भवति उद्धानेनेत्यर्थः। अपवादपक्षे दोषमाह-अपवादेऽपीति॥ फिंच यथोद्रीथबुद्धिरपवादिका भवति ओोङ्कारबुद्धे:, तदा ओङ्कारषुद्धि: मिथ्या- ज्ञानमिति निवर्तेतोङ्कारात्; न च निवर्तत इस्याह-न च कदाचिदपीति।। किंच वस्तुयाथात्म्यप्रकाशकात् वाक्यासस्वज्ञानोद्येन भ्रमनिवृसिर्म-

१. A. उद्ीथत्वेनो पास्ते

821

[भ. ३. पा. ३. स.९

माण्यमू

उद्दीथबुद्धिः; न वेद वाक्यं वस्तुतरव प्रतिपादनपरम्, उपासना- विधिपरत्वाद्। नापि पकत्वपक्ष: संगच्छते: निष्पयोजनं हि तदा शब्दद्वयोधारणं स्यात्, एकेनैव विवक्षितार्थसमर्पणात्। न च हौत- विषये आध्वर्यवविषये वा अक्षरे ओकारशब्दवाच्ये उद्गीथशब्दमसि- 10 दिरस्ति, नापि सकलायां साम्नो द्वितायायां भक्ती उद्गीथशब्दवाच्या- यां ओकारशब्दमसिद्धि:, येनानतिरिक्तार्थता स्यात्। परिशेषाद्विशेषण- पक्ष: परिशृद्धते, व्यासे: सर्ववेदसाधारण्यात्। सर्वव्याप्यक्षरमिह मा मसख्ञि-इत्यत उद्धीयशब्देन अक्षरं विशेष्यते-कर्थ नाम उद्गीथाव- 10 यवभूत ओोंकारो गुपेतेति। नन्वस्मित्नपि पक्षे समाना लक्षणा उद्गीथ- शब्दस्य अवयवरूक्षणार्थत्वात्: सत्यमेवमेतत्ः लक्षणायामपि तु संनिकर्मविभकर्षों भवत एव: अध्यासपक्षे हि अर्थान्तरवुद्धिरर्थान्तरे निक्षिप्यते इति विभकृष्टा लक्षणा, विशेषणपक्षे तु अवयविवचनेन शब्देन अवयव: समप्यत इति संनिकृष्टा; समुदायेषु हि मतचा: शब्दा: अवयवे- 15 ध्वपि वर्तमाना उषटा: पटग्रामादिषु। अतञ्ञ व्यासर्हेतोः "ओमित्येतदक्ष- रम्" इत्येतस्य "उद्गीयम्" इत्येतद्विशेषणमिति समञ्जसमेतत् निर- वधमित्यर्थ:।।

प्रकटार्थविवरणम्

वति, नेवं तथेस्याइ-न चेदं वाक्यमिति । एकत्वपक्षे दोषमाह-नापीति।। 20 ओङ्ारोद्ीथशब्दयो: अपर्यायशाष्त्ृत्वाच्य नैकार्थत्वमिस्याह-न च हौत- विषय इति॥ परिश्नेषेति ॥ परिशेषसिद्धे सिद्धान्ते सूत्रं योजयति- व्यापेरिति॥ पूर्व लक्षणाप्सज्ञेनाध्यासपक्षो दूषितः। इदानी तद्षण तवापि समानमित्याह-नन्विति ॥ अर्भांग्गीकारेण विप्रकष्टलक्षणैव तब

822

सर्वामेदाधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् [सर्वाभेदाधिकरणम्] सर्वाभेदादन्यत्रेमे॥। ३-३-१०॥ वाजिनां छन्दोगानां च पाणसंवादे श्रैष्ठयगुणान्बितस्य माणस्यो- पास्यत्वमुक्तम्; वागादयोऽपि हि तल् वसिष्ठत्वादिगुणान्विता उक्ता: ते च गुणा: माणे पुनः प्रत्यर्पिता :- "यद्वा अहं वसिष्ठाति त्वं तद्द- 5 सिष्ठोऽसि" इत्यादिना। अन्येषामपि तु शाखिनां कापीतकिमभृतीनां माणसंवादेषु "अथातो निःश्रेयसादानम्" "एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमानाः" इत्येवंजातीयकेषु माणस्य श्रैष्ठयमक्त्तम्, न त्विमे वसिष्ठत्वादयोऽपि गुणा उक्ताः । तत्र संशयः-किभिमे वसिष्ठ- त्वादयो गुणा: कचिदुक्ता अन्यत्नापि अस्येरन् उत नास्येरभ्िति। 10 तत पासं तावत् नास्येरमिति; कुतः१ एवंशब्दसंयोगात्: "अयो य एवं विद्वान्माणे निःशरेयसं विदित्वा" इति हि तत्न तन एं- सब्देन वेदं वस्तु निवेधते; एवंशव्दश संनिहितावळम्बनः न सासा- 10 प्रकंटार्थविवरणम् सर्वाभेदादन्यतेमे।। 15

सिष्ठत्वगुण:, वाग्मी हिसुखं लोके वसति। तथा पक्षे: प्रतिष्ठागुणम्, वश्ुष्मतः पादप्रतिष्ठादर्शनात्; श्रतं सम्पन्गणम्, भोत्वत एव भ्रवणार्धाष- धारणधर्मसंपत्तिसंभवात्; मन आयतनगुणम्, भोग्यानां तत्र विधानाव- इस्येवं वागादय उक्का इत्यर्थ:। अनन्तरं चान्वयव्यतिरेकाम्यां वागाघयवजानख. 20 प्राणायधीनस्वात् खवगुणा वागादिभि: प्राणे समर्पिता इत्यर्थ:। निम्भेयसम् शेष्ठपं तथ्यादानम् निर्धारणं प्रस्तुतमित्यर्थः । एवंशब्दात् भेष्ठत्वादिधर्मि- प्रस्यभिज्ञानाथ संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्वपक्षं गृहाति-तत्र पाप्तं तावदिवि॥ पूर्वनोद्कीयविशेषणेन व्यापकोङ्कारव्यवच्छेदो यथोका, तथेहापि वियैकत- १. T1 यितु विप्रतिपन ३. A. कर्म १. A. वविषगुण:

828

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [भ. ३.पा. ३े. सू.१०.

भाष्यम्

न्तरपरिपठितमेवंजातीयकं गुणजातं शक्कोति निवेदयितुम्: तस्माद स्वमकरणस्यैरेव गुणैनिराकाहत्वमित्येवं प्राप्ते-प्रत्याह-अस्येरन् इमे गुणा: कचिदुक्ता वसिष्ठत्वादयोऽन्यत्नापि। कुतः१ सर्वाभेदात- 5 सर्वलैव हि तदेव एक पाणविज्ञानमभिनं प्रत्यभिज्ञायते, माणसंवा- दादिसारूप्यात्; अभेदे च विज्ञानस्य कथमिमे गुणाः कचिदुक्ता अन्यत्ष न अस्येरन्। ननु एवंशब्द: तत्न तत्न भेदेन एवंजातीयकं गुण- जातं वेद्यत्वाय समर्यतीत्युक्तम्: अत्ोच्यते-यद्यपि कौषीतकि- ब्राह्मणगतेन एवंशब्देन वाजसनेयिब्राह्मणगंत गुणजातम् असंशब्दि 10 तम् असंनिहितत्वाद, तथापि तस्मिन्नेव विज्ञाने वाजसनेयिब्राह्मण- गतेन एवंशब्देन तत्संशब्दितमिति-न परशाखागतमपि अभिन्न- विज्ञानावरुद्ध गुणजातं स्वशाखागताद्विशिष्यते; न चैवं सति श्रुत- हानिः अश्चुतकल्पना वा भवति; एकस्यामपि हि शाखार्यां भ्रुता

प्रकटार्थविवरणम्

15 विधिन्रसक्व्यापे: प्राणगुणगणस्य "एवं विद्वान्" इति विशेषणात् शाबान्तरे व्यवच्छेद इत्यर्थ: । सिद्धान्ते सूत्रं योजयति-अस्येरम्निति ॥ पूर्वपक्षवीज- मनूद दूषयति-नन्वेवमित्यादिना ॥ वाजसनेयब्राहणगतेन तावदेवंशब्देन वसिष्ठत्वादिगुणजातस्य प्राणविज्ञानसंबन्ध: सिंद्धः; तदेव च प्राणविद्ञानं

20 दिगुणजातं परामृष्टमित्यविशेष इत्यर्थः । किंचार्थाच्छाखवाम्तरीयगुणपरामर्श- केंपने भ्रुताल्पगुणहानिरध्ुतबहुगुणकल्पनेत्ययमपि दोषो नास्तीस्याह- न चैवं सतीति।। कौषीतकिगतश्रेष्ठपाणो वसिष्ठत्वादिगुणवान्, भेष्ठत्वाद्। वाजसनेशिन म्रे४्ठ प्राणवत्-हत्यनुमानानुगृद्दीतेनैवंशब्देम परामर्शात् वसि-

१. T and A omit सिद्ध: २. T and T'. कल्पगुणहानि:

824

मानन्दादयधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवर णम्

भाष्यम् गुणा: श्ुता एव सर्वत्र भवन्ति, गुणवतो भेदाभावात्। न हि देवदत्त: शौर्यादिगुणत्वेन स्वदेशे प्रसिद्धो देशान्तरं गतः वद्देश्यैरविभावित- शौर्यादिगुणोऽपि अतह्ुणो भवति; तथा च तत्न परिचयविशेषात् देशान्तरेऽपि देवदसगुणा विभाव्यन्ते, एवम् अभियोगविशेषात् 5 शाखान्तरेऽप्युपास्या गुणाः शाखान्तरेऽप्यस्येरन्। तस्मादेकमधान- संबद्धा धर्मा एकत्ाप्युच्यमाना: सर्वत्रैव उपसंहतेव्या इति॥ [आनन्दाद्यधिकरणम्] आनन्दादयः प्रधानस॥ ३-३-११॥

ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरासु श्रुतिषु आनन्दरूपत्वं विज्ञानघनत्वं सर्व- गतत्वं सर्वात्मत्वम् इत्येवंजातीयका ब्रह्मणो धर्मा: कचित् केचित् श्रृयन्ते। 10 तेषु संशय :- किमानन्दादयो ब्रह्मधर्मा यत्र यावन्तः श्रयन्ते तावन्त एव तत्र प्रतिपत्तव्या:, किं वा सर्वे सर्वत्रेति । तत्न यथाश्षुतिविभागं धर्मपतिपत्तौ पाप्तायाम्, इदमुच्यते-आनन्दादयः प्रधानस्य ब्रह्मणो धर्माः सर्वे सर्वत्र प्रतिपत्तव्या :; कस्मात१ सर्वाभेदादेव-सर्वत्र हि प्रकटार्थविवरणम् 15 छत्वादय: धुता एवेत्यर्थः। उक्तमर्थ दष्टान्तेन द्रवयति-न हीति ॥ अधि- करणसिद्धान्तमुपसंहरति- तस्मादिति॥

आनन्दादय: प्रधानस्य ।

विषयं दर्शयति-ब्रह्मस्वरूपेति ॥ म्रहैकत्वनिर्विशेषत्वाभ्यां संशय- माह-तेषु संशय इति ॥ सविशेषे प्राणादौ गुणोपसंहारो युज्यते; निर्वि- 20 शेषं तु ब्रह्म ; तदेकस्मादृपि पदात्प्रतिपन्रं वेसईि प्रतिपन्नमेवेति तत्र पद़ान्त- रोपसंहारो व्यर्थ इस्यमिप्रेत्याह-तत्र यथाशुतीति ।। सिद्धान्तमाह- आनन्दादय इति ॥ यद्यपि निर्धिशेषं सर्वशाखास्वा्यायते ब्रह्म, तथाप्य-

१. T and Ti. प्रणोपसहार: 885

ब्रह्मसूतभाष्यव्याख्यानम् [अ. ई. पा. ईै. सु. १२.

भाष्यम् तदेव एक प्रधानं विशेष्यं ब्रह्म न भिद्यते; तस्मात्सार्वतनिकत्वं ग्रह्म- धर्माणाम्-तेनैव पूर्वाधिकरणोदितेन देवदत्तशौर्यादिनिदरशनेन।। ननु एवं सति प्रियशिरस्त्वादयोऽपि धर्माः सर्वे सर्वत्र संकीर्ये- 5 रन् : तथा हि तैत्तिरीयक आनन्दमयमात्मानं पक्म्य आन्नायते-"तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा। ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" इति । अत उत्तरं पठति-

भेदे॥ ३-३-१२ ॥

10 प्रियशिर स्त्वादीनां धर्माणां तैत्तिरीयके आम्नाताना नास्ति अन्यत्न प्राप्तिः; यत्कारणम्-प्रियं मोदः प्रमोद आनन्द इत्येते-परस्परापेक्षया भोक्तन्तरापेक्षया च उपचितापचितरूपा उपलभ्यन्ते; उपचयाप- चयौ च सति भेदे संभवतः; निर्भेदं तु ब्रह्म "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यादिश्रुतिभ्यः । न च एते प्रियशिरस्त्वादयो ब्रह्मधर्मा:, कोशधर्मास्तु 15 एते इत्युपदिष्टमस्माभि: "आनन्दमयोऽभ्यासात" इत्यत्न । अपि च प्रकटार्थेविवरणम्

प्रतिपत्ययोगात् सकलानिष्टव्यवच्छेदेन ब्रह्मस्वरूपोपलक्षका: मनन्दृत्वादि- सामान्यरूपा: पदार्थाः ब्रह्मण्यध्यस्तत्वेन तद्धर्माः सर्वत्रोपसंहर्तव्याः इति 20 अपुनरुक्तपदोपसंहारसिद्धिरिति भावः॥ शङ्पूर्वकं सुत्रान्तरमवतारयति-नन्वेवं सतीत्यादिना॥ मियशिरस्त्वाद्यपाप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे॥ कि व एतेषां ब्रकधर्मत्वाभावादेव नास्ति म्रभ्मवाक्ये प्राप्तिरित्याह- न चैते परियशिरस्त्वादय इति ॥ किमर्थे तहींद सुत्रमित्याशङ्कयाह-ब्रह्म-

१. TM. रक्षणा: २. Tand Ti omit तर्हि

826

आनन्दाद्यधिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् परस्मिन् ब्रह्मणि चित्तावतारोपायमात्नत्वेन एते परिकल्प्यन्ते, न द्रष्टव्यत्वेन ; एवमपि सुतरामन्यत्रामाप्ति: परियशिरसत्वादीनाम् । ब्रह्म- धर्मास्तु एतान्कृत्वा न्यायनात्रमिदम् आचार्येण प्रदर्शितम्-मियशिर- स्त्वाद्यपाप्तिरिति; स च न्यायः अन्येषु निश्चितेषु ब्रह्मधर्मेषु उपासना- 5 योपदिश्यमानेषु नेतव्य :- संयद्धामादिषु सत्यकामादिषु च; तेषु हि सत्यपि उपास्यस्य ब्रह्मण एकत्व्रे, पकमभेदाद्ुपामनाभेदे सति, नान्यो- न्यधर्माणाम् अन्योन्यत्र प्राप्तिः; यथा च द्वे नारयौं एकं नृपतिमुपासाते, छत्रेण अन्या चामरेण अन्या, तत्नोपास्यैकत्वेपि उपासनाभेदो धर्म- व्यवस्था च भवति-एवमिहपीति। उपचिनापचितगुगत्वं हि सति 10 भेदव्यवहारे सगुणे ब्रह्मण्युपपद्यते, न निर्गुणे परस्मिन् ब्रह्मणि। अतो न सत्यकामत्वादीनां धर्माणां कचिच्छतानां सर्वत्र प्राप्तिरित्यर्थः॥ इतरे त्वथसामान्यात्॥३-३-१३॥ इतरे तु आनन्दादयो धर्मा ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनायैव उच्यमाना: अर्थसामान्यात्पतिपाद्यस्य ब्रह्मणो धर्मिण एकत्वात्, सर्वे सर्वत्र प्रतीये- 15 रन्निति वैपम्यम्-प्रतिपत्तिमात्रप्रयोजना हि ते इति ॥ प्रकटार्थविवरणम् धर्मास्त्वेतानिति । प्रियशिरसवादिग्रहणं संयद्धामत्वादीनामुपलक्षणार्थम्; तेषां नास्ति सर्वत्र प्राप्तिरिति न्यायो योजनीय इत्पर्थः । ननु सर्वत्रोपास्यस्य धर्मिण एकत्वात् भवत्येव तद्धर्मप्राप्तिरिति नायं न्यायोऽवतरतीत्याश- 20 क्याह-तेषु हि सत्यपीति॥ उपचयापचयौ दि भेन इस्येतद्योजयति- उपचितापचितगुणत्वं हीति॥ इतरे त्वर्थसामान्यात्।। संयद्वामत्वादिगुणेभ्य आनन्दादिपदार्थानां वैषम्यमाह-इतरे त्विति॥

१. T and T1 चितग्रहणत्व 827

[अ. ३. पा. ३ सु. १४.,

भाष्यम्

[आध्यानाधिकरणम्] आध्यानाय प्रयोजनाभावात्॥३-३-१४॥ काठके हि पठयते-"इन्द्रियेभ्यः परा हर्था अर्थेभ्यथ् परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धि:" इत्यारभ्य "पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा 10 परा गतिः" इति। तत्न संशय :- किमिमे सर्व एव अर्थादयः ततस्ततः परत्वेन प्रतिपाधन्ते उत पुरुष एव एभ्य: सर्वेभ्यः परः प्रतिपाद्यत इति। तत् तावत् सर्वेषामेवैषां परत्वेन प्रतिपादनमिति भवति मतिः; तथा हि श्रूयते-'इदमस्मात्परम्, इदमस्मात्परम्' इति। ननु बहुष्व- 10 येु परत्वेन प्रतिपिपादयिषितेषु वाक्यभेद: स्यात्; नैष दोष:, वाक्य- बहुत्वोपपत्तेः; बहून्येव हि एतानि वाक्यानि प्रभवन्ति बहुविषयान् परत्वोपेतान् प्रतिपादयितुम्। तस्मात्पत्येकमेर्षा परत्वप्रतिपादनमित्येवं पासे न्रम :- पुरुष एव एभ्य: सर्वेभ्य: परः प्रतिपादत इति युक्तम्, 15 न प्रत्येकमेषा परत्वप्रतिपादनम्; कस्मात्१ प्रयोजनाभावात्; न हि प्रकटार्थविवरणम्

आध्यानाय परयाजनाभावात्।। विषयवाक्यं पठति-काठके इति॥ व्राक्यभेदामेदनिर्धारणात् संशय- माह-तत्रति ॥ पूर्वत्र यथा प्रधानस्यानन्दादयः सर्वत्रोपसंहार्या उक्काः 29 तथार्थादीनां प्राधान्येन प्रतिपाद्यानां परत्वान्यन्यत्रोपसंहर्तव्यानीति पूर्वपक्ष- माह-तत्र तावदिति । अर्थादीनां प्राधान्यमेव नास्ति, तत्प्तिपादने वाक्य- मेदप्रसक्गादित्याह-ननु बहुष्विति ॥ विभक्तिनिराकाहभ्यो वाक्येभ्योऽर्य- मनोबुध्धिमहदव्यक्तपुरुषा: स्प्रधाना: प्रतीयन्ते; अतोऽत्र वाक्यभेदो न दोष:, सदनकरणपुरोडाशप्रतिष्ठापनमन्त्रवाित्याह-नैष दोष इति ।। 25 उत्सूत्रमेव सिद्धान्तं प्रतिजानीते-पुरुष एवैभ्य इति ॥ सौनं हेतु- माइ-कस्मादिति ॥ "तदिष्णोः परमं पदम्" "पुरुषान परं किंचित्"

828

माध्यानाधिकरणम् ७.] प्रकटार्थविवरणम् भाष्यम् इतरेषु परत्वेन प्रतिपन्नेषु किंचित्मयोजनं दृश्यते, श्रयते वा; पुरुषे तु इन्द्रियादिभ्यः परस्मिन्सर्वानर्थत्रातातीते प्रतिपन्ने दृश्यते प्रयोजनं मोक्षसिद्धिः; तथा च श्रुतिः- "निचाय्य तं मृत्युमुखात्ममुच्यते" इति। अपि च परप्रतिवेधेन काष्ठाशब्देन च पुरुषविषयमादरं दर्श- 5 यन्पुरुषप्रतिपत्यर्थव पूर्वापरपवादोक्तिरिति दर्शयति। आध्यानायेति- आध्यानपूर्वकाय सम्यगदर्शनायेत्यर्थः; सम्यग्दर्शनार्थमेव हि इर आध्यानमुपदिश्यते, न तु आध्यानमेव स्वप्रधानम्।।

आत्मशब्दाच॥ ३-३-१५॥ इतश्च पुरुषप्रतिपत्यर्थैव इयमिन्द्रियादिपरवाहोक्ति:, यत्कारणम् 10 "एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्काशते। दृश्यते त्वग्रयया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि:॥' इति पकृतं पुरुषम् आत्मेत्याह; अतश्च अनात्मत्वमितरेषां विवक्षितमिति गम्यते; तस्यैव च दुर्विज्ञानतां संस्कृतमतिगम्यतां च दर्शयति; तद्वि- ज्ञानायैव "यच्छेद्राङूमनसी पाज्ः" इत्याध्यानं विदधाति। तत् 16

प्रकटार्थविवरणम् इति चोपक्रमोपसंहारैक्यरूप्यात् पुरुषे सर्वस्मात् परत्वेन प्रयोजनवति च प्रतिपादयितव्ये मवान्तरवाक्यानां प्रयोजनवदेकवाक्यतायां संभवन्स्ां न वाक्य- भेदंप्रयोजनकल्पने युके कल्पनागौरवादित्यर्थः । पुरुषस्यैव परत्वप्रतिपादने अभ्यासं तात्पर्यलिङ्गमाह-अपि चेति ॥ पूर्वेति ॥ पूर्वतना परम्वाहस्यो- 20 तरोस्रपरत्वस्य उक्तिः। उक्तेऽयें सूत्रभागं व्याक्याति-आध्यानायेति । आत्मशब्दाच।। पुरुषस्य प्रतिपाद्यत्वेऽर्यादीनां च हेयत्वे हेत्वन्तराण्याइ-इतमेत्या- दिना ।।

१. T,Ti and TM. नापर: प्रवाहस्य

829

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [भ. ३. पा. े. सु. १६.

भाष्यम् व्यार्यातम् "आनुमानिकमप्येकेषाम्" इत्यत्न। एवम् अनेकप्रकार आशयातिशयः श्रुतेः पुरुषे लक्ष्यते, नेतरेषु । अपि च "सोऽध्वनः पारमामनोति तद्विष्णोः परमं पदम्" इत्युक्ते, किं तत अध्वनः पारं 3 विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाक्कायाम् इन्द्रियाद्यनुकमणात् परमपद- पतिपच्यर्थ एवायम् आयास इत्यवसीयते।।

[आत्मगहीत्यधिकरणम्] आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्॥३-३-१६ ॥ ऐतरेयके श्रयते-"आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीआान्यर्तिक- 10 चन मिषत्स ईक्षत लोकाख्ु सजा इति स इमाँलोकानसजताम्भो मरीचीर्मरमाप:" इत्यादि। तत्न संशय :- कि पर एवात्मा इहात्म- शब्देनाभिलप्यते, उत अन्य: कश्चिदिति। किं तावत्माप्तम्१ न पर- मात्मा इह आत्मशब्दाभिळप्यो भवितुमरहतीति; फस्मात! वाक्यान्वयदर्श- नात्। नतु वाक्यान्वयः सुतरां परमात्मविषयो दृश्यते, पागुत्पचेः 15 आत्मैकत्वावधारणात्, ईक्षणपूर्वकस्रष्टृत्ववचनाच; नेत्युच्यते, लोक- सृष्टिवचनात्-परमात्मनि हि स्ष्टरि परिग्रृह्यमाणे, महाभूतसृष्टिः प्रकटार्थविघरणम् आत्मगृहीतिरितरवदुचराव् ।। विषयवाक्यं पठति-ऐतरेयक इति ।। आत्मशब्टस्य परमात्मनि सूत्रा- 20 त्मनि च "भात्मैवेदमग्र आसीत् पुरुषविधः" इति प्रयोगदर्शनात् संशय- माह-तल्नेति । पूर्वतात्मशब्दात् परमपुरुषस्य प्रतिपाद्यत्वामिधानादिदापि तदूदेव आत्मशब्दात् परमात्मभ्रहणं प्राप्तं पूर्ववादी प्रतिषेधति-न परमात्मे- हेति।। वाक्यस्य सूत्रास्मनि तात्पर्यदर्शनात् सुत्रात्मविद्यान्र विवक्षिता; मतो गुणोपसंहार हत्यर्थः । पूर्वपक्षमालिप्य समाधसे-नन्वित्यादिना ॥ न केव- 830

मात्मगृहीस्यधिकरणम् ८.] प्रकटा्थेनिवरणम्

भाष्यम्

आदो वक्तव्या; लोकसष्टिस्तु इह आदावुच्यते; लोकाश्च महाभूतसं- निवेशविशेषा :; तथा च अम्भ:प्रभृतीन् लोकत्वेनैव निर्ञरवीति- "अदोऽम्भः परेण दिवम्" इत्यादिना। लोकसृष्टिश परमेश्वराधिष्ठितेन अपरेण केनचिदीशवरेण क्रियते इति श्रुतिस्मृत्योरुपलभ्यते; तथाहि 5 ष्षुतिर्भवति-"आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः" इत्याद्या; स्मृतिरपि

"स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते। आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्मागे समवर्तत ।।" इति;

ऐतरेयिणोऽपि "अथातो रेतसः सृष्टिः प्रजापते रेतो देवा:" इत्यत्न पूर्वस्मिन्प्रकरणे प्रजापतिकर्तकां विचित्रां सृष्टिमामनन्ति; आत्मशब्दोऽपि 10 तस्मिन्प्रयुज्यमानो दृश्यते-"आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः" इत्यत्न। एकत्वावधारणमपि मागुत्पत्तेः स्वविकारापेक्षमुपपद्यते: ईक्षणमपि तस्य चेतनत्वाभ्युपगमादुपपत्रम् । अपि च. 'ताभ्यो गामानयत्' 'ता अन्नवन्' इत्येवंजातीयको भूयान् व्यापारविशेषो लौकिकेषु विशेषवत्सु प्रकटार्थविवरणम् 15

लम् "लोकानसृजत" इति प्रक्रमाल्लोकसृष्टिः विवक्षिता; निर्वचनाश्रेस्याह- तथा चाम्भ:पभृतीनिति ।। "अम्भी मरीचीर्मरमापः" इति सुत्रयित्वा स्वयमेव विषुणोति श्रुतिः अदस्तदम्भ: परेण दिवं दिव: परस्तात् घौः सुप्रतिष्ठो लोकः इस्थं:। भवतु लोकसृष्टिर्विवक्षिता; ततः किमित्यत आह-ळोकसष्टिक्रेति॥ इतन्ध सुत्रात्मान्न विषक्षित इस्याह-ऐतरेयिणोऽपीति ॥ रेतो वीर्ये देवा: 20 तत्कार्यत्वादित्यर्थः । यम परमात्मलिङ्मुक्तम्, तदन्यथासिद्धमिलाह- आत्मशब्दोऽपीत्यादिना ॥ किच प्रजा: सष्टा ताः प्रति गवानयनादिष्यापा- रोऽपि प्रजापतेरेव घटत इत्याह-अपि च ताभ्य इति ॥

१. Tand T3. कौकिकसरपि:

831

ब्रश्मसुतभाव्यव्यार्यानम् [भ. ई.पा.३. स.१७.

भाष्यम्

आत्ममु प्रसिद्ध इहानुगम्यते। तस्मात् विशेषवानेव कब्िदिह आत्मा स्यादिति। एवं मासे झूम :- पर एव आत्मा इह आत्मशब्देन गृह्ाते; इतर- 5 वत्-यथा इतरेषु सृष्टिश्रवणेषु "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत:"इत्येवमादिधु परस्यात्मनो ग्रहणम्, यथा च इतरस्िन् लौकि- कात्मशब्दपयोगे प्त्यगात्मेव मुख्य आत्मशब्देन गृह्याते-तथा इहापि भवितुमईति । यत्र तु "आत्मैवेदमग्र आसीत्" इत्येवमादौ "पुरुष- विध:" इत्येवमादि विशेषणान्तरं श्रूयते, भवेत् तत्र विशेषवत 10 आत्मनो ग्रहणम्; अत्र पुनः परमात्मग्रहणानुगुणमेव विशेषणमपि उत्तरम् उपलभ्यते "स ईक्षत लोकाछु सजा इति स इमाँलोका- नसृजत" इत्येवमादि : तस्मात् तस्यैव ग्रहणमिति न्याय्यम् । अन्वयादिति चेत्खादवधारणात्॥ ३-३-१७।। वाक्यान्वयदर्शनात् न परमात्मग्रहणमिति पुनः यदुक्तम्, तत्परिहर्त- 16 व्यमिति-अत्ाच्यते-स्यादवधारणादिति । भवेदुपपभं परमात्मनो ग्रहणम् : कस्माव १ अवधारणात् : परमात्मग्रहणे हि भागुत्यचेरात्मै- कत्वावधारणमाअजसमवकल्पते; अन्यथा हि अनाञ्जसं तत्परिकल्प्यते।

प्रकटार्थविवरणम् नेदं सुत्रास्मविद्याविषयं वाक्यम्, किंतु परमात्मप्रतिपादनपरम्; भतो 20 नास्ति गुणोपसंहार इति। सिद्धान्तमाह-एवं पाप्ते ब्रूम इति।। भात्म- शब्दस्य परमात्मनि मुख्यत्वात, उत्तरत्र च भूयमाणस्येकणादे: परमात्मम्पेव मुख्यत्वात् परमात्मपरमेवेदं वाक्यमित्यर्थ:॥ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ।। पूर्वपक्षवाजिमनूथ दूषयति - अन्ययादिति चेदित्यादिना ॥ "एक 25 पवाम्र मालीत्" "एतबा द्वारा प्रापदत" इति चावधारणम्रवेशादिलिके: 832

मास्मगृहीत्यचिकर्रणम् ८.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् ळोकसृष्टिवचनं तु श्रुत्यन्तरप्रसिद्धमहाभूतसृष्टयनन्तरमिति योजयि- यिष्यामि ; यथा "तचेजोऽसजत" इत्येतत् श्रृत्यन्तरप्रसिद्धवियद्वायु- सष्टयनन्तरमिति अयूयुजम्, एवमिहापि; श्त्यन्तरप्रसिद्धो हि समान- विषयो विशेष: श्रुत्यन्तरेषु उपसंहर्तव्यो भवति। योऽपि अयं व्यापार- 5 विशेषानुगमः 'ताभ्यो गामानयत्' इत्येवमादिः, सोऽपि विवक्षितार्थाव- धारणानुगुण्येनैव ग्रहीतव्य :; न हायं सकल: कथापबन्धो विवक्षित इति शक्यते वक्तुम्, तत्पतिपत्तौ पुरुषार्थाभावात्, ब्रह्मात्मत्वं तु इह विवक्षितम् : तथा हि-अम्भःप्रभृतीनां लोकानां लोकपालानां चाम्या- दीनां सटष्टि शिष्टा, करणानि करणायतनं च शरीरमुपदिश्य, स एव 10 स्रष्टा "कथ न्विदं महते स्यात" इति वीक्ष्य, इद शरीरं प्रविवेशेति दर्शयति-"स एतमेव सीमानं विदार्यितया द्वारा मापदत" इति ;पुनश्र "यदि वाचाभिव्याहृतं यदि प्ाणेनाभिप्राणितम्" इत्येवमादिना करण- व्यापारविवेचनपूर्वकम् "अथ कोऽहम्" इति वीक्ष्य, "स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत्" इति ब्रह्मात्मत्वदर्शनमवधारयति; तथोप- 15 रिष्टात्-"एष ब्लौष इन्द्रः" इत्यादिना समस्तं भेदजातं सह महा- भूतैरनुकम्य "सर्वे तत्पज्ञानेत्रं पज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्तिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म" इति ब्रह्मात्मत्वदर्शनमेव अवधारयति। तस्माव् इह आत्मग्रहीतिरित्यनपवादम् ।। अपरा योजना-आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्। वाजसनेयके "कतम 20 आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः पाणेषु हद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इत्यात्म- प्रकटार्थविवरणम् "प्रज्ञानं अह्म" इति सामानाधिकरण्यश्रुतेश्च सूत्रात्मविषयलोकसृष्टयादि- लिद्वानां बाघ इत्यर्थ:॥ प्रकारान्तरेणाधिकरणं व्याल्यातुमुपक्रमते - अपरा योजनेति । 25 एदं तदा विषयवाक्यमित्याइ-वाजसनेयक इति॥ उपक्रमोपसंहारविंगा-

१. TM. विधानात्

883

प्रसमूतभाष्यण्याखयानम् [भ.ई. पा.३े. सु.१७.

मान्यम् शध्देनोपकम्य, तस्यैव सर्वसङ्विनिर्यक्तत्वमतिपादनेन ब्रह्मात्मतामव- धारयति; तथा हि उपसंहरति-"स वा एष महानज आत्माजरो- डमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म" इति। छान्दोग्ये तु "सदेव सोम्पेदभग्र आसी- 5 देकमेवाद्वितीयम्" इत्यन्तरेणैवात्मशव्दसुपकम्य उदर्के "स आत्मा तख्वमसि" इति तादात्म्यस्ुपदिशति। तत्न संज्ञय :- तुल्यार्यत्वं कि- मनयोरान्नानयो: स्यात्, अतुल्यार्थत्वं वेति । अतुल्यार्थत्वमिति ताव- त्माप्तम्, अतुल्यत्वादान्नानयो :; न हि आन्नानवैषम्ये सति अर्थसाम्पं युक्त प्रतिपचुम्, आम्नानतन्त्रत्वादर्थपरिग्रहस्य। वाजसनेयके च आत्म- 10 शन्दोपकमात् आत्मतच्वोपदेश इति गम्यते। छान्दोग्ये तु उपकरम- विपर्ययात् उपदेशविपर्ययः । ननु छन्दोगानामपि अस्ति उदर्के तादात्म्योपदेश इत्युक्तम्: सत्यमुक्तम्, उपकमतन्त्रत्वादुपसंहारस्य, तादात्म्यसंपचिः सा-इति मन्यते। तथा पाप्ते अभिधीयते-आत्म- गुहीति: "सदेव सोम्येदमग्र आसीत" इत्यत्र छन्दोगानामपि भवि- 15 तुमईति, इतरवत्-यथा "कतम आत्मा" इत्यत्न वाजसनेयिनाम् आत्मगृहीति:, तथैव ; कस्मात्: उचरात् तादात्म्योपदेशात्। अन्व- यादिति चेत्स्यादवधारणात। यदुक्तम्, उपकमान्वयात् उपक्रमे च आत्मशब्दश्रवणाभावान्नात्मगुहीतिरिति, तस्य क: परिहार इति चेत, प्रकटार्थविवरणम्

20 नातू, अर्थैक्यप्रतिभानाच किं मिन्ना विद्या, किं वैकैवेति संशयमाह-तत्रेति।। वाजसनेयके स्यादात्मविद्या उपक्रमात्, न छान्दोग्ये; तन्र तु तरसंपत्तिमात्रमिति पूर्वपक्षमाह-अतुल्यार्थत्वमिति॥ आसानवैषम्येऽपि विद्यैकयप्रपञ्चारये पूर्वपसोपकममान्रम्। सिद्धान्तस्तु-वाक्यशेषे स्पष्टात्मोपदेशादुपक्रमेऽपि सहस्त्वास्मभूतमेवोक्तमिति लक्ष्यमाणत्वंपदार्थप्रतिपादकेन वाजसनेयक- 25 वावयेन उक्ष्यमाणतत्पदार्थप्रतिपाद्कम् "सदेव" इति वाक्यममिभायें सक्यसरूपस्यैकरसत्वात्; मर्त मकैष विद्येति।।

१. A adds भरि.

884

कार्याज्यानाधिकरणम् ९] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

रणात्: तथा हि-"येनाशुतं श्ुतं भवत्यमतं मतमविज्ञानं विज्ञातम्" इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमवधार्य, तत्संपिपादयिषया "सदेव" इत्याह; तच्च आत्मगृहीती सत्यां संपद्यते। अन्यथा हि, योऽयं मुख्य 5 आत्मा स न विज्ञात इति, नैव सर्वविज्ञानं संपधेत। तथा मागुत्पसेः एकत्वावधारणम्, जीवस्य च आत्मशव्देन परामर्श:, खापावस्थायां च तत्स्वभावसंपत्तिकथनम्, परिचोदनापूर्वकं च पुनः पुनः "तथ्वमसि" इत्यवधारणम्-इति च सर्वमेतत्तादात्म्यप्तिपादनायामेव अवकल्पते, न तादात्म्यसंपादनायाम्। न च अत् उपक्रमतन्त्रत्वोपन्यासो न्याय्य:, 10 न हि उपक्रमे आत्मत्वसंकीर्तनम् अनात्मत्वसंकीर्तनं वा अस्ति ; सामा- न्योपकमश् न वाक्यशेषगतेन विशेषेण विरुध्यते, विशेषाकाहित्वा- त्सामान्यस्य। सच्छ्दार्थोऽपि च पर्याळोच्यमानः न मुख्यादात्म- नोऽन्य: संभवति, अतोऽन्यस्य वस्तुजातस्यारम्भणशब्दादिभ्योऽनृत- त्वोपपत्तेः । आम्नानवैषभ्यमपि नावश्यमर्थवैषम्यमावहति 'आहर 15 पात्रम्' 'पात्रमाहर' इत्येवमादिषु अर्थसाम्येऽपि तददर्शनाव। तस्माव एवंजातीयकेषु वाक्येषु प्रतिपादनम्रकारभेदेऽपि प्रतिपाद्यार्थाभेद इति सिद्धम् ॥ [कार्याख्यानाधिकरणम्] कार्याख्यानादपूर्वम्॥३-३-१८॥ 20

छन्दोगा वाजसनेयिनश्च पाणसंवादे शरादिमर्यादं माणस्य अम्र- माम्नाय, तस्यैवापो वास आमनन्ति; अनन्तरं च छन्दोगा आम- प्रकटार्थविवरणम्

विषयं निर्दिशति-छन्दोगा इति ।। "बदिद किंचा श्वभ्य भा करमि- 25 ्य मा शकुनिभ्य मा कीटपतजेभ्यस्तसेऽनम्" इत्यास्ाय तस्यैव प्राणस्य अपो परं समामनग्ति। विशेषास्नानं विभागेनाह-अनन्तरं चेति ।। अशिष्यन्त:

835

म्ससूतभाष्यव्याखयानम् [न.३.पा.२, सु. १८.

मान्यम् नन्ति-"तस्मादा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताचोपरिष्ठाचाद्िः परिद- घति" इति। वाजसनेयिनस्त्वामनन्ति-"तद्विदांसः श्रोल्निया अभनि- व्यन्त आचामन्त्यशित्वा चाचामन्त्येतमेव तदनमनमं कुर्वन्तो मन्यन्ते 10 तम्म्मादेवंविदशिष्यत्राचामेदशित्वा चाचामेदेतमेव तदनमनमं झरते" इति। तत्र च आचमनम् अनग्रताचिन्तनं च पाणस्य प्रतीयते। तत्कि- सुभयमपि विषीयते, उत आचमनमेव, उतानम्रताचिन्तनमेवेति विचा- यते। कि तावत्मासम्१ उभयमपि विधीयत इति; कुतः१ उभयस्या- प्यवगम्यमानत्वात्: उभयमपि च एतत् अपूर्वत्वात विध्यर्हम्। अथवा 10 आचमनमेव विषीयते; विस्पष्टा हि तस्मिन्विधिविभक्ति: "तस्मादेवंविद- शिष्यमाचामेदशित्वा चाचामेत्" इति: तस्यैव स्तुत्यर्थम् अनग्रतासकी- र्वनमिति।। प्रकटार्थषिवरणम् मशनं करिष्यन्त: एतत् कुर्वन्ति विद्वांस:। किम्१ भोजनात्पूर्वमूर्ध्वे चाञि: प्राणं 15 परिद्धति परिधापयम्तीस्यर्थ:। पतमेव मनं प्राणम्: तदनमं कुर्वन्तो मन्यन्ते विद्ांसो यस्ात् तक्ादिदार्नान्तिनोऽपि कुर्यादित्यर्थः। आपाद्प्रतिपभार्थ- माह-तत्न चति॥ उभयोर्यपूर्वत्वाव् संशायमाह-तत्किमिति ॥ पूर्व त्वमर्थस्य प्रसिद्धत्वात् तदुदेशेन तमर्थमावो विधेय इत्येकरूपैवोभयत्र विद्योका; भन्न तु तस्य न्यायस्याभावादुभयोरपि अपूर्वत्वादुमयमपि विधेयमित्येक: पक्ष:। 20 पक्षान्तरमाह-अथवति । पूर्वाधिकरणे यथा सदुपक्रमे वाक्ये वाकय- शेषादात्मगृह्दीतिः, तथा "तम्मादेवंविद्शिष्यन्राचामेव्" इति वाक्यशेषा- स्प्राणविद आचमनान्तरं विधीयत इत्यर्थ:। "अनमनं कुरते" इति तु वर्त- मानापदेशत्वात् अपूर्वार्थमपि प्ररोचनामात्रम् "वर्म वा एतघयबस्य कियते" इतिवदित्याह-तस्यैव त्विति । एवंविधं महाईमिद्माचमनान्तरं यदनेन १. T, T' and TM. परिसाधयम्तीत्यर्थ: ३. T and A. विदाचमनं २. A. अभावादुभयमपि ४. T. एवं धर्महानिमिद

836

कार्याज्यानािकरणम् ९.] प्रकटार्यविवरणस् माध्यम्

एवं मासे त्रूम :- न आचमनस्य विधेयत्वसुपपद्यते, कार्याखया- नात्-माप्तमेव हिइदं कार्यल्वेन आचमनं मायत्यार्थे स्मृतिमसिदम् अन्वाख्यायते। ननु इयं अ्तिस्तस्याः स्मृतेर्मूळं स्यात नेत्युच्यते, विषयनानात्वात्: सामान्यविषया हि स्मृतिः पुरुषमात्रसंबद्ध मायत्यार्थ- माचमनं मापयति : श्तिस्तु माणविद्यापकरणपठिता तद्विषयमेव आध- म्नं विदषती विदध्यात्। न च भिन्नविषययोः क्रुतिस्मृत्यो: मूळमूषि- भावोऽवकल्पते; न च इयं क्षुतिः पाणविद्यासंयोगि अपूर्वमाचमनं विषा- स्यतीति शक्यमाश्रयितुम्, पूर्वस्यैव पुरुषमात्रसंयोगिन आचमनस्य इह पत्यभिज्ञायमानत्वाद: अत एव च नोभयविधानम्: उभयविधाने 10 च वाक्यं भिद्येत: तस्मात् पाप्मेव अशिशिषतामशितवर्ता च उभयत

प्रकटार्थविवरणम्

प्राणोऽनगो'भवतीति स्तुतिः। तस्माद्विधे यमाचमनाम्तरं अन्यत्राष्युपसंहर्तव्य- मिति पूर्व: पक्ष:।। सिद्धान्तस्तु-विदुषः सामान्यप्राप्ताचमनानुवादेन आचमनीयालप्न- 15 प्राणवाससचिन्तनमेव विधीयते, प्रसिद्धानुषादेनाप्रसिद्धं विधीयत इति न्यायेन; तदाह-नाचमन स्येति ॥ प्रयतस्य भावः प्रायत्यम् शुद्धत्वम्; तदर्थ स्पुतिविदि तमाचमनमनूद्यत इत्युक्तम। तदाक्षिपति-नन्वियमिति॥ स्मुते: श्रुतिमूलत्वेन प्रामाण्यादेतच्छुतिमूलैव सा स्मृतिः, न तु स्पृतिसिद्धं भुस्या नूधत इत्यर्थ: । भिन्नविषयत्वान्मूलमूलिभावो न संभवतीलयाइ-नेत्युच्यत 20 इति। आचमनान्तरविधानमङ्गीकत्य मूलमूलिमावो निरस्तः। इदानीं तद्पि नास्तीत्याइ-न चे्यं अ्तिरिति।। विद्वदविद्वत्साधारण्यस्येह प्रत्यभिक्ञाय- 'मानस्वादेवोभयविधानपसषोवि' निरस्त इत्याह- अत एव चेति ।। किच सतन्त्रार्थदयविधाने वाक्यमेदोऽप्यापदंत इत्वर्थः। यस्ादुमयविधानपस्षो

१. T'. प्राणोडन्तो ३. T, Ti and TM. व्याप्यते २. A omits अपि 887

अ्रसस्तभाव्यव्याकयानम् [भ. ३. पा. ३. सू. १८.

भाष्यम्

आचमनम् अनूध, "एतमेव तदनमनमं कुर्वन्तो मन्यन्ते" इति माणस्य अनमताकरणसंकल्प: अनेन वाक्येन आचमनीयास्वप्स माणविद्या- संबन्धित्वेन अपूर्व उपदिश्यंते। न च अयमनग्रतावाद: आचमन- स्तुत्यर्थ इति न्याय्यम्, आचमनस्याविधेयत्वात्। स्वयं च अनग्रतासं- करपस्य विधेयत्वमतीतेः। न च एवं सति एकस्य आचमनस्य उभयार्थता मभ्युपगता भवति-पायत्यार्यता परिधानार्थता चेति, क्रियान्तरत्वा- भ्युपगमात्-क्रियान्तरमेव हि आचमनं नाम मायत्याये पुरुषस्य अभ्युपगम्यते: तदीयासु तु अप्सु वास:संकल्पनं नाम क्रियान्तरमेव 10 परिघाना्ये प्राणस्य अभ्युपगम्यत इत्यनवद्यम्। अपि च "यदिदं किंया नम्य आ कमिभ्य आ कीटपतज्ेभ्यस्तत्ेऽन्म्" इत्यत्र तावभ सर्वाभाभ्यवहारश्चोत इति शक्यं वक्तुम्, अशब्दृत्वादशक्यत्वाच; सर्व तु माणस्यानमिति इयमन्नदृष्टिश्ोद्यते; तत्साहचर्याच्च "अपो बास:" इत्यलापि न अपामाचमनं चोदते ; मसिद्धासेव तु आचमनी- 15 यास्प्मु परिधानरष्टियोदत इति युक्तम्; न हि अर्धवैशसं संभवति। अपि च आचामन्तीति वर्तमानापदेशित्वात् नायं शब्दो विधिक्षमः । नतु मन्यन्त इत्यपि समानं वर्तमानापदेशित्वम्: सत्यमेवमेतद्; अव-

प्रकटार्थविवरणम्

नोंपपचते, तम्ादित्युपसंहार:। यजोक्तमनग्नतासङ्कीर्तनं स्तुष्यर्थमिति तनाद- 20 न चायमिति। नतु यच्छु्द्धत्वार्ये विनियुक्तमाचमनं तदेव चेत् प्राणपरि- नानार्येम्, तदा अन्यशेषस्यान्यशेषत्वं विरुद्धं प्रसज्येतेत्याशङ्पाठ-न चैव सतीति॥ यथा पूर्ववाक्येSम्डंटिर्विधीयते, तथोत्तर वाक्ये वासोडष्िविधिरेव, अम्यथा अर्धजरतीयप्रसप्गादित्याह-अपि च यदिदमिति। माचमनविधाना- मावे हत्वन्तरमाह-अपि चेति।। प्रतिबन्दि[बन्दी]पहेणाशङ्कते-ननु मन्यन्त

१. TM. गमुचर्ये १. A omits विधि २. T. मसग्येद 838

कार्याब्दानाधिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणम्

भाप्यम्

श्यविधेये त्वन्यनरस्मिन्वास:कार्याख्यानात् अर्पा वास:संकल्पनमेवा- पूर्व विधीयते; न आचमनम्: पूर्ववद्धि तत्-इत्युपपादितम्। यद- प्युक्तम्-विस्पष्टा च आचमने विधिविभक्तिरिति, तदपि पूर्वव्वेनैव आचमनस्य प्रत्युक्तम् : अत एव आचमनस्य अविधित्सितत्वात् "एत- 5 मेव तदनमनमं कुर्वन्तो मन्यन्ते" इत्यतैव काण्वाः पर्यवस्यन्ति, न आमनन्ति "तस्मादेवंवित्" इत्यादि; तस्मात माध्यंदिनानामपि पाठे आचमनानुवादेन एवंवित्वमेव पकृतमाणवासोवित्वं विधीयत इति मतिपत्तव्यम्। योऽप्ययमभ्युपगम :- कचिट,चमनं विधीयताम्, कचि- हासोविज्ञानमिति-सोऽपि न साधुः, "आपो वास:" इत्यादिकाया 10 वाक्यपतृत्तेः सर्वलैकरूप्यात्। तस्माद्वासोविज्ञानमेव इह विषीयते, न आचमनमिति न्याय्यम् ॥

प्रकटार्थविवरणम्

इत्यपीति ।। मन्यन्त इस्यपि वर्तमानापदेश इत्येतत्सस्यम्; तथाप्युभयमध्यविधे- पमिति न शक्यं वक्तुम, अनुवाद्मात्रस्य वैयर्य्यात्। अतोऽन्वतरस्य विभेवलं 15 वकव्यम्: तथ् कस्येत्याकाङ्कायां अनत्वं नाम बद्ास:काय तस्याव्यानाव् बासोडष्टिकरणे तात्पर्ये गम्यत इत्यर्थ: । द्वितीयपूर्वपक्षवीजमनूद्य दूषयति- यदप्युक्तमित्यादिना ॥ पूर्ववत्वेनेति ।। अपूर्वत्वाभावेन तन्र भूषमाणा विधि: [विधि]विभक्तिर्वास:सङल्पनेन नेतव्येति भावः। आचमनस्याविधेयत्वे लिद्ा क्तरमाह-अत एव चेति। माध्यन्दिनानामाचमनं विधीयताम्। काण्वानां 20 तु वास:सङ्ल्पनम्; शाजामेदेन उदितानुदितहोमवदित्येकदेशिमतमपाक- रोति-योऽपीत्यादिना।

१. A. हत्यपि कि मन्यन्ते

839

[म. ३. पा. ३े. सू. १९.

भाप्यम्

[समानाधिकरणम्] समान एवं चाभेदात्॥ ३-३-१९॥

बाजसनेयिशाखायाम् अमिरइस्ये शाण्डिल्यनामाङ्किता विद्या विज्ञाता: तत्र च गुणा: भृयन्ते-"स आत्मानम्ुपासीत मनोमयं प्राण- 10 शरीरं भारूपम्" इत्येवमादय:, तस्यामेव शाखायां बृहदारण्यके पुनः पठचते-"मनोमयोऽयं पुरुषो भाः सत्यस्तस्मिनन्तहदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा स एष सर्वस्येशान: सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं पशास्ति यदिदं किंच" इति। तत्न संशय :- किमियम् एका विद्या, अभिरहस्य- 10 बृहदारण्यकयो: गुणोपसंहारश्च, उत द्वे इमे विधे, गुणानुपसंहारश्वेति। किं तावत्माप्म् १ विद्याभेद: गुणव्यवस्था चेति ; कुतः१ पौनरुक्त्य- मसङ्गात्-भिन्नास हि शाखासु अध्येत्वेदितभेदात् पौनरुक्त्यपरिहार- मालोच्य विदयैकत्वमध्यवसाय एकत्रातिरिक्ता गुणा इतरत्नोपसंदियन्ते माणसंवादादिपु-इत्युक्तम्; एकस्या पुनः शाखायाम् अध्येव्वेदिव- 15 भेदाभावात् अशक्यपरिहारे पौनरुकत्ये न विभकृष्टदेशस्था एका विद्या

प्रकटार्थविवरणम्

समान एवं चाभेदाव् ।।

विषयं दर्शवितुमुपक्रमते-वाजसनेयीति ॥ शाण्डिल्वेन टष्टा विदेति तन्नाम्रांडिता चिहिता। पकशाखाभ्यासात् प्रत्यमिज्ञानाच संशयमाइ-तन्नेति॥ 20 पूर्वत्र यथान्यतःप्राप्तस्याचमनस्याविधेयत्वादनप्ताचिन्तर्न विधीयत इत्युक्तम्,

विधीयतामिस्याड-किं तावत्माप्तमिति । ननु प्रथमाधिकरणे पौनरुकत्या- मेवनाशह्थ विद्यैक्यमुक्तम्: तथात्राप्यस्वित्याशङ्याह-भिन्नासुँ हीति॥

१. A. नामाडिता २. TM. भिलास्त्विवि

840

समानाधिकरणम् १0.] मकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् भवितुमईति। न च अत्र एकमाम्नानं विद्याविधानार्थम्, अपरं गुण- विधानार्थम्-इति विभागः संभवति; तदा हि अतिरिक्ता एव गुणा इतरत्नेतरत् च आम्नायेरन्, न समाना :; समाना अपि तु उभयत्रा- स्रायन्ते मनोमयत्वादयः। तस्मात् नान्योन्यं गुणोपसंहार इत्येवं 6 मासे बूमहे-

यथा भिन्नासु शाखासु विदयैकत्वं गुणोपसंहारश्च भवति एवमे- कस्यामपि शाखार्यां भवितुमर्ईति, उपास्याभेदात् तदेव हि ब्रम्म मनोमयत्वादिगुणकम् उभयत्नापि उपास्यम् अभिन्नं प्रत्यभिजानीम:। उपास्यं च रूपं विद्याया :; न च विद्यमाने रूपाभेदे विद्यामेदमध्यवसातुं 10 शक्तुम :; नापि विद्याभेदे गुणव्यवस्थानम्। ननु पौनरुक्त्यप्रसङ्गाव विद्याभेदोऽध्यवसित :; नेत्युच्यते, अर्थविभागोपपत्तेः-एकं हि आाम्नानं विद्याविधानार्थम्, अपरं गुणविधानार्थम्-इति न किंचिनो- पपदते। ननु एवं सति यदपठितमभिरहस्ये, तदेव बृद्ददारण्यके पठित- व्यम्-"स एष सर्वस्येशानः" इत्यादि; यत्तु पठितमेव "मनोमयः" 15 इत्यादि तन् पठितव्यम्-नैष दोष:, तद्धळेनैव प्रदेशान्तरपठितविद्या- प्रत्यभिज्ञानात्: समानगुणाम्नानेन हि विभकृष्टदेशां शाण्टिल्यविर्य्या पत्यभिज्ञाप्य तस्यां ईशानत्वादि उपदिश्यते; अन्यथा हि कर्थ तस्या-

प्रकटार्थविवरणम् नग्वेकन विद्याविधानं पकत्र गुणविधानमिति अपौनदवसं भविष्यति। नवो 20 न पौनरुकस्यपरिहाराय विद्यामेदो वक्तव्य इत्याशङ्कयाइ-न चातैकमिति ।। सिरद्धान्तसूत्रं योजवति-यथा भिभ्नास्विति ॥ पूर्वपक्षवीजमुत्यान्य दूष्यति-नन्वित्यादिना ॥ गुणान्तरविधानायागिहोत्राम्यासवत् गुणा- न्तरविधानार्थे गुणविशिष्टगुण्यनुवाद्स्य स्पष्टमत्यमिश्रार्थत्वान् विदामेद इति भाव:।। 25

१. T and T1. सिद्धान्ते सूर्ल

841

ब्रह्मसूतभाव्यव्यारयानम् [भ. २. पा. ३. सू. २०.

भाष्यम्

मयं गुणविधिरभिधीयते। अपि च अग्राप्तांशोपदेशेन अर्थवति वाक्ये संजाते, पाप्तांशपरामर्शस्य नित्यानुवादतयापि उपपद्यमानत्वात् न तद्व- लेन प्रत्यभिज्ञा उपेक्षितुं शक्यते। तस्मादत समानायामपि शाखार्या विधैकत्वं गुणोपसंहारश्वेत्युपपत्रम्॥ 10. 5

[संबन्धाधिकरणम्] संबन्धादेवमन्यत्रापि॥ ३-३-२०॥ पृहदारण्यके "सत्यं ब्रह्म" इत्युपकम्य, "तद्यचत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्ायं दक्षिणेऽक्षनपुरुष:" इति 10 तस्यैव सत्यस्य ब्रह्मणोऽधिदैवतमध्यात्मं च आयतनविशेषमुपदिश्य, व्याहृतिशरीरत्वं च संपाद्य, द्वे उपनिषदाुपदिश्येते-"तस्योपनिष- दहः" इति-अधिदैवतम्, "तस्योपनिषद्हम्" इति-अध्यात्मम्। तंत्र संशय :- किमविभागेनैव उभे अपि उपनिषदावुभयत्नानुसंधातव्ये, उत विभागेन-एका अधिदेवम्, एका अध्यात्ममिति। तत्न सूत्रेणै- 15 वोपक्मते-यया शाण्डिल्यविद्यार्या विभागेनाप्यधीतार्या गुणोपसहार

प्रकटार्थविवरणम्

विषयं दर्शयितुमुपक्रमवाक्यं पठति-बृह्ददारण्यक इति॥ अधिदैवे मण्डलम् अभ्यात्मे चाक्षि दक्षिणमुपासनायायतनविशेषमुपदिदय "तस्य 20 भूरिति शिसः" हत्यादिना व्याहतिशरीरत्वं व संपाध हे उपनिपदौ रहस्ये उपविश्येते इस्यर्थ:। तच्छम्देन स्वरूपं पासुश्यते, विशिष्ट वेत्यनिश्रयाद् संशयमाह-तलनेति ॥ पूर्वाधिकरणन्यायेन पूर्वपक्ष इत्याह- यथेति।। तष्छब्दस्य प्रकृतपरामर्शकत्वात् सत्याव्यग्रक्मण एवोपनिषद्द्यसम्बन्ध: ;

१. T, Ti and A. दिश्यत इत्यस्य 842

अंबन्घाधिकरणम् १९.] मकठाथविवरणम्ं

भाष्यम्

उक्त:, एवमन्यत्नापि एवंजातीयके विषये भवितुमईति, एकविद्याभिं- संबन्धात्-एका हि इयं सत्यनिद्या अधिदैवम् अध्यात्पं च अधीता, उपकमाभेदात् व्यतिषक्तपाठाच्च; कथं तस्यामुदितो धर्मः तस्यामेव न स्यात्। यो आाचार्ये कश्रिदनुगमनादिराचारश्रोदित:, स ग्रामगतेऽरण्य- 5 गते च तुल्यवदेव भवति। तस्मादुभयोरप्युपनिषदोः उभयत्र माप्ि- रिति।। एवं पाप्ते, प्रतिविधत्ते-

न वा विशेषात्॥ ३-३-२१॥

न वोभयोरुभयत्न प्राप्ति :: कस्मात्१ विशेषात, उपासनस्थान- 10 विशेषोपनिबन्धादित्यर्थः । कथ स्थानविशेषोपनिबन्ध इति, उच्यते- "य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः" इति हि आधिदेविकं पुरुषं परकृत्य "तस्योपनिषदहः" इति श्रावयति; "योऽयं दक्षिणेऽक्षनपुरुषः" इति च आध्यात्मिकं पुरुषं प्रकृत्य, "तस्योपनिषदहम्" इति; तस्येति च पतत् संनिहितावळम्बनं सर्वनाम; तस्मात् आयतनविशेषव्यपाश्रयेणैव 16 एते उपनिषदावुपदिश्येते; कुत उभयोरुभयत्र पाप्तिः। ननु एक एवा- यम् अधिदैवतमध्यास्मं च पुरुषः, एकस्येव सत्यस्य ब्रह्मण आयतन- द्वयमतिपादनात्: सत्यमेवमेतत; एकस्यापि तु अवस्थाविशेषोपादाने-

प्रकटार्थविवरणम्

न वा विशेषात्।। 20

सिद्धाग्तसूत्रं व्याचष्टे-नं वोभयोरिति॥ "तस्योपनिषम्ह्दः""तस्योप- निषददम्" इति वाक्यवयेन तच्छव्ाभ्यां प्रकृतविशिष्टानुवादेनोपनिषदोः सानदूयविशिष्टे म्रहणि व्यवस्पया संकीर्तनपरेणोपर्सद्दारानुमानवाधादुप- निषद्दूयं व्यवसयोपाय्यमिति भाव:।।

& .- T, T. and A. न चोमयो: 846

ब्रह्ममृतरभा्यव्यारयानम् [म. ३. पा. ३. सू. २२.

माष्यम् नैव उपनिषद्विशेषोपदेशात् तदवस्थस्यैव सा भवितुमईति ; अस्ति चायं दष्टान्त :- सत्यपि आचार्यस्वरूपानपाये, यत आचार्यस्य आसीनस्यानु- वर्तनमुक्तं न सत् तिष्ठतो भवति; यच्च तिष्ठत उक्तम्, न तदासीनस्येति। आ्रामारण्ययोस्तु आचार्यस्वरूपानपायात् तत्स्वरूपानुवद्धस्य च धर्मस्य आ्मारण्यकृतविशेषाभावात् उभयत्र तुल्यवद्धाव इत्यदृष्टान्तः सः । तस्मात व्यवस्था अनयोरुपनिषदोः ॥ दर्शयति च॥ ३-३-२२॥ अपि च एवंजातीयकाना धर्माणां व्यवस्थेति लिक््दर्शनं भवति- 10 "तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गष्णौ यमाम तन्नाम"इति। कथमस्य लिङ्त्वमिति, तदुच्यते-अक्ष्यादि- त्यस्थानभेद भिनान् धर्मान अन्योन्यस्मित्नुपसंहार्यान् पशयन् इह अति- देसेन आदित्यपुरुषगतानरूपादीन् अक्षिपुरुषे उपसंहरति-"तस्यै- तस्य तदेव रूपम्" इत्यादिना। तस्गाद्वयवस्थिते एव एते उपनिषदा- 15 विति निर्णय:॥ [संभृत्यधिकरणम्] संभ्ृतिद्युव्याप्तयपि चातः ॥३-३-२३।। "ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या संभृप्तानि ब्रह्माय्े ज्येष्ठं दिवमाततान" इत्येवं राणायनीयानां खिळेषु वीर्यसंभृतिधयुनिवेशपभृतयो ब्रह्मणो विभूतयः 20 प्रकटार्थविवरणम् दर्शयति च ।। अतिदेशसामर्थ्ये लिङ्गमपि बाधकमाह-अपि चैवमिति।। संभृतिद्ुव्याप्त्यपि चातः ।। पूर्वाधिकरणन्यायेनैव वाक्यान्तरमपि व्याख्यातुं पठति-ब्रह्मज्येष्ठेति।। 25 म्रद ज्येष्ठ बे्षां तानि म्रह्मज्येष्ठा। शिलोपश्छान्दसः। म्रह्याज्येष्ठानि वीर्याणि 844

संमृत्यचिकरणम् १२.] मकटार्थनिवरणम्

भाष्यम्

पव्यन्ते: तेषामेव च उपनिषदि शाण्डि्यविद्यापभृतयो ब्रह्मविद्या: पव्यन्ते; तासु ब्रह्मविद्यासु ता ब्रह्मविभूतय उपसंहियेरन्, न वेति विचा- रणायाम्, ब्रह्मसंबन्धादुपसंहारपात्ती एवं पठति-संभृतिध्युव्याप्तिमभृ- तयो विभूतयः शाण्डिल्यविद्यापभृतिषु नोपसंहर्तव्या:, अत एव च 5 आयतनविशेषयोगात्। तथा हि शाण्डिल्यविद्यार्या हृदयायतनत्वं ब्रह्मण उक्तम्-"एष म आत्मान्तहृदये" इति; तद्देव दहरवि- दयायामपि-"दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिअन्तराकाशः" इति; उपकोसळविद्यार्या तु अक्ष्यायतनत्वम् "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दशयते" इति; एवं तत्र तत्र तत्तत् आध्यात्मिकमायतनम् पतासु 10 विद्यासु पतीयते ; आधिदैविक्यस्तु एता विभूतयः। संभृतिधु्याप्ति- प्रभृतयः; नासां कुत एतासु पाप्तिः। नन्वेतास्वपि आधिदैविक्यो विभू- तयः श्यन्ते-"ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः" "एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति" "यावान्वा अयमाकाश- स्तावानेषोऽन्तर्हदय आकाश उभे अस्मिन्धावापृथिवी अन्तरेव समा- 15 हिते" इत्येवमाद्याः; सन्ति च अन्या आयतनविशेषहीना अपि इह ब्रह्मविद्या: षोडशकळाद्या :- सत्यमेवमेतत्; तथाप्यत्र विद्यते विशेष: संभृत्याद्यनुपसंहारहेतु :- समानगुणान्नानेन हि मत्युपस्थापितासु विभकृष्टदेशास्वपि विद्यासु विप्कृष्टदेशगुणा उपर्संहियेरन्निति युक्तम्; संभृत्यादयस्तु शाण्डिल्यादिवाक्यगोचराश्च गुणा: परस्परव्यातृत्त- 20 स्वरूपत्वात् न प्रदेशान्तरवर्तिविद्यापत्युपस्थापनक्षमाः । न च ब्रह्म-

प्रकटार्थविवरणम्

म्रह्मणा संभृतानि विशृतानि, ज्येष्ठ ब्रह्माओे सृष्टयादौ दिवमाततान ऊर्ध्घदेशे निवेशितवदित्यर्थ: । खिलेषु विधिनिषेधरह्वितेषु वेद्प्रदेशेषु ब्रह्मसंबन्धात् विद्याभेदप्रतिमानाथ संशयमाह-तास्विति ॥ ग्रक्षण एवोपास्यत्वेन विधै- 25 क्यादुपसंहार इति पूर्व: पक्ष: । सिद्धान्तसूतरं योजयति - संभृतीति॥ संभृत्यादिधर्मविशिष्टस्य म्रहण: शाण्डिल्यविद्यादिधु उपाभ्मनोमवत्वादिशुण- 845

बक्मसृत्नभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा.३. सू. २४.

भाष्यम् संबन्धमात्रेण प्रदेशान्तरवर्तविद्यामत्युपस्थापनवित्युच्यने, विद्याभे- देऽपि तदुपपत्ते :; एकमपि हि ब्रह्म वितूनिभदैरनेकधा उपास्यत इति स्थितिः, परोवरीयस्त्वाविवज्नेददयनात्। वस्मात् वीर्यसंभृत्यादीना 5 शाण्डिल्यविद्यादिपु अनुपसंहार इति ॥

[पुरुषविद्याधिकरणम्] पुरुषविद्यायामिव चतरेषामनाम्नानात्।। ३-३-२४ ॥

अस्ति ताण्डिनां पैड्गिनां च रहस्यत्राह्मणे पुरुपविद्या; तत्न पुरुषो 10 यज्ञः कल्पितः; तदीयमायु: तेधा विभज्य सवनत्रयं कल्पितम्; अशि- शिषादीनि व दीक्षादिभावंन कल्पितानि; अन्ये च धर्मास्तन्न समधि-

प्रकटार्थविवरणम्

निशिष्टम्रह्मणश्च रूपभेदाव्िदेषयायोगात् संभृम्यादिषूपार्सनान्तरमेव कक््यत इति नास्त्युपसंहार इत्पर्थः ॥

15 पुरुषविद्यायामिव चंतरेषामनाम्नानात्। छान्दोग्यशाखाभेदे तःवदेका पुरुषविद्यास्तीत्याह-अस्ति ताण्डिनामिति।। "पुरुषो वाव यशः तस्य यानि चतुर्विशतिवर्णणण तत्पानःसवनम् अथ यानि चतुश्चरवारिशद्वर्षाणि तन्माध्यन्दिनं सवनम् अथ यान्यषाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तुतीयसवनम्" इति प्रसिद्धयक्षसाम्यसिद्धये सवनत्रयं कल्पितम् । "स 20 बदशिशिषति, यत्पिपासति यन्न रमते साथ्य दीक्षा"इत्यादिना दीक्षादिकल्पनं स म्रयात् "प्राणा वाव वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिनं सवनं अनुसन्तनुत" इस्यादिर्राशी :: सोऽन्तवेलायां मन्त्रत्यं जपंत् "अक्षितमस्यच्युतमसि प्राण- संशितमसि" इस्येवमादयोऽपि धर्मास्तत्रोक्ता इत्पर्थः । तथा तैत्तिरीयकाणा-

१. TM. सनपरमेव २. T and T1. त्यादिना

846

पुरुषविद्यािकरणम् १३.] मकटार्थ विवरणम्

भाष्यम् गता आशीर्मन्त्रपयोगादयः। तैत्तिरीयका अपि कंचित्पुरुषयजं कल्प- यन्नि-"तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पनी" इत्येते- नानुवाकेन। तत्र संशयः-किं इतरत्रोक्ता: पुरुषयज्ञस्य धर्माः तैतति- रीयकेषु उपसंहर्तव्याः, किंवा नोपसंहर्तव्या इति। पुरुषयज्ञत्वा- 5 विशेषात् उपसंहारपात्ती, आचक्ष्महे-नोपसंइतव्या इति; कस्मात? तद्रूपप्रत्यभिज्ञानाभावात्; तदाहाचार्यः पुरुषविद्यायामिवेति। यथा एकेषां शाखिनां ताण्डिनां पैङ्गिनां च पुरुषविद्यायामाम्रानम, नैवम् इतरेषां तैत्िरीयाणामाम्नानभस्ति; तेषां हि इतरविलक्षणमेव यज्ञ- संपादनं दृश्यने, पत्रीयजमानवेदवेदिवर्हिर्यूपाज्यपश्वृत्विगाद्यतुक्मणात्। 10 यदपि सवनसंपादनम्, तदषि इनरविळक्षणमेव-"यत्पातर्मध्यंदिन :- सायं च तानि" इति। यदपि किंचित, मरणावभृथत्वादि सामान्यम्, प्रकटार्थविवरणम् मप्धारण्यकेऽस्ति पुरुषविदेस्याह-तैंततिरीया अपीति ॥ समाययैकत्वादितर- धर्मवैलक्षण्येन च विद्यान्यत्वाशङ्कया संशयमाइ-तत्रेति॥ पूर्वत्र रूपभेदाद्विधा- 16 मेदे सत्यनुपसंहार उक्तः । इह तूभयत्र मरणावभृथविशिष्टसाम्पाददिकपुरुष- यज्ञत्वलक्षणरूपैष यात् समाख्यकत्वाश्च विद्यैकत्वे सिद्धे सत्याशीर्मन्तप्रयोगा- दयस्तैत्तिरायकेऽप्युपसंहर्तव्या इति पूर्वपक्षपाप्ती बदिरेव प्रतिजानीतें-नोप- संहर्तव्या इति। छान्दोग्यगतपुरुषयक्षरूपस्य तैत्तिरीयके प्रस्यभिष्वाना भावादित्यर्यः। उरेंडर्ये स्त्रमवतार्य व्याचष्टे-तदेतदाहेत्यादिना।। "तस्यैवं- 20 विदुषो यश्षस्यात्मा यजमान: श्रद्धा पत्री शर्ीरमिष्ममुरो वेदिलोंसानि बर्हि: वेद: शिखा हृदयं यूप: काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोऽिः" इत्याद्यनुक्रम- जाए। वेद: कुशमुष्टिनिमितः। पकत्र पल्यादिसंपादनम्, अपरत्र नेति वैलक्ष- न्यम्। तथा आयु: प्रविभज्यैकत्र सवनत्रयसंपादनम्, अपरत्र सायंकालादाषि- ह्र्थ:। नतु मरणावभृधत्वादिसाम्यमपि हश्यत इत्याशङ्याह-यद्पि किंचि- 25 दिति। किचैकन् पुरुषस्य यहत्वम्, अपरत्र पुरुषसंबन्धित्वं यव्स्येति वैलस-

847

अह्ममुतभाष्यव्यारयानम् [न.३.पा.३े. सू. २४.

भाष्यम्

तदपि अल्पीयस्त्वात भूयसा वैळक्षण्येन अभिभूयमानं न प्रत्यभिज्ञापन- क्षमम्। न च तैचिरीयके पुरुषस्य यज्ञत्वं श्रूयते; "विदुषो यज्ञस्य" इति हि न च एते समानाधिकरणे पष्ठचौ-विद्वानेव यो 5 यश्स्तस्येति; न दि पुरुषस्य मुख्यं यज्ञत्वमस्ति ; व्यधिकरणे तु एते षष्ठयौ-विदुषो यो यज्ञस्तस्येति; भवति हि पुरुषस्य मुख्यो यज्ञ- संबन्ध :; सत्यां च गतौ, सुख्य एवार्थ आश्रयितव्यः, न भाक्त:। "आत्मा यजमान:" इति च यजमानत्वं पुरुषस्य निर्त्ुवन् वैयधि- करण्येनैव अस्य यझ्ञसंबन्धं दर्शयति । अपि च "तस्यैवंविदुषः" इति 10 सिद्धवदनुवादशुतौ सत्याम्, पुरुषस्य यज्ञभावम् आत्मादीनां च यजमा- नादिभावं प्रतिपित्समानस्य वाक्यभेद: स्यात्। अपि च ससन्यासा- मात्मविर्द्या पुरस्तादुपदिश्यानन्तरम् "तस्यैवंविदुषः" इत्यादनुकमर्ण पश्यन्त :- पूर्वशेष एवैष आम्रायः न स्वतन्त्र इति प्रतीम: तथा च एक- मेव फळमुभयोरप्यनुवाकयोरुपलभामहे-"ब्रह्मणो महिमानमा- 15 प्रोति" इति; इतरेषां तु अनन्यशेषः पुरुषविद्याम्नायः; आयुरभि- रृद्धिफलो ससौ "प्र ह घोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद" इति

प्रकटार्थविवरणम्

ण्यान्तरमाह-न च तैचिरीयके इति। आभ्मासिकापूर्वसंबन्धकल्पनाव्

20 त्वाप्रसक्गादपि षष्टयौ समानाधिकरणे इत्याह-आत्मा यजमान इति चेति॥ वाक्यभेदप्रसङ्गादृपि न तैत्तिरीयके पुरुषस्य वज्ञत्वमित्याह-अपि चेति॥ विशेष्यमनूद्य यदा विदुष एव यश्ञत्वं यज्ञमानत्वं च तदा विशेषणानामन्योन्य- मनन्वयेऽनेको वाक्यार्थ इति स्याद्वाक्यभेद इत्यर्थ:। किंचान्यशेषत्वानन्यशे- षत्वाभ्यामपि विद्याभेद इत्याह-अपि च ससन्यांसामिति । शोडशीधिक

१. TM. षोउशात्मिक

848

वेघाद्यधिकरणम् १४.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् समभिव्याहारात्। तस्मात् शाखान्तराधीतानां पुरुषविद्याधर्माणामा- शीर्मन्त्रादीनामभापि: तैचिरीयके। [वेधाद्यधिकरणम् ] वेधाद्यर्थभेदात्॥ ३-३-२५॥ 5

हृदयं प्रविध्य धमनीः प्रवृज्य शिरोऽभिप्रवृज्य त्रिधा विपृक्त:" इत्यादि :; ताण्डिनाम्-"देव सवितः प्रसुन यज्ञम्" इत्यादि: शाव्यायनिनाम्-"श्वेताश्वो हरितनीलोऽसि" इत्यादि :; कठानां तैत्तिरीयाणां च-"शं नो मित्रः शं वरुण:" इत्यादिः; वाजसने- 10 यिनां तु उपनिपदारम्भे प्रवर्ग्यब्राह्मणं पख्यते-"देवा ह वै सतरं निषेद:" इत्यादि; कौषीतकिनामपि अग्निष्टोमब्राह्मणम्-"ब्रह्म वा अगिष्टोमो ब्रह्मैव तदहर्ब्रह्मणैव ते ब्रह्मोपयन्ति तेऽमृतत्वमाप्नवन्ति य

प्रकटार्थविवरणम्

वर्षशतं प्रजीवतीत्यर्थः। यस्माद्विद्याभेदतः, स्मादनुपसंहार इत्याह-तस्ा- 15 दिति।। वेधाद्यर्थभेदाद्।। विषयं दर्शयति- अस्तीति ॥ यजमानो देवतां प्रार्थयते-भोः देवते मदीयरिपोः सर्वमङ्गं प्रविध्य भिन्धि; विशेषतञ्ञ हृदयं प्रविध्य धमनीः सिराः प्रवृज्य विभज; त्रिधा आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकोपतापैः विपृक्तो षिप्र- युक्तो भवतु मदीय: शत्ुरित्यर्थः। हरितनीलमणिप्रभवत्वादिन्द्रस्य हरिनीलोड- 2 सीति विशेषणम्। शं सुखं करोतु : नोऽस्माकम् ; मिन्रो नाम देवतेत्यर्थः। एत- दछः कर्मोपयन्त्यनुतिष्ठ्न्तीत्यर्थः। उपकारभावाभावप्रमाणभ्यां संशयमाह-

१. TM. प्रविन्धि ३. T, TM and A. विवृत्तो विप्रिय २. A. विभस्ज

849

ब्रह्मसूत्रभाव्यव्यारूयानम् [भ. ३. पा.३. स्. २५.

भाष्यम् एतदहरुपयन्ति" इति । किमिमे सर्वे प्रविध्यादयो मन्त्राः १वर्ग्यादीनि च कर्माणि विद्यासु उपसंहियेरन् किं वा न उपसंहियेरन्-इति मीर्मां- सामहे। किं तावन्ः प्रतिभाति; उपसंहार एव एपां विद्यास्विति; 5 कुतः१ विद्यापधानानामुपनिषद्धन्थानां समीपे पाठात्। ननु एषां विद्यार्थतया विधानं नोपलभामहे-वाढम्, अनुपलभमाना अपि तु अनुमास्यामहे, संनिधिसामर्थ्यात्; न हि संनिधेः अर्थवच्वे संभवति, अकस्मादसावनाश्रयितुं युक्तः । नतु नैषां मन्त्राणां विद्याविषयं किंचित्सामर्थ्य पश्याम :; कथं च पवर्ग्यादीनि कर्माणि अन्यार्थत्वेनैव 10 विनियुक्तानि सन्ति, विद्यार्थत्वेनापि प्रतिपद्येमहीति-नैष दोष :; सामर्थ्ये तावत् मन्त्राणां विद्याविपयमपि किचित् शक्यं कल्पयितुम्, हृदयादिसंकीरतनात: हृदयादीनि हि प्रायेण उपासनेषु आयतनादि- भावेन उपदिष्टानि ; तदद्वारेण च "हृदयं प्रविध्य" इत्येवंजातीयकार्ना प्रकटार्थविवरणम्

15 किमिम इति ॥ पूर्वाधिकरणवदनुपसंहारहेतोः रूपभेदस्याभावादुपसंहार इत्याह-किं तावदिति ॥ विद्याशेषत्वे विनियोजकप्रमाणाभावादनुपसंहारं शङ्कते-नन्वेपामिति ॥ सत्यम्। यद्यपि श्रुत्यादि स्पष्ट नोपलभ्यते, तथा- व्यनुपलभमाना अपि वयमनुमास्यामहे विनियोगं प्रकरणसामर्थ्यांत्; न हि प्रकरणस्य सार्थकत्व संभवस्यकस्मादसौ विनियोगाभाव आश्रवितुं शक्यत 20 इत्यर्थ:। विद्याप्रकाशेन सामर्थ्याभावादनुपकारकत्वान्नासत्युपसंहार इस्याह- ननु नैषामिति । किंन "उपसदा चरिष्यन् प्रवर्ग्येण चरति" इत्यादिप्रमा- णान्तरेण कर्माङ्गत्वेन विनियोगाद्विद्याङृगत्वं विरुद्धमित्याह-कथं चेति । यदपि सर्वेषां मन्त्रपदानां नास्ति विद्याप्रकाशनसामर्थ्य तथाप्येकदेशस्य विद्यत इश्याह-नैष दोष इति । किंचोपनिषद्गतानां केषां चिन्मन्त्ाणां उपासनशेष-

१. TM. विशेषत्वे २. T .. ननु तेषामिति

850

वेघाद्याधिकरणम् १४.] प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् मन्त्राणाम् उपपन्नम् उपापनाऋृत्वम् ; दएश् उपासनेष्वपि मन्त्रविनि- योग :- "भू: प्रथद्ेऽसुनामुनागुना" इयेनादि: ! तथा मवर्ग्या- दीनां कर्मणाम् अन्य्नापि विनियुकानां सनाम् पविरुद्धो विद्यासु विनि- योग :- वाजपेय इव वृवस्पतिसवस्य-इनयव प्रापे बूग :- 5

नैपामुपसंहारो विद्यास्त्वति; कस्मात्? वेधाद्यर्थभेदात्-"हृदयं प्रविध्य" इत्येवंजातीयकानां हि मन्त्राणां येऽर्या हृनयवेधाठयः, भिन्नाः अनभिसंबद्धाः ते उपनिषदुदिनाभिर्निद्याभिः; न तेषां ताभिः संगन्तुं सामर्थ्यमास्ति। नतु हृदगम्य उपासनेष्वप्युपयोगात् तद्द्वारक उपासनासंबन्ध उपन्यस्तः-नत्युच्यने; हृदयमात्रसंकीर्नेनस्य हि एव- 19 सुपयोग: कर्थांचदुत्पेक्ष्यते; न च हृदयनात्गत्र मन्त्रार्थेः; "हृडयं प्रविध्य धमनीः प्रतृज्य" इत्येवंजानीयको हि न सकलो मन्त्रार्थो विद्याभिरभिसंबध्यने; आभिचारिकविपयो ह्ेपोऽर्यः, तस्मादाभि-

प्रकटार्थविवरणम्

त्वदर्शनादितरेवामपि अनुषीयन इत्याह दए्टश्ेनि। पुत्रम्य दीर्घायुष्टफलाय 15 कोशोगसने अयं प्रार्थनामन्त्र: पितुः 'ूः इि भूंमिलोकं प्रपदये प्रपश्राऽसिम। पुरुषस्य [पुत्रम्प] दीर्घाय्ुषांडमुनेनि नान ग्रुह्राति पुत्रप। यदुक्तं विनियुक्ताणं निनियोगो विरुद्ध इनि तत्राह-तथा प्रत्नग्योदीनामिति "ब्राह्मणोब्रह्म- वर्चसकामो वृहस्पतिसवेन यजेत" इति वितियुक्तस्यापि बृहस्पतिसवस्य यथा "वाजपेयेनेप्या वृहस्पतिसव्नेन यजत" इनि वाजपेयाङ्गतया विनियोगः, 20 तथहापि प्रकरणाद्विद्याङ्गतया विनियोगी भविष्यनीत्यर्थ:। बहिरेघानुपसंहारं प्रतिक्षाय देतुत्बन सूत्रं योजयनि-नैषामित्यादिना।। अभिचारविषयप्रकाशवसामर्थ्येन लिद्वेन बलवताभिववार विनियोगावगमात् न दुर्बलंन सांन्नधिना विद्यायां विनियोंग इति मातः । भोः देव सवितः त्वं

१. TM. विभु: भुरिति ३. T,T.and T.M. षोनुमुनेत्रि: २. A. भूरिलोक ४. A omits विनियुक्तानां

851

अ्ससूतभाध्यण्याल्यानम् [न.३.पा.६. सु. २५,

भाष्यम् चारिकेण कर्मणा "सर्वे प्रविष्य" इत्येतस्य मन्त्रस्याभिसंबन्धः; तथा "देव सवितः म्रसुब यज्ञम्" इत्यस्य यज्ञमसव लिमत्वात् यझ्ञेन कर्मणा अभिसंबन्ध :: तद्विशेषसंबन्धस्तु प्रमाणान्तरादनुसर्तव्य :; एवमन्पेषा- 10 मपि मन्त्राणाम्-केर्षाचित् लिहेन, केर्षाचिदचनेन, केर्षाचित्प्रमाणान्त- रणेत्येवम्-अर्थान्तरेषु विनियुक्तानाम्, रहस्यपठितानामपि सताम्, न संनिधिमांत्रेण विद्याशेषत्वोपपचि:। दुर्वळो हि संनिधिः अ्त्यादिभ्य इत्युक्त प्रथमे तन्त्रे-"श्रुतिळिङ््वाक्यप्रकरणस्थानसमारयानां सम- बाये पारदौर्ववयमर्थवित्रकर्षात्" इत्यत्न ! तथा कर्मणामपि मवर्ग्या- 10 दीनामन्यत्न विनियुक्तानां न विद्याशेषत्वोपपतिः; न श्रेषां विदाभि: सह पेकार्थ्य किंचिदस्ति; वाजपेये तु बृह्दस्पतिसवस्य स्पष्ट विनियो- प्रकटार्थविधरणम् प्रसुष जनवेति यजप्रसवलिद्गात् सामान्येन तावद्यजेन कर्मणा सम्बन्धोऽव- गत इस्याह-तथा देवेतिं। यबसंबन्धिकर्मखपि मध्ये कुत् संबन्ध इति 15 विशेषाकाङ्कायामाह-तद्विशेषेति । "देव सवितः प्रसुव इति प्रदक्षिणतोऽि पर्युसेत्" इति वाक्यादग्निपर्युक्षणे विनियोग इत्यर्थः। [उकमर्थ] "श्वेताश्यः" हस्यादिमन्त्रेष्वतिदिशति-एवमन्येषामपीति । समवाय समानविषयरवेन दयोर्पिरोधे परस्य दौर्बल्यम्; कुतः१ अर्थविप्रकर्षात्; मर्थेऽव्यव्यवधानेनोत्तरस्य प्रयुसेरित्ययैः। बथेन्द्रपद्सामध्यांत् "कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र" इत्यस्या 20 नबः इन्द्रोपलाने विनियोग: । "ऐन्वा गार्ईपत्यमुपतिष्ठते" इति भुत्या गाईपतयोपखाने विनियाग: प्रतिभाति। एवं विरोधे परं लि्ग डुर्बलं श्रुतिर्हि साझ्षात् बोधवति। लिय तु सामर्थ्यांतुसन्धानव्यवधानेनेत्यर्थः। एवं मन्त्राणां विद्याशेषत्वं निराकृत्य कर्मणां निराचष्टे-तथा कर्मणामपीति।। यथा प्रयाजाधुपकतस्य दर्शनादेः [दर्शादे:] एकप्रयोजनसाधकत्वं तथा 25 प्रवर्ग्यादयुपकृतविद्यानामेकप्रयोजनसाधकत्वे, किचिन्मानमस्तीति भावः।

१. T. प्रतिवाक्येव २. A. सम्धानेन

852

हाम्यचिकरणम् १५.] मकटार्षविवरणम्

भाण्यम् गान्तरम्-"वाजपेयेनेष्टा बृहस्पतिसवेन यजेत" इति; अपि च एकोऽयं प्रवर्ग्यः सकदुत्पन्नो वळीयसा प्रमाणेन अन्यत्र विनियुक्त: न दुर्बलेन प्रमाणेन अन्यत्नापि विनियोगमर्ति; अगृह्लमाणविशेषत्वे हि पमाणयोः एवं स्याद ; न तु बलवदबळवतोः प्रमाणयोरगृह्ममाणविश्नेषता 5 संभवति, बलवदबलवस्वविशेषादेव। तस्मात एवंजातीयकानां मन्त्राणां कर्मणां वा न संनिधिपाठमात्रेण विद्याशेषत्वमाशक्तव्यम्; अरण्या- नुवचनादिधर्मसामन्यानु संनिधिपाठ इति संतोष्टव्यम् ।

[हान्यधिकरणम्] हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाछन्दस्तुत्यु- पगानवत्तदुक्तम्॥ ३-३-२६ ।। 10

अस्ति ताण्डिनां श्रुति :- "अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोमेखात्मसृच्य धृत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मळोकमभिसंभ- प्रकटार्थविवरणम् नतु उक्तं प्रकरणमित्याशङ्याह-अपि चेति ॥ एकस्योभयार्थतार्यां स्वतो विरुद्धायां तुल्यप्रमाणसंबन्धादविरोध इष्यते, अत्र तु वाकयेन सननिधेर्षाधा- 15 दध्ययनधर्मसाम्येनापि सनिष्युपपसे: न विद्यासु विलियोग इति नं सर्वैर्तुष्ठे- वत्वमित्यर्थ: ।

विषयं दर्शयितुं वाक्यानि तावत् पठति-अस्तीत्यादिना ॥ यंथाश्ो रोमाणि रजःसंपुकानि विधूय निर्मलो भवति, तथा पापं विधूय निर्मलोऽहं ब्रहा- 20 लोकमभसंमवामीति संबन्धः। यथा राहोरमुखात्प्रमुच्य चन्द्र: सच्छो भवति, तथा शरीरमकृतमशुद्धं धूरा हित्वा कृतात्मा स्वच्छ: सननित्यर्य:। वाक्या-

१. T. ननु A omits न

853

अससूतभाष्यव्याखयानम् [भ. ३. पा. ३. स. २१.

भाध्यम् वामि" इति : तथायर्वणिकानाम्-"तथा विद्वानामरूपादियक्तः परात्परं पुरुषसुपैति दिव्यम्" इति; तथा साव्यायनिनः पठन्ति- "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्" 5 इति: तथैव कौषीतकिन :- "तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते तस्य पिया सातय: सुकृतसुपयन्त्यपिया दुष्कतम्" इति । तदिह कचित्सुकृत- दुष्कृतयोर्हानं भृयते; कचित्तयोरेव विभागेन मियैरमियैश्ोपायनम्; कचितु उभयमपि हानमुपायनं च; तद्यतोभयं श्रयते तत्र तावत् न किंचिद्वक्तव्यमस्ति : यत्राप्युपायनमेव भ्रयते, न हानम्, तत्नाप्यर्थादेव 10 हानं संनिपतति, अन्यैरात्मीययोः सुकृतदुष्कृतयोरुपेयमानयो: आव- शयकत्वासदानस्य: यत्र तु हानमेव भ्रयते, नोपायनम्-तत्नोपायनं संनिपतेद्ा, न वेति विचिकित्सायाम्-अश्रवणादसंनिपातः, विद्या- न्तरगोचरत्वाच शाखान्तरीयस्य श्रवणस्य । अपि च आत्मकर्तृत्कं सुकतदुष्कृतयोर्हानम्: परकर्तृकं तु उपायनम्: तयोरसत्यावश्यकभावे, 15 कथं हानेनोपायनमाक्षिप्येत१ तस्मादसंनिपातो हानावुपायनस्येति।। प्रकटार्थविवरणम् नामापाततोऽर्थमाह-तंदिह कचिदिति॥ सन्देहं दर्शयितुमसन्दिग्धमश माह-तद्यत्ोभयमिति ॥ उपायनस्य हानसननिधिशवणार्थभावाभावाभ्यां संशयमाह-यत्र तु हानमेवेति ॥ यथा तैत्तिशयके पुरुषस्य यज्ञत्वश्रवणा- 20 दनुपसंहार उक्त:, तर्थोत्राष्यनुपसंहारो है। नावुपायनस्येत्याह-अश्रवणा- दिति ॥ यथा च पूर्वस्मिन्नधिकरणे मम्त्राणां कर्मणां चान्यशेषत्वावगमा- द्विद्यायामनुपसंहार:, तथात्रापि कौषीतकिनां हानानन्तरं श्रुतस्योपायनस्य सगुणविद्याशेषत्वात् छन्दोगादिषु नास्त्युपसंहारो निगुगविद्यानामित्याह- विद्यान्तरेति । उपायनमन्तरेणापि हानोपपसेः अर्थवादत्वेन प्रयोजना- 25 मावाच नोपसंहियत इस्याह-अपि चेति॥

१. T, Ti and TM. तमिह ३. T. हानादुपायनस्य १. T.M and A. तथानुपसहारो

854

हान्यधिकरणम् १५.] प्रकटार्थविवरणम्

माण्यम् अस्यां पासौ पठति-हानाविति। हानौ तु एतस्यां केवळाया- मपि श्रूयमाणायासुपायनं संनिपतितुमईति; तच्छेषत्वात्-हानशब्द- शेषो हि उपायनशब्द: समधिगतः कौषीतकिरहस्ये; तस्मादन्यत्न केव- ल हानशब्दश्रवणेऽप्युपायनानुवत्ति: । यदुक्तम्-अश्रवणात् विद्या- । न्तरगोचरत्वात् अनावश्यकतवाच असंनिपात इति, तदुच्यते-भवे- देषा व्यवस्थोक्ति, यद्यनुष्ठेयं किचिदन्यत्न शुतमन्यत् निनीष्येत; न त्विह हानसुपायनं वानुष्ठेयसवेन संकर्त्यते; विद्यास्तुत्यर्य त्वनयो: संकीर्तनम्-इत्थं महाभागा विद्या, यत्सामर्थ्यादस्य विदुषः सुकृत- दुष्कृते संसारकारणभूते विधूयेते, ते च अस्य सुहदुर्ईत्स निविेते 10 इति; स्तुत्यर्थे च अस्िमिन्संकीर्तने, हानानन्तरभावित्वेनोपायनस्य, कचिच्छृतत्वात् अन्यत्नापि हानश्रुतावुपायनानुव्ृत्ति मन्यते-स्तुति- पकर्षलाभाय; प्रसिद्धा च अर्थवादान्तरापेक्षा अर्थवादान्तरपतृत्ति :- "एकविशो वा इतोऽसावादित्यः" इत्येवमादिषु; कथं हि इह एक- विंशता आदित्यस्याभिधीयेत, अनपेक्ष्यमाणेऽर्यवादान्तरे-"द्वादस 15

प्रकटार्थविवरणम् विवादाध्यासितं हानमुपायनसंबन्धि, विदुष: सुकृतवुष्कृतहानत्वाव्, कौषीतकिगतसुकृतादिदानवदित्यनुमानेन स्तुतिप्रकर्षप्रयोजनाय उपायनमुप- संहियत इस्याह-हानौ त्वित्यादिना ॥ अश्रुतमपि भ्रुत्यन्तरानुसारेण प्राह्य- मित्यत्र डष्टान्तमाह-प्रसिद्धा चेत्यादिना । यश्ञस्य पुरुषाकारककल्पनायां 20 सेन्द्रियत्वाय तिष्टमा भवत इत्युक्तं बहूचब्राह्मणे। तत्र त्रिष्टपूछव्देन छन्दो- मात्रविधानाव् कथं सेन्द्रियत्वमित्याकाह्कायां वाजसनेयके त्रिष्टम इन्द्रियतवेन स्तुतत्वात् तब्रहणमित्यर्थ:। ननु श्रुस्यन्तरप्रसिद्धमप्युपायनं न हानावुपसंह- र्तंव्यम्, परकीययोः सुकृतदुष्कृतयोः परेणोपादानासंभवात् इत्याशङ्कयाह- स्तुत्यर्थत्वाचेति ॥ ननु संत्कारेण हानावुपायनानुपृत्तेः दर्शितत्वाल् न 25

१. T. हानेन स्वित्यादिना ३. T. सूल्रेण २. TM. कल्पनां

855

श्रहसूतभाष्यव्यारयानम् [न. १. पा. ३. सू.२६.

भाप्यम् मासा: पश्ञर्तवरयः इमे लोका असावादित्य एकविंशः" इत्येतस्मिन्? तथा "त्रिष्टभौ भवतः सेन्द्रियत्वाय" इत्येवमादिवादेपु "इन्द्रियं वै ल्रिष्टय्" इत्येवमाद्यर्थवादान्तरापेक्षा दृश्यते। विद्यास्तुत्यर्थत्वाच्च 5 अस्योपायनवादस्य, कथमन्यदीये सुकृतदृष्कते अन्यैरुपेयेते इति नाती- वाभिनिवेष्टव्यम्। उपायनशब्दशेषत्वादिति च शब्दशब्दं समुचारयन् स्तुत्यर्थामेव हानावुपायनानुद्टचि सूचयति; गुणोपसंहारविवक्षायां हि उपायनार्थस्यैव हानावनुवृतति श्रूयाद। तस्मात् गुणोपसंहारविचारमस- जेन स्तुत्युपसंहारपदर्शनार्थमिदं सूत्रम्। कुशाछन्दस्तुत्युपगानवदिति उप- 10 मोपादानम्; तघथा-भाल्विनाम् "कुशा वानस्पत्याः स्थ ता मा पात" इत्येतस्मिन्निगमे कुशानामविशेषेण वनस्पतियोनित्वश्रवणे शाव्यायनिनाम् "औदुम्बराः कुशाः" इति विशेषवचनात् आदुम्बर्यः कुशा आश्रीयन्ते; यथा च कचिदेवासुरच्छन्दसामविशेषेण पौर्वापर्य- पसक्के, "देवच्छन्दांसि पूर्वाणि" इति पैक््यान्नानात्मतीयते; यथा च 15 प्रकटार्थविवरणम्

स्तुतिमात्रमित्याशङ्कयाह-उपायनशब्देति । उपायनस्य शेषत्वादिति वक्व्ये शब्दश्दोक्चारणात् स्तुत्यर्थत्वमेव सूत्रकार स्याभिमतमित्यर्थः । शाखान्तरगतोऽपि विशेष: शाखान्तरेऽप्याश्रयणीय इत्यत्र कुशाउष्टान्तं व्या- चष्टे-तद्ययेति। भोः कुर्शाः यूयं वानस्पत्या वनस्पतिप्रभवाःस भवथ। ता मा 20 मां पात रक्षतेश्यर्थः॥ औदुम्बर्यः कुशा इति ॥ समित् [समिद्धाचि]कुशाशष्दस्य खीलिद्त्वापरिज्ञानात् 'छन्द एवाच्छन्दः' इति पदं चिच्छेद वाचस्पतिः। छन्दोटष्टान्तं व्याचषटे-यथा चेति ।। "पञ्च दशाक्षरादीनि देवछन्दांसि; नवा- क्षरांदीनि आसुराणितेषां कचिश्रवाक्षरमसुराणामपच्छन्द भासीत् सप्ताक्षरं पर- मम्"इस्यादौ छान्दोग्ये पौर्वापर्यविशेषाभावे पैङ्रयाम्त्रानाद्विशेषनिश्चय इत्यर्थ:। 25 स्तुति विवृणोति-यथा च षोडशीति । अतिरात्रे षोडशिन: पात्रविशेषस्य

१. TM and A add रशना: ३. T, Ti and TM. सायात् . A. तदविच्छेद:

856

हाम्यभिकरणम् १५.] पकटार्थविवरणम्

भाण्यम् षोडशिस्तोते केषांचिल्कालाविशेषपास्ती, "समयाध्युषिते सूर्ये" इत्यार्च- श्ुतेः कालविशेषप्रतिपत्तिः; यथैव च अविशेषेणोपगानं केचित्समा- मनन्ति विशेषेण भाल्लविनः । यथा एतेषु कुशादिषु श्रुत्यन्तरगतविशे- पान्वय:, एवं हानावप्युपायनान्वय इत्यर्थः । श्रुत्यन्तरकृतं हि विशेषं अत्यन्तरेऽनभ्युपगच्छतः सर्वत्रैव विकल्पः स्यात्: स च अन्याय्य: सत्यां गता; तदुक्तं द्वादशालक्षण्याम्-"अपि तु वाक्यशेषत्वादितर- पर्युदास: स्यात्मतिषेधे विकल्प: स्यात्" इनि ॥

प्रकटार्थेविवरणम् प्रहणे यद्रमूतं स्तोतरं तत्कसिन्काले गेयमिति छन्दोगानां विशेषाभ्रवणात् 10 कालविशेषाप्ास्ती सूर्ये समयाध्युषिते सूर्योदयसमीर्प इति कालविशेषप्रतीतिः, ऋचोऽधीयत इस्यर्चा:, तदीयश्रुतेर्भवतीत्यर्थः। उपगानं विवृणोति-यथैव चेति॥ "ऋत्विज उपगावन्ति" इस्यविशेषेण; "नाध्वर्युरुपगायति" इति विशेषेणाधाने इदानी विवक्षितांशमाह-यमैतेष्विति । विपक्षे दोषमाह-शृत्यन्तरकृतं हीति॥ सस्यां गती विकल्पो न न्याय्योSष्टदोषदुष्टत्वात् अगतिकागतिन्यायेन वीहियव- 1b वाक्ययोस्तदाभयणम्। तथा हि-यदा "वीदिमिर्यजेत" इति वाक्यमाश्री- यते तदा "यवैर्यजेत" इस्यस्य इष्टपरामाण्यत्याग:, अनिष्टेप्रामाण्योपादानम्, कदाचित्तस्यापि प्रामाण्योपादाने परित्यकोपादानम्, उपाचत्यागक्रेति एक- सिन्वाक्ये चत्वारो दोषा:। एवमितरत्रापीति। तबुकम्- "एवमेषो Sद्दोषोऽपि यङ्गीहियववाक्ययोः। 20 विकल्प आभितस्तत्र गतिरम्या न विद्यते।।" इति। विकल्पपरिदाराय भुस्यन्तरगतो विशेष: समाश्रयणीय इस्येतव्छादथा- व्याय्यां मीमांसायाम्युकतमित्याह-तदुक्तमिति ॥ "नानूयाजेधु येयजामहं

१. TM. मपि समीप ४. A. यर्थकेष्विति Ti. षिवे अर्धास्तमये काल ५. A. त्यागेवानिष्ट २. A. हत्यायाखदीय ६. Tand TJ. भुविरम्या . A. गाने

857

[अ. ३. पा. ३. सु. २६.

भाष्यम् अथ वा एतासेव विधूननश्रुतिपु एतेन सूत्रेण एतच्चिन्तयितव्यम्- किमनेन विधूननवचनेन सुकृतदुष्कृतयोर्हनिमभिधीयते, किं वा अर्था- न्तरमिति। तत्र च एवं प्रापयितव्यम्-न हानं विधूननमभिधीयते, 5 "धूञू कम्पने" इति स्मरणात्, "दोधूयन्ते ध्वजाग्राणि" इति च वायुना चाल्यमानेषु ध्वाजाग्रेषु प्रयोगदर्शनाव; तस्मात चालनं विधू- ननमिधीयते; चाळनं तु सुकतदुष्कृतयोः कंचित्कालं फलमतिबन्ध- नात्-इति; एवं प्रापय्य प्रतिवक्तव्यम्-हानावेव एष विधूननशब्दो वर्तितुमईति, उपायनशब्दशेषत्वात; न हि परपरिग्रहभूतयोः सुकृत-

19 प्रकटार्थषिवरणम्

करोति" इत्यत्र निषेधपर्युदासयोः संशये सिद्धान्तितम्-नायं प्रतिषेध इति। स विकल्पः स्याद्यजतिषु येयजामहकरणंस्य विहितत्वात्, षोडशिग्रहणा- प्रहणघत्। स च सत्यां गती न व्याय्य :; अपि तु येयजामहकरणविधे: वाक्य- शेषतवात् इतरेषामनूयाजानां पर्युदास: स्यात् अनूयाजवर्जितेषु गजतिषु 15 येयजामः कर्तव्यः इति विधि: परिपूर्णो भवतीत्यर्थः॥

प्रकारान्तरेणाधिकरणमाविष्करोति-अथवेति ।। धात्वर्थस्य मुष्यत्व- लाभेन पूर्वपक्षमाह-तत्र चैवमिति॥ नन्वमूर्तत्वातसुकृतदुष्कतयोक्चालनं नोपपद्यते, तस्य मूषयंनुविधायित्वात्। "असर्वगतद्रव्यपरिमाणं च मूर्तिः" इत्याशङ्याह - चालनं तिविति । किचित्कालं फलदानायोन्मुखीभाव- 20 लक्षणात्स्वभावात् प्रचयवनं विद्यापतिबन्धाच्यालनं लक्ष्यत इति भाव: । मुख्यार्थासंभवेन शम्दस्य लक्षणोपादाने सननिहितपदानुसारेण लक्षणा न्याय्येत्युपायनशब्द्सविधानाज्धानमेव लक्ष्यत इत्याह-हानावेवैष इति।। मतु उपायमशब्दस्याप्यत्र मुख्यार्थत्वायोगात् कथं तदलेन हानं लक्ष्यत

१. A. न्याय्य: ३. TM. परिमाण: २. TM. अपि प

868

हान्यधिकरणम् १५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

दुष्कृतयोः अम्रहीणयोः परैरुपायनं संभवति ; यद्यपि इदं परकीययोः सुकृतदुष्कृतयोः परैरुपायनं न आञ्जसं संभाव्यते, तथापि तत्संकी- र्तनात्तावत् तदानुगुण्येन हानमेत्र विधूननं नामेति निर्णेतुं शक्यते। कचि- दषि च इदं विधूननसंनिधावुपायनं शूथमाणं कुशाछन्दस्तृत्युपगानवत् 5 विधूननश्चुत्या सर्वलापेक्ष्यमाणं सार्वत्निकं निर्णयकारणं संपधते। न च चालनं ध्वनाग्रवत् सुकृतदुष्कृतयोपुर्यं संभवति, अद्रव्यत्वात्। अश्वश्च रोमाणि विधून्वानः त्यजन् रजः सहैव तेन रोमाण्यपि जीर्णानि शात- यति-"अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्" इति च ब्राह्मणम्; अने- कार्थत्वाभ्युपगमाच् घुतूनां न स्मरणविरोधः । तदुक्तमिति व्याखया- 10 तम्॥

प्रकटार्थविवरणग

इस्याशङ्कयाह-यद्यपीदमिति । ननु उपायनं न सर्वत्र विधूननसत्निधौ श्रूयते; तत्कथं निर्णयकारणमित्याशङ्कयाह-कचिदपि चेदमिति॥ कुशा- च्छन्दस्तुत्युपगानैर्यथा शाखान्तरगतो विशेषोपेक्ष्यते तदद्पेक्ष्यमाणमित्यर्थ:। 15 ध्वजाग्रदशन्तोऽपि न सम इत्याह-न च चालनमिति॥ नतु हानपक्षे श्रौतो दृष्टान्तो नानुकूल: स्यादित्याशङ्गयाह-अभ्वक्षति ॥ नन्वश्वो जीर्णानि रोमाणि त्यजतीति यद्यपि प्रत्यक्षसिद्धम्, तथापि तद्वत्पापप्रद्दाणे न प्रमाण- मित्याशङयाह-अश्व इव रोमाणीतषि॥ प्रहाणपक्षे धातुस्मरणधिराधोऽपि नास्तीस्याह-अनेकार्थत्वति। तस्माद्यन्र निधूननमेव केयलं थरूयते, 20 तत्रापि शाखान्तरीयादुपायनशब्दाद्धानं ग्राह्यम्, अन्यथा विकल्पप्रसङ्गात्; तस्य चान्याथ्यत्वं पूर्वतन्त्रेऽभिह्दितमित्यर्थ:॥

१. A. अश्वेति ३. T,Ti and TM. त्वेऽपीति. २. A. साधुस्मरण

859

[भ. ३. पा. ३. सु. २७,

भाण्यम् [सांपरायाधिकरणम्] सांपराये तर्तव्याभावात्तथा हन्ये॥ ३-३-२७॥। देवयानेन पथा पर्यङ्कस्थं ब्रह्म अभिपस्थितस्य व्यध्वनि सुकृत- 5 दुष्कृतयोर्वियोगं कौषीतकिन: पर्यङ्कविद्यायामामर्नान्ति "स एतं देव- यानं पन्थानमासाद्याप्निलोकमागच्छति" इत्युपक्म्य "स आगच्छति विरजा नदीं ता मनसैवात्येति तत्सुकृतदुष्कृते विधुनुते" इति। तत किं यथाश्रुतं व्यध्वन्येव वियोगवचनं प्रतिपत्तव्यम्, आहोसवत आदा- वेव देहादपसर्पणे-इति विचारणायाम्, श्रुतिमामाण्यात् यथाश्चुति प्रति- 10 पत्तिमसक्तौ, पठति-सांपराय इति। सांपराये गमन एव देहादप- सर्पणे, इदं विद्यासामर्थ्यात्सुकतदुष्कृतहानं भवति-इति प्तिजानीते; हेतुं च आचष्टे-तर्तव्याभावादिति; न हि विदुषः संपरेतस्य विद्यया ब्रह्म संग्रेप्मतः अन्तराले सुकृतदुष्कृताभ्यां किंचित्माप्तव्यमस्ति, यदर्थ कतिचित्क्षणानक्षीणे ते कल्प्येयाताम्। विद्याविरुद्धफळत्वात्तु विद्या- 15 सामर्थ्येन तयोः क्षयः; स च यदैव विद्या फलाभिमुखी तदैव भवितु- मईति। तस्मात् पागेव सन् अयं सुकृतदुष्क्ृतक्षयः पश्चात्पठयते। तथा हि अन्येऽपि शाखिनः ताण्डिनः शाव्यायनिनश्च मागवस्थायामेव प्रकटार्थविवरणम् सांपराये तर्तव्याभावत्तथा हान्ये।।

20 विधूननं हानमिति व्यास्याय तदेव हानं कचिद्यध्वनि अर्थपक्षे [अर्धपये] श्रयते; तद्विचारयितुमुपक्रमते - देवयानेनेति ॥। श्रुतिद्वैविष्यात्संशयः । पूर्पक्षप्राप्तिमुक्त्वा सिद्धान्तसूत्रं योजयति-श्रुतिपामाण्यादित्यादिना ॥। संपरेतस्येति ॥ परलोकं प्रस्ितस्येस्यर्थः। सुकतदुष्कृतयोर ुगमनप्नयोजना- भावादनुगमनं न संभवतीत्युक्तम्। कदा ताह प्रहाणं युक्तमित्याशङयाह- 25 विद्याविरुद्धेति॥ पुष्कलकारणानन्तरं कार्य भवतीति लौकिकन्यायानुभ्रहदात् शुत्यन्तरमेव बलवदित्यमिप्रेत्योदाहरति -तथा सन्येऽपीति॥ 860

गतेरर्थकत्वाधिकरणम् १७.] प्रकटार्थविवरणम् भाष्यम् सुकतदुष्कृतहानमामनन्ति-"अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्" इति, "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृद: साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्" इति च।। छन्दत उभयाविरोधात्॥३-३-२८॥। 5

यदि च देहादपसप्तस्य देवयानेन पथा प्रस्थितस्य अर्धपथे सुकृत- दुष्कृतक्षयोऽभयुपगम्येत, ततः पतिते देहे यमनियमविद्याभ्यासात्मकस्य सुकृतदुष्कृतक्षयहेतोः पुरुषपयत्स्य इच्छातोऽनुष्ठानानुपपचेः अनुप- पत्तिरेव तद्धेतुकस्य सुकृतदुष्कृतक्षयस्य स्यात्: तस्मात् पूर्वमेव साध- कावस्थायां छन्दतोऽनुष्ठानं तस्य स्यात्, तत्पूर्वकं च सुकृतदुष्कृत- 10 हानम्-इति द्रष्टव्यम्; एवं निमित्तनैमित्तिकयोरुपपत्ति: ताण्डिशा- व्यायनिश्चत्योश्च संगतिरिति॥ [गतेरर्थवत्वाधिकरणम्] गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः॥३-३-२९॥ कचित्पुण्यपापहानसंनिधौ देवयान: पन्था: भ्रूयते, कचिन्र तत्र 15 संशय :- किं हानावविशेषेणैव देवयानः पन्थाः संनिपतेत्, उत विभागेन कचित्संनिपतेत् कचिश्रेति। यथा तावत् हानावविशेषेणैव प्रकटार्थविवरणम् छन्दत उभयाविरोधाव्।। कि च परपक्षे लेच्छातो विद्यानुष्ठानाभावात् उमयोर्विद्यापह्दाणबो- 20 र्निमित्तनैमित्तिकभाव एव विरष्यते, नासत्यक्ष इत्याह-छन्दत इति ॥ गतेरर्थवश्वमुभयथान्यथा हि विरोध: ।। हानसनिधौ मार्गभवणात् विशेषापरिज्ञानाथ संशयः । व्यवहित- संबन्धमाह-यथा तावदिति ॥ निर्विशेषम्रहविद्या अर्चिराति्गतिसंबन्धिनी

१. T and Tr. वन्धिीति

861

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [भ. ३. पा. ३. सू. ३०.

भाष्यम्

उपायनानुत्तिरुक्ता एवं देवयानानुवत्तिरपि भवितुमईतीत्यस्यां पात्तौ, आचक्ष्महे-गतेः देवयानस्य पथः, अर्थवत्वम्, उभयया विभागेन भवितुमईति-कचिदर्थवती गतिः कचिनेति; न अविशेषेण। अन्यथा 5 हि अविशेषेणैव एतस्यां गतावक्गीक्रियमाणायां विरोध: स्यात्- "पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यसुपैति" इत्यस्यां श्रुतौ देशा- न्तरपापणी गतिर्विरुध्येत; कर्थं हि निरञ्जनोऽगन्ता देशान्तरं गच्छेत्; गन्तव्यं च परमं साम्यं न देशान्तरपाप्त्यायत्तम्-हत्यानर्थक्यमेवात गतेर्म न्यामहे।।

10 उपपन्नस्तल्क्षणार्थोपलब्घेर्लोकवत्॥ ३-३-३०॥ उपपमश्चायम् उभयथाभाव :- कचिदर्थवती गतिः कचिश्रेति; तल्लक्षणार्थोपलब्धे :- गतिकारणभूतोऽर्यः पर्यङ्कविद्यादिषु सगुणेधु उपा- सनेषु उपलभ्यते; तत्न हि पर्यद्ञारोहणम्, पर्यङ्स्थेन ब्रह्मणा संवदनम्,

16 श्रूयते; तत्नार्थवती गतिः, न हि सम्यग्दर्शमे तल्लक्षणार्थोपळब्धिरस्ति;

प्रकटार्थेषिवरणम् महाविद्यात्वात्, सगुणवदित्य नुमानेनापसंदार इत्यर्थः। निगुणवह्मवित् नार्थि- रादिगतिमान, मुक्तिफलत्वात्, प्रलये मुख्यमानदविरण्यगर्भवदिति प्रत्यतु- मानेनोपसंहारानुमानस्य बाधान्नाविशेषेणेत्यर्थः। विपक्षे दोषमाह-अन्यथा 20 हीति ॥ देशाद्यष्यवहितवस्तुपराप्ती न गत्यपेक्षेति लौकिकन्यायानुगृद्दीतेन वाक्येन माधात् न प्रकरणेनापि गतिप्राप्तिरिति भाव:॥

गतिसाथ्यप्रयोजनामावादृपि न निर्गुणविदुषो गतिकल्पनेस्याह-

१. A. असविययार्नियदिगतिमार्ग सपचनिनीत (१) मुक्ि 862

मनिवमाधिकरणम् १८.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् न हि आत्मैकत्वदर्शिनामासकामानाम् इहैव दग्धाशेषक्लेशबीजानामा रब्धभोगकर्माशयक्षणव्यतिरेकेण अपेक्षितव्यं किंचिदस्ति; तत्र अन- र्थिंका गतिः। लोकवच्च एप विभागो द्रष्टव्य :- यथा लोके ग्राममासौ देशान्तरपापण: पन्था अपेक्ष्यते, न आरोग्यपासौ, एवमिहापीति। 5 भूयश्च एतं विभागं चतुर्थाध्याये निषुणतरमुपपादयिष्यामः ॥

[अनियमाधिकरणम्] अनियम: सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम्॥ ३-३-३१॥

सगुणासु विद्यासु गतिरर्थवती, न निर्गुणायां परमात्मविद्या- 10 याम्-इत्युक्तम्; सगुणास्वपि विद्यासु कासुचिद्धतिः श्रूयते-यथा पर्यङ्कविद्यायामुपकोसळविद्यार्यां पञ्चाग्निविद्यायां ददरविद्यायामिति; न अन्यासु-यथा मधुविद्यायां शाण्डिल्यविद्यायां बोडशकळविद्यार्या वन्ानरविद्यायामिति । तत्र संशयः-किं यास्वेषा गतिः भ्रयते, तासेव नियम्येत; उतानियमेन सर्वाभिरेव एवंजातीयकाभिरभिसंब- 15 ध्यतेति। कि तावत्माप्तम्? नियम इति। यत्रैव भ्रूयते, तत्नैव भवितु- मईति, मकरणस्य नियामकत्वात्; यद्यन्यत्ष अश्रूयमाणापि गति: विद्यान्तरं गच्छेत् श्रत्यादीनां मामाण्यं हीयेत, सर्वस्य सर्वार्थत्वम्रस- शत्। अपि च अर्चिरादिका एकैव गतिः उपकोसळविद्यार्या पश्चाभि-

प्रकटार्थविषरणम् 20

अनियम: सर्वासामविरोध: शब्दानुमानाभ्याम्॥

अधिकरणसन्गतिमाह-सगुणास्विति । विद्याविशेषप्रकरणाद्वाक्या- विशेषावगमाच संशयः। पूर्वपक्षं रचयति-कि तावदिति॥ पौनवकपपरि- हायवापि निवमोऽम्युपगम्तव्य इत्याह-अपि चेति।। 868

अ्ह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [अ. ३. पा. ३. सु.३१.

भाष्यम्

विद्यार्यां च तुल्यवत्पठयंते; तत्सर्वार्थत्वेऽनर्थकं पुनर्वचनं स्याद। तस्माश्नियम इत्येवं पास्ते पठति- अनियम इति। सर्वासामेव अभ्युदयपापतिफलानां सगुणानां 5 विद्यानाम् अविशेषेण एषा देवयानाख्या गतिर्भवितुमईति । ननु अनियमाभ्युपपगमे प्रकरणविरोध उक्त :- नैषोऽस्ति विरोध :; शब्दा- नुमानाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्यः । तथा हि क्षुतिः-"तद इस्यं विदुः" इति पञ्चाग्निविद्यावतां देवयानं पन्थानमवतारयन्ती "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते" इति विद्यान्तरशीलिनामपि पञ्चामि- 10 विद्याविद्भिः समानमार्गतां गमयति। कथ पुनरवगम्यते-विद्यान्तर- शीलिनामियं गतिरिति! ननु श्रद्धातपःपरायणानामेव स्याद्, तन्मा- त्श्रवणात्-नैष दोषः; न हि केवलाभ्यां श्रद्धातपोभ्याम् अन्तरेण विद्यावळम् एष गतिर्लभ्यते-

प्रकटार्थविवरणम्

15 अनियमं विवृणोति-सर्वासामेवेति । गतिमन्तरेण फलप्राप्तेरेवासंभवा- दिस्यर्थ:। उक्तदोषपरिहाराय सुत्रभागमवतारयति - नन्वित्यादिना ।। अविशेषेण विद्यान्तरशीलिनं देवयानप्रापकवाक्येन प्रकरणबाध इत्यर्थ:। 'ये य्रेमे अरण्ये सित्वा शद्धातप इत्युपासते मनुतिष्ठन्ति तेऽप्यचिषममिसंभ- धन्ति' इत्येतावद्वगम्यते, न तु विद्यान्तरानुष्ठायित्वमित्याह-कथं पुन- 20 रिति ॥ कस्तर्थ्यस्यार्थ इत्याशङ्याद-नतु श्रद्धेति । अविदु्षां प्रतिषेधभव- णाधैवं कल्पयितुं शक्बत इत्याह-नैष दोष इति । विद्यया तद्रसारोहन्ति प्राप्तुवन्ति यत्र सवें कामा: परागता: परावुत्ता: न तभ दक्षिणामार्गगा: केवल- कर्मिणो यान्ति ; नाविद्रांस: तपस्विनोपीस्र्थ:। बस्ाममुक्ये बाचकमस्ति तमाब्बूदातप:परायणा: सम्त: परमेशवरमहदमित्युपासते ये संम्वासिनः, न च 25 साझात्कृतम्रम्याणा, तेडप्यर्चिरादिना मष्छम्तीत्यंर्थ:। अत्रैव वाजसनेवकरसशय-

१. T and Ti omit अप्ि

864

अनियमाधिकरणम् १८.] मकठार्थेविवर णम्

भाष्यम् "विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामा: परागताः। न तत्र दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपखिवनः ।" इति श्ुत्यन्तरात; तस्मात इह श्रद्धातपोभ्यां विद्यान्तरोपळक्षणम्। वाजसनेयिनस्तु पश्चाग्निविद्याधिकारेऽधीयते-"य एवमेतद्विदुर्ये चामी 5 अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते" इति ; तत्र श्रद्धाळवो ये सत्यं ब्रह्मोपासत इति व्याख्येयम्, सत्यशब्दस्य ब्रह्मणि असकृत्मयुक्तत्वात्। पञ्चाभनि- विद्याविदां च इत्थंविचयेव उपात्तत्वात्, विद्यान्तरपरायणानामेव एत- दुपादानं न्याय्यम्। "अथ य एतौ पन्थानी न विदुस्ते कीटा: पतश्ञा यदिदं दन्दशुकम्" इति च मार्गद्वयभ्रष्टानां कष्टामधोगर्ति गमयन्ती 10 श्रुतिः देवयानपितृयाणयोरेव एनान् अन्तर्भावयति। तत्नापि विद्या- विशेषादेषां देवयानप्रतिपत्तिः । स्मृतिरपि- "शुक्ककृष्णे गती होते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ।।" इति । यत्पुनर्देवयानस्य पथो द्विराम्नानम् उपकोसळविद्यार्या पञ्चािविद्यार्या 15 च तदुभयत्नापि अनुचिन्तनार्थम्। तस्ादनियम: ॥

प्रकटार्थविवरणम् :

भिधानादपि विद्यान्तरशीलिनां देवयानप्राप्तिरित्याह-अथ य एताविति ॥ दन्दशूक: सर्पः । श्रुतिमुक्त्वा स्सृतिमाह-स्पृतिरपीति ।। शुक्लपसोपल- 20 सितो देवयानाख्या गतिः; कृष्णपक्षोपलक्षितो पितृयाणाक्या जगत पते गती शाश्वते निस्ये मते ; पकया शुक्गस्या वात्यनावृति विद्वान; अन्यया भवर्तते पुनः कर्मीति अविशेषेणैवोक्कमित्यर्थः। नियमकारणान्तरमनूध गतिराह-

१. T and Ts. किमिति

865

ब्र ह्ा सू त भाष्यव्यारूयानम् [भ. ३. पा. ३. सू. ३२.

भाष्यम् [यावदधिकाराधिकरणम्] यावद्धिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् । ३-३-३२ ॥

б विदुषो वर्तमानदेहपातानन्तरं देशन्तरमुत्पद्यते, न वा-इति चिन्त्यते। नतु विद्याया: साधनभूतायाः संपत्तौ कैवल्यनिवेत्ति: स्यात्, न वेति नेयं चिन्ता उपपद्यते; न हि पाकसाधनसंपत्तौ ओदनो भवेत्, न वेति चिन्ता संभवति; नापि भुञ्जानः तृप्येत्, न वेति चिन्त्यते- उपपन्ना तु इयं चिन्ता, ब्रह्मविदामपि केर्षाचित् इतिहासपुराणयोदें- 10 हान्तरोत्पत्तिदर्शनात; तथा हि-अपान्तरतमा नाम वेदाचार्यः पुरा- णर्षिः विष्णुनियोगात् कलिद्वापरयोः संधौ कृष्णद्वैपायनः संवभूवेति स्मरन्ति; वसिष्ठथ्व ब्रह्मणो मानसः पुत्रः सन् निमिश्नापादपगतपूर्वदेहः पुनर्ब्रह्मादेशान्मित्ावरुणाभ्यां संबभूवेति; भृग्वादीनामपि ब्रह्मण एव मानसपुत्नाणां वारुणे यज्ञे पुनरुत्पत्ति: स्मर्यते; सनत्कुमारोऽपि ब्रह्मण 15 एव मानसः पुत्रः स्यं रुद्राय वरप्रदानात स्कन्दत्वेन पादुर्बभूव; एवमेव दक्षनारदपभृतीनां भूयसी देहान्तरोत्पत्तिः कथ्यते तेन तेन प्रकटार्थविवरणम्

यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् । एवं तावद विशेषेणोपासकानां देवयानेन पथा ब्रह्मलोक्प्राप्तिमुकत्वा अधुना 20 तेषामुपासनाफलभुजां परविद्याभाजां शरीरान्तरं प्रवृत्तफलकर्मातिरिक्त्कर्म- निमित्तमुत्पद्यते, न वेति प्रासङ्गिकं विचारान्तरमारभते-विदुष इति।। संशयकारणाभावाद्विचारमाक्षिपति-ननु विद्याया इति॥ संशयकारण- प्रदर्शनेन विचारारम्भं समर्थयति- उपपन्ना त्वियमिति॥ समधिगत- सकलवेदार्थानां द्हान्तरोत्पत्तिदर्शनं संशयकारणमुकत्वा पूर्वपक्षमाह-

१. A omits पर 866

यावदधिकाराधिकरणम् १९.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् निमिचेन स्मृतौ। अ्ुतावपि मन्त्रार्थवादयोः परायेणोपलभ्यते। ते च केचित् पतिते पूर्वदेहे देहान्तरमाददते, केचित्तु स्थित एव तस्मिन् योगै- श्वर्यवशात् अनेकदेशदानन्यायेन। सर्वे च एते समधिगतसकलवेदार्थाः स्मर्यन्ते। तत् एतेषां देहान्तरोत्पत्तिदर्शनात मापतं ब्रह्मविद्याया: पाक्षिकं 5 मोक्षहेतुत्वम्, अहेतुत्वं वेति।

अत उत्तरमुच्यते-न तेषाम् अपान्तरतमःश्रभृतीनां वेदशवर्तना- दिषु लोकस्थितिहेतुष्वधिकारेषु नियुक्तानामधिकारतन्त्रत्वात् स्थितेः । यथासौ भगवान्सविता सहस्रयुगपर्यन्तं जगतोऽधिकारं चरित्वा तदव- साने उदयास्तमयवर्जितं कैवल्यमनुभवति-"अथ तत ऊर्ध्वम्रुदेत्य 10 नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थाता" इति श्चुतेः; यथा च वर्तमाना ब्रह्मविद आरब्यभोगक्षये कैवल्यमनुभवन्ति-"तस्य तावदेव चिरं यावल विमोक्ष्येऽथ संपंतस्ये" इति श्रुतेः-एवम् अपान्तरतमःपभृतयोऽ- पीश्वराः परमेश्वरेण तेषु तेष्वधिकारेषु नियुक्ता: सन्तः सत्यपि सम्य- गदर्शने कैवल्यहेतौ अक्षीणकर्मोणीं यावदधिकारमवतिष्ठुन्ते, तदवसाने 15 प्रकटार्थविवरणम्

तदेतेषामिति ॥ वसिष्ठादीनां शरीरान्तरं पूर्वशरीरारम्भकातिरिक्तकर्मनिब- न्धनम्, शरीरान्तरत्वात्, संप्रतिपन्नवत्। अतश् ब्रह्मवित्त्वाविशेषादन्य- स्याप्या विर्भूतव्रह्मणोSनार्धकर्मनिमित्तशरीरग्रहणे सति विद्याया: पाक्षिक- मोक्षहेतुत्वान्नास्त्ेव वा हेतुत्वम्, तत्तन्ोगकालेऽपि कर्मान्तरसंभवादित्यर्थ: ॥। 20 अनारब्धकर्मनिमितं विदुषां शरीरग्रह्णं न भवतीत्याह-नेति ॥ ततो भोगकाला दूर्ष्वमुदेस्य उद्रम्य हित्वा पूर्वदेहं नैवोदेत नास्तमेत उदयास्तमयवर्जित एक पवाद्वितीय एव मध्ये ब्रह्मस्वरूपेण स्यातेत्यर्थः। श्रुध्यन्तरावष्टम्भेनोदाहरणा. न्तरमाह-यथा चेति॥ यश्चानुमितं शरीरान्तरं र्कर्मान्तराधीनमिति, तत्राह-

१. T and Ti. कर्माधीन

867

अस सूत्रभाज्यव्यालयानम् [भ. ३. पा. ३. सू. ३२.

माध्यम् च अपवुज्यन्त इत्यविरुद्धम्। सकृत्मट्टचमेव हि ते फलदानाय कर्मा- कयमतिवाहयन्तः, स्वातन्त्रयेणैव गृहादिव गृह्ान्तरम् अन्यमन्यं देहं संचरन्तः स्ाधिकारनिर्वर्तनाय, अपरिमुषितस्मृतय एव देहेन्द्रियपकृति- वशित्वाद् निर्माय देशन् युगपत् क्रमेण वा अधितिष्ठन्ति; न च एते 10 जातिस्मरा इत्युच्यन्ते-त एवैते इति स्मृतिप्रसिद्धे :- यथा हि सुलभा नाम ब्रह्मवादिनी जनकेन विवदितुकामा व्युदस्य सवं देहम्, जानकं देह- माविश्य, व्युद तेन, पश्चात् खवमेव देहमाविवेश-इति स्मर्यते। यदि उपयुक्ते सकृत्मटच्ते कर्मणि कर्मान्तरं देहन्तरारम्भकारणमाविर्भवेद, 10 ततः अन्यदप्यदग्धबीजं कर्मान्तरं तद्वदेव प्रसज्येतेति ब्रह्मविद्यायाः पाक्षिकं मोक्षहेतुत्वम् अह्ेतुत्वं वा शङ्कयेत ; ननु इयमाशङ्का युक्ता, ज्ञानात्कर्मेबीजदाहस्य श्तिस्मृतिप्रसिद्धत्वात्। तथा हि श्रति :- "भिदयते हृदयग्रन्थिच्छिद्यन्ते सर्वसंभयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे॥" इति, 15 "स्पृतिळम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः" इति चैवमाया। स्मृतिरपि-

ज्ञानागि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ।" इति "बीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः। ज्ञानदग्घैस्तया क्लेशैर्नात्मा संपद्ते पुनः ॥" इति

20 प्रकटार्थविवरणम्

सकृत्मनचमेवेति । यस्य जातिसारव्यतिरिक्तस्य कर्मान्तराधीनं शरीरान्तरम्, तथ्य स्मृतिप्रमोषो उष्टः। स य तेषु नोपलभ्यत इति व्यापकानुपरन्िवाध इत्र्थ:। तर्हि तेऽपि जातिमरा एवेत्याशङ्याइ-न चैत इति॥ जनक जनकस्य देहमाविश््य, व्यूह[ब्युच] विवादं कृतवा, तेन जनकेन सहेत्यर्थ। किं य 25 विदुषोSद्ग्धकर्माभावादेव न तन्निमितं शरीरान्तरं संमाव्यते, अकुर इव बीजा- भाव इस्याह-यधुपयुक्त इत्यादिना । न केवलं भुतिस्मृतिसिदध एव कर्म-

१. A. ग्रनेन 868

भाण्यम् चैषमाया। न च अवियादिकेनदाहे सति लेशवीजस्य कर्मानयस्व एकदेशदाइ: एकदेशमरोहय इत्युपपथते; न हि अभिदग्धस्य भांर्कि- बीजस्य एकदेशमरोहो दश्यते; मछुचफळस्य तु कर्माश्चयस्य सुक्के- पोरिव वेगलयात् निटचि:, "तस्य तावदेव चिरम्" इति शरीर- 5 पातावधिक्षेपकरणाद। तस्मादुपपत्रा यावदधिकारम् आविकारिकाणा- मवस्थिति:। न च ज्ञानफलस्य अनैकान्तिकता ; तथा च क्ुतिः अविज्ञे- पेजैव सर्वेषां ज्ञानान्मोक्षं दर्शयति-"तथो यो देवानां मत्यवुष्यत स एव तद्भवचयर्षीणां तथा मनुष्याणाम्" इति। ज्ञानान्तरेपु च पेन्- र्यादिफळेष्वासक्ता: स्युर्महर्षय :: ते पश्मादैनपर्यक्षयदर्शनेन निर्विन्णा: 10 परमात्मज्ञाने परिनिष्ठाय कैवस्यं मापुरित्युपपदते-

"ब्रह्मणा सह ते सर्वे संमासे परतिसंचरे। परस्यान्ते कृतात्मान: प्रविश्नन्ति परं पदम्।।"

प्रकटार्थविवरणम्

दाह :: कि तु युकिसिद्धोऽपीलाह-न चाविदयादिकेशदाहे सतीति।। ननु 15 केशदाहे सति तत्कार्थस्य कर्मणोऽवशेषो नोपपद्ते चेव, ताहें प्रारन्घफलस्य

तिबन्धमन्तरेण मध्ये सबो न घटते, तथा प्रवुत्तफलस्यापि कर्मणो मब्बे नास्ति सय:, समुतयश्रेऽपि जाने शरीरपातावधिकरणाम्मोक्षस्य; प्रबुधफल- कर्मोपादानाज्ञाननिवर्तने न समर्थे श्ञानमित्यर्थ:। उपसंहतेऽयें प्रमाणमाह- 20 तथा च ्ुतिरिति ।। नन्वपान्तरतमःप्रभृतीनां निर्गुणन्रस्मविदां ईश्वरनियोगो वा कथं घटत इत्याशङ्ुप उपासकावजानां तेषां नियोगो बमूवेत्यमिप्रेलाइ- जनान्तरेष्ड चेति ।। प्रतिसञ्ञरे महापळये; परव्य दिरण्यगर्मख्। अन्ते नचि-

१. A. समर्थनखान २. A. जम्मान्तरेश 869

इति सारणात् । प्रत्यक्षफलत्वाथ ज्ञानस्य फलविरहानड्ानुपपचि:। कर्मफळे हि स्वर्गादावनुभवानारूढे स्यादाशक्का-भवेदा न वेति; अनु- मवारूढं तु ज्ञानफळम् "यत्साक्षादपरोक्षाङ्रस" इति अतेः, "तच्व- मसि" इति च सिद्धवदुपदेभात्; न हि "तश्वमसि" इत्यस्य वाक्यस्य 10 अर्थ :- तत् त्वं मृतो भविष्यसीति-एवं परिणेतुं शक्य:। "तद्ै- तत्पश्यभ्पिर्वामदेव: पतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यय" इति च सम्यग्दर्शन काळमेव तत्फळं सर्वात्मस्वं दर्शयति । तस्मात् ऐकान्तिकी विदुष: केवल्यसिद्धि:।।

10 [अक्षरध्यधिकरणम्] अक्षरधियां त्ववरोध: सामान्यतद्भावाभ्यामौपसद- वत्तदुक्तम्।। ३-३-३३॥। वाजसनेयके भ्रयते-"एतह्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य- स्पूळमनण्वहस्वमदीर्घेमळोहितमस्नेहम्" इत्यादि; तथायर्वणे भूयते- 15 "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यचदद्रेश्यमग्राह्मगोतमवर्णम्" इत्यादि: तथैब अन्यल्नापि विशेषनिराकरणद्वारेणाक्षरं परं ब्रझ्म प्रकटार्थविवरणम् कारावसाने; कतात्मान: साक्षात्कृतम्रसाण इत्र्थः । इतद न म्रहविद्याया मोसे

20 अक्षरघियां स्ववरोष: सामान्यतन्रावाभ्यामपसद्वत्तदुक्त्तम् ।। विषयं दर्शबितुं वाक्यानि पठति-वाजसनेयक इत्यादिना । निषेधमुखेन अ्रहयप्तिपादका: शब्दा: विषयाः।ते कि सर्वंत्रोपसंह्तंत्या न वेति न्यायसंवोवि- [भवोप]कारासंमवाम्यां संशय इत्यर्थः। पूर्वत विधैकतवेऽपि शरीरस्यानुपसंहार डका। तयेह विद्यैकत्वेऽप्यतुपसंदार:। तंत् भुतानां निषेधशब्दानां खालीपुला-

१. TM and A. तल वम 870

मकटार्येविवरणम्

भाष्यम् श्राव्यते तत्र च रचित्केचिदतिरिक्ता विशेषा: प्रतिषिष्यन्ते: तार्सां विशेषप्रतिषेधवुद्धीनां किं सर्वासां सर्वत्र पाप्ति:, उत व्यवस्थेति संभ्षये, श्रुतिविभागात् व्यवस्थापासौ, उच्यते-अक्षरविषयास्तु विशेषप्रति- वेधबुद्धयः सर्वाः सर्वत्रावरोद्व्याः, सामान्यतन्द्ावाभ्याम्-समानो 5 हि सर्वत्र विशेषनिराकरणरूपो ब्रह्मपतिपादनप्रकारः; तदेव च सर्वत्र प्रतिपादं व्रस्माभिभं प्रत्यभिज्ञायते; तल किमिति अन्यत्र कृता बुदय: अन्यत्न न स्युः । तथा च "आनन्दादयः पधानस्य" इत्यत्न व्यारया- तम्; तत्र विधिरूपाणि विशेषणानि चिन्तितानि, इह प्रतिषेधरूपा- णीति विशेष :; प्रपञ्चार्थश्रायं चिन्ताभे:। औपसदवदिति निद- 10 र्शनम्: यथा जामदग्रयेऽहीने पुरोडाशिनीषूपसत्सु चोदितासु, पुरो- डाशमदानमन्त्राणाम् "अग्रे वेर्शोतं वेरध्वरम्" इत्येवमादीनाम् उद्वा- तृवेदोत्पन्नानामपि अध्वर्युभिरभिसंबन्धो भवति, अध्वर्युकर्तृकत्वात्पुरो- डाशप्रदानस्य, प्रधानतन्त्रत्वाचाङ्गानाम्-एवमिहापि अक्षरतन्त्रतवात्

प्रकटार्थविवरणम् 15

दिति ॥ मश्ुतप्रपश्चनिषेधाय शब्ट्रस्य लक्षणापरिभटः। प्रपशैकदेशपरिशेषो वा स्याद्। ततो वरं ब्रह्मणि प्रपश्ञस्य निषेधकतया कुपसर्वशष्द्ोपसंहारेणै- कवाक्यतोपादानमिति सिद्धान्ताशयः। उक्कमनुमार्वावान्तरविशेषं कथवति- तथा चेति। शाखान्तरोक्तानामपि प्रधानसंबद्धानां उपसंहार इत्नोदाहरणं 20 व्याचष्टे-यथेति ।। जामनग्न्योऽदीनो नाम कर्मविशेष:। तत्र पुरोडाशसाध्या उपसक्छष्दवाच्या ष्टयः मज्याहुतयः । अन्यत्र तासु पुरोडाशप्रदानमन्त्राणां सामवेदोत्पन्नानामप्यध्वर्युमि: अभिसंबन्ध इस्यर्थः । वाति गच्छति सर्वन्रेति वि: सुरगणः; तस्य वेदेवगणस्य भो अझे त्वं होत्रं होतासि। ततो पेदेवगणसा- स्वरं स्वमेव। आद्यपुरोडाशस्याशेयत्वादमेरामन्त्रणमितर्थ:। प्रधानसंबन्धे 25

१. T and Ti omit सर्व १. A. धार: २. A omits अभुत ४. T, TM and A. ल्वमेवेत्यथ

871

[म. ३. पा. ३. सू. ३४.

भाष्यम् तद्विशेषणानां यत्र कचिदप्युत्पन्नानाम् अक्षरेण सर्वत्राभिसंबन्ध इत्यर्थः। तदुक्त पथमे काण्डे-"गुणमुख्यव्यतिक्मे तदर्यत्वान्मुख्येन वेद- संयोग:" इत्यत्न ।।

[इयदधिकरणम् ] 10 इयदामननात्॥ ३-३-३४॥ "द्रा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वच्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥" इत्यध्यात्माधिकारे मन्त्रमायर्वणिकाः श्रवेताश्वतराश्च पठन्ति; तथा कठाः

10 प्रकटार्थविवरणम्

पूर्व तन्त्र संमतिमाह-तदुक्तमिति । अस्ति तावद्ग्न्याधानम् "य एवं विद्वान- भिमाधरे" इति, तधाजुवेदिकम्; तत्र सामगानमामनन्ति "य एवं विद्वान् वारवन्तीयं गायते, ये एवं विद्वान् यज्ञायश्ियं गायते, य एवं विद्वान् वामदेव्यं गायते" इति। कि तटुकैः कार्य कि वोपांशु इति सन्देहे निर्णयमाह- 15 गुणमुख्यव्यतिक्रम इति ॥ गुणभूतं सामगानम्, तस्योगैः सरप्रधानमा- धानमू, तस्योपांशुखर इस्येवं गुणमुख्ययो: व्यतिक्रमे वैपरीस्े सति मुख्या- धानानुसारेण वेदसंयोग: सामगानस्य याजुवेदिकोपांशुसरसंबन्धः कृतः, तदर्थत्वात् प्रधानसिद्द्धयर्थत्जात्, गुणातुष्ठानस्येस्यर्थः॥

इयदामननाव ।।

20 विषयवाक्यं निर्णीतार्थमपि उपसंहोरप्रसङ्गेन पुनः पठति-ह्वॉ सुपर्णेति॥ प्रतिपादनप्रकारभेदेन विद्याभेदप्रतिभानात् प्रतिपाद्यासंसार्यात्मप्रतिभानाख

१. A omits य एवं विद्वान् यज्ञायशि- ¥. TM omits this pratika य गायते ५. A. प्रतिपादनात् प्रतिपाद्यानां सार्वा- २. T, TM and A omit प्रधानसिध्यर्थत्वात् स्म्यप्रतिभानाच १. T1. उपसहारानुपसंहार

872

इ्पंद्चिकरणम् २९.] मकटार्थविवरणम्

माण्यम् "ऋतं पिवन्तौ सुकतस्य लोके गहां प्रविष्टौ परमे परारषे। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाम्रयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥" इति। किमत्र विधयैकत्वम्, उत विद्यानानात्वमिति संयः । किं ताव- त्माप्तम्१ विद्यानानात्वमिति१ कृतः१ विश्नेषदर्शनात्। "द्वा सुपर्णा" 5 इत्यत्न हि एकस्य भोकृत्वं दश्यते। एकस्य च अभोक्तृत्वं दश्यते। "ऋतं पिबन्ती" इत्यत्न उभयोरपि भोकृत्वमेव दश्यते; तत् वेघरूपं भिद्यमानं विर्द्या भिन्धादित्येवं माप्ते न्रवीति- विधैकत्वमिति: कृतः! यतः उभयोरप्यनयोर्मन्त्रयो: इयचाप- रिच्छिनं द्वित्वोपेतं वेधं रूपमभिन्नमामनन्ति। ननु दर्शितो 10 रूपभेद :- नेत्युच्यते; उभावप्येती मन्तरी जीवद्वितीयमीश्वरं प्तिपाद- यतः, नार्थान्तरम् । "द्वा सुपर्णा" इत्यत्न तावद् "अनश्नननन्यो अभिचाकशीति" इत्यशनायाद्यतीतः परमात्मा प्रतिपाधते ; वाक्य- सेपेऽपि च स एव प्रतिपाधमानो दश्यते "जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीक्ष- मस्य महिमानम्" इति; "ऋतं पिवन्ती" इत्यत्न तु जीवे पिवति, 15 अशनायाद्यतीतः परमात्मापि साहचर्यात् छत्िन्यायेन पिबतीत्युप- चर्यते: परमात्मप्करणं हि एतत् "अन्यत्न धर्मादन्यत्वाघर्माद्" इत्यु- पक्रमात्: तद्विषय एव च अत्नापि वाक्यशेषो भवति-"यः सेतुरी- जानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम्" इति। "गुहां भविष्टावात्मानौ हि" इत्यतन च एतत्मपश्चितम्। तस्माभार्ति वेदयमेद:१ तस्माच विदैक- 20

प्रकटार्थेविवरणम्

संशयमाह-किमन्नेति ॥ पूर्वत्र प्रतिपादनप्रकारसामान्येन तद्रपप्रस्यमि - मञानेन च विधैक्यमुपादाय मपुनरुकतपदोपसंहारा कुतः। इह तद्भावाविया-

बहिरेव सिद्धान्तं प्रतिम्ाय हेतुत्वेन सूत्रं योजवति-विधैकत्वमित्या- 25 दिना। वाक्यार्थनिरूपणाय जीवोददेशेनासंसारी परमात्मैवोभवत्र प्रतिपाधत दीत प्रतिपायैकरूप्यादवियैय्यं मन्त्रयोरिति भाव:। 873

[अ. ३. पा. ३. सु. ३५.

भाध्यम् त्वम्। अपि च त्िष्वप्येतेषु वेदान्तेषु पौर्वापर्यालोचने परमात्मविधैव अवगम्यते; तादात्म्यविवक्षयैव जीवोपादानम्, नार्थान्तरविवक्षया; न च परमात्मविद्यार्या भेदाभेदविचारावतारोऽस्तीत्युक्तम्। तस्मात्मप- 5 ख्वार्थ एवैष योग :; तस्माच्चाधिकधर्मोपसंहार इति ॥

[अन्तराधिकरणम्] अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः ॥ ३-३-३५॥ "यत्साक्षादपरोक्षाङ्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः" इत्येवं द्वि: उप- स्तकहोलप्रश्नयोः नैरन्तर्येण वाजसनेयिनः समामनन्ति। तत्र संशय :- 10 विद्यैकत्वं वा स्यात्, विद्यानानात्वं वेति। विद्यानानात्वमिति ताव- त्माप्तम्, अभ्याससामर्थ्यात्; अन्यथा हि अनूनानतिरिक्तार्ये द्विरा- म्रानम् अनर्थकमेव स्यात्; तस्मात् यथा अभ्यासात्कर्मभेद: एवमभ्या- साद्विदाभेद इत्येवं माप्ते, प्रत्याह-अन्तराम्रानाविशेषात् स्वात्मनो विदयैकत्वमिति; सर्वान्तरो हि स्वात्मा उभयत्नाप्यविशिष्टः पृच्छयते,

15 प्रकटार्थविवरणम्

अन्तरा भूतग्रामवत्खात्मन: ।। यथा घटादे: स्वातिरेकसंविन्निबन्धनमापरोक्ष्यं न तथेति साक्षात्खत एव यद्परोक्षं ब्रह्म, य आत्मा सर्वान्तरः तं मे व्याचश्वेति द्विराम्नानं विषयम तत्र सर्वान्तरत्वश्रवणादभ्यासाथ्ञ संशयमाह-तत्रति ॥ पूर्वत्र वेद्यामेदाव् विदै- 20 क्यमुक्तम्। इह त्वेकत्र जीवाभिधानमपरंत्राशनायाद्यतीतपरमातमाभिधान- मिति वेद्यमेदात् भेद इत्याह-विद्यानानात्वमिति ॥ किच यत्साक्षाघदेव साक्षादित्येकस्यां शाखायामभ्यासाद्यजस्यभ्यासवत् भेद इस्याह- अभ्यास- साम्थ्यादिति । इयो: सर्वान्तरत्वाुपपत्त्या रूपैक्यावगते: विदैक्यमिस्याह- अन्तराम्र्रानेत्यादिना ॥

१. A. अम्यन्न

874

मम्तराधिकरणम् २२] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् मत्युच्यते च; न हि द्वावात्मानौ एकस्मिन्देहे सर्वान्तरौ संभवतः; तदा हि एकस्य आञ्जसं सर्वान्तरत्वमवकल्पेत, एकस्य तु भूतग्रामवत् नैव सर्वान्तरत्वं स्यात्: यथा च पश्चभूतसमूहे देहे-पृथिव्या आपोऽ- न्तरा:, अन्भयस्तेजोऽन्तरमिति-सत्यप्यापेक्षिकेऽन्तरत्वे, नैव मुख्यं । सर्वान्तरत्वं भवति, तथेहापीत्यर्थः । अथ वा भूतग्रामवदिति श्रुत्यन्तरं निदर्शयति; यथा "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्त- रात्मा" इत्यस्मिन्मन्ते समस्तेषु भूतग्रामेष्वेक एव सर्वान्तर आत्मा आम्नायते-एवमनयोरपि ब्राह्मणयोरित्यर्थः। तस्माद्वेयैक्यात् विधैकत्व- मिति॥ 10

अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत्। ३-३-३६॥ अथ यदुक्तम्-अनभ्युपगम्यमाने विद्याभेदे आम्नानभेदानुप- पत्तिरिति, तत्परिहर्तव्यम्; अत्ोच्यते-नायं दोष :; उपदेशान्तर- वदुपपत्तेः; यथा ताण्डिनामुपनिषदि पष्ठे प्रपाठके-"स आत्मा 15 तच्वमसि श्वेतकेतो" इति नवकृत्वोऽप्युपदेशे न विद्याभेदो भवति, एवमिहापि भविष्यति। कथं च नवकृत्वोऽप्युपदेशे विद्याभेदो न भवति१ उपक्रमोपसंहाराभ्यामेकार्थतावगमात्-भूय एव मा भग- वान्विज्ञापयतु" इति च एकस्यैवार्थस्य पुनः पुनः प्रतिपिपादयिषित- त्वेन उपक्षेपात् आशङ्कान्तरनिराकरणेन च असकृदुपदेशोपपत्ते:। 20 एवमिहापि प्श्नरूपाभेदात, "अतोऽन्यदार्तम्" इति च परिसमाप्त्य- विशेषात् उपकमोपसंहारौ तावदेकार्थविषयौ दृश्येते; "यदेव साक्षाद- प्रकटार्थविवरणम् अन्यथा भेदानुपपचिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥ पूर्वपक्षवीजमुच्छिनत्ि-अथ यदुक्तमित्यादिना। अभ्यासस्य विशेष- 25 विचानार्थत्वेनोपपचेरन भेद्फत्वमित्यर्थ:॥ 87%

अह्मसूत्रभाज्यव्यार्यानम् [भ. ३. पा. ३. सू. ३७.

माध्यम् परोक्षाङ्गअ्म" इति द्वितीये मश्ने एवकारं प्रयुआ्जनः पूर्वमश्नगतमेवार्थम् उत्तरत्नानुकष्यमाणं दर्शयति; पूर्वस्मिंश ब्राह्मणे कार्यकरणव्यतिरि- क्स्य आत्मन: सन्भावः कथ्यते; उत्तरस्मिंस्तु तस्यैव अशञनायादि- 5 संसारधर्मातीतत्वं विशेष: कथ्यते-इत्येकार्थतोपपचिः। तस्माद एका विधेति॥ [व्यतिहाराधिकरणम्] व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत्॥ ३-३-३७॥ यथा "तथ्योऽइं सोडसौ योऽसौ सोऽहम्" इत्यादित्यपुरुषं प्कृत्य 10 ऐतरेयिण: समामनन्ति, तथा जाबाला :- "स्वं वा अहमस्मि भगवो देवतेऽहं वै त्वमसि" इति। तत्न संशय :- किमिह व्यतिहारेण उभय- रूपा मतिः कर्तव्या, उत एकरूपैवेति। एकरूपैवेति तावदाह; न हि अत् आत्मन ईश्वरेणैकत्वं मुक्त्वा अन्यत्किंचिचिन्तितव्यमस्ति; यदि चैवं चिन्तथितव्यविशेष: परिकल्प्येत, संसारिणश्च ईश्वरात्मत्वम् ईश्वरस्य 15 संसार्यात्मत्वमिति-तत्र संसारिणस्तावदीश्वरात्मत्वे उत्कर्षो भवेत्, प्रकटार्थविवरणम् व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत्। विषयवाक्यं पठति-तदयोऽहमिति॥ व्यतिहारस्येतरेतरविशेषणविशेष्य- भावस्य प्रतिभासादुत्कृष्टटप्टिर्निकृष्टे फलवतीति लौकिकन्यायाच संशयमाह- 20 तत्नेति ॥ उभयरूपेति । जीवे ब्रहडष्टिः, ब्रह्मणि च जीवडष्विरित्यर्थ:॥ एक- रूपेति ।। जीवे म्रझयडष्टिरेवेत्यर्थ:। पूर्वजैकार्थेऽप्येभ्यासोपपचिरका; तह्दिदापि पुनरुकस्युपपरे: वाक्यस्य चैकातम्यपरत्वान्गते: जीवोद्देशेन ब्रह्ममति: कर्तव्ये- स्याइ-एकरूपैवेति ॥। विपक्षे लौकिकन्यायविरोध इस्याइ-यादि चैवमित्या- दिना ॥ उभयोब्ारणार्थपरत्वानुपपत्त्योभयरूपैव मतिः कर्तव्येस्ाह-

१. T एकरूपैवेति २. T and Ti omit अपि

876

ब्लाचनिकरणम् २४.] मकटार्थविवरणम्

माण्यम् ई्परस्य तु संसार्यात्मत्वे निकर्ष: कृतः स्याद। तस्मादैकरूप्यमेव मतेः। व्यतिहाराम्नायस्तु एकत्वदढीकारार्य इत्येवं पासे प्रत्यार-व्यति- हारोऽयम् आध्यानाय आन्नायते; इतरवत्-यथा इतरे गुणाः सर्वा- स्मत्वपरभृतयः आध्यानाय आम्नायन्ते, तद्दव् । तथा हि विशिषन्ति । समान्नातार :- उभयोचारणेन-"त्वमहमस्म्यईं च त्वमसि" इति; तच उभयरूपायां मतौ कर्तव्यायान् अर्थवद्भवति; अन्यथा हि इदं विशेषेणोभयान्नानम् अनर्थकं र.५, एकेनैव कृतत्वात्। ननु उभया- म्नानस्य अर्थविशेषे परिकल्प्यमाने देवताया: संसार्यात्मत्वापचेः निकर्षः मसज्येतेत्युक्तम्-नैष दोष :: ऐकात्म्यस्यैव अनेन प्रकारेणानुचिन्त्य- 10 मानत्वात्। ननु एवं सति स एव एकत्वदढीकार आपदेत-न वय- मेकत्वदृढीकारं वारयाम :; किं तर्हि, व्यतिहारेणेश द्विरूपा मतिः कर्तव्या वचनपामाण्यात्, नैकरूपेत्येतावदुपपादयाम :; फळतस्तु एक- त्वमपि दृढीभवति। यथा आध्यानार्थेऽपि सत्यकामादिगुणोपदेशे तद्ण ईघ्वरः मसिद्धति, तद्व्। तस्मादयमाध्यातव्यो व्यतिहार: समाने 15 च विषय उपसंहर्तव्यो भवतीति।। [सत्याद्यधिकरणम् ] सैव हि सत्यादयः॥ ३-३-३८।। "स यो हैतं महयक्षं प्रथमजं. वेद सत्यं ब्रह्म" इत्यादिना वाजस- प्रकटार्थविवरणम् 20 व्यतिहारोऽयमिति॥ उक स्मारयति-नन्विति ॥ वचनादम्यजैव लौकिको न्यायः सावकाश :- इति म्यायेन व्यतिहारवचनसामर्थ्यात् जीवम्रहमणोरितरे- तरास्मताडष्टिः फलाय चोदते; न तु जीवगननिकृश्वत्वानुननिम्तनमिस्याह- नैष दोष इति।। जीवगतनिकृष्टत्वं चेन्नानुचिन्त्यते, तर्हि मटुक्तमेवायात- मित्याइ-नन्वेवं सतीति । अभ्युपगम्य विरोधमाह-न वयमिति।। 25 सैव हि सत्यादयः।। स य: कित् ह किळ पतम्महद्यापर्क यसं पूज्यमम्रजं सब्य स्वयनेति सखयं 877

प्रससूत्रमाव्य्यारयानम् [भ.३. पा.३े. स. १८.

भाष्यम् नेयके सत्यविर्द्या सनामाक्षरोपासनां विषाय, अनन्तरमान्नायते- "तद्यततत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यञ्ञायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुष:" इत्यादि । तत्न संशयः-किं द्वे एते सत्यविध्ये, किं वा एकैवेति। द्वे इति तावत्माप्तम्; भेदेन हि फलसंयोगो भवति- 20 "जयतीमाँल्ठोकान्" इति पुरस्तात, "हन्ति पाप्मानं जहाति च" इत्युपरिष्टात्। प्रकृताकर्षणं तु उपास्यैकत्वादित्येवं पासे ब्रूम :- एकैवैयं सत्यविद्येति; कुतः१ "तद्यचत्सत्यम्" इति प्रकृता- कर्षणात्। ननु विद्याभेदेऽपि प्रकृताकर्षणम् उपास्यकत्वादुपपद्यत 10 इत्युक्तम्-नैतदेवम्; यत्र तु विस्पष्टाद् कारणान्तराव विद्याभेद: प्रतीयते, तत्र एतदेवं स्याद: अत् तु उभयथासंभवे "तद्चत्सत्यम्" इति प्रकृताकर्षणात् पूर्वविध्यासंबद्धमेव सत्यम् उत्तरत्र आकृष्यत इति एकविद्यात्वनिश्चयः। यत्पुनरुक्तम् - फलान्तरश्रवणाद्विधान्तरमिति, अबोच्यते-"तस्योपनिषद्रः ... अहम्" इति च अङ्गान्तरोपदेशस्य

15 प्रकटार्थविवरणम् ब्रह्म वेदोपास्ते तस्ष्य लोकजय: फलमित्यर्थः। पूर्वोत्तरम्राह्मणयोः फलभेदाव् "तद्यत्सस्यम्" इति प्रकृताकर्षणाच्च संशयमाह-तत्नेति ॥ पूर्वांधिकरणोक्तस्य व्यतिहारासानस्याभेदहेतोरभावात् फलभेदाख मेद इत्याह-द्वे इति॥ "सैव हि" इति सूत्रभागं व्याचष्टे-एकैवेयमिति । तैद्यत्पूर्व प्रकृुतं ब्रह्म 20 सत्यमसी प्रसिद्ध: स आदित्य इति वाक्यप्रामाण्यात् सत्यं नामाक्षरत्रय- विशिष्टस्येव ग्रह्मण उत्तरत्र स्ानगुणसंबन्ध प्रतिपादकाद्रपैक्यप्रसिद्धे: विद्यै- क्यमिति भाव: । पूर्वपक्षवीजमुन्मूलयति-यत्पुनरुक्तमित्यादिना ।। यथा प्रयाजादिषु फलभ्रवणमर्थवाद्मात्रम्, तयेद्मपीति अङ्गफलं न प्रधानभेदापा-

१. A. तानुकर्षणात् २. A omits प्रसिद्ध: स २. T,T' and TM. यदत्

878

सत्ाद्यधिकरणम् २४.] मकटार्थविवरेणस्ं

भाज्यम् स्वावकमिदं फळान्तरश्रवणमित्यदोषः। अंपि च अर्थवादादेव फळे करपयितव्ये सति, विधयैकत्वे च अवयवेषु श्रूयमाणानि बुह्न्यपि फलानि अवयविन्यामेव विद्यायाम् उपसंह्तेव्यानि भवन्ति; तस्माव् सैवेयम् एका सत्यविद्या तेन तेन विशेषेणोपेता आन्नाता-इत्यतः 5 सर्व एव सत्यादयो गुणा एकस्मिन् प्रयोगे उपसंहर्तव्या:।।

केचिट्पुनरस्मिन्सूते इद व वाजसनेयकमक्ष्यादित्यपुरुषविषयं वाक्यम्, छान्दोग्ये च "अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते" "अथ य एषोऽक्षिणि पुरुषो दश्यते" इति-उदाहृत्य, सैवेयम् अक्ष्यादित्यपुरुषविषया विद्या उभयत एकैवेति कृत्वा, सत्यादीन्गु- 10 णान् वाजसनेथिभ्यशछन्दोगानामुपसंहार्यान् मन्यन्ते । तभ साधु लक्ष्यते; छान्दोग्ये हि कर्मसंबन्धिनी उद्गीथव्यपाश्रया विद्या विज्ञा- यते: तत्न हि आदिमध्यावसानेषु कर्मसंबन्धिचिहानि भवन्ति "इयमे- वर्गभिः साम" इत्युपकमे, "तस्यवर्च साम च गेष्णी तस्म्मादुद्वीयः" इति मध्ये, "य एवं विद्वान् साम गायति" इत्युपसंहारे; नैवं वाजस- 15

प्रकटार्थविवरणम्

इकमित्यर्थ:। फलान्तरभवणस्य गतन्तरमाह-अपि चेति ।। यत्र विष्युदेशः फलवानू, तत्राद्ञानां प्रधानान्वयद्वारेण फलसंबन्धसिद्धेरर्थवादगतानि गुण- फळान्युपेस्यन्ते। यत्र तु प्रधानतदक्ानामर्थवादात्फलं सतन्यायेन कलप्बते, तन् विहितानां फलाकाङ्ाविशेषाद्र्यवादात् फलकल्पनाविशेषाक वस्कियिं- 20 दर्थवादगतं फळं तत्सर्वमेकोक्त्य गुणविशिष्टस्य गुणिन: फलत्वेन कल्पनीय- मिति न संयोगमेद इति माष:। सूत्रार्थमुपसंहरति-तस्मादिति॥

परेषां ध्याकवामनूय पूषयति-केचितपुनरित्यादिना ॥ "अथ य एवोऽम्तरादिले" इत्यस्यादिम ्यावसानेष्वुकुसामवो: कर्माङ्रभूतयो: पृथि

१. A. कस्पनादवि 879

म्रह्मसूत्रभा्यव्यारूयानम् [भ. ३. पा. ३. सूं. ३९.

भाष्यम्

नेयके किंचित्कर्मसंबन्धि चिहमस्ति: तत्र प्रकरमभेदात् विद्याभेदे सति गुणव्यवस्थैव युक्तेति। [कामाद्यधिकरणम् ]

5 कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः॥ ३-३-३९॥

"अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्िनन्त- राकाशः" इति प्स्तुत्य, छन्दोगा अधीयते-"एष आत्मापहत- पाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्तोऽपिपासः सत्यकामः सत्य- संकल्पः" इत्यादि; तथा वाजसनेयिन :- "स वा एष महानज 10 आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिष्छेते सर्वस्य वश्षी" इत्यादि। तत्न विधयैकत्वं परस्परगुणयोगश्च, किं वा नेति संशये-विधैकत्वमिति। तत्नेदमुच्यते-कामादीति, सत्यकामा-

प्रकटार्थविवरणम्

द्रीथोपासनं छान्दोग्ये विवक्षितम् ; न तथा वाजसनेयके; अतो विद्याभेदादनु- 15 पसंहार एव तत्र युक्त इत्यर्थ: ॥ कामादीतरत्न तत्र चायतनादिभ्य:॥।

विषयं दर्शयितुं सगुणनिगुणविद्याविषयं वाक्यद्वयं पठति-अथ यदि- दमित्यादिना ॥ परापरविद्यापठिताः सर्वे वशित्वाद्यः सत्यकामादयश्च गुणा विषयाः। ते किमन्यत्रोपसंहतव्या न वेति सन्देहः; स च सत्यकामस्वादीनां 20 निर्गुणविद्यायां प्रयोजनानिरूपणात्, वशित्वादीनां च सगुणविद्यायां प्रयोजनसंभ- वात्। तत्र पूर्वाधिकरणोक्तविद्यैकत्वहेतोः वेद्यप्रत्यभिज्ञानस्याभावात् सगुण- निर्गुणविद्याभेदादनुपसंहार इति बहिरेव पूर्वपक्षमुपन्यस्य सिद्धान्तमाह- ततेदमुच्यत इति॥ बहुतरसाम्यदर्शनादितरेतरगुणोपसंहार हस्यर्थः।

१. T,Ti and A. विद्यावतोः ३. T and A omit इत्यर्थ :..... गुणोपसहारः २. A omits सत्यकामादय:

880

कामाचयविकरणम् २५.j मकटार्षविवरणम्

भाष्यम् दीत्यर्थ :- यथा देवदचो दसः, सत्यभामा भामेति। यदेतत् छान्दोग्ये हृदयाकाशस्य सत्यकामत्वादि गुणजातमुपळभ्यते, तदितरत्न वाजसने- यके "स वा एष महानज आत्मा" इत्यत्न संबध्येत; यच वाजस- नेयके वशित्वादि उपलभ्यते, तदपीतरत्न छान्दोग्ये "एष आत्मा- 5 पहतपाप्मा" इत्यत्र संबध्येत। कृतः१ आयतनादिसामान्याव्। समानं हि उभयत्नापि हृदयमायतनम्, समानश्च वेद् ईश्वरः, समानं च तस्य सेतुत्वं लोकासंभेदपयोजनम्-इत्येवमादि बहु सामान्यं दृश्यते। ननु विशेषोऽपि दृश्यते-छान्दोग्ये हृदयाकाशस्य गुणयोगः, वाजसनेयके तु आकाशाश्रयस्य ब्रह्मण इति-न, "दहर उत्तरेभ्यः" इत्यत्न 10 छान्दोग्येऽपि आकाशशव्दं ब्रह्मैवेति प्रतिष्ठापितत्वात। अयं त्वत् विद्यते विशेष :- सगुणा हि ब्रह्मविद्या छान्दोग्ये उपदिश्यते "अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश् सत्यान्कामान्" इत्यात्मवत् कामा- नामपि वेद्यत्वश्रवणात। वाजसनेयके तु निर्गुणमेव ब्रह्म उपदिश्यमानं दश्यते-"अत ऋध्वे विमोक्षाय ब्रृहि" "असङ्गी हयं पुरुषः" 15 इत्यादिपश्नप्रतिवचनसमन्वयात्। वश्चित्वादि तु स्तुत्यर्थमेव गुणजातं वाजसनेयके संकीत्यते; तथा च उपरिष्टात् "स एष नेति नेत्यात्मा"

प्रकटार्थविवरणम् विक्वारणशीलस्य वैलक्षण्यशङ्कामपाकरोति-ननु विशेषोऽपीत्यादिना॥ इदानीं स्वाभिग्नेतं विशेषमाह-अ्यं त्वनेति ॥ कथं तहि वाजसनेयकेऽपि गुण- 20

तथा चेति॥ यद्ेवं विद्याभेद:, कयं तर्हि गुणोपसंहार: सूत्रित इत्याशङ्याह- गुणवतस्त्विति ॥ वशित्वादे: प्रपश्ञोपाधिकस्य निर्विशेषत्रभ्ण वेद्यरवानु पपत्तेः प्रशंसामात्रेण च कृतार्थत्वानुपपत्तेः कचिदुपास्यत्वाकाङ्का विद्यते; स्ट्यमानस्य व म्रह्मण: स्तुतिपौष्कल्याकाङ्क्ाप्यस्ति; हदयायतनाघयर्यद्वारेण 25 सविधानं चास्ति; दहरस्य च वशित्वादिसंबन्धयाग्यता विद्यते; ब्रह्ण-

881

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ४०.

भाष्यम्

इत्यादिना निर्गुणमेव ब्रह्म उपसंहरति। गुणवतस्तु ब्रह्मण एकत्वात् विभूतिप्रदर्शनाय अयं गुणोपसंहार: सूतितः, नोपासनाय-इति द्रष्ट- न्यम्।

5 [आदराधिकरणम्] आदरादलोप:॥ ३-३-४०॥ छान्दोग्ये वैश्वानरविद्यां प्रकृत्य श्रूयते-"तदन्भक्तं प्रथममागच्छे- चद्धोमीयं स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्ता जुह्रयात्प्राणाय स्वाहा" इत्यादि; तत्र पश्च प्राणाहुतयो विहिता :; तासु च परस्तादग्निहोत्र- 10 शब्द: प्रयुक्त: "य एतदेवं विद्वानग्निहोलं जुहोति" इति, "यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते। एवं सर्वाणि भूतानि अभिहोत्रमुपासते ।।" इति च । तत्नेदं विचार्यते-किं भोजनलोपे लोपः पाणाग्निहोलस्य, उत अलोप इति। "तद्यन्भ्रक्तम्" इति भक्तागमनसंयोगश्रवणात्, भक्ता- 15 गमनस्य च भोजनार्थत्ात्, भोजनलोपे लोपः पाणाग्निहोत्रस्ये-

प्रकटार्थविवरणम् पाप्मत्वादिगुणानां निर्गुणविद्याया: स्तावकत्वेनोपसंहारो निर्गुणविद्यागतानां चोपास्यत्वसाकाक्ाणां सगुणासूपसंहार इत्याशयः॥। आदरादळोप:।।

20 विषयं दर्शयितुं वाक्यं पठति-छान्दोग्य इति ॥ यच्छन्दाभिद्वोत्र- शब्दाभ्यां संशयमाह-तत्नेदं विचार्यत इति । आदं पूर्वपक्षसूत्रमवतारयितुं निरस्यां सिद्धान्त्याशङ्कामाह-तद्यन्भ्क्तमिति ॥यन्नकं प्रथममागच्छति तद्धो- तव्यमिति भोजनार्थभक्तागमनोदेशेन आहुतिकर्मविधानादुद्वेश्याभावे चोपा- देयाप्रवृत्तेराहवनीयाभावे होमाभाववदित्यर्थः । एवं सिद्धान्ताशङ्कामुप - १. TM adds निगुणानां

882

भादराधिकरणम् २६.] पकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् त्येवं प्राप्ते, न लुप्येतेति तावदाह ; कस्मात्? आदरात; तथा हि वै्वा- नरविद्यायामेव जाबालानां श्रुति :- "पूर्वोडतिथिभ्योऽश्रीयात्। यथा ह वै स्वयमहुत्वाग्निहोत्ं परस्य जुडुयादेवं तत्" इत्यतिथिभोजनस्य प्राथम्यं निन्ढित्वा, स्वाभिभोजनं प्रथमं प्रापयन्ती माणाग्रिहोत्रे आदरं करोति; या हि न प्राथम्यलोपं सहते, न तरां सा प्राथम्य- वतोमिहोतस्य लोपं सहेतेति मन्यते। नतु भोजनार्थभक्तागमन- संयोगाद्भोजनलोपे लोपः प्ापितः-न, तस्य द्रव्यविशेषविधानार्थ- त्वात्; प्राकृते हि अभिहोत्रे पयःप्रभृतीनां द्रव्याणां नियतत्वात् इहापि अगिहोत्रशब्दाव कौण्डपायिनामयनवत् तद्धर्मपाप्ती सत्याम्, भक्तद्रव्य- 10 तागुणविशेषविधानार्थम् इदं वाक्यम् "तद्द्भक्म्" इति; अतो गुण- प्रकटार्थविवरणम्

न्यस्य पतन्निरासाय पूर्वपक्षसूत्रं योजयति-एवं पराप्ते न लुप्येनेति । यथा पूर्वंत्र निर्गुणायामपि विद्यायां स्तुतिप्रकर्षलाभाय गुणोपसंहारोऽङ्गीकृनः, तथेहापि स्तुतिप्रकर्षलाभायाभोजनेऽपि दिन प्राणाभ्मिदोत्रमनुष्ठयमित्यर्थः। उकतं स्मार- 15 यति-नन्विति ॥ नानेनान्यार्थद्रव्योद्देशेनाहुतिविधानम, कि तु द्रव्यविशेष- विधिरित्याह-न तस्योंते॥ ननु कुतो द्रव्यप्राप्तिः, येत विशेषविधानमित्या शङयाह-प्रकृते हीति ॥ यथा कुण्डपायिनामयने "मासमग्निद्दोत्रं जुहृति" इत्यग्निहोत्रशब्द: प्रसिद्धादग्निहोत्रात् प्रकरणभेदात् कर्मान्तरविषयोऽपि प्रसि- द्वाग्निहोत्रधर्मसाम्यात् प्रयुक्त:, तथात्राप्यग्निहोत्रशब्दः प्रसिद्धागनिकोत्र- 20 धर्मान् पयःप्रभृनीनुपस्थापयति। तदपवादेन "तद्यन्भक्तम्" इति द्रव्यान्तरं होम्यत्वेन विधीयत इत्यर्थः । उपसंहरति-अत इति ॥ गुणभूतस्य द्रव्यस्य लोपोऽपि[लोपेऽपि] मुख्यस्य यथासंभवं संपादनमिति न्यायेनैवं प्राप्तम्। कि

१. TM. adds स्तुतिप्रकर्षलाभार्थे गुणो- २. A omits ह्ोत्रं जुह्ति इत्यत्रि पसंहारोऽकीकृत: 883

अससूतरभाज्यम्याएयानम् [कr२. पा. ३. सु. ४१.

भाध्यम् ळोपे न मुख्यस्येत्येवं माप्तम्-भोजनळोपेऽपि अन्िर्वा अम्पेन वा द्रव्येणाविरुद्धेन प्रतिनिधानन्यायेन माणामिहोत्वस्यानुष्ठानमिति। अत उच्तरं पठति-

5 उपस्थितेऽतस्तद्चनात्॥ ३-३-४१॥ उपस्थिते भोजने अतः तस्मादेव भोजनद्रव्यात् प्रथमोपनिपतिताव पाणाभिहोत्रं निर्वर्तयितव्यम्; कस्माद१ तद्चनात : तथाहि-"तदन्भ्क्त

द्रव्यसाध्यतां प्राणाहुतीनां विदधाति। ताः अपयोजकलक्षणापन्ना: 10 सत्य:, कथं भोजनळोपे द्रव्यान्तरं प्रतिनिधापयेयुः। न च अत् प्राकृता- मिशोत्रधर्मपाप्तिरस्ति; कुण्डपायिनामयने हि "मासममिहेत्रं जहोति" इति विष्युद्देशगतोऽमिहोत्रशन्दः तद्व्भावं विधापयेदिति युक्कता तद्धर्म-

प्रकटार्थविवरणम्

तदिस्याह-भोजनलोपेऽपीति ॥ मुख्यसाधनासंभवेऽधिकारी खाधिकारनि- 15 उ्पसये यत्साधनान्तरमुपाद्से तत्प्रतिनिधानं यथा सोमाभावे पूर्तीकोपादा- नम् ; तेनैव म्यायेनेहापि संभविष्यतीत्यर्थ:॥ उपस्थितेऽतस्तदूचनाव्॥ सिद्धान्तसूत्रं विवृणोति-उपस्थित इत्यादिना ॥ परार्थसाभ्यतां वाक्यं विद्धातु; ततः किमायातं प्रतिनिधौ इत्याशङ्कयाह-ता अप्रयोजकेति॥ 20 अन्यार्थागतद्रव्योद्देशेनाहुतीनां विधानात्ता आहुतयो न द्रव्याक्षेपका, यथा आमिक्षार्थदध्यानयनाश्रयेण विदितं वाजिनकर्म न दध्यानयनं प्रयोजयति, तव्द्; मतः प्रयोजकत्वसामर्थ्याभावान् प्रतिनिधापकत्वमित्यर्थः। अगिदोतशब्द- स्यार्थवाद्गतस्य स्तुतित्वेनाप्युपपसेन प्रसिद्धाभिहोत्रधर्मप्रापकत्वं संभ- वतीत्याइ-न चालेति ॥ इतम न प्रसिद्धाप्िक्षेत्रधर्मपासतिरित्याह-तद्धर्म- १. TM. प्रयोधन

884

मदराविकरणम् २६: मकटानविवरणम्

भाष्यम् पाप्तिः: इह पुनः अर्थवादगतोऽगिहोत्शब्दः न तद्वव्भावं विधापयितुम- इति : तद्दर्मपराप्तौ च अभ्युपगम्यमानायाम् अग्न्युद्धरणादयोऽपि प्राप्ये- इन् ; न च अस्ति संभव :; अग्न्युद्धरणं तावत् होमाधिकरणभावाय; न च अयम् अग्रौ होम: भोजनार्थताव्याघातपसङ्गात; भोजनोपनीत- 5 द्रव्यसंबन्धाच्च आस्य एव एष होम :; तथा च जाबालश्ुतिः "पूर्वोऽ- तिथिभ्योऽश्रीयात्" इति आस्याधारामेव इमां होमनिर्वृत्ति दर्श- यति-अत एव च इहापि सांपादिकान्येव अभिहोत्राङ्गानि दर्शयति- "उर एव वेदिर्लोमानि बर्हिहृदयं गाईपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्य- माहवनीय:" इति। वेदिश्ुतिश्चात्र स्थण्डिलमात्रोपलक्षणार्था द्रष्टव्या, 10 सुख्यािहोते वेद्यभावात, तदङानां च इ5 संपिपादयिषितत्वात। भोजनेनैव च कृतकाळेन संयोगात् नागिहो:कालावरोघसंभव: एव- प्रकटार्थविवरणम् पाप्ती चेति। होमाव गाईपस्यादग्रेरुद्धरणमाहवनीये च क्षेप: उपखानं परि- समूहनं पर्युक्षणमित्येवमादयोऽपि धर्मा: प्रसज्येरन् अपवादाभाव उत्सर्गसिद्धे- 15 रित्यर्थ:। तेऽपि भवन्त्विति न वाच्यमित्याह-न चास्तीति ।। कथमसंभव इत्याकाह्कायां अग्न्युद्धरणासंभवं तावदाह-उद्धरणं तावदिति । भक्द्रम्यस्य भोजनार्थताव्याघातप्रसङ्गाभेन्नाओ होमः, तर्हि कुत्रायं होम इस्याशङ्याह- भोजनोपनीतेति॥ भोजनायोपस्वितं यहूव्यं तत्साध्यत्वादास्ये मुखेऽयं होम इत्यर्थ:। उक्तेऽर्ये श्रुतिसंवादमाह-तथा चेति॥ अगिहोत्रधर्मणां प्राप्स्यभावे 20 लिङ्रमाह-अत एव चेति।। प्रसिद्धानां धर्माणां प्राप्तिश्वेत्संपादनं व्यर्थमिति भाव:। अगिहोत्राङ्गानि चेत् संपाधयन्ते, कथं तहि वेदिसंपादनमित्याशङ्कयाह- वेदिश्चुतिश्रेति ।। संस्कृता भू: वेदिरुच्यते। तदभावात् खण्डिलमान्रं लक्ष्यत इत्यर्थ:। एवं तावदग्न्युद्धरणासंभवं स्फुटीकृत्याभनिहोन्रसंबन्धिन: सायंप्रातः- कालस्याप्यत्ोपसंहारो न संभाव्यते, भोजनेनैव नियतकालेन संबन्धादित्ा- 25 भोजनेनैवेति।। उपखानपरिसमूहनादयोऽ्यग्यभावादेव न संभाव्यन्त

१. A omits अम्म्युदरणसंभव सावत्

88b

[ब. ३. पा. ३. सू. ४२.

भाष्यम् मन्येऽपि उपस्थानादयो धर्माः केचित्कर्थंचित् विरुध्यन्ते। तस्मा- द्ोजनपक्ष एव एने मन्त्रद्रव्यदेवतासंयोगात्पश्च होमा निर्वर्तयितव्या:। यचु आदरदर्शनवचनम्, तन्भोजनपक्षे प्राथम्यविधानार्थम्; न हस्ति 5 वचनस्यातिभार :; न तु अनेन अस्य नित्यता शक्यते दर्शयितुम्। तस्मात भोजनलोपे लोप एव प्राणान्निहोत्रस्येति।। [तन्निर्धारणाधिकरणम्] तन्निर्धारणानियमस्तदष्टः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः फलम् ॥ ३-३-४२॥

10 सन्ति कर्माद्वव्यपाश्रयाणि विज्ञानानि "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमु- पासीत" इत्येवमादीनि। किं तानि नित्यान्येव स्यु: कर्मसु, पर्णम- यीत्वादिवत्; उत अनित्यानि, गोदोइनादिवदिनि विचारयामः।

प्रकटार्थविवरणम

इत्यर्थः। बस्मादमिद्वोर्त्रधर्माणं प्राप्त्यभावात् "तद्न्द्रक्तम्" इत्यस्य द्रव्य- 15 विशेषविधायकत्वाभावान्न प्रतिनिधानन्यायावतारः, तस्मादित्युपसंहारः। विशेषवचनेऽस्य[वचनस्य] सामान्यवंचनावबाधने न ह्यनिभारोऽस्तीत्यर्थः॥ तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्ध्यपतिबन्धः फलम्॥ उद्धीथादिकर्माङ्गालम्बनान्युपासनानि विषय इत्याह - सन्तीति ।। उभयविधोदाहरणदर्शनात् संशयमाह-किं तानीति ॥ पर्णमयीत्वं पालाश- 20 मबीत्वम; तद्यथा जुहा: क्रतुषु नित्यं तद् न्नित्यत्वं भवतु, किं वा यथा प्रकृताप्प्रणय- नाश्रयो गोदोहनोपराग: पशुभ्यो विधीयते तद्वश्ैमितिकत्वमित्यर्थः। पूर्वत्रा- नित्यभोजनार्थभक्तद्रव्यप्रयुक्तस्य होमस्यानित्यश्वमुक्तम्। इह तथाविधानिस्य- त्वहेतोरभावात् नित्यकत्वक्गोपजीविनां उद्गीथादयुपासनानां साङ्कर्मांनुष्ठापकेन

१. TM. होत्रेण २. A. वचनापन्न A. होते 2. A adds पृथक्

886

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् किं तावसथाप्तम्१ नित्यानीति ; कुतः १ प्रयोगवचनपरिग्रहात्-अनार- भ्याधीतान्यपि हि एतानि उद्गीथादिद्वारेण ऋतुसंबन्धात् ऋतुपयोग- वचनेनैव अग्ञान्तरवत् संस्पृश्यन्ते; यत्तु एषां स्ववाक्येषु फळश्रव- णम्-"आपयिता ह वै कामानां भवति" इत्यादि, तद्वर्तमानापदेश- 10

रूपस्वादर्थवादमात्रमेव, अपापक्चोकश्रवणादिवत्, न फलप्रधानम्। तस्मात यथा "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं क्लोकं शरृणोति" इत्येवमादीनाम् अप्रकरणपठितानामपि जुहादिद्वारेण ऋतुप्रवेशात् पक- रणपठितवत् नित्यता एवमुद्गीथाछयुपासनानामपीति। एवं पासे त्रुम :- तनिर्धारणानियम इति। यान्येतानि उद्गीथादिकर्म- 10

प्रकटार्थेविवरणम्

प्रयोगविधिना परिगृद्दीतत्वान्नित्यत्वमिस्याह-किं तावदिति ॥ ननु प्रयोग- विधिरद्गानुष्ठानं प्रयोजयति, उपासनानां च कतुसन्निधावनधीतानां कत्वङ्- स्वाभावात् कथं प्रयोगविधिप्रयोज्यत्वमित्याशङ्कयाह-अनारभ्याधीता - न्यपीति ॥ यद्यप्यनारभ्याधीतानि कतुसन्निधावनधीतान्युपासनानि, तथापि 15 "य एवं विद्वान् गायति" इत्यादिवाकयप्रमाणेन कतुसंबन्धलिद्धे: कतुप्रयो- गवचनेन संस्पृश्यन्ते। यथा पर्णमयीत्वस्यानारभ्याधीतत्वेऽपि जाद्रारेण "यस्य पर्णमयी जुह्ूर्भति" इति वावयेन कत्वङ्गत्वसिद्धये प्रयोगवचनप्रयो- ज्यत्वं तददित्यर्थ: । ननूपासनानां पृथक् फलभ्रवणात् स्वातन्त्रयमेवास्तु, किं कत्वकृत्व कल्पनयेत्याशङ्कयाह-यच्वेषामिति ॥ साध्यरूपतया फेलानिर्देशान 20 लातन्त्र्यमित्यर्थः । पूर्वपक्षमुपसंदरति-तस्मादिति ।। नैमिच्तिकान्युपासनानि गोदोहनादिवत; न तेषां नियमेन कतुष्वन्वय इत्याइ-एवं पासे त्रूम इति॥ उद्धीथादय: कर्मगुणा: कर्मांङ्रभूताः। तेषां यानि यथालरूपोपासनानि न तानि निस्यपणमर्यात्वादिवत्कर्मसु नियम्येरन् इति

१. TM. फकनिर्देशात

887

श्रह्ममूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. ३. पा.३े. सु. ४२,

भाष्यम्

गुणयाथात्म्यनिर्धारणानि-रसतमः, आप्तिः, समृद्धिः, मुख्यम्ाण:, आदित्य :- इत्येवमादीनि, नैतानि नित्यवत् कर्मसु नियम्येरन्; कुतः? तद्टेः; तथा हि अनियतत्वमेवंजातीयकानां दर्शयति श्रुति :- "तेनोभौ 5 कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद" इत्यविदुषोऽपि क्रियाभ्यनुज्ञानात; प्रस्तावादिदेवताविज्ञानविहीनानामपि मस्तोतादीनां याजनाध्यवसान- दर्शनाठ्-"प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्मस्तो- व्यसि" "तां चेदविद्वानुद्रास्यसि" "तां चेदविद्वान्मतिहरिष्यसि" इति च। अपि च एवंजातीयकस्य कर्मव्यपाश्रयस्य विज्ञानस्य पृथगेव 10 कर्मणः फळम् उपलभ्यते-कर्मफलसिद्धयप्रतिबन्धः तत्समृद्धि: अति- शयविशेष: कश्चित्-"तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद। नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा

प्रकटार्थविवरणम्

संबन्धः । तान्युदाहरति-रसतम इति ॥ सारिष्टगुण उद्गीथः; आप्तिगुण: 15 समृद्धिगुणः; तथा मुख्यप्राणदष्टिविषयत्वान्मुख्यः प्राणः; आदित्यटष्टि- विषयत्वादादित्य उद्रीथ इत्यादीनीति। सुत्रस्य प्रतिक्षाभागं व्याख्याय हेतुभाग- मवतारयति-कुत इति॥ येन कर्मण: फलं न ज्ञानात् अनभिक्षस्यापि हरीतकी- भक्षणे विरेकदर्शनात्; तेन कारणेन यो रसतमादिगुणकमुद्दीथं वेद यश्च न वेद तावुर्भावपि ज्ञाशी कर्म कुरुत इति योजना। विद्याया: कर्माङ्गत्वनियमाभावे 20 लिङ्गान्तरमाह-प्रस्तावादीति ॥ तां चेदविद्वान प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपति- व्यतीति चाक्रायणेनाक्षेपकरणादविद्वत्ता सिद्धेत्यर्थः । पृथग्ध्यप्रतिबन्धः फल- मित्येतद्याचष्टे-अपि चेत्यादिना ॥ तेनोभों कुरुत इति पूर्वपक्षमुपन्यस्य स्वयमेव तन्निरस्यति-नाना त्विति॥ विद्याविदे नाना भिन्नफले; दष्टो हि मणि- विक्रेयणे शबराद्णिजो ज्ञानाधिक्यात् फलातिशयः। तस्माद्यदेव कर्म विद्यया 25 प्रकृतोद्गीथादिविषयया करोति, श्रद्धया आस्तिष्यधुध्या, तथोपनिषदा देव-

१. A omits उभी २. A. विक्रवणे यस्माद्वणिजो

888

तिर्धारणाधिकरणम् २७.] मकटार्थविवरणम्

भाण्यम् तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति; तत्न "नाना तु" इति विद्वदविद्द- त्प्रयोगयो: पृथकरणात्, "वीर्यनत्तरम्" इति च तरप्प्रत्ययमयोगाव विद्याविदीनमपि कर्म वीर्यवदिति गम्यते; तच्च अनित्यत्वे विदाया उपपद्यते; नित्यत्वे तु कथं तद्विहीनं कर्म वीर्यवदित्यनुश्ञायेत; सर्वा- 6 कोपसंहारे हि वीर्यवत्कर्मेति स्थितिः। तथा लोकसामादिषु प्रतिनिय- तानि पत्युपासनं फलानि शिष्यन्ते-"कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्ध्बा- आ्ावृत्ताश्च" इत्येवमादीनि। न चेद फलश्रवणम् अर्थवादमात्रं युक्तं प्रतिपत्तुम्: तथा हि गुणवाद आपदेत; फलोपदेशे तु 'मुख्यवादोप- पत्ति :; प्रयाजादिषु इतिकर्तव्यताकाक्स्य कतोः प्रकृतत्वात् तादर्थ्ये 10 प्रकटार्थविवरणम् ताध्यानेनेस्यर्थः। भ्रुतेर्विवक्षितांशमाह-तत्नेति ॥ किं व लोकडष्टया सामा- युपासनेषु प्रतिनियतफलोपदेशादृपि न कर्माङत्वमित्याह -तथेति।। आवृत्ता: तिर्यक्चः। कल्पन्ते भोगाय समर्था भवन्ति असे विदुषे। यदु्क्त फल- भवणमर्थवाद्मात्रमिति, तत्राह-न चेदमिति ॥ तथा हीति ॥ अर्थवादमान्रत्वे 15 सति गुणवाद एवंगुणकमुपासनमिति स्तुतिलक्षणा प्रसज्येत। फलोपदेश- कस्वे पुनर्मुख्य एवार्थों लभ्यते। न च मुल्ये संभवति लक्षणाश्रयणं वाच्यम्। तस्ात्सन्रन्यायेन साध्यतया फलं परिणम्यत इति भाषः । नम्वेवं सति "वत्म्र- याजानूयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद्यश्स्य करियते वर्म यजमानस्य प्रातृष्बामिभूलै" इस्यनापि वर्तमानापदिष्टस्य फलस्य कामोपबन्धकरणलक्षणपरिणामाभ्यणे- 20 नानित्यत्वमेवोपपद्येतेश्याशङ्याह -प्रंयाजादिष्त्रिति । करणं सेतिकर्तव्यमेव कार्ये साधयति इति लोके नियमात् करणस्य कतोरितिकर्तव्यताकाङ्कास्ति ; तस्य प्रकृतत्वात् प्रकरणप्रमाणेनाधिकार शून्यानां प्रयाजादीनां कतूपकारकत्वे सति तरफलेनैव फलवत्त्वाधुकं तत्फलशुतेः अर्थवादत्वम्। उपासनायां पुनः न तथा कतुप्रकरणे समासानमिति वैषम्यमित्यथ:। नतु कतुम्रकरणासानामानेपि 25

१. A. माले सवीत्मर्य: । गुण- २. T. प्रयोजनादिष्विति

880

[म. ३. पा. २. सू. ४२,

भाष्यम् सति युक्तं फलश्रुतेरशर्यवादत्वम्। तथा अनारभ्याधीतेष्वपि पर्णमयी- त्वादिषु। न हि पर्णमर्यात्वादीनामक्रियात्मकानाम् आश्रयमन्तरेण फल- संबन्धोऽवकल्पते; गोदोहनादीनां हि प्रकृताप्पणयनाद्याश्रयलाभादुप- 5 पत्र: फलविधि :; तथा बैल्वादीनामपि प्रकृतयूपादयश्रयलाभादुपपभ्ः फलविधि :; न तु पर्णमयीत्वादिषु एवंविध: कश्रिदाश्रयः पकृतोऽस्ति;

प्रकटार्थविवरणम् पर्णमर्यीत्वादिषुं फलश्रवणस्य मर्थवादत्वं दष्टम्; तथोपासनेष्वपि भविष्यती त्याशङ्याह-तथति ॥ कतुमनारभ्य अप्रक्रम्य अधीतेष्वपि पर्णमयीत्वादिषु 10 फलश्रवणस्य युक्तमर्थवादत्वम् योग्यानुपलण्धिबाधात्-वर्तमानायां जुह्ूस- त्तायां वर्तमानमपापश्लोकश्रवणं योग्यत्वे सत्युपलभ्येत, न चोपलभ्यत इस्यर्थ: । किंच क्रिया फलसाधनं भवति। पर्णमर्यात्वादीनां च अक्रियात्मक- त्वान्नान्याश्रयमन्तरण स्वत एव साधकत्वं घटत इस्याह-न हि पर्णमयीत्वा- दीनामिति॥ नन्वक्रियात्मकत्वाश्चेत् फलसंबन्धो नोपेपद्यते, तर्हि "गोदो- 15 इनेन पशुकामस्य प्रणयेत्" "कांस्येन ब्रह्मवर्चसकामस्य" "बैल्वमन्नाद्यकामस्य यूपं कुर्यात्" इत्यांदिष्वपि फलसम्बन्धो न स्यादितयाशङ्कयाह-गोदोहना- दीनां हीति । गोदोहनादिविधानं तायन् क्रत्वर्थम् "चमसेनापः प्रणयेत्" इति प्रकृतेनैव क्रतुसिद्धेः; तस्माद्विशेषविधानात् फलार्थतैवेत्यर्थः । "यूपे पशुं बभ्राति" इति प्रकृतयूपाश्रयणेन बैल्वादिविशेषविधानमपि फलार्थमेवे- 20 स्यर्थ: । तर्हि जुह्वाश्रयणेन पर्णमयीत्वविशेषविधानमपि फलाय कि नेष्यत इत्याशङ्कयाह-न तु पर्णमयीत्वादिष्विति ॥ "यस्य पर्णमयी जुह्ूः" इति वाक्य- मन्तरेणान्यस्प जह्नाः कत्वर्थत्वे प्रमाणस्यादर्शनात् सर्वक्रतुषु पर्णमय्येव जुह-

१. TM and A. त्वादिफल ४. A adds न २. T omits अर्थवादत्वं ... ५. TM. नोपलभ्यते फलश्रवणस्य ३. T and T's. नारभ्योपक्मस्य TM. भ्यापक्रम्य

890

प्रदानाधिकरणम् २८.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् वाक्येनैव तु जुहाद्याश्रयतां विवक्षित्वा फळेऽपि विधि विवक्षनो वाक्य- भेद: स्यात्। उपासनानां तु क्रियात्मकत्वात् विशिष्टत्रिधानोपपसेः उद्गीथाद्याभ्रयाणां फले निधानं न विरुध्यने। तस्मात यथा कत्वाश्र- याण्यपि गोदोहनादीनि फळसंयोगादनियानि एवमुद्गीथाछुपासना- 5 न्यपि इति द्रष्टव्यम् । अत एव च कल्पसूत्रकारा नैवंजातीयकान्युपा- सनानि ऋतुषु कल्पर्याचक्रु:।। [प्रदानाधिकरणम्] प्रदानवदेव तटुक्म् ॥ ३-३४३॥ वाजसनेयके "वदिष्याम्येवादमिति वागदधे" इत्यत्र अध्यात्मं 10 वागादीनां प्राणः श्रेष्ठोऽवधारितः, अधिदैवतमग्रयादीनां वायुः; तथा छान्दोग्ये "वायुर्वाव संवरगः" इत्यत अधिद्वतमग्रयादीनां वायु: संवर्गोऽवधारितः, "प्राणो वाव संवर्गः" इत्यत्न ; अध्यात्मं वागादीनां प्राणः । तत्न संशयः-कि पृथगेवेमौ वायुमाणावुपगन्तव्यौ स्याताम् प्रकटार्थविवरणम् 15

रमान्या काचित् पर्णमर्यात्वस्याधारभूता क्रनुशेषतया प्रकनास्ति, यदाश्रयणेन पर्णमयीत्वं फलाय विधायेतेत्यर्थः। एतदेव वाक्यं जुह्वाः कत्वर्थताम्, पर्ण- मय्या: फलसाधनतां च बोधयतीति न वाच्यमित्याह-वाक्येनैव त्विति।। एवं पर्णमयीत्वादिफ लश्रवणस्यार्थवादृत्वमुपपाद्य तद्वैलक्षण्यमुपासनाना- माह-उपासनानां त्विति। स्वयं क्रियात्मकत्वात् यागादिवत् विशिष्टफलो- 20 देशेन विधानमुपपद्यते, प्रकरणादिना व करत्वर्थतायाः सिद्धत्वात्तदाश्रयणेन फलायोपासनविधानमपि घटते यस्मात् तस्पादित्युपसंहारः । मत्रैव लिङ्न- माह-अत एव चेति।। पदानवदेव तदुक्तम् ॥ वायुप्राणौ विषय इस्याह-वाजसनेयक इत्यादिना ॥ तयो: भेदाभेद- 25 प्रतिपादकवाक्याभ्यां संशयमाह-तत्रेति । पूर्वत्रोपासनानां पृथकुफलभव- 891

असस्तमाध्यव्यारयानम् [भ. ३. पा. ३. सू.४२.

मान्दम्

उत अपृथगिति । अपृथगेवेति तावत्माप्तम्, तत्वाभेदात्; न हि अभिन्ने तथ्वे पृथगतुचिन्तनं न्याय्यम्: दर्शयति च श्रुतिः अध्यात्ममधिदैवतं च तत्वाभेदम्-"अभिर्वाग्भूत्वा सुखं प्राविशत्" इत्यारभ्य; तथा "त एते सर्व एव समा: सर्वेऽनन्ता:" इत्याध्यात्मिकानां प्राणानाम् आधिदैविकीं विभूतिमात्मभूतां दर्शयति। तथा अन्यत्ापि तव तत्न अध्यात्ममधिदैवतं च बहुधा तच्वाभेददर्शनं भवति; कचिच्च "यः प्राणः स वायु:" इति स्पष्टमेव वायुं प्राणं च एक करोति। तथा उदाहृतेऽपि बाजसनेयिब्राह्मणे "यतश्वोदेति सूर्यः" इत्यस्मिन् उपसंहार श्षाके, 10 "पाणाद्वा एष उदेति म्ाणेऽस्तमेति" इति माणेनैव उपसंहरन् एकत्वं दर्भयति: "तस्मादेकमेव व्रंत चरेत्माण्याच्चैवापान्याच्च" इति च पाण- व्रतेनैव एकेनोपसंहरन् एतदेव द्रठयति। तथा छान्दोग्येऽपि परस्ताव "महात्मनश्रतुरो देव एकः कः स जगार सुवनस्य गोपा:" इत्येक-

प्रकटार्थेविवरणम्

15 णात् फर्मोङ्रेम्यो मेदेनानुष्ठानमुक्तम्। इह वायुप्राणयोस्तत्त्वाभेदेन एक मेव फलं प्राणात्मनावस्थानमिति वायुगाणावपृथगनुचिन्तनीयाविस्याह- अपृयगिति ॥ स्वरूपामेदं प्रमाणतः प्रकटयति-दर्शयति चेति ॥ यदि वाु- प्राणयोः पृथगनुचिन्तनं विधिस्सितं स्यात् तदोपासनाङ्वतोपदेशोऽपि पृथ- गेव स्याद्। इह च प्राणापानयोरनिरोधं न कुर्यादिस्येकमंव वतं दर्शयति। 20 ततोऽप्यपृथगनुचिन्तनमिस्याह- तस्मादेकमेवेति। तथा छान्दोग्येडपि वायुं प्रार्ण च संवर्गगुणविशिष्ट भेदेनोपक्रम्य परस्ताद्वाक्यशेष संवर्गमेकमेव गमबती स्यम्वयः । महात्मन इति द्वितीयाबडवचनम। चतुरो घागादीन् देव एक: क: प्रजापतिः प्राणः स जगार गीर्णवानुपसइतवानित्यर्थ:। पको वायुरेकेषां अभि- रादित्यभन्द्रमा आप इति चतुर्णो संहरणात् संवर्ग: अपर: प्राणोऽपरेषां वाक- 25 चक्षुःभोत्मनसां संवर्ग इति न श्रवीतीत्र्थ:।.

१. T and T'. पुरस्तात् २. T1. प्राणोपख्लेपात् चक्षु:

892

प्रदानाधिकरणम् २८.] पकटार्थववरणम्

भाष्यम्

मेव संवरगे गमयति; न ब्रवीति-एक एव पर्वा चतुर्णो संवर्ग:, अप- रोऽपरेषामिति। तस्मादपृथवत्वसुपगमनस्येलव मासे श्रूम :- पृथगेव वायुमाणावुपगन्तव्याविति; कस्मात्: पृथगुपदेशात्; आध्यानार्थो हि अयम् अध्यात्माधिदैवविभागोपदेशः; स असत्या- 5 ध्यानपृथकत्वे अनर्थक एव स्यात्। ननु उक्तं न पृथगनुचिन्तनम्, तच्वाभेदादिति-नैष दोष :: तत्वाभेदेऽप्यवस्थाभेदात उपदेशभेद- वशेन अनुचिन्तनभेदोपपत्ते:, श्लोकोपन्यासस्य च तत्वाभेदाभिपाये- णापि उपपद्यमानस्य पूर्वोदितध्येयभेदनिराकरणसामर्थ्याभावात्, "स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतारसा देवतानां वायु:" इति च 10 उपमानोपमेयकरणात्। एतेज व्रतोपन्यासो व्याख्यातः; "एकमेव व्रतम्" इति च एवकारो वागादिव्रतनिवर्तनेन प्राणत्रतप्तिपच्यर्थः;

प्रकटार्थेविचरणम्

उत्सूत्रमेव सिद्धाम्तमाह-पृथगेवेति ।। "तौ वा पतौ हौ संवगौं" इति धाक्यस्य उपास्यगुणविशिष्टमेदाभिधायकस्य भेदेनाुचिन्तने तात्पर्याद्वाकयप्रभा-15 णाव् मेदेनानुचिन्तनमित्यर्थ: । पूर्वपक्षबीजमुन्मूलयति-ननूक्तमित्यादिना।। उपास्यतया प्रधानभूतसंवर्गगुणविशिष्टवायुप्राणधर्मिभेदविषयेण वाक्येन गुणभूतसमीरणस्वभावैक्यविषयं वाक्य बाध्यत इति भावः। वाजसनेयिगत- छोकस्य गतिमाह-शोकोपन्यासस्य चेति॥ सूर्योदयास्तमययोः वाय्व- धीनत्वात् तदभेदाभिप्रायेण प्राणात्सूर्यम्योदयास्तमयी दर्शितौ। ततोऽध्या- 20 त्माधिदैवविभागोक्तस्य ध्येयभेदस्य निराकरणे नास्ति श्रोकस्य सामर्थ्य- मित्यर्थ:। इतोऽपि विशिष्टभेदो न निराचिकीर्षित इत्याह-स यथैषामिति॥ एतेनेति।। श्रोकस्य स्वरूपे चैकयाभिप्रायेणेत्यर्थः। वतोपदेशस्य प्रकारान्तरेण गतिमाह-एकमेव व्रतमिति ॥ वेत्यथेममेव नामोद्योऽयं मध्यमः प्राण इस्य- ध्यारमं मुख्यस्य प्राणस्य सृत्युनानाप्तत्वमुक्त्वा आधिदैविक चागन्यादीनांजवलना- 25

१. T omits स्वरूपे २. A omits ज्वलनादि

898

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [म. ३. पा. ३. सु. ४३.

भाष्यम् भग्रव्रतानि हि वागादीन्युक्तानि, "तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे" इति श्रुतेः; न वायुव्रतनिव्ृत्त्यर्थ :; "अथातो व्रतमीमांसा" इति प्रस्तुत्य तुल्यवत् वायुमाणयोरभग्नव्रतत्वस्य निर्धारितत्वात्; "एक- 5 मेव व्रंतं चरेत्" इति च उक्त्वा "तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलो- कतां जयति" इति वायुगापतिं फलं ञुनन् वायुव्रतमनिवर्तितं दर्शयति; देवतेत्यत्र वायुः स्यात्, अपरिच्छिन्नात्मकत्वस्य प्रेप्सितत्वा, पुर- स्तात्मयोगाच्च-"सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः" इति। तथा "तौ वा एतौ दौ संवर्गी वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेपु" इति भेदेन व्यपदि- 10 शति ; "ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतम्" इति च भेदेनैव उपसंहरति; तस्मात्पृथगेव उपगमनभ् । प्रदानवत्-यथा "इन्द्राय राजे पुरोडाशमेकादशकपाळमिन्द्रायाधिराजायेन्द्राय खराजे" इत्यस्यां त्रिपुरोडाशिन्यामिष्टौ, "सर्वेषामभिगमयन्नवद्यत्यछंबट्कारम्"

प्रकटार्थविवरणम्

16 दिवतभङ्रमुकत्वा वायोरमनवतत्वं निर्धारितम्। "निम्लोचन्त्यन्या देवताः न वायुः स यथैषां प्राणानां मध्यम: प्राणः"इस्यादिनेत्यर्थः। इतश् न वायुवतनिवृत्ि- रित्याह-एकमेव व्रतमिति।। तेन सव्तेनोपासनेन; निरर्थक: उ: पंतस्यै पतस्याः देवताया: सायुज्यं समानदेहतां समानलोकतां च प्रामोतीत्यर्थः। नम्वन्न देवता- प्राप्तिरुच्यते, न वायुप्राप्तिरित्याशङ्कयाह-देवतेत्यन्नेति ॥ यटुक पृधगुप- 20 देशादिति, तदिदानीं विवृणोति-तथा तौ वा इति ॥

इदानीं सौत्रमुदाहरणं व्याचष्टे-प्रदानवदित्यादिना ॥ त्रयः पुरो- डाशा यस्यां सा त्रिपुरोडाशा; तस्यां सहैव प्रदानं कि वा भेदेनेति सन्देदे पूर्व- पक्षमाह-सर्वेषामिति ॥ अच्छं शुद्ध बटकारं भागं सर्वेपामभि- गमयन् प्रापयत्रवद्यति । गृद्धातीति वचनारस हैव प्रक्षेपाशङ्का जायते। 52 अन्यथा प्रत्येकमभिगमयन्निति स्यात्। दैवतैकयाच् सहप्रदानाशङ्कायां प्रधान-

१. T, Ti and A omit एतस्ये

894

प्रदानाधिकरणम् २८.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

इत्यतो वचनाव, इन्द्राभेदाच, सहमदानाशङ्कायाम्-राजादिगुणभेदाद याज्यानुवाक्याव्यत्यासविधानाच्च यथान्यासमेव देवतापृथकत्वात्मदान- पृथवत्वं भवति; एवं तत्वभेदेऽपि अध्येयांशपृथकत्वात् आध्यान- पृथक्त्वमित्यर्थः । तदुक्तं संकर्षे "नाना वा देवता पृथगज्ञानात्" 8 इति। तत्न तु द्रव्यदेवताभेदाव यागभेदो विद्यते; नैवमिह विद्या- भेदोऽस्ति, उपकमोपसंहाराभ्याम् अध्यात्माधिदैवोपदेशेषु एकविद्या- विधानमतीतेः; विदैक्येऽपि तु अध्यात्माधिदैवभेदाव पतृत्तिमेदो भवति-अंग्िहोत्र इव सायंगातःकालभेदात्-इत्येतावद भिप्रेत्य मदा- नवदित्युक्तम्। 10

प्रकटार्थविवरणम्

पृथवस्वमिति सिद्धान्तः । स्वरूपेणेन्द्रस्यैक्येऽपि राजादिगुणावेशिष्टदेवता- भेदादित्यर्थः । हेत्वन्तरमाह-याज्येति ॥ यजेति प्रेषे कुते या ऋच: शस्यन्ते होत्रा ता याज्या :; अनुभूद्दीति प्रैषे याः शस्यन्ते तां अनुवाक्याः। तथो: व्यत्यासविधानाच् "इन्द्राय राजेऽनुश्रृदि" इति प्रथमम्; पश्चात् "इन्द्रा- 15 याधिराजाय अनुभ्रूदि" इस्यादि; सहप्रदानं चेदेकैव याज्यानुवाक्या च स्यादि- स्वर्थ:। सङ्क्षें देवताकाण्डे। नाना भेदेना प्रक्षेप: कुतः! तत्तद्ुणभेदेन देवता- पृथकत्वज्ञानादित्यर्थ:। देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागो याग :; तस्य यथेह टष्टान्ते भेद:, तथा विद्याभेदोऽपि स्यादित्याशङयाह-तत्र त्विति ॥ यत्रोत्पत्तिवाक्यादेव नानादेवतं कर्म प्रतीयते, तन्र देवतादिभेदात्कर्मभेद:, न तथेह विद्याभेद: 20 उत्पत्तित एव प्राणविधयैक्यावगमादित्यर्थः। कथं तर्हि विद्यैक्ये भेदेनानु- चिन्तनमित्याशङ्कयाह-विद्यैक्येऽपीति ॥ "सायं प्रातरभिद्दोनं जुदोति" इति भूयते। तत्र सायमन्यथानुष्ठानं प्रातश्वान्यथा; देवता चागि: प्रजापतिश सायम्; सूयंः प्रजापतिश् प्रातः, तत्प्रदानभेदो यथा कर्मेक्येऽपि तथा विधै- क्येऽपि अनुचिन्तनमेदो न विरुष्यत इत्यर्थ:॥ 25

१. A. तल २. A adds देवतोद्देशे

895

[ब. ३. पा. ३. सू. ४४,

भाष्यम्

लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि॥ ३-३-४४॥

वाजसनेयिनोऽगिरहस्ये-"नैव वा इदमग्रे सदासीत्" इत्ये- 5 तस्मिन्ब्राह्मणे मनोऽधिकृत्याधीयते-"तत्पटूतिंशतं सहस्राण्यपशयदात्म- नोऽग्रीनर्कान्मनोमयान्मनश्चित:" इत्यादि; तथैव "वाक्चितः प्राण- चितश्रक्ुश्चितः श्रोत्चित: कर्मचितोऽन्निचितः" इति पृथगग्नीनामनन्ति सांपादिकान । तेधु संशय :- किमेते मनश्चिदादयः क्रियानुमवेशिन:

प्रकटार्थविवरणम्

10 लिङ््भूयस्त्वाचद्धि बळीयस्तदपि।।

विषय दर्शयितुमुपक्रमते-वाजसनेयिन इति ॥ उत्पन्नेः प्राकू इवं सर्वे नैव सदासीत् इत्युपक्रम्यानन्तरं मनसः प्रादुर्भावमुक्त्वा तन्मन आत्मान- मैक्षतेति ईक्षणपूर्वक तन्मन आत्मनोऽमीनपश्यदिति मनोऽधिकृत्याधीयत इत्यर्थ:। पुरुषायुष्टेन कपशतवर्षान्तर्गतष टुम्रिशत्सहस्राहोरात्रावच्छिन्न - 15 तथा मनोवृर्च्तानां तावतसंख्याकत्वमाह-षट्तरिंशतं सहस्राण्यग्रीनिति ॥। अकीन् स्तोतग्यान मनोवृतिभावितत्वात्ं मनोमयानिष्टकामिरिव मनोषृत्िभि- रेव चीयन्त इति मनश्चित इत्यर्थः । तथा वागादिवृत्तिमिरिष्टकात्वेन 'भावि- तामिश्चीयन्त इति वाकूचिदादीनात्मनोऽगीन वागादयोऽपश्यनिस्यर्थः । कत्वर्थत्वपुरुषार्थत्व विनियोजकप्रमाणादर्शनात्संशयमाह-तेषु संशय इति।। 20 केवलविद्यातमका भावेनामया इत्यर्थ:। पूर्वत्ाध्यात्माधिदैवतजान - भेदात् अभिष्यानभेदो दर्शिता; तद्वदिद स्वानमदाभावात् ऋत्वङ्मूतेषें- कामवाभिचयनप्रकरणात् क्रियासानत्वावगमार क्रियान्तर्गता साह-

१. TM and A. अर्थात् १. TM. भावाम्मनोमया: २. TM. वदा Y. T and Ti. भूतेषु काम- A. तावागादिभि:

896

सिशमूबसत्वाधिकरणम् २९.] म्रकटार्थविवरणस् भाष्यम् तच्छेषभूता:, उत सवतन्त्रा: केवळविद्यात्मका इति। तत्न पकरणा- त्क्रियानुमवेशे पाप्ते, स्वातन्त्रयं तावत्प्रतिजानीते-लिक्भूयस्त्वा- दिति। भूयांसि हि लिङ्गानि अस्मिन्ब्राह्मणे केवलविद्यात्मकत्वमेषा- सुपोद्वलयन्ति दृश्यन्ते-"तद्यात्किचेमानि भूतानि मनसा संकल्पयन्ति 5 तेषामेव सा कृतिः" इति, "तान्हैतानेवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि सपते" इति च एवंजातीयकानि। तद्धि लिनं प्करणा- दलीय:। तदप्युक्तं पूर्वस्मिन्काण्डे-"अ्ुतिलिङ्वाक्यप्रकरणस्थानसमा- ख्यानां समवाये पारदौर्वल्यमर्थवित्रकर्षात्" इति॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्सात्किया मानसवत्॥ 10

३-३-४५ ॥।

नैतद्युक्तम्-सवतन्त्रा एतेऽग्रयोऽनन्यशेषभूता इति; पूर्वस्य करिया- मयस्य अझेः पकरणात् तद्विषय एव अयं विकल्पविशेषोपदेशः स्यात, प्रकटार्थविवरणम् तत्न प्करणादिति ॥ सिद्धानतमुपक्रमते-स्वातन्त्रयं तावदिति॥ ईदानी 15 भूतानि यर्रिंकचन मनसा सङ्कल्पयन्ति, तेषामेवाझीनां सा कृति: करण- मिस्येतत् ख्वातन्त्रयेण भार्वनात्मकत्वे लिङ्गम्: न दि क्रियान्म् यर्तिकचित्कर- णेन सिध्यति, चोदनैकलम्यत्वादित्यर्थः। पवंविदे खपते जाग्रतेऽपि तानेतानमनान सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्धन्तीति लिङ्गान्तरम्। न हि कर्माकं सर्वदा सवैरेवानुष्ठीयते, प्रतिनियतदेशकालनिमित्तेषु चोदितस्वादित्यर्य:। 20 यशोंक प्रकरणात्कियाङ्गत्वमिति, तंत्राह-तद्धि लिङ्गमिति॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात करिया मानसवत् ।। सिद्धान्तोपक्रममिदमधिकरणम्; तत्र सुतरेण पूर्वपक्षमाह-पूर्वविकरप

१. TM and A. इमानि २. A omits तल ... मिति २. T, Ti and TM. भवना Y. T and T'. सूलविकस्प: 897

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. ३. पा. ३. सु. ४५.

भाष्यम्

न स्वतन्त्र: । ननु प्रकरणाल्लिजं बलीय :- सत्यमेवमेतत्; लिङ्ग्मपि तु एवंजातीयकं न प्रकरणाद्वलीयो भवति; अन्यार्थदर्शनं हि एतव, सांपादिकाश्निमशंसारूपत्वात्; अन्यार्थदर्शनं च असत्यामन्यस्यां भासौ 5 गुणवादेनाप्युपपद्यमानं न प्रकरणं वाधितुमुत्सहते; तस्मात्सांपादिका अप्येतेऽग्रयः प्रकरणात्कियानुभवेशिन एव स्यु:। मानसवत्-यथा दशरात्रस्य दशमेऽइनि अविवाक्ये पृथिव्या पात्रेण समृद्रस्य सोमस्य प्जापतये देवतायै गृह्यमाणस्य ग्रहणासादनहवनाहरणोपडानभक्षणानि मानसान्येवान्नायन्ते, स च मानसोऽपि ग्रहकल्पः क्रियापकरणाल्किया- 10 शेष एव भवति-एवमयमप्यभ्रिकल्प इत्यर्थः॥

प्रकटार्थविवरणम् इति ॥ पूर्वस्य क्रियामयस्येष्टकाभिरगिश्ीयत इति विहितस्यायं विकल्प: स्यात् यथासी कत्वऊं तथायमपीत्यर्थ:। सिद्धान्तिनोक्तमनूद दूषयति - नन्वित्यादिना ॥ यद्यपि विध्युद्देशगतं लिन प्रकरणात् बलीय:, तथापि 15 नार्थवादगतं न्यायतः प्राप्तस्यावद्योतकत्वादर्थवादलिङ्गानामित्यर्थ:। क्रियेति सूत्रपदनिगमनेन व्याचष्टे-तस्मादिति ॥ नतु क्रियाया वाह्यसाधनसाध्य- तानियमाव् कथं भावनात्मकानां कत्वङ्तेश्याशङ्कयोदाहरणमाह-मानस- वदिति॥ दशरात्रस्य कर्मणो यहशममह: तद्विवाष्याभाम। न विद्यते विविधं वाक्यं ऋस्विजां यस्मिन् मानसत्वात्सङ्कत्पव्यापारस्य तत्मित्रेवं भ्रूयते 20 "अनया त्वा पात्रेण समुद्रं रसया प्राजापसं मनोग्रहं गृहाति" इति। तद- र्यत उपन्यस्यति-पृथिष्येत्यादिना ॥ भ्रहणं सोमाधारपात्रस्योपादानम्। मासादनं गृद्दीतस्य सवस्ाने निक्षेप: तदनन्तरं सोमस्य हवनम्; दुतशेषोपादानं महरणम् ; पश्चाउत्विजां सद्द्रक्षणाय अन्योन्यमनुश्षाकरणमुपसानं [करणमा- हानम्] पश्चान्द्रक्षणं सोमस्ये-इत्येतानि मानसान्येवेत्यर्थः। ग्रहकल्प इति 25 ग्रहसंबन्धिकल्पनाप्रकार इत्यर्थ:। कत्वङ्गतालक्षणसाटश्यसापेक्षादतिदेशान क्रिया ऋत्वमिस्यर्थ: ॥

१. T', A and TM. चिम्वत इति २. T1. TM and A. वार्क्य

898

लिङ्भूयस्त्वाधिकरणम् २९.] पकटार्थविवरणम् भाष्यम्

अतिदेशाच्च॥ ३-३-४६ ॥

त्स हस्राण्यग्रयोऽर्कास्तेषामेकैक एव तावान्यावानसौ पूर्वः" इति ; सति हि सामान्येऽतिदेशः मवर्तते; ततश्च पूर्वेणाष्टकाचितेन क्रिकयानुमवेशिना 5 अगनिना सांपादिकानग्रीनतिदिशन्क्रियानुमवेशमेव एर्षां द्योतयति॥ विद्यैव तु निर्धारणात्॥ ३-३-४७॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। विद्यात्मका एव एते स्वतन्त्रा मन- शिदादयोऽग्रयः स्युः, न क्रियाशेषभूताः । तथा हि निर्धाशयति-"ते हैते विद्याचित एव" इति, "विद्यया हैवैंत एवंविदश्चिता भवन्ति" 10 इति च ।। दर्शनाच्च॥३-३-४८॥ दश्यते च एतेषां स्वातन्त्रचे लिङ्गम्; तत्पुरस्ताइर्शितम् "लिङ्ग- भूयस्त्वात्" इत्यत्र ।। ननु लिक््मपि असत्यामन्यस्यां प्राप्तौ असाधकं कस्यचिदर्यस्येति 15 अपास्य तत् प्रकरणसामर्थ्यात् क्रियाशेषत्वमध्यवसितम्-इत्यत उत्तरं पठति- श्रत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाध: ॥ ३-३-४९। प्रकटार्थविवरणम् अतिदेशाच ।। 20 विदयैव तु निर्धारणात्॥ दर्शनाथ।। खुत्यादिवलीयस्त्वाच न बाघ: ।।

899

अससूत्रमाष्यव्यायानम् [भ.१.पा.व. स. ४९.

भाभ्यम् नैवं पकरणसामर्थ्यात्कियाशेषत्वमध्यवसाय स्ातन्त्रचपक्षो वाषि- तव्य:, शत्यादेर्बलीयस्त्वात्; बलीयांसि हि प्रकरणात् श्तिळिद- वाक्यानीति स्थितं श्ुतिळिभसूत्रे; तानि च इह स्वातन्त्रयपक्षं साध- 5 यन्ति दृश्यन्ते; कथम्१ श्रतिस्तावत्-"ते हैते विद्याचित एव" इति: तथा लिक्म्-"सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि खपते" इति; तथा वाक्यमपि "विद्यया हैवैत एवंविदश्चिता भवन्ति" इति। "विद्याचित एव" इति सावधारण इयं श्रुतिः क्रियानुमवेशे- मीषामभ्युगम्यमाने पीडिता स्यात्। ननु अबाह्यसाधनत्वाभिमायमिद- 10 मवधारणं भविष्यति-नेत्युच्यते; तदभिभायतायां हि "विद्याचितः" इति इयता स्वरूपसंकीर्तनेनैव कृतत्वात्, अनर्थकमवधारणं भवेद- स्वरूपमेव हि पषाम् अवाह्यसाधनमिति; अवास्यसाधनत्वेऽपि तु मान- सग्रश्वत् क्रियानुपवेशशङ्कायां तभिव्वत्तिफळम् अवधारणमर्यवद्धवि- ष्यति। तथा "खपते जाग्रते चैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्येतानभीं- 15 शिन्वन्ति" इति सातत्यदर्शनम् एषां स्वातन्त्रचेऽवकल्पते-यथा सांपादिके वाक्पाणमयेऽमिहोत्े "प्राणं तदा वाचि नुहोतिवार्च तदा माणे जुहोति" इति च उक्त्वा उच्यते-"एते अनन्ते अमृते आहुती जाग्रच स्पंश्र सततं जुहोति" इति-तद्वव; क्रियानुमवेशे तु क्रियापयोगस्य अल्पकालत्वात् न सातत्येन एषां प्रयोग: कल्पेत। न 20 च इदमर्थवादमात्नमिति न्याय्यम् : यत्र हि विस्पष्टो विधायको लिडनदि:

प्रकटार्थविवरणम्

श्ुतिलिम्गवाक्यैः प्रकरणमपवाध्य फलार्थतया मनश्धिदादीनां स्वातन्त्रप- माह-"विद्यैव दु" इत्यादि सूतन्रयेण। भ्ुर्ति विवृणोति आक्षेपसमाधानाम्बाम्- विद्याचित एवेति सावधारणेयमित्यादिना॥ इदानीं लिन्ं व्यनकि- 25 तथा स्वपत इति । यश्योकमर्थवाद्गतं लिन न प्रकरणवाधने समर्थमिति, तनाइ-न चेद्मर्यवादमातमिति।। प्रातिविरोबबोरसतो: यथाभुतेडर्य- 900

भाष्यम्

उपळम्यते, युक्त तत्न संकीर्तनमात्रस्यार्थवादत्वम्: इह तु विस्पष्ट- विध्यन्तरातुपळब्धे: संकीर्तनादेव एरषां विज्ञानविधानं कल्पनीयम् ; तथ यथासंकीर्तनमेव कल्पयितुं शक्यत इति, सातत्यदर्शनातथाभूतमेव करण्यते; ततश्ञ सामर्थ्योदेषां स्वातन्त्रयसिद्धिः। एतेन "तधत्किचे- 5 मानि भूतानि मनसा संकल्पयन्ति तेषामेव सा कृतिः" इत्यादि व्यारूयातम्। तथा वाक्यमपि "एवंविदे" इति पुरुषविशेषसंबन्धमेव एपामाचक्षाणं न फतुसंबन्ध मुष्यते। तस्मात्खातन्त्रयपक्ष पव ज्याया- निति॥

अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टश्र 10

तटुक्तम्॥ ३-३-५० ॥ इतथ पकरणसुपमृद् ख्वातन्त्रर्य मनश्चिदादीनां प्रतिपचव्यम्, यत् करियावयवान् मनआदिव्यापारेष्वनुबभ्नाति-"ते मनसैवाधीयन्त मन- साचीयन्त मनसैव ग्रह अग्रग्न्त मनसास्तुवन्मनसाशंसन्यतिंकच यजे कर्म क्रियते यर्तिकच यज्ञियं कर्म मनसैव तेषु तन्मनोमयेषु मनश्ित्सु 16 प्रकटार्थविवरणम् वादानां प्रामाण्यमिति देवताधिकारम्यायेन सर्वदा सर्वाणि भूतानि मदर्थ- मर्सि चिन्वन्तीति मन्वीतेति विधि: कल्ण्यत इत्यर्यः । पूर्वोंकेन यथाध्रुत- महणम्यायेन यर्सिकचेत्यत्रापि अझिकरणसंकल्पनमेव विधीयत इस्याह- एतेनेति ॥ एवं लिनं विविध्य वाक्यं विवेकि[विविनकि]-तथा वाक्य- 20 मपीति।। अनुबन्धादिभ्य: प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत् दष्टथ्र तदुक्तम्॥ क्रियाद्वानां मनआादिव्यापारेधु संबन्धकरणान्यथातुपपत्यापि न क्रिया- शेषत्वमित्याह-इतमेत्यादिना । मनसैवेतेऽअय आधीयम्ते विदुषाधीयन्ते; छन्दसि उकारनियमामावादित्यर्थ:। मधानमगनीनां चबनमिष्टकादीनां 25 901

भाष्यम्

मनोमयमेव करियते" इत्यादिना; संपत्फलो हि अयमनुषन्धः । न च प्रत्यक्षा: क्रियावयवाः सन्तः संपदा लिप्सितव्याः न च अत् उद्गीथा- घुपासनवत् कियाङसंबन्धात् तदनुमवेशित्वमाशक्कतव्यम्, श्रुतिवैरुप्यात् 5 न हि अत् क्रियाईं किंचिदादाय तस्मिन् अदो नामाध्यवसितव्यमिति वदति; षटर्तिसत्सहस्राणि तु मनोवचिभदान् आदाय तेष्वभित्वं ग्रहा- दींश्च कल्पयति, पुरुषयज्ञादिवत्; संख्या च इयं पुरुषायुषस्याहःस दष्टा सती तत्संबन्धिनीषु मनोवृत्तिष्वारोप्यत इति द्रष्टभ्यम्। इत्येवमनु- बन्धास्खातन्त्रर्यं मनशिदादीनाम्। आदिशब्दात् अतिदेशाद्यपि यथा- 10 संभव योजयितव्यम्; तथा हि-"तेषामेकेक एव तावान्यावानसी पूर्वः" इति क्रियामयस्याभेर्माहात्म्यं ज्ञानमयानामेकैकस्य अतिदिशन्

प्रकटार्थेविवरणम्

प्रहशष्दृवाध्यानां पात्राणां भ्रहणं तत्प्रतिबन्धात् स्तुतिः शंसनं चाम्यदृपि यर्त्कचित् येजे पुरुषार्थे क्रियते, यब यश्ञानं ऋत्वर्ये तत्सर्वमेव मनसैव क्रियत 15 इत्यर्थ:। मनुबन्धकरणस्य फलमाह-संपत्फलो हीति ॥ कियाङ्गानां मन- मादिव्यापारंयु संपादनार्थमिंदं संबन्धकरणमित्यर्थः। ततः क्रियाकत्वे किमा- यातमित्याशङ्कयाह -न च प्रत्यक्षा इति ॥ मनव्धिदादीनां क्रियाझत्वे साक्षा- देव आधानादिसंभवात् संपादनं व्यर्थमापदत इत्पर्थ:। नतु तर्हि कर्मान्ग

20 न चात्ोदीथादीति ॥ मदो नाम तन्नाम किचिदृध्यवसितव्यमिति न हि षद्ति श्रुतिः। मतः स्वातन्त्योपलम्भादाश्रित्य विधानश्रुतिवैलक्षण्यमित्यर्थः। कि तहि मत्र विधीयत इत्याशङ्याह-षद्त्रिंशदिति ॥ कथं मनोवृत्तिषु सङयो पादानमित्याशङ्कयाह -संक्ञ्या चैयमिति ॥ उक्कानुवादपूर्वकं सूत्रभागं योजवति-इत्येवमनुबन्धादिति । प्रथममतिदेशं योजयति-तथा हीति॥

१. A. संशय: ३. T and T1 संफलो हि २. A. यर-

902

लिगमूयसत्वाधिकरणम् २९.] मकटार्यविवरणम् मा्यम् क्रियायामनादरं दर्शयति; न च सत्येव क्रियासंबन्धे विकल्पः पूर्वेणो- चरेषामिति शक्यं वक्कुम्; न हि, येन व्यापारेण आहवनीयषारणा- दिना पूर्वः क्रियायासुपकरोति, तेन उत्तरे उपकर्ते शक्ुवन्ति। यघ्ठ पूर्वपक्षेऽप्यतिदेश उपोद्लक इत्युक्तम्-सति हि सामान्येऽतिदेश: भव- 5

हि सांपादिकानामप्यग्रीनामग्नित्वमिति। श्ुत्यादीनि च कारणानि दर्शि- तानि। एवमनुवन्धादिभ्यः कारणेभ्यः स्वातन्त्रयं मनश्चिदादीनाम् मज्ञान्तरपृथक्त्ववत्-यथा प्रज्ञान्तराणि श.ण्डिल्यविद्यापभृतीनि खेन स्ेन अनुबध्यमानानि पृथगेव कर्मभ्यः पज्ञान्तरेभ्यश्च स्वतन्त्राणि 10 भवन्ति, एवमिति; दृष्टथ अवेष्टेः राजसूयमकरणपठितायाः पकरणा- दुत्कर्ष :- वर्णत्यानुवन्धाद्, राजयज्ञत्वाच्य राजसूयस्य; तदुक्क मथमे काण्डे-"ऋत्वर्यायामिति चेभ वर्णत्यसंयोगात्"।।

प्रकटार्थविवरणम् ननु विकल्पार्थोऽयमतिदेशो नादरार्थ इत्याशङ्याह-न चेति॥ 15 एकलिन साध्ये तुल्यप्रापकाम्यां द्योः सन्निपातो विकल्पो नाम नात्रैक साध्यमस्ति ; तस्मादतिदेशोऽयं ज्ञानमयस्तुत्यर्थ इत्यर्थ: I क्रियाङत्वेऽप्यति- दशादिति हेतुरुक :; स न तत्साधक इस्याह-यच्वित्यादिना ॥ अतिदेशं योजयित्वा मदिशब्दार्थमाहः-शत्यादीनि चेति॥ खातन्ये डष्टान्तमाह- रष्ट्ेति ॥ "राजा स्वाराज्यकामो राजस्येन यजेत" इति प्रकृत्यावेषि नामे- 20 षिमामनन्ति "माझेयोSषाकपालो हिरण्यं दक्षिणा" इत्यादिना। अतः प्रेकरणात् राजसूयकत्वर्थायामिष्टौ प्रवृत्तिरिति चेन्न, वर्णत्रयसंयोगात् "यदि ब्राह्मणो यजेत वाईस्पसयं मध्ये निधायाहुतिमाुर्ति हुत्वाभिधारयेद्यदि वैश्यो वैश्वदेवं यदि राजन्य पेन्द्रम्"इति। तस्मादथाप्रकरणं दित्वा राजयश्ञादवेष्टेर्यत्वं साधितं 25

१. A. इत्याशकयाह २. TM. तस्पकरणात्

903

अझसूतभाष्यव्यालयानम् [म. ईै.पा. ३. सु.५१.

भाष्यम् न सामान्यादप्युपलब्धर्मत्युवन्न हि लोकापत्तिः॥ ३-३-५१॥ यटुकं मानसवदिति, तत्मत्युच्यते। न मानसग्रहसामान्यादपि मन- 5 मिदादीनां क्रियाशेषत्वं कल्प्यम्, पूर्वोक्तेम्य: अत्यादिहेतुभ्यः केवळ- पुरुषार्थत्वोपळब्धेः१ न हि किंचित कस्यचित् केनचिन् सामान्यं न संभवति; न च तावता यथासवं वैषम्यं निवर्तते: मृत्युवत्। यथा "स वा एष एव मृत्युर्य एष एतस्मिन्मण्डळे पुरुष:" इति "अभिर्वे मृत्यु:" इति च अग्रयादित्यपुरुषयोः समानेऽपि मृत्युशब्दपयोगे, नात्यन्तसा- 10 न्यापति :: यथा च "असौ वा लोको गौतमामिस्तस्यादित्य एव समित्"इत्यत्न न समिदादिसामान्यात् लोकस्य अग्िभावापचि: तद्दद्।। परेण च शब्दस ताद्विध्यं भूयस्त्वारवनुबन्धः।। ३-३-५२ ।। परस्वादपि "अयं वाव लोक एषोऽमिश्चितः" इत्यस्िन् अन- 15 न्तरे ब्राह्मणे, तादिष्यं केवळविद्याविधित्वं शब्दस्य प्रयोजनं छक्ष्पते, न शुद्धकर्मोङ्गविधित्वम्; तत्र हि- "विदयया तदारोहन्ति यत्र कामा: परागता:। न तत् दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपखिन:॥"

प्रकटार्थविवरणम्

20 न सामान्यादप्युपळब्धे: मृत्युवभ् हि ळोकापचि:।। परोक्डशन्तं विघटयति-न सामान्यादिति ॥ परेण च शब्दस्य तादिध्यं भूयस्त्वार्वनुबन्ध: ।। किंचोपरितनेऽपि म्रह्माणे चितेऽमावेतल्लोकडषिविधानं सतन्नमुप - सम्यते। तत्साह चर्यास्पूर्वमपि सतन्त्रोपासनविधानमिस्याइ-परस्वादपीति।। 904

मकटार्थविवरणम् माध्यम् इत्यनेन श्ोकेन केवळं कर्म निन्दन् विर्द्या च परशंसन् इद गमयति। तथा पुरस्वादपि "यदेतन्मण्डलं तपति" इत्यास्मिन्ब्रासणे विदामधानत्वमेव लक्ष्यते-"सोऽपृतो भवति मृत्युर्वस्यात्मा भवति" इति विद्याफले नैव उपसंहाराव कर्मपधानता तत्सामान्यात् इहापि तथात्वम्। भूयां- सस्तु अमरयवयवाः संपादयितव्या विद्यायाम्-इत्येतस्मात्कारणाद अगिना अनुवष्यते विद्या न कर्माइत्वाद्। तम्मात् मनमिदादीनां केवळविद्यात्मकत्वसिद्धि:।। [शरीरे भावाधिकरणम्] एक आत्मनः शरीरे भावात्॥३-३-५३॥। 10 हर देहव्यतिरिक्तस्य भत्मन: सन्भावः समर्थ्यते, बन्घमोक्षाषि- कारसिद्ये; न हि असति देहव्यतिरिक्ते आत्मनि परळोकफलायो- दना उपपधेरन् : कस्य वा ब्रह्मात्मत्वसुपदिश्येत। ननु सास्तममुख एव मथमे पादे शासफलोपभोगयोग्यस्य देहव्यतिरिक्तस्य आस्मनोड- स्वित्वमक्त्तम्-सत्यमक्त भाष्यकृता; न तु तत्ात्मास्वित्वे सूतरमस्ति; 15 प्रकटार्थविवरणम् मतु सतन्न्रविद्याविधानं बेद्धिवक्ितं किमिति'तर्यागिना संबभ्यते विदेत्याशदपाइ-भू्यांसस्स्ति ॥ एक आत्मन: सरीरे भावात्।। संक्षेपतः सास्पर्थमाह-ह देहेति ।। नजु देहसैव मनुष्ठाने समर्थत्वा- 20

तीति ।। तथापि पूर्वतम्त्र पवास्मनो विचारितत्वादयं विचारो व्यर्थ इस्ाह- नतु मारोति ॥ उत्सूनमेव शवरसामिना आत्मास्तित्वं विधारितम्। न वन जैमिनीयं सुन्म्। मतोऽपं बिचारो Sम्पतोडमास एव नियत इल्याइ-सलामक्- 905

ब्हमसूतरमाध्यव्यालयानम् [भ. ३. पा. ३. सु. ५३.

माच्यम् इर ठ खयमेव सुत्रकता तदस्तित्वमास्षेपपुरःसरं प्रतिष्ठापितम्; इत एव चाकष्य आचार्येण सवरस्वामिना प्रमाणलक्षणे वर्णितम्: अत एव च भगवता उपवर्षेण पथमे तन्त्रे आत्मास्तित्वाभिधानमसक्ती "शारीरके 5 वक्ष्यामः" इत्युद्धारः कृतः। इह च इदं चोदनालक्षणेषु उपासनेपु विचा- र्थमाणेषु आत्मास्तित्वं विचार्यते, कृत्वभासत्रशेषत्वमदर्शनाय; अपि च पूर्वस्मिनधिकरणे प्रकरणोत्कर्षाभ्युपगमेन मनव्िदादीनां पुरुषार्थत्वं वर्णितम्: कोऽसौ पुरुष:, यदर्था एते मनश्िदादय :- इत्यस्यां मसक्तौ इर्द देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽस्तित्वमुच्यते; तदस्तित्वाक्षेपार्ये इद- 10 मार्दिमं सुतम् -आक्षेपपूर्विका हि परिहारोक्ति: विवक्षितेऽर्यें स्थूणा- निखननन्यायेन हढां बुद्धिमुत्पादयेदिति।

प्रकटार्थेविवरणम् मिति ।। नम्वसूनितं चेत् कयं भाष्यकारो व्यररचदित्याशङ्पाह-इत एवा- कष्येति ॥ "स एव यजञायुधी यं यज्मान:" इत्यस्य वाक्यस्य विचारप्रस- 15 देनाआदेवाधिकरणादाक्ष्य प्रथमाध्याये वर्णितमित्यर्थ:। इत एवाकृष्य विचार: कंत इत्यन पृत्िकारवचनं लिङ्माह-अत एव चेति ॥ तथा चाडु: सात्रभवन्तो भहमिशा :- "इस्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकदत् युकथा। हहत्वमेतद्विषयश्[यस्तु] बोध: प्रयाति वेदाम्तनिषेवणेन।।" इति।

20 नन्विहाप्याचे सूने5यशम्दोपाचोऽधिकारी विचारित:। कथमिह पुनस्त- निरपणमित्याशङ्पाह-इह चेदमिति । प्रथमसून्रे लोकसिद्धात्मोपादानेन अधिकारी समर्पित, न तद्विशेषो विचारितः। इह तु विधिप्रमाणके तस्य विशेषतोऽस्तिस्वं विच्यार्यत इति सकलशास्रशेषभूतमिद्मधिकरणमित्वर्य:। तथापि पूर्वाधिकरणेन कयं संबन्ध इत्याशंङ्रपाह-अपि चेति॥ इदानी

906

शरीरेमावाचिकरणम् ३0.] मकटार्यविवरणम्

माधम् अक्ञ एके देइमालात्मदर्शिनो ळोकायतिका: देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽभावं मन्यमाना:, समस्तव्यस्तेषु वाहेषु पृथिग्यादिष्वदष्टमपि चैतन्यं शरीराकारपरिणतेषु भूतेषु स्यादिति-संभावयन्तः तेभ्यश्ैत- न्यम्, मदशक्तिवत् विज्ञानम्, चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुष :- इति च आङु:। 5 न स्वर्गगमनाय अपवर्गगमनाय वा समर्थो देहव्यतिरिक्त आत्मा अस्ति, यस्कृतं चैतन्यं देहे स्यात्: देहे एव तु चेतनश्च आत्मा च इति पति- जानन्ते। हेतुं च आचक्षते-शरीरे भावादिति; यद्धि यस्िमिन्सति भवति, असति च न भवति, तत् तद्वर्मत्वेनाध्यवसीयते-यथाभि-

प्रकटार्थविवरणम् 10 पुरुषो विषय :; स किं देडा, किं वा तव्यतिरिक इति संशये लोकायतिका: प्रायुरित्याह-अतैक इति ॥ महं मनुष्य इति देहसैव महं- प्रत्ययालम्वनत्वदर्शनादतिरिक्कात्मसन्भ्राये व प्रमाणाभावाहेड पवात्मेलर्थ:। मतु वैतन्यं तावन् संहतानां भूतानां तप्तायःपिण्डे वायुसमुद्भुते समवापितजले वैतन्यादर्शनात्। नापि व्यस्तानाम्, एककसिन् मदर्शनाद्। अतम्ैतम्यमेव 15 स्वाधारमात्मानं गमयतीत्याशङ्कयाह-समर्स्तव्यस्तेष्विति । समाववैचिन्र्या- रेहकारपरिणतेष्वेव चैतन्यं स्यादिति संभावयन्त: तेभ्यो भूतेभ्य्ैतन्यमिति प्राद्कः। संघातविशेषे कार्यविशेष: संभाव्यत इत्यनोदाहरणमाइ-मदसक्ति- वदिति ॥। यथैकैकस्मादनादे: अडषापि मदशक्ति: संघातविशेषे स्याचद- दिवयर्थ:। देह एव चेत् मोका मुतदेहेऽपि कि भोगो न स्यादित्याशंडयाड- 20 चैतन्यविसिष्ट इति। नतु. खवर्गापवर्गभोक्कान्य एव चेतन:। तबैतम्पमेव देहे भाति, अयो दहतीतिवव्; अतो न वैतन्यविशिष्टत्वं कायस्यास्तीता- शाङपाइ-न ख्वर्गगमनायेति । अन्वयव्यतिरेकाम्यां वैतम्यस्य देहभर्मत्व मेवेत्यर्थ:। बचचातुमीयते प्राणचेष्टाद्य: सामया:, कार्यत्वाद, संम्तिपश्रवत्

१. A. म्मसेडपीति 2. T and Ti omit WIUgT 907

असमुतभाव्यत्याख्यानम् [भ.३. पा. ३. सु. ५४.

माप्यम् धर्मावौष्ण्यप्रकाशौ। प्राणचेष्टाचैतन्यस्मृत्यादयश्च आत्मधर्मत्वेनाभिमता आत्मवादिनाम्-तेऽप्यन्तरेव देहे उपळभ्यमाना:, वहिश्रानुपळभ्यमाना: असिद्धे देहव्यतिरिक्त धर्मिणि देहधर्मा एव भवितुमईन्ति। तस्माद- 5 व्यतिरेको देहादात्मन इति॥ एवं मासे बूम :- व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत्॥ ३-३-५४ ॥। न त्वेतदस्ति-यदुक्तमव्यतिरेको देहादात्मन इति; व्यतिरेक्ठ 10 प्रकटार्थेविवरणम् वश्ाश्रयः स देहव्यतिरिक्त आत्मेति, तद्पि प्रस्यक्षबाधितमिलाह- माणचेष्टेति।। व्यतिरेकस्तन्भ्ावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत्।। नेतुशब्दं प्रथमं व्याचष्टे-न त्वेतदस्तीति ।। 'अहं मनुष्यः' इति सामा- 15 नाधिकरण्यस्ययात् देदात्मनारैक्यमिति यदुकं तस्तावभास्ति, 'सर्पोऽयम्' इतिवद्ध्यासादपि सामानाधिकरण्यसंभवात्; वाधकादर्शनाश्नेति वेञ्, 'भम शरीरम्' इति भेदप्रत्ययस्य दर्शनात्; विपरीतं कि न स्यादिति चेन, एकर्मि- शन्द्रे मेदाध्यासे द्वितीयचन्द्राकारवन्मनुष्याकारस्य द्विर्तायस्य प्रसङ्राद्; स्पष्ट च मनुष्यत्वभावनान्न तदज्ञाननिर्मितो भेद्भ्रमः, उपाध्यतुपलम्भान 20 नौपाधिक: तादात््यभ्रमस्तु तत्त्वात्मज्ञानविजुम्भितः संबोभाव्यते। खपे च मनुष्यत्वाकारसंसर्गविधुराहंकाराविष्कारात् नैतच्छरीरगोचरोSदंप्रस्यय इति भावः। किच देदः खव्यतिरिक्तद्रष्टक:, रश्यत्वात्, घटवदित्याह- व्यतिरेक एवास्येति ।। यश्ोंक्तं चैतन्यादीनां देहधर्मत्वमिति तताह-

१. T1. ननु शब्द A. न भूशन्द TM. वशन्द: 908

शरीरेमावाचिकरणम् ३०.] प्रकटार्थेनिवरणम्

भाष्यम्

एवास्य देहान्वितुमर्ईति; तन्भावाभावित्वात्; यदि देहभावे भावात् देह्धर्मत्वम् आत्मघर्मार्णा मन्येत-तनो देहभावेऽपि अभावात् अत- दर्मत्वमेव एषां किं न मन्येत १ देहधर्मवैलक्षण्यात्; ये हि देहधर्मा रूपादयः, ते यावद्ेहं भवन्ति; प्राणचेष्टादयस्तु सत्यपि देहे मृताव- 5 स्थायां न भवन्ति; देहधर्माश्च रूपादयः परैरप्युपलभ्यन्ते, न त्वात्म- धर्माश्चैतन्यस्मृत्यादयः। अपि च सति हि तावत् देहे जीवदवस्थायाम् एषां भाव: शक्यते निश्चेतुम्, न तु असत्यभाव :; पतितेऽपि कदाचिद- स्मिन्देहे देशन्तरसंचारेण आत्मधर्मा अनुवर्तेरन्; संशयमात्रेणापि पर- पक्ष: प्रतिषिध्यते। किमात्मकं च पुनरिदं चैतन्यं मन्यते, यस्य भूतेभ्य 10 उत्पत्तिमिच्छति-इति परः पर्यनुयोक्तव्य:, न हि भूतचतृष्टयव्यतिरे- केण लोकायतिकः किंचित्तत्वं प्रत्येति ; यत् अनुभवनं भूतभौतिकानाम्, तत् चैतन्यमिति चेत, तर्हि विषयत्वात्तेरषां न तद्धर्मत्वमश्रवीत, स्वात्मनि क्रियाविरोधात्। न हि अगिरुष्णः सन्खात्मानं दहति, न हि नटः शिक्षितः सन् स्वस्कन्धमधिरोक्ष्यति। न हि भूतभौतिकधर्मेण सता चैत- 15 न्येन भूतभौतिकानि विषयीक्रियेरन्; न हि रूपादिभि: स्वरूपं पररूपं वा विषयीक्रियते; विषयीक्रियन्ते तु बाह्याध्यात्मिकानि भूतभौतिकानि चैतन्येन। अतश्च यथैव अस्या भूतभौतिकविषयाया उपलब्धेर्भावोऽ- भ्युपगम्यते, एवं व्यतिरेकोऽपि अस्यास्तेभ्योऽभयुपगन्तव्यः; उपलन्धि-

प्रकटार्थविवरणम् 20

तन््रावाभावित्वादिति ॥ चैतन्यादयो न देहस्य विशेषगुणा:, तन्द्रावाभावि- स्वात्, ये तद्विशेषगुणास्ते तन्द्रावभाविनः, यथा रूपादय इस्वर्थ: । किंच चैतन्य- धर्मकत्वाश्ेत् 'अहं मनुष्यः' इति सामानाधिकरण्यं तदा परशरीरेऽपि गौरो देड इतिवत् 'महं मनुष्यः' इति सामानाधिकरण्यप्रस्ययः स्यात्। आत्मीयत्वाभावे व व्यतिरिक्तात्मसाधकरवानुपपत्यैव चैतन्यस्य तद्यतिरेकों वक्तव्य 25 इत्याइ-न हि भूतभौतिकधर्मेणेत्यादिना ॥ ननूपलब्धेरस्तु व्यतिरेकः; ततः आात्मनि किमायातमित्याशङ्कयाह-उपलन्धिस्वरूप एव चेति।।

909

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [भ. ३. पा. ३. सु. "४.

भान्यमू स्वरूप एव च न आत्मेति आत्मनो देहव्यतिरिक्तत्वम्। नित्यत्वं चोपलब्धेः, ऐकरूप्यात्, अहमिदमद्राक्षमिति च अवस्थान्तरयोगेऽ- प्युपलन्धृत्वेन प्रत्यभिज्ञानात, स्मृत्याधपपचेश्र। यच्क्तम्-सरीरे भावात् शरीरधर्म उपळब्धिरिति, सद्दर्णितेन प्रकारेण पत्युक्तम्। अपि च सत्यु प्रदीपादिषु उपकरणेषु उपलन्धिर्भवति, असत्सु न भवतीति न च एतावता प्रदीपादिधर्म एवोपलन्धिर्भवति, एवं सति देहे उपलन्धिर्भ- वति, असति च न भवतीति-न देहधर्मो भवितुमईति; उपकरणत्व- मात्रेणापि पदीपादिवत् देहोपयोगोपपतेः। न च अत्यन्तं देहस्य उप-

10 प्रकटार्थविवरणम् ननूपलब्धे: क्षणिकत्वात् कथं निस्यात्मसवऊपतेत्याशङ्कयाह-नित्यत्वं चेति॥ कुम्भोपलन्धिरिति स्तम्भकुम्भादिव्यावृत्तावप्युप लब्धिस्वरूपैक्यपरिस्फरणाव स्ादित्वं साधितमित्यर्थः। अधिकाभिधित्सया निरस्तमप्यनुवदृति- यचूक्तमिति । अन्वयव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धिरिति अधिकमाह -अपि 15 चेति॥ इदानी उपकरणत्वमपि देहसयोपलब्धौ न संभवतीत्याह-न चात्यन्त- मिति॥ उपलब्धिर्न देहजन्या, तस्मिन्रष्याप्रियमाणेऽपि सन्भराववत्त्वाव्, पदार्थन्तरवत्; जागरिते च व्यअ्कजनकतया कथंचिदुपयोगमझ्गीक्स्या - स्यन्तमित्युक्तम्। ननु नानुमानं मा्न लोकायतिकानाम् ; मैवं वोचा, अन्त. र्भावाम्युपगमात्। नो खल्वमानं मानेऽन्तर्भावयिषितम्; कथं व मानान्तरानङ्गी- 20 कारे तदन्तर्मावो वा परं प्रति प्रतिपाद्ेत। न दि मानान्तराणं प्रत्यक्षे अम्त- रभाष हस्ययमर्थोऽस्ाकं प्रत्यक्षगोचरः। नं च वाङ्माश्रेण विप्रतिपत्तिनिरास:। किंच को5यं अ्तर्भाव: अप्रत्येक्षे कि प्रत्यक्षत्वापादनम्, कि वा प्रामाण्यम्, किंवा विलक्षणसामभ्रयनिरूपणम्, किंवा प्रमेवानिरूपणम्, उत स्वातन्त्रयप्रतिषेध इति। नाथ :- सर्कसहस्रेणापि वस्तुखभाववैपरीत्ासभवाद। परोक्षत्व थ 25 प्रत्यसत्वस्य अपलापाव् प्रत्यक्षेऽग्तर्भाव इति व्यर्थ पयः स्यात्। यदि प्रत्यसवद्

₹. TM omita २. A. कि प्रत्यसे

910

पकटार्थबिवरणम्

भाष्यम् ळब्धावुपयोगोऽपि दश्यते, निश्ेष्टेऽप्यस्मिन्देहे खन्े नानाविधोपळन्धि- दर्शनात। तस्मादनवदयं देहव्यतिरिक्त्स्य आत्मनीऽस्तित्वम् ।। [अङ्गावबद्धाधिकरणम्] अक्गावबद्दास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम ।३-३-५५।।5 समाप्ता पासङ्िकी कथा; संमति तु प्रकृतामेवानुवर्तामहे। "ओमि- त्येतद्क्षरमुद्गीथमुपासीत" "लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत" "उक्थमुक्य- प्रफटार्थविवरणम् प्रोमाण्यं तन्राम्तर्भावः स इष्टमेवास्माकम्। नापि तृतीयः, मन्तर्भावोक्स्यैव

पादन कक्मिध्तिकीर्षत्यमूढ:। चतुर्थोऽप्यर्थशून्य: प्रस्यक्षस्येव प्रसिद्धेनैवार्येन अर्थ- वश्वात्। सामान्यविशेषविकल्पासहत्वेन प्रमेयानिरूपणं तु प्रस्यक्षेऽपि समा- नम्। तथा हि-न ताधत् प्रथमप्रत्यक्षस्य सामान्यमालम्बनम्, वस्त्वन्तरातु- सम्धानापेश्षत्वात् सामान्यप्रत्ययस्य; नापि विशेष:, व्यावृत्तो दि विशेष उच्यते। न च सर्वपरिचयमन्तरेण सर्वतो त्यावृत्ति कश्िभिध्िकीर्षति। ततः 15 सर्वशस्यैव विशेष: प्रकाशेत। व्यावृत्तत्व[वृत्तितन्त्र:] प्रतियोगी प्रतियोगित- म्ाय व्यावृत्ति [वृत्तिरिति] दुरुत्तरं परस्पराश्रयम्। तस्पाध्यावहारिकेणैवालम्ब- नेन यथाप्रत्यक्षं सालम्बनं तथा मानान्तरमपाति। पश्चमोऽप्यनभिमतः, न ह्यानु- मानादिशष्दाभिघेयं ज्ञानं स्वतन्त्रं श्रमः। तसमादन्तर्भावीऽप्यविचारितरमणीय एव। न च वनं कस्यचिदन्तर्मावं म्रमः, प्रसिद्धविभागाङ्गीकाराव; तस्पाद्विशेष- 20 प्रहं परिहस्य व्यावदारिकै: प्रमाणैः प्रमेयं निरूपणीयं निरूपकैरित्यलम्।।

अभ्वाववद्धास्तु न वाखासु हि पतिवेदम् ।। अवान्तरसङ्गतिमाह-समाप्ेति ॥ कर्माङ्गावबद्धान्युपासनानि विषय इस्येत्डर्शवितुं वाक्यानि पठति-ओमित्येतदिति। ळोकेष्विति ॥ लोक

१. T and Ti प्रमाण २.T,Ti and A. प्रकाशते २. TM. न एतावम्मातेण

911

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [म. ३.पा. ३. सू. ५५.

भाष्यम्

मिति वै पजा वदन्ति तदिदमेवोक्थम्" "इयमेव पृथिवी" "अयं बाब लोक एषोऽप्रिश्चित:" इत्येवमाद्या ये उद्गीथादिकर्माङ्गावबद्धाः म्रत्ययाः प्रतिवेद शाखाभेदेषु विहिता:, ते तत्तच्छाखागतेष्वेव उद्गीथादिप् 5 भवेयुः, अथवा सर्वशाखागतेषु-इति विशयः। प्रतिशाखं च खरा- दिमेदात् उद्गीथादिभेदान् उपादाय अयमुपन्यासः । किं तावत्माप्तम्१ स्वशाखागतेष्वेव उद्गीथादिषु विधीयेरन्निति; कुतः१ संनिधानाव्- "उद्गीथम्रुपासीत" इति हि सामान्यविहितानां विशेषाकाङ्कायां संनि- कृष्टेनैव स्वशाखागतेन विशेषेण आकाहादिनिवृत्तेः, तदतिलकनेन 10 शाखान्तरविहितविशेषोपादाने कारणं नास्ति। तस्मात्मतिशाखं व्यव- स्थेत्येवं पाप्ते, व्रवीति-अङ्गावबद्धास्त्वति । तुशब्दः पक्षं व्यावर्त- यति। नैते प्रतिवेदं स्वशाखास्वेव व्यवतिष्ठेरन्, आपे तु सर्वशाखा- स्वनुवर्तेरन्; कुतः१ उद्गीथादिश्ुत्यविशेषाद; स्वशाखाव्यवस्थार्यां हि "उद्गीथम्रुपासीत" इति सामान्यश्चुतिरविशेषपवृत्ता सती संनिधान-

15 प्रकटार्थविवरणम्

रष्टया "पञ्ञविधं सामोपासीत पृथिवी हिङ्कारोडि: प्रस्तावो.Sन्तरिक्षमुद्रीथ: आदिसय: प्रतिहारो घौर्निधनम्" इति। उकथं कर्माङ्गभूतं शखत्रं तथ्चानेनैव नान्ना प्रसिद्धं प्रजा वदन्ति। तदुक्थमिदमेव येयं पृथिवीति पृथिवीटष्टया उक्थोपासनमित्यर्थः । चितोऽगनि: कर्मांङ्भूतः; तत्रैतल्लोकडषिरित्यर्थ। प्रक- 20 रणादुद्वीथादिशब्दसाधारण्याच्च संशय इत्यर्थ: । ननु उद्धाथादेः सर्वत्रैक- रूप्याद्वेधयरूपाभेदेनोपासनाभेद: पूर्वन्यायेनैव सिद्ध इति कथमयं विचार

रपि भेदोऽस्तीत्यर्थः। यच्छास्राविद्ितमुपासनं तच्छाखाभिरेव [शाखिमिरेव] तदसुष्ठेयं नान्यैरित्याह-स्वशञाखागतेष्ववेति। श्रौतेन सामान्येन प्राकरणिकस्य 25 विशेषनियमस्य बाधात् सर्वशाब्त्राचिदितप्रधानकर्माङ्गत्वेम प्रयुज्यमानसर्वो-

मित्याइ-नैते प्रतिवेदमिति॥ ननु तसस्खरविशिषेद्रीथादिभेदाव् सामा-

912

प्रकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

वशेन विशेषे व्वयस्थाप्यमाना पीडिता त्यात्; न चैतन्न्याय्यम् ; संनि- धानात्तु श्रुतिबलीयसी ; न च समान्याश्रयः प्रत्ययो नोपपद्यते। तस्मात खरादिभेदे सत्यपि उद्गीथत्वाद्यविशेषात् सवेशाखागतेष्वेव उद्गीथादिषु एवंजातीयका: प्रत्यया: स्यु: ॥ 5

मन्त्रादिवद्ाविरोध:॥३-३-५६।।

अथवा नैवात विरोध: शङ्गितव्य :- कथमन्यश्ाखागतेषु उद्गी- थादिषु अन्यशाखाविहिता: पत्यया भवेयुरिति, मन्त्रादिवत् अविरो- धोपपत्तेः। तथा हि-मन्त्राणां कर्मणां गुणानां च शाखान्तरोत्पन्ना- नामपि शाखान्तरे उपसंग्रहो दृश्यते; येषामपि हि शाखिनाम् "कुट- 10 रुरसि" इति अश्मादानमन्त्रो नाम्नातः तेषामपि असौ विनियोगो दृश्यते-"कुक्कुटोऽसीत्यश्मानमादते कुटरुरसीति वा" इति; येषामपि च समिदादयः प्रयाजा नाम्नाता:, तेषामपि तेषु गुणविधिरा-

प्रकटार्थविधरणम्

न्यस्य च अनुपास्यत्वान्न सर्वत्रोपास्यामेद इत्याशङ्कयाद-न चेति । "नाम 15 ब्रह्मेत्युपासीत" इत्यादौ सामान्येन नामादेरुपास्यत्वदर्शनात्।।

पूर्वमुद्गीथश्ुस्यवष्टम्भेन यत्र यत्रोद्वीथो विहितः, तत्र सर्वत्रैव कचिद्विहित- स्यापि प्रत्ययस्यानुवृत्तिरित्युक्तम्। इदानीं उदाहरणावष्टम्भेनाविरोधमाह- अथ वेति। प्रथमं मन्त्रोदाहरणमाह-येषामपि हीति। तण्डुलपंपणाय 20 "कुटरुरसि" इस्यश्मादानमन्त्रो येषां यजुर्वेदिनां नाम्नातः तेषां दि "कुक्टोऽसि मधुजिहः" इस्ययं मन्त्र आस्नायतं। तथापि सूत्रेण वि[विनि]योगेडसौ मन्त्रो उश्यत इत्यर्थ:। इदानीं कर्मणामुदाहरणमाह-येषामपि चेति॥ मैत्रायणी-

913

अ्रह्मसूतरभाष्यव्यारू्यानम् [अ. ३. पा. ३. सु. ५६.

भाष्यम् म्नायते-"ऋतवो वै पयाजाः समानल् होतव्याः" इति; तथा येषामपि "अजोऽ्रीषोमीयः" इति जातिविशेषोपदेशो नास्ति, तेषा- मपि तद्विषयो मन्त्रवर्ण उपळभ्यते-"छागस्य वपाया मेदसोऽनुभूहि" 5 इति। तथा वेदान्तरोत्पन्रानामपि "अभ्नेर्वेर्दोतं वेरध्वरम्" इत्येवमादि मन्त्राणां वेदान्तरे परिग्रहो दृष्टः; तथा बहृचपठितस्य सूक्तस्य "यो जात एव प्रथमो मनस्वान्" इत्यस्य "आध्वर्यवे सजनीयं शस्यम्" इत्यत्न परिग्रहो हृष्टः। तस्मात् यथाश्रयाणां कर्माज्ञानां सर्वलानुत्ति:, एवमाश्रितानामपि प्रत्ययानाम्-इत्यविरोः।।

10 प्रकटार्थविवरणम् यानाम् "समिधो यजति" "तनूनपातं यजति" "इडो यजति" "बहिर्यजति" "साहाकारं यजति" इति समिदादय: प्रयाजा नाम्नाताः; तथापि तेपु प्रयाजेषु संक्यादिगुणविधिरास्मायते "द्ादश मासा: पञ्ञर्तवः" इति। मत्र हेमन्तशिशिरयोरेकीकरणेन पञ्जतंव: सिद्धाः। अतः ऋतुवत्पञ्ञसंक्याकाः 15 प्रयाजा: समानत्र समानदेशे होतव्या हत्यर्थः। गुणोदाहरणमाह-तथा येषा- मिति॥ "मभ्रीषोमीयं पशुमालभेव" इति यजुर्वेदिनामभ्ीषोमीय: पशुरा- सायते, नाज इति जातिविशेष :; तथापि जातिविशेषोपसंग्रही दश्यते प्रेषमन्त्रलिङ्गादित्यर्थः। मन्न्राणामुदाहरणान्तरमाह-तथा वेदान्तरोत्पन्ना- नामिति ॥ "स जनास इन्द्र:" हत्येतेनोपलक्षितं सूकं सजनीयम्, शंसनीय- 20 मिस्यन्वर्थुकर्तृके प्रयोगे परिभ्रहो उश्यत इत्यर्थः । भो जनासः स इन्द्र पवं- विधः, योजातमात्र एवोत्पन्रमात्र एव प्रथम: श्रेष्ठः मनख्वी मेधावीत्यर्थः। इदानीं उष्टास्तानुवादेन दार्ष्टान्तिकं निगमयति-तस्ादिति॥।

१. A omits तथा 914

भूमज्यायसत्वाधिकरणम् ३२.] पकटाथवेवरणम्

भाष्यम्

[भूमज्यायस्त्वाधिकरणम्] भूम्न: क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति॥ ३-३-५७॥

"प्राचीनशाल औपमन्यवः" इत्यस्यामाख्यायिकायां व्यस्तस्य 5 समस्तस्य च वैश्वानरस्य उपासनं भ्रूयते। व्यस्तोपासनं तावत्- "औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो पं त्वमात्मानमुपास्से" इत्यादि; तथा समस्तोपासनमपि-"तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाश्रक्षुरविश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः 10 पृथिव्येव पादौ" इत्यादि। तत्र संशय :- किमिह उभयथाप्युपासन स्यात् व्यस्तस्य समस्तस्य च, उत समस्तस्यैवेति। किं तावत्माप्तम्? पत्यवयवं सुतेज:प्रभृतिषु "उपास्से" इति क्रियापदश्रवणात्, "तस्मा-

प्रकटार्थविवरणम् भूम्न: ऋतु वज्ज्यायस्त्वं तथाहि दर्शयति॥ 15

वैश्वानरोपासनमिह विषय इति दर्शयितुमाह-प्राचीनशाळ इत्या- दिना ॥ उभयत्र विधिफलयो श्रवणात् संशयमाह-तत्रेति ॥ प्राक् श्रुत्या सन्निधानं बाधित्वा उद्गीथाद्युपासनानां सर्वत्रानुगम उक्त :; तद्दिहापि समस्तो- पासनसन्निधिं विधिश्रुतिफलश्रुतिभ्यां बाधित्वा व्यस्तोपासनमपि स्यादित्याह- किं तावदित्यादिना।।सुतमित्यभिषवस्य कुंण्ड नस्य[कण्डनस्य]कर्मतापसं सोम- 20 रूपम् : प्रसुतम्, आसुतमित्यवस्थाविशेषापेक्षं तस्यैव विशेषणम्: सोमयागकार- णसंपत्ति: तव कुले दश्यत इत्यर्थ:। व्यस्तोपासनानां प्रकरणवाक्याभ्यां सम- स्तोपासनानां तद्भावेन प्रयाजदर्शपूर्णमासादेकप्रयोगत्वे सिद्धे प्रधानतद्भ्- फलानामर्थवादगतानामेकीकरेणेन समस्तोपासनमेव ज्याय इति सिद्धान्ता-

१. TM. कम्थनस्य २. A. करर्ण न सम-

915

अ्समुृतभाव्यव्यारयानम् [भ. ३.पा. ३. स. ५७.

माष्यम् चब सुंत प्रसुतमासुतं कले दश्यते" इत्यादिफलभेदश्रवणाच, व्यस्ता- न्यप्युपासनानि स्यु :- इति माप्तम् ॥ ततोऽभिधीयते-भूम्नः पदार्थोपचयात्मकस्य समस्तस्य वैश्वानरो- 5 पासनस्य ज्यायस्त्वं प्राधान्येन अस्मिन्वाक्ये विवक्षितं भवितुमर्ईति, न प्रत्येकम् अवयवोपासनानामपि; ऋतुवत्-यथा ऋतुषु दर्शपूर्ण- मासमभृतिषु सामस्त्येन साङ्गपधानप्रयोग एव एको विवक्ष्यते, न व्यस्ता- नामपि प्रयोग: प्रयाजादीनाम्, नाप्येकदेशाङ्युक्तस्य मधानस्य- तद्वव। कुत एतत्-भूमैव ज्यायानिति १ तथा हि श्रुतिः भूम्नो उ्यायस्त्वं .0 दशेयति, एकवाक्यतावगमात्; एकं हि इंद वाक्यं वैश्वानरविद्या- विषयं पौर्वापर्यालोचनात्पतीयते; तथा हि-माचीनशालमभृतय उददाल- कावसाना: षटुऋषयो वैश्वानरविद्यायां परिनिष्ठामप्रतिपद्यमाना: अश्व- पति कैक्ेयं राजानमभ्याजग्मु :- इत्युपक्रम्य, एकैकस्य ऋपेः उपास्यं घुमभृतीनामेकैक श्रावयित्वा, "मुर्धा त्वेष आत्मन इति होवाच" 15 इत्यादिना मूर्धादिभावं तेषां विदधाति; "मूर्धा ते व्यपतिष्यध्यन्मां नागमिष्यः" इत्यादिना च व्यस्तोपासनमपवदति; पुनश्र व्यस्तो- पासनं व्यावर्त्य, समस्तोपासनमेवानुवर्त्य, "स सर्वेषु लोकेषु सर्वेपु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति" इति भूमाश्रयमेव फलं दर्शयति। यचु प्रत्येकं सुतेज:प्रभृतिषु फळभेदश्रवणम्, तदेवं सति अङ््फलानि प्रधान 20 एवाभ्युच्चिनोतीति द्रष्टव्यम्। तथा "उपास्से" इत्यपि पत्यवयवमाख्यात- श्रवणं पराभिपायानुवादार्थम्, न व्यस्तोपासनविधानार्थम्। तस्माद समस्तोपासनपक्ष एव श्रेयानिति॥ केचित्तु अत् समस्तोपासनपक्ष ज्यायांसं प्रतिष्ठाप्य, ज्यायस्त्व- वचनादेव किल व्यस्तोपासनपक्षमपि सूत्रकारोऽनुमन्यत इति कल्प-

25 प्रकटार्थविवरण़म् शयः। परकीयं व्याल्यानमनूद्य दूषयति-केचिच्वतेति ।। यदोभयथोपासन- मिति सिद्ान्ता, तदा व्यस्तोपासनमेवेति पूर्वः पक्षो बकन्य:। स च न संभ- 916

भाज्यम् यन्ति। तदयुक्त्तम्, एकवाक्यतावगती सत्यां वाक्यमेदकरपनस्या- न्याय्यत्वाद्, "मूर्धा ते व्यपतिष्यत्" इति च एवमादिनिन्दावचन- विरोधात, स्पष्टे च उपसंहारस्थे समस्तोपासनावगमे तदभावस्य पूर्व- पक्षे वक्कुमशनक्यत्वात्, सौत्स्य च ज्यायस्त्ववचनस्य प्रमाणवस्वाभि- 5 पायेणापि उपपद्यमानत्वाद्।।

[शन्दादिभेदाधिकरणम्] नाना शब्दादिभेदात्।३-३-५८।।

पूर्वत्मिभ्धिकरणे सत्यामपि सुतेज:परभृतीनां फळमेदभुतौ समस्तो- पासनं ज्याय इत्युक्तम्: अतः पाप्ता बुद्धि :- अन्यान्यपि भिनझुती- 10 न्युपासनानि समस्य उपासिष्यन्ते इति। अपि च नैव वेद्याभेदे विद्याभेदो विज्ञातं शक्यते; वे्चं हि रूपं विद्याया द्र्यदैवतमिव यागस्य; वेषय एक एव ईश्वर: क्ुतिनानात्वेऽप्यवगम्यते-"मनोमयः माणशरीरः" "कं ब्रह्म खं ब्रम्म" "सत्यकामः सत्यसङ्गल्पः" इत्येवमादिपु- तथा "एक एव प्राणः" "पाणो वाव संवर्गः" "पाणो वाव ज्योष्ठम 15 भेष्ठत्" "माणो ह पिता प्राणो माता" इत्येवमादिषु; वेघैकस्वाम विधयैकत्वम्। श्रुतिनानात्वमप्यस्िन्पक्षे गुणान्तरपरत्वात् न अनर्थ-

प्रकटार्थविवरणम्

वतीस्याइ-स्पष्टे चोपसंहारस्थ इति ॥ कथ तर्हिं सूत्रे ज्यायस्वविशेषण- मित्याइ-सालस्य चेति। 20

वृत्तानुवादेन पूर्वाधिकरणन्यायेन शङ्काप्रापिमाह-पूर्वस्मित्निति । वधैकत्वाच विदयैकत्वं युकतमित्याह-अपि चेति॥ सर्वत्र विद्यैषयं चेत् तर्हि पृथ-

917

ब्रह्म सूतभाष्यव्यारूयानम् [अ. ३. पा. ३. सू. ५८.

भाभ्यम्

कम्। तस्माव् सवपरशाखानिहितम् एकवेद्यव्यपाश्रयं गुणजातमुपसंह- र्तव्यम् विद्याकात्स््याय इत्येवं मासे- प्रतिपाधते-नानेि; वेद्याभेदेऽपि एवंजातीयका विद्या भिन्ना 5 भवितुमईति; कुतः १ शब्दादिभेदात्; भवति हि शब्दभेद: "वेद" "उपासीत" "स ऋतुं कुर्वीत" इत्वेवमादि :; शब्दमेदश्च कर्मेभेद- हेतुः समधिगतः पुरस्तात् "शब्दान्तरे कर्मभेद: कृतानुबन्धत्वात्" इति। आदिग्रहणात् गुणादयोऽपि यथासंभवं भेदहेतवो योजयितव्या:। ननु "वेद" इत्यादिपु शब्दभेद एव अवगम्यते, न 'यजति' इत्यादिवत् 10 अर्थभेद:, सर्वेषामेवैषां मनोवृत्यर्थत्वाभेदात, अर्थान्तरासंभवाच्च; तत् कथं शब्दभेदाद्विदाभेद इति-नैष दोष:, मनोवृत्यर्थत्वाभेदेऽपि अनु- बन्धभेदाद्वेघयमेदे सति विद्याभेदोपपतेः; एकस्यापीश्वरस्य उपास्यस्य पतिमकरणं व्यावृत्ता गुणा: शिष्यन्ते; तथा एकस्यापि मराणस्य तत्न

प्रकटार्थविवरणम् 15 एका नाना वेति सन्देदे विद्यैक्यमुक्तम्यायेन प्राप्ते[प्रासतं] यस्ात्तसमादिति पूर्व- पक्षफलोपसंहार:। सिद्धान्तसुनं योजयति-वेद्याभेदेऽपीति॥ भिन्नभावार्थविषय: शब्दः शष्दान्तरम्, यथा-यजति, जुदोति, ददानि-इति। तस्मिन् सति कर्मभेदो

20 तथा विधिभेदादित्यर्थः। आदिशम्द्रार्थमाह-आदिग्रहणादिति। तन्तत्प्रकरण विद्दितगुणकलापविशिष्टोपास्यरूपभेदाल, प्रतितिदयं नामधेयभेदात्,कौण्डपायिन-

इदानी शब्दमेदमाक्षिपति-नन्विति ॥ यथा क्रियात्वाविशेषेऽपि यागदानहो- मानामवान्तररूपभेद:, तथा मनोवृत्तित्वाविशेषेऽपि वेदनादीनां तत्तदूणविशिष्ट- 25 वेद्यरूपमेदाद्विद्याभेद उपपदत इत्याह-नैष दोष इति।। उक्कमेव विवृणोति- एकस्यापि हीति। बतुक्तं गुणान्तरविधानार्थमुपदेशान्तरमिति, तभ्राह- १. A. मिलार्थविषय २. TM and A. विधेरधात्वर्योवच्छिलतया

918

शब्दादिमेदाधिकरणम् ३३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तत्न उपास्यस्य अभेदेऽपि अन्याद्ग्गुणोऽन्यतोपासितन्य: अन्याहगगुण- शान्यत्र-इत्येवमनुबन्धभेदाद्वेधमेदे सति विद्याभेदो विज्ञायते। न च अत् एको विद्याविधि:, इतरे गुणविधय इति शक्यं वक्म्-विनिगम- नारयां हेत्वभावाद, अनेकत्वाच्च प्रतिपकरणं गुणानां पाप्तविद्यानुवादेन विधानानुपपतेः । न च अस्मिन्पक्षे समानाः सन्तः सत्यकामादयो गुणा असकृच्छावयितव्याः। प्रतिमकरणं च-इदंकामेनेदमपासितथ्यम्, इदंकामेन च इदम्-इति नैराकाह्यावगमात् नैकवाक्यतापतति:। न च अत्र वै्वानरविद्यायामिव समस्तचोदना अपरा अस्ति, यद्दलेन पतिप्रकरणवर्तीन्यवयवोपासनानि भृत्वा रकवाक्यताम् इयुः। वेघै- 10 कत्वनिमिच्ते च विधयैकत्वे सर्वत्र निरस्कुचे प्रतिज्ञायमाने, समस्तगुणोप- संहारोऽशक्यः प्रतिज्ञायेत। तस्मात्सुष्ट उच्यते-नाना शब्दादिभेदा- दिति। स्थिते च एतस्मिनधिकरणे, सर्वेवेदान्तमत्ययमित्यादि द्रष्ट- व्यम्।।

प्रकटार्थविवरणम् 15

न चात्रैक इति ॥ कि व पौनरुक्स्यप्रसग्गादृपि विद्याभेद एव युक्त हस्याह- न चास्मिन्पक्ष इति । कि च "सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति" "सर्वेष्वारम- सन्नमत्ति" "जयतीमान् लोकान" इस्वादिफलसंयोगमेदादृपि विद्यालेद इस्याह-प्रतिप्रकरणं चेति ॥। यशोकं पूर्वाधिकरणन्यायेनेति तत्राह- न चातेति ॥ [यदृपि]वेदैकत्वाद्विदैक्यमिति तत्राह-वैदयैकत्वनिमिच्े चेति॥ 20 ननु यदि शष्दादिभेदाव्विदयामेद:, कथ तर्व्यादेऽधिकरणे विद्यैक्यं सामित- मित्याशङ्कयाइ-स्थिते चैतस्मिन्निति॥ शब्दादिभेदात् विद्यामेदे सिद्धे सति सर्वशाभागतं तत्तद्हमविद्ञानं प्राणविज्ञानं च भिन्नमिति शङ्कायां सर्ववेदान्त- गतं तव्विज्ञानमेकमिति साधितमित्यर्थ:॥

१. Tand Ti omit प्राणविश्ार्न

919

ब्रहमसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. ३. पा. ३. सु. ५९.

माष्यम् [विकल्पाधिकरणम्] विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात्॥ ३-३-५९॥

स्थिते विद्याभेदे विचार्यते-किमासामिच्छया समुच्चयो विकल्पो 5 वा स्यात, अथवा विकल्प एव नियमेनेति। तत्न स्थितत्वात् तावद्विदा- भेदस्य न समुच्चयनियमे किंचित्कारणमस्ति। ननु भिन्नानामप्यम्िहोत्र- दर्शपूर्णमासादीनां समुच्चयनियमो दृश्यते-नैष दोष :; नित्यताश्चतिर्हि तत्न कारणम्; नैवं विद्यानां काचितनित्यताश्चुतिरस्ति ; तस्मान्न समु- चयनियमः। नापि विकल्पनियमः । विद्यान्तराधिकृतस्य विद्यान्तरा-

10 प्रकटार्थविवरणम्

विकल्पो विशिष्टफलत्वाद्।। एवं तावदुपासनानां स्वरूपमवधार्यालुष्ठानप्रकारं निरूपयितुमुपक्रमत इत्याह-स्थित इति॥ उपासनान्यपि त्रिधा भिदयन्ते-कानिचिद् दंग्रहोपा-

15 नीति। तन्ेह तावद्हंग्रहोपासनेतु संशयः। स च याथाकाम्यविकल्पयोः विद्यानानात्वस्य साधारण्यात् भवतीत्यर्थः। याथाकाम्येनानुष्ठानमिति पूर्व- पक्षमाह-तत्र स्थितत्वादित्यादिना ॥ मिन्नफलत्वात्समुखयनियमो नास्ती स्यस्य व्यभिचारं शङ्कते-ननु भिन्नानामपीति॥ "यावजीवं दर्शपूर्ण- मासाभ्यां यजेत" "यावज्जीवं[यावजीवमग्निहोत्रं] जुडुयात्" इत्यादिश्ुतिबलात 20 तत्र समुखयाङ्गीकार। उपासनानां तु नित्यत्वे न श्रुतिरस्तीत्याह-नैष दोष इति॥ ननु समुख्चयो न घटते चेत् तर्हि विकल्पोऽस्त्वित्याशङ्गयाह-नापीति।। बथा व्रीहिमिरेच पुरोडाश निष्पन्ने न यवानां समुखयोऽक्रीक्रियते, कृतकरत्वप्रस- प्वात्, नथात्राध्यविशिष्ं ब्रह्मावाप्तिलक्षणं फलमस्ति तदेकेनैवोपासनेन कृतं चेत्

2. T, T' and TM ouri अस्ति २. A. अस्ति

920

विकल्पाधिकरणम् ३४.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

प्रतिषेधात् पारिशेष्यात् याथाकाम्यमापद्ते। ननु आवेशिष्टफलत्वा- दासां विकल्पो न्याय्य :; तथा हि-"मनोमयः प्राणशरीरः" "कं ब्रह्म खं ब्रह्म" "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इत्येवमाद्याः तुल्यवत् ईश्वर- पाप्तिफला लक्ष्यन्ते-नैष दोष:, समानफलेष्वपि स्वर्गादिसाधनेपु 5 कर्मस याथाकाम्यदर्शनात। तस्मात याथाकाम्यपासी उच्यते-विकल्प एव आसा भवितुमईति, न समुचय :; कस्मात१ अविशिष्टफळत्वाद। अविशिष्टं हि आसां फलमुपास्यविषयसाक्षात्करणम् ; एकेन च उपास- नेन साक्षात्कृते उपास्ये विषये ईश्वरादौ, द्वितीयमनर्थकम्। अपि च असंभव एव, साक्षात्करणस्य समुचचयपक्षे, चित्तविक्षेपहेतुत्वात्; साक्षा- 10 त्करणसाध्यं च विद्याफळं दर्शयन्ति श्रतय :- "यस्य स्यादद्ा न विचिकित्सास्ति" इति, "देवो भूत्वा देवानप्येति" इति च एवमाद्या: स्मृतयश्र-"सदा तद्दावभावितः" इत्येवमाद्ाः । तस्माद अविशिष्ट- फळानां विद्यानामन्यतमामादाय तत्परः स्याव, यावदुपास्यविषयसाक्षा- त्करणेन तत्फळं पाप्तमिति ।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

कि समुखयेनेत्याह-नन्वविशिष्टफलत्वादिति । कर्मभूयस्त्वात्फलभूयस्त्वमिति न्यायेनैकफलत्वेऽपि न विकल्पनियमो भविष्यतीस्याह-नैष दोष इति। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-विकल्प एवासामिति ॥ साक्षातकारस्य अनति- रायत्वात् हयोः। साक्षात्करणपर्यन्तः संस्कारोपचयासंभवात् चित्तविक्षेपाच 20 चिकल्प एवेत्यर्थ: । नन्वन्स्यकाले चेत् साक्षात्करणमनेकोपासने न घटते, मा घटिष्ट, कि तेनेत्याशङ्कयाद-साक्षात्करणसाध्यं चेति । यस्य पुंसः स्यादद्ा साक्षात्कार:, न विचिकित्सा संशयोऽस्ति, तस्यैवैष ब्रह्मलोक इस्यर्थः। देवो भूत्वा जीवश्रेव देवभावमनुभूष पतितेऽ्रपि देहे देवान् प्रामोतीस्र्थः॥

१. TM omits ननु

921

[अ. ३. पा. ३. सु. ६०.

भाष्यम्

[काम्याधिकरणम्]

काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्व- हेत्वभावात्॥ ३-३-६०॥

5 अविशिष्टफलत्वादित्यस्य प्रत्युदाहरणम्। यासु पुनः काम्यासु विद्यासु "स य एतमेवं वायुं दिर्शा वत्सं वेद न पुत्ररोदं रोदिति" "स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्नास्य यथाकामचारो भवति" इति चैवमाद्यासु क्रियावत् अदृष्टेनात्मन आत्मीयं फलं साध- यन्तीपु, साक्षात्करणापेक्षा नास्ति; ता यथाकाम समुच्चीयेरन्, न वा 10 समुचीयेरन्-पूर्वहेत्वभावात्-पूर्वस्य अविशिष्टफलत्वादित्यस्य विकल्प- हेतोरभावाद्।।

प्रकटार्थविवरणम्

काम्यास्तु यथाकामं समुच्ीयेरन वा पूर्वहेत्वभावाद्।।

अनहङ्गदाणि अकर्माङ्गावबद्धानि उपासनानि विषयः। तेषु किं विकल्प- 15 निथमो याथाकाम्यं घेति संशये अंहंश्रहोपासनवदुपासनत्वाविशेषात् विकल्प- नियमे पराप्ते तद्वैपरीत्यमाह-अविशिष्टफळत्वादित्यस्येति ॥ स यः फश- देवं वायुं दिशां गोत्वेन कल्पितानां वत्सं वेद नासौ पुत्रमरणनिमिस्तं रोवनं रोदिति लभत इत्यर्थः। पतानि याथाकाम्येनानुष्ठेयान्यविरुद्धविभिन्नफलत्वात्.

१. A. वल्सवेदना T1. यत्सवेदना

922

यथाश्रयभावाधिकरणम् ३६. मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

[ यथाश्रयभावाधिकरणम्। अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ३-३-६१।। कर्माङ्रेषु उद्गीथादिषु गे आश्रिनाः प्रत्यया वेदवयविहिता:, कि ते समुच्चीयेरन्, किं वा यथाकामं स्युरिति संशये-यथाथयभाव इत्याह। : यथैव एषामाश्रया: स्तोतादयः संभूय नवन्ति, एवं प्रत्यया अपि, आश्रयतन्त्रत्वात्पत्ययानाम् । शिष्टेश् ॥। ३-३-६२॥ यथा वा आश्रयाः स्तोत्रादयः त्रिषु शिष्यन्ते, एवमाश्रिता अपि प्रत्यया :- नोपदेशकृतोि कश्चिद्विशेषः अङ्गानां तदाश्रयाणां च प्रत्य- 10 यानामित्यर्थेः ।। प्रकटार्थविवरणम्

अब्गेषु यथाश्रयाभाव: ।। इहोद्रीथाद्यङ्गावबद्धोपासनानि विषयः। तेषां किमङवत् समुखय- नियम:, उत प्रतीकट ष्टिव द्याथाकाम्यमित्यद्द्वारेण कृतसंबन्धात्फलसभ्निकर्ाक् 15 संशयमाह-केमाद्रेष्विति। "तन्निर्धारणनियमः" इत्यत्र कत्वर्थत्वं पुरुपार्थतवं वेति विचारः। इह त्वग्निहोत्रदर्शादिवत् पुरुषार्थत्वेऽपि समुख्चये प्रमाणमस्ति वान वेति विचार्यते। पूर्वाधिकरणवत् यथारुच्यधिष्ठानं न संभवतीत्यत्र पूर्वपक्षे सूत्रं योजयति-यथैषामिति ॥ अङ्गाश्रितोपासनानि नियमेन कनौ समुश्ित्यानुष्ठेयानि, नियमेन समुच्चीयमानाङ्गव्यपाश्रयत्वात्, अङ्गाभ्रितोपाङ्- 20 वदित्यर्थ:॥ शिष्टेशर । इतश्च समुख्चय इत्याद-शिष्टेश्रेति ॥ शिष्टिः शासनम् विधानं तस्याप्य विशेषादङ्गानीं प्रस्ययानां च न गोदोहनवद्सावत्रिकत्वमित्यर्थः॥

१. A adds न ३. T, TM and A. नामप्यप्रत्ययानां २. T, TM and A. तोपासनषत्

923

ब्रह्मसुत्न भाष्यव्यारूयानम् [न. ३. पा. ३. सु. ६३.

माज्म्

समाहारात् ॥३-३-६३॥

कत्वविज्ञानमाहात्म्यात उद्गाता स्वकर्मण्युत्पन्नं क्षतं हौत्रात्कर्मणः प्रति- 5 समादधाति-इति त्रुवन् वेदान्तरोदितस्य प्रत्ययस्य वेदान्तरोदितपदार्थ- संबन्धसामान्यात् सर्ववेदोदितप्रत्ययोपसंहारं सूचयति-इति लिक्गदर्शनम्॥। गुणसाधारण्यश्रुतेश्व॥ ३-३-६४।। विद्यागुणं च विद्याश्रयं सन्तम् ओंकारं वेदतयसाधारणं श्राव- प्रकटार्थविवरणम्

10 समाहारात्। इतद्योपासनानानां समुखय इत्याह-समाहारादिति । समाहरणं सम- ताकरणम्, क्षतस्य सन्धानं समाहारः। तस्माल्लिङ्गात्समुखयो गम्यते प्रत्ययाना- मिति योजना। यः प्रणवो बहचानामिति प्रणवोद्गीथयो: एकत्वेन यदुपासन- मुदरात्ा कुतं तस्येदं फलमाह-होतृषदनादिति ॥ होतुः सदनम, होता यत्रस्पः 15 शंसति, तद्धोवृषदनम्, हौत्रं कर्म; तस्माद्धोतृषदनात् सम्यक् संपादितात् हैवापि वुरुद्वीतं रषदुषं] यदुद्रानं कृतं स्वरोष्मव्यअ्ञनादिपरमादात् उद्गातानु- समाहरति प्रतिसंदधाति, झ्षतमिव वैद्य इत्यर्थः । किमनेन सूचितं भवती- स्याशइयाह-प्रणवेत्यादिना ॥ वेदद्वयसंबद्धयोः प्रणवोद्ीथयोरेकत्व- विज्ञानस्यैताढशं फलं श्रुवन् सर्ववेदोदितानां प्रत्ययानामुपसंहारं समुच्चयं 20 सूचयतीत्यन्यः । कुतः१ सर्वोपासनेषु वेदान्तरोदितप्रस्ययस्य वेदान्तरोदितेन पदार्थेन संबग्धस्य समानरवादित्यर्थ:।।

किचोपास्यस्योङ्कारस्य साधारण्यादृप्युपासनानां साधारण्यं समुनि- त्यानुष्ठानमित्याह-गुणसाधारण्येति ॥. तेनोङ्कारेणेयं त्रयी विद्या वेदत्रय-

१. A adds समताहरणं ३. T, T'i and TM. क्षमति च वैद्यः २. A. यद्रीत 4. क्षतमिव वैत्यहेत्यर्थ:

924

यथाअयभावाधिकरणम् ३६.] परकटार्थेविवरणम्

भाष्यम् यति-"तेनेयं तयी विधया वतत औमित्याश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्यु- ह्रायति" इति च; ततश्व आश्रयसाधारण्यात् आश्रितसाधारण्यमिति- लिनदर्शनमेव। अथवा गुणसाधारण्यश्रुतेश्चेति; यदीमे कर्मगुणा उद्गी- थादयः सर्वे सर्वप्रयोगसाधारणा न स्युः न स्यात् ततः तदाथयाणां 5 पत्ययानां सहभाव :; ते तु उद्गीथादयः सर्वोङ्ग्राहिणा प्रयोगवचनेन सर्वे सर्वप्रयोगसाधारणा: श्राव्यन्ते; ततश्च आश्रयसहभावात्मत्ययसह- भाव इति। न वा तत्सहभावाश्रुतेः॥३-३-६५॥ न वेति पक्षव्यावर्तनम्। न यथाश्रयभाव आश्रितानामुपासनानां 10 भवितुमईति; कुतः१ तत्सहभावाश्चुतेः; यथा हि त्रिवेदीविहिताना- मङ्ञानां स्तोतादीनां सहभाव: श्रूयते-"ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वोभ्ीय स्तोत्रमुपाकरोति"स्तुतमनुशंसति""प्रस्तोतः साम गाय"होतरेतद्यज" इत्यादिना; नैवमुपासनानां सहभावश्ुतिरस्ति। ननु प्रयोगवचन एषां सहभावं प्रापयेत्-नेति बूमः, पुरुषार्थत्वादुपासनानाम्; प्रयोगवचनो 15 हि ऋत्वर्थानामुद्गीथादीनां सहभावं प्रापयेत्; उद्गीथाद्युपासनानि ऋत्व- र्थाश्रयाण्यपि गोदोहनादिवत् पुरुषार्थानीत्यवोचाम "पृथग्धयप्रतिबन्धः

प्रकटार्थविवरणम्

विदितं कर्म प्रवर्तते। तदवाह-ओमित्यादिना । व्यतिरेकमुखेन सूत्रं योज- यति-यदीत्यादिना।। 20

न वा तत्सइभावाश्रुतेः।। यस्य यस्मिन्तुपासनेऽरभिरुचिरुत्पद्यते, स तदनुतिष्ठति। सर्वोपासनानां समुच्चये न प्रमाणमस्तीति सिद्धान्तमाह-न वेति । अद्गाव[न अङ्गाव]बद्धा- न्युपासनानि समुन्ित्यानुष्ठेयानि, अक्गाश्ितत्वेऽपि भिन्नफलत्वात्, गोदोह्- नवत्, इति विशेषानुर्मानेन यथाकच्यनुष्ठानमित्यर्थः ॥ 25

१. T, TM and A. तदित्यादिना २. T1. अनुवादेन

925

[र. ३. पा. ३. सू. १६.

भाष्यम् फलंम्" इत्यत्र। अयमेव च उपदेशाश्रयो विशेष: अङ्ञानां तदालम्ब- नानां च उपासनानाम्-यदेकेषां ऋत्वर्थत्वम् एकेषां पुरुषार्थत्वमिति। परं च लिकदयम् अकारणमुणसनसहभावस्य, श्रुतिन्यायाभावाद्। 5 न च प्रतिपयोगम् आश्रयकात्स्न्योपसंहारादाश्रितानामपि तथात्वं विज्ञात शक्यम्, अतत्पयुक्तत्वादुपासनानाम्-आश्रयतन्त्राण्यपि हि उपास- नानि कामम् आश्रयाभावे मा भूवन्; न त्वाश्रयसहभावेन सहभाव-

येरन । 10 दर्शनाच्च॥ ३-३-६६॥ दर्शयति च श्रुतिरसइभावं प्रत्ययानाम्-"एवंविद्ध वै ब्रह्मा यजं यजमानं सर्वोश्चर्त्विजोऽभिरक्षति" इति। सर्वपरत्ययोपसंहारे हि, सर्वे सर्वविद: इति न विज्ञानवता ब्रह्मणा परिपाल्यत्वनितरेषां संकी- र्त्येत। तस्माद्यथाकामसुपासनानां समुचयो विकल्पो वेति।। 15 इति श्रीमत्परमइंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये तृर्तायाध्यायस्य तृतीय: पाद:। प्रकटार्थेविवरणम् यदुकं शिष्टेश्चाविशेष इति तत्राह अयमेव चोपदेशाश्रय इति॥ 20 यख्चोक्तम् "समाहारात्" "गुणसाधारण्यश्रुतेश्च" इति, तहूषयति-परं च विङ्गदयमिति । अर्थवादसामर्थ्य तदन्यतःप्राप्तद्योतकं भवति। न ह्यापासनानां समुचये प्रापकं दश्यत इत्यर्थ:। गुणसाधारण्यश्रुतेश्च्ज्ेत्यस्य द्वितीयं व्यास्यानं दूषयति-न च प्रतिपयोगमिति ।। दर्शनाथ।। 25 कि व विदुषा ब्रह्मणान्येषां ऋत्विजां परिपाल्यत्ववचनादृपि न सर्व- विज्ञानोपसंहार इत्याह-दर्शनाच्चेति।। इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटायें तुतीयस्याध्यायस्य तृतीय: पाद: समाप्तः।।

926

अथ चतुर्थेः पाद:

1:0 :--

भाष्यम्

अथेदानीम् औपनिषदमात्मज्ञानं किमधिकारिद्वारेण कर्मण्येवानु- प्रविशति, आहोस्वित् स्वतन्त्रमेव पुरुषार्थसाधनं भवतीति मीमांस- 5 मान:, सिद्धान्तेनैव तावदुपक्रमते पुरुषार्थोऽत इति। पुरुषार्थोऽतःशब्दादिति बादरायणः॥ ३-४१॥ अस्माद्वेदान्तविहितादात्मज्ञानात् स्वतन्त्रात पुरुषार्थः सिद्धयतीति बादरायण आचार्यो मन्यते; कुत एतदवगम्यते१ शब्दादित्याह। तथा हि-"तरति शोकमात्मवित्" "स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म 10 वेद जहैव भवति" "ब्रह्मविदामोति परम्" "आचार्यवान्पुरुषो

प्रकटार्थविवरणम्

पुरुषार्थोऽतःशब्दादिति बादरायण: । एवं तावन्मन्दमध्यमाधिकारिणामुपासनर्हानमुच्चावचरूपं निरूष्य उत्त- माधिकारिणां चैकरूपव्रह्मज्ञानायापुनरुक्तपदोपसंहारसुक्त्वा अधुना तस्यैव एक- 15

य निरूपयितुं पर: पादः प्रवर्तते[त्यते]। तत्र प्रथमाधिकरणविचारमाह- अथेदानीमिति ॥ वादिविप्रतिपत्तेरि यं मीमांसा-कत्वर्थमात्मज्ञानम्, किवा पुरुषार्थमिति। तत्रापि सिद्धान्तमुपन्यस्य पूर्वपक्षं स्वयमेव दर्शयिष्यति; अतो वहदिर्नोपन्वस्यत इत्याइ-सिद्धान्तेनैव तावदिति। 20

१. A omits ज्ञान २. A omits किं २. TM. इतीयं

927

म्र हसूत भाज्यव्याडयानम् [म. ३. पा. ४. सु. २

मान्यम् वेद तस्य तावदेव चिर यावल विमोक्ष्येऽय संपत्स्ये" "य आत्माऽ- पहतपाप्मा" इत्युपक्म्य "सर्वोश्च लोकानामोति सर्वोश्च कामा- न्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानाति" इति; "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" 5 इत्युपकम्य "एतावदरे खल्वमृतत्वम्" इत्येवंजातीयका श्रुतिः केवलाया विद्याया: पुरुषार्थहेतुत्वं श्रावयति ॥ अथात्र प्रत्यवतिष्ठते- शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः॥ ३-४-२॥

10 कर्तृत्वेन आत्मनः कर्मशेषत्वाद, तद्विज्ञानमपि व्रीद्िमोक्षणादिवत विषयद्वारेण कर्मसंबन्ध्येव-इत्यतः, तस्मिन् अवगतप्रयोजने आत्म- ज्ञाने या फलश्रुतिः, सा अर्थवाद :- इति जैमिनिराचार्यो मन्यते; यथा अन्येषु द्रव्यसंस्कारकर्मस "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापँ

प्रकटार्थविवरणम्

15 शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनि:॥ पूर्वपक्षसूत्रमवतारयति-अथात्रेति । "भूतं भव्यायोपदिश्यते" इति न्यायेनात्मन: कर्तकारकत्वेन क्रियाऊत्वात् तज्ज्ञानस्यापि क्रियाफलेमैव फल- वत्त्वसिद्धिः। तत्र फलश्रवणं स्तुतिमात्रमित्याह-कतृत्वेनेति । अत्र प्रयोग :- आात्मज्ञानं प्रयोगविधानोपादेयम्, साध्यफलव्यपदेशशून्यत्वे सति कर्माङ्गव्य- 20 पाशयत्वात्, पर्णमयीत्वादिवत् इति। वेदार्थजिज्ञासायां तत्त्वनिर्णयार्थ संशय- विपर्यासप्रतिभासात् [भासा:]गुरोरप्रे शिष्यैर्निवेदनीयाः।गुरुणा च तझ्यदासेन तत्वमाविष्कर्तव्यमिति शिष्टव्यवहारप्रदर्शनाय जैमिनिभ्रहणम्, नतु प्रतिपक्ष- खेनेति द्रष्टव्यम्। फलश्रुतेरर्थवादत्वे दष्टाम्तमाह-यथान्येष्विति ॥ पर्णमयी-

१. TM. वदशानस्य २. TM. विधिनोपादेय A. विधिविमेय

928

पुरुषार्थाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् क्लोकँ शृणोति" "यदाक्के चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृङ्के" "यत्मयाजान्याजा इज्यन्ते वर्म वा एतघज्स्य करियते वर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूत्यै" इत्येवंजातीयका फलश्रुतिः अर्थवाद :- तद्वद। कथं पुनः अस्थ अनार- भ्याधीतस्य आत्मज्ञानस्य पकरणादीनामन्यतमेनापि हेतुना बिना ऋतु- 5 प्वेश आशङ्यते! कर्तद्वारेण वाक्यात् तद्विज्ञानस्य ऋतुसंबन्ध इति चेतु, न, वाक्याद्विनियोगानुपपत्ते :- अव्यभिचारिणा हि केनचिद्द्ा- रेण अनारभ्याधीतानामपि वाक्यनिमिच: ऋतुसंबन्धोSवकल्पते; कर्ता तु व्यभिचारि द्वारम्, लौकिकवैदिककर्मसाधारण्याद्; तस्मान तद्द्वारेण आत्मज्ञानस्य ऋतुसंबन्धसिद्धिरिति-न, व्यतिरेकविज्ञानस्य वैदिकेभ्य: 10 कर्मभ्योऽन्यत्नानुपयोगात्; न हि देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानं लौकिकेपु प्रकटार्थविवरणम् द्रव्ये यजमानगताअनादिसंस्कारे प्रयाजादिकर्मसु च फलश्रुतिरर्यवाद: स्यात्,

जकप्रमाणानि; तदभावे न आत्मज्ञानस्य कर्माङ्गतैव; कुतः फलश्रुतेरर्थवादृत्व- 15 मित्याह-कथं पुनरिति॥ बीहिमात्रे प्रोक्षणस्य वैयर्थ्यादशक्यत्वाञ्च प्रकृता- पूर्वसंबद्धवीहिषु प्रोक्षणं विधीयत इति तस्य कम्वङ्गता। आत्मज्ञानस्य तुन प्रकरणमस्तीत्यर्थः। यथा जुहूद्वारेण पर्णमयीत्वस्य वाक्यात्क्तुसंबन्धोSनारभ्या- धीतत्वेऽपि तथा केतृद्वारण तद्विश्ञानस्य 'विद्वान्यजते' 'विद्वान् याजयति' इति- वाक्यात् करतुसंबन्ध इति शङ्कते-कतृद्वारेणेति । जुहः क्रतुसंबन्धं न व्यभि- 20 चरतीति तद्द्वारेण पर्णमयीत्वस्य वाक्येन विनियोगो घटते; कर्ता तु क्रेतु- संबन्धं व्यभिचरतीति न तज्ज्ञानस्य वाक्यन विनियोगो घटत इस्याह- न वाक्येति । देहव्यतिरिक्तः कर्ताधिगतः कतुसंबन्धं न व्यभिचरतीति पूर्यवादी दूषयति- न व्यतिरेकेति ॥ अव्यमिचरतकतुसंबन्धव्यतिरिक्त-

१. T1. ऋतुद्वारेण ३. A. व्यतिरकेणोंन २. T omits ऋतु

929

ब्रझसूत भाज्यव्यारयानम् [म. ३. पा. ४. सु. ३.

भाग्यम् कर्मसु उपयुज्यते, सर्वथा दृष्टार्थप्रवृत्युपपत्तेः, वैदिकेषु तु देइपातोचतर- कालफलेषु देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानमन्तरेण प्रवृत्ति: नोपपद्यत इति, उप- युज्यते व्यतिरेकविज्ञानम्। ननु अपहृतपाप्मत्वादिविशेषणात् असं- 5 सार्यात्मवियषयम् औपनिषदं दर्शनं न प्रवृत्यअं स्यात्-न, भियादि- संसूचितस्य संसारिण एव आत्मनो द्रष्टव्यत्वेनोपदेशात्; अपहत- पाष्मत्वादिविशेषणं तु स्तुत्यर्थे भविष्यति। ननु तत्र तत्र प्रसाधि- तमेतत्-अधिकमसंसारि ब्रह्म जगत्कारणम्, तदेव च संसारिण आत्मन: पारमार्थिकं स्वरूपम् उपनिषत्सु उपदिश्यत इति-सत्यं मसा- 10 धितम्: तस्यैव तु स्थूणानिखननवत् फलद्वारेण आक्षेपसमाधाने क्रियेते दाढर्याय।। आचारदर्शनात्॥३-४-३॥ "जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यझ्ेनेजे" "यक्ष्यमाणो वै भग- वन्तोऽइमस्मि" इत्येवमादीनि ब्रह्मविदामपि अन्यपरेषु वाक्येपु कर्म-

15 प्रकटार्थविवरणम् कर्तृद्वारेण भवतु तज्ज्ञानस्य कर्मशेषता, न त्वशेषकर्मोन्मूलनसमर्थौपनिष- दात्मज्ञानस्येति सिद्धान्ती शङ्कते - नन्वपहतेति ॥ औपनिषद्मप्यात्मज्ञानं संसारिविषयमेवेत्याह- नं भियादीति ॥ "आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति" इति प्रियत्वसंबद्धसंसार्यात्मप्रक्रमानुसारेणोत्तरं द्रष्टव्यत्वादि - 20 वचनं तद्विषयं चेत् कथं तत्रापहृतपाप्मत्वादिसङ्की्तनमितयाशङ्गयाह- अपहृतपाप्मत्वादीति ॥ पूर्वपक्षमाक्षिव्य समाधत्ते-नन्वित्यादिना ॥ आचारदर्शेनात्।। किच जनकादीनां विद्यया सह कर्माचरणदर्शनान्न केवलैव विद्ा मोक्ष- साधनम्; अतः सहानुष्ठानं विद्याथा: खातन्त्रयाभावेन कर्माऋत्व लिङ्गमित्याह- 25 आचारदर्शेनादिति ॥ ईजे यागं चक्रे। भगवन्तः पूजावन्तः। अहं यक्यमाणो-

१. T1. न प्रयाजादीति

930

पुरुवार्थाधिकरणम् १.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् संबन्धदर्शनानि भवन्ति। तथा उदालकादीनामपि पुत्रानुशासनादि- दर्शनात् गाईस्थ्यसंबन्धोऽवगम्यते। केवलाच्चेत् ज्ञानात् पुरुषार्थसिद्धि: स्यात् किमर्थम् अनेकायाससमन्वितानि कर्माणि ते कुर्युः१ "अके चेन्मधु विन्देत किमर्थे पर्वतं व्रजेत" इति न्यायाद् ॥ 5

तच्छूतेः॥ "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति च कर्मशेषत्वश्रवणात् विद्याया न केवलायाः पुरुषार्थहेतुत्वम्॥ समन्वारम्भणात्॥ ३-४-५॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इति च विद्याकर्मणोः फलारम्भे 10 सहकारित्वदर्शनात न स्वातन्त्रयं विद्याया:।। प्रकटार्थविवरणम् डर्मि, तत आध्वं कतिचिद्दिनानीति कैकयस्य ब्रह्मविदो वचनम्। ननु कैश्वि- द्विद्वन्द्रिः केर्म कृतमित्येतावता कि ज्ञानस्य सामर्थ्यमपगच्छति; तत्वद्ञानं तु केवलमेव मोक्षायालमित्याह-केवरलाचचेदिति॥ न हाल्पायासं हित्वा 15 बहायासं कोऽप्यवलम्बत इत्यर्थः । अक्के समीपे।। तच्छतेः ॥ "यदेत विद्यया" इति च श्रुतिः प्रमाणम्, कर्माङ्गत्वेऽपि विद्याया इस्याह-तच्छ्रतेरिति ॥ समन्वारम्भणात्। 20 इतश् ने स्वतन्त्रा विद्या पुरुषार्थसाधनमित्याह-समन्वारम्भणादिति॥ तं परलोंकं व्रजन्तं विद्याकर्मणी समनुगच्छत इत्यर्थ:॥

१. TM. कतिचिद्वि लीना नीति ३. A. स्वतम्लाविद्या न पुरु २. T. कर्तृकृर्त T. न स्वतन्त्रनाविद्या Ti. अकर्तृकृतं TM. न स्वतन्साविद्या

931

[म. ३. पा. ४. सु. ७.

भाध्यमू

तद्दतो विधानात्॥३-४-६॥ "आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरो: कर्मातिशेषेणामिसमा- वृत्य कुटम्बे शुची देशे साध्यायमधीयान:" इति चैवंजातीयका भ्तिः 5 समस्तवेदार्थविज्ञानवतः कर्माधिकारं दर्शयति; तस्मादपि न विज्ञानस्य स्वातन्त्रयेण फलहेतुत्वम् । नतु अत्न "अधीत्य" इत्यथ्ययनमात्नं वेदस्य भ्रयते, न अर्थविज्ञानम्-नैष दोष :; दष्टार्यत्वात् वेदाध्ययनम् अर्थावबोधपर्यन्तमिति स्थितम् ॥ नियमाच्च ॥३-४-७॥

10 "कुर्वनेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥" इति, तथा "एतट्वै जरामर्ये सत्नं यदमिहोत्रं जरया वा सरेवास्मान्मुच्यते मृत्युना वा " इत्येवंजातीयकात नियमादपि कर्मशेषत्वमेव विद्याया इति।। 15 प्रकटार्थविवरणम् तद्वतो विधानाद्।। विद्याया: खातन्डयाभावे लिङ्गान्तरमाह-तद्दत इति ॥ गुरो। शुभ्ूषाल- क्षणं कर्म कृत्वा अतिशेषेण परिशिष्टेन कालेन यथाविधानं वेदमधीसयानन्तर- मभिसमावृत्य वतविसर्गे कृत्वा दारानाहृत्य कुट्ुम्बे गाईस्थ्ये सितः शुचौ 20 देशे स्वाध्यायाध्ययनादिकर्म कुर्वाण: ब्रह्मलोकमभिसंपद्यत इत्यर्थः । अध्यद- नशब्दस्य यथाधुतमर्ये गृददीत्वाह-नन्वत्नेति ॥ अभ्ययनविधेरवघातादि- विधिवद्षष्टफलस्वादर्थाव बोधपर्यन्तो व्यापार: विष्याक्षिप्ोऽग्ययनमिति प्रथम- सूत्रे सिद्धमिस्याह-नैष दोष इति।। नियमाच्च।।

25 इतोऽपि न स्वतन्त्रा विद्या पुरुषार्थहेतुरित्याह-नियमाचेति॥ शतं समा: शतसंक्याकान संवत्सरान यञ्ञिजीविषेत् तत्कर्माणि कुर्वन्रेवेति नियमविधा 932

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् एवं भासे, प्रतिविषसे- अधिकोपदेशात्तु बादरायण सैवं तद्दर्शनात्॥३-४-८।। तुशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते। यदुक्तम्-"शेषत्वात्पुरुषार्य- वाद:" इति, तभोपपदते; कस्मात्१ अधिकोपदेशात् यदि संसा- 5 र्येब आात्मा शारीर: कर्ता भोक्ता च शरीरमात्रव्यतिरेकेण वेदान्तेपु उपदिष्टः स्यात्, ततो वणितेन प्रकारेण फलभ्ुतेः अर्थवादत्वं स्याद। अधिकस्तावत् शारीरादात्मनः असंसारीशरः कर्तृत्वादिसंसारिधर्म- रहितोऽपहतपाष्मत्वादिविशेषणः परमात्मा बेद्यत्वेन उपदिश्यते वेदा- न्तेपु। न च तद्विव्ञानं कर्मणा प्रवर्तकं भवति, मत्युत कर्माप्युच्छि- 10 नत्ि-इति वक्ष्यति "उपमर्दे च" इत्यत्न। तस्मात् "पुरुषार्थोऽत :- शब्दात्" इति यन्मतं भगवतो वादरायणस्य, तत् तथैव तिष्ठति; न क्ेषत्वपभृतिभिर्हेत्वाभासैश्वालयितुं अक्यते। तथा हि तमधिकं शारी- रादी परमात्मानं दर्ययन्ति सुतय :- "यः सर्वक्ञः सर्ववित्" "भीषा- ममादात: पवते" "महन्वयं वजूमुद्यतम्" "एतस्य वा अक्षरस्य 15 पसासने गार्गि" "तदैक्षत बहु स्यां माजायेयेति तचतेजोऽसृजत" इत्येवमाथा:। यख त्रियादिसंसू चितस्य संसारिण एव आत्मनो वेद्य- तयानुकर्षणम्-"आत्मनस्तु कामाय सर्वे मिर्य भवति। आत्मा वा अरे द्रष्टव्य:" "यः माणेन माणिति स त आत्मा सर्वान्तरः" "य एवोऽक्षिणि पुरुषो दशयते" इत्युपकम्य "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्या- 20 प्रकटार्थविवरणम् नमू। एवं त्वयि नरे वर्तमाने सति इतोऽन्यथा प्रकारम्तरं नास्ति, येन कर्म न लिप्यते, पापेन कर्मणा स्वं न लिप्यस इत्वर्थः। जरामरणावधिकत्वात् त्वम्] जरामर्यम्। अधिकोपदेशाष्ट बादरायणस्यैवं तवर्शनाद्।। 25 तदेव धुल्यादिभिरषिंद्याया: कर्माङत्वे प्रासे सिद्ान्तमुपक्रमते - अषिकोपदेकास्विति ॥ य: कर्ता कर्माङमूत: नासी बेदान्तवेय्य: वह्रस 988

[प. ३. पॉ. ४. सू. ९:

माध्यम् रयास्यामि" इति चैवमादि-तदपि "अस्य महतो भूतस्य निः्- सितमेतवदग्वेद:" "योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति" "परं ज्योतिरुपसंपद सेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तम: पुरुष:" इत्यं- 5 वमादिभिर्वाक्यशेषैः सत्यामेव अधिकोपदिदिक्षायाम्, अत्यन्ताभेदा- भिनायमित्यविरोष:। पारमेश्वरमेव हि शारीरस्य पारमार्थिकं स्वरू- पम्: उपाधिकृतं तु शारीरत्वम्, "तत्वमसि" "नान्यदतोऽस्ति द" इत्यादिश्चुतिध्यः । सर्वे च एतत् विस्तरेणास्माभि: पुरस्ताव् तल तत् वर्णितम्।।

10 तुल्यं तु दर्शनम्॥३-४-९॥ यचुक्तम्-आचारदर्शनात्कर्मश्रेषो विदयेति, अत्र झुमः-तुल्य- माचारदर्शनम्, अकर्मशेषत्वेऽपि विद्याया:। तथा हि श्तिर्भवति- "एतद्ध सप वै तद्विद्ांस आहुर्षयः कावषेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वर्य यक्ष्यामहे। एतद्ध स वै तत्पूर्वे विद्वांसोSभिहोत्रं न जुह- 15 वांचकिरे" "एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाथ् विचै- षणायाञ्ञ लोकेषणायाश्च व्युत्यायाथ भिक्षाचर्ये चरन्ति" इत्येवं- आतीयका। याजवल्क्यादीनामपि ब्रह्मविदाम् अकर्मनिष्ठत्वं दृश्यते- "पतावदरे खल्वमृतत्वमिति होकत्वा याज्ञवल्क्यो विजहार" इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अपि च "यक्ष्यमाणो वे भगवन्तोऽइमसि" इत्येतत छिग्-

20 प्रकटार्येविवरणम्

वेदान्तबेथं न तत्कर्माङ्गम् : मतः तज्जानस्य कुतः कर्मशेषता, फुतस्तरां

तुल्यं तु दर्शनम्।। पत् लिग्रमुपम्यस्तं तद्यभिचरति इस्याह-तुल्यं तु दर्शनमिति॥ इदानी- 25 सुवाहतवाक्यस्य गत्यन्तरमाह-अपि चेति ॥ येषां व म्रह्यविदामपि कर्म

934

पुरषार्थाधिकरणम् १.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् दर्शन वैश्वानरविद्याविषयम्: संभवति च सोपाधिकायां ब्रह्मविद्यार्या कर्मसाहित्यदर्शनम् : न तु अत्ापि कर्माऋृत्वमस्ति, प्करणाद्यभावाद्।। यत्पुनरुक्तम्-"तच्छूतेः" इति, अत्र श्रूम :-

असार्वत्रिकी॥ ३-४-१०॥ 10 5

"यदेव विद्यया करोति" इत्येषा श्रुतिर्न सर्वविद्याविषया, भकत- विद्याभिसंबन्धात् । प्रकृता चोद्गीथविद्या-"ओमित्येतदक्षरमुद्गीथ- सुपासीत" इत्यत्र ।। विभाग: शतवत्॥२-४-११॥ यदप्युक्तम्-"तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इत्येतत् समन्वा- 10 रम्भवचनम् अस्वातन्त्र्ये विद्याया लिङ्गमिति, तत् पत्युच्यते-विभा- गोऽल द्रष्टव्य :- विद्या अन्यं पुरुषमन्वारभते, कर्म अन्यमिति। शत- वद्-यथा शतम् आ्भ्या दीयतामित्युक्ते विभज्य दीयते-पश्चाश- देकसमै पश्चाशदपरसे, तद्व। न च इदं समन्वारम्भवचनं समुक्षु- विषयम्-"इति नु कामयमान:" इति संसारिविषयत्वोपसंहारात्, 15 "अयाकामयमान:" इति च सुसुक्षोः पृथगुपकमात्: तत्र संसारिविषये प्रकटार्थविवरणम् रशयते न तसेषां कर्म; चोदनालक्षणं दि कर्म; तेषां च मनुष्यत्याभिमानाभावेन चोदनाभावात् कथंचिद्धर्तमानमप्याभासमान्रं तदिति द्रष्टव्यम॥ असार्वत्रिकी ।। 20 विभाग: शतवद् ।। समन्वारम्भवचनस्य मुमुक्षुविषयत्वमङ्गीकृत्य कर्मसाहिस्ये लिन् न भवतीत्युक्तम्। इदानीं तदपि नास्तीत्याह-न चेदं समन्वारम्भवचनमिति ।। विहिता विद्या उद्धीथादिविषया; प्रतिषिद्धा च नमसोसन्दर्शनादिलक्षणा॥ i. T, T' and TM add पूर्वे

935

अससूतभाव्यव्यालयानंम् [भ. ड. पा. ४. स.११.

भाप्यम् विद्या विहिता पतिषिद्धा च परियृद्धते: विशेषाभावात्: कर्मापि विहितं प्रतिपिद्धं घ, यथामास्तानुवादित्वात, एवं सति अविभागेनापि इर्द समन्वारम्भवचनमवकल्पते।। यचैतत् "तदतो विषाना्" इति, अत उच्चरं पठति- अध्ययनमात्रवतः । ३-४-१२॥ "आाचार्यकुलादवेदमधीत्य" इत्यत्षाध्ययनमालस्य श्रवणात् अध्य- यनमालवत एव कर्मेविधिरित्यध्यवस्याम: । ननु एवं सति अविध- स्वात् अनधिकार: कर्मस मसज्येत-नैष दोष :; न वयम् अध्ययन- 10 मभवं कर्मावबोषनम् अधिकारकारणं बारयाम :; कि तर्हि: औपनिषद- मात्मज्ञानम्, खातन्त्र्येणैव मयोजनवत् प्रतीयमानम् न कर्माधिकार- कारणतां प्रतिपथते-इत्येतावत्मतिपादयामः । यथा च न कत्वन्तर- ज्ञानं ऋत्वन्तराषिकारेण अपेक्ष्यते एवमेतदपि द्रष्टव्यमिति॥ यदप्युक्तम् "नियमाब" इति, अल्ाभिधीयते-

16 नाविशेषात्॥३-४-१३॥ "हुर्वनेवेह कर्माणि जिजीविषेत" इत्येवमादिप् नियमभ्रवणेपु न विदुष इति विशेषोऽस्ति, अविशेषेण नियमविधानात्।। मकटार्थविवरणम्

अध्ययनमात्रवत: ।। 20 नाविश्ेषात् ।।

शहते -नन्वेवं सतीति। अविद्यतवाद् विद्यारदितत्वादित्यर्थ:। मधीत- वाक्यप्रसुतं द्ञानं मातशम्देनास्ामिर्न वार्यते, किंदु तत्वम्ञानमतुर्पयोगा- दित्याइ-नैप दोष इति।

१. T2. योगमित्वाह

936

मकटार्थविवरणम्

भाध्यम्

स्तुतयेऽनुमतिवों ॥३-४-१४॥ "कर्बभेवेह कर्माणि" इत्यलापरो विशेष आख्यायते। यद्यपि अल् मकरणसामर्थ्यात् विद्वानेव-कुर्वन्-इति संबध्येत, तथापि विद्यास्तुतये कर्मानुज्ञानम् एतड्ूष्टव्यम्; "न कर्म लिप्यते नरे" इति 5 हि वक्ष्यति। पतदुक्तं भवति-यावज्जींवं कर्म कर्वत्यपि त्वयि विदुषि पुरुषे न कर्म लेपाय भवति, विद्यासामर्थ्यादिति-तदेवं विद्या स्तूयते।। कामकारेण चैके॥। ३-४-१५॥ अपि च एके विद्वांस: प्रत्यक्षीकृतविद्याफला: सन्तः, तदवष्टम्भाव् फलान्तरसाधनेषु प्रजादिपु प्रयोजनाभावं परामृशन्ति कामकारेण- 10 इति श्रुतिर्भवति वाजसनेयिनाम्-"एतद्ध स वै तत्पूर्वे विद्वासः भर्जा न कामयन्ते कि मजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माडयं लोक:" इति। अनुभवारूढमेव व विद्याफलं न क्रियाफलवत् कालान्तरभावि-इत्य-

मकटार्थविवरणम्

15 नियमविधानं अवविषयमित्येकं परिहारमुकस्या प्रकरणमङ्भयात् परि- हारान्तरमाह-स्तुतय इति ॥ एवं कर्म कुर्णस्यपि त्वयि नेतो अ्रहामावािया- विषयात् अ्यथा संसारापतिरस्ति, यतो न कर्म लिप्यत इति योजना।। कामकारेण चैके।।

कामकारेणेति।। सेष्छात: कर्मसाधनम्रजादिपरित्यागलिद्वादृपि विद्याया: 20 सातम्भयमित्वर्थ:। येषां नोऽआाकम् अयमात्मैव अयं प्राप्यो लोको मोसाक्य इत्यर्थं:। मतु मोझस्ाएड्टफळत्वात् कथमुक्तत्वनिश्यात् प्रजापरिल्याग इत्या- धद्पाइ-अतुभवा रुडमेव चेति।। १. T, TM and A. मोखा्थ:

987

त्रह्मसूत्रभाध्येव्यारयानम् [अ. ३. पा. ४. सू.१७.

भाष्यम्

सकृदवोचाम। अतोऽपि न विद्याया: कर्मशेषत्वम्, नापि तद्विषयायाः फलश्रुतेरयथार्थत्वं शक्यमाश्रयितुम् ॥ उपमर्द च । ३-४-१६ ॥

5 अपि च कर्माधिकारहेतो: क्रियाकारकफललक्षणस्य समस्तस्य मप- शवस्य अविद्याकृतस्य विद्यासामर्थ्यात्खरूपोपमर्दमामनन्ति-"यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पशयेत्तत्केन कं जिघ्रेत" इत्यादिना । वेदान्तोदितात्मज्ञानपूर्विकां तु कर्माधिकारसिद्धि प्रत्याशासानस्य कर्मा- धिकारोच्छित्तिरेव प्रसज्येत । तस्मादपि स्वातन्त्रयं विद्यायाः।।

10 ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि॥ ३-४-१७॥

ऊर्ध्वरेतःसु च आश्रमेषु विद्या श्रूयते; न च तत्न कर्माऋत्वं विद्याया उपपदते, कर्माभावाठ्; न हि अभिहोतादीनि वैदिकानि

प्रकटार्थविवरणम्

उपमर्दे च।।

15 किंच अकर्तृव्रह्मार्मज्ञानं न कतुप्रयोगविधिनोपादेयम्, उपादीयमान-

षदित्याह-उपमर्दे चेति। ऊध्वरेतःसु च शब्दे हि॥। कि व ब्रह्मज्ञानकर्मणी नाङ्गाभिभूते, इतरेतरव्यतिरेकित्वात्, अतुगमन- 20 नैषटिकव्रतवदिति विशेषानुमानानुगृहीतया फलश्रुत्या स्वतन्त्रमेव म्रहक्ानं फछसाधनमित्याह-ऊर्ध्वरेतस्सु चेति il "शब्दे दि" इतिसूत्रभागं शह्ापूर्वक

१. A. दित्याच्यक्कयाह

988

पुरुषार्थाधिकरणम् १.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् कर्माणि तेषां सन्ति। स्यादेतत्, ऊर्ध्वरेतस आश्रमा न भूगन्ते वेद इति-तदपि नास्ति; तेऽपि हि वैदिकेषु शब्देष्ववगम्यन्ते "त्रयो धर्मस्कन्धाः" "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते" "तपःश्रद्धे ये हुपवसन्त्यरण्ये" "एतमेव प्व्राजिनो लोकमिच्छन्तः पत्रजन्ति" 5 "ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्" इत्यंवमादिषु। प्रतिपन्नापतिपत्नगाईस्थ्या- नाम् अपाकृतानपाकृतर्णत्रयाणां च उध्वरेतस्त्वं श्रुतिस्मृतिमससिद्धम्। तस्मादपि स्वातन्त्रयं विद्यायाः।।

प्रकटार्थविवरणम्

व्याचष्टे-स्यादेतदित्यादिना।। "जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिनंणवा 10 जायते ब्रह्मचर्येणर्षिंभ्यो यज्षेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः"इति श्रुतेः, "ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्। अनुपाकृस्य मोक्षं तु सेवमान: पतस्यधः।।" इति स्सृतेश गाईस्थ्यं स्वीकृत्यैव ऋणभयं चापाकृत्यैवोर्षर्वरेतःशब्दाभिघंय- मैथुनासमाचरणोपलक्षितं पारिवाज्यमनुष्ठेयमित्यपि नाशङ्कनीयमित्याह- 15 प्रतिपन्नेति ॥ साक्षाद्विधिश्रुतितिरांधेऽयव्राद: श्रुतिः स्मृतिवां वाध्यत इति भावः । तथा च श्रुतिस्मृत्यन्तराणि 'तम्याश्रमविकल्पमेके ब्रुवते" "यमि- कछेत्तमाविशेत्" "गृहस्ाश्रमफामरतु गृहस्थाध्रममाविशत्। वानप्रस्थाशमं वापि चतुर्थ वेच्छयात्मनः।। 20 ब्रह्मचारी गृहस्यो वा वानप्रस्योऽथ वा पुनः। वियुक्त: सर्वकामेभ्य: पारिवाज्यं समाचरेत्।।" इति थ । तस्मादयस्य ब्राह्मणस्य पूर्वत्र पैराग्यमुत्तरोपादित्सा च जायते, तस्यानि- यमेनैव माश्रमखवीकार: प्रत्यवायाप्राप्तिश्च सुतकादिप्रतिबन्ध इवेस्यय:॥

१. T, T' and TM add ननु २. A omits अर्थवाद ... अथवा पुनः 2. A omits ४. A. आभ्मविकल्प:

939

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [न. ३. पा. ४. सू. १८.

भाष्दम् [परामर्शाधिकरणम्] परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि॥ ३-४-१८॥ "त्रयो धर्मस्कन्धाः" इत्यादयो ये शब्दा ऊर्ध्वरेतसामाश्रमार्णा 5 सद्भ्ावाय उदाहृता:, न ते तत्पतिपादनाय प्रभवन्ति; यतः परामर्शम् एपु शव्देष्वाश्रमान्तराणां जैमिनिशचार्यो मन्यते, न विधिम्। कुतः? न हि अत् लिङादीनामन्यतमश्चोदनाशब्दोऽस्ति अर्थान्तरपरत्वं च एषु प्रत्येकस्ुपलभ्यते। "त्रयो धर्मेस्कन्धाः" इत्यत्न तावत् "यज्ञोऽ- ध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृती- 10 योऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन् सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति" इति परामशपूर्वकमाश्रमाणामनात्यन्तिकफलत्वं संकीर्त्य, आत्यन्तिक- फलतया ब्रह्मसंस्थता स्तूयते -- "ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" इति। ननु परामर्शेऽपि आश्रमा गम्यन्त एव-सत्यं गम्यन्ते; स्मृत्याचाराभ्यां प्रकटार्थविवरणम्

15 परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि।। पूर्वाधिकरणोक्तपारिवाज्यस्यानुष्ठेयत्वं प्रासङ्गिकमनेन अधिकरणेन प्रपञ््यते। तन्र पूर्वपक्षमुपन्यस्यति-त्रयो धर्मस्कन्धा इत्यादय इति॥

शङ्कते - नतु परामर्शोऽपीति । अनुवादस्य पुरोवादसापेक्षतवादित्यर्थः। 20 परामशानुपपत्या आश्रमा गम्यन्त इस्येतत्सत्यम्: किंतु स्वृत्याचाराभ्यां तेषां प्रसिद्धि, न विधिश्रुतेरित्यर्थः॥ तथा च काण्वायनस्मृतिः आश्रमचतुष्टयं व्याचचक्षे- "ब्रह्मन्तारिगृहस्यवानप्रस्थपरिवाजकाश्चत्वार आश्रमाः बोउशभेदा भवन्ति । तत्र ब्रह्मचारिण: चतुर्विधा भवन्ति, गायत्रो ब्राह्मः प्राजापत्यो 25 वृदन्निति। य उपनयनादृष्व त्रिरात्रमकारलवणाशी गायत्रीमधीते, स

१. Ts and TM. मालत्वमित्युक्तं २. T' and T1 तेषामप्रसिदिधि: 340

परामर्शाधिकरणम् २.] प्रकटार्यविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम् गायत्र:। योऽष्टाचत्वारिशदूर्षाणि वेद्ब्रहमचर्ये चरेत् प्रतिषेदं द्वादशा द्वादश वा, यावद्रदणान्तं घा वेदस्य स ब्राह्मः। स्वदार्तुकालाभिगामी सदा परदारवर्जी यः स पजापस्य:। आ प्रायणात् गुरोरपरित्यागी यः स नैष्ठिको वृदन्रिति॥

गृहला अपि चतुर्विधा भवन्ति-वार्ताकशृत्तयः, शालीनवृत्तयः, याया- 5 वराः, घोरसंन्यासिकाश्वति । तत्र वार्ताकवृत्तयः कृृषिगोरक्षणवाणिज्य- मगहितमुगसुआनाः शतसंवत्सराभि: क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। शालीनवृत्तयो यजन्तः [यजन्तोSयाजयन्तः] अधीयाना नाध्यापयन्तः, ददतो न प्रतिगृहन्तः शतसंवत्सराभि: क्रियाभियंजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। यायावरा: यजन्तो वाजयन्त: अधीयाना अध्यापयन्त: ददतः प्रतिगृहन्तः शतसंवत्सराभि: 10 क्रियाभि: यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। घोरसंग्यासिका उद्धतपरिपूताभिरद्ि: कार्ये कुर्वन्तः प्रतिदिवसमाहर्तोष्छवृत्तिमुपभुआनाः शतसंवत्सराभि: क्रिया- भिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते।। वानप्रथ्ा अपि चतुर्विधा भनन्ति-वैखानसा औदुम्बरा वालखिल्या: फेनपासेति। तत्र वैखानसा अकृष्टपच्योषधिवनस्पतिभिग्रामबहिष्कृतामि- 15 रझिपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहायक्क्रियां निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। मौदु- म्बरा: प्रातकत्थाय यां दिशमभिम्रेक्षन्ते, तथाहटनोदुम्बरबद्रनीवारकश्यामा- कैरग्रिपरिचरणं कृत्वा पञ्चमहायक्नक्रियां निर्वायन्त आत्मानं प्रार्थन्यते। वालखिल्या: जटाधराश्चीरचर्मवल्कलपरिवृताः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्प- फलमुरसृजन्तः शेषानष्टौ मासान् पृत्युपार्जनं कृत्वाग्निपरिचरणं कृत्वा पञ्चमह्ा- 20 यश्ञक्रियां निर्वर्तयन्त: आत्मानं प्रार्थयन्ते। फैनपाः उन्मसकाः शीर्णपर्णफलभो- जिनो यत्र तत्र वा वसन्त: अग्निपरिचरणं कृरवा पञ्चमहायक्ञक्रियां निर्वर्तयन्त भात्मानं प्रार्थयन्ते।। परिवाजका अपि तुर्विधा भनन्ति-कुटीचकाः बहूडका: हंसा: परम- इंसाक्ेति। तत्र कुटीचका: स्पुन्नगेहेषु मैक्षचर्ये चरन्त आरमानं प्रार्थयन्ते। 25

१. T and Ti omit शालीनवृत्तय :... ३. TM and A add तल् प्रार्थयन्ते in liue 13. Y. T, T' and TM. फेनव: २. T, Ti and TM. फेनव श्रेति ५. A. पञ्चमहायज्ञान्

941

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. ३. पा. ४. सू. १८,

माध्यम् तु तेषां प्सिद्धि:, न प्रत्यक्षश्रुतेः; ततश्च पत्यक्षश्ुतिविरोधे सति अना- दरणीयास्ते भविष्यन्ति, अनधिकृतविषया वा। नतु गाईस्थ्यमपि सहैवोर्ध्वरेतोभि: परामृष्टम्-'यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमम्" इति- 5 सत्यमेवम्, तयापि तु शहस्थं प्रत्येव अभिहोत्ादीनां कर्मणां विधानाव श्रुतिपसिद्धमेव हि तदस्तित्वम्; तस्मात्स्तृत्यर्थ एव अयं परामर्शः,

प्रकटार्थविवरणम्

बहदका: पधीतकौपीनकाषायवेषधारिण: साधुवृत्तेषु ब्राह्मणकुलेषु भैक्षं चरन्तः 10 आत्मानं प्रार्थयन्ते। हंसा: एकदण्डधरा: शिखावर्जिता: यक्षोपवीतधारिण: शिक्यकमण्डलुह्दस्ता: ग्रामैकरात्रवासिनो नगरे तीर्थेषु व पश्चरात्रं वसन्तः एकरात्रद्विरात्रधिरात्कृच्छ्रसान्ट्रायणादि चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। परम- हंसा नामैकदण्डघेरा मुण्डा: कन्थाकौपीनवासिनोऽव्यकलिङ्गा व्यक्ताचारा: अनुन्मत्ना उन्मसवदाचरन्त: त्रिदण्डकमण्डलुशिक्यपक्ष्मजलपवित्रपादुका- 15 सनशिखायकञोपवीतानां च त्यागिनः शून्यागारदेवग्ृद्दनिवासिनः ।

"न तेषां धर्मों नाधमों न सत्यं नापि चानृतम्। सर्वसदाः सर्वसमा: समलोष्टाश्मफाञ्चनाः॥ यथोपपन्नचातुर्वर्ण्यभक्षा चर्ये चरन्तः आत्मानं मोक्षयन्ते- यतीनाभुपशमो धर्मों नियमो वनवासिनाम्। 20 दानमेकं गुहस्यानां शुभ्ूषा ब्रह्मचारिणाम्।।" इति॥ भवत्वेवं स्मार्तत्वम्, ततः किमित्याशङ्कयाह-ततश्चेति ॥ यावज्ीवादि श्रुतिविरोधे नादरणीया ऊर्ध्वरेतस आश्रमा: धर्मानधिकृतान्धपद्नवादिविषया वा भविष्यन्तीत्यर्थ:। आश्रमान्तराणामननुष्ठेयत्वं वेत् गार्स्थ्यस्याप्यननुष्ठेयत्व स्याद्, परामर्शाविशेपादित्याह-ननु गाईस्थ्यमपीति । परामर्शसाम्येऽपि 2b शतत्वासस्यानुष्ठेयत्वमित्याह-सत्यमेवमिति ॥ यस्मात् गाहस्थ्यमेवैकं भौतं

१. T and Ti. नगरतीर येंषु २. A. धारिण:

942

परामर्शाधिकरणम् २.] परकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

न चोदनार्थः । अपि च अपनदति हि प्रत्यक्षा श्रुतिराश्रमान्तरम्- "वीरहा वा एष देवानां योऽगिमुद्वासयते" "अचार्याय प्रियं धनमा- हृत्य प्रजानन्तुं मा व्यवन्छेत्सी:" "नापुत्नस्य लोकोऽस्तीति तत्सर्वे पशवो विदुः" इत्येवमाद्या। तथा "गे चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपा- 5 सते" "तपःश्रद्धे ये छुपवसन्त्यरण्ये" इति च देवयानोपदेशः, न आश्रमान्तरोपदेशः । संदिग्धं च आश्रमान्तराभिधानम्-"तप एव द्वितीय:" इत्येवमादिषु। तथा "एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः पव्रजन्ति" इति लोकसंस्तवोऽयम्, न पारिव्राज्यविधिः । ननु "ब्रह्मचर्यादेव प्त्रजेत्" इति विस्पष्टमिदं प्रत्यक्षं पारिव्राज्यविधानं 10 जाबालानाम्-सत्यमेवमेतत्; अनपेक्ष्य तु एतां श्रुतिम्, अयं विचार इति द्रेष्टव्यम् ॥

प्रकटार्थविवरणम्

तस्माब्गह्यसंस्तास्तुत्यर्थ एवाश्रमान्तरानुवाद इत्युपसंहार:। "अपवद्ति हि" इति सूत्रभागं व्यावष्टे-अपि चेति ॥ यबोदाहतं वाक्यान्तरं तद्प्यन्यपर- 15 मिस्याइ-तथा ये चेति । "ते Sचिरमिसंभवन्ति" इत्यादिना देवशानोपदेशार्थ- मित्यर्थ:। आश्रमाभिधायिशव्दाभावाक्चार्थान्तरपरत्वं वक्तव्यमिस्ाह - सन्दिग्धं चेति ॥ तर्हि प्रवजन्तीति स्पष्ट पवाश्रभाभिधायी शब्द्रोडस्तीत्ा- शाङथाइ-तथैतमेवेति ॥ एवंधिशिष्टोऽयमात्मलोकः यदेनमिच्छन्तः साक्षा- स्कर्तु प्रवज्यामपि कुर्षन्तीति। इदानीं पूर्वपक्षमाक्षिपति-नन्विति ॥ पतां 20 श्रुरति करेण पिधायायं विचार: प्रमुत्त इत्याह-सत्यमेवमेतदिति ॥।

१. T and Ti भुत्यर्थ

943

ब्रह्ममुत्रभाष्यव्यारियानम् !अ. ३. पा. ४. सू. १९

भाष्यम् अनुष्ठेयं बादुरायण: साम्यभ्रतेः ॥ ३-४-१९॥ अनुष्टगक् आश्वान्तरं वादरायण आचार्यो मन्यने-वेदेऽश्रवणान् अभिहोत्राकी व अवश्यानुष्ठेयत्वात् नद्विरोधा नधिकृतानुप्रेयमाश्र- मान्तरम-इति हि इमा माते निराकरति, गार्हस््यवदेव आश्रमान्त- उमपि अनिच्छता मनिपत्तवमिति मन्यमान:। कुनः? साम्यश्रुते :; समा हि गाहेस्टनाथमान्तरस परामर्णयुनिर्दश्यते "त्रयो ध्म- स्कन्धा:" इत्याद्या; यथा इह शत्यन्तरवरेहिनमेव गाहस्थयं परामृष्टम एवमाश्रमान्तरमणति प्रतिपत्तवद-वथा च शाखान्तरमातयोरंत 10 निवीतमाचीनावीतचोः परामर्श उपवीतविधिपरे वाक्ये; तस्मात् तुल्य- मनुष्ठेयत्वं भाईस्थ्येन आश्रमानरस्य। तथा "एमेव प्रव्राजिनड लोकमिच्छन्तः भत्रजन्नि" इत्वस्य वेदानुवचनादिभिः, समभिच्या- हार: "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्धुपासते" इत्यस्य व पश्चाग्निविद्यया। यचुक्तम्-"तप एव द्वितीयः" इत्यादिष्नाश्रमान्तराभिधानं संदि- 15 उधमिति, नैप दोप :; निश्चयकारणसन्नावात्; "त्रयो धर्मस्कन्धाः"

प्रकनार्थवेवरणभ्

अतुष्ठेयं बादरागणः साम्यश्रुतेः ॥ सिद्धा-तसूयं व्याचष्े-गनुष्ठेयमिति । पूर्वपक्ष सह्ेपनोऽनूद्य नभिग- करणप्रतिक्ञां आचार्यस्य नितृणोति- वेदेऽश्रवणादित्यादिना ॥ "त्रयां धर्भ 20 स्कन्धाः" इतन्र ऊर्ध्वरेनस आश्रमा शुन्यन्तरावहिता एव परामृष् पतद्ाकयपरामष्टतवात्, गाहस्थ्यवदित्युक्तम्। उदाहरणान्तरमाहय-यथा चेति।। "निर्वातं मनुष्यणां प्राचीनावीन वितृणासुपवीतं देवानामुपव्ययते देवलक्ष्म- मेव तत्कुरुत" इतस्मिन्वाक्ये यथा कण्डलम्बितापसव्ययोः शास्त्रान्तरत्रिहि तयारेव परामर्शः, तथाश्रभाणामपीत्यर्थः 'वाक्यान्तरेउपि पारिवाज्यमनुष्ठेय

परिहरति-यत्तुसमित्यादिना ।! उत्पत्तिभिन्ना इनि॥ यजत दधात् इत्याधु-

944

परामर्शाधिकरणम् २.] प्रकटार्येविवरणम्

भाष्यम् इति दि धर्मेस्कन्धत्नित्वं प्रतिज्ञातम्; न च यज्ञादयो भू्यांसो धर्मा उत्पततिभिन्राः सन्तः अन्यत्नाश्रमसंवन्धात् त्रित्वेऽन्तर्भावयितुं शक्यन्ते; तत्न यज्ञादिलिक्े गृहाश्रम एको धर्मस्कन्धो निर्दिष्टः, ब्रह्मचारीति च स्पष्ट आश्रमनिर्देश :; तप इत्यपि कोऽन्यस्तपःधानादाश्रमात् धर्मस्क- 5 न्धोऽभ्युपगम्यते। "ये चेमेऽरण्ये" इति च अरण्यलिक्ञात् श्रद्धा-

विधिर्वा धारणवत्॥ ३-४-२०॥ विधिरेवायमाश्रमान्तरस्य, न परामर्शमात्रम्। ननु विधित्वा- भ्युपगमे एकवाक्यनाप्रतीतिरुपरुध्येत; प्रतीयते च अल एकवाक्यता- 10 प्रफटार्थविवरणम् त्पत्तिविधिभिन्नाः सन्तो बहवो धर्माः आश्रमसंबन्धमन्तरेण न त्रित्वेऽन्तर्भाव- यितुं शक्यन्ते; अतस्त्रित्वेनापादानमेवाश्रमनिश्वायकमित्यर्थः। तत् केन धर्मेण कतम माश्रम उपास इत्याशङ्याह-तत्र यज्ञादीति । विधिर्वा धारणवद् ॥ 15 पूर्वे परामर्शमभ्युपगम्यानुष्टेरयंत्तमुक्तम्। इदानी विधिरेवायमिन्याह- विधिरेवेति॥ स्मृश्याचार योराश्रमचतुष्टय प्रतिपाद कयोर्भ्र््र्ान्तित्वा संभवने मूल- कल्पनाया विधिसंयुक्तवाक्यकल्पनाल्लघीयः "त्रयो धर्मस्कन्धाः" इस्यादिषु आश्रमविधिकल्पनमित्यर्थः। अल्पफलत्वेनाश्रमत्रयीनन्दापूर्वकं ब्रह्मसंस्तास्तु-

ननु विधित्वेति । संभवत्येकवावयत्वं वाक्यभेददोपः स्यात्। नात्रैकवाक्य- तैवास्ति, अपूर्वत्वात् संसर्गभेदस्य, पुण्यलोकफलास्त्रयो धर्मस्कन्धा: ब्रह्मसंसता

१. T',f'l and TV. अनुष्ठेवमुक्तं 945

अरमूतभाव्यव्यालयानम् [भ. १.पा. ४. सु. २०. भाष्यम् पुण्यळोकफलास्त्रयो धर्मस्कन्धा:, ब्रह्मसंस्थता त्वमृतत्वफलेति-सत्य- मेतत्; सतीमपि तु एकवाक्यताप्तीति परित्यज्य विधिरेवाभ्युपग- न्तव्य:, अपूर्वत्वात, विध्यन्तरस्यादर्शनात्, विस्पष्टाच आश्रमान्तर- 5 पत्ययात् गुणवादकल्पनया एकवाक्यत्वयोजनानुपपचेः । धारणवत्- यथा "अधस्तात्समिधं धारयलनुद्रवेदुपरि हि देवेभ्यो धारयति" इत्यत्न सत्यामध्यधोधारणेन एकवाक्यतामतीतौ, विधीयत एव उपरि- धारणम्, अपूर्वत्वात्: तथाच उक्त शेषलक्षणे-"विधिस्तु धारणेऽ- पूर्वत्वात" इति । तद्वत् इदापि आश्रमपरामर्शक्रुतिः विधिरेवेति 10 कल्प्यते।। यदापि परामशें एवायमाश्रमान्तराणाम्, तदापि ब्रह्मसंस्थता तावत्, संस्तवसामश्र्यादवश्यं विधेया अभ्युपगन्तव्या। साच किं प्रकटार्थविवरणम्. मृतत्वफलत्वेति[फलेति] विध्यन्तरमपि सननिहितं न हश्यते, यच्छेषभूतार्थ- 15 समर्पणेनैकवाक्यता स्यादिस्याह-सत्यमेतदित्यादिना ॥ कि च मुख्यमा- अमान्तरप्रस्ययं परित्यज्य स्तुतिलक्षणैकवाक्यत्वकल्पना नोपपद्यत इत्याह- विस्पष्टावेति ॥ अवान्तरपदान्धयेनापूर्वार्थविधाने द्ष्टान्तमाह-धारंणव- दिति ॥ अगिदोत्रविशेषे स्नचि सित्स्य हविषः आहवनीयं नीयमानस्य पित्रिये [पित्र्य]दोमेऽधस्तात् समिद्धारणस्य विद्दितत्वात्तच्छेषभूतोऽयमनुवाद: 20 "उपरि हि देवेम्य:" इत्येकवाक्यताप्रतीतावप्युपरिष्टात् समित्प्च्छादनस्या पूर्वत्वाहैवे होमे तद्विधीयत इत्यर्थः । शेषलक्षणे तृतीयाध्याये जैमिनिनाप्ये- तटुक्तम्; एतच व्याचचक्षिरे वार्तिककारमिश्राः। प्रभाकरेण तूपेक्षितम्॥ पुनः परामर्शपक्षमवलम्ब्याह-यदापीति। यत्स्तूयते तद्विधीयत इति न्यायादित्यर्थः। ततस्तव को लाभ इत्याकाह्कायां लाभं दर्शयिंतुं 25 विचारमारभते-सा चेति ।। ननु पक्षद्वयस्यापि निर्वीजत्वाजैतद्धिचा- १. T. वच्छेष ३. T,T. and A. चित्र २. T and T1 हविषि 946

परामर्शाधिकरणम् २.] प्रकटार्यविवरणम्

भाध्यम् चतुर्ष्वाश्रमेषु यस्य कस्यचित्, आहोस्त्परिव्राजकस्यैवेति विवेक्त- व्यम्। यदि च ब्रह्मचर्यन्तेष्वाश्रमेपु परामृश्यमानेपु परित्राजकोऽपि परामृष्टः, ततश्ञतुर्गामप्याश्रमाणां परामृष्टत्वाविशेषात् अनाश्रमित्वा- जुपपरेश् यः कश्रिषतुर्ष्वाश्रमेषु ब्रह्मसंस्थो भविष्यति; अथ न परा- 5

पृष्टः, ततः परिशिष्यमाण: परिव्राडेव ब्रह्मसंस्थ इति सेतस्यति । तत्न तपःशब्देन वैखानसग्राहिणा परामृष्टः परिव्राउपि इति केचित्। तद- युक्तम्; न हि सत्यां गतौ वानपस्थविशेषणेन परिव्राजको ग्रहणमईति; यथा अत् ब्रह्मचारियृहमेधिनौ असाधारणेनैव सवेन सेन विशेषणेन विशेषितौ एवं भिक्षुवैखानसावपीति युक्तम्: तपश्चासाधारणो धर्मो 10

प्रकटार्थविवरणम्

रणीयमित्याशङ्कयाह-यदि चेति ॥ अनाशमित्वस्य निन्धमानख्वेन ब्रह्मसं- सस्यानाश्रमितवानुपपसेश्वेत्यर्थः। पक्षद्यसंभावनायां विचारारम्भमुक्तवा पूर्वपक्षमाह-तत्र तद:शब्देनेति ॥ परिव्ाजकस्यापि यमनिर्यमादितप :- संमवादित्यर्थः । सिद्धान्ती दूषयति-तदयुक्तमिति ॥ एकेनैव शब्देनोभय- 15

सस्यां गतौ अनेकशाक्तकल्पनप्रसङ्गादित्यर्थः। कि तर्दि युक्तमित्याशङयाह- यथात्रेति॥ दानाध्ययनादीनां कथचिदाभमान्तरसाधारण्येऽपि प्राधान्येना- साधारणसंबन्धमाभित्यैकैंकन धर्मकलापेनैकेक एवाश्रमः परामृश्यते। तथा भिक्षोत्रहसंस्यताप्राधान्यात्, वानप्रस्थस्य च तप: प्राधान्याव, कर्थचित्तयोरि- 20 तराभमसाधारण्येSपि तप:शब्देन वानप्रस्यस्य प्रहणम्, ब्रह्मसंसशब्देन च परि- बाजकस्य। तत्र च ब्रह्मसंस्ता सहैवाश्रयेण पारिवाज्येन विधीयते, स्तुतिसाम- ध्यादिति भाष:। किंच तप:शब्दस्य कडछादौ रूढत्वात् अन्यत्र चारूढत्वात् तेन वानप्रस् एव परासुश्यत इत्याह-तपश्चासाधारण इति ॥। प्रसिद्ध-

१. A omits नियम ३. TM. प्रयुक्तं २. T, TM and A. उद्भिदशब्देन Y. T and Ti omit अन्यलचारूढस्वात्

947

भाष्यम् वानपस्थानां कायलेशप्रधानत्वात्, तप:शब्दस्य तत्र रूढे :: मिकोस्तु धर्म इन्द्रियसंयमादि: लक्षणयेव तपाश्देनाभिळप्येत। चंतुहेन पसिद्धा आश्रमा: त्रित्वेन परामृश्यन्त इत्यन्याय्यम् । अपि च भेद- व्यपदेशोऽन भनति-त्ञय एते पुण्यळोकभाजः एकोऽमृतत्वभागिति; प्रकटा यविवरणम् संज्यापह्वप्रसङ्गादृपि न पूर्व परिवाट परामृष्ट इत्वाह-चतुहेन चेति।। फिंच पृथगुपदेशसाम्थ्यादृपि प्रकृताश्मत्रयविलक्षणो म्रहर्संस हत्याइ- अपि चेति।।

10 पदत भास्करो व्याजदार-'अवसान्तरापेक्षयाव्यपदेशमेदो न विरम्यते: केवलकार्मेण: पुण्यलोका एव ब्रह्मसंसा अमृतत्वभागिन इति। डडान्तेडपि पूर्वे इ प्रशावभूताम् इदानी अव्यतरो महाप्राज्ो वर्तत हत्यविरोधः। तजैतेशक अभू-किमवस्यान्तेरेपि पूर्वोपालकमनिष्ठतापरिहारेण म्रससंखतोष्यते, कि वा नेति। प्रथमे स्वयापि म्रह्मसंख: परिव्राडेवोका; चरमस चासंभव 15 वक्ष्यति; कर्मनिष्ठतायां सत्यामेव म्रह्यनिष्ठताया मुख्याया मसंमवाद्; न दि मन्दप्रबत्वे सत्येय महाप्रव्ञत्वमपि संभवति। भगवतापि-"मारुरक्षो- मुनेयोंगं कर्म कारणमुष्यते"इति प्रागेव प्रहनिष्ठताया कर्मानुष्ठानस्वमुकत्वा- "योगारूढस्य तस्यैव शमः करणमुख्यते" इति म्रह्यनिष्ठस्य कर्मण: उपरम उक:। तथा-

20 "अश्वत्थमेनं सुविरूठमूलमसङशस्त्रेण हढेन छिर्वा। ततः परं तत्परिमर्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तक्ति भूयः ॥" इति।

गिके प्रसिद्धम्। यथा "ममेय्याभ्ीभ्रमुपतिष्ठते" इति प्रकुतेनै[परकृतै]वाग्नेयी गृह्यते। तत्र यदि तपःशब्देन परिवाजक: सनिधाितः, तदा तस्य नामृतस्वा- 25 शा'इति। तत्र तावभ यौगिकस्य सन्निदितावलम्बनश्वनियम: "वाजिम्यो वाजि-

१. TM. चतुष्वेनचेति २. T अवसान्तरमपि २. T. एतदेव वकव्य Y. A. निडाया:

948

परामश्याधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाण्यम् पृथकृत्वे च भेदव्यपदेशोऽवकल्पते; न हेवं भवति-देवदचयज्ञदचौ मन्दपग्रौ, अन्यतरस्त्वनयोर्महामज्ञ इति; भवति त्वेवम्-देवदचयज्ञ- दचौ मन्दपझौ, विष्णुमित्रस्तु महाप्रज्ञ इति ; तस्मात् पूर्वे तय आश्र- मिण: पुण्यलोकभाज:, परिशिष्यमाण: परिव्राद् अमृतत्वभाक । कर्यं 5 पुनः ब्रह्मसंस्थशब्दो योगात्मवर्तमान: सर्वत्र संभवन्परिव्राजक एवा- वतिष्ठेत१ रूठयभ्युपगमे च आश्रममात्रादमृतत्वम्ाप्ेर्ज्ञोनानार्यक्यप्रसन्ग इति: अतोच्यते-ब्रह्मसंस्थ इति हि ब्रह्मण परिसमाप्तिः अनन्य-

प्रकटार्थविवर.गम् नम्" इत्यत्र वाजमननं विद्यते येषां ते वाजिन इति यौगिकत्वप्रतिभासेऽपि 10 सम्निहितालम्बनानभ्युपगमात्; भूमाधिकरणे च भूमशब्दस्य यौगिकत्वेऽपि प्रकृतालम्बित्वाभ्युपगमात्; अतोऽकिञ्जित्करं यौगिकत्वम्, प्रकुर्तसंभव एव तु तत्र प्रयोजक :; तथापि ब्रह्मसंखताक्रियायोगात् सर्वत्रैव पाचकादिशब्दवत् प्रवर्तमान: कथं परिव्ाजक एवावतिष्ठेत! न कर्थचिदित्याह-कथं पुनरिति।। यदश्वकर्णादिशब्दवद्ढ एवायं परिधाजकेऽभ्युपगम्येत, तत्राह-रूढय- 15 भ्युपगमे चेति ।। प्रथमं यौगिकत्वमभ्युपगम्य परिदरति-अत्ोच्यत इति॥ प्रह्मत्योङ्कारोऽभिधीयते, प्रकरणात्। तस्मिन् संस्था सम्यगवस्थानम्। नाम तद- भिधेयब्रह्मानुध्यानम्, तज्जपः खनानाचमनादिव्यापारोऽपि तेनैव नान्येन मन्त्रा- दिना व्यापरवत्वं ततनिष्ठत्वसुच्यते। तब गृहस्थादीनां न संभाव्यते, गायत्री- जपाद्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात् "अकुर्षन् विहितं कर्म" इति। 20

"भेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्। स्वधर्मे निधनं श्रेय: परधर्मो भयावद्:।।" इति भगवहवचनम्। अतो यौगिकोऽप्ययं ब्रह्मनिष्ठे मिक्षौ वर्तत इत्पर्थः। ननु मिक्षोरपि सन्ध्यावन्दनाकरणे प्रत्यवायः सर्यते हारीते-

१. A omits प्रकृतसंभव एव तु तुत्र २. T' and T1. तिष्ठते प्रयोजक: ३. A. व्यापारत्वं

949

ग्रहमूतभाष्यव्यारयानम् [न. ३. पा. ४. स. २०.

माध्यम्

व्यापारतारूपं तम्निष्ठत्वमभिषीयते; तब त्याणामात्रमाणां न संभवति, स्वाश्रमविहितकर्माननुष्ठाने पत्यवायश्रवणाद्; परिव्राजकस्य तु सर्वे-

प्रकटार्थविवरणम्

6 म्राह्मण्यादेव हीयन्ते मद्यप्युग्रतपोरता:।।" इति। बोधायनोऽपि सारति स- "अनागतां तु ये पूर्वामनतीतां तु पश्चिमाम्। सनयां नोपासते विप्रा: कथं ते ग्राह्मणा: स्सुताः ॥ 10 सायंप्रातः सदा सन्ध्यां ये विभ्रा नो उपासते। कामं तान धार्मिको राजा शूद्रकमंसु बोजयेत्।।" इति।

तत्राह-परिव्राजकस्य त्विति॥ "न कर्मणा न प्रजया घनेन स्यागेनैके अमृतस्वमानशुः" इति तैत्तिीयकश्रुतेः कर्मादिनिन्दापूर्वकं तत्त्यागस्यासृ- तत्वफल संबन्धायगमात्, अपूर्वत्वाच् अमृतत्वकामं प्रति तद्विधाने तात्पर्या- 15 वगतौ निस्यनैमित्तिकानामव्यविशेषप्राप्ते परित्यागे का नाम सन्ध्यावन्दनमात्रस्या तिश्जुद्स्यावस्यानसंभावना१ तथाचारुणी श्रुतिः- "अत ऊ्ध्चे अमन्त्- चदाचरेत् सनयं समाघावात्मन्याचरेत्" इति। तथाथर्वणिका :- "सशिखं वपनं कृश्वा वहिःसूतं स्यजेद्ध:। यद्सरं परं ब्रह्म ततसुत्रमिति कल्पयेत।I 20 धारणातस्य सूत्रस्य नो्छिष्टे नाशुचिर्भवेद्। कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणाद्यः॥। तैस्तु धार्य वदिःसुत्रं क्रियानं तद्धि वै स्मृतम्। अम्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिक्षा॥। स शिखीत्युच्यते विद्वान् नेतरे केशधारिण:।"

धीयते। काठके-"सशिखान केशान्निकृत्य विसृज्य यज्ञोपवीनं भूः स्वाहेत्यप्सु

१. T1, धारयेत्

950

परामर्शाधिकरणम् २.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

कर्मसंन्यासात् प्रत्यवायो न संभवति अननुष्ठाननिमित्तः शमदमा- दिस्तु तदीयो धर्मो ब्रह्मसंस्थताया उपोद्लका, न विरोधी; ब्रह्म- निष्ठत्वमेव हि तस्य शमदमादयुपवृंहितं स्वाश्रमविहितं कर्म ; यज्ञादीनि

प्रकटार्थविवरणम् 5

जुडुयाद्" इति। तथा वाजसनेयके "पुत्रेषणायाश्च विस्तेषणायाश्च लोकेषणा- याश् व्युत्थायाथ मिक्षाचर्य चरन्ति" इति वित्तपदोपात्तकर्माङ्परित्या- गाभिधानेन सर्वकर्मसंन्यास एव दर्शितः। तस्मा सनधयावन्दनाकरणान्न परमहंसानां प्रत्यवायप्राप्तिः। स्मृतेस्तु सन्धयावन्दनादियुक्तपरिव्राजकविशेष- विषयस्वादविरोध इति भाव:। ननु तस्यापि शमदमादिस्वाश्रमधर्मसद्धावान 10

म्रहासंखताया पवासंभवासदुपरम इवो[इहो]ल्वणक एव ब्रह्मसंस्थताया इत्यर्थ:। ननु यद्यपि शमदमादिर्निवृत्तिरूपत्वात् ब्रह्मसंस्यताया विरोधी न भवति, तथापि तीर्थयात्रादिस्तद्धर्मों भवेद्विरोघीस्याशङ्य, नेत्याह-ब्रह्मनिष्ठत्वमेव हीति ॥ तथा च मनु :- 15

"यथोकाम्यपि कर्माणि परिंहाय द्विजोत्तमः। भात्मबाने शमे च स्यात् वेदाभ्यासे च यतवान्। पतद्धि जन्मसामधयं ब्राह्मणश्य विशेषतः। प्राध्यैतस्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ।।" इति।

तथा कर्मपुराणे योगिनामधेयं संन्यासिनमधिक्ृत्योक्तम्- 20

"न तस्य विद्यते कार्य न लिङ्ं वा विपश्चितः। निर्ममो निर्मय: शान्तो निर्द्वन्द्वः पर्णभोजन:॥ शीर्णकौपीनवासा: स्यानओो वा ध्यानतत्पर:। ब्रहचारी मिताहारो प्रामादनं समाहरेत्।। अभ्यात्मरतिरासीत निरपेक्षो निरामिष:[शिषः]। 25 आत्मनैव सहायेन सुखार्ये विचरेदिह॥

951

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [मं. ३. पा.४. सू. २०.

भाष्यम् च इतरेषाम्; तद्वयतिक्मे च तस्य प्रत्यवायः । तथा च "न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि पर: परो हि ब्रह्मा तानि वा एतान्यवराणि तपासि न्यास एवात्यरेचयत्" "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगा-

5 प्रकटार्थविवरणम्

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्। कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा॥" इति। भागवते चैकादशस्कन्धे-

10 तथा वासस्तथाशय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनि:। शौचमाचमनं खनानं न तु चोदनया चरेत्। अन्यांक्ष नियमान् ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वर:।। न हि तस्य विकल्पाख्या या च मदीक्षयाहताः। आ देदान्तात्कचित्ख्यातिः ततः संपद्यते मया ॥" इति। 15 परिपक्कज्ञानस्य संन्यासिनो वृत्तिमुत्क्वा विविदिषुविषयमुक्तम्- "दुःखोदर्केषु पापेु जातनिर्वेद आत्मवान्। अजिशासितमद््त्मा गुरुं मुनिमुपव्रजेत्।। तावत्परिचरेन्द्रक्त: श्रद्धावाननसूयक: । यावदू ब्रह्म विजानाति मामेव शुरुमाहतः ।।" इति। 80 अतः सुक्तं परमहंसस्य विदुपः शमाद्युपवृंददितं ब्रह्मनिष्ठत्वमेवाश्रमकर्मेति; तद्करणे च प्रत्यवायः स्यात्। उक्तं हि- "त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम्। श्रुश्या विधीयते यस्मात् तत्त्यागी पतितो भवेत्॥।" इति सकलकर्मप्रहाणपूर्वकं ब्रह्मसंस्थत्वमेव स्वाश्रमधर्म इत्यत्र प्रमाण- 25 माह-तथा चेति ॥ न्यास इति संन्यासः ॥ "कर्मणां बन्धहेतूनां कृतानामकृतैः सह। कुशलाकुशलानां च प्रहाणं न्यास उच्यते।।"

952

परामशाधिकरणम् २.] परकटार्थेविवरणम्

भाष्यम्

द्यतय: शुद्धसत्वाः" इत्याद्याः अ्तयः, स्मृतयश्च-"तद्ुद्वयस्तदा- त्मानस्तननिष्ठास्तत्परायणा:" इत्याद्या ब्रह्मसंस्थस्य कर्माभावं दर्श-

प्रकटार्थविवरणम्

इति स्मृतेः संन्यासो ब्रह्मेति स्तूयते। कथम्! ब्रह्मा दि पर: प्रसिद्धःश्रुति- 5 स्मृतिषु; संन्यासश्न परं ब्रह्म ज्ञानप्राधान्यात्; परो हि यस्मातसंन्यासो ब्रह्मा तत्परत्वं प्रकथयति। तानि वै प्रसिद्धानि गा्ईस्थ्यादीन्येतान्यपराणि तपांसि जनहीनतयापरफलदेतुत्वात्; न्यास एवैभ्योऽतिरिक: श्रेष्ठो भवति, ब्रह्मसंस्- ताया अमृतत्वहेतुत्वादित्यर्थः॥

यनु भास्करेण व्याख्यायि-न्यासशब्देन हिरण्यगर्मों भण्यत इति, 10 तटुक्तस्मृतिविरुद्धम्। अन्वयोऽपि च न सङ्गच्छते। यच्चाभिदधौ शौचाच- मनव्याख्यान[मनस्ान]भिक्षाटनादि कर्म क्रियते, तद्विरुद्धश्च कर्मसंन्यासः प्रतिज्ञायत इति, तत्प्रतिप्रसवविध्यपरिक्ञानविलसितमेव। निमिर्त्तान्तराद- प्राप्तविषयो दि विधिः प्रतिप्रसव उच्यते। यथा ज्वरातस्याविशेषेण अन्र- पानप्रतिषेऽपि औषधं पिबेदिति, तथेहापि संन्यसेदित्यविशेण सर्वस्वस्याग- 15 विधानेन संन्यासे विहिते यत्प्रतिप्रसवविध्युपाचं शौचादि तत्कथं नोपादीयते। तथा व मैत्रायणीब्राह्मणे "अथ परिवराडेकशाटीपरिवृतो मुण्डोदरपात्य- रण्यनित्यो मिक्षार्थी ग्रमं प्रविशेत्। असायंप्रदृक्षिणेनापि विचिकित्सन् सार्ववर्णिक: मैक्षचरणमभिशस्तपतितवर्जे यक्षोपवाती शौचनिष्ठः काममेकं वैणवं दण्डमाददीत" इत्युक्तम्। जाबालश्रुतावपि-"अथ परिव्राद्गिवर्णवासा 20 मुण्डोऽपरिभ्रहः शुचिरद्रोही भैक्षाओ् ब्रह्मभूयाय कल्पत" इति। न चैव- सुपवीतादेः प्रतिप्रसव: भ्रूयते, प्रत्युत अयक्षोपर्वीतीति संन्यासधरमविधिसमये मैत्रायणश्रुतौ विशेषणाद्यक्षोपवीतित्वमेव सिद्धम्। बाष्कलश्रुतावपि-

"कुटुम्बं पुत्रदारांश् वेदाङ्गानि व सर्वशः। यमं यशोपवीतं च स्यक्त्वामूढश्ररेन्मुनिः॥" इति। 25

१. A. स्मृतौ स संन्यासो ३. A. नाविचिकित्सन् २. T and T1 निमित्तान्तरादत्यन्वरागप्रास

955

ब्रम्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [म. ३. पा. ४. सु. २०.

प्रकटार्थविवरणम्

तथा कोपीतकिव्राह्मणे "सशिखान् केशान्निकृत्य यक्ञोपवीतम्" इत्युप- क्रम्य "किमस्य यक्ोपदीतं का वास्य शिखा कर्थ चास्योपस्पर्शनमिति तान् होवाचेद् मेवास्य यक्षोपवीतं यदात्मध्यानं विद्या शिखा नीरः सर्वत्रावस्थितैः 5 कार्य निर्वर्तयन्ति" इति। न चैतेषां वाक्यानां सर्वत्रासिद्धिमात्रेण प्रहा- णम्। न हि सर्वें सर्वेशाखराविद:, तत्तच्छासाध्येतृणां देशविशेषेषु बहुल- मुपलम्भात, घटिकास्थानस्य चानियतत्वात्। अन्यथा शाबरभाष्योदाहतसर्वं- वाक्यानां सांपतमधीथमानशाखत्राखनुपलम्भात् प्रहाणप्रसङ्गः । यदि तत्र शिष्टपरित्रहादाश्वासः, तर्हि कि व्यासाद्य: शिष्टा न भवन्ति। तथा च 10 व्यास :- "यज्ञोपवीतं कर्माङ्ं वदन्त्युत्तमषुद्धयः। उपकुर्वाणकान् पूर्व यतो लोके न दश्यते॥ यावत्कर्माणि कुरुते तावदसैय धारणम्। यस्मादस्य परित्याग: क्रियते कर्मभि: सह॥" इति॥

15 नारदश्च- "कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः। तैस्तु धार्थमिदं सुत्रं क्रियाङ्ं तद्दि वै स्मृतम्॥" इति॥

"मुण्डोऽममोऽपरिभ्रहः" इति वसिष्ठः। विश्वामित्रोऽपि "अथापरं परिवाजकलिङ्गं सर्वतः परिमोक्षमेके सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं लोक- 20 ममुं च परित्यज्य आत्मानमन्विच्छेत् शिखायक्ञोपवीतकमण्डलु कपालानां च त्यागी तस्याप्यरण्यनित्यत्वं मुण्डः काषायपरिद्वितः कन्थाध्यानयोगपरो नित्यम्" इति। शौनकप्रोक्ते च संन्यासविधा "अथान्यः परिवाजको सुण्डोऽपरिग्रहः काषायवासा वाडानाकर्मदण्डो भूतानामद्रोह्युदरपात्री भिक्षाशील: सर्ववर्णेष्वभिशस्तपतित वर्जमयक्षोपवीती शौचनिष्ठः क्षमी तुल्य- 25 निन्दास्तुतिः समो भूतेषु भौनी" इत्यादि। बोधायने च-"अत ऊर््वे यक्ञोपवीतमात्राच्छादनं यष्टय: शिक्यं जलपवित्रं कमण्डलुं पात्रमित्येतानि वर्जयित्वाथ दण्डमादत्ते-सखा मां गोपाय" इति। तस्ाद्यथोक्तश्रुष्यर्थ- स्यानेकस्मृतिषु परित्रद्दर्शनात् नानाश्वासः। यश्च जावालशुतौ पूर्वमुपवी- 954

परामर्शाधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

प्रकटार्थविवरणम्

तत्यागविधानाभावादयक्षोपवीती कथं ब्राह्मण इस्याकम्मिकप्रश्नानुपपसेः प्रक्षि- समेवेदं ववनं केनचिर्दुविदग्धन इति, तत्पूर्वापरापर्य कोचनाविजृम्भियन्। पूर्वमेव हि सर्वस्स्थागात्मकसंन्यासविधिया दारादिवदु वीतस्यापि स्याग- सिद्धौ कथमाकस्मिकप्नश्नप्रसङ्ग इति। न चाचमनादिलिद्धये यक्षोपवीता- 5 पेक्षा, स्त्रीशूद्रयोर्विनापि यक्ञोपवीतेन आचमनदर्शनात्। यध् स्मृतिवचनम् "नवमुपादायाश्रमं प्रविशेत्" इत्युदाहतम, तत्रापि प्रविश्योपाददीतेत्यभव- णात्, निदीनाधिकारि गोचरवृत्त्यन्तरविषयत्वाद्वा न विरोध:। यश् "सशिखं वपनम्" इत्यस्य यथा शिखा परिशिष्यत इति व्याख्यानम्, तद्स्रेरिव शिखा नान्येति वाक्यशेषविरुद्धम्। गोवधप्रायधचितादी च प्रसिद्धार्थ सशिखं 10 वर्पनपदम्। न च अविशेषप्रवृत्तस्य छन्दोगव्रम्चारिविषयत्व सलवनं न्याय्यम्। यञ्च त्रिदण्डालाभविषयमेकदण्डमिति, तत्

"त्रिदण्डस्य परित्याग एकदण्डम्य धारणम्। एकस्मिन्दश्यते वाक्ये तस्मानृस्य प्रधानना।।"

इति व्यासवचनविरुद्धम्; "यावन्नस्युस्न्रयो दण्डाः तावदेकेन पर्यटेत्" 15 इति। न च नष्टत्रिदण्डविषयम् "त्रिदण्डेन यतिश्चैत्र" इति तत्स्वृत्युक्त- त्रिदण्डप्रशंसार्थम्, यथा उदितहोमिनामनुदितद्दोमो निन्धः; अन्यथा-

"चतुर्विधा भिक्षनस्तु कुटीचबहदकौ। हंस: परमहंसञ्च यो यः पश्चात्स उत्तमः ॥"

इत्यादिविरोधप्रसङ्गात्। यश्च सर्वकर्मसंन्यासवचनं काम्यसकलकर्मसंन्या 20 सविषयमिति, तदसत्; विरक्तस्य संन्यासऽधिकारात्, काम्यत्यागस्य प्रारेव सिद्धत्वात् संन्यासविधिवैयर्थ्यात्-

"परमात्मनि यो रक्तो विरक्तः परमात्मनि। सर्वेंषां नापि निर्मुक्त: स भैक्षं भोक्ुमहंति।"

१. A. वपनं वदन् 2. A omits स्य संम्यासे ... कययो विदु- २. TM. कदाचित् रितित

955

्रहसू त भाष्य व्यार्यानम् [अ. ३. पा. ४. सु. २०.

भाष्यम्

यन्ति। तस्मात् परिव्राजकस्य आश्रममात्नादमृतत्वप्ाप्तेर्जानानर्थक्य- पसङ् इत्येषोऽपि दोषो नावतरति। तदेवं परामर्शेऽपि इतरेषामाश्र- माणाम्, पारिव्राज्यं तावङ्रह्मसंस्थतालक्षणं लभ्येतैव । अनपेक्ष्य च

5 प्रकटार्थविवरणम्

सरणात्, नित्याभिहोत्राद्यनुष्ठानप्रसङ्गाथ्य। यञ्ञ भगवद्वचनम्-

"काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः"

इति, तद्रहृस्यविषयम्, अर्जुनस्य स्वंकर्मकरणे भगवतस्तात्पर्यदर्शनात्। तस्मात्केशवप्रभृतीनां स्वयंकक्षीकृतपक्षसंरक्षणाय प्रक्षिप्तपरापदेशबहुवाक्यानां 10 परमहंसप्रद्वेषानलज्वलितकलेबरतयातिव्याकुलतया मत्सरमुत्सृज्य सर्वकर्म- संन्यासपूर्णिका ब्रह्मसंस्तास्थेया स्वस्पैः; बहु चात्र वक्तव्यमस्ति ; ग्रन्थभूयसत्व- भयानूपरम्यते। इदनीं ब्रह्मसंस्यशव्दत्य परिव्राजके रूढत्वमम्युपगम्योपसंह- रति-तस्मान्परित्राजकस्यति । यथा गृहलशब्दस्य यौगिकतवे सत्यति- प्रसङ्ग परिहारायाश्रमिविशेषरूढयभ्युपगमेऽपि न गार्हस्थ्यमात्रात् पुण्य- 15 लोकावाप्िः, किंतु यथोक्ताननिहोत्रादिकरणात्; तथा परिवाजकस्यापि प्रणवब्रह्मसंस्थस्य ब्रह्मलोकावाप्तिरापेक्षिकममृतत्वम्; वाक्यार्थसाक्षात्कारव- तस्तु मुख्यमवामृतत्वमिति भावः। एवमेकदशिमतं प्रत्याख्याय मूलप्रमेयं निगमयति-तदेवमिति ॥ विधिश्रुर्ति करेण पिधाय शिष्यबुद्धिविकासा- यानुवाद्वाक्यमेवावलम््यायं विचारः कृतः। परमार्थतस्तु नानेन

20 कस्यम्, स्पष्टविधिसन्द्रावादित्याह-अनपेक्ष्य चेति ।। "यदि वेतरथा" इति ब्रह्मचर्यस्थितस्यैव पारिव्राज्येच्छा गार्हस्थ्ये व वैराव्यमित्यर्थः ॥

१. T and T1. स्वधर्मकरणे २. T, Ti and TM. व्याकुळानां TM. स्वधर्मकर्मकरणे

956

परामर्शांधिकरणम् 2] पकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

जाबाळश्रुतिमाश्रमान्तरविधायिनीम् अयमाचार्येण विचार: प्रवर्तितः; विद्यत एव तु आश्रमान्तरविधिश्रुतिः प्रत्यक्षा-"बह्मचर्ये परिसमाप्य गृही भवेद्गृही भूत्वा बनी भवेद्नी भूत्वा मवजेत्। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव पव्रजेज्हाद्वा वनादा" इति; न च इयं श्रुतिः अनधिकृत- 5 विषया शक्या वकुम्, अविशेषश्रवणात्, पृथग्विधानाच्च अनधि- कृतानाम्-"अथ पुनरेव व्रती वाव्रती वा सनातको वास्ातको वोत्सन्नाप्निरनग्निको वा" इत्यादिना; ब्रह्मदानपरिपाकाऋत्वाच पारि- व्राज्यस्य न अनधिकृतविषयत्वम् ; तच्च दर्शयति-"अथ परिव्राद्गिवर्ण- वासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिरद्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय भवति" इति। 10 तस्मात्सिद्धा ऊर्ध्वरेतसामाश्रमाः । सिद्धं चोर्ध्वरेतःसु विधानाद्विययायाः खातन्त्र्यमिति ।।

प्रकटार्थेविघरणम्

यच्चाक्मन्धप ङग्वादिविषयः संन्यासो भविष्यतीति, तत्राह - न चेयं श्रुतिरिति ॥ अमिशेषप्रवृत्ता श्रुतिरविशेष साप्यमाना बाधिता व्यादिस्यर्थ:। 15 वती गोदानादिवेद्वतवान्, भवती तद्विपरीतः। स्नांतकः यो गुरुकुलनिवृत्ति- रूपस्नानानन्तरमपि गुरुशुश्रूषादि करोति ; तद्विपरीतोऽस्रातकः; उत्स- भाग्नि: मृतभार्य: पूर्वमेवाग्निपरित्रहरहितो वा। प्रव्जेदिति कर्माधिकार- प्रतिपत्तिदीनानामपि संग्यासस्य पृथग्विधानान्न पूर्ववाक्यमनधिकृतविषय- मिस्यर्थ:। प्रकरणप्रमाणात् श्रवणादिद्वारेण संन्यासस्य ब्रह्मज्ञानदाढर्यार्य- 20 त्वादपि भ्वणादिसार्यस्यैव संन्यासाधिकार इस्याह-ब्रह्मज्ञानेति।। म्रझम्याय ब्रह्मभावानुभवायेत्यर्थः। प्रकृतमवान्तरविचारं मूलनिचारं चोप- संहरति-तस्म्ादिति ।।

957

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [भ. ३.पा. ४. सु. २१.

भाष्यम्

[स्तुतिमालाधिकरणम् ] स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात्। ३-४-२१ ॥।

5 "स एप रसानां रसतमः परमः परारध्योऽष्टमो यदुद्रीथः""इयमे- वर्गघिः साम" "अयं वाव लोक एपोऽमिश्चितः, तदिदमेव्रोक्थम् इयमेव पृथिवी" इत्येवंजातीयकाः श्ुतयः किमुद्रीयादेः स्तुत्यर्थाः, आहोख्वित् उपासनाविध्यर्था इत्यस्मिन्संशये-स्तुत्यर्था इति युक्तम्, उद्गीयादीनि कर्माक्ञान्युपादाय श्रवणात्; तथा-"इयमेव जुहूरा- 10 दित्यः कूर्म: सवर्गो लोक आहवनीयः" इत्यादा जुह्ादिस्तुत्यर्था:

प्रकटार्थविवरणम्

स्तुतिमात्रमुपादानााात चेन्नापूर्वत्वाद्।। विधिपद शून्यमपि "त्रयो धर्मस्कन्धाः" इत्यादिवाक्यमपूर्वार्थत्वाद्विधिपरं निर्णीतम्। तेनैव न्यायेन वाक्यान्तरमपि ताटशं निर्णेतुं पठति-स एष इति । 15 रसानां पृथिव्युदकौषधिपुरुषवागृकसास्ां भूतेषूत्तरोत्तरसारत्वेन गृह्दी- तानामतिशयेन सारो रसतमः परमश्रेष्ठी ब्रह्मोपासनप्रतीकानां परस्य ब्रह्म- णोऽर्धे स्पानं तदर्हतीति परार्ध्य :; अषम: पृथिव्यादपेक्षया; यदुद्रीय: य ओङ्कार इत्यर्थ:। अङ्गसंबन्धे पर्णमयीत्वादौ विधिरुपलभ्यते, कचिदङ्संबद्धे स्वर्गों लोक इस्यादौ स्तुतिरुपलभ्यत इत्युभयोरुपलम्भात् संशयः। पूर्वत्रानुष्ठेयगाई- 20 स्थ्यसान्यश्रुतेराश्रमान्तराणं अनुष्ठेयत्वं यथा तथा अन्ाप्यङ्संबद्धविधि- पद्शूत्यवाक्यस्य स्तुतित्वदर्शनात् तत्साम्यात् स्तुतित्वमिति पूर्वपक्षभागार्थ- माह-स्तुत्यर्था इति । जुहरियमेव पृथिवीति स्तूयते; कूर्मश्चयनर्गेत आदित्यः ; आहवनीयोऽझि: सर्गों लोक इति स्तुतिरित्यर्थः। सिद्धान्तभागं

१. TM. पुरुषवडक्साय्रां ३. TM. अनुष्ठेयत्वं तथाप्यङ्ग २. A omits यदुद्वीथ :... पूर्वत्ानुष्ठेय Y. A omits गत

958

स्तुतिमात्राधिकरणम् २.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् तद्व-इति चेत, नेत्याइ; न स्तुतिमात्रमासां श्रुतीनां प्योजनं युक्तम्, अपूर्वत्वात् : विध्यर्थतायां हि अपूर्वोऽर्यो विहितो भवति; स्तुत्यर्थताथां त्वानर्थक्यमेव स्यात्: विधायकस्य हि शब्दस्य वाक्य- शेषभावं प्रतिपयमाना स्तुतिरुपयुज्यत इत्युक्तम् "विधिना त्वेकवाक्य- त्वाव स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः"इत्यत्र ; प्रदेशान्तरविहितानां तु उद्गी- थादीनाम् इयं पदेशान्तरपठिता स्तुति: वाक्यशेषभावमप्रतिपद्यमाना अनर्थिकैव स्यात: "इयमेव जुहूः" इत्यादि तु विधिसंनिषावेवान्नात- मिति वैषम्यम्। तस्माद्विध्यर्था एव एवंजातीयका: श्रुतयः ॥ भावशब्दाच्॥ ३-४-२२॥ 10

"उद्गीथम्रुपासीत" "सामोपासीत" "अह्मुक्थमस्मीति विद्यात्" इत्यादयश्र विस्पष्टा विधिशब्दाः भयन्ते; ते च स्तुतिमात्रपयोजन- तार्यां व्याहन्येरन्। तथा च न्यायविदां स्रणम्- "कुर्यात्किरियेत कर्तव्यं भवेत्स्यादिति पञ्चमम् । एतत्स्यात्सवेवेदेषु नियतं विधिळक्षणम् ।।" इति; 15

प्रकटार्थविवरणम्

व्यावष्टे-न स्तुतिमात्रमिति ॥ स्तुतिमात्रकल्पनाद्विधिकल्पनमेव युक्कमनु- ष्ानफललाभादित्यर्थः। नतु स्तुस्यर्थंतयाप्यर्थवत्त्वमुक्तम् पूर्वतन्त्रे; कथमानर्थ- क्यमुच्यत इस्याशङ्कयाह- विधायकस्य हीति ॥ प्रकरणान्तरत्वे सति विशिष्टफल संबन्धितयापूर्वत्वात् ऋरत्वन्तरवत् स्तुतिमात्रं नोपपद्यत इत्यर्थ:। 20 रष्टान्तवैषम्यमाह -- इयमेव जुहूरिति ॥ "जुह्वा जुदोति" "कूर्ममुपद्धाति" "आाहवनीये जुहोति" इत्यादिविधिसननिधावित्यर्थ:॥ भावशब्दाच॥। भाव्यतेऽनुष्ठीयतेऽधिकारिभिरिति विध्यथों भावः; तच्छब्दाथ्च स्तुति- मानत्वं न संभवतीत्यर्थः । भाव्यते प्रा्थ्यत इति भावः फलं भण्यते; तच्छ्र- 25

१. A. युर्क्त फलभिलाभात् २. A omits कूर्म ... नीये जुहोति

959

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यार्यानंम् [म. ३. पा. ४. सु. २३:

भाष्यम्

लिङदर्थो विधिरिति मन्यमानास्त एवं स्मरन्ति। प्रतिपकरणं च फलानि श्राध्यन्ते-"आपयिता ह वै कामानां भवति" "एष होव कामागानस्येष्टे" "कल्पन्ते हास्मे लोका ऊर्ध्वाश्ावृत्ताश्च" इत्यादीनि; 5 तस्मादप्युपासनविधानार्था उद्गीथादिश्ुतयः।

पारिष्वार्था इति चेन्न विशेषितत्वात्॥ ३-४-२३॥ "अथ ह याज्वल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैतेयी च कात्यायनी च" "प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य पियं धामोपजगाम" "जान- 10 श्रुतिई पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस" इत्येवमा- दिषु वेदान्तपठितेष्वाख्यानेषु संभ्यः-किमिमानि पारिष्ठवतरयोगा- र्यानि, आहोस्वित्संनिहितिविद्यापतिपच्यर्थानीति। पारिष्ठवार्था इमा आख्यानश्ुतय:, आख्यानसामान्यात्, आख्यानमयोगस्य च पारि

प्रकटार्थविवरणम्

15 वणाश्ेति प्रकारान्तरमाह-प्रतिमकरणमिति॥ कामामानस्येति भामानेन कामसंपादनस्य समर्थ इति। पारिष्ठवार्था इति चेन्न विशेषितत्वाद्।। अपरमपि वाक्यं विधिशून्यं प्रसङ्गान्विणेंतुं पठति-अथ हेति ॥ अभ्य- मेधे पारिप्रुवप्रयोगो नामावयानकथनं विहितम् "पुत्रामात्यपरिवृताय 20 राजेऽ्वर्यु: पारिशवमाचक्षीत" इस्यादिना; तदर्थान्याख्यानान्येतानि किं वा विद्याशेषभूतानीति संशयः, आख्यानत्वसांम्यात् विद्यासनिधानाघेत्यर्थः। पूर्वाधिकरणन्यायेनापूर्वत्वाद्विष्यर्थत्वोपपचेः पारिपवार्थां इति पूर्वः पक्षः। ननु सनिधानाछिद्यार्यत्वं युकमित्याशङ्याह-आख्यानसामान्यादिति ॥।

१. A. सामान्यात्

960

पारिप्रवाधिकरणम् ४.] मकटार्थनिवरणम्

भाष्यम् प्रवे चोदित्वात्: ततश्र विद्यापधानत्वं वेदान्तानां न स्यात्, मन्त्र- चत्-प्रयोगश्रेषत्वादिति चेत्-तन्र; कस्मात १ विशेषितत्वात्-पारि- प्ठवरमाचक्षीत" इति हि प्कृत्य, "मनुर्वैवस्वतो राजा" इत्येवमा- दीनि कानिचिदेव आख्यानानि तत्न विशेष्यन्ते; आख्यानसामान्या- 5 चेतू सर्वग्रृहीति: स्यात, अनर्थकमेवेदं विशेषणं भवेत्। तस्मात् न पारिष्ठवार्था एता आख्यानश्रुतयः ।। तथा चैकवाक्यतोपबन्धात्॥३-४-२४॥

असति च पारिप्टवार्थत्वे आख्यानानां संनिहितिविद्यापतिपादनो- पयोगितेव न्याय्या, एकवाक्यतोपबन्धात्; तथा हि तत्र तत्र संनिहि- 10 ताभिविद्याभिरेकवाक्यता दृश्यते प्रोचनोपयोगात् प्रतिपत्तिसौकर्योपयो- गाच्। मैत्रेयीब्राह्मणे तावत्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्याद्या विद्यया एकवाक्यता दृश्यते; प्रातर्दनेऽपि "माणोऽस्ि प्रज्ञात्मा" इत्यादयया; "जानश्रुतिः" इत्यत्नापि "वायुर्वाव संवर्गः" इत्याद्यया- यथा "स आत्मनो वपामुदखिदत्" इत्येवमादीनां कर्मश्रुतिगताना- 15 माख्यानानां संनिहितविधिस्तुत्यर्थेता, तद्वत् । तस्मान् पारिप्ठवार्थ- त्वम् ॥

प्रफटार्थविवरणम् सन्निधि: श्रुस्या बाध्यत इत्यर्थ:। पूर्वपक्षफलमाह-ततश्चेति ॥ प्रथमेऽदनि मनु्वैवस्वत, द्वितीयेऽदनि यमो वैवखतः, तृतीयेऽदनि वरुण आदित्य:, इत्यादिविशेषसद्कीर्तनवैफल्यपरिहाराय सामान्यश्रुतेः सङ्कोचः कर्तव्य इति 20 सिद्धान्ताशयः ॥ तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ।। कि विशेषत्वं [किशेषत्वं] तहि आख्यानानामित्याशङ्कयाह-तथा चेति॥ प्ररोचनमनुरागजननम्। उदखिदत् उद्धतवान् होमायेति॥

961

ब्र असूत्रभाष्यव्यार्यानम् [न. ३. पा. ४. सु. २५.

भाष्यम् [अग्रीन्धनाधिकरणम्] अत एव चाझीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ ३-४-२५।। "पुरुषार्थोतः शब्दात्" इत्येतत् व्यवहितमपि संभवात् "अतः" 5 इति परामृश्यते । अत एव च विद्यायाः पुरुषार्थहेतुत्वात् अभीन्धना-

प्रकटार्थविवरणम् अत एव चाग्ीन्धनाधयनपेक्षा ।।

इति ॥ परविद्या विषय :; सा किमाश्रमकर्माणि फलेऽपेक्षते न वेति वादिवि- 10 प्रतिपत्तेः संशयः। करणस्येतिकर्तव्यताकाङ्गादर्शनात् विद्यायाश्च करणत्वाद- स्स्यपेक्षेति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु-विद्या सकार्ये नेतिकर्तव्यतापेक्षा, प्रमा-

चाक्षसंयोगादौ व्यभिचारात् नतभावनाकरणात्वादित्यस्य च विध्यनभ्युप- गमेनासिद्धत्वात्, विपक्षवाधकानुकूलतर्काभावेन चाप्रयोजकम्वात्, केवल-

यशञादिभिरुपकस्य वेदनेन मोक्षं भावयेत् इति कल्पनानुपपत्तिः। किंच प्राकरणिकशमादीतिकर्तव्यनिरपेक्षत्वात् भावनायां नेतिकर्तव्यभावेन यक्षा- घन्वय:, कि तु वेदनकरणतया। कि व काष्ठैः पचतीति परम्परया करणेषु करणविभक्तिदर्शनाचित्तशुद्धिद्वारेण ज्ञानहंतुषु कर्मसु न करणत्वं 20 बाध्यते; मोक्षान्वये तु श्रुतित्यागः, ज्ञानकरणत्वपरिहारेणाश्रुतमोक्ष- साधनत्य कल्पना च "नास्स्यकृतः कृतेन" इत्यादिश्रुतिविरुद्धा परिव्राजकेषु देवादिषु ध यशादिरदवितेष्वपि विद्याया: मोक्षसाधनत्वा् समुच्चयसिद्धि:।

१. T1. खफले '४. T, T and TM. भ्रुतज्ञान २. T. वेक्षते ५. A. विधि: ३. T, Ti and TM. कर्तव्या 962

सर्वापेक्षाचिकरणम् ६. प्रकटार्थनिवरणम्

भाष्यम् दीन्याश्रमकर्माणि विद्यया स्वार्थसिद्धौ नावेक्षितव्यानीति आद्यस्यैवाधि- करणस्य फळमुपसंहरत्यधिकविवक्षया।। [सर्वापेक्षाधिकरणम्] सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ ३- ४-२६ ॥ 5

इदमिदानीं चिन्त्यते-कि विद्याया अत्यन्तमेवानपेक्षा आश्रमकर्म- णाम्, उतास्ति काचिदपेक्षेति । तत्न अत एवाग्रीन्धनादीन्याश्रम-

प्रकटार्थविवरणम्

न च "विद्यां चाविद्यां च" इत्ये रुफलोपाधी साहित्यम् "अविदयया सृत्युं तीर्त्वां विद्ययामृतमश्तुते" इति फलभेदावगमात्। किं तु उपायोपेयभावात् 10 साहित्यवाचोयुक्तिः । तेनैति ब्रह्मवित्पुरण्यकृदिति च ज्ञानपुण्यकर्मणोः क्रम- समुच्चयोऽ्भिप्रेतः "न तत्र दक्षिणा यन्ति" इति कर्मिणां तिषेधात्, समुचये प्रमाणाभावाच्च न केवलकर्मविषयत्वं प्रतिषेधसय॥

"तत्प्रापिहेतुजञानं च कर्म चोक्तं महामुने । यथान्नं मधुसंयुक्तम्" इत्यादिस्मृतीनामपरिपक्कात्मक्ञानग्याश्रमकर्मणां च तत्त्वसाक्षात्कारे साहित्य- 15 विषयात्[ यत्वात्] अन्यथा "तमेव विदित्वा" "युवा होते" इस्यादिविरोधः। फिच ब्रह्मात्मताविद्यानिवृत्ती न कर्मसाध्ये, ब्रझ्ात्मताया नित्यत्वात्, अविद्यानिवृत्तेश्व ज्ञानैकनिर्वर्त्यत्वात्, कर्मवासना च ज्ञानेनैव निवर्तते "भिघ्यते हृदयग्रन्थिः" इस्यादिश्रवणात्, शरीरद्वयस्य कर्माभावेनैवाभावसिद्धिः। तस्मात् प्राणाभावात्प्रयोजनाभावाञ्च न ज्ञानस्याग्निकार्याश्रमकर्मापेक्षेति। 20

सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्ुतेरश्ववत्।।

अधिकविवक्षयेत्युक्तं दर्शयति-इदमिदानीमिति ॥ यथा पूर्वत्र विद्याया: फलसिद्धौ नास्ति कर्मापेक्षेत्युक्तम्. एवं विद्याया: सोत्पस्तावपि नास्तयेव

१. A. पुण्यकृत्तेसश्र ३. T विषयेत्युक्तत २. T,TI and TM. कार्याद्याभ्रम Y. A adds तत्

963

प्असूत्रभाज्यव्यालयानम् [भ. ३. पा. ४. सु. २६.

भाग्यम् कर्माणि विद्यया स्वार्थसिद्धौ नापेक्ष्यन्ते; एवमत्यन्तमेवानपेक्षार्या पाप्तायाम्, इदसुच्यते-सर्वापेक्षा चति; अपेक्षते च विद्या सर्वाण्या- अ्रमकर्माणि, नात्यन्तमनपेक्षैव। ननु विरुद्धमिदं वचनम्-अपेक्षते 5 चाश्रमकर्माणि विद्या, नापेक्षते चेति। नेति श्रूमः; उत्पभा हि विद्या फलसिद्धि प्ति न किंचिदन्यदपेक्षते, उत्पचि प्रति तु अपेक्षते; कुतः१ यज्ञादिश्रुतेः; तथा हि श्रति :- "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विवि- दिषन्ति यह्ञेन दानेन तपसानाशकेन" इति, यज्ञादीनां विद्यासाधन-

प्रकटार्थविवरणम् 10 कर्मापेक्षा, प्रमाणत्वात् स्वकारणमात्रायत्तत्वात्, केवलव्यतिरेकाभावादि- स्ेवं प्रापे सिद्धान्तमाह-सर्वापेक्षा चति ॥ चोधमिव कृत्वा सिद्धान्तं स्फुटीकरोति-ननु विरुद्धमित्यादिना ॥ यद्यपि प्रथमं शाब्दं प्रमाणवानं प्रमाणादेव भविष्यतीत्यपरोक्षज्ञानस्यापि प्रमाणादेवोत्पत्तिः केवलव्यतिरेका- भावात् प्राप्ता, तथाप्यागमस्य केवलव्यतिरेकानपेकत्वात् यशादीनां तत्त्वदर्श-

यशादीम्यनुतिष्ठेदिति विधानावडष्टसहकतादाकयादनुभव उत्पत्स्यते धर्मसह- कतादिव विषयेन्द्रियसंपर्कात् सुखम्; परोक्षज्ञानहेतुरपि शब्द: कर्मादिपरिमा- र्जित प्रत्य कूप्रवणेन शमादिनिरुद्धा विपरीतप्रवृत्तिप्रतिबन्धकेन प्रत्ययाम्यासजनि-

20 ज्ञानमुत्पादयति शास्त्रीयसंस्कार संस्कृताग्यधिकरण इव होमोऽपूधम्, पूर्वा- नुभवसंस्कारसहित इवाक्षसंयोगोSभिज्ञातिरिक्तां प्रत्यमिन्ञाम्। तस्मादडष्टसद्- कतशष्द्साध्यत्वादपराक्ष्ञानस्य यज्ञादिसाध्यस्व न विरग्यते। तदेतदाह- यज्ञादीनामिति॥

१. T घासतरं ३. A. चनित २. TM. निरूद

964

सर्मापेक्षािकरणम् i.] मकटार्यविवरणम्

भाण्यम्

"अथ यथज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्" इत्यत्न न विद्यासाधनभूतस्य ब्रह्मचर्यस्य यज्ञादिभि: संस्तवात् यज्ञादीनामपि दि साधनभाव: सूष्यते। "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तर्पासि सर्वाणि च यद्ददन्ति। 5 यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्ये चरन्ति तचे पदं संग्रहेण ब्रवीमि।।" इत्येषमाया व पुतिः आश्रमकर्मणां विद्यासाधनभावं सूचयति: स्पृति- रपि- "कषायपक्ति: कर्माणि ज्ञानं तु परमा गति:। कषाये कर्मभि: पके तंती ज्ञानं प्रवर्तते ।।" 10 इत्येवमाया। अश्ववदिति योग्यतानिदर्शनम्-यथाच योग्यतावशेन अन्चो न लाकलाकर्षणे युज्यते, रथचर्यायां तु युज्यते, एवमाभ्रमकर्माणि विदयया फळसिदौ नापेक्ष्यन्ते, उत्पचौ च अपेक्ष्यन्त इति॥ प्रकटार्थविवरणम् इतोऽपि पशादीनां साधनस्वमित्याह-विविदिषेति। यज्ञादिमिरा- 15 स्मानं विविदिषन्ति वेदितुमिचछन्तीति यश्ञादीनां वैभक्तिकविविदिषासंयो गातू। अर्थस्तु "प्रकतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्य सह मूतः सनोऽग्यत्र" इति जर- जादिष्यमाणतया प्राधान्याक म्ञानेनेव संबन्ध:, काष्ठेन पिपक्षति दाबेण लुलूपति इतिवदित्वर्थ:। अश्वेन जिगमिषतीत्यताध्यश्वम्य गमनसाधन- रैध गमनक्रियाया एव च प्रात्ती संयोगेSनपेक्षकारणत्वमिति। यश्ञादीनां साघ- 20 मश्वे लिगमाह-अथ यथज्ञ इति ॥ वेदान्तानां सम्यग्यानसाधनत्वे वादव- माह-सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति। तपासि आाश्रमकर्माणि सर्वाणि यस्प्ति- पत्यर्थानि वदन्तीति कर्मणां विद्यासाघनत्वे लिन्मित्वर्थ:। स्मुतयतुसारे- नापि कर्मणां ज्ञानोर्पच्िसाधनतैवेत्याह-स्पृतिरपीति ॥ कषायर्स्य क पाच- कत्वात् कर्माणि पंकिरित्युच्यते। परमगते: कैवल्यस्य साधनत्वाद् ज्ञानं 25

१. T and Ti. कषायस्यावाचक १. T1. वकतिरिसय

965

अझसू तभा्यव्यारूयानम् [न. ३. पा. ४. सु. २७.

भान्यम् शमदमाद्युपेतः स्ात्तथापि तु तद्विधेस्तदङूतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात्॥ ३-४-२७।

यदि कश्चिन्मन्येत-यज्ञादीनां विद्यासाधनभावो न न्याय्य:, 5 विध्यभावात्: "यज्ञेन विविदिषन्ति" इत्येवंजातीयका हि क्रुतिः अनुवादस्वरूपा विद्याभिष्टवपरा, न. यज्ञादिविधिपरा-इत्थं महा- भागा विद्या, यत् यज्ञादिभिरेतामवासुमिच्छन्तीति-तथापि तु शम- दमाधुपेत: स्यात् विद्यार्थी, "तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्ति- तिश्षु: समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति" इति विद्यासाधनत्वेन 10 अमदमादीनां विधानात, विहितानां च अवश्यानुष्ठेयत्वाद। ननु अलापि समाधुपेतो भूत्वा पश्यतीति वर्तमानापदेश उपलभ्यते, न विधि :- नेति जमः, "तस्मात्" इति प्रकृतपशंसापरिग्रहाद्विधित्व- पतीते :; "पश््येत्" इति च माध्यंदिना विस्पष्टमेव विधिमधीयते। तस्मात यज्ञादनपेक्षायामपि शमादीन्यपेक्षितव्यानि । यज्ञादीन्यपि

15 प्रकटार्थविवरणम्

भमदमादयुपेतः स्याततथापि तु तद्विषेस्तदक्तया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वाद्।। सूत्रस् शङ्कामाह-यदि कश्चिदित्यादिना । विद्यास्तायकत्वेताप्यर्थ- बश्वे संभवति न वर्तमानताभद्रेन विधिकल्पनं न्याय्यम, वाक्यभेदप्रसन्नात्ः अतः शब्दमात्रलभ्या विधयेति शङ्काशयः। यद्यप्येवं तवाभिप्रायः, तथाप्यवश्यं 20 साधनान्तरमनुष्ठेयम्; न शब्दमात्रलभ्या विदयेत्याह-तथापि त्विति ॥ यक्मा- देवमारमानं विदित्वा "न लिप्यते कर्मणा पापकेन" तत्मादेवं विदित्वा बर्थी शमाधुपेतो भूखा विचारयेदित्यवगम्यते इस्याद-नेति ब्रूम इति।। काण्यपाठे विधिमुकत्वा माध्यन्दिनपाठे तु न संशय इत्याह-पश्येदि ति चेति ।। यशादीनामसाधनत्वाशङ्कामापाततोऽभयुपगम्य साधनान्तरापे 25 सोका; साध्ययुक्तैवेस्याइ-यज्ञादीन्यपीति ॥ सत्यपि महावाक्यस्यैक्ये

966

सर्वापेक्षाधिकरणम् ब.] मकटार्थविवरणम्

भाध्यम्

तु अपेक्षितव्यानि, यज्ञादिश्रुतेरेव। ननु उक्तम्-यज्ञादिभिर्विविदि- षन्तीत्यत् न विधिरुपळभ्यत इति-सत्यमुक्तम्, तथापि अपूर्वत्वास्सं- योगस्य विधिः परिकल्प्यते; न हि अयं यज्ञादीनां विविदिषासंयोग: पूर्वे पाप्तः, येनानूद्येत: "तस्मात्पूषा पपिष्टभागोऽदन्तको हि" 5 इत्येवमादिषु च अश्रुतविधिकेष्वपि वाक्येषु अपूर्वत्वाद्विषि परिकलप्य, "पौष्णं पेषणं विकृती मतीयेत" इत्यादिविचार: मथमे तन्ते भव- र्तितः; तथा च उक्तम्-"विधिर्वा धारणवत्" इति। स्मृतिष्वपि भगवद्गीतादयासु अनभिसंधाय फलमनुष्ठितानि यज्ञादीनि सम्क्षोर्ज्ान- साधनानि भवन्तीति प्रपश्चितम्। तस्माष ज्ञादीनि शमदमादीनि च 10 यथाश्रमं सर्वाण्येव आश्रमकर्माणि विद्योत्पचावपेक्षितव्यानि। तन्रापि "एवंचित्" इति विद्यासयोगात् पत्यासन्नानि विद्यासाधनानि समा- दीनि, विविदिषासंयोगातु वाह्यतराणि यज्ञादीनीति विवेक्तव्यम्।।

प्रकटार्थविवरणम्

अनुष्ठानयोग्यापूर्वार्थविधानमवान्तरवाक्येन क्रियते; न तन्र वाक्यभेद इतपन्र 15 पूर्वतन्त्र संमतिमाह - तस्मरात्पूपेति।। दर्शपूर्णमासप्रकरणे भ्रूयते "तस्ात्यूषा प्रपिष्टभाग:" इत्यादि । तत्र पृष्ण: प्रपिष्टद्रव्यसंबन्ध: समासात्प्रतीतः; पूषा देवता पिष्टभागो वा द्रव्यं न दर्शपूर्णमासयोरस्तीति तदेकवाक्यतायोगात्

चवहारसिद्धये विधिपद्मध्याहृत्य प्रकरणावुत्कर्षेण पूषोदेशेन पिष्टमाग: 20 कर्तव्य इति विकृता संबन्धाभ्युपगमः "पौष्णं पेषणं विक्वतौ प्रतीयेताचोदना प्रकृती"इत्यत्िन्नधिकरण इत्यर्थः। स्मृत्यनुसारेणापि अवान्तरवाक्यस्य विध्ा- यकत्वं वक्तव्यमिस्याह-स्मृतिष्वपीति। यस्माष्छ्रतिसिद्धं कर्मणां ज्ञानोत्पत्ति साधनत्वं तस्ादित्युपसंहार:। ननु यश्ञादीनां विद्यासाघनत्वमन्गीकृतं चेव् तर्हि यावद्विदोदयं यशाधनुष्ठानं प्रसज्येत शमाद्यनुष्ठानवदित्याशङयाह- 25 तत्नाप्येवंविदिति ॥ यद्यपि शमादीनां यब्ञादीनां च निरूप्यमाणे विद्यासाध- नस्वमविशिष्टं प्रतयेक पनादिदु करणविभंकिशवणात्, तथाप्यापाततः शमादी- 967

[भ. ३. पा. ४. सू. २८.

माध्यम्

[सर्वाभ्रानुमत्यधिकरणम्] सर्वान्नानुमतिश्र प्राणात्यये तद्दर्शनात्॥ ३-४-२८॥।

पाणसंवादे श्रूयते छन्दोगानाम्-"न ह वा एवंवरिदि किंचना- नभं भवति" इति; तथा वाजसनेयिनाम्-"न ह वा अस्यानभं जग्धं भवति नाननं प्रतिगृह्ीतम्"इति; सर्वमेव्रास्यादनीयमेव भवती- त्यर्थः । किमिदं सर्वाभ्रानुज्ञानं शमादिवत विद्याअं विधीयते, उत स्तुत्यर्थ संकीर्त्यत इति संशये-विधिरिति तावत्पाप्तम् ; तथा हि पतचिविशेषकर 10 उपदेशो भवति, अतः प्राणविद्यासंनिधानात् तदङत्वेन इयं नियमनिवृत्ति-

प्रकटार्थविधरणम्

दन्तरऋत्वम्; यज्ञादीनां च आपाततो विविदिषासंबन्धप्रतीतेरट ष्टेन चात्मना चित्तशुदिध प्रत्यकूप्रवणतां चोत्पाद्य ज्ञानसाधनत्वात् प्रत्यकूप्रवणताद्वारका- 15 रयमुपलभ्योपरमसंभवात् बहिरङ्गत्वम्। अतः क्रमेणे कर्मतत्यागयोर्ज्ञांनसाध- नश्वमित्यर्थ: ।

सर्वाभ्ानुमतिश्व प्राणात्यये तददर्शनाद्॥

प्राणविद: सर्वाचृत्वं विषय इति दर्शयति-माणसंवाद इति॥ जग्वं भक्षितम्। अपूर्वत्वाद्विभ्यश्रवणाच संशये सति पूर्वपक्षमाह-विधिरिति ।। 20 पूर्वाधिकरणोक्तशमादिवत् "पवंवित्"इति विद्वत्संबन्धित्वेन सर्वात्रभक्षणस्य

१. TM. दुष्टेनैव ५. A omits क्रमेण कर्म २. T, TM and A. विरोधेन ६. T, TM and A. कमतस्त्याग- ३. T, T' and TM. कारत्वात् ४. T. कार्यमुपलब्धी TM. कार्यमुपलब्ध्वा पर- A. कार्यतामुपलब्घ्वैव रम-

968

मकटार्थेविवरणम्

भाध्यम्

रुपदिश्यते। ननु एवं सति भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्त्रव्याघातः स्यात्- नैष दोष:, सामान्यविशेषभावात् वाधोपपत्तेः; यथा प्राणिहिंसाप्ति- षेधस्य पशुसंज्ञपनविधिना बाधः, यथा च "न कांचन परिहरेत्तद्रतम्" इत्यनेन वामदेव्यविद्याविषयेण सर्वस्त्रयपरिहारवचनेन सामान्यविषयं 5 गम्यागम्यविभागशासत्रं वाध्यते-एवमनेनापि प्राणविद्याविषयेण सर्वा- न्भक्षणवचनेन भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्त्रं बाध्येतेत्येवं प्राप्ते न्रूम :-

नेदं सर्वात्रानुज्ञानं विधीयत इति; न हि अत्र विधायक: शब्द उपलभ्यते, "न ह वा एवंविदि किचनाननं भवति" इति वर्तमानापदेशात्। न च असत्यामपि विधिनतीतौ परतृत्तिविशेषकरत्व-10 लोभेनैव विधिरभ्युपगन्तुं शक्यते। अपि च श्वादिमर्यादं माणस्यान- मित्युक्त्वा, इदमुच्यते-नैवंविदः किंचिदनअं भवतीति। न च शवादि- मर्यादमनं मानुषेण देहेनोपभोकुं राक्यते; शक्यते तु पराणस्यानमिदं सर्वमिति विचिन्तयितुम्। तस्मात प्राणाभ्विज्ञानप्रशंसार्थोSयमर्थवाद:

प्रकटार्थविवरणम् 15

समासानादश्रविधिरित्यर्थः। सर्वाध्ामृत्वं प्राणविद्यानं चत्तर्हि "कलअं न भक्षयेत्" इत्यादिशासं विरष्येतेत्याह-नन्वेवं सतीति ॥ प्राणविष्यति- रिकविषयं तच्छास्मिति न विरोध इस्वाह-नैष दोष इति ।।

उरसूत्रमेव सिद्धान्तमाह-नेदमिति ॥ यदुक्कं विशेषविधिकल्पनम, तन्राह-न चासत्यामपीति । भूयमाणस्य विशेषविधेः सामान्य-20 विधिवाधकत्वं युक्तम्। विशेषविधिकल्पना तु सामान्यविधिनापि वाध्यते, अविरोधापेक्षत्वात् कल्पनाया इत्यर्थः। अशक्यविधानरवान सर्वाजमक्षणं स्तुतिरित्याह- अपि चेति ॥। उक्केडयें सूतररसंमतिमाह-

969

ब्रअसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [न.३. पा. ४. सू. २९.

भाष्यम् न सर्वाभ्ानुज्ञानविधिः। तद्दर्शयति-"सर्वाभ्ानुमतिश्व पाणात्यये" इति; एतदुक्त भवति-म्राणात्यय एव दि परस्यामापदि सर्वमत्रमद- नीयत्वेनाभ्यनुज्ञायते, तद्दर्शनात्; तथाहि श्रतिः चाक्रायणस्य ऋषेः 5 कष्टीयामवस्थायाम् अभक्ष्यभक्षणे पवृत्ति दर्शयति - "मटचीहतेषु कुरुषु" इत्यस्मिन्ब्राह्मणे-चाकायण: किल ऋषिः आपद्रत इभ्येन सामिखादितान्कुल्माषांश्चखाद; अनुपानं तु तदीयम् उच्छिष्टदोषात्म- त्याचचक्षे; कारणं चात्रोवाच "न वा अजीविष्यमिमानखादन्" इति, "कामो म उदपानम्" इति च; पुनश्चोत्तरेद्युः तानेव खप- 10 रोच्छिष्टान्पर्युषितान्कुल्माषान् भक्षयांबभूय-इति, तदेतत् उच्छिष्टो- च्छष्टपर्युषितभक्षणं दर्शयन्त्या: श्रुतेः आशयातिशयो लक्ष्यते-प्राणा- त्ययमसक्वे माणसंधारणाय अभक्ष्यमपि भक्षयितव्यमिति; सवस्थाव-

प्रकटार्थविवरणम् सदर्जयतीति। मटच्य: शनयः; ताभिदृतेषु कुरुसस्येषु दुर्मिक्षे सखाते सह 15 जायवाटित्वा अनुपजातपयोधरादिस्ीव्यअनया देशान्तरं प्रतिचक्रमे चाकायण:। स घ कदाचित् इभ्यप्रामे वासं चक्रे; स तज्रेभ्येन इस्त्यारोहेण सामिजादितानर्धभक्षितान् कुत्सितान् माषान् भक्षितवानि- स्वर्थ:। अतुपानं गृह्याणेतीभ्येनोके 'उष्छिष्टं वै मे पीतं स्यादिति होषाच' किमेते ऽप्युष्छिश न भवन्तीत्युक्ते कारणं चात्रोकवानित्यर्थः। कार्म स्ेच्छात: 20 मे मम तटाकादिषूदकपानं भविष्यतीत्यर्थः। सवयं खादित्वा परिशिष्टानॅ जायार्थमाजहार। तथा व निहितानुत्तरदिने भकषितवानिस्याहे-पुनश्चेति। मध्या: भुतेरमिभरायमाइ-तदेतदिति ॥

१. T and Ti. माचोSशनय: ३. TM. जाययादित्यानुप A. माटच्योSशनय: A. जायया टिकानुप २. TM. कुरदसस्येषु Y. A. परिशिष्ट ५. A adds तत्र तमेतमिति। आश्रमकर्मतया नित्यत्वं विद्यासाधनतया चा- नित्यत्वमिति कार्यत्वमित्येवमुमयसबन्धो विरुद्ध हत्यर्थ: and does not omit the passage later on where it occurs.

970

सर्वाजातुमत्यधिकरणम् ७.] प्रकटार्थविवरणम् भाष्यम् स्थार्यां तु तभ कर्तव्यं विद्यावतापि-इत्यनुपानमत्याखयानाङ्रम्यते। तस्मादर्थवादः "न ह वा एवंविदि" इत्येवमादि: ॥ अबाधाच्॥ ३-४-२९॥ एवं च सति "आहारशुद्धौ सत्वशुद्धि:" इत्येवमादि भक्ष्याभक्ष्य- 5 विभागशास्त्रम् अवाधितं भविष्यति ॥ अपि च स्मर्यते ॥ ३-४-३0॥ अपि च आपदि सर्वात्रभक्षणमपि स्मर्यते विदुषोऽविदुषश्च अविशे- वण "जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । 10 लिप्यते न स पापेन पद्मपत्नमिवाम्भसा ।।" इति। तथा "मदं नित्यं ब्राह्मणः" "सुरापस्य ब्राह्मणस्योष्णामा- सिश्चेयुः" "सुरापाः क्रिमयो भवन्त्यभक्ष्यभक्षणात्" इति च-सर्यते वर्जनमनस्य ।

शब्दश्वाताऽकामकारे॥३-४-३१॥ 15

शब्दश्ष अनभस्य प्रतिषेधकः कामकारनिव्ृत्तिमयोजनः काठकार्ना संहितायां श्रयते-"तस्माड्गाह्मणः सुरां न पिंबेत" इति। सोऽपि "न ह वा एवंविदि" इत्यस्यार्थवादत्वात उपपन्नतरो भवति। तस्मा- देवंजातीयका अर्थवादा न विधय इति॥ प्रकटार्थविवरणम् 20

अबाधाच।। अपि च समर्यते ।। शब्दशातोकामकारे॥

971

[ब. १. पा. ४. सु. ३२.

भाष्यम् [आश्रमकर्माधिकरणम्] विहितत्वाञ्चाश्रमकर्मापि। ३-४-३२।।

"सर्वापेक्षा च" इत्यल् आश्रमकर्मणां विद्यासाधनत्वमवधारितम्; 5 इदानीं तु किमसमुक्षोरप्याश्रममाल्ननिष्ठस्य विद्यामकामयमानस्य तान्य- नुष्ठेयानि, उताहो नेति चिन्त्यते । तत्न "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राझ्मणा विविदिषन्ति" इत्यादिना आश्रमकर्मणां विद्यासाधनत्वेन विहितत्वाद विद्यामनिच्छतः फळान्तरं कामयमानस्य नित्यान्यननुष्ठेयानि; अथ तस्याध्यनुष्ठेयानि, न तर्हिं पषां विद्यासाधनत्वम्, नित्यानित्य- 10 संयोगविरोधात्-इत्यस्यां प्राप्तौ, पठति-आश्रममालनिष्ठस्याप्यमु- सुक्षो: कर्तव्यान्येव नित्यानि कर्माणि, "या वज्जीवममिहोलं जहोति" इत्यादिना विहितत्वात् : न हि वचनस्यातिभारो नाम कमिदस्ति॥ अथ यदुक्तम्-नैवं सति विद्यासाघनत्वमेषां स्यादिति, अत उचरं पठति-

15 प्रकटार्थविवरणम्

विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि।। व्यवहितेन संबन्धमाह-सर्वापेक्षा चेति । विनियु कवि नियोगविरोधा- द्विनियोगदर्शनाथ संशये पूर्वपक्षमाह-तत्र तमेतमिति॥ माश्रमकर्मतया नित्यत्वं विद्यासाधनतया च्ानित्यत्वमिति काम्पत्वमिस्येवमुभयसंबन्धो 20 विबंद इत्यर्थ:। अपां प्रणयनस्य यथा स्वरूपेण दर्शपूर्णमासकत्वर्थत्वं गोदोह- नोपरकतया पश्चर्थत्वं चोभयविधनियोगसामर्थ्यात्, तथेहापि उमयविध- विडियोगसाम्याित्यता विद्यार्थता व न विरुष्यत इति सिद्धान्तमाह-

१. TM omits विषदर gud adds अपि A. विर्द्सिवित्यर्थ:

978

मकटार्यपिवरणम्

भाष्यम्

सहकारित्वेन च।। ३-४-३३॥ वियासइकारीणि च एतानि स्यु: विहितत्वादेव "तमेतं वेदानु- वचमेन ग्राझणा विविदिषन्ति" इत्यादिना; तदुक्तम्-"सर्वोपेक्षा च यज्ञादिक्यतेरभ्वत्" इति। न चेदं विद्यासहकारित्ववचनमाश्रम-। कर्मणां प्रयाजादिवत् विद्याफलविषयं मन्तव्यम्, अविधिलक्षणत्वा- द्वियाया, असाध्यत्वाच विद्याफलस्य; विधिलक्षणं हि साधनं दर्श- पूर्णमासादि स्वगेफलसिवाधयिषया सहकारिसाधनान्तरम् अपेक्षते, नैवं विद्या: तथा चोक्तम् "अत एव चागीन्धनाधनपेक्षा" इति। तस्मादुत्पचिसाधनत्व एव एषां सहकारित्ववाचोयुक्ति: । न च अल 10 नित्यानित्यसंयोगविरोष आशङ्य:, कर्माभेदेऽपि संयोगभेदाद: नित्यो हि एक: संयोगो यावज्जीवादिवाक्यकल्पितः, न तस्य विद्याफलत्वम्। अनित्यस्तु अपरः संयोग: "तमेतं वेदातुवचनेन" इत्यादिवाक्य- कल्पत:, तस्य विद्याफळत्वम्-यथा एकस्यापि खादिरत्वस्य निलयेंन संयोगेन कत्वर्यत्वम्, अनित्येन संयोगेन पुरुषार्थत्वम्, तद्रत्।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

सहकारित्वेन च ।। :

सहकारिशण्दभरवणात् फलोपकार्यङ्गत्वं प्राप्तम्; तभिरस्यति-न नेदमिति।। बझनान सकार्ये न चोदितापेक्षम्, अचोदितत्वाद, मर्दनवत्: तथा विद्या सफले नेतिकतंड्यापेक्षा, लरूपतोऽसाध्यफलत्वान्, कपजनकव्यांपार- 20 वदित्यर्थ:। व्यतिरेकोदाहरणेन प्रकटयति-विधिळक्षणं हीति ।। परोक- मुद्दाव्य परित्यजति-न चातेति ।। तुल्यवलश्रुतिद्वयेन पृथक्संबन्धावगमः संयोगमेद:। तस्मानोभयथामावो विठष्यत हत्यथे:। "एकस्य तुमयत्वे संयोग- पूथवत्वम्"हत्यजैतभिरूपितमित्युदाहरणेनाइ -यर्थकस्यापीति। "लादिरे पशुं ब्ाति" इति निस्य एक: संयोग :; "सादिरं वीर्यकामव्य यूप कुर्यांद" 25

978

मससूत भाज्यव्यारयानम् [भ. ३. पा. ४. स. ३४.

माष्यम्

सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात्॥३-४-३४॥ सर्वथापि आश्रमकर्मत्वपक्षे विद्यासहकारित्वपक्षे च, त एव अभि- होलादयो धर्मा अनुष्ठेयाः । "त एव" इत्यवधारयम्राचार्यः किं निवर्तयति १ कर्मभेदशङ्गामिति ब्रृम :; यथा कण्डपायिनामयने "मास- ममिहोत्रं जुहति" इत्यत्न नित्यादप्निहोत्नात्कर्मान्तरमुपदिश्यते, नैव- मिह कर्मभेदोऽस्तीत्यर्थः। कृतः१ उभयलिक्ञात्-श्रुतिलिक्गात्स्मृति- छिग्ाच। श्रुतिलिमं तावत्-"तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदि- षन्ति" इति सिद्धवदुत्पभरूपाण्येव यज्ञादीनि विविदिषार्यां विनि- 10 युङ्के, नतु "जुहति" इत्यादिवत् अपूर्वमेषां रूपमुत्पादयतीति। स्पृतिलिद्गमपि-"अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः" इति

प्रकटार्थविवरणम्

इस्यपर: काम्य: संयोग :; तदेतत् संयोगपृथकतवमेकस्य निस्यत्वे काम्ये च निमिस्मित्यर्थ: ॥

15 सर्वथापि त एवोभयळिद्ात् ।।

पत् प्रकरणभेदादेव प्रसिद्धेभ्योSमिहोत्रादिभ्य: कर्मान्तराण्येय विविदिषन्तीति विद्यासंयुक्ततया विर्धीयन्त इति शङ्कां निवर्तयति-सर्वथापीति॥ यज्दान. तप:शब्दानां लौकिकाभिधानतया स्वातन्रयेण प्रकरणान्तरविद्दिताभिद्दोत्रादि- 20 परामर्शकत्वसंभवात् प्रसिद्धकर्मानुवादने विद्यासंयोगमात्रं विधीयते । कौण्ड- पायिनामयने तु अभिहांनशष्टस्याव्यातपरतन्त्रतया तदुकार्थामिचायिनो देशान्तरवर्त्वभिद्दोत्रस्य स्वातन्तर्येण परामर्शकत्वायोगात् जुदातेद्वा्यातस्य

कत्वातुपपसे: कर्मान्तरमेव विदितमिति युककमिस्याह-झ्तिलिनं तावदिति।।

१. T and T'. एतस्य १. Ti adds रत्

974

माभमकर्माधिकरणम् ८.] मकटार्थविवरणम्

माध्यम् विज्ञातकर्तव्यताकमेव कर्म विद्योत्पच्यर्थे दर्शयति; "यस्यैतेऽष्टाचत्वा- रिंशत्संस्कारा:" इत्याद्या च संस्कारत्वपसिद्धि: वैदिकेषु कर्मसु तत्सं- स्कृतस्य विद्योत्पत्तिमभिपेत्य स्मृतौ भवति। तस्मात्साध्विदमभेदाव- धारणम्।। अनभिभवं च दर्शयति॥३-४-३५॥ सहकारित्वस्यैव एतदुषोद्धलकं लिक्दर्शनम्। अनभिभवं च दर्श- यति श्रुतिः ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्नस्य रागादिभि: ह्रेशैः-"एष खात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दते" इत्यादिना। तस्मात् यज्ञा- दीन्याश्रमकर्माणि च भवन्ति विद्यासहकारीणि चेति निश्चितम् ॥ 10

प्रकटार्थविवरणम् भवन्तीर्यत्न स्मृतिलिङ्गान्तरमाह-अष्टाचत्वारिंशदिति ॥ गर्भाधानपुंसुवन

धाजननानि अष्टौ वेदवतानि; जानं सहधर्मचारिणीसंयोग: पञ्चानां यज्ञाना- मनुष्ठानम् ; सप्त सोमसंस्था: अग्निष्टोम: अत्यप्निष्ेम: उक्थ्य: षोडशी वाजपेय: 16 अतिरात्र: अप्ोर्याम इति; सप्त दविर्यश्रसंस्या: अग्न्याधानम् अभिदोनं दर्श- पूर्णमासौ चातुर्मास्यानि आभ्रयणेष्टि: पशुवन्धः सौत्रामणी चेति; भष्टकाः पार्वण- आद्धम् भवणी आग्रहायणी वैत्री आश्वयुजी चेति सप्त पाक[ पाकयक]संखाः। मनसन् संदिताध्ययनप्रायणकर्म जपोत्कमणौर्ध्वदैदिकभसासमूहदनाखिसञ्ञयन- भवादीन्य ष्टाचत्वारिशत्संस्कारा: नित्यानि कर्माणि स्वतः पुण्यलोकावाति- 20 फलान्यपि ज्ञानकामेनालुष्ठीयमानानि ज्ञानार्थानि भवम्तीत्युक्तसाधनार्थद्रवा-

अनभिभवं च दर्शयति॥ इदानीं ब्रहयचर्यादेराअमकर्मणः प्रतिबन्धकव्युदासेन ज्ञानसाधनत्वं संभ- वतीर्यत्र लिङ्रमाह-अनभिभवं चेति॥ 25

१. TM and A omit अभिष्टोम :... २. TM and A. इत्युक्त इदानी भनभन् ३. T. अर्संभवस्रेति

975

व्रस्मूतभाव्यव्यारूयानम् [भ. ३. पा. ए. स. ३६.

भा्यम् [विधुरादिकरणम्] अन्तरा चापि तु तदृष्टैः॥३-४-३६॥ विधुरादीनां द्रव्यादिसंपद्रहितानां च अन्यतमाश्रमप्तिपचिहीनाना- 5 मन्तरालवर्तिनां कि विद्यायामधिकारोऽस्ति, कि वा नास्ति-इति संशये, नास्तीति तावत्माप्तम्, आश्रमकर्मणां विद्याहेतुत्वावधारणाद, अश्रमकर्मासंभवाचैतेषाम्-इत्येवं पाप्ते, इदमाइ-अन्तरा चापि तु- अनाश्रमित्वेन वर्तमानोऽपि विद्यायामधिक्रियते; कतः! तद्ष्टे :- रैकवाचक्रवीमभृतीनामेवंभूतानामपि ब्रह्मवित्वश्षुत्युपळ्धेः॥।

10 अपि च स्मर्यते॥३-४-३७॥ संवर्तपभृतीनां च नग्रचर्यादियोगात् अनपेक्षिताश्रमकर्मणामपि महा- योगित्वं सर्यत इतिहासे।। नतु लिङ्गमिद श्रुतिस्मृतिदर्शनम्ुपन्यस्तम्: का नु खल माि- रिति, साभिधीयते-

15 प्रकटार्थविधरणम्

अन्तराचापि तु तदृष्टेः ॥ अपि च स्र्यते ॥ एवं तावदाशमकर्मणां मानसाधनत्वं दर्शवितुं विचारमारभते-विधुरादीनामिति॥ अनाभ्मिणां 20 कर्मित्वप्रसिद्धेः निन्दाप्रसिद्धेश्ध संशये पूर्ववाद्याह-नास्तीति ॥ श्रतिस्मुसय- वष्टम्मेन सिद्धान्तमाह-अन्तरा चापीति ।। उत्तरसुन्नमवतारयति-ननु छिङ्गमिदमिति। आश्रमधर्माभावेऽपि वर्ष- धर्मवशेषैः मनुभ्रहः विद्यालाभः संभवतीत्यर्थः। मिन्रे भवो मैनः; सर्व- भूताहिसाकर इति॥ 976

विषुराधिकरणम् ९.] मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् विशेषानुग्रहश्॥३-४-३८॥ तेषामपि च विधुरादीनाम् अविरुद्धैः पुरुषमात्रसंबन्धिभिर्जपोप- वासदेवताराधनादिभिर्धर्मविशेषैरनुग्रहो विद्यायाः संभवति। तथा च स्पृति :- 5 "जप्येनैव तु संसिध्येद्राह्मणो नात्र संशयः। कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।।" इत्यसंभवदाश्रमकर्मणोऽपि जप्येऽधिकारं दर्शयति। जन्मान्तरानुष्ठितै- रपि च आश्रमकर्मभिः संभवत्येव विद्याया अनुग्रहः; तथा च स्मृति :- "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्" इति जन्मा- 10 न्तरसंचितानपि संस्कारविशेषान् अनुग्रहीतृन्विद्यार्या दर्शयति। दष्टार्था च विद्या प्रतिषेधाभावमात्रेणापि अर्थिनमधिकरोनि श्रवणादिपु। तस्माद्विधुरादीनामप्यधिकारो न विरुष्यते।।

प्रकटार्थविवरणम् विशेषानग्रहश् ॥ 15 किंच नैयोगिकफलेषु कर्मसु न कालनियमोऽस्ति। "आनन्तर्ये ह्यचोदि- तम् [दना]"इत्युक्तम्। ततैदिकाश्रम कर्माभावे Sप्यासुष्मिकैर्भविष्यति विद्यालाभ इस्याह-जन्मान्तरानुष्ठितैरपीति । अनेकजन्मसु संचितसंस्कारैः संसिद्ध सम्यग्वानपरिपाकं प्राप्त इत्यर्थ: ॥ नन्वथशब्दोपासन्यायेन संन्यासिनामेव विद्यासाधनभवणादौ विधि :; 20 तस्कथमन्येषामप्यधिकारो वर्ण्यत इत्याशङ्कयाह-दृष्टार्था च विधेति ।। संन्यासिनां श्रवणादिविधिर्निस्य एव, अकरणे प्रत्यवायभवणात्; इतरेषां तु काम्यो भविष्यति, विद्योददेशेन श्रवणादिविधानात्, प्रतिषेधाभावाथ; देवादीनामेपि विद्योत्पादाङ्कीकाराच् यदा कदाचित् संन्यासिस्वेन भवितव्य- मिति भाष: ।I 25

१. T. वर्तते २. TM omits अपि

977

[ब. ३. पा. ४. सु. १९)

माष्यम् अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च॥ ३-४-३९॥ अतस्तु अन्तराळवर्तित्वाव इतरत् आश्रमवर्तित्वं ज्यायो विद्या- साधनम्, श्रुतिस्मृतिसंदष्टत्वाद: श्रुतिलिङ्गाब-"तेनैति ब्रह्मवित्पु- 5 ण्यकृतैजसञ्च" इति; "अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि दिजः । संवत्सरमनाश्रमी स्थित्वा कच्छमेकं चरेत्" इति च स्मृतिळिग्गाद।। [त्ृताधिकरणम्] तद्दूतस तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमा-

10 सन्त्यूर्ष्वरेवस आश्रमा इति स्थापितम्: तांस्तु प्राप्तस्य कथचित् ततः परच्युतिरस्ति, नास्ति वेति संभयः। पूर्वधर्मखवनुष्ठानचिकीर्षया प्रकटार्थविवरणम् अतस्त्वतरज्ज्यायो लिद्गाच।। नन्वनाश्रमिकर्मापि चेत् विद्यासाधनम्, व्यर्थ तर्ह्याभमित्वमनेकावास- 15 मित्याशङ्याह-अतस्त्वितरदिति ॥ साधनोपचयादचिरेण विद्यासाधकत्वं ज्यायसवं श्रुतिस्मृत्यनुगृहीतत्वादाश्रमित्वस्येस्यर्थः । धुतौ पुण्यकृत्त्वविशे- पणलिङ्गाच्चाश्रमित्वं श्रेष्ठमित्याह-ध्तिलिङ्गाच्चेति॥ तेन अर्चिरादिमार्गेण एति गच्छति ब्रह्मवित् पुण्यं साश्रमकर्म करोतीति पुण्यकृत् तेजसि पर- मात्मन्यात्मभावेन वर्तत इति तत्तेजस इत्यर्थ:॥

20 तद्मतस्य तु नातद्द्ावी जैमिनेरपि नियमाचद्रूपाभावेभ्य:।। प्रत्यवरूुढानां कर्म विद्यासाधनं न भवतीति वकुं विचारमारभते-सन्त्यू- धर्वरेतस इति ॥ रागादिप्ावल्यात् प्रत्यवरोहस्य प्रतिषेधाच संशयः । पूर्व- पक्षमाह-पूर्वधर्मेति॥ पूर्वाश्रमविद्धितो यागादिधर्मः सुलेनावुष्ठातुं शक्यत इति तदनुष्ठानधिकीर पया रागद्वेषवशेन या प्रत्यवरोहोऽपि स्यात्। पूर्वन 978

तम्मताचिकरजम् १०.]

भाष्यम् वा रागादिवशेन वा मच्युतोऽपि स्याद्विशेषाभावादित्येवं मापे, उच्यते- तम्मतस्य तु पतिपभोष्वरेतोभावस्य न कर्थचिदपि अतन्ाव: न ततः प्रच्युति: स्थात्: इतः१ नियमातवृपाभावेभ्यः। तथा हि-"अत्यन्त- मात्मानमाचार्यडलेऽवसादयन्" इति "अरण्यमियादिति पद ततो । न पुनरेयादित्युपनिषत्" इति,

आ विमोक्षाच्छरीरस्य सोऽनुतिष्ठेद्ययाविधि।।" इति च एवंजातीयको नियम: प्रच्युत्यभावं दर्शयति। यथा च "ब्रह्म- चर्ये समाप्य गृही भवेत" "ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्" इति च एवमा- 10 दीनि आरोहरूपाणि वर्चास्युपलभ्यन्ते, नैवं प्रत्यवरोहरूपाणि। न चैवमाचारा: शिष्टा विधन्ते । यचूक्तम्-पूर्वधर्मस्वनुष्ठानचिकीर्षया प्रत्य- वरोहणमिति, तदसत्-"श्रेयान्ख्धर्मो विगुणः परधर्मात्खनुष्ठितात्" इति समरणाठ, न्यायाच-यो हि यं प्रति विधीयते स तस्य धर्म:, न तु यो येन खनुष्ठातुं सज्यते, चोदनाळक्षणत्वादर्मस्य। न च रागादिवशा- 15 प्रकटार्थविवरणम् यथा निम्दितमपि अनाश्रमिकर्मानुष्ठेयमुक्तम्, तथा प्रत्यवरोहस्यापि निन्दितत्वे विशेषाभावात् कर्मणि च तदीये कर्मत्वप्रसिद्धेः तदपि विद्यासाधनमिति भाव:। सिद्धान्तसूत्रं योजयति-तच्जूतस्य स्विति।। नियमेमाह-अत्यन्तमिति॥। अरण्यमित्येकाम्तवासोपलक्षितं पारिवाज्यम्:इयाव्रच्छेदिति;पदम् शास्त्रमार्ग :; 20 ततोऽरण्यान पुनरागच्छेदिति: उपनिषत् रहस्यमित्यर्थ: । अतद्रूपं व्याचषे- यथा ब्रह्मचर्यमिति॥ अभावमाह-न चैवमिति । पूर्वपक्षम नूदय पूषयति- य चुक्तमित्यादिना।। "चण्डाला: प्रत्यवसिताः" इस्यादिस्सृतेः पतितत्वा- सानधिकारिणा कुतमंकृतमिति न्यायेन तदनुष्ठितानां गृहस्धर्माणं न धर्मत्वम्, नापि विद्यान्भाव इति फलितार्थः। शास्त्रार्थातुसन्धानवतः श्रद्द. 25 धानस्य रागादिनाप्यभिभवो न संभाव्यत इत्याह-न च रागादिवशा- दिति।।

१. T, Ti and TM. कृतककृतमिति

979

महासूतभाध्यव्यालयानम् [न. १. पा. ४. सू. ४१.

भाष्यम् तमच्युति:, नियमशाखरस्य वलीयस्त्वाद्। जैमिनेरपीति अपिशब्देन जैमिनिषादरायणयोरत् संप्तिपषि शास्ति प्रतिपचिदाडर्याय।।

[अधिकाराधिकरणम्] 6 न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात्॥ ३-४-४१ ॥

यदि नैष्ठिको अह्मचारी प्रमादादवकीर्येत, किं तस्य "ब्रझ्मचार्य- वकीर्णी नैर्शतं गर्दभमाळभेत" इत्येतत्मायशितं स्याद्, उत नेति। नेस्युड्यते: यद्धिकारिळक्षणे निर्णीतं पायशितम् "अवकीणि-

10 प्रकटार्थविवरणम्

न चाधिकारिकमपि पतनानुमानाचदयोगाठ्।। कर्म्वरेतसां सतमतानां कतप्रायब्िचानां कर्म विद्यासाधनं भष- तीति दर्शवितुं विचारान्तरमारमते - यदीति ॥ अवकीर्येत योनौ रेतः सिश्ेद: भवकी्णे योनौ निक्षिसं रेतो ऽस्यास्तीति भवकीणी। निशतिदेवतार्क 15 गर्दममालमेत इस्पेतत्आरयश्वितं स्याद्ा न वेति महापातकेष्वगणनात् प्राय- विरसस्यृतेश संशय इत्वर्थ: । पूर्वपक्षे सूत्रं योजयति-येदघिकारीत्यादिना॥ अधिकारिलक्षणे वछ्ठेऽध्याये यत्पूर्वमीमांसारयां निर्णीतं प्रायश्वितं तदपि मैष्विकस्य भवितुं नाईतीति संबन्धः। षष्ठाभ्यायगतं सूत्रं पठतत- अवकीर्णिपशुक्षेति । यथोपनयनकाले लौकिकेडऔौ हांमा, तवत् अंवकीर्ण 20 पशुक्षेति यथोपनयनकाले लौकिकेSऔौ होतव्यम्, आाधानस्य पलीपरिभरो- सरकालीनतथा पूर्वे माप्स्यभावादित्यर्थ:॥

१. T. परायश्वित्ताभाव १. T and T1. अवकीर्णि २. TM and A add उच्यते A. अवकीर्णी पद्थाकौकिके Y. T and T. पराप्याभाषाद

980

अधिकारिकाधिकरणम् ११.] मकटार्यविवरणम्

भा्यम् पशुञ्च तद्दाधानस्यामापकाछत्वात्" इति, तदपि न नैष्ठिकस्य भवितु मर्हति किं कारणम्? "आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु मच्यवते पुनः। पायश्ितं न पश्यामि येन शुद्धयेत्स आत्महा।।" 5

इति अमतिसमाधेयपतनस्रणात् छिननशिरस इव प्रतिक्रकियानुपपसेः। उपकुर्वाणस्य तु ताडकपतनस्रणाभावादुपपद्यते तत्पायशिचम्।। उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम्॥३-४-४२॥ अपि स्वेक आचार्या उपपातकमेवैतदिति मन्यन्ते: यत् नैष्ठिकस्य गुरुदारादिभ्योऽन्यत ब्रहमचर्य विशीर्येत, न तत महापात्क भवति, 10 गुरुतलपादिष्ट महापातकेष्वपरिगणनात्: तस्मात् उपकुर्वाणवत् नैष्ठि- कस्यापि मायशिवस्य भावमिच्छन्ति, ब्रह्मचारित्वाविशेषात् अवकी- जित्वाविशेषाच: अशनवत्-यथा ब्रह्मचारिणो मधुमांसाश्षने व्रत- छोप: पुनःसंस्कारथ, एवमिति। ये हि मायधितस्याभावमिच्छन्ति,

प्रकटार्थविवरणम् 15

प्रसपूर्वकं हेतुमवतारयति-किं कारणमित्यादिना ॥ पूर्वाधिकरणोक्ता- तन्ावनिषेधन्यायेन प्रायशित्तस्यापि निषिद्धत्वाद्संभव इत्यर्थ:। किविषयं

उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवतदुक्तम्।। इदानीं सिद्धान्तमाह-उपपूर्वमपीति ।। उपपूर्वे पातकमित्यग्याहार:। 20 नतु सूत्रकारेण पक्षद्वयमुपन्यस्तम् ; कथं पूर्व: पूर्वपक्ष:, उत्तर: सिद्धान्त इस्ा- शङ्याइ-ये हि पायश्चित स्येति॥ न मूलं षेदवचनमुपलभ्यत इत्यर्थः। पौरषे- यप्रयोगद्वयात् पक्षदयप्रतिमासे यत्र यत्र मूलं वेदवचनमुपलभ्यते, सएव पक्षो प्राद्य हत्यन्र संवादमाद-तदुक्ता[तदुक्तमिति ।]जैमिनिना प्रथमाध्याये। "यब- मथसक:" इति धयते; तन्र यवशब्दं केचित् दीर्घशफे प्रयुखते; केचििदेशविशेषे 25 981

मयसूत्रभाज्यव्यारयानम् [न. ३. पा.४. सु. ४१.

भाध्यम् तेषां न मृळसुपलभ्यते; ये तु भावमिच्छन्ति, तेषाम् "ब्रह्मचार्यवकी्णी" इत्येतदविशेषश्रवण मूलम्: तस्मात भावो युक्ततरः; तदुक्तं भमाण- लक्षणे-"समा विपतिपचिः स्यात्" "शास्त्रस्था वा तन्निमिस्त- त्वात्" इति; मायश्चित्ताभावस्मरणं तु एवं सति यत्रगौरवोत्पादनार्थ- मिति व्याख्यातव्यम्। एवं भिक्षुवैखानसयोरपि "वानपस्थो दीक्षा- भेदे कच्छूं द्वादसरालं चरित्वा महाकक्षं वर्षयेत्" "भिक्षुर्वानप्रस्थ वत्सोमवलिवर्ज स्वशास्त्रसंस्कारश्र" इत्येवमादिमायश्चित्तस्रणम- नुसतेष्यम्।। 10 प्रकटार्थविवरणम् पियकुषु; कसय चरुः कर्तव्य इति सन्देहे वृद्धप्रयोगसाम्यात् समा तुल्या विकल्पप्रतिपचि: स्यादिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तसतु- शास्त्रस्या शास्म्ला शिषानां या प्रतिपत्ति: सैव भ्राह्या, शास्त्रनिमित्तत्वात् धर्मादिविज्ञानस्य; शिष्टाक् यवमयेषु करम्भपात्रेषु निद्दितेष्वेवमामनन्ति "बदान्या ओषधयो 15 म्लायन्स्थैते मोदमाना इवोत्तिष्ठन्ति" इति; तस्माछवेदे प्रयोगदर्शनाद- विष्छिनपारम्पर्यों दीर्घशूकेधु यवशब्द इति भावः। "प्रायश्िसं न पश्वामि" इति सरणस्य ताहिं का गतिरित्याशङ्कयाह-प्रायश्चित्तेति॥

एवमिति ॥ दीक्षाभेदे वतलोपे द्वादशरात्रं कच्छूं दिननयमेकभुककरणं 20 दिननयं नक्कंकरणं दिनन्रयमयाचितभोजनं दिनत्रयमुपवास इति चरित्वा महाकसं बहुतृणकाष्ठ देशं वर्धयेत्। भिक्षुगपि कच्छं चरित्वा सोमवृत्ति[वलि] वर्जे महाकक्षं वर्धयेदित्यर्थः॥ "सर्वपापप्रसक्तोऽपि ध्यायभनिमिषमच्युतम्। पुनः स पूतो भवति पट्टिपोवन एव च।। 25 मेनोवाक्कायजान् दोषान् अग्ञानोत्थाम्प्रमोदजान्। सर्व [सर्वान्]ददति योगाझनि: तूलराशिमिवानलः ॥

१. A. ध्यायननिश- 2. A adds एवं च २. A. पञ्चिपावनपावन:

982

बहिरणिकरणम् १२.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् [वहिरधिकरणम्] बहिस्तूभयथापि स्मतेराचाराच्च॥ ३-४-४३॥ यदि ऊर्ध्वरेतसां स्वाश्रमेभ्यः मच्यवनं महापातकम्, यदि वा उपपातकम्, उभयथापि शिष्टैस्ते बहिष्कर्तव्या :- 10 "आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते पुनः । प्रायश्चितं न पश््यामि येन शुध्येत्स आत्महा ।।" इति, "आरूढपतितं विमं मण्डलाच्च विनिम्छतम्। उद्धद्धं कृमिदष्ट च स्पृष्टा चान्द्रायणं चरेत् ।।" इति च एवमादिनिन्दातिशयस्मृतिभ्यः, शिष्टाचाराच-न हि यज्ञा- 10 ध्ययनविवाहादीनि तैः सह आचरन्ति शिष्टाः ।

प्रकटार्थषिवरणम् उपपातकेषु सर्वेंधु[पातकसहेषु]पातकेषु महत्सु च। प्रविश्य रजनीपादं म्रह्मभ्यानं समाचरेत्।। निस्यमेव तु कुर्षीत प्राणायामांस्तुं षोडश। 15 अपि भ्रणहनं मासातपुनन्स्यहरह:कृताः।" "तिसन््यादौ जानमाचरेत्" "अष्टौ भ्रासा मुनेर्भस्याः" "एकाअं न तु भुआीत बृद्दस्पतिसमादपि" इत्यादयतिविषयशास्त्रविदितध्यानादिसंस्कारव् कर्तव्य इत्यर्थः। वहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच।। 20 तैः कृतप्रायितैः सह शिष्टाचारलक्षणं कर्म विषय । तर्तक विद्यानं उत नेति संशये पूर्वाधिकरणोक्तप्रायन्ित्तेनैव व्यवहाराङ्गताया दोतितत्वादन्- मिति प्राप्ते सिद्धान्तमाह-यधुंध्वरेतसामिति । निम्दातिशयस्मरणात् कल्मषसये Sप्यैद्दिकव्यवहारयोग्यता नास्तीति गम्यते। तथा गुरुननसहत्यायां

१. A. यामांश्र ३. T, Ti and TM. यदु्ण्पं- २. A. कृवात्

988

अससूतभाज्यज्यारयानम् . [भ. ३. पा. ४. स. ४.

माज्यम् [साम्यधिकरणम् ] स्वामिन: फलश्रुतेरित्यात्रेयः।। ३-४-४४।।

अज्वेष्पासनेष् संभय :- कि तानि यजमानकर्माणि आहोखित 5 ऋत्विकर्माणीति। कि तावत्माप्तम् १ यजमानकर्माणीति: कुतः१ फळ- झुतेः फळं हि भृयते-"वर्षति हाम्मै वर्षयति ह य एतदेवं विद्वा- नृष्टौ पश्रविर्ष सामोपास्ते" इत्यादि; तब स्वामिगामि न्याय्यम्, तस्म साने पयोगेऽधिकृतत्वात, अधिकृताधिकारत्वाच एवंजातीय- कस्य: फळं च कर्तरि उपासनानां भ्रयते-"वर्षत्यस्ै य उपास्ते" 10 इत्यादि। नतु ऋत्विजोऽपि फळं रष्टम् "आत्मने वा यजमानाय वा यं

नासासिन् लोके प्रत्यावुत्तिविंद्यते, "कल्मषं तु निहम्यते" इति स्युते :; खबरिलर्य:। सामिन: फळभुतेरित्यानेय:।। 15 अ्रेष्यिति ॥ यथा पूर्वन कतप्रायश्वित्तानामपि वचनवलात् शिहैर्पदि- टकरणमुकम्, एवमिहापि अद्गानुष्ठानाय वुतानामप्यृस्विजां वचनबलादेवा- ोपासनेतु वहिष्करणमिलाह। यज्मानकर्माणि अङ्गाभितोपासनेषु उद्धीथा. दानां प्रासोददेशनरवात् ऋत्वधिकारिण एव, प्रापेयदेशनसंभवात्; तदाभिता- 20 न्युपासनानि गोदोहनवद्धिकृताधिकाराणि; ततः ऋश्वधिकारिण एव गोदोहनफलवदधिद्ाफलसंबन्ध सिद्धिरि्याह -अधिकृताधिकारि[कार/त्वा- नेति।। नतु फलं यजमानस्यास्तु: कर्तृत्वमुत्विजां भविष्यतीस्याशङ्याह- फलं व कर्तरीति। बजमानस्य फरमितयव्ापवादं शङ्कते-नन्तुत्विजोS-

१. T2. पतिपरो:

984

साम्बधिकरणम् ११.] मकटार्यविवरणम्

गाध्यम् कार्म कामयते तमागायति" इति-न, तस्य वाचनिकत्वाव। तस्ाव स्ामिन एव फलवत्सु उपासनेषु कर्तत्वम्-इत्यालेय आचार्यो मन्यते।। आर्ति्विज्यमित्यौड्डलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते॥ ३-४-४५ ॥ 5

नैतदस्ति-स्वामिकर्माण्युपासनानीति; ऋत्विक्कर्माण्येतानि स्यु :- इत्यौइलोमिराचार्यो मन्यतेः किं कारणम्१ तस्मै हि साक्गाय कर्मणे यजमानेन ऋत्विक्परिक्रीयते: तत्मयोगान्त:पातीनि च उद्गीथाघुपा- सनानि अधिकृताधिकारत्वात्: तस्मात गोदोहनादिनियमवदेव ऋत्वि- ग्भिनिर्वर्त्येरन्; तथा च "तं ह बको दालभ्यो विदांचकार स ह नैमि- 10 सीयानामुद्गाता बभूव" इत्युद्वावकतर्कतां विज्ञानस्य दर्शयति। यचूक्तं कर्बाश्रयं फलं श्रूयत इति-नैष दोष, परार्यत्वादत्विज: अन्यत्ष बच- नाव फळसंबन्धानुपपचे:।। प्रकटार्थविवरणम् पीति ॥। आगायत्यागानेन संपादयतीत्यर्थ:। न तत् न्यायसिद्मिलाह- 15 न तस्येति। यस्माध: कर्ता स एव फलीति म्याय:, तसादित्युपसंदार:।। आर्ल्विंज्यमित्यौडळोमिस्तस्ै हि परिक्रीयते ।।

बजमानेन दक्षिणया क्रीतत्वात् तत्कतृत्वमुत्विज्ामेवेतर्य। मनैव औवं लिग्रमाह-तदा चेति । तदुन्वीथाक्यमक्षरं प्राजोदिडट्टिविशिषम्। ए.किल। 20 बको नामतः; दल्मस्यापसयं दाल्म्यो विदांचकार। विदित्वा थ नैमिशीचानां सतिणामुद्गाता मभूषेत्यर्य:। पूर्वपक्षवीजं मुद्गाति - यचुक्तमित्यादिना ॥। पत्राहत्य वचनमस्ति तन्रैष फलमुत्विज :; ततोऽम्पत्र फलसंबन्ध: न सान्रातु. छानाय कीतत्वादिस्यॅय:।।

१. TM. भनसंबन्धि १. T, Ti and A. प्रमादि २. T and Ti मटणीवाकी- ४. TM. कीतबानित्यर्य:

[र. ३े. पा. ४. सु. ४६.

माप्नमू श्रुतेश्व॥ ३४४६॥ "यां वै कांचन यज् ऋस्विज आशिषमाशासत इति यजमानायैव तामाशासत इति होवाच" इति, "तस्मादु हैवंविदुद्वाता मूयात्कं ते 5 काममागायानि" इति च ऋत्विकर्तृकस्य विज्ञानस्य यजमानगामि फळं दर्शयति। तस्मादशेपासनानामृत्विक्र्मत्वसिद्धि:॥

[सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम्] सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्।३-४-४७।।

10 "तस्माद्वासण: पाण्डित्यं निर्विद वाल्येन तिष्ठासेद्वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विदाथ सुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मण:" इति बृह-

प्रकटार्थविचरणम्

इतो ऽपि यजमानस्यैव फलं न ऋत्विजाम; तेषां तु कर्तृत्वमेव भारवाहकव- दित्ाइ-भ्ुतेकेति।।

15 सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीयं तद्दतो विध्यादिवद्।। विधुरप्रभृतीनां मन्दाधिकारिणां अपरविद्यासाधननिरूपणप्रसज्नेनो - ब्रीयाधुपासनमधमसाधनमेव निर्धार्य पुनरकमेव विद्यासाधनं निरूपवितुं वाक्यं पठति-तस्मादित्यादि । यत्मात्यूवें विद्वांस: ससाधनकर्मम्योऽप्यु. स्थायारमानं विदित्वा मिक्षाचर्य चरन्ति, तम्मादिदानीन्तनोऽपि ब्राहण: 20 पाण्डिस्यं पण्डितमावं निरविच निर्वत्याच्चार्यपरिचर्यापूर्वक वेदान्तवाक्यानि विचार्य वाल्येन बाळभावेन उम्माइहरादिराहिलेन सायुमिष्केदिलय:। वाल्पं क पाब्यिसं क निर्वत्यांय मुनिर्मनेत्; मौनं क पाल्पादिक मौनं क

986

भाभ्यम् दारण्यके भृयते। तल्र संक्षय :- मौनं विधीयते, न वेति। न विषी- यत इति तावल्माप्म्, "बाल्येन तिष्ठासेत्" इत्यलैव विधेरवसित- स्वात्: न हि "अथ मुनि:" इत्यल विधायिका विभक्तिरूपळभ्यते: तस्मादयमनुवादो युक्त :; कतः प्राप्तिरिति चेत्-मुनिपण्डितशब्दयो- 5 र्ज्ानार्थत्वात् "पाण्डित्यं निर्विध" इत्येव मास मौनम्। अपि च "अमौनं प मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मण:" इत्यत्र तावत् न ब्राह्मणस्वं विषीयते, मागेव पाप्तत्वात्: तस्मात् "अय ब्राह्मणः" इति प्रशंसा- वाद:, तयैव "अथ मुनिः" इत्यपि भवितुमईति, समाननिर्देशत्वा- दित्येवं मासे नूम :- 10 सहकार्यन्तरविधिरिति। विद्यासहकारिणो मौनस्य बारय- पाण्टित्यवद्विषिरेव आश्रयितव्य:, अपूर्वत्वाद्। नतु पाण्टित्यशब्दे- नैव मौनस्यावगतत्वमक्त्म्-नैष दोष:, मुनिशव्दस्य ज्ञानातिशयार्थ- प्रकटार्येविवरणम् निर्वत्योय नाहणा कतकत्यो भवर्ता्यर्थ:। अम भूयमाणं मौनं विषय :; संशयक 15 मौनशब्दस्य सिद्धे पारिमाज्पेऽनुष्ठेये ज्ञानाभ्यासे व प्रयोगद्शंनात्। पूर्वपसषं स्वयति-न विषीयत इति। मुनिशब्दस्य परिव्ाजकवाचकत्वात् सिद्धमेव पारिवाज्यमनूदत इस्याह-तस्मादयमनुवादो युक्त इति । "मन जञाने" इति पात्वतुसारेण द्ञानं मौनम: तस्य व प्राप्त्यमावाधास्त्नुवाद इस्याह-

अविधिनिर्देशसाम्यादृपि न विधिरित्याह-अपि चेति।। वियारण सकळयौकिकासंभावनानिरासे सति चित्तगतासंभावनानिव- वैनेन सत्वसाकात्करणाय ज्ञानाम्यासो मौनं विचीयत इत्याह-सहकार्य- न्तरेति।। पण्ेति बुदधिनाम; सा बस्य प्रमाणतो जाता स पण्डित उच्यते। मुनिशम्दस्तु सकळानात्मपत्ययतिरस्कारेण म्ानाम्यासवत्सु प्रयुग्यते; मतो 25 म पण्छितशण्देन गत़त्वमिस्याह-नैष दोष इति । मुनिशम्देन परिमाजक

१. T and Tr. मनन २. A. म्यादिति

987

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. ३. पा. ४. सू. ४७.

भाष्यम् त्वात्, मननान्मुनिरिति च व्युत्पत्तिसंभवात, "सुनीनामप्यहं व्यास:" इति च प्रयोगदर्शनात्। ननु मुनिशब्द उत्तमाश्रमवचनोऽपि श्रूयते "गाईस्थ्यमाचार्यकुलं मौनं वानमस्थम्" इत्यत्र-न, "वाल्मी- 5 किर्मुनिपुङ्व:" इत्यादिषु व्यभिचारदर्शनात्; इतराश्रमसंनिधानाु पारिशेष्यात् तत्र उत्तमाश्रमोपादानम्, ज्ञानप्रधानत्वादुत्तमाश्रमस्य । तस्मात वाल्यपाण्टित्यापेक्षया तृतीयमिदं मौनं ज्ञानातिशयरूपं विधी- यते। यत्तु बाल्य एव विधेः पर्यवसानमिति, तथापि अपूर्वत्वान्मुनि त्वस्य विधेयत्वमाश्रीयते-मुनिः स्यादिति; निर्वेदनीयत्वनिर्देशादपि 10 मौनस्य वाल्यपाण्डित्यवद्विधेयत्वाश्रयणम्। तद्तः विद्यावतः संन्या- सिनः; कथं च विद्यावतः संन्यासिन इत्यवगम्यते! तदधिकारात- आत्मानं विदित्वा पुत्राद्येषणाभ्यो व्युत्थाय "अथ भिक्षाचर्य

प्रकटार्थविवरणम् उच्यत इत्यपि न वाच्यमित्याह-मर्ननादिति । आपस्तम्बेन मौनशब्दस्य 15 पारिवाज्ये प्रयोगात्ततरैव रूढोऽयमिस्याह-ननु मुनिशब्द इति ॥ अपरि- व्ाजकेऽपि वृद्धप्रयोगान्तरदर्शनात् न रूढिरित्याह-न वाल्मीकिरिति॥ आपस्तम्बप्रयोगस्य तर्हि का गतिरित्याशङ्कयाह-नेत[इत]राश्रमेति ।। परोकं विघटयति-यख्त्यादिना॥ वाक्यभेदेनोपरिधारणवन्मौनं विधीयत इत्यर्थ: । कि च "मौनं निर्विद्य" इति पुरुषान् ज्ञानाभ्यासाननिष्कृष्य निर्वर्तनीय्- 20 त्वाभिधानलिङ्गादपि विधेयत्वमित्याह-निर्वेदनीयत्वेति । कस्य तहि तद्विधी- यत इत्याशङ्याह -- तंद्वत इति ॥ अत्मानं विदित्वेति । शास्त्रयुक्तिम्यां परो- क्षरवेन निश्धिस्येत्यर्थः। पॅरमानन्दरूप: परमात्माहमस्ीत्ययमेव परमार्थ: सर्वे तु द्वैतमपरमार्थमिति शास्रयुक्ती प्रतिपाद्यत इत्येवं परोक्षविद्यावत्त्वे सति तत्साकात्करणसाधनेऽभ्यासे ख्यमेव पुरुषस्योन्मुखत्वाद्विधिव्यर्थ इत्याह-

१. T and T1. अनादीति ३. T. तद्म्त इति TM. मौनादीति T. तयत इति २. T,Ti and TM. ब्ाजकोऽपि Y. A adds किं निर्वत्येति

988

सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् १४.]पकटार्येविवरणम्

माध्यम् चरन्ति" इति। ननु सति विद्यावच्वे पाप्ोत्येव तत्नातिशयः, कि मौनविधिना-इत्यत आइ-पक्षेणेति। एतदुक्त भवति-यस्िन्पक्षे भेददर्शनप्ाबल्यात् न मामोति, तस्मिभ्रेष विधिरिति। विध्यादिवत्। यथा "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" इत्येवंजातीयके विध्यादौ 5 सहकारित्वेन अग्न्यन्वाघानादिकमङ्जातं विषीयते, एवम् अविधि- पधानेऽपि अस्मिन्विद्यावाक्ये मौनविधिरित्यर्थः ।

प्रकटार्थविवरणम्

ननु सतीति ॥ प्रकरणात्संन्यासधर्मस्य श्रवणात्; अतः साक्षात्कार- साधनताया: अपूर्वत्वात् तद्विधिरपूर्वविधिरेव। अधिकारिविशेषं प्रति तु 10 जञानाभ्यासविधे: अपूर्वविधित्वाभावेऽपि नियमविधिर्भैषिष्यतीत्याह-पक्षे- गेति । अत्यन्ताप्राप्तविषयो विधिरपूर्वविधि:, यथा "सोमेन यजेत"

विधिः। यथा "यजेत" इति प्रधानविधे: पक्षे साधनान्तरप्राप्ती "बादिभिः" इत्यादि नियमविधानम्। अविशेषप्रात्ती परप्रतिषेधफलोऽम्यतरानुवाद: परि- 16 संख्या, यथा रागत पवाविशेषभक्षणे प्रात्े "पञ्च पञ्ञनखा भक्ष्याः" इति। तदुकम्- "विधिरत्यन्तमप्राप्ती नियमः पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्ती परिसंक्येति कीर्सते॥" इति। वाचस्पतिस्तु मण्डनपृष्ठसेवी सूत्रभाष्यार्थानभिक्ञ: समन्वयसुने भ्रव- 20 जादिविधि निराचचक्षे; मत्र तु तद्विधिमूरीचक्रे। अहो बतास्य पाण्डि- स्यम् ! भ्रवणादीनां च संन्यासाश्रमधर्मत्वात् तद्विधि निराकुर्वन संन्यासा- अमायैव द्ेष्टि; विध्यमावे च अथशब्देन साधनतुष्टयसंपश्नाधिकारिसूत्रणं बातुपपशम् । तलाद्वाचस्पतिप्रलापमुपेक्ष्य यावत्साक्षात्कारं श्रवणादि विधितोऽतुष्ठेयम् ।। 25

१. TM and A omit प्रकरणात् ...... न्यासविधेः

म्हमूत्रभाष्यव्यालयानम् [न.३. पा.४. स.४८.

माच्यम् एवं वालपादिविशिष्टे कैवल्याश्रमे क्रुतिमति विद्यमाने, कस्माद छान्दोग्ये पृहिणोपसंहार: "अभिसमावृत्य फुटुम्बे" इत्यत्न! तेन हि उपसंहरन् तद्विषयमादर दर्शयति-इत्यत उच्तरं पठति- 5 कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः॥३-४-४८।। तुशब्दो विशेषणार्थ :: कृत्सभावाऽस्य विशेष्यते; बहुलाया- सानि हि बहून्याश्रमकर्माणि यज्ञादीनि तं पति कर्तव्यतयोपदिष्टानि आथमान्तरकर्माणि च यथासंभवमहिसेन्द्रियसंयमादीनि तस्य विध्यन्ते। तम्मादहमेषिनोपसंदारो न विरुष्यते ।। 10 मौनवदितरेषामप्युपदेशात्॥३.४-४९॥ यथा मौने गाईस्थ्यं च एतावाश्रमौ श्रुतिमन्तौ, एवमितरावपि वानमस्थगुर्कुळवासी; दर्शिता हि पुरस्ताच्छति :- "तप एव द्वितीयो अ्रह्मचार्याचार्यकळवासी तृतीयः" इत्यादया। तस्मात् चतुर्णामप्याश्र- माणाम् उपदेशाविशेषात् तुल्यवत् विकल्पसमुचयाभ्यां प्तिपि:। 15 इतरेपामिति द्योराश्रमयोर्बङुवचनं दृत्िभेदापेक्षया अनुष्ठातृभेदापेक्षया वा-इति द्रष्टव्यम्।। [अनाविष्काराधिकरणम्] अनाविष्कुर्वन्नन्वयात्॥३-४-५० ॥ "तस्ाड्राझण: पाण्डित्यं निर्विध वाल्येन तिष्ठासेत्" इति वाल्य- 20 प्रकटार्थविवरणम् कृत्लभावाच गहिणोपसंहार: ।।

प्रासन्निकशङ्गान्तरनिरासाय सुतदयं व्वावयाति-एवं वाल्यादिविसिष्ट इत्यादिना ।। 25 अनाविष्कुर्वभन्वयात्।। पूर्वन वाल्यस्य विधेयत्वमंक्रीकृत्य नवान्तरवाक्यभेदेन मौनमपि विधेय- मित्युकम्। इदानीं तदेव वाल्वं विचार्यत इत्याद-तम्माङ्राझण इति ॥ 990

भाध्यम् मनुष्ठेयतया भूयते ; तत्र बाळस्य भावः कर्म वा वाल्यमिति तद्धिते सति, बालभावस्य वयोविशेषस्य इच्छया संपादयितुमशक्यस्वाद्, यथोपपार्द मूत्रपुरीषत्वादि वाळचरितम्, अन्तर्गता वा भावविशुद्धि: अमरूठेन्द्रियत्वदम्भदर्पादिरहितत्वं वा बाल्यं स्वादिति संभय:। किं 5 तावत्माप्तम्: कामचारवादभक्षता यथोपपादमूलपुरीषत्वं च मसिद्ध- तरं लोके वाल्यमिति तद्रहणं युक्तम्। नन पतितत्वादिदोषमासेर्न युक्त कामचारताधाश्रयणम्-न; विद्यावतः संन्यासिनो वचनसामर्थ्यात् दोषनिवृत्ति, पशहिंसादिष्विवेत्येवं मासे अभिधीयते- न, वचनस्य गत्यन्तरसंभवात्: अविरुद्धे हि अन्यसिन् वाल्य- 10 शब्दाभिळप्ये लभ्यमाने, न विध्यन्तरव्याघातकल्पना युक्ता; पषा- नोपकाराय च अ्दं विधीयते; ज्ञानाभ्यासश्च प्धानमिह यती- नामनुष्ठेयम्: न ध सकळार्या वालचर्यायाम् अहीक्रियमाणायां प्रकटार्थविवरणम्

तद्धिते सति संशय इति संबन्ध:। व्योविशेषभ्रहदणे हेतुमाह-पाळभाव - 15 स्येति ।। प्रसिद्धिबलेन पूर्वाधिकरणन्यायेन पूर्वपक्षमाह-किं तावदिति॥ चरणं चार: वदनं वाद: भक्षणं भक्ष: कामतश्वारवादमस्षा: यस्य स तयोक: त्य माव: कामचारवादमक्ता; यथोपपादं यथासंभवम् यत्र कापि मूत्र- पुरीषे मस्येति तथोक:, तस्य भावो यथोपपादमूत्रपुरीषत्वम्: बालस्य कर्म वाल्य- मिति तद्धिताभयणे प्रतिषिद्ध सेवनात्पतितत्वं शिष्टगहाँ व प्रसज्यत इस्याह- 20 नन्विति ॥ विशेषशास्स्पतितत्वं न भविष्यतीत्याह-ने विधावत इति ॥ उस्सून्रमेव सिद्धान्तमाह-न वचनस्येति ॥ तद्धितप्रत्ययस्य भावेडव्य- विरोधात्, "एककालं चेरेद्नरैस्यं न प्रसम्पेत विस्तरम्रे]" हत्यादिसामान्य- शाअ्विरोधाक् सल्मेन्द्रियादि[थत्वादि]कं मुमुसोरनुष्ठेयं चोद्यत इत्थ। कि वाठकर्मण: सकाशात् वाळमावस्याभ्यहितत्वात् स एव विधेय इल्याद। 25

१. A. विधायत इवि 991

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ.३. पा. ४. सु. ५१.

भाष्यम् ज्ञानाभ्यासः संभाव्यते; तस्मात आन्तरो भातविशेषो बालस्य अम्- रूढेन्द्रियत्वादि: इह बाल्यमाश्रीयते; तदाह-अनाविष्कुर्वन्निति । ज्ञानाध्ययनधार्मिकत्वादिभि: आत्मानमविख्यापयन् दम्भदर्पादिरहितो 5 भवेत्-यथा बाल: अमरूढेन्द्रियतया न परेषाम् आत्मानमाविष्कर्तु- मीहते, तद्वत् । एवं हि अस्य वाक्यस्य प्रधानोपकार्यर्थानुगम उप- पथते: तथाच उक्त स्मृतिकारै :- "यं न सन्तं न चासन्तं नाश्चतं न बहुश्चुतम् । न सुळतं न दुर्देतं वेद कश्चित्स ब्राह्मण:।। 10 गूठधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेद्। अन्धवज्जडव्यापि मूकवच महीं चरेत् ।।" "अव्यक्तलिक्गेऽव्यक्ताचारः" इति चैवमादि ॥

[ऐहिकाधिकरणम्] ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात्॥३-४-५१॥

15 "सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्युतेरश्वत्" इत्यत आरभ्य उच्चावचं विद्यासाधनमवधारितम्: तत्फळं विद्या सिद्धयन्ती किमिहैव जन्मनि सिद्धयति, उत कदाचित् अमुलापीति चिन्त्यते। किं तावत्माप्तम्?

प्रकटार्थविवरणम्

प्रधानोपकाराव चेत्युक्ेडयें सूयं योजयति-त्दाहेति॥

20 ऐहिकमपस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनाद्। साधनस्योभयथाभावदर्शनात् पूर्वोंक्क साधनजाते संशयमाइ-सर्वा- पेक्षेति॥ पेदिकत्वनियमं पूर्वपक्षमाह-किं तावदिति ॥ ननु विद्याया

१. T, TI and TM. तथारेति

992

पेहिकाचिकरणम् १६.] मकठार्येविवरणम्

भाष्यम् इरैवेति; कि कारणम्: श्रवणादिपूर्विका हि विद्या; न च कश्रिदमल मे विद्या जायतामित्यभिसंधाय श्रवणादिषु पवर्तते; समान एव तु जन्मनि विद्याजन्माभिसंघायैतेषु प्रवर्तमानो दृश्यते। यज्ञादीन्यपि श्रव- णादिद्वारेणैव विद्या जनयन्ति, प्रमाणजन्यत्वाद्दिदायाः । तस्मादैहिक- 5 मेव विधयाजन्मेत्येवं मासे वदाम :-

ऐडिकं विद्याजन्म भवति, असति प्रस्तुतप्रतिबन्ध इति। एत- दुक भवति-यदा प्रक्रान्तस्य विद्यासाधनस्य कश्चित्मतिबन्धो न क्रियते उपस्थितविपाकेन कर्मान्तरेण, तदा इहैव विद्या उत्पद्यते; यदा तु खल तत्पतिबन्धः क्रियते तदा अमुलेति। उपस्थितविपाकत्वं 10 व कर्मणो देशकालनिमित्तोपनिपातान्रवति; यानि च एकस्य कर्मणो विपाचकानि देशकाळनिमिचानि, तान्येव अन्यस्यापीति न नियम्तुं

प्रकटार्थेविवरणम्

यज्ञादिसाध्यत्वात् कथमैहिकत्वनियम इत्याशङ्कयाह -यज्ञादीन्यपीति ।। चित्रायागवदनियतफलं विद्यासाधनमिति सिद्धान्तमाह-एवं प्राप्तेवदाम 15 इत्यादिना ।।

नम्वस्मिन् जन्मनि पुष्कले विद्यासाधनेऽसुष्टितेऽपि प्रवुत्तफलेन कर्मणा प्रतिबन्धाजेत् विद्या नोदपादि, तर्हि जन्मान्तरेऽपि प्रषुत्तफलेन कर्मान्तरेण प्रतिबन्धसंभवाभ कदाचिदुत्पत्स्यत इत्याशङ्याह - उपस्थितविपाकत्वं चेति॥ कलिश्िददेशे काले निमिच्ते वा कस्यचित्प्रतिबन्धाय किचित्कर्मोप- 20 खितफलं भवनि, न सदा प्रतिबन्धसन्ध्रावे प्रमाणमस्तीति भावः। नन्व- सिमन देशे काले प्रवृत्तफलं कर्म विद्याद्यप्रतिबन्ध्क चेदिष्यते, तर्हि विद्यासाघनोद्यस्यापि प्रतिबन्धर्क तदेवास्तु; ततो विद्यातत्साधनयोरेक- देहभावित्वमिस्याशङ्याह - यानि चैकस्येति॥ विद्योद्यप्रतिबन्धकाव तस्साधनोद्यप्रतिबन्धकं कर्मान्यत्; अन्याम्येव तथ्यअकाविदेशकालनिमिच्ता- 25 993

ब्रम्म सुत भाष्यव्यारूयानम्

भाज्यम्

शक्यते, यतो विरुद्धफलान्यपि कर्माणि भवन्ति। शास्त्रमपि अस्य कर्मण इदं फलं भवतीत्येतावति पर्यवसित न देशकालनिमिच्तविशेषमपि संकीर्तयति। साधनवीर्यविशेषासु अतीन्द्रिया कस्यचिच्छक्तिरावि- 5 र्भवति, तत्मतिबद्धा परस्य तिष्ठति। न च अविशेषेण विद्यायामभिसंधि- र्नोत्पदते-इह अमृत्र वा मे विद्या जायतामिति, अभिसंघेर्निरकुभ्त्वाद। श्रवणादिद्वारेणापि विद्या उत्पद्यमाना प्रतिबन्धक्षयापेक्षयैव उत्पथते। तथा च श्रतिः दुर्बोधत्वमात्मनो दर्शयति-

प्रकटार्थविवरणम्

10 नीति भाद:। नतु कुते कर्मणि, यदि देशकालनिमिच्चषैगुण्यात् फलं नोत्पचते, तदा शाखस्य साधनबोधकस्याप्रामाण्यप्रसङ इत्याशङ्याह-शास्त्रमपीति ।। साध्यसाधनसंबन्ध बोधकं शाखं न प्रतिबन्धभावाभावयो: व्याप्रियते; न वामा- माण्यम्, करतलानलसयोगस्य दाहदेतुत्वग्राहकप्रत्यक्षस्य प्रामाण्यदर्शनादिति भाव:। नतु सर्वेषां कर्मणां शास्त्रसमधिगम्यत्वात् अविशेषे कथं कस्यचित् प्रति- 15

मण्यादीनां स्वकारणेभ्य: शकतिविशेषवतां प्रादुर्भावात् प्रतिबमधयप्रतिबन्धक- भाव:, तस्कारणानामपि स्वकारणेभ्यो विचित्रशकक्तिमतामेव प्रादुर्भाव इस- नादिरयं प्रवाह:, तथा कर्मणोऽपि स्यादित्यर्थः। यन्ोक्मामुष्मिकामिसन्धि- नोरपदत इति, तव्राह-न चाविशेषेणेति ॥ पेरिदश्यमानसंसारनिमिच्चशेष- 20 स्यानेकजन्मानुयायित्व मवगच्छतो स्यादिति अभिसन्धानं भविष्यतीत्यर्थः । यथ्ञोकं श्रवणादीनामिहैव पुष्कलस्वात् इदैव विद्या जायत इति, तग्ाह-श्रवणादीति । प्रतिबन्धक्षयापेक्षया कदाचि - द्विदोदय इत्यन्र श्रुतिस्मृतिसंमतिभाह-तथा चेत्यादिना ॥।

१. A. नोपपथते २. TM. भपरि-

994

मुकिफळाचिकरणम् १७.) मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् "श्रवणायापि बहुभियों न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विदयुः। आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्घाश्र्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥।" इति। गर्भस्थ एव च वामदेवः प्तिपेदे ब्रह्मभावमिति वदन्ती जन्मान्तरसंचि- तात् साधनाव् जन्मान्तरे विद्योत्पत्ति दर्शयति; न हि गर्भस्थस्यैव 5 ऐडिक किंचित्साधनं संभाव्यते। स्मृतावपि-"अम्राप्य योगसंसिद्धिं का गर्ति कृष्ण गच्छति" इत्यर्जुनेन पृष्टो भगवान्वासुदेवः "न हि कल्याणकृत्कश्रिदुर्गति तात गच्छति" इत्युक्त्वा, पुनस्तस्य पुण्यलो- कमासि साधुकुळे संभूर्ति च अभिधाय, अनन्तरम् "तत्न तं बुद्धिसंयोगं ळभते पौर्वदेहिकम्" इत्यादिना "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां 10 गतिम्" इत्यन्तेन एतदेव दर्शयति। तस्मात पहिकम् आमुष्मिकं वा विचाजन्म प्रतिबन्धक्षयापेक्षयेति स्थितम् ॥

[ मुक्तिफळाधिकरणम्] एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्था- वधृतेः ॥-४५२॥ 15

यथा मुमुक्षोविद्यासाधनावलम्बिनः साधनवीर्यविशेषाद्वियालक्षणे फले ऐहिकामुष्मिकफळत्वकृतो विशेषप्रतिनियमो दृष्टः, एवं मुक्ति

प्रकटार्थविवरणम्

विधिसामर्थ्यमाश्ित्य त्रुवन्नामुष्मिक फलम्। श्रवणादेः फथंकारं वाकूपतिर्न च तत्रपे।। 20 एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः॥ विद्याफलं मुक्तिर्विषयः । तस्याः कि विद्याववुत्कर्षापकर्षकृतो विशे- बोडस्ति, उत नेति फलस्योभयथाभावदर्शनात् संशयः। पूर्वपक्षमाह-यथेति॥ 995

वस् सूतभाष्यव्यायानम् [भ. ३.पा.४. सू.५२

भाज्यम्

लक्षणेऽपि उत्कर्षापकर्षकृतः कश्चिद्विशेषप्रतिनियमः स्यात-इत्याशङ्गय, आइ-एवं मुक्तिफलानियम इति। न खलल मुक्तौ कश्चिदेवंभूतो विशेषप्रतिनियम आशक्कितव्य :; कतः १ तदवस्थावधृतेः-मुक्त्यवस्था 5 हि सर्ववेदान्तेष्वेकरूपैव अवधार्यते। ब्रस्मैव हि मुत्त्यवस्था; नच

"स एष नेति नेत्यात्मा" "यत्र नान्यत्पश्यति" "ब्रझ्मैवेदममृतं पुरस्तात्" "इदं सर्वे यदयमात्मा" "स वा एष महानज आत्मा" "अजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म" "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं 10 पश्येत्" इत्यादिश्ुतिभ्यः । अपि च विद्यासाधनं स्ववीर्यविशेषात् सफळ एव विद्या्या कंचिदतिशयमासञ्जायेत्, न विद्याफले मक्तौ; तद्धि असाध्यं नित्यसिद्धस्वभावमेव विद्ययाधिगम्यत इत्यसकृत् अवा- दिष्म। न च तस्यामप्युत्कर्षनिकर्षात्मकोऽतिशय उपपथते, निकृष्टाया विद्यात्वाभावात: उत्कृष्टैव हि विद्या भवति; तस्मात तस्यां चिरा-

15 प्रकटार्थेविवरणम्

मुकति: उपचयापचयरपिणी, फलत्वात्, विद्यावत्; ततः कर्मसाध्यत्वमित्यर्थः।

मुक्ताविति। ननु काष्ठोपचयापचयाभ्यां ज्वालोपचयापचयवत् श्रवणाद्यन्तरङ् बहिरङ्रसाधनोपचयापचयाभ्यां विद्याया: उपचयापचयमावानसुक्तावपि ततप्- 20 सङ् इस्याशङ्याह-अपि च विद्यासाधनमिति ॥ विद्यायामतिशयमङ्गी- कस्य मुक्तौ नातिशयाधायकत्वमित्युक्म्। इदानी विद्यापि निरतिशयेत्याह- न च तस्यामपीति। निक्ृष्टविषयरवेन दि विद्याया निकृष्टत्वम; ब्रह्म न सर्ष- दोषरहितम्; कथं तद्रिधा निकृष्टा स्यादित्यर्थः । सर्वेषामुत्कृष्टव्रह्मषिषयरवेनो- र्कषैव वेद्िद्या, ताि साधनाधिक्यं व्यर्थमित्याशङ्कयाह-तस्मादिति।।

996

मुक्तिफलाचिकरणम् २७.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

चिरोत्पचिरूपोडतिशयो भवन् भवेत्: न तु सुक्तौ कश्षित् अतिशय- संभवोऽस्ति। विद्याभेदाभावादपि तत्फळभेदनियमाभाव: कर्मफलवत्; न हि मुक्तिसाधनभूताया विद्याया: कर्मणामिव भेदोऽस्ति। सगुणासु तु विदयासु-"मनोमयः पाणशरीरः" इत्याद्यासु गुणावापोद्वापवशा- 5 ेदोपपततौ सत्याम्, उपपद्यते यथास्वं फलभेदनियम:, कर्मफलवत्- तथा च ळिव्दर्शनम्-"तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति; नैवं निर्गुणायां विद्यायाम्, गुणाभावात्; तथा च स्मृति :- "न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित्सति हि गुणे मवदन्त्यतुल्यताम्" इति।

प्रकटार्थेविवरणम् 10

यत्मास्खतो नास्ति विद्याया: सातिशयत्वम्, कि तु निवतनीयकमचिचविकषे- पादे: सातिशयरेन तत्रैध साधनोपचयादरुपक्षय, तस्पाद्विदायाः प्रति- बन्धकनिवृत्तिचिराचिरत्वद्वारेण चिराचिरोत्पत्तिरूपोSतिशय: भवेदि स्यर्थ:। मुकावपि कालात्पत्वबहुत्वलक्षण एव विशेषोऽस्त्विति न वाध्य- मिस्याइ-नं तु म्ुक्ताविति॥ विद्योदयमात्रेणैवाविद्याण्वंसादित्यर्यः। ननु 15 दहरवैश्वानर[नरादि]विद्यानां प्रतिपुरुषं भिन्नत्वदर्शनात् मुक्तिफलापि विद्या अ्भ्यविद्यत्वाविशेषात् प्रतिपुरुषं भिन्ना; ततो मुक्तेरपि सातिशयत्वमित्या- शङ्याइ-विद्यामेदाभावादिति ॥ एकरूपवस्तुविषयत्वेन पुरुषभेदेऽपि विद्याया: अन्यथात्वामावाभ्नार्ति तस्कले कश्िदृतिशयनियमः कर्मफल- वदिति वैधम्यंडष्टानत: । परोंकं दष्टान्तं विघटयति- सगुणासु त्विति॥ 20 तसान्मुकेरनिरतिशयत्वाभ् कर्मसाध्यत्वमिति भाव: ।।

१. T .. ननु

997

प्हसूतभाध्यव्यारयानम् [भ. ३. पा. ४. सु. ५२,

भाज्यम्

तद्वस्थावधृतेस्तदवस्थावृतेरिति पदाभ्यासः अध्यायपरिसमासिं चोत- यति॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृता शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये 20 तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥

वृतीयोऽध्याय: समाप्तः।।

प्रकटार्थविवरणम्

वैराग्यं तत्त्वमर्थौ द्वौ ततः शब्दोपसङ्गहम्। 10 पुरुषार्य स्वतन्त्राम्य प्रोचुर्नीचोच्चसाधनम्॥

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्यविवरणे प्रकटायें तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पाद: समाप्तः ।। समाप्क्वाध्याय:॥

998

अथ चतुर्थोऽध्यायः॥

प्रथम: पाद:

[आवृत्यधिकरणम्] वृतीयेऽध्याये परापरासु विद्यासु साधनाश्रयो विचार: पायेणात्य- गात् : अथेह चतुर्ये फलाश्रय आगमिष्यति; मसङ्गागतं च अन्यदपि 5 किंचिचचिन्तयिष्यते; प्रथमं तावत् कतिभिन्विद्धिकरणैः साधनाश्रय- विचारशेषमेवानुसराम :-

आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥४-१-१॥

"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" "तमेव धीरो विज्ञाय पजां कुर्वीत" "सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासि- 10 तव्यः" इति च एवमादिश्रवणेषु संशयः-किं सकृत्मत्ययः कर्तव्यः, आहोख्वित् आवृत्येति । किं तावत्माप्तम्१ सकृत्मत्ययः स्यात्, प्रया- जादिवत, तावता शास्त्रस्य कृतार्थेत्वात्; अश्रयमाणायां हि आवृत्ती

प्रकटार्थविवरणम् : साध्यसिद्धेः साधनाधीनत्वात् साधननिरूपणानन्तरं फलं निरूपयितुं 15 उपक्रमत हत्याह-तृतीयेऽध्याय इति ॥ फलनिरूपणप्रसङ्गेनार्चिरादिपदाथों- पसंहारानुपसंहारौ निरूपयिष्येते इत्यर्थः। अवान्तरसंबन्धमाह-प्रथरमं तावदिति । साधनानुष्ठाने यत्ाधिक्यविधानायेति शेष:।। आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ।। विषयमनूध संशयमाह-आत्मा वा इति ॥ साधनेधूमयथादर्शनात् संशय- 20 मुकत्वा अरवणादीनि सकृदनुष्ठितानि सम्यग्दर्शनसाधनानीति पूर्वपक्षमाह- सकदिति॥ दर्शनक्रियायाः साधनाकाकायां सकत्साधनोपदेशेन नैराकारपेS

999

ब्रह्मसूत्रभाव्यव्यारयानम् [भ. ४. पा. १. स. १.

भाष्यम् क्रियमाणायाम् अशासार्थः कृतो भवेत्। ननु असकृदुपदेशा उदा- हता: "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य:" इत्येवमादय :- एवमपि यावच्छन्दमावतयेत्-सकच्छूवणं सकन्मननं सकृनिदिध्यासनं चेति, 5 नातिरिक्तम्। सकृदुपदेशेषु तु 'वेद' 'उपासीत' इत्येवमादिपु अनावृत्तिरित्येवं मास्ते, श्रूम :- प्रत्ययावृत्तिः कर्तव्या; कुतः १ असकृ- दुपदेशात्-"श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्येवंजातीयको हि असकृदुपदेशः प्रत्ययादृत्तिं सूचयति। ननु उक्तम्-यावच्छब्दमेव आवर्तयेत् नाधिकमिति-न, दर्शनपर्यवसानत्वादेषाम्-दर्शनपर्यवसा- 10 नानि हि श्रवणादीन्यावर्त्यमानानि दृष्टार्थानि भवन्ति-यथा अवघाता- दीनि तण्डुळादिनिष्पत्तिपर्यवसानानि, तद्वत् । अपि च उपासनं निदिध्यासनं च इत्यन्तर्णाताव्ृत्तिगुणैव क्रिया अभिधीयते; तथा हि लोके 'गुरुमुपास्ते' 'राजानमुपास्ते' इति च-यस्तात्पर्येण गुर्वादी- ननुवर्तते, स एवसुच्यते; तथा 'ध्यायति प्रोषितनाथा पतिम्' 16 इति-या निरन्तरस्मरणा पति प्रति सोत्कण्ठा, सा एवमभिधीयते। विद्युपास्त्योश् वेदान्तेषु अध्यतिरेकेण प्रयोगो दश्यते; कचिद्विदिनोप- प्रकटार्थविवरणम् सकदुपदेशानुपपत्त्यावृत्तौ तात्पर्ये कल्प्यते ; ततो नाशास्रार्थः कृतो भविष्यती- त्याह-नन्वसकदिति॥ समुचितानां श्रवणादीनां साधनत्वाभिप्रायेणाप्यसक- 20 युपदेशसंभवाश्जावृत्तों तात्पर्ये कल्पयितुं शक्यत इत्याह-एवमपीति । आात्मा द्रष्टव्य: साक्षात्कर्तव्य इति साक्षात्करणफलमुडिश्य श्रवणादीनि साधनानि विधी- यन्ते। फलपर्यन्तमेव कर्म विधिविषय इति विशेषन्यायेनार्थसिद्धावृत्तिगुणविशि- षन्यायेन [विशिष्टान्येष]श्रवणादीनि विधीयन्त इत्याद-न दर्शनपर्यवसानत्वा- देषामिति॥ न केवलं आर्थिक आवृत्तिगुणः, कित्वन्तर्भाव [भावात्]शब्द- 25 लभ्येत्याइ[भ्य इस्याह)-अपि चेति ।। यश्चोरक वेदेत्यादि सकृदुपदेशेषु नावृ- सिर्लभ्यत इति, तत्राह-विद्युपास्त्योक्षेति ॥ यः पुमान् तद्स्तु वेद यत्स रैको वेद स मयैतदुक्तः सर्व तद्भिलमेति यत्किश्च प्रजाः साधु कुर्वन्तीति संवर्गविदायां विदिनोंपकम्योपासिनोपसंहरति। भो भगवन्तः पतां देवतां मे 1000

आवृत्यधिकरणम् १.] मकटार्थेविवरणम्ं

भाध्यम्

क्म्य उपासिनोपसंहरति, यथा-"यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्तः" इत्यत्न "अनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपास्से" इति; कचिच उपासिनोपक्रम्य विदिनोपसंहरति, यथा-"मनो ब्रह्मेत्युपा- सीत" इत्यत्न "भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं 5 वेद" इति। तस्मात्सकृदुपदेशेष्वपि आवृत्तिसिद्धि:। असकृदुपदेशस्तु आृच: सूचक: । लिङ्गाच् ॥ ४-१-२॥

लिङ्गमपि प्रत्ययावृत्ति प्रत्याययति। तथा हि-उद्गीयविज्ञानं प्रस्तुत्य, "आदित्य उद्गीथः" इत्येतत् एकपुत्रतादोषेणापोद्य "रश्मीस्त्वं 10 पर्यावर्तयात्" इति रश्मिबहुत्वविज्ञानं बहुपुत्रतायै विदधत् सिद्धव- त्मत्ययावृत्ति दर्शयति; तत्सामान्यात् सर्वमत्ययेष्वादृत्तिसिद्धि:।। अल्ाह-भवतु नाम साध्यफलेषु मत्ययेष्वावृत्तिः, तेष्वावृचि- साध्यस्यातिशयस्य संभवाद: यस्तु परब्रह्मविषयः परत्ययो नित्यशुद्ध-

प्रकटार्थविवरणम् 15

ममानुशाधि उपादिश, यां त्वमुपास्स इति रैकं प्रति जानश्रुतेः वचनम्। उपक्रमोपसंहारयरिकरूप्यत्व(रूप्य]सिद्धये विद्युपास्योरेकार्यत्वं वक्तव्यम्; उपासनं चावृत्तिगुणकं यस्मात्ततादित्युपसंहार:।। ळिङ्गाच।। लिङ्रा श्ावृत्िर्न केवलमसकृदुपदेशादित्यर्य:। "एतमु पवाह्मध्यगासिषं 20 तमान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकि: पुत्रमुवाच" इस्यपोद रश्म्याधारमा दिस्यं तदाधारांख रक्मीनुद्वीथे संपाध त्वं पर्यावर्तयात् पर्यावर्तयेत्यर्थः । परि समन्तादावर्तनमिह दर्शितम्; अतोऽन्यत्रापि उपासनसामान्यादावृत्ति- सिद्धिरित्यर्थः । तुषविमोकायावघातावृत्तिवत्परम्रह्मणि प्रत्ययावृत्तिव्यथां। सकृदुत्पन्नमेव हि विज्ञानं सनिदानमनर्थ जेश्रीयत इत्याक्षेपं शिष्यस्यो- 25 ावयति-अलाहेत्यादिना । शब्दस्य युक्केवां म्ञानजनने सामथ्यमस्त चेद-

1001

[म. ४. पा. १. सु.२.

माध्यम्

युद्धम्ुक्तखवभावमेव आत्मभूतं परं ब्रम्म समर्पयति, तत्र किमर्था आतु- चिरिति। सकृचछतौ च ब्रह्मात्मत्वम्रतीत्यनुपपत्तेरावृश्यभयुपगम इति चेत्, न, आळृचावपि तदनुपपसेः; यदि हि "तत्वमसि" इत्येवं- 5 जातीयकं वाक्यं सकृच्छयमाणं ब्रम्मात्मत्वप्रतीर्ति नोत्पादयेत् ततस्तदेव आवर्त्यमानमुत्पादयिष्यतीति का मत्याशा स्यात्। अथोच्येत-न केवळं वाक्यं कंचिदर्ये साक्षात्कर्ते शक्रोति, अतो युक्त्यपेक्षं वाक्य- मनुभावयिष्यति ब्रह्मात्मत्वमिति-तथाप्यावृश्यानर्यक्यमेव; सापि हि युक्ति: सकृत्मवृत्तैव स्वमर्थमनुभावयिष्यति। अथापि स्यात्- 10 युक्त्या वाक्येन च सामान्यविषयमेव विज्ञानं क्रियते, न विशेषविष- यम् : यथा "अस्ति मे हृदये शूलम्" इत्यतो वाक्यात् गात्रकम्पादि- लिङ्गाच शुलसन्भ्ावसामान्यमेव पर: प्रतिपद्यते, न विशेषमनुभवति- यथा स एव शुली; विशेषानुभवश्च अविद्याया निवर्तकः, तदर्था आदृ- चिरिति चेत्-न, असकृदपि तावन्माले क्र्यमाणे विशेषविज्ञानो- 15 त्पच्यसंभवात्; न हि सकृत्मयुक्ताभ्यां शास्त्रयुक्तिभ्यामनवगतो विशेष:

प्रकटार्थविवरणम्

क्षसंप्रयोगवस्सकत्तत्प्रवृत्तयोरेव ज्ञानजनकत्वं स्यात्; न चेत्, न जातु स्यात्। उभयथाप्यावृत्ति: व्यर्थेत्युक्तम्। तत्र युक्तिवाक्याम्यां प्रह्मास्मत्वमात्रज्ञानं भवति। साक्षारकाराय स्वावृत्त्यपेक्षेति चोदकश्चोचुदीति-अथापि स्याद युक्तया 20 वाक्येन चेति ॥ तन्राप्येतदेव वाक्यम्, युक्तिवाक्ये कि साक्षात्काराय समरये कि वा न; माधे साक्षातकारोऽपि सकृत्मवुत्ताभ्यामेव भवेत्; अन्से युक्तिवाक्ये आवृत्यपेक्षयापि न साक्षात्कारजनके; तत्रासमर्थत्वालैमिकक्ञानविदित्याह- नासकृदिति॥ ननु चतुरचेता: श्वेतकेतुरपि नवकृत्व उपदेशे यदा विजनौ तदा कैव कथा मलबडुलकलेवराणामेसकदुपदेशे ऽपि म्ञानोशयस्य। मतोऽपश्यं-

१. T' पसासिलव ३. T'. न चासकृत् २. T2. प्रनुति- ४. TM and A. सकदुप-

1002

सावुत्यचिकरणम् १.] मकटार्यविवरणम्

भाध्यम् अतकृत्वोऽपि मयुज्यमानाभ्यामवगन्तुं शक्यते; तस्मात् यदि शाख्त- युक्तिभ्यां विशेष: प्रतिपाद्ेत यदि वा सामान्यमेव, उभययापि सकृ- त्मचुच्ते एव ते स्वकार्ये कुरुत इति आवृत्यनुपयोगः; न च सकृत्मळच्ते सास्त्रयुक्ती कस्यचिद्ध्यनुभवं नोत्पादयत इति शक्यते नियन्तुम्, 5 विचित्नपज्ञत्वात्मतिपचणाम्। अपि च अनेकांशोपेते लौकिके पदार्थे सामान्यविशेपवति एकेनावधानेन एकमंशमवधारयति, अपरेण अपरम्-इति स्यादप्यभ्यासोपयोगः, यथा दीर्घपपाठकग्रहणादिपु; न तु निर्विशेषे ब्रह्मणि सामान्यविशेषरहिते चैतन्यमात्रात्मके ममोत्पचौ अभ्यासापेक्षा युक्तेति। 10 अलोच्यते-भवेदावृत्यानर्थक्यं तं प्रति, यः "तश्वमसि" इति सकृदुक्तमेव ब्रह्मात्मत्वमनुभवितुं शकनुयात्: यस्तु न शक्रकोति, तं पत्यु- पयुज्यत एव आतृचि:। तथा हि छान्दोग्ये "तश्वमसि शेतकेतो" इत्युपदिश्य, "भूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु" इति पुनः पुनः परि- चोधमान: तचदाशङ्ञाकारणं निराकृत्य, "तश्वमसि" इत्येवासकृदुपदि- 15 अति: तथा च "भोतव्यो मन्तव्यो निदिष्यासितव्यः" इत्यादि द्शितम्।

प्रकटार्थविवरणम् भाविभ्यावृत्तिरित्याशङ्कयाह-न च सकृत्मतरृत्ते इति।। जन्मान्तरीयसंस्कार- प्रचयवतां सकृदुपदेशेऽपि साक्षात्कार: संोभवीति शुकवामदेवादीनामिये- स्वर्थ:। भास्करोद्वारोऽपि जन्मान्तरीयसंस्कारसामर्थ्यबोधविरद्प्रयुक्त: 20 सर्वजतामन्तरण न कस्यचिदित्यवधारणगोचरो मूर्खत्वमेव तस्याविष्करोति- सोपमानेनातुमाने जगति मतिवैचिश्र्यविलोप: इति। एवं तावद्युक्तिवाक्य-

ज्यमार-अपि चानेकांशोऽपेत इति॥ अधिकारिभेदेनावुसे: सार्थक्यमानर्थक्यं चाह-अतोच्यत इत्यादिना॥ 25 यथा गान्घवशासाम्याससदकृतेन भोत्रेण षट्जादिविभागसाक्षास्कारो

१. Ti omits अनुमाने २. TM omits मति

1003

[म. ४. पा. १. सु. २

भाष्यम् ननु उक्तं सकृच्छतं चेत तत्वमसिवाक्यं स्वमर्थमनुभावयितुं न शक्रोति, तत आवर्त्यमानमपि नैव शक्ष्यतीति-नैष दोष :; न हि दष्टेऽनुपपन्नं नाम; दृश्यन्ते हि सकृछताद्वाक्याद् मन्दगतीतं वाक्यार्थम् आवर्तयन्तः 5 तत्तदाभासव्युदासेन सम्यक्प्रतिषद्यमानाः । अपि च "तथ्वमसि" इत्येतट्वाक्यं त्वंपदारथस्य तत्पदार्थभावमाचष्टे; तत्पदेन च प्रकृतं सत् ब्रह्म ईक्षित जगतो जन्मादिकारणमभिधीयते-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रम्म " "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "अदृष्टं द्रष्ट " 'अविव्रातं विज्ञात" "अजमजरममरम्" "अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घम्" इत्यादिशास्त्रमसि- 10 द्म्, तत्न अजादिशव्दैर्जन्मादयो भावविकार निवर्तिता :; अस्थू- लादिशब्दैश् स्थैल्यादयो द्रव्यधर्मा :; विज्ञानादिशब्दैश्र चैतन्यप्रका- शात्मकत्वमुक्तम्: एष व्यावृत्तसर्वसंसारधर्मकोऽनुभवात्मको ब्रह्मसंज्- कस्तत्पदार्थो वेदान्ताभियुक्तानां प्रसिद्ध :; तथा त्वंपदार्थोऽपि प्रत्य- गात्मा श्रोता देहदारव्य प्रत्यगात्मतया संभाव्यमान: चैतन्यपर्यन्तत्वेन 5 अवधारितः; तत्र येषामेतौ पदार्थौ अज्ञानसंशयविपर्ययपतिबद्धौ, तेषां "तश्वमसि" इत्येतद्वाक्यं स्वार्थे प्रमां नोत्पादयितुं शक्रोति, पदार्थ- ज्ञानपूर्वकत्वाद्वाक्यार्थस्य-इत्यतः, तान्प्रति एष्टव्यः पदार्थविवेकप्रयो- जनः शास्त्रयुक्त्यभ्यासः । यद्यपि च प्रतिपत्तव्य आत्मा निरंशः, तथापि अध्यारोपितं तस्िन् बह्ंशत्वं देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनादि-

20 प्रकटार्थविघरणम्

जायते, प्रथममनुत्पओ्नोऽि, तथा युक्तिसहकृताद्वाक्यात् प्रथममनुत्पन्नोऽ्यनु- मव आवृत्तिसहकृताख्यमानो रष्टः कथंकारं वार्यत इत्याह-न हि दृष्टेऽनु- पपनं नामेति । लक्ष्यपदार्थाज्ञानाविदोषप्रतिबम्धादेव व पारोक्ष्यभ्रमो भवति। तह्यदासायापि अवश्यमावृत्तिरक्कीकरणीयेस्याह-अपि च तत्वम- 25 सीत्यादिना ॥ यम प्रमेयस्य निरंशत्वादावृत्त्यानर्थक्यमुक्तं तत्राह-यद्यपि चेति। सतो निरंशरेSपि वादिसमारोपितानां बहूनां ध्यावर्स्योशानां सन्ा-

१. Ti and TM. सतो

1004

मायुख्चिकरणम् 2.] मकार्यविवरणम्

भाभ्यम् ळक्षणम् : तल एफेन अवधानेन एकमंत्रमपोदृति, अपरेण अपरम्-इति युज्यते तत्र क्रमवती प्तिपचि :: ततु पूर्वरूपमेवात्मप्रतिपतेः। येषां पुनर्निपुणमतीनां न अज्ञानसंशयविपर्ययळक्षणः पदार्थविषयः प्रति- बन्धोऽस्ति, ते अकुवन्ति सकृदुक्तमेव तत्वमसिवाक्यार्थम् अनुभवितु- 5 मिति, तान्मति आवृत्यानर्थक्यमिष्टमेव : सङ्दुत्पन्रैव हि आत्ममति- पर्ति: अविर्द्या निवर्तयतीति, नात् कशिदपि क्रमोऽभ्युपगम्यते। सत्यमेवं युज्येत, यदि कस्यचित् एवं प्रतिपत्तिर्भवेत: बलवती हि आत्मनो दुःखित्वादिपतिपचिः; अतो न दुःखित्वाद्यभावं कश्रित्मति- पथत इति चेत-न, देहयभिमानवत् दुःस्त्वाद्यभिमानस्य मिथ्या- 1i भिमानत्वोपपते :: प्रत्यक्षं हि देहे छिद्यमाने दब्माने वा 'अहं छिथे दसे' इति च मिथ्याभिमानो हष्टः: तथा वाह्यतरेष्वपि पुत्रमित्रादिप संतप्यमानेषु 'अहमेव संतप्ये' इत्यध्यारोपो हष्टः तथा दुःखि- त्वाद्यभिमानोऽपि स्याद्, देहादिवदेव चैतन्याद्वहिरुपळभ्यमानत्वा- एखित्वादीनाम्, सुपुपादिष च अननुवचे :; चैतन्यस्य तु सुपुसेऽपि 16 प्रकटार्थविवरणम् बाद घटते क्रमवती प्रतिपततिरित्यर्थः । ननु पूर्वाध्यायाम्ते निरतिशयैवात्म- प्रतिपततिरित्युक्तम्। कथमिदानीं तस्य परिष्छेददुःखित्वादिव्या वर्त्याशभेदात सातिशयत्व मुष्यते! तत्राह-तचु पूर्वरूपमेवेति ॥ सेयं विचाराधुत्या क्म- वती प्रतिपत्ति:, तत्पूर्वरूपमेव साक्षात्काररूपाया: प्रतिपतेः; पकरसस्रूप- 20 सासात्कारस्तु निरतिशय उक्त इत्यर्थः। एवं तावस्साक्षारकारात्पूर्वे भ्रवणाधा- पूसे: अर्थवस्वमुकता यदुक्तमधिकारिविशेषं प्रत्यावृत्त्यानर्थवयं तद्विवृणोति- येषां पुनरित्यादिना॥ बलवस्प्रत्यक्षविरोधादेवंविधात्मप्रतिपसिरेव न संभ- पतीस्ाइ-सत्यमेवं युज्येतेति॥ पूर्वे बदुशः परिह्वतमिद्मेतदिशयाह्-न देशा-

देहचर्मबदित्याद-देहादिवदेवेति॥ तर्हि वैतम्यस्यापि सुपुप्ते व्यमिवारादात्म- चर्मस्वं न स्यदित्याशङ्पाह- चैतन्यस्य त्विति॥ यमाद्दु:नित्वादि-

1005

ब्रहसूत्रभाष्यव्यार्यानम् [म. ४. पा. १. सू. २,

भाष्यम् अनुदृत्तिमामनन्ति; "यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्पति" इत्या- दिना; तस्मात्सवदुःखविनिर्मुक्तैकचैतन्यात्मकोSइमित्येष आत्मानुभव:। न च एवमात्मानमनुभवतः किंचिदन्यत्कृत्यमवशिष्यते ; तथा च क्षति :- 5 "किं मजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः" इत्यात्मविद: कर्तव्याभावं दर्शयति; स्मृतिरपि- "यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्व मानव:ः। आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्ये न विद्यते ॥" इति। यस्य तु नैषोऽनुभवो द्रागित्र जायते, तं प्रति अनुभवार्थ एव आवृत्यभयुप- 10 गमः। तत्नापि न तत्त्वमसिवाक्यार्थात् मच्याव्य आवृत्तौ प्रवर्तयेत् ; न हि वरघाताय कन्यागुद्वाहयन्ति; नियुक्तस्य च 'अस्मिन्नधिकृतोऽहं कर्ता मयेद कर्तव्यम्' इत्यवश्यं ब्रह्मप्रत्ययाद्विपरीतप्रत्यय उत्पद्यते; यस्तु स्वयमेव मन्दमतिः अप्रतिभानात तं वाक्यार्थ जिहासेव, तस्य एतस्मि-

प्रकटार्थविवरणम् 15 विरुध्यत इस्याह-तस्मादिति ॥ यथोक्तानुभवादेव च कृतकृत्यतेत्याह- न चैवमात्मानमिति॥ यदुक्तं साक्षात्कारात्प्रागावृत्तरेर्थवत्वम्, तदिदानीं निग- मयति अधिकविवक्षया-यस्य त्विति ॥ द्रागिव झटिति। नन्वावृत्तौ नियोग- बलात् प्रवृत्तिर्वक्तव्या: अतो नियोगसिद्धयर्था प्रमृत्तिनांतुभवार्थेत्याशङ्कयाह- तत्नापीति॥ "अहं ब्रह्मास्ि" इति प्रस्ययात् प्रच्याव्य नावृत्तौ पुरुषं प्रवर्त- 20 येत्, प्रधानविरोधप्रसङ्गात्। अफर्त्रात्मानुभवोद्देशेन हि श्रवणादिविधानम्, न नियोगोद्देशेन; प्रधानविरोधश्वायुक्त इत्याह-न हीति । नियोगसिद्धयर्थमा- वृत्त्यभ्युपगमेऽपि नाकर्शात्मानुभवो व्याहन्यते, नियोगादेव तस्सिद्धेरित्या- शाङ्पाइ-नियुक्तस्य चेति॥ 'असिमन्नियोगेऽधिकृतः' 'महं कर्ता''मयेई कर्तव्यं कर्म' इस्यवश्यं विपरीतः प्रत्ययः स्याद्, कर्जन्वयस्याधिकारान्वयपुर :- 25 सरत्वात् नियोगवादे। न च नियोगोऽनुभवे हेतुलोंके प्रसिद्धः। तस्मराभनियोगो- देशेनावृत्त्यम्युपगमे म्रह्मानुभवो विरुध्यत एवेत्यर्थ: । नियोगानङ्गीकारे कस्तर्ह्रा- वृत्तिविभ्वर्थ इस्याशङ्याह-यस्तु स्वयमेवरेति॥ सकच्छृताद्वाकयाद्यसंभाव-

1006

मात्मत्वोपासनाधिकरणम् २.] पकटार्यविवरणम्

भाष्यम् नेव वाक्यार्ये स्थिरीकार आवृत्यादिवाचोयुक्त्या अभ्युपेयते। तस्मात् परब्रह्मविषयेऽपि प्त्यये तदुपायोपदेशेष्वावृत्तिसिद्धि:। [आत्मत्वोपासनाधिकरणम्] आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च । ४-१-३॥ 5

यः शास्त्रोक्तविशेषणः परमात्मा, स किम् अहमिति ग्रहीतव्य:, किं वा मदन्य इति-एतद्विचारयति। कथं पुनरात्मशब्दे प्रत्यगात्म- विषये श्रयमाणे संशय इनि, उच्यने-अयमात्मशब्दो मुख्यः शक्य- तेऽभयुपगन्तुम्, सति जीवेश्वरयोरभेदसंभवे, इतरथा तु गौणोऽयम- भयुपगन्तव्य :- इति मन्यते। किं नावत्माप्तम्१ न अहमिति ग्राह्म :; 10 न हि अपहृतपाप्मत्वादिगुणो विपरीतगुणत्वेन शक्यते ग्रहीतुम्, विपरीत- गुणो वा अपहतपाप्मत्वादिगुणत्वेन; अपह्तपाप्मादिगुणश्च परमेश्वरः,

प्रकटार्थविवरणम्

नया यो जिहासेत् तस्य मन्दमते: तस्मिश्नेष वाक्यार्थे चिंतस्रीकारायावृश्या अवणादीनि तव ब्रह्मानुभसाधनानीत्युपदिश्यत इत्यर्थः । अधिकरणार्थ- 15 सुपसंहरति-तस्मादिति॥

आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च ।। अवणमनननिदिध्यासनादीनि साधनान्यासृत्यानुष्ठेयानि हत्युकम्; तत्र ध्यानकाले कथं प्रत्ययावृत्ति: कर्तव्येस्येतद्विच्चारयति - यः शाख्तरोक्तेति ॥ विचारारम्ममाक्षिप्य समाधते-कथं पुनरिति । मेदस्यापि प्रामाणिकत्वं 20 मन्यमानस्यायं संशयो युक्त इत्यर्थः। अस्मत्सवामी परमेश्वर इस्ययमेव प्रस्ययः कार्य इत्याह-नाइमिति ॥ पत्स्परविरुद्धभूतत्वादेकत्वप्रत्ययोSशक्यकरण इत्यर्थ:। किंय ईश्वरस्य शारीरमात्रत्वं वा शारीरस्य से वे]श्वरमात्त्यमिति विक

१. A. चिततपुसे:

1007

ब्ह् सूत्र भाष्यव्याखयानम् [म.४. पा. र. सु. ई.

भाष्यम् तद्विपरीतगुणस्तु शारीर: ; ईश्वरस्य च संसार्यात्मतवे ईश्वराभावमसक्क:।

क्यमेव, प्रत्यक्षादिविरोधश्च। अन्यत्वेऽपि तादात्म्यदर्शनं सास्त्रात् कर्त- 5 व्यम्-प्रतिमादिष्विव विष्ण्वादिदर्शनमिति चेत्-काममेवं भवतु; न तु संसारिणो मुख्य आत्मेश्वर इत्येतनः परापयितव्यम्॥ एवं माप्ते, झूम :- आत्मेत्येव परमेश्वरः पतिपसग्यः। तथा हि परमेश्वरपक्रियायां जावाला आत्मत्वेनैवैतमुपगच्छन्ति-"त्वं वा अहमस्मि भगवो देवतेऽहं वै त्वमसि भगवो देवते" इति। तथा 10 अन्येपि "अहं ब्रह्मास्मि" इत्येवमादय आत्मत्वोपगमा द्रष्टव्या:। ग्राह- यन्ति च आत्मत्वेनैवेश्वरं वेदान्तवाक्यानि "एष त आत्मा सर्वान्तरः" "एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः" "तत्सत्यं स आत्मा तश्त्रमसि" इत्येवमादीनि। यदुक्तम्-प्रतीकदर्शनमिंद विष्णुपतिमान्यायेन भविष्य- तीति, तदयुक्तम्, गौणत्वमसङ्ञात, वाक्यवैरूप्याच-यत्र हि 15 प्रतीकदृष्टिरभिपेयते सकृदेव तत्र वचनं भवति, यथा "मनो ब्रह्म" "आदित्यो ब्रह्म" इत्यादि; इह पुनः त्वमहमस्म्यहं च त्वमसि इत्याह; अतः प्रतीकश्रुतिवरूप्यात अभेदपरतिपत्ति :; भेददृष्टयपवादाथ्च; तथा हि

प्रकटार्थविवरणम्

ल्प्याइ-ईच्वरस्य चेत्यादिना ॥ भेदवादिनापि तख्वमस्यादिशासरमामाण्या- 20 द्वश्यं तादात्म्यदर्शनमभ्युपगन्तव्यम्। एवं चेचादात्म्यमप्यन्युपगम्यता मित्याह-अन्यत्वेऽपीति ॥ तादात्म्यदर्शनं भवतु; न प्रमाणविरद्धं तादा- त््यमित्याह-काममेवमिति।। सिद्धान्ते सुत्ं ग्याचष्टे-आत्मेत्येवेति ।। पराम्युपगममनूद्य दूषवति- यदुक्तमित्यादिना ॥ वेदसत्यत्वश्रद्धालु: शङते-प्रत्यक्षाय्यभात इति ।।

१. TM and A. वादेनापि ३. T. अन्बयेडपीति २. T and Ti omit अपि

1008

आस्मत्वोपासनाधिकरणंम् २.]. प्रकटार्थविवरणम् मान्यम्

"अथ योऽन्यां देवतासुपास्वेऽनयोSसावनयोऽइमस्मीति न स वेद" "मृत्योः स मृत्युमामनोति य इह नानेव पश्यति" "सर्वे तं परादा- घोऽन्यतात्मन: सर्व वेद" इत्येवमाद्या भूयसी श्षतिर्भेददर्शनमपवदति। यतक्तम् -न विरुद्धगुणयोरन्योन्यात्मत्वसंभव इति, नायं दोषः, 5 विरुद्धगुणताया मिथ्यात्वोपपततेः । यत्पुनरुक्तम्-ईश्वराभावपसन्ग इति, तदसत्, शास्त्रपामाण्यात्, अनभ्युपगमाच; न हि ईश्वरस्य संसार्यात्मत्वं प्रतिपाद्त इत्यभ्युपगच्छाम :; कि तर्हि, संसारिणः संसारित्वापोहेन ईश्वरात्मत्वं प्रतिपिपादयिषितमिति । एवं च सति- अद्वैतेश्वर स्यापहतपाप्मत्वादिगुणता, विपरीतगुणता त्वितरस्य मिथ्या-10 इति व्यवनिष्ठुते। यदप्युक्तम्-अधिकार्यभावः प्रत्यक्षादिविरोधश्चेति, तदप्यसत्, पाक्मवोधात्संसारित्वाभ्युपगमात्, तद्विषयत्वाच्च प्रत्यक्षादि- व्यवहारस्य; "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्" इत्या- दिना हि प्रबोधे प्रत्यक्षाद्यभावं दर्शयति। प्रत्यक्षाधभावे भ्ुतेरप्यभाव- पसङ् इति चेत्, न, इष्टत्वात; "अत् पितापिता भवति" इत्युप- 15 कम्य "वेदा अवेदाः" इति वचनात इष्यत एवास्माभि: अुतेरप्यभावः

प्रकटार्थविवरणम्

अयं दोषो नालाकम्, वेदस्यापि वस्तुत्वाभावस्येष्टत्वादिस्याह-नेष्टत्वादिति।। तथा हि-न तावद्वर्णमात्रं वेद:, ककारादौ वेदबुध्यभावात्; नापि विभूनां नित्यानां व वर्णानां देशकालक्रमः, कपिः पिकः इति युगपदेकस्य पूर्वापरीभाव- 20 विरोधात; न य वस्तुकमोऽपि, परोक्षारणोपलन््यो: परस्याम्रत्यक्षत्वात्.न तत्क- मविशिष्टानां बर्णानां प्रश्यक्षता,समारोपितक्रमविशिष्टानां कल्पितत्वात् न चोप- ससणंकमा, वैशिष्टपानुभवविरोधाठ्, कम[ कमं विना]कदाचिद्पि वेनपुष्यदर्श- नायेति। अप्रवोधावल्ायामेब पेडसत्यस्ामिनिवेशपूर्वको व्यवहार :; प्रयोधे 1009

[म. ४. पा. १. सु. ४.

भाष्यम् प्रबोधे। कस्य पुनरयमप्रबोध इति चेत, यस्त्वं पृच्छसि तस्य ते- इति वदाम:। ननु अहमीश्वर एवोक्त: श्रुत्या-यद्यवं प्रतिबुद्धोऽसि, नास्ति कस्यचिदपबोधः । योऽपि दोषश्ोदते कैथिदविद्यया किल 5 आत्मनः सद्वितीयत्वादद्वैतानुपपत्तिरिति, सोऽप्येतेन प्रत्युक्त:। तस्माव् आत्मेत्येव ईश्वरे मनो दधीत ॥

[प्रतीकाधिकरणम् ! न प्रतीके न हि सः॥ ४-१-४॥। "मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेति" तथा 10 "आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः" "स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते" इत्येवमा-

प्रकटार्थविवरणम्

तु नें तत्र वस्तुषुद्धिरित्युंक्तम ; तत्राविद्यामसहमान आह-कस्य पुनरिति॥ प्रष्टरक्षत्वस्य प्रसिद्धत्वात् तवैव प्रष्टत्वादशत्वं सिद्धमिति प्रश्नानुपपत्तिमाह- यस्त्वमिति॥ सर्वश्ञेश्वराभेदान्न ममाक्त्वमत्याह-नन्वहमिति । यद्येवं 15 सर्वश्ेश्वरामेदं प्रतिषुद्धोऽसि, तर्हि नास्ति कस्यचिद्विषयस्य तवाप्रबोध इति प्रश्नानुपपत्तिरित्यथः । तस्मात्सानुभवसिद्धाप्रबोघाधीन एव प्रमातृत्वादि- व्यवहार इति स्थितं यावदविद्यं प्रमाणादिव्यावहार :; प्रबोधे तु तन्र वस्तु- बुद्धिर्निवर्तत इति। एतेन न्यायेन चोद्यान्तरमपि चूर्णितम् , सर्वस्यापि भेदस्या वस्तुत्वादित्याह-योऽपि दोष इति ॥

20 न पतीके न हि सः॥। विषयमनूद्योपासनेषु उभयथाभावदर्शनात् संशयमाद-मनो ब्रम्मेत्या-

१. A omits न ५. TM aततs आह २. A. बुद्धिरित्येतेन म्यायेनेत्यु- ६. A. लोके दोष इति २. TM. अणुस्त्वमिति ७. A. भान ४. A. ममाख्गत्व

1010

प्रतीकाधिकरणम् ३.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् दिपु प्रतीकोपासनेषु संशय :- कि तेष्वपि आत्मग्रहः कर्तव्यः, न वेति। कि तावत्माप्तम्१ तेष्वप्यात्मग्रह एव युक्त: कर्तुम्; कस्मात? ब्रह्मणः श्रुतिष्वात्मत्वेन प्रसिद्धत्वात्, प्रतीकानामपि ब्रह्मांवकारत्वाङ्कह्मत्वे सति आत्मत्वोपपत्तेरिति। एवं प्राप्ति, श्रम :- 5

न प्रतीकेष्वात्ममति बश्नीयात्; न हि स उपासकः परतीकानि व्यस्तानि आत्मत्वेन आकलयेत। यत्पुनर्ब्रह्मविकारत्वात्प्रतीकानां ब्रह्मत्वं ततश्रात्मत्वमिति, तदसत्, प्रतीकाभावपसज्ञात्; विकारस्वरूपोपमर्देन हि नामादिजातस्य ब्रह्मत्वमेवाश्रितं भवति; स्वरूपोपमर्दे च नामादीनां कुतः प्रतीकत्वम् आत्मग्रहो वा? न च ब्रह्मण आत्मत्वाद्रह्मदृष्टयपदेशष्वा- 10 त्मदीष्टिः कल्प्या, कर्तृत्वाद्यनिराकरणात्; कर्तृत्वादिसर्वसंसारधर्मनिराक- रणेने हि ब्रह्मण आत्मत्वापदेशः; तदनिराकरणेन च उपामनविधानम्; अतश्च उपासकस्य प्रतीकैः समत्वादात्मग्रहो नोपपद्यते; न हि रुचकसव-

प्रकटार्थविवरणम्

दिना ॥ पूर्ववन्नामादीन्यहमिति बुद्धि: कर्तव्येत्याह-तेष्वपीति॥ न प्रती- 15 केष्वात्ममत कुर्यात् पेक्यचोदनाभावे सति स्वरूपेण भिन्नत्वादुद्रीथादिष्धिवे- त्याह-प्रतीकेष्विति ॥ तानि प्रतीकानि आजलयेत अयगच्छेदित्यर्थः । पूर्ई- पक्षहेत्वाभासं निरस्यति- यत्पुनरित्यादिना । व्यावृत्तन त्िकाररूपेण नामाइीनां ब्रह्मत्वासंभवात्तदुपमर्दे च नामादेरेवाभावान्नाहंग्रहस्तत्र युक्त इत्यर्थ:। ननु "नाम ब्रह्म" इत्यस्य नामाहमित्ययमेवार्थो ब्रह्मण आत्मत्वा- 20 दिस्याशङ्कयाह-ने च ब्रह्मण इति ॥ यङ्रह्म नामादिष्नध्यस्यते तन्नाहंधुद्धि- प्राह्यम, कर्तृत्वादिविशिष्टस्यादुद्धिम्राह्यत्वात्; लक्षणयाप्यहंशब्दो न प्रयो- कव्य:, कर्तृत्वादेरुपसनादशायामनिराकरणादित्यर्थः। फलिनमाह-अत- श्रेति ॥ समत्वादिति ॥ विशिष्टरूपेण विकारत्वसाम्यात विकारम् च विकारान्तरत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । ननु रुचकखवस्तिकयोः यथा स्वर्णात्मकत्वं ।5

१. TM. ननु २. T.M. विशेषस्य

1011

अससूतभाज्यव्यासयानम् [न. ४. पा. १. स. ५.

भाण्यम् स्तिकयोरितरेतरास्मत्वमस्ति: सुवर्णात्मनैव तु म्रझात्मना एकत्वे भती- काभावमसङ्गमवोचाम । अतो न मतीकेष्वात्मदष्टिः क्रियते॥

[बहदृष्ट्यषिकरणम् ] 5

तेष्वेव उदाहरणेष्वन्य: संशय :- किमादित्यादिद्ृष्टयो म्रझ्मण्यध्य- सितथ्या:, किं वा ब्रह्मदृष्टिरादित्यादिष्विति। कतः संयः१ सामा- प्रकटार्थविवरणम् तथा प्रतीकोपासकयोरपि ब्रह्मात्मनैकत्वादहंप्रहो भविष्यतीत्याशड्याह- 10 सुवर्णात्मनैव स्विति ॥ विकाररूपतिरस्कारेणैवैकरवम्; तदा वन प्रती- कत्वमित्यर्थ:। रेचकस्वस्तिके परस्परव्यावृत्ते वस्तुनी स्वीक्रियेते; तदा सुवर्णमपि ताम्बां परस्परव्यावृत्ताभ्यां अनुषृन्ताकारेण विलक्षणमेवेति कथंकारं तत्तयो: स्वरूपं व्यात्। प्रत्यक्षमपि रूचकमिदं खवस्तिकमिदमित्येतावत् गोधरयति। अपरं व सुवर्णविकारताम्, न तु व्यावृत्तयोरेकरूपेताम्; न च दर्शने विप्रति- 15 पच्म: 'उश्यते' इत्युक्तयैव प्रतिबोधनीय :; अपि तु संप्रतिपश्चेन मानान्तरेण; नारिति चाने के षामेकं रूपमित्यत्र मानान्तरम्। मम रवस्ति-विमतं नानेकेषां रूपम् अनौपा- धिकतव्यावृत्तिमत्वात् यदेषं तदेवं यथारचकमिति। अथान्तर्वददि्वा निरूष्यमाणे रुच कादिषु सुवर्णान्तस्वान्तरमुपलभ्यते। अतः सुवर्णात्मता बम्मण्यते, ताहि विकाररूपमित्यत्र[रूपम] तिरस्कारेणैव प्रत्यगात्मतेति मन्मार्गमेवा्रित इत्युप- 20 रम्यते।।

ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षाद्।। प्रतीकोपासनेष्वेव संशयान्तरमाइ-तेष्वेवेति ।। प्रभपूर्वकं संशयबीऊ- माह-कत इत्यादिना ।। अस्ति तावत सामानाधिकरण्यम्; न तत् सोऽयं देव-

१. T, Ti and TM. परिदारव्यापुत्ते ४. Ti. नास््यृचामेके बख्तनि ५. T and T'. एकरूप २. A. सुवणे च ६. A. मनस्यस्ति २. A. रूपतया ७. A omits बीर्ण

1012

माध्यम नाविकरण्ये कारणानववारणात्: अत हि अमनम्दस्ादितयाविय: सामानाधिकरण्यमुपळभ्यते, "आदित्यो ग्रझ" "माणो ब्स"."दिय ह्स" इत्यादिसमानविभक्तिनिर्देभात्: न य अतर आञ्जर्स सामानापिक्ठ- रव्यमनकरपते, अर्थान्तरवचनत्वाङ्गलादिशष्दानाम्: न हि भवति- 5 गौरम इति सामानाषिकरण्यम्। नतु प्रकृतिविकारभावारसादित्यादीनां मृच्छ रावादिवत्सामानाधिकर्यं स्यात्-नेत्युच्यते; विकारपविळयो सेवं अकृतिसामानाधिकरण्यारस्यात, ततश्ञ प्रतीकाभावमसङ्गमवोचाम: परमात्मवाक्यं चेदं तदानीं स्याद, ततशोपासनाधिकारो वाध्येत, परिमितविकारोपादानं च व्यर्थम्। तस्मा: "ब्राहणोऽमिर्वे्ानरः" 10 इत्यादिवदन्यतान्यरष्टयध्यासे सति, क्व किंदष्टिरव्यस्यतामिति संभ्य:। तल अनियम:, नियमकारिण: आासतस्याभावादित्येवं पासम्। अथवा आदित्यादिदष्टय एव ब्रह्ाणि कर्तव्या इत्येवं प्राप्तम् : एवं हि आदित्यादि- रट्टिमिर्नरस उपासितं भवति: त्रझमोपासनं व फळवदिति शाज्तमर्यादा। 15 मूम :- अ्रह्मदष्टिरेवादित्यादिषु स्यादिति । कम्मात्? उत्कर्षाद्। एवमुत्कर्षेणादित्यादयो रष्टा भवन्ति, उत्कृष्ठवष्टेस्तेष्वध्यासात। तथा थ लौकिको न्यायोऽनुगतो भवति: उत्कृष्टरष्टिर्हि निकृष्टेऽध्यसित्येति प्रकटार्थविवरणम् इस: इतियन्मुक्यम् : नापि प्रकृतिविकारभावनिबन्धनम्: परिशेषाद्ध्यास 20 निबन्धनं वकव्यम्। तथा च संशय इत्यर्य:। पूर्वपक्षमाह-ततानियम इति॥ थथा पूर्वत्राहंग्रहाभावे नियामक आत्यन्तिकमेद उक्क:, तथा भवित्यादिष्वेव मसरट्िनियामकं किंचिओ्नोपलम्यत इत्यर्थ:। उत्कृष्टनिकृष्टयो: उत्कृष्टमेवोपास्यम्, फलविशेषवत्वात् राजादिवदित्यनुमानं वा नियामकमिस्याह-अथवेति।। उत्कष्टरट्टया निकृष्टमुपास्यमिति लौकिकम्यायस्य निर्णायकस्य सन्भावा 25 स्पथम:पूर्वपक्षोऽसंगत इत्याह-न्रूम इति । फिंच असआ्ातविरोधितया प्रथम- झुता भादित्याद्य एव चरमभुतत्वन सक्ञातविरोभप्रत्ययमात्रमसडषि[मख्यव- 1018

[अ. ४. पा. १. मू. ५

भाष्यम्

ळौकिको न्याय :- यथा राजदृष्टिः क्षत्तरि; स चातुसर्तव्यः विप- र्यये मत्यवायमसङ्गात् ; न हि क्षनृदृष्टिपरिग्ृह्ीतो राजा निकर्ष नीय- मान: श्रेयसे स्यात्। ननु शास्त्रमामाण्यादनाशङ्कनीयोल प्रत्यवाय 5 मसक, न च लौकिकेन न्यायेन शास्त्रीया दृष्टिनियन्तुं युक्तेति- अवोच्यते-निर्धारिते शास्त्रार्थ एतदेवं स्यात; संदिग्धे तु तस्मिन्, तिर्णयं पति लौकिकोऽपि न्याय आश्रीयमाणो न विरुध्यते; तेन

दिति श्विष्यते। माथम्याच्चादित्यादिशब्दानां सुख्यार्थत्वमविरोधा 10 द्रहीतव्यम्; तैः स्वार्थवृत्तिभिरवरुद्धायां बुद्धौ, पश्चादवतरतो ब्रह्म- शब्दस्य मुख्यया तृच्या सामानाधिकरण्यासंभवात् ब्रह्मदृष्टिविधा- नार्थतैव अनतिष्ठते। इतिपरत्वादपि ब्रह्मशब्दस्यैष एवार्थो न्याय्य :; तथा हि "ब्रम्मेत्यादेशः" "ब्रह्मेत्युपासीत" "ब्रह्मेत्युपास्ते" इति च सर्वत्रेतिपरं ब्रह्मशब्दमुचारयति, शुद्धांस्तु आदित्यादिशब्दान; 15 ततश्च यथा शुक्तिकां रजतमिति प्रत्येतीत्यत्न, शुक्तिवचन एव शुक्तिका- शब्द:, रजतशब्दस्तु रजतप्रतीतिलक्षणार्थ :- पत्येत्येव हि केवलं रजन- पिति, न तु तत्न रजतमस्ति-एवमत्राप्यादित्यादीन्व्रस्मेति मनीयादिनि गम्यते। वाक्यशेषोऽपि च द्वितीयानिर्देशेनादित्यादीनेवोपास्तिक्कियया व्याप्यमानान्दर्शयति-"स य एतदेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्ते" 20 "यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते" "यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते" इति च। यचूक्तम्-श्रम्मोपासनमेवात्ादरणीयं फलवच्वायेति, तदयुक्तम्; उक्त्ेन

प्रकटार्थविवरणम्

म्हारष्टिमात्रे]विशिष्टा उपास्या इत्याह-प्राथम्याच्चेति । अतोऽपि ब्रह्मशब्द: प्रत्ययमात्रपर इत्याह-इतिपरत्वादपीति । कर्मत्वाभिधायिद्वितीयाश्रुतेर्या- 2. दित्यादीनामेवोपास्यत्मित्याह-वाक्यशेषोऽपि चेति । द्वितीयपूर्वपक्षमनूद्य दूषयति-यचूक्तमिति ।। मादित्यादीनामेवोपास्य्व समर्पकद्वि तीयाश्रुतिविरुद्ध

1014

आांदित्यादिमतयचिकरणम् ५.] प्रकटार्येविवरणम् भाध्यम् न्यायेनादित्यादी नामेव उपास्यत्वावगमात्; फल तु अतिथ्याधुपासन एव आदित्याधयुपासनेऽपि ब्रह्मैव दास्यति, सर्वाध्यक्षत्वाद; वर्णितं चैतव् "फळमत उपपसेः" इत्यत्न। ईटशं चात्र ब्रह्मण उपास्यत्वं यत्मती- केषु तदृष्टयध्यारोपणम्-परतिमादिष्विव विष्ण्वादीनाम्॥। 5

[आदित्यादिमत्यधिकरणम् ] आदित्यादिमतयश्र्वाङ्क उपपत्तेः॥४-१-६॥

"य एवासौ तपति तमुद्वीथम्ुपासीत" "लोकेषु पश्चविर्षं सामो- पासीत" "वाचि सप्तविर्धं सामोपासीत" "इयमेवर्गभि: साम"

विधीयन्ते, किं वा उद्गीथादिष्वेवादित्यादिद्ृष्टय इति। तत्र अनियम: नियमकारणाभावात्-इति पाप्तम्; न सत्र ब्रह्मण इव कस्यचिदुत्कर्ग- विशेषोऽवधार्यते; ब्रह्म हि समस्तजगत्कारणत्वादपहतपाष्मत्वादिगुणयो- गाच आदित्यादिभ्य उत्कृष्टमिति शक्यमवधारयितुम् ; न तु आदित्योद्गी- थादीनां विकारत्वाविशेषात् किचिदुत्कर्षविशेषावधारणे कारणमस्ति। 15 अथ वा नियमेनोद्गीथादिमतय आदित्यादिषु अध्यस्येरन्; कस्मात१ कर्मा- प्रकटार्थविवरणम् मनुमानमित्यर्थ:। कि च फलदातृत्वमन्यर्थापि सिद्धमित्याह-फलं त्विति॥ किंच नासाभि: ब्रह्मणोऽत्यन्तमनुपास्यत्वमुख्यत इत्याइ-ईदशं चालेति।। आदित्यादिमतयश्चाद् उपपचे: । 20 विषयमनूद विशेषानुपलम्भात्संशयमाह-य एवासौ तपतीति।। पूर्वाधिकरणवन्निर्णयकारणाभावात् पूर्वपक्षमाह - तत्नानियम इति।।

१. T. अम्यथा प्रसि- २. A. उपास्यस्व A omita अपि

1015

श्र ह्वा सू तभाव्यव्यार्यानम् [भ. ४. पा. १. सु. १.

भाध्यम् त्मकतवादुद्गीथादीनाम्, कर्मणश्च फलपाप्तिमसिद्धेः; उद्गीथादिमतिमिरुपा- स्यमाना आदित्यादयः कर्मात्मकाः सन्तः फलहेतवो भविष्यन्ति। तथा च "इयमेवर्गगि: साम" इत्यत्र "तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम" इत्यृकशब्देन पृथिवीं निर्दिशति, सामशब्देनाभिम् ; तच्न पृथिव्यग्रयोः ऋक्सामदृष्टिचिकीर्षायामवकल्पते, न ऋक्सामयोः पृथिष्यमिदृष्टिचि- कीर्पायाम्: क्षत्तरि हि राजदष्टिकरणात् राजशब्द उपचर्यते, न राजनि लमृशन्दः । अपि च "लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत" इस्यधि- करणनिर्देशात् ळोकेषु साम अध्यसितव्यमिति प्रतीयते; "एतद्रायतं 10 माणेषु प्रोतम्" इति चैतदेव दर्शयति। प्रथमनिर्दिष्टेषु च आदित्यादिप् चरमनिर्दिष्टं ब्रह्माध्यस्तम् "आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः" इत्यादिपु; प्रथमनिर्दिष्टाक्च पृथिव्यादय:, चरमनिर्दिष्टा हिंकारादय :- "पृथिवी हिकार:" इत्यादिश्ुतिष। अतः अनङ्वेष्वादित्यादिषु अङ्गमतिनिक्षेप इत्येवं माप्त न्रम :-

15 प्रकटार्थेविवरणम् सिद्धकपादित्याद्यात्मना टषा उद्गीथादयः फलहेतवः न भविष्यन्ति; अकरपक्षे तु आदित्यादीनामपि फलहेतुत्वं भविष्यर्तात्याह-कर्मणश्चेति।। अनभेष्वेषाङ्गमतिकर्तव्यतायां हेत्वन्तरमाह-तथा चेयमेवेत्यादिना।। तदेतद्प्रपाम्यं साम एतस्यां पृथिवीलक्षणायामृचि अध्यूटम् उपरि सिपितमिति

इत्पर्थ:। सप्तमीश्रुतिबलादृपि अनप्रेषु अङ्गमतिक्षेप इत्याह-अपि चेति ॥

सिद्धान्तसूत्रमवतारमति-एवं प्राप्ते बूम इति ॥ यथा प्रोक्षणादिना व्ीद्यादिशु संस्कृतेधु करमांपूर्वे निष्पद्यते, तथा प्रकृतकर्मापूर्वसन्निधानादादिस्या- 25 दिमतिमि: संस्कियमाणेषु उद्धीथादिषु कर्मसमृद्धिरुपपधते । अतः कर्म-

१. TH. हछोऽपि ३. T and Ti omit अतः २. A. मतिलेप

1016

भाष्यम् आदित्यादिमतय एव अद्वेवु उद्गीयादिपु सिप्येरन्: कुतःे उपपसेः उपपथते हि एवम् अपूर्वसंनिकर्षात् आदित्यादिमतिभिः संस्कियमाणेपु उद्रीयादिषु कर्मसमृद्धिः। "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवस्रं भवति" इति च विद्याया: कर्मसमृद्धिहेतुत्वं दर्शयति। भवतु 5 कर्मसमृद्धिफलेष्वेवम्: स्वतन्त्रफलेपु तु कथम् "य एतदेवं विद्राल्लोकेत पश्चविधं सामोपास्ते" इत्यादिपु१ तेष्वप्यधिकृताधिकारात्मकृतापूर्व- संनिकर्षेणैव फलकल्पना युक्ता, गोदोहनादिनियमवत्। फलात्मक- त्वाच आदित्यादीनाम् उद्गीथादिभ्यः कर्मात्मकेभ्य उत्कर्षोपपचि: आदि- त्यादिमाप्तिलक्षणं हि कर्मफलं शिष्यते क्रुतिषु। अपि न "ओमित्येत- 10 दक्षरमुद्गीथमुपासीत" "खल्वेतस्यैवाक्षर स्योपव्यार्यानं भवति" इति च उद्धीथमेवोपास्यत्वेनोपकरम्य, आदित्यादिमतीविंदधाति। यचूक्तम्- उद्रीथादिमतिभिरुपास्यमाना आदित्यादय: कर्मभूयं भूत्वा फरळं करि- प्रकटार्थविवरणम् समुग्धिफलोपपरोरन्रेषु अनङ्रमतिक्षेप इत्पथा। नतु उपासनानां न कर्म- 15 समुद्धि: फलमित्याशङ्डयाइ-यदेव विद्ययेति ॥ यत्र कर्मसमृद्धि: फळं भ्रूथते, तन्राद्वेषु मतिक्षेपो भवतु, मतिसंस्कतानां सातिशयकर्मजनकत्वात्; खतन्न- फळेषु तु कथ मतिक्षेप इति न सायत इत्याशङ्कार्थ:॥। तेष्यपीति॥ सतम्न्र- फलेष्यप्युपासनेषु प्रकतकर्मापूर्वाव्यपाश्रयेणैव तेगेव मतिषेपकरणेन फल. कपना युक्का, कर्माक्गाधिकृतस्यैय, त्त्सबद्धोपासनेव्वधिकारात् । यथाधि- 20 कतांधिकारेशु गोदोहनादिषु स्वतन्त्रफलसाधनेष्वपि प्रकृतकर्माङ्ाअ्यणेनैव फसं तदूदित्यर्थ:। यत्पथमपूर्वपक्षे उत्कर्षावधारणं नास्तीति, तत्राह- फलात्मकत्वाचेति ॥ उपक्रमानुसारेणाप्युद्रायादिष्वेव मतिक्षेप इसाह- अपि चेति॥ पतस्यैवाक्षरस्य उद्गीथस्य उप सामीप्येन व्याक्यानम् पवंगुणक- सुपासनमेवंफलकं चेति कथनं प्रस्तुतमित्वर्थ:। द्वितीयपूर्वपसोर्कं दूपयति- 25 यचूक्तमित्यादिना ॥ कर्मभूयं भूत्वा कर्ममावमापय। यज्ञोंक पृथिष्यम्रपो:

१. T1 पधोपपसि 1017

[म. ४. पा. १. सु. ६.

भाष्यम् ष्यन्तीति, तदयुक्तम्, स्वयमेवोपासनस्य कर्मत्वात्फलवत्वोपपसेः आदित्यादिभावेनापि च दश्यमानानामुद्गीथादीनां कर्मात्मकत्वानपा- यात्। "तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम" इति तु लाक्षणिक एव पृथि- 5 व्यम्रयो: ऋक्सामशब्दपयोग: लक्षणा च यथासंभवं संनिकष्टेन विपकृष्टेन वा खवार्थसंबन्धेन प्रवर्तते; तत्र यद्यपि ऋक्सामयो: पृथिव्यमिदृष्टिचिकीषों, तवापि प्रसिद्धयो: ऋक्सामयोर्भेदेनानुकीर्तनात्, पृथिव्यग्रयोश् संनि- धानाद्, तयोरेवैष ऋक्सामशब्दपयोगः ऋक्सामसंबन्धादिति निश्ची- यते; क्षचृशन्दोऽपि हि कुतश्चित्कारणाद्राजानसुपसर्पन् न निवारयितुं

10 प्रकटार्थविवरणम्

पृथिष्यअ्यो: ऋकूसामाध्यासनमन्तरणापि तत्र लाक्षणिकशब्दप्रयोगो भविष्य- ती्यर्थ:। ननु लक्षणापि निर्निमित्ता न संभाव्यत इत्याशङ्कयाह- लक्षणा चेति ॥। 'शोणस्तिष्ठति'इस्यत्र गुणवाचकेन शोणशब्देन गुणी लक्ष्यत इति सन्नि- 15 कष्टलक्षणा; 'अभिरर्धीतेऽनुवाकम्' इत्यत्र अभनिशष्दस्तीवत्वान्माणवर्क लक्षय- तीति विप्र कुष्टलक्षणा, न हि साक्षादभिशव्दस्य माणवकसंबन्धोऽस्तीस्यर्थ:। ततः प्रकते किमायतमित्याशङ्कयाइ-तत्र यद्यपीति ॥ तथापि तयोरेव पृथिव्यप्रयोरेव एष "तदेतदेतस्यामृष्यध्यूर्ढ साम"इति ऋकसांमशब्दप्रयोग इति योजना। मुख्य- संभवे हेतु :- प्रसिद्धयो:तकूसामयोः "तस्माउच्यभ्यूढ साम गीयते" इति। भेदा- 20 तुकीरतनात् पौनरुक्त्यापातात् "तदेतंदेतस्यासृचि" इत्यन्न प्रर्हणं न संभवती-

स्वर्थ:। ननु ऋचि पृथिवोडष्टिः, सा्ति चाअिटष्टिरित्येव ... ता[रित्येतावता]संब- न्धेन पृथिध्यग््यो: ऋकूसामशब्दप्रयोगो लक्षणया घटते क्षत्तरि राजडष्टिकर-

१. A. सामयोगादिति Y. T, TM and A omit पृथि्य :... २. TM omits एवत् संबग्धेन ३. TM. गहणात्

1018

जोहिसडिनसचिकरणम् ५.) मकटानविवरणस् माच्यभ् पार्यते। "इयनेवर्क" इति व यवासरन्यासम् ऋष एव पृतिवीत्वनंद धारयति: पृषिष्या हि ऋवत्वेऽवषार्यमाणे इयय्मेवेत्यक्षरम्पासा स्वाद्। "य एवं विद्ान्साम गायति" इति चाङ्ाभयमेव विज्ञानमुपसंहरवि, न पृथिष्याधाश्रयम्। तथा "लोकेषु पश्चवि्ष सामोपासीत" इवि 6. यद्यपि सप्मीनिरदिष्टा लोका, तयापि साम्न्येव ते अध्यस्येरन्, द्विती- यानिर्देशेन साम्न उपास्यत्वानगमात्: सामनि हि ळोकेष्यध्यस्यमानेत साम लोकात्मनोपासितं भवति, अन्यथा पुनः लोका: सामास्मनोपासिता: स्युः। एवेन "एतद्रायत्रं प्राणेष्ड म्रोतम्" इत्यादि व्याखयातम्। यल्ञापि तुस्यो द्वितीयानिर्देश्न :- "अथ स्वस्वमुमादित्यं सप्षविष सामो- 10 पासीत" इति, तलापि "समस्तस्य सल साम्न उपासन साधु" "इति तु पञ्ञविषस्य" "अथ सप्तविषस्य" इति व सान्न

प्रकटार्थविवरणम् राजापि यदा कतु: सूतस्य कर्माचरति तदा तत्स मृशन्दो लक्षणया प्रयुल्यत एव: सदाप्रयोगामावस्तु न दूषणम्, न हि प्रवृतिनिमित्तसद्द्रावमात्रण पद्- 15: आदिशब्द: सर्वत्र प्रयुज्यत इति भाषः। इतो ऽप्यृगादिज्वेव पृथिष्बादिडडि:

रिति, तन्राह-तथा लोकेष्विति ।। उेल्कष्टटड्टिर्निकरि कर्तव्येति लौकिकम्मा- यानुगृह्दीतया द्वितीयाधुत्या सप्तमी तृतीयायें परिणेया। गायत्रं नाम साम प्राणात्मनोपासीतेत्यर्थः। यत्र तहि अ्गानन्गयो: द्वितीयानिरदेश: तुल्यकान 20 कथ निर्णय हत्याशङ्याड-यत्रापीति । सप्विधमिति । हिदार: प्रस्ताप: आदिरुद्रीय: प्रतिदार उपद्रृवो निंघनमिति। समस्तस्यावयविन: साम् उपा सनं साधुगुणकमुपक्रम्य मध्ये व लोकात्मना पञ्ञविभं हिद्ारप्रस्ताबोद्रीय- प्रतिहारनिमनल्क्षणमुपासीतेति प्रस्तुतम्। "इति तु पश्जविषस्य" इस्युपसंडल

१. TM. मार्त्र न ३. T2. विरसन २. A omits उत्कृषरदि:

1019

[म. ४. पा. १. सु. ७.

भाष्यम् एवोपास्यत्वोपकमात्-तस्मिनेवादित्याय्यध्यासः। एतस्मादेव च साम्न उपास्यत्वावगमात् "पृथिवी हिंकारः" इत्यादिनिर्देशविपर्ययेऽपि हिंकारादिष्वेव पृथिव्यादिदृष्टिः। तस्मादनङ्गाश्रया आदित्यादिमतयः अद्गेषुद्रीथादिपु क्षिप्येरन्रिति सिद्धम् ॥

[आसीनाधिकरणम् ] आसीनः संभवात्॥ ४-१-७॥

कर्माङ्कसंबद्धेपु तावदुपासनेषु कर्मतन्त्रत्वात् नासनादिचिन्ता। नापि सम्यग्दर्शने, वस्तुतन्त्रत्वाद्विज्ञानस्य : इतरेषु तु उपासनेषु किम् अनिय- 10 मेन तिष्ठमासीनः शयानो वा प्रवर्तेत उत नियमेनासीन एवेति चिन्तयति।

प्रकटार्थविवरणम् पुनः "अथ सप्तविघस्य" इयुक्तम्। एवं पञ्चविधं सप्रविधं चे समस्तसामोपास्य- त्वेन प्रक्रान्तमित्यर्थः । यततूर्क पूंर्वाधिकरणन्यायेन प्रथमश्रुतेः चरमश्रुतमग्य- स्यत इति, तग्राह-एतस्मादेव चेति।। हिङ्ारोद्देशेन पृथिवीत्वविधाने 15 दिङ्ार: पृथिवीति निर्देशो युक्त; तस्य वैपरीत्येऽपि प्रकरणात् साम्न उपा- स्यत्वावगमात् हिङ्कारादिष्ेव पृथिष्यादिडष्टि: कर्तव्येत्यर्थः॥ आसीन: संभवात्।। एवं तावरपरापरोपासनेषु चिन्तनप्रकारमनुचिन्त्य आसनादि चिन्तषितुं उपक्रमते। तत्राप्यसन्दिग्धमङ[मंश]मनूदय सम्देदमाह-कर्माहेत्यादिना।।उपा- 20 सन अॅनुष्ठेयमवगम्यते। मनुष्ठेयं च किंचित्तिष्ठतानुष्ठीयते, किचिदुपविष्टेनेस्यने- कधा दर्शनात्संशयः। मनःशरीरयोर्भिन्नत्वात् मनोव्यापारमुपासनं प्रति शरी- रस्यालुपकारकत्वाद्ययाकयाचिद्वस्पया वर्तमाने शरीरे मानसमुपासनं सुग- मम्। अतः पूर्वाधिकरणोक्तादिस्यादिडष्टिनियमवदालननियमी नास्तीत्ाह-

१. A omits सप्तविध ४. TM and A omit अनुष्ठेयमय- 3. T, T' and TM add गम्यते १. A. प्रथमाधिकरण

1020

भासीनाचिकरणम् ६.]

मान्यम् तत्न मानसत्वादुपासनस्यानियम: शरीरस्थितेरित्येवं माते, नवीति- आसीन एवोपासीतेति; कतः१ संभवात्। उपासनं नाम समान- परत्ययप्वाहकरणम् ; न च तद्गच्छतो धावतो वा संभवति, गत्यादीनां चि्तविक्षेपकरत्वात्: तिष्ठतोऽपि देहधारणे व्यापृतं मनो न सूक्ष्मवस्तु- 5 निरीक्षणक्षमं भवति शयानस्याप्यकस्मादेव निद्रयाभिभ्येत; आर्सीनस्य त्वेवंजातीयको भूयान्दोष: सुपरिहर इति संभवति तस्योपासनम्॥ ध्यानाच् ॥ ४-१-८॥ अपि च ध्यायत्यर्थ एष:, यत्समानपत्ययपन्नाहकरणम्; ध्याय-

हश्यते-ध्यायति वकः, ध्यायति प्रोषितबन्धुरिति। आसीनधाना- यासो भवति; तस्मादप्यासीनकर्मोपासनम्।। अंचलत्वं चापेक्ष्य ।।४-१-९।। अपि च "ध्यायतीव पृथिवी" इत्यत्न पृथिष्यादिष्वचळत्वमेवा- पेक्ष्य ध्यायतिवादो भर्वात ; तब लिङ्गमुपासनस्यासीनकर्मत्वे।। 15 स्मरन्ति च ॥ ४-१-१०॥ सरन्त्यपि च श्िष्टा उपासनाव्कत्वेनासनम्ँ "धुची देसे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मन:" इत्यादिना। अत एवं पब्कादीनामसनविसे- पाणासुपदेशो योगसासे।।

प्रकटार्थविवरणम् 20

तनेति। शरीरे मनवस्पिते मनोSनवसताया: प्रत्यस्षसिद्धत्वादा्सीनेडचला- बबने प्रतिष्ठितेन मनसानात्रितान्युपासनानि कर्तव्यानीति सिद्धान्तांशय :- । ध्यानाच।। अचळस्वं चापेक्ष्य ।। सरन्ति च। 25

1021

मससूतभाध्यव्यादयानस् [भ.४. पा. १. त, ११.

माण्यम्

[एकाग्रताधिकरणम् ] यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात्॥४-१-११॥ दिग्देश्नकाळेपु संकय :- किमस्ति कशिभियम:, नास्ति वेति। 5 मायेण वैदिकेव्वारम्मेपु दिगादिनियमदर्शनात, स्यादिहापि कमि- नियम इति यस्य मति:, तं प्रत्याश-दिग्देशकालेव्वर्थलक्षण एव नियम :; यत्रैवास्य दिशि देशे काले वा मनसः सौकर्येणैकाग्रता

एकाग्रताया इष्टाया: सर्वताविशेषाद्। ननु विशेषमवि केचिदामनन्ति- 10 "समे श्रुचौ झर्करावहिवालकाविवर्जिते शब्दजळाश्रयादिभि:। मनोऽनुकुळे न तु चश्रुपीटने मुहदानिवाताश्रयणे प्रयोजयेद्।।" इति यथेति। उच्यते-सत्यमस्त्येवंजातीयको नियमः; सति त्वेत-

प्रकटार्थवित्रणम.

यत्रैकाग्रता तत्नाविश्रेषाद्।। 15 मनझाभितान्युपासनानि विषया:। तेषु कि दिन्देश कालनियमोडसयुत नास्तीति विहितेषु उभयथादर्शनात्संशयगाह-दिग्देक्नति। मनंक्रोपास- मानि नियतदिग्देशकालानि, चोदनालक्षणत्वात्, यागादिवदित्यनुमानेन पूर्वा- चिकरणोकास ननियमवस्काळादिनियमोऽप्यस्तीत्याह-मायेणेति॥ "प्राबीब- प्रवणे वैभ्वदेवेन यजेत" इतिवद्धिशेषाभवणात् न चोदनावशेन देशादि- 20 नियम:, किं तु उपास्ये चितकाडयलक्षणाक्षिप् एवेस्याइ-दिग्देस्नकालेव्वर्य- कक्षण पवेति ।। विशेषाश्रषणादित्यस्यासि्ि शहते-नन् विशेषमर्पाति ।। शर्फरा भुद्रपाषाणाः। उक्तमभ्युपगम्याह-सत्यमिति ॥। युष्याविदेशगतेपु प्राचीनम्रवणादिष्यनियम इति सुसध्ायेनाचार्यों प्रवीति; अन्यथा कदाचिद् प्राचीनप्रमणाविदेशे प्रदोषादिकाले प्राध्याविदिशि न बिर्सेकाम्रपासंमवेन 1022

भाष्यम् सिन्, तद्मतेष्ट विक्रेषेष्वनियम इति सहमृत्वाचार्य आपट्े। "मनोऽ्तु- इछे" इति चैषा अ्तिर्यतैकाग्रता ततैवे्येतदेव दर्सयति॥ [आमायणाधिकरणम्] आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम्॥४-१-१२॥ 5

आवृत्तिः सर्वोपासनेष्वादर्तव्येति स्थितमाचेऽषिकरणे; तज यानि तावत्सम्यगदर्भनार्यान्युपासनानि, तान्यवधातादिवत्कार्यपर्यद- सानानीति ज्ञातमेवैषामावृचिपरिमाणम्; न हिसम्यग्दर्ने कायें निष्पमे यवान्तरं किचिच्छासितुं अकयम्, अनियोज्यत्रस्मात्मत्वप्रति- पसे: आसस्याविषयत्वाद। यानि पुनरभ्युदयफलानि, तेष्वेषा 10 चिन्ता-कि कियन्तंचित्काऊं प्रत्ययमावर्त्योपरमेव, उत यावज्जीव- मावर्तयेदिति। कि तावत्माप्तम्१ कियन्तंचित्काळं मत्ययमभ्यस्योत्स- मेद, आउचिविशिष्टस्योपासनग्ष्दार्थस्य कतत्वादिति। एवं मासे मूम :-

प्रकटार्थविवरणम् 15 उपासनायोगात् शेषिविरोधप्रसभ्गादिति माव:। अनियमे भुर्ति प्रमाणयति- मनोऽुकळ इति।। आ मायणाचल्ापि दि डष्टमू। व्यवहित संबन्धमेवाइ-आयुचिरिति। मसन्दिग्धमंशमुक्त्वा संशय- विषयमा-यानि पुनरिति। मनुष्ठानस्योमयथा दर्शमात् संशयमुकत्वा 20 पूर्वपस निक्िपति-किं तावदिति। मरणपर्यन्तं प्रत्ययावुस्ति: कर्तव्येति सिद्धान्तमाह - आभायणा - दिति ।। मतु अहषफळेव्वनतप्रत्ययनियमो नास्ति, कदाचिदतुष्ठित- कर्मवशेनापि फाळान्तरे फळप्रासेरिलाशदपाद - कर्माव्यपीति ।।

१. A. दिलन्तरभांव: २. T and T1. कर्मविशेषेडपि 1028

ब्रह्मसूतभाव्यव्यारयानम् [भ. ४. पा. १. सु. १२.

माष्यम्

व्यपि हि जन्मान्तरोपभोग्यं फलमारभमाणानि तदनुरूपं भावनाविज्ञानं प्रायणकाल आक्षिपन्ति, "सविज्ञानी भवति सविज्ञानमेवान्ववक्रा- मति" "यचिच स्तेनेष पाणमायाति" "प्ाणस्तेजसा युक्तः सहात्मना 5 यथासंकल्पितं लोकं नयति" इति चैवमादिश्ुतिभ्य :; तृणजलूकानि दर्शनाच, प्रत्ययास्त्वेते स्वरूपानुवृत्ति, मुक्त्वा किमन्यतमायणकालभावि भावनाविज्ञानमपेक्षेरन् १ तस्यादे पतिपततव्यफलभावनात्मकाः पत्य- यास्तेष्वापायणादाचि:। तथा च श्रुति :- "स यावत्क्रतुरयमस्मा- लोकात्मरैति" इति पायणकालेऽपि प्रत्ययानुवचि दर्शयति। स्पृति 10 रपि- "यं यं वापि सपरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेबरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तन्भावभावितः ।।" इति, "प्रयाणकाले मनसाचलेन" इति च। "सोऽन्तवेलायामेतत्ल्यं भतिपद्यते" इति च मरणवेळायामपि कर्तव्यशेषं श्रावयति॥

15 प्रकटार्थविवरणम्

तर्हि कर्मवत्कदाचित् अनुष्ठितानां प्रस्ययानां मरणकालेऽपि ज्ञानान्तरा- रम्भकत्वं भविष्यति, कि सन्ततकरणेनेश्याशङ्कयाह-प्रत्ययास्त्वेत इति।। सर्वभावानां ख्वायान्तरजातीय निरपेक्षत्वान्दावनात्मक[काना]सुपासनानां न भाष- नान्तरापेक्षकतवं घटते ; स्वरूपसन्निधानेनैव चाउष्टफलोपयोगित्वं भविष्यती- 20 स्यर्थ:। "तत्रापि दि डष्टम्" इस्यस्यार्थमाह-तथा च श्ुतिरित्यादिना ॥ पतत् मन्नत्रयम् "भक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसंशितमसि" इति जप्यत्वेन प्रति- पद्यत इत्यर्थ: ॥

१. TM. भवती त्यर्थ:

1024

तदबिगमाचिकरणम् ९.] मकटार्थविवरणर्म्

भाष्यम्

[तदधिगमाधिकरणम्] तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्रेषविनाशौं तद्वयपदेशात् ॥ ४-१-१३॥

गतस्तृतीयशेषः । अथेदानीं ब्रह्मविद्याफलं प्रति चिन्ता पतायते। 5 ब्रह्माधिगमे सति तद्विपरीतफलं दुरितं क्षीयते, न क्षीयते वेति संयः । किं तावत्माप्तम्१ फलार्थत्वात्कर्मणः फलमदत्वा न संभाव्यते क्षय :; फलदायिनी हास्य शक्ति: श्रत्या समधिगता; यदि तदन्तरेणैव फलोप- भोगमपत्रज्येत, श्रुतिः कदर्थिता स्याद । स्मरन्ति च "न हि कर्म क्षीयते" इति। नन्तेवं सति प्रायश्वित्तोपदेशोऽनर्थकः माम्ोति- 10 नैष दोष:, पायश्चित्तानां नैमित्तिकत्वोपपत्तेग इदारेष्ट्रयादिवत् । अपि

प्रकटार्थविवरणम् तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तथ्यपदेशाद। साधनानुष्ठाने यत्ताधिक्यवधानाय फलाध्यायेऽपि साधनसंबन्धं विचार्य अध्यायगतफलचिन्तैवेदानी प्रतन्यत इत्याह-गत इति ॥ कर्मणां 15 फलावसानत्वप्रतीते: ज्ञानात्क्यप्रतीतेश्च संशयमुक्त्वा पूर्वपक्षमाह-किं तावदिति । "कलअं न भक्षयेत्" इत्यादिप्रतिषेधविंध्यन्यथानुपपत्या दुरित- स्यानिष्टफलपर्यन्तत्वेऽवगते नार्थवादाद्दुरितक्षय: प्रमातुं शक्यते, फलमदत्वापि विलये निषेधशास्त्रमप्रमाणं स्यादित्यर्थः । भोगेनैव क्षयनियमे "ब्रहमहा द्वादश- वार्षिकं कुर्यात्"इत्यादिशास्त्रस्य वैयर्थ स्यादिस्याह-नन्वेवं सतीति॥ "पुरो- 20 डाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याहितानेः सतोऽभिर्गृहान दहदेत्"यस्य दिरण्यं नश्ये-

नर्थक्यमिस्याह-नैष दोष इति। ननु यथा गृहदाहं निमित्तीकत्येष्टिषिधीयते, तन्र च फलान्तरमेव कल्प्यते, न तथा प्रायध्ित्तविधानम्, दोषनिर्दरणाय चोदितत्वात् "तरति ब्रहइस्यां योऽश्मेधेन यजते" इति, तत्राह-अपि च 25

1025

जेझ्ेसूंस भाष्यव्यासंयानम् [म. ४. पा. १. सु. ११.

भाष्यम् प प्राययिचारनां दोपसंयोगेन विधानान्वेदषि दोषक्षपणार्यता। न स्वेवं ब्रझ्मविद्यायां विधानमस्ति। नन्वनभ्युपगम्यमाने ब्रह्मविद: कर्म- क्षये तत्फलस्यावश्यंभीक्तव्यत्वादनिर्मोक्ष: स्यात्-नेत्युच्यते; देश- 5 कालनिमिच्चापेक्षो मोक्ष: कर्मफलवन्विष्यति । तम्मान ब्रह्माभिगमे दुरितनिवृत्िरिति। एवं मासे नूम :- तदधिगमे प्र्माधिगमे सत्युचरपूर्वयोरघयोर क्षेषविनाशी भवत :- उत्तरस्याक्लेष:, पूर्वस्य विनाशः। कस्मात्: तव्यपदेशाद; तथा हि म्रह्मविद्यापक्रियायां संभाव्यमानसंबन्धस्यागामिनो दुरितस्यानभिसं- 10 बन्धं विदुषो व्यपदिशति-"यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्षिष्यते" इति। तथा विनाशमपि पूर्वोप- चितस्य दुरितस्य व्यपदिशति-"तद्ययेषीकातूलमभ्रनौ मोतं मद्येतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः मरद्यन्ते" इति। अयमपरः कर्मक्षयव्यपदेशो भवति-

15 प्रकटार्थविवरणम् मायमिच्तानामिति।। म्रहाविद्याया: पापसयाय विधानाभावान्ाघविघातहेतु विद्येत्युक्म्। तत्र मोक्षशासत्रप्ामाण्यान्यथानुपपस्या विद्याया अघविघातक्त्वं शङते-नन्विति । भोगेन सकळपापसये सति कदाविम्मोक्षो भविष्यतीति

20 "तथ्यपदेशात्" इति हेतुं व्याचटे-तथा हीति ॥ तथा च लैन्े- "मानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः। क्रीउन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि॥" शिवधर्मोंचतरे- "तस्मादू ज्ञानासिना वूर्णमशेषं कर्मबन्धनम् । 25 कामाकामकृतं जित्वा बुद्ष्वा स्वातमनि तिष्ठति। यथा वहिर्महार्दस: शुष्कमार्द य निदहेद्। तथा शुभाशुभं कर्म म्ानाभिनिर्वदेत् सजाव्।। 1026

माध्यम् "मिथते हृदपगन्मिशिछयन्ते सर्वसंकयाः । क्षीयन्वे चास्य कर्माणिं तस्िन्दष्टे परावरे।" इति। यदुक्तम्-अनुपश्ुक्तफलस्य कर्मणः क्षयकलपनायां शाज्ं कदमिंत स्यादिति, नैप दोष :; न हि व्य कर्मण: फलदायिनीं शक्तिमवजानी- 5 महे: विद्यत एव सा: सा तु विद्यादिना कारणान्तरेण पतिषष्यत इति वदाम :: सक्तिसन्रावमाले च शाखं व्यामियते, न प्रतिषन्धापति- बन्धयोरपि। "न हि कर्म क्षीयते" इत्येतदपि सरणमौत्सर्गिकम्- न भोगाहते कर्म क्षीयते तदर्यत्वादिति: इष्यत एव तु मायशिचादिना तस्य क्षय :- "सर्वे पाप्मानं तरति तरति ब्रहमहत्यां योऽपमे- 10 बेन यजते य उ चैनमेवं वेद" इत्यादिश्ुतिस्पृतिभ्यः । यचुक्तम्- नैमिचिकानि पायशिचानि भविष्यन्तीति, तदसव, दोपसंयोगेन बोधमानानामेषां दोषनिर्धातफळसंभवे फलान्तरकलपनानुपपचेः। यतपुः नरेतदुक्त्म्-न प्रायमिचवद्दोषक्षयोदेशेन विधाविधानमस्तीति, अल ूम :- सगुणास तावदियास विद्यत एव विधानम्, तासु च वाक्य- 16 शेषे ऐश्वर्यमापि: पापनिवचिश्व विदयावत उच्यते, तयोम्याविवक्षाकारणं नास्तीत्यतः पाष्ममहाणपूर्वक ्वर्यप्रासिस्तासां फलमिति निभीयते। निर्गुणारयां तु विधारयां यद्यपि विधानं नास्ति, तथाध्यकर्तात्मयोषा- प्रकटार्थविवरणम् यदम्मन्न्रवलोपंत: क्रीडन् सर्पेण हशयते। 20 क्रीउम्पि न लिप्पेत तव्रदिन्द्रियपन्रगैः॥ मन्तोषधिय लैर्यदज्जीर्यते भकितं विषम्। तद्स्सर्वागि पापानि जीर्यन्ते ज्ञानिन: क्षणात्।।" इति। पूर्षोंक क्रमेण पसाकरोति-यदुक्तमित्यादिना।। म्रहात्मज्ञानमारमन्यशेष- चुरितनिवर्तकम्, तकिन दुरितक्तृत्वादिबाधकत्वास्, स्वम्रगंतसुरापान 20

बोघात् कर्मपदाहेति॥ सकर्लमपि व्यापारं कार्यकरणसंघाताश्रयं पश्यञपि

१. TM and A omit अपि

1027

प्रससूतभाष्यव्याल्यानम् [न. ४. पा. १. सु. १४.

माष्यम् त्कर्ममदाइसिद्धि:। मश्षेवेति चागामिष् कर्मस कर्तृत्वमेव न पति- पथते ब्रह्मविदिति दर्शयति। अतिकान्तेपु तु यद्यपि मिथ्याज्ञानात्क- र्वत्वं प्रतिपेद इव, तथापि विद्यासामर्ध्यान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तेस्तान्यपि 5 प्विलीयन्त इत्याह- विनाशेति। पूर्वसिद्धकर्तृत्वभोकृत्विपरीतं हि त्रिष्वपि कालेष्वकर्तृत्वाभोकतृत्वस्वरूपं ब्रह्माहमस्मि, नेतः पूर्वमपि कर्ता भोक्ता वाहमासम्, नेदानीम्, नापि भविष्यत्काले-इति ब्रह्म- विदवगच्छति; एवमेव च मोक्ष उपपदते; अन्यथा हनादिकालपत्ृ- चानां कर्मणां क्षयाभावे मोक्षाभावः स्यात्। न च देशकालनिमिचता- 10 पेक्षो मोक्ष: कर्मफलवद्भवितुमरईति, अनित्यत्वमसङ्गात, परोक्षत्वानु- पपचेश् ज्ञानफलस्य। तस्राद्गह्माषिगमे दुरितक्षय इति स्थितम्।। [इत रासं क्रेषा घिकरणम्] इतरस्ाप्येवमसंक्लेषः पाते तु॥ ४-१-१४॥ पूर्वस्मिम्धिकरणे बन्धहेतोरघस्य स्वाभाविकस्याश्षलेषविनाशौ ज्ञान- 15 निमितौ शाख्व्यपदेशान्रिरूपितौ; धर्मस्य पुनः शास्त्रीयत्वाच्छात्तीयेण

प्रकटार्थविधरणम् भविक्रियप्रसात्मदर्शी न कर्तृत्वं तत्र खस्य मन्यते। अत एव च परकर्तृकेण पापेन न लिप्यत इस्याह-अश्लेष इति[पेति] चेति।। कर्मविनाशं विद्वदनुभवानुसारेण

प्रवुत्तां प्रतिषेधविध्यनुपपत्तिमपबाध्य ब्रह्मविद्विशेषविषये विद्यवा पापकषयो सक्व्य इत्याह -- एवमेव च मोक्ष उपपद्यत इति ।। इतरस्याप्येवमसंक्षेषः पाते तु॥

25 मपि ज्ञानाजस्यति, करथं तहि पाप्मानः प्रसूयन्त इति पापभ्हणमित्याशङ्याह- 1028

भाण्यम् श्ानेनाविरोष इत्याशङ्कय तनिराकरणाय पूर्वाविकरणन्यायातिदेश: करियते-इतर स्यापि पुण्यस्य कर्मण एवमघवदसंक्षेवो विनाशय ज्ञानवतो भवतः; कुतः१ तस्यापि स्वफळरेतुत्वेन ज्ञानफळपतिबन्धित्वमसद्गात्। "उमे उ हैवैष एते तरति" इत्यादिक्चतिष च दुष्कृतवतमुकृतस्यापि 5 मणाशब्दव्यपदेशात्, अकर्तात्मत्वबोधनिमिचस्य च कर्मक्षयस्य सुकत- दुष्कृतयोस्तुल्यरवात् "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि" इति चाविशेषकुतेः। यत्नापि केवळ एव पाप्मशब्द: पठचते, तत्ापि तेनैव पुण्यमप्याककित- मिति द्रष्टव्यम्, ज्ञानफलापेक्षया निकृष्टफळत्वात। अस्ति च श्ुरतौं पुण्येऽपि पाष्मशब्द: "नैन सेतुमहोराते तर तः" इत्यत्न सह दुष्क- 10 तेन सुकतमप्यनुक्रम्य, "सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते" इत्यविशेषेणैव पकृते पुण्ये पाष्मशब्दपयोगात्। "पाते तु" इति तुशव्दोज्वधार- णार्य:। एवं धर्माधर्मयोर्बन्धहेत्वोविद्यासामर्थ्याद क्षेपविनाशसिद्धेरवश्यं- भाविनी विदुष: शरीरपाते मुक्तिरित्यवधारयति ॥

15 अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ॥ ४-१-१५॥ पूर्वयोरधिकरणयोर्ज्ञाननिमित्तः सुकृतदुष्कृतयोरविनाशोऽबधारित :; स किमविशेषेणारब्घकार्ययोरनारब्धकार्ययोश भवति, उत विशेषेणा- नारब्घकार्ययोरेवेति विचार्यते। तत्न "उभे उ रैवैष एते तरति" प्रकटार्थविवरणम् 20 यत्नापि केवळ पवेति।। म्ञानसामथ्यादविशेषेण कर्मलये कि फलितमित्या- शङयाछ-पाते त्विति।। अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधे: ॥ वृत्तानुवादेन विचारमाह-पूर्वयोरिति ॥ "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि" इस्यविशेषभ्ुतेः "तस्य तावदेव चिरम्" इत्यादिश्ुतेश् संशयः । पूर्वाधिकर- 20 णम्यायेनाविशेषेणैव क्षय इत्याद-तत्नेति ॥ सिद्धान्ते सूत्रमवतार्प व्वापरे-

1029

अससूतभष्यिव्यास्यानम् [न.४. पा. १. सु.१५.

माच्यम् भासे प्रत्याह-अनारब्घकार्ये एव स्विति। अमवृत्तफळे एव पूर्वे जन्मान्तर- संचिते, अस्मिभपि च जन्मनि भाग्ज्ञानोत्पचे: संचिते, सुकतदुष्कते 5 ज्ञानाधिगमात्कषीयेते, न त्वारग्धकार्ये सामिशक्तफळे, याभ्यामेतड्रस्त- ज्ञानायतनं जन्म निर्मितम्। कत पतत्: "तस्य तावदेव चिरं यावम विमोक्ष्येऽय संपत्स्ये" इति शरीरपातावधिकरणात्क्ेममासे :; इतरथा हि जानादशेषकर्मक्षये सति स्थितिहेत्वभावाउज्ञानमाप्त्यन्तरमेव क्षेम- मश्नुवीत; तत्र शरीरपातम्रतीक्षां नाचक्षीत। ननु वस्तुवलेनैवायम- 10 कर्तात्मावयोध: कर्माणि क्षपयन्कय कानिचित्सपयेत, कानिचिच्योपेक्षेत? न हि समानेऽगिबीजसंपर्के, केषांचिद्ीजश्ति: क्षीयते, केर्षाचिम क्षीयते-इति शक्यमभ्ीकर्तुमिति: उच्यते-न तावदनाश्रित्यारन्ध- कार्य कर्माशरयं ज्ञानोत्पचिरुपपदते ; आश्रिते च तस्मिन्कळाळचक्-

प्रकटार्थविवरणम् 16 अमवृतफले एवेत्यादिना ।। तस्य श्ञानिनस्तावत् चिरं विलम्बनम्, यावज विमोश्मेते विमुच्यते देहात्। तकारलोपश्छान्द्स:। अथ संपस्से शरीरपात- समयमेव तदेष संपद्यत इति ज्ञानोत्पत्यनन्तरं सरसंपचने: शरीरपातावधि- करणलिद्ात् कज्िरकालं श्रीरावखानं गम्यमानं कर्मसद्धावं गमयतीत्यर्थः । न च तावदेव चिरं यावत् खातो भुआानस्येतिवत् शैश्यं विवक्षितमिति 20 वाचयम्, लक्षणाप्रसङ्गातः विद्यासामथ्यांदारम्भकक्षये शरीरावलाने कारणाभा- वात् लक्षणैव युक्कतेत्याह-ननु वस्तुवलेनैवेति। यथा तमोनिवर्तनसमेयें सवितर्युदितेऽप्यपवरकप्रबिष्टं तमो न निवर्तते, तथोदितेऽरपि ज्ञानदिवाकरे प्रबुतफलं कर्म न निवर्तिष्यत इत्याह-उच्यत इति । अवश्यं तावत् स्वोत्प- सपे तत्त्वव्ञानेन प्रवुत्तफलं कर्माधवणीयम्। सीकते व तसिन् कर्मणि कुळाल- 25 चक्रवत् प्रवृत्तवेगस्य तन्निवर्तनपाठवशूम्येन मध्ये कवासंभवात् भवति वेगलय-

१. T, Ti and TM. न मुच्यते ३. A omits उदिते २. T, TM and A. सामथ्ये 1030

मंनारण्पाचिकरणम् ११.] मकटांर्थविवरणम्

माष्यम् वत्मनृच्वेगस्यान्तराले प्रतिबन्धासंभवान्भ्वति वेगक्षयपतिपालनम् । अकर्लात्मत्ववोधोऽपि हि मिथ्याज्ञानवाधनेन कर्माण्युच्छिनचि : बाषित-

प्रकटार्थविवरणम् 5

परिपालनम्; तत्त्वज्ञानस्य थ तत्रिवर्तनपाटवशून्यत्वमुद्दालकादीनां तत्वदर्शि- नामेव शरीरधारणविषयभ्रुतिस्मृतिलियै:, तत्वदर्शिमिरेव गुरुशिष्यसंबन्ध- निर्देयान्यथातुपपत्या चानुगृहीतात् "तस्य तावदेव चिरम्" इति लिशाद्रम्यत इति माव:। नन्वकर्शात्मन्ञानं कर्मनिदानमज्ञानं निव्तयति; उपादानाभावे व कथंकारं कर्मानुवृत्तिरुदीर्येतेत्याशङ्कयाह - अकर्त्नात्मत्ववोधोऽपीति ।। 10 अकर्तृ म्रझाहमस्ीत्येवंरूपोऽनुभवो अन्मान्तरादिसकल संसारारम्भकजीवो-

तथापि जम्मान्तराध्यारम्भकरूपेण कंचित्कालमनुव्तते; तरवव्ञानम्युद्यमाजे न बाधते; कि तु प्रारब्धभोगसयकाल एव उदितं तब्रिहन्तीत्यर्थः। प्रयोगोऽपि- महज्ञानं न प्रवृत्तफलकर्मबीजदाहकम्, प्रवृस्तफलकर्मकार्यत्यात्, भोगवद् इति। 15 अनुबुत्तौ उषान्त: द्विचन्द्रज्ञानवत्।। संस्कारवश्रादिति ॥ संस्करोति व्यनकि द्वितीयं चन्द्रमिति संस्कार:, जलपात्रादि:, तद्वशात्; यथा प्रमाणरपेण बाधित- मपि चन्द्रमेदश्ञानं कश्ित्कालमनुवर्तते, जलपात्रादिविशमकालीनमेव चन्द्रै- कत्वज्ञानं निवर्तकं तदूदिति व्यवसा पूर्वोक्तप्रमाणवलादेव कल्प्यते। विविन्नास शककयो भावानां न सामान्यतोडष्टेन हातव्या:।। 20

यश् भास्करप्रभृतीनां प्रलाप: आश्रमाभावात् कर्माधनुवृत्तिः, जीवस्य प्रसीभावाद्, ब्रह्मणि तदसंभवाच "जीवन्नथ च मुक्तः"इत्यपि विर्दं पददय- मिस्यादि:, सोऽपि प्रागुकतपरिपाट्या प्रत्यूद एव । यतो जीवसंगन्बयेवा- शानादि वर्तमानकार्यसंपादकरूपेण वर्तत इत्यभाणि। जन्मान्तरादिसकल- संसारारम्मकाविद्याकामकर्मीदिबन्धण्वंसान्मुक्त: वर्तमानभोगभागित्वाच् जीव- 25 नित्यवियदधं पद्दयम्। म्रहीमूतत्वामिधानमप्यत्रहयत्वभ्रमध्याबुत्था।

१. Ti and TM. तन भवतीत्यर्थ: २. T and T'. सल्लार्क:

1031

अ्रस्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ.४. पा.१. सु. १६.

भाष्यम् नैवाल विवदितव्यम्-ब्रह्मविदा कंचित्काळं शरीरं ध्रियते न वा ध्रियत इति; कर्थं सेकस्य सवह्दयपरत्ययं ब्रह्मवेदनं देहधारणं चाप- रेण प्रतिक्षेप्तुं शक्येत; श्रुतिस्मृतिषु च स्थितपज्ञलक्षणनिर्देशेनैतदेव 5 निरुच्यते। तस्मादनारव्धकार्ययोरेव सुकतदुष्कृतयोविद्यासामर्थ्यात्क्षय इति निर्णय: ॥ [अभिहोत्राद्यधिकरणम्] अभिहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात्॥४-१-१६॥ पुण्यस्याप्यक्षेषविनाशयोरघन्यायोऽतिदिष्टः; सोऽतिदेशः सर्व- 10 पुण्यविषय इत्याशङ्क्य प्रतिवक्ति-अगिहोत्ादि त्विति। तुशब्द आश- शामपनुदति; यन्नित्यं कर्म वैदिकममिहोत्ादि, तत्तत्कार्यायैव भवति; ज्ञानस्य यत्कार्ये तदेवास्यापि कार्यमित्यर्थः; कुतः१ "तमेतं वेदानु- वचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यझ्ञेन दानेन" इत्यादिदर्शनात्। ननु ज्ञानकर्मणोर्विळक्षणकार्यत्वात्कार्यकत्वानुपपत्ति :- नैष दोष:, ज्वर- 15 मरणकार्ययोरपि दधिविषयोरगुडमन्तसंयुक्तयोस्तृप्तिपुष्टिकार्यदर्शनात; तद्द- प्रकटाथविवरणम्

विददनुभवीसद्धत्वाचय अस्यार्थस्य नात्र धाष्टर्यमात्रेण विवदितव्य- मित्याह-अपि चेत्यादिंना। अमिहोत्ादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनाव्॥

20 वस्वं सूत्रस्याक्रीकृत्य लाडलभोजनयोजीवमहेतुत्ववत् आ्ानकर्मणोः साक्षारपारं- १. Ti adds सद्योमुक्तमभिप्रेत्य कल्पिताचार्यगोचरः। जीवम्मुक्ति भ्रति शिष्ये स्वार्थमूढाश्र चक्रिरे॥ एको जीव: परं ग्रक्ष मोक्ष्यते मोक्षशास्त्रतः । जीवाभासाषयं शुण्मो जस्पन्तोSनलवर्जिते ।।

1032

अभिहोत्राधधिकरणम् १२.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् त्कर्मणोऽपि ज्ञानसंयुक्तस्य मोक्षकार्योपपके:। नन्वनारभ्यो मोक्षा, कथमस्य कर्मकार्यत्वसुच्यते१ नैष दोष:, आरादुपकारकत्वात्कर्मण :; ज्ञानस्यैव हि मापकं सत्कर्म मणाज्या मोक्षकारणमित्युपचर्यते; अत एव चातिकान्तविषयमेतत्कार्येकत्वाभिधानम्। न हि ब्रह्मविद आगा- 5 न्यभिहोत्रादि संभवति, अनियोज्यव्रह्मात्मत्वप्तिपचेः शाखतस्याविष- यत्वाद्। सगुणासु तु विद्यास कर्तृत्वानतिवुस्तेः संभवत्यागाम्यप्यग्नि- होतादि। तस्यापि निरभिसंधिनः कार्यान्तराभावाद्वियासंगत्युप- पचि: ।। किविषयं पुनरिदमश्ेषविनाशवचनम्, किविषयं वादो विनियोग- 10 वचनमेकेषां शाखिनाम् "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्" इति-अत उत्तरं पठति- अतोऽन्यापि होकेषामुभयोः॥४१-१७॥

अतोऽमिहोतादेनित्यात्कर्मणोऽन्यापि हास्ति साधुकृत्या, या फळ- मभिसंधाय क्रियते, तस्या एष विनियोग उक्त एकेषां शाखिनाम् 15 "सुहृद: साधुकृत्यासुपयन्ति" इति। तस्या एव चेदमघवद श्लेषविनाश- निरूपणम्-इतरस्याप्येवमसंक्षेष इति। तथाजातीयकस्य काम्यस्य कर्मणो वि्द्या प्रत्यनुपकारकत्वे संप्रतिपततिरुभयोरपि जैमिनिवादराय- णयोराचार्ययोः ॥

प्रकटार्थविवरणम् 20

पर्याभ्यां मोक्षहेतुत्वमुक्तम्। इदानी सगुणविद्याविषयत्वे सुत्रक् सामअस्य- माह-सगुणासु तु विद्यास्व्रिति। अतोऽन्यापि घेकेषासुभयोः॥ सूत्रान्तरमवतारयति-किंविषयं पुनरिति॥

१. A. सूलसाम- 1088

अससूत्रभाज्यव्यासयानम् [म. ४. पा. १. सु. १८.

माण्यम् [विद्याज्ञानसाधनाधिकरणम्] यदेव विद्ययेति हि॥ ४-१-१८॥ समधिगतमेतदनन्तराधिकरणे-नित्यममिहोतादिकं कर्म सुपक्ुणा 5 मोक्षपयोजनोद्देशेन कृतम् उपाचदुरितक्षय हेतुत्वद्वारेण सत्वशुद्धिकारणतां प्रतिपद्यमानं मोक्षपयोजनब्रह्माधिगमनिमित्तत्वेन ब्रह्मविद्यया सहैक- कार्य भवतीति: तल्राभिह्ोतादि कर्माङ्व्यपाश्रयविद्यासंयुक्त केवळं चास्ति-"य एवं विद्वान्यजति" "य एवं विद्वान् जुहोति" "य एवं विद्वाष्छंसति" "य एवं विद्वान्गायति" "तस्मादेवंविदमेव ब्रम्माणं 10 कुर्बीत नानेवंविदम्" "तेनोभौ कुरुतो यश्जैतदेवं वेद यश्च न वेद" इत्यादिवचनेभ्यो विद्यासंयुक्तमस्ति, केवळमप्यस्ति। तत्नेदं विचार्यते- कि विद्यासंयुक्तमेवाभिहोत्रादिकं कर्म समुक्षोविद्याहेतुत्वेन तया सहैक- कार्यत्वं प्रतिपद्ते, न केवळम्, उत विद्यासंयुक्तं केवलं चाविशेषे- गेति। ऊतः संशयः१ "तमेतमात्मानं यज्ञेन विविदिषन्ति" इति 18 यज्ञादीनामविश्ेषेणात्मवेदनाअत्वेन श्रवणात, विद्यासंयुक्तस्य चाभि- शेत्रादेविभिष्टत्वावगमात् । कि तावत्माप्तम्१ विद्यासंयुक्तमेव कर्माभि- रोत्रायात्मविद्याशेषत्वं प्रतिपद्यते, न विद्याहीनम्, विद्योपेतस्य विशिष्ट- त्वावगमाद्वियाविहीनात-"यद्हरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजय- त्येवंविद्वान्" इत्यादिश्चुतिभ्यः, "बुदया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं

20 प्रकटार्थविवरणम् यदेव विद्ययेति हि॥ वुर्तसङ्कीरतनेन विचारारम्ममाइ-समधिगतमिति॥ सबीज संशय- मुकत्वा पूर्वपक्षमार-विद्यासंयुक्तमेवेति । विद्याविदीनात्कर्मण: सकाशात् विद्यासंयुक्तस्य भीबवत्तरत्ववचनात् विशिष्टत्वावगमादित्यर्थ: । भुतिस्मृति- 25 किन्ान विशित्वमाह-यदहरेवेति । मुत्युमधर्मम्। "यदेव विदयया" इति

१. T' adds साभनवरस्प

1034

भा्यम् महास्यसि" "दूरेण हवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय" इत्यादिस्मृतिभ्य- भेति। एवं मासे प्रतिपादते- यदेव विद्ययेति हि। सत्यमेतत्-विद्यासंयुक्तं कर्मामिशोत्रादिक विद्याविहीनात्कर्मणोऽमिहोलाद्विशिष्टम्, विद्वानिव ब्राह्मणो विद्या- 5 विहीनाड्गाअणात्; तथापि नात्यन्तमनपेक्षं विद्याविदीनं कर्मामिशोत्रा- दिकम् : कस्मात्१ "तमेतमात्मानं यज्ञेन विविदिषन्ति" इत्यविशे-

विद्याविहीना द्विश्षिष्टत्ववगपाद्विया विही नममिहेत्ाद्यात्मविद्या हेतुत्वेना- नपेक्ष्यमवेति युक्तम्-नैतदेवम्; विद्यासहायस्यामिहोत्रादेविद्यानिमि-10 सेन सार्थ्यातिशयेन योगादात्मज्ञानं प्रति कश्चित्कारणत्वातिशयो भवि- ष्यति, न तथा विद्याविहीनस्य-इति युक्तं कल्पयितुम्; न तु "यहेन विविदिषन्ति" इत्यत्नाविश्ञिषेणात्मज्ञानाऋत्वेन श्रुतस्याभि- रोलादेरनऋत्वं अक्यमभ्युपगन्तुम्; तथा हि श्रुति :- "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवच्तरं भवति" इति विद्यासंयुक्तस्य 15 कर्मणोऽमिहोत्रादेवीर्यवत्तरत्वाभिधानेन स्वकार्ये प्रति कंचिदतिक्षयं शुवाणा विद्याविदीनस्य तस्यैव तत्पयोजनं प्रति वीर्यवच्वं दर्शयति; कर्मणश्र वीर्यवच्चं तत्, यत्सपयोजनसाधनपसहत्वम्। तस्माद्विधा- संयुक्त नित्यममिहोत्नादि विद्याविहीनं चोभयमपि सुम्ुक्षुणा मोक्षपयो- जनोदेसेनेह जन्मनि जन्मान्तरे च मागव्ञानोत्पत्तेः कृतं यत्, तदथा- 20 सामर्थ्ये म्रह्माधिगमम्तिबन्धकारणोपाचदुरितक्षयहेतुत्वद्वारेण ब्रआ्माधि- गमकारणत्वं प्रतिपद्यमानं श्रवणमननश्रद्धातात्पर्योदयन्तरतकारणापेक्षं अझ्मविद्यया सहैककार्ये भवतीति स्थितम् ।। प्रकटार्थविवरणम् भुतेहहि वतादवियासहितस्य वीर्यवत्तरत्वाभिधानेनेतरस्यापि वीर्ववत्तरत्वमय- 25 गम्बते, तत्ात्तद्ष्यपेक्ितव्यमिति संक्षेपः।। १. Ts add निम्दितानाश्रमिकर्मणो विद्यायत्वे सिद्धे न शक्का विद्याविरीने। अतः प्रचितमिदम्।।

1035

मसमूतभाष्यव्याखयानम् [ब. ४. पा. १. स. १९.

भाष्यम् [इतरक्षपणाघिकरणम्] भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते॥४१ अनार्घकार्ययो: परुण्यपापयोर्विद्यासामर्थ्यात्क्षय उक्तः। इतरे 5 स्वारग्घकार्ये पुण्यपापे उपभोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म संपदते, "तस्य ताबदेव चिरं यावभ विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" इति "ब्रसैव सन्ब्रभा- ज्येति" इति चैवमादिश्ुतिभ्यः । ननु सत्यपि सम्यग्दर्शने यथा

वर्तेत-न, निमिचाभावात्। उपभोगशेषक्षपणं हि तत्ञानुवृत्ति- 10 निमिचम्, न च तादसमत्र किंचिदस्ति। नन्वपर: कर्माशयोऽभिनव- सुपभोगमारप्स्यते-न, तस्य दग्धबीजत्वात्; मिथ्याज्ञानावष्टम्भं हि कर्मान्तरं देहपात उपभोगान्तरमारभते; तब मिथ्याज्ञानं सम्यर्वानेन दग्धम्-त्यतः साध्वेतदारब्घकार्यक्षये विदुषः कैवल्यमवश्यं भवतीति॥। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्येस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- 15 शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृती शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये चतुर्थोष्यायस्य पथम: पाद:।। प्रकटार्थविवरणम् भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपधते।।

20 विद्ानारण्यकर्मभोगक्यानम्तरमपि संसारी, विध्यावरवेऽपि संसारसंबन्ध- योग्यत्वात्, पूर्वकार्लाि्रशविदिवेत्यतुमानं पूर्वपक्षबीजमाह-ननु सत्यपीति ।। सुनाध्यतुभवनिमित्तकर्मवत्त्वमुपाधिरित्याह - न निमिचाभावादिति।। साधनध्यापकसवादतुपाधित्वं शङ्कते- नन्वपर इति ।। "अथ संपतसे" रत्याविभुतिवाधाद् बीजामावस्य क विद्धयनुमवसिद्धत्वान्ञपूर्व कर्मातुमातुं 25 शमबत इत्याइ-न तस्येति।। इति श्रीमण्छारीरकमीमांसामाध्यविवरणे प्रकटायें बतुर्थस्ाग्यायस्य प्रथम: पाठ: समास:।।

1036

अथ द्वितीय: पाद:

-: 0 :-

भाष्यम् [वागषिकरणम्] वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च॥ ४-२-१॥ अथापरासु विदासु फलमापये देवयानं पन्थानमवतारयिष्यन् 5 प्रथर्म तावदथाशास्रमुत्कान्तिक्रममन्वाचष्टे; समाना हि विद्धदविदुषो- रुत्कान्तिरिति वक्ष्यति ॥। भस्ति पायणविषया श्रुति :- "अस्य सोम्य पुरुषस्य भयतो वाब्यनसि संपद्यते मनः प्राणे पाणस्तेजलि तेजः परस्यां देवतायाम्" इति। किमिह वाच एव उत्तिमश्या मनसि संपधिरच्यते, उत वाग्ु- 10 सेरिति विश्वय:। तत्र वागेव तावत् मनसि संपद्यत इति भाप्तम् : तथा

प्रकटार्थविवरणम्

वाब्यनसि दर्शनाच्छव्दराय ।। पाद्सङ्गतिमाइ-अथापरास्विति ॥ पूर्वपादान्ते परविद्याफकं निरन्ब इदानीं अपरविद्याफलप्रापये वृतीयपादे देवयानमवतारयिष्यन द्वितीयपादे 15 तावदुत्कान्तिकममाहेत्यर्थ: । ननु विदुष उत्कान्स्यभावात् कथं तशिरूपण- मित्याशङ्पाह-समाना हीति ।। निगुणपरमझमविदो यदयपि नास्त्युत्काम्तिः,

संसेपतः पादार्थमुक्स्वा आद्याधिकरणविषयमाह-अस्तीति ॥। प्रयतः प्रथाणं कुवतः, उचिक्रमिषोरित्यर्थ:। [कर्तृष्युत्पत्या इष्द्रियप्रतिमानाव्] 20 करणव्युत्पस्या सबुचिम्रतिमानाच संशयमाह-किमिहेति ॥ "बाब्यनसि" इति रन्दादुच्नारेज मागिन्ट्रियसैव मनसि छय इत्याइ-तत्र वागेवेति।। 1037

ब्रससूत्रभाष्यव्यालयानम् [न. ४. पा.२. स.१.

माध्यम् हि श्ुतिरनुगनहीता भवति: इतरथा लक्षणा स्यात् : श्ुतिलक्षणाविभ्रये व श्रुतिर्न्याय्या, न लक्षणा; तस्मात वाच एवायं मनसि प्रलय इति। एवं मासे, श्ूम :- वाग्वृचिरमनसि संपद्यत इति। कयं वाग्वृचिरिति 5 व्यार्यायते, यावता "वाब्यनसि" इत्येव आचार्य: पठति१ सत्य- मेतत् : पठिष्यति तु परस्तात्-"अविभागो वचनात्" इति; तस्ा- दव वृत्युपशममात्रं विवक्षतीति गम्यते। तथ्वमळयविवक्षयां तु सवेलैव अविभागसाम्यात् किं परतैव विशिध्यात्-"अविभागः" इति; तस्मादल वृष्युपसंहारविवक्षा। वाग्वृचि: पूर्वसुपसंडियते मनोनचाव- 10 वस्थितायामित्यर्थ:। कस्मात् १ दर्शनात्-दश्यते हि वाग्वचेः पूर्वोप- संहारो मनोवृत्ी विद्यमानायाम्; न तु वाच एव त्िमत्या मनस्युप- संहार: केनचिदपि द्रधु सकयते। नतु श्रुतिसामर्थ्यात् वाच एवार्यं मन- स्यप्ययो युक्त इत्युक्तम्-नेत्याह, अतत्मकृतित्वाद : यस्य हि यत सत्पचि:, तस्य तत्र मळयो न्याय्य:, मृदीव शरावस्य न च मनसो 15 वागात्पद्यत इति किंचन प्रमाणमस्ति। वृष्युद्वाभिभवौ तु अमकृति- समाश्रयावपि दश्येते: पार्थिवेभ्यो हि इन्घनेभ्यस्तैजसस्याभेर्वचिरद्- प्रकटार्थविवरणम्

इन्द्रियप्रवृत्तिविरोधिनि मनःसंसर्गविशेषे सति मनसि पदनम्यापार- चिळय इत्युपचर्यत इस्याद-वाग्युचिर्मनसीति ।। सूत्राजरविरोधमाशङ्टप 20 परिहरति-कथमित्यादिना ॥ उपरितनसूनवलादित्यं व्याक्यायते। तत्र हि विद्यायलादिष्द्रियाणं म्रसण्यविभागापतिरिति वस्पति। तद्धिशेषामिधानं व्यर्थ भवेद, सर्वत्रैवेन्द्रियाणां सरूपम्रबिलये विवकिते सतीत्र्य। इन्द्रिय- स्यातीन्द्रियत्वाद्यदयपि प्रत्यक्षेण द्र्ष्ट न शक्यते, तथापि भुतियळ्राद्वगन्तुं राज्यत इत्वाह-ननु श्रुतीति । श्रुतिरण्यतुपपत्रमर्थ न मूत इत्वाह सिद्धान्ती- 25 अतत्मकृतित्वादिति । प्रकती हि विकारळयो उडपते। वाचस मन:प्रकृति- कत्वामाचाचन ळयोऽलुपपत्र इत्यर्थ:। सर्हातत्पमकृतित्वादेव प्रतुश्युपसंडा- रोडवि न सिथ्बतीत्याशदपार-हत्युद्रवाभिभनी स्विति। सूनमानमय- 1038

मनोडधिकरणम् २.]

माध्यम् वति, अप्मु च उपसाम्यति। कयं तर्मस्तमिन्पक्षे सब्द :- "वाब्यनसि संपदते" इति१ अत आह सव्दाचेति-शब्दोऽप्पस्िन्पस्षेऽवकरपते।

अत एव च सर्वाण्यनु॥ ४-२-२॥ 5

"तस्मादुपशान्ततेजाः। पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानैः।" इत्यत्न अविश्रेषण सर्वेषामेवेन्द्रियाणां मनसि संपचि: श्रृयते; तल्नापि अत एव वाच इव चश्षुरादीनामपि सवृत्तिके मनस्यवस्थिते वृत्तिलोपदर्शनाव् तस्वमळयासंभवात् शब्द्रोपपचेश्र चिद्वारेणैव सर्वाणीन्द्रियाणि मनोऽ- नुवर्तन्ते। सर्वेषां करणानां मनस्युपसंहाराविशेषे सति वाचः पृथ- 10 ग्यरणम् "वाज्यनसि संपधते" इत्युदाहरणानुरोषेन ॥ [मनोऽधिकरणम् ] तन्मनः प्राण उत्तरात्॥ ४-२-३।। समधिगतमेतत्-"वाब्यनसि संपद्यते" इत्यन्न हतिसंपचिविव- क्षेति; अथ यदुचरं वाक्यम् "मनः प्राणे" इति, किमलापि वचिसंप- 15 प्रकटार्थविवरणम् तारयति-कथं तर्हीति।। अत एव च सर्वाण्यनु।। वाच्युकन्यायं चक्षुरादावतिदशति-अत एवेति ॥ अनुशष्देनातुवर्तनं सुतरितम्। उपशाग्तमौष्ण्यस्पर्शलिकं तेजोऽस्ेति तथोक:। इन्द्रियैर्मनसि 20 संपधमानैः पुनर्मवं प्रतिपद्यत इस्यन यद्यविशेषेणेन्द्रियाणां मनसि प्रत्युपसं- हारो विवसिता, किमिति तर्थ्यांधे वाच: पृथम्महणमित्याशङ्याह-सर्वेषां करणानामिति ।। तन्मन: प्राण उचचराव ।।

1089

ब्र ह्म सूत भाष्यव्यारू्यानम् [म. ४. पा. २, सू. ई.

भाप्यमू

सिरेव विवक्ष्यते, उत वृत्िमत्ंसपचि :- इति विचिकित्सायाम्, वचिम- त्संपत्तिरेव अत्र इति पाप्तम्, श्ुत्यनुग्रहात्, तत्मकृतिकत्वोपपचेश। तथा हि-"अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणः" इत्यभ्योनि 5 मन आमनन्ति, अव्योनि च पाणम्: आपश्चान्मसजन्त इति क्रतिः। अतञ्ञ यन्मन: प्राणे पलीयते अन्मेव तदप्सु मलीयते; अर्भ हि मन: आपश् प्राणः, मकृतिविकाराभेदादिति। एवं पराप्ते सूम :- तदपि अगृहीतबाह्येन्द्रियव्वत्ति मनो वृत्तिद्वारेणैव माणे पळीयत इति उत्तरा- द्वाक्यादवगन्तव्यम्: तथा हि सुषुप्सोर्ममर्षोत्च पाणवृत्ती परिस्पन्दा- 10 त्मिकायामवस्थितायाम्, मनोतृत्तीनामुपशमो द्यते; न च मनसः स्वरूपाप्ययः प्राणे संभवति, अतत्पकृतित्वाद। ननु द्श्ितं मनसः माणप्रकृतित्वम्-नैतत्सारम्; न हि ईदृशेन पाणाडिकेन तत्पकृति- त्वेन मनः पराणे संपत्तुमईति; एवमपि हि अन्ने मनः संपदेत अष्यु चामम्, अप्सेव च प्राण :; न हेतस्मिन्नपि पक्षे प्राणभावपरिणता- 15 भ्योऽद्द्रयो मनी जायत इति किंचन प्माणमस्ति : तस्मात् न मनसः माणे सरूपाध्ययः। वृत्यप्ययेऽपि तु शब्दोऽवकल्पते, वृतिवृत्तिमतोरमेदोप- चारादिति द्शितम्॥

प्रकटार्थविवरणम्

अधिकं हेतुमाह-तत्मकृतित्वोपपचेश्षेति। प्राणाकारपरिणतानामपां मनः- 20 संस्पिताआकारपरिणामात् परंपरया मनसः प्राणप्रकृतित्वोपपसे: प्राणे स्वरूप- उयो घटत इत्यर्थः । मनःप्राणयोः सरूपेण प्रकृतिविकारमावाभावादसं भवति मुख्यायें मनःपरिस्पन्दस्य प्राणायत्तत्वमात्रेण प्राणे वृत्तिलय हत्युप- चर्यत इस्याह-एवं पास्ते भूम इत्यादिना। प्राणाडिकेन व्यवह्दितेन। प्राणवादे प्राणस्य वायुविकारत्वाभिधानान्स्त्यम्मयत्वम्, तथापि प्रौठवादेन "अभ्रमयं

एवमपि सन्न इति।।

१. T and T'. नास्याम्मयार्य

1040

अभ्यक्षाधिकरणम् ३.] पकटार्थविवरणम्

भा्यम् [अध्यक्षाधिकरणम्] सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः॥४-२-४॥ स्थितमेतत्-यस्य यतो नोत्पत्तिः, तस्य तस्मिन्वृत्तिपछय:, न स्वरूपप्रलय इति; इदमिदानीम् "पाणस्तेजसि" इत्यत्न चिन्त्यते- 5 किं यथाश्रुति माणस्य तेजस्येव वृत्युपसंहारः, किंवा देहेन्द्रिय- पञ्चराध्यक्षे जीव इति। तत्र श्रतेरनतिशङ्गत्वात्-म्राणस्य तेजस्येव संपत्ति: स्यात, अश्चतकल्पनाया अन्याय्यत्वात्-इत्येवं प्राप्ते प्रति- पद्यते-सोऽध्यक्ष इति। स प्रकृतः प्राणः, अध्यक्षे अविद्याफर्मपूर्व- प्रज्ञोपाधिके विज्ञानात्मनि अवतिष्ठते; तत्प्रधाना पाणवृत्तिर्भेवतीत्यथ :; 10 कुतः१ तदुपगमादिभ्यः। "एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति यत्रैतदूर्ध्वोच्छवासी भवति" इति हि श्रुत्यन्तरम् अध्य- क्षोपगामिनः सर्वान्पाणान् अविशेषेण दर्शयति; विशेषेण च "तमु- त्क्ामन्तं प्राणोऽनूत्क्ामति" इति पञ्चवृत्तेः प्ाणस्य अध्यक्षानुगामितां दर्शयति, तदनुृचितां च इतरेषाम् "प्राणमनूत्कामन्तं सर्वे माणा 15 अनूत्क्रामन्ति" इति; "सविज्ञानो भवति" इति च अध्यक्षस्य अन्त- र्विज्ञानवस्वप्रदर्शनेन तस्मिन् अपीतकरणग्रामस्य माणस्य अवस्थानं गम-

प्रकटार्थविवरणम्

सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ।

वृत्तानुवादपूर्वकं संशयमाह-स्थितमित्यादिना । "प्राणस्तेजसि" 20 तथा "इममारमानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति" इति श्रुतिद्वयदर्श- नातू संशयमुक्त्वा पूर्वपक्षमाह-तत्र श्रुतरिति॥ सिद्धान्तसूतं योजयति- स प्रकृत इत्यादिना ।

1041

[म.४. पा. २ सू ५.

मान्यम् यति। ननु "प्राणस्तेजसि" इति श्रयते; क्यं माणोऽध्यक्ष इत्य- धिकावापः करियते१ नैष दोष:, अध्यक्षप्रधानत्वादुत्कमणादिव्यवद्- रस्य, श्ुत्यन्तरगतस्यापि च विशेषस्यापेक्षणीयतवाद्।। कथं तर्हि "पाणस्तेजसि" इति श्रुतिरित्यत आह-

भूतेषु तच्छूतेः॥ ४-२-५॥

स प्ाणसंपृक्तोऽध्यक्षः तेज:सहचरितेषु भूतेषु देहबीजभूतेषु सक्ष्मेप अवतिष्ठत इत्यवगन्तव्यम् "प्राणस्तेजसि" इति श्रुतेः । ननु च इयं श्रुतिः प्राणस्य तेजसि स्थिर्ति दर्शयति, न पाणसंपृक्तस्याध्यक्षस्य- 10 नैष दोष:, सोऽधयक्षे-इति अध्यक्षस्याप्यन्तराले उपसंख्यातत्वात्; योऽपि हि क्ग्नान्मथुरां गत्वा मथुराया: पाटलिपुत्रं व्रजति, सोऽपि स्ुघात्पाटलिपुत्रं यातीति शक्यते वदितुम्; तस्मात "माणस्तेजसि" इति प्ाणसंपृक्त स्याध्यक्षस्यैव एतत तेज:सहचरितेषु भूतेष्ववस्थानम् ॥ कथं तेज:सहचरितेषु भूतेष्वित्युच्यते, यावतैकमेव तेजः श्रूयते- 15 "प्ाणस्तेजसि" इति! अत आह-

प्रकटार्थेविवरणम्

यथा राङः प्रयाणाभिप्नायमात्रेण सर्वे भृ्या अभिसमायान्ति वमेवेति भुतेरर्थाभिधानायोत्तरं सूत्रमवतारयति-कथं तर्हि प्राणस्तेजसीति॥ भूतेषु तच्छतेः ॥ 20 उभयविधश्रुत्यनुग्रहाय "प्राणस्तेजसि" इत्यव्यवधानं बाधित्वा प्राणस्य वृतिलयो ऽभ्युपगन्तव्य इत्यर्थ: ॥ भूतेष्विति बहुवचनं तेजशशष्दस्योपलक्षणार्थत्वमग्गीकुत्योक्म्; तदाक्षिप्य समाघसे-कथं तेजस्सचरितेष्वित्यादिना।।

1042

मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नैकस्मिन्दर्शयतो हि॥४-२-३॥ न एकस्मिनेव तेजसि शरीरान्तरप्रेप्सावेलायां जीवोऽवतिष्ठते, कार्यस्य शरीरस्यानेकात्मकत्वदर्शनाद्। दर्शयतश्र एतमर्थे प्श्नमति- बचने "आप: पुरुषवचसः" इति; तद्वयाख्यातम् "त्र्यात्मकत्वाच 5 भूयस्त्वात" इत्यत्न । श्रतिस्मृती च एतमर्य दर्शयतः; श्रतिः "पृथ्वी- मय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयः" इत्यादया; स्पृतिरपि "अण्व्यो मात्राविनाशिन्यो दशार्धारना तु या: स्मृताः । ताभि: सार्धमिदं सर्वे संभवत्यनुपूर्वशः।।" इत्याद्या। ननु च उपसंहृतेषु वागादिपु करणेषु शरीरान्तरपेप्सा- 10 वेलायाम् "कायं तदा पुरुषो भवति" इत्युपक्रम्य श्त्यन्तरं कर्मा- श्रयतां निरूपयति-"तो ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरथ ह यत्मस्सं- सतुः कर्म हैव तत्पशशंसतुः" इति। अत्ोच्यते-तत्र कर्मपयुक्तस्य ग्रहातिग्रहसंज्ञकस्य इन्द्रियविषयात्मकस्य बन्धनस्य पत्तिरिति कर्मा- श्रयतोक्ता; इह पुनः भूतोपादानादददान्तरोत्पत्तिरिति भूताश्रयत्व- 15 मुक्तम्: परशंसाशब्दादपि तत्र प्राधान्यमात्रं कर्मणः प्दर्शितम्, न त्वाश्रयान्तरं निवारितम् : तस्मादविरोध: ।

प्रकटार्थविवरणम्

नैकखिमिन् दर्शयतो हि॥ अण्व्य: सुक्ष्माः। मीयन्त इति मात्रा। प्राओलोक्षादविनाशिन्यः। दशार्धानां 20 पञ्चानां भूतानामित्यर्थः। जीवस्य भूताश्चयत्वं श्रुत्यन्तरविरुद्धमिति शङ्कते- ननु चेत्यादिना॥ तौ याझवल्कयार्तभागौ। मन्त्रणं कृत्वा यज्जीवाधार- भूतमूचतुः कर्मैव तदुक्तवन्ताषिति श्रुतेरवचने बन्धप्रयोजकत्वेन कर्मणामाश्रयत्व मुक्तम् ; भूतानां तूपादानत्वेनेत्यविरोधमाह-अत्ोच्यत इति॥

१. TM adds के

1043

ग्ासूत भाष्यव्यारयानम् [म. ४. पा.२ लू. ७.

भाष्यमू

[आसृत्युपकमाधिकरणम्] • समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य।। ४-२-७॥

5 सेयमुत्क्ान्तिः किं विद्वदविदुषोः समाना, किं वा विशेषवती- इति विशयानानां विशेषवतीति तावत्माप्तम्। भूताश्रयविशिष्टा श्रेषा; पुनर्भवाय च भूतान्याश्रीयन्ते; न च विदुषः पुनर्भवः संभवति। "अमृ- तत्वं हि विद्वानश्नुते"-इति स्थितिः; तस्मादविदुष एव एषा उत्कान्तिः । ननु विद्यापकरणे समाम्नानात् विदुष एव एषा भवेत- 10 न, खवापादिवत् यथामाप्तानुकीतेनात; यथा हि "यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम" "अशिशिषति नाम" "पिपासति नाम" इति च सर्वपाणि- साधारणा एव स्वापादयोऽनुकीर्त्यन्ते विद्यापकरणेऽपि प्रतिपिपाद- यिषितवस्तुप्रतिपादनानुगुण्येन, न तु विदुषो विशेषवन्तो विधि- त्स्यन्ते; एवम् इयमपि उत्क्रान्तिः महाजनगतैवानुकीर्त्यते, यस्यां 15 परस्यां देवतार्यां पुरुषस्य प्रयतः तेजः संपद्यते स आत्मा तत्वमसि- इत्येतत्प्रतिपादयितुम् । प्रतिषिद्धा च एषा विदुष :- "न तस्य माणा उत्क्ामन्ति" इति। तस्मादविदुष एवैषेति॥

प्रकटार्थतरिवरणम्

समाना चासत्युपकरमादमृतत्वं चानुपोष्य।। 20 अनन्तरनिरूपितोत्कान्तिर्विषयः । नत्र "विद्ययामृतमश्नुते" इति भ्रुनेः "अस्य सौम्य पुरुषस्य" इत्यविशेषश्रुतेश्च संशयमाह-सेयमिति॥ विशयानानां सन्दिहानानां सताम्। अविदुष एवेनि विशेषवतीति पूर्वपक्षत्वंन प्राप्तमित्यर्थः। पूर्वपक्षमाक्षिप्य समाधत्ते-ननु विद्येत्यादिना ॥ सृतेर्मार्गस्योपक्रमात् अर्वा-

1044

संसार्यपदेशाधिकरणम् ५.j प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् एवं मासे, न्ूम :- समानैवैषा उत्क्रान्तिः "वाख्मनसि" इत्याधा विद्वदविदुषोः आसृत्युपक्रमात् भवितुमईति, अविशेषश्रवणात्; अवि- द्वान् देहबीजभूतानि भूतसूक्ष्माण्याश्रित्य कर्मपयुक्तो देहग्रहणमनुभवितुं संसरति, विद्वांस्तु ज्ञानपकाशितं मोक्षनाडीद्वारमाश्रयते-तदेतत् 5 "आसृत्युपकरमात्" इत्युक्तम्। ननु अमृतत्वं विदुषा पाप्तव्यम्, न च तद्देशान्तरायत्तम्, तत्न कुतो भूताश्रयत्वं सृत्युपक्रमो वेति-अत्ोच्यते- अनुपोष्य च इदम्, अदग्ध्वा अत्यन्तमविद्यादीन्क्ेशान, अपरविद्या- सामर्थ्यात् आपेक्षिकममृतत्वं प्रेप्सते; संभवति तत्न सृत्युपकरमः, भूता- श्रयत्वं च-न हि निराश्रयाणां प्राणानां गतिरुपपद्यते; तस्माददोष:।। 10

तदापीतेः संसारव्यपदेशात्॥४-२-८॥ "तेजः परस्यां देवतायाम्" इत्यत्न प्रकरणसामर्थ्यात् तत् यथा- मकृतं तेजः साध्यक्षं समाणं सकरणग्रामं भूतान्तरसहितं प्यतः पुंसः परस्यां देवतायां संपद्यत इत्येतदुक्तं भवति; कीदृशी पुनरियं संपत्तिः 15 स्यादिति चिन्त्यते। तत्न आत्यन्तिक एव तावत् स्वरूपप्रविलय इति

प्रकटार्थविवरणम् क्कर्मिणां सगुणोपासकानां चोत्कान्तिस्तुल्यैवेत्याह-समानैवैषेति । पूर्व- पक्षबीआपाकरणाय सूत्रभागं व्याचष्टे-अनुपोष्य चेदमिति॥ तदापीते: संसारव्यपदेशात् ॥ 20

पूर्वोदाहतोत्क्रान्तिवाक्यस्य शेषं व्याख्याय संशयमाह-तेजः परस्या- मित्यादिना ॥ किमात्यन्तिकसंपत्तिः, किवा नेति संपत्तरुभयथा दर्शनात् संशये पूर्वपक्षमाह-तत्नात्यन्तिक एवेति॥ "परस्यां देवतायाम्" इति भरूयमाणा सत्संपत्तिरात्यन्तिकी, अन्त्यंकालीनसत्संपत्तित्वात्, परग्रक्ष-

१. T1. अत्यम्त

1045

[अ. ४. पा. २. स. ९

भाध्यम् पाप्तम्, तत्पकृतित्वोपपतेः; सर्वस्य हि जनिमतो वस्तुजातस्य प्रकृतिः परा देवतेति प्रतिष्ठापितम्; तस्मात् आत्यन्तिकी इयमविभागापत्ति- रिति। एवं प्राप्ते, ज्रूम :- तत् तेजआदि भूतसूक्ष्मं श्रोतादिकरणा- 5 श्रयभूतम्, आपीतेः आ संसारमोक्षात् सम्यग्ज्ञाननिमित्तात् अवतिष्ठते । "योनिमन्ये प्रपदन्ते शरीरत्वाय देहिन:। स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्ुतम् ।।"

इत्यादिसंसारव्यपदेशात्; अन्यथा हि सर्वः प्रायणसमय एव उपाधि- पत्यस्तमयादत्यन्तं ब्रह्म संपद्येत, तत्र विधिशास्त्रमनर्थेकं स्यात्, विद्या- 10 शास्तं च; मिथ्याग्ज्ञाननिमित्तश्चबन्धो न सम्यग्ज्ञानाहते विस्त्रंसितुमईति; तस्मात् तत्पकृतित्वेऽपि सुषुपमलयवत्ं बीजभावावशेषैव एषा सत्सं- पच्तिरिति।।

सूक्ष्मं प्रमाणतश्र तथोपलब्धेः ॥। ४-२-९॥

तच्च इतरभूतसहितं तेजो जीवस्यास्माच्छरीरात् मवसत आश्रयभूतं 15 स्वरूपतः प्रमाणतश्ञ सूक्ष्मं भवितुमईति। तथा हि नाडीनिष्कमणश्रवणादि- भ्योऽस्य सौक्ष्म्यमुपलभ्यते। तत्र तनुत्वात्संचारोपपत्ति :; स्वच्छत्वाच्च अपरतीघातोपपत्ति :; अत एव च देहान्निर्गच्छत् पार्श्चस्थैर्नोपलभ्यते।

संपत्तिवदित्यर्थः। यत्पूर्व स्वरूपविलयाभावे कारणमुक्तमतत्प्रकृतित्वम्, तदपीह 20 नास्तीस्याह-तत्पकृतित्वोपपत्तेरिति॥

सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्घेः ।

देहान्तरोपभोगाय कर्मज्ञानविध्यन्यथानुपपत्या अनुमानं बाधित्वा पुनरु- त्थानयोग्यसावशेषसंपत्तिरुक्ता सिद्धान्ते।. तत्र स्वरूपेण पृथग्विद्यते चेत्कि- मिति पार्श्वस्पैनोपलभ्यत इति प्रासङ्गिकमाशङ्कयाह-सूक्ष्मं प्रमाणतश्चेति॥

1046

प्रतिषेधाधिकरणम् ६.] प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् नोपमर्देनातः।४-२-१०॥ अत एव सूक्ष्मत्वात् न अस्य स्थूलस्य शरीरस्योपमर्देन दाहादि निमित्तेन इतरत्सूक्ष्मं शरीरमृपमृदते।। अर्थैव चोपपत्तेरेष ऊष्मा ॥४-२-११॥ 5

अस्यैव च सूक्ष्मस्य शरीरस्य एष ऊष्मा, यमेतस्मिञ्जीवशरीरे संस्पर्शेनोष्माणं विजानन्ति। तथा हि मृतावस्थायाय् अवस्थितेऽपि देहे विद्यमानेष्तपि च रूपादिपु देहगुणेपु, न ऊष्मा उपलभ्यते, जीव- दवस्थायामेन तु उपलभ्यते-इत उपपद्यते प्रसिद्धशरीरव्यतिरिक्त- व्यपाश्रय एव एष ऊष्मेति। तथा च श्रुति :- "उष्ण एव जीविष्य- 10 कशीतो मरिष्यन्" इति ॥ [प्रतिपेधाधिकरणम्] प्रतिषेधादितिचेन्न शारीरात् ॥४-२-१२।। "अमृतत्वं चानुपोष्य" इत्यतो विश्ञेषणात् आत्यन्तिकेऽमृतत्वे गत्युत्कान्त्योरभावोऽभ्यृपगतः; तत्नापि केनच्चित्कारणेन उत्क्रान्ति- 15 प्रकटार्थविवरणम् नोपमर्देनात: ।। अस्यैव चोपपत्तेरेष ऊष्मा । तत्सन्वावे श्रुतिलिङ्गमाह-अस्यैव चेति॥

प्रनिषेधादिनिचेन् शारीरात् । 20

व्यवहितेन सम्बन्धमाह-अमृन्त्वं चेति ॥ गंत्वां यदमृतत्वं प्राप्यने तदास्यन्तिकं न भवनि, कितु अविद्यादिक्केशानदगवैवेति सूत्रकृना विशेष-

१. TM. संगत्व २. T and T1. किञ्व

1047

ब्रह्मसूत्रभाध्यव्यारयानम् [न. ४. पा. २. स्. १२.

भा्यम् माशङ्य प्रतिषेधति। "अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप- काम आत्मकामो भवति न तस्य पाणा उत्कामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रहा- प्येति" इत्यतः परविद्याविषयात्प्तिषेधात् न परब्रह्मविदो देहात्मा- णानामुत्कान्तिरस्तीति चेत्, नेत्युच्यते, यतः शारीरादात्मन एष उत्क्ान्तिप्रतिषेध: प्राणानाम्, न शरीरात्। कथमवगम्यते "न तस्मा- त्माणा उत्क्रामन्ति" इति शाखान्तरे पश्चमीमयोगात; संबन्धसामान्य- विषया हि षष्ठी शाखान्तरगतया पञ्चम्या संबन्धविशेषे व्यवस्थाप्यते; "तस्मात्" इति च प्राधान्यात् अभ्युदयनिःश्रेयसाधिकृतो देही 10 संबध्यते, न देहः; न तस्मादुच्चिकमिषोर्जीवात् पराणा अपकरामन्ति- सहैव तेन भवन्ति इत्यर्थः ॥ समाणस्य च पवसतो भवत्युत्क्ान्तिर्देहादित्येवं पाप्ते, मत्युच्यते- प्रकटार्थविवरणम् जोपादानेन तस्मिश्ेषाधिकरणे परविदो गत्युत्कान्स्योरभावोऽभयुपमतो यद्यपि,

षेघतीस्यर्थः। प्रथमं सिद्धान्ताशङ्कामुपन्यस्य पूर्वपक्षमुपन्यस्यति आद्यसूत्रेणेति व्याचष्टे-अथाकामयमान इत्यादिना । अकामो बाह्यविषय [यकाम]- रहितः; निष्काम: आान्तरकामवासनारहितः; आपकामः आप्तपरमानन्दः आात्मकाम: सर्वात्मैकत्वदर्शी; [तभ् पूर्व पूर्व प्रतिपरस्य परस्य हेतुत्वं द्रष्टव्यम्। 20 नग्वेकत्र षष्ठीप्रयोग:, अपरत्र पञ्चमीप्रयोग: तत कथं निर्णय इत्याशङ्कयाह- संबन्धसामान्येति ॥ काण्वश्रुतौ संबन्धसामान्यविषया षष्ठी; सा संबन्ध- विशेषमाकाहमाणा माध्यन्दिनशाख्रागतया पञ्चम्यापादानलक्षणे संबन्ध- विशेषे व्यवस्थाप्यते; अतो जीवापादानकमुश्कमणं प्रतिषिध्यत इत्यर्थ: । ननु माध्यन्दिनानां तच्छन्दन देहं परामृश्य देदापादानोत्कान्तिप्रतिषेध: 52 कि न भवतीस्याशङ्कयाह तस्मादिति चेति ।। जीवेन सह भावे कि सिद्ध- मिस्यत आह-समाणस्य चति॥

१. TM and A omit अकामा ... द्रष्टव्यम् २. TM omits चेति

1048

प्रतिषेधाधिकरणम् ६.] पकटार्थविवरणम्

माध्यम् स्पष्टो होकेषाम्॥ ४-२-१३॥ नैतदस्ति-यदुक्तम्, परत्रह्मविदोऽि देहात् अस्त्युत्कान्ति: उत्क्रान्तिप्रतिषेधस्य देहपादानत्वादिति; यतो देहापादान एवो- त्क्ान्तिप्रतिषेध एकेषां समाम्नातृणां स्पष्ट उपलभ्यते। तथा हि-आर्त- 5 भागप्रश्ने "यत्रायं पुरुषो ब्रियत उदस्मात्माणाः क्रामन्त्याहो नेति" इत्यत्न "नेति होवाच याज्ञवल्क्यः" इत्यनुत्कान्तिपक्षं परिगृह् न तर्ह- यमनुत्क्रान्तेषु प्राणेषु मृत :- इत्यस्यामाशङ्डायाम् "अत्ैव समवनी- यन्ते" इति भविलयं प्राणानां प्रतिज्ञाय तत्सिद्धये "स उच्छवयत्या- ध्मायत्याध्मातो मृतः शेते" इति सशब्दपरामृष्टस्य पकृतस्य उत्का- 10 नत्यवधेः उच्छवयनादीनि समामनन्ति; देहस्य च एतानि स्यु: न देहिन :; तत्सामान्यात्, "न तस्मात्माणा उत्कामन्त्यतैव समवनी- यन्ते" इत्यत्नापि अभेदोपचारेण देहापादानस्यैव उत्क्रमणस्य प्रति- षेध :- यद्यपि प्राधान्यं देहिन :- इति व्याख्येयम्, येषां पञ्चमीपाठः ।

प्रकटार्थविवरणम् 15

स्पष्टो होकेषाम्।। सिद्धान्तसूत्रं परोक्तप्रनिषधं बह्िरेव प्रतिक्ञाय हेतुस्वेन योजयति- नैतदस्तीत्यादिना। अस्मादिति यः प्रकृत उत्क्रान्त्यवधिः, तं सशब्देन परा- मृश्य उच्छवयनाद्यभिधानादार्तभागप्रश्ने तावद्विदुषः शरीरादुत्कान्ति: प्राणानां प्रतिषिद्धा। ततः प्रकृते किमायातमित्यन आह-तत्सामान्यादिति ॥ विदापक- 20 रणे विद्वद्विषयत्वाविशेषात् "न तस्मात्माणाः" इस्यत्रापि तच्छव्देन जीवाभिननं शरीरमेवोपलक्ष्य विदुषः शरारात्म्राणा नोत्कामन्तीत्यर्थों ब्राह्य इत्यर्थ:। इदानी

१. T. नैतदपीत्यादिना

1049

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम् [भ. ४. पा. २. स. ११.

माष्यम

येषां तु षष्ठीपाठः, तेषां विद्वत्संबन्धिनी उत्कान्ति: प्रतिषिध्यत इति, पाप्तोत्कान्तिमति षेधार्थत्वात् अस्य वाक्यस्य देहपादानैव सा प्रतिषिद्धा भवति; देहादुत्क्रान्ति: पाप्ता, न देहिन :; अपि च "चक्षुष्टो वा मू्धो 5 वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्त्रामन्तं माणोऽनूत्कामति प्राणमनूत्क्रा- मन्तं सर्वे माणा अनूत्कामन्ति" इत्येवमविद्वद्विषयं सपपञ्चमुत्कमणं संसारगमनं च दर्शयत्वा "इति नु कामयमान:" इति उपसंहृत्य अविद्वत्कथाम्, "अथाकामयमान:" इति व्यपदिश्य विद्वांसम्-यदि तद्विषयेऽप्युत्क्ान्तिमेव प्रापयेत् असमञ्जस एव व्यपदेशः स्यात; 10 तस्मात् अविद्वद्विषये प्राप्तयोर्गत्युत्कान्त्योः विद्वद्विपये प्रतिषेध :- इत्येव- मेव व्याख्येयम्, व्यपदेशार्थवत्वाय।न च ब्रह्मविद: सर्वगतत्रझ्मात्मभूतस्य प्रक्षीणकामकर्मणः उत्क्रान्ति: गतिर्वा उपपद्यते, निमित्ताभावाद्। "अत्र ब्रम्म समश्ुते" इति च एवंजातीयकाः भ्तयो गत्युत्कान्त्योर- भावं सूचयन्ति॥

15 प्रकटार्थविवरणम्

काण्वपाठस्यार्थमाह-येषां तु षष्ठीपाठ इति ॥ "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" इस्यन्नापादानकारकापेक्षायाम्। "चक्षुष्टो वा मूधों वा" इति शरीरावयवा- नामुत्कान्स्य पादानत्वेन प्रकृतानामिह संबन्धात् प्राप्ोत्कान्तिप्रतिषेधपरत्वाथ्य वाक्यस्य, षष्ठयाश्च "प्राणमयः" इस्यादी प्रकृतोपाध्युपद्दितसंबन्धिविशेषा- 20 वलम्बितया शाखान्तरगतापादानानपेक्षत्वात् तस्योपाधिमूताः प्राणः शरीशवयवेभ्यो नोत्क्रामन्तीति वाक्यार्थ: सिध्यतीस्यर्थः । व्यपदेशभेदस्यार्थ वत्वसिध्यर्थमप्ययमेव वाक्यार्थ इत्याह-अपि चेति ॥ नन्वविदुषः श्री रान्तरारम्भायोत्क्ान्तिः, विदुषस्तु न शरीरारम्भाय; कि तु संसारमण्डलमति- क्रम्य हिरण्यगभपर्यन्तं परश्रह्मपाप्त्यर्थमित्यर्थविशेषो भविष्यतीस्याशङ्याह- 25 न च ब्रह्मविद इति ॥ तथा च रमृति :-

१. A and TM. संबग्ध

1050

प्रतिषेध्ाचिकरणम् ६.] प्रकटार्येविवरणम्

भाष्यम् स्मर्यते च॥ ४-२-१४॥ सर्यतेऽपि च महाभारते गत्युत्कान्त्योरभाव :- "सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः । देवा अपि मार्गे सुदन्त्यपदस्य पदैषिणः।।" 5

इति। ननु गतिरपि ब्रह्मविदः सर्वगतब्रह्मात्मभूतस्य स्मर्यते-'शुकरः किल वैयासकिर्मुमुक्षुरादित्यमण्डलमभिमतस्थे पित्रा चानुगम्याहूतो भो इति प्रतिशुश्राव' इति-न, सशरीरस्यैव अयं योगबलेन विशिष्टदेश- माप्तिपूर्वकः शरीरोत्सर्ग इति द्रष्टव्यम्, सर्वभूतद््यत्वाधुपन्यासात्; न हि अभ्नरीरं गच्छन्तं सर्वभूतानि द्रष्टुं शकनुयुः; तथा च तत्नैवोपसंहतम्- 10 "शुकस्तु मारुताच्छीघ्रां गर्ति कृत्वान्तरिक्षगः। दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतगतोऽभवत्।।" इति। तष्मादभावः परब्रह्मविदो गत्युत्कान्त्यो :; गतिश्रतीनां तु विषयमृपरि- शादयाख्यास्याम: ॥

प्रकटार्थविघरणम् 15 "नोत्कामन्ति मुने: प्राणाः व्यापी सर्वगतो हि सः। तेन व्यापमिदं सव कुत उत्क्म्य यास्यति॥" इति ॥ यजञ भास्करभाषणम् "उत्कान्तिप्रतिषेधे न्यायो नास्ति" इत्यादि, तबुक-

सर्यते च।। 20

स्मृत्यनुभ्रहदादृपि अयमेव भुस्यरयों प्राह्य इत्याह-सर्यते चेति॥ पदै- षिणो देवा :; अपदस्य प्राध्यपदरदवितस्य विदुषो मा्गे मुशन्ति, मार्गे न जानक्ति, तदभावादेवेत्यर्थ:। स्मृत्यन्तरविरोधं शङ्ते-ननु गतिरपीति । परिहरति- सज्रीरस्वैवेति ॥। योगवलेन सगुणविद्ाफलेनेत्यर्थः॥

1051

गहसूतरभाव्यव्यारयानम् [न.४. पा.२. स. १५.

भाध्यम्

[वागादिळयाधिकरणम्] तानि परे तथा हाह॥ ४-२-१५॥ तानि पुनः पाणशब्दोदितानि इन्द्रियाणि भूतानि च परब्रह्मविद: तस्मिभेव परस्मिभात्मनि मलीयन्ते; कस्मात्: तथा हि आह श्रति :- 10 "एवमेवास्य परिद्रथ्ठरिमा: षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं पाप्यास्त गच्छन्ति" इति । ननु "गताः कलाः पश्चदश प्तिष्ठाः" इति विद्वद्विषयैवापरा श्रति: परस्मादात्मनोऽन्यतापि कलानां मलयम् आह स-न; सा खल व्यवहारापेक्षा-पार्थिवाद्या: कला: पृथिव्वादि-

10 प्रकटार्यविवरणम्

तानि परे तथा बाह।।

पूर्वत्र प्राणातुत्कान्त्यमिधानेनेहैव लयोऽमिहितः। तस्मिनेव लये श्रुति- दयदर्शनात् संशयः । तथा दि "गताः कलाः पश्चदश प्रतिष्ठाः" इति भूतेषु लय: प्रतीयते, "पुरुषायणा: पुरुषं प्राप्यास्तं यन्ति" इति पुरुषे। तत्र सिद्धान्तमेव 15 तावदाह-तानि पुनरिति॥ यथा नदः समुद्रं प्राध्यास्तं यन्स्येवमेवास्य जीवस्य परि समन्तास्सर्वतोऽनवच्छिनं ग्रह्म द्रषटरिमा: प्राणाद्याः पोडशकला पुरुषा अरया: पुरुषं प्राप्य बाह्यविषयासङ्त्यागेन परमपुरुष एव. निष्ठयास्तं गच्छ- म्तीस्यर्थः । संशयबीजमुद्भावयति-नतु गता इति ॥ मनःप्राणयोरेकत्व- करणेन पञ्चदशसंख्याका: कला: प्रतिष्ठाः प्रति सं सं कारणं प्रति मोक्षकाले न 20 गता भवन्तीति भुस्या प्रकृतावेव विकारलय इति न्यायानुगृहीतया भूतेषु म्रहयविद: करणानां लय इति पूर्ववादिनो मतं सिद्धान्ती भ्रुत्या व्यवसितविष- यर्लेन निर्णयमाह-सा खल्वित्यादिना। सा कलानां भृतेषु लयप्रतिपदिका श्ुतिः सर्वजीवसाधारणव्यवदारगोचरमहाभूतविषया। मायामयमहाभूतो- पछवधानि हि जीवाविद्याकृतभूतसुक्ष्माणि लिकदेशाकारेण विवर्तन्ते। तन्ो- 25 पहम्मकमूतांशानां महाभूतेष्वेव विलय इत्पर्थः। इतरा तु पुरुषं प्राप्यासतं

1052

अविमागाधिकरणम् ८.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम्

रेव स्वमकतीरपियन्तीति; इतरा तु विद्वत्पतिपच्यपेक्षा-कृत्सं कला- जातं परत्रह्मविदो ब्रह्मैव संपद्यत इति ; तस्माददोष:।।

[अविभागाधिकरणम्] अविभागो वचनात्॥ ४-२-१६॥ 5

स पुनर्विदुषः कलामळयः किम् इतरेषामिव सावशेषो भवति, आहोखिविभिरवशेष इति। तत्न मळयसामान्यात् शक्यवशेषतापसक्तो ब्रवीति-अविभागापत्तिरेवेति; कुतः१ वचनात; तथा हि कलापलय- मुकत्वा वक्ति-"भिद्येते तार्सां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एपोऽकळोऽपृतो भवति" इति। अविद्यानिमिचानां च कलानां न 10 विद्यानिमिचे मळये सावशेषत्वोपपचिः । तस्मादविभाग एवेति।।

प्रकटार्थषिवरणम्

गच्छन्ति" इति क्ुतिः विद्वत्पतिपत्या अविद्याधिकृतभूतसुक्ष्मरचितकरणभरामा दिदादविषयेत्यर्य:।

अविभागो वचनाद् ।। 15

लयस्योभयथात्वदर्शनात् पूर्वोंक्त एव लये संशयमाह-स पुनरिति ।। विमतः कलाविलय: सावशेष:, कलाविलयत्वात्, उत्क्रा्तौ कलाविलयवदि- त्यनुमानाव् शक्तिशेषे लये प्राप्ते, सिद्धान्तमाह- अविभागापत्िरिति॥। महामावमोक्षसाधकशालम्यथानुपपत्त्यनुगृहीतया "सिद्येते तासां नामरूपे" इत्यस्ततानामपि सुक्ष्मनामकपाभावपरया भुस्या अनुमानस्य बाधात् स्वरूप- 20 शेषो ळय इति भाव:।।

१. TM. विद्ान् प्रति

1058

[अ. ४. पा. २. सु. १७.

भाष्यम्

[तदोकोऽधिकरणम् ] तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषग त्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगहीतः शताधिकया॥४-२-१७॥ .10

समाप्ता परासन्विकी परविद्यागता चिन्ता; संप्रति त्वपर विद्याविष- यामेव चिन्तामनुवर्तयति। समाना च आसृत्युपकरमात् विद्धदविदुषो- वत्क्रान्ति: इत्युक्तम्: इदानीं सत्युपकमं दर्शयति। तस्य उप- संहृतवागादिकळापस्योचिक्रमिषतो विज्ञानात्मनः ओक आयतनं हद- 10 यम-"स एतास्तेजोमाताः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति" इति अतेः: तदग्रमज्वलनपूर्विका चक्षुरादिस्थानापादाना च उत्क्रान्ति: धूयते-तस्य हैतस्य हृदयस्यागं मद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रा- मति चक्षुष्टो वा मुर्धो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्य:" इति। सा किमनियमेनैव विद्वदविदुषोर्भवति, अथास्ति कश्रिद्विदुषो विशेषनियमः

15 प्रकटार्थविवरणम्

तदोकोऽग्रज्वळनं तत्मकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेष- गत्यनुस्मृतियोगाथ हार्दानुग्ृहतिः शताधिकया।।

वृर्तानुवादपूर्वकं संक्षेपमाह-समासेत्यादिना ॥ सूत्रभागव्याज्यान- पूर्वकं विषयमाह-तस्येति॥ सोत्कान्तिः किमुपासकानुपासकयोरनियत- 20 द्वारा भवति, अथवोपासकानामस्ति द्वारनियम इति संशयमाह-सा किमिति। "चभ्ुशे वा" इति द्वारानियमधुतेः "तयोर्ष्वमायन्रमुतत्वमेति" इति भविशेष-

१. Ta adds अदष्ठाक्षितप्रतिपतष्यञ्ञानं प्रदोत

1054

रंश्म्यधिकरणम् १०./ प्रकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इति विचिकित्सायाम्, शृत्यविशेषादनियमप्राप्तौ आचंष्टे-समानेऽपि हि विद्वदविदुषोर्हृदयाप्रमद्योतने तत्पकाशितद्वारत्वे च, मूर्धस्थानादेव विद्वा- तनिष्क्ामति, स्थानान्तरेभ्यस्तु इतरे; कुतः१ विद्यासामर्थ्यात्; यदि विद्वानपि इतरवत् यतः कृतश्चिदेद्ददेशात उत्कामेत्, नैव उत्कष्ट लोकं 5 लभेत, तत्र अनर्थिकैव विद्या स्याद। तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च-विद्या- शेषभूता च मूर्धन्यनाडीसंबद्धा गतिः अनुशीलयितव्या विद्याविशषेषु विहिता; तामभ्यस्यन् तयैव प्रतिष्ठत इति युक्तम्। तस्मात् हृदयाळयेन ब्रह्मणा सूपासितेन अनुग्रृहीतः तद्ावं समापन्नो विद्वान् मूर्धन्ययैव सताधिकया शतादतिरिक्तया एकशततम्या नाड्या निष्क्रामति, इत- 10 राभिस्त्वितरे । तथा हि हार्दविद्यां पकृत्य समामनन्ति- "शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसतैका। तयोर्ध्वमायन्मृतत्वमेति विष्वडन्डंन्या उत्क्मणे भवन्ति ॥" इति॥

[र्म्यधिकरणम्] रश्म्यनुसारी॥। ४-२-१८।। 15

अस्ति हार्दविद्या-"अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं प्रकटार्थविवरणम् ध्रुतेश् संशये पूर्वपक्षमाह-श्ृत्यविशेषादिति । पूर्वाधिकरणे कलानां वच- नादविभाग उक्क: ; तद्वदिदापि "चक्षुष्टो वा मूर्ध:" इत्यविशेषवचनात् सगुण- विदामपि यया कयाचित्रान्या निष्क्रमणमिति प्रात्ती सिद्धान्तमाचष्टे- 20 समानेऽपीति ॥ मूर्धानमभिलस्य निर्गता या नाडी सुषुम्नाख्या तया ब्रह्म- नाज्योर्ध्वमायन् गच्छन्नमृतत्वमेतीति । विष्वक् नानागतयोन्यास्तिर्यग्गता नाज्य: उत्क्रमणनिमित्तं भवन्ति, नामृतत्वायेस्यर्थः। विद्यापकरणामृतत्व- फलाम्यां मूर्धन्यनाडभैयोपासकानां गमनमिति सिद्धान्तः। रश्म्यनुसारी।। 25 प्रकरणपरिशोधनेन विषयमाह- अस्तीत्यादिना ॥ रश्मिनाडी- संबन्धय्य कार्लविशेषाभ्रवणाद्वाती रक््यभावावगमाच्य संशयमाह - 1055

ब्रह्मसूत्रमाज्यव्याडयानम् [म. ४. पा. २. सु.१ ९,

माप्यम्

वेश्म" इत्युपक्रम्य चिहिता; तत्मक्रियायाम् "अथ या एता हृदयस्य नाड्य:" इत्युपकम्य समपर्श् नाडीरश्मिसंबन्धमुवत्वा उक्तम्-"अथ यत्रैतदस्च्छरी रादुत्कामत्ययैतैरेव रश्मिभिरुर्ध्वमाक्रमते" इति: पुन- 5 श्रोक्तम् "तयोर्ध्वमायन्मृतत्वमेति" इति ; तस्मात् अताषिकया नाख्या निष्कामन रक्म्यनुसारी निष्करामतीति गम्यते। तत् किम् अविशेषेणैव अहनि रात्रौ वा ब्रियमाणस्य र्म्यनुसारित्वम्, आहोखिदहन्येव इति संभये सति, अविशेषश्रवणाद अविशेषेणैव तावद् रश्म्यनुसारीति पतिज्ञायते।।

10 निशि नेति चेन्न संबन्धस यावद्देहभावित्वा- दर्शयति च ॥ ४-२-१९॥ अस्ति अहनि नाडीरश्मिसंबन्ध इति अहनि मृतस्य स्याद रम्पन- सारित्वम्: रात्रौ तु पेतस्य न स्यात, नाटीरश्मिसंबन्धविच्छेदात्-इति चेत्, न, नाडीरश्मिसंबन्धस्य यावदेहभावित्वाद: यावदेहभावी हि 16 सिराकिरणसंपर्क :; दर्शयति चैतमर्थे श्रुति :- "अमुष्मादादित्यात्मता- यन्ते ता आसु नाडीपु सप्ता आभ्यो नाडीभ्य: प्रतायन्ते तेऽमुष्मिमा- दित्ये सप्षा:" इति; निदाघसमये च निशास्वपि किरणानुरचिरुप- प्रकटार्थविवरणम् तत्किमविशेषेणैवेति । सिद्धान्तमेव तावदाह-अविश्वेषश्रवणादिति॥।

20 निश्चि नेति चेम संबन्धस्य यावदेशभावित्वात् दर्शयति च।। सूत्रभागेन पूर्वपक्षसुपम्यस्य दूषयति-निश्चि नेती त्यादिना॥ न केवळं - भौत एव रश्मिसंबन्धा, उष्णकाले चौपणं्योपळ्धिलिङ्गम्योऽपीसार- निदाघसमये येति॥ तर्हि हेमन्तादिरानिष्यवि किमितयौष्ण्यं नोपसस्यत

1056

रहम्यचिकरणम् १०.] भाष्यम्

लभ्यते, मतापादिकार्यदर्शनात: स्वोकानुळ्त्तेश दुर्लक्ष्यत्वम् ऋत्व- न्तररजनीपु, शैशिरेष्तिरिव दुर्दिनेपु; "अहरेवैतद्वातौ दधाति" इति च एतदेव दर्शयति। यदि च रात्री परेतः विनैव रश्म्यनुसारेण ऊर्ध्ब- माक्रमेत, र्म्यनुसारानर्थक्यं भवेत; न हेतत् विशिष्य अभिषीयते- । यो दिवा प्रैति, स रश्मीनपेक्ष्योर्ध्वमाक्रमते, यस्तु रात्रौ सोऽनपेक्ष्यै- वेति; अथ तु विद्वानपि रात्रिमायणापराधमात्रेण नोर्ध्वमाक्रमेत, पाक्षि- करफला विद्येति अमनृत्तिरेव तस्यां स्यात, मृत्युकाळानियमा्। अथापि रात्रावुपरतोऽहरागमम् उदीक्षेत, अहरागमेऽ्यस्य कदाचित् अरश्मिसंबन्धाई शरीरं स्यात् पावकादिसंपर्कात: "स यावत्क्षिप्ये- 10 न्मनस्वावदादित्यं गच्छति" इति च श्षतिः अनुदीक्षां दर्शयति। तस्मात् अविशेषेणैव इदं रातिदिवं रक्म्यनुसारित्वम्।।

प्रकटार्थविवरणम्

इत्याशङ्याह-स्तोकानुषटत्तेथ्रेति।। अहरेवैतद्वान दधाति सवितेति धारणाभि- धानं स्ताकरश्म्यतुवृत्त्यभिन्नायमेवेस्यर्थ:। विपक्षे दोषमाह-यदि चेति।। नतु 15 किमिति वाक्यानर्थक्यम्: दियाप्रेतविषयं भविष्यतीलाशङ्याह-न घ्रेतदिति।। तर्हि राती प्रेतस्य माभूपूर्ष्वमाक्रमणम्, रशष्म्यनुसारित्वश्रुतेः अर्थवत्वायेत्या- शाङपाह-अथ तु विद्वानपीति ॥ तर्हि दिवसोद्यपर्यन्तं प्रतीक्षा भवस्वित्या- शहपाइ-अथापीत्यादिना॥ दिवसोदयेऽप्यस्य कदाचिदश्मिसंबन्धाई शरीरं न अवति वहयादिसंपर्कात्; अतः सिराकिरणसंपर्काभावाद् व्यरषे 20 प्रतीक्षणं स्यादित्यर्थ: । ध्रुतिविरोधाञ्य न प्रतीक्षाकल्पनेस्याह -स याव-

दिति॥

१. TM. संभविष्यति 1057

अभ्सूत्रभाष्यव्यारयानम् [म. ४. पा.२. सु. २,

भाष्यम् [दक्षिणायनाधिकरणम्] अतश्वायनेऽपि दक्षिणे ॥ ४-२-२०॥ अत एव च उदीक्षानुपपसे:, अपास्षिकफलत्वाच विद्याया:, अनि- 5 यतकालत्वाच मृत्यो:, दक्षिणायनेऽपि ग्रियमाणो विद्वान् मामोत्येव विद्याफळम्। उत्तरायणमरणमाशस्त्यपसिद्धेः भीष्मस्य च पतीक्षा- दर्शनाव, "आपूर्यमाणपक्षाधयान्पडुदङ्ठेति मासांस्तान्" इति च

माशस्त्यप्रसिद्धि: अविदवद्विषया; भीष्मस्य पतिपालनम् आचारपति- 10 पालनाथे पितृमसादलव्धस्वचछन्दमृत्युताख्यापनार्थे च। श्ुतेस्तु अर्थ वक्ष्यति "आतिवाहिकास्तलिद्वात्" इति ॥ ननु च- "यत् काले स्वनावृत्िमावचि चैव योगिना। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्वभ ।।" इति 16 कालमाधान्येन उपकरम्य अहरादिकालविशेष: स्पृतावनावृत्तये नियत :; कर्थ रात्री दक्षिणायने वा प्रयातोऽनावृचि यायात्-इत्यतोच्यते-

प्रकटार्थेविवरणम् अतश्ञायनेऽपि दक्षिणे।।

20 अत एवेति ॥। पूर्वपक्षमुपन्यस्यति- उत्तरायणेति ॥ अपनोदप्रकार- माह-प्राशस्त्यमसिद्धिरिति ॥ फलसुदिश्य विद्याविधानान्यथानुपपस्या लोकप्रसिध्यादिवाधादुत्तरायणाभिमानिदेवताया: नित्यत्वेन दक्षिणायनेऽपि मोर्गपर्षत्व संभवात् दक्षिणायनमृतानामपपि विद्याफलमस्तीति माव:।। स्पुतिबलास्कालनियमं शङते-ननु चेति ॥

१. T. मार्गपर्वतसमवात् 1058

दक्षिणायनाधिकरणम् ११.] मकटार्थविवरणम्

माण्यम्

योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैते॥ ४-२-२१॥

योगिन: मति च अयमहरादिकालविनियोगोऽनावृतये स्पर्यते; मार्ते चैते योगसांख्ये, न श्रौते; अतो विषयभेदाद् पमाणविशेषाच् नास्य सार्तस्य कालविनियोगस्य श्रौतेषु विज्ञानेषु अव्तारः। ननु- 6 "अग्निर्ज्योतिरहः शुक्कः षण्मासा उत्तरायणम् । धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण: षण्मासा दक्षिणायनम्।।" इति च श्रतावेतौ देवयानपितृयाणौ प्रत्यभिज्ञायेते स्मृतावपीति, उच्यतें-"तं कालं वक्ष्यामि" इति स्मृतौ कालमतिज्ञानात् विरोध-

प्रकटार्थविवरणम् 10

योगिन: मति च सर्यते आार्ते चैते।। औीतदहराशुपासकस्य अस्मामि: कालनिर्यमो नास्तीत्युक्तम्। स्पृतौ त्वम्यस्येव कालनियम उच्यते, ततो भिन्नविषयत्वान्न विरोध इत्याह- योगिन इति ॥ ननु योगी दहराध्ट्रपासक एवं कि न भवतीत्याशङ्रपाह- समार्ते चैत इति।। नित्यमन्िद्योतरादीश्वराराधानरपेणैव यदनुष्ठीयते स योगः। 15 "अनाभित: कर्मफलं कार्ये कर्म करोति यः" इति स्मृतेः "इन्द्रियाणीन्ड्रिया- धेधु वर्तन्ते" इति धारणापूर्वकोSकर्तृत्वानुभवः साङ्गयमित्यर्थः। श्रुतिस्मृत्यो- रेकविषयत्वप्रत्यभिज्ञानात् भिन्नविषयत्वं नास्तीत्याह-नन्वभिरिति।। भिन्नविषयत्वेन सुत्रकारेण परिहारोडमिदित इस्याह-उच्यत इति । यदा तु स्मृतावपि कालस्य 20

१. T1. नियमोऽप्यस्ी ३. T, TM and A. कालप्रत्यमि क््यॉबिरो २. TM and A अतो

1059

[ब. ४. पा.२ सु. ११.

माण्यम् मानङच अयं परिहार उक्तः । यदा पुनः स्मृतावपि अग्रयाया देवता एव आतिवाहिक्यो गरह्नन्ते, तदा न कश्चिद्विरोष इति।।

इति श्रीमत्परमइंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- 5 शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूलभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीय: पाद: ।

प्रकटार्थविवरणम्

विधकितस्वम्, तदा नास्ति प्र्यभिन्ञाया: कब्विद्विरोध इति दक्षिणायनेऽपि मुतः प्रामोस्येव विद्याफलमिति भावा।।

10 चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीय: पाद: समाप्त:

1060

अथ तृतीय: पाद:

भाष्यम्

आसृत्युपकमात् समानोत्कान्तिरित्युक्तम् : सतिस्तु श्त्यन्तरेष्व- नेकषा भुयते-नाडीरश्मिसंबन्धेनैका "अथैतैरेव रश्मिमिरूर्ध्व भाक्र- मते" इति; अर्चिरादिकैका "तेऽविषमभिसंभवन्त्यर्चिषोऽइः" इतिः 5 "स एवं देवयानं पन्थानमासाय्यापनिलोकमागच्छति" इत्यन्या। "यदा वे पुरुषोऽस्माल्लोकास्प्रैति स वायुमागच्छति" इत्यपरा; "सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति" इति च अपरा। तत्न संषय :- किं परस्परं मिना एत: सृतय:, कि वा एकैव अनेकविसेषणेति। तत्न पार्सं तावत्-भिभना एताः सृतय इति, भिन्नमकरणत्वात्, भिभो-10 पासनानेषत्वाच: अपि च "अथैतैरेव रश्मिभिः" इत्यवधारणम् अर्चिरायपेक्षायाम् उपरुष्येत, स्वरावचनं च पीज्येत-"स याव- रिक्षप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छति" इति; तस्मादन्योन्यभिभा एवैते पन्धान इति। एवं प्राप्ते, अभिदध्महे- प्रकटार्थनिवरणम् : 15

अपरविद्याया: फलावासये देवयान पन्थानमवतारवितुमुत्कान्ति: पूर्ष- पादे प्रत्यपादि: स इदानी देवयान: पन्था: प्रतिपाधत इत्याह-आसत्युप- करमादिति । अनेकश्रुतिदर्शनात्संशयमुकस्वा पूर्वपक्षमाह-तत्र ासं ताव- दिति । प्रतिप्रकरणं विद्याभेदाव्वतीनामपि विद्यागुणत्वेन चिन्तथितव्ये सति गुणिभेदात् गुणभूतगतिभेद इत्यर्थः। गतिभेदे हंत्वन्तरमाह-अपि चेति॥ 20

रित्याइ-एवं मासे अभिदध्मह इति।।

१. T and T' add एतेन 1061

[म. ४. पा. ३. सु. १.

भाण्यम्

[अर्चिरादधिकरणम्] अर्चिरादिना तत्प्रथितेः॥४-३-१॥

अर्चिरादिनेति: सर्वो ब्रम्म प्रेप्मः अर्चिरादिनैवाध्वना रंह- 5 तीति प्रतिजानीमहे। कृतः १ तत्मथितेः; पथितो श्रेष मार्गः सर्वेर्षा विदुषाम्; तथा हि पञ्ञामिविद्यापकरणे-"येऽचामी अरण्ये श्रर्द्धां सत्यसुपासते" इति विधान्तरशीलिनामपि अर्चिरादिका सतिः भ्राव्यते। स्यादेतत्-यासु विधयासु न काचिद्गतिरच्यते, तासु इयम- चिरादिका उपतिष्ठताम्, यासु तु अन्या श्राव्यते, तासु किमित्यर्चि- 10 रायाभ्रयणमिति, अल्ोष्यते-भवेदेतदेवम्, यदत्यन्तभिन्रा एव एता: सृतब: स्यु :: एकैव स्वेषा सृतिः अनेकविशेषणा ब्रह्मलोकमपदनी कचित् केनचिद्विकेषणेनोपलक्षितेति वदाम:, सर्वत्रैकदेशमत्यभिज्ञा- नात् इतरेतरवियेषणविशेष्यभावोपपते :; पकरणभेदेऽपि हि विदयैकत्वे भवतीतरेतरविशेषणोपसंहारवत् गतिविशेषणानामप्युपसंहार: विद्या- 16 भेदेऽपि तु गत्येकदेशप्रत्यभिज्ञानात गन्तव्याभेदाब गत्यभेद एव; तथा हि-"ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति" "तस्िन्व-

प्रकटार्थेविवरणम्

अर्चिरादिना तत्मथितेः ॥

साधारणवचनमभुतगतिकविद्याविषयं भविष्यतीत्यांह-स्यादेतदिति।।

गतिरेव. न भ्रूयत इत्याह-अल्ोष्यत इति ।। बट्डुकं प्रकरणमेदादिति, तनाद-प्रकरणभेदेऽपीति । गम्तव्यामेदं विद्ुणोति-तथा हीति । परावतो म्रहाण: पराः संबस्सरान् वसन्ति बावदायुर्जसणस्तिष्ठम्तीत्यर्थ। 1062

भाष्यम् सन्ति शाश्वतीः समाः" "सा या ब्रह्मणो जितिर्या व्युष्टिस्तां जिर्ति जयति तां व्युट्टिं व्यक्षते" "तथ एवैतं ब्रझमळोकं ब्रह्मचर्येणातुवि- न्दति" इति च तत्न तत्न तदेव एक फळं ब्रअ्मलोक्तमासिळक्षण भद- धर्यते। यत्तु "एतैरेव" इत्यवधारणम् अरचिराधाश्रयणे न स्यादिति, 5 नैष दोष:, रश्मिप्राप्तिपरत्वादस्य; न हि एक एव शब्दो रश्मींय भाप- यितुमईति, अर्चिरादीश् व्यावर्तयितुम्; तस्माद्रश्मिसंबन्ध पवायम- वधार्यत इति द्रष्टव्यम्। त्वरावचनं तु अर्चिराधपेक्षायामपि गन्तव्या- न्तरापेक्षया क्षैप्रथार्यत्वात् नोपरुध्यते-यथा निमिषमातेणात्ागम्यत इति। अपि व "अथैतयोः पथोन कतरेण चन" इति मार्गद्यभ्रष्टानां 10 कष्ट तृतीयं स्थानमाचक्षाणा पितृयाणव्यतिरिक्तमेकमेव देवयानमर्चिरा- दिपर्वाणं पन्धानं पथयति; भूयांस्यर्चिरादिसतौ मार्गपर्वाणि अल्पीयांसि त्वन्यत्र; भूयसां च आनुगुण्येन अल्पीयसां नयनं न्याय्यमित्यतोऽपि अर्चिरादिना तत्मथितेरित्युक्त्म् ।।

प्रकटार्थविवरणम् 15

शाश्वती: नित्या: समा: संवत्सरान;ब्रहणो हिरण्यगर्मस्य या जिति: सकललो- कजय :; व्युष्टि: व्यापि :; तां लभते समानदेहतां प्राप्त इस्यर्थ: । परोक्तमनूच

रात्रावपि सुत पते रश्मिमिरेवोर्ष्वमाक्रमत इत्ययोगव्यवच्छेदार्थ एवकार, नान्ययोगव्यवच्छेदार्थ:। त्वरावचनस्य गतिमाह-त्वरावचनं त्विति॥ 20 अर्चिराध्यनेकविशेषणविशिष्टस्य मार्गस्यकतवे लिङ्गमाह-अपि चेति ॥ मार्गभेदे सति स्वानान्तरव्यापि संभवा चृतीयस्ानोपदेशो न स्यादित्यर्थ:। नतु पितृ- याणातिरिक एक एव पम्था: भवतु, तथापि अर्चिरादिनेति विशेषणं किंकृतमित्याशङ्पाह-भूयांसीति॥

१. T and Ti add इत्यर्थ:

1063

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यानम् [म. ४. पा. ३. सु. २.

भाष्यम्

[वाय्वधिकरणम् ]

केन पुनः संनिवेशविशेषेण गतिविशेषणानाम् इतरेतरविशेषण- 5 विशेष्यभाव :- इति तदेतत सहद्वत्वा आचार्यो ग्रथयति। "स एतं देवयानं पन्थानमापद्यामिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकम्" इति कौषीतकिनां देवयानः पन्थाः पठ्यते; तत्र अर्चिरग्निलोकशब्दी तावत् एकार्थौ ज्वलनवचनत्वादिति नात संनिवेशकमः कचिदन्वेष्य :; वायुस्तु अर्चि- 10 रादौ वर्त्मनि कतमस्मिन् स्थाने निवेशयितव्य इति, उच्यते- "तेऽर्चि षमेवाभि संभवन्त्यर्चिषोऽइरह आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्या- न्षहुदङ्उेति मासांस्तान् मासेभ्य: संवत्सरं संवत्सरादादित्यम्" इत्यत्न संवत्सरात्पराञ्चम् आदित्यादवाश्चं वायुमभिसंभवन्ति; कस्मात्! अविशेष- विशेषाभ्याम्। तथा हि-"स वायुलोकम्" इत्यत्न अविशेषोपदिष्टस्य

15 प्रकटार्थविवरणम्

वायुमब्दादविशेष विशेषाभ्याम्॥ सर्वविद्यासवेक एव अर्चिरादिमार्ग इत्युक्तम्। इदानी तस्मिस्रेव मा्गें गतिविशेषणानां वाय्वादीनामस्मादयं पूंर्वोऽस्मादयमुत्तर इत्न्योन्यं विशेषण- विशेष्यभावः केन क्रमेणेति निरुप्यत इत्याद-केन पुनरिति ॥ संक्षेपतोऽ 20 धिकरणतात्पर्यमुक्त्वा वाक्यं पठति संशयप्रदर्शनाय-स एतमिति ॥ अस- न्दिग्धमंशं मुकत्वा संशयमाह- तत्नेत्यादिना ॥ कतमस्िन् स्थान इति ॥ अर्चिषोऽनन्तर संवत्सराद्वेति पाठक्रमार्थक्रमाभ्यां संशये सिद्धान्तमेव ताव दुपक्रमत-उच्यत इत्यादिना॥ तस्मै प्राप्तायोपासकाय वायुस्तत्र ते प्रदेशं विजिद्दीते त्यजति; द्वारं प्रयच्छति। कियत्परिमाणम्! यथा रथचक्रस्य मं किछद्र-

१. TM and A omit पूर्वोडस्मात २. TM. तत

1064

वाय्वधिकरणम् २.] पकटार्थविवरणम्

माध्यम् वायोः श्त्यन्तरेण विशेषोपदेशो दृश्यते-"यदा वै पुरषोऽस्माल्लोका- त्प्रैति स वायुमागच्छति तस्नै स तत्र विजिहीते यथा रथचकस्य खं तेन स ऊर्ध्वमाक्रमते स आदित्यमागच्छति" इति; एतस्मात आदि- त्यात् वायो: पूर्वत्वदर्शनात विशेषात अन्दादित्ययोरन्तराले वायुर्निवे- 5 शयितव्यः। कस्मात्पुनरम्ेः परत्वदर्शनाद्विशेषादर्चिषोऽनन्तरं वायुर्न निवेश्यते१ नैषोऽस्ति विशेष इति वदाम: ननु उदाहता श्रुति :- "स एतं देवयानं पन्थानमापद्याभिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुण. लोकम्" इति; उच्यते-केवलोऽ पाठः पौर्वापर्येणावस्थितः, नात्र क्रम- वचन: कश्चिच्छन्दोऽस्ति; पदार्थोपदर्शनमात्रं ह्वत्र क्रियते-एतमेतं 10 च आगच्छतीति; इतरत्न पुनः, वायुप्रत्तेन रथचक्रमात्रेण च्छिद्रेण ऊर्ध्वमाक्रम्य आदित्यमागच्छतीति अवगम्यते क्रमः ; तस्मात सुक्तम् अविशेषविशेषाभ्यामिति। वाजसनेयिनस्तु "मासेभ्यो देवलोकं देवलो- कादादित्यम्" इति समामनन्ति तत्र आदित्यानन्तर्याय देवलोकाद्वायु- मभिसंभवेयु :; "वायुमब्दात" इति तु छन्दोगश्ुत्यपेक्षयोक्तम्। छान्दो- 15 ग्यवाज़सनेयकयोस्तु एकल्र देवलोको न विद्यते, परत्र संवत्सर :; तत्र

प्रकटार्थविवरणम्

मित्यर्थ:। सिद्धान्तमुपक्रम्येदानी पूर्वपक्षमाह-कस्मात्पुंनरिति॥ पाठक्र- मेणार्चिषोऽनन्तरं वायुर्निवेशनीय इस्यर्थः। वायुप्रसेन मार्गेण ऊर्भ्वमादिस्य- माक्रमत इत्यर्थक्रमदर्शनेन पाठक्रमोऽयं बाग्यत इति निगूढाभिसन्धि: उत्तर- 20 माह-नैषोऽस्तीति । चोधपूर्वक निगूढाभिसन्धि विवृणोति-नन्वित्या-

निवेशमुक्त्वा अधुना वाजसनेयिवाक्योपदिष्टे निषेशमाह- वाजसनेयिन- स्त्विति।। ननु यदि देवलोकादादितयं प्राप्नुवन्ति, कथ ताहि"वायुमद्दात्"इति सूत्रकृतोक्त्तमित्याशङ्कपाइ-वायुमन्दादिति त्विति॥ इदानी छान्दोग्यवाज 25 सनेयक योरधिकान्तर्भावमाइ-छान्दाग्यति । श्रुतिदयप्रामाण्यादुभावपि

1065

[भ. ४. पा. ३. सु. ३.

भाण्यम्

श्रुतिदृयप्रत्ययात् उभावपि उभयत्न ग्रथयितव्यौ; तत्नापि माससंबन्धा- स्संवस्सरः पूर्व:, पश्चिमो देवलोक इति विवेक्तव्यम्।।

[तडिदधिकरणम् ]

5 तडितोऽंधि वरुण: संबन्धात् ॥४-३-३॥

"आदित्याचन्द्रमस चन्द्रमसो विद्युतम्" इत्यस्या विध्युत उपरि- शात् "स वरुणळोकम्" इत्ययं वरुणः संबध्येत; अस्ति हि संबन्धो विधुद्रुणयोः: यदा हि विशाळा विदयुतस्तीवस्तनितनिर्घोषा जीमूतो- दरेषु पनृत्यन्ति, अथ आपः प्रपतन्ति; "विद्योतते स्तनयति वर्षि- 10 व्यति वा" इति च ब्राह्मणम्; अपा च अधिपतिर्वेरुण इति श्रुति- स्मृतिप्रसिद्धिः; वरुणादधि इन्द्रपजापती स्थानान्तरामावाद् पाठसाम- धर्याच: आगन्तुकत्वादपि वरुणादीनामन्ते एव निवेश:, वैस्ञेषिंक- स्थानाभावाद विद्युथ अन्त्यार्चिरादौ वर्त्मनि।

प्रकटार्यविवरणम्

15 यदि प्रथयितव्यौ कस्तहिं कम इत्याशङयाह-तल्नापीति। मासारम्पत्वा स्लवत्सरस्य मालेभ्योऽनन्तर संवत्सरो निवेशनीय इत्यर्थ:॥।

तडितोऽषि वरुण: संबन्धात्।।

"स वरुणलोकम्" इत्यादिना सुवमाणो वरणादिर्विषय:। स किमर्रि- रादिमार्गपर्वस्वेन संबध्यते, उत नेति संशय:। पूर्वाधिकर्रणे अविशेषविशेषाभ्यां 20 वायोः संवत्सराषृर्ण्वे निवेशप्रतिपादनेन मार्गपर्वत्वमुक्तम । इह विशेषा- अवणाम्मारगपर्वत्वाभाव इति बहिरेव पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तमाह-आदि- ल्ाबन्द्रमसमिति ।। विदयुत उपरिष्ठाज्ळगर्मितमेघदर्शनाव् "भागन्तूनामन्ते निपेश:" इति न्यायाम विद्युतोऽधि परुनादेर्निवेश इत्पर्थ:। 1066

आतिवाहिकाधिकरणम् ४.] मकटार्थविवरणम्

भाचम्

[आतिवाहिकाधिकरणम् ] आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ॥४-३-४॥

तेष्वेवार्चिरादिपु संभय :- किमेतानि मार्गचिकानि, उत भोग- भूमय:, अथवा नेतारो गन्वृणामिति। तत्र मार्गळक्षणभूता अर्चिरादय इति तावत्माप्तम्, तत्स्वरूपत्वादुपदेशस्य; यथा हि लोकें कबिद्धामं नगरं वा मतिष्ठासमानोऽनुशिष्यते-गच्छ इतस्त्वमसुं गिरिं ततो न्यग्रोधं ततो नदीं ततो ग्रामं ततो नगरं वा माप्स्यसीति-एवमिहापि "अरचिंषोऽहरह आपूर्यमाणपक्षम्" इत्याधाइ। अथ वा भोगभूमय इति पाप्तम् : तथा हि लोकशब्देन अग्रयादीननुषभ्नाति-"अमिलोक- 10 मागच्छति" इत्यादि; लोकशब्दश् प्राणिनां भोगायतनेषु भाष्यते- "मनुष्यलोक: पितृलोको देवळोक:" इति च ; तथा च ब्राह्मणम्- "अहोरातेषु ते लोकेषु सज्जन्ते" इत्यादि। तस्माभातिवाहिका अर्चि- राद्यः । अचेतनत्वादप्येतेषामातिवाहिकत्वानुपपत्तिः; चेतना हि ळोष राजनियुक्ताः पुरुषा दुर्गेषु मार्गेष्वतिवाद्ञान् अतिवाहयन्तीति। 15 एवं पाप्ते भ्रूम :- आतिवाहिका एवैते भवितुमईन्ति; कुतः १ तल्ि- शद्: तथा हि-"चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एतान्ब्रस गमयति" इति सिद्धवद्गमगितृत्वं दर्शयति: त्देचनं तद्विषयमेवोपक्षीण-

प्रकटार्थविवरणम्

20

एवं तावदर्चिराध्यनेकविशेषणविशिष्टं देवयानं पन्थानं निरुन्ब, इदानी अर्णिरादिस्ऊपं निरूपयितुमुपक्रमते-तेष्वेवेति ।। बिहनिर्देशसाम्याल्लोक- शब्दात् पुरुषविषयस्यापि निर्देशस्य दर्शनाच संशयः। आय पकषदयं पूर्वपक्ष-

नेतारोऽर्भिराद्य इति सिद्धान्तमाह-आतिवाहिका एवैत इति।। 25

1067

भाष्यम् मिति चेत, न, मासमानवत्वनिव्ठत्तिपरत्वाद्विशेषणस्य: यद्यर्चिरादिष्ठ पुरुषा गमयितार: प्राप्तास्ते च मानवा:, ततो युक्तं तभिट्ठत्यर्य पुरुष- विशेषणम्-अमानव इति ॥ नतु. तल्लिकपात्मगमकम्, न्यायाभावाठ: नैष दोष :- 10

उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ॥ ४-३-५॥

ये तावदर्चिरादिमार्गा: ते देहवियोगात् संपरिितकरणग्रामा इति अस्वतन्त्रा: अर्चिरादीनामप्यचेतनत्वादस्वातन्त्रथम्-इत्यतः अर्चिरा- दमिमानिनश्चेतना देवताविशेषा अतियात्रार्यां नियुक्ता इति गम्यते। 10 लोकेऽपि हि मतमूर्च्छितादय: संपिण्टितकरणा: परपयुक्तवत्माओ्ी भवन्ति। अनवस्थितत्वादप्यचिरादीनां न मार्गलक्षणत्वोपपति :: बं हि रात्रौ मेतस्य अहःसरूपाभिसंभव उपपद्यते; न च पतिपालनमस्ती-

प्रकटार्थविवरणम्

लिम्य्यानुग्राहको म्यायो वक्तव्य इत्याह-नन्विति ॥ चेतनथ्य सम्र- 15 यजशूम्यस्य ऊर्ष्वगमनं चेतनान्तराधानिमिति लौकिकम्यायेनार्चिराद्यभिमानि- देवतामिरेव भवतव्यमित्याह-नैष दोष इत्यादिना।।

उभयव्यामोह्दचत्सिद्ेः ॥

20 णानां कालान्तरेवु मार्गचिहत्यं न संभाव्यते, तदानीमभावादेवेस्यर्थः। तत्त- रकाळप्रतीत्यपेक्षया अहरादीनां चिह्ृत्वं भविष्यतीति न वक्तव्यमित्याह- न चेति।। नन्बहरादीनां अव्यवकितत्वे तच्तदेवताया अग्यवस्तितत्वदोष:

1068

भाविवारिकाचिकरणम् ४.] मकटार्यविवरणम् भाष्यम्

त्पुक पुरस्वाद: शवत्वाु देवतात्मनां नायं दोषो भवति। अर्चि- रादिशब्दता व एषाम् अर्चिराद्यमिमानादुपपद्यते: "अर्चिषोऽइ:" इत्यादिनिर्देशस्तु आतिवाहिकत्वेपि न विरुष्यते-अर्चिषा हेतुना अहरभिसंभवति: अहा हेतुना आपूर्यमाणपक्षमिति। तथाच लोके 5 पासद्वेष्वप्यातिवाहिकेषु एवंजातीयकएपदेशो दश्यते-गच्छ स्वम् इतो बळवर्माणं ततो जयसिंहं ततः कृष्णगुप्मिति। अपि च उपक्रमे "तेऽर्चिरभिसंभवन्ति" इति संबन्धमात्मुक्तम्, न संबन्धविशेष: कमित। उपसहारे मैं-4स एतान्ग्रझम गमयति" इति संवन्वविशेष: अतिवास्ातिवाहकत्वळक्षण उक्तः । तेन स एवोपक्रमेऽपीति निर्धार्यते। 10 संपिण्डितकरणत्वादेव च गन्तृणां न तल्नोपभोगसंभव:। लोकशब्दस्तु अनुपशुआ्नेष्वपि गन्तषु गमयितुं शकयते, अन्ये्षा तल्ोकवासिनां भोगभूमित्वात। अतोऽगिस्वामिकं लोंकं पाप्तः अग्निना अतिवाह्यते, वायुस्ांिकं परास्तो वायुना-इति योजयितव्यम्।।

15 प्रकटार्थविवरणम् 15

मित्याकाहायां लक्षणयेत्याह-अरचिरादिशब्दता चेति। यदुकं चिंहनिर्देश- साम्यात् चिहृत्वमिनि, तग्राह-अर्चिषोऽहरित्यादीति ॥ पूर्वे चिह्ननिर्देश- सारूप्यमक्गीकृस्य प्रकारान्तरेणापि अर्थवत्वमुक्तम्। इदानीं तदपि नास्ति, "तेडविरमिसंभवन्ति" इति संबन्धमात्रप्मितेरित्याह - संपिण्डितेति। 20

१. TM and A omit चिह ...... लवम् २. TM. पूर्वश. A. पूर्वचिद्ड 1069

[भ. ४. पा. ३. सु. ६.

भाष्यम् करय पुनरातिवाहिकत्वपक्षे वरुणादिषु तत्संभवः१ विद्युतो हवधि वरुणादय उपक्षिप्ता: विद्युतस्त्वनन्तरम् आ ब्रह्मभासे: अमानवस्यैव पुरुषस्य गमयितृत्वं श्रुतम्-इति अत उत्त* पठति-

5 वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्तेः ॥४-६॥

ततो विद्युदभिसंभवनादूर्ध्व विद्युदनन्तरवर्तिनैवामानवेन पुरुषेण वरुणलोकादिष्वतिवाह्यमाना ब्रह्मलोकं गच्छन्तीत्यवगन्तव्यम्, "तान्वै- दुतात्पुरुषोऽमानवः स एत्य ब्रह्मळोकं गमयति" इति तस्यैव गम- यितृत्वश्रुतेः । वरुणादयस्तु तस्यैव अप्रतिबन्धकरणेन साहाय्यानुष्ठानेन 10 वा केनचित् अनुग्राहका इत्यनगन्तव्यम्। तस्मात्साधूक्तम्-आति- वाहिका देवतात्मानोऽर्चिरादय इति ॥

[कार्याधिकरणम्] कार्य बादरिरखय गत्युपपत्तेः॥ ४-३-७॥ "स एनान्ब्रह्म गमयति" इत्यत्र विचिकित्स्यते-कि कार्यमपरं 15 ब्रह्म गमयति, आहोस्वित्परमेवाविकृतं मुख्यं ब्रह्मेति। कुतः संशयः? ब्रह्मशब्दपयोगात् गतिश्चुतेश्र। तत्न कार्यमेव सगुणमपरं ब्रह्म पनान्ग- मयत्यमानवः पुरुष इति बादरिराचार्यो मन्यते; कुतः१ अस्य गत्युप- पत्ते :- अस्य हि कार्यब्रह्मणो गन्तव्यत्वमुपपद्यते, पदेशवच्वात्; नतु प्रकटार्थविवरणम् 15

20 वैद्युतेनेव तवस्तछतेः ॥ सूत्राम्तरमवतारयति-कथं पुनरिति॥ कार्ये बादरिरस्य गत्युपपचेः॥ एवं तावदृति निरुप्येदानी गन्तव्वं निरूण्यति-स पनानिति।। सिद्धान्तेनैव तावदुपक्रमते-तत्र कार्यमेवेति ।। गत्वा प्राप्तिः संयोगलक्षणा

1070

कार्याधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् परस्मिन्ब्रह्मणि गन्तृत्वं गन्तव्यत्वं गतिर्वा अवकल्पते, सर्वगतत्वात्मत्य- गात्मत्वाच् गन्तृणाम्।। विशेषितत्वाच्च ॥ ४-३-८॥ "ब्रह्मलोकान्गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति" इति च श्चुत्यन्तरे विशेषितत्वात् कार्यब्रह्मविषयैव गतिरिति गम्यते; न हि बहुवचनेन विशेषणं परस्मिन्ब्रह्मण्यवकल्पते; कार्ये तु अवस्था- भेदोपपत्तेः संभवति बहुवचनम्। लोकश्षुतिरपि विकारगोचरायामेव संनिवेशविशिष्टार्यां भोगभूमावाञ्जसी; गौणी त्वन्यत्न "ब्रह्मैव लोक एप सम्राट्" इत्यादिषु। अधिकरणाधिकर्तव्यनिर्देशोऽपि परस्मि- 10 न्ब्रह्मणि अनाञ्जसः स्यात्। तस्मात्कार्येिषयमेवेदं नयनम् ॥ ननु कार्यविषयेऽपि ब्रह्मशब्दो नोपपद्यते, समन्वये हि समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मेति स्थापितम्-इत्यतोच्यते-

प्रकटार्थविवरणम्

तादात्म्यलक्षणा वा! नाध:, सर्वगतत्वात् सदासंयोगात्; नापि द्वितीयः, 15 प्रत्यगात्मत्वात् गन्तृणां पूर्वमेव तादात््यसिद्धेरित्यर्थ:॥ विशेषितत्वाच्च॥:

इतक्ष कार्यब्रह्मविषया गतिरित्याह-विशेषितत्व्राचेति ॥ ननु वाजस- नेयके भूयमाणं बहुषचनं कार्यपक्षे वा कथं भवतीत्याशङ्कयाह-कार्ये त्विति ॥ भोगभूमिवाचकलोकश्रुतेश्च कार्यमेव गन्तव्यमित्याह-लोकश्षुतिरपीति॥ 20 लोक्यते जायते मुमुक्षुभिरिति यौगिकत्वमुक्तम्; ते तेषु ब्रह्मलोकेषु वसन्ती- स्याश्रयाश्यिभावोऽपि परब्रह्मणि मुख्यो नोपपद्यत इस्याह-अधिकरणेति ।। उत्तरसुन्ननिरस्याशङ्कामाह-ननु कार्यविषयेऽपीति।।

१. T, TI and A add गौणत्व 1071

ब्रह्ममुतभाष्यव्यारूयानम् [न. ४. पा. ३. सु. ९

भाष्यम् सामीप्यात्तु तद्दयपदेशः॥ ४-३-९॥

ब्रह्मण:, तस्मिभपि ब्रह्मशब्दपयोगो न विरुध्यते। परमेव हि ब्रम्म तुशब्द आशङ्काव्यावृत्यर्थ :; परब्रह्मसामीप्यात् अपरस्य

5 विशुद्धोपाधिसंबन्धं कचित्कैश्चिद्विकारधर्मैर्मनोमयत्वादिभि: जपासनाय उपदिश्यमानम् अपरमिति स्थिति: ॥ ननु कार्यप्राप्ती अनावृत्तिश्रवण न घटते; न हि परस्माद्वह्मणोऽन्यत्न कचिन्नित्यतां संभावयन्ति; दर्शयति च देवयानेन पथा पस्थितानामना- वृत्तिम्-"एतेन प्रतिपद्यमाना इम मानवमावर्ते नावर्तन्ते" इति,

अत्र श्रूम :- कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात्॥ ४-३-१०॥

कार्यब्रह्मळोकमळयप्रत्युपस्थाने सति तत्नैव उत्पन्नसम्यग्दर्शना:

15 प्रकटार्थविवरणम् सामीप्यान्तु तद्वयपदेशः ॥ यंथा 'अयो ददति' इति दाहकसनिधानादयःपिण्डेऽपि दग्घृत्वं व्यप- दिश्यते, तथा परब्रह्मसननिधानाल्लक्षणया कायें व्यपदेशोऽपि न विरध्यते,

20 तर्हि कार्यपरिम्रहेऽपि अमृतत्वश्रवणं विरुष्यत इत्याह-ननु कार्य- पाप्ताविति ।। कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानाव॥ क्ममुक्तयमिप्रायेण अमृतत्वभ्रवर्ण घटत इस्याह सूत्रेण-कार्यात्यय इवि। १. A. कार्य्यप- २. TM. भाग

1072

कार्याधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् सन्तः, तदध्यक्षेण हिरण्यगर्भेण सह अतः परं परिशुद्ध विष्णोः परमं पदं प्रतिपद्यन्ते-इतीत्थं क्रममुक्ति: अनावृत्यादिश्चत्यभिधानेभ्योऽभ्यु- पगन्तव्या। न हाअ्सैव गतिपूर्विका परपाप्तिः संभवतीत्युपपादितम् ॥ स्मतेश्र॥ ४३-११॥ 5

स्मृतिरप्येतमर्थमनुजानाति- "ब्रह्मणा सह ते सर्वे संपाप्ते प्रतिसंचरे। परस्यान्ते कृतात्मान: प्रतिशन्ति परं पदम्।।" इति। तस्मात्कार्यब्रह्मविषया गतिश्रुतय इति सिद्धान्त: ।। कं पुनः पूर्वपक्षमाशङ्य अयं सिद्धान्तः प्रतिष्ठापितः "कार्य 10 बादरिः" इत्यादिनेति, स इदानीं सूलैरेवोपदर्श्यते- परं जैमिनिर्सुख्यत्वात्॥ ४-३-१२॥ जैमिनिस्त्वाचार्यः "स एनान्ब्रह्म गमयति" इत्यत्न परमेव ब्रह्म पापयतीति मन्यते; कुतः १ मुख्यत्वात्। परं हि ब्रह्म ब्रह्मशब्दस्य मुख्यमाळम्बनम्, गौणमपरम्, मुख्यगोणयोश्च सुरुये संप्त्ययो भवति। 15

प्रकटार्थविवरणम् स्मृतेश्र ।I स्मृत्यनुसारेणापि श्चेति॥ एवं सिद्धान्तेनोपक्रम्य पूर्वपक्षसूत्राण्यवतारयति-कं पुनरिति ॥ 20

परं जैमिनिमुख्यत्वाद्।। देशतः कालतो वस्तुतश्रानवच्छिनं वस्तु घ्रह्मशब्दस्य मुर्क्यमालम्बनम्: अतो ब्रह्मश्रुतेः मुख्यार्थत्वलाभेन परमेव ब्रह्म गन्तव्यमित्यथ:।

१. T1. मुख्यातलम्बनं 1073

त्र ह्सूत भाष्य व्यारयानम् [भ. ४. पा. ३. सू. १३.

माष्यम् दर्शेनाच्च ॥ ४-३-१३॥ "तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति" इति च गतिपूर्वकममृतत्वं दर्शयति; अमृतत्वं च परस्मिन्व्रह्मण्युपपद्यते, न कार्ये, विनाशित्वात्कार्यस्य- 5 "अथ यत्रान्यत्पश्यति तदल्पं ... तन्मर्त्यम्" इति प्रवचनात् परविषयैव च एषा गतिः कठवल्लीपु पठयते; न हि तत्र विद्यान्तरप्रक्रमोऽस्ति, "अन्यत्न धर्मादन्यत्नाधर्मात्" इति परस्यैव ब्रह्मणः प्रक्रान्तत्वाद् ।। न च कार्ये प्रतिपत्यभिसंधि: ॥४-३-१४॥ अपि च "प्रजापतेः सभा वेश्म प्रपधे" इति नायं कार्यविषयः 10 प्रतिपच्यभिसंधिः, "नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तङ्रह्म" इति कार्यविलक्षणस्य परस्यैव ब्रह्मण: प्रकृतत्वात्: "यशोऽहं भवामि ब्राह्म- णानाम्" इति च सर्वात्मत्वेनोपक्मणात्; "न तस्य प्रतिमा आस्ति

प्रकटार्थविवरणम्

दर्शनाच ।।

15 अमृतत्वफलश्रवगलिङ्गबलेनापि परमेव ब्रह्म गन्तव्यमित्याह-तयोर्ध्व- मायन्निति ॥ प्रकरणादृपि परश्रह्मविषयत्वं गतेरित्याह- परविषयैव चैषेति।। न च कार्ये प्रतिपच्यभिसन्धि:।।

प्रजापतेः सभां वेश्माहं प्रपधे प्राप्तुयामिति मरणकाले य। प्रत्य[प्रतिपत्य]- 20 भिसन्धि: प्राप्तिसंकल्पः स कार्यगोचर इति नाशङ्कनीयमित्याह-न च कार्य इति॥ यश आत्मा ब्राह्मणानाम् अहं भवामि, यशो राज्ाम्, यशो विशाम्- इति सर्वात्मत्वास्तानादृपि न परिचिछन्नकार्यपत्तिरित्यर्य: । ननु यशःशब्देन विश्रुतत्वमुच्यते, नात्मेस्याशङ्कयाह-न तस्य प्रतिमेति॥ ननु भवतु प्रकरणाङ्गह्मविषयैव वेश्मप्रतिपत्त्यादिसंकल्पना; तथापि सा गतिपूर्विका

1074

कार्याधिकरणम् ५.] पकटार्थविवरणम्

भाष्यम् यस्य नाम महधशः" इति च परस्यैव ब्रह्मणो यशोनामत्वपसिद्धेः। सा चेयं वेश्मप्रतिपत्तिर्गतिपूर्विका हार्दविद्यायामुदिता-"तदपरा- जिता पूर्वह्मण: प्रभुविमितं हिरण्मयम्" इत्यत्न। पदेरपि च गत्यर्थ- त्वात् मार्गापेक्षावसीयते। तस्मात्परब्रह्मविषया गतिश्रुतय इति पक्षा- 5 न्तरम्। तावेतौ दौ पक्षावाचार्येण सूत्ितौ-गत्युपपच्यादिभिरेक:, मुख्यत्वादिभिरपरः। तत्र गत्युपपच्यादयः प्रभवन्ति मुख्यत्वादीना- भासयितुम्, न तु मुख्यत्वादयो गत्युपपच्यादीन्-इत्याद् एव सिद्धान्तो व्याख्यातः, द्वितीयस्तु पूर्वपक्ष: । न ह्यसत्यपि संभवे सुख्यस्यैवार्थस्य

प्रकटार्थविवरणम् 10

वेश्मप्रतिपत्तिरन भवति, किंतु स्तुतिमात्रमित्याशङ्कयाह-सा चेयमिति।। तचतन्र ब्रह्मलोके केनापि ब्रह्मचर्यादिसाधनहीनेन न पराजितेस्यपराजिता पूर्वि- दते ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य। प्रभुणा निर्मितं हिरण्यं वेश्मास्ति तरमति- पद्यते विद्वानिति दहरविद्यायां गतिपूर्विका वेश्मप्रतिपतिरुक्ता; अतः परब्रह्मण्यपि वेश्मप्रतिपत्तिसामान्यात् गतिपूर्वकत्वमेवेस्यर्थः। किंच "पद 16 गतौ" इति धातुस्मरणादपि प्रापेमार्गापेक्षावगम्यत इत्याह-पदेरपि चेति।। यस्मात्परब्रह्मप्राप्तिरपि गतिपूर्विका, तस्मादित्युपसंदारः। उक्त संक्षेपतो दर्श- यति-तावेताविति॥। पक्षद्वयस्यापि उपपत्तिमत्वं चेत्तह कि विनिगमनकारणम्, येनादयस्य सिद्धान्तत्वम्, अन्त्यस्य पूर्वपक्षत्वमिति तत्रादे-तत्र गत्युपपच्यादय इति ॥ कथ गत्युपपत्याद्य: शकनुवन्ति मुख्यत्वादीनाभासीकर्तुमित्या- 20 राङयाह-न हासत्यपीति।।

इदमिहाकृतम्-किमिदं ब्रह्मशब्दस्य मुख्यत्वम्, रूढत्वं यौगिकत्वं वा? रूढत्वं चेदपरेऽपि समानम् : "एतछवै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म" इति प्रयोगदर्शनात्; यौगिकत्वं चेत्, न, रूढार्थग्रह्णे संभवति यौगिकत्रह्णानुप- पने :; "रूटिरयोंगमपहरति" इति न्यायात्। कि च यौगिकार्थग्रहणे ब्रह्म- 25

१. A omits किमिरद

1075

प्हयसूत्रभाध्यव्याख््यानम् [न.४. पा. ३. स. १४.

प्रकटार्थविवरणम् लोकशम्दस्य भोगभूमिविशेषरूटस्य बहुषच्चनस्य अधिकरणाधिकर्तव्यनिरदें- शस्य "तृतीयस्यामितो दिषि" इति संख्याया घुशष्दश्रवणस्य प्रजापतिलभा- वेश्मशष्द्योख् विकारास्पृष्टे ब्रह्मण्यत्यन्तोपचरितार्थत्वप्रसङ्गा। तथा मदी- 5 यस्य सरसोऽशवत्थस्य सोमसवनस्य अपराजिताया: पुरः प्रभुनिर्मितस्य वेक्ष्म- नोऽणंवयो: पर्यङ्वादश भोग्यवस्तुजातस्य विकारस्पृष्टे म्रह्मण्यत्यम्तासंभव एव। अतो बहूनां शब्दानामर्थानां च उपकार[चार]कल्पनाद्वरमेकस्य शब्दस्य

परम्हाप्रात्तौ "तमेव विदित्वा" इत्यादिबहुशास्त्रविरोध: स्यात्; अप्राती 10 "स पनान् ब्रह्म गमयति" इस्येतच्छष्दविरोधः; तेन प्राधान्येन प्रकृत- पश्चाप्निविद्यातिरिकानां भ्रहणायोगात् तेषामनिर्दिष्टगतित्वप्रसङ्गात्। किंच परमह प्रासतानामुपचयापचितैश्वयें म्रह्मण: सर्वेश्वरत्वविरोध: स्यात्। एक- रूपैश्वयें गुणप्रत्ययवृत्युपचयापचयात्मकसाधनवैषम्यवैयर्थ्ये स्यात्। साध- नोपचयापचयाभ्यां फलोपचयापचयदर्शनेन विरोध: खात्। किंच पर- 15 अस्यमूतस्य मनःशरीरवच्तया भोगसंबन्धाभ्युपगमे "अथायमशर्रारोऽमृतः प्राणो प्रहौव" इति श्रुतिविरोध: स्यात्, कलाप्नलयाधिकरणविरोधक्च। मशरीरखवे "मनसैतान् कामान्" "स पकधा भवति" इस्यादिविरोध: स्यात्। किंच मुक्तस्य ब्रह्मभूतस्य पित्रादिसङ्कत्पैः भोगाभ्युपगमे प्रह्माण: आात. कामताधुतिविरोधम अनभ्युपगमे "तेन पितृलोकेन संपन्ना महीयते" इत्यादि- 20 शास्त्रविरोधः । किंच वैश्वानरायुपासनस्योपास्यत्रैलोक्यात्मत्वादिफलप्रास्ती विकाराति वर्तिव्रम्मप्राप्तययोगादप्राती "तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति विरोधात् विकारवर्तिम्रह्मपापतिद्वारण पुनाषिकारसंबन्धाभ्युपगमें विकाराति- वर्तिगमनकल्पनं व्यर्थम्। कि च ब्रह्मणो मेदेनावंखाने "ब्रह्मैष भवति" इति श्रुतिविरोध:, गम्तुर्गम्येनामेदख न युज्यते। "जगव्यापारवर्जम्" "भोग- 25 मात्रसाम्यलिङ्गात्" इत्यादिसुत्राणां चात्यन्तासंबन्धः । यदि मुकतस्य सर्वजीवास्मतावासे: दिरण्यगर्भादिजीवगतानां भोगैश्वर्याणां तस्मिशन्वयाद्

१. A adds एवं ३. T. जीवानां २. T, Ti and A. भेदनोपसपाने

1076

कार्याधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणमू

भाष्यम् ग्रहणमिति कशिदाज्ञापयिता विद्यने ! परविधापकरणेऽपि च तत्स्ु-

भवन्ति" इतिवत्। "पजापतेः सभां नेश्म पपथे" इति तु पूर्ववाकय- विच्छेदेन कार्येऽपि प्रतिपत्यभिसंधिन ।विरुध्यते। सगुणेऽपि च ब्रह्मणि सर्वात्मत्वसंकीतनम् "सर्वकर्मा सर्वकामः" इत्यादिवत् अवकल्पते। तस्मादपरविषया एव गनिश्रुतयः ।।

प्रकटार्थत्रिवरणम् दुःखानैश्वयांद्यवि[दपि।मुकस्य स्यादित्यपुरुषार्थःकत्। अथ मुक्तौ निरतिशया नन्दमारमानं प्राप्तवन् तदानन्दपरिउछदत्वादविषयानन्दानपि प्राप्तवन् पित्रादिभि- 10 मुक इत्युपचर्यते, न, पकस्य ब्रह्मशब्दण मुख्याथेलाभेन सर्वासां परिष्छिन्नभोगे र्यश्रुतीनां उपचरितार्थत्वक-पनायोगान: कारये तु ्रप्नणि गन्नव्ये सर्वासां मुख्यार्थत्वमुपपद्यन इनि। यञ्च काठकादिए परत्रिदयाप्रररणडाप गत्यनुकी र्नन- मुक्तम, त्ाह-परविदयापकरणेऽ्पीनि॥ अयमाशयः-प्रकरणात्निगुंण- विदयया गतेः संबन्धोऽवगनः: भोगैश्वर्यलक्षणदर्थसामर्थ्यलिङ्गान्भ्ोगैश्वर्य- 15

शरीरंन्द्रियादिभोगशन्ये निर्गुणज्ञानं स्तनित्वेनास्वय:, घिशिष्टभोगसंबन्धिनि दहराटु पासने फलत्वेनान्चय इति। किर "विष्वङ्डगा उत्क्रमणे भयन्ति" इति यथा नाडयन्तराणां परविद्याप्करणं सङ्कीर्तनमात्रेण न परविद्यासंबन्धः, किंतु व्यवहितेनापि योग्यािद्याकर्मादिना, तथा मूर्धन्यनाडया अपि भनिष्य- 20 तीस्यर्थः। यश्ञोंकं परविद्याप्रकरलान् कारये प्रतिपतत्यभिसन्धिरिति, तत्राह- प्जापतेरिति ॥ "तस्मात्पृणा प्रपिष्टमागः" इनिवत् प्रकरणादुत्कर्मेण पूर्वप्रक- रणस्पद्हरविद्यासंबन्धात् कार्पब्रह्मगोचरतत्र प्रापेरित्यभिमंधिरित्यर्थः। यश्चो- कम 'यशोऽइं भवामि' इन्यादिसर्वात्मत्वकीर्ननम, तत्ाह-सगुणेऽपि चेति। यस्मात् सर्वश्रुतिव्याकोपपरिहाराय कार्यमेत्र ब्रह्म गमनाईम, तस्मादित्युप- 26 संहार:।

१. T1. भुट्ूक

1077

मसमूतमाध्यण्याखयानम् [ब. ४. ज. १. सू. १४.

मान्यम् केचिस्पुन: पूर्वाणि पूर्वपक्षसूताणि भवन्ति, उचराणि सिद्धान्त- सुत्राणि-इत्येतां व्यवस्थामनुरुध्यमाना: परविषया एव गतिश्ुनी: प्रतिष्ठापयन्ति; तत् अनुपपभ्रम्, गन्तव्यत्वानुपपरर्श्रझ्मण:, यत्सर्वगत सर्वान्तरं सर्वात्मकं च परं ब्रह्म "आकाशवत्सर्वगतय् नित्यः" "यत्साक्षादपरोक्षाड्रस" "य आत्मा सर्वान्तरः" "आत्मैवेद सर्वम्" "ब्रस्मैवे्द वि्वमिदं वरिष्ठम्" इत्यादिभ्ुतिनिर्धारितविशे- पम्-तस्य गन्तव्यता न कदाचिदप्युपपद्यते। न हि गनमेव गम्यते: अन्यो अन्यद्वच्छतीति प्रसिद्ध लोके। ननु लोके गतस्यापि गन्तव्यता

10 प्रकटार्थविवरणम एवं स्वामिश्रायेणाधिकरणं व्याकयाय पराभिप्रायमनूद्य दूषयनि - केचित्पुनरित्यादिना॥ न पूर्वत्वमुत्तरत्वं वा पूर्वपक्षत्वे सिद्धान्ततवे षा प्रयो- जकम, किंतु न्यायाधातासहिष्णुस्वं तत्सदिष्णुत्वं थ। न व ब्रह्मणो गन्तव्यत्वं न्यायसहम्। तथा हि-परं ब्रह्म न गन्तव्यम्, सर्वगतत्वात्, सर्वाम्तरत्वाद्वा, न 15 बदेवं न तदेवम्, यथा नगरम्। यदत भास्करेणापि शुना मुदुक्े, 'यदि सर्व- गतत्वाङ्गहणो गम्तव्यत्वानुपपत्तिः, तर्हि कार्यश्रह्मणोऽपि सर्वगतत्वाविशेषात् गन्तष्यता न स्यात्। अथ लिसानवच्छिन्नस्य तत्र गमनमवकल्पते, ताहं तथात्रापि भविष्यति' इति, तदशोमनम्। तथा हि-लिक्गामावे कि पुष्कलरकारणम्! विद्या वा ममानवकरस्परशोंया, विकारवर्तिश्रह्मप्राप्तिवाः विद्या नेतू, अन्स्यकाले स्यात् 20 लिङ्गवियोगः: पुष्कलकारणे सत्यपि कार्ये नोरपधते; कालान्तरे तूंत्पदयन ईा कल्पनानुपपत्त: । अमानवकरस्पर्शअ्रंत् वैद्युते स्यात्, तत ऊर्ण् निरुपाधिक- गमनानुपपसः । विकारावर्तिम्रह्मपाप्तिश्चेत्, तत्र विकारावर्नीति कोऽर्थ:१ कि विकारदोपास्पृष्टम्, किं वा विकार देशदेशान्तरवर्ति! प्रथमे नमोवत स्वभाव विशेषादनापि तह्ोषास्पृष्टमिति गमनायाग :; चरमे स्वतः परिष्छिन्नत्वेना- 2i निस्पत्वादिदोष :: समुणस्य तु स्वरूपेण सर्वगतस्यापि भोगदेहस्य देशान्तर- वर्तित्वाङ्मनमुपपद्यते। तहि दहापि स्वरूपेण सर्वगतस्य देशान्तरावच्छियं रपं गम्तव्यं भविष्यतीस्याह-ननु लोके गतस्यापीति ।। म्रह्णो निरस्तसमस्त-

१. TM. उससपकास्वे

1078

कार्याधिकरणम् ५.] मकटार्यविवरणम्

भाभ्यम्

देशान्तरविशिष्टस्य रष्टा-यथा पृथिवीस्थ एव पृथिवीं देशान्तरद्वारेण गच्छति, तथा अनन्यत्वेऽि बालस्य काळान्तरविशिष्टं वार्धकं खात्मभूतमेव गन्तव्यं दष्टम्, तद्वत् ब्रह्मणोऽपि सर्वशक्त्युपेतत्वात् कथं- चिद्धन्तव्यता स्यादिति-न, प्रतिषिद्धसर्वविभेषत्वाङ्गह्ाण :; "निष्कळं 5 निष्कियं शान्तं निरवदं निरञ्जनम्" "अस्थूलमनण्वह्स्वमदीर्घम्" "सवास्याभ्यन्तरो हजः" "स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽ- मृतोऽभयो ब्रह्म" "स एष नेति नेत्यात्मा" इत्यादिश्चुतिस्पृतिन्या- येभ्यो न देशकालादिविशेषयोग: परमात्मनि कल्पयितुं शक्यते, येन भूमदेशवयोवस्थान्यायेनास्य गन्तव्यता स्यात् : भूवयसोस्त प्रदेशाव- 10 स्थादिविशेषयोगादुपपद्यते देशकाळविशिष्टा गन्तव्यता। जगदुत्पचति- स्थितिमलयहेतुत्वभ्ुतेरनेकशक्तित्वं ब्रह्मण इति चेत, न, विशेषनिरा- करणश्चुतीजामनन्यार्थेत्वात्। उत्पक्यादिश्जुतीनामपि समानमनन्यार्थत्व- मिति चेत्, न, तासामेकत्वप्रतिपादनपरत्वाद: मृदादिद्टष्टान्तैहि सतो ब्रह्मण एकस्य सत्यत्वं विकारस्य च अनृतत्वं प्रतिपादयत् शाखत्रं नोस्प- 15 क्यादिपरं भवितुमईति॥ प्रकटार्थविवरणम् विशेषत्वादेशन्तरावच्छिमं रूपं कल्पितमेव गन्तव्यं व्यदिस्याह-न प्ति- पिद्धेति ॥ प्रतिषिद्धसर्वविशेषत्वमसिद्धमित्याह - जगदुत्पच्तीति।। प्रतिषिद्ध सर्वविशेषं ब्रम्म न भवति चेत् तदा विशेषाविशेषनिराकरणभुर्तानामन्य- 2C स्यार्थस्यासंभवात् वैयर्थ्यमापद्यत इस्याह-न विशेषेति॥ तैर्ध्ात्पस्यादि- श्रुतीनामध्यन्योऽयों नास्तीति वैयर्थ्ये समानमित्याह-उत्पन्यादीति ॥ उत्प- स्यादिशुतीनामर्थान्तरमाह सिद्धान्ती-न तासामिति।

१. T1. तलाविश्ेष २. T&. न दि

1079

अहमूतभाष्यण्यारूयानम् [न.४. पा. ३. सु.१४.

पुनरितरशेषत्वमितरासामिति, उच्यते-विश्वेषनिराकरणश्षुतीनां निरा- काहार्थत्वात्: न हि आत्मन एकत्वनित्यत्वशुद्धत्वाद्यवगतौ सत्यां भूय: काविदाकाडा उपजायते, पुरुषार्थसमाप्तियुद्धधुपपसे:, "तत्न को 10 मोह: का शोक एकत्वमतुपश्यतः" "अभयं वै जनक मापोऽसि" "विद्ाम विभेति कतयन। एतं ह वाब न तपति। किमह साधु नाकरवम्। किमहं पापमकरवम्" इत्यादिश्ुतिभ्य:, तयैव च विदु्षा तुष्टयनुभवादिदर्शनात, विकारानृताभिसंध्यपवादाच-"मृत्योः स 10 मृत्युमान्नोति य इह नानेव पशयति" इति; अतो न विशेषनिराकरण- श्रतीनामन्यशेषत्वमवगन्तुं शक्यम्। नैवसुत्प्यादिश्ुतीनां निराकाड्ार्थ- प्रतिपादनसामर्थ्यमस्ति: मरत्यक्षं तु तासामन्यार्थत्वं समनुगम्यते; तथा हि-"ततैतच्छुद्सुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूळं भवि- ज्यति" इत्युपन्यस्य उदर्के सत एवैकस्य जगन्मूळस्य विज्ञेयत्वं दर्श- 16 यंति: "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासखव। तद्गहोति।" इति च ; एव- सत्पन्यादिश्ुतीनाम् ऐकात्म्यावगमपरत्वात् नानेकश्रक्तियोगो ब्रह्मण:। अतथ्ञ गन्तव्यत्वानुपपचि:। "न तस्य पाणा उत्कामन्ति" "त्रसैव सन्त्रम्माप्येति" इति च परस्मिन्व्रझणि गर्ति निवारयति; तद्रयारयातं 20 "स्पष्टो सेकेषाम्" इत्यम ।। प्रकटार्थविवरणम् पूर्ववादी विनिगमनकारणं पृष्छति-कस्मात्पुनरिति ॥। "फलवस्स- विधावफलं तदङ्रम्" इति न्यायेन विशेषनिराकरणभ्ुतीनां निराकाहपुरू- पार्थपर्यवसायित्वात् शेषिश्वमित्याह-उच्यत इत्यादिना ॥ उत्पत्वादि- 25 भुतीनामर्याम्तरमाह। प्रतिबद्धं किंचित्फलं न भूयत इत्येतावदेव न भवति, कि वु साक्षा षकत्य थोस्पत्यादि प्रतिपाद्नस्यान्यशेषत्वमुक्तमित्या-प्रत्यक्षं स्विति॥ फळितमार-एवमुत्पस्यादिश्युतीनामिति ॥। श्रुतिरपि परमार्थस महणो गन्तम्पतां पारपतील्याइ-न वस्येवि ॥ 1080

कार्याधिकरणम् ५.] मकटार्थविवरणम्

माध्यम्

गतिकल्पनायां च गन्ता जीवो गन्तव्यस्य ब्रह्मण: अवयवो विकार: अन्यो वा ततः स्यात्, अत्यन्ततादात्म्ये गमनानुपपचेः। यद्येवम्, ततः किं स्यात्१ अत उच्यते-यधेकदेशः, तेन एकदेशिनो नित्यमापतत्वात् न पुनर्श्रह्मगमनमुपपद्यते; एकदेशित्वकल्पना च ब्रह्म- 5 व्यनुपपत्रा, निरवयवत्वमसिद्धेः । विकारपक्षेऽ्येतचुल्यम्, विकारे- णापि विकारिणो नित्यमाप्तत्वात; न हि घटो मृदास्मतां परित्यज्य अवतिष्ठते, परित्यागे वा अभावभासेः । विकारावयवपक्षयोश्च तद्रतः स्थिरत्वात् ब्रह्मण: संसारगमनमपि अनवकपम्। अथ अन्य एव जीवो ब्रह्मणः, सोऽणुर्व्यापी मध्यमपरिमाणो वा भवितुमरईति ; 10 व्यापित्वे गमनानुपपत्ति:, मध्यमपरिमाणत्वे च अनित्यत्वपसङ्गः; अणुत्वे कृत्स्नक्षरीरवेदनानुपपत्तिः; प्रतिषिद्धे च अणुत्वमध्यमपरिमा- णत्वे विस्तरेण पुरस्ताद। परस्माच अन्यत्वे जीवस्य "तत्वमसि" इत्यादिशाख्त्रवाधपसङ्ग: । विकरावयवपक्षयोरपि समानोऽयं दोषः ।

प्रकटार्थविवरणम् 15

पूर्व गन्तव्यस्भावपर्यालोचनया गमनानुपपसिमुक्त्वा अधुना गन्तुख- भावपर्यालोचनयापि गमनातुपपचिरिस्याह-गतिकल्पनायां चेत्यादिना।। एकैकपस्षे दोषमुक्तवा उमयत्र साधारणं दोषमाह-विकारावयवपक्षयोश्चेति।। यथा विदेदवयवेषु मलर्ससप्टेषु भवयवी देहो मलिनो भवति,यथा वा पटे मलिने तम्तवः,तदत: संसारिविका रावयववतो ब्रह्मण: सितत्वादिति विकारावयवानु- 20 गतत्वेन सिपितत्वात् संसारगमनमनव फुप्तमघटमानं प्रसष्येतेत्यर्थ: । तृतीयविक- रपमनूद्य पूषयति-अंथान्य एवेत्यादिना ॥ एकत्वप्रतिपाद्कशाखविरोध-

१. TM. तथा

1081

म्रहसूत्रभाध्यव्यारयानम् [म. ४. पा. ३. स्.१४.

माण्यम्

विकारावयवयोस्तद्वतोऽनन्यत्वात् दोष इति चेत्, न, सुरूयैकत्वानुप- पत्तेः। सर्वेषु च एतेषु पक्षेषु अनिर्मोक्षमसङ्ः, संसार्यात्मत्वानिवृत्ते :; निवृत्तो वा स्वरूपनाशपसङ्गः, ब्रह्मात्मत्वानभ्युपगमाच ।।

5 यत्तु कैश्चिज्जल्प्यते-नित्यानि नैमित्तिकानि च कर्माण्यनुष्ठीयन्ते प्रत्यवायानुत्गचये, काम्यानि प्रतिपिद्धानि च परिहियन्ते स्वर्गनरकान- वासये, सांप्रतदेदेपभोग्यानि च कर्माण्युपभोगेनैव क्षिप्यन्ते-इत्यतो वर्तमानदेहपातादू्ध्वे देहान्तरप्तिसंधानकारणाभावाद स्वरूपावस्थान- लक्षणं कैवल्यं विनापि ब्रह्मात्मतया एवंतरत्तस्य सेत्स्यतीति-

10 प्रकटार्थविवरणम्

लक्षणोऽयं दोष: समान हत्युक्म्। तत्र भेदामेदवाद्याह-विकारावयवयो- रिति। "तत्वमसि" इति सामानाधिकरण्यमेकद्रव्यनिष्ठम, अकार्यकारण- दव्याभिघास्विसामानाधिकरण्यात्, 'सोऽयं देवदत्तः' इति सामानाधिकरण्य- सस्। भेदाभेदे तु न मुस्यं द्रव्यैक्यमिति भवति शास्त्रविरोध इस्याह- 15 न मुख्यैकत्वेति ॥ विकारावयवास्यम्तमेदपक्षे तु दोषान्तरमाह-सर्वेपु चेति। साभाविकसंसारित्वस्य ज्ञानेन निवृत्यतुपपसतेः स्वामाविकस्यापि प्रकारान्तरेण निवृत्ती वा जीवस्रूपनाशप्रसङ्ः, औष्ण्यप्रकाशविगम रेवाझे- रित्यर्थः। ननु तवापि स्वामाविकमेव संसारित्वम्, सादित्वे संसारित्वस्य मुक्क-

20 मादिति ।। चित्प्रतिबिम्बस्य जीवस्य स्वाभाविकी विम्यभूतत्रसात्मता, अनाथ- विद्योपाधिकं संसारित्वम; तस्य विदयया निवृती स्वरूपावसानमुपपद्यते।। य छु संसारित्यातिरि कमसातमतानम्युपयमेऽपि प्रकारान्तरेण मोक्षोपपचि- रिति कर्ममीमांसका; तम्मतं म्रसकादुद्गाकयति-यत्तु कैमिदित्यादिना॥ भवी-

१. TM and A. गहे:

1082

कर्वाधिकरणम् ५.] पकटार्यविवरणम्

भाष्यम्

तदसत, प्रमणाभावात्। न हेतत शास्त्रेण केनचित्मतिपादितम्- मोक्षार्थी इत्यं समाचरेदिति। खमनीषिकया त्वेतत्तर्कितम्-यस्मात्कर्म- निमित्तः संसार: तस्मान्निमित्ताभावात् भविष्यतीति। न च एतत् तर्क- यितुं शक्यते, निमित्ताभावस्य दुर्जानत्वात्। बहूनि कर्माणि जात्य- 5 न्तरसंचितानि इष्टानिष्टचिपाकानि एकैकस्य जन्तो: संभाव्यन्ते। तेषां विरुद्धफलानां युगपदुपभोगासंभवात् कानिचिलन्धावसराणि इंद जन्म निर्मिमते, कानिचित्तु देशकालनिमित्तपतीक्षाण्यासते-इत्यतः तेषाम- वशिष्टानां सांप्रतेनोपभोगेन क्षपणासंभवात् न यथावर्णितचरितस्यापि वर्तमानदेहपाते देहान्तरनिमिच्ताभावः शक्यते निश्चेतुम्। कर्मशेष- 10 सन्भावसिद्धि् "तद इह रमणीयचरणास्ततः शेषेण" इत्यादिश्रुति- स्मृतिभ्यः। स्यादेतत्-नित्यनैमित्तिकानि तेषां क्षेपकाणि भविष्य- न्तीति-तन्र, विरोधाभावात। सति हि विरोधे क्षेप्यक्षेपकभावो भवति; न च जन्मान्तरसंचितानां सुकृतानां नित्यनैमित्तिकैरस्ति विरोध:, शुद्धिरूपत्वाविशेषात्; दुरितानां तु अशुद्धिरूपत्वात् सति 15 विरोधे भवतु क्षपणम्: न तु तावता देहान्तरनिमित्ताभावसिद्धि:,

प्रकटार्थविवरणम्

न्द्रियं ऽयें शास्त्रमेत्र शरणं वेदवादिनाम्, न त्वस्मिअथें किर्याप शास्त्रमस्तीत्याह- तदसदिति । कथं तर्हि वेदवादिभिरेव कध्चिदुक्म् "मोक्षार्थी न प्रवर्नेत तत्र काम्यनिषिद्धयों:" इत्यादि, तन्राह-खमनीषिकयेति । दुर्शानत्वं विवृणोति- 20 बहूनि कर्माणीत्यादिना॥ ननु तवाप्येनत्तर्कमान्रम्, बहूनां विरुद्धफलानां एकसिन्देहे भोगासंभव्रादस्ति कर्मावशिष्टमिनि, नेत्याह-कर्मशेष सन्भावसि- द्विश्चेति। मनारब्घफलानि कर्माणि सन्तु: तेषां नित्याद्यनुष्ठानात् क्षयो भविष्य- तीव्याह-स्यादेतदिति।। जन्मान्तर सञ्चिताना तानां शुभानांनित्यानुष्ठानेनक्षय: उन थशुमानाम! तत्रादं निराचष्टे-तब विरोधाभावादिति॥ ततः द्वितीय- 25 मनुजानाति-दुरितानां त्विति ॥ नित्यानुष्ठानाद शुभक्षयमस्युपगम्य; तथापि

1083

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारयानम् [भ. ४. पा. ३े. सु. १४.

भाष्यम् सुकृतनिमित्तत्वोपपत्ते :: दुरितस्याप्यशेषक्षपणानवगमात्। न च नित्य- नैमित्तिकानुष्ठानात प्रत्यवायानुत्पत्तिमात्रम्, न पुनः फलान्तरोत्पत्ति: इनि प्रमाणमस्ति, फलान्तरस्याप्यनुनिष्पादिनः संभवात्; स्मरति 5 हि आपस्तम्व :- "तद्यथाम्रें फलार्थे निर्मिते छायागन्धावनूत्पद्येते एवं धर्म चर्यमाणमर्था अनूत्पद्यन्ते" इति। न च असति सम्यग्द्शने सर्वा- तमना काम्यप्रतिपिद्धवर्जनं जन्मप्रायणान्तराले केनचित्प्रतिज्ञातुं शक्यम्, सुनिपुणानामपि सूक्ष्मापराधदर्शनात; संशयितव्यं तु भवति; तथापि निमित्ताभावस्य दुर्ज्ानत्वमेव। न च अनभ्युपगम्यमाने ज्ञानगम्ये ब्रह्मा- 10 त्मत्वे कर्तृत्वभोककृत्वम्वभावस्य आत्मनः कैवल्यमाकाक्ितुं शक्यम्, अग्रयोष्ण्यवत् स्वभावस्यापरिहार्यत्वात। स्यादतत्-कर्तृत्वभोकृत्व- कार्यम् अनर्थः न तच्छक्ति:, तेन शक्त्यवस्थानेपि कार्यपरिहारादुप- प्ररुटार्थविवरणम् तव नाभिमतसिद्धिरित्युक्तम्। इदानीं नित्यानुष्ठानात्निश्शेषपापक्षयो भवती- 15 त्यत्रापि न प्रमाणमित्याह-दुरितस्यापीति ॥ यथञोक्तम्-"निस्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिहासया" इति, तत्राह-न च नित्येनि। नित्यानुष्ठाने क्रियमाणे तावत् प्रत्यवायप्रागभावस्वीकार: फलान्तरं च अनु पश्चात् देहपाताद्ध्वे निष्पदयते "कर्मणा पितृलोकः" इनिश्रुतेः। तत्संभवान्न यथोक्तचरितस्य मोक्षोपपत्ति- रित्यर्थः। फलान्तरसंभवे स्मृतिमपि प्रमाणयति-स्मरतीति ॥ निमित्ते निर्मिते। 20 यथोक्तं बोकं/काम्यप्रतिषिद्ध वर्जे[जमिति]तभ्राह-न चासतीति। ननु क्रियत एव काम्यादीत्यपि निश्चयो नास्तीत्याशङ्कयाह-संशयितव्यं त्विति ॥ यश्चोकं विनापि ब्रह्मात्मतया कैवल्यं सेत्स्यतीति, तत्राद-न चानभ्युपगम्यमान इति। कर्तृत्वादिकं नात्मनः स्वभावः, किं तु स्वाभाविककर्तृत्वादिशक्तिमट्व्यमात्मा।तन्न कतृत्वाधर्म्युपगमे ऽपि द्रव्यरूपेणावस्यानं मोझ्ष इत्याड-स्यादेतदिति ॥ शकिमय्रे-

१. A. स्वाम्युप-

1084

कार्वाधिकरणम् ५.]

माच्यम् पम्नो मोक्ष इति-तथ न। शक्तितन्दाने कार्यमसवस्प दुर्निवारत्वाद्। अथापि स्पात्-न केवळा शक्ति: कार्यमारभते, अनपेक्ष्य अन्मानि निमित्तानि; अत एकाकिनी सा स्थितापि नापराध्यतीति-तथ न निमित्तानामपि शक्तिलक्षणेन संबन्धेन नित्यसंबद्धत्वाद। तस्माद् । कर्तृत्वभोककृत्वसवभावे सति आत्मनि, असत्यां विद्यागम्यायां ब्रसमात्म- तायाम्, न कथंचन मोक्षं प्रति आशा अस्दि। भ्रुतिश-"नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति ज्ञानादन्यं मोक्षमार्गे वारयति ॥ परस्मादनन्यत्वेऽपि जीवस्य सर्वव्यवहारळोपपसङ्ग:, पत्यक्षादि- नमाणाभटटसेरिति चेत्-न, मावप्रबोधात स्मव्यवहारवत् तदुपपचे: 10 शार्ख व "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदित्र इतरं पश्यति" इत्यादिना अपबुद्धनिपये मत्यक्षादिव्यवहारम्रवत्वा, पुनः प्रधुद्धविषये-"यल त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पशर्येत्" इत्यादिना तदभावं दर्शयति। तदेवं परब्रह्मविदो गन्तव्यादिविज्ञानस्य बाधितत्वात न कर्यचन गति

प्रकटार्थविवरणम् 15

स्कारणमस्ति, कार्यमपि कदाचिद्द्रविष्यतीति न मोक्ष इत्याह-तच नेति ।। शक्तिमदपि कारणं सदकार्यभावे कार्ये न जनयतीस्याड-अथापि स्यादिति॥ सहकार्यभाव: कुतः सिद्ध इस्याह-तथ नेति ॥ कर्तृत्वादिकार्येण निमिचानां देशकालादीनां सदाशक्तिसंबन्धेन संबद्धत्वात् स्यादेव कार्यमिस्यर्थ। गास- झञिकं मतान्तरदूषणमुपसंहरपि-तस्मादिति।। 20

मोक्षसिद्धये जीवस्य व्रह्मात्मताभ्युपगमेऽप्यनुपपत्तिरस्तीस्याह-परस्मा- दनन्यत्वेऽपीति ॥ परिष्टतमपि चोधं पुनः परिहरति तदतुमरणदार्ध्याय- न प्रागित्यादिना । प्रासङ्िकं परिषृत्य प्रकृतं निगमयति-तदेवमिति ॥ एवं

१. T1. सदेव

1085

ब्रह्म सूत्रभाष्यव्यारयानम् [म. ४. पा. ३. सु. १४.

भाष्यम्

रुपपादयितुं शक्या। किंविषयाः पुनर्गतिश्रुतय इति, उच्यते-सगुण- विद्याविषया भविष्यन्ति। तथा रि-कचित्पश्चाप्निविदया प्रकृत्य गति- रुच्यते, कचित्पर्यङ्गविद्याम्, कचिद्वैव्वानरविद्याम्; यत्रापि ब्रह्म प्रकृत्य गतिरुच्यते-"यथा माणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इति "अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म" इति च, तत्नापि वामनीत्वादिभि: सत्यकामादिभिश्च गुणैः सगुणस्यैव उपास्यत्वाव् संभवति गंतिः। न कचित्परब्रह्मचिषया गतिः श्राव्यते, यथा गति- प्रतिषेध: श्रावित :- "न तस्य माणा उत्क्रामन्ति" इति। "ब्रह्म- 10 विदानोति परम्" इत्यादिषु तु, सत्यपि आमोतेर्गत्यर्थत्वे, वर्णितेन न्यायेन देशान्तरपाप्तयसंभवात् स्वरूपनतिपत्तिरेवेयम् अविद्याध्यारोपित- नामरूपप्रविळयापेक्षया अभिधीयते-"ब्रह्मैव सन्रस्माप्येति" इत्या- दिवत इति द्रष्टग्यम्। अपि च परविषया गतिर्व्याख्यायमाना परोच- नाय वा स्याद, अनुचिन्तनाय वा; तत्र परोचनं तावद् ब्रह्मविदो 15 न गत्युक्त्या क्रियते, स्वसंवधेनैव अव्यवरितेन विद्यासमर्पितेन स्वास्थ्येन तत्सिदे :; न च नित्यसिद्धनिःश्रेयसनिवेदनस्य असाध्यफलस्य विज्ञा- नस्य गत्यनुचिन्तने काचिदपेक्षा उपपद्ते; तस्मादपरब्रह्मविषया

प्रकटार्थविवरणम्

परमतं निराकृत्य स्मतं पूर्वोंक प्रश्नपूर्वकं विवृणोति - किंविषया: पुन- 20 रित्यादिना॥ नन्वाप्रोते: गस्यर्थत्वात् परब्रह्मविद्यापकरणेऽपि गतिः भ्रूयत

मौपचरिकमित्यर्थ:। सर्वथानुपयोगादृपि न परविषयत्वमित्याह-अपि चेति। यस्साध्थफलं विज्ञानं तत्र गत्यनुचिन्तनमुपयुज्धते, न तु तस्सिद्मेव निःभ्रेयसं समर्पयतीत्याह - न च सिद्धेति[नित्यसिद्धेति]।। नु सर्वथा परविषयत्वं

1086

कार्याधिकरणम् 4.] माण्यम् गतिः। तत परापरव्रअ्मविवेकानववारणेन अपरस्िन्त्रअ्रणि वर्तमाना गतिश्ुतय: परस्मिमध्यारोप्यन्ते। किं दे ब्ह्माणी-परमपर चेति? वाठम्-"एतद्ै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकार:" इत्यादि- दर्शनात्। किं पुनः परं ब्रह्म किमपरमिति, उच्यते-यत्र अविद्ा- 6

तदेव यत्र नामरूपादिविशेषेण केनचिद्विभिष्टम् उपासनायोपदिश्यते- "मनोमयः माणशरीरो भारूप:" इत्यादिशब्दै, तदपरम्। नन एवमद्वितीयश्ुतिरुपरुध्येत-न, अविद्याकृतनामरूपोपाधिकतया परि- हृतत्वात्। तस्य च अपरब्रझ्मोपासनस्य तत्संनिषौ श्रूयमाणम् "स 10 यदि पितृळोककामो भवति" इत्यादि जगदैश्वर्यळक्षणं संसारगोचर- मेव फलं भवति, अनिवर्तितत्वादविद्याया :; तस्य च देशविशेषाव- बद्धत्वात तत्मापचर्ये गमनमविरुद्दम्। सर्वगतत्वेऽपि घ आत्मन:, आकाशस्येव घटादिगमने, बुद्धथाद्युपाधिगमने गमनगसिद्धि: इत्यवा- दिष्म "तद्वणसारत्वाद्" इत्यत्न । तस्मात् "कार्ये बादरिः" इत्येष 15 एव स्थितः पक्ष :; "परं जैमिनिः" इति तु पक्षान्तरमतिमानमात- मदर्शनं प्रज्ञाविकासनायेति द्रष्टष्यम्।। प्कटार्थविवरणम् गतिभुतेनोंपपधते; कित्वपरविषयत्वमेव इति चेव्, कथं ताहि कैम्पित्पर- विषयत्वमुक्तमित्याशडयाइ-तत्र परापरेति ॥ परापरविभागे प्रमाणामावालु 20 न तद्षधारणं भ्रमकारणमित्याह-किं दे इति ॥ परिहरति-बाढमिति।। परापरविभागं प्रभ्पूर्वरक विदृुणोति-किं पुनरित्यादिना ॥ उक्कतमपि विस्सुस्य . यम्ोद्यति स तदेव स्मारणीयों न तूपेक्षणीय: शिष्य इस्याचार्यधर्मे दर्शयन्।चोंध- मिव कत्वा परिहरति-नन्वेवमित्यादिना । भवत्वेवं मिच्या परापरविभाग :; तस: कि सिद्धमित्याशङ्पाह-तस्य चेत्यादिना ।! 25

1087

ब्रह्म सेव भाष्यव्यारयानम् [भ. ४. पा. रे. सु. १५.

भाष्यम् [अमतीकाळम्बनाधिकरणम्] अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा- दोषात्तत्कतुश्ष । ४-३-१५॥

5 स्थितमेतत्-कार्यविषया गतिः न परविषयेति। इदमिदानी संदि- ह्ाते-किं सर्वान्विकाराळम्बान् अविशेषेणैव अमानवः पुरुषः मापयति ब्रह्मळोकम्, उत कांश्विदेवेति। किं तावत्माप्तम्१ सर्वेषामेव एषां विद्ठ- पाम् अन्यत्न परसाङ्गसण: गतिः स्यात्; तथा हि-"अनियमः सर्वासाम्-" इत्यत्न अविशेषेणैव एषां विद्यान्तरेष्ववतारितेति। एवं 10 पाप्ते प्रत्याह-अप्रतीकाळम्बनानिति; प्रतीकालम्बनान्वर्जयित्वा सर्वानन्यान्विकारालम्बनान् नयति ब्रह्मलोकम्-इति बादरायण आचार्यो मन्यते न हि एवम् उभयथाभावाभ्युपगमे कश्रिदोषोऽस्ति, अनियमन्यायस्य प्रतीकव्यतिरिक्तेष्वप्युपासनेषपपतेः। तत्क्तुथ उभ- यथाभावस्य समर्थको हेतुर्द्रष्टव्यः; यो हिब्रह्मकतः, स ब्राह्ममैनवर्य- 15 मासीदेव-इति श्िलिष्यते, "तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति प्रकटार्थविवरणम्

अपरतीकाळम्बनान्रयतीति बादरायण उभयथादोषात्तत्कतुश्च ।। अधिकरणसंबन्धमाह -स्थितमेतदिति ॥ "स पनान् ब्रह्म गमयति" इस्यविशेषश्रवणात् मतरक्रतुर्वादागमनप्रतिभासाय संशयमुकत्वा पूर्वपक्ष- 20 माह-दिं तावदिति ॥ पितृयाणतृतीयखानसंबन्धदीनस्वात्परिक्सनफल - ल्वात् गत्युपपत्तंश् सर्वानेव नयतीत्यर्थ। तथा व पूर्वापरविरोधोऽवि न भविष्यतीत्याह-तथा हीति ॥ "स पनान् ब्रह् गमयति" इति प्रकतपरा- मर्शकेनैव पतच्छब्देन प्रतीकोपासकानामपरामर्शात् विस्युस्पर्यग्तमेव तेषां गम- नमिति सिद्धान्तमाह -अप्रतीकाळम्बनानिति ॥ पूर्वांपरविरोधोऽपि 25 नास्तीत्याइ-न सेवमिति ॥ हेत्वन्तरमाह-तत्कतुमेति ॥ तत्कतुम्बाबमा 1088

नपतीकालेम्बनाचिकरणम् ६.] मकटार्थविवरणम् भाष्यम् भुतेः। न तु मतीकेषु ब्रह्मऋतुत्वमस्ति, परतीकमधानतवादुपासनस्य । नतु अब्रहमकतुरपि ब्रह्म गच्छतीति भ्रूयते; यथा पश्चाभिविद्यायाम्- "स एनान्ब्रह्म ममयति" इति-भवतु, यत्नैवम् आहत्यवाद उप- लभ्यते: तदभावे तु औत्सर्गिकेण तत्कतुन्यायेन ब्रह्मकतूनामेव 6 तत्मापि:, न इतरेषाम्-इति गम्यते।। विशेषं च दर्शयति॥४-३-१६ ॥ नामादिप प्रतीकोपासनेपु पूर्वममात्पूर्वस्मात् फळविशेषम् उच्तर- सिन्तुचरस्िमन् उपासने दर्शयति-"यावन्ास्नो गतं तलास्य यथा- कामचारो भवति" "वाग्वाव नान्नो भूयसी" "यावद्ाचो गर्त 10 तत्नास्य यथाकामचारो भवति" "मनो वाव वाचो भूयः" इत्या- दिना। सच अयं फलविशेष: पतीकतन्त्रत्वादुपासनानासुपपद्यते। ब्रह्मतन्त्रत्ने तु ब्रह्मणोऽविशिष्टत्वात् कथं फळविशेष: स्याद। तम्माद् न प्रतीकाळम्बनानाम् इतरैस्तुल्यफळत्वमिति ।। इति श्रीमत्परमइंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- 15 शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृती सारीरकमीमांसास्लभाण्ये चतुर्थाध्यायत्य तृतीय: पाद: ॥ प्रकटार्थबिवरणम् क्षिपति-नन्तिति॥ सिद्धान्तमाह-भवतीति [त्विवि] ॥। तनामह्मकतुना- मपि म्हगमनं यत्रैताएशाहत्यवाद: साक्षादपवादक उपलभ्यते। तटुक्तम्- 20 "उत्सर्गस्यापवादेन बाधः कस्य न संमतः" इति। पञ्ञचाभनिविद्यायामिवाप- षादाभावे तूत्सर्गसिद्धिरेवेस्याह-तदभावे त्विति ॥ विशेषं च दर्शयति ॥ कि च फलविशेषनिर्देशादपि न प्रतीकोपासकानां ब्रहगमनमित्याह- विशेषं चेति।। 25 इति श्ीमच्छारीरकमीमांसामाष्यविवरणे प्रकटायें चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीय: पाद: समाप्तः।। १. T1. पाठ: २. T and T1. प्रबुद्ि: 1089

अथ चतुर्थः पाद:

-: 0 :- भाष्यम् [संपधाविर्भावाधिकरणम्] "एवमेवैष संप्रसादोऽस्च्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य खेन रूपेणाभिनिष्पधते" इति भ्ृयते। तत्न संभय :- कि देवळोका- युपभोगस्थानेव्विव आगन्तुकेन केनचिद्विशेषेण अभिनिष्पयते, आहो- खिवित् आत्ममात्नेणेति। किं तावत्माप्तम्१ स्थानान्तरेष्विव आगन्तुकेन केनचिद्रृपेण अभिनिष्पत्ति: स्यात्, मोक्षस्यापि फळत्वमसिद्धेः, अभि- निष्पदत इति च उत्पच्िपर्यायत्वात्: स्वरूपमात्रेण चेदभिनिष्पत्ति:, 10 पूर्वास्वप्यवस्थासु स्वरूपानपायात् विभाव्येत। तस्मात् विशेषेण केन- चिदभिनिष्पधत इति। एवं पासते शूम :-

प्रकटार्थविवरणम्

प्रथमपादाम्ते परविद्याफलं निरुष्य द्वितीयतृतीयपादाभ्यामपरंविद्या- संवद्धान्येवोत्क्कान्तिगतिग्तव्यानि न्यररूपद्। इदानीं परापरविद्याफलप्प- 15 आ्र्थ एव चतुर्षः पाद आारम्यते। फलप्रपश्जो हानुरागजनने प्रवृत्युपयोगी ; ततो न पौनवकपमिति शाङनीयम्। प्रथमं परविद्याविषयमेव वाक्यं पठति- एवमेवैंप इति॥ खशव्यस्य सीयवचनत्वेनागन्तुकत्वप्रतिभानाव् सरूप- बचनत्येमानागन्तुकत्व प्रतिभानाच संशयमाह-तत्नेति ॥ मुख्यमानस्य बन्मो- सरपं तदागन्तुकम्, फलत्वात्, स्वर्गवदित्यनुमानानुगृद्दीतयामिनिष्पत्तिभुत्या- 20 गन्तुर्क मोक्षरूपमित्याह-स्थानान्तरेष्विवेति।। अन्यथा बन्धमोसयोर - विशेषप्रसङ् इस्याह - स्रूपमात्रेण चेदिति ।।

१. T' and A omit स्वरूप ... अवविष्ठव इत्याह 1090

माण्यम् संपद्याविर्भावः स्वेनशब्दात्॥४-४-१। केवळेनैव आस्मना आविर्भवति, न धर्मान्तरेणेति; इतः१ "सेन रूपेणाभिनिष्पधते" इति स्वशव्दात; अन्यथा हि खशम्देन विज्ञे- पजमनवकसं स्यात्। ननु आत्मीयाभिपायः स्वनब्दो भविष्यति- 6 न, तस्यावचनीयत्वात: येनैव हि केनचिदर्पेणाभिनिष्पधते, तस्यैवास्मी- यत्वोपपच:, खवेनेति विश्नेषणमनर्थकं स्यात्।"आत्मवचनतार्यां तु अर्थ- बत्-केवलेनैव आत्मरूपेणा भिनिष्पद्यते, नागन्तुफेनापररूपेणापीति।। क: पुनर्विश्ेष: पूर्वास्ववस्थासु इह च स्रूपानपायसाम्ये सती- त्यत आर- 10

मुक्तः प्रतिज्ञानात्॥४-४-२॥ योऽलाभिनिष्पद्यत इत्युक्त:, स सर्ववन्धविनिर्मक्त: शुद्धेनैव, आत्मना अवतिष्ठते : पूर्वत्र तु अन्धो भवत्यपि रोदितीव विनाशमेवा-

प्रकटार्थेविवरणम्

संपद्ाविर्भाव: खेन सब्दाद्। 15

अतुमानस्य लेन अपेणेति विशेषभुत्या बाधातू बिम्बभूतं ब्रह्म परं ज्योति- उुपसंपद्य साक्षादनुभूय तेन लरूपेणावतिष्ठत इस्याह- केवळेनैवेति।। स्वशण्दस्य विशेषणस्यार्थान्तरमाशक्य परिहरति-नन्वात्मीयेत्यादिना ॥ सुनाम्तरमवतारयति-कः पुनरित्यादिना ॥ मुक्त: प्रतिज्ञानाद्।। 20

जागारते देहेडण्डे [डन्घे]डयमण्डो[मन्धो]भवति, सवमे पुजादिवियोगं परचन् रोदितीय सुपुसे विशेषत्ञानामावेऽपि नाशमेवापीतो भवतीति पुर्वत्र संसारदया-

१. A. पिलादि

1091

[प.४. पा. ४. सु. ३.

माध्यम् पीतो भवति-इति च अवस्थात्रयकल्षितेन आत्मना-इत्ययं विशेषः। कय पुनरवगम्यते-मुक्तोऽयमिदानीं भवतीति! प्रतिज्ञानादित्याह। तथा हि-"एतं त्वेव ते भूयोऽनव्याख्यास्यामि" इति अवस्थात्रय- 5 दोषविहीनम् आत्मानं व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञाय, "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियापिये स्पृशतः" इति व अपन्यस्य "स्वेन रूपेणाभिनिष्पधते स उत्तम: पुरुषः" इति च उपसंहरति; तथा आख्यायिकोपक्रमेऽपि "य आत्मापहतपाप्मा" इत्यादि मुक्तात्मविषयमेव प्रतिज्ञानम्। फलत्वपसिद्धिरपि मोक्षस्य बन्धनिवृत्तिमात्रापेक्षा, न अपूर्जोपजनना- 10 पेक्षा। यदपि अभिनिष्पद्यत इत्युत्पत्तिपर्यायत्वम्, तदपि पूर्वात- स्थापेक्षम्-यथा रोगनिट्टत्तौ अरोगोऽभिनिष्पद्यत इति, तद्वव् । तस्माददोष:।। आत्मा प्रकरणात् ॥४-४-३॥ कथ पुनर्मुक्त इत्युच्यते, यावता "परं ज्योतिरुपसंपद्य" इति 15 कार्यगोचरमेव एनं आवयति, ज्योतिःशब्दस्य भौतिके ्योतिषि रूढ. प्रकटार्थविवरणम् यामवस्थात्रयकलुषितेन रपेणावतिष्ठते; मोक्षे निर्मृष्टनिखिलदुःखानुषङ्गः परितः- प्रद्यातेमानपरिशुद्धपर मानन्दस्वरूपेणनि महानयं विशेष इत्यर्थः। सूत्रभागं व्याश्याय उत्तरपदमवताश्यति-कर्थं पुनरिति ॥ फलत्वं नाम सोध्यत्वम्, 20 कथं स्वरूपाविर्भावमात्रे मोक्षे घटने? तत्राह-फलत्वप्रसिद्धिरपीति ॥ पूर्वोदाहतामभिनिष्पत्तिध्रुनि व्याख्यातुमुपक्रमते- यदपीति । पूर्वावस्था- पेक्षमिति॥ संसारदशायां तीव्वायुविक्षिप्प्नदीपप्रभावन्मिथ्याज्ञानविक्षि पतया स्वरूपानभिव्यक्तिमियापंक्ष्य तन्निवृत्तावभिनिष्पद्यत इत्युपचर्यते ; अन्यथा मुक्तौ खंनेति विशेषणविधिपरस्याभिनिष्पत्तिशष्ट्रस्य विधीयमान- 25 विरोधप्रसङ्गादित्यर्थ:। आत्मा पकरणाव् ।। विस्रणशीलस्य शङ्कानिरासाय सूत्रम्-"भात्मा प्रकरणात्" इति॥

1092

माण्यम् स्वाद्? न प अनतिवृचो विकारविषयात् कमिन्मुक्तो भवितुमईति, विकारस्य आर्तत्वमसिद्धेरिति-नैष दोष:, यतः आत्मैवाल ज्योति :- शब्देन आवेयते मकरणात् "य आत्मापहृतपाप्मा विजरो विमृस्यु:" इति पकते परस्िभात्मनि न अकस्माद्भौतिकं ज्योतिः शक्यं अहीतुम्, 5 मकुतहानामकृतपक्रियामसङ्गाद: ज्योतिःशब्दस्तु आत्मन्यवि रध्यते- "तरेवा ज्योतिषां ज्योतिः" इति। मपश्चितं च एतत् "व्योतिर्दर्क- नातु" इत्यल ।। [अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम्] अविभागेन दृष्टत्वात्॥४-४-४॥ 10

परं ज्योतिरुपसंपथ सेन रूपेणाभिनिष्पधते यः, स किं परम्मा- दात्मनः पृथगेव भवति उत अविभागेनैवावतिष्ठत इति वीक्षायाम्, "स तत् पर्येति" इत्यधिकरणाधिकर्तव्यनिर्देश्ञात् "ज्योतिरपसं- पथ" इति च कर्तकर्मनिर्देशात भेदेनैवावस्थानमिति यस्य मतिः, तं व्युत्पादयति-अविभक्त एव परेण आत्मना मुक्तोऽवतिष्ठुते; कुतः? 15 दष्टत्वाद्। तथा हि-"तश्वमसि" "अहं ब्रम्मासि" "यत्र नान्यत्पश्यति" "न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विमकं यत्पश्येत्" इत्येवमादीनि वाक्यान्यविभागेनैव परमात्मानं दर्शयन्ति। यथादर्शन- मेव च फलं युक्तम्, तस्कतुन्यायाद,

प्रकटार्यविवरणम् 20

अविभागेन दष्टत्वात् ।। मोसे सरूपावसानं पूर्वश्ोक्म्। तदपि वैशेषिकादिपसवद् प्रहाणो भेदेन, उत भमेदेनेति सम्दिग्धे "परं ज्योति:" इस्वादिना पूर्वपक्षमुपम्मस्य सिद्धान्त- सुनं योजयति-स तलेत्यादिना।। 1093

ब्रह्मसूत्रभाष्यव्यारूयानम्

भाष्यम् "यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्त तादृगेव भवति। एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ।।" इति च एवमादीनि मुक्तस्वरूपनिरूपणपराणि वाक्यान्यविभागमेव 5 दर्शयन्ति; नदीसमुद्रादिनिदर्शनानि च। भेदननिर्देशस्तु अभेदेऽप्युपचर्यते। स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति सवे महिम्नि" इति "आत्मरतिरात्म- क्रीड:" इति च एवमादिदर्शनाव।। [ब्राह्माधिकरणम्] ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः॥।४-४-५॥

10 स्थितमेतत् "सेन रूपेण" इत्यत्न आत्ममात्ररूपेणाभिनिष्पद्ते, न आगन्तुकेनापर रूपेणेति। अधुना तु तद्विशेषवुस्तत्सायामभिधीयते- सम् अस्य रूपं ब्राह्मम् अपहृतपाप्मत्वादिसत्यसंकल्पत्वावसानम्, तथा सर्वजञत्वं सर्वेश्वरत्वं च, तेन स्वरूपेणाभिनिष्पद्यत इति जैमिनिराचार्यो मन्यते; कुतः१ उपन्यासादिभ्यस्तथात्वावगमात्; तथा हि-"य 15 आत्मापहृतपाप्मा" इत्यादिना "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इत्येव- मन्तेन उपन्यासेन एवमात्मकतामात्मनो बोधयति; तथा "स तत्र पर्येति जक्षत् क्ीडन्रममाणः" इति ऐश्वर्यरूपमावेदयति, "तम्य सर्वेषु ळोकेषु कामचारो भवति" इति च; "सर्वज्ः सर्वेश्वरः" इत्यादि- व्यपदेशाश्च एवमुपपन्ना भविष्यन्तीति।।

20 प्रकटार्थववरणम् ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः॥ वृत्तानुवादपूर्षकं संबन्धमाह-स्थितमेतदिति ॥ तस्य मोक्षसरूपस्य

खमस्येत्यादिना ॥ आदिशब्दार्थमाह -- तथा स तत्र पर्येतीति।।

1094

प्राशाभिकरणम् ३ मकटार्यविवरणम्

भाष्यम् चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमि:॥४-४-६॥ यद्यपि अपहतपाष्मत्वादयो भेदेनैव धर्मा निर्दिश्यन्ते, तथापि शब्दविकल्पजा एव एते। पाप्मादिनिवृतिमात्रं हि तत्न गम्यते। चैतन्यमेव तु अस्य आत्मनः स्वरूपमिति तन्मात्रेण स्वरूपेण अभि- निष्पत्तिर्युक्ता ; तथा च अ्तिः "एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबालः कुत्म: प्रज्ञानघन एव" इत्येवंजातीयका अनुगृहीता भविष्यति; सत्य- कामत्वादयस्तु यद्यपि वस्तुस्वरूपेणेव धर्मा उच्यन्ते-सत्याः कामा अस्येति, तथापि उपाधिसंबन्धाीनत्वाचेषां न चैतन्यवत् स्वरूपत्व- संभवः; अनेकाकारत्वप्रतिषेधात्; प्रतिषि्दिं हि ब्रह्मणोऽनेकाकारत्वम् 10 "न स्थानतोऽपि परस्योभयलिक्म्" इत्यत्न । अत एव च जक्षणादि- संकीर्तनमपि दुःखाभावमात्ाभिप्रायं स्तुत्यर्यम् "आत्मरतिः" इत्या- दिवत्। न हि मुख्यान्येव रतिकीडामिथुनानि आत्मनिमिच्चानि शक्यन्ते वर्णयितुम्, द्वितीयविषयत्वाच्तेषाम्। तस्माभिरस्ताशेषप्रपश्चेन प्रसभेन अव्यपदेश्येन बोधात्मना अभिनिष्पद्यत इत्यौडळोमिराचार्यो मन्यते।। 15

प्रकटार्थविवरणम्

चितितन्मात्रेण तदात्मकंत्वादित्यौडुळोमिः।। मतान्तरमाह-चितितन्मात्ेणेति। जैमिनीयमतविरुद्धमौडुलोमिमत- मिति व्याक्याति-यद्यपीत्यादिना ॥ अपहृतपाष्मत्वादयो धर्माः यद्यपि ेदेनैव निर्दिश्यन्ते, तथापि नैते भावरूपा, कि तु शष्द्रोत्यनिर्वस्तुकप्रस्य- 20 मात्रा एवेत्यर्थ:। कि तरहि स्वरूपम्, येन स्वरूपेण मुक्कोऽवतिष्ठत इत्याशङ्पाह- चैतन्यमेव त्विति॥ नतु चैतन्यमेव स्वरूपं सत्यकामत्वादीनां भावरूपाणं

बसाने जक्षणादिभवणं घटत इत्याशङ्याह-अत एव चेति।।

१. A. प्रत्ययरूपा:

1095

[ब. ४. पां. ४. सू. ५

भाध्यम् एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरायणः। ४-४-७11 एवमषि पारमार्थिकचैतन्पमातस्वरूपाभ्युपगमेऽवि व्यवहारा- 5 पेक्षया पूर्वस्यापि उपन्यासादिभ्योऽवगतस्य ब्राह्मस्य ऐ्वर्यरूपस्य भमत्यारयानादविरोषं बादरायण आचार्यो मन्यते।।

प्रकटार्थविवरणम् एवमच्युपन्यासात पूर्वभावादविरोषं बादरायण: ।। उकन्यायेन जैमिन्यौदुलोमिमतयो: परस्परविरोधाम्मोक्षेSनाश्बासे मासे 10 सिद्धान्त स्ारवति-एवमपीति। वैतन्यमान्रं पारमार्थिक स्वरूपम्, पेश्वर्वा- दिकं मायोपाधिकस्येति असकदुक्म्; ततः परमार्थम्रह्मविकीतन्यमान्नरूपेणा- वतिष्ठते सोपाधिकम्रझवित्। सोपाधिकमैश्वर्यादि प्रापोतीति न जैमिन्यौ- इलोमिभ्यामपि विवदितव्यम। अतः श्रुतीनामपि व्यवस्पितविषयत्वाद् विरोधगन्घाभावास्समयस पवायं मोक्ष इत्वर्थ: ॥ 15 मत्र मास्करेण चुकोशे 'वैतम्पमान्नावस्पानं चेन्मोक्षः, तदा निःसंबोधि-

सुनकतोऽभिप्रेत:' इति; तत्रोच्यते-किमागन्तुकबोधेन ससंबोधत्व किं वा खा- भाषिफेन? आधे तरकारणं मनआादि वक्तव्यम् ; तदा व कलाविलयभ्ुतिषाघं: तस्य च म्रहमीभूतत्वात् ब्रह्मण एव मनआादिसापेक्षं सर्ववत्वमुक्त स्यात्; म 20 च स्वरूपद्ञानेन सर्वशत्वं तस्य स्वतो विषयोपरागाभावात्, "असक्रो धयं पुरुष:" इत्यादिध्रुतेः । तेनापि स्वात्मम्येव सैसारदुखं पश्यति, किवा भेदेन! प्रथमे वरं संसरणम्; चरमे "यत्रान्यत्पश्यत्यम्यच्छणोत्यत्यन्यद्धिज्ञा-

१. T. ससबोध १. Ti न्याय: T* ससंबोध एव मोक्ष: . ४. A adds सर्व २. T. ससबोधते TM and A. संबोधत्व

1096

प्रकटार्थविवरणम् नाति तदल्पं यदल्पं तन्मर्स्यम्" इति भुतिषाधः; खप्नकाशकतया सुषुति- व्यावृत्तिमात्रं चेत् ससंनोधत्वं तदिष्टमेधास्माकमपीति परमात्मैक्यप्रतिपत्ति- परायणपरमहंसपरिवाजकप्रद्वेषानलप्रम्वलित कलेबरभास्कर सारमेयक्षकाशे- स्युपशम एव शेयान्। 5 यश्याम्यच्चकन्द-वैतम्यमात्रावल्ञानं चेन्मोक्ष:, तर्दा निरानन्दृत्वप्रसभ्गःः न हि वैतन्यमेवानन्दः, दुःखावस्पयामपि चैतन्यामिव्यकेः; यसिम्यज्यमाने यम व्यज्यते न तत्तत्खमावं यथा नीलं न पीतस्वभावमिति, तदसव्, धवाप्य- भावात्; गौरं हि रूपं चैत्स्य चैत्रे प्रांतविम्यिते कुपाणादी प्रतिम्बितं न तथा उ्वज्यते; विपरीतं तु कृष्णमिति तत्र गौरत्वव्यअकत्वं व्यक्ते: खभावभूत- 10 मपि न व्यज्यन इति व्यमिचार:। जीवस्य च तव म्रह्मसवभावस्यानभिष्यक्ति:,

सभावाभानविभ्रमः । तथात्राप्य शुभकर्मोपस्यापितविषयविशेष संस् ष्टान्त :- करणपरिणतौ स्वच्छ इवादर्शे सुखं यथास्वरूपेणैव व्यज्यते, तच्छुयः- स्कर्षाकोत्कृष्यते, तञ्ञन्मनाशाभ्यां जन्मनाशाभिधानं व लभते; तस्माणेतम्प- 16 सुखात्मकत्वे वाधानुपलम्भात् चिदात्मनव निरुपाधिकश्रीतिगोचरत्वेना- मन्दास्मतासिद्धेर्न मोक्षस्य निरानन्दृतवप्रसङ्गा। सुलसाक्षात्कारख्त पुरुषाथों न व्यतिरेक्: केवलव्यतिरेकाभावाद्। दर्शनमान्रेज उप[ अभि]योगे सस्यैदिकस्यैव पुरुषाथत्यं दष्टमित्यामुष्मिकस्य पुरुषार्थत्वं न स्यात्।। यथ्चाहु: वैशेषिकाद्य :- दुःखाननुभवमात्रो मोक्षः पुरुषार्थ इति, तद- 20 यसत्; १ष्टं मे स्यात् अनिष्टं माभूदित्य नुभवविरोधात्। कण्टकादिपरिह्वारोऽपि सुखार्थ एव, सुषुप्ेऽपि च सुखसाक्षात्कार एव पुरुषारथं:, सुबमहमखाप्स- मिस्यबाधितपरामर्शात्, भज्ञानावस्याभेदावकिछअ्तचिदाभाससंस्कारॅसंभ - षात्; दुःखाभावस्य व प्रतियोग्यस्परणेनाजुभवितुमशक्यत्वात्; अनुभूते स्सुतिनिय माभा वेनोत्थिते नानुमातुमशक्यत्वाच।। 25

१. TM. ससंबोधकत्वं ४. T1 ससारास २. T and T तदानीमानम्द- ५. T and T1 अमिभषित ३. T1 जीवस्य च न तत् A. जीवस्य च वत्

1097

श्रेसमूत माष्यव्यास््यीनम् [भ. ४. पा. ४. सु. ८.

भाष्यम् [संकल्पाधिकरणम्] संकल्पादेव तु तच्छ्रतेः ॥४८॥

हार्दविद्यार्या श्रूयते-"स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पा- 5 देवास्य पितरः समृत्तिष्ठन्ति" इत्यादि। तत्न संशय :- कि संकल्प प्रकटार्थेवरिवरणम् यथोंकं विमतं दुःखानुबन्धि स्यात्, सुखत्वात्, विषयसुखवदिति, तद्सत्; "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" इति श्रुतिविरोधात्। न च श्रुतिरेवानुमानविरोधादप्रमाणमिति वाच्यम्। अबाधितविषयत्वस्यानु- 10 मानकारणत्वेन सति विरोधे ज्ञानमेव नोदयमासादयति। शब्दं तु ज्ञानमन- पेक्षं भवेदुदयमात्रेण बाधकम्। अत एवानुमानवाधाभावान्नानन्दश्रुतिः दुःखाभावपरतयोपचरणीया। "एषोऽस्य परम आनन्दः" इति परम- धुतेश न दुःखाभावमात्रमानन्द इति ॥ यब सांल्या: सक्विरन्ते-प्रकृतिपुरुषयोरविवेके विवेकान्निवृस्ते पुरु- 15 बस्य स्वरूपावस्यानं मोक्ष इति, तत्राप्यानन्दानाविर्भावादपुरुषार्थत्वं स्पितमेव। अविषेकस्य च वस्तुत्वे न म्ञानषेयत्वम्; अवस्तुत्वे स न संसारकारणस्वम्।। सुगतानामपि सन्तानोच्छेदो मोक्ष: कस्य पुरुषार्थ :? न तावत् सन्तानस्य, स्वोष्छेदस्य अपुमर्थत्वात्: न सन्तानिनाम्, सवरसपरिनिर्वाणे फलित्वानुपपसेः॥ दिगम्बराणामपि सततो्ष्वगमनमायाससड्कलत्वान्न पुरुषार्थः । अतो 20 निःशेषदुःखनिद्वानानन्दानमिव्यक्तिनिमित्ता विद्योच्छेदे निःशेषदुःखनिवृत्ति- र्निरतिशयानन्दावापतिश्र पुरुषार्थो मोक्ष इति समजसम् ॥ सर्वसङ्करवादी पुनः भास्करो मुक्तस्यैवोत्तरांधिकरणनिरूप्यं शरीरा- दिमत्वं सातिशयमैश्वर्य मुवाणः कथंकारं सज्जनेषु न लालज्पते सेसकं विदज्नलज्ाकरेण तदनुभाषणेने।। 25 सङ्कल्पादेव तु तच्छूतेः ॥ एवं तावत्परविद्याफलं प्रपंञचय अधुना अपरविद्याफलं प्रपञ्ञयिंतुं उप- कमते-हार्दविद्यायामिति ॥ एवकारस्यायोगान्ययोग्यवकछेद्साधारण-

२. A omits वदनुमाषणेन

1098

संकल्पाधिकरणम् ४ मकटार्थविवरणम्

माध्यम् एव केवल: पित्रादिसमुत्याने हेतु:, उत निमित्तान्तरसहित इति। तत्न सत्यपि "संकल्पादेव" इति श्रवणे लोकवत् निमित्तान्तरापेक्षता युक्ता; यथा लोके अस्मदादीनां संकल्पात् गमनादिभ्यक्ष हेतुभ्य: पित्रादिसंपत्तिर्भवति एवं मुक्तस्यापि स्यात् ; एवं दृष्टविपरीतं न कल्पितं 5 भविष्यति; "संकल्पादेव" इति तु राज इव संकल्पितार्थसिद्धिकरीं साधनान्तरसामग्रीं सुलभामपेक्ष्य योक्ष्यते; न च संकल्पमात्रसमुत्थाना: पित्रादयः मनोरथविजम्भितवत् चलत्वात पुष्कलं भोगं समर्पयितुं पर्याप्ताः स्युरिति। एवं माप्ते, ब्रूम :- संकल्पादेव तु केवळात् पित्रादि - समुत्थानमिति; कुतः१ तच्छतेः; "संकल्पादेवास्य पितरः सुम्नुत्ति- 10 ष्ठन्ति" इत्यादिका हि श्रुतिर्निमित्तान्तरापेक्षायां पीड्येत; निमित्ता- न्तरमपि तु यदि संकल्पानुविधाय्येव स्याद, भवतु; न तु प्रयव्रान्तर- संपादं निमित्तान्नरमितीष्यते, प्राक् संपत्तेः वन्ध्यसंकल्पत्वमसक्ञत् न च श्रुत्यवगम्येऽर्ये लोकवदिति सामान्यतोदषटं कमते; संकल्पवला-

प्रकटार्थविवरणम् 15

त्वात् संशयमुकत्वा पूर्वपक्षमाह-तत्र सत्यपीति ॥ रागादिदोषवियुक्तस्यो - पासकसा पित्रादिभोगसाधनसंपत्ति: सङ्कल्पव्यतिरिकतप्रयल्नसापेक्षा भोग- साधनसंपत्तित्वात्, अस्मदादिभोगसाधनसंपत्तिवादित्यर्थः। विपक्षे च बाधकमाह-न चेति ॥ विद्याया मन्त्रीपधादिवंदचिन्त्शक्तिसन्द्रायावविदा- वतः सङ्कल्पमात्रेणैव पित्रादिभोगसाधनसंपसिरित्याह-सङ्कल्पादेव त्विति।। 20 कि च नात्यन्तमनपेक्षत्वं निमित्तस्यास्ममिरुच्यत इस्याह-निमित्तान्तरमपि त्विति ॥। प्राङूनिमित्तान्तरसंपत्तेः विफलसङ्कल्पत्वप्रसङ्गात् प्रयत्नान्तरसाध्य- निमित्तान्तरं नेष्यत इस्यर्थ: । यज्ञानुमानं तत्सावधारणश्रुतिषाधितमिस्याह- न च श्रुतिगम्य इति ॥ यम मनोरथववञ्जलत्वमवाचि, तत्राह-सङ्कल्प- चळादेवेति।। 25

१. A omits भोगसाधन २. A omits अस्मदादि

1099

ब्रह्मसूत्र भाष्यव्यारूयानम्

भाष्यम् देव च एषां यावत्मयोजनं स्थैर्योपपति:, माकृतसंकल्पविळक्षणत्वा- म्मुक्त संकल्पस्य ।। अत एव चानन्याधिपतिः॥४-४-९॥ अत एव च अवन्ध्यसंकल्पत्वात् अनन्याधिपतिर्विद्धान्भवति - 10 नास्यान्योऽधिपतिर्भवनीत्यर्थः। न हि माकृतोऽपि संकल्पयन् अन्य- स्वामित्वमात्मनः सत्यां गता संकल्पयति। श्ुनिश्चैतदर्थयति-"अथ य इहात्मानमनुविध व्रजन्त्येतांश्र सत्यां्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवति" इति॥

10 [अभावाधिकरणम्] अभावं बादरिराह हेवम् ॥ ४-४-१0॥

"संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति" इत्यादिश्रुतेः मनस्वाव- रसंकल्पसाधनं सिद्धम्। शरीरेन्द्रियाणि पुनः भाष्तै्वर्यस्य विदुषः सन्ति, न वा सन्ति-इति समीक्ष्यते । तत्र बादरिस्तावदाचार्य: 16 शरीरस्येन्द्रियाणां च अभावं महीयमानस्य विदुषो मन्यते; कस्मा? एवं हि आह आम्नायः "मनसैतान्कामान्पश्यनरमने य एते ब्रह्म- लोके" इति; यदि मनसा शरीरेन्द्रियेश विहरेत, मनसेति विशे षणं न स्याद; तम्मादभावः शरीरेन्द्रियाणां मोक्षे।।

प्रकटार्थविषरणम्

20 अत एव चानन्याधिपांत: !। नन्वीश्वराधीनो भोग उपासकस्य। मतो न संकल्पमात्रानदोगद़ाने समर्थस्यै पित्रादे: संपततिरित्याशङ्कयाह-अत एव चेति॥ अभावं बादरिराह होवम् । पूर्वविचारेणार्थात् सिद्धमंशमनूदय संदेहमाह-संकल्पादेवेति ॥ वादि 25 विप्तिपसः संशयमुकत्वा पूर्वपक्षमाह-तत्रेत्यादिना॥

1100

नमाचाचिकरणम् ५.] मान्यम् भावं जैमिनिर्विकल्पानननात् ॥४-४-११ ॥ जैमिनिस्त्वाचार्य: गनोवत् शरीरस्यापि सेन्द्रियस्य भाव मुकत पति मन्यते; यतः "स एकघा भवति त्रिषा भवति" इत्यादिना- नेकपाभावविकलपमामनन्ति। न हि अनेकविघता विना शरीरमेदेन 6 भाखसी स्यात्। यद्यपि निर्गुणायां भूमविद्यायाम् अयमनेकषाभाव- विकलपः पव्यते, तथापि विद्यमानमेवेदं सगुणावस्थायाम् पेच्चर्ये भूप- विद्यास्तुतये संकी्त्यत इत्यतः सगुणविद्याफलभावेन उपतिष्ठत इत्यु- ग्यते- द्ादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽत: ।४-४-१२।। 10 बादरायण: पुनराचार्यः अत एव उभयळिकक्ुतिदर्शनाद् उभय- विघत्वं साधु मन्यते-यदा सशरीरतां संकल्पयति तदा सशरीरो भवति, यदा तु अश्वरीरतां तदा अशवरीर इति; सत्यसंकरपत्वाव, प्रकटार्थविवरणम् भावं जैमिनि: विकल्पामननाद।। 15 पसान्तरमाह-भावं जैमिनिरिति॥ नन्वनेकविघत्वमाल्नातं भूम - विद्याया: प्रकरणे; कथं तटलेन सगुणविद्यायां सेशरीरत्वं कल्प्यत इस्या- शइपाइ-यद्यपिं निर्गुणायामिति॥ दादसाहवदुभयविर्धं बादरायणोऽतः ।। सिद्धान्तमाह-बादरायण: पुनरिति ॥ कालभेदेन सङल्पमेदाल् क्रमेणो- 21 मययोपपचतिरित्यर्थ:। दादशाहाकयं कर्मविशेष: सर्न भवनि बहुयजमानर्वे- नास्युपायिचोदनाम्यां च "य एवं विद्वांस: सन्मुपयन्ति" इति "चतुर्विशति- परमा: सपदेशावरा: सत्रमासीरन्" इति भ्ुतिलिद्ात्। तथाहीनक्र भवति . T. Space is left out for writing पि निर्गुण ...... मेदेन 2. T. Space is left out for writing दद्ावरा :...... हीनभ

1101

[म. ४. पा. ४. सु. ११.

भाष्यम् संकल्पवैचित्र्याच। द्वादशाहवत-यथा दादशाहः सत्म् अहदीनय

तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः ॥४-४-१३॥ यदा तनोः सेन्द्रियस्य शरीरस्य अभाव:, तदा, यथा सध्ये स्थाने शरीरेन्द्रियविषयेष्वविद्यमानेष्वपि उपलन्धिमात्रा एव पित्रादि- कामा भवन्ति, एवं मोक्षेऽपि स्यु: : एवं हि एतदुपपद्यते ।। भावे जाग्रद्वत्।।४-४-१४। भावे पुनस्तनो: यथा जागरिते विद्यमाना एव पितादिकामा 10 भवन्ति, एवं सक्तस्याप्युपपद्यते।। [प्रदीपाधिकरणम्] प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति॥४४-१५॥ "भाव जैमिनिर्विकल्पामननाद" इत्यत्र सशरीरत्वं मुक्तस्योक्तम्। तत्न विधाभावादिप अनेकशरीरसर्गे कि निरात्मकानि शरीराणि दार- 15 यन्तवत् सृज्यन्ते, किंवा सात्मकान्यस्दादिशरीरवत्-इति भवति दीक्षा। तत्न च आत्ममनसोः भेदानुपपत्तेः एकेन सरीरेण योगाव प्रकटार्थविवरणम् यजतिचोदनया कर्तुपरिमाणानियमेन व "हादशाहेन प्रजाकामं याजयेव्"

20 तन्वभावे सन्ध्यवदुपपचतेः । भावे जाग्रदव।। इदानीं शरीरेन्द्रियाणामभावे भाषे व भोगव्यावान्तरमेदमाह-तन्वभाव इत्यादिना ॥i मदीपवदावेभस्तथा हि दर्सयति॥ 25 एक्मतुकीर्स्य सांकल्पिकेषूभवधामावदर्शनात् संशयमाह-भावमि- त्यादिना ॥ पूर्वपक्षमुपम्यस्य सूत्रं बोजवति-तलेत्यादिना ॥ विदुन पव 1102

अभावाधिकरणम् ५] मकटार्थविवरणम्

भाष्यम् इतराणि सरीराणि निरात्मकानि-इत्येवं माते, प्रतिपद्यते-पदीप- वदावेश इति: यथा प्रदीप एक: अनेकप्रदीपभावमापद्यते, विकार- भक्तियोगात, एवमेकोऽपि सन् विद्वान् ऐश्वर्ययोगादनेकभावमापय सर्वाणि श्रीराण्याविश्वति; कतः१ तथा हि दर्शयति शाखमेकस्यानेक- 10 भावम्-"स एकधा भवति त्रिधा भवति पश्चषा सप्तषा नवधा" इत्यादि: नैष दारयन्त्ोपमाभ्युपगमेऽवकल्पते, नापि जीवान्तरावेसे। न च निरात्मकानां शरीराणं प्रतत्ि: संभवति। यत्तु आत्ममनसो- भेदानुपपत्तेः अनेकशरीरयोगासंभव इति-नैष दोष :; एकमनोनु- वर्तीनि समनस्कान्येवापराणि सरीराणि सत्यसंकल्पत्वात् स्क्ष्यति; 10 सरष्टेषु च तेपु उपाधिभेदात आत्मनोऽपि भेदेनाधिष्ठातृत्वं योक्ष्यते; एषैव च योगशास्त्रेषु योगिनामनेकक्षरीरयोगप्क्रिया ॥ कथ पुनर्मक्तस्य अनेकश्वरीरावेशादिलक्षणमैश्वर्यमभ्युगम्यते, यावता "तत्केन कं विजानीयात्" "न तु तदितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्" "सळिळ एको द्रष्टाद्वैतो भवति" इति च एवं- 15 प्रकटार्थविवरणम् "स पकधा भवति" इत्यादिना अनेकध/माधगमनानुपपस्था सर्वेषां सात्म- फस्वं कल्प्यते, तत्प्रकाराम्तरेण न घटत इस्याह-नैष दारयन्त्रेति।। इतम सात्मकाम्येव शरीरान्तराणीस्याह-न च निरात्मकानामिति । भुत्यतुपपस्था

भुद्ध इस्याह-नैष दोष इत्यादिना ।। "सात्मनो वै शरीराणि बहूनि मनुजेश्वर। प्राप्य योगवलं कुर्यार्ैक सर्वी महीं चरेत्।।" इत्यादिस्यृतिसिद्धीऽप्ययमर्थो भवतीत्याह-एषैव चेति।। उत्तरसूननिरस्याशहामाह-कयं पुनरिति ॥ सलिळ इति । सलिल- 62 पल्लच्छः। परमात्मनैकतां गती द्रष जीवोऽद्वैतो भवत्यविद्याकतं भेर्द हित्वे- स्वर्क: ।।

1103

माण्यम् आतीयका क्तिः विशेषविज्ञानं वाश्यति-इत्यत उच्तर्र पठति- स्वाप्ययसंपत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि॥ ४-४-१६॥ 5 साध्यय: सुपुस्तम्, "समपीतो भवति तस्मादेनं खपितात्याच- क्षते" इति अुतेः संपचि: कैवल्यम्, "व्रसैव सन्म्रस्ाप्येति" इति अ्ते :; तयोरन्यतरामवस्थामपेक्ष्य एतत् विशेषसंज्ञाभाववचनम्- कचित् सपुसावस्थामपेक्ष्योच्यते, कचित्केवल्यावस्थाम्। कथमवग- म्यते१ यतस्तलैव एतदधिकारवभ्नात् आविष्कृतम्- "एतेम्यो 10 भूतेभ्यः समृत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीति" "यल् स्वस्य सर्वमात्मैवाभूद" "यत्र सुप्तो न कंचन कार्म कामयते न कंचन खर्म पश्यति" इत्यादिश्यति्यः । सगुणविद्याविपाकावस्थानं तु एवत् स्वर्गादिवत कवस्थान्तरम्, यत्रैतदे-पर्यसृपवर्ण्यते। तम्माददोष:।। [जगद्यापाराधिकरणम्] 16 जगद्वयापारवर्ज प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च॥ ४-४-१७1 ये समुणत्रओ्मोपासनात् सहैव मनसा ई्परसायुज्यं प्रजन्ति, कि प्रकटार्येविवरणम् सवाप्ययसंप स्योरन्यतरापेक्षमाविष्कर्त हि॥ 80 ऐेआ्र्यामिधानं तु सगुणविद्याविययम् । अतो मिन्रविषवत्वान विरेष इत्वाह-स्वाध्यय इति।।

25 वविचार्यत इत्वत्ह-ये सगुणन्रभ्मोपासनादिति॥ भुतीनां बथाभुवार्य- 1104

अगद्यापाराचिकरणम् ६.] मकटार्थविषरणम् भान्यम् तेषां निरवग्रहमैन्वर्ये भवति, आहोस्वित्सावग्रहमिति संक्षयः । कि तावत्माप्म्१ निरकुशमेव एषामैन्वर्य भवितुमईति, "आप्रोति स्वारा- व्यम्" "सर्वेऽस्ै देवा बलिमावइन्ति" "तेर्षां सर्वेषु लोकेपु काम- चारो भवति" इत्यादिश्यतिभ्य इति। एवं मासे, पठति-जगद्वया- 5 पारवर्जमिति; जगदुत्पच्यादिव्यापारं वर्जयित्वा अन्यत् अणिमाद्या- स्मकमैप्वर्थे सुक्तानां भवितुमदति, जगद्वयापारस्तु नित्यसिद्धस्यैव ईम- रस्य: कुतः १ तस्य तल्ञ प्रकृतत्वात् असंनिहितित्वाच्ेतरेपाम्: पर एव हि ईरो जगद्रयापारेऽधिकृत :; तमेव प्रकृत्य उत्पश्यायुपदेशाव, नित्यशब्दनिबन्धनत्वाच: तदन्वेषणविजिज्ञासनपूर्वकं तु इतरेषामणि- 10 माधैप्पर्ये भ्रयते; तेनासंनिहितास्ते जगदयापारे। समनस्कत्वादेव च एतेषामनैकमत्ये, कस्यचित्स्थित्यभिमायः कस्यचित्संहारभिमाय इत्पेव विरोधोऽपि कदाचित्स्यात्: अथ कस्यचित्संकतपमतु अग्यस्य संकल्प इत्यविरोध: समर्थ्येत, ततः परमेम्पराकृततन्त्त्वमेवेतरेषामिति ब्यव- तिष्ठते।। 15

प्रकटार्थविवरणम्-

परिश्रदेण पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तमाह-जगद्यापारवर्जेमिति ।। मलयादु- स्थानसमये भूतमौतिकानां य: स्रष्टा तस्यैय कितिनियमनादावपि कर्तृत्व- निर्देशाव सध्युस्तरकालभाविनामुपासकानां तदानीमभावाल् सोपमोगसाधन-

समनस्कत्वादेव चेति॥ यदि जगव्वलामुपसम्यैकस्ेष्छानुविध्यायित्व- मन्येषां कलप्यते, तदा परमेश्वरामिप्रायतम्न्रत्वमेवेतरेवं भविष्बतीलाह- कस्यचिदित्यादिना ।।

1105

मसमूम माज्य ्यार्यनिम् [ब. ४. पा.४. सु.१८,

भाण्यम्

प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः॥ ४-४-96 11

अल यटुक्तम्-"आमोति खाराज्यम्" इत्यादिमत्यक्षोपदेशाद् 5 निरवग्रहमैन्पर्य विदुर्षा न्याय्यमिति, तत्परिहर्तव्यम्; अलोष्यते- नार्यं दोषा, आषिकारिकमण्डळस्योके:। आधिकारिको य: सवितृ- मण्डळादिष्ट विश्ेषायतनेष्ववस्थितः पर ईन्वरः, तदायचैव इयं खारा- व्यमासिकष्यते; यत्कारणम् अनन्तरम् "आमोति मनसस्पततिम्" इत्याह: यो हि सर्वमनरसा पति: पूर्वसिद्ध ईम्वर: वं भामोतील्वेवटुर्क 10 मवति: तदतुसारेणैव व अनन्तरम् वाक्पतिमशुष्पतिः भोतपति- विंज्ञानपतिम भवति इत्याइ। एवमन्यलापि यथासंभव निल- सिद्धे-वरायचमेव इतरेषामैन्नर्ये योजयितम्यम्।।

10

मत्यसोपदेशादिति पेमाषिकारिकमण्डळस्योकें:।।

15 पूर्वपसवीजापाकरणाव सुनम्-मत्यक्षोपदेशादिति॥ अधिकारे नियो- अनति आदित्यादनिति माधिकारिक:। यत्कारणं यसात् कारणाद् तारा. स्यमाक्त्यनन्तरमार "मामोति मनसस्पतिम्" इति; यदि पूर्वमेव निष्दुर्थ साराज्यमुकम्, तर्हि पस्मादीन्वरप्राप्तमिधान न आद्। नतो मोगे लारान्दं

दिल्वाइ-तदनुसारेगैव नेति। तेषाम् " सर्वेंदु लोनेतु कामचारो भबति"

1106

मकटार्यपिवरणम्

भाण्यम्

विकारावारे च तथा हि स्थितिमाह॥४४-१९॥

विकारावर्त्यपि च नित्यमुक्त पारमेश्वरं रूपम्, न केवळं विकार- मात्रगोचरं सवितृमण्डळाय्यघिष्ठानम्: तथा हि अस्य द्विरूपां स्थिति- माह आन्नाय :- 5 "तावानस्य महिमा ततो ज्यार्याय पुरुष:। पादोऽस्य सर्वो भूतानि तिपादस्यामृतं दिवि ।।" इत्येवमादि:। न च तत् निर्विकाररूपम् इतरालम्बना: पाम वन्तीति शक्यं वक्तम् अतत्कतुत्वाचेषाम्। अतथ्ञ यथैव ट्विरूपे परमेग्रे निर्गुणं रूपमनवाप्य सगुण एवावतिष्ठन्ते, एवं सगुणेऽपि निरवब्रह- 10 मैन्वर्यमनवाप्य सावग्रहा एवावतिष्ठन्त इति द्रष्टव्यम्॥ दर्शयतश्वैवं प्रत्यक्षानुमाने॥४-४-२0॥ दर्भयतम् विकारवर्तित्वं परस्य ज्योतिष: क्रुतिस्पृती-"न तल सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्यतो भान्ति कुतोऽयममि:" इति; "न तन्दासयते सूर्यो न सशाक्को न पावक:" इति च: तदेवं विकारा- 15 वर्तित्वं परस्य व्योतिष: मसिद्धमित्यभिमायः।।

प्रकटार्थविवरणम्

विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह।। जनूपास्यस्य म्रह्णो निरदुशमैश्र्नर्यमस्ति; तरिकमिति तदुपासनान प्राप्यत इत्याशहय व्यमिच्वारमाह-विकारावर्ति चेति ॥ बधक्रसणो रूपं 20 तत्सर्वमुपासकेन प्राप्तव्यमिति न नियम इत्यर्थ:।। दर्शयतमेवं पत्यक्षानुमाने।। विकारासंखएं रूपमस्तीत्यनैब भुतिस्मृती प्रमाणमाह-दर्भयतमेवि।।

1107

अससुतमाय्यच्यार्यानम् [म.४. पा.४. स.११.

माध्यम् भोगमात्रसाम्यलिड्डाब्च ॥ ४-४-२१।। इतश न निरहुशं विकाराळम्बनानामैन्वर्यम्, यस्मात् भोगमालमेव एवाम् अनादिसिद्धेने ्वरेण समानमिति भ्रृयते-"तमाहापो वे खल 5 मीयन्ते[मेडयं ते] ळोकोडसी" इति "स ययैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविद सर्वाणि भूतान्यवन्ति तेनो एतस्यै दैवताये सायुज्यं सळोकर्ता जयति" इत्यादिमेदव्यपदेशलिन्वेभ्यः। ननु एवं सति सातिभयत्वादन्तवस्वम् पेश्पर्यस्य स्याद्। ततम एनामावृचि: परसज्येत-इत्यतः उतवरं भगवान्यादरायण आचार्य: 10 पठति-

प्रकदार्थविवरणम्

भोगमात्साम्यलिकाब।।

ड्कबत् पर्यडुलं ग्रह् किमसी लोक: प्राश्तव्व इति दुष्या आप: प्रासोऽसि ये बल 15 मे ममायं लांकस्तवापि। अवन्ति सुजते। तेने व पतंसंया: सापुज्यं समानवेहता. मिस्र्य। धसौ छोक इति दुग्या अप एव बलु मीयन्ते खलोकम मूतान्तर. सहकताकार्यत्वाद्ययेश्वरस्य लोकस्य दर्शनं तथा मुकस्यापीलर्य। निय्युयै- आर्याभावे दोषमाशङय परिहरति- नन्वेवमित्यादिना ।। शालसमाओरी सून्रकारं पूजयति भगवानिति॥ 20 "उत्पसि प्रल्यं चैव भूतानामागांत गतिम्। देत्ि विदयामविद्यां य स वाक्यो भगवानिति। ऐेश्वर्पस्य समभ्रस्य धर्मस्य बशसा श्रिय:। शनवैराव्ययो: पच्णां स्मुता भग इतीरणा॥"

१. .A omits मुभ्या १. TM and A omit अयो ... स्यामी- २. T. वेन वेडस्या: त्यर्प: A. सेनैतस्या: ४. T. वीर्वस्य

1108

माण्यमू अनावत्तिः शब्दादनावत्ति: शब्दात्॥४-४-२२।। •नाडीरश्मिसमन्वितेन अर्चिरादिपर्वणा देवयानेन पथा ये ब्रस्म- कोक भाखोक्तविशेषणं गष्छन्ति-यसमिन् अरक ह वैण्यमार्णवौ ग्रहम- लोके तृतीयस्यामिता दिवि, या्मिभैरंमदीयं सरः, यस्िभ ्पत्य: सोमसवन:, यस्मिन्नपराजिता पूत्रहण:, यसपिंभ मसुविमितं हिरण्मयं वेश्म, यथानेकधा मन्तार्थवादादिपदेशेषु मपश्चयते-से तं भाष्य न चन्द्रळोकादिव भुक्तभोगा आवर्तन्ते: इतः१ "तयोर्ध्वमायभयृतत्व- मेति" "तेषां न पुनरावृत्ति:" "एतेन प्रतिपधमाना इमं मानवमा- वर्ते नावरतन्ते" "बहमळोंकमभिसंपद्यते" "न च पुनरावर्तते" 10 इत्यादिशब्देभ्यः । अन्तवत्वेऽपि तु ऐ्पर्यस्य यवा अनावृचि: तथा वर्णितम्-"कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातमपरम्" इत्यत्र सम्य- ग्दर्शनविध्वस्ततमर्सा तु नित्यसिद्धनिर्वाणपरायणानां सिद्धैव अना- प्रकटार्थविवरणम् अनादृचि: शब्दादनायृचि: भष्दाद् ।। 18 श्रुतिविरां धाइन्तवरवातुमानमप्नमाणमित्याह - अनावृतिरिति ।। नन्वासां भ्रुतीनामर्थवादत्वादविरोधे म्रामाण्यमिति नानुमानाववाधने सामर्थ्यम्। कि चेममिद्देति विशेषणार्थवस्वायालिन कल्पे प्राप्तानामर्या- स्कल्पान्तरेऽस्त्यावृत्तिरिति गम्यते । सत्यमेवम, ये ब्रहयचयेण म्रहालोकं प्रास्ता आश्रमधर्ममात्रनिष्ठा ऊर्ध्वरेतस:, तेषामस्खेवादीस', विद्यामन्तरेण सर्वकम- 20 सवाद्यनुपपसंः। ये तु सगुणोपासका: तेषामैश्र्वर्वस्य कल्पान्तेSम्तवस्पेऽपक- मुक्तिफलामिप्रायेणानावृत्तिरिश्याह- अन्तवत्वऽपि त्विति ॥ यत्र तु निर्गुण- विद्याप्रकरणेSनावृत्ति: भ्रूयते, तन्र मूलाविद्यानिवृत्ती लतःसिदानावृत्ति: स्तुस्यर्यंत्वेनान्दते परमित्याइ-सम्यगदशनेति ॥ किंच निगुंणविद्यायामास्य- ्तिकानावृत्तिमवतीत्यत्र न कस्यापि विवाद:, यतः सगुणशरणानामपि निर्वि- 25

१. TM. काले

1109

[म. ४. पा. ४. स.२२.

माष्यम् वृरि :: तदाश्रयणेनैव हि सगुणशरणानामप्यनावृत्तिसिद्धिरिति । अनावृत्ति: शब्दादनाटांत्त: शब्दादिति सूताभ्यासः शास्त्रपरिसमामिं दयोतयति।।

5 इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्द्भगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कना शारीरकमीमांसामूवभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थ: पाद: ।।

प्रकटार्थविवरणम्

भास्करमनेऽस्तु बुद्धगपाधः सत्वादम्यन्तीचछेदायोगानः शकतिमतका 10 रणावस्याने पुनरावृत्ति: दुर्वाराः शकक्तनाश च तदातयान ग्रह्मणी नाशप्रसङ्गात् पुनरावृत्तिरंय।। वाचस्प नेक्त स्वाविद्या नाशन ग्रहमीभ नम्यापि हैनवशित्वं नव्यावर्तन, जीवा- विद्याभिरेत ब्रह्मणः सर्वाशि बदाशी त्वभ्यपगमात।तदा व "यत्र नान्यत्पश्यि" "यत्र त्वस्य" इत्यादिशुनिविरोधः। जोवाश्त पुतव्रह्मणा जगदाद्युत्पत्ती: कलपय-

वतार्माप ताश्यिकी पुनरावृत्ति: जीवंवद्यानां च वद्ासंस्पशित्वाभ्युपगसाद विद्यायाधया, अंप पुनरावृतिप्रसङ्ग :: तम्षात्रिद्यानास्पदव्रमपतयननावृत्ति:

शुद्धं ब्रह्मास्म्यहं नित्यमक्षय परमं गदम । 20 तिष्ामि क के गच्छामि जगदापूरिनं मया॥ इति श्रीमच्छार्ररकमीमांसाभाष्यनिवरण प्रकटार्थे चनुर्थस्याध्यायम चतुर्थ: पाद: समाप्तः ।। अध्यायक्च समाप्रः ॥। सर्वेषु नूतेष चनुर्विधेपु स्थितो हरिस्तत्र हुगै न नानि। 25 सोऽइं हरि: सवैमिदं स पवेत्युत्पद्यने यस्य मनिः स मुक्तः।

1110

परिशिष्टम् १.

सू. पृ. सु. पृ. अकरणत्वाद्य न दोषस्तथा दि 655 अतस्त्वितरज्ज्यायो लिद्वाथ 978 *अक्षरधियां त्ववरोधः 870 अतिदेशाथ 899

अक्षरमम्बरान्नधृने: 245 अतींऽनन्तेन तथा हि लिङ्रम 791

अमिहोत्रादि तु तत्कार्यायैत्र 1032 अंतोऽन्यापि होकेषामुभयोः 1033

अग्न्यादिगतिश्ुतेरिति चेन्न 711 अत्ता चराचरग्रहणात् 173

अज्गावत्रद्वास्तु न शाखासु हि 911 अथातो त्रह्मिज्ञासा 21

482 अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोनने: 197

अङ्वेपु यथाश्रयभाव: 923 अदृष्टानियमात् G62

अचलत्वं चापेक्ष्य 1021 अधिकं तु भेदानिर्देशात् 446

अणवश्र 678 अधिकोपदेशास बादरायण- 933

अणुश्र 688 657

मत एव च नित्यत्वम् 285 अध्ययनमात्रवतः 935

अत एव च सर्वाण्यनु 1039 अनभिभवं च दर्शयति 975

अत एव चागीन्धनाधनपेक्षा अनवस्थितेर सम्भवाब नेतर: 188 962

भत एव चानन्याधिपति 1100 अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे 1029

अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् 772 990

अत एव न देवता भूतं च 212 अनावृत्ति: शष्दादनावृसि: 1109

अत एव प्राण: 134 अनियम: सर्वासामविरोधः 863

अतः प्रबोधोऽमात् 760 अनिष्टादिकारिणामपि च 729

अतशायनेऽरपि दक्षिणे 1058 अनुकृतेस्तस्य च 261

. The adhikarnasutras are printed in thick types.

1112

भनुज्ापरिहारौ 656 अपि चैवमेके 769

अनुपपत्तस्तु न शांरीर: 167 अपिच संराधने 790

अनुबन्धादिभ्य: प्रश्ञान्तर 901 अपीत तद्वत्प्रसङ्गादसमअ्ञसम् 404

अनुष्ठेयं बादरायण: 944 अप्तीकाळम्वनान्नय तीति 1088

अनुस्मृतेर्बांदरि: 215 अवाधाथ 971

अनुस्मुतेश् 527 अभावं बादरिराह घेवम् 1100

अनेन सर्वगतत्वमायाम 79 अभिष्योपदेशास 375

अन्तर उपपचे: 182 अभिमानिव्यपदेशस्तु 398

अन्तरा चापि तु तदृष्टेः 976 अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्य: 214

अन्तरा भूतग्रामवत्स्ात्मनः 874 अभिसंध्यादिष्वपि चैवम् 662

अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण 607 479

अन्तर्याम्यधिदैवादिपु 191 अम्बुवद्ग्रहणात्त न तथात्वम 772

559 अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् 769

125 अर्चिरादिना तत्तरथितेः 1062

552 169

अल्पश्रुतेरिति चेतदुक्त्तम् 260 अन्यत्राभावाच न वृणादिवत् 478

अन्यथात्वं शब्दादिति अवस्थितिवैशेप्यादिति 621 814 अवस्थितरिति काशकृत्स्न: 366 अन्यथानुमिती च शशक्ति 483 1093 अन्यथा भेवानुपपत्तिरिति अविभागेन दष्टत्वात् 875

237 अविभागो वचनात् 1053

अन्याधिष्टितपु 738 621

अन्यार्थश्च परामर्श: 259 अशुद्धमिति चेन शब्दात् 740

अन्यार्थ तु जैमिनि: 360 अइ्मादिवच्य तदनुपपत्ति: 448

अन्वयादिति चत्स्यादव 832 अश्चुतत्वादिति चेन्नेष्टादि 714

अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा 50G असति प्रतिक्ञोपरोधो यौगपद्यम् 523

अपि च सप 731 अमदति चेश् प्रतिषेधात् 403

अपि च स्मयंते 264 असद्यपदेशानेति चेन 434

अपि च स्मर्यते 651 असन्ततेश्चाव्यतिकर: 658

अपि न स्मर्यंत 971 असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः 598

भपि च स्मर्यते 976 असावंत्रिकी 935

1118

अस्ति तु 582 - आह च तम्मात्रम् 771

अस्मभस्य च तद्योगं शास्ति 114 इतरपरामशोत्स इति वेभ् 250 अस्यैव चोपपसिरेष ऊष्मा 1047 इतरव्यपदेशाद्िता कर णादि 445 अंभो नानाव्यपदेशादन्यथा 649 इतर स्याप्येवमसंक्षेष: 1028 आकाशस्तलिद्त् 130 इतरेतरप्रत्ययत्वादिति 518 आकाशे चाविशेषात् 525 इतरे त्वर्थसामान्यात् 827 आका सोऽयोन्तर त्वादिग्यप 312 इतरेषां चातुपलब्धे: 391

आचारदर्शनाव् 930 इयदामननाव् 872

1067 ईक्षति कर्मव्यपदेशात्सः 237

आात्मकृते: परिणामाव् 376 ईक्षतेर्ना सब्दम् 88

आत्मगृहीतिरितरवदुचराव् 830 उत्क्रमिष्यत एवंभावात् 365

आत्मनि चैवं विचित्राश् हि 457 उत्कान्तिगत्यागतीनाम् 617

आत्मशब्दाब 829 251 आत्मा प्रकरणात् 1092

आत्मेति तूपगच्छन्ति उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् 521 1007 575 आदरादळोप: उत्पच्य संभवात् 882 534 आदित्यादिमतयबाङ उपपचे: 1015 उदार्सीनानामपि चैवं सिद्धि: उपदेशमेदानेति 149 आध्यानाय पयोजनाभावात् 828 उपपचेश 798 आनन्दमयोऽभ्यासात् 107 उपपथते चाप्युपलभ्यते च 465

आानन्दादय: प्रधानस्य 825 उपपभनस्तलक्षणाथोपलब्धेः 862

आनर्थक्यमिति वेभ 727 उपपूर्वमपि त्वेके 981 आनुमानिकमप्येकेषामिति 318 उपमर्दे च 938

आप: 601 उपलब्धिवद्नियम: 636

आ प्ायणाचलापि हि दष्टम् 1023 उपसंहारदर्शनान्नेति चेम 449

आाभास एव च 659 813 आामनन्ति चैनमस्मिन् 217 985 उपस्ितेऽतस्तबचनात् 884 उपादानाव् 635 आबचिर सकृदुपदेश्ाव 999 उभयथा च दोषात् 505 आसीन: संभवात 1020 उभवथा म दोबाल् 525

1114

उभयथापि न कर्मातः 495 452

उभयव्यपदशात्वहिकुण्डलवत् 792 क्षणिकत्वास 544 उभयव्यामोहात्तत्सिद्धे: 100a क्षत्रियत्वगतेइचोत्तरत्र 304 ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि 938 गतिशब्दाभ्यां तथा हि टष्टम् 247 एक आत्मनः शरीरे भावाव 905 गतिसामान्यात् 102

एतेन मातरिश्वा व्यारयातः 597 861

एतेन योग: प्रत्युक्त: 391 गुणसाधारण्यश्रुतेश्च 924

एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि 412 गुणाद्वा लोकवत् 622

एतेन सर्वे व्याखयाता: 381 गुहां प्रविष्टावात्मानी हि 175

एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावात् 1096 9

एवं चात्माका्त्स्न्येम् 550 गाण्यसंभावात् 583

एवं मुक्तिफलानियम: 995 गोण्य संभावा् 668

9J2 चक्षुरादिवत्तु 684

कम्पनात् 308 चमसतद विशाषात् 336

करणवच्चंन्न भोगादिभ्यः 558 चरणादिति चेन्न 727

कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् 634 चर।चरव्यपाश्रयस्ु 609

कर्मकर्तृव्यपदेशान 167 चिति रन्मात्रेण 1095

कल्प नोपदेशाच् 340 उन्दन उभयाविरोधात् 861

कामकारेण चके 937 छन्दो भिधानानेति चेनन 145

कामाच्च नानुमानापेक्षा 113 जगद्वाचित्वात् 355

कामादीतरत्र 880 जगद्यापारवर्जे 1104 काम्यास्तु यथाकामं 922 जन्माद्यस्य यत: 37 कारणत्वेन चाकाशादिषु 349 जीवमुख्य प्राणलिङ्गान्नेति चेत् 155 कार्ये बादरिरस्य गत्युपपचे: 1070 जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत् 359

कार्याख्यानादपूर्वम् 835 ज्ंयत्वावचनाथ 328

कार्यास्यये तदभ्यक्षेण 1072 ज्ञाडत एव 615

कृतप्रयलापेक्षस्तु 647 ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु 689

कृतात्ययेऽनुशयवान् 719 ज्योतिरुपक्रमा तु तथा 338

कत्स्नभावास गुहिणोपसंहार: 990 ज्योतिर्देशनाव 311

1118

न्योतिमरणाभिषानाव् 138 886

ज्योतिषि भावाच 295 तत्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् 97 ज्योतिषकषामसस्यन्ने 348 तन्मन: प्राण उत्तरतत 1039 त इन्द्रियाणि तव्यपदेशात् 692 तन्वभाव संध्यवदुपपरेः 1102 तच्छते: 93 तकांप्रतिष्ठानादप्यन्यथा 408 तडितोऽधि वरुण: संबन्धात 1066 तस्य च निस्यत्वात् 692

तचु समन्वयात् 53 तानि पर तथा झाह 1052

तत्पूवकत्वाछ्वाच: 671 तुल्यं तु दशनम् 934

तत्पाकभ्ुतश्च 670 वृतांयराब्द्रावरोघ: 735

तत्रापि व तव्यापारादविराध: 731 तजाऽतस्तथा श्राह 599

तथा च दशयति 625 त्रयाणामेव चवमुपन्यास: 330 तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् 961 प्यात्मकत्वा नु भूयस्त्वात् 709 तथान्यप्रतिषधात् 798 दशंनाथ 734

तथा पाणा: 667 दर्शनाथ 774

तदषिगम उत्तरपूर्वाघयो: 1025 दर्शनाथ 899

तद्धीनत्वादर्थवत् 324 दर्शनाथ 926

तदनन्यत्वमारम्भण 416 दर्शनाथ 1074

तदन्तरमतिपची रंहति दशंयतश्धवं प्रत्यक्षानुमाने 707 1107 दर्शयति च 812 तद्भावनिर्धारणे च 306 दर्शय्ति च 844 तदभावा नाडीपु 753 दर्शयति चाथो अपि स्र्यते 771 तदभिध्यानादेव तु तल्लिड्वात्स: 604 दहर उच्तरभ्य: 241

तद्व्यक्तमाह हि 788 रश्यते तु 399 तदापीते: संसारव्यपदेशात् 1045 देवादिवदृपि लोके 451 तदुपयपि बादरायण: संभवाव 268 देहयोगाद्वा सोऽपि 752

तदे कोग्रज्वलनं 1054 घुभ्नादयायतनं स्वशब्दाव् 219

तद्गुणसारत्वात्त तघ्पदेशः 625 द्वादशाहवदुभयविधं 110

तजेतुष्य पदेशान 110 धर्म जैमिनिरत एव 802 तद्भूतस्य तु नातन्ावो जैमिने: 978 धर्मोपपरेश 233

तहूतो विधानाव् 932 धृतेद महिसोऽस्यासिन 248

1116

म्यानाम 1021 न वा विशेषाद् 936

न कर्माविभागादिति 464 नासतोऽरछत्वात् 532

न च कर्तु: करणम् 577 नित्यमेव व भाषात् 501

न च काये प्रतिपस्थमिसंधि: 632 न य पर्यायावप्यविरोधः 551 नियमाथ 932 194 निर्मातारं चके पुत्रादयश् 744 न चाधिकारिकमपि 980 निशि नेति चेम संवन्धस्य 1056

न तु रषान्तभावात् 405 नेतरोऽनुपपसेः 111 न तृतीये तथोपलब्धे: 733 नैकस्मिन्दर्शयती हि 1043 न मतीके न हि सः 1010 नैरम्मिभसंभवाव 546

न प्रयोजनवश्वात् 460 नोपमदनात: 1047

न भावो ऽतुपलब्ध: 543 686

न मंदादिति चेभ 768 पटषम 448

न वक्तुरात्मांपदेशादिति 152 पत्वादिशब्देभ्य: 316

न वा तत्सहभावाभुतेः 925 पर्युरसामञ्जस्याव् 553 न धा प्रकरणमेदात्यरावरीय 816 476 न वायुकिये पृथगुपदेशाव 681 परं जैमिनिर्मुक्यत्वात् 1078 न धा विशेषात् 843 परमतः सेतून्मानसंबन्ध 794 न वियद्श्रतेः 581 पराणु तच्छृते: 645 न विळक्षणत्वादस्य 394 पराभिध्यानाचु तिरोहितम् 750 न संरयोपसंग्रहादपि 341 परामर्भ जैमिनिरचोदना 940 904 परेण च शष्दस्य ताद्िम्यं 904 न स्थानतांऽपि परस्योभय 766 पारिष्ठुवार्था इंि चेभ 960 नाणुरतछतेरिति 619 पुस्त्वादिशब्दस्य 631 नातिचिरेण विश्नेषात् 737 पुरुषविद्यायामिव चेतरेषाम् 846

नात्माशुतर्नित्यत्वाच्य 611 पुरूपार्थोतः शष्दादिति 927. नाना शब्दादिभेदात् 917 पुरुषाइमवदिति वेत्तथापि 481 224 पूर्व तु बाइरावण: 80 नाभाव उपळब्प: पूर्ववद्दा 799

1117

यूर्वनिकल्प: प्रकरजात्जाय् 897 बहिस्तूभयवापि स्मुते: 963 पुथगुपदेशाव् 625 युद्यर्थ: पादवत् 797 602 1018

प्रकरणाम 174 ब्रासेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य: 1094 प्रकरणाव् 226 भाक्तं धानात्मवित्त्वाव् .717 770 प्रकाशादिव च्ावशेष्यं 791 भावशब्दाब 959 मावं जैमिनिर्विकल्पामननाल् 1101 प्रकाशादिवभ्रवं पर: 652 भावं तु बदरायणोऽस्ति दि 296 प्रकाशाभयवद्धा तेजस्तवात् 792 भावे चोपलब्घे: 431 पकृतिम पतिज्ञाहष्टान्तानुप 372 भावे जाभ्रवत् 1102 प्रकृतैतावस्वं हि प्रतिषेधति 784 148 365 भूतेषु तच्छृतेः 1042 587 भूमा संभसादादध्युपदेशाव् 228 प्रतिषेचाक 793 पतिषंषादिति चेत न सारीरात् 1047 भूम्न: ऋतुवज्ज्यायसत्वं तथा हि 918 मेदव्यपदेशान 112 प्रतिसंक्याप्रतिसं्या 523 129 प्रत्यसषोपदेशादिति 1106 मेदव्यपदेशात् 226 प्रथमेऽभवणादिति श्रेमर 712 भेदभुतेः 694 पदानवदेव तदुक्त्तम् 891 भेदामेति चेमकस्यामपि 809

पदीपवदादेसस्तथा हि 1102 413

प्रदेशादिति वन्नान्तर्भांवात् 663 भोगमात्रसाम्यलिद्गाच् 1108 प्रयुसेशच 473 भोगेन स्वितरे क्षपयित्वा 1036 प्रसियेश्च 249 294 प्राणगतद्च 711 मन्त्रवर्णान 651 प्राणमृद्त 225 913 प्राणवता शब्दाद् 691

14 महदन 336 प्राणाद्यो वाक्यशेषाव् 346 मांसादि भौमं यथाशम्दम् 700 826 मान्तवर्णिकमेक थ गीयते 110 फछ्मत उपपचे: 800 मायामानं तु फात्समर्पेन 745

1118

मुक्त: प्रतिज्ञानात् 1091 विकारवर्ति य तथा हि 1107 मुक्तापसृप्यव्यपदेशात्. 223 विकारशष्दानेति चेतर 109 मुग्धऽघसंपस्ति: परिशेषात् 763 विज्ञानादिमावे वा 577

मौनवदितरषामप्युपदेशात् 990 विद्याकमणारिति तु 731

यत्रकाग्रता तत्राविशेषात् 1022 विद्ेव तु निर्धारणात् 899

यथा च तक्षाभयथा 638 विधिवां धारणवत् 945

यथा च प्राणादि 444 विपययेण तु क्रमोऽतः 605

यदेव विद्ययोत हि 1034 विप्रनषघारच 578

यावद्षिकारमवस्थिति 484 866 विभाग: शतवत् 935 629 विरांध: कर्मणीति 270 यावद्विकारं त विभाग: 591

युक्त: शब्दान्तराब विवा्षितगुणांपप त्तेश्च 165 435 योगिन: प्रति च स्मयंते 1059 विशेषं च दर्शयति 1089

योनिश्च हि गीयते 380 विशेषणमेदव्यपदेशाभ्याम् 202

याने: शरारम् 742 विशेषणाच्च 178

रचनानुपपत्तश्र नानुमानम् विशषानुभ्रहश्च 977 469 विशेषितत्वाच्च 1071 र्म्यनुसारी 1055 विहारापदेशात् 635 रूपादिमत्त्वाक् 562 विहितत्वाचाश्रमकमापि 972 रूपापन्यासाच्च 203 वृद्धिद्वासभाक्त्वमन्तर्भावात् 773 रेतःसिग्यांगोऽय 741 ळिक््भूयस्त्वाचद्धि वलायस्तदपि 896 वधाधयभेदात 849 वैद्यतनैव ततस्तछृतं: 1070 लिग्ाब्च 1001 वधम्याध न स्वप्रादिवत् 542 लोकवतत लीलाकैवल्यम् 461 वेलक्षण्वाक 694 बदतीति चेस्न प्राज्ञी हि K29 मशेष्यास तद्चादस्तद्वाद: 702 वाक्यान्वयात् 362 वश्वानरः साधारणशब्द 206 वाब्यनसि दर्शनाच्छन्दाच 1037 वंपम्यनघृण्ये न सापेक्षत्वाव 462 वायुमन्दादविशेषविशेषाभ्याम् 1064 908 विकरणत्वाभ्ेति चेत्तदुक्तम् 459 477 विकल्पो Sविशिष्टफ लरवात् 920 व्यतिरेको गन्घवत् 623

1119

व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् 876 समन्वारम्मणाव 931

व्यपदेशाब्च क्रियायां न 635 500

व्यापेभ समञ्जसम् 820 समाकर्षात् 358

637 समाध्यमावाच 638

शब्द इति पेजात: प्रमवात् 272 समान एवं चाभेदात् 840

शष्दविशेषात् 168 समाननामरूपत्वाथ 287

शम्दश्चातो डकामकारे 971 समाना चासत्युपकरमात् 1044

शब्दाब 585 समाहारात् 924

210 समुदाय उभयहेतुकेऽपि 516

शब्दादेव प्रमित: 264 सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाव 162

शमद्माद्यपेत: स्यात्तथापि 966 सर्वथातुपपरेश 545 शारीरश्रोभयेऽपि हि 195 सर्वथापि त एवोमयलिद्वात् 974

शास्रडष्टया तूपदेशो वामदेववत् 154 सर्वधर्मोपपचेश्र 466

शास्त्रयोनित्वाव् 48 सर्ववेदान्तपत्ययं 808

शिषटेश्च 923 सर्वाभानुमतिश्व माणात्यये 968 शुगस्य तद्नादरश्रवणात् 301 सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्ुतेरश्ववद् 963 शेषत्वात्पुरुषार्थेवाद: 928 307 सर्वाभेदादन्यते मे 823

श्रुतत्वाथ 103 सर्वोपेता च तदर्शनात् 458

भुतत्वान 801 सहकरित्वेन ध 973

भ्ुतेर्च 986 सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण 986

भुतेस्त शब्दमूलत्वात् 453 819 187 संज्ञामूर्तिक्लस्िस्तु त्रिव्ठत्कर्बतः 696 भुष्यादिबलीयस्त्वाच न बाध: 899 संपन्तेरिति जैमिनिस्तथाहि 215 श्रेष्ठम 679 संपदाविर्भाव: खेन सब्दात् 1091 स एव तु कर्मानुस्पृतिशन्द 760 संबन्धादेवमन्यत्ापि 842 संकल्पादेव तु तच्छ्रृतेः 1098 संबन्धानुपपरेश् 556

सस्वाब्चावरस्य 433 संभृतिघुव्याप्त्यपि चात: 844 संध्ये सृष्टिराह हि 743 संभोग प्राप्तिरिति चेञ् 171 672 संयमने त्वनुभूयेतरेषाम 780

1120

संस्कारपरामर्शात् 306 स्मरन्ति च 654 376 स्मरन्ति च 730 साक्षादृप्यविरोधं जैमिनि: 213 स्मरन्ति च 1021 सा च प्रशासनात् 236 स्मर्यते च 1051 साभाव्यापचिरुपपचे: 735 स्मर्यतेऽपि च लोके 735

सामान्यास 796 स्मर्यमाणमनुमानं 209

सामा्यात्त तद्यपदेश: 1072 स्युतेश् 168

सांपराये तर्तेव्याभावात् 860 स्मृतो्ध 1073

सुरतदुष्फते पवेति तु 728 384

सुखविशिष्टाभिधानादेव 185 स्याधैकस्य ब्रह्मराष्ड्वत् 585

सुधुप्त्युत्कान्त्योर्भेदेन 314 स्वपक्षदोषाख 407

सुक्मं तु तदहत्वात् 323 स्वपक्षदोषाच 457

सूक्ष्मं प्रमाणत्च तथोपलब्धे 1046 स्वशब्दोन्मानाभ्यां च 620

सूचक् हि श्रुतेराचक्षते च 748 स्वात्मना चोत्तरयोः 618

सैव हि सत्यादय: 877 स्वाध्यायस्य तथार्वेन हि 811

सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः 1041 स्वाप्ययसंपत्योरन्यतरापेक्ष 1104

स्तुतयेऽनु मतिवा 937 स्वाप्ययात् 101

स्तुतिमात्रमुपादानादिति 958 स्वामिन: फळश्रुतरित्यात्रेय: 984

797 हस्ताद्यस्तु स्पितेऽतो नैवम् 674

लानादिव्यपदेशाब 184 हानौ तूपायनशब्द 853

सिस्यद्नाम्पां च 226 इद्यपेक्षया तु 266

स्पष्टो हेकेषाम् 1049 हेयत्वावचनाथ 99

परिशिष्ठम् २.

अधिकरणानामकाराधनुकमणिका

अक्षरध्यधिकरणम् 870 ... 872 अभावाधि- 1100 ... 1102

अक्षराधिकरणम् 235 ... 237 अर्चिरादधि- 1061 ... 1063 1032 ... 1033 अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाघि-312 ... 314 962 ... 963 अविभागाधि- 1053

अङ्ावषद्धाघि- 911 ... 914 अविभागेन उष्टत्वाधि- 1093 ... 1094

अत्त्रधि- 173 ... 174 असंभवाधि- 598 ... 599

197 ... 205 अंशाधि- 649 ... 665

अधिकाराघि- 980 ... 982 आकाशाघि- 130 ... 134

मध्यक्षाधि- 1041 ... 1043 आतिवाहिकाधि- 1067 ... 1070

अनारण्घाधि- 1029 ... 1032 आत्मगृहीत्यधि- 830 ... 835 अनाविष्काराघि- 990 ... 992 आत्मत्वोपासना- 1007 ... 1010 अनियमाधि- 863 ... 865 आत्माधि- 611 ... 615 अनिष्ादिकार्यधि- 729 ... 735 आद्राधि- 882 ... 886 अनुफृत्यधि- 261 ... 264 आदित्यादिमस्यधि- 1015 ... 1020 अन्तरधि- 125 ... 130 आध्यानाधि- 828 ... 830 अन्तराधि- 182 ... 190 आनन्दमयाधि- 104 ... 124 अस्तरत्वाधि- 874 ... 876 आनन्दाद्यधि- 825 ... 827 अन्तराविज्ञानाधि- 607 ... 609 आनुमानिकाधि- 318 ... 336 अन्तर्याग्यधि- 191 ... 197 आप्रायणाधि- 1023 ... 1024 अन्यथात्वाघि- 814 ... 819 आरम्भणाधि- 416 ... 444 अन्याधिष्ठिताधि- 738 ... 742 आवृत्त्याघ 999 ... 1007 अपशूद्ाधि- 301 ... 307 आश्रमकमाघि 972 ... 975 अप्रतीकालम्बनाधि- 1088 ... 1089 आसीनाधि- 1020 ... 1021

अवभि- 601 ... 602 1044 ... 1045

1122

इतरव्यपदेशाघि- 445 ... 448 जिश्ञासाधि- 1 ... 37

इतरासंश्ेपाधि- 1028 ... 102 साधि- 615 ... 617 इन्द्रियाधि 692 ... 696 ज्योतिरधि- 311 ... 312

इयद्धि- 872 ... 874 ज्योतिराद्यधि- 689 ... 692 ईक्षतिकर्माधि 237 ... 241 ज्योतिश्वचरणाघि- 138 ... 149

इक्षत्यध- 85 ... 103 तक्षाि- 638 ... 644

उत्कान्तिगस्यधि 617 ... 633 तडिदधि- 1066

उसराधि- 251 ... 260 तदधिगमाधि 1025 ... 1028

उत्पत्यधि- 575 ... 579 तदन्तरप्रतिपत्त्यधि- 704 ... 718

उपसंहारदर्शनाधि- 449 ... 452 तद्भावाधि 753 ... 760

उपसंहाराधि- 813 ... 814 तदभिध्यानाधि- 604 ... 605

उभयलिङ्गाधि- 766 ... 783 तदोकोधि- 1054 ... 1055

एकस्मित्र संभवाधि- 546 ... 558 तन्द्ताधि- 978 ... 980

एकाग्रताधि- 1022 ... 1023 तन्निर्धारणाधि- 886 ... 891

ऐहिकाधि- 992 ... 995 तेजोऽधि 599 ... 601

कम्पनाधि- 308 ... 310 दक्षिणायनाधि- 1058 ... 1060 कत्रधि- 634 ... 633 दहराधि- 241 ... 250 कर्मानुस्मृनिशब्दषिध्यधि-700 ... 763 देवताधि- 268 ... 301

कामाद्यधि- 880 ... 882 युभ्वाद्यधि- 219 ... 227 काम्याधि- 922 न विलक्षणत्वाधि- 394 ... 412 कारणत्वाधि- 349 ... 355 नातिचिराधि- 737

कार्योक्यानाधि- 835 ... 839 नाभावाधि- 534 ... 545

कार्याधि- 1070 ... 1087 पत्यधि- 553 ... 574

कृतात्ययाधि- 719 ... 729 परमाणुजगद्कारणत्वाधि-495 ... 515 कृत्स्नप्रसकत्यधि- 452 ... 458 पराधि- 793 ... 799

गतेर र्थव त्वाधि- 861 ... 863 परामशाधि- 940 ... 957

गुहापविष्टाधि- 175 ... 182 परायत्ताधि- 645 ... 649

चमसाधि- 336 ... 341 पारिप्वाधि- 960 ... 901

चराचरव्यपाध्याधि- 609 ... 611 पुरुषषिद्याधि- 846 ... 849

जगव्यापाराघि- 1104 ... 1110 पुरुषार्थाधि- 927 ... 939

जन्माद्याघे- 37 ... 47 परथिव्यधिकाराधि- 602 ... 604

1128

प्रकृत्यधि- 372 ... 381 896 ... 905 प्रकृततापत्वाधि- 784 ... 793 वाक्यान्वयाध- 362 ... 371

प्रतिषधाधि- 1047 ... 1051 नागध- 1037 ... 1039

प्रतीकाधि- 1010 ... 1012 वागादिलयाधि- 1052 ... 1053 प्रदानाधि- 891 ... 895 वायाक्रयाधि- 681 ... 687 प्रदापाधि- 1102 ... 1104 वारवध- 1064 ... 1066 प्रमिताधि- 264 ... 267 विकल्पाधि- 920 ... 921 प्रयाजनवस्वाघि- 460 ... 142 विद्ाज्ञानसाधनाधि- 1034 ... 1036 प्राणाणुत्वाधि- 678 ... 079 विधुगाध 976 ... 973 प्राणथ्रप्रयाधि 679 .. 681 विपरययाधि- 605 ... 606

प्राणाध 134 ... 137 विवदाध- 581 ... 597

प्राणात्पच्यधि 666 ... 672 वघाद्ाध- 849 ... 853

प्रानदनाि 149 ... 160 वश्वानगांध- 206 ... 21९

फलाधि- 800 ... 804 462 ... 466

बािगधि 983 व्यानहागाध- 876 ... 877

बालाक्याध- 235 ... 962 व्याप्त्याघ- 820 ... 822

ब्रह्मटटष्याध 1012 ... 1015 शब्दादिभंदाधि- 917 ... 919

व्राझ्माधि- 1094 .. 1097 शररंभावाधि- 905 ... 911 भूमज्यायस्याध 915 ... 917 शास्त्रयानित्वाधि- 48 ... 51 भृमाध 228 ... 234 शिष्रापर ग्रहाधि- 412 ... 413 भाकत्रापत्याध- 413 ... 415 भ्रष्टाणुत्याधि- 688 मनागंध- 1039 ... 1040 सम्याद्याध- 877 ... 880 महदाथाि- 439 ... 495 सन्ध्याधि- 743 ... 753 मार्नरि श्वाधि- 597 .. 598 समगस्याध- 672 ... 678 मुां कफलाधि 995 ... 998 समन्ययाधि- 51 ... 84

मुग्धाधि 783 ... 766 समानाधि- 840 ... 842 यथाधयभावाधि- 923 ... 925 समुद़ायाधि- 516 ... 534 यावदांधकाराधि- 866 .. 870 सवंत्रपसिध्यधि- 161 ... 172

योगप्रत्युकत्यध- 391 ... 393 सबंधमापपत््यधि- 466 ... 467 र्चनानुपप त्याध- 468 .489 805 ... 813

र्सम्याघ. 1055 ... 1057 सर्वव्याक्यानाधि- 381 ... 382

1194

सर्वाजातुमत्वि- 968 ... 971 संभृत्यधि- 844 ... 846 सर्वापेक्षाधि- 963 ... 967 1045 ... 1047 सर्वामदाघि- 823 ... 825 सामाव्यापस्याधे- 735 ... 736 सर्वोपेताघि- 458 ... 460 सांपरायाधि- 860 ... 861 सहकार्यन्तरविष्यधि- 986 ... 990 सुपुष्यधि- 314 ... 317 संकल्पाधि- 1098 ... 1110 स्तुतिमान्राधि- 958 ... 960 संक्योपसंप्रहाधि- 341 ... 349 स्मुष्यधि- 383 ... 391 संज्ञामूर्ति कृप्स्घि- 696 ... 703 स्वाम्यधि- 984 ... 986 संपधाविर्भावाषि- 1090 ... 1093 हान्यधि- 853 ... 859 संबन्धाधि- 842 ... 844

INDEX OF CITATIONS

Citations Pago Souroo अकुर्षन् विहित 949 नका: शर्फरा: 199, 434 अकोप: वर्ष 728

अयरास्परत: 198, 199, 200 Mund. II; i, 2 202, 203, 325 अयरात् संभमति 199 Muņd. I, 1, 7 अचिवमतति 846, 1024 भगमो न दि 264 Brh. IV, il, 4 अभिचित्कपिक्ा 2

173 Brh. I, 1v, 6. अभिरास्य 209 188, 1059 Bhagavad Gita VIII, 24. अभिमूंर्या 203 Muņd. 1I, 1, 4 अंमिषां अकामयत 293 Taitt. Brah. III, i, 4, 1 अभिर्वांग्भूत्वा 399, 689, 892 Ait. Ār. II, iv, 2, 4; भभिवें मुस्यु: 904 Brh. III, ii, 10 भमिकोर्फ 1067 Kaus. I, 3 अमिरोत्र युरोति 609 T. Sam. I, V, ix, 1. अभिरोन तप: 60

अभि: पादो वायु: 295 Oh .. iII, xviii, 2 अभीषोभोय 46, 740, 656, 914 अमेयप: 601 Tait .. II, 1 अमेरग्वेदा 357 अमे बेहोंल 871,914 Āp. Śrau. XXII, xix, 1. 267 Kațha. II, +i, 17

1185

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Bource अगष्ठमात: 264 Kațha II, iv, 18 भनक्षुष्ड 237, 459 Brh. III, vili, 8 अचिम्त्या: खल 401, 455 अम आत्मा 453

भजमजर 1004 Brh. III, vili, 8 भजरोडमरो 996 Brh. IV, iv, 25 भजामेकां 336, 338, 428 Śvetā. IV, 5 914 भजो नित्य: 613 Kațha. II, 18 भणिमा लषिमा 271 अणीयान् ब्रीडे: 109,629 Ohā. III, xiv, 3 अणोरणीमान् 381 Śvetā. III, 20 अण्व्यो मात्रा 1043 अत ऊर्भ्बे 954 Bodhāyans. 950 Āruņikopanigad 2. अत ऊर्ध्व विमो 314, 614, 881 Brh. IV, tii, 14 अतम्म सर्वा: 205 Muņd. II, i, 9. अतश् संदेप 386

अतःशब्दो 30 Bhaskara on Br. S. I, i,1 अतिराले षोड 45, 348, 455 अतिवाद्यसि 229 Chã. VII, xv,,4 भतोऽन्यदाते 234, 310, 576-7, Brh. III, iv, 2 भतो ने खल्ठ 737 Chā. V, x, 6 अत्यम्तमात्मान 979 Chã. II, xxlii, 1 अल पितापिता 1009 Brh. IV, iii, 22 अल बस समश्नुते 1050 Brh. IV, iv, 7 अल खेन: 765 Brh. IV, iii, 22 अलाय पुरुष: 616 Brh. IV, ili, 9 अनैव मा भगवान् 369, 614 Brh. II, iv, 13 सनेष समवनीयम्ते 1049 Brh. III, ii, 11

1196

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source अनेष देव: 230 Praśna IV, 6 अथ कोडई 833 Ait. III, 11 अब सडड प्राण: 150, 155 Kaus. III, 3 1079 Ohā. II, ix, 1 अम सस्वेतस्य 816 Ohā. I, i, 10 अय तत ऊर्ज 867 Chā. III, xi, 1 392 अय नामजेव 789 Brh. II, i, 20 अय परा गया 197, 200, 870 Muņd. I, i, 5 भय परिभाङू 393, 953, 957 Jābāla, 5 अय परिवास् 953 Maitrāyaņi Brā. अय पुनरतती 957 Jābāla, 4 अय य भात्मा 248, 794 Ohā. VIII, iv, 1 अय व हमे 715 Oha. V, x, 3 245, 246, 881, 1100 Ohā. VIII, i, 6 अय य एतो 865 Brh. VI, ii, 16

अय य एप: 125, 795, 879 Chā. Upa. I, vi, 6 भय व एप: 879 Ohā. I, vi, 6 795 Chā. I, vii, 5 879 Ohã. IV, xv, 1 मय य एम: 250, 259 Ohā. VIII, iii, 4 भय मलाम्पत् 1074 Ohā. VII, xxiv, 1 अय बतैवत् 311 Ohā. VIII, vi, 5 अय बलैतदा 691 Ohā. VIII, xii, 4 अय मनासे 159

मय बदव: 138, 149 Oha. III, xiii, 7

अय बदिद 241, 880, 1055, 1086 Ohā. VIII, i, 1

अय यहु 188 Oha. IV, zv, 5

963 Ohā. VIII, v, 1 1056 Oha, VIII, vi, 1

117

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source अय ये शर्त 718 Brh. IV, iii, 33

अय योगानु 22 Yoga Sātra, I, i, 1. अय योडम्यां 718, 1009 Brh. I, iv, 10 अय यो वेदेद 616 Ohā. VIII, xii. 4

अय रयान् 744 Brh. IV, iii, 10

भय सत्यवत: 265 Mahabharata III, 297, 17

भय सतविषस्य 1019, 1020 Ohs. II, vili, 1

मय सपा: 422

भंथ ह प्राणा 685 Ohã. V, i, 6

अय ह य एतान् 809 Ohs. V, x, I0

अय ह य एव 814, 5 Chā. I, 11, 7 960 Brh. IV, v, 1 अय ह शोनर्क 305 Oha. IV, ili, 5 अय हेममासन्य 694, 814 Brh. I, ili, 7 अपरेन 186 Oha. IV, zi, 1.

अयाकामयमान: 935, 1048, 1050 Brh. IV, iv, 6 भयात आदेश: 771, 784, 787, 793 Bṛh. II, iii, 6 अथातः कत्वर्थ 83 Jaimini IV, i, 1 अयातो धर्म 59,83 Jaimini I, i, 1 मायावो निम्भेक्स 153, 823 Kaus. IL, 14 अयावो रेक्स: 831 Aitareyins.

अयातो बत 894 Brh. I, v, 21

अयाष्पार्त्म 125 Oha. I, vii, 1-5 अयाम्य: परि 954 Śsunaka अथापर्र परि 954 Viśvāmitra

अयायमधयरीर: 1076 Brh. IV, iv, 7 अपासिम्माण: 356, 357 Kauş. III, 8 अभास्य बेद 307 अयेममाकाय 719

अेममेव 695 Brh. I, v, 21

1128

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source अयेतमेवाष्वानं 61, 735 Oha. V, x, 5 अयतयोः पथोः 731, 732, 1063 Cha. v, x, 8 अयैतेरेव 1061 Ohā. VIII, vi, 5 अथैनमेते 706 Brh. IV, iv, 1 अेष ज्योति: 806 अथो खल्वाडु: 745 Brh. IV, iii, 14 अयोत्तरेण 187 Praśna. I, 10 अथोय एवं 823

अडम द्रष्ट 1004 Brh. III, viii 11 अरट्ो द्रश 194 Brh. 1II, vii, 23 193

अदोडम्भ: परेण 831 Ait. I, 2 अन्य: पृथिवी 603 Taitt. II, 1 अदेद रजतं 11 अभस्ात्समिर्ष 946

भधीत्य विधिवत् 23 अधीहि भगव: 306 Chā. VII, i, 1 अध्ययनविधि 24 Brahmaprakiśikā. अनम कुरते 836

भनन्तमपारं 219 Brh. II, iv, 12 अनस्तराडवास: 616 Brh. IV, v, 13 मनस्त वे मन: 64 Brh. III. i, 9 अनम्यकम्प: 98

अनन्बागतसतेन 316 Brh. IV, ili, 15 भनम्वागव 316 Brh. IV, iii, 22 अनपेक्षत्वात् 272 Jaimini I, i, 5 अनथा स्वा 898

मनवधारण 571

भनभवन्य: 173, 174, 176, 179, 181, 226, 873 Mund. III, L, 1

1129

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source भनागतां 950 Bodhāyana.

अनादर: 167 Chā. III, xiv. 2

अनादिनिषना 275

अनादिमायया 406 Gaudapādakārikā, 1, 16

मनाश्रमी न 978 अनाभितः कर्म 974, 1059 Bhagavad Giu. VI, 1 अनित्यमिति 503 VS. IV, i, 4 अनुदिते जुरोति 45,354 अनुभूति: प्रमाण 563

अनु म एतां 1001 Ohā. IV, ii, 2

अनेकजम्म 977,995 Bhagavad Gita. VL 45 अनेन जीवेन 313, 355, 366, 445, 465, 613, 697, 752, 774 Oha. VI, iii, 2 अन्त्म्यूनाति 560

भन्तवद्दे किल 133

अन्प तमः 37 16a. 12.

अन्बो मणि 2

अममयप्राण 122 Mabānārāyaț .. 66 भनमर्य हि 608, 671, 1040 Oha. VI, v, 4 अलमशित 700 Cha. Vi, v, 1 भर्म नसेति 585 Taitt. III, 2 अनादो वसु 144 Brh. IV, 1v, 24 अनेन सोम्य 352 Cha. VI, vill, 4 अम्पच्छेयोडमत् 334 Kațha. II, 1

अम्यत्पर 789 8ph. II, iif, 6 अम्पल चर्मात् 62, 173, 175, 265, 310, 330, 331, 332, 333, 335, 745, 873, 1074 Katha. I, il, 14 भम्यन मना: 633 Brh. I, T. 3 955 Oba. VI, vill, 2

1480

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source अन्ययेयमना 563 अम्यदेव तत् 65,771 Kena I, 3 अन्यनवतर 706 Brh. IV, iv, 4 अम्यं वर नचि 334 Kațha. I, 21 अन्पा वाचो 222-3 Muņd. II, ii, 5 आयोडन्तर आत्मा 111, 115 Taitt. II, 5 अम्योSसावम्य: 370 Brh. I, iv, 10 अपक्षयविनाथ्ष 379

अपागादमे: 417 Chã, VI, iv, 1 अपाणिपादो 92, 460 Śvetā. III, 19 अपि तु वाक्य 857 Jaimini, X, viii, 15 अभ्रवर्क्ये 194 Manusmrti. I, 5 अप्राणो हि 62, 166, 669, 680 Muņd. II, i, 2 अप्राप्य योग 995 Bhagavad Gitā. VI, 37 अमंम वे 63, 425, 426, 1080 Brh. IV, ii, 4 अमिसमाधृत्य 990 Ohā. VIII, xv, 1 अमुष्मादादित्यात् 1056 Chã. VIII, vi, 2

अमृतत्वस्य 363 Brh. IV, iv, 2 अमृतत्व हि 1044

अमृतस्येष: 219, 223 Muņd. II, ii, 5 अम्भो मरीचि: 831 Ait. I, 2 अयमभिवेश्वानर: 207 Brh. V, 9 अयमात्मा नस 36, 55, 65, 71, 154, 613 Brh. II, v, 19 अर्यं पुरुष: प्राश्ेन 315 Brh. IV, ili. 21 अर्य वे न: 696 Brh. I, v, 21 अर्य वे हरय: 777 Brh. II, v, 19 अ्य बावलोक: 904, 912 Chā. I, xili, 1 भ्यं शारीर: 315 Brh. IV, ili, 35 अरण्यभियात् 979 1067, 1069 Cha. IV, xv, 5

1131

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source अर्येकत्वादेक 298 Jaimini, II, i, 46 भर्वाम्विल: 337 Brh. II, ii, 3 अवकीर्णि 980 Jaimini VI, viii, 21

अवस्पान्तरा 948 Compare Bhāskara, III, iv, 20 अवाकी 167 Chā. III, xiv, 2 अवागमना: 152 Brh. III, viii, 8 अविकायोंय 67 Bhagavad Gitā. II, 25 अविशात विज्ञाव 1004 Brh. III, viii, 11 अविद्यया मु्सु 963 İsā. 9

अविद्या च 503 VS. IV, i, 5 अविद्यायामस्तरे 4 Kațha, I, ii, 5 अविनाशि व 379 Bhagavad Gitā. II, 17 अविशिष्टस्त वाक्यार्थ: 52, 299 Jaimini, I, ii, 40 भन्पकिमि: 992 अम्पर्क पुरुषे 386 अम्यक्तोऽय 401,790 Bhagavad Gitā. II, 25 अशब्दमस्पर्शे 126, 129, 329, 767, 769 Kațha, II, iii, 15

अश्रीर वाव 61, 80, 312, 1092 Chā. VIII. xii, 1 अशरीर शरीरेषु 62, 256 Kațha. I, ii, 22 अशिशिषति नाम 1044 Chā. VI, vili, 3 अश्त इव रोमाणि 853, 859, 861 Chā. VIII, xili, 1 असस्थमेन 948 Bhagavad Gitā. XV, 3 अहकार कर्तव्या: 392

भरी महा: 672 Brh. III, ii, 1 भरो प्रावा: 983 Bodhā Dh. S. II, xvili, 15 270 मसदेवेदमत्रे 350, 354, 381 Ohā. III, xiz, 1 अव्देवेदममे 434 Ait. Āraņ. II, iv, 1, 1 86, 350, 353, 354, 435, 666 Taitt. II, 7

1188

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Soureo 123, 859, 786 Taitt. II, vi, 1 39, 62, 881, 1096 Brh. IV, ili, 15 मसुत: सुसान् 616 Dph. IV, lli, 11 अतो वा आदित्य: 294 ONă. III, L, 1 भणो पाव 203, 707, 712, 904 Oha. V, iv, 1 भणे खवर्गाय 715 असि मगवा 229 Chã. VII, i, 5; 11, 1 भखि मे हदये 1002 अस्तीत्येवोप 775, 786 Katha. II, ill, 18 अस्ूकमनणु 105, 424, 453, 595, 767, 769, 996, 1004, 1079 Brh. III, vili, 8 अस्मिम्कामा: 246 Ohā. VIII, i, 5 अस्य महतो 48, 49, 364, 934 Brh, II, 1v, 10 अस्य कोकस्य 130 Obă. I, ix, 1 भस्य सोम्य 1037, 1044 Ohă. VI, vili, 6 अस्येव शरीरस्य 189 ONa. VIII, ix, 1

भहमलमहमर्स 204 Taitt. III, 10

अहमुक्थम् 98, 959 Ait. Araņyaks IL, 1, 8,6 अहमेवाघस्ाव् 799 Oha. VII, xXV, 1 अहरेवैतत् 1057

अर हारे स्वा 302 Ohā. IV. il, 3

अरह कृत्सस्य 386 Bhagavad GiM. VIL, 6 अई मसारिम 63, 65, 83, 157, 172, 254, 613, 630, 655, 792, 1006, 1007, 1093 Brh. I, iv, 10 अर्ई मनुरभव 63 Brh. I, iv, 10 अरिंसन् सर्व 651 Oha. VIII, XV, 1 अरोरातेु 1067

आकाच आत्मा 585 Taitt. I, vii, 1

आाकाथ एव 236 Brh. III, vili, 7

1153

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source आकाशवत्सवें 126, 167, 585, 596, 619, 799, 1078

आकाशशरीर 585, 587 Taitt. I, vi, 2

आकार्श प्रत्यस्त 132 Chā. I, ix, 1

आकाशायन्द्र 715 Chā. V. x, 4

आकाशात्मा 166,167 Chā. III. iv, 2 आकाश्ादेव 376 Chā. I, ix, 1

आकाघाद्ायुः 597,604 Taitt. II, 1 आकाश्ो वे नाम 131, 134, 249, 250, 312, 426, 698, 698, 769 Chã. VIII, xiv, 1 आकाशो दि 131, 132, 878 Chā. I, ix, 1 आामेयोडष्टा 903 M. S. I, x, 1 आभेम्याभोर्घ 948

आचारहीन 728 Vasiştha. VI, 3 आचार्युकुलात् 932, 936 Chã. VIII, xv, 1 आचार्याय प्रिय 943 Taitt. I, xi, 1 आचार्यवान् 54, 97, 927 Chā. VI, xiv, 2 आचार्यस्ु 185, 187 Chã. IV, xiv, 1 आचार्याधीन: 269

आचार्येणाम्यनु 979

आज्यमवेक्षेत 2

आण्डर्ज जीवर्ज 735 Ohā. VI, iii, 1 आस्मत एवेंदं 103 Chā. VII, xxvi, 1

अस्मत: प्राणः 233 Cha. VII, xxvi, 1 आत्मन आकाश: 349, 525, 593 Taitt. II, 1 आस्मन एवैते 578

आत्मन एष: 103 Praóna. III, 3 आत्मनस्त कामाय 930, 933 Brh. II, iv, 5 आत्मनि खस्वरे 374, 587 Brh. IV, v, 6 आत्मनि विज्ञाते 365

1184

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Sourco ात्मनि विदिते 368 आत्मने वा 984 Brh. I, iii, 28 आत्मनेवाय 264 Brh. IV, ii, 6 आस्मनो वा 669 Brh. II, iv, 5 आत्मनो वै 271, 1103 आत्मरतिः 1094, 1095 Chā. VII, xXv, 2 आस्मलाभाल 112 आत्मानमम्विच्छ 177

आत्मानमेवमेवं 206 Oha. V, xi, 6

आत्मान चेत् 71 Brh. IV, iv, 12

आत्मानं रथिनं 178, 319, 320, 322 Kațha. I, iii, 3 and 4 आत्माम्वेष्टव्यः 112 OF. Ohā. VIII, vii, 1 आत्मा वा अरे 58, 70, 71, 447, 453, 638, 928, 961, 999 Brh. II, iv, 5 आत्मा वा इदं 54, 88, 351, 830 Ait. I, i, 1 आत्मेत्येवोपा 51,58 Brh. I, iv, 7 आत्मेम्द्रियमनो 68, 639 Kațha. I, iii, 4 आत्मवाधस्तात् 799 Chā. VII, xxv, 2 आत्मैवास्य ज्योति: 138 Brh. IV, iii, 6 आत्मैवेद 370, 406, 417, 799, 831, 832, 1078 Cha. VII, xXV, 2 आदिकर्ता सः 669

जादित्य उद्गीथ: 1001 Chā. I, v, 1 आदित्यमव 2

आदित्य: पुल्व: 297

आादित्याबन्द्रमर्स 188, 1066 Ohā. IV, xv, 5 आदित्यादम्तर: 130 Brh. III, vii, 9 आदित्यो न्रसेति 64, 295, 1008, 1010, 1013, 1016 ("= III, xix, 1 आदित्यो यूप: 55, 418

1135

INDEZ OF OITATIONS

Oitations Page Souree भाणर्के 914

भानमतर्व सचोदना 977 Jaimini. III, i, 24

भानम्द आता 116 Taitt. II, v, 1 भाननद मसणो 63, 108, 120-1, 124 Taitt. II, 9 47 Taitt, III, 1 आानन्योडगर: 150, 151 Kang. III, 8 आनम्दो अरसेति 47, 108, 121, 122, 585 Taitt. III, 6 आप एष वत् 102 Ohā. VI, vlii, 8 आपविता ह ये 821, 887, 960 Oha. I, 1, 7 710, 1043 Oha. V, ili, 3 1058 Oha. IV. Iv, 5 297,398 Śata. Brů. VI, i, 3, 4 आपो वास: 838, 839 Brh. VI, i, 14 आपो वे ग्ान्ता: 246 Taitt. Āraņyaka. आपो राले 714 आमोति मनसलतिभ् 1106 Taitt. I, vi, 2 आमोति खापज्यम् 1105, 1106 Taitt. I, vi, 2 आभूतर्वंमर्ष 153 आसायस्य मिमा- 51, 52, 57, 76 Jaimini. I, if, 1 आपुरमुनमुपा 158 OF. Kauş. III, 2 आराग्रमानी 242, 620 Śvetā. V, 8 948 Bhagavad Gita. VI, आरुउपतितम् 983 आरूडो नेडिक 981, 983 आर्प पर्मॉप 410 Manu. XII, 106 आ गोमम्प: 625 Oha. VIII, viH, 1 भामु तदा नाडीपु 756 Gha. VIII, vi, 8 आहपनीये पुहोति 958

माहारग्रमो 971 ha. VII, xxvi, 2 इ कूषित पौ 88 Vā. on Păņini, ITI,IN, 108

1186

INDEX OF OITAMONS

Citations Page Souros इसे ननति 914 T. S. IL vi, 1, 1 इतिकर्तण्पता 89 Jaimini. VII, iv, 1

इति वु पन 707, 713 Ohā. V, iz, 1 इति ठ पञ्विषस्य 1019 'Oha. II, vii, 8

इति नु कामयमान: 935, 1050 Brh. IV, iv, 6 इत्याह नासक्य 906 Ślokavartika, Cbow. p. 727 इदमनि नेव 811

हद तचििए: 338 Brh. II, il, 3 इद तेग: 702

इद पुर्थ 117 Taitt. II, 1, 1

हद महयर्त 363, 453 Brh. II, iv, 12

इद बाव तत् 141 Ohā. III, xiti, 7 इद शरीर परि 157, 158 Kaug. III, 3 इद सर्वमसुमत 123, 351, 601 Taitt. II, 6 इद सर्वे यदर्ज 71, 364, 365, 368, 370, 406, 417, 588, 996 Brh. II, iv, 6 इन्ाळी रोचना 45 Rg Veda, III, xii, 9 इन्द्राय राजे 894, 895 इम्द्रिय ने 856

इम्मियाचामुप 642

इम्द्रियाणां महत्व 321 OF. Brh. III, 2 इम्द्रियाणीनद 1059 Bhagavad Gita. V, 9 इन्द्रियेम्ब: परा: 321, 828 Khata. I, iti, 10-11 इन्द्रो मायामि: 377 Rg Veda. VI, zivii, 18 इनोए वे देवानां 297 Oha, VIII, vi, 2

एम शरीरं 156

इमामगम्णन् 44 T. S. IV, i, 2, 1

हमामेव गौतम 295 Brh. II, ii, 4

इमाखिस: 699 Ohā. VI, lii, 4

1187

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source इमास्तिसः 700 Ohå. VI. iv, 7 इमा: सर्वा: 407 Ohā. VI, ix, 2, 3 इमा: सर्वा: 247,761 Chā. VIII, ili, 2 इयमेव जुट्ू: 959 इयमेव पृथिवी 912 इयमेवर्गभि: 127, 879, 958, 1015, 1016, 1019 Ohã. I, vi, 1 इयं विसृष्टि: 401 Rg Voda. I, 30, 6 हषे स्वा 26,52 T. S. I, i, 1, 1 इष्टापूर्ते दत्तं 732 Chā. V, x, 23 ईशानो भूत 265 Kațha. II, iv, 12 ईश्वरः सर्व 168, 427 Bhagavad Gita.XVIII,61

उक्थमुक्य 911

उपनंचा 357

उच्छिष्ट वे 970 Ckā. I, x, 3

उत तमादेश 100, 373 Cha. VI, i, 1

उतेव स्नीभि: 642 Brh. IV, iii, 13

उत्कान्तिप्रति 1051 OF. Bhaskara. on B, S. IV, ii, 12

उत्पर्त्ति प्रलय 1108

उस्सर्गस्याप 1089 Ślokavartika, Ghow. j. 907

उदरमम्तरं 124,378 Taitt. II, 7

उदिते जुहोति 45, 354 उद्गीथमुपासीत 912, 957 Ohā. I, i, 1

उद्धिदा यजेत 347 CF.Tand. Bra. XIX, vii,

उपचारपाये 95 उपरि हि टे-

उपळम्याफ्ड उपसदा चरिष्यन 850

1188

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source उमे उ हैवेष 1029 Brh. IV, iv, 22 उर एव बेदि: 885 Chā. V, xvili, 2 उष्ण एव जीविभ्यन् 1047 र: सामानि 275 *रचा दशसहसाणि 290 Śaunaka's Anuvākānu-

kramaņi. ऋचो अभरे 134 Rg Voda. I, 164, 39 ऋणानि त्रीणि 939 Manu. VI, 35 भतवो वे पयाजा: 914 T. S. I, vi, 11, 5 भत पिबन्तौ 175, 179, 1873 Kațha. I, iii, 1 भतो भार्यो 656

ऋस्विम उप 857 ऋषि प्रसूर्त 385 Śvotā. V, 2 ऋषीणां नाम 294

एक एव प्राण: 917 एक एव हि 772 Brahmabindu. 12 एक एवाओ 832

एककार्ल चरेत् 991

एकमेव वर्त 893, 894 Brh. I, V, 23 एकमेवाद्वितीय 375, 586, 590, 591, 780, Chā, Vi, il, 1 826

एकविंद्यो या 855 Chã. II, x, 5 एकशर्त ह वे 269 Chā. VIII, xi, 3 एकस्तथा सर्व 655 Kațha. V, 11 एकस्मिन्विदिते 611

एकस्य तूभयत्वे 973 Jaimini. IV, ill, 5 एकं बीज बहुषा 427 Śvetā. VI, 12 एफं वा सयोग 807 Jaimini. II. iv, 9

एकाल न व 983

एकीमवति न 676 Brh. IV, iv, 2

1139

Oitations Pago Source

एजेन नलनिल 974 Obā. VI, L, 6

एफेन कोड 374 Obā. VI, i, 5

एफो देव: सर्व 68, 120, 196, 340, 613, 875 Svotā. VI, 11

एव इति ने 875

एवततीय 733 Ohã, V, x, 8

एतस्सर्वे 675 Brh. I, v, 3

एतदप्रमयं 377

एवदमुतममर्य 252, 256 Ohā. I, iv, 4

एतद्रायर्ल 1016, 1019 Ohā. II, xi, 1

एतडस वे 934 Brh. III, v, 1

एवडस ने 937 Brh. IV, iv, 22

एवडच्पा 71 Bhagavad Gita XV, 20

164 Ohā. III, xiv, 4

एतरे ज़राम्ये 932 Mahānārāyaņa. XXV, 1

एतदे वस् 265 Kațha. II, iv, 12

एतद्रेतदक्षरं 870 Brh, III, vili, 8

एतडे सत्यकाम 237, 1075, 1087 Praśna. V, 2

एतमानन्दमर्य 108, 121 Taitt. II, 8

एतमितः प्रेत्य 167 Oha. III, xiv, 4

एतम एव 1001 Ohā. I, v, 2

एतमेव तदन 838, 839 Bh. VI, i, 14

एतमेव प्रवाजिन: 939, 943, 944 Brh. IV, iv, 22

एतमेव विदित्वा 650 Brh. IV, iv, 22

एत्या द्वारा 832 Ait. III, 12

एतया निषाद 303 M. S. II, ii, 4

एतस्माखायते 203, 204, 599, 608, 666, 667, 668, 670, 679, 682, 693 Mund II, i, 3

एतस्मादास्मन: 361 Kauş. III, 3

1140

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source एवस्मादात्मन: 667 Brh. II, i, 10 एतस्मिम्नु खल 236, 325 Brh, III, viii, 11 एतस्य वा अक्षरस्य 236, 249, 459, 476, 933 Brh. III, vili, 9 एतस्येवाम्यानि 119 Brh. IV, iii, 32 एतं स्वेव ते 251, 252, 253, 257, 258, .312, 933,1092 Chã. VIII, ix, 3 एतं वे तमात्मान 934 Brh. III, v, 1 एवं संयदाम 183 Oha. IV, xv, 2 एवं सेव बह्बुचा: 146 Ait. Āraņ. III, li, 3, 12 एतानि वा 98 T. B. I. v, 11, 2 एताबदंरे खल 928, 934 Brh IV, v, 15 एता इ वे 398 Kauş. II, 14 एते अनन्ते 900 Kauş. II, 5 एते असुग्रम् 275 Rg Veda. IX, Ixii, 1 एतेम दीर्ष 493 V. S. VII, i, 17 एतेन प्रतिपद्य 1072, 1109 Chā. IV, x, 6 एवेन वे चित्र 305 Tāņdya Brā. XX, xii, 5 एतेम्यो भूतेम्यः 369, 1104 Brh. II, iv, 12 एवमेवेममात्मान 1041 Brh. IV, ili, 38 एवमेवास्य 1052 Praéna, VI, 5 एवमेवेष 1090 Chā. VIII, xii, 3 एवमेषोडष 857

एवं वारेय 1095 Brh. IV, v, 13 एवविदे 901 एवं विद् बे 926 Chā. IV, xvii, 10 एवं सोम्य स 100 Chā. VI, i, 3 एवं हास्य सर्वे 209 Cha. V, xxiv, 3

एष आत्मापहत 242, 244, 246, 880, 881 Ohā. VIII, i, 5 एष इत्यनम्तर 222 Bhaskara on B. S. I, iii,1

एष उ एव 184,845 Chã. IV, xv, 3, 4

1141

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source एष उ वा उद्गी 816 Brh. I, iii, 23 एष त आत्मा 192, 792, 1008 Brh. III, iv, 1 एष त आत्मा 792, 1008 Brh. III, vii, 3 एष तु वा 229, 231-2 Chā. VII, xvi, 1 एष तसा 833 Ait. V, 3

एष म आत्मा 163, 169, 845 Chā. III, xiv, 3 एष लोकाधिपति: 151 Kauş. III, 8 एष वै सुतेजा: 216

एष सोमो राजा 716 Chā. V, x, 4 एष सर्वभूता- 204 Mund. II, i, 4 एष सर्वेश्वर: 126, 249, 427 Brh. IV, iv, 12 एष सर्वेंषु 323, 329, 829 Kațha. I, iii, 12 एष संप्रसाद: 252, 311, 365 Chā. VIII, xii, 3 एष दि द्रष्टा 634 Praána. IV, 9

एष हात्मा 975 Chã. VIII, v, 3 एष हेव 960 Chā. I, vii, 9 एष हेव साधु 464, 647, 803 Kauş. III, 8 एष हेवानन्द 110 Taitt. II, 7 एषा सोम्य 186 Châ. IV, xiv, 1 एषास्य परमा 640 Brh. IV, iii, 32 एषो डणुरात्मा 620, 628 Muņd. III, i, 9 एषोऽस्य परम: 234, 1098 Brh. IV, iii, 32 ऐतदात्म्य 54,370,417,418,588,672 Chā. VI, viii, 7 ऐन्द्राममेकादश 45 M. S. II, i, 1 and T. S. II, ii, 1, 1 and ff. ऐन्या गाहपत्यं 44, 295,852 T. S. I, v, 8, 3 ओकार एवेद 235, 236 Chā. II, xxiii, 3 ओक्कारभाथ 22 ओोमित्येदक्षर 816, 820, 886, 911, 935, 1017 Chā. I, i, 1

1142

INDKX OF OITATIONS

Citations Page Source ओोमित्येव 638 Muņd. II, ii, 6 ओषचीर्कोंमानि 711-2 Brh. III, ii, 13 औदुम्बरा: कुथा: 856 ओडुम्बरी सर्वा 387 ओदुम्बरी सपृष्टा 387 औपमम्यव 915 Ohi. V, xii, 1 क इत्या 174 Katha. II, 25 कतम आत्मेवि 314, 622, 833, 834, Brh. IV, iii, 7 कवम एको देव: 271, 356 Brh. III, ix, 9 कतमा खा 134 Ohā. I, xi, 5 कतमचास्य 218 Jābāla I कतमे ते 270 Brh. III, ix, 1 फति देवा: 270 Brh. III, ix, 1 कथमसतः 442, 599 Chā. VIII, vii, 1 कर्थ न्विदं 833 Ait. III. 11 कर्य मिभ्याल 428 Bhaskara on B.S. II, i,14 कदाचन खरी: 44, 852 T. S. I, iv, 22, 1 कदाचित्मुक्कत 725 कपिको यदि 388 कर्तारमीरशं 380 Muņd. III, i, 3 कर्तुकर्मणो: 31 Pāņini. II, ili 65 कर्मणा पितु 1084 कर्मणां बन्ब 952

कर्मण्यधिकृता: 954 Nāradaparivrājaka. III, 88 कर्मविचार: 24 Bhaskara on B. S. I, i, 1 कळर्ड न मश्षमेत् 1025 कळा: षोडथ 88 कस्पन्ते हासे 889, 960 Chā. II, ii, 3 कस्मष वु 984

1143

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source कषायपकि: 965

क़सिम्न 629 Praána. VI, 3

कसिमन्नु लक्ड 235, 236 Brh. III, vili, 7 कस्मिन्नु भगव: 200, 226, 374, 587, 668 Mund. I, i, 3 फस्मिम्मयरं 686 Praána. VI, 7

क मस से नस 134, 186, 917, 921 Ohā. IV, x, 5 के वर एनमेतत् 303 Chā. IV, i, 3

काम: संकस्प: 633, 687 Brh. I, v, 3

कामादयश 642

कामानां स्या 745 Kațha. I, 24

कामो म उदपान 970 Cha. I, x, 4

काम्यानां कर्मणां 956 Bhagavad Gitä. XVIII, 2

कारणबहुत्वात् 493 V. S. VII, i, 9 का वे वरणा 217 Jābāla. 2

कांस्येन नरस 890

किज्च भक्ति 91 Oompare Vyāsabhāgys on Y. S. I, 23

किमस्य यशोप 954 Kathaśrutyupa. 1.

किकारण नस 428

कि तदत 243 Chā. VIII, i, 3

कि प्रजया करि 1006 Brh. IV, iv, 22 कि सभिधान 29 Brahmaprakāśikā.

कुक्कुटोडसि 913

कअरारोहणा 748

कटररसि 913 M. S. I, i, 6

कुडम्य पुल 953 Bāgkala

कुत एतदागात् 760 Brh. II, i, 16 350 Chā. VI, ii, 2

कुर्मार्कियेत 959 Oited by Sabara on Jaimini, IV, iii, 3

1144

INDEX OF OITATIONS Citations Page Souroe कुर्षमेवेर 932, 986, 937 I4. 2 क्चा वानस्पत्या: 856 कूर्ममुपदभाति 959 T. 8. V, il, 8, 5 को अदा वेद 401 Rg Veda. I, xxx, 6 को न आत्मा 206, 208, 209, 216 Ohā. V, xi, 1 कत्वर्थायां 909 Jaimini, XI, iv, 7 स्वायं तदा 1043 Brh. III, li, 18 क्वेष एवद्रालाके 361 Kauş. IV, 19 शीयन्से चास्प 63, 151, 1029 Muņd. II, ii, 8 सेलर्ज यापि 169, 180, 181, 372 Bhagavad Gita XIII, 2 सस्वेतस्येव 1017 Cha. L, L, 10 . सं पुराणम् 134 Brh. V, i, 1 सादिरं वीर्य 973 सादिरे पहा 973

गवार ककार 1052 Mund. III, 11, 7 गन्चाय भाण 616 गावली या इर्द 142, 145, 146 Chå. III, xli, 1 गार्ईलथमाचार्य 988 872 Jaimini, III, ili, 1 गुरुरुगम्सम्य: 392 गुर्वकनां नोप 656 गुहाहित 177 Katha. I, li, 12 गहसामम 939 गोदोहनेन 890 गोमि: श्रीणीत 324 Rg Voda. IX; xivi, 4 84 Attributed to Sundara- păndya in Sā. Sam.

अहे वा फहीला 925 of. T. S. III, L, 2, 4 मरई समार्हि 165

1145

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source चक्षुभ वष्टव्य च 673,677 Brh. IV, 8 चक्षुष्टी या 619, 1050 Brh. IV, iv, 2 चक्षुष्य: भ्रुतः 141 Ohā. JII, xiii, 8

चण्डाळा: प्रत्यव 979 Attributed to Śātātapa by Haradatta on G. Dh. चतुर्विया मिक्षष: 955

चतुविद्यतिपरमा: 1101

950 Hārita.

चन्द्रमसो विद्युत 1067 Ohā. IV, xv, 5 चमसेनाप: 890

चाक्षुषे पुरुषे 127

चेतसा वेदितम्य: 632 Muņd. III, i, 9 चोदनेति क्रियाया: 57 Śabara on Jaimini I,i, 2 छम्दोग़ा बहपुचा: 343

छागस्य वपाया: 914

छायातपौ 177,178 Kațha. III, 1

जगस्पतिष्ठा 606

जगत्सर्वे प्राण: 309

जनको ह 930 Brh. III, i, 1 बनिकर्त: 199, 375 Pāņini I, iv, 30 जप्येनैव व 977

जयतीमान् 878, 919 Brh. V, iv, 2 960, 961 Chã. IV, 1, 1 जायमानो वे 939 T. S. VI, iii, 10, 5 जायसव म्रियस्व 733 Oha. V, x, 8 जीवापेत वाव 610 Chā. VI, xi, 3 जीचितात्यय 971

युद नदा 873 Śvetā. IV, 7 पका परोतिं 959

1146

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source शात्वा देवं 751 Śvetā. I, 11 ज्ञानप्रसादेन 790 Muņd. III, i, 8 श्ञानिन: सर्व 1026 Lingapurāņa. शे्यं यत्तत् 772 Bhagavad Gitā. XIII, 1 ज्यायानाकाश्ात् 244, 596, 799 Śata. Brā. X, vi,3,2 ज्यायान्दिव: 799, 845 Chã. III, xiv, 3 ज्यायान् पृथिव्या: 133, 163, 166, 167 Chã. III, xiv, 3 ज्येष्ठक्र भेष्ठश्र 808 Brh. VI, i, 1 ज्योतिरुपसंपद्य 1093 Chã. VIII, iii, 4 व हह ग्याघ्: 631, 761 Chā. VI, ix, 3 व हह वीहि 738 Chā. V, x, 6 त एतस्येव 695, 696 Brh. I, v, 21 त एते सवें 892 Brh. I, v, 13

तजलान् 589, 599 Chā. VIII, vii, 1 ततस्तु तं 792 Muņd. III, i. 8 तत्कारणं सांख्य 393 Śveta. VI, 13 तत्केन के 55 Bṛh. II. iv, 13 तल्केन क 759, 1103 Brh. II. iv, 14 तत्तेज ऐक्षत 94, 398, 399, 604 Chā. VI, ii, 3 तत्तेजोSसुजत 349, 582, 588, 589, 590, 599, 600, 603, 666, 671,833 Chã. VI, ii, 3 तस्वमसि 44, 54, 55, 65, 96, 97, 124, 157, 169, 172, 181, 253, 333, 335, 353, 367, 419, 423, 447, 613, 630, 654, 655, 659, 749, 792, 820, 870, 934, 1002, 1003, 1004, 1082, 1093 Chā. VI, viii, 7 तस्प्कृतवचने 110 Pāņini, V, iv, 21

1147

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source

तस्ममाण बाद 273 Jaimini. I, i, 5

तस्प्रासिहेत 963

तत्र को मोह: 63, 371, 1080 Īśā. 7

वत्र ते बुद्धि 995 Bhagavad Gita. VI, 43

तत्र य: परमात्मा 655

समेतच्छुर्न 1080 Cha. VI, viii, 3

तत्षट्लिशत 896

तस्सत्यमित्या 353-4 Taitt. II, vi. 1

तत्सत्यं स 752, 780, 1008 Ohā. VI, ix, 4

तत्सदासीत् 354, 435 Ohā. III, xix, 1 854 Kauş. I, 4 .

तत्सुष्टा 371, 415, 445, 613, 655, 659 Taitt. II, vi, 1

तथा विद्वान् 224, 854 Muņd. III, ii, 8 तथेतं सेव 812

तदपराजिता 1075 Cha. VIII, v, 3 तदपोSसुजत 601, 603 तदप्येष 118, 121, 354 Taitt. II, 6

तदाकाशमसुजत 582

तदात्मानमावेद 63 Brh. I, iv, 10

तदास्मान 43, 876, 435, 601, 605, 612, Taitt. II, vii, 1 तदा सोऽभिरभवत् 690 तदाडु: कि 666

तदेतत् सरवं 180

तदेतदेतस्य 1016, 1018 Chā. I, vi, 1 तदेतइर्ड च 141

तदेतक्रस 54, 770, 777, 793, 799 Brh. II, v, 19 तदेव नसम स्वं 65 Kona I, 4 वदेव शुक 309 Kațha. H, vi, 1

1148

INDEX OF OITATIONS

Citations Pago Souroe तदेवां प्राणानां 625, 635, 636, 642 Brh. II, L, 17 तदेव शुफ 745, 749 Kațha. V, 8 तदेक्षत बहु 88, 91, 94, 95, 351, 375, 582, 588, 605, 933 Oha. VI, li, 8 वदेवा ज्योतिषां 143, 262, 348, 1093 Brh. IV, iv, 16 तद देवा उद्गीय 814 Ohā. I, il, 1

वदास 423 Ohã. VI, xvi, 3

तदेद तर्हि 324, 350, 354 Brh. I, iv, 7 तदैेक आदुरस 350, 354, 442 Chã. VI, li, 1

तदेतलम्यन् 63, 154,870 Brh. I, iv, 10

तड्स तदमुत 314 Oha. VIII, 14

तट्टयय: 953 Bhagavad Gita. V, 17

तन्नवानां क्रियाथेन 57 Jaimini. I, 1, 15

तथ इस्थं 732, 864 Oha. V, x, 1

तथ इमे 128 Ohā. I, vii, 6

तथ इह रमणीय 720, 721, 723, 724, 727, 742, 1083 Oha. V, x, 7

तथ एवैत 1063 Ohā. VIII, vi, 4 897,901

तथ तत्सत्य 842, 878 Brh. V, , 2

तथत्रेतत् 251,753 Ohā. VIII, vi, 3

तथथा तुण 708 Brh. IV, iv, 3

तथयामे 1084 Āp. Dh. Sů. I, xx, 3

तथथा रथस्य 153 Kauş. III, 8

तथथा भ्ेष्ठी 357 Kauş. IV, 20 81 Brh. IV, Iv, 7 तथयेपीका 1026 Ohā. V, xxiv, 8 तथयेह कर्म 30, 245 Oha. VIII, i, 6 तधदपां शर: 603 Brh. I, i1, 2 210, 882, 883, 884, 886 Ohā. V, xix, 1

1149

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source तद्यदयप्यस्मिन् 189 Chã. IV, xv, 1 तद्यो यो देवानां 154, 269, 296, 302, 869 Bṛh. I, iv, 10 तच्योऽई सोडसौ 876 Aitareyins.

तद्ा अस्य 640 Brh. IV, iii, 21 तदा एतदक्षर 237 Brh. III, viii, 11 तद्वियानाथे 29 Muņd. I, ii, 12 तहिद्वांस: 836 Brh. VI, i, 14 तद्िपरीत 493 V. S. VII, i, 10 तहिष्णोः 828 Kațha. III, 9 तनूनपात यजति 914 T. S. II, vi, 1, 1 तभामरूपाम्यां 381 Brh. I, iv, 7 तप एव द्वितीय: 943, 944, 990 Chā. II, xxiii, 1 तपसा ब्रम्म 586 Taitt. III, 2 तपाभ्रदे 939, 943 Muņd. I, ii, 11 तम आसीत् 456 Rg Veda. X, oxxix, 3 तमाहापो वै 1108

तमुस्कामम्त 676, 692, 711, 1041 Brh. IV, iv, 2 तमुद्रोथ 815, 816 Chā. I, ii, 7 तमेतमात्मान 1034, 1035 तमेतं वेदानु 964, 972, 973, 974, 1032 Brh. IV, iv, 22 तमेव धीरो 224, 999 Brh. IV, iv, 21 तमेव भार्न्स 143, 262 Muņd. II, ii, 10 तमेव विदित्वा 151, 310, 353, 393, 963, 1076 Śvetā. III, 8 तमेव विद्वान् 366 T. A. III, xii, 7 तमेवेक नानथ 220, 221, 222, 224, 226 तयोरय: पिप्पर्ल 68, 173, 179, 180, 181, 226 Mund. III, i, 1 तयोरम्य: 180 Paingirahasya Brāhmaņa तयोरम्प: 655 Śvetā. IV, 6

1150

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Sourco तयोथर्वमायन् 1054, 1056, 1072, 1074, 1109 Ohā. VIII, vi, 6 तरति महाइस्यां 1025 T. S. V, iil, 12, 2 तरति शोकमात्मवित् 250, 353, 927 Ohā. VII, i, 3 वस्मास्काया: 386 Āp. Dh. I, 28, 2 तस्माचैलरथि: 305

तसाब्छूद्र: 302 T. S. VII, i, 1, 6 वस्माभ्जुगुप्सेत 705

वसात्तव 915-6 Cha. V, xii, 1

वस्मात्पूषा 967, 1077 T. S. II, vi, 8, 5

तम्ादमिः 204

तस्मादव्यक 386

तस्मा दुपशान्त 1039 Praśna. III, 9 तस्मादु दैवं 986 Chā. I, vii, 9 वस्मादेकमेव 158, 892 199

तस्मादेतानि 291

तस्मादेववित् 836, 839, 964 तस्मादेवविद 1034 Ohā. IV, xvii, 10 तस्मादू ज्ञानासिना 1026 Śivadharmottara वस्ाङ्रासण: 971, 986, 990 Brh. III, v, 1

तस्ाधन क्वचन 602

सस्माधावन्त एव 275

तसालोकात् 618 Brh. IV, iv, 6 वसादा एतत् 836

वलाडा एवसात् 107 Taitt. II, 5

तस्माडा एतसात् 103, 115, 122, 131, 426, 582, 585, 588, 589, 600 666, 832 Taitt. II, i, 1 712, 715 Cha. V, iv, 2

1151

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source सस्मिन् मदन्त: 243 तस्मिम्यायर्स्स 719 Ohā. V, x, 5 तस्मिन् वसन्ति 1062, 1063 Brh. V, z, 1 तस्मिन् सीड 164, 223 T. B. III, vii, 5, 3 तस्मे बलिहरण 399 Br. VI, i, 13 तसे मृदित 63, 233 Ohā. VII, xxvi, 2 तस्मे कोकासमने 209 सस्य ज्ञानमुपदेश्: 57 Jaimini. I, i, 5 सस्य तावदेव 867, 869, 1029, 1030, 1031, 1036 Oha. VI, xiv, 2 सस्य पुलाः 854, 861, 1033 Śāţyāyani तस्य प्रियमेव 107, 117, 826 Taitt. II, 5 तस्य भासा 262 Muņd. II, ii, 10 रस्य भूरिति 141, 842 Brh. V, v, 3 सस्य मे तम 154 वस्य म आस्मानं 106 Ait. Aran. II, ili, 2, 1 तस्य यथा कप्यासं 125 Chā. I, vi, 6, 7-8 तस्यक्र्च साम 127,879 Ohā. I, vi, 8 तस्य मतम् 78 तस्य भदेव 643 Taitt. II, 4 तस्य सर्वेषु कोकेषु 1094 Oha. VII, xXV, 2 वस्य ह या 148, 208, 915 Ohā. V, vviii, 2 तस्य हवस्य 1054 Brh. IV, iv, 2 तस्ा भिरेव 809, 810 Brh. VI, ii, 1 तस्याश्रमविकल्प 939 तस्येतस्य 126, 795, 844 Ohā. I, vii, 5 तस्यैवविदुष: 847,848 Mahānārāyaņa. 80 तस्येष एव 107 Taitt. II, 4 तस्येषा रडि: 141 Ohs. III, zili, 7

1152

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source तस्येषा भ्ुति: 141 तस्योदिति 127, 184 Oha. I, vi, 7 तस्योपनिषदईं 842,843 तस्योपनिषदह: 842, 843, 878 ते कार्ळ वक्यामि 1059 Bhagavad Gitā. VIII, 23 त वेधयु: 243, 246 Ohā. VIII, i, 3 ते स्वौपनिषद 73, 217, 393 Brh. III, ix, 26 178 Kațha. I, ii, 12 त न कश्न 757 Ohi. VIII, vi, 3 ते प्राणमुद्रीरथ 816 Ohā. I, ii, 2 ते प्रेत दिएं 810 Obā. V, ix, 2

त मा भगवान् 233 Ohå. VII, i, 3

तं यथायथा 105, 144, 997, 1076, 1088 Chā. III, xiv, 1 तं विद्याकर्मणी 931, 935 Brh. IV, iv, 2 तं ह वक: 985 Chā. I, ii, 13

वै होपनिम्त्ये 306 Śata. Brā. XI, v, 3, 13

ता आप ऐक्षम्त 94,398, 602 Oha. VI, ii, 4

तानि मृत्यु: 695, 894 Brh. I, v, 21 ताम्वरिष्ठः प्राणः 156, 686 Praána. II, 3 ताम्बैद्युतात् 1070

तानू हामुप 306 Chā. V, xi, 7

तानू रासुरा: 694

तान्दवानेव 897

ताभि: प्रत्यव 754, 758 Brh. II, i, 19

ता वा एता: 159, 398 Kauş. II, 14

ताबानस्य महिमा 142, 145, 148, 454, 651, 1107 Chā. III, xii, 6 तावेती सश्व 181

तायां लिरव 140-141,702 Ohā. VI, ili, 3 754 Kang. IV, 12

1188

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source तासु तदा भवति 756 Kauş. IV, 19 तां चेदविदान् 888 Ohā. L x, 10 तां चेदविद्वान् 888 Ohā. I, x, 11 वां योगमिति 392 Kațha. II, vi, 11 वुती मस्यां 1076 से चम्द्रं प्राप्य 716 Brh. VI, ti, 16 तेज एव तत् 102 Ohā. VI, viii, 5 तैजया सोम्य 85 वेजसा दि 757 Ohā. VIII, vi, 3 वेम: परस्यां 1045 Ohā. VI, viii, 6 तेबो ने पृत 199, 434 T. S. II, ii, 9, 4 ते तेतु मस् 1062 Brh. VI, ii, 15 वे धूमममि 61 ते म्यानयोगेन 339 Śvetā. I, 3 तेन पितु 1076 वेनेयं त्रयी 925 Ohā. I, i, 9 तैनैति महवित् 978 Brh, IV, iv, 9 तेनो एवस्ये 894 Brh. I, v, 23 तेनोमौ कुरुत: 888, 1034 Chā. I, i, 10 वेन मुगन्ति 4 वेन यदभाति 686 वे मनसैवा 901 ते मदन्तरा 313 Chā. VIII, xiv, 1 वेडचिरमि 943, 1069 Brh. VI, ii, 15 वेडचिषममि 60, 1061, 1064 Chā. V, x, 1 and 2 वे ना एवे 346 Chā. III, xili, 6 ते वा एवे भहू 716 वे वा एवे पश्माम्ये 147, 148, 894 Chā. IV, iii, 8 तेषामेकेक एव 902 वेषा मेपवां 811 Mund. III, ii, 10

1154

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source तेषां खल्वेषां 734. तेषां न पुनः 1109 Brh. VI, ii, 25 तेषां बदा 719 Brh. VI, ii, 16 तेषां ये पानि 291 तेषां सर्वेषु 1105 Cha. VII, xxv, 2 ते ह देवा ऊचु: 814 Brh. I iii, 1 ते ह प्राणा: 399 Chā. V, i, 7 ते ह वाचमूचु: 398, 694, 814 Brh. I, ili, 2 ते हेमे प्राणा: 398 Brh. VI, i, 7 ते हैते विद्या 899,900 ते होचुईन्त 297 Cha. VIII, vii, 2 तौ वा एतौ 807, 893, 894 Chā. IV, ili, 4 तौ ह यदूचतु: 1043 Brh. III, ii, 13 त्यजेदेक कुलस्य 133

त्रयक्ष त्री च 270 Brh. III, ix, 1 त्रयो धर्मस्क्पा: 939, 940, 944, 945 Chā. Il, xiii, 1 सिदण्डस्य परि 955 Vyāsa लिदण्डेन यति: 955

त्रिपादस्यामृत 142, 149 Chā. III, xii, 6

तरिरुलव स्याप्य 392 Śvetā. II, 8

लिशीर्षाण 152 त्रिष्टमौ भवत: 856 त्रिसन््यादो 983 त्रेषा तण्डुलान् 818 T. S. II, v, 5, 2 त्वमहमस्मि 877 त्वमेव मे वृणीष्व 151 स्वं जातो भवसि 598 Śvetā. IV, 3

स्वं न उद्गाय 694, 815 Brh. I, iii, 2 स्वंपर्दाथ 952

स्वं वा भई 876, 1008

1155

INDEX OF OITATIONS

Citations Pago Souroe त्वे स्रो स्व पुमान 166,650 Śvetā. IV, 3

ल्वं दि न: पित 63 Praśna. VI, 8

दक्षिणामिमुख 2

दभा जुहोति 53

दर्शपूर्णमासाम्यां 216, 989 Compare Ap. Śr. III, xiv, 8

दद्यापवितेण 275

दशेमे पुरुषे 673, 674, 677 Brh. III, iz, 4 दहर पुण्डरीक 845 Ohā. VIII, i. 1

दहरोडस्मिन् 248, 249, 250, 252, 361 Chã. VIII, i, 1 दिक्सख्ये 345 Pāņini II, i, 50

दिवं पृथिवीं 716 दिम्यो समूर्त: 202, 453, 770 Muņd. II, i, 2 64 N. S. I, i, 2

दुःखोदर्केषु 952 Bhāgavata दूरमेते विप 334 Kațha. I, li, 4 दूरेण ह्यवर 1035 Bhagavad Gitā. II, 49

हश्यते त्वग्रचया 119 Kațha. I, iii, 12 दर्ष्ट च भ्रर्त च 144 रष्टो हि तस्यार्थ: 57,74 Śabara on Jaimini, I, i, 1

देवच्छम्दांसि 856

देव सवित: 849, 852 Tāndya. देवा ह वै 849

देवो भूत्वा 921 Brh. IV. i, 2 दैवी सेषा 379 Bhagavad Gitā. VII, 14 दोधूयम्ते 858

द्यां मूर्धाने 209

द्रव्याणि द्रव्या 510 v. S. I, i, 10

दादशभिरूप 807

हादश माठा: 914 M. S.

1156

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source दा सुपर्णा 179, 180, 226, 227, 872, 873 Muņu. III. i, 1 द्विजाती नामध्ययनं 307 Gau. Dh. II, i, 1 हे वाव नहण: 784, 788 Brh. II, ili, 1 दे भोते दे 675 चेकयो: 222 Pāņini. I, iv, 22 धीर्भीरित्येतत् 33 Brh. I, v, 3 व्यायतीव लेला 630, 639 Brh. IV, iii, 7 ध्यायतीव 316, 1021 Chā. VII, vi, I न कर्तुत्व न 427 Bhagavad Gita. V, 14, 15 न कर्मणा न 950 Mahānārāyaņa. x, 5 न कर्मणा वर्षते 177 T. B. (Kāțhaka)III, ix, 7 न कर्म लिप्यते 937 Išā. 2

न काचन 588

न काशन परि 969 Chā. II, xiii, 2

न चक्षुषा 790 Muņd. III, i, 8 न च पुनरावर्तते 1109 Chā. VIII, xv, 1 न चिरमिव 422 Ait. Āraņ. III, ii, 4, 7 न सोपाधिक 644 Bhāskara on B.S.II,iii,40 न जायते म्रिपते 174, 331, 333, 335, 613 Katha. I, ii, 18 न जीवो म्रियते 613 Chã. VI, xi, 3 न तल दक्षिणा: 963

न तल रथा: 457, 743, 748 Brh. IV, iii, 10 न तत्र सूर्य: 1107 Kațha. V, 15

न तत्न सूर्य: 261, 263 Muņd. II, ri, 10 न तन्द्रासयते 264, 1107 Bhagavad Gitā. XV, G न तस्मात् प्राणा: 1048, 1049 न तस्य कार्ये 92, 450 Śvetā. VI, 3

न तस्य प्रतिमा 596, 1074 Śvetā. IV, 19

न तस्य प्राणा: 1044, 1080, 1086 Brb. IV, iv, 6

1157 P .: 73

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source न वस्य बिचवे 951 Kārma Purāņa. न. वे विदाय 4 T. S. IV, vl, 2, 2 न द तदू द्विवीय 1093 Brh. IV, ill, 23 न ट वद्दतीय 1103 Brh. IV, ili, 30 न लेकेतयो: 716 न ररेट्रेशर 66, 195 Brh. III, iv. 2 न देवानां देगता 269 Jaimini. VI, i, 6 न नासा स्यात् 808 Jaimini. II, iv, 10 न प्राणेन नापानेन 157,310 Kațha. II, ii, 5 न मरयदाससा 82, 83 न मुस्युरासीत् 680 Bg Voda. X, 129, 2 न मे विदु:्सु- 401 Bhegavad Gita. X, 2 न रूपमस्येह 466 Bhagavad Gita. XV, 8 नर्षीणामा्पेना 269 Jaimini, VI, i, 7 न किप्यते कर्मणा 966 Brh. IV, iv, 23 1098 Kațun. II, ii, 11 955 नम वं पुरुषे 673, 675 T. B. II, i, 7 न वा अजीविष्य 970 Ohā, I, z, 4 न या अरे 362 Brh. IV, , 6 न या अरे 460 Brh. II, iv, 5 न या अरेडई 369, 614 Brh. IV, v, 14 न माच तिजि 150, 153, 155, 157, 158 Kauş. III, 8 न पे शक्याम: 681 Brh. VI, i, 13 न शब्दे नेह 118 Keéava. न रुद्राय मर्ति 307 Manu. IV, 80 न शूद्रे पातकं 306 Manu. X, 126 न शृणोति 229, 234 Praána. IV, 2 न सांपराय: 730 Katha. I, ii, 6 न ह या अस्या 968 Brh. VI, i. 14

1158

INDEX OF OITATIONS Citations Page Source न ६ वा एवं 968, 969, 971 Chā. V. ii, 1 न ह वे देवान् 127 Brh. I, v, 20 न ह वे देवा: 717 Obā. III, vi, 1 न ह वै सशरीरस्य 61 Ohā. VIII, xii, 1 न रि कर्म 1025, 1027 Vasişțha X :: II, 4 न हि कस्याण 995 Bhagavad Gitā. VI, 40 न हि गतिरधिका 997 न हि विज्ञाव: 257,616 Brh. IV, iif. 80 न हिस्यात् 46, 656, 740 नाडीपु सक्ष: 754, 757 Chā. VIII, vi, 3 नातिराले षोडशिन 45, 348, 455 नाथ्वर्युरुप 857

नाना वा देवता 895 Sańkarçakāņda. नानुपमुघ 532

नानूयाजेषु 857 नाम्यद तोस्ति 237, 370, 630, 934 Brh. III, vili, 11 नाम्य: पम्था: 233 Śvetā. VI, 15 नान्य: पम्पा: 1085 Śvetā. III, 8 नान्योडतोडस्ति 93, 112, 169, 171, 172, 370, 605, 630, 640, 660, 655, 793 Brh. III, vii, 23 नापुलस्य कोक: 943 नामधात्वर्थ 78 Ślo. Va. Chow. P. 575 नाम ब्रस 185, 913, 1011 cf. Chã. VII, i. 5 नामरूपयो: 1074 Cha. VIII, xiv, 1 नामरूर्प च 276 Manu. I, 21 नामरूपे ब्याकर 426 Cha. VI, iii, 2 नासो भूय: 231 Chã. VII, i, 5 नावेदबिम्मनुठे 268, 393 Taitt. Brā. III, xii, 9, 7 नासदासीत् 128, 456, 680 Rg Veda. X, cxxix, 1

1159

INDEX OF OITATIONS

Citation Page Source

नार्वमावित 55 Kolsva

नास् जीया 71 Prabhākara.

नास्त्यकत: 962 ránd. I, ii, 18

नास्या भर्व 83

नाह लस्वर्ष 252, 257 ghă. VIII, xi, 1, ₺ निचाय्य वे 319, 829 Kapbs. III, 15 नित्यनेमितिके 1084 नित्य: सर्वगत: 378, 425, 799 Bbagavad Giti: 11, 24'

निदिभ्यासितम्: 51 Brh. II, iv, 5

निम्लोचम्त्यन्या 894 निर्यात मनुष्याणां 944 निष्फळ निष्किय 105, 373, 377, 453, 1079 Śvetā. VI, 19 नेयेवीचन्त 78

नेवि नेवि 105, 459, 784, 787, 788, 789 Brh. 1I, ili, 6 नोंत रोवाच 1049 Brh. III, li, 11

नेह ननासि 417, 430, 799 Brh. IV, iv, 19

नैतदचीर्प 811 Muņd. III, ii, 11

नैतदगासण: 306 Cha. IV, iv. 5

नैत सेतुमरो 765, 1029 Oha. VIII, iv, 1

नैब या इदमग्रे 896

नैषा वर्फेण 401 Kațha. I, ii, 9

नोस्कामन्ति 1051

म्यास इति मसा 952 Mahānārāyape. XXI, 2

म्यूनमन्पत् 105

पन्चरधाक्षरा 856 Paingirahasyabrāhmaņa.

पश्ञ जसपुरषा: 148 Cha. III, xiil, 6

पज्म्यामाहुतो 712, 729, 733 Cha. V, iii, 3

पञ्ञविरष साम 912 Chā. II, ii, 1

343

1160

INDEX OF OITATIONS Citations Page Source पच्चानां स्वा 343 T. S. I, vi, 2, 2 पण्डितो मेषावी 44 Chā. VI, xiv, 2 पदमद्ात 347

पधु ह वा एतत् 307 Compare Vasişțha. XVIII, 11 परमतमपति 687

परं चापर च 240 Praána. V, 2 परं ज्योतिरुप 253, 312, 934, 1092 Oha. VIII, xii, 3 पर पुरुप 238, 240 Praéna. V, 5 परा चेवापरा 200 Muņū. I, i, 4 पराजि खानि 790 Kațha. II, i, 1 परात्परं 792 Muņd. III, ii, 8 परास्य शक्ि: 379 Śvetā. VI, 8 परीक्ष्म लोकान् 29, 201 Muņd. I, ii, 12 परो दिवो ज्योति: 140, 141, 142 Chā. III, xiii, 7 पस्पत: स्रेत 75 Ślo. Vā. p. 947. Ohow. पस्वश्रक्षु: 355 Brh. I, iv, 7 पादोडस्य सर्वा 148 Chā. III, xii, 5

पानव्मापथ 667-8 Jaimini. III, iv, 38 पारमार्थिकमेवेद 128 Compare Bhāskara B. S. I, i, 20 पारिपवमा 961

पिपासति नाम 1044 Chā. VI, viii, 5 पियम्तो 176 Kațha. I, iii, 1 802 Muņd. III. i, 3 पुण्यमेवामं गच्छति 692 Brh. I, v, 3 पुण्यो वे पुण्बेन 464 Brh. III, ii, 13 पुसामात्यपरि 960

पुलेषणाया: 951 Brh. III, v, 1 पुनः प्रतिम्यार्य 761 Brh. IV, iii, 16

1161

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source पुरसके दि 774 Brh. II, v, 18 पुरीतति 754, 757, 758 Brh. II, i, 19 पुरुष एवेद 205, 217, 669 Mund. II, i, 10 पुरुष एवेदं 221 Mand. II, ii 11 पुरुषविध: 832 Brh. I, iv, 1 पुरुषविष 212, 213 पुरुष कृष्ण 748 Ait. Aran. III, ii, 4, 16 पुर्षाल परं 73, 217, 240, 319, 328, 329, 828 Kațha. I, iii, 11 पुरषेडम्तः 210, 213 पुरषो वाद 70,846 Oha. V, vil, 1 पुरोडाशमष्टा 1025 पुरोडारथ 338

पुर्यष्टकेन 677

पूर्वोडतिथिम्य: 883, 885 पृथिवी भगव: 526 पुथिवी योनि: 380

पृथिवी हिंकार: 1016 Oha. II, ii, 1 पृथिव्यतेजो 301 Śvetā. II, 12 पृथिष्या ओषधय: 600, 603 Taitt. II i, 1 पृथिष्येष 192 Brh. III, ix, IO पृथ्वा दिम्ब: 228 Pāņini. V, i, 122 पृथ्वीमय: 1043 पष्ण पेषण 967 Jaimini. III, ili, 34 प्रकृतिप्रत्ययो 965 See Šābara on jaimini प्रक्षालनादि 786, 788 प्रजापतिर्षा 609

प्रजापतेः सभां 1074, 1077 Oha. VIII, xv, 1 प्रर्या शरीर 625, 628 Kauş. III, 6

प्रशनपन: 614 Brh. IV, v, 13

1168

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source प्रथान न्स 833 Ail. V, 3 प्रतर्दनो वै 149, 960 Kanş. III, 1 प्रतिबम्पो विसा 292 Kasumāñjali. I, 10 प्रतिबिम्बस्य 659 Bhāskara on B. S. II, iii, 50

प्रत्यक्षमनुमान 410 Manu. XII, 105

प्रत्यथापत्यक्ष 495 V. S. IV, ii, 2 प्रमाणसिद्धत्वात् 444 Bhāskara. प्रमाणवम्त्यरष्टानि 325 T. V. II, i, 5 प्रमाणविपर्यय 687 Y. S. I, i, 6

प्रमाणानुग्राहक: 378

प्रयाणकाले .1024 Bhagavad Gita. VIII, 10 पळये श्रतिरद्वेत 370 Kefava. प्रवर्तना 555 N. S. I, i, 18

प्रत्ययोत्तर 4 Pāņini. VII, ii, 98 प्रखोवर्या 888 Ohã. I, x, 9 प्रस्तोतर्या 134 Chā. I, xi, 4 प्रस्तोत: साम 925

मर षोडशं 848 Chā. III, zvi, 7 प्रागवरोधात् 83

पाचीन प्रवणे 1022

माचीनशाल: 206, 915 Obā. V, xi, 1 प्रारमेन 749

प्राशेनास्मना 102, 754, 795 Brh. IV, iij, 21

पराण एव प्रश- 153, 158 Kaug. III, 3

प्राण एव त्ह्ण: 682 Chā. III, xviii, 4 प्राण एरोकषा 361 Kauş. III, 3

प्राणबन्धन 135, 137, 360 Chã. VI, viii, 2 प्राणमनूस्कामन्तं 1041 Brh. IV, iv, 2 माणस्तेजसा 1024 Praána. III, 10

1163

INDEK OF OITATIONS

Citations Page Source मानस्ेजत्ि 1041, 1042 प्राणस्य प्राण 135, 137, 309, 346 Brh. IV, iv, 18 पार्ण तदा 900 Kanş. 1I, 5 प्राणा सुराशना: 679 Mund. II, i, 8 प्राणाभप: 229 Praśna. IV, il, 3 प्राणा वा व 846 Chã. III, xvi, 2 प्राणादा एष 892 Brh. I, v, 23 . माणान् गहीत्वा 635 Brh. II, i, 18 पाणेन रक्षनवर 686 Brh. IV, ill, 12 प्राणोSपानो 686 Brh. I, v, 3 प्राणो बस 185, 187, 1013, 1086 Ohã. IV, x, 5 प्राणो वा अमृत 230 Kang. III, 2 प्राणो वा आशाया: 228, 229 Ohā. VII, xV, 1 प्राणो वाव 64, 891, 917 Chā. IV, ili, 3 प्राणोवाव ज्येष्ठः 681, 917 Cha. V, i, 1 पाणो वे बलम् 152 Brh. V, xiv, 4 प्राणोडस्मि 152, 155, 157, 961 Kauş. III, 2 माणो ह पिता 230, 346, 917 Chā. VII, xv, 1 प्रादात्तेषां स 564 Āditya Purāņa. प्रादेशमालमिव 216

प्रातते कर्मणि 160 T. V. II, ii, 6 ' प्राप्यान्त कर्मण: 720 Brh. IV, iv, 6 प्रायशिवत्त न 982

पृथिवी हिंकार: 1020 Ohā. II, ii, 1 भवा सेते 201, 963 Mund. I, il, 7 फलवत्सनिधो 352, 426, 1080 बर्हिदेवसदन 44 M. S. I, i, 2 बर्हिर्यजति 914 T. S. II, vi, 1, 1

बहव: पुरुषा: 389 Mahābhārata. महिण्कुलायात् 746 Brh. IV, ili, 12

1164

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source बहु स्यां प्रजायेय 351 Taitt. II, 6

बहूनां पुरुषाणां 389 Mahābbarath. वहोळोंपो भू च 228 Pāņini, VI, iv, 158 बाधितस्य प्रमा- 84 Kośaya.

बीनाम्यम्मयुप 868

बुदेरात्मा 336 Kațha. I, iti, 10 632 N. 8. I, i, 14

बुद्धिर्शान 601 Bhagavad Gitā. X, 4 बुद्धिश्च नेद्रते 632

बुधिं तु सारयिं 607 Kațha. I, iii, 3

बुदेगुणेन 628, 632 Śvetā. VI, 8

बुदया युक्त: 1034. Bhagavad Gitā. II, 39

वेस्वमनाय 18, 890

मसचर्य समा 979 Jābāla. 4

म्सचर्य परि 957 Jābāla. 4

मशचर्यादेव 27, 939, 943, 979 Jābāla. 4

नसचार्यवकीणी 980, 982

मसज्येष्ठाः 844 Rāņāyaniya Khila.

मझणा सह 869, 1073 मसणो महिमार्न 848 Mahānārāyaņa. 80

बस् ते परादात् 364 Brh. II, iv, 6

बस वे नवाणि 357, 786 Brh. II, i, 1

वझ्म दाया: 650 Ātharvaņa Brahmasūkta.

बझपरा ब्ह्म 306 Praána. I, 1 '

ब्रह पुष्छ 117, 118, 119, 123, 124 Taitt. II, 5

मसलोकममि 1109 Chā. VIII, xV, 1

बसलोकान् 1071 Brb. VI, ii, 15

बझ वा भभि: 849 Agnişțomabrāhmaņa of Kangitakins

339 Śvotă. I, 1

1165

INDEX OF OITATIONS

Oitations Page Source मसविदर 179 Kațha. I, ill, 1 मसविदामोति 31, 124, 353, 786 807, 927, 1086 Taitt. II, i, 1 मस चेद 58, 63, 65, 372, 807 Muņd. III, ii, 9 मससैसोडमतत्व 940, 948 Oha. II, xxlii, 1 नसरा हादथ 1025 Compare Yāj. III, 243 मसरापि प्रमु 2

मसचारि 940 Kāņvāyanasmrti. मसेत्यादेश: 1014 मसेल्युपास्ते 1014 Ohā. III, ziz, 4 1014 मंसेप लेग: 757 Brh. IV, iv, 7 असैव भवति 1076 Mund. III, il, 9 ब्रसेव लोक: 1071 वसैव सन् 791,1036,1080,1086,1104 Brh. IV, iv, 6 मसेवेद सर्वे 54, 221, 370, 406, 417, 588, 669, 996. 1078 Mund. II, ii, 11 बसैनेद 799 Chā. VII, xIv, 2 बासणोडभि: 1013

गासणो न 648

ब्ासणो बस्म 851

मासणो यजेत 19

मयादस्याभि: 310 Kațha. II, vi, 3 भवतेर: 89 Pāņini. VII, iv, 73 भवन्ति भाषा: 601 Bhagavad Gitā. X, 5 माति च सपति 1001 Chã. III, xvili, 3

मारूप: सत्य 262 OLA. III, xiv, 2 मिसुर्वानप्रस 982

मिचते हदय 65, 223, 860, 963, 1027 Mund. II, il, 8 मिथेते: 1053 Praśna. VI, 5

1166

INDEX OF OITATIONS

Citations Pago Source

मिशामिस 84 Kedava.

भीषास्माद्वात: 190, 310, 358, 933 Taitt. II, 8

भूतमाव्युप 26 r. V. II, i, 12

भूर्तं भष्याय 928 Sabara on Jaimini, III, iv, 40

भूमा स्वेव बिकि 228 Oha. VII, xxlli, 1

भूय एव मा 875 Ohā. VI, v, 4

भूय एव मा 1003 Ohā. VI, vili, 7

भूयश्ान्ते विश्व 4 Śvetā. I, 10

मू: प्रपथे 851 Cha. III, xT, 3

भृगुर्वे वारणि: 47, 269 Taitt. III, 1

भेदान परि . 470 SāńkhyakārĪkā. 15

ोका भोग्य 769 Śvetā. I, 12

आास्त्येवार्य 10 Brahmaprakāšikā.

मधवम्मत्ये 257 Chā. VIII, xil, 1

मटचीरतेषु 970 Oha. I, x, 1

मर्च नित्य 971

मधुष्छन्दःप्रभविमि: 290

मनसा सेद 632, 633 Brb. I, v, 3

मनसेतान् 1076, 1100

मनसैवेद 769 Kațha. II, i, 11

मन: प्राणे 1039 Ohā. VI, vili, 6

मनुर्जेवस्वव: 961

मनुष्यकोक: 1067 Brh. I, v, 16

मनो ज्योति: 143 T. B. I, vi, 3, 3

मनो बुदध: 675

मनो न्रस 64, 211, 1001, 1008, 1010 Chā. III, zvili, 1 मनोमय: प्राण 160, 162, 163, 166, 211, 629, 777, 917, 921, 997, 1087 Obā. III, xiv, 3

1167

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source मनोमयोडव 840 Brh. V, ili, 1 मनो महान् मतिः 322

मनो पार्च 695 Brh. I, v, 3 मनो बाव 229, 1089 Ohā. VII, iii, 1 ममाम्तरात्मा 389 Mahabhārata. ममबांदो जीव 651 Bhagavad Gitā. XV, 7 मयाध्यक्षेण 377 Bhagavad Gitā. IX, 10

महत: परमव्यकं 319, 326, 391 Kațha. I, ili, 11 महता पुण्यपण्येन 27 Vyasa. महत्ूर्य वर्ज 310, 812, 933 Kațha. II, iii, 2 महात्मनभ्पुरः 892 Chā. IV, iii, 6 महान्त विभुं 336 Kațha. I, ii, 22 महिमान एव 270 Brh. III, ix, 2 मामेव विजा- 150, 152, 154, 157 Kauş. III, 1

मायाशब्दस्य 746 Oompare Bhaskara on B. S. III, ii, 3 मायापि सत्यैव 128 Amrtānanda. माया सेषा 128, 377, 772 मार्यां वु 325, 339, 428 Śvetā. IV, 10 मासममिरोल 187, 883, 884 मासेम्यो देवलोर्क 1065 Brh. VI, ii, 15 मुण्डोडममो 954 Vasişțha X, 6 मुनीनामप्यई 988 Bhagavad Gita. X, 37 मूर्तों घन: 239 Pāņini. III, iii, 77 मूर्या ते व्यप 916, 917 Chã. V, xii, 2 मूर्या त्वेष 916 Cha. V, xii, 2 मूर्जेब सुतेजा: 210, 211, 212 मूलखनकरी 501

मूळप्रकृति: 337, 842 Sāńkhyakārikā, 3 मृसिकेलपेव 418 Ohs. Vi, i, 4

1168

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source मुस्युना भाहते 27

मृत्यो: स मृख्युं 221, 370, 420, 655, 1009, 1080 Brh. IV, iv, 19 मृदत्वीत् 297, 398 Śata. Br. VI. i, 3, 2 मूलोहविस्फ 353 Gaudapādakārikā. III, 1 मृना ने सख्ठ 357 Kaaş. IV. 19 मेघातिथीमेष 297 Șadvirhia Brā. I, 1 मोकषार्थी न 1083

य आत्मनि 195, 647, 650 य आत्मापरत 58, 127, 166, 251, 312, 928, 1092, 1093, 1094 Ohā. VIII, vii, 1 य आत्मा सर्वा- 1078 Brh. III, iv. 1 य आदित्य तिष्ठन् 129 Brh. III. vii, 9 य इम च लोर्क 191 Brh. III, vil, 1 य एतदेवं 1017 Chā. II, li, 3

व एतदेवं 882 Oha. V, xxiv, 2 य एतानेव 810 Ohā. V, x, 10

य एतामेव 146 Ohā. III, xi, 3 म एवमेतत् 865 Brh. VI, ii, 15 य एवं विद्ञान् 1019 Ohā. I, vii, 7 य एवं विद्ान् 872, 879, 887 Ohā. I, vii, 9 य एवं विद्ान् गायति 1034 य एवं विदान् जुहोति 1034

य एवं विद्ान् यजति 1034

य एवं विद्वान् शसति 1034

य एवं विद्ांस: 1101 य एवासी 1015 Chā. I, iii, 1

व एप एत- 784, 843 Brh. V, T, 3

य एष विज्ञान 361 Brh. II, i, 16 य एष सुतेषु 744, 749 Katha. II, ii, 8

1169

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source य एप खवमे 251, 257 Ohā, VIII, z, 1 य एषोडक्षिणि 182, 183, 187, 189, 251, 253, 256, 845, 933 Oha. IV, xv, 1 य एषोडनम्तो 217 Jābāla. I य एषोडम्तरक्षिणि 126, 127 Ohā. I, vii, 5 य एषोडम्तर्हदय 361, 754, 757 Brh. II, i, 17 य एषोडन्त: 126, 127 Ohā. I, vi, 6 यक्ष्यमाणो वे 930, 934 Ohā. V, xi, 5 यचित्तस्तेन 1024 यच्छेद्ाबनसी 323, 330, 829 Kațha. I, iii, 13 यशैन वाच: 827 Rg Veda. X, Ixxi, 3 यशेन विविदि षन्ति 964, 1035 Compare Brh. IV, iv, 22 यशोऽध्ययन 940, 942 Ohā. II, xxiii, 1 यशोपवीत 954 Vyasa यतशोदेति 892 Brh. I, v, 23 यतो वा इमानि 32, 37, 38, 50, 86, 374, 605, 1080 Taitt. III, 1 यतो वाचो 120, 454, 771, 786 Taitt. II, iv, 1

यस्कृष्णं तदसस्य 603 Cha. VI, iv, 1 720,723

यत्तत्सूस्म 386

यत्तददेश्य 197, 198, 790 Muņd. I, i, 6 347 Rg Voda. VIII, 53, 7 यस्पयाजानूयाषा: 889, 929 Oompare T. S. II,vi,1,5

मस्पयानान् 889

यत्मातर्मष्य 847 Mahānārāyaņa. 80 यल काळे वु 1058 Bhagavad Gitā. VIII, 23 यन्र निसग: 379 Bhagavata I, i, 1 बल स्वस्य सर्वे 71, 182, 197, 234, 369, 419, 427, 640, 996, 1009, 1085, 1104, 1110 BNIV, v, 15

1170

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Sourco वर नाम्यस्पस्वति 104, 120, 228, 229, 233, 427, 996, 1093, 1110 · Ohā. VII, zxiv, 1

यत्र या अन्य- 182, 759 Bph. IV, ili, 31 यल वा भस्य 938 Brh. II, ii, 14 यत्र सुसो न 1104 बल दि द्वैत 104, 197, 369, 640, 1085 Brh. II, iv,14 यलान्यत्पस्यति 1096 Chā. VII, xxiv, 1 यत्रायं पुरुष: 1049 Brh. III, ii, 11 यत्रास्य पुरुषस्य 711 Brh. III, ii, 13 यत्रेततपुरुष: 101, 1044 Chā. VI, vili, 1 यलोमयोः 407 यत्साक्षादपरोक्षात् 870, 874, 1078 Brh. III, iv, 1 यथाकारी 727 Brh. IV, iv. 5 यथाक्रतुरस्मिन् 105 Chā. III, xiv, 1 य थामेज्वलतः 102, 666 Kauş. III, 3 यथामे: क्षुद्रा: 612, 760 Brh. II, i, 20 यथा नद: 366 Muņd. III, ii, 8 यथा पाण्डाविक 784

यथा पादोदर: 240 Praśna. V, 5 यथा पृथिव्यां 374 Muņd. I, i, 7 यथा पुष्कर 187, 1026 Cha. IV, xiv, 3 यथार्थश्ञान 563 यथा नीहिर्बा 168 Śata. Brā. X, vi, 3, 2 यथासूत्रार्थ 113 Compare Bhaskars on B. S. I, i, 17

यथा सुदीप्ात् 612 Mund. İI, i, 1 यया सोम्य 374, 416 Chā. VI, i, 1 गया खमे सुरा 429 Keśava.

यथा सर्थ 772

यनेतमाकार्थ 736 Cha. V, x, 5

1171

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source कयेर क्षुषिता: 882 Chā. V, xxiv, 5 ययैधांसि 868 Bhagavad Gitā. IV, 37 यथोक्तान्यपि 951 Manu. XII, 92 यथोदफं 1094 Kațha. II, i, 15 ययोर्णनाभ: 198,380 Muņd. I, i, 7 यदमे रोहित 338,698 Chã. VI, iv, 1 यदत: परो दिवो 145 Chā. III, xiii, 7 यदम्तरेयरूप 537 ĀlambanaparĪkgā. यदविश्ञातमिव 699 Chā. VI, iv, 7 यदहरेव जुहोति 1034

यदा कर्मसु 422, 748 Chā. V, ii, 9

यदाङ्के चक्षु: 929 T. S. VI, i, 1, 6 यदास्मनो न 253 Cha. VIII, viii, J यदादित्यगत 264 Bhagavad Gitā. XV, 12 यदाम्या ओषधय: 982

यदा वे पुरुष: 1061, 1065 Brh. V, z, 1 यदा वे पुरुष: 135 Śata. Brā. X, iii, 3, 6 यदा सरवे प्रमु 224 Brh. IV, iv, 7

यदा सुप्ः 361 Kauş. IV, 20

यदा सुप: स्वमं 136 Kauş. III, 3

यदा सेवेष 114, 378, 790, 812 Taitt. II, vii, 1

यतिद किञ्च 835,838 Brh. VI, i, 14 यदिदं किञ्ञ 308 Kațha. II, iii, 2

यदि न्रासण: 903

यदि वाचाभि- 833 Ait. III, 11

यदि वेतरथा 956 Jābāla. 4

यदु रोहित 699 Chā. VI, iv, 6

यर च्छयोप 952 Bhāgavata XI, xviii,35 ff

यदेतम्मण्डल 905

यदेव विद्यया 931, 935, 1017, 1035 Chā. I, i, 10

1172

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source यदेव साक्षात् 875 Brh. III, v, 1 यदेवेह तदमुत्र 333 Kațha. II, i, 10 यदेष आकाश: 121, 131 Taitt. II, 7 यव्भूतयोनिं 380 Muņd. I, i, 7 यद्यज्ञानम 10 Brahmaprakāśikā. यथद्विभूतिमत् 106, 128 Bhagavad Gita. X, 41 यद्यप्यलमये 115 Bhaskara on B. S. I, i, 19 यदा अहं वसि 823 Brh. VI, i, 14 यद्ाचानम्युदितं 65, 158 Kena. I, 4 यद्ाव के 185 Chā. IV, x, 5 यदा सुपः स्वपं 288 Kauş. III, 3 यदै किञ् 389 T. S. II, ii, 10, 2 146, 148 Chā. III, xii. 7 यद्वै तब 616, 1006 Bṛh. IV, iii, 23 यलाम तलाम 127 Chā. I, vii, 5 यमिच्छेत् 939

यया तदक्षरं 198 Muņd. I, i, 5

यवमयश्चरु: 981

यवागूं पचति 609 यवैर्यनत 857 : यशोऽहं भवाभि 1074 Oha. VIII, xiv, 1

यश्षक्षुषि 184 Brh. III, vii, 18

यक्षायमस्यां 768 Brh. II, v, 1 यस्तद्वेद 1001 Chã. IV, i, 4

यस्स्वात्मरतिः 1006 Bhagavad Gita. III, 17 यस्त्वेतमेवं 206, 813 Chā. V, xviii, 1

। यस्मात्कस्माच 686 Brh. I, iii, 19 यस्मात्परं 799 Śvetā. III, 9 यस्मिन् य्यौ: 219, 220, 227, 263 Muņd. II, ii, 5 341, 346, 348 Brh. IV, iv, 17

1173

INDEX OF CITATIONS

Citations Page Source यस्मिन् व उत्कान्ते 685 Chā. V, i, 6, 7 यस्मिम्सर्वाणि 390 Iśā. 7 यस्य पर्णमयी 887, 890, 928 T. S. III, v, 7, 2 यस्य ब्स् च 173 Kațha I, ii, 24 यस्य वेतत् 360 Kauş. IV, 19 मस्य स्यादया 921 Chā. III, xiv, 4 यस्य दिरण्य 1025 T. S. II, iii, 2, 5 यस्याभिरास्यं 209

यस्यामत तस्य 66 Kena. II, 3 975 Compare, Gau. Dh. I, viii, 25 मस्ये देवतांयै 69,300 Ait. Bra. III, viii, 1 य न सन्त 992 Vasiştha. VI, 44 ये पृथिवी 193 Brh. III, vii, 3 ये य वापि 106, 1024 Bhagavad Gitā. VIII, 6 यं विनिद्रा: 790

यः पशकाम: 818

यः पुनरेत 238 Praóna. V, 5 यः पृथिव्यां 191 Brh. III, vii, 2 यः पृथिव्यां 184, 604 Brh. III, vii, 3 यः प्राण: सः 681, 683, 892 Chā. VII, xvi, 1 य: प्राणेन 933 Brh. III, iv, 1 यः सत्येनाति 231 Brh. III, vii, 15 य: सर्वेशः 89, 199, 225, 459, 933 Muņd. I, i, 9 य: सर्वाणि भूतानि 792

• संकल्पं 1014 Chā. VIII, iv, 3 ग: सेतुरीजानानां 873 Kațha. III, 2 याम्यनवद्यानि 727 Taitt. I, xi, 2 920, 972 यावजीन दर्श 920

1174

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source यावस्खंपात 61 Chā. V, x, 5 यावदाचो गत 1089 Chā. VII, ii, यावदादित्य: 295 Chā. III, vi, 4 यावडथर्मिन् 153 Kauş. III, 2 याबन्तो याहशा: 283 Ślo. Vã. Chow, 527 यावजस्युरय: 955

यावलसो ग्त 1089 Cha. VII, i, 5 यावमुष्य गेष्णा 127 Chā. I, vii, 5 याबान्वा अयं 242, 246, 260, 799, 845 Chā. VIII, i, 3 यां वै काशन 986 Ohā. I, vii, 8 युक्ता सस्य 777 Brh. II, v, 19 287 यूर्प छिनत्ति 347 यूपे पश्चं 890 ये के चात्महन: 37 ये चामी अर 1062 Brh. VI, ii, 15 ये चामुष्मात् 795 Chā. I, vi, 8 मे चेमेडरण्ये 864, 939, 943, 944, 945 Chā. V, x,,1 ये चैतस्मात् 795 Chā. I, vii, 6 येन सूर्यस्तपति 143 * Taict. Brā. III, xii, 97 मेनाक्षरं पुरुष 200 Muņd. I, ii, 13 बेनाभुर्त भुत 444, 587, 588, 590, 672, 885 Cha. VI, i, 3 बेनाई नामृता 29,363 Brh, II, iv, 3 बेनेदं सर्वे 65 Brh. II, iv, 13 ये यथा मां 464 Bhagavad Gita. IV, 11 येय प्रेते 173,175,330,331,332,335 Katha. I, i, 20 ये वै केचास्मात् 618, 729 Kauş. I, 2 योगारूढस्य 948 Bhagavad Gita. VI, 3 मो बुषिमर्थ 379 Bhāgavata.

1175

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source मोडनपीत्य हिज: 25 Manu Smrti. II, 168 मो नाम प्रथरम 527 योनिमम्ये 1046 Kațhā. II, ii, 7 यो निष्ट इम्र्र: 380 Rg Voda. I, oiv, 1 योपोडन्तरा 476 Brh. III, vii, 4 मोडप्सु विष्ठन् 476 Brh. III, vii, 4 यो ्रसाण विदभाति 290, 322 Śvetā. VI, 18 यो मानुना 211 Rg Veda. X, 88, 3 योSयमन्त: 798 Chã. III, xii, 8 योडयमन्त: 798 Ohā. III, xii, 9 योऽयं दक्षिणे 843 Brh. V, v, 4 योऽयं बहिर्षा 798 Ohā. III, xii, 7 योऽयं विज्ञान 314, 315, 620, 630 Brh. IV, ili, 7 यो योनि योनि 339 Śvetā. IV, 11 यी यो यां यां 803 Bhagavad Gitā. VII, 21 यो यो हम 741 Chā. V, x, 6 यो पाचं असेति 1014 Ohā. VII, ii, 2 यो विशाने 195 Brh. III, vii, 22 यो वेद निहित 177 Taitt. II, 1 यो वे प्राण: सा 156 Kauş. III, 3 यो वे बालाक: 355 Kauş. IV, 19 यो वै भूमा 230, 234 Ohā. VII, 23, 24, 1 यो ऽशनाया पिपासे 934 Brh. III, v, 1 योषा बाब 70 Cha. V, vili, 1 यो ह या अविदित 290

यो ह वै 808 Brh. VI, i, 1

रमणीयचरण: 719, 739 Ohā. V, x, 7 रश्मिमिरेष: 183, 190 Brh. V, v, 2 रकष्मीतरव पर्या 1001 Ohā. I, v, 2 रसं सरेषाय 108 Taitt. II, 7

1176

INDEX OF OITATIUNS

Citations Page Source रखो वे सः 108, 112, 120 Taitt. II, 7 राजा स्वाराज्य 903 रामरावणयो: 243 Rāmāyaņa, VI, ox, 24 इदि र्योगमप 1075 रूप रूप प्रति 4, 659 Kațha. II, il, 9 रूपै: ससमि: 486 Sāńkhyakārikā. 63 रेतो वे प्रजा 809 Brh. VI, i, 6 लोकादिममि 331 Kațha. I, i, 15 लोकेधु पञ्ञ 911, 1015, 1016, 1019 Chā. II, ii, 1 मदिष्याम्येव 695, 891 Brh. I, v, 21 वरं वृणीष्य 151 Kauş. III, 1 वराणामेष 332 Kațha. I, i, 20 वरुणो वा एतं 668 T. S. II, ili, 12, 1 वर्णा आभ्माथ 721 वर्णा एव दु 278 Upavarşa. वर्णात्मका: शब्दा: 285 Udayana. वर्म वा एतत् 836 T. S. II, vi, 1, 5 वर्षति हास्मे 984 Chā. IT, iii, 2 वर्षत्यस्मे 984 बसन्ते वसम्ते 99, 137. वाक्चित: प्राण 896

यागभ्यास्ममिति 690

बागेव गायत्री 145 Ohā. III, xii, 1 बागेव बसण: 690 Ohā. III, xviii, 3 बागेवास्या: 159 Oompare Kauş. III, 5-6 याग्बाव नाम्र: 229, 231, 1089 Chā. VII, il, 1 माङूमनदि सपदयवे 1038, 1049 Ohā. VI, viii, 6 वाचा च श्ेष 817 Brh. I, lii, 24 वाचारम्मण 417 Keśava. वाचि ससविष 1015 Ohā. II, vili, 1

1177

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source बाचेवार्यं ज्योतिषा 143 Brh. IV, iii, 5 वाजपेयेन 851, 853 वाज़िम्यो वाजिन 948

वानप्रस्ो 982

नायष्य सरेत 299 T. S. II, i, 1, 1

वायुराकाश 526

वायुरेव व्यह्टि: 309 Brh. III, ili. 2 वायुभूत्या 736 Chā. V, x, 5

बायुर्याव 64, 295, 891, 961 Ohā. IV, iii, 1 वायुर्वे क्षेपिष्ठा 299 T. S. II, i, 1. 1 वायुर्वे गौतम 219 Brh. III, vii, 2 वायुशान्तरिक्ष 585 Brh. II, iii, 3 वायु: किसनि 526

पायु: प्राणो भूत्वा 690 Ait. II, 4

बायोरभि: 582, 590, 600 Taitt. II, 1 वायपेर्यजुर्वेद: 357

बालाम्रशत 620, 627 Śvetā. V, 9

बास्मीकि: 988 Rāmāyaņa, I, i, 1 वासुदेव: सर्वे 370 Bhagavad Gită. VII, 19 वासुदेवा एव 577

विकारांभ 379 Bhagavad Gitā. XIII, 19 विकारो वाच्य: 416 Bhaskara on B.S. II,i, 14 विजानाम्पई 185 Chā. IV, x, 5 बिशावारमरे 363, 369 Brh. II, iv, 14 विज्ञानधन एव 254, 775, 776 Brh. II, iv, I2 विज्ञानगयो मनो 630 Brh. IV, iv, 5 विश्ञानमानम्द 47,108,121,133,615,1004 Brh. III, ix, 28 विजान चाविज्ान 397, 402 Taitt. II, 6 विज्ञान देवा: 643 Taitt. II, v, 1 विजञान वर्स 635, 686, 643 Taitt. II, v, 1

1178

INDEX OF OITATIONS Citations Page Source विज्ञानेन 632 Brh. II, i, 17 विदुषो यशस्य 848 Mahānārāyaņa. 80 विचया वदा 865,904 विधयया देव 153 Brh. I, v, 16 विधयामृतमरनुते 1044 léa. 11 विदयया रेपेते 900 विद्याचित एव 900 विद्यामी फ्टिन 334 Kațha. I, ii, 4 विद्यामेतां योग 392 Kațha. II, iii, 18 विद्यां चाविययां 969 İdā. 11 विधुरस 1013 Brh. V, vii, 1 विद्योतते 1066 Chā. VII, xi, 1 विद्ा विमेति 1080 Taitt. II, iz, 1 विघिना त्वेक 52, 959 Jaimini. I, ii, 7 वििरत्यन्त 989 T. V. I, ii, 42 वििस् भारणे 946 Jaimini. III, iv, 15 विनाशमेव 257 Chả. VIII, xi 1 विरज: पर 620 विरोभ एव 378 Kedava. विरोपे त्वन 387 Jaimini. I, iii, 3 विरोपेडपि 378 Keśava. वि वा एनं प्रज 818 T. S. II, v, 5, 1 विश्वत: पृष्ठेषु 144 Chā. III, xiii, 7 विश्वस्मा अमि 207 Rg Veda. X, Izxxviii, 12 विषम्याइमिदं 148 Bhagavad Gitā. X, 42 विष्णुरुपांध 160 विष्वड्डन्या: 1077 Chā. VIII, vi, 6 वीरहा वा एष 943 T. S. 1, v, 2, 5 नेतसश्ाखया 246 नेत्थ यथा 707, 731 Ohā. V, iii, 3

1179

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source बेदा अपेदा: 1009 Brh. IV, ili, 22 वेदान्तविच्ञान 371, 952 Muņd. III, 11, 6 मेदाइमेत 336, 630 Śvetā. III, 8 येदि करोति 347 T. S. II, 4, 4 वेवस्वत संगमन 729, 730 Rg Veda. X, xiv, 1 वैश्वदे्यामिक्षा 806

वेश्ानरस्य 208 Rg Veda. I, vill, 1 म्रोदिमिर्यजेत 45, 857 चक्िविक्षेप 378 Compare Bhaskara on B. S. I, iv, 26 शर्त चैका च 455 Ohā. VIII, vi, 6 शतायुष: पुत्र 334, 744 Kațha. I, i, 23 शम्दज्ञानानु 687 Y. S. I, 9 शब्दान्तरे 918 Jaimini. II, ii, 1 घरिरजे: 738

शरीरस्योऽपि 256 Bhagavad Gita, XIII, 31 शे नो मित्रः 849 Tait. I, i, 1 शान्तो दान्त: 29 Brh. IV, iv, 23 शारीर आत्मा 447 Brh. IV, iii, 35 चारीर आत्मा 795 Taitt. II, iii, 1 शारीरके 906 Upavarşa. घाम्त्नस्ा वा 982 Jaimini. I, iii, 19

शकस्तु मास्तात् 1051

घुकमादाय 619 Brh. IV, iii, 11

शक्कृप्णे 865 Bhagavad Gita VIII, 26 पची देशे 1021 Bhagavad Gita VI, J1 शूद्र अ्तुयों वर्ण: 386

भद्ा वा आप: 714 T. B. III, il, 4, I भदां जुहति 716 Brh. VI, li, 9 भवणायापि 995 Kațha. I, ii, 7

1180

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source भावनेचवुरो वर्णान 307 भुव सेव मे 63, 228 Ohā. VII, i, 3 भुविकिद्नाक्य 852, 897 Jaimini III, ili, 13 मेवाम्सव धर्म: 949, 979 Bhagavad Gita III, 35 भोतम्यो मन्तम्पर 21, 44, 59, 392, 395, 1003, 1009 Brh. II, iv, 5 श्रमोनि या 738 725 Manu XII, 55 सेतकेवो नम्नु 591 Ohä. VI, i, 1 मेंताथो हरिव 849 Šštyāyani. पटनिसत्वर 899

र भागष्कति 860 Kauş. I, 4 स -भात्मनो पपां 961 स भास्मा वत्नमति 97, 99, 183, 267, 419, 445, 834, 875 Ohā. VI, vili, 7 स भात्मानम् 840

वे इमॉलोकानसुयत 349 Alt. IV, i, 2 स ईबव 832 Ait. IV, i, 2 र ईकांचके 88, 372 Praána. VI, 3 स रंयवे 635 Brh. IV, lii, 12 स उभ्जयमति 1049 Brh. III, ii, 11 स उतम: 310 Chā. VIII, xii, 3 576, 1076, 1101, 1103 Ohā. VII, xzvi, 2 स एको मानुष: 60 Taitt. II, 8 स एतमेव 833 Ait. III, 18 क एतमेव 833 Ait. III, 13 · एतस्मात् 238, 245 Praśna. V, 5 र एवं देवबान 1061, 1064, 1065 Kauş. I, 3 र एवासतेगोमाला: 619, 706, 1054 Brh. IV, iv, 1 र एवं देव 860 Kaug. I, 3

1181

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source स एनान् नरम 1069, 1070, 1073, 1076, 1088, 1089 Ohå. IV, xV, 6 234, 799 . Oha. VII, zxv, 1 स एवेद सर्व 234 Oha. VII, xxV, 1 354, 613 Brh. I, iv. 7 स एव नेति 72, 424, 425, 458, 456, 790, 881, 996, 1079 Brh. III, ix, 26 स एम परोवरीयान् 133, 818 Chä. I, ix, 2

स एव प्राण: 150, 157 Kauş. III, 8

स. एन मकायुनी 906

सं एुष वे प. 126 Ohā. I, vi, 8 स एव बेचेतत् 126 Chā. I, vii, 6 स एव रखानां 816, 958 Ohā. I, i. 3 643

स एव सर्वस्य 841 Brh. IV, iv, 22 स एप सर्वेम्ब: 127 Oha. I, vi, 7 व एपोडमि: 210, 212, 216 śata, Brā. X, vi, 1, 11 स कारण करणा 103, 599 Śvetā. VI, 9 स फट कुबीव 163, 777, 918 Ohā. III, xiv, I 82

सथ त्यथ् 377, 605 Taitt. II, vi. 1 914

सव भगम्म 760 Cha. VI, x, z

स तल पर्येति 1093, 1094 Cha. VIII, xii, 3 599 Taitt. III, vi, 1 संवा बोम्म 247, 447, 454, 631, 754, 758, 765, 795 Ohā. VI, vili, 1 सति संपथ 631, 755 Oha. VI, ix, 3 238 Praána. V, 5

उत्नाद् संजामवे 87,180 Bhagavad Gita XIV, 17

1182

INDEX OF OITATIONS Oitations Page Source सत्यकाम: 166, 459, 777, 917, 921, 1094 Cha. VIII, i, 5; vil, 1 सत्यसकस्प: 167 Chā. VIII, i, 5; vii, 1 सत्यस्य सत्य 789 Brh. II, i, 20 सत्यं चानृवं 423 Ohā. VII, ii, 1 सत्य ख्ञान 107, 110, 117, 120, 232, 351, 371,582,615,619,1004 Taitt. II, 1 सत्य ल्ेव 232 Oha. VII, 16 सत्यं नस 842 Brh. V, v, 1 स स्वममि स्वर्म्प 173, 330 Kațha. I, i, 13 सद्कारणव- 503 vS. IV, i, 1 सदा वन्द्राव 921 Bhagavad Gltā. VIII, सदेव सोम्य 54, 88, 95, 351, 370, 433, 442, 464, 581, 588, 599, 796, 834 Ohā. VI, ii, 1 सची: खम: 642 Brh. IV, ill, 7 स नं साधुना 151, 317 . Oompare Kauş. III, 9 सम्म्य तृतीय 744 Brh. IV, ili, 9 सम्ध्यां मनसा 70 Ait. Brā. III, viif, 1 सम्मूण: सो- 220 Chã. VI, vill, 4 सपर्यंगात् 69 संसदय माया 807 T. S. I, ill, 4, 3 सस प्राणां: 666, 672, 673 Muņd. II, i, 8 सस ने शीर्ष- 673 T. S. V, i, 7, 1 व प्राणमसुजत 349, 372, 629, 666, 671, 679, 680 Praána. VI, 4 स वासा- 1079 स मसवियां 201 Muņd. I, i, 1 243 Ohā. VIII, i, 3 126, 233, 1094 Ohā. VII, xxiT, 1 1188

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source स मूरिति म्या- 276 T. B. II, ii, 4, 2 स म आत्मेति 154 Kauş. III, 8 स मनसा माच 2'75 Brh. I, ii, 4 857

समदास्य सल 1019 Oha. II, i, 1 सम सर्वेंदु 370 Bhagavad Gita XIII, 27

समः भषिणा 688 Brh. I, iii, 22 . समाने दुखे 180 Mund. III, i, 2

समा विप्ति 982 Jaimini. I, iii, 8

समासस्य 343 Pāņini. VI, 1, 223 समिषो यनति 807, 914 T. S. II. vi, 1, 1 समे ग्रुचो 1022 Śvotā. II, 10

सम्यगनुभव 562

स य आत्मानमेव 30 Brh. I, iv. 15 स म एतदेव 294 Ohā. III, vi, 3 स य एतमेवे 1014 Ohā. III, xiz, 4 स व एतमेव 922 Ohā. III, xv, 2 95 Oha. VI, xiv, 3 स यत्र प्रस्वपिति 743 Brh. IV, lli, 9 747 Brh. II, i, 18 676 Brh. IV, iv, 1 स नया दुन्दुमे: 374 Brh. IV. T. 8 585

स पथा सैम्पन्र 222, 771 Brh. IV, T, 13 स बचेतां 1108 Brh. I, v, 20 893 Brh. I, v, 22 846 Chã. III, xvli, 1 617 Kauş. III, 3

र यदि पितु 1087, 1098 Ohā. VIII, ii, 1 124 Taitt. II, viii, 5

1184:

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source सयावत्कतु: 1024

स यावत् क्षिप्येत् 1057, 1061 Cha. VIII, vi, 5 स यो नाम 922, 1010 Ohā. VII, i, 5 स यो मां वेद 151 Kauş. III, 1 स मोह वै 210, 254, 791, 927 Muņd. III, ii, 9 र यो हैंत 877 Brh. V, iv, 1 सर्व एवे 612 सर्नकर्मा 129. 163, 166, 459, 766, 1077 Chā. III, xiv, 2, 4 सर्वत: पाणि 166 Bhagavad Gita XIII, 13 सर्वत:पृष्ठेषु 141 Chā. III, xiii, 7 सर्वदा सर्वाणि 900 सर्वज्ञ सर्व 467 सर्वक्: सवधर: 1094 सर्वपापप्रसक्त: 982 सर्वभूवात्म 1051 सर्वभूतेषु च 389 Manu, XII, 91 सर्वस्य वशी 317 Brh. IV, iv. 22 सर्वे सस्मिद 143, 146, 162, 163, 164, 406, 589 Cha. III, xiv, 1 सर्वे तस्पशा 833 Ait. V, 3 सर्वे ते परादात् 403, 799, 1009 Brh. II, iv, o सर्व पाप्मान 1027 सर्व प्रविष्य 849, 852 Ātharvanopanimad. सर्व बस 221 सर्वाणि भूवानि 671 Brh. 1I, i, 20 सर्वाणि रूपाणि 104, 367, 426, 650 T. A. III, xil, 7 सर्वाणि र वे 131, 132, 136, 249, 376 Oha. I, iz, 1 सर्वाम्पाप्मनः 360 Kanş. IV, 20 सर्वाम्य कोकान् 928 Cha. VIII vii, 1

1185

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source स्वेडनम्पा: 679 Brh. I, v, 13 सर्वे पाप्मानः 757, 1029 Ohā. VIII, iv, 2 सने बेशा मस्पदं 812, 965 Kațha. I, ii, 15 894 सर्वेषां दु 276 सर्वेषां स्पर्धानां 673 Rrh. II, iv, 11 सवेंधु कोफेड 919 Cha. VII, xxv, 2 919 Cha. V. xviil, 1 सवेडसे देवा: 1105 Taitt. I, v, 3 सलिक एको 1103 Brh. IV, iil 32 स बरणलोर्क 1066 Kauş. I, 3 स वा अ्य 245 Brh. II, v, 18 स या भर्य 610 Brh. IV, iii, 8 स या भ्य 613 Brh. IV. iv. 3 स या एष आत्मा 101 Ohā. VIII, ilt, 3

स या एष महान् 314, 316,.619, 626, 880, 881, 996, 1079 Brh. IV, iv, 22 स वा एष: 230 Brh. IV, iii, 15 स या एष: 370, 613, 834 Brh. IV, iv, 25 801 Brh. IV, 1v, 24 622 Cha. VIII, ili, 8 स या एष: 904 स वायुकोक 1064 Kanş. I, 3 सविज्ञानो मवति 1024, 1041 Brh. IV, iv, 2 स वे-वाचमेव 690 Brh. I, iii, 12 स ने शरीरी 205, 831 सशिलं वपन 950, 955 सशिसान् 950 Kathaáruti. सगिसान् केशान् 954 Kauş. Brā. 630

1186

INDEX OF OITATIONS

Citations Page Source 208, 916 Ohā. V, xviii, 1

स साममि: 238, 240 Praśna. V. 5 स सोमळोके 718 Praśna. V. 4 ह दि फर्ता 744, 749 Hrh. IV, Il1, 10 स रोवाच माण: 150 Kanş. III, 2

स रोषाच 771 386

सर मेवावरिमन 158 Kanş. III, 4 संकस्पा देवास्य Ohă. VIII, il, 1 सैस्यावा अवपने 290 Păņini. V, il, 42 सवेदन किया- Compare Bhaskara on B. S. I, i, 1

सार्यमातरभि 895

वा या ग्सण: 1063 Kaug. I, 4

सामाम्यकरण 681 Sšůkhyakārikā. 29 सामोपाठीत 959 Ch&. II, ii, 1

सुरापस्य 971

सुरापार कमय: 971 1033 सूनकारादिमि: 379 Oompare Bhaskara on B: S. L i. 1 सूर्यहारेण 1061 Muņd. I, il, 11 293, 466 Rg Veda X, cxo, 3 खेद्र हड्दा विमु 2 सेन देभलेवव 95, 464, 696, 752 Ohā. VI, ill, 2 सेड वीसमां 794 Ohā. VIII, iv, 2 148 Chā. III, zii, 5 · 108, 120 Taitt. II, 8 सैषानख मिता 597,894 Brh. I, v, 22 ठैंगा भार्थनी 111, 134 Taitt. III, 6

1187

INDEX OF OITATIONS

Citations Pago Souroe ठेना विराडनादी 147 Chi. IV, ili, 8 बोडकामयत 111, 118, 122, 353, 875, 605 Taitt. II, vi, 1 सोडप्यन: पार 178, 830 Kațha. I, ili, 9 सोडम्तनेलायां 1024 Chā. III, xvii, 6 447, 638, 649, 999 Oha. VIII, vii, 1 सोमेनं, पजेत 76, 160 गोडमुतो भवति 905 सोमेमद्र पर्द 668 सोड रोदीत् 52,56 T. S. I, v, 1, 1 सोडर भगव: 232 Chā. VII, xvi, 1 925 साणुमन्ये 738 Kațha. II, ii, 7 सितम्रशस्य का 82 Bhagavad Gita II, 54 स्मृतिळम्मे 868 Chā. VII, xxvi, 2 स्योन ते सदन 164 T. B. III, vii, 5, 2 स्वतन्बः कर्ता 637 Pāņini. I, iv, 54 खपते जाग्रते 900

स्वमान्त भाग 333 Kațha. II, iv, 4