1. Pramana Lakshana Sarvajnatma Eswaran Nampoothiry E. University of Travancore

Sarvajnatman

Kerala University Sanskrit Department Publication No. 8

PRAMĀNALAKSANAM

OF

SARVAJÑĀTMAMUNI

Edited by E. EASWARAN NAMPOOTHIRY, M. A., Lecturer, Department of Sanskrit, University of Kerala

ITY OF KERAL NNIVERSITY OF

DEPARTMENT OF SANSKRIT UNIVERSITY OF KERALA TRIVANDRUM 1973

Am 3132 .M5S32 1973

FOREWORD

Printed at: The Pramānalaksana is a short but important treatise on ST. JOSEPH'S PRESS, Indian epistemology written by Sarvajñātmamuni, the well known TRIVANDRUM 695014. author of the Samksepasariraka. It deals with the means of knowledge adopted by the Bhāttamimamsakas and the Advaita Vedäntins and with a natural leaning towards the latter. A portion of this work based on a single manuscript was published by T. V. Ramachandra Dikshitar and T. R. Chintamani in the Journal of Oriental Research, Madras, but the present edition contains the whole text except for the presumably small section on Arthäpatti which could not be obtained. The edition is based on four manuscripts and was prepared by Sri E. Easwaran Nampoothiry, my former student and present colleague. Sri Nampoothiry has carefully edited the text and added some useful notes at the end. In his detailed Introduction, based on an assiduous collection of material and judicious evaluation, he has adduced evidence, external as well as internal, to establish Sarvajñātman to be a saint attached to the temple of Śrīpadmanābha at Trivandrum and that his preceptor Deveśvara is not identical with Sureśvara, the disciple of Śri Śańkara, as has been taken by some scholars. Convincing arguments are advanced to show the date of the author to be the 10th century A. D., as against the claims for a much earlie r period. The Introduction also gives a brief history of Mīmāms literature in Kerala and an account of the contents of the work. Price : Rs. 7-50 I hope that the present publication will be welcomed by the scholarly world.

S. VENKITASUBRAMONIA IYER Professor & Head of the Department of Sanskrit , Trivandrum, University of Kerala. 5-2 -- 1973.

PREFACE The Pramānalakșana of Sarvajñātman is a short treatise on the epistemology of the Mimamsa system in Indian philo- sophy. Sarvajnatman is the author of the other two works also, the Samksepaśāriraka1, which is an exposition in verse of the views of Śri ankara as stated in his Bhāșya on the Brahmasūtra, being the best known and the Pañcaprakriyae which summarises the teachings of Advaitavedanta. The Pramanalaksana was first noticed by the late T. A. Gopinatha Rao in connection with the identification of Manu- kulāditya referred to by Sarvajnātman in his Samkșepaśārīraka8 as his contemporary. Based on this information T. V. Rama- chandra Dikshitar and T. R. Chintamani jointly edited some portion of the work (Pratyaksa and Anumāna only) and published it in the pages of the Journal of Oriental Research, Madras.4 That edition was based on a single manuscript of the work preserved in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, No. D 15716. It is now for the first time that the whole text of Pramānalaksana is brought to light in book from though it has some lacuna in the middle. The present edition is based on the following manuscript materials :- A. Kerala University Manuscripts Library C. O. No. 246 C. Substance - palm leaf. Size 91" x 1{". Leaves - 32. On the average 18 lines per page. Malayalam script. No. of Granthas 640. Date not given. Scribe unknown. The portion on Arthapatti is missing. The manuscript originally belonged to Valiya Raja of Idappalļi. B. KUML No. T 155. A paper transcript in Devanāgari script. Total pages 47; good hand-writing but several errors 1 Published with two commentaries in the Anandāśramagran- thavali, No. 83, 1918. Edited with English translation by Dr. N. Veezhinathan, Madras University Philosophical Series No. 18, 1972. There are other editions also Published in the Bulletins of Sanskrit Department No. 4, University of Madras, 1946. See Adhyāya 4, Śloka 62. Vol. 10 (1936) PP. 1-8 and Vol. 15 (1945-46) PP. 9-16.

vi

some of which are corrected later in red ink. No. of granthas 640. In this also the Arthapatti portion is missing. C. KUML. C.O. No. 2049 B. Substance-palm leaf. Size CONTENTS 9 1/2" x 1 3/4". Leaves 12. 9 lines per page. Malayalam script; date not given; scribe unknown; No. of granthas 200; Incomplete; extends only upto a portion of Ayogipratyaksa; ends with the line -इतरब सर्वप्राणिसाधारणं प्रत्यक्षम् ईश्वरस्यापि। तत्रायो ... । The Ms. Pages originally belonged to Devan Narayanan Tantri, Western Foreword Pullāmvaļi Madbam, Harippad. D. No. 15716 of the Madras Government Oriental Mss. Preface Library. For the Pratyaksa and Anumana the published portion in the Journal of Oriental Research, Madras and for remaining Abbreviations viii portion a transcript of the Ms. obtained from the Curator of the Introduction Library (RC. 192/L/72) have been used. Besides variant readings, list of citations and Index of Sarvajñātman - his life and date ix words, explanatory notes are also given. In the Introduction, among other things, a study on the life and date of the author in Pūrvamīmāmsā system of phitosophy xxiii - the light of fresh evidences, a brief sketch of Mimamsa literature in Kerala and a resume of the contents of the work have been Mīmāmsā in Kerala xxviii included. It may be a matter of satisfaction that witb the Contents of the work present publication of Pramānalaksana, all the known works of Sarvajñätman have been brought to light in book form. This edition was taken up as a departmental work at the Vigayānukramaņi suggestion of my Professor, Dr. S. Venkitasubramonia Iyer, the Head of the Department of Sanskrit, in this University and Text ... 1-45 throughout its preparation I bad the privilege of his sincere Notes encouragement and valuable guidance. I sincerely acknowledge ... 47-60 my indebtedness to him and express my gratitude for his Index of words ... Foreword to this publication. I am very thankful to Dr. 61-68 K. Ragbavan Pillai, Director of the Oriental Research Institute Citations in the text 69 -- 72 and Manuscripts Library of this University for permitting me to consult the required manuscripts from the Library. My thanks Bibliography 73 -- 74 are also due to the Curator of the Madras Government Oriental Mss. Library for supplying me a transcript of the Ms. No. D. Errata ... -75 15716 from his Library. Trivandrum, E. EASWARAN NAMPOOTHIRY 6-2-1973. Depariment of Sanskrit, University of Kerala.

ABBREVIATIONS INTRODUCTION

1 I Br bh v, Br UV Brhadāranyakopanişadbhāsyavārttikam by Sureś- vara. SARVAJNĀTMAN - HIS LIFE AND DATE BBS Bādarāyaņa's Brahmasutra. BSS Banaras Sanskrit Series. Br U Brhadāranyakopanişad. Sarvajñätmamuni, the author of the present treatise is a Ch. U Chandogyopanişad. famous name in the history of Advaitavedanta. He is traditi- onally believed to have been a pupil of Sureśvarācārya the JMS Jaiminīyamīmāmsāsūtra. disciple of the great Śankarācārya. This position was challenged KUML Kerala University Manuscripts Library, by later scholars. Moreover, there is difference of opinion Trivandrum. among scholars about the identity of the king Manukulāditya M D Mīmāmsādarśanam. whom Sarvajñatman mentions as his contemporary. Scholars MS Manusmyti like R. G. Bhandarkar,1 S. V. Venkiteswara Iyer,2 K. Sita- Manuscript, Manuscripts. ramayya,3 M. Hiriyanna4 and the like are the followers of the Ms, Mss traditional view and others like T. A. Gopinatha Rao,5 Nai S Naișkarmyasiddḥi by Sureśvara. T. R. Chintamani,6 S. Sanku lyer,7 V. P. Parameswara Sarma,8 N B Nyāyabindu by Dharmakirti. Vadakkumkur Rajaraja Varmaº and others have a different view. NBT Nyāyabindutīkā by Dharmottarācārya. Let us examine this problem. N S Nyāvasutra of Gotama. P Bh Praśastapāda's Bhāsya on the Vaieșikasūtras. PI Pramāņalakșaņam. History of Deccan Vol. I. Part II. of the Bombay Gazetteer. 2 P P The date of Śankaräcārya - Journal of the Royal Asiatic Pancaprakriyā. Society of England, 1916- 1917, pp. 151-161. Ś bh Šābarabhāsya. 3 A Note on the Date of Sarvajñatman - Proceedings and S K Sānkhyakārikā. Transactions of All India Oriental Conference XIII Session, S Ś Samksepaśārīrakam. October, 1946, pp. 206-211. 4 The Date of Sankarācārya - Indian Antiquary - Vol. LV. STK Sānkhyatattvakaumudi. 1926, p. 19. S V Ślokavārttikam by Kumārilabhatța. 5 Travancore Archaeological Series Vol. II, Part III. 144-145. TSS Trivandrum Sanskrit Series. 6 Introduction to Pancaprakriaya- Bulletins of the Sanskrit V.P Vedāntaparibhāșā. Department, University of Madras, No. 4, 1946. 7 King Manukuladitya - Journal of Indian History, Vol. VS Vaiśeşikasutra. XLIV -Part III. December, 1966-pp. 699-705. 8 Bhāşātraimāsikam (Kerala University Mss. Library Malaya- lam Journal), Vol. VII. Nos. 1-4, 1957. 9 Keralīyasamskrtasāhityacaritram Vol. I, Trivandrum, 1964 pp. 454-455.

INTRODUCTION INTRODUCTION xi

In the Samksepaśārīraka (SŚ), Sarvajñātman states that Vārtikās is identical with Deveśvara who is mentioned by Sarva- he is the pupil of Devesvara and when he wrote the work, the jñatman as his teacher. The Anvayārthaprakāsika12 another com- king Manukuläditya was ruling over the country. The verse mentary on the SS written by Ramatirtha bas a similar explanation mentioning this fact runs as follows: - for the line यदीयसम्पर्कमवाप्य etc.as-इदानीं साक्षाद्गुरु सुरेश्वराचार्यमभिपू- श्रीदेवेश्वरपादपङ्कजरजःसम्पर्कंपूताशयः जयति यदीयेति. Thus at least, two commentators have identified स्वज्ञात्मगिराङ्ितो मुनिवरः संक्षेपशारीरकम्। Deveśvara with Sureśvara. Moreover, the commentator Rāma"

चक्रे सज्जनबुद्धिवर्धनमिदं राजन्यवंश्ये नृपे tirtha commenting on the fourth line श्रीमत्यक्षतशासने मनुकुलादित्ये

श्रीमत्यक्षतशासने मनुकुलादित्ये भुवं शासति॥।SS IV. 62 etc. in the stanza श्रीदेवेश्वर etc, takes श्रीमति as the locative form of the proper noun fTHr and all other words as adjectives. This verse was first noticed by R G. Bhandarkar in his He says :- नृपे राजनीति यावत् । तस्य नाम निर्दिशति श्रीमतीति। History of Deccan. He remarks that Devesvara spoken of in श्रीमन्नाम्नि, किलक्षणो ? अक्षतशासने अप्रतिहतराजे इत्यर्थः । तस्य राज्ञो the first line is Suresvara, the pupil of Sankarācārya, and takes वंशतश्च श्रैष्ठ्यमाह मनुकुलादित्य इति मनुवंशप्रकाशक इत्यर्थः। एवंभूते Manukulāditya as "Aditya (sun) of the race of Manu, the श्रीमन्नाम्नि नृपे भुवं शासति सति सर्वज्ञात्मगिराङ्गितो मुनिवरः संक्षेपशारीरकं prosperous king of the kşatriya race" and attempts to identify him with the Chalukya king Vikramāditya II. This particular चक्रे इत्यन्वयः । Thus according to this commentator the name of verse in SS has attracted the attention of S. V. Venkiteswara Iyer the king in whose reign the work was composed was called also who agrees with Bhandarkar that Devesvara, the teacher of Sriman and he was like a sun to the race of Manu. Following Sarvajñātman was Sureśvara, the pupil of Sankarācārya. With this view and taking into consideration the tradition that regard to Manukulāditya, Venkiteswara Iyer is of opinion that Sarvajñatman was the pupil of Suresvara, Professor Hiriyanna he is identical with Aditya I of the Chola dynasty.10 attempts to identify Śrimān with Ceramān Perumāl of Kerala who belonged to the early part of the 9th century A. D. and Let us see how Deveśvara is identified with Sureśvara. who was also of the race of Manu. K. Sitaramayya too The list of chronologies of Gurus preserved in the Mathas of identifies Deveśvara with Sureśvara but takes Manukulāditya as Śankarācāra regards Sarvajñātman as a pupil of Sureśvara. Āditya I, the famous Chola king who belonged to the race of Madhusūdanasarasvati11 while commenting on the verse :- kings of Manukula.

यदीयसम्पकंमवाप्य केवलं वयं कृतार्था निरवद्यकीर्तयः । In this connection another story about Sarvajñātman may जगत्सु ते तारितशिष्यपङ्क्तयो जयन्ति देवेश्वरपादरेणवः : SSI.8 be noted.18 "In the Gururatnamalika a work giving the list of succession of the Acaryas of the Kāmakotipeetha or the remarks :- इदानीं स्वगुरु वार्तिककारं पूजयति यदीयेति। देवेश्वरस्य सुरेश्व- Kumbhakoņam Śankarācāryas, composed by Sadāśivabrah- राचार्यस्य ते पादरेणवो जयन्ति सर्वोत्कर्षण वर्तन्ते, तान् प्रत्यस्मि प्रणत इत्यर्थः । mendra (AD. 1508-1560) there occurs the statement that सुरपदस्थाने देवपदप्रयोग: साक्षाद् गुरुनामाग्रहणाय, गुरोर्नाम न गृहणीयादिति Sarvajñätman vanquished the Jainas. Atmabodhendrasarasvati

aya: Il which shows that he takes Suresvara, the author of the (S. 1642), the author of the Susama commentary on the

12 10 Indian Antiquary - XLIII, 1914, p. 238. Published along with the text in the Anandāśrama Samskrta- granthāvali No. 4. 11 His commentary has been published with the text in the 18 Kashi Sanskrit Series - Vedanta Section No. 4, 1924. This account is given by T. A. Gopinatha Rao in TAS. II Part III. p. 144.

xii INTRODUCTION INTRODUCTION xiii

Gururatnamālikā gives some information about the life of to in the Huzur Office Plates and in the Tirumūlikkuļam Temple Sarvajñātman. He writes that Sarvajñātman was a native of Inscription of Bhāskararavi Varman. Manukulāditya is a real an agrahāra named Brahmadesa on the banks of Tamraparni name or a biruda (title at the itime of coronation of kings) river. His father's name was Vardhamana. When Sankarācarya as opposed to a periphrastic word as suggested by Bhandarkar went round on a tour of religious wrangle, Vardhamāna and his and Venkiteswara Iyer. The name of Manukulāditya appears as disciples were defeated. But Vardhamana's son Mādhava who such not only in poetic compositions but also in the independent was only seven years old at the time held up the philosophical discussion for three days longer and on the fourth, yielded to prose inscriptions of Kerala. Manukulādityadeva had endowed

the great Advaita philosopher. Then he expressed his intense very extensive lands in Kerala to the temples of Tiruvalla and Tirumūļikkuļam. Both Manukulāditya and Sarvajñātman must desire to become a Sanyāsin. Śankarācārya conferred upon him the holy order, and after giving him spiritual initiation (tattvo- have had connection with Trivandrum since Sarvajñatman praises God Padmanabha of Trivandrum as his favourite Deity. padeśa) renamed him Sarvajñātman and placed him on the pontifical seat as his future successor. He became later on There is a place called Manukulādiccamangalam near Trivandrum

famous as the author of the SS and other works. He is said to which must have acquired its name from king Manukuladitya Bhäskararavivarman of Kerala ascended the throne in AD. 978 have adorned the pontifical seat for 70 years along with and the date of the Tirumūlikkulam Inscription is the 49th year Suresvaräcarya and then himself alone for 42 years. He passed of his reign (A. D. 1027) and therefore Manukulāditya must away in Kali 2737 on the Caturdasi of the dark half of the have ruled over kerala at or before this date. Vaisākha month of the year Anala"

The position was long unchallenged. But while editing Accepting the above views based on the archaeological the Huzur Office Plates in the Travancore Archaeological Series.14 evidences propounded by T. A. Gopinatha Rao, Dr. T. R. T. A. Gopinatha Rao first drew attention to the fact that Chintamani16 corroborates the fact that Sarvajñatman's teacher Deveśvara mentioned in the SŚ as the teacher of Sarvajñātman, was not Sureśvara, the disciple of Śankara. His main points are :- (1) In all the colophons of the SS we find that the author was not Sureśvara the disciple of Śankarācārya, but a different person who was a disciple of Devānanda a pupil of Śreșthānanda. refers to himself as the pupil of Deveśvara and the name Sureśvara occurs nowhere. (2) The arguments that it is due to The main consideration of Gopinatha Rao in this matter is based the rules of Dharmasästra is very thin. 3) There is no other on the reference in the Pramānalaksanam (PL), the present instance where the pupil refuses to refer to his master in work of the author. At the end of the work the heirarchy of his own name. (4) As the date of Śrīśankara is admitted17 to be teachers of Sarvajñātman is given as follows :- between 655 and 687 A. D,, Sarvajñätman, who lived according Śresthānandapāda15 to former scholars under Aditya I or Ceraman Perumal of the Devānandapāda 9th century A. D. cannot be certainly regarded as his grand- Deveśvarapāda pupil. (5) In the SS and in the PP, there is clear reference to Sarvajñātmapāda the author of Istasiddhi known as Vimuktätman and therefore it He also presented the fact that king Manukulāditya mentioned in the SS should have reference to Manukulādityadeva referred 16 See his Introduction to Pañcaprakriyā. 17 Dr. Chintamani in his article 'Date of Sankara' in the 14 See TAS. Vol, II. Part III. op. cit., Journal of Oriental Research, Madras, Vol. III. 1929, pp. 39 See the text - page No. 45. ff. observes that the probable date of Sankara is between 15 655-687. A D.

xiv INTRODUCTION INTRODUCTION XV

is clear that Sarvajñatman is later than the author of Istasiddhi who according to Prof. Hiriyanna cannot be earlier than 850 AD. सुरासुरात्मसंघयो: सुखेतरप्रदं हरे So Sarvajñätman is certainly later than 850, but how much later वपुर्न सिंहमद्भुतं नमामि सवंसाक्षिणम् ।।18 we are unable to say. We can certainly say that he could not There are also several manuscripts of SŚ in Kerala which have been the pupil of Sureśvara who must be referred to the contain these lines.20 These lines need not be doubted to be closing years of the 7th century and the beginning of the 8th interpolation since it is composed in the same poetic style and century A. D. 6). Manukulāditya should have ruled over in the same metre. Moreover we get evidence to infer that Kerala at or before A.D. 1027 as pointed out by Gopinatha Vedānanda himself was also a disciple of Deveśvara since Rao. 7) Sarvajñātman's connection with Trivandrum is certain. Devevara is said to have several pupils.21 In the above lines We shall now discuss the traditional view in the light of Sarvajnatman praises the Deity Nrsimha installed in the the observations advanced by Gopinatha Rao and T R. Chinta- southern shrine of Padmanabhasvami temple at Trivandrum. mani. First of all, we can unhesitatingly accept Sarvajñātman's It is very significant to notice that the Ms. of the 'Sambandhokti connection with Kerala particularly Trivandrum because of his commentary deposited in the Madras Govt. Mss. Library reference to Padmanābha in the Sripadamanābha temple at (R. 2919) is transcribed from a Ms. of the Tekke Svāmiyār Trivandrum at the end of the SS - viz., Mathom, Trichur in Kerala which is said to be established by the direct disciples of Sankarācarya.22 She Svāmiyars of Padmanābha अविरलपदपङ्क्ति: पद्मनाभस्य पुण्या temple at Trivandrum who professionally perform Puspāñjali चरणकमलघू लिग्राहिणी भारनीयम्। service (worship with flowers) are recruited from the Svāmiyars in the Trichur Mathoms from time immemorial. This tradition घनतरमुपघातं श्ेयसः श्रोतृसङ्भाव follows even now. The Svamiyars have to do Puspāñjali service सुरसरिदिव सद्ो माष्टं माङ्गल्यहेतु: ॥। SS IV. 61 to both the Deities Padmanäbha and Nrsimha. One of the भुजङ्गमाङ्गशायिने विहङ्गमाङ्गनामिने। above verses in the SS even suggests that the author wrote the grantha in Trivandrum and placed in the lotus-feet of तुरङ्गमाङ्गभेदिने नमो रथाङ्गधारिणे। 63 Padmanābha. The very word Muni or Yati after the name of No one can overlook this literary evidence. Here even the Sarvajñātman is suggestive of a sanyāsin or a svāmiyar (ascetic). author of the commentary called Anvayārthaprakāsika on the They are not known as acāryas like Śankarācārya or Sureśvarā- SŚ. who identifies Deveśvara with Sureśvara, says Padmanābha cārya. All these facts lead one to think that Sarvajñātmamahāmuni referred to bere is the Deity of Trivandrum :- अविरलेति पद्मनाभस्य (cf Sarvajñātmagirānkito munivarah) must have been a Svāmiyar श्रीमदनन्तपुरवासिनः शेषाङ्के शयानस्य नारायणस्य चरणकमले धूलिग्राहिणी of one of the Mathas of Trichur recruited for Puspāñjali service

तच्चरणयो: समर्पिता सती तथाविधा and so on. In this connection in Trivandrum when Manukulāditya ruled over Kerala.

one point may also be added. In the Mss. of the commentary calied Sambandhokti18 on the ŚS written by Vedānanda, we see 19 Dr. Veezhinathan being the Editor of a critical edition of two lines more added to the lines urf etc. The lines are :- SS (published in 1942 from Madras Uty. Philosophy Dept.) does not mention this stanza. 20 Vadakkumkur Rajarajavarma - Keralīvasamskytasāhitya- caritram - Trivandrum 1125 M. E Vol. III. p. 602. 18 See. No. 390 of the Descriptive Catalogue of the Curator's 21 It is suggested from the word तारितशिष्यपङ््क्तय: in the stanza office Library Trivandrum and R. No, 2919 of the Triennial यदीयसम्पर्क etc. Madras. catalogue of Skt. Mss. of the Govt. Oriental Mss. Library, 22 See Keralivasamskrtasāhityacaritram Vol. I. 2nd Impression, Trivandrum, 1964 p. 230.

xvi INTRODUCTION INTRODUCTION xvi This view coupled with the fact that a place near more than one place in the PLhe takes Sureśvara as Vārtikakāra25 Trivandrum is still known after Manukulāditya strongly and quotes stanzas from Sureśvara's Br. U. V. and Nais. corroborates Sarvajñatman's connection with Trivandrum. If Suresvara was really his guru, he would have referred S. Sanku Iyer28 gives more evidences in support of this fact. to him in such a way as 3TEHETd: or the like. Based on this He says "the place Manukulādityamangalam is the property of internal evidence itself we can refute the fallacious and improper an old Bbagavati temple called 'Arakam' in Manukulāditya- interpretation of Madhusudanasarasvati and his followers who mangalam, the ownership of which rests in the Puspāñjali say that Sarvajñatman does not mention the name of his teacher Svamiyars of Padmanabha temple at Trivandrum." Sanku Iyer, as it is opposed to the rules of Dharmasāstra. however, identifies Manukulāditya with Kota Ravi Varma Kulaśekhara who was holding away over Kerala from Kotuńnallūr Sitaramayya's criticism also may be answered in this between 917 and 949 A. D. He also points out "the possibility connection. Criticising Chintamani's opinions, Sitaramayya of thinking that on the request of Sarvajñātman, Manukulāditya says in his article*6 (published in 1946) "no one prior to of Kotunnallůr might have caused a Bhagavati temple to be Chintamani ever doubted this tradition. Tradition interprets constructed at 'Arakam' near Trivandrum city, the land around the first part of the name deva as sura and makes the whole word the temple to be acquired and endowed to it under the name of equal to Suresvara. Dr. Chintamani in his enquiries into the Manukulādityamangalam and the management of the temple and vast field of Sanskrit literature must have come across numerous the lands to be entrusted to Sarvajñatman a saintly friend of such words as name, to give a few examples, Pūrnabodha for Manukulāditya and his successors of Puspāñjali service." It is Pūrņaprajña, Trayyantasiddhāntaguru for Vedāntadesika and so known that the temple and the lands in Manukulādityamangalam on". Here Sitaramayya seems to be unaware of the facts about are even now under the control and management of Puspāñjali Sarvajñātman and Manukulāditya given by T. A. Gopinatha Svämiyars of Padmanabha temple. Thus, based on these internal Rao in 1923; he is unaware of the fact that Sanskrit poets and evidences we can safely say that Sarvajñātman was a pușpāňjali scholars substitute partial synomyms for proper nowns only to Svämiyar of Padmanābha temple and while he was at Trivandrum meet the exigencies of metre and use the real name in other he wrote the SS and dedicated it to the lotus-feet of God places. Padmanābha. The next agrument that the list of chronologies of the Now who was his teacher Deveśvara ? was he the famous. Mathas of Śankarācārya regards Sarvajñātman to have been a pupil Sureśvara, the pupil of Śankarācārya? No, we can easily of Sureśvara, is also to be discarded. The geneology of the say. If Sarvajñātman's teacher was Sureśvara bimself he might Śankaramathas has been traced by Suryanarayana Rao in his History of Vijayanagar. Criticising this geneology T. R. have mentioned that fact somewhere in his compositions. In all the colophons of SS, PP, and PL, we find that the author Chintamani has clearly established the fact that the geneology refers to his teacher as Deveśvara and the name of Sureśvara as of the Acaryas preserved in one Mutt does not agree with that his teacher occurs nowhere. On the other hand we now find preserved in another. He says that the geneologies are not that Suresvara's name has been mentioned in the PL without: reliable unless there are corroborative evidences. Criticising this statement of Chintamani, Sitaramayya corroborates the mentioning him as his guru - सुरेश्वरस्य वार्तिक गमकमाहुः।24 In geneology preserved in the Kanci Kāmakotipeetha as follows :-

23 Op. cit., pp. 699-705. 25 See text p. 10. 24 and 28 24 See text - p, 30. 26 op, cit,

xviii INTRODUCTION INTRODUCTION xix 1 Śańkara Sureśvara Jñanottama himself and the word Sarvajnāśrama refers to 2 Sarvajñātman Sankaramatha and the word Sarvajñacūdāmaņi to Jñānottama 3 4 Satyabodha himself. Really the stanza does not refer to Sarvajñātman. Jñānānanda or Jñānottama It is not known whether Sarvajñätman has written a commentary 5 6 Śuddhānanda on the Nais. Even if one may interpret so for argument's 7 Ānandajñāna well known as Ānandagiri. sake how is it possible to understand the stanza as showing that Sarvajñatman is the pupil of Suresvara? The third He begins from the last name in the above table. He says stanza referred to here does not occur in the present context. "Ānandagiri is the general țikākāra on all Sankara's works. This is one of the benedictory stanzas of the commentary. Here Anandagiri mentions himself as the disciple of Suddhānanda in Sitaramayya picks up these stanzas from here and there and the following colophon. इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यशुद्धानन्दपूज्य- misinterprets them to justify his own arguments. In fact, this पादशिष्यश्रीमदानन्दज्ञानविरचिते etc. The link between 6 and 7 is kind of misleading interpretations made the so-called tradition. thus corroborated. Then Jñanottama mentions his guru We thus see how Sitaramayya's corroboration is unacceptable. Satyabodha, his paramaguru Sarvajñātman and Sureśvara in tbe In spite of all the internal and archaeological evidences, following (verses respectively in his commentary called Candrika27 there are certain scholars who follow the tradition. Recently on Sureśvara's Nais. Dr. Veezhinathan of the Madras University has stated28 that Deveśvara is Suresvara and that the list of succession given in पदकशतहतकुमारिलगुर्गक्षपादकणभक्षः । the PL. showing that Sarvajñatman's guru is Deveśvara a pupil यमनियमनिलयधिषणो जयति श्रीसत्यबोघाचार्यः।। of Devavanda who was himself a pupil of Śresthānanda, is an interpolation. Here one may wonder at this kind of belief that वस्तुख्यातिविघातिवादितिमिरं नैष्कर्म्यसिद्धिस्फुट the theories based on obvious internal sources and archaeological व्यास्याचन्द्रिकया विघूय सुधियां सद्दृष्टिमुन्मीलयन्। evidences found in various old and authoritative records are unreliable and such belief as is based on improper and mesleading and fallacious stories are acceptable ? Dr. Veezhinathan accepts सर्वज्ञाश्रमचन्द्रमास्त्रिजगतीसवं ज्ञचूडामणि: ॥ last verses. the date of Sankara as 500 BC. and that of Sarvajñātman as 400 BC. As Dr. Chintamani says 'We have to pity them who नैष्कम्यंसिद्धयभिधया सुधया सुघियां व्यधात्। uphold this kind of views. They must remember the sayings of योऽमृतत्त्व नमामस्तं सुरेश्वरसुधानिघिम्॥" the great poet of India 'Purānam ityeva na sādhu sarvam'. One of the beginning stanzas In support of the view that Sarvajñatman's teacher He continues - "we see that the link between 2 and 5 is firmly Deveśvara was different from Sureśvara, V. P. Parameswara established". Here we can easily find out the hollowness of Sarma of Sucindram says20 that the place Deveśvaram. near the argument of Sitaramayya. He misinterprets the stanza Kilimānnūr in Trivandrum Distrrict is a name after Deveśvara argeurfa etc. as being in praise of Sarvajnätman. In fact the word व्याख्याचन्द्रिका in the stanza refers to the commentary of 18 See his Introduction to 'Samksepaśāriraka' - A Critical Edition - Madras University Philosophical series-No. 18, 1972-p. 5. 27 Published along with the text, BSS No. 38, 1890. 20 See op. cit.

x* INTRODUCTION INTRÓDUCTION xxi Bhațțāraka (a Svāmiyar). This Bhatțāraka might be identical since it corroborates the account given in the Susama commentary. with Sarvajnatman's teacher. The trustee of the Deveśvaram Since both the Muncira Matham Svamiyars and Trichur temple and the place surrounded it is Kollur Attiyara Matham, Svamiyars are entitled to do Pușpanjali service in Padmanābha a Brabmin house from where a copper plate of Udayamārtandan dated 364 KE. (i.e. 1190 AD) has been obtained by the temple, it is possible to think that though Sarvajñatman was Travancore Archaeological Department. This copper plate born in Muncira, he had some contact with Trichur also. mentions a Devesvaram temple. The Kollür Attiyara Matham Now who is Manukuladitya the patron of Sarvajnātman ? is one of the trustees of Sripadmanabha temple also. This According to Gopinatha Rao "this Mankuladitya is referred to statement further corroborates our theory. It may also be noted in an Inscription of Bhaskararavivarman found in Tirumūlikkulam that one of the colophons of SS. uses the word Bhattāraka also as a donor to that temple". Gopinatha Rao did not identify after the name Sarvajuiatman इति श्रीदेवेश्व रूज्यपादशिष्य सर्वज्ञात्मभट्टारक- Manukulāditya with any known king. But from the circum- महामुनिविरचिते संक्षेपशारीरके साधनलक्षणं नाम तृतीयोऽध्याय: । Mr. V.P. stances he inferred that Manukuläditya must have lived during Parameswara Sarma also conjectures that Deveśvara, the teacher the time of or before Bhaskararavi Varman. In this connection, of Sarvajñātman was also a Puspāñjali Svāmiyār of the we get a reference to Manukuladitya in the Sitaharanam yama- Padmanabha temple at Trivandrum. kakāvya of Nārāyaņa, an old poet of Kerala. Nārāyaņa Regarding the legend given in the Susama commentary mentions in his work that when he composed the Kavya, King Mr. Parameswara Sarma says that the word Brahmadeśa is really Ravi also known as Manukulāditya was the ruler of the land.31 Brahmadeya, because the syallable ya becomes sa in Tamil In another verse32 in the same kavya the poet pays homage to language. The word Brahmadeya means gift to Brahmins. God Śrirama in the city of Sivapuri which was improved and Several 'Brahmadeyas and Devadeyas are found in old granthavari made prosperous by Manukuladitya. Mr. Sanku Iyer, however, records. He adds that the river Tamraparni not only flows in identifies33 this Sivapuri with Mahodayapuram (Mahāthevar Tirunalveli but it also flows to the west in Travancore area in Patțaņam), the present Kotunnallūr and says that the Śrīrāma the name Kotayāru and Kuzhitturayāru. On the banks of these referred to by the author of the Yamakakāvya may have been rivers there were several Brahmadeyas and Devadeyas-places the present Trikkulaśekharapuram Vişņu, whom Kulaśekhara dedicatcd to Brahmins and Gods. One of the Brahmadeyas is Ālvār worshipped as Śrīrāma according to Nalāyiraprabandham. Muncira wherein a Mutt was established by Sankara's disciples. He also opines that since Bhaskararavivarman's Inscription Perhaps Sarvajñatman was born in that village and spent his speaks of Manukulāditya as a former king who endowed lands, carly life there. Besides Trichur Svamiyars, Muñciramatham Bhäskararavi himself could not have been Manukulādityadcva Svāmiyars are also entitled to do the Puspañjali service in Padma- who was also ealled Ravi. According to Elamkulam Kunjan näbha temple and they are even now residing in Kizhakke Svamiyār Matham (east Mutt) in Trivandrum. The account given in the Susama commentary that Sarvajñatman conquered the 81 अस्त्यवतारवि रमदस्तयापि भूमेरधीशता रविरमदः। Jainas is further corroborated by the fact that there was a सद्विधिनामायाद्यः स मनुकुलादित्य इति च नामायाद्यः। Jaina monastery near Muñcira and certain inscriptions in Valteluttu of the 9th century are found in the Citaral Malaik- See Descriptive catalogue of Curator's Office, Library Trivan- drum, Vol. IX, Ms. No. 1563 and 1564 - Also see kovil.30 Mr. V. P. Parameswara Sarma's view is also acceptable Vadakkumkur Rajarajavarma-KSSC Vol. I. p. 454. 32 रविवंशसुधाम्वुघिना मनुना समुवास ततो सततेड्यगुणः । 30 V. P. P. Sarma quotes the account of the Inscriptious from शिवधाम्नि पुरे रघुवंशमणिर्युवतंससमस्स समस्तशिवः॥ T. A. S. Vols. I, II, III, and IV. 33 See his article op. cit.,

xxii INTRODUCTION INTRODUCTION xxiii

Pillai3+ two kings with the name of Ravi held sway over Kerala On the basis of the above views it may be safely concluded from Kotunnallur before Bhaskararavi Varman. They were that 1. Sarvajnātman was a Puspānjali Svāmiyar of Śrīpadma- Sthaņu Ravi (844-855 A D) and Kota Ravi (917 - 967). nabha temple at Trivandrum, 2. his teacher Devesvara was not Elamkulam has also identificd king Ravi and Manukulāditya of Suresvara the pupil of the great Sankara but a different person the Yamakakāvva with Kota Ravivarmakulaśekhara of the named Deveśvara most probably another Svāmiyār at Trivandrum second Cera Empire holding sway all over Kerala in the period and 3. he lived on the last decades of the 10th and or the between 917 and 947 AD.85 Sri. Sanku Iyer follows this view. beginning of the 11th century A. D. when Bhaskararavi Varman Here one thing may be pointed out. Vadakkumkur Rajaraja- alias Manukulāditya ruled over Kerala. varma identifies Sivapuri with Triśsivaperur (Trichur) as it has both Siva and Rama temples. This is more acceptable, because in Sanskrit literature of Kerala Sivapuri generally refers to Triśśivaperur, the modern Trichur. The identity of Kotaravi II with Manukulāditya need not be denied on this account since he was holding sway all over Kerala from Kotunnallūr. Pūrvamīmāmsa system of Philosophy But recently we get another source about the identity of Manukulāditya with the king Bhäskararavivarman himself. Indian Philosophy is generally called Darsanas. It branches An inscription from Pullur Kotavalam Vișņu temple, Hosdurg into two namely Astikadarsanas and Nāstikadarsanas. That Taluk, Cannanore District, Kerala is an important record.86 it which accepts the authority of the Vedas is astika (orthodox) is in Vatteluttu character and dated in the 55th year of and that which does not accept it is nāstika (heterodox). The Bhāskararavi Varman alias Manukulādityadevar. This is the six darsanas namely Sānkhva, Yoga, Nyāva Vaišeșika pūrvamīmā- first instance wherein the little Manukuladitya has been attached msā and Uttaramīmāmsā (or Vedanta) are āstikadarsanas and to the name Bhäskararavi Varman. So this will set at rest the the systems of Cārkāka, Buddha, Jaina etc., are nāstikadaršanas. arguments against the identity of Manukulāditya occurring in Of these systems, the pūrvamīmāmsā and 'uttaramīmāmsā are Inscriptions of Bhaskararavi Varman. more important than the others since the purva deals with the One more internal evidence regarding the date of karmakānda and the uttara deals with the Moksakānda of the Sarvajñatman which corroborates our theory may be noted here. Vedas. According to Indian thought the four purusārthas namely In composing the PL, Sarvajñatman closely follows Bhasarvajña, dharma, artha, Kāma and moksa are the principal objects in life. the author of the Nyāyasara and he even quotes some passages from it.37 Bhasarvajña's date is recognised as the middle of the For the importance of the Mimāmsa it is said that 10th century A. D.88 knowledge comprises mainly eighteen branches, fourteen of them instrumental to the attainment of dharma and moksa and the remaining four to that of artha and kama. The first fourteen 34 See Cila Keralacaritrapraśnannal Vol. II, pp. 58-59. are the Vedas, the six Vedangas, mīmāmā, Nyāya, purāņa and 35 See Cerasāmrājyam-p. 63. dharmasāstra.$° Among these fourteen branches Mīmāmsa is the 36 See Annual Report of Indian Epigraphy-1963-4, pp. 23-64. No. 125 and also M. G. S. Narayanan-Matrubhūmi weekly dated 23-3-1969. p. 25. See Notes p. 56. 39 See अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । 37 38 See Dinesh Bhattacharya-History of Navyanyāya Mithila, पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्ये ताश्चतुर्दश॥ Darbhanga 1959. p. 37. quoted in the Jaiminīyasū trarthasangraha, TSS, 156-p. 2

xxiv INTRODUCTION INTRODUCTION XXV most important as the others depend on it for determining the truth dealt with in the Vedas.40 history of Mimamsasastra in his valuable Introduction to the edition of Tattvabindu.43 According to him Jaiminisūtras may The term mīmāmsa is derived from the root mān-to know. be assigned to about 300 BC.4 Professor Jacobi45 places the with the desiderative suffix 'san' and it means desire for Mimamsasutras between 300-200 B.C. Dr. Damodar Vishnu knowledge.41 On the origin of Mimamsasastra there are two Garge48 says that the extant Jaiminisutra falls into the earlier views expressed in the Jaiminīyasutrarthasangraha of Rșiputra- part of the Srautasutra period i.e. 500 B. C. Jaimini's Pūrvamīmā- parameśvara.42 Vyāsa classified the Vedas into four and nisāsutras contain 16 chapters, the last four of which are generally composed Mahabharata and Puranas which contain the essence known as Sankarsakānda. Bodhāyana, Upavarsa, and Ācārya of Vedic knowledge. Having found Mimamsa in oral tradition Sundarapandya wrote commentaries on the Jaiminisūtras. alone, he thought that the future generations would find it Śabarasvāmin47 (200 A. D.) wrote a commentary called difficult to study the subject in the absence of a basic work and Sabarabhasya in which he criticised the views of the different so he enjoined his most beloved disciple Jaimini to compose an schools of Buddhism. He started his views on the principal authoritative work on Mimamsa in sūtra style. Jaimini was a philosophical topics and raised the Pūrvamīmāmsā to the status great sage well-versed in all branches of knowledge. Vyāsa of an independent system. Bhartrmitra48 who followed Sabara further told Jaimini that he himself would write such a book on in his commentary on the Mimāmsasutra rejected some of his Uttaramīmāmsā. Jaimini realizing fully the difficult nature of innovations and upheld the earlier views of the Vrttikāras. the task, obeyed his teacher and composed the mimāmsāsūtras Kumārilabhatta and Prabhākarabhatta are the two great Mīmāmsa comprising twelve chapters. There is another tradition philosopbers whose contributions enriched the system and led to connected with the origin of the sastra. This is called its branching off into two schools popularly known as the guruparvakramātmaka (handed down through a chain of teachers) Bhāțta school and the Prābhākara school. Kumārila49 (700 A. D.) According to this tradition, Brahman or Maheśwara instructed wrote a monumental work entitled Brhattika of which Ślokavārtika Prajāpati in Mimāmsā and through a number of teachers such is only a digest. Śālikanātha, Pārthasāradhimiśra Someśvara- as Prajāpati, Indra, Āditya, Manu, Vasișțha, Parāsara and bhatta and others refer to it which is lost. Kumārila wrote Krsnadvaipāyana the Sastra was handed down to Jaimini. Tantravārtika and Tuptīka also. Ślokavārtika deals with the Jaimini wanted to purify it and composed his sutras in which the first part of the first chapter known as Tarkapāda and has great Nvāyas are correctly presented. philosophical importance. Sucaritamiśra50 (1000-1100 A. D.) In this connection a brief account of the development of the Mimamsa system may be given here. The late scholar Mimāmsakaratna V. A. Ramaswami Sastri wrote a detailed 43 Annamalai University Sanskrit Series No. 3, 1936. 44 Ibid., p. 7. 45 See प्रातिस्विकानेकवक्यार्थगततत्तदज्ञानसंशयविपर्यय व्युदासेन पारमार्यिकार्थ- 'Indian Studies in honour of charles Rockwell Lanman' (1929) 40 pp. 145-165. तत्त्वस्वरूपनिरूपणाथं समस्तैरप्यन्ये विद्यास्थानरम्यर्थ्ममानर्वात। 46 See bis 'Citations in Sabara Bhasya - A Study'-Poona, 1952 तेप्योऽवि मीमांसाख्यं विद्यास्थानं गरीयस्तरम् ।ibid.p.2. pp. 13-17. Cf.Panini - मान्बवशान्म्यो दीर्घश्चाम्यासस्य 3-1-6. and the 47 See Introduction to Tattvabindu, op, cit., p. 21-24. 41 Varttika under this sutra मानेजिज्ञासायाम् (1692). 48 Ibid., pp. 24-26. 42 See Ibid., p. 3-4 and Introduction to it pp. 37-38. 49 Ibid., p. 28. 50 Ibid., p. 59.

XXV INTRODUCTION INTRODUCTION xxvii wrote a commentary entitled Kasikasi on it. Umveka Bhatta52 The third school of Mimamsa was founded by Murāri (670-750) also wrote a commentary on it. Pārthasārathi Miśra63 (1150-1220 AD) whose work is called Tripādīnītinayana. Miśra53 (1050-1120 A. D.) wrote a commentary known as V. A. Ramaswami Sastri says that it is only after the discovery Nyāyaratnākara. He wrote Nyāyaratnamālā and Tantraratna and of the Tripādīnītinayana that scholars bave been able to under- also Sastradīpika which is a popular manual of the Bhatta school. stand the truth of the observation "Murareh trtiyah panthah," Rāmakrsņa Bhatța54 (1700 A. D.), Somanātha Dīkșita65 that Murari Misra is the founder of a third school of the (1600 A. D.) and Sudarsanācārya50 wrote commentaries on Mīmāmsā sāstra. Śāstradīpikā Yuktisnehaprapūraņī, Mayūkhamālikā and Šāstradī- The contents of the Pūrvamīmānisa - According to Jaimini, pikāprakāśa. Maņdana Miśra57 (680-750 AD) an eminent disciple the aim of Pūrvamīmamsa is the correct knowledge of Dharma, of Kumārila wrote;Vidhiviveka, Bhāvanāviveka, Vibhramaviveka, It is laid down that Dharma is that which is described in all Brahmasiddhi, sphotasiddhi and Mimāmsāsūtrānukramaņī. He vedic injunctions. As the veda is the only source of and supported the theories of Kumarila and criticised those of authority for those injunctions, determination of this procedure Prabhākara. Vācaspati Miśra58 (800-900 A. D.) wrote Nyāya- is not possible without a correct interpretation of the Vedic texts. kaņikā, a commentary on Vidhiviveka and Tattvabindu. The Purvamimamsasastra believes in the enternality and infalli- Prabhākara Miśra50 (650-720) AD) probably a pupil of bility of the Vedas and rejects their divine authorship. The Kumārila, the founder of the Prābhākara school of Mimāmsā arrangement of the topics in the Pūrvamīmamsa is as follows :-- wrote two commentaries entitled Brhati and Laghvi on the The first chapter deal with the Pramanas of Dharma and the Śābarabhāșya. Śālikanātha Miśra60 (690-760 AD) wrote a relative authority of the Sruti and sutra texts so far as the commentary known as Rjuvimalāpañcikā on Brhatī, a commentary correct krowledge of Dharma is concerned; the second deals with called Dīpasikhā on Laghvī and prakaraņapacikā, a popular the theory of apurva which alone helps in deciding the nature of manual of the Prābhākara school. Bhavanātha Bhatta61 (1050- ritual acts; the third deals with angatva; the fourth the prayojana- 1150 AD) wrote Nayaviveka in which he summarised the works of prayojakatvabhāva; the fifth the Karma i.e. the order of the Śālikanātha. Rāmānujācārya62 (1750 AD) wrote a commentary ritual acts; the sixth the Adhikaras: the seventh and the eighth called Nāyakaratna on Nyāyaratnamālā and Tantrarahasya which the Atidesa; the nineth wha; the tenth badha; the eleventh and deals with the views of Prābhäkara school. Prabbākara's twelth tantra and prasanga respectively. These constitute the doctrine is also called Gurumata. most important part of the Pūrvamīmamsa system. The Mimamsa Philosophy has made a great contribution 51 Published along with the text in TSS. Nos. 90, 99, 150. to epistemology. Its theory of self validity of knowledge 52 Intro. Tattvabindu op. cit. p. 46. (Fad:NTHIv) different kinds of valid knowledge, theories of error, 58 Ibid., p. 60. kumarila's theory of cognizedness or manifestness of objects, 56 Ibid., p. 138-139, and Prabhakara's theory of triple perception (Triputīpratyakșa) 56 Ibid., p. 128. show great philosophical insight. The six pramāņas of Sinha-A History of Indian Philosophy, Vol. I, p. 763. kumārila are adopted by the Advaita also.64 56 57 See Introduction to Tattvabindu-op. cit., pp. 40-44. Ibid., p. 51-57. 63 Ibid., p. 72-74. 58 Ibid,, p. 34-36. 64 See for a detailed account of the contents and thought of 59 Pūrvamīmamsa school-Dr. Ganganatha Jha - Pūrvamī- 60 Ibid, p. 48-50. mamsa in its sources, Benaras Hindu University, 1942; Dr. 61 Ibid., p. 66-68. Damodar Vishnu Garge-Citations in Sābarabhāsya Poona, Ibid., p. 144-146. 1952.

xxviii INTRODUCTION INTRODUCTION xxix III members of the payyur Bhatta family71 who flourished during AD. 1300-1550 were great Mimamsakas and they cultivated Mimāmsā in Kerala the Mimaisasastra with great devotion. Most of them were Mahāmahopādhyāya Dr. Umesha Mishra says65 "it is a proficient in all the six systems of Indian Philosophy; but their matter of great satisfaction that the tradition of the study of main contributions are in the field of Bhattamimamsa. It is Mimamsa and also of the performance of sacrifices has been said that in this family a rule was enforced that only those who preserved in the South by the sincere votaries of Veda". It is brought a new treatise on mīmāmsa whould be allowed to true that South India especially Kerala has a great tradition of participate in the Śrāddha ceremony when all the sons of a the study of Mīmamsasastra. Kerala has a good history66 of father assembled at their family house. This self-imposed duty the learning of mimamsa and ritualism was once the outstanding and its observance bear testimony to the devotion with which feature of the cultural life in ancient Kerala. Many traditional the payyur Bhatta family promoted the study of Mīmamsa. account of the performance of sacrifices in ancient days have The three famous Paramesvaras and one Vasudeva were come down to us. There is a story connected with the spread great Mīmāmsakas in the Payyūr family. Parameśvara I is of Buddhism in Kerala and the attempt made by the Mimāmsakās called Mīmāmsakacakravartin by Uddaņda Sāstri. His works to arrest it.67 There is another tradition recorded by Uddanda are the Nyayasamuccaya and the two commentaries called Śāstri in his Kokilasandeśa regarding the introduction of the Juşaddhvamkaranī and Svaditamkaraņī on the Nyāyakaņika of Bhatta School of mimamsa into Kerala. While acquainting the Vācaspatimiśra. Parameśvara II was also a great scholar and bird-messenger with the whereabouts of the Kottayam Royal he wrote commentaries on Mandanamisra's Sphotasiddhi and family in Malabar, the poet says that it was Hariscandra a scin Vibhramaviveka, Vācaspatimiśra's Tattvabindu and Cidānanda- of the family, who caused the followers of Kumārila to be pandita's Nītitattvavirbhava. Paramesvara III is the author of brought to Kerala. Jaiminīyasu trārthasangraha, a valuable commentary on the Bhavadāsa (2nd century AD.) one of the early commenta- Jaiminisūtras. Parameśvara II bad a scholarly brother named tors on Jaiminīyasūtras is believed to be a son of Kerala.68 Vāsudeva whose contributions are more literary than scientific. Prabhākaraguru is believed to be a Keraliya. According to Vasudeva's known mīmāmsā work is Kaumārilayuktimālā. some scholars Kumārila too belonged to Kerala. Cidānanda Melputtur Mätrdatta, the father of the famous Melputtur Panditao the author of the Nītitattvāvirbhāva and Bhatțavisnu,70 Nārāyaņabhatța was well versed in the school of Mīmāmsā the author of the Nayatattvasangraha were the two Mimārisakas particularly in the Bhatta school. Prof. S. Venkitasubramonia of Kerala in 13th and 14th centuries respectively. Many of the Iyer, however, argues that the unpublished Sarvamatasiddhantasāra is in all probability a work of this author.72 Melputtür Nārāyanabhatta was not only a great grammarian and poct 65 See Foreword to Mimāmsa-the Vakyasāstra of Ancient India, Bombay, 1959, Vol. I by Dr. G. V. Devasthali. 66 See for details-Dr. P. K. Narayana Pillai-Introduction to the Jaiminīyasu trarthasangraha-TSS. 156-pp. 3-35. 71 About Payyur Bhattatiris see-S.K. Ramanatha Sastri -- Ibid P. 4. Introduction to Spotasiddhi; V. A. Ramaswami Sastri-Intro: 67 to Tattvabindu; Dr. C. Kunhan Raja-Intro: to Haricarita 68 See V. A. Ramaswami Sastri-Introduction to Tattvabindu op. cit. P. 19. Dr. P. K. Narayana Pillai-Payyur Bhatta's-Journal of Travancore University Mss. Library Vol. VI. No. 3 July 1950. 69 Ibid P. 75. 72 Vide his article 'Melputhūr Mātrdatta Bhatta' JOR, Madras 70 Ibid. P. 85. Vol. 28, pp. 62-67.

xxx INTRODUCTION INTRODUCTION xxxi but also a famous Mimamsaka. The Mana portion of the Mānameyodaya written by him is a unique work in Mīmāmsāśā- Vişamagranthabhedika is mentioned in the Triennial Catalogue

stra. It deals with the epistemology of Bhatta school. V. A. of Sanskrit Manuscripts in the Madras Govt. Oriental Ms. Ramaswami Sastri has stated that Narayanabhatta also wrote a Library (R. No. 3065B). This is written by one Nārāyana work on Mimamsa called Nibandhana,73 a commentary on the Keraļīya.75 son of Vişnu. It is pointed out that this Nārāyana might be a Tantravārtika. Nārāyaņa Pandita another Mimāmsā scholar and younger contemporary of Narayana Bhatta worte the Meya 3. Jaiminiyasu travrtti - R. No. 2973 of the Triennial portion of the Manameyodaya. Catalogue. This Ms. was procured from Cochin. This is a Certain other Mimamsa works produced in Kerala are commentary written in accordance with the views of Kumārila noticed by Dr. P. K. Narayana Pillai in his Introduction to the on the Mimamsasutras of Jaimini. The name of the commentator Jaiminīyasu trārthasangraha. They are Mangaļatīka on the is not given in the Ms. It is pointed out that the author of this

Nītitattvāvirbhāva by one Nīlakaņțha; Kaumārilamatopanyāsa work also might be a son of Kerala.76 It begins with the

written by a disciple of one Subrahmanya, the Prameyapārāyana salutation to Jaimini, Bādarāyaņa, Śabarasvāmi and Śankarācārya.

by Damodara Gurusammatapadārthah of unknown authorship From this commentary we are able to know that the author

and the Gurumatapadarthasangraha dealing with the eight has also written a work on mīmamsa called Dasāddhyay 1.77

Padärthas of Prabhäkara. 4. Sodasādhyāyī - R. No. 3400. This is a copy of an

The following works on the Mmamsasastra also seem to original manuscript belonged to Velliyat Mana of Cochin, Kerala. V. A. Ramaswami Sastri has pointed out that the be produced in Kerala. author of this work also might be a Keraliya.78 He also says 1. Addhvaramīmāmsāsū trārthasangraha - A manuscript of that this is a good commentary on the 16 chapters of Purva and the work has been preserved in the Govt. Oriental Manuscripts Uttara mīmāmsāsūtras. This treatise in 16 chapters gives the Library, Madras, R. No. 3038. The work is also mentioned in substance of Pūrvamīmāmsā and Uttaramimāmsā in accordance the Tattvabindu - Appendix II. This is a lucid commentary on with Advaitavedanta. The author whose name is not given, the Pūrvamīmāmsāsūtras of Jaimini. The work refers to salutes Jaimini, Vyāsa, Sabarasvāmin and Sankara. The Mādhavācārya and Somanātha's Mayūkhamālika. According to manuscript is complete. colophon of the Ms. the author belongs to Malabar, but his name is not given.74 The Ms. Contains the first two Addhyāyas 5. Nyāyasiddhi - R. No. 3647. The original Ms. was complete and 1 to 11 Adhikaranas in the first Pāda of the third from Pattambi, Kerala. V. A. Ramaswami Sastri says that Addhyāya. it is probably written by a Kēraļiya.7° The work is a commentary on Salikanātha's Prakarnapañcika. The Ms. contains the 2. Bhāvanāvivekavyākhyā - Vişamagranthabhedikā, A Prakaraņas Nītipātha, Jātinirnaya and Nayavidhi complete and commentary on the Bhāvanaviveka of Mandana Miśra called

75 See Ullur. S. Paramesvara Iyer - Keralasāhityacaritram, See V. A. Ramaswami Sastri-Intro: to Tattvabindu-p. 109 University of Kerala, 1962, Vol II. P. 25. Mss. of this work are preserved in the Madras Govt. Oriental 76 See V. A. Ramaswami Sastri-op. cit. Appendix II. Mss. Library. See the colophon - इति केरलीयायां सूत्रार्थदोपिकायामध्वरमीमांसायाः 77 See शेषलक्षणमवशिष्टान्यङ्गादिलक्षणानि अङ्गलक्षणं वा दशाध्याय्यां 74 प्रमाणलक्षणं नाम प्रथमोऽध्यायः । Also इति केरलीयायां शाखन्तराधि- वक्ष्यामः। करणं समाप्तम् । 78 See Tattvabindu Appendix II, 79 Ibid

xxxii INTRODUCTION INTRODUCTION xxxiii breaks of in the course of the Anumana Pariccheda of the five. The Paurānikas accept two more namely Sambhava Pramāņapārāyana. (Inclusion) and Aitihya (Tradition).81 6. Manaratnavali-R. No. 3747 is a transcript of a Ms. from Kottappadi in Kerala. This is a treatise dealing with The P L of Sarvajñātman elucidates tbe Pramānas metaphysical problem of the Bhatta School of Mimamsa as mainly based on the Jaimini's Pūrvamīmamsa.81 In the benedic- against the Bauddhas, the Prābhākaras, the Naiyāyikas and the tory stanza, the author salutes Visnu and states the subject matter of the work which he begins to compose. The author Mayavadins. It has four chapters namely - बोद्धमतनिराकरणपद्धति, notes that the question of the definition of the Pramanas in the प्राभाकरमतनिराकरणपद्धति, नैयायिकमतनिराकरणपद्धति and मायावादिमतनि- PūrvamĪmāmsāsāstra arises from the two sūtras of Jaiminj rszoqafa | This work also is written probably by a Keralite.80 namely तस्य निमित्तपरीष्टिः (JMS 1.1.3) and सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां Ramaswami Sastri opines that the above works are written बुद्धिअन्म तत्प्रत्यक्षम् etc (JMS 1.1.4). by Keralites. But he does not give any reason in support of his In this connection we have to understand the context of statement. His basis is probably the fact that the Manuscripts of the works are procured from Kerala alone. the elucidation of Pramānas in Jaimini's Pūrvamīmāmsā. The second sutra चोदनलिक्षणोडर्थो धमः explains the nature of Dharma The present work Pramānalaksanam has not come to the which is to be investigated (as said in the first sūtra - 3rerat notice of Ramaswami Sastri or P. K. Narayana Pillai. This धर्मजिज्ञासा). ;Thus Dharma is defined as चोदनालक्षण which means is, however, noticed by T. A. Gopinatha Rao in the Travancore that Dharma is [known only by one authority namely the Archaeological Series, in connection with the author's identity and Vedas.& The third sutra तस्य निमित्तपरी्टिः declares the necessity date etc. in relation to the king Manukulāditya whom he mentions. of investigation. Thus a detailed examination of all Pramānas becomes necessary. Hence the next sūtra takes up the question whether Pratyaksa is capable of revealing the nature of Dharma. IV The sutra is सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तं Contents of the work मिद्यमानोपलम्भनत्वात्. This sutra explains the fact that perception cannot be an authority on Dharma since it generates cognitions Indian philosophy presents a variety of views on the epistemological doctrines. The Carvakas admit only one source with objects that exist. (i.e. प्रत्यक्षं घर्मे अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात्). of valid knowledge i.e. Pratyaksa (perception). The Bauddhas The former part of the sūtra explains the nature of Pratyaksa- and Vaisēşikas admit two sources i.e. Pratyaksa and Anumāna pramana (i.e. सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम्). Pratyaksa (Perception and Inference). To these the Sankhyas add a third Śābda (authority or testimony). The Naiyāyikas admit a fourth 31See - चार्वाकास्तावदेकं द्वितयमपि पुनर्वोद्धवशेषिको द्वो way of knowing, Upamāna (Comparison), in addition to these three. The Prābhākara school of Mimāmsa adds to these a fifth, प्राहुः प्राभाकरा: पश्चकमपि च वयं तेऽपि वेदान्तविज्ञाः Arthāpatti (Postulation or assumption). The Bhāttamīmāmsakas षट्कं पोराणिकास्त्वष्टकमभिदधिरे सम्भवैतिह्ययोगाद्।। Manameyodaya- Theosophical Publishing House, Adyar, and the Advaitavedantins recognize six methods of knowledge 1933. For a critical study of various Pramanas-See Dr. adding Anupalabdhi or Abhava (non-apprehension) to the above D. M. Datta - The Six Ways of Knowing, University of Calcutta, 1930. 82 See text page 44 - एतन्मया सकलजैमिनितन्त्रवस्तु 80 Ibid. सम्यङनिरूप्य तदबाधनवर्त्मनैव।

xxxiv INTRODUCTION INTRODUCTION xxxv is that which generates cognitions when there is contact of the sense organs with the objects perceived. The fifth sūtra viz. used for differentiating the agent (Kartā) the action (Karma) and the result (Phala). Autpattikasū tra establishes that Sabda (Codanā as referred to in the Codanasutra) as the only authority on Dharma. Sarvajñātman classifies the nature of the valid knowledge Here, Bhāșyakāra Sabarasvāmin quotes the interpretation into two - tattvāvedaka and atattvāvedaka. Tattvāvedaka is that of Vrttikāra Upavarsa. Following him Sarvajnatman also valid knowledge the only result of which is the nivrtti (returniug) quotes the views of Upavarsa on the Pratyaksasūtra.8$ According from false knowledge (ajñäna).86 For example he takes the to Upavarsa the sutra तस्य निमित्तपरीटि: is not a nimittapratijna- knowledge resulting from the Mahavakya "tat tvam asi." The

sutra as explained by Sabarasvamin. The negative particle na atattvāvedaka is that cognition which is experienced in the phenomenal world.87 The example is the knowledge of this is to be supplied to the sutra and it means that the nature of authority on Dharma need not be examined since the function prapañca (world) like 'prthivi' (earth) etc. Here we find our

and scope of all Pramanas including codana are well known. author's real view about valid knowledge. Being an Advaitin, he has to accept that the real knowledge (yathārthajñāna) is the It is argued that a pramāna like pratyakșa is not always knowledge of Supreme Being and all other knowledge is false an authority. Because it produces invalid cognitions also like (ayathārthajñāna). 'this is silver' when there is no real silver, but only shell. Hence all pramanas are to be examined and well defined. This Sarvajñātman defines perception according to Sabara-as objection is met as follows. The example of pratyaksa cited "perceptive knowledge arises on the contact of a man's senses above is not a genuine one because it generates only a semblance with objects".88 Now, what is the contact of senses with objects of pratyaksajnāna (pratyakșābhāsa). So Vrttikāra modifies the (arthendriyasamprayoga)? - that is in which way the different sutra thus तत्समप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म सत्प्रत्यक्षम् and distin- organs may come in contact with their objects ? Here Sarvaj- guishes the satpratyaksa from the pratyaksābhāsa. Taking this ñātman enumerates and illustrates the Nyāyavaiśēșika view of interpretation of Vrttikāra into consideration, Sarvajn̄ātman six varieties of contact and refutes this six fold classification states84 that the definition of both pratyaksa and pratyakşābhāsa because of its impropriety. According to him yogyatālaksanasa- are to be understood in this interpretation. He explains the mbandha is enough for the contact of sense organs with their general definition of perception (सामान्यलक्षणम्) in this context objects. The yogyatālaksanasambandha means that a particular

and the particular definition (विशेषलक्षणम्) in the relevant context. sense organ is fit for a particular object and a particular object is fit for a particular sense organ.8º The divisions of Pratyaksa According to Sarvajñatman Pramāņa is pramāsādhana such as nirvikalpaka and savikalpaka and the yogipratyaksa and प्रमासाधनं प्रमाणम् - the distinctive cause of valid knowledge is ayogipratyaksa are also discussed in the context.

evidence (Pramāņa). The term Pramā is used here for avoiding Having dealt with pratyaksa, our author gives the pramābhāsas (the semblance of Prama).85 The word Sadhana is definition of anumana (inference) as "the knowledge arising in a

88 See text p.1. तयोवृ त्तिका रमतेनावत रणप्रकारस्तावत्प्रदश्यते। 86 See text-p.2. तच्च वचनवृश्या तत्सम्प्रयोगात् तद्विषयं, विज्ञानं प्रत्यक्षम्, See text p.4. तत्राज्ञाननिवृत्तिमात्रफलं तत्त्वावेदकम् । 84 अन्यसम्प्रयोगादन्यविषयं विज्ञानं प्रत्यक्षाभासमिति विशेषलक्षणे समर्थम्। 87 See text p.4. व्यवहारनिर्वाहकमतत्त्वावेदकम्। अर्थात् तर्त्रंव च प्रमाणसामान्यलक्षणमप्युन्नेयम्। 88 See text p.4. अर्थे न्द्रियमम्प्रयोगात् सम्प्रयुक्तेऽर्ये विज्ञानं प्रत्यक्षम् । 89 See text p 4. तथा हि इदमिन्द्रियमस्याथस्य योग्यम्। अयं वार्घोऽस्य 85 See for details of Pramabhasas-notes p. 49. वक्षु रादेरिन्द्रियस्य योग्य इत्यनयोरस्ति परस्परं योग्यंतालक्षणः सम्बन्धः ।

xxxvi INTRODUCTION INTRODUCTION xxxvii

dharmin associated with the Sadhyadharma due to the Sadhana- the Vaisēșikas and Bauddhas accept two Pramānas only and dharma (seeing of the hētu).90 Sādhana means hētu and saddhya Anumana is dealt with immediately after Pratyaksa in most of means the ascertainment of a thing. According to Vrttikāra the works dealing with pramanas; hence the propriety of Upavarșa "inference is the cognition of an object not in direct defining Sastra (Sabdapramnāa) as the third important means of contact and forming one of the two sides to a known relation, knowledge. The definition of Sāstra as given by Sabara is as one of which is directly apprehended."91 Sarvajñātman follows :- Śāstram sabdavijnānādasannikrste arthe vijnānam." discusses the two kinds of anumāna viz. Sāmānyatodrsta and Sarvajñātman accepts this definition and discusses it at length. Viśēșatodrsta. Samānyatodrsta is that which is based upon a Sāstra produces a cognittion presenting an object having no commonly known relation and the Visesatodrsta is that which is contact with sense organs on the basis of the cognition of sabda. based upon a directly apprehended relation. Sarvajñātman also He classifies Sāstra into two heads namely apranetrka and āpta- deals with the three kinds of anumana stated in the Nyāyasūtra pranetrka. Apravetrka means apauruşeya or impersonal and of Gotama and explained in the Nyāyabhāsya of Vātsyāyana aptapranetrka means that pronounced by a trust-worthy person. namely Pūrvavat, Seşavat and Sāmānyatodrsta. The pūrvavat inference is that in which the effect is inferred from the cause; After Sastra, Upamāna is dealt with by our author, He eg: when he see clouds rising, we infer that there will be rain.9# accepts the definition of Upamāna as given by Śabara. Upamāna The sesavat inference is that in which the cause is inferred from is similarity (experienced in the object) generating a cognition (of the effect; eg: when we see that the water of a river is not like the same) in another which has no contact with the senses.95 what it used to be, the stream is full and the current swift, we The arthapatti portion is not found in the available infer that there has been rain."8 Sāmānyatodrsta is the same manuscripts of PL, but it may be inferred that Sarvajñtman as what has been mentioned already. The example is one's being wrote that portion also since he clearly notes एतानि षट् प्रमाणानि reminded of the sun having moved from a certain position by fua: I (these are the six pramanas of Jaimini). The omission virtue of one's previous knowledge that a person could get to of arthapatti in the manuscripts is perhaps due to scribal error. another place only by having noved from his previous position.94 Arthäpatti or presumption according to Sabara, is "the surmise After anumāna, Sāstra or Sabdapramāna is defined in the about an object on the ground that something which has been Sābarabhāsya. Our author also takes Sāstra as the third. The seen or heard cannot be possible othewise."96 importance of Sastra as a Pramāna is greater than Upamāna The abhāva is defined by. Sarvajāñtman as :- "yogyānu- arthāpatti or anupalabdhi. Pratyaksa is first defined since palabdhinimittam arthābhāvajňānam abhāvah." Abhāva is the pratyaksa the first and foremost of all is accepted by all schools cognition of the absence of an object which originates due to of thought. Anumana is then taken up in view of the fact that the proper absence of the object. According to Sabara, anupalabdhi the abhāvapramana is "the absence of the five other pramāņas (already dealt with) and it produces a cognition 90 See text - p. 15. साधनधर्मदर्शनादु साध्यधर्मविशिष्टे धर्मिणि presenting abhava without any contact with the senses."97 बुद्धिरनुमानम् । 91 See Sabarabhasya under Autpattikasutra - अनुमानं ज्ञातसम्बन्ध- स्यंकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे असन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धि:। 95 See text-p. 37. सहशदर्श नादसन्निकृष्टेडर्थे ज्ञानमुपमानम्। See text-p. 25. विशिष्टमेघोन्नतिदशंनाद् भविष्यति वृष्टिरिति। 96 अर्थापत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वार्डर्थोऽन्यथा नोपपद्यते इत्यर्थकल्पना।- 92 See text -- p.25. नदीपूरविशेषादभूद वृष्टिरिति। Śābarabhāşya under Autpattikasūtra. 98 97 See अभावोऽपि प्रमाणाभाव: नास्तीत्यर्थस्यासत्निकृष्टस्य। Sabarabhasya 94 See text p.16. देशान्तरप्रापिलिङ्गादादित्यगत्यनुमानम्। under Autpattikasūtra.

xxxviii INTRODUCTION IXL INTRODUCTION

Sarvajñātman states that 'yogyanupalabdhi is that which is "the Buddhist and Jain method of treating logic separately from cognised by Sākșin or inner soul.' The Prābhākaras do not metaphysics as an independent study was not accepted by the accept abhāva as a pramana. But the Bhattas accept the four Hindus till we come to Gangesa and there is probably one Hindu varieties of abhāva namely prāgabhāva, praddhvamsābhāva, work of importance on Nyaya in the Buddhist style namely anyonyābhāva and atyantābhava and explain that the cogoitions Nyāyasāra of Bhāsarvajña."100 It is true that it is Bhāsarvajña presenting abhāva are produced by anupalabdhipramāna. Sarva- who made an exclusive study of the means of valid knowledge jñatman refutes the view of prabhakaras and establihes the in his Nyāyasara. But he deals with only the first three existence of anupalabdhipramāna. pramanas and opines that the others can be included in these Sarvajñatman next discusses the theory of Pramānasamplava pramānas. It is most probably Sarvajñātman who first composed and Pramānavyavastha as is explained in the Vātsyāyana's a standard treatise (prakaranagrantha) on the epistemology Nyāyabhāşya. The Mīmāmsakas agreeing with Naiyayikas including the six pramanas of the orthodox school. That may uphold the theory of plava and vyavastha but our author does be the significance of his statement at the end of this work- not accept it.98 At the end of the work, Sarvajñātman deals स्वज्ञात्ममहामुनिः प्रकरणं चक्रे त्रिकाण्डीगतम्. It must be from this with the theory of Svatahprāmanya (intrinsic validity) and stand point that we have to approach the treatment of the Paratahprāmāņya (extrinsic validity). epistemological doctrines dealt with in the PL.

Though Sarvajñätman mainly deals with in the work the various pramanas according to mimāmsā, he also points out the 100

views of Vedantins in epistemology. He quotes and discusses p. 309. History of Indian Philosophy-Cambridge, 1963, Vol. I.

the views of earlier authorities like Gotama, Kaņāda, Vātsyāyana, Praśastapāda, Kumārila, Prabhākara, the grammarians and the Saivas in the orthodox school and the Buddhist logicians like Dharmakirti and Dharmottarācārya in the heterodox school. His method of treating the subject matter and the terminology he uses are very old and in the buddhist style. In his treatment of the subject he closely follows and even quotes the Nyāyasāra of Bhasarvajña, an independent writer on the epistemology.

In Indian philosophy, the old treatises like Nyāyasutra and its Bhāsya etc. deal with epistemology along with metaphysics and later on there came into existence the works on pure logic and epistemology.99 The change is found at first in the works of the Buddhist and the Jaina philosophers. Das Gupta says

98 See Notes-p. 60. 99 See for a detailed account of the development of the Indian epistemology, Dr. Jwala Prasad -History of Indian Episte- mology, Delhi, 1958.

विषयानुक्रमणी विषय: पृष्टम् 11 उपोद्धातः 1 मङ्गलाचरणम् 1 वृत्तिकारमतेन परीष्टिसत्रप्रत्यक्षसूत्रयोरवतरणम् 1 प्रमाणसामान्यलक्षणम् 2 प्रमाभासा: 2_3 3 प्रमालक्षणम् 3 तत्त्वावेदकातत्वावेदकभेदेन प्रमाणविभाग: तस्य प्रत्यक्षादिभेदेन पुनर्विभाग: A 4 प्रत्यक्षम् प्रत्यक्षलक्षणम् 4.5 अर्थेन्द्रियसम्प्रयोगे परमतनिराकरणपूर्वकं सिद्धान्तस्थापनम् 5_8 प्रश्यक्षस्य लक्षणान्तरकथनम् 9 निर्विकल्पकस विकल्पक भेदेन प्रत्यक्षविभागः, तल्लक्षणं च 9 तत्र मतान्तरनिरास: 10 योगिप्रत्यक्षायोगिप्रत्यक्षत्वाभ्यां पुनरपि प्रत्यक्षविभाग: तल्लक्षणं च 10 धर्मादेः प्रत्यक्षगम्यत्वनिराकरणं तदुपष्टम्भकतया तरसम्प्रयोग इत्यादिसूत्रस्यार्थविचार: 11 लिङाद्यर्थविचारः 12 श्रेयःसाघनताया: लोकेऽनुमेयत्वेऽपि वेदे चोदनागम्यत्वसमर्थनम् 12 मतान्तरेण योगिप्रत्यक्षस्वरूपम् 13 तन्निरास: 13 अयोगिप्रत्यक्षनिरूपणम् 13 ऐश्वरप्रत्यक्षस्योद्भावनम् 14 तन्निरास: 14.15 अनुमानम् 15 अनुमानलक्षणम् 15 अन्वयव्याप्ि: 15 व्यतिरेकव्यासि: 15 सामान्यतोदृष्ट्विशेषतोदृष्टभेदेन अनुमानस्य द्वविध्यम् 16 सामान्यतोदृष्टस्य लक्ष्यलक्षणविचार: 16 तन्न मतान्तरप्रदर्शनम् 16 विशेषतोदृष्टस्य लक्ष्यलक्षणविचार: 16 तत्र मतान्तरकथनम् 16

xlii

विषयः पृष्टम् श्री: स्वार्थानुमानम् 16 सर्वज्ञात्ममहामुनिविरचितं परार्थानुमानम् 16 पञ्चावयवाः '16 प्रतिज्ञा 16 प्रमाणलक्षणम् हेतुः 17 हेतो: त्रविध्यम्, अन्वयव्यतिरेकी केवलान्वयी केवलव्यतिरेकी चेति 17_18 उपोद्धातः हेत्वाभासा: 18_22 उदाहरणम् 22 प्रणम्य विष्णुं जगतः परायणं उदाहरणाभासा: 22

मतान्तरेण उदाहरणाभासा: 23 24 शिशुप्रबोधाय मयाभिधीयते उपनय: निगमनम् 24 प्रमाणसामान्यविशेषलक्षणम्॥ मतान्तरेण अनुमानस्य त्रंविध्यम् 25 अविनाभाव: 26_27 अस्योत्थानं 'तस्य निमित्तपरीष्टिः'2 इति सूत्रपाठे मतान्तरेण स्वार्थपरार्थानुमानयोर्लक्षणविचार: 28_29 परिपठितं परीष्टिसूत्रं, 3सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धि- तन्निराकरणम् 30 षटुप्रतिज्ञामासाः 31 जन्म तत्प्रत्यक्षम्24 इति च प्रत्यक्षसूत्रम्। तयोर्वत्तिकारमते- शास्त्रम् 32 नावतरणप्रकारस्तावत् प्रदर्श्यते, तदर्थनिर्णयार्थत्वादस्य शास्त्रलक्षणम् 32 विवक्षानुमाननिराकरणम् 34 प्रकरणस्योत्थानं स्वयमेव दर्शितं भविष्यतीति। 'चोदना- अंप्रणेतृकमेव शास्त्रम् इति मतस्योपन्यासः 35 लक्षणोऽर्थो5 धर्म' इति निमित्तनेमित्तिकप्रतिज्ञा कृता। तन्निरासपूर्वकं शास्त्रस्य द्वैविध्यसिद्धान्त: 36 निमित्तं प्रमाणं, नैमित्तिकं प्रमेयम्। तच्चैतद्रपं' धर्मब्रह्मणोः उपमानम् 37 प्रमेयभूतयोः चोदनासमन्वययोश्र प्रमाणभूतयोः शास्त्र- उपमानलक्षणम् 37

तस्य अनुमानान्तर्ग तत्वनिराकरणम् 37 विशेषयोः साधारणम्। चोदनालक्षणं7 8धर्मग्रहणवत स्मृत्यन्तगंतत्वनिराकरणम् 37 .38 प्रकृतार्थोपयोगात्। तत्न चोदनाप्रामाण्यसिध्यर्थ शास्त्र- अभाव: अभावलक्षणम् 38 1 D suggests गर्ति. We accept 4 जे.मी.सू 1.1.4. अभावप्रमाणमनिच्छता मतप्रदर्शनं तन्निराकरणंघ 38 39 the reading गतं since a 5 C omits अर्थो. प्रमाणसम्पवनिराकरणम् स्वतःप्रामाण्यपरतःप्रामाण्यविचार: 40 _. 42 similar reading is found in the Samksepasārīraka 1.83. 6 D suggests तत्रैतत्सुत्रं 43 2 जे.मी.सू 1.1.3. 7 D suggests चोदनाग्रहणं. 3 B ततुसम्प्रयोगे, 8 AC तु धर्मग्रहण- उपसंहार: 43_45

2 प्रमाणलक्षणे उपोद्धातः प्रामाण्यसमर्थने प्राप्ते-तस्य नैमित्तिकस्य प्रमेयस्य निमित्त- परीष्टिः, प्रमाणपरीष्टिः, प्रमाणपरीच्छा1; प्रमाणपरीक्षा तु स्थाणुः पुरुषो वेति। विपर्ययो मित्थ्याध्यवसायः; स चाज्ञानो-

लक्षणया; सा पुनर्न कर्तव्या, प्रसिद्धत्वात सर्वप्रमाणानां, पादानतथाविधप्रत्ययाभासफलं संविदाभासविशेष :- यथा

तदन्तर्भ तत्वाच्च शास्त्रस्य-इति नञ्ध्याहारपूर्वकं वृत्तिकार- स्फुरत्येव शुक्तिकाशकले तत्त्वापरिज्ञानाद् इदं रजतम् इति। मतेन परीष्टिसूत्रमवतीर्णम्॥ प्रमाणानुग्राहक: सम्भवासम्मवोल्लेखी संविदाभासस्तर्कः ।

ननु व्यभिचारात प्रमाणमपि परीक्षितव्यमिति प्राप्ते स च तथाविधप्रत्ययाभासफल पूर्ववत्; यथा महाजन-

यत प्रमाणं न तद् व्यभिचरति यच्च व्यभिचरति न तत् मध्ययाऽनया वेश्यया भाव्यं ब्राह्मणपत्न्या च न भाव्यम्

प्रमाणं, किं तर्हि प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यविशेषलक्षणनि- इति। आकुलितसंज्ञाविशेषपदार्थोल्लेखी संविदाभासोऽनध्य-

रूपणाय तत्सतोर्व्यत्ययेन तत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धि- वसायः। स च तथाविधप्रत्ययाभासफलं-यथा बाह्लीकस्य

जन्म सत्प्रत्यक्षम् इति प्रत्यक्षसूत्रं प्रवर्तते। तच्च2 वचनवृत्त्या पनसादिबु किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इति। शब्दज्ञानानुपाती

तत्सम्प्रयोगात3 तद्विषयं विज्ञानं प्रत्यक्षम, अन्यसम्प्रयोगा- वस्तुशून्यः संविदाभासो विकल्पः । स च तथाविधप्रत्यया-

दन्यविषयं विज्ञानं प्रत्यक्षाभासमिति विशेषलक्षणे समर्थम्। भासफलं-यथा खरविषाणं खपुष्पम् इति। अधिगतार्था-

अर्थात् तत्रैव च प्रमाणसामान्यलक्षणमप्युन्नेयं; तत्तावदभि- धिगतिरनुवादः । स च तथाविधप्रत्ययाभासफलं-यथा

धीयते सामान्यलक्षणाभिधानपूर्वकत्वात विशेषलक्षणाभि- अग्निर्हिमस्य भेषजम् इत्यादिवाक्यादर्थाधिगतिः। संस्कार-

धानस्य; विशेषलक्षणं तु पश्चादवसरप्राप्तमनन्तरमभिधास्यते॥ मात्रनिमिचं बाह्यार्थशून्यं मुद्रामु[दि?द्रि]त2 प्रतिमुद्रान्या-

प्रमासाधनं प्रमाणम्। प्रमाग्रहणं प्रमाभासनिरासा- येनन्त:करणप्रविष्टपदार्थाकारस्फुरणं स्मृतिः । सा च तथा-

र्थम्। संशयविपर्ययतर्कानध्यवसायविकल्पानुवादस्मृतयः विधप्रत्ययाभासफलं3, यथा-सा मे माता स मे पिता इति॥ प्रमाभासाः। संशयादिषु भावव्युत्पत्तिः, इह फलस्य एते संविदाभासाः प्रमाणाभासफलभूताः प्रमालक्षण- विवक्षितत्वात, संशीतिः संशय इत्यादि। नानाकोट्यवलम्बी रहिता: 'प्रमावदवभासन्ते कस्यचिन्मन्दबुद्धेरिति प्रमाभासाः संविदाभास: संशयः । स चाज्ञानसमुत्थतथाविधप्रत्ययाभास- कथ्यन्ते। तन्निरासार्थमर्थवत्प्रमापदोपादानम्। कर्तकर्मफल- फलम्। तलोदाहरणं-यथा अधिगते पदार्थे तत्त्वापरिज्ञानात व्यवच्छेदार्थ साधनग्रहणम्-साधनमेव प्रमाणं, न साधयिता 1 D suggests परीक्षा. Weget the explanation of the word सिद्धिः साध्यं च-इति अज्ञातार्थसंवित्तिः प्रमा। अर्थपरि- reading परीच्छा in all manu- परीष्टिः-इष्टि means इच्छा. scripts and it seems to be 2 A BC तस्य. 1 A वगति :. 4 A प्रमापदवद्. 23 correct since it is the 3 D तत्सम्प्रयोगात् तद्विप्रयोगाव. D suggests समुदिल. 5 B वा. 3 C फला.

4 प्रमाणलक्षणे प्रत्यक्षम् च्छित्तिः प्रमेत्यर्थः'। प्रमाश्रयः प्रमाता, प्रमाविषयः प्रमेयमिति। प्रमाणं तत्त्वावेदकम् अतत्त्वावेदकं च। तत्राज्ञाननिवृत्तिमात्र- सत्ता तादशी सत्ता सर्वत्र ज्ञेयस्याप्यस्तीत्यर्थग्रहणेन सर्वथा

फलं तत्त्वावेदकम्। *एतदुक्तं भवति-प्रमात्रादिभेदोपादानोप- माहायानिक: पक्षः प्रत्युक्तः। सम्प्रयुक्तेऽर्थे गुरुत्वादिज्ञानं

मर्देनोत्पद्यमानं प्रमाणं तत्त्वावेदकमिति, यथा तत्त्वमस्यादि- पतनादिलिङ्गनिमित्तमनुमानमपि सम्भवतीति तद्व्यवच्छे- दार्थमर्थेन्द्रियसम्प्रयोगादिति पदम्। तदेवम् अर्थेन्द्रियसम्प्र- महावाक्यार्थज्ञानम्3। व्यवहारनिर्वाहकमतत्त्वावेदकम्। एत- योगात सम्प्रयुक्तेऽर्थे विज्ञानं प्रत्यक्षमिति परिशुद्धं प्रत्यक्ष- दुक्त्तं भवति-प्रमात्रादिप्रपञ्चकारणानुपमर्दकं प्रमाणमतत्त्वा- लक्षणम् । वेदकमिति। पुनरपि संक्षेपत एतदुक्तं भवति-देशकाल4- नरान्तरादिषु यन्न बाध्यते देशकालनरान्तरादिभि: सह अत्राह। ननु अर्थेन्द्रियसम्प्रयोगाद् विज्ञानं प्रत्यक्ष- तत्प्रमाणमतत्त्वावेदकमिति। जडार्थसंविद्वच्छेदमुखेन व्यव- मित्येतावदेवास्तु लक्षणं व्यभिचाराभावात। तथा हि- हारावस्थायामर्थात तद्विषयाज्ञाननिवर्तकमिति व्यवहियमाण- अर्थेन्द्रियसम्प्रयोगाद्विज्ञानं प्रत्यक्ष; न च रजतभ्रमो विज्ञानम्, मतत्त्वावेदकमित्यर्थः, यथा पृथिव्यादिप्रपञ्चविज्ञानम्5। अपि त्वज्ञानम्। उक्तं हि "अविद्या वेदैः सह भ्रम"1 इति। तत्त्वातत्त्वावेदकभावेन यथाविभागमवस्थितानि कति तर्हि तस्मादनर्थकं सम्प्रयुक्तेऽर्थे इति विशेषणम्। नैतत् सारम् - प्रमाणानि ? षटू प्रमाणानि जैमिनेः। कानि पुनस्तानि ? एवमप्यर्थेन्द्रियसम्प्रयोगाल्विङ्गात् तत्कारणानुमानं विज्ञानं प्रत्यक्षम्, अनुमानं, शास्त्रम्, उपमानम्, अर्थापत्तिः, अभाव- प्रत्यक्षमुक्तं माभूदिति अर्थवदेव सम्प्रयुक्तेऽर्थ इति विशेषणम। श्चेति षट् प्रमाणानि ॥ अतो यथान्यासमेवास्तु लक्षणम् अर्थेन्द्रियसम्प्रयोगात सम्प्रयुक्तेऽर्थे विज्ञानं प्रत्यक्षम् इति। नन्वेवमपि सम्प्रयुक्तेर्थ प्रत्यक्षम् तत्र किंलक्षणं प्रत्यक्षम् ? अर्थेन्द्रियसम्प्रयोगात इति विशेषणमनर्थकमेव; कथम् ? अर्थेन्द्रियसम्प्रयोगास्िन- सम्प्रयुक्तेर्थे विज्ञानं प्रत्यक्षम। शुक्ति म्प्रयोगात रजत- ङ्गात2 यदनुमानज्ञानं, न तदर्थेन्द्रियसम्प्रयोगाज्जातम्। किं विषयज्ञानमपि प्रत्यक्षमुक्त मा भूदिति सम्प्रयुक्त इति तर्हि ? लिङ्गात तत। अतोऽर्थेन्द्रियसम्प्रयोगाज्ज्ञानं प्रत्यक्ष- विशेषणम्। अर्थग्रहणं 'तु ज्ञातरि सत्यसति च निरालम्बनता- मित्युक्तेऽन्यत्र प्रसङ्गाभावात् सम्प्रयुक्तर्थे इति विशेषण- निरासार्थम। तथा हि-ज्ञातरि सति ज्ञेयमस्तीति नास्ति मनर्थकमेव। सत्यं; तथापि शुक्तिकारजतभ्रान्तिः शुक्ति- ज्ञानस्य निरालम्बनता। कि बहुना। ज्ञातृज्ञानयो: यादशी केन्द्रियसम्प्रयोगादुत्पन्ना;3 ज्ञानं च तदापाततो ज्ञानमित्यनु- 1 D suggests-प्रमाणमित्यर्थः 4 A -हरान्तरा. 2 C omits एतदुक्त-देशकाल. 5 B -नानि. 1 B भ्रमा: 3 A - दुत्पन्नज्ञानं च; D- दुत्पन्न 3 AB वाक्योत्थज्ञानम्. 6 A B D omit . 2 A लिङ्ाद्यनुमान. ज्ञानं.

प्रमाणलक्षणे प्रत्यक्षम् 7 भूयमानत्वात। अतः तद्व्यवछेदार्थमर्थवदेव सम्प्रयुक्तेऽर्थ इति कार्यश्दोऽप्याकाशे वर्तत इति कार्येकार्थसमवायलक्षणैवात्र विशेषणम्। लध्वी प्रत्यासत्तिरसमवायिकारणस्य; न पुनस्तन्तुरूपाणां क: 'पुनरर्थेन्द्रियसम्प्रयोगो नाम ? तत्र केचित्तावदाहुः- पटरूपोत्पत्ताविव कार्यकारणैकार्थसमवायलक्षणा बृहती षोढा सम्बन्धः सम्प्रयोग:2। तथाहि-चक्षुस्पर्शनसंयोगात तद्वदिह व्यवधानाभावात्। तथा हि-तन्तुरूपाणि तन्तुषु द्रव्यग्रहणम् ; संयुक्तसमवायात ताम्यां गुणग्रहणं; संयुक्त- वर्तन्ते; कार्यस्य पटगतरूपस्य समवायिकारणभूतः पटोऽपि समवेतसमवायात् गुणगतसामान्यग्रहणं; श्रोत्रसमवायात तन्तुषु वतते; कार्यमपि पटरूपं पटे वर्तते इत्यस्ति तत्र व्यव- शब्दग्रहणम्। तथाहि3-भेरीदण्डसंयोगात निमित्तकारणात् धानम्। नैवमिह, कार्यकारणयोरेकत्र वृत्तिदर्शनात्। तस्मात् भेर्याकाशसंयोगादसमवायिकारणात, क्वचिद्वंशदलविभागात् स्वात्मनि कार्यारम्भकत्वाद्यथाकाशं समवायिकारणम्, एवं निमित्तकारणाद् वंशदलाकाशविभागादू असमवायिकारणात प्रत्यासन्नत्वे सति कार्यजनकत्वात् भेर्याकाशसंयोगादीनाम् महात्याकाशप्रदेशे समवायिकारणे सर्वत्र तावदाद्यः शब्द असमवायिकारणत्वं, समवाय्यसमवायिकारणलक्षणरहितत्वे उत्पद्यते। तस्माच्च शब्दादसमवायिकारणाद अदष्टादि- सति कारणत्वात् भेरीदण्डसंयोगादीनां निमित्तकारणत्वमिति निमिच्कारणसहितात् आद्यशब्दाश्रयाकाशप्रदेशानन्तरा- कारणत्रयात् शब्दोत्पत्तिः । स च श्रोत्रसमवायात् श्रोत्रेण काशप्रदेशेषु समवायिकारणेषु सर्वतोदि[ताः ?शा:]4शब्दा गृह्यत इत्यलं प्रसङ्गेन ।I उत्पद्यन्ते, तेभ्यश्चान्ये, तेभ्यश्चान्ये, इति वीचीसन्तानवत् समवेतसमवायात् गुणगतसामान्यग्रहण शब्दत्वादि- शब्दसन्तान :; ततश्र कर्णशष्कुल्यवच्छिन्ने नभोदेशे श्रोत्र- सामान्यग्रहणम्। उक्तसम्बन्धसम्बन्धिविशषणविशेष्यभावाद- शब्दवाच्ये शब्द उत्पद्यते। स च श्रोत्रसमवायात् श्रोत्रेण भावसमवायग्रहणम्। तदथा 'संयुक्तविशेषणत्वाद् अभाव- गृह्यत इत्यौलूक्यं दर्शनम्। तत्र च संयोगविभागशब्दानां ग्रहणम् अफलवती शाखेति; संयुक्तविशेष्यत्वादिह शाखायां शब्दारम्भे कार्यैकार्थसमवायलक्षणा तन्तुसंयोगस्य 5[प्रागा? फलाभाव इति; संयुक्तसमवेतविशेषणत्वात् पटगतशौक्ल्यं पटा]रम्भ इव, आत्मननःसंयोगस्य बुद्धयाद्यात्मविशेषगुणा- रूपशून्यमिति; संयुक्तसमवेतविशेष्यत्वादिह शौक्ल्ये रम्भ इव च लध्वी प्रत्यासत्ति: । तथा हि-भेर्याकाशसंयोग- रूपाभाव इति; संयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणत्वात् गुणगत- वंशदल।काशविभागः कारणभूतशब्दाश्चाकाशे वर्तन्ते, सामान्यं सामान्यशून्यमिति; संयुकसमवेतसमवेत विशेष्य2 1 C पुनरयं. 4 Suggestion in D. 1 D omits संयुक्त-शाखेति and फलशून्येति. 2 D omits सम्प्रयोग :. 5 Suggestion in D. suggests तत्राभावस्य यथा 2C विशेषणत्वात्. 3 A C omit हि संयुक्तविशेषणत्वाद् इयं शाखा

8 प्रमाणलक्षणे प्रत्यक्षम् 9 त्वादिह गुणगतसामान्ये सामान्यान्तराभाव इति; समवेत- विशेषणत्वाद् गुणशून्योऽयं शब्द इति; समवेतविशेष्यत्वादिह योग्य इत्यनयोरस्ति परस्परं योग्यतालक्षणः सम्बन्धः। स शब्दे गुणान्तराभाव इति। समवेतसमवेतविशेषणत्वात् एव कार्य रूपादिविज्ञानमुपपादयिष्यति। तस्मादेतदुपपन्नं शब्दत्वादिसामान्यं सामान्यान्तरशन्यमिति। समवेत- भविष्यतीति किमनया षड्विधसम्बन्धकल्पनया 'कल्प- समवेतविशेष्यत्वादिह शब्दत्वादिसामान्ये सामान्यान्तराभाव शून्यया। अभावसमवाययोस्तु कार्यमेवासिद्धं समवायान- इति। समवायस्य तु क्वचिदेव, अत्र पटे रूपसमवाय इति म्युपगमात्। अभावस्य षष्ठप्रमाणगोचरत्वस्य 2वद्त्यमाण- संयुक्तविशष्यत्वात् समवायग्रहणस्य उदाहरणमेतत्। संयुक्त- त्वात्। तस्माद्योग्यतालक्षण एवार्थेन्द्रियसम्प्रयोग:। विशेषणत्वात् रूपसमवायवानयं पट इति; संयुक्तसमवेत- अपरं प्रत्यक्षलक्षणम्-स्वार्थजन्यं प्रमासाधनं प्रत्यक्षम्। विशेष्यत्वादिह गुणे जातिसमवाय इति। संयुक्तसमवेतविशे- प्रमासाधनं प्रत्यक्षमित्युक्ते अनुमानादेरपि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्ग षणत्वात् जातिसमवायवानयं गुण इति। संयुक्तसमवेतसमवेते इति स्वार्थजन्यग्रहणम्। अनुमानादीनां स्वार्थजन्यत्वं गुणगतजातिविशेषे वस्त्वन्तरसमवायाभावाद् इतःपरमुदा- नास्तीति वेदान्तस्थितिः। स्वार्थजन्यं प्रत्यक्षमित्युक्तेऽपि हरणमत्र चक्षुःस्पर्शनादीन्द्रियसम्बन्धे समवायस्य नास्ति। प्रत्यक्षफलेन व्यभिचार इति तन्निराकरणार्थ प्रमासाधन- समवेतविशेष्यत्वादिह शब्दे शब्दतादिजातिसमवाय इति। ग्रहणम् ॥ समवेतविशेषणत्वात् शब्दत्वादिजातिसमवायवानयं शब्द तद्विविधं- निर्विकल्पक सविकल्पकं च। तत्र प्रथमाक्ष- इति। समवेतसमवेते शब्दत्वादिसामान्ये वस्त्वन्तरसमवाय- सन्निपातजं वस्तुमात्रग्रहणं निर्विकल्पकम्। यथा भेदविक- स्याभावात् समवेतसमवेतविशेषणविशेष्यत्वनिबन्धनं सम- ल्पनाप्रागवस्थ भेदप्रतिभासशून्यं वस्तुमात्रज्ञानम्। भिन्न- वायग्रहणं नास्ति। तस्मादितःपरमिहापि श्रो्रेन्द्रियसम्बन्ध- वस्तुज्ञानं सविकल्पकमू। विकल्पो भेद:। सह विकल्पेन योग2 उदाहतुमशक्यम्। अतः समवायस्य क्वचिदेवोदा- वर्तत इति सविकल्पकम्। यथा धर्मिप्रतियोगिग्रहणपूर्वकम् हरणं, नाभावस्येव पञ्चस्वपि सम्बन्धेष्विति सिद्धम् इति। अर्थेन्द्रियसम्प्रयोगात् पृथिव्यादिभिन्नवस्तुज्ञानम्। अन्ये तदमत्, अत्र प्रमाणाभावात्। कार्यमेव प्रमाणमिति चेतु, पुनराहु :- विकल्पः शब्दः; तेन सह वर्तत इति सविकल्पकं न। योग्यतालक्षणसम्बन्धादपि कार्योषपत्तेः। तथाहि इदमि- शब्दोल्लिखितं विज्ञानम्, शब्दोल्लेखविकल तु निर्विकल्पक- न्द्रियमस्यार्थस्य योग्यम्।अयं 3वार्थोऽस्य चक्षुरादेरिन्द्रियस्य मिति। तदसत्; बालादिविज्ञानस्यापि अस्मदादिविज्ञान- 1 A B C omit शब्दत्वादि- 2 D suggests युग्मं. वच्छन्दोल्लेखानुमानात। बालमूकादीनामपि हि पूर्वजन्मानु- सामान्यम्. 3 A पदार्थोऽस्य. 1 B D कल्पकशून्यया. 2 AB लक्ष्यमाणत्वात्.

10 प्रमाणलक्षणे प्रत्यक्षम् 11

भूतशब्दसंस्कारात् शब्दस्मरणे सति इदं तदिति केन- नन्वेवं सति मनोमात्रेण धर्माधर्मदर्शनमपि योगिनां स्यादिति चिच्छब्देनोल्लिखितं विज्ञानम्। अन्यथा, स्तनादिष्वन्य- वेदस्य पुरुषब्नुद्धिपूर्वताप्रसङ्गः। नैतत सारं; वेदस्वातन्त्र्य- परिहारेण प्रवृत्त्यसम्भवात्॥ पूर्वकत्वात् योगिसामर्थ्यस्य। किं चान्यत योगिनामपि अपरं द्वैविध्यम्-योगिप्रत्यक्षम् अयोगिप्रत्यक्षं चेति। यन्मानसं प्रत्यक्षं तत् कालसंस्पृष्टमेवार्थ भूतं भवन्तं भविष्यन्तं तत योगिप्रत्यक्षं नाम पुरुषान्तरप्रत्ययान्तर'निरपेक्षस्वयम्भु- वा बोधयति, न तु कार्यं कालास्पृष्टम्। अतो न धर्माद्यर्थो ब्रह्मशब्दवाच्याभिमतवेद शब्द प्रकाशितप्रकृष्टज्ञानकर्मसमुच्च- योगिप्रत्यक्षगोचरः; वेदगोचरस्तु भवति। तथा चाहु :- यानुष्ठानसामर्थ्यलब्धाणिमाद्यैश्वर्यकलापस्य नारायणप्रसादा- "स्वसामर्थ्याद्यथा कार्य कालास्पृष्टं प्रभाषते। नुगृहीतस्य योगिनो बाब्येन्द्रियमनोर्थसन्निकर्षात् केवलमनो- र्थसननिकर्षाद्वा अणिमाद्येश्वर्यकलापसाचिव्यसमन्विताद् लिडदिर्यागमप्येवं वच्त्यतीत्यविशिष्टता"॥

2अर्थेन्द्रियसम्प्रयोगाद अस्मदादिबाब्ेन्द्रियम नोर्थसन्निकर्षा- इति। तस्माद्योगिनां मनोर्थसन्निकर्षमात्रेणातीतानागतवर्त- गोचर वर्तमानकालस्थ विविधविचित्वरूपादिमत्पदार्थगोचरं वा मानार्थग्रहणेऽपि1 न धर्माघर्मग्रहणप्रसङ्ग :; नापि वेदस्य अतीतानागतवर्तमानगोचरं वा यदुत्पद्यते तदुच्यते। तथाहि बुद्धिपूर्वताप्रसङ्गः । ननु योगिप्रत्यक्षस्यातीतानागतविषयत्वे बाद्येन्द्रियमनोर्थसन्निकर्षात वासुदेवप्रसादानुगृहीतो धनञ्जयो वर्तमानग्राहित्वविरोध इति चेत्, न। अतीतानागतरूपेणा. विश्वरूपं ददर्शेति गीतासु स्मर्यते। तथा च वार्तिककार :- तीतानागतवस्तुनोऽपि वर्तमानत्वात। धर्मादिवस्तुनस्तु न 3यत्राप्यतिशयो दष्टः स स्वार्थानतिलङ्गनात्। केनापि रूपेण वर्तमानता, कार्येकरूपत्वात। अतो न प्रत्यक्ष-

दूरसूद्तमादिद्ृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोतवृत्तिता॥" गम्यत्वम्। अतश्चोपपन्नं "सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां

इति श्ुवन् अर्जुनादिचक्षुषो विश्वरूपादिलक्षणे स्वगोचरेऽशोक- बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्त विद्यमानोपलम्भनत्वाद्2 इति

वनिकावस्थितसीतावलोकने सम्पादिचक्षष इव सामथ्याति- भाष्यकारव्याख्यानम्। अस्यायमर्थः- सता वर्तमानेनार्थे-

शयमङ्गीकरोतीति गम्यते। केवलमनोर्थसन्निकर्षादपि भगवतो न्द्रियाणां सम्प्रयोगे पुरुषस्य यद् बुद्धिजन्म तत प्रत्यक्षम् ;

वेद्व्यासस्य भविष्यद्भारतार्थविज्ञानमभूदिति स्मर्यंते। तथा तच्चानिमित्तमप्रमाणं धर्मे विद्यमानोपलम्भनत्वाद् वर्तमान-

चाह-"योगिनां मन एव स्यादस्माकं सर्वमेव तु" इति। ग्राहित्वात। धर्मस्य च कार्यकरूपस्य वर्तमानत्वाभावादिति अतः तस्य निभित्तपरीष्टि: कर्तव्येति भाष्यकारस्य परीष्टि- 1 B निरपेक्षं स्वयम्भु. 3 Br. bh. v. 4.176. 2 D omits अर्थे-गात्. 1 C omits अपि. 2 J. M. S. 1.14.

12 प्रमाणलक्षणे प्रत्यक्षम् 13 सूत्रव्याख्यानानुगुणमेवेदं प्रत्यक्षसूत्रव्याख्यानम्। अतो लिङ्रितयागादिघात्वर्थात्मकश्चोदनालक्षण एव नेन्द्रियादि- निमित्तपरीक्षाप्रस्थानमपि शोभनम्॥ लक्षण इति सूक्तम्। अतो योगिप्रत्यक्षस्यातीतानागतविष- यत्वेऽपि सर्व समञ्जसम् ॥ तच्च श्रेयःसाधनतारूपं यद्यपि कालास्पृष्टतया लिङादिप्रत्यये- नोच्यते, तथापि तु लोके प्रमाणान्तरावगम्यमेव; तस्मात अन्ये पुनर्भतादयर्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तोद्भवं योगि कालास्पृष्टता न प्रमाणान्तरागोचरत्वे कारणम्। सत्यम् ; प्रत्यक्षमाहुः।तदसत। अन्यत्न चोदनापरिप्रापणात भावनायाः यद्यपि कालासंस्पृष्टता प्रमाणान्तरागोचरत्वे न कारणम्, भ्रान्तिहेतुत्वदर्शनात। तथाहि-व्याघ्राद्यर्थं भयादिवशेन तथापि प्रत्यक्षागोचरत्वे कारणमेव। तथाहि-यथोक्तश्रेय- भावयतः तत्रापरोक्षभ्रान्त्युत्पत्तिः दृश्यते, यथा व्याघ्रोऽयं स्साधनता लोके दृष्टान्वयव्यतिरेकसमधिगम्या। अन्वय- व्यालोयमिति। न तु प्रमाणज्ञानोत्पत्तिः, अतो यत्किश्चि- देतव।। कौ वा। ततान्वयव्यतिरेकाम्या गवानयनादिघात्वर्थव्यक्ते- अवसितं योगिप्रत्यक्षम। अयोगिप्रत्यक्षं ब्रूमः । स्तदनन्तरफलदर्शनात फलसाधनतामवगम्यान्यस्यापि प्रकृष्टज्ञान कर्मजनितसामर्थ्यातिशयरहितेन्द्रियम नो ऽर्थसन्नि- तज्जातीयस्य व्यक्तयन्तरस्य तथाविधफलसाधनतामनुमाय कर्षजम् अयोगिप्रत्यक्षम। यथा अस्मदादेरर्थेन्द्रियसम्प्रयोगाद स्वयं प्रवर्तते। तत्र व्याप्तिं गृहीत्वा पुरुषान्तरेऽपि तथाविध रूपादिज्ञानम्। अत्राह ननु अपरमपि प्रत्यक्षमैश्वरमस्ति; AR [प्रत्यय ? प्रवृत्ति']मुपलभ्य तथाविधश्रेयःसाधनताज्ञान- तत्किमिति न लक्षयसीति। नैतत् सारम् ; ईश्वरस्य बुद्धय. मनुमिनोति। तस्माच्छेयस्साधनता लोकेऽनुमेयैव सर्वत्र। वेदे भावात्। बुद्धिविशेषो हि प्रत्यक्षम्। न च ईश्वरस्य बुद्धिः। तु *स्वर्गाद्युपसृष्टानुमानस्यापि न गोचरमिति वैषम्यम्। कार्य'करणरहितत्वात। "न तस्य कार्यं 2करणं च विद्यते" योगिप्रत्यक्षगोचरमिति चेत् न; त्र्यैकाल्यगोचरत्वात् तस्य। इति श्रुतेः । बुद्धयभावेऽपि ब्रह्मण ईक्षणमस्तीति न 3जगत्सर्ग- तथाहि, त्रैकाल्यदर्शिनो हि योगिनो भवन्ति, तथा [प्रसिद्धो ? विरोध:। ननु बुद्धिरेवेक्षणम। सत्यं; संसारिणामीक्षणं 4प्रसिद्धे:]। न तु सर्वदर्शिनः, तथात्वे प्रमाणाभावात्। अतो बुद्धिरेव; न तु ब्रह्मण :; किं तर्हि ? अव्याकृतनामरूपविषयो योगिप्रत्यक्षमपि त्रैकाल्यगोचरमेव, न तु त्रिकालातीतकार्या- 4ब्रह्मणो जडशक्तेरादो विकारो बीजस्येवोच्छूनता चैतन्यव्याप्ो दयर्थगोचरम्। अतो विशेषतः स्वर्गाद्युपसृष्टश्रेयस्साघनता- ब्रह्मण ईक्षणमुच्यते। ननु लोकप्रसिद्धेक्षणानभ्युपगमे ब्रह्मण 1 C omits लिङाद्यर्थ: 3 B स्वजात्यु. 1 ABD कारण. 3 D जगत्सर्गाविरोम :. 2 Suggestion in D. 4 प्रसिद्धदरशिनो suggestion in D. 2 A कारणं. 4 D omits ब्रह्मणो-राद्यो.

14 प्रमाणलक्षणे

एकाङ्गविकल गौणमीक्षणं स्यात। सत्यम् ; बुद्ध्यंशविरहा- देकाङ्गवैकल्यनिबन्धनं ब्रह्मण ईक्षणस्य गौणत्वमिष्टमेव; प्रधानादीक्षणवत् सर्वाङ्गवैकल्यनिबन्धनमेव तु गौणत्वं नेष्यते। तस्मात् ब्रह्मणो बुद्धयनभ्युपगमेऽपि न कश्रिद्विरोधः अनुमानम् इति नैश्वरं प्रत्यक्षमस्ति बुद्ध्यभावादिति सूक्तम्। यतपुन- साधनधर्मदर्शनात धर्मिणि रीश्वरस्य स्वेच्छाविग्रहेष्वस्मदाद्यतीन्द्रियार्थ विषय मपरोक्षं साध्यधर्मविशिष्टे बुद्धिरनुमानम्। व्याप्यं साधनम् ; व्यापकं साध्यम्; व्यापिः बुद्धिविज्ञानं, तदपि योगिप्रत्यक्षमेव; अणिमाद्यैश्वर्यकलाप- अविनाभावः । सा च अविनाभावसंशब्दिता व्याप्तिः द्विविधा, बलोपबंहितार्थेन्द्रियसम्प्रयोगजन्यत्वाविशेषात। इतरच्च सर्व- अन्वयव्याप्ति: व्यतिरेकव्याप्तिश्चेति। अन्वयमुखेन व्याप्तिः प्राणिसाधारणं प्रत्यक्षमीश्वरस्यापि तत्राऽयोगिप्रत्यक्षेऽन्तर्भूत- मिति न किश्विदपि 'विशिष्टमस्तीति सिद्धम्। तस्मादुपपन्नं अन्वयव्याप्ति :; व्यतिरेकमुखेन व्याप्ति: व्यतिरेकव्याप्तिः। साधनसद्धावे साध्यसद्धावोऽन्वयः । साध्याभावे साधनाभावो "तत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म (तत ? सत) व्यतिरेकः। अन्वयनियमोऽन्वयव्याप्तिः, साधनसङ्गावे प्रत्यक्षम्" इति अव्यभिचारसिद्धये वृत्तिकारव्याख्यानम्।अत्र साध्यसद्धावनियमोऽन्वयव्याप्तिरित्यर्थः। साध्यसामान्येन च बुद्धिजन्मेति जन्मग्रहणं बुद्धेर्जन्म2मात्रमेव व्यापारो न साधनसामान्यस्यानुगम्यमानता यथा -- यत्र धूमस्तत्राग्नि- जाताया: फलाय व्यापारान्तरमस्तीति ज्ञापनार्थम्। तथाहि- रस्त्येवेत्यग्निना धूमस्यानुगम्यमानता। व्यतिरेकनियमो 3'वयापारः कारकाणां हि दृष्टो जन्मातिरेकतः। व्यतिरेकव्याप्तिः; साध्याभावे साधनाभावनियम इत्यर्थः । ज्ञानेऽपि हि तथा मा भूदिति जन्माम्युपेयते ॥।" साधनसामान्याभावेन साध्यसामान्याभावस्यानुगम्यमानता इति। उपलक्षणार्थं चैतत् सूत्रमुत्तरप्रमाणलक्षणानां, तत्र यथा-यत्राग्निर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्त्येवेति धूमाभावे- सूत्रान्तराभावात्। तस्मात् प्रत्यक्षं तावदेवंलक्षणत्वान्न व्यभि- नाग्न्यभावस्यानुगम्यमानता। तदेवं व्याप्यं साधनं; व्यापकं चरतीति सिद्धम्। साध्यं; साधनमेव धर्मः साधनधर्म :; साध्यमेव धर्मः साध्य- धर्मः। साधनधर्मदर्शनात साध्यधर्मविशिष्टे धर्मिणि बुद्धि- प्रत्यक्षलक्षणं समाप्तम् रनुमानम्। एतदुक्त भवति फलतः ,साधनधर्मविशिष्टधर्मि- दर्शनात साध्यधमविशिष्टे धर्मिणि बुद्धिरतुमानमिति। यदि 1 B शिष्टं 3 Ślokavārtika-Pratyakșa. Sl. 54. वा साघनं धर्मो यस्यासौ साघनघर्मा; तस्य साधनघर्मणो 2 D मात्रेण. दर्शनं साधनधर्मदर्शनं; तस्मात् साघनधर्मदर्शनात साध्य-

17 16 प्रमाणलक्षणे अनुमानम् धर्मविशिष्टे धर्मिणि बुद्धिरनुमानमिति कण्ठोक्तमेव। अन्वयव्यतिरेकी, केवलान्वयी केवलव्यतिरेकी च। तत तदुक्तम् पञ्चरूपोऽन्वयव्यतिरेकी; चतूरूपस्तु केवलान्वयी केवलव्यति- "असिद्धेनैकदेशेन गम्यः सिद्धेन बोधकः" इति। रेकी च। नैतच्चतूरूपत्वमनयोर्लक्षणम्; किन्त्वन्वयव्यतिरेकि- भाष्यकारेणाप्युक्तम् लक्षणस्य पाञ्चरूप्यस्य व्यभिचारनिराकरणार्थमेतद्वचनम्। 2एकदेशदर्शनादेकदे शान्तरे असन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिः" रूपाणि पुनः-पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षाद्व्यावृत्ति: इति। अबाधितविषयत्वम् असत्प्रतिपक्षत्वं चेति। प्रतिपिपादयिषित- द्विविधमनुमानं सामान्यतोदृष्टं विशेषतोदृष्टं च। धर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः। तद्व्यापकत्वं हेतोः पक्षधर्मत्वम्। नित्यानुमेयार्थविषयं सामान्यतोदृष्ट; यथा-देशान्तरप्राप्ति- साध्यसमानधर्मा धर्मी सपक्षः। साधर्म्यदृष्टान्तः सपक्ष लिङ्गादादित्यगत्यनुमानम्। कार्यत:3 कारणानुमानं सामा- इत्यर्थः । तत्र वृत्तिमात्रं हेतो: सपक्षे सत्वम्। साध्यव्यावृत्त- न्यतोदृष्टमिति केचित। यथा -विद्युदादिकार्यदर्शनात धर्मा धर्मी विपक्षः । वैधर्म्यदृष्टान्तो विपक्ष इत्यर्थः । तस्मिन् तत्कारणं किश्चविदस्तीत्यनुमानम्। प्रत्यक्षयोग्यार्थविषयं विशे- हेतोरगमनं विपक्षाद्व्यावृत्तिः। प्रमाणाविरुद्धे प्रतिज्ञातार्थे षतोदृष्टम्। यथा धूमादग्न्यनुमानम्। विशिष्टलिङ्गेन वृत्तिरबाधितविषयत्वम्। साध्यतद्विपरीतयोः साधनस्य2 विशिष्टलिङ्ग्यनुमानं विशेषतोदृष्टमिति केचित्, यथा त्रिरूपत्वमसत्प्रतिपक्षत्वम्। एतानि पश्चरूपाणि अन्वयव्यति- चन्दनधूमेन चन्दनाग्न्यनुमानम्। तत्पुनर्द्विविधम्-स्वार्थ रेकिणो विद्यन्ते इत्यन्वयव्यतिरेकी पञ्चरूप: । विपक्षाभावेन परार्थ च। परोपदेशानपेक्ष स्वार्थं; परोपदेशसापेक्षं तु परार्थ- विपक्षाद् व्यावृत्यभावात् केवलान्वयी चतूरूपः । सपक्षाभावेन मिति। परोपदेशस्तु पञ्चावयवं वाक्यम्। प्रतिज्ञाहेतूदाहरणो- सपक्षवृत्यभावात केवलव्यतिरेक्यपि चतूरूप एव। नैतदन- पनयनिगमनान्यवयवाः। प्रतिज्ञोपदेशनिदर्शनानुसन्धान- योर्लक्षणम्; किन्तु पूर्वोक्तस्यान्वयव्यतिरेकिलक्षणस्य पञ्ञ- प्रत्याम्नाया अवयवा इत्यर्थ: ॥ रूपस्यातिव्याप्तिपरिहारार्थमेतद्वचनम्; लक्षणस्यानयोरग्रे तत्र हेत्वाकाङ्क्षाजनकं पक्षवचनं प्रतिज्ञा। यथा मित्थ्या वच््यमाणत्वाद, अन्यस्य च व्यभिचारित्वात।। जागरितमिति। तृतीयापञ्चम्योरन्यतरविभक्त्यन्तं साधन- तत्रान्वयव्यतिरेकी द्विविधः। सपक्षैकदेशवृत्तिः सप- वचनं हेतुः । यथा दृश्यत्वेन, दृश्यत्वाद् इति। स त्रिविधः। क्षव्यापकश्चेति। तत्र सपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-मित्थ्या जाग्रद्भेदो 1 Ślokavārtika - anumāna. धर्मिप्रतियोगिसापेक्षत्वात्, स्वप्नप्रपञ्चवद् इति। सपक्षव्यापको ŚI. 25. 2 B एकदर्शनादेकदेशान्तरे. Sabara- 3 D कार्यता (? र्यात). bhāsya under sutra 1.1.5. 1 D पच्रूपस्य. 2 B-स्यात्रिरूपत्वं.

18 प्रमाणलक्षणे अनुमानम् 19 यथा-मित्थ्या जाग्रत्प्रपञ्चः, दृश्यत्वात् स्वम्प्नपञ्चवद् इति। अथवा जन्मवदाकाशम् अनित्यगुणाश्रयत्वादिति बहवः पुरुषाः सुखदुःखादीनां व्ववस्थितत्वात। विशेषणा- सपक्षैकदेशवृत्तिः। विभक्तत्वादिति सपक्षव्यापकः। पक्षव्या- सिद्धो यथा-परमाथः प्रपञ्चः, स्वयम्प्रभत्वे सति नानारस- पकस्सपक्षवृत्तिरविद्यमानविपक्ष: केवलान्वघ्ी पूर्ववद् द्विविधः। त्वात। विशेष्यासिद्धो यथा-परमार्थः प्रपञ्चः नानारसत्वे तद्यथा - विवादास्पदीभूत: कर्तृत्वादिः परमार्थत आत्मधर्मो सति स्वयम्प्रभत्वात्। भागासिद्धो यथा-परमार्थः प्रपञ्चः, आश्रयासिद्धो यथा-सन्ति परमाणवः, न भवति; दृश्यत्वादिति समक्षैकदेशवृत्तिः, प्रसिद्धत्वादिति चाक्षुषत्वात्। द्वयणुकादिक्रमेण कार्यारम्भकत्वात्। आश्रयकदेशासिद्धो' सपक्षव्यापकः। पक्षव्यापको अविद्यमानसपक्षो विपक्षाद् यथा-नित्या जीवेश्वरपरमाणवः; अनादित्वात। व्यावृत्तः केवलव्यतिरेकी-यथा वाङ मनसगोचरातीतः व्यर्थविशेषणासिद्धो यथा-परमार्थसत्यं द्वैतं, जडत्वे सति प्रत्यगात्मा, बोद्धृत्वात् ; यस्तु वाङ मनसगोचरातीतो न भवति स बोद्धापि न भवति यथा घटादिरिति। प्रसङ्गद्वारेण अबाध्यत्वात्। व्यर्थविशेष्यासिद्धो यथा-परमार्थसत्यं द्वैतम्, अबाध्यत्वे सति जडत्वात्। सन्दिग्धासिद्धो यथा-धूम- घा-नेदं जीवच्छरीरं निरात्मकम्, अप्राणादिमत्प्रसङ्गात् लोष्टवदिति। एतेन सर्वहेत्वाभासानामहेतुत्वमुक्तं भवति॥ बाष्पादिविवेकानिश्चये कश्चिदग्निमानयं प्रदेशः धूमवत्वात्। हेतुलक्षणरहिता हेतुवदाभासमाना हेत्वाभासाः। सन्दिग्धविशेषणासिद्धो यथा-अद्यापि क्लेशदूषितबुद्धी कणादाक्षपादौ, अद्याप्यनुत्पन्नतत्त्त्रज्ञानत्वे सति पुरुषत्वात। सन्दिग्धविशेष्यासिद्धो यथा-अद्यापि क्लेशदूषितबुद्धी समसप्रतिसाधना हेत्वाभासाः। तत्रानिश्चितपक्षवृत्तिर सिद्धः । पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो विरुद्धः । पक्षत्रयवृत्तिरनैकान्तिकः। कणादाक्षपादौ, पुरुषत्वे सति सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितत्वात्। एतेऽसिद्धभेदा: यदोभयवाद्यसिद्धत्वेन विवक्षितास्तदोभया- साध्यासाधकः पक्ष एव वर्तमानोऽनध्यवसितः। बाधितप्रति- सिद्धा भवन्ति। यदोभयवाद्यसिद्धत्वेन न विवक्षितास्तदा- ज्ञानन्तरमुपन्यस्तः कालात्ययापदिष्टः। पक्षप्रतिपक्षयोस्त्रि- न्यतरासिद्धा भवन्तीति॥ रूप: प्रकरणसमः। एकत्र तुल्यलक्षणविरुद्धहेतुद्वयोपनिपातो विरुद्धाव्यभिचारी सप्रतिसाधनः॥ विरुद्धोऽष्टविधः। तत्र सति सपक्षे चत्वारो विरुद्धाः। पक्षविपक्षव्यापको यथा-सत्यं जागरितम्, अज्ञानकल्पित- तत्रासिद्धो द्वादशविघः । स्वरूपासिद्धो यथा-परमा- त्वात्। विपक्षकदेशवृत्तिः पक्षव्यापको यथा-सत्यो 2जाग्रद्- र्थसत्यं द्वैतं, स्वयम्प्रभत्वात। अधिकरणासिद्धो यथा -- भेदो 3धर्मिप्रतियोगिसापेक्षत्वात। 'पक्षविपक्षैकदेशवृत्तियथा- 1 A विद्यमानसपक्षोऽि पक्षा द्व्यावृत्तः, 2 AD दवभासमाना. I D सिद्धि 2 AD जागरिततद्भेदो. D विद्यमानविपक्षोऽपि सपक्षादुव्यावृत्तः. 3 B व्यधिकरण. 3 AD धर्मी प्रति. 4 D [सपक्ष]विरक्षक, A omits पक्ष.

20 प्रमाणलक्षणे अनुमान् 21 सत्यं जागरितं धर्मिप्रतियोगिसापेक्षत्वात। पक्षकदेशवृत्ति- र्विपक्षव्यापको यथा-वाय्वाकाशे महाभूते न भवतः, स्पर्शव- षोढानध्यवसितः। अविद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षव्या-

च्वात्। असति सपक्षे चत्वारो विरुद्धाः। पक्षविपक्षव्यापको घको यथा-सर्व क्षणिकं [रसत्वात्? सत्त्वात]। अविद्यमानस-

यथा-विवादास्पदीभूतः कर्तृत्वादिः परमार्थत आत्मधर्मः पक्षविपक्ष: पक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-सर्वं क्षणिकम्, कार्यत्वात। प्रसिद्धत्वात्। पक्षविपक्षकदेशवृत्तिर्यथा-विवादास्पदीभूत- विद्यमानसपक्षविपक्ष: पक्षव्यापको यथा-नित्या भू:, गन्धव- कर्तृ त्वादितद्गतचिदाभासौ परमार्थत आत्मधर्मो धर्मफल- त्वात। विद्यमानसपक्षविपक्ष: पक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-नित्ये

त्वात्। पक्षव्यापको व्रिपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा - विवादास्पदीभूतः भूजले, गन्धवत्वात। अविद्यमानविपक्षो विद्यमानसपक्ष:

कर्वत्वादि: परमार्थन आत्मधर्मः, कर्मफलत्वात्। विपक्ष- पक्षव्यापको यथा-सर्वं जडं नित्यम, बाध्यत्वात्। अविद्य-

व्यापक: पक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-सवँ जड चिदात्मनि कल्पितम् मानविपक्षो विद्यमानसपक्षः पक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-सर्व जड़ं अनादित्वात्। ननु चत्वार एव विरुद्धभेदा:, नान्ये, तेषा- परमार्थसत्यम् उत्पत्तिमत्वात। अनध्यवसितोऽसाधारणानै-

मसिद्धलक्षणोपपन्नत्वेनासिद्धत्वम्। नैष दोषः। उभयलक्ष कान्तिको नाम कश्चिदनैकान्तिकभेदो न पृथक हेत्वाभास

णोपपन्नत्वेन उभयव्यवहारविषयत्वात्, तुलायां प्रमाणप्रमेय- इति केचित। अस्मिस्तु पक्षे अनिश्रायकत्वं संशयहेतुत्वं चानैकान्तिकसामान्यलक्षणं द्रष््व्यम्।। व्यवहारवत्।। कालात्ययापदिष्टः षड्विधः। प्रत्यक्षविरुद्धो यथा- अनैकान्तिकोऽष्टविधः। पक्षत्रयव्यापको यथा-सत्यं अनुष्णोऽग्निः, कार्यत्वात्। अनुमानविरुद्धो यथा-चक्षू जागरितं, प्रसिद्धत्वात। पक्षव्यापकः सपक्षविपक्षैकदेशवृत्ति- रूपोपलब्धि न करोति, इन्द्रियत्वात्। शास्त्रविरुद्दो यथा- र्यथा-वेदैकस मधिगम्यः प्रत्यगात्मा, पुरुषार्थत्वात। पक्ष- अग्नीषोमीयादिरनर्थहेतुः प्राणिप्रमाप[न? ण]त्वात् वृथा- सपक्षव्यापको विपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-गौरयं विषाणित्वात्। प्राणिहिंसनवत। अर्थापत्तिविरुद्वो यथा-नायमग्निर्दाहशक्ति- पक्षविपक्षव्यापकः सपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-नायं गौः, विषाणि- मान्, द्रव्यत्वात आकाशवद् इति। उपमानविरुद्धो यथा- त्वाव। पक्षत्रयैकदेशवृत्तिर्यथा-इन्द्रियाणि वाकचक्षु:पाणि- नायं गवयो गोसदशः, चतुष्पात्वात, अश्ववदिति। योग्यानु- पादाः ज्ञानोत्पत्तौ साधकतमत्वात्। पक्षसपक्षैकदेशवृत्ति- पलब्धिविरुद्धो यथा-अश्वादयो विषाणिनः, चतुष्पात्त्वात् र्विपक्षव्यापको यथा-पृथिव्याकाशौ महाभूते, अमूर्तत्वात्। तत्र गोवदिति। अनुभवविरुद्धो यथा-विवादास्पदीभूताः काम- बिपक्षत्वाभिमते ब्रह्मणी सगुणनिगुंणे। पक्षविपक्षैकदेशवृत्ति: सङ्कल्पादयो मनोधर्माः न भवन्ति, जनिमत्त्वात् घटवदिति॥ सपक्षव्यापको यथा-न महाभूते पृथिव्याकाशौ, अमूर्तत्वात्। 1 According to Prabhakaras अनुभव or the first apprehension is Pramā.

22 प्रमाणलक्षणे अनुमानम् 28 प्रकरणसमस्योदाहरणं यथा-नित्यः शब्दः पक्षसपक्ष- योरन्यतरत्वात्, सपक्षवदिति॥ हरणाभासा: प्रदर्श्यन्ते। यथा यद्यन्मूर्त तत्तदनित्यं दृष्टं, यथा परमाणुरिति तद्दृष्ट्या साध्यविकलः। यथा कर्मेति सप्रतिसाधनस्योदाहरणं 'यथा-बुद्धिपूर्वा वेदाः, वाक्य- साधनविकल:2। यथा आकाशमिति उभयविकलः। यथा त्वात्, लौकिकवाक्यवत। अबुद्धिपूर्वा वेदा: अहरहर्व्यवहिय- माणत्वे सति अस्मर्यमाणकर्तृ कत्वात् आत्मवदिति ॥ वन्ध्यापुत इत्याश्रयहीनः। घटवदित्यनुगमः । यन्नित्यं तन्मूर्त दृष्टमिति विपरीतानुगमः। अन्त्यौ तु वचनदोषौ। सम्यगदृष्टान्ताभिधानमुदाहरणम्। सम्यगभिधानमुदा- एते षट साधर्म्योदाहरणाभासाः। यत्तु नित्यं तन्मूर्तमपि न हरणमित्युक्ते प्रतिज्ञादेरप्युदाहरणत्वप्रसङ्ग इति दृष्टान्तग्रह- भवति यथा परमाणुरिति साधनव्यावत्तः। यथा कर्मेति णम् ! दृष्टान्ताभिधानमसम्यगप्यस्तीति सम्यग्ग्रहणम्। साध्यव्यावृत्तः । यथा घट इति उभयव्यावृत्तः । यथा वन्ध्यापुत्र व्याप्तिग्रहणभूमिर्दृष्टान्तो यत्र स्थित्वान्वयव्यतिरेकिव्याप्ति- इति आश्रयहीनः। आकाशवदित्यव्यावृत्तः । यन्मूर्त न भवति ग्रहणम्। यत्र लौकिकपरीक्षकाणां बुद्धिसाम्यं द्ृष्टं स तदनित्यं न भवति यथाकाशमिति विपरीतव्यावृत्तः । दृष्टान्तः। तस्य सम्यगभिधानमुदाहरणम्। तद् द्विविधम- अत्राष्यन्त्यौ वचनदोषौ। एते षट् वैधर्म्योदाहरणाभासाः इति।। अन्वयमुखेन दृष्टान्ताभिधानं साधर्म्योदाहरणम्। यथा- अन्ये तु सन्देहमुखेनापरानष्टानुदाहरणाभासान् दर्श- मिथ्या जागरितं हश्यत्वात्; यद् दृश्यं तन्मिथ्या यथा स्वप्न- यन्ति। सन्दिग्धसाध्यो यथा-महाराज्यं करिष्यत्येष राजपुत्रः, दृश्यमिति।व्यतिरेकमुखेन दृष्टान्ताभिधानं वैधर्म्योदाहरणम्; सोमवंश्यत्वाद् विवक्षितराजपुत्रवत्। सन्दिग्धसाधनो यथा- यन्मिथ्या न भवति तद् दृश्यमपि न भवति, यथा नायं सर्वज्ञ:, रागादिमत्त्वाद् अद्यागतपान्थपुरुषवत। सन्दि- दक्स्वरूपमिति। एतेनोदाहरणाभासानामनुदाहरणत्वमुक्त ग्धोभयो यथा-गमिष्यति स्वर्ग विवक्षितः पुरुषः, समुपार्जित- भवति॥ शुत्कधर्मत्वाद् अद्यागतापरिचितपुरुषवत।सन्दिग्धाश्रयो यथा- उदाहरणलक्षणरहिता उदाहरणवदवभासमाना उदा- नायं सर्वज्ञ: बहुवक्तृत्वाद् भविष्यदेवपुत्रवत्। सन्दिग्घसाध्यव्या- हरणाभासा:। ते च द्वादशविधा :- षट् साधम्योदाहरणा- वृत्तो यथा-यो 5महाराज्यं न करिष्यति, स सोमवंश्यो न भवति भासा:, तथा षड्वैधर्म्योदाहरणाभासा इति। मनसो नित्यत्व- मात्रविशेषवादिवैशेषिकैकदेशी यःकश्चिद्वैशेषिकं प्रत्याह- यथाऽन्यो राजपुत्ः। सन्दिग्धसाधनव्यावृत्तो यथा-यः सर्वज्ञः अनित्यं मनः मूर्तत्वादिति। तस्मिन्नेव प्रयोगे सर्वेप्युदा- 1 A लम्. 4 D तम्. 2 A लम्. 5 D माहा[? यो] महा. 1 D omits यथा. 3 B C D omit यथा परमाणुरिति.

24 प्रमाणलक्षणे अनुमानम् 25 स रागादिरहितः,' यथा समस्तशास्रार्थज्ञः पुरुषः । सन्दि- इत्यादितः। शाबरमपि भाष्यमुपनयनिगमनसद्भावं ग्घोभयव्यावृत्तो यथा-यःस्वर्ग न गच्छति2 स समुपार्जित- सूचयति। ननु सर्व एव निरालम्बनः प्रत्ययः। प्रत्ययस्य2 शुक्कघर्मापि न भवति दुष्टपुरुषवत्। सन्दिग्धाश्रयो यथा- हि निरालम्बनतास्वभाव उपलक्षितः स्वप्ने। जाग्रतोऽपि यः सर्वज्ञः स बहुवक्तापि न भवति, भविष्यद्देवपुत्रवत्। स्तम्भ इति वा कुड्य इति वा प्रत्ययापेक्षा3 भवति। तस्मात् दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावस्य साधनस्य दृष्टान्तोपमा- सोडपि निरालम्बन एव इति निदर्शनात। स एष परमो नेन पक्षे व्याप्तिव्यापकं वचनमुपनयः। यथा-['तथा] चेदं न्यायः य द्विप्रतिपन्नं पुरुषं प्रति पञ्चावयवं वाक्यम्। तत्सापेक्षं दृश्यं जागरितमिति साधर्म्योपनयः; तथा अदृश्यं न भवति परार्थानुमानम्। एवं स्वार्थ परार्थ च द्विविधमनु निम्। इदं जागरितमिति वैधर्म्योपनयः ॥ "विशेषेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाध्यता" इति उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निग- चार्वाकस्य यः परोनुयोगः सोऽग्निधूमजात्याकान्ताकारेण मनम्। तस्मान्मिश्यैव जागरितमिति। न चेदमसाधनाङगं व्यक्तयोरेव व्याप्यव्यापकभावाभ्युपगमेन गम्यगमकभा'- निगमनम्। विपक्षे बाधकप्रमाणसद्भावसूचकत्वादस्य । न भ्युपगमाच्च निरस्तः॥ च विपक्षे बाधकमन्तरेण साध्यावधारणं सम्भवति। तथा अन्ये पुनः प्रत्यक्षपूर्वकं त्रिविधमनुमानमाहु, पूर्वत्, चोक्तं 5विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय" इति। शेषवत् सामान्यतोदृष्टं चेति। तत्र पूर्ववत् पूर्वं कारणं; पक्षप्रतिपक्षाम्यामिति साधनदूषणाभ्यामित्यर्थः। तस्मान्निग- मनप्रतिपाद्यार्थसद्भावादस्ति निगमनम्। ब्रह्मवित्समये पूर्वमस्यास्तीति पूर्णवत, कारणवदित्येतत। कारणेन कर्या- निगमनं नास्तीति चेन्न, यत आह- नुमानं यथा-विशिष्टमेघोन्नतिदर्शनाद् भविष्यति वृष्टिरिति। शेषवत कार्यवत् ; शेबोऽस्यास्तीति शेषवत् ; उक्तात् कारणा- 'हेतूक्तितः प्रतिज्ञायाः सिद्धार्थाया यदुच्तरम्। दन्येन शेषेण कार्येण कारणानुमानं यथा नदीपूर विशेषाद- वचो निगमनं तत् स्याद्वाक्यस्यावयवोऽन्तभाक"॥ भूद् वृष्टिरिति। कार्यकारणयोरन्यतरदर्शनादन्यतरप्रतिपत्ति: इति। भाष्यकारोऽप्याह "निगमनस्थानीयं मैत्रेयीब्राह्मणम्" सामान्यतोदृष्ट-यथा सवितुरुदयगिरिमूर्धनि दृष्टस्यास्त- गिरिमस्तके दर्शनाद् व्रज्यातुमानम्। तथा च मनुरस्य नु- 1 D सहित :. 4 A D omit [तथा], suggection. मानत्रयस्य सद्धावं दर्शयति, प्राह्िपूर्वकत्वात् प्रतिषेधस्य- 2 D गमिष्यति. in B. 3 D स: 5 N. S. I. 1.41. 1 AD इत्यादि। ततः श्ञावर. 3 B प्रत्ययो. 6 Br. bh. v. IV. 5.4. 2 AB प्रत्ययत्वात्.

26 प्रमाणलक्षणे "आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्। अनुमानम् 27

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः" ॥ इति॥ संस्कारसहितार्थेन्द्रियसम्प्रयोगाद् व्याप्तिविज्ञानोत्पत्तिरिति अत्राप्रज्ञातमिति प्रत्यक्षप्रतिषेधः। अलक्षणमिति योजथितव्यम्; वैशेषिकादिवद् अन्वयव््यतिरेकयोर्मानस- पूर्ववदनुमाननिषेधः । अप्रतर्क्यमिति शेषवदनुमाननिषेधः। प्रत्यक्षान्तर्भावानभ्युपगमात्। अन्यथासिद्धिप्रयोजकसंशयाव- अविज्ञेयमिति सामान्यतोदृष्टनिषेधः। एतच्चानुमानत्रयं न्वयव्यतिरेकदूषणम्। तदभावे तयोरौत्सर्गिक प्रामाण्यमनप- व्याप्तिबलात्॥ वादं भवति प्रत्यक्षान्तर्भावपक्षे। अर्थापत्यन्तर्भवपक्षे पुनरन्य- अत्राह का पुनरियं व्याप्ति: ? किंच तस्यां प्रमाणम् ? थासिद्धा वर्थापत्तिरेव नास्तीति प्रापकाभावादेव कार्याभावः; न उच्यते। व्याप्तिरविनाभावः। अन्वयव्यतिरेकौ च तस्यां प्रतिबन्धकसद्धावात। प्रमाणम्। क: पुनरविनाभाव :- अग्निस्वरूपम्, आहोस्विद् न्वयव्यतिरेकौ व्याप्त्यादिलिङ्गमिति व्याप्याभावादेव व्याप्ति- धूमस्वरूपम्, अथवा तयोः कार्यकारणभावः, किं वा तत्त्वा- ज्ञानलक्षणकार्याभावः, न प्रतिबन्धकसद्धावात्। अन्यथा- न्तरम् ? यदा तत्त्वान्तरं तदापि किं स्वतन्त्रम्, उत सिद्धिर्यथा-अग्निसाभीप्यात पाषाणधूमयोः, क्वचित तदाश्रयम् ? यदा तदाश्रयं तदापि किम् अग्न्याश्रयम्, उत तत्तन्त्रत्वाद् यथा धूमपैङ्गल्ययोः, क्वचिदेककारणकार्यत्वाद् धूमाश्रयम, आहोस्विदुभयाश्रयम्- इति विकल्प; । अन्वय- यथा भस्मधूमयोः; क्वचित्2 कारणकारणत्वाद्3 यथा व्यतिरेकावपि किं प्रत्यक्षान्तर्भूतौ, आहोस्विदनुमानान्तभूतौ, पितामहपौत्रयोः, क्वचित्कारणेन समानाश्रयत्वाद् अकारणस्य अथवार्थापत्यात्मकौ-इति तत्रापि विकल्प; । कार्यान्वयव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धिः, यथा गुरुत्वात पाषाणस्य उच्यते। धूमाश्रय एव कश्चिद्धर्मोडविनाभाव इति पतने पाषाणगतरूपादिना तदीयपतनान्वयव्यतिरेकयोः, वदामः। स च नात्यन्तमभिन्नः, नाप्यत्यन्तं भिन्नः । किन्तु क्वचित्कारणप्रतिबन्धकाभावत्वात तस्य कार्येण सह अन्वय- तदात्मक एव कश्चिन्नियमविशेषः, तथा प्रतीतेः। न 2चैष व्यतिरेकयोरन्यथासिद्धि: यथा मणिमन्त्राद्यभावस्य धूमेन तयो: कार्यकारणभावोऽस्य धूमकनिष्ठत्वात्, कार्यकारणभावस्य सह, 'क्वचित्प्रतिबन्धकप्रतिबन्धकत्वात तस्य कार्येण सह चोभयनिष्ठत्वात्। तस्मात् तत्त्वान्तरमविनाभावः। न च अन्वयव्यतिरेकयो: अन्यथासिद्धिः यथा प्रतिमन्त्रस्य धूमेन स्वतन्त्र: नाप्युभयतन्त्रः, धूमेकतन्त्रत्वात्।अन्वयव्यतिरेकौ च सहेति। एवंप्रकारमप्यूह्यं प्रयोजकसंशयस्योदाहरणम्।। तत्र प्रमाणम्, प्रत्यक्षान्तर्भूतावनुमानान्तर्भूतावर्थापत्यन्त- भूतौ वा विरोधाभावात्। प्रत्यक्षान्तर्भावपक्षे भूयोदर्शन मन्त्रार्थवादानामन्यपरत्वाद् विषभक्षणादिवाक्यवद्य

1 M. S. I. 5. 2 AD चैंतयो: 1 द्वा [र? क] suggestion in D. 3 A D कार्यकारणत्वात्. 2 B omits क्वचितु. 4 D क्तचित्प्रतिबन्धकत्वातु.

29 प्रमाणलक्षणे अनुमानम् 29

थाश्रुतेऽर्थे न प्रामाण्यमिति मीमासकेनोक्ते वेदान्तवाद्याह- यथा - वृक्षोऽयं शिंशपात्वादिति। कार्यस्योदाहरणं यथा- सन्दिग्धं प्रयोजकं किं प्रमाणान्तरेण बाधाद्विषभक्षणादि- अग्निरत्र घूमादिति। अत्र द्वे वस्तुसद्भावसाधने स्वभावः कार्यं वाक्यस्य यथाश्रुतेऽर्थेSप्रागण्यम्, आहोस्विदन्यपरत्वादिति। तदेवमन्यथ सिद्धिप्रयोजकसंशयाभावेऽन्वयव्यतिरेकौ व्या- चेति; अनुपलब्धिस्तु प्रतिषेधहेतुः। इति स्वार्थानुमानम्॥ अथ परार्थानुमानम्। त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानं, पत्यादिग्रहण नमित्तमिति सिद्धम्। अतोऽनुमानात्मकत्व- कारणे कार्योपचारात। तद् द्विविधं प्रयोगभेदाद्, साधर्म्यवद् मेवान्वयव्यतिरेकयोरस्मद्दर्शने। कस्मात ? आप्तवचनात्। वैधर्म्यवच्च। नानयोरर्थतः कश्रिद् भेदः, अन्यत्र प्रयोगभेदात्। तथा हि भगवत्पादीय'वचनम्- तत्र साधर्म्यवत; यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तदसत; 2अन्वयव्यतिरेकौ हि पदार्थस्य पदस्य च। यथा खरस्य विषाणम्। नोपलभ्यते च क्वचिदेव प्रदेशविशेष स्यादेतदहमित्यत्र युक्तिरेवावधारणा ॥ इति उपलब्धिलक्षणप्राप्तो घट इत्यनुपलब्धिप्रयोगः। तथा स्वभाव- युक्तिरत्रानुमानलक्षणा, न पुनस्पर्क :; अन्यत्रान्वयव्यतिरेकयोः हेतो: प्रयोग :- यत्सत् तत् सर्वमनित्यं, यथा घटादि; सच्च स्पष्टमनुमानशब्देन3 निर्देशात्; तथाह्यन्वयव्यतिरेकौ विवादास्पदीभूतमिति। तथा यदुत्पत्तिमत् तदनित्यं, यथा प्रत्याह- 4अनुमानप्रदीपेन हित्वा सर्वाननात्मनः । घटादि; उत्पत्तिमच्च विवादास्पदीभूतमिति। तथा यत्कृतक

संसारै कावलम्बिन्या तदभावं धियेप्सति॥" तदनित्यं, यथा घटादि; कृतकं च विवादास्पदीभूतमिति। कार्यहेतो: प्रयोग :; यत्र धूमस्तत्राग्निः, यथा महानसादौ; इति वार्तिककारः। तस्मादुपपन्नं व्याप्तिग्रहणम्॥ अस्ति चेह धूम इति। वैधर्म्यवतः प्रयोग :; यत्सदुपलब्धि- अत्र केचिदाहुः। त्रिरूपाणि त्रीण्येव लिङ्गानि-अनुप- लक्षणप्राप्तं तदुपलभ्यत इति, 3[प्राप्तं सद् उपलभ्यते तत् सत] लब्धि:, स्वभाव, कार्यं चेति। परार्थानुमानवाक्यं च यथा नीलादिविशेष :; न चैवमिहोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य हेतूदाहरणावयवद्वयात्मकमिच्छन्ति। तत्र5 तेषां स्वार्थानु- घटस्योपलब्धिरित्येषोऽनुपलब्धिप्रयोगः। नित्ये नास्ति मानं तावदुपन्यस्यते। त्रिरूपाल्लिङ्गादर्थदक् स्वार्थानुमानम्। सत्त्तमुत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वं वा। संश्र शब्द उत्पत्तिमान् कृतको तत्रापि प्रथममनुपलब्धिः, यथा-न प्रदेशविशेषे क्वचिद् वेति वैधर्म्यवतः स्वभावहेतोरेव* प्रयोगः। असत्यग्नौ न भवत्येव धूमः। अत्र चास्तीति कार्यहेतोवैधर्म्यवतः प्रयोगः ॥ 1 B-दाय वचनम्. 4 Nai. s. IV. 15. 1 B वारण कार्योपचारात्. 3 [प्राप्तं सद् - सद् ] additional 2 Nai. s. IV. 22. 5 D omits तत्र. 3 D-शब्दी [ब्द] निर्दे, 2 AD यत्सद् [यदु]पलब्धिलक्षण- suggestion in D. प्राप्तं तदुपलभ्य. 4 B- रेष.

30 अनुमानम् 31 प्रमाणलक्षणे तदेतदसत। स्वभावादित्रयविलक्षणस्य कृत्तिकोदयस्य प्रत्य'क्षविरुद्धत्वादिः प्रतिज्ञादोषो न हेतुदोषः। ततश्र रोहिण्युदयलिङ्गत्वदर्शनात। नहि कृत्तिकोदयो रोहिण्युदयस्य कालात्ययापदिष्टे नाम हेत्वाभासो नास्ति, कालात्यया- स्वभावः। नापि कार्य, नाप्यनुपलब्धिः, प्रमाणाभावात्। तथापि कृत्तिकोदयो रोहिण्युदयस्य लिङगं दृश्यते। तस्मादेव प्रतिज्ञाभासाः । प्रत्यक्षविरुद्धः; अनुमानविरुद्धः, शास्त्र- न त्रीण्येव लिङ्गानीति॥ विरुद्ध:, अर्थोपत्तिविरुद्धः, योग्यानुपलब्धिविरुद्धः, अनुभव- त्रिरूपाण्येवेति, एतदप्यस्तत। पाञ्चरूप्यचातूरूप्ययो- विरुद्धश्चेति। अत्र च पक्षे केवलान्वयिनोऽन्वयव्यतिरेकि- दर्शितत्वात। परार्थानुमानवाक्यस्य द्वयवयवनियमाभ्युपग- मध्येऽन्तर्भावो विपक्षाभावादेव। विपक्षाद्वयावृत्तर्व्यतिरेकसद्- मोऽप्यनुपपन्नः, पच्चावयवत्व दर्शनात। 'तस्माद् यद् येन भावात। केवलव्यतिरेकिणो गमकत्वमेव नास्ति, "सहोपलम्भ- व्याप्तं पञ्चरूपं चतूरूपं वा, तत्तु लिङ्गमिति नियम: न त्रयं संस्कारात पुनर्धीर्येकदर्शनाद्" इति अनुमानलक्षणविधा- चतुष्टयं वेति4 परार्थानुमानवाक्यं च पञ्चावयवमिति स्थितम्॥ नात। कार्थं पुनर्वेदान्तग्रन्थे 2[ष्वापीत ? व्ववीत] हेतुप्राचु- केचित्पुनर्वेदान्तपक्षेऽपि त्रिरूपमेव लिङगं त्र्यवयवं च र्यदर्शनम् ? बाह्यतार्किकमुखपिधानार्थं नैयायिकपक्षप्रसिद्ध- वाक्यमिच्छन्ति। त्रिरूपत्वे लिङ्गस्य ज्योतिब्रह्मणगतं व्यतिरेकहेत्वङ्गीकरणवादेन तदुपन्यासात तत्प्राचुर्यदर्शन- 5सुरेश्रवरस्य वार्तिकं गमकमाहु :- मित्यस्मिन् पक्षे योजयितव्यमित्यलं प्रसङगेन। तस्मादनु- "सहोपलम्भसंस्कारात् पुनर्द्धीरये कदर्शनात्। मानमपि न व्यभिचरति॥ सानुमासम्भवस्तत्र व्यभिचाराय चेन्नहि॥" इति॥ ॥ अनुमानलक्षणं समाप्तम् ॥ त्र्यवयवं च7 वाक्यस्य कर्ममीमांसावार्तिककारपरित्यागे कारणाभावादिति। तथा सति असिद्धविरुद्धानैकान्तिक- सप्रतिसाधनाश्चत्वार एव हेत्वाभासा। प्रकरणसमस्य सप्रति- साधनेऽन्तर्भावः । अनध्यवसितस्य चानैकान्तिकेन्तर्भावः । 1 B प्रदर्शनात्. 5 B सरेश्वरवार्तिकम्. D तस्मादन्येन [येन]. 6 'Br. bh. v. IV. 3. 717. : D प्राप्तं. 7 D omits च. 4 D omits वेति. 1 D परत्वक्षाविरद्वत्वादि, 2 suggestion in D.

शास्त्रम् 33

शास्त्रम् शब्दविज्ञानग्रहणं प्रमाणान्तरे लक्षणव्याप्तिनिरासा- "शास्त्रं शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे विज्ञानम्"। र्थम् अनिरूपितकारणनिरासार्थं वा। यद्वा शब्दस्य विवक्षा- शास्त्रमिति लक्ष्यनिर्देशः, शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे लिङ्गत्वनिरासार्थम्। तथा च शाक्यभिक्षवः शब्दस्य विज्ञानमिति लक्षणम्। असन्निकृष्टेऽथें प्रमाणान्तरेणानधि- विवक्षाकार्यत्वाद् विवक्षालिङ्नगम्'। शब्दः शब्द इत्येव न गतेऽर्थे शब्दविज्ञाननिमित्त विज्ञानं शास्त्रम्। असन्निकृष्ट- कश्चिदर्थं बोधयति। ततश्र न शब्दविज्ञानादर्थविज्ञानं; किं ग्रहणम् अनुवादविसंवादनिवृत्यर्थेम। अग्निर्हिमस्य भेषज- तर्हि ? लिङ्गविज्ञानाल्लिङगिविज्ञानं, शब्दलिङ्गकं विवक्षा- मित्यादिशब्दविज्ञानजनिते विज्ञानेऽसंवादोऽस्ति। तथा नुमानं भवतीति मन्यन्ते। तत्र चेमं विभागमिच्छन्ति, यत्र अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतं तिष्ठतीति लौकिकशब्दविज्ञान- प्रत्यक्षेण प्रमाता स्वलक्षणलक्षणं परमार्थसत्यं प्रमेयमुपलभ्य जनिते विज्ञाने स्पष्टमस्ति विसंवादः। तन्नितृत्यर्थमसन्नि- विकल्प्य व्यवहृत्य प्राप्य चार्थमवस्थितः परस्मै विवक्षति कृष्टग्रहणम्। अर्थग्रहणमर्थासंस्पर्शनिरासार्थम्, अर्थोपेक्षिता- वाक्यम्। एतदुक्त भवति - "कल्पनापोढमभ्रान्तं स्वभावनिरासार्थ वा। 2तथाहि नधास्तीरे फलानि सन्ती- प्रत्यक्षम्। अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीति: कल्पना। त्यादिपुरुषवचनाद् उत्पन्नज्ञानमर्थग्राहिस्वभावं सत् नार्थ तया रहितं तिमिराशुभ्रमणनौयानसंक्षोभाद्यनाहितविभ्रमं संस्पृशति तद्वद् वेदजनितं सर्व विज्ञानमिति यत्संगिरन्ते, विज्ञानं प्रत्यक्षम्"। एषा सुगतसिद्धान्तव्यवस्था। तच्च प्रत्यक्षं तन्निरासार्थमर्थग्रहणम्। अथवा बहिर्गौस्तिष्ठतीत्येवमादि- परमार्थसत्यं स्वलक्षणमर्थमुपदर्शयति नानुमानवत् संवृत्तिसत्यं शब्दविज्ञानजनितं विज्ञानमस्तु वा, अर्थो मा वा भूदित्यर्थो- सामान्यमावेदयति; ततश्च नित्यं सविकल्पकं कल्पनाज्ञान- पेक्षितास्वभावमुपलभ्यते; तद्वत्सर्वमेव बेदजनितं विज्ञानमिति मुपनयति; ततश्चोदकादयर्थमुद्दिश्य पुरुषं प्रवर्तयति; ततश्च यन्मन्यन्ते तन्निरासार्थ्मर्थग्रहणम्। निरासप्रकारस्तु पुरुष- उदकादिस्वलक्षणं प्रापयति। स चैतानि प्रमाणफलानि दोषानुगमान्नदीतीरव क्यजनितविज्ञानस्य मित्थ्यार्थविष- क्रमेणासाद्य व्यवस्थितः परस्मै वाक्यं विवक्षति यत्र क्वचि- यतामात्रं केवलं भवति नार्थासंस्पर्शो ज्ञानानुरूपार्थसद्भावात। दिति। तत शब्दाख्यकार्येण वक्तविवक्षाख्यकारणानुमानं अर्थोपेक्षितास्वभावप्रतीतिरषि वक्तृदोषाशङ्कया श्रोतुरपराधाद् पारम्पर्येणार्थोपलब्धिपूर्वकादवस्तुविषयमपि वस्तु प्रतिलम्भ- भवति, न पुनः शब्दापर धादिति॥ यति, यथा सुगतागमेषु। यत्र पुनर्भ्रान्तिपूर्विकैव रचना भवति तत्र विवक्षानुमानेऽपि नार्थलाभो, यथा शैवाद्यागमेषु। 1 Ś. bh. under 1.1.5. 2 B D omit तथा हि. 1 A विवक्षालिङ्ग: शब्द :.

34 प्रमाणलक्षणे शास्त्रिम् 95

'एतदुक्त भवति-शब्दलिङ्गकमनुमानं सामान्यविषयत्वा- शस्त्रं द्वितिवम्। अन्रगेतृररमापप्रणेतृकं च। तत्र- दुभयत्रावस्तुविषयमप्येकत्र वस्तु प्रापयति नान्यत्रेति। किमेवं प्रणेतृकं स्त्रार्थप्रवृत्तप्रमाणान्तरनिरपेक्षम्। यथा-"ज्योतिष्टे- सम्भवति। सम्भवत्येव, दष्टत्वात्। अपि चाहु :- मेन स्वर्गकामो यजेते"ति। आप्तप्रणेतृकं स्वार्थप्रवृत्तप्रमाणा- "मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्धयाऽभिधावतोः। न्तरसापेक्षम्। यथा "अष्टका कर्तव्ये"ति। प्रमाणान्तरापेक्षणं मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति"॥ इति। चास्य प्रामाण्यस्थापनाय। प्रामाण्यस्थापनम् अप्रामाण्यहेतु- यद्यप्यत्र विवक्षानुमानमुभयत्रापि प्रत्यक्षवदेव प्रमाणत्वात् निराकरणार्थम्। प्रमाणान्तरापेक्षणं न साक्षात् प्रामाण्य- सम्यग्ज्ञानं, तथापि अवस्तुविषयत्वाद् वस्तुप्रतिलभ्यहेतु- सिद्धयर्थमित्यर्थः। तथा चोक्तं - "प्रामाण्यस्थापनं तु [त्वाहेतु ?] व्वं मित्थ्याज्ञानेना विशिष्टमिति मणिप्रदीप- स्याद्वक्तृश्रोत्रोर्धीहेतुसम्भवाद्" इति। तत्पुनः द्विविधं, विधिः प्रभयोरित्युदाहरणम्। तन्निरासार्थ शब्दविज्ञानग्रहणम। समन्वयश्चेति। तत्रेष्टाभ्युपायताज्ञानं विधिः, यथा शब्दविज्ञानमित्येतदेवार्थविज्ञानस्य प्रयोजकं, न लिङग- "जयोतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते"ति। भेदसंसर्गादिविलक्ष त्वादिरूपान्तरमिति ज्ञापनार्थं शब्दविज्ञानग्रहणमित्यर्थः । णार्थविषयं ज्ञानं समन्वयः । यथा-""तत्त्वममि", 2"अहं कथं पुनः शब्दस्य विवक्षालिङगत्वनिराकरणं ? विवक्षा- ब्रह्मास्मि" इति ॥ कार्यत्वे प्रमाणाभावात, नित्यत्वे च प्रत्यभिज्ञानप्रमाणसङ्गा- वात्, वर्णात्मकस्य तावद्वेदे च वक्तुरभावाद् विवक्षाकार्यत्वा- केचित्पुनरप्रणेतृकमेव शास्त्रमिच्छन्ति, न पुनराप्त-

सिद्धेर्वाक्यस्य। लौकिकवाख्यानां यद्यपि विवक्षाकार्यत्वेन प्रणेतृकं, पौरुषेयस्य वचनजातस्य बाह्यार्थप्रत्ययहेतुत्वे विवक्षालिङ गत्वमस्ति तथापि श्रोतुरनधिगतार्थपरिच्छ्रित्ति- तदहेतुत्वे च बाह्यार्थप्रामाण्यासम्भवाद् वक्तज्ञान लिङ्गत्वमा[त्रो- मुखेनैव विवक्षालिङगत्वमिति तस्य स्वार्थप्रामाण्यविघात- पक्ष?त्रापेक्ष]यात। बाह्यार्थधी हेतुत्व पक्षे तावद् वक्तृज्ञानसिद्धार्था- नुवादकत्वात् तद्हेतुत्वे ऽर्थविषयबुद्धे रेवानुत्पादकत्वात् सुतरामेव कत्वासम्भवात्। पदमान्नस्य च वाक्यभावमनापन्तस्य प्रयोगसमवायित्वासम्भवाल्लोकेऽपि तस्य विवक्षाकार्यत्वा- न बाह्यार्थव्याप्तो वा। आहुरपि च-"पौरुषेयाद वचनाद् सम्भवात्। सर्वप्रकारस्यापि वर्णात्मकपदात्मकस्य शब्द- एवमयं पुरुषो वेदेति भवति प्रत्ययो, नैवमर्थ" इति भाष्यमपि

जातस्य सुगताभिप्रेतकेवल विवक्षालिङ्गतवं नास्तीति विवक्षानु- अस्माकमनुगुणमिति। तदसत्, श्रोतुरनधिगतार्थगन्तृत्वे मानत्वनिराकरणप्रकार: ॥ वाक्यस्यानुवादकत्वासम्भवाद्, बाह्यार्थबुद्ध्युत्पत्ते: स्वसाक्षि- संवेद्यत्वादनुत्पत्त रसम्भवाद, अर्थविषयबुद्ध्यनुत्पत्तौ च 1- B D तदुक्तं. 2 A हेतुत्वाहेतृत्वमिथ्या, 3 D नापि विशिष्टं, 1 Chã.U. IV.8.7. 2 Br.U. I.4.10.

ममाणलक्षणे

तद्विषयवक्तृज्ञानानुमानस्य निर्बीजत्वात्। यदप्याहुः- "विधिसमन्वयभेदो नास्तीति सर्वस्य विधित्वादि"ति, तद्प्यसत। समन्वयादपि फलवन्निश्चितबुद्ध्युत्पत्तिदर्शनाद् विधिवत् समन्वयस्यापि प्रमाणत्वात्। तस्मादुपपन्नं उपमानम् शास्त्रस्य द्वैविध्यम्। अतो न शास्त्रमपि व्यभिचरति॥ सदशदर्शनाद असन्निकृष्टेर्थे ज्ञानमुपमानम्। यथा गोसदशगवयदर्शनात गवयसदृशो गौरिति ज्ञानम्। ।। शास्त्रलक्षणं समाप्म् ।। तदनुमानमेवेति चेन्न, व्यधिकरणत्वात। तथा हि- गवयसदशो गौर्गवयस्य 'गोसादृश्यत्वादिति नित्यः शब्दः पटस्य कृतकत्वादितिवद् व्यधिकरणो हेतुः। तर्हि स्मृतिरेवैषा नोपमानमिति चेद्, अथापि स्याद् यदायं पुरुषो नगरगः सन्नधिगतगुः, तदैवायमसीदर्थेन्द्रियसम्प्रयोगाद् अधिगत- गोसादृश्यः। ततश्च कुतश्चिन्निमित्तादरण्यमनुप्राप्तः गवयं पश्यन् समुद्बुद्धसंस्कारो गोगतसादृश्यमनुस्मरन् प्रत्येति गवयसदशो गौरिति2।

1 A साहश्यात्. The mention of Arthapatti 2 After गौरिति all the in Sabarabhāşya in the manuscripts continue context is as follows :- with योग्यानुपलब्धि etc. The 'अर्थापत्तिरपि-हष्टः श्रुवो वार्थोऽन्यथा Arthapatti portion must नोपपद्यते इत्यर्थकल्पना। यथा जीवति occur in this context. But देवदत्ते गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्या- unfortunately we do not दृष्टस्य कल्पना"। under get that portion in these Autpattikasutra.1-1-5. manuscripts.

अभाव: 39 भवति। न प्रमीयत इत्यत्र नञा भूतलाधारघटप्रमाणा- अभाव: योग्यानुपलब्धिनिमित्तकमर्थाभावज्ञानमभाव इति। दुत्पत्तिरुच्यते। अन्यसंसर्गि भूतलसंवेदनम्। भूतलसंवेदनस्य भूतलप्रतिनियमः । स च स्वयम्प्रकाशत्वाद् न बुद्धयन्तरव्रेद्यः। योग्यानुपलब्धिस्तु साक्षिसंवेद्या। ततश्र साक्षिचैतन्यव्याप्ता तस्माद् भूतलसंविदेव भूतलप्रतिनियता स्वयम्प्रकाशमाना सत्यनुपलब्धिरभावज्ञाननिमित्तमिति न तत्न काचिदनवस्था, नैव स्वभाव्यकार्यसामर्थ्यसामर्थ्यासम्भवादिपर्यनुयोगाव- बुद्धयन्तरवेद्यत्वविहीना भूतले घटोऽस्तीति व्यवहारमुत्पाद- यति। घटोपलम्भ सामग्रीसद्भावे सति भूतलप्रतिनियता काशः। येषां तु प्रमाणप्रमितरूपेण भावरूपतामापद्यमानः संविदेव भूतले घटो नास्तीति स्फुरति, तथाविघव्यवहारं प्रमाणाभावः प्रमेयाभावज्ञानहेतुरिष्टः तेषामनवस्था। प्रमाणात् चोत्पादयति। तस्मात प्रमेयान्तराभावात प्रमाणान्तराभाव प्रमाणाभावस्यापि प्रमीयमाणतया प्रमाणाभावज्ञानहेतुत्व- इति पञ्चैव प्रमाणानि इति। तदसत। भावाभावज्ञान- प्रसङ्गात। अथ प्रमाणाभावस्य प्रमीयमाणत्वं प्रमेयाभाव- तज्ज्ञातृतज्ज्ञप्तीनाम् अयःशलाकावद् अत्यन्तविलक्षणानामेंव ज्ञानोत्पत्तावनुगतं, स तर्हि कथम् असन्, अविद्यमा- साक्षिसंवेद्यत्वात्। यथा हि भावप्रमाणेषु प्रमात्रादिचतुष्टयं नोऽभाव: कार्य करिष्यति? न ह्यभावात भावोत्पत्तिः । साक्षिसंवेद्यम्, एवमभावप्रमाणेऽपि प्रमालादिचतुष्टयं अथापि स्यादकारणादपि प्रत्यवायः स्यात, नान्येकार- परस्परविलक्षणं साक्षिसंवेद्यमस्तीत्यप2 ....... एवानुपपत्तिः। अथ णात। न चैतदिष्टम्। यत आह- साक्षिसंवेद्यम [प आयते ? अपायते] भावप्रमाणादिकमप्य[प "स्वकाले यदकुर्वन् हि करोत्यन्यं नचेतनः । आयते ? अपायये]। तस्मादस्ति षष्ठं प्रमाणम्। अतोऽभा- प्रत्यवायोऽस्य तेनैव नाभावेन स जन्यते॥" इति वोऽपि न व्यभिचरति। तस्मात् प्रसिद्धत्वान्न परीक्षितव्यं प्रमाणानुदयस्य साक्षिवेद्यत्वे न कश्चिद्दोष इति तद्म्युप- निमित्तमिति भगवतो वृत्तिकारस्य प्रस्थानमुपपन्नम्। गन्तव्यम्। तस्मात प्रमाणाभावात् प्रमेयाभावनिश्चयः । प्रमाणसम्प्वविचार: तदेवमेतानि षट् प्रमाणानि जैमिने:॥ न चैषा प्रमाणानां सम्पुवः, यथा केचिदाहु :- दूराद् अत्र केचिद् अभावाख्यं प्रमाणं नेच्छन्ति, प्रमेया- गिरिमस्तके कृशानुरनधिगतोऽपि पुनरन्तिकाद् धूमादनुमान- भावात। तथाहि नास्तीति प्रमीयत इत्यर्थाभावः। ततश्च स्यापि गोचरः। पुनरप्यन्तिकादिन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्य- इह भूतले घटो नास्तीति, भूतले घटो न प्रतीयत इत्युक्त 1 B पलम्भि: 2 Some letters are missing 1 AB प्रत्ययत्वायेस्य. here, in all the Mss.

40 प्रमाणलक्षणे अभावः 41

प्रत्यक्षप्रत्ययेनापि विषयीक्रियत इति; यस्मात तत्रापि कानामस्माकञ्चाविशिष्टम्। ज्ञप्तौ तु विशेषः। ज्ञानस्व देशकालादिविशेषणविशिष्टः कृशानु: अनधिगतार्थसन्नि- स्वरूपं प्रामाण्यं च फलानुमेयम्। कर्ममरीमांसकार्ना तावम्न कर्षप्रत्ययेनापि विषयीक्रियत इति प्रमाणैः परिच्छ्विद्यते। अथ ज्ञानोत्वत्तिसामग्रीनिष्पन्नमस्याप्रामाण्यजन्म। किं तर्हि? नैवाभ्युपगम्यते, पूर्व तर्हि प्रमाणम् अनधिगतार्थ- दोषान्वयव्यतिरेकानुबिधायित्वदोषा [न्निद्धनम्? न्निष्पन्नम्]। परिच्छेदकत्वात; उत्तरमप्रमाणमनुवादकत्वादिति नास्ति यथा हि चक्षुरादिज्ञानोत्पत्तिकारणान्वयव्यतिरेकानुविधायि- प्रमाणसम्पुवः ।न क्वचित ...... स्थै ...... त्य वियुज्यते प्रमाणानां त्वात् ज्ञानोत्पत्तिकारणकारितमेव ज्ञानस्य प्रामाण्यम्, एवं समानविषयत्वनिराकरणा। समानविषयता हि प्रमाणानां दोषान्वयव्यतिरेकानुविधायित्बाद् दोषकारितमेवाप्रामाण्यस्य सम्पवः । स च प्रयत्ना [न्निरस्ति ? निरस्यति] इति नास्ति जन्म। ज्ञप्तावपि न साक्षिमात्राद् अप्रामाण्यस्फुरणं, यथा प्रवव्यवस्थाविभागोऽपि। किन्तु, वेदवित्समये विषयविभागात् साक्षिस न्निधिमात्रकृतं प्रामाण्यस्फुरणम्। नैव तावन्मात्रकृतम- सर्वप्रमाणानां यद्यपि परमात्मत्वमेव सर्वप्रमाणाविषयः, तथापि प्रामाण्यस्फुरणं; किं तर्हि ? बाधकप्रत्ययकारणदोषज्ञानं ? विविधविचित्रबहुतरोपाधिपरिच्छिन्नाभावेन भूमाल्पभावाय ज्ञानकृतम् ]। एतदुक्त भवति कारणदोषज्ञानादिद्वारमन्तरेण विभागोपपत्त विषयविभागोपपत्तिरिति अलं प्रसङ्गेन ॥ साक्षिसन्निधिमात्रादेव प्रामाण्यस्फुरणं नास्ति। किन्तु, बाधकप्रत्ययकारणदोषज्ञानद्वारेणैवेति। कुत एतदिति चेद् स्वतःप्रामाण्यवादः यावदपवादक न पश्यति तावत प्रामाण्यमेवेत्यव्याहतप्रामा- अन्यद्प्यनुसरामः। स्वतश्चैषां प्रामाण्यं, न परतः। ण्यामुभवोत्सर्गप्राप्तिदर्शनाद् अपवादकोत्पत्तौ अप्रामाण्यानु- तच्च स्वतःप्रामाण्यम् उत्पत्तौ ज्ञप्तौ प्रवृत्तौ यद् भवति। भवदर्शनाच्च। प्रवृत्तावपि विज्ञानं [ज्ञा ? जा]तमपि फल यत्सामग्रीप्रयुक्तं ज्ञानजन्म तत्प्रयुक्तमेव तस्य प्रामाण्यं नोत्पादयति, दोषोत्पन्नत्वात। तथाहि, उत्पन्नस्य ज्ञानस्य जन्मन्युत्पत्तौ स्वतः। यन्निमित्त ज्ञानस्य स्वरूपस्फुरणं फलजनकत्वमुत्सर्गप्राप्तमपि न भवति दोषोत्पन्नत्वादिति तन्निमित्तमेव तस्य प्रामाण्यस्फुरणमिति ज्ञप्तौ स्वतः। प्रवृत्युपरमोऽ[व्यक्त ? प्य]स्य परत एवेति प्रवृत्तावपि परत ज्ञानजन्ममात्रादेव ज्ञानफलं न सहकार्यन्तर व्यापारापेक्ष- एवाप्रामाण्यम्। फललोत्पादनशक्ति विकलमेव तदुत्पद्यते। येति प्रवृत्तौ स्वतः। एवमुत्पत्तौ ज्ञप्तौ प्रवृत्तौ च स्वत एव दोषफलोत्पादनशक्तिविकलोत्पत्तिश्च फलोत्पादनप्रतृत्त्युपरम प्रामाण्यम्। तत्रोत्पत्तौ प्रवृत्तौ च स्वतःप्रामाण्यं कर्ममीमांस- इत्यर्थः। एवमुत्पत्तौ ज्ञप्तौ प्रवृत्तौ च परत एवाप्रामाण्यमिति स्वतः- 1 Scme letters are missing 3 A B. कममीमांसता (क) नुस्वारकं प्रामाण्यवादिनां स्थितिः। कारणान्नैर्मल्यगुणात्प्रामाण्योत्पत्ति:, here, in all the Mss. चापि विशिष्टम् ? कारणदोषाच्चाप्रामाण्योत्पत्तिरिति चेत्, तन्न। नैर्मल्यान्मला- 2 B omits व्यापार,

42 प्रमाणलक्षणे अभाव: 43 भावात्प्रामाण्यस्य भावस्योत्पत्त्यसम्भवात् दोषप्रतिबन्धस्य कल्पना युक्ता। न तु तदभावस्य कारणत्वकल्पना। अन्वय- सत्यपि प्रमेये निवर्तते। यथा स्वाश्रयदेवदत्तमरणे चक्षुः सत्यपि व्यतिरेकयोस्तावताप्युपपत्ते: मलशब्दोपपत्तेश्च। का शक्ति: रूपेडतो निवर्तते। यानि पुनः व्यवहाराविसंवादकानि प्रमाणानि प्रतिबन्धकारिणी, कारणमलशब्दप्रवृत्तेः। तस्मादसदेतत् तान्यतर्कपीडितं प्रमातारमाश्रित्य अतर्कपीडितानधिगतार्थाधि- प्रामाण्योत्पत्तिर प्रामाण्योत्पत्तिश्च कारणदोषाद् इत्युत्पत्तावुभयं गमाय प्रवर्तन्ते। कमेकाण्डप्रामाण्यप्रसादलम्यं तद्दि प्रकाशि- परत इति॥ तम्। तर्कबाधितयोस्तु प्रमातृप्रमेययोरुभयाभावात तर्कार्थापरो- अस्तु तर्हि प्रवृत्तिसामर्थ्यज्ञानसंवेदनज्ञानेभ्यो यथा- क्षबाधकप्रत्ययदृष्ट्या निवर्तन्ते। यथा भग्ने घटे मृतस्य देव- विभागं प्रामाण्यावगतिः, अप्रामाण्यावगतिश्च बाधकप्रत्यय- दोषावगतेरिति ज्ञप्तावुभयं परतः । तच्च नेष्यते। एतेषामन्यत- दत्तस्य चाक्षुषज्ञानंततो निवर्तते। तकेंऽर्थेऽपरोक्षबाधे ज्ञानेऽपि मापेक्षणाद् अनवस्थानात। वेदस्याप्तोक्तत्वगुणज्ञानात् तदसद्धनाभावे यौक्तिकदेहव्यतिरिक्तात्मज्ञाने जातेऽपि तद- प्रामाण्यावगतिः, प्रामाण्यावगतेश्च तस्याप्तोक्तत्वगुणावगति- नुसन्धानाभावे 5 प्रतिहतदेहात्मप्रमातृप्रमेय'त्वपदपरोक्षप्रतिभा- रित्यन्योन्याश्रयत्वात्। प्रामाण्यमुभयत्रापि परतः। अज्ञान- दट्या प्रमातृप्रमेयसद्भावात् ब्रह्मज्ञानाद् अपरोक्षप्रमातृप्रमेयाः2- धर्मत्वाद् अप्रामाण्यम्। इति चेन्न :; अप्रयोज [का? कत्वा]व। यावन्न निवर्तन्त इत्यक्षादीनां तत्त्वावेद कप्रामाण्यानम्युपगमेऽपि तथाहि-ज्ञानघर्मत्वाद् अप्रामाण्यमुभयत्र परत आहोस्विद् न प्रामाण्यविरोधः । विषयविभागाश्चैषामुक्ता एव संक्षेपतः । अप्रामाण्यमित्येतदेव तत्र प्रयोजकमित्यस्ति प्रयोजकसंशयः । पुनरपि त्रिदिते पुनश्च संक्षिप्यते। तच्च प्रतिपत्तिसौकर्याय। तस्माद् दुष्टमेवानुमानम्। तन्नोभयमुभयत्र स्वत इति यत्र त्रिपादममृतं दिवि द्योतने सुखे वावस्थितम् उपनिषत्प्रमेयं सम्भवति विरोधात्। न च प्रामाण्यं स्वतः, अप्रामाण्यं परत परं ब्रह्म। पादोस्य विश्वा भूतानीति प्रपञ्नः। स च इति सम्भवति; परतःप्रामाण्यनिराकरणात् स्वतःप्रामाण्य- प्रत्यक्षादिप्रमेयः। अथवा विश्वादिलक्षणं पादत्रयं यथासम्भवं समर्थनाच्च। तस्मात् सिद्धं पक्षान्तरनिराकरणात् स्वतः- यथाविभागं च प्रत्यक्षादिप्रमेयम्। तुरीयस्तु पादो भूमाख्यो प्रामाण्यम्।। एतानि च षठू प्रमाणानि यावत् प्रमातृप्रमेयसद्धाव- निष्कलङ्कचैतन्यधातुर्निरतिशायानन्दस्वभावो वेदान्तप्रमाव- स्तावत् प्रवर्तन्ते। तयोरन्यतरनिवत्तावुभयं निवर्तते। 2तत्र गम्य इत्येष प्रमेयविभागः । तस्मादुपपन्नेयं प्रसिद्धिः षट तत्त्वावेदकं प्रमाणान्तरमाश्रित्य प्रवर्तन्ते। ब्रह्मज्ञानात्तत्निवृत्तौ प्रमाणानि जैमिनेः इति॥ 1 A प्रसिद्धे :. 2 B omits तत्र-प्रवर्तन्ते. 1 B omits प्रमेयत्व-प्रमेय. 3 B omits यथासम्भवं 2 B adds क्षय :.

44 प्रमाणसक्षणे अभाव: 45 पादुत्रयं भगवतः परिरभ्य विष्णोः श्रीदेवेश्वरपादपद्मरजसा सदः पवित्रीकृतः साफल्यमेति सकलोप1निषत्सहाङगैः। सर्वज्ञात्ममहामुनिः प्रकरणं चक्रे त्रिकाण्डीगतम। सर्व प्रमाणमपरं पुनरेकमेव यस्त्वेतत्पुरुषोऽवगच्छति स वै भूमण्डले पण्डित- पादारविन्दमिति बेदविदां प्रसिद्धिः । स्तद्वत्तार्किकदुर्विदग्धदमने दक्षो मुमुक्षुर्भवेत॥

पादत्रयं समवगूहतु वा प्रमाण- श्रीश्रेष्ठानन्दपादशिष्याः श्रीदेवानन्दपादाः । मक्षादिलक्षणमतश्चरितार्थमस्तु। श्रीदेवानन्दपादशिष्याः श्रीदेवेश्वरपादाः। पादं तुरीयमवगूहतु निर्विभागं श्रीदेवेश्वरपादशिष्याः श्रीसर्वज्ञात्मपादाः। भूमानमेव सकलोपनिषन्मुरारेः ॥

यस्य त्रयं त्रयमपि त्रयमत्र यस्य तदीया कृतिः वाच्यं त्रयस्य तदभिन्नमविद्ययैव। ॥ प्रमाणलक्षणं समाप्तम् ॥ 2 निर्मुक्तमक्षरमनन्वयमप्रमेयं ज्ञानैकविग्रहमहं प्रणतोऽस्मि विष्णुम्॥

एतन्मया सकलजैमिनितन्त्रवस्तु सम्यङ निरूप्य तद्बाधनवर्त्मनेव। तस्योपबंहणतया कथितं प्रमाण- सामान्यभेदगतलक्षणमादरेण॥

1 B .... नि ... सहाङ्ग :. 2 A निर्मुक्तमनन्वयमक्षरस्.

NOTES

Page 1, lines 1-4. प्रणम्य विष्णुं etc. Following the usual orthodox practice Sarvajnātman begins his work Pramānalaksumam with a prayer to his favourite deity Visnu. The line आचार्यपरम्परागतं resembles the line निपुणाचारयपरम्परागतं in the. verse 1. 83 of the Samksepaśārīrakam. The stanza also resembles the benedictory stanza in the Nyāyasāra of Bhāsarvajña :- प्रणम्य शम्भुं जगतः पति परं समस्ततत्त्वार्थविदं स्वभावतः । शिशुप्रबोधाय मयाभिधास्यते प्रमाणतद्भेदतदन्यलक्षणम्।। The benedictory stanza in the PL. indicates the four anubandhas ( anubandhacatuştaya) viz., Vişaya (subject matter); prayojana (purpose), Sambandha (connection), and adhikārin (person for whom the work is written). Here the adhikārin is sisu or bāla (the pupil), vişaya is prmāņasāmānyavisesalaksaņam, and prayojana is prabodha or real knowledge. The name Pramānalakșaņa at once explains the subject matter (visaya) namely pramānas as well as its sambandha or connection with the method of treatment adopted in the book. P.1, 1. 5 तस्य निमित्तपरीछटिः JMS. 1.1.3. This is the pratijñāsūtra of Dharmanimittaparīkșā - carrying an examination of the authorities on Dharma in detail. P.1, 1. 6 सत्सम्प्रयोगे etc. JMS. 1.1.4. The meaning of the sūtra is that pratyaksa is that which generates the cognitions when there is contact of the sense organs with their objects. P. 1, 1. 6 Vrttikāra referred to here is' Upavarșa whom Bhāşyakāra Śabarasvāmin (200 AD) quotes in his Bhāsya under JMS. 1.1.5. P.1, 1. 6 चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म :- JMS. 1.1.2. Dharma is defined as चोदनालक्षण in the sense that it is known only by one authority viz., the Vedas,

48 49 P.1, 1. 11 तच्च तद्रूपं Codanalaksanarupam. The idea bere is that Dharma is the prameya or object of Pūrvamīmāmsa and Brahman The term prama is used here for avoiding pramābhāsas (the is the prameya of the Uttaramimamsa. The nature of the' resemblance of pramā). Sarvajñātman enumerates them as authority for Dharma and Brahman is Vidhi and Samanvaya as samśaya (doubt), Viparyaya (error), Tarka (false assumption), shown respectively by the sutras चोदनालक्षणोऽयों धर्मः (JMS. anadhyavasāya (indefinite cognition), Vikalpa (indecision), 1.1.2) and तत्तु समन्वयाव (BBS. 1.1.4.) anuvâda (restatement) and smrii (recollection). Gotama in his

P.2, 1. 3 सा पुननकतव्या Here sarvajniatman elucidates the view of Upavarșa quoted in the Sabarabhāsya. According to (NS.1.1.) includes संशय and तर्क as padarthas. Prasastapada in Upavarșa the sūtra dEu fafauaifg: is not a nimittaparīkșāsūtra his Bhasya on the Vaiseșikasūtras classifies Buddhi or intelligence as explained by Sabaraswämin. The negative particle 'na' is to into two namely Vidyā (real knowledge) and Avidyā (false be supplied to the sutra and it means that the Dharmanimitta - knowledge) and includes samśaya, Viparyaya, Anadhyavasāya and the nature of authority on Dharma - need not be examined, in Svapna (dream) into Avidyā. (See. P Bh. p. 520). Tarkasangraha view of the fact that he function and scope of all pramānas enumerates three kind of Ayathārthānubhava as samsaya, including codana are well known. Viparyaya and Tarka.

P.2, 1. 7 यत प्रमाणं न तद््यभिचरति etc. Sabara asserts that P.3, 1.19 कत् कर्मफलव्यवच्छेदार्थ साधनग्रहणम्. The word Sadhana fredom from error is one of the essential conditions of perception is used for differentiating the Karta (the agent), Karma (the and that which is erroneous is not perception. This idea is action) and phala (the result). followed here. P.2, 1.9 तत्सतोव्यंत्य येन P.4, 1. 2 प्रमाणं तत्वावेदकमतत्वावेदकमिति - Sarvajnatman classi- etc. Here Upavarsa's view is mentioned. It is argued that a pramana, for example perception, fies the nature of valid knowledge into two types namely Tattvāvedaka and Atattvāvedaka. Tattvāvedaka is that valid is nöt always an authority - in that it produces invalid knowledge the only result of which is the nivrtti (returning) from cognitions like "g ad (this is silver), when there is no real false knowledge (ajnana) (तत्राज्ञाननिवृत्तिमात्रफलम्), forexample, the silver but only nacre. This objection is to be answered as fellows. The instance of perception cited here is not a genuine knowledge resulting from the Mahavakya तत्त्वमसि. The one in that it generates only a semblance of pratyaksajñāna i.e. Atattavedaka is that cognition which is experienced in the pratyakşābhāsa - in as much as it is sublated by the succeeding phenomenal world (व्यवहारनिर्वाहकम्). According to Advaitins all cognition - नात्ररजतं (there is no silver here) or नेदं रजतं (this is the Vidhis (or the Vedic injunctions) and other means of valid not silver). So Vrttikāra Upavarşa modifies the pratyakșasūtra knowledge which are based on the idea of duality are valid only up to the time that the knowledge of Brahman is attained. (cf. thus - तत्सम् प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म सत्प्रत्य क्षं and distinguishes the satpratyaksa from the pratyaksābhāsa (resemblance of तस्मादहं ब्रझ्मास्मि इत्येतदवसाना एव सवें विधयः सर्वाणि चेतराणि, प्रमाणानि। percôption). This is what is explained by Sarvajñātman thus - Śankara on BBS. 1.1.4.). Sarvajñātman, being an Advaitin, has तत्सम्प्रयोगात् तद्विषयं विज्ञानं प्रत्यक्षम् अन्यसम्प्रयोगादन्यक्षियं विज्ञानं to accept that the real knowledge (Yatharthajñana) is the knowledge of the Supreme Being and all other knowledge is प्रत्यक्षाभासम् । false. So he classifies the means of knowledge into two divisions P. 1. प्रमासाधनं प्रमाणम् The definition of pramana is given namely Tattvāvedaka and Atattvāvedaka. This view is expressed here. The distinctive cause of valid knowledge is evidence. in the Vedantaparibhasa as तथा च अबाधितपदेन ससारदशायमबाघितत्वं etc, (VP. p. 5).

50 S1

P.3, 1.17 संवित means knowledge. Samvidābhāsa it was Siva in the shape of an owl who revealed to Kanada the means resembalnce of knowledge. Vaiśeșika system. P.3, 1. 8 बाह्लीक Name of a despised man of Panjab. P.9, 1. 6 तस्माद् योग्यतालक्षण एवार्थेन्द्रियसम्प्रयोग: । Sarvajnatman refutes the six-fold classification of sambandha because of its P.3, 1.14 मुद्रामुद्रित प्रतिमुद्रान्याय. The maxim of copying a stamp impropriety. According to him Yogyatālaksanasambandha is from an original stamp and another one from the copied stamp enough for the contact of sense organs. with their objects. The and so on. Yogyatālakşanasambandha means that a particular sense P.4, 1. 9 जडार्थसंविदवच्छेदमुखेन due to the distinguishing organ is fit for a particular object or a particular object is knowledge of the objects in the Prapañca (Jada) or world. fit for a particular sense organ - इदमिन्द्रियमस्यार्थस्य योग्यम्। अयं वार्थो चक्षुरादेरिन्द्रियस्य योग्य इत्यनयोरस्ति परस्परं योग्यतालक्षणः सम्बन्धः। P. 4, 1. 15 अर्थन्द्रियसम्प्रयोगात सम्प्रयुवतेऽर्थे प्रत्यक्षम्. Pratyaksa is Therefore, he observes that Arthendriyasamprayoga is yogyatāla- defined as that which is produced by the proper contact of the ksana i. e. proper contact of sense organs with their objects. sense organs with their objects. The word Samprayukta (proper तस्माद् योग्यतालक्षण एव अर्थेन्द्रियसम्प्रयोगः । contact) is used here for avoiding the erroneous cognition of silver on the shell. P.9, 1. 7 अपरं प्रत्यक्षलक्षणम्. Sarvajnatman gives another definition of Pratyaksa as स्वार्थजन्य प्रमासाधनं प्रत्यक्षम् i. e. perception P.4, 1. 18 अर्थग्रहणं तु ज्ञातरि सत्यस्तति च निरालम्बनतानिरासार्थम्. The is the peculiar cause of valid knowledge that produced by its word artha in the definition अर्थ न्द्रियसम्प्रयोगात् etc. refutes the object directly. स्वार्थ means स्वस्य अर्थः, विषयः तस्माज्जन्यं स्वार्थजन्यम्। Nirālambanavāda of the Yogacāra school of Bauddhas according P.9, 1.13 तद् द्विविघं, निर्विकल्पकं सविकल्पकं च। Pratyaksa is of to which all cognitions are devoid of real objects. They accept two. kinds Nirvikalpaka (indeterminate) and Savikalpaka the reality of cognitions but deny the reality of the objects they (determinate). Sarvajñātman defines Nirvikalpakapratyakșa as present. According to Sarvajñatman the kind of reality ((er) the knowledge of the mere vastu or object without any differen- which exists in the knower (जञाता) and the knowledge (ज्ञानं), also tiating appearance. Savikalpaka is the knowledge of an object exists in the known objects (ज्ञय). Therefore the view of with its differentiating qualities. The etymology of the word unreality of objects propounded by Mahāyāna Buddhists is Savikalpaka is विकल्पो भेदः । सह विकल्पेन वर्तंत इति सविकल्पकम्. refuted - सवंथा माहायानिक: पक्षः प्रत्युक्तः। It is Kumārila who introduces for the first time the distinction of the two kinds of perception Nirvikalpaka and Savikalpaka. P.6, 1. 4 षोढा सम्बन्ध: सम्प्रयोग: Here Sarvajniatman enumera- tes and illustrates the Nyāyavaiśeşika view of six varieties of P.9, 1.18 अन्ये पुनराहु: Here the view of Sabdikas (grammarians) contact namely samyoga (conjunction), Samyuktasamavāya is elucidated. According to them Vikalpa means Śabda - (intimate union with the conjoint) Samyukta-samaveta-samavāya विकल्पः शब्दः, तेन सह वर्तत इति सविकल्पकम् (Cf. न सोडस्ति प्रत्ययो लोके यः (intimate union with the intimately united with conjoint), शब्दानुगमाह्टते। Vakyapadiya I. 123). So Savikalpaka knowledge Samavāya (intimate union) Samavetasamavāya (intimate union is brought about by sabda and Nirvikalpaka is that which is not so. with the intimately united) and Viśeşanaviśeșyabhāva (connection They do not accept Nirvikalpaka of the attribute with the subject). P.9, 1.22 बालमूकादीनामपि The idea is borrowed from Kumarila. P.6, 1.17 औलूक्यं दर्शनम्. The philosophy of Kanada i.e the (Cf. अस्ति ह्वालचनाज्ञानं प्रथमं निर्तरिकल्पकम्। बालमूकादिविज्ञानसद्टशं Vaiśeșika Philosophy. According to tradition (See Praśastapāda) शुद्धवस्तुजम् SV. 4.112 - "At first there is cognition, which is mere

52

apprehension and non-reflective which resembles the cognition nature of reality. According to Nyayabindunika by Dharmottarā- of a child or the dumb"). cārya, the extreme limit of meditation is that stage where reality P.10, 1.4 अपरं द्वविध्यं etc. Sarvajñātman elucidates the other just falls short of being revealed fufly. (Cf. argoriaeara: two divisions of Pratyaksa namely Yogipratyaksa and Ayogi- प्राक्त्तन्यवस्था स्फुटाभत्वप्रकर्षपर्यन्त उच्यते । NBT. p.15) .. pratyaksa. According to him Yogipratyaksa is the knowledge of the Yogins or the Mystics who by means of their superhuman P. 13, 1. 13 ननु अपरमपि प्रत्यक्षम् etc. Sarvajnatman does uot powers as anima etc which are obtained through the jnana and đefine Išvarapratyaksa, because Iśvara has no buddhi or intellect. karma, can perceive objects connected with past, future and God's knowledge in fact stands on an altogether different levet present and imperceptible to others. Here it may be noted that from our own and the divisions and the definitions of the human all the Indian systems except Cārvāka and Mīmamsa believe in knowledge ought not to be extended to the divine. yogiprat yaksa. According to Nyāyavaiśeşika the savikalpaka P. 14, 1. 13 अत्र च बुद्धिजन्मेति etc. In the Pratyaksasutra is of two kinds ordinary and extraordinary. Ordinary percept is six fold according to the six sense organs. The extraordinary namely तत्सम्प्रयोगे etc., the word जन्म is used in the compound ward percept otherwise called pratyasatti is three-fold namely afasoH to denote that the action of the intellect in a cognition sāmānyalakșanā, jnānalakşaņā and Yogajalakșaņā. The example like pratyaksa becomes valid only at the time of its generation and there is no another (continuous) action of it for its fruits. of the first kind is the knowledge of ara and that of the second is the knowledge of the fragrance of a sandal wood. The third In support of this idea, Sarvajnatman quotes the stanza surgre: kind yogaja belongs exclusively to yogins, who by means of #ri fa etc. from the Slokavārtika. (Pratyaksa-Śloka.54). their superhuman powers, can perceive objects imperceptible to others. The Mimāmsakas do not accept the yogipratyaksa. P.15, 1. 1 साधनधर्मदर्शनाद etc. This is the definition of Kumarila says that the perception of mystics cannot go beyond Anumana given by Sarvajnātman. According to this definition the limits of ordinary perception (Cf. न लोकव्यतिरिक्तं हि प्रत्यक्षं inference is the knowledge arising in a dharmin associated with योगिनामपि SV. 4-28) the sdhyadharma due to the sdhanadharma (seeing of the hetu). Sådhana means hetu (probans) and sādhya means ascertaining of P. 10, 1. 15 यत्राप्यतिशयो etc - According to Sarvajnatman a a thing (Probandum). yogin can perceive an object due to mere contact of his mind with the object. For example he takes the example of Arjuna's P. 16, 1. 3 असिद्धेनक etc. The quotation is from Kumarila's Ślokavartika. (Anumāna - śloka No. 25) vision of Visvarupa due to the blessings of Srikrsna as stated in the Bhagavadgitā. Here sarvajñatman quotes the stanza P. 16, 1. 5 एकदेशदर्शनाद् etc. The passage is quoted from येत्राप्यतिवयो etc from Suresvara's Brhadaranyakopanisadbhasya- Sabara's Bhasya under Autpattikasūtra (MD. p. 8). vārtika (2.4.176) P. 13, I. 4 अन्ये पुनः etc. Here Sarvajnatman refutes the view P.16, 1. 7 द्विविधमनुमानं सामान्यतोहष्टं विशेषतोदृष्ट च. Sarvajnat- man discusses the two kinds of anumana, viz., Samanyatodrsta and of Dharmakirti (600 A. D.). (Cf. भूवार्थ भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं Viseşatodrsta (generally perceived and particularly perceived). योगिज्ञानम् । NB. p. 14) Dharmakirti was a Buddhist and the Praśastapāda in his Bhāsya on the Vsiśeșikasūtras distinguishes Buddhist epistemology is found given in his Nyāyabindu. anumana into two namely दृष and सामान्यतोहष्ट. (Cf. तत्र दृष्टं Dharmakirti says that the mystic cognition (Yogijñāna) is that प्रसिद्धसाष्ययोस्त्यन्तजात्यभेवेऽनुमानम्। प्रसिद्वसाध्ययोरत्यन्तजातिभेदे लि्वानु- which is produced by the extreme limit of meditation upon the मे व वर्मंसामान्यानुवृत्तितोऽनुमानं सामान्यतोद्श्टस्- PBh. 563).

54 55 P. 16, 1.14 तत्पुनद्विविधम The division of anumana as svartha and parartha is also accepted by Sarvajñatman. This division is reason), विरुद्ध: (contrary reason), अनकान्तिक (discrepant reason), not found in the aphorisms of Gotama and Kaņāda. It is first अनध्यवसित (co-existing with the sāddhya only partially), me tioned in the Prasastapāda's Bhāsya on the Vaisesikasūtras. कालात्ययापदिष्ट or बाधित (contradicted reason), प्रकरणसम (counter- (See for details :- Jwala Prasad - History of Indian Epistemology- pp 241-243) Etymologically svārtha and parārtha respectively balanced reason) and सप्रतिसाधन (which is confronted by another me an what is intended for oneself and what is intended for proving the very opposite probandum). The names of several hetvābhasas are not in the same in all the treatises like Gotama- anotber. (स्वस्य परस्य वार्थ प्रयोजनं यस्मात तत) Svarthanumana is sūtra, Kanādasutra etc. Gotama names the five as Hoyfar, useful for removing one's own doubt whde Parārthānumāna is employed when a conviction is sought to be produced in the विरुद्ध, प्रकरणसम, साध्यसम and अतीतकाल (See NS. 1.2.4-5) while mind of another. Sarvajñātman defines svārthānumāna as Prasastapāda in his Bhāsya on the VS. discusses four hetvābhāsas paropadeśanapeksa (inference without enlightening others) and namely असिद्ध विरुद्ध, सन्दिण्व and अनध्यवसित (see PBh. p. 304). parārthānumāna as paropadeśasāpeksa (inference enlightening P.20, 1. 12 तुलायां प्रमाणप्रमेयव्यवहारवत्. This analogy corres- others). ponds to the Nyayasutra तुलाप्रामाण्यवत् (NS. 2. 1.16). There P.16, 1.16 प्रतिज्ञाहेत्दाहरणोपनय etc. This originally forms the however is no objection for since the hetu has the character of 32nd sutra of the Ist Ahnika in the Ist Adhyāya of the Nyāya- both असिद्ध and विरुद्ध, the hetu might be mentioned under both. sūtras of Gotama. Later Naiyāyikas make the parārthānumāna Thus a balance when it serves as an instrument to weigh consist of five parts or limbs (avayavas) namely Pratijña (Asser- becomes a Pramana, while when one tests its correctness, the tion), Hetu (Reason), Udāharana (proposition or example), same balance becomes a prameya, so that one and the same Upana ya (Application) and Nigamana (Deduction or conclusion). prameya is called by different names; even so one and the same This is called Pañcavayava in a syllogism. hetu might be called by two different names असिद्ध and विरुद्ध. P.16, 1.17 प्रतिज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्धानप्रत्याम्नाया :- statement is originally found in the Prasastapāda's Bhāsya on the This P.21, 1. 13 कालात्ययापदिष्टः- This hetvabhasa corresponds to the kalātīta mentioned by Gotama which is generally called in Vaišeşika sūtras (see. P Bh. p. 599). The word qaT in the text Tarkaśāstra as bādhita. of the PL., although based on manuscript evidence, is presumably wrong in the light of an explanation we get in the Praśasta- P.22, 1.6. सम्यग्दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणम् - According to padabhasya-'लिङ्गवचनमपदेशः'। Sarvajñatman Udāharaņa consists of the statement of concomi- tance and a similar instance. Gotama defines Udāharaņa as P.18, 1. 13 हेत्वास्ासा :- The word Hetvabhasa is capable of 'साध्यसाधर्म्यात्तद्वर्मभावी द्ष्टान्त उदाहरणम्' (NS. 1.1.36) which means two derivations and two meanings. It means a fallacious that the Udaharana is an instance which possesses an essential reason (दुष्टो हेतुः) if dissolved either as हेतुवदाभासते that which property of the saddhya by similarity. looks like a hetu but is not a hetu or as हेतोराभास: सहशः that which resembles a hetu. If dissolved as हेतो: हेती वाभास: the word P.22, 1. 10 यत्र लोकिकपरीक्षकाणां etc. This definition of would mean a fallacy (हेतुदोष:) i.e. the error which underlies the. EginT is according to Gotama. (See NS. 1.1.25). The Udāharana apparent hetu and makes it invalid. Sarvajnatman takes the is of two kinds namely sadharmya and vaidharmya i.e. the a nvaya first meaning and explains it as हेतुलक्षणरहिता: हेतुवदाभासमाना and Vyatireka of the hetu are determined by the Dr tānta हेत्वाभासा: He enumerates Hetvabhasas as असिद्ध (inconclusive, according as it has similarity (साधर्म्य) or dissimilarity (वेधर्म्य) with the sāddhya.

56 57 P. 22, 1. 18 उद्राहरणाभासा : means resemblancesof Udaharanas (or fallacies of exemplifications). Sarvajñātman enumerates P.24,1.15. ब्रह्मवित्समये etc. Vedantins also accept nigamana. Udāharanābhāsas into twelve being the first şix Sādharmyodāha- As an authority on this Sarvajnatman quotes the verse aafma: raņābhāsas and the other six Vaidharmyodāharaņābhāsas. It is etc. from Sureśvara's Brhadāranyakopanişadbhāsyavārtika (4.5.4). Prasastapāda who first illustrates the two varieties of Udāharanā- bhasa totally twelve in number in his Bhasya on the VS. (PBh. Bhāsyakāra referred to here is Śrīsankara. fera pp. 611-12). Kumārila also discusses the Udāharaņābhāsas in मैत्रेयीब्राह्मणम is the quotation from Sankarabhasya on the his SV. (See ŚV. Anumāna śloka 116). Brhadāran yakopanisad (4th Adhyaya, beginning of the Maitre- yībrāhmanam). P.22, 1. 21 सनसोऽनित्यत्वमान्नविशेषवादी etc. This probably refers to Bhāsarvajña the author of the Nyāyasara. In his P. 25, 1. 8 विशेपेऽनुगमाभाव: etc. The objection is by Nyāyasāra, Bhāsarvajna gives the relevant Udāharaņābhāsas as Carvakas. विशेषे पर्व तीयबह नेरनुमेयत्वे - if the inference is of the तथा चानित्यं मनो मूर्तत्वादित्येतस्मिन्प्रयोगे सर्वे उदाहरणाभासा उच्यन्त इति। particular viz., hill - fire; अनुगमाभावः the awareness of the (Cf. Nyāyasāra. p. 36). concomitant relation is absent because this relation refers to the P. 23, 1. 12 अन्ये त सन्देहमुखेनापरान् etc. Eigbt more varieties Universal; सामान्ये-सामान्यस्यवानुमेयरवे if the Universal only is to be inferred, inference will be but past cognition. of the fallacies of example are given by some-four sādharmyodāha- ranābāsas and four Vaidharmyodāharanābhāsas arising from P.25, 1. 12 अन्ये पुनः प्रत्यक्षपूर्वकम् etc. Here Sarvajnatman doubt. Dinnaga and Dharmakirti treat the fallacies of example as regards doubt. Bhāsarvajña has stated those varieties in his elucidates the view of Gotama (See अथ तत्पूर्वक त्रिविधमनुमानं, Nrāyasara (See pp. 35-36). Sarvajñātman here closely follows पूर्ववच्छेषवत् सामान्यतोदृष्टं च - NS. 1.1.5). Bhasarvajña. P. 26, 1. 7 का पुनरियं व्यासि: Vyapti means Avinabhava or P. 23, 1. 14 विवक्षितराजपुत्रवत्. This is the सन्दिग्धसाधय for we invariable concomitance which is based on Anvaya and Vyatireka do not know for certain whether this particular prince will be The term Avinābhāva is first used by Prasastapāda in his Bhāșya universal sovereign as it is not possible for us to foresee events as a technical name for the universal in reasoning. of the future. P.28, 1. 5 अतो अनुमानात्मकत्वमेव etc. It is accepted that P. 24, 1. 5-6 दृष्टान्वे .. वचनमुपनय :- Upanaya (Application) is anvaya and vyaiireka are the bases of the Vyāpti. Sarvajñātman the establishment by means of comparison with the example of says that the Vedantins also accept the nature of anumāna as the presence in the subject of the reason which is known to be anvaya and Vyatireka. In support of this he quotes the verse invariably concomitant (with the conclusion) in the example. अन्वयव्यतिरेको हि etc. from Suresvara's Naiskarmyasiddhi (4.22). P.24, 1.9 उपनयानन्तरं सहेतुक प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं. The The mention of Bhagavatpāda here refers to Sureśvara.

conclusion is the establishment of the proposition containing a P. 28, 1. 13 अनुमानप्रदीपेन This is also a citation from the statement of the reason after Upanaya. Gotama defines nigamana Naișkarmyasiddhi. (4. 15). as हेत्वपदेशात् प्रतिज्वाया: पुनर्वचनं निगमनम् । (NS. 1.1.39). P. 28, 1. 16 अत्र केचिदाहु: etc. Here Sarvajnatman elucidates P. 24, 1. 12-13 तथाचोक्तं-विमृश्य etc. This is the defipition the view of Dharmakirti. According to Dharmakirti linga or given by Gotama. (NS. 1.1.41), hetu is of three kinds as regards its three kinds of characteristics namely anupalabdhi (non-perception) Svabhava (nature) and

58 59

kārya or sāddhya. (probandum). He accepts only two P. 32, 1. 1 शास्त्र शब्दविज्ञानाद् elc. Here Sarvajnatman closely avayavas namely hetu and Udāharana for the Pararthānumāna. follows the definition of Sastrapramana given by Sabara in his (See NB. p. 25). Bhāsya. Sāstra (scriptural testimony) prođuces a cogoition presenting an object having no contact with sensory organs on P. 29, 1. 4 अथ परार्थानुमानम्. The explanation and illustrations the basis of the cognition of Sabda. given in bis para are also according to Dharmakīrti. (See NB. p. 46 ff.) P.33, 1. 3 णाक्यभिक्षव: This refers to Bauddhas. P.30, 1. 11 केचित्पुन: etc. Here Sarvajnatman deals with the P. 33, 1. 10 एतदुक्तं भवति etc. The view elucidated here is of Dbarmakīrti. (See NB. p. 8 ff). view of certain previous Vedantins, In support of the three- membered syllogism they quote the stanza सहोपलम्भसंस्कारात् etc. P. 33, 1. 22 विवक्षानुमान corresponds to Pararthanumana. from Sureśvara's Brhadāraņyakopanisadbhāşyavārtika. (4.3.717). Dharmottarācārya the commentator on the Nyāyabindu remarks परार्थानुमानं शब्दात्मकम् (See NBT. p. 21). P. 30, 1, 16 व्यवयवं च वाक्यस्य etc. The Mimarsakas recognise three members only - Pratijña, hetu and Udāharana. P.35, 1. 1 अप्रशोतृकमापप्ररोतृक प Sarvajnatman classifies Sarvajñatman however admits five members, but the later Sastra into two divisions namely Apranetrka or Apaurușeya Vedantins like Dharmaräjädhvarindra insist on having. three (impersonal) and Aptapranetrka (produced by a trustworthy members only. But they are not particular as to whether person). The Vedantins accept the two divisions of Sastra. (cf. the first three or the last three should be taken because three VP. also एवं पौरुषेयापोरुषेयभेदेन आगमो द्विविघो निरूपित :- P. 88). members are sufficient - अवयवाश्च नय एव, प्रतिज्ञाहेतूदाहरणरूपा उदाहरणोपनयनिगमनरूपा वा। न तु पञ्ब। अवयवत्रयेणैव व्याप्तिपक्षधर्मयोरुप P.35, 1. 13 केचित्पुनरप्रशोतृकमेव etc. Here our author states the view of Prabhakaras. According to them only testimony of दर्शनसम्भवेनाधिकावयवद्वयस्य व्यर्थत्वात् (See VP. p. 57). the Vedic texts is reliable, the Vedas being eternal and thus free P.31, 1. 4 प्रतिज्ञाभासा: These are fallacies of proposition. from all personal defects. (Cf, पोरुषेयवाकयसमुस्थमपि ज्ञानं शाब्दमिति ये मन्यन्ते तेऽपि निरस्ता: Salikanatha's Pancika under Prabhakara's Praśastapāda, having defined the proposition (sfd51) as a state- ment of a probandum which does not involve contradiction Brhati-1.1.5-p. 106, cf. also गुरुस्त्वाह व दिकमेव, शब्दमस्ति etc. (अनुमेयोद्देशोऽविरोधी प्रतिज्ञा) (P Bh. p. 592), hints the Pratijnabhasas. Manameyodaya - p. 103). These fallacies of the proposition are represented by the bādhita P.37, 1. 1. सहशदर्शनाद् elc. This is the definition of class of Hetvābhāsa in the later schools. If the Kalātyayāpadista Upamāna given by Śabara. Upamāna is similarity (experienced or the badhita is included in the anaikāntika class the Pratijña- in the object) generating a cognition (of the same) in another bhāsas should be separately mentioned. Therefore Sarvajñātman which has no contact with the senses. The illustrative passage is enumerates them as प्रत्यक्षविरुद्ध, अनुमानविरुद्ध, अर्थापत्तिविरुद्ध, योग्यानु- गवयसदृशो गौरिति ज्ञानम् । पलस्धिविरुद्ध and अनुभवविरुद्ध P.38, 1. 1 योग्यानुपलब्धिनिमित्तम् ctc. This is the definition of P.31, 1. 10 कथं पुनर्वेदान्तग्रन्थेषु अवीतहेतु etc. Vita and Avita are Abhāvapramāņa given by Sarvajñātman. According to Śabara the terms for inference by Anvaya (agreement), and Vyatireka Anupalabdhi, the Abhāvapramana is the "absence of the five other (difference). The terms recur;in the Sankhyatattvakaumudi of pramānas (already dealt with) and it produces a cognition Vacaspatimisra (See अन्वय मुखेन प्रवर्तमानं विधायक वीतं; व्यतिरेकमुखेने presenting abhava without any contact with the senses." प्रवर्तमानं निषेधकमवीतम् STK. under SK 5-See SK.p. 140). अभावोऽपि प्रमाणाभावः नास्तीत्यर्थस्यासन्निकृष्टस्य (SB under 4th sutra).

60

Sarvajñätman states that Yogyānupalabdhi is that which is cognized by sākșin or the inner soul. The Prabhakaras do not accept abhava as a pramana. But the Bhattas accept the four well INDEX OF WORDS known divisions of abhāva viz., Prāgabhāva, Pradhvamsābhāva, Anyonyābhāva and Atyantābhāva and explain that the cognitions Words Page Words Page presenting abhava are produced by Anupalabdhipramāna. अक्षपादः 19 अनैकान्तिकः 18,20,30,91 P. 38, 1. 18 अत्र केचिदभावाख्यम् etc. Here our author refutes अग्नि 15,16,32 अन्यतरासिद्ध: 19 the view of Prābbākaras and establishes the existence of 92 Anupalabdhipramana (negation). अङगुलि: अन्यथासिद्धि: 27,28 अणिमा 14 अन्योन्याश्रय: 42 P. 39, 1. 18 न चैषां प्रमाणानां etc. Here Sarvajňātman अज्ञानं 5 अन्वय: 12,15,28,42 discusses the theory of Pramānasamplava and Pramānavyavasthā. अज्ञाताथ संवित्ति: 3 अन्वयनियम: 15 Pramanasamplava is the instrumentality of more than one Pramana as regards the cognition of one and the same prameya. अतत्त्वावेदकं 4 अन्वनव्यसिरेकी 17,31 Pramānavyavasthã is the exclusion of the possibility of morc अतर्कपीडित 43 अन्वयव्यासि 15 than one pramana functioning in relation to the cognition of an अदृष्टं 6 अपदेश: for उपदेश: 16 object. (The lost portion of the text here seems to be aaerr) अधिकरणासिद्ध: 18 अपरोक्षं 14,43 The Nyaya philosophy admits both Pramānasamplava and अधिगम: 43 अपरोक्षबाध: 43 Vyavastha. (See अग्निरिति प्रमातु: प्रमातव्येऽथें प्रमाणानां सम्भवोऽ अनधिगतः 43 अपवादक 41 भिसम्जवः, अपम्भवो व्यवस्थेति। Vatsyayana's Bhasya under NS. 1.3) अनधिगतार्थः 40 26 अनध्यवसायः 2,3 अप्रज्ञातं See also Nyāyamañjari pp. 28-33). The Mimāmsakas agreeing अप्रसोतृकं 35 with Naiyayikas uphold the concurrent as well as the single अनध्यवसितः 18,21,90,31 अप्रमाणं 11 testimony of the Pramānas. Sarvajñatman discards the theory of plava and vyavasthā of Pramānas, because where there are two अनभ्युपगम: 43 अम्रयोकत्वं 42 pramanas the first alone is valid knowledge since it is the अनस्था 39,42 अप्रामाण्यं $5.42 unadhigatärthaparicchedaka i.e, cognition having for content an अनित्यं $2,29 अभावः 4,9,38 entity that is not already known and the second is invalid अनिश्चायक 21 अभावज्ञानं 38 because of its anuvādakatva अनुगम: 23 अभावप्रमाणं 89 P.40.1. 13 स्वतर्चषां प्रामाण्यं The well known topic svatal- अनुपपत्ति: 39 अभिन्न 26 prāmānaya (intrinsic validity) and paratah prāmānya (extrinsic अनुपलब्धि: 28,30,98 अभिलाप: 38 validity) is discussed here. According to Sarvajñātman the अनुभवविरुद्धः 21,91 अभ्रान्तं 33 Prämânya (validity) is intrinsic in its utpatti (generation) jñapti अनुमानं 4,15,25,31 अमृत 43 (cognition) and pravrtti (operation). (See for detailed discussion VP pp. 109-112). 34,99,42 अयःशलाका 39 अनुमानविरुद्ध: 21,81 अयोगिप्रत्यक्ष 10,19 अनुवाद: 2,3,92 अजंन: 10 अनुवादकत्व 35,40 अर्थपरिच्छिति 3,4 अनुसन्धानं 16,48 अर्थवाद: 27

62

63 Words Page Words Pag अर्थापत्ति: 4 उत्पत्तिमतु 29 Words Page Words Page अर्थापत्तिविरुद्धः 21,31 उत्पत्तिमत्वं 29 कृतक 29 शत्ति: 39,40,41 अर्थेन्द्रियसम्प्रयोग: 4,5,6,10,37 उदाहरण 22,16,28 कृतकत्वं 29,37 30 ज्ञाता 4,39 अवगतिः 42 उदाहरणाभासा: 22,23 कृतिकोदय: ज्ञानं 4,19,37,99,40,42 अवयव: 16 उपनयः 16,24 कृशानु: 39 17,18,31 ज्ञानधर्म: 42 अविज्ञेयं 26 उपनिषत् 43 केवलान्वयी ज्ञेयं 4 अविद्यमान: 38 उपमानं 4,37 केवलव्यतिरेकी 17,18 तत्त्वावेदकं 4,42,49 अविद्यमानविपक्षः 18,21 उपमानविरुद्ध: 21 सपुष्पं 3 तन्तुसंयोग: अविद्यमानसपक्षः 18 उपरमः 41 खरविषाणं 3 तर्क 29,28 अविद्यमानसपक्षविपक्ष: 21 उपलक्षण 14 गन्धवत्त्वं 21 तकबाधित 43 अविनाभाव: 15,26 उपाधि: 40 गम्यगमकभावः 25 तार्किक 31 अवीतहेतु: 31 उभयवाद्यसिद्धः 19 गवय: 37 तुला 20 अशोकवनिका 10 उभयासिद्ध: 19 गिरि: 39 त्रिपादं 43 अश्व 21 ऐश्वरं 13 गीता 10 निरुपं 28 असंवादः 32 मौलूक्यं 21,92,37 6 गो: त्रिरूपत्वं 30 असत्प्रतिपक्षत्वं 17 कणादः 19 गोणं 14 त्रिरूपाणि 28 असदनाभाव: 43 करणै 19 घटः 21,38,39 दर्शन 6 असमवा्यिकारणं 6,7 कर्णशष्कुल्यर्वच्छिन्नः 6 चतुष्पात्वं 21 दृष्टान्तः 22 असाधारणकान्तिक: 21 कर्म 19 चतूरूप: 17 देवदत्त: 49 असिदः 18,90 कर्मकाण्ड 43 पाक्षुषज्ञानं 43 द्वयणकं 19 आकाश 18,23 कर्ममीमांसा 80 चातूरूप्यं 30 द्वै तं 18,19 आत्मज्ञानं 49 कर्ममीमांसका: 40,41 चार्वाक: 25 घनञ्जय: 10 आत्ममनःसंयोग: 6 कल्पना 33,42 चिदात्मा 20 धम 1,15 आदित्यगतिः 16 क ल्पनाज्ञान 33 चंतन्यधातुः 43 धर्माघर्मदर्शनं 11 आसप्रणेतृकं 35 कल्पनापोढं 33 योदना 13 धर्मी 17 आश्रयहीन: 23 कारणं 7,29 चोदनालक्षणं 1 धूम: 15,16,27,39 आश्रयासिद्धः 19 कायं 7,9,13,23,29,30 जउं 20 नदी 32 आश्रयैकदेशासिद्धः .19 कार्यकारणभाव 26 जडत्वं 19 निगमनं इन्द्रियार्थसन्निकर्ष 39 कार्यकारणकार्थसमवायलक्षणा 7 जडशक्ति: 19 नित्यं 1624 23,39 इष्टाभ्युपायताज्ञानं 35 कार्यहेतु: जागरितं 16 निदर्शनं 16 ईक्षणं 14 कार्यकार्थसमवायलक्षणा 7 6% जाग्रत्प्रपञच: 18 निमित्त 1 ईश्वर: 13,14,19 काल: 40 जीव: 19 निमित्तकारणं 6,7 सत्पत्ति: 40,41 कालात्ययापदिष्टः 18,21,31. जंमिनि: 4,38,43 निमित्तपरीष्टिः 2 ज्योतिर ब्रा्मणं 80 नियम: 30

65 64 Words Page Words Page Words Page Words Page प्रमाणफल 33 भावोत्पत्ति: 38 निरालम्बन: 25 परोपदेशसापेक्ष 16 प्रमाणसम्मव: 40 भाष्यं 25,35 निराल म्बनता 4 परोपदेशानपेक्ष 16 भाष्यकार: 11,24 9 पर्यनुयोग: प्रमाणाभावः 38 निर्विकल्पकं 25,38 भिन्नः 26 निवृत्ति: 42 पाञ्चरूप्यं 30 प्रमाणाभास: 3 21 नैमित्तिकं 1 पादत्रयं 44 प्रमाता 4,33,42,43 भू:

31 पांषाणं 2,3 भूतलं 38,39 नैयायिक: 27 प्रमाभासा: भूतानि 43 नमल्यं 41 पू्व 25 प्रमासाधन 2,9 भूमाखूय: 43 पक्ष: 17,18 पूर्ववत् 25 प्रमेय: 1,4,33,42,43 भूमाल्पभाव: 40 पक्षत्रयव्यापक: 20 प्रकरणसम: 18,22,90 प्रमेयाभाव: 39 भेद: 35 पक्षत्रयंकदेशवृत्ति: 20 प्रतिज्ञा 16,24 प्रयोजकं 28,34,42 भेषजं 32 पक्षधमतवं 17 प्रतिज्ञादोष: 31 प्रयोजकसंशय: 27,29 मणिमन्त्रादि 27 पक्षविपक्षव्यापक: 19,20 प्रतिज्ञाभासा: 31 प्रवृत्ति: 40,41 मनः 22 पक्षविपक्षकदेशवृत्ति: 19,20 प्रतिपत्ति: 43 प्रामाण्यं 35,41,42 मनु: 25 पक्षव्यापक: 18,20,21 प्रतिभासा: 32 प्रामाण्यस्फुरणं 41 मनोधर्मा: 21 पक्षसपक्षव्यापक: '20 प्रतिषेध: 26 प्रामाण्योत्पसतिः 42 मनोऽयंसन्निकर्ष 10 पक्षसपक्षकदेशवृत्ति: 20 प्रतीति: 33 40 महाराज्यं 23 पक्षकदेशवृत्ति: 20,21 2,4,9,11,83 पवव्यवस्थाविभागः प्रत्यक्षं वाह्लीक: 3 मानसप्रत्यक्ष 11,27 पन्धरूप: 17 प्रत्यक्षविरुद्ध 21,31 बृहती 7 माहायानिक: 5 पच्चावयबत्वं 30 प्रत्यंक्षसूत्रं 1 बुद्धि: 15,39 मिथ्या 16,18 पच्चावयववावयं 16,25 प्रत्यक्षाभास 2 बुद्धिजन्म 2,11 मिथ्याज्ञानं 34 पटः 6 पत्यगात्मा 18 बुद्धिसाम्यं 22 मिथ्याध्यवसायः 2 पदात्मकं 34 प्रत्यभिज्ञानं 34 बोद्धा 18 मीमांसक: 28 परं 43 प्रत्यय: .25 ब्रह्म 1,13,43 मुद्रामुद्रित प्रतिमुद्रान्यायः 3 परतःप्रामाण्यं 42 प्रत्ययाभास: 2 42,43 19,23 ब्रह्मज्ञानं मूतं 22,23 परमाण: प्रत्युवाय: 38 ब्रह्मवित्समयः 24 मैत्रेयीब्राह्मणं 24 परमांत्मत्वं 40 प्रत्याम्नायः 16 भगवान् 10 योगी 10 परमार्थ: 19 प्रत्यासति: 6 भागासिद्धः 19 योगिप्रत्यक्षं 10,11,1213 परंमार्थंसत्यं 18,19,33 प्रदीप: 94 योग्यतालक्षण: 9 परार्थं भारतं 10 16,25 प्रधानं 14 भाव: 42 योग्यानुपलब्धि: 38 परार्थानुमानं 25,29,30 प्रपञच: 19,43 भाव प्रमाणं 39 योग्यानुपलन्मिविरुद्धः 21,31 परिच्छिन्ः 40 प्रमा 3 भावना 13 रजतं 3 परिच्छेदकत्वं 40 प्रमाणं 1,26,38 5 परीष्टिसूत्रं भावरूपता 38 रजतभ्रम: 1,2 प्रमाणपरीष्टि 2

66. 67 Words: Page Words Page Words Page Words Pag राजपुत्र: 23 विशिष्टलिङ्गो 16 व्यधिकरण: (त्वं) 97 संवृतिसत्यं 33 रूपं 43 विशेषणविश्चेष्यभाव: 7 विशेषणासिद्: 89,42 2 19 व्यर्थविशेषणासिद्धः 19 संवेदनं लक्षणा 40 संशय: 2 लभ्वी 6 विशेषतोदृष्टं 16 व्यवस्था 2 लिङ्गं 5,29,30 विशेषलक्षणं 2 व्यवहारविसंवादक 43 संशीति: लिङ्गविज्ञानं विशेष्यासिद्धः व्यापकं संसगं: 33,35 33 19 13 5 लिङ्गिविज्ञानं 33 विश्वरूपं 10 व्याप्ति: 15,28 सत्ता लोकिकपरीक्षकाः विश्वा 43 सत्त्वं 29 22 27,28 व्याष्यं 15 वचनवृत्ति: विषभक्षणं सत्प्रत्यक्ष .2 2 23 विषाणिन् 21 व्याप्यव्यापकभाव: 25 सन्दिग्धविशेषणासिद: .19 वन्ध्यापुत्र: 19 वर्णात्मकं 34 विसंवाद: 32 व्यावृत्ति: 17,31 सन्दिग्धविशेष्यासिद्धः शक्ति: 42 सन्दिग्घसाधनः 23 वार्त्तिकं 30 1,14,39 10,28 वृत्तकार: 2 शब्द 33 सन्दिग्घसाधनव्यावृत्तः 23 वात्तिककार: वृत्तिकारमतं शब्दलिङ्गकं 33,34 वासुदेव: 10 वृष्टि सन्दिग्धसाध्य: 19,23 25 23 विकल्प: 2,3,9 वेदः 11,22,42 शब्दोल्लिखितं 9 सन्दिग्धसाध्यव्यावृत्तः 13 वेदवित् 44 शब्दोह्लेख विकलं 9 विकार: सन्दिग्धाश्रय: 23,24 सन्दिग्धोभय: वीचीसन्तान शाक्यभिक्षव: 23 6 वेदवित्समय 40 33 विज्ञानं 2,5,32 वेदव्यास: 10 शाबरं 25 24 17,18 विद्यमानसपक्ष: 21 वेदान्तग्रन्था: 4,32,35 31 शास्त्रं सपक्ष: 18 विद्यमानसपक्षविपक्ष: 21 वेदान्तप्रया शास्त्रविरुद्धः 21,31 सपक्षवृषि: 43 विद्यमानोपलम्भनत्वं 17,18,20 11 वेदान्तवादी शिशपा 29 सपक्षव्यापक: 28 वेद्यत्वं 17,18 विधि: 35,36 39 शुक्तिकारजतभ्रन्ति: 5 सपक्षकदेशवृत्ति: विपक्षः 17,24 वंधर्म्यंदष्टान्त: 17 शेषवद् 25 सपक्षविपक्षकदेशवृत्ति: 20 विपक्षव्यापक: 20 वंधर्म्यवत् 29 शैवागम: 39 सपक्षकदेशवृचि: 20 विपक्षाभाव: 31 .22 श्रेयःसाघनता 12 सप्रतिसाधन: 18,22,80 विपक्षकदेशवतति: 19,20 वंधर्म्योदाहरणाभासा: 22 संयुक्तविशेषणं(त्वं) 7,8 समन्वय: 1,35,36 विपरीतव्यावृत्तः 23 वं धर्भ्योपनय: 24 संयुक्तसमवायः 6 समवायः 6,8 विपर्यय: 2,3 वशेषिक: 27 संयुक्तसमवेतविशेषणत्वं 8 समवायलक्षणा 6 विरुद्ध: 18,19,30 व्यक्ति: 25 संयुक्तसमवेतविशेष्यत्वं 8 समवायिकारणं 6,7 विलक्षणं 35,39 व्यतिरेक: 12,15,28,42 संयुक्तसमवेतसमवायः 6 समवेतसमवायः 7 विवक्षानुमानं 33,34 व्यतिरेकनियम: 15 संयुक्तसमवेतसमवेतः 8 समवेतसमवेत विशेषणत्वं 8 33,34 व्यतिरेकव्याप्ति: 15 संयोग: 6 समवेतसमवेतविशेप्यत्वं 8 विशिष्टलिङ्ग: 16 व्यतिरेकहेतुः 31 संवितु 39 समानाश्रयत्वं 27 संविदाभास: 2,3 सम्पाति: 10

68 69 Words Page Words,- Page सम्प्रयोग: 6 सामान्यलक्षणं 2 सम्बन्ध: 6.9 सुगतः 34 Works 1-123. 39 33 , 1.1.4 सम्प्रव: सुगतसिद्धान्त: JMS. 1.1.2 भरतम् Adhyaya XI :JMS.1:1.3 Cha U. 6,8.7 सम्यगूज्ञानं .34 सुगतागम: 39 ओलूक्यं दर्शनम् Vakyapadīya- सर्वशः 23 सुरेश्वरः 30 Br Bh V. 2.4.176 सविकल्पकं 9,33 सिद्धि: गोता (Bhagavadgita) 25 सीता (Vaiseşika philosophy) सविता 10 साक्षि: 41. सोमवंश्य: 23 साक्षिचंतन्यं 38 स्मृति: 2,3,37 साक्षिसंवेध्यं (त्व) 35,38,39 स्वतःप्रामाण्यं 40,42 साधनं 3,15,24 स्वतःप्रामाण्यवादी 41 साधनधमं: 15 स्वप्नप्रपञच :- 18 साधनविकल: 23 स्वभाव: 28,90 साधनव्यावृत्तः .23 स्वभावहेतु: 29 साधयिता 3 स्वयंप्रकाशत्व' 39 साधम्यंदष्टान्तः 17 स्वरूपं 41 "' (Sureśvara) (Vrttikāra) अन्ये वृत्तिकार: ज़मिनि: वेदव्यास: (Upavarşa) साधर्म्यंयत् 29 स्वरूपासिद्ध: 18 Authors (Jaimini) (Upavarsa) (Vaiyakaraņas) वातिककार: वासुदेव: वृत्तिकार: (Jaimini) केचित् (Naiyayikas) साधर्म्योदाहरणं 22 स्वलक्षण 33 साधम्योदाहरणाभासा: 22,23 स्वलक्षणलक्षणं 33 साधर्म्योपनयः 24 स्वारथं 16,25 साध्य 3,15 स्वार्थजन्यं 15 स्वार्थानुमानं 28,29 CITATIONS IN THE TEXT साध्यधर्म: साध्यविकल: 23 हस्तियूथशतं 32 साध्यव्यावृत्तः 23 हिमः 32 सामग्रो 40 हेतु: 16,17,28 सामान्यं 7,33 हेतुदोषः 31 Citations सामान्यतोष्टृष्टं 16,25 हेत्वाभास: 18,21,30,31 : ... सत्प्रत्यक्षम् अविद्या वेधयं: सह भ्रम: तत्सम्प्रयोगे सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम् चोदनालक्षणोडर्थो धर्म: तत्त्वमसि तस्य निमित्तपरीष्टिः

94 4 5 7 .3 13 10 1, 6. 1, 2. 4 4 6. 17 2, 5, 9, 18 1, 1. 10, 21 योगिनां मन एव स्याद्रस्माकं सर्वमेव तु 10, 13,14 10, 20 10, 14,16 यत्राप्यतिशयो दृष्ट: etc Page-Line

Page-Line 11, 78 Citations 70

स्वसामथ्या्यथा कार्य कालास्पृष्ट etc Authors Works

11, 15,16 सत्सम्प्रयोगे-विद्यमानोपलम्भनत्वात 11, 17 (Jaimini) JMS. 1.1.4

• भाष्यकार:

11, 21 (Śabara)

13, 4 अन्ये see NB.p. 14

13,16 न तस्य कार्य करणं च विद्यते (the Buddhists)

14. 11 14, 12 तत्सम्प्रयोग ...... प्रत्यक्षम् JMS 1.1.4 according to Upavarsa श्रुति:

14,15 वृत्तिकार: (Upavarsa)

16, 3 व्यापार: कारकाणां हि etc असिद्धेनकदेशेन etc (Kumārila) Śl V. Pratyaksa šl. 54

16, 4,5 एकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे असत्निकृष्टेऽयें बुद्धि: । भाष्यकार: „ Anumāna sl. 25 Ś. bh.

16 9 कार्यतः कारणानुमानं सामान्यतोदृष्टम्। (Śabara) under Autpattika sūtra

16. 12,13 विशिष्टलिङगेन विशिष्टलिक्कयानुमानं विशेषतोह्ष्टम्। केचितु केचित

22, 22,23 अनित्यं मनः मूर्तत्वादु वशेषिककदेशी see Nydya-

23, 12 24 13 अन्ये sāra of Bhāsarvajña p. 36

24. 17 विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय: 24 19 हेतूक्तित: प्रतिज्ञाया: etc (Gotama) (Sureśvara) NS. 1.1.41

निनमनस्थानीयं मैत्रेयीब्राह्मणम् Br. bh. V. 4.5.4

भाव्यकार: (Śańkara) Br U. 4.5 beginning passage

Page-Line Citations Authors Works

25. 1 (Śabara) शाबर भाष्यम्

25, 8 विशेषेऽनुगमाभाव: सामान्ये सिद्धसाध्यता चार्वाक:

25, 12 अन्ये (Gotama and Vatsyayana) NS. 1.1.5

26, 1 आसीदिदं तमोभूसमप्रज्ञातमलक्षणम् मनु: .MS. 1.5

27, 2 वशेषिक:

23, 1 मीमांसक:

28 1 वेदान्तवादी

28 8 अन्वयन्यतिरेको हि पदार्थस्य पदस्य च। etc भगवत्पादः (Suresvara) Nai S. 4.22

28, 13 अनुमानप्रदीपेन हित्वा सर्वाननात्मन: ete. 4.15

2815 वार्तिककार: (Suresvara)

28 1 केचितु (Buddhists) See NB. p. 25

30, 11 केचित (Vedantins)

4 सहोपलम्भसंस्कारात etc. सुरेश्वर: Br. V. 4.3.717

30 31, 10 वेदान्तग्रन्था:

31. 11 तार्किक:

31 11 नयायिकपक्ष:

32. 1 शास्त्रं शब्दविज्ञानादसत्निकृष्टेश्य विज्ञानम् (Śabara) Sabarabhāşya under Autpattikasūtra

33. शाक्यभिक्षव: (Buddhists)

33, 10 कल्पनापोढमभ्नान्तं प्रत्यक्ष etc. (Dharmakīrti) NB. PP. 4-6

33, 13 सुगतसिद्धान्त:

83, 21 सुमतागमेषु 71

33, 22 शवाद्यागमेषु

Page-Line Citations 72

34, 4 मणिप्रदीपप्रभयोरमणिबुद्धया etc. Authors Works

34, 21 35. 21 ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत सुगतः

95, 4

35 अष्टका कतव्या 7 श्रत:

35, 10 प्रामाण्यस्थापनं तु स्याव etc. ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत 35, 11 तत्वमसि श्रतिः

85.11 अहं ब्रह्मास्मि Cha U. 4.8.7

35.13 केचितु (Prabhakaras) Br U. 1.4.10

35. 18 पोरुषेयाद् वचनादेवमयं पुरुषो etc. 36' 2 विधिसमन्वयभेदो नास्तीति etc. माष्यम्

36. 13 स्वकाले यदकुर्वन् हि करोत्यन्यं etc. 38. 17 जैमिनि:

38 '18 केचितु (Prabhakaars)

39, 17 भगवान् वृत्तिकार: (Upavarsa)

39.18 केचित (Vatsyayana)

40. 20 कर्ममीमांसकानां N Bh. under sūtra 31.1.3

41, 1 अस्माकं (Vedantins)

41, 2 कर्ममीमांसकानां

43, 4 -

48, 20 जैमिने: करमकाण्ड:

44, 4 44, 13 वेदविदां (Vedantins) जैमिनित्त्रं SANSKRIT BOOKS

dāśramasamskrtagranthāvali, No. 16, three volumes.

the commentary Rjuvimalāpañcikā of Sālikanātha, ed: by S. K. Ramanatha Sastri, University of Madras, 1934.

Madras, 1933. lation by C. Kunban Raja and S. S. Suryanarayana Sastri, TSS. 156.

Sastri, TSS. Nos. 90, 99 and 150 respectively. K. Sambasiva Sastri; Parts II and III ed: by V. A. Ramaswami Ratnagopala Bhatta, Vidyavilas Press, Benaras, 1910.

publishing house, Musaffarpur, 1934. Candrikā, Benaras edition, 1890.

Bulletins of Sanskrit Dept, University of Madras, No. 4, 1946. C. R. Devadhar M. A., Poona, 1922.

316, 1924.

with an English Translation, Madras Uty. Philosophical series kritagranthävali, 83. and the other one ed: by N. Veezhinathan

No. 188. 18, 1972.

Translation, Bombay Sanskrit Series, No. LV. 1930. Jaiminīyasu trārthasangraha of Rșiputra parameśvara, Brhadāranyakopanişadbhāșyavārttikam of Sureśvara, Ānan-

Mānameyodaya of Nārayana, ed: with an English Trans- Brhati on Mimāmsāsūtrabbāsya of Prabhākaramiśra, with

Mīmāmsāślokavārtika of Kumārilabhatța, Part I, ed: by Mimāmsādarśanam with Šābarabhāşya, ed: by Pandita

Naiskarmyasiddhi of Sureśvara with the commentary

Nyāyadarsanam with Vātsyāyana's Bhāșya, Shastra

Pañcaprakriyā of Sarvajñatman, ed: by T. R. Chintamani,

Samkşepaśārīrakam of Sarvajñātman, Āņandāśrama Sams- Prasastapādabhāsya, Chowkhamba Sanskrit Series No. Nyāyasāra of Bhāsarvajña, ed: by V. S. Abhayankar and

Tarksangraha of Annambhatta, ed: with critical Notes and Śāstradīpika of Pārthasāradhimiśra, Benares Skt. Series BIBLIOGRAPHY

74 ERRATA Nyāyabindu of Dharmakirti with the commentary by Page Line For Read Dharmottarācārya, Kashi Sanskrit Series 22, 1S6. X 22 Śańkarācāra Śańkarācārya Vedāntaparibhāsā of Dharmarājādhvarindra, ed: with an XV 15 she English Translation by S. S. Suryenasayana Sastri, Adyar, 1942. the XVII 21 nowns nouns XIX 24 are is XXII 21 ENGLISH BOOKS little title XXVI 3 tcrm term Damodar Vishnu Garge M. A. Ph.D., Citations in Sabara- XXVII 14 enternality eternality bhasya, A Study, Deccan College Dessertation series 8, 1952. XXVII 17 deal deals XXXVI 15 he we Calcutta, 1930. Datta, D. M. Dr. The Six Ways of knowing, niversity of XXXIX Page No. IXL XXXIX Dasgupta, A History of Indian Philosonby. Combridge foot-note जं. मी. सू JMS 1963. Vol. I. 4 2 Devasthali, G. V. Dr, M.A. B.T .. Ph.D. Mimamsa the Paragraph begins 4 Vakyasastra of Ancient Indig Vol, I .. Book sellers publishing 17 शुक्ति म्प्रयोगाव् शुक्तिसम्प्रयोगात् 6 Company, Bombay, 1959. 4 चक्षुस्पशं चक्षु:स्पर्श Ganganatba Iha, Dr, Pūrvomimāmsā in its sounces, Benaras 9 13 सद्रिविधं तद्द्विविध Hindu University, 1942. 10 14 Govardhan P. Bhatt, M.A. Ph.D., Epistemology af Bhatta School of Pūrvamīmāmsā, Chowkhamba Sanskrit Series, 1942. 30 13,16 वार्तिक वार्तिक Jwala Prasad, Dr. M,A. Ph.D. History of Indian Episte- 10 18 सम्पादि सम्पाति mology, Munshi Ram Manoharlal, Delhi, 1958, 11 16 -मित्त -मित्तं Kāñci Ķāma Ķodi Śankara Mandir, Preceptors of Advaita, 16 17 Secunderabad, 1968, प्रतिज्ञोपदेश प्रति(ज्ञो ? ज्ञा) पदेश Max Muller K. M., The Six systems of Indian Philosophy, 17 15,16 -वृत्य -वृत्त्य Chaukhamba Sanskrit Series, 1919. 22 20 मनसो नित्यत्व मनसोऽनित्यत्व Venkataramaiah, D. B.A., L.T., Śāstradīpika (Tarkapāda) 27 5 अर्थापत्य- अर्थापत्य- Engtish Transtation, Baroda Oriental Institute, 1940. 35 1 शस्त्रं शास्त्र 40 क्कचित् .... क्वचितु सम्पवः क्वचितु .... 40 8 ? त्रिरस्यति ? त्निरस्यति 41 20 -शक्ति विकलमेव -शक्तिबिकलमेव 48 34 pl p2, l. 16.