1. Prashna Upanishad Sankara Bhashya Tika of Anandgiri Hari Narayan Apte Anand Ashram 1896 8

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

ग्रन्थाङ्कः ८

प्रश्नोपनिषत्

आनन्दगिरिविरचितटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता ।

तथा

शङ्करानन्दविराचिता प्रश्नोपनिषदीपिका च ।

एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

तथा

हर नारायण आपटे

इत्यनेन

पुण्याख्यपत्तने

आनन्दाश्रम मुद्रणालये

आयासाक्षरैरुद्रयित्वा

प्रकाशितम् ।

हितीयेयमङ्कनाबृत्ति: ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८१८

खिस्ताब्दा: १८९६

( अस्य सर्वेऽधिकाराः राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )

मूल्यमेको रूपकः ।

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।

ग्रन्थाङ्कः ८

प्रश्नोपनिषत्।

आनन्दगिरिविरचितटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता ।

तथा

शङ्करानन्दविरचिता प्रश्नोपनिषदीपिका च।

एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम्।

तच्च

हरि नारायण आपटे

इत्यनेन

पुन्यार्हपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैरुद्रयित्वा प्रकाशितम्।

हिंतीयेयमडुकनात्यत्तिः।

शालिवाहनशकाब्दा: १८१८

खिस्ताब्दा: १८९६

( अस्य सर्वेधिकाराः राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )

मूल्यमेको रुपकः।

आदर्शपुस्तकोद्धेखपत्रिका ।

प्रश्नोपनिषद् आदर्शप्रस्तकानि शुद्धीकरणार्थं येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्र प्रदर्श्यन्ते—

(क.) इतिसंज्ञिता—प्रश्नोपनिषट्सटीकभाष्योपेता "विल्सनोथिका इण्डिका" इतिग्रन्थावलया मुद्रिता, कैलासवासिनां वे. शा. सं. देवोपाह्वालशास्त्रिणाम् ।

(ख.) इतिसंज्ञिता—प्रश्नोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, श्रीयुतानां किवे इत्युप-हानामिन्दूरपुरनिवासिनां रा. रा. भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् ।

(ग.) इतिसंज्ञिता—प्रश्नोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, काश्यां निलाद्रिता, रा. रा. "महादेव चिमणाजी आपटे" इत्येतेषाम् । मुद्रणकालः संवत्—१९४१ ।

(घ.) इतिसंज्ञिता—प्रश्नोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, वटोदरानिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाहानां रा. रा. "कृष्णराव भीमार्जकरी" इत्येतेषाम् ।

(ड.) इतिसंज्ञिता—प्रश्नोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, वटोदरानिवासिनां श्रीयुतानां खेडकरोपाहानां रा. रा. "आनन्दराव लक्ष्मण" इत्येतेषाम् ।

(च.) इतिसंज्ञिता—प्रश्नोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, वडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. रा. रा. "मार्तण्ड दीक्षित" इत्येतेषाम् । लेखनकालः शके—१७८९

(छ.) इतिसंज्ञिता—केवलम्रशोपनिषद्भाष्यमेव विंचूरग्रामनिवासिनां श्रीमतां रा. रा. "रावसाहेब" इत्येतेषाम् ।

(ज.) इतिसंज्ञिता—प्रश्नोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. "अप्पासाहेब बुटी" इत्येतेषाम् ।

(झ.) इतिसंज्ञिता—प्रश्नोपनिषट्सटीकभाष्योपेता, करचीपुरनिवासिनां श्रीम-तां वे. शा. सं. रा. रा. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकालः संवत्—१८७८ ।

[ २ ]

केवलमूलपुस्तकानि ।

( क. ) इतिसंज्ञिता-प्रश्नोपनिषत्, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

( ख. ) इतिसंज्ञिता-प्रश्नोपनिषत्, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इतिसंज्ञिता-प्रश्नोपनिषत्, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. दादासाहेब फडणवीस इत्येतेषाम् ।

दीपिकाया: पुस्तकानि ।

( क. ) इतिसंज्ञिता-प्रश्नोपनिषदीपिका, वटोदरनिवासिनां पटवर्धनोपाध्यानां श्रीयुतानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

( ख. ) इतिसंज्ञिता-प्रश्नोपनिषदीपिका समोला, मुस्वापुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

समाप्तेयमादर्शोऽस्तकोऽ्लेखपत्रिका ।

अथास्या: प्रश्नोपनिषदो मन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणी।

मन्त्रप्रतीकानि

मं०प्रक्ष: पृ०

अ.

अत्रैष देव: स्वप्रे...

५ ४ ३६

अथ कवन्धी कालयान:

३ १ ३

अथ यदि दि्वसात्रेण

४ ५ ४९

अथ हैनं कौसल्य:

९ २ २१

अथ हैनं भार्गव:...

९ २ १४

अथ हैनं सुकेशा...

९ ६ ५४

अथ हैनं सौर्यायणी

९ ४ २९

अथाडडदिव्य उदयन्न

६ १ ५३

अथैकयोर्य उदान:

७ ३ २५

अथ्योत्तरेण तपसा

१० १ ८

अन्नं वै प्रजापति:

१४ ९ १२

अरा इव रथनामौ

६ २ १७

अहोरात्रो वै प्रजा-

१३ ९ ११

आ.

आत्मन एप प्राण:

३ २ १

आदित्यो ह वै प्राण:

५ १ ८

आदित्यो ह वै बाह्य:

८ ३ २५

इ.

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा

९ २ १९

उ.

उत्पत्तिमायातिम...

११२ २९

ऋ.

ऋषिमभरेत यर्जुभ:

७ ५ ५३

ए.

एतद्ै सत्याकाम

२ ५ ४७

एष हि द्रष्टा स्मृत:

९ ४ ५४

एषोडशस्तपात

५ २ १७

त.

तस्ये ह नै तत्

१५ ९ १३

तस्मै स होवाच

४ ९ ८

द.

देवानामसि वहितम:

८२ १८

प.

पक्षपातं पितरम्...

११ ९ १०

परमेवाक्षरम्

१० ४ ४४

पृथिवी च पृथिवी-

८ ४ ४२

पायुपस्थेडपानम्...

५ ३ ७३

प्रजापतिश्ररसि...

७ २ १७

प्राणस्येदं वशे

११२ २०

प्राणामय एवैतस्मिन्

२ ४ ३३

भ.

भगवतेस्मिन्पुरुषे

९ ४ ३०

भगवन्हिरण्यनाभ:

९ ६ ५४

भद्रं कर्णेभि:

११ ९ १

म.

मासो वै प्रजापति:

१२ ९ ११

य.

य एवं विद्वान्प्राणम्

११३ २८

यचित्तस्तेनैष प्राणम्

१० ३ ७५

मन्त्रप्रतीकानि

मं. प्रश्न: पृ.

यथा सम्राडेव ...

४ ३ २२ स प्राणमसृजत ...

यदा त्वमभिवर्षसि

१० २ १९ स यथेमा नद्य: ...

यदुच्छासनिश्वासौ

४ ४ २४ स यदा तेजसा ...

य: पुनरेतं त्रिमात्रेण

५ ५ ५० स यदा सोम्य ...

या ते तनूर्वीचि...

१२ २ २० स यथेकमात्रं ...

वि.

१ ५ ४६ स यो ह वै तत्...

विज्ञानात्मा सह ...

११ ४ ४५ संवत्सरो वै प्रजापति: ...

विश्वरूपं हरिणमु...

< १ ९ १ ७ सुकेशा च भारताज: ...

त्रायस्त्वं प्राणेक-

११ २ १९ सोडभिमानादूर्ध्वं ...

स.

स ईक्षांचके ...

३ ६ ६३ ह.

स एष वैश्वानर:...

७ १ ६ हद्य षोष आत्मा...

इतीयं मन्त्रवर्णानुक्रमणी ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

प्रश्नोपनिषत् ।

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ ॥ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्य-कामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरः ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेष-माणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समि-त्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसस्नुः ॥ १ ॥

मन्त्रोक्तस्यार्थस्य विवरणानुवादीदं ब्राह्मणमारभ्यते । ऋषिप्रश्न-प्रतिवचनाख्यायिकास्तु विद्यासुतय एवं संवत्सरब्रह्मचर्यसंवासा-दियुक्तास्तपोयुक्तैग्राम्यै पिप्पलादादितत्सर्वज्ञकल्पैराचार्यैर्वक्तव्या च । न सा येन केनचिदिति विद्यां स्तौति । ब्रह्मचर्यादिसाधनसूचनाच्च तत्कर्तव्यता स्यात् । सुकेशा च नामतः । भरद्वाजस्यापत्यं भार-द्वाजः । शैब्यश्व शिबेर्पत्यं शैब्यः सत्यकामो नामतः । सौर्योयणी सूर्यस्यापत्यं सौर्यायणः सौर्यायणीति । गार्ग्यो गर्गगोत्रापत्यं गार्ग्यः । कौसल्यक्श नार्मटोडश्वलस्यापत्यमाश्वलायनः । भार्गवो ऋगोगोत्रापत्यं भार्गवः । वैदर्भीर्विदर्भीभवतः । कबन्धी नामतः ।

१ क. च. कौशल्यं । २ ख. ड. ॐयुक्ततपोः । ३ क. च. कौशाल्यः । ४ ख. घ. ड. ॐभत आश्वः । ५ क. ॐदमेंः प्रभं । ६ ग. घ. ड. ॐभर्सवः । च. ॐभं प्रभं ।

कत्य(त?)स्यापत्यं कात्यायनः । विद्यामः प्रतिप्तामहो यस्स सः । युवप्रत्ययः, ते हते ब्रह्मपरा अपरं ब्रह्म परत्वेन गतास्तदनुष्ठाननिष्ठाश्च ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मावेषमाणा:, कि तत् । यत्निल्यं विज्ञेयमिति तत्पत्यर्थं यथाकामं यतिष्याम इत्येवं तदन्वेषणं कुर्वन्तस्तद्रधिगमायैष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीत्याचार्यमुपजग्मुः । कथम् । ते ह समित्पाणयः समिद्वारगृहीतहस्ताः सन्तो भगवान्तं पिप्पलादमाचार्यमुपसन्ना उपजग्मुः ॥ १ ॥

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता— [ १ प्रक्षः ]

औथर्वणे ब्रह्मा देवानामित्यादिमन्त्रैरेडत्तमत्स्वसय निर्णीतत्वात्तत्रैव ब्राह्मणेन तदभिधानं पुनरुचमित्याशङ्क्य तस्यैवेह विवरणं प्राणोपासादिसाधनसाहित्येनामिवानात्त पुनरुक्त्यमिति वदन्राह्मणमवतारयति— मन्त्रेति । विस्तारोति । मन्त्रे हि द्वे विदये वेदितव्ये परा चापरा चेत्युक्त्वा तत्रापरवेदाभिधेये युक्तम् । सा च विद्या कर्मरुपोपासना रुपा च । तत्र द्वितीया द्वितीयततीतप्रश्नाभ्यां वित्रीयते । आख्या कर्मकाण्डे विवृत्तेति नेह वित्रीयते । उभयोः फलं तु ततो वैराग्यार्थं प्रथमप्रश्ने स्पष्ट क्रियते । परविद्या चाथ परा या तदक्षरमधिगम्यत इत्युपक्रम्य कुतोने मुण्डकेन प्रतिपादिता । तत्रापि यथा मुण्डकोत्पत्तिदिमचकार्थस्य विस्तारार्थ चतुर्थः प्रश्नः प्रणवो धुनुरित्यत्रः प्रणवोपासनविवरणार्थ पञ्चमः प्रश्नः । एतस्माज्जयते प्राण इत्यादिना शेषेण मुण्डकिनोक्तस्यार्थस्य स्पष्टीकरणार्थः षष्ठः प्रश्न इतीदं ब्राह्मणं तद्धिस्तरानुवादादित्यर्थः अत एव विषयप्रयोजनादिकं तत्रैवोचक्मिति नेह पुनरुच्यत इति बोधयम् । आक्ष्यिकाया ब्रह्मचर्यतपआदिसाधनविधानं पुरा कल्पस्वरुपेण प्रयोजनान्तरं चास्तीत्याह—ब्रह्मचार्यादिसाधनेति । सार्यायणीति । सौर्यायणिरिति वक्तव्ये दैर्घ्यं छान्दसमिव्यर्थः: युवप्रत्यय इति । कत्स(त?) युवापत्ये विवक्षिते फकप्रत्यये तस्याडयादेशे च कात्यायन इति सिद्धतीत्यर्थः । ब्रह्मपरा अपुनब्रह्मावेषणमयुक्तमित्य आह—अपरं ब्रह्मेति । नन्वपरब्रह्मावेषणेनैव पुरुषार्थसिद्धेः किं परब्रह्मावेषणेनैत्याशङ्कते—कि तदिति । तस्य कोऽतिशय इत्यर्थः । तस्यानित्यत्वेन तत्प्राप्तेरप्यनित्यत्वाच तस्यैवान्वेषणीयत्वमिति परस्स्वरुपकथनेनैव—यदाति । परब्रह्मावेषमाणानां कोऽतिशय इत्यत आह— तत्प्राप्त्यर्थमिति । तद्वधिगमाय तदन्वेषणं कुर्वन्तो यथाकामं यतिष्याम इत्येवमभिप्रायेणत्वयः सामदिति । सामिङ्ग्रहणं यथायोग्य(ग्य?दन्तकाष्ठाद्युपहारोपलक्षणार्थम् ॥ १ ॥

१ क. ख. ग. घ. ड. युवार्थप्र २ क. घ. अर्थवणे । ३ क. घ. ड. च. ह्युक्ता त ४ क. धनायाड्ड ।

तांन्ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपः ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान्पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥ २ ॥

तान् एवमुपगतान् स ऋषिरुवाच भूयः पुनरेव यथापि पूर्वं तपस्विन एव तपसेन्द्रियनिग्रहसंयमेन तथाडपि ह विशेषतो ब्रह्मचर्येण श्रद्धया चाडडस्तिक्यबुद्धचाडडदरवान्तः संवत्सरं काले संवत्स्यथ सम्यग्गुरुश्रूषापरा: सन्तो वत्स्यथ । ततः यथाकामं यो यस्य कामस्तमनतिक्रम्य यथाकामं यदृच्छये यस्य जिज्ञासा तदृशीनामश्रान्पृच्छत । यदि तद्युष्मत्पृष्टं विज्ञास्यामः । अनुद्रुत्वमदर्शनार्थो यदिशब्दो नाज्ञानसन्दायार्थः प्रश्ननिर्णयादवसीयते । सर्वं ह वो वः पृष्टं वक्ष्याम इति ॥ २ ॥

तथाडपीतस्य तपसेऽयत इति ।

पूर्वमेव नयः । विशेषत इत्यस्य पूर्वत्राप्यन्वयः । निष्कृष्टमर्थमाह-यादृशेय इति । अज्ञाचर्यत्नभावो हेतुमाह-प्रक्ष्यति । अत्रेतिशब्दोऽध्याहार्यः । सर्वप्रश्नानां निर्णयादज्ञानाच्चसंभवादित्यर्थः ॥ २ ॥

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ ॥ भगवान्कुतो ह वा इमा: प्रजा: प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥

अथ संवत्सरादूर्ध्वं कबन्धी कात्यायन उपेत्योपगम्य पप्रच्छ पृष्टवान् । हे भगवन् ! कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त उत्पद्यन्ते । अपरविद्याकर्मणोः समुचितयोरैकार्ये या गतिस्तदुक्तव्यमिति तदर्थोडयम् ।

परं ब्रह्माण्वेषमाणा इत्युपकान्तेऽस्मिन्नब्रह्मप्रकरणे प्रजापतिकर्तृकप्रजासृष्टिविषयप्रश्नप्रत्युत्तरूपया श्रुतेः सत्पर्यमाह-अपरविद्येति । तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोक इति समुचितकार्यस्य ब्रह्मलोकस्या्योत्तरगेति तद्वतेर्देवयानमर्गस्य चेह वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं केवलकर्मणां चेत्यापि दृश्यव्यम् । केवलकर्मकार्यस्यापि चन्दलोकस्य तद्वते: पितृयाणस्य च 'तेषामेवैष स्वर्गलोक:' 'प्रजा-कामा दक्षिणं प्रतिपच्यन्ते' इति वक्ष्यमाणत्वादिति । यदपीदमपि परब्रह्माजिज्ञासावशेरड-संगतमेव तथाडपि केवलकर्मकार्यात्मुचितकर्मकार्योश्च विरक्तस्यैव तत्राधिकार इति

ततो वैराग्यार्थमिदमुच्यते । यद्यापि मुक्तः सृष्टिः प्रतীয়ते तथाडपि तदुक्तौ प्रयोजना-भावात्सृष्ट्युक्तिव्याजेन परविद्याफलमेवात्रोच्यत इति भावः । प्रश्न इति प्रतिवचनं चेत्यपि दृश्यं ताम्यामेव तदुक्तेरिति ॥ ३ ॥

तस्मै स होवाच प्रजापतिः स तपोडतप्यत *स तपस्तप्वा स मिथुनमसृजत । रयिं च प्राणं चेरयतौ मे बहुधा प्रजा: करिष्यत इति ॥ ४ ॥

तस्मै स होवाच इति प्रतिज्ञांं विशेषतो दर्शयति—तद्पाकरणायेतिति । आद्यस्य सृष्ट्यस्य प्रजाकामः सन्नित्यन्वयः । यथोक्तकारीति । ज्ञानकर्मसमुचयकारीतयर्थः । तद्भावभावित इति । प्रजापतिरहं सर्वात्मेत्युपासनकालीनप्रजापतिभावनायुक्त इत्यर्थः । पूर्वकरल्पीयतद्भावभावित एकत्कल्पादौ हिरण्यगर्भात्मना निवृत्तो प्रजापतिः सम्प्राक्षात्मप्रजाकामः सन्सृपो जन्मान्तरभावितं ज्ञानं श्रुतिप्रकाशितार्थविषयमतप्यतां तपोध्वालोचयदतप्यत । अथ तु स एवं तप-स्तप्वा श्रात इन्नमन्नाद्यं सृष्टिसाधनभूतं मिथुनमसृजत मिथुनद्वन्द्रमुपादितवान् । रयिं च सोममयं प्राणं चाश्रितम्तारमेतावग्र्रीषोमावात्र-ऋभूतौ मे मम बहुधाडनेकधा प्रजा: करिष्यत इत्येवं संचीत्याण्डोत्त-त्क्रमेण सूर्याचन्द्रमसावकल्पयत् ॥ ४ ॥

• अत्र भाष्यानुसारेण शङ्करानन्दकृतदापकानुसरण च 'स तपस्तप्वा' इति पदत्रय-मधिकं भाति ।

९ क. 'चित्तादि' । १२ क. च. 'तसूर्यवचनं' ।

"अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्" ॥

इति स्मृतिरेऽत्र । प्राणसंवन्धादित्थं चेत्का लक्ष्यत इत्याह—प्राणं चेत् । अग्नीषोमयो-ण्वान्तर्गत्स्वेनाग्न्योऽपञ्जरन्तरमुपतिष्ठन्त इति श्रुतेः । उदन्तं वावड्ढित्यमभिनुसमारोहतीति श्रुते: सूर्याग्न्योरेकत्वमभिप्रेत्याऽऽश्रि सूर्यपदेनाडडह—सूर्यीचन्द्रमसाविति ॥ ४ ॥

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिरेव एत्तसर्वे यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ ५ ॥

तत्‌ऽडडित्यो ह वै प्राणोदडडित्यः । रयिरेव चन्द्रमाः । रयिरेवाच्चं सोम एव । तद्‌तदेकमच्चानं च प्रजापतिरेकं तु मिथुनम् । गुणप्रधा-नकृतो भेदः । कथं रयिर्च अन्नं वा एतत्सर्वं कि तच्यनूर्तं च स्थूलं चामूर्तं च सूक्ष्मं च च मृत्युमित्यन्नरूपे रयिरेव । तस्मात्प्रविभक्तादमू-र्तादन्यन्मूर्तिरूपं मूर्तिं सैव रयिरमूर्तेनाद्यमानत्वात् ॥ ५ ॥

रयिप्राणौ श्रिति: स्वयमेव व्याचष्ट इत्याह—तत्‌ऽडडित्य इति । प्रजापतिरेव संवत्सरादिप्रजापर्यन्तसृष्टत्वं वचकुं रयिप्राणयोः संवत्सरस्त्रष्टा: प्रजापत्युपादानत्वात्प्रजापत्यात्मकं—तद्‌तदेकमिति । कथमेकस्यातडडं चेत् भेद इत्याराहच—तस्यैव गुणभावविवक्षयाडडतत्त्वं प्राधान्यविवक्षया चातृत्वमिति भेद इत्याह—गुणोति । रयिप्राणयोः कथं प्रजापत्यात्मत्वमिति शाङ्क—कथमिति । तत्‌ रयेः सर्वात्मकत्वा-त्प्रजापत्यात्मकत्वमित्याह—रामरिति । असुरत्वापि वाच्यादः केनचिदचमानत्वादिति-मतिरर्थः । ननु मूर्तामूर्तयोरत्रभयोरपि रयित्वेनैव रयिरिति कथमुक्तमित्या-शाङ्कच मूर्तामूर्तत्वविभागमकृत्वा सर्वस्य गुणभावमात्रविवक्षया सर्व रयिरित्युच्यते । यदोभे विभज्य गुणप्रधानभावेन विवक्ष्यते तदाडमूर्तेन प्राणेन मूर्तस्याद्यमानत्वान्मूर्तसैव रयित्वमित्याह—तस्मादिति ॥ ९ ॥

तथाडमूर्तोऽपि प्राणोदत्ता सर्वमेव यच्चाडडित्यम् । कथम्—अथाडडदिय उदयत्यल्पाचि दिशं प्रविशति तेन प्राच्यां प्राणानश्निपु संनिधत्ते । श्रद्द-क्षिणां यत्प्रतीची यदुदीची यदूर्ध्वं यद्-

नतरा दिशो यत्सर्वे प्रकाशयति तेन सर्वान्प्राणान्रश्मिषु संनिधत्ते ॥ ६ ॥

अथाडडदित्य उदयचुद्रचछ्न्माणिनां चक्षुरंचरमागचछ्न्यत्माच्च दिशं स्वप्रकाशेन प्रविशाति व्याप्तिमेति । तेन आत्मज्ञानयप्लवा संवान्त- त्स्थान्माणान्माच्यानन्तर्भूतान्रश्मिषु स्वातमाभासरूपेषु व्याप्तिमत्सु व्याप्त्वात्माणिनः संनिधत्ते सन्निवेशयति, आत्मभूतान्करोतीत्यर्थः । तथैव यत्मविशाति दक्षिणां यत्मतीचं यदुदीच्याम् उद्ध्र्वं यत्मविशति यच्चान्तरा दिशः कोणदिशोSवान्तरदिशो यचान्त्यर्वे प्रकाशयति तेन स्वप्रकाशश्याप्या सर्वान्सर्वदिक्स्थांयानार्नरश्मिषु संनिधत्ते ॥ ६ ॥

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्रि- रुदयते ।

रयिशब्दितस्मात्रस्य प्रजापतित्त्वारं सर्वोत्तमत्वमुक्त्वा प्राणस्यापि तदर्थमेव सर्वोत्तम- त्वमुच्यतेDSSदित्य इतिावाक्येनेयाह—तथेत्यादिना । यचाडडदयं तदपि प्राणो- त्तेजत्ता प्राणोऽपि सर्वात्मक इत्यर्थः । अन्तर्भूतानिति । यद्यपि प्राणस्यात्रवमुक्तं तथाडपि रयिर्या एतस्मिल्यत्रामूर्तस्य प्राणस्यापि गुणवाविवक्ष्यादनत्वमुक्तमिति तथोक्तम् । स्वात्मावभासरूपेषु रश्मिषु तद्विल्त्यर्थः । व्याप्त्वादिति । सम्बद्त्वादित्यर्थः ॥ ६ ॥

तदेतदचाडडम्युक्तम् ॥ ७ ॥

स एपोक्ता प्राणो वैश्वानरः सर्वोत्तमा विश्वरूपो विश्वात्मकत्वाच प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदुक्तं वस्तु ऋचा मन्त्रेणाप्यभ्युक्तम् ॥ ७ ॥

तस्य प्रत्यक्षत्वमाह—स एष इति । वैश्वानर इति । नरा जीवा विश्वे च तन्नराश्र विश्वानरः स एव वैश्वानरः सर्वजीवात्मक इत्यर्थः । विश्वरूपः सर्वप्रपञ्चात्मक इति भेदः । उक्तं वस्त्वति । आदित्यस्योकं माहात्स्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥

तस्य प्रत्यक्षत्वमाह—स एष इति । वैश्वानर इति । नरा जीवा विश्वे च तन्नराश्र विश्वानरः स एव वैश्वानरः सर्वजीवात्मक इत्यर्थः । विश्वरूपः सर्वप्रपञ्चात्मक इति भेदः । उक्तं वस्त्वति । आदित्यस्योकं माहात्स्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योति- रेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥

विश्वरूपं सर्वरूपं हरिणं रश्मिवन्तं जातवेदसं जातप्रज्ञानं परायणं सर्वमाणाश्रयं ज्योतिरीकं सर्वपाणिनां चक्षुर्भूतमदितीयं तपन्तं तापक्रियं कुर्वाणं स्वातमानं सूर्ये सुरयौ विज्ञातवन्तौ ब्रह्मविदः। कोडसौ यं विज्ञातवन्तः। सहस्ररश्मिकररश्मिः शतधारने कशा माणिभेदन वर्त्मानः प्राणः प्रज्ञानमुदयत्यप सूर्यः॥ ८॥

विश्वरूपमित्याद्वितीयान्तानां सहस्ररश्मिरित्यादिप्रथमान्तानां सामानाधिकरण्येनान्वयोगादध्याहारं कृत्वा वाक्यभेदन व्याचष्टे—स्वातमानमित्यादिना॥ < ॥ यक्षासौ चन्द्रमा मूर्तिरन्नमूर्तिश्च प्राणोदत्तदद्विसतदेकमेतन्मिथुनं सर्वे कत्थ प्रजा: करिष्यत इति, उच्चयते—संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च। तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते। ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते। त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते। एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः॥९॥

तदेव कालः संवत्सरो वै प्रजापतिस्तन्निर्वर्त्यत्वाद्वात्संवत्सरस्य। चन्द्रादित्यनिरवर्त्यतद्यहोरात्रसमुदायो हि संवत्सरस्तदननयत्वाद्वाचिमान्मिथुनात्मक एवेत्युच्यते, तद्कथं तस्य संवत्सरस्य प्रजापतेः स्य मार्गौ द्वौ दक्षिणं चोत्तरं च। द्वे प्रसिद्धे ध्रुवने षण्मासलक्षणे यास्यां दक्षिणेनोत्तरेण च यति सविता केवकरूपिणां ज्ञानसयुक्तकर्मवतां च लोकान्निवदधतु॥ कथम् तत्र, तत्र च ब्रह्मादिषु ये ह वै तदुपासत इति क्रियाविशेषणो द्वितीयस्तच्छब्दः। इष्टं च पूर्तं चेष्टापूर्तमित्यादि कृतमे-वोपासते नाकृतं नित्यं ते चान्द्रमसं चन्द्रमसि भवं प्रजापतेः शुनात्मक-स्यां रयिमन्नूते लोकमभिजयन्ते कृतरूपत्वाच्चान्द्रमसस्य ते तत्रैव च कृतकस्यात्पुनरावर्तन्त इम लोकं हीनतरं वा विशन्तीति युक्तम्। यस्मादेवं प्रजापतिमन्नात्मकं फलकवेनाभिनिर्वर्तयन्ति चन्द्रमिष्ठपूतेकरमणैत ऋषयः स्वर्गद्रष्टारः प्रजाकामाः प्रजाधिनो गृहस्थास्तस्मात्स्वकृतमेव दक्षिणं दक्षिणायनोपलक्षितं चन्द्रे प्रतिपद्यन्ते। एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः पितृयाणापलक्षितश्चन्द्रः॥ ९ ॥

९ क. रा. 'णस्तनिमथु' ।

सं मिथुनमुपादयत इत्युपकान्तं मिथुनमुपसंहरति—यश्शासाविति । यश्रासौ चन्द्रमाः यक्ष्मामूति:(तिं:) प्राणस्तदेकं मिथुनं सर्वं सर्वात्मकमित्यन्वयः । एतो मे बहुधा प्रजा: करिष्यत इत्युक्तं तत्केन प्रकरेणेति पृच्छति—कथमिति । रयिप्राणयोः संवत्सरादिद्वारा प्रजासृष्टिर्यमियाह—उच्यत इति । तदेव मिथुनमेव संवत्सरः कालः ।

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत—[ १ प्रक्ष: ]

स च प्रजापतिः प्रजापत्यात्मकमिथुननिवर्तस्वादिस्सह—तन्निवर्त्यस्वादिति । तदुपपादयति—चन्द्रिति । चन्द्रनिर्वृत्तिस्स्थितय आदित्यानिवृत्त्यन्यहोरात्राणीति विभागः । तत्रैवर्त्यत्वेदापि कालस्य कथ तदात्मकतेऽप्यारब्धं कार्यकारणयोर्भेदादित्याह—तदन्नन्यत्वादिति । न केवलं तिथ्यादिद्वारा चन्द्रादिनिर्वृत्त्यैव संवत्सरस्स किं तु व्यानहृदयद्वाराडपीति वकुं तस्यायने इत्यादिवाक्यं तत्प्रश्नपूर्वकं व्याचष्टे—तत्कथमिति । चन्द्रादित्यनिवृत्त्यैव कुते हेत्वन्तरादिस्स्यः: केवलकर्मिणां लोकानिविदधदक्षिणेन याति ।

ज्ञानयुक्तकर्मवतां लोकानिविदधोदुत्तरेण यातीत्यान्वयः । सवितेत्युपलक्षणं चन्द्रस्यापि ज्येष्ठादिदक्षिणायनं मार्गेशोभिदुत्तरायणमिति श्रुतिप्रसिद्धेः; तत्क्ष कर्मिणां लोकानिविदधुं तयोर्दक्षिणोत्तराभ्यां मार्गोभ्यां समन्वात्मकत्विमित्याज्ञानह्यपि देहेस्वविवर्त्यत्वं तयोर्नयोरिति तद्वारा संवत्सरस्यापि तन्निवर्त्यत्वमिति । चन्द्रादित्ययोः कथं लोकविश्वाकत्वमिति पृच्छति—कथमिति । चन्द्रादित्यनिवर्तिदक्षिणोत्तरायणद्वारा लोकप्राप्तेः प्राप्त्यस्य लोकस्यापि चन्द्रादित्यात्मकत्वाच तयोस्तद्विधायकत्वमिति तयो ह वा इत्यादिवाक्येन परिहरति—तत्त्रेति इषे चेति ।

"अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् । आर्तिभ्यः वैश्वदेवश्च इष्टमित्यभिरिष्यते ।। वापीकूपर्तडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामाः पूर्तमित्यभिरिष्यते"

इति तयोर्मेदः । कृतमित्युपासत इति कृतशब्दोपरितनमितिशब्दसमिष्टपूर्त इति पूर्वशब्दोऽपर्योक्तयतया व्याचष्टे—इत्यादिति । दत्तमादिशब्दार्थः: कृतमेवोपासते कर्मेवा नितिष्ठन्तीत्यर्थः: इदं च विशेषणं पुनरावृत्तो हेतुयोक्कम् । कतरूपेष्टचादिजन्यत्वाच्चान्द्रस्यापि कृतत्वेनानित्यत्वात्पुनरावृत्तिरित्याह—कृतरुपेष्टादिजन्यत्वाच्चान्द्रस्यापि कृतत्वेनानित्यत्वात्पुनरावृत्तिरित्याह—कृतरुपेष्टा-

दिति । पुनरावृत्तौ मन्त्रवाक्यं प्रमाणयति—इम लोकमिति ॥ ९ ॥

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्य-

याऽऽत्मानमन्बिष्याऽऽदियाभिजयन्ते । एतद्

१ च. 'दित्यन्' । १२ क. ज. 'दिदक्षि' । ३ क. च. 'पांबुत्त' । ४ क. घ. याम्योत्तरलोकाम्यां । ५ क. 'ज्ञानामुपलम्भनम्' । ६ ख. ग. घ. 'तटाकादि' । ७ क. इत्युभयोः ।

प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १० ॥

अथोत्तरेनायनेन प्रजापतेरंशं प्राणमत्तारमादित्यमभिजयन्ते । केन । इन्द्रियज्येनेन विशेषेण ब्रह्मप्राप्तये श्रद्धया विधया च प्रजापत्यात्मविषययाड्डतमनं प्राणं सूर्य जगत्तत्सुषुप्रान्निष्यामस्मीति विद्वान् त्वाड्डदित्यमभिजयन्तेऽभिप्राप्नुवन्ति । एतद्वा आयतनं सर्वप्राणानां सामान्यमायतनमाश्रयमे(ए)तदमृतमविनाशी, अभयमत एव भयवर्जितं न चन्द्रवत्क्षयादित्यभयवदेतत्परायणं परा गतिविच्चावतां कर्मिणां च ज्ञानवतामेतस्मान्न पुनरावर्तन इत्येते येथेते केवलकर्मिण इंत यस्मादेषोडवि-दुषां निरोध आदित्यार्द्ध निरुद्धा अविद्वांसो नइते संवत्सरमादित्य-म्तानं प्राणमभिप्राप्नुवन्ति । स हि संवत्सरः कालात्माडविदुषां निरोधः । तत्कथं तस्मिन्नर्थे एष श्लोको मंत्रः ॥ १० ॥

अर्थतः। मार्गान्तरारम्भार्थोऽथशब्दःः प्रजापत्यात्मविषययेऽति तत्कादात्म्यविषययेत्यर्थः। आदित्यमभिजयन्त इति पूर्वमन्नव्यार्थमुक्तमिदानीं व्याख्यानार्थमिति द्रष्टव्यम् । सामान्यमिति । समाश्रयमित्यर्थः । विद्यावतामिति । कर्मोंनधिकारिणाम एव केवलोपासनवतामित्यर्थः । कर्मिणां च ज्ञानवतामिति । समुचयवतामित्यर्थः । ननु केवलकर्मिणामप्यादित्यप्राप्तावपुनरावृत्तिः प्राप्स्यतीत्याशङ्क तेषामादित्यप्राप्तिरेव नास्तीति वक्तुमित्येष इति वाक्यं व्याचष्टे—इति यस्मादिति । तस्मादेषामादित्यप्राप्तिरनाशङ्कयेत्य शेषः ( १० ) । यद्वा तस्याने इत्यारम्येयेष निरोध इत्यन्तं श्रुतिवाक्यमैनयो रयिप्राणरूपत्वप्रतिपादनपरतया व्याख्येयम् । तथा हि । संवत्सरस्य रयिप्राणमिशुनिर्वर्त्यत्वे रयिप्राणरूपत्वं च वक्तव्यं तत्कथमिति पृच्छति—तत्कथं- मिति । तदवयवोरैनयोसतद्वक्तुं तयोः प्रथमं प्रसिद्धिमाह —तस्येति । प्रसिद्धिमेवाडह— यास्यापिति । एवमपि कथं तयोसतदात्मकत्वमित्याह—कथं-मिति । दक्षिणायनस्य रयित्वं वकुं कर्मिणां रयिरूपचन्द्रनिर्वर्त्यतकल्वमाह —तत्त्रेति । लोकमिति । सोमरूपं शरीरमित्यर्थः । तस्य कर्मकृतत्वं पुनरावृत्या साधयति— कृतरूपत्वादिति । रयिरूपचन्द्रस्य दक्षिणायनद्वारा प्राप्यत्वात्तस्यायनस्य तदन्त-भाव इति वकुं तस्य कर्मभिः प्राप्यत्वमाह —यस्मादिति । एवं च तस्य रयित्वं सिद्धमित्याह—एष इति । पितृयानोपालक्षित इति । तत्प्राप्त्य इत्यर्थः । ततश्व तद्विदोषणादिति । तद्द्रार्ष्ट्रपितृयानस्यान्त्याप रयित्वामित्यर्थः ( ५ ) । इदानीमुत्तमायणस्य प्राणत्वमाह—

१ क. 'न प्राजापल्यं प्रा' । १२ क. च. 'मन्नं' । ३ क. च. 'रन्नं' ।

अथेति । प्राणरूपादित्यप्राप्तत्वादुत्तरायणस्य तस्यापि प्राणत्वमिति संवत्सरस्य रयिप्राणमिथुनात्मकत्वमिति तत्कार्यत्वं युक्तमिति भावः । अस्य कर्मसाध्यचन्द्रवैलक्षण्यमाह — एतद्वा इति । इतरत्सर्वं समानम् । असिन्नर्थ इति । संवत्सरस्वरूप इत्यर्थः ॥ १० ॥

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं क्षणं समचक्रे षडर आहुरपितरमिति ॥ ११ ॥

पञ्चपादं कर्मसाध्यचन्द्रवैलक्षण्यकल्पनेऽर्थः । जनयितृत्वादिति । संवत्सरात्मकल्पनया सर्वगतत्वादित्यर्थः । समानाधिकरणबहुव्रीहिरित्यर्थः । आकारणं वेँति । अवयविकरणमित्यर्थः । अवयवित्वेन करणमित्यर्थः । पक्षधर इत्यप्येक एवार्थः । धुलोकादिप्रति । आकारूपादन्तरिक्षलोकादिस्वरूप इत्यर्थः । अनयथा स्वर्गलोकात्परस्यू चतुर्थत्वेन तृतीयस्यामित्यनन्वयापत्तेः । उदकादिस्वजायते वृष्टिरिति स्मृतेः । अन्य इत्यस्य पूर्वोर्ध्वगतेनाड्डुरित्यनेन सम्बन्धः । उ इति तुशब्दसमानार्थो निपातः । परे तु तमेव विचक्षणमाहुरित्यन्वयः । किमाहुरित्यत आह — समचक्र इति । तस्मिन्विचक्षणे सप्तचक्रात्मके सर्वमिदं जगद्गथयति । अर्पितमरा इव रथनाभौ निवेशयति । यदि पञ्चपादो द्वादशाकृतिर्यदि वा समचक्रः षडरः सर्वथापि संवत्सरः कालात्मा प्रजापतिश्वन्द्रादित्यलक्षणोऽपि जगतः कारणम् ॥ ११ ॥

१ ख. घ. ड. 'कादाहः पर । २ क. च. 'धाकलपा' ।

नामर्त्वकल्पनया संवत्सरसय परिवर्तनगुणयोगेन चक्रत्वकल्पनया कालप्राधान्येन सर्वश्रयत्वेन च स एवोक्तः। पक्षद्वयेडपि गुणभेदेन कल्पनाभेदेन च मेदो न धर्मिमेद इत्यर्थः॥ ११ ॥

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्कः प्राणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्॥ १२ ॥

यस्मिन्निति॑ं श्रितं विश्वं स एव प्रजापतिः संवत्सराख्यः स्वावयवे मासे कृत्नःः परिसमाप्यते। मासो वै प्रजापतिर्यथोक्तलक्षण एव मिथुनात्मकस्तस्य मासात्मनः प्रजापतिरेको भागः कृष्णपक्षो रयिरनं चन्द्रमाऽपरों भागः। शुक्कः शुक्लपक्षः प्राण आदित्योदत्तादिर्यस्माच्छुक्लपक्ष- त्मानं प्राणं सर्वमेव पर्येति तस्मादात्मदर्शन एत ऋषयः कृष्णपक्षेऽपिं यागं कुर्वन्तः शुक्लपक्ष एव कुर्वन्ति प्राणच्यतिरेकेण कृष्णपक्ष- स्तैनं हश्यते यस्मादितरस्तु प्राणं न पर्यन्तीत्यदर्शनलक्षणं कृष्णात्मनमेव पर्यन्ति। इतरस्मिन्कृष्णपक्ष एव कुर्वन्ति शुक्ले कुर्व- न्तोडपि॥ १२ ॥

कारणत्वे हेतुमाह—यस्मिन्निति। संवत्सरस्यापि मासाहोरात्ररूपवचयतिरेकेणौध्यादिजनकत्वमाह—स एवेति। यथोक्तेति। संवत्ससरूपो हि प्रजापामिंजुनात्मक इत्यर्थः॥ शुक्कृष्णयोरुभयोरपि दर्शीपौर्णमासादिकर्मोंनुष्ठानदर्शनात्तस्मादेत ऋषय इत्यादि वाक्यमनुपपन्नमित्याशङ्क्य शुक्कस्य प्राणात्मकत्वज्ञानस्तुतिपरतया व्याचष्टे—यस्मादिति। यस्मात्प्राणं सर्वमेव सर्वात्मकमेव पर्यन्ति यस्माच्च प्राणच्यतिरेकेण कृष्णपक्षस्तैनं हश्यते तस्मादित्यन्वयः। प्राणस्य शुक्रपक्षात्मकत्वात्कृष्णपक्षस्यापि शुक्रपक्षत्वे सति कृष्णे कुर्वन्तोडपि प्रकाशात्मकं शुक्र एव कुर्वन्तीति शुकुपक्षे प्राण- त्वज्ञानस्य स्तुतिरित्यर्थः। एतत्तुर्थ्यमेव ज्ञानरहिताच्चिन्दती—इतरे त्वति। ये तु सर्वोत्मानं प्राणं न पर्यन्व्यज्ञातत्वात्तेषां शुक्लपक्षः प्राणत्वेनाज्ञायमानत्वादज्ञानात्मकः सन्कृष्णपक्षत्वमाप्यते। एतत्‌ः शुक्ले कुर्वन्तोडप्यदर्शनात्मकत्वात्प्रकाशारहिते कृष्ण एव कुर्वन्तीति ते निन्द्यन्त इत्यर्थः। उत्कर्मे श्लोयारुढं करोति—इतर इति॥ १२ ॥

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहारेव प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राण वा एतौ प्रस्नन्दौ यौ देवौ

रया संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥१३॥

सोऽपि मासात्मा प्रजापति: स्वावयवैडहोरात्रे परिसमाप्यते। पूर्ववत्। तस्याप्यहरव प्राणाड्कतद्रव्यो रात्रिरपि रात्र्यै पूर्ववत्, प्राणमहारत्मानं वा एते प्रस्कन्दन्ति निर्गमयन्ति शोभयन्ति वा स्वात्मनो विच्छिद्यापनयन्ति। के ये दिवाडहनि रत्या रतिकारणभूतया सह स्त्रिया संयुज्यन्ते मिथुनमाचरन्ति मूढा:। यत एवं तस्मात्तन्न कर्तव्यमिति प्रतिषेध: प्रासङ्गिक:। यद्यत्रौ संयुज्यन्ते रत्या ऋतौ ब्रह्मचर्यमेव तदिति प्रशस्तत्वादितो** भार्यागमनं कर्तव्यमिति। अयमपि मासाङ्कितो विधि:। प्रकृतं तुच्यते सोडहोरात्रात्मक: प्रजापतिरिह वाङ्नात्मना व्यवस्थित:॥१३॥

रयिरन्नं चन्द्रमा इत्यर्थ: अहः प्राणत्वोक्तिप्रसङ्गादिहि मैथुनं निषेधति—आनामिति। कुतो ह वा इमा: प्रजा: प्रजायन्त इति पृष्टमित्यर्थ:। पूर्वोक्तं सर्वमेतदुपयोगितयोकं न तु साक्षात्प्रकृतमिति भाव:॥१३॥

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्माद्दिवा: प्रजा: प्रजायन्त इति॥१४॥

एवं क्रमेण परिणम्य तदन्नं वै प्रजापति:। कथम्। ततस्तस्माद्वै रेतो नृवीजं तमपजाकार्ण तस्मादोषति सिक्तादिमा मनुष्यादिलक्षणा: प्रजा: प्रजायन्ते यत्पृष्टं कुतो ह वै प्रजा: प्रजायन्ते इति। तद्वच्चन्द्रादित्यमिथुनादिक्रमेणाहोरात्रान्तेनोभयात्मकप्रोद्भारेणैमा: प्रजा: प्रजायन्त इति निश्चितम्॥१४॥

एवं ऋमेणैति रयिप्राणसंवत्सरादिक्रमेण परिणम्य श्रीह्याचात्मना व्यवस्थित: सन्नं वै प्रजापतिरन्नात्मको जात: प्रजापतिरित्यन्वय:। कथमिति। अन्नरूपत्वेऽपि तस्य प्रजानकत्वमित्यर्थ:। तत् इति। भक्षितादन्नादित्यर्थ:। रेत इति। शोणितस्याप्युपलक्षणं तुल्यत्वादिति॥१४॥

कू अन्न रात्रिप्रकाश्यते॥

१ ख. ग. ड. 'स्याह्'। १२ च. 'न्ते मैं'। ३ क. 'शुनमा'। ४ क. 'मेणाहोरात्र: प्रजाप-

तिरन्ने विपरिणम्यते डन्नं'। ५ क. च. 'नात्ररेतो'।

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनसुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्ये येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

प्रजापतिव्रताचरणमात्रेण नाश्टफलं चन्द्रलोकः प्राप्यते । मूर्वाणामपि प्रसङ्गादित्थं पूर्वादिकारिणां तपआदिकमपि चन्द्रलोकप्राप्त्यर्थमपि क्षितमित्यत आह-येषां तप इति ॥ १९ ॥

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥ १६ ॥

इत्यथर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः॥११॥ यैस्तु पुनरादित्योपलक्षित उत्तरायणः प्राणात्मभावो विरजः शुद्धो न चन्द्रब्रह्मलोकवद्रजस्कलो दृढदक्ष्यादियुक्तोऽसौ केपां तेषामित्युच्यते । यथा गृहस्थानामनेकविधसंसर्गवहारप्रयोजनवचाज्जिह्मं क्रोधादिवशाद्रज्यंभावोद्रयशङ्काभावि तथा न येषु जिह्मम् । यथा च गृहस्थानां ऋतौदानमौदनिनिमित्तमनृतवर्जनीयं तथा न येषु तत्, तथा माया गृहस्थामिव न येषु विद्यते । माया नाम वहिरन्यथाऽऽडत्तमानं प्रकाइयानन्यथैव कार्य करोति सा माया मिथ्याचाररूपा । मायत्येवमादयो दोषा येष्वधिकारीपु ब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षु निमित्ताभावाद्भावान्तरे विद्यन्ते तत्तसाधनानुरूपेणैव तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोक इत्येपां ज्ञानयुक्तकर्मवतां गतिः । पूर्वोक्तस्तु ब्रह्मलोकः केवलकर्मिणां चन्द्रलक्षण इति ॥ १६ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्रविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये प्रथमः प्रश्नः ॥ ११ ॥

तेषामसौ विरज इत्यादिवाक्यं व्याचष्टे—यस्तित्वति । उत्तरायण इति । तेन प्राप्य इत्यर्थः । प्राणात्मभावोदपरब्रह्मतद्वस्थानमित्यर्थः । असौ केषां तेषामिति । तेषामसौ विरज इत्यत्र तेषामित्यनेन केषां निर्देश इति प्रश्नार्थः । न येषु जन्मादिशब्दं व्यतिरेकप्रदर्शनेन व्याचष्टे—यथेत्यादिना । मायाग्रहणं तद्धयानां दोषाणामुपलक्षणांमिते वेदनवाक्यार्थ संगृह्य दर्शोयांते—मायत्यपच्यामिते मिक्षुष्विति परमंहंसयतिरिक्तानां कुटीचकादीनां ग्रहणम् । तेषां ब्रह्मलोकादपि विरक्त्वेन तत्रानित्यत्वात् । इति शब्दार्थमाह—इत्येषेति ॥ १६ ॥

इति श्रीमदानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयः प्रश्नः ।

प्राणोदेता प्रजापतिरित्युक्तम् । तस्य प्रजापतित्वमच्छत्वं चास्मिच्छरीरद्वारायितव्यामित्यभिप्रायः—

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन्त्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते कुतः एतत्पकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥ १ ॥

अथानन्तरं ह किलैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । हे भगवन्कत्येव देवाः प्रजां धारिलक्षणां विधारयन्ते विशेषण धारयन्ते । कतरे बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियवक्तृनामेतत्सकाशनं स्वमाहात्म्यमुख्यापनं प्रकाशयन्ते । कोऽसौ पुनरेषां वरिष्ठः प्रधानः कार्यरणलक्षणानामिति ॥ १ ॥

प्रश्नान्तरस्य प्रथमप्रश्नेन संगतिमाह—‘प्राणोदेत्ते’ति । अवधारयितव्यमिति । अत्ता विश्वस्य सत्पतिरिति चतुर्थस्वैषोडप्राप्तिपर्यमारम्येरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वप्रतिष्ठितम् । प्रजापतिश्रासि गर्भे त्वमेव प्रतिज्ञास इत्यादिना च प्रजापतित्वस्योक्तरत्र वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं पूर्व गतिश्रवणेन विरकस्यापि चित्तैकाग्र्यं विना वक्ष्यमाणात्ज्ञानासिद्धेदर्थं मन्दानां फलविशेषार्थं च प्राणोपासनार्थ प्रश्नद्वयारम्भः । तत्प्रश्रेष्ठत्वाद्वत्प्रजापतिवादिगुणनिर्धारणार्थ द्वितीयः प्रश्नः । तदुत्पत्त्यादिनिर्धारणपूर्विकं तदुपासनविधानार्थ तृतीयः प्रश्न इत्यपि दृश्यम् । प्रजाशब्देन शरीरमेव गृह्यते न जीवस्तस्य प्राणधारकत्वेन तद्वार्यत्वभावादित्याह—

१ क. ‘चराणां प्रे’ । २ क. ‘चित्तत्वा’ । ३ ख. ग. घ. ड. च. को वैतेषा । ४ क. ‘रसैतेन प्रश्नः ।

विमक्तानामिति निर्हारणं षष्ठी । स्वमाहात्म्यरुह्यापनमिति । अवकाशादानादिकमाकाशादीनां माहात्म्यं तस्य रह्यापनं तस्य लोकान्प्रति प्रकटनं तत्प्रकाशयन्ते कुर्वन्तीत्यर्थः । पाकं पचतीतिवत् । अवकाशादानादिकं स्वकार्यं सर्वलोकप्रकटनं यथा तथा कतरे कुर्वनतीत्यर्थः ॥ १ ॥

तस्मै स होवाचाडडकाशो ह वा एष देवो वायुरमिरापः पृथिवी वाडमन-श्रक्शुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्द्वाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥ २ ॥

एवं पृष्टवते तस्मै स होवाच । आकाशो ह वा एष देवो वायुरमिरापः पृथिवीत्वेतानि पञ्च महाभूतानि शरीरारम्भकाणि वाड्मनश्शक्शुः श्रोत्रमिल्यादीनि कर्मेन्द्र्रियबुद्धीन्द्रियाणि ते कार्यलक्षणाः करणलक्षणाश्च ते देवा आत्मनो माहात्म्यं प्रकाश्याभिवदन्ति सपर्यमाणा *अहंश्रेष्ठतयै, कथं वदन्ति । वयमेतद्द्वाणं कार्यकरणसंगातमवष्टभ्य प्रासादमिव स्तम्भाद्योभिविशिष्टलीकृत्य विधारयामो विशष्टं धारयामः । मयैवैकेनायं संघातो ध्रियत इत्यैकस्याभिमायः ॥ २ ॥

एष देव इति । बड्श्यमाणाभिवदनादिव्यवहारसिद्ध्यर्थं चेतनत्वं संभावयितुं देव इति विशेषणं "अभिमानियपदेशास्तु विशेषानुगतिभ्याम्" इति न्यायेनाडडकाशाद्यभिमानिन्देवताग्रहणार्थम् । तच्च विशेषणं वाय्वादिष्वपि सर्वत्र संबध्यते । वाग्हवणं कर्मेन्द्रियोपलक्षणार्थ चक्षुरादिग्रहणं ज्ञानिन्द्रियोपलक्षणार्थमिति मत्वा डडहं-कार्यलक्षणाः शरीराकारेण परिणता आकाशादयः करणलक्षणानीन्द्रियाणि । माहात्म्यमिति । आकाशादीनामककारादानादिरूपं शरीरधारणैकदेशात्मकं प्रकाश्यं स्वकार्यं प्रकाशय सर्वलोकप्रकटं यथा तथा कृत्वाडभिवदन्ति, अभितः सर्वतः कृत्स्नं शरीरधारणं प्रत्येकं वयमेव कुर्म इति वदन्तीत्यर्थः । बाणमिति । बवयोर्भेदाद्वाति कुलितं गन्थं वहतीति वा [बाणम्] । विनाशां गच्छतीति वा देशादेशान्तरं गच्छतीति वा बणं बणमेव बाणं कार्यकरणसंघातं शरीरमित्यर्थः ॥ २ ॥

१ क. घ. ड. "णि च शरीरं धारयन्ते ते तन्मध्ये कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियाणि शरीरी स्वमाहात्म्यापं प्रकाशयन्ते का" । २ क. ग. "णं शरीरे का" ।

तान्वारिष्टः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथाह-मेवैतद्बन्धाडडत्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेडश्रद्दधाना बबूवुः ॥ ३ ॥

तान्वारिष्टा वारिष्ठा मुख्यः प्राण उवाचाहक्तवान् । मा मेव मोहमापद्यथाविवेकतयाsडभिमानं मा कुरुत यस्मादह-मेवैतद्बन्धाडडत्मानं पञ्चभाडडत्मानं प्रविभज्य प्राणादित्तिभेदं स्वस्य कृत्वा विधारयामि पञ्चविधयुक्त्वांति च तेऽस्मिस्तेऽश्रद्दधाना अपलयवन्तो बबूवुः कथंमेतदेवमिति ॥ ३ ॥

कथमेतदिति । एतद्व(द)ह्मेवैतदित्याद्युक्तम् । एवं यथाभूतं कथमित्यर्थः ॥ ३ ॥ सोsभिमानादूध्वंमुल्क्कमत इव तस्मादुल्क्कामत्य-थन्तर सर्व एवोक्तामन्ते तस्मिँश्र प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्ते । तथथा मक्षिका मधुकर-राजानमुल्क्कामन्तं सर्व एवोक्त्रामन्ते तस्मिँश्र प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्त एवं वाड्मन-श्रद्धुः श्रोत्रं च ते प्रीता: प्राणं स्तुन्वन्ति ॥४॥

कथमेतदिति । एतद्व(द)ह्मेवैतदित्याद्युक्तम् । एवं यथाभूतं कथमित्यर्थः ॥ ३ ॥ सोsभिमानादूध्वंमुल्क्कमत इव तस्मादुल्क्कामत्य-थन्तर सर्व एवोक्तामन्ते तस्मिँश्र प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्ते । तथथा मक्षिका मधुकर-राजानमुल्क्कामन्तं सर्व एवोक्त्रामन्ते तस्मिँश्र प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्त एवं वाड्मन-श्रद्धुः श्रोत्रं च ते प्रीता: प्राणं स्तुन्वन्ति ॥४॥

स च प्राणस्तेषामश्रद्दधानानामूल्क्कामति यथोक्तं तदृशनेन प्रत्यक्षीकरोति । तस्मादुल्क्कामति सत्यथानन्तरमेव ते सर्व एव प्राणाइश्रुरो-दय उत्क्रान्तं उच्चक्मिरे । तस्मिँश्र प्राणे प्रतिष्ठमाने तृष्णीं भवत्सु-त्क्रामति सति सर्व एव प्रातिष्ठन्ते तूष्णीं व्यवस्थिता अभूवन् । तत्तत्र यथा लोके मक्षिका मधुकराः स्वराजानं मधुकरराजानमुल्क्कामन्तं प्रति सर्व एवोक्त्क्रामन्ते तस्मिँश्र प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्ते प्रतितिष्ठन्ति । यथाडयं हस्तान्त एवं वाड्मनश्रद्धुः श्रोत्रं चेल्यादयस्त उत्सृज्याश्रद्धा-नतां बुद्ध्वा प्राणमाहात्म्यं प्रीता: प्राणं स्तुन्वन्ति स्तुवन्ति ॥ ४ ॥

स च प्राणस्तेषामश्रद्दधानानामूल्क्कामति यथोक्तं तदृशनेन प्रत्यक्षीकरोति । तस्मादुल्क्कामति सत्यथानन्तरमेव ते सर्व एव प्राणाइश्रुरो-दय उत्क्रान्तं उच्चक्मिरे । तस्मिँश्र प्राणे प्रतिष्ठमाने तृष्णीं भवत्सु-त्क्रामति सति सर्व एव प्रातिष्ठन्ते तूष्णीं व्यवस्थिता अभूवन् । तत्तत्र यथा लोके मक्षिका मधुकराः स्वराजानं मधुकरराजानमुल्क्कामन्तं प्रति सर्व एवोक्त्क्रामन्ते तस्मिँश्र प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्ते प्रतितिष्ठन्ति । यथाडयं हस्तान्त एवं वाड्मनश्रद्धुः श्रोत्रं चेल्यादयस्त उत्सृज्याश्रद्धा-नतां बुद्ध्वा प्राणमाहात्म्यं प्रीता: प्राणं स्तुन्वन्ति स्तुवन्ति ॥ ४ ॥

• सरोषत्वादिति वकुं युक्तम् ।

१ क. च. 'ति चार्सिम' । १२ घ. च. 'मुल्काम' । ३ क. 'मुल्कामत इवोक्तामतीव' । च. 'मुल्काम इवोत्कान्त' । ४ क. 'मन्त्युक्कमु:' त° । ५ क. तथथा ।

उत्क्रान्तवानिवेति । अत्यन्तोत्क्रान्त्यभावादिवशादः । निरपेक्ष इति । स्वयमेव तर्थः । दृष्टान्तेनैति । तत्र यथे(तच्ये)ति वक्ष्यमाणेनैतर्थः ॥ ४ ॥

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायु-रेष पृथिवी रयिर्‌देवः सदसच्चामृतं च यत्‌ ॥ ५ ॥

एष सूर्यः सन्निति । तपतीत्यनुषङ्गः । सन्तापयतीत्यर्थः । आवहमवहादीति । आवहादिः सप्त वायुगुणास्तथाभूतः । सन्महादादिग्रातिशयकादिश्व वहनाति शशा । एष देवः पृथिवी सन्सर्वस्य जगतो धारयिता रयिश्‍चन्द्रः सन्सर्वं पुष्टयतीत्यर्थः ॥ ५ ॥

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वे प्रतिष्ठितम्‌ । किंचो यज्ञंषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥ ६ ॥

अरा इव रथनाभौ श्रद्धादि नामान्तं सर्वे स्थितिकाले प्राण एव प्रतिष्ठितम् । तथर्चो यजूंषि सामानीति त्रिविधा मन्त्रास्तत्साध्यक्‍षयज्ञः क्षत्रं च सर्वस्य पालकितं ब्रह्म च यज्ञादिकर्मकर्तृत्वेन धिकृतं चैवैष प्राणः सर्वम् ॥ ६ ॥

श्रद्धादिति । प्राणाच्च्छ्रुङ्गे वे वायुर्‌योति-राप इत्यादिना वक्ष्यमाणपोडशकला-त्मक इत्यर्थः । ब्रह्म चेति । ब्राह्मणजातिरित्यर्थः । चशब्दाद्यमाह—यज्ञादिति । अधिकृतं सर्वमेवेत्यन्वयः ॥ ६ ॥

प्रजापतिश्वरासि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राणप्रजास्‍तवमा बलिं हरन्ति यः प्राणे प्रतितिष्ठसि ॥ ७ ॥

यः प्रजापतिरपि स त्वमेव गर्भे चरासि पितुर्‌मातुश्च प्रतिरूप*सन्न्-

• अत्र प्रतिष्ठीकायां प्रसाददक्षाधिकः । १ ऋ० किंच ब’ । २ वाँ शरीरं सिथं ।

तिजायसे प्रजापतिंवादेव प्रागेव सिद्धं तच् *मातृपितृतृतीयं सर्वदेहेन्द्रियकृतिच्छेदनेकः प्राणः सर्वात्माड्सीलिङ्ग्यर्थः। तुभ्यं त्वदर्थ या इमा मनुष्याच्चाः प्रजास्तु हे प्राण चक्षुरादिद्वारैवैलिं हरन्ति। यस्त्वं प्राणेश्चुरादिभिः सह पतितिष्ठासि सर्वचारीरेष्वतस्तुभ्यं बलिं हरन्तीति युक्तम्। भोक्ता हि यतस्त्वं तत्त्ववान्यत्सर्वं भोज्यम् ॥ ७॥

किंचोति । यः प्रजापतिविराड्मोडपि त्वमेवेत्यन्वयः। पितुर्गर्भे रेतोरूपेण मातुर्गर्भे पुत्ररूपेण यश्वराति पश्चात्तत्योरेव प्रतिरूपः सन्सदृशाः सन्यः प्रजायते स त्वमेव प्रजायस इत्यन्वयः । प्रतिरूपार्थ उक्तः—प्रतिरूपः सन्सृति। ननु प्राणस्य पुत्ररूपत्वमेवोक्तं न तु *पितृमातृरूपत्वं तत्कस्माद आह—प्रजापतिंवादेवेति । तस्य सर्वात्मकत्वादिति । अत्रापि निष्कृष्टार्थमाह—भोक्ता हीति । अतस्तच्चैतन्यतः शब्दाद्याहारेण योग्यम् ॥ ७ ॥

देवानामसि वहितमः पितॄणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चारितं सत्यमथर्वाडिरसामसि ॥ ८ ॥

देवानामिन्द्रादीनामसि भवासि त्वं वहितमः पितॄणां नाडीमुखे श्राद्धे या पितृभ्यो दीयते स स्वाहाड्नं सा देव-मैन्धानमपेक्ष्य प्रथमा भवति । तस्याः अपि पितॄणां प्रापयिता त्वमेव-त्यर्थः। किंचर्षीणां चक्षुरादीनां प्राणानामझिरसामझिरसभूतानामिति । प्राणस्याथर्ववत् मुख्य-प्राणस्याधर्ववद्भुतत्वं श्रुत्याडभिहितं यद्यापि तथाडपि चक्षुरादीनामपि तदंशत्वादधर्वशब्दार्थ-त्वमिति भावः ॥ ८ ॥

हविष्यां प्राणयित्तम इति । वहिह्राब्दो वहनाद्धिरारिति योगिक इत्यर्थः । प्रथमा भवतीति । यज्ञाद्देवे(व)कर्मणि प्रथमं नाम्नामुखश्राद्धस्यावश्यकर्तव्यत्वात्सा प्रथमेत्यर्थः। ऋष गाताविति धातोर्ज्ञानार्थत्वाद्विशब्दस्य ज्ञानजनकचक्षुराद्यर्थत्वमित्यर्थः। अडिरसभूतानामिति । प्राणाभावेऽड्जानां शोणदर्शनाच्छामझिरसतवमित्यर्थः । मुख्य-प्राणस्याथर्ववद्भुत्वं श्रुत्याडभिहितं यद्यापि तथाडपि चक्षुरादीनामपि तदंशत्वादधर्वशब्दार्थ-त्वमिति भावः ॥ ८ ॥

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोडसि परिरक्षितः । स्वमन्तरिक्षं चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥९॥

इन्द्रः परमेश्वरस्त्वं हे प्राण तेजसा वीर्येण रुद्रोऽसि संहारकर्त्र जगत् । स्थितौ च परि समन्ताद्द्रष्टा पालायिता परिरक्षिता त्वमेव जगतः साम्येन रूपेण । त्वमन्तरिक्षड्जसञ्ज्ञः चरसि उदयास्तमयाभ्यां सूर्यस्त्वमेव च सर्वेषां ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥ इहेन्द्राख्येन परमेश्वरत्वमुख्यते भगवानित्यनेन हि इन्द्र उक्त इति भेदमाह—इन्द्रः परमेश्वर इति । वीर्येण संहारसामर्थ्येनैतदर्थः । सौम्येन इति । विष्णुवारूपेणेत्यर्थः॥९॥

यदा त्वमभिवर्षस्येमा: प्राणते प्रजा: । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायानं भविष्यत इति ॥ १० ॥

यदा पर्जन्यो भूतवाडभिवर्षसि त्वमथ तदाडनं प्राप्येमा: प्रजा: प्राणते माणचेष्टां कुर्वन्तीत्यर्थ: । अथवा प्राण ते तवेमाः प्रजा: स्वातम्भू-तास्वदचसंर्वार्थतास्वदभिवर्षणदर्शनमात्रेण चाडडनन्दरूपाः सुखं प्राप्नु इव सत्यस्तिष्ठन्ति । कामायाच्छातोडनं भविष्यतीत्येवमभिप्रायः ॥१०॥

व्रात्यस्त्वं प्राणैकक्षरपरित्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमावस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥ ११ ॥

प्रथमजत्वादन्यस्य संस्कर्तुम्भावादसंस्कृतो व्रात्यस्त्वं स्वभावत एव शुद्ध इत्यभिप्रायः । हे प्राणैकक्षरहिसत्वमात्रवर्णानां प्रसिद्ध एकर्षिनामाडसि: सन्नत्ता सर्वहविषाम् । त्वमेव विश्वस्य सतो विद्यमानस्य पतिः सत्पतिः । वय पुनरावस्य तवादनीयस्य हविषो दातारः । त्वं पिता मातरिश्व हे मातरिश्वन्नोडस्माकं कम् । अथ वा मातरिश्वनो वायोस्त्वम् । अतश्व सर्वस्यैव जगतः पितृत्वं सिद्धम् ॥ ११ ॥ असंस्कृत इति । संस्कारहीनो व्रात्य इति स्मृतिरित्यर्थः । अननेन स्वतःशुद्धत्वं

विवक्षितमित्याह—स्वभाव एवेति। मातरिश्वेति। मातरिश्व न इत्यत्र नलोपश्चान्दस इत्यर्थः। वायोस्त्वेति। पितेत्यनुषङ्गः। असिमन्ल्याह्याने वायुमात्रापितृत्व-दस्मदादिसर्वपितृत्वमनुर्क स्यातद आह—अतथेति। अस्मदादिसर्वजनकत्वाद्वायोस्त-जनकस्याऽSकाशात्मनः प्राणस्य सर्वजनकत्वं सिद्धमित्यर्थः॥ ११ ॥

कि वहुनाऽऽह— या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि। या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः ॥ १२ ॥

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता वाकृत्केन वदनचेष्टां कुरवती। या श्रोत्रे या च चक्षुषि या च मनसि संकल्पादिव्यापारेण सन्तता समनुगता तनूस्तां शिवां शान्तां कुरु मोत्क्रमीहृद्कमणेनाsशिवां मा कार्षीरित्यर्थः॥ १२ ॥

वाचि प्रतिष्ठितां वै वाग्भिन्नरूपा तनूः प्रतिष्ठिता। श्रोत्रे ध्यानेरुपा। चक्षुषि प्राणरूपा। मनसि समानरूपा। स प्राणस्थचक्षुः स ध्यानस्थच्छ्रोत्रं सोऽपानः सा वाक्स समस्तनमन इति श्रुतेरित्यर्थः। उत्क्रमणनेति। प्राणोत्क्रमणे सत्यपानाद्या-तिमका वागादिरूपा तनूरशिवा कार्यायोग्या स्यादित्यर्थः॥ १२ ॥

प्राणस्पेदं वहे सर्वे त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम्। मातेव पुत्रात्रक्षस्व श्रीश्व प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥ १३ ॥

अस्मिँल्लोके प्राणस्पैव वहे सर्वेमिदं यत्किचिदुपभोगजातं त्रिदिवे तृतीयस्यां दिवि च यत्प्रतिष्ठितं देवाध्युपभोगलक्षणं तस्यापि प्राण एव-शिता रक्षिता। अतो मातेव पुत्रान्समात्रक्षस्व पालयस्व। त्वनिमित्ता हि ब्राह्मयश क्षात्रियाश्र श्रियस्तावस्वं श्रीश्व श्रीपतित्वं प्रज्ञां च त्वत्स्थ-तिनिमित्तां विधेहि नो विधत्स्वेत्यर्थः। इत्थं सर्वात्मंतया वागादिभिः प्राणैः स्थूलया गमितमहिम्ना प्राणः प्रजापतिर्चेत्यवदृतम् ॥ १३ ॥

इत्यथर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥२॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमन्महाविन्दभगवत्पूज्यपाद-शिष्यश्रीमच्च्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये

द्वितीयप्रश्नः ॥ २ ॥

१ क. °त्मना यो वा° । २ क. °मानः स प्रजापतिरेच्यः° ।

ब्राह्म्य इति । ऋगादिमन्त्ररूपा ब्राह्मीः श्रियः । ऋचः सामान्ति यजूंषि । सा हि श्रीर्मृता सतामिति श्रुते: । क्षत्रिय: प्रसिद्ध धनैश्वर्यरूप: । अस्मिन्प्रश्ने निर्भारितं गुणं संगृह्याद्डह—इत्येवमिति । इदं वरिष्ठत्वादेरुपलक्षणम् ॥ १३ ॥

इत्यनन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीय: प्रश्न: ॥ २ ॥

अथ तृतीय: प्रश्न: ।

अथ हैनं कौसल्यायन: पप्रच्छ । भगवन्कृत एष प्राणो जायते कथमयात्यस्माच्छरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रातिष्ठते केनोक्त- मते कथं बाह्यामिधत्ते कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥

अथ हैनं कौसल्यश्वाडश्वलायन: पप्रच्छ । प्राणो हैव प्राणिनां- रितस्तैरैवोपलब्ध्यमहिमाडपि संहतत्वात्स्यादस्य कार्यत्वमत: पृच्छामि । भगवन्कृत: क्स्मात्कारणादेष यथावदृत्त: प्राणो जायते । जातश्र कथं केन रत्तिविशेषेणाडयस्यस्माच्छरीरे । किंनिमित्तकमस्य शरीरग्रहण- मिल्यर्थ: । प्रविष्टश्र शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य प्रविभागं कृत्वा कथं केन प्रकारेण प्रातिष्ठते प्रातितिष्ठति । केन वा वृत्तिविशेषणास्माच्छरी- रादुत्क्रमति । कथं बाह्यामिधिभूतामिधिदैवतं चाभिधत्ते धारयति कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥

एवं प्रजापतित्वादित्वादिगुणजातं निर्भार्य प्राणस्योत्पत्त्यादि निर्देश्यस्तदुपासनं विधातुं प्रश्नान्तरमवतारयति—अथेति । वैदैर्मि- प्रश्नानन्तरमिल्यर्थ: । प्राणैरिति । यैर्वा- गादिम्राणैराकाशादिमिश्र प्राणस्य तत्त्वमुपलठयं तैरित्यर्थ: । प्राणस्य पूर्वोक्तमहिम- त्वादेवोक्तिप्रश्नानुपपत्तिमाशङ्क्याडह—भावात्कृत इति । प्रश्नानुपपत्तिमाशङ्क्याडह—भावात्कृत इति ।

अनेकात्मस्वादवयवव्वादिल्यर्थ: । शरीरग्रहणमिति । शरीरप्रवेशा इत्यर्थ: । प्रातिष्ठित इति । आद्यप्रशेषाधीरत्वम् ॥ १ ॥

तस्मै स होवाचातिप्रश्नान्पृच्छसि ब्रह्म- श्रोत्रसीति तस्मात्तेडहं ब्रवीमी ॥ २ ॥

१ क. प्राणोह्येव निर्धारिततत्व उपं । २ ख. 'वं निर्धारिततत्व उपं' । ३ घ ड. 'तत्व उपं' । ४ क. 'दैवं चा" । च. 'दैवं वाडिभ:' । ५ क. 'ति धारयतांति शेष:' ।

एवं पृष्टस्तसै स होवाचाडडचायः। प्राण एव तावदुविचारयेत्वाद्वि-

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता— [ ३ प्रश्नः ]

शमप्रश्राइस्तस्यापि जन्मादि त्वं पृच्छस्यतोऽतिप्रश्नान्पृच्छसि । ब्रह्म-

श्रोत्रादियातिशयेन त्वं ब्रह्मविदतस्तुष्ट्रोडहं तस्मात्ते तुभ्यं ब्रवीमि

यत्पृष्टं ऋणु ॥ २ ॥

विषमेति । विपमं दुवि्टं यथा तथा प्रश्नाइ इत्यर्थः। अतिप्रश्रान्निति । त्वदन्येषां

विषमेति । विपमं दुवि्टं यथा तथा प्रश्नाइ इत्यर्थः। अतिप्रश्रान्निति ।

प्रश्नानतिकान्तान्नन्दीयप्रश्नागोचरान्मूक्ष्मप्रश्नान्पृष्टोऽर्थानित्यर्थः । अतिशयेनोति ।

अपरब्रह्मापेक्षया डतिशयितमुसुब्रह्मविदासि त्वामिति प्रोक्ताहार्य स्तौति ति भावः ॥ २ ॥

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैत-

सिम्नेत्रेन्दातातं मनोकृतेनाडियार्तासिमच्शरीरे ॥३॥

आत्मनः परस्मात्पुरुषादक्षरात्सत्यादेश उक्तः प्राणो जायते ।

आत्मनभ परस्मात्पुरुषादक्षरात्सत्यादेश उक्तः प्राणो जायते ।

कथमित्यत्र हष्यन्तः । यथा लोक पथा पुकषे शिरःपाद्यादिलक्षणे

निमित्ते छाया नैमित्तिकी जायते तद्वदेतस्मिन्न्रह्मण्येतत्प्राणाद्यं

छायास्थानीयमनूत्ररूपं तथा सत्ये पुरुष आलातं समपितमित्येतत् ।

छायैव देहे मनोकृतेन मनःसङ्कल्पेच्छादिनिष्पन्नकर्मनिमित्तेनैवेतदृश्यते

हि पुण्येन पुण्यमित्यादि । तदेव सङ्कः सह कर्हणोति च श्रोत्यान्तरात् ।

आयात्यागच्छत्वासिमच्शरीरे ॥ ३ ॥

"दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुपः, अक्षरात्परतः परः" "एतस्माज्जायते प्राणः" इति मत्रावत्र

"दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुपः, अक्षरात्परतः परः" "एतस्माज्जायते प्राणः" इति मत्रावत्र

संवादयितुं तदतदविशेषणान्याह—परस्मादिति । अत्र हष्यन्त इति । तस्यैवृतत्वार्थ

दर्शन्त उच्चयते इत्ययः। छायावति प्रतिविम्बविधौ। एतस्माद्भाति । पकडे

जनक आत्मनि ब्रह्मणीयर्थः। कथमयातित्यस्योत्तरमाह—मनोकृतेनेति । संधि-

राषः । तदेव सङ्क इति । अस्य कर्मिणो मनो यस्मिन्फले निपत्कं संसक्त

आसक्तः संसदेव फलं करणे सहैहैति श्रुतौ च शरोरग्रहणं कर्मसाध्यमुक्त-

मित्यर्थः ॥ ३ ॥

यथा सम्राडेवाधि्कृतान्वनियुड्के । एतान्ग्रा-

मानेतान्ग्रामान्धितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इत-

रान्प्राणान्पृथक्पृथगेव सन्निधत्ते ॥ ४ ॥

१ क. इत्येवं । २ ख. घ. ड. "यितं मुख्यं ब्रह्मासि त्वं" । ३ क. "देवैष" । ४ ग. "मण्णाति ।

यथा येन प्रकारेण लोके राजा सम्राडेव ग्रामादिष्वधिकृतान्विनियुत्ते । कथम् । एतान्ग्रामानधीमनेऽत्यान्ग्रामानधितिष्ठस्वेति । एवमेव यथा दृष्टान्तः । एष मुख्यः प्राण इतरान्प्राणांश्श्रकुरादीनात्मभेदांश्श पृथक्पृथगेव यथास्थानं संनिधत्ते विनियुङ्क्ते ॥ ४ ॥

आत्मानं वा प्रविभज्येतस्योत्तरं दृष्टान्तेनाडडह—यथेतिस । इतरानिति । इतरां-श्रकुरादीन्यथास्थानमक्ष्यादिगोलकस्थाने संनिधत्ते संनिधापयति । आत्मभेदान्मुख्यप्रा-णस्य वृत्तिभेदान्प्राणापानादिप्राणादिषु नियुङ्क्त इति । अत्र श्रुतिर्नेत्रादीना चक्षुरा-दिदिस्थानानां स्पष्टत्वात्तानि नोक्तानि । दृष्टव्यम् ॥ ४ ॥

पायूपस्थे चपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रतिष्ठते मध्ये तु समानः । एष ह्यन्तदुतमन्र्न सम नयति तस्मादेता: समार्चिषो भवन्ति ॥ ५ ॥

तत्र विभाग:— पायूपस्थे डपानं चक्षुःश्रोत्रे च मुखनासिकाभ्यां च निर्गेच्छल्न्प्राणः स्वयं सन्नि-स्थानीयः प्रतितिष्ठति । मध्ये तु प्राणापानयोः स्थानयोर्नाभिस्थस्यां समानः । एष हि यस्मा-ददतदुतमन्नं सम नयतीति समानः । एष हि यदेतदुतं भुक्तं पीतं चाद्यमर्थान्मुखाद्यैः पाक्षिममन्नं समं नयति तस्मादाचित-पीतेन्धनादपरोद्र्यद्र्वाद्यदिशं प्रापादेताः समसंख्या अर्चिषो दीसियोनिर्गेच्छल्न्यो भवन्ति ॠषिरणयः । प्रानड्द्वारा दर्शनश्रवणादिलक्षणरू-पादिविषयप्रकाश इत्यपिभाषः ॥ ५ ॥

यः कुर्वस्तिष्ठति तं संनिधत्ते विनियुङ्क्त इत्यर्थः । मध्ये इति प्राणापानयोर्मध्ये या नाभिस्थस्यां समानः प्रतितिष्ठत्यान्नवयः । समानशब्दोऽर्थमुक्तं श्रुत्यारुढं करोति— एष हीति । आत्मामाविति । आत्मनि चाशरीरेऽर्जिठराग्निरस्तीत्यमित्यर्थः । एवं हुतपदबलादनस्य हविष्ठं जाठराग्निहोमतवं चोक्तवा शीर्षण्यसस-* शीर्षण्यप्राणद्वारोति काचित्पाठः स एव साधीयान् ।

द्वाराभिगतानां ज्ञानानामिच्छं वकुं तस्मादेता इति वाक्यं व्याचष्टे—तस्मादिति । प्राप्तिपरिपाकादितरस्यादर्शनाडीद्वारा देहं प्राप्तं नाडीस्थानं हृदयं प्राप्तदर्शनादिति शेषः । दर्शनेन्द्रियं श्रवणद्रियं प्राणद्रियं मुखं चैकं रसनान(न)मिति सत्राणिषः । जाठराग्रिप्राकजन्यान्तरस्यवल्लेन दर्शनेन्द्रियाणां प्रवृत्तिरेषु तद्चिच्छारोप इत्यर्थः॥ ९ ॥

व्याख्या नाड़ीरूपं स्थानं दर्शयितुं नाडीनामुत्पत्तिस्थानं वकुमाह—हृदीलया हृदयस्य लिङ्गात्मस्थानवोचुः: प्रयोजनं तु केचिद्योगिनो नाभिकन्दस्य नाड्युत्पत्तिस्थानत्व वदन्ति तत्राकरणं, तत्रैव लिङ्गात्मनः संचारणोर्था नाड्यः। नाडीभिः प्रत्यवमृयेत्यादिश्रुते:। ततश्र लिङ्गात्मनो हृदयस्थानत्वे तत्संचारमार्गभूतनाडीनामपि तदेवोत्पत्तिस्थानमनन्यथा प्रदेशान्तरस्यनाडीनां तन्मार्गत्वायोगाद्दस्मतिसहत्वाणि हृदयात्पुरोऽन्तमभिप्रतिष्ठन्त इति श्रुतेश्रुति । लिङ्गशरीरस्य डिम्बत्ममात्मोपाधित्वेन तद्योगादित्याह—आत्मना संयुक्त इति । यस्मालिङ्गात्मा हृदि वर्तते तत्संचारमार्गभूतनाडीना मपि तदेव स्थानमिल्याह—अचोते । नाडीनां शरीरविधारकत्वेन प्रसिद्धत्वं वकुमेतदिति विशेषणम्। तस्य स्पष्टत्वाद्वाख्यायेतम्। एकैकस्या

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्यां द्वासमतिद्वासम्पत्ति: प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्यासु व्यानश्वरति ॥ ६ ॥

आत्माडडत्मना संयुक्तो लिङ्गात्मा, अत्रास्मिन्हृदय एतदेकशतमेकोत्तरशतं संख्यया प्रधाननाडीनां भवतीति । तासां शतं शतमेकैकस्या: मध्यान्नाड्या भेदाः । पुनरपि द्वासमतिद्वादशसहस्रे अधिके सम्पतिष्ठे सहस्राणि । सहस्राणां द्वासमति: प्रतिशाखानाडीसहस्राणि प्रतिपतिन-डीशतं संख्यया प्रधाननाडीनां सहस्राणि भवन्ति । आसु नाडीषु व्यानो वायुश्वरति । व्यानो व्यापनात् । आदित्यादिरूपयो हृदयात्सर्वतो-गामिनीभिर्नाडीभिः सर्वदेहं संयाप्य व्यानो वर्तते । संधिसक्थ्यरम्यदेशेषु विचोषण प्राणापानयोश्चोश्व मध्योद्दूततश्चोभयवत्कर्मकर्ता

व्यानस्य नाडीरूपं स्थानं दर्शयितुं नाडीनामुत्पत्तिस्थानं वकुमाह—हृदीलया हृदयस्य लिङ्गात्मस्थानवोचुः: प्रयोजनं तु केचिद्योगिनो नाभिकन्दस्य नाड्युत्पत्तिस्थानत्व वदन्ति तत्राकरणं, तत्रैव लिङ्गात्मनः संचारणोर्था नाड्यः। नाडीभिः प्रत्यवमृयेत्यादिश्रुते:। ततश्र लिङ्गात्मनो हृदयस्थानत्वे तत्संचारमार्गभूतनाडीनामपि तदेवोत्पत्तिस्थानमनन्यथा प्रदेशान्तरस्यनाडीनां तन्मार्गत्वायोगाद्दस्मतिसहत्वाणि हृदयात्पुरोऽन्तमभिप्रतिष्ठन्त इति श्रुतेश्रुति । लिङ्गशरीरस्य डिम्बत्ममात्मोपाधित्वेन तद्योगादित्याह—आत्मना संयुक्त इति । यस्मालिङ्गात्मा हृदि वर्तते तत्संचारमार्गभूतनाडीना मपि तदेव स्थानमिल्याह—अचोते । नाडीनां शरीरविधारकत्वेन प्रसिद्धत्वं वकुमेतदिति विशेषणम्। तस्य स्पष्टत्वाद्वाख्यायेतम्। एकैकस्या

१ क. च. 'तमस' । २ क. 'तमा जीवात्मैवर्थः: अ' । ३ ख. घ. ड. 'त्रैव लि' । १ ४ क. 'नार्थ ना' । ५ क. च. 'तमस' । ६ ख. 'ख्यानम् ।

नाड्यः शाखानाड्यः शतं शतं भवतीत्याह—तासामिति । तत्स्थ शातोत्तरमयुक्तं शाखानाडच इत्यर्थः । शाखानाडीनां च प्रत्येकं व्यधिकससतिसहस्राणि प्रतिशाखानाड्यः सन्तीत्याह—पुनरपीते । सप्ततिरितिपदस्य सङ्ख्याप्रधानत्वे सहस्राणील्यस्य तेन सामानाधिकरण्ययोगातष्ठचतया व्याचष्टे—सहस्राणामिति । मतिशाखवति । प्रतिशाखावाछो निर्गता अल्पशाखा: प्रतिशाखा: । द्वासप्ततिप्रसक्त्रे आप्तोयमोह—प्रतिप्रतीति । प्रतिप्रतिनाडीशतम्यनन्तरमेकस्या इत्यनुषङ्गः । तथा च प्रतिप्रति-नाडीशतमेकस्या नाड्याः प्रतिशाखानाडीनां द्वासतिसहस्राणि भवन्तीत्यर्थः । तथा च मूलशाखाप्रतिशाखानाडचो मिलित्वा द्वासतिकोट्यो द्वासतिलक्षाणि दश-सहस्रं च शातद्वयमेका च भवन्ति इति दृश्यम् । एवं नाडीरुक्त्वा व्यानस्य तत्स्थान-त्माह—आसीति । मूक्ष्मात्सु नाडीषु विद्यमानस्य व्यानस्य कायं व्याप्तत्वम-त्याश्रित्य नाडीनां सर्ववेदेह्यवयवसस्थस्यस्यापि व्यानस्य तद्वारा व्याप्तिरित्याह—आदित्यादवेत्यादिद्विनिर्गतस्य रश्मेः सर्वतो गतास्तथा हृदयात्सर्वतोऽगामिन्यो नाड्यस्स्थाभिरिति योज्यम् । सामन्येन सर्वशरीरस्याप्यावपि विशेषस्थाने माह—संधीति । प्राणेत्यादि । उच्च्छ्वासनिश्वासयोः प्राणापानवृक्ष्योरभावे व्यानवृत्तिरुद्रवतीत्यर्थः । वीर्यंदिति । अथ यः प्राणापानयोः संधि: स ध्यान इत्युक्त्वा यानि वीर्यवन्ति कर्माणि वलवता पुरुषेण साध्यानि धनुरादीनि तान्यप्राणाच्छनपाननकरोतीति श्रुत्यनतरोक्केरित्यर्थः ।

अथैकयोध्व उदानः पुण्येन पुण्ं लोकं नयति पापेन पापसुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

अथ या तु तत्कैकशतानां नाडीनां मध्य ऊर्ध्वगा सुषुम्णाख्या नाडी तयैकयोध्वः सचरुदानो वियुरोभादितेलमप्तकटत्रः सचरसनुपुण्येन कर्मणाछान्तविहितेन पुण्ं लोकं देवादिस्थानलक्षणं नयति प्रापयति । पापेन तद्विपरीतेन पापं नरकं तिर्यग्योन्यादिलक्षणम् । उभाभ्यां सम्प्रधानाभ्यां पुण्यपापाभ्यामेव मनुष्यलोके नयतीत्यनुवर्तते ।

इदानीमुदानस्य स्थानं वदनिनोक्तमित्यस्योत्तरमाह—या तिवति । उभाभ्यां सम्प्रधानाभ्यामिति । अनने पुण्याधिक्ये देवलोकं पापाधिक्ये नरकलोकं नयतीति पूर्व व्याख्यातं भवति ।

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयुत्येष ह्येनं

चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्योनिः ॥ ८ ॥

आदित्यो है वे प्रसिद्धा बौद्धदेवते बाबौः प्राणः स एप उदयत्युद्र-च्छति । एप ह्यनुग्राह्यात्मिकं चक्षुषी भवं चाक्षुषं प्राणं प्रकाशेनानुगृह्णानो रुपोपलब्धौ चक्षुष आलोकं कुर्वन्त्यर्थः । तथा पृथिव्यामभिमानिनी या देवता प्रसिद्धा सैषा पुरुषस्यापानमपानवष्टम्भ्याध एवापकर्षणेनानुग्रहं कुर्वती वर्तत इत्यर्थः । अन्यथा हि शरीरं गुरुत्वपत्तेल्सावकाशो वेद्रच्छेत् । यदतदन्तरा मध्ये व्यावापृथिव्योः आकाशस्तत्स्थो वायुराकाशे उच्चयते । महस्वस्तवत् । स समानः समानमनुग्रान्नो वर्तत इत्यर्थः । समानस्यान्तराकाशस्थत्वसामान्यात् । सामान्यान्न च यो बाबो वायुः स व्यासिमान्यान्नानो व्यानमनुग्र-ज्ञानो वर्तत इत्यभिप्रायः ॥ ८ ॥

कथम् । बाह्याभिघत्ते कथं मध्यात्ममित्यस्योत्तरमाह—आदित्य इति । या देवता प्रसिद्धेति । अग्निदेवता पृथिव्येव यस्यादित्यनमभिलेक इति श्रुतेरग्रिसंबद्धा(न्धा?)वगमादित्यर्थः । अवष्टम्भ्ये तन्नंतरमध्याहरण वाक्यं पूरयति—अध एवापकर्षणेति । वृत्तार्थं स्तम्भादेरुच्चैर्मुखेन निखातस्य परितो विद्धमानरस्नुमिरप एवापकर्षणेन पतनाभाववृध एवापकर्षणेन शरीरस्य पतनाभावः सिध्यतीत्यर्थः । अनुग्रहमिति । शरीराधारणलक्षणमित्यर्थः । अन्यथेति । पृथिवीदेवताया विधार-णाकर्षण गुर्व्वादपेतस्याऽऽकर्षणाच्च सावकाशे शय्यादिपतनप्रतिबन्धकामावस्थले पतदित्यर्थः । अन्र्ता यदाकाश इति वाक्यं ठाक्षते—यदेतदिति । यदिति ऋजुवल्वं छान्दसमित्याह—य आकाश इति । महस्वस्तवदिति । मझा: कोश-न्तीयत्र मझ्नाशब्दिन मझस्था यथा लक्ष्यन्ते तथाडडकाशशब्देन तत्त्स्थो वायुरलक्ष्यत इत्यर्थः । स समान इति । सामानाधिoण्यमनुग्रान्नग्रहकयोरभेदोपचारादित्याह-समानमनुगृह्यादान इति । एवमुत्तरद्वाप्यनुग्रहे हेतुमाह—समानस्येति । शरीरान्तराकाशस्थत्वं सामानस्य व्यावापृथिव्योःन्तराकाशस्थत्वं बाध्यवायोरित्यन्तराकाशस्थत्वं तयोस्तुल्यमित्यर्थः । वायुर्योनिर इत्यच त्वनतराकाशस्थत्वं विशेषरहितं वायुस्तस्सामान्येन समुचीयत इति न पूर्वोक्त इत्याह—सामान्यान्नेत ।

९ क. च, वृत्त्यर्थ । २ क. च. 'सत्वविशेषरहितो वा' । ख. ग. 'सत्ववत्' ।

तेजो ह वाँ उदानस्तस्मादुपशान्ततेजः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानैः ॥ ९ ॥

यद्रां ह वै प्रसिद्धं सामान्ते तेजस्तच्छरीर उदान उदानं वायुमनुगृह्णाति स्वेन पकानेनैवाभिपायः । यस्मात्तेजःस्वभावो वायात्रगृहीत उत्क्रान्तिकर्ता तस्माद्दा लौकिकः पुरुष उपशान्ततेजा भवति । उपशान्तं स्वाभाविकं तेजो यस्य सः । तदा तं क्षीणायुषं शुमूर्षु विद्यात् । स पुनर्भवं शरीरान्तरं प्रतिपद्यते । कथं । सहैन्द्रैयर्मनसि संपद्यमानैः प्रविशद्विश्वादिभिः ॥ ९ ॥ तेजो ह वाँ इति वाक्यं व्याचष्टे—यद्रांभिमिति । पूर्वमादित्यात्मकं विशेषतेज उक्तमत्र तेजःसामान्यमुच्यत इति न पौनरुक्त्यमित्याह—सामान्यं तेज इति । एवमादित्यादिना रूपेण मुरुप्राणस्य । प्राणापानसमानेदानानुग्रहकत्वोक्त्याsध्यात्मं प्राणादिवृत्त्यनुग्रहकत्वमुक्तम् । आदित्यादिग्न्यादिकाशाशामान्यवायुतेनोभयसंबाधामधिदैवमादित्यादिकं धारयतीत्युक्तम् । तद्रूपेणावस्थानमेव तद्धारणं प्राणापानाद्यनुग्रहे चक्षुराद्यनुप्रहोकेनैतद्वारा तद्ग्राभिमूतविधारकत्वमुक्तम् । स प्राणस्तचक्षुः सोडपानः सा वाक् स व्यानस्तच्छ्रोत्रं स समानस्तन्मनः स उदानः स वायुरिति श्रुत्यन्तरे चक्षुरादींनां प्राणाद्यात्मवोक्त्याsकेशशुरादीनुग्रहकत्वोक्त्या चक्षुरादिरूपाध्यात्मविधारकत्वं चोक्तमिति कथं वाय्रामभिधत्ते कथमध्यात्ममित्यसोत्तरमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । तेजस उदानवस्वनुग्राहकत्वं व्यक्तिरेकप्रदर्शनन साधयति—यस्मादिति । यस्मात्तेजःस्वभाव उत्कान्तिकृदुदानवायुरुभयतो नित्यगृद्युदानवायुरुभयतो नित्यगृद्युदानवायुरहतेर्जो नुगृहीतः सचेव शरीरे वर्तते तस्माज्जीवनहेतुकर्मोपेे नायहेतोरग्नावपानादिभोगोपशान्तिहेतोश्चाहारादेरवस्थातुं न प्रभवतीति । चोथराश्चिकृत हस्तादिना स्वशरीरस्पर्शे सत्युप्णत्वेनोपलभ्यमानं तेज इत्यर्थः । भवत्युत्पच्यते इति भवः शरीरमित्यर्थः । शरीरान्तरप्रतिपत्तिरात्मनोडक्रियस्य न भवतीति शङ्कते—इन्द्रियैरिति । मनसि संपद्यमानैरिन्द्रियैः सह शरीरान्तरं प्रतिपद्यत इति पूर्वेणान्वयः ॥ ९ ॥

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः । सहाडSडनमा यथासंकल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥

मरणकाले यच्चित्तो भवति तेनैव चित्तेन संकल्पनेन्द्रैयैः सह प्राणं शरीरादुत्क्रामन्तमनुगच्छतीति । चित्तेन सह प्राणो गच्छतीति श्रुतेः । प्राणस्तेजसा युक्तः । उदानेन सह वर्तते इत्यर्थः । सहाडडनमा यथासंकलिप्तं लोकं नयति ॥ १० ॥

मुख्यप्राणस्थितिमायाति ।

मरणकाले क्षीणेन्द्रियवृत्तिः सन्मुखय्यया प्राणवृत्तयैवावतिष्ठत इत्यर्थः । तदङ्गभिदन्ति ज्ञातय उच्च्छ्वसति जीवतीति । स च प्राणस्तेजसोदानवृत्त्या युक्तः सन्सहास्स्तमनः स्वामिना भोक्त्रा स एवंदानवृत्त्यैव युक्तः प्राणस्तं भोक्तारं पुण्यपापकर्मवशाद्यथासंकल्पतं यथाभिमतं लोकं नयति प्रापयति ॥ १० ॥

उक्तशारीरान्तरप्राणसदृशे वोक्तान्तिक्रमप्रदर्शनेन स्पष्टीकृतं यच्चित्त इत्यादि वाक्यं तदपेक्ष्याद्याहारं कुर्वन्नुच्यते—मरणोति । यच्चित्त इति । यदेव देहातिर्यगादिशरीरं सम्यगिति चित्ते यस्य स यच्चित्त इत्यर्थःः प्राणं प्रत्यागमनं लोककृत्याहरणं प्रथयति—तदति । तेजसा तेजोंनु गृहीतयौदानवृत्त्येत्यर्थः । एवंभूतः भोक्तो(क्तु)दानसंयुक्तः प्राणः कं नयतीत्यपेक्षायां तमेव भोक्तारं नयतीति वदनाक्यार्थमाह—स एवामिति । एककारस्य तमेवेत्यवयः । यथासंकल्पितमिति । कर्मज्ञानादिसाधनानुष्ठानदशायां संकल्पितं मरणकाले वासनारूपेण पुनरभिव्यक्तं लोकं देवादिशरीरामित्यर्थः ॥ १० ॥

य एवं विद्धान्प्राणं वेद । न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ११ ॥

यः कश्चिदेवं चिद्दर्शन्यथोक्तविशेषणविशिष्टमुपनच्यादिभिः प्राणं वेद जानाति तस्येदं फलमैकपामुषिकं चोच्यते । न हास्य नैवास्य विदुषः प्रजा पुत्रपौत्रादिलक्षणा हीयते न च्छिद्यते । पतते च शरीरेऽत्र प्राणसायुज्यतयाडमृतोदमरणधर्मा भवति तदेतस्मिन् अर्थे संक्षेपाभिधायक एष श्लोको मन्त्रो भवति ॥ ११ ॥

एवं प्राणस्वरूपं निर्धाय तदुपासनं विधत्त—यः काश्चिदन्तः । उत्पत्त्यादिभ्योऽथोक्तविशेषणैर्विशिष्टम् । आत्मनः प्राणो जायते, मनःकृताम्यां धर्माधर्माभ्यां धारीरं गृह्णाति । आत्मानं च पञ्चधा विभज्य पायूपस्थ्योरपानं स्वस्वरूपं प्राणं चक्षुःश्रोत्रयोः, नामौ समानम्, नाडीसमूहे व्यानम्, उदानं च सुपुम्न्रायां स्थापयति । उदानेनोत्क्रामति, वाङ्‌मुखे प्राणापानव्यानसमानोदानानामग्रहणादित्यादित्यगृहीतदेवताकाशादिव्यतिरिक्ततयाऽऽत्मनः चक्षुरादिच्छूश्रोत्रमनस्त्वक्चक्षुरादिग्राह्यामधिभूतं च धारयति । स एवंदानवृत्या भोक्त्रा च युक्तो भोक्तारं लोकान्तरं नयति । स एवं वरिष्ठः प्रजापतिरत्ता चैत्येव प्राणं वेदेत्यर्थः । ऐहिकफलमुक्त्वाडSमुष्मिकफलमाह—पतित इति । अमृतत्वं च नात्र मुख्यं किन्तु प्राणसायुज्यमेवमुक्त इति ॥

१ क. च. 'दा हि वां' । २ क घ. 'यन्तेऽडमू' । ३ क ख. ग. घ. ड. प्रजा: । १४ क. ड. 'यत्ते हीयन्ते हि यन्ते पं' । ख. ग. घ. 'यन्ते छियन्ते पं' ।

त्याह—प्राणति । इदं तु कामिनः, निष्कामस्य तु चित्तैकाग्र्यम् । तच्छुद्धिद्वारा मुख्यमेवामृतत्वं भवतीति दृष्टव्यम्॥ ११ ॥

उत्पत्तिमार्यति स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । सङ्ख्यायं चैव प्राणस्य विनाशामृतमश्रुत इति ॥ १२ ॥

उत्पत्तिं परमात्मनः प्राणस्याडयदयतिमागमनं मनोऽकृतनासिमडुशारीरे स्थानं स्थातिं च पायूपस्थादिस्थानेपु विभुत्वं च स्वास्यमेव सप्ताधिदिव(?) प्राणप्रतिभेदानां पञ्चधा स्थापनम् । बाह्यादित्यादिरूपेणाध्यात्मं चैव चक्षुराद्याकारेणावस्थानं विज्ञायैवं प्राण(?)मृतमश्रुत इति ।

इति द्विचनं प्रश्नार्थपरिसमाप्त्यर्थम्॥ १३ ॥

इत्यर्थवेददीयप्रश्नोपनिषदि तृतीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमद्वारिकभगवत्पूज्यपाददिष्यश्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये तृतीयः प्रश्नः॥ ३ ॥

आयतिमिति । आयातिमित्यर्थः । हस्वतं छान्दसम् ॥ १३ ॥ इति श्रीमदानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां तृतीयः प्रश्नः॥३॥

अथ चतुर्थः प्रश्नः ।

अथ हैनं सौर्यायणि गाग्यः पप्रच्छ ।

अथ हैनं सौर्यायणि गाग्यः पप्रच्छ पश्नात्रयेणापरवियागोचरं सर्वं परिसमाप्य संसारं व्याकृतविषयं साध्यसाधनलक्षणमनित्यम् । अथेदानीमसाध्यसाधनलक्षणमप्रमाणममनोगोचरमतिन्द्रियविषयं शान्तं शान्तविकतमक्षरं सत्यं पराविद्यागम्यं पुरुषाख्यं सबाह्याभ्यन्तरमजं वक्तव्यमित्युत्तरं प्रश्नत्रयमारभते ।

एवं कर्मवियागतिश्रवणेन विरक्तस्य प्राणविद्यया चित्तैकाग्रयतच्छुद्धिमतोदत एवं साधनचतुष्टयवतो मुख्याधिकरणः परविद्योक्त्यर्थं प्रश्नत्रयमारभते—अथ हैनमिति । पूर्वं विद्योक्त्यैवामुत्वोक्तेरुतरत्रप्रश्नारम्भो युक्त इत्यत आह—प्रश्नत्रयेणेति । संसार—

१ क. ख. गृ. ड. च. 'यमविष्यं' । २ क. च. 'काङ्यं तं' । ३ क. च. 'रस्यते' । ४ क. च. पूर्व त्रिं ।

मिति । अतो न तन्मुख्यममृतत्वमित्यर्थः । तस्य संसारत्वे व्याकृतत्वं हेतुमाह—

व्याकृतविषयमिति । व्याकृताश्रयं तदन्तर्गतमित्यर्थः । साध्यासाधनलक्षणमिति । साध्यसाधनसंबन्धेन लक्ष्यतेsभिधीयते उत्पद्यत इति तथा । यद्वाडपरब्रह्मणः प्राणस्य साध्यसाधनोभयात्मकत्वाद्वा तथा । तस्मादनित्यमित्यर्थः । वक्ष्यमाण आत्मा तु न तथेत्याह—असाधेयत्वादिना । अतीन्द्रियविषयमिति । इन्द्रियविषयत्वमितिक्रान्तमित्यर्थः । तत्र हेतुः—अमाणमिति । प्राणगोचरत्वेन तदात्मककर्मेन्द्रियागोचरत्वं मनोगोचरत्वेन ज्ञानेंद्रियागोचरत्वमुक्तं । सुखरूपतामाह —शिवामिति । निवृत्तानर्थत्वमाह—शान्तिमिति । तत्र भावविकारहितत्वं हेतुमाह—अविकृतमिति । अनेनोत्पत्तिपरिणामवृद्धयो निषिद्धाः । अक्षरमित्यपक्षयविनाशौ निषिद्धौ । उत्पत्तिनिषेधेन तदनन्तरभाव्यस्तित्वं निषिद्धम् । अत्र सर्वत्र हेतुः—सत्यमिति । कालत्रयेऽप्येकरुपमित्यर्थः । तत्र ‘अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते’ इत्यादि वाक्यं मानमाह—परविद्यागम्यमिति । दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुष इति मत्रपम्याह—पुरुषशब्द्यमिति । कथम् पुरुषशब्दोऽयं पूर्णत्वं वाझ्याम्यनन्तरत्वस्तुब्धादत आह—सर्वावोति । स एव बाह्याम्यन्तरात्मकस्त्वयतिकेरण तदुभयं नास्तीत्यर्थः । प्रश्नत्रयमिति । यद्यपि पञ्चमः प्रश्नः परविद्याविषय एव प्रणवोपासनविषय-

त्वात्तथाडऽपि तस्य ऋमुक्तिफलत्वेन निर्विशेषात्मन्येव सविशेषब्रह्मप्राप्तिसिद्ध्या पर्यवसानात्सोडपि परविषय एवति भावः ।

तत्र सुधीःसादिव्यतिरेक्यस्मात्परदक्षात्सर्व एव भावो विष्फुलिङ्ग इव जायते तत्र चैवापियन्तीत्युक्तं द्वितीये मुण्डके, के ते सर्वे भावा अक्षराद्भिर्जयन्ते तत्र चैवापियन्तीत्युक्तं । किलक्षणं वा तदक्षरमिति । एतद्विक्षयाडधुना प्रश्नानुद्रवायति—

भगवत्तामस्मिन्नुपुरुष कान्ते स्वप्नान्ते कान्या समज्ञाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान्पश्यति कस्यैतत्सुखंभवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति ॥ ९ ॥

भगवत्तोस्मिन्पुरुषे शिरःपाण्यादिमति कानि करणानि स्वपन्ति स्वापं कुर्वन्ति स्वप्यापारादुपरमन्ते कानि चास्मिञ्जाग्रति जागरणनिद्रावस्थां स्वप्यापारं कुर्वन्ति । कतरं कार्यकरणलक्षणयोरेप देवः स्वप्नान्पश्यति । स्वप्नो नाम जाग्रद्वैलक्षण्येन देहेँ निर्हत्ये किंवो करण-

१ क. च. 'स आत्मा । २ क. च. 'यमवद्' । ३ क. 'वस्थाव्या' । ४ क. 'न्ति स्वप्यापारा-न्कुर्वन्तीत्यर्थः । कं ५ क. 'क्षणान् य एष ।

लक्षणेन केनचिदित्यभिप्रायः। उपरते च जाग्रत्स्वप्नव्यापारे यत्प्रसक्तं निरायासलक्षणमनावाधं सुखं कस्येतद्ववति। तस्मिन्काले जाग्रत्स्वम-व्यापाराहुपरता; सन्तः कस्मिन्सर्वे सम्यगेक्रीभूता: संपत्तिषिता:। मध्युनी रसवत्समुद्रं प्रविशत्यादिवच विवेकानर्हा: प्रतिष्ठिता भवन्ति संगताः संप्रविष्टिता अवन्तीत्यर्थः। यतु न्यायादनादिद्वारगमनकृत्याप-राडपरतानी पृथक्पृथगेव स्वात्मन्यवतिष्ठन्त इत्येतदुक्तं कुत्र प्रासिः सुपुपुरुषाणां करणानां कस्मिंश्विदेकीभावगमनाश्रयायाः प्रश्नः। युक्त्वा त्वाश्रया। यतः संहतानी करणानि स्वाम्यर्थानि परतन्त्राणि च जाग-द्द्विपये तस्मात्स्वापेऽपि संहतानां पारतन्त्र्येणैव कस्मिंश्चिद्रसंगतिनिर्योयेत तस्मादाश्रयानुरूप एव प्रश्नोऽयम्। अत्र तु कार्यकरणसङ्घातो यर्सिमश्र प्रळीनः सुपुप्रलयकालोऽद्विशेषं बुबुत्सो: स को नु स्यादिति कस्मिन्सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति॥ ? ॥

एवं सामान्येन प्रश्नत्रयस्यापि संबन्धमुक्त्वा चतुर्थप्रश्नस्य प्रातिस्विकसं-बन्धमाह—तत्रेति। यस्मादित्यस्य किंलक्षणं वा तद्क्षरमिति तच्छछदेनान्वयः। उक्तमिति। यथा सुरि०आत्मभावकादिविधा: सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्तीति मन्त्रेणेत्यर्थः। एतद्द्विक्षयेतिमन्त्रोक्तार्थविस्तरानुवादिद्वास्य ब्राह्मणस्येति भावः। अत्राक्षरस्वर-पस्यैव विवक्षितत्वाच्चतुर्णां निर्णयार्थं कानि स्वपन्तीत्यादिप्रश्नो जागरितादिनान धर्मविशेषण-निर्धारणार्थः; अन्यथा तेषामात्मधर्मित्वश्राङ्ग्यां तत्रविशेषत्वनिर्यायसिद्धेः। भावानां स्वरूपविभागादिविवक्षा तु ताः पुनरुदयतः प्रचरन्तीति हृ्टान्तवलाल्यत्रैकाभावस्ततो विमागेन निर्गमनमित्यक्षर एकीभावानां पृथिव्यादिकारणानामक्षराद्भागप्रतिपत्तिस्तव-न्मात्रेण भाष्य उक्तेति दृष्टव्यम्। तत्राडSद्यप्रक्षेन जागरितस्य धर्मी प्रश्नः। स्वप्ने व्यापारोपशमे जागरितं नास्ति स तस्य धर्म इति(धर्मी?) निश्चितं शक्यत्वात। द्वितीयेनावस्थात्रयेडपि शरीररक्षणं कस्य धर्म इति प्रश्नम्। जाग्रतोपरतव्यापारस्य प्राणस्य देहरक्षकत्वोपपत्तेः तृतीयेन स्वपस्य धर्मी पृष्टः। चतुर्थेन सुपुसिधर्मी, सुखव-हम्वापसमिति श्रुतेः। पञ्चमप्रश्नेनाव-स्थात्रयविनिर्मुक्तमवस्थात्रयपर्यवसानभूतं तुरीयमक्षरं पृष्टमिति विवेकः कार्येति।

कार्यं शरीरं प्राणो वा, करणानि मनआदीनि। पदार्थानुक्त्वा वाक्यार्थं पिण्डी-कृ-१ ग. च. 'मुद्रण'। २ क. 'तिष्ठा भ'। ३ क. च. 'यङ्कारं'। ४ क. ख. ड. च. 'किंवा ल'। ५ क. च. सौम्य। ६ ग. 'तादीनां शं'। ७ ख. ग. घ, ड. 'मंशां'। ८ क. च. 'यङ्कारे'।

त्याड्डह्-तांनिकमिति । तत्पदं पूर्वपरयोः संवध्यते-प्रश्नामिति । विषयसंप्रकालुष्यराहित्यम् । [ निरायासेति ] निरायासेन विशेषभावमात्रेण ह्लक्ष्यतेडभिव्यज्यते निर्वीतस्थापितदीपाळोकवदनवायार्घ विनाशरहितं सत्यमात्मस्वरूपमित्यर्थः । एतदिति । सुप्ते प्रकाशामनं सुखमहंस्वाप्समितिपरामर्शमूलभूतमित्यर्थः । तस्संकाल इति । यद्यपि पश्चाद्भेन प्रकाशन तुरीयं प्रुच्छ्यते न सप्रतिष्ठतथाडपि संसारदशायां सर्वोपाधिरहिततुरीयावस्थाभावेन विवेकत एव तस्य प्रदर्शनायत्वात्तमुपसावज्ञाने सत्यपीतरोपाधिराहित्येन तत्प्रैव सर्वोपाधिविवेककरणेन तुरीयप्रदर्शनास्य सुरकत्वात्तस्मिन्काले तुरीयप्रदर्शनार्थ सर्वसमप्रतिष्ठोचकति । सम्यगेकीभूता इति । तदात्मभावप्राप्त्याविलयं गता इत्यर्थः । मधुनि रसवदिति । यथा नानापुष्परसा मधुन्येकी भवन्ति तद्वदिल्यर्थः । विवेकाभावमात्रेण हेत्वन्तरयुक्तौ, तत् सर्वात्मना लयाभावादित्याह-विवेकानह इति । पूर्व विवेकान्हः सन्तः पश्चात्संप्रतिष्ठिता इत्यर्थः । न चानेनापि प्रकाशेनाविद्यावासनाभिरविविक्तः सौप्त एव पृष्ट इति शद्बचम् । पर आत्मन्यक्करे संप्रतिष्ठन्त इति वाक्यमन्त्वात्सुपुप्ते चाज्ञान एव संप्रतिष्ठानादेश हि दृशेष्ट्यादिज्ञानप्रतिविम्बितस्य मोक्षरूप संप्रतिष्ठाया अभिधीयमानत्वाच्छायोरमित्यज्ञाने भवति । ननु कार्यकारणव्यतिरिक्ते संप्रतिष्ठानाधिकरणे सामन्येन कस्मिंश्चिद्वगते कस्मिंस्संप्रतिष्ठिता इति विशेषप्रश्नो घतते । न च तस्यावगतिरस्ति । न च संप्रतिष्ठानस्य साधिकरणत्वेन सामान्येनाधिकारणावगतिरस्तीति वाच्यम् । तत्-शब्दते-नान्विति । द्वचं नाम सस्यादिलवनार्थः शद्बविशेषः स्वात्मनिष्ठ इति सोपादान इत्यर्थः । सुपुप्तपुरुषाणां करणानामिति । सुपुप्तपुरुषाणां यानि करणानि तेषामित्यर्थः । एष हि दृशेष्ट्यादिना पुरुषाणामध्ये कीभावस्य वक्ष्यमाणत्वाद्वा पुरुषाणामित्युक्तम् । अस्मिन्पक्षे करणानां चेति चकारो दृष्टव्यः । प्रश्नः शद्बायाः कृतः प्राप्रिरित्यन्वयः । संहतानां परार्थत्वेन व्याप्तत्वात्संहतत्वेन हेतुना परस्मिंश्रेतने सामन्येनावगते प्रश्नविशेषप्रश्नो युक्त इत्याह-युक्तव इत्यर्थः । स्वाम्यर्थान्नीत्यर्थः । आशद्बानुरूप इति । मनसि विद्यमानाशद्बानुरुपो वाचिकः प्रश्न इत्यर्थः । अत्र संप्रतिष्ठानविशिष्ट आत्मा न पृष्टः किं तदुपलक्षितः केवल आत्मा पृष्ट इति । वाक्प्रतिपर्यमाह-अत्र त्विति । भवन्त्यनन्तरं पृष्टमिति शेषः ॥ १ ॥

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्यो मरिचयोडर्क-स्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्यिमास्तेजोमण्डल एकी भवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचुरन्येव ह

९ च. 'तिष्ठांकिः । सं॥

वै तर्सर्वे परे देवे मनस्येकी भवति । तेन तत्रैष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नाड्डदत्ते नाड्डनन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥

तस्यैवैकस्य ता मरीचय इत्यादि । विकीर्ण्यन्त इति । दशादिक्षिप्तं इत्यर्थः । स्वमेऽपि चक्षुरादियापारोपलब्धयेरेकीभावोऽसिद्ध इत्याशङ्क्याह बोहिरशादिदर्शनोपलब्ध्यपाराभावेन तं साधयितुं तेनैति वाक्यं व्यारुयाति—यस्मादिति । श्रोत्रादीनामेकभावो नाम स्वस्वकार्यपारं विहाय मनस्तत्त्वतया डवस्थानमात्रं न तु मुख्यमेकत्वं तेषां मनःप्रकृतित्वभावेनाप्रकृतो तदनुपपत्तेरिल्यभिप्रेत्येवकारः प्रयुक्तः । नेयायते इति । इणो गतर्थस्य यडन्तस्य रूपमेतच्च गच्छतीत्यर्थः ॥ २ ॥

प्राणाग्न्रय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोडपानो व्यानो द्रवहार्यपचनो यदाहवनीयः प्राणः ॥३॥

९ क. ग. घ. ड. अविशेषे । २ श. घ. ड. क्षिप्तं ।

सुसवत्सु श्रोत्रादिषु करणेष्वेतस्मिन्पुरे नवद्वारे देहे, प्राणास्रयः प्राणादिपञ्चवायवोऽङ्ग्रय इवाग्रयो जाय्रति। अभ्रिसामान्यं हि। गाहपत्यो ह वा एषोडपानः। कथमित्याह—यस्मादाहवनीयाद्ग्रहोत्रकाले इतरोडशिराहवनीयः प्रणीयते प्रणयनात्प्रणीयतेऽस्मादिति प्रणयनो गाहपत्योऽस्मात्। तथा सुषुप्सापन्नस्य प्राणीयत इव प्राणो मुखनासिकाभ्यां संचरत्य आहवनीयस्थानीयः प्राणः। व्यानस्तु हृदयादिसप्तद्वारेण निर्गमादाक्षिणादिगसंबन्धादन्वाहार्यपचनो दक्षिणाग्निः॥ ३॥

कानि स्वप्नतील्यस्य सर्वविषयाणि बाध्यकरणानि स्वप्नल्युपरमनेदतस्तेषामेव जागरणं धर्म इत्युत्तरमुक्त्वा कानि जाग्रतील्यस्योत्तरमाह—सुषवत्स्वति। प्राणानाममित्रं गौणमिल्याह—अग्नय इवेत। अपानस्य गाहपत्यत्वे यद्राहपत्यात्प्रणीयते प्रणयनादिति पदं वाक्यं व्यवहितमपि हेतुत्वेन योजयति—यस्मादिति। प्रणयनादिति पदं गाहपत्यविशेषणमित्याह—प्रणयने गाहपत्य इति। तत्तदश्रशाहवनीयः प्राण इति वाक्यं साधयियामध्यानपूर्वकं व्याचष्टे —तथेति। गाहपत्यवेनोक्तेपानेदन्तर्गच्छति सति बहिर्गच्छछलप्राणस्तो निर्गच्छछत इव (च्छल्निव) लक्ष्यत इति प्राण आहवनीय इत्यर्थः। परित्यकं व्यानोऽन्वाहार्यपचन इति वाक्यमिदार्णी व्याचष्टे—व्यानस्त्वति। छान्दोग्ये गायत्रीवियायां तस्य वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुपय इत्युपक्रम्याथ योडस्य दक्षिणः सुषिः स महाव्रतेनैनं दक्षिणादिगसंवन्धित्वं व्यानस्येति व्यानो दक्षिणसुषिषितो निर्गमनमुक्तमित्यस्यान्वाहार्यपचनादर्शं दक्षिणादिगसंवन्धित्वं व्यानस्येति व्यानोऽन्वाहार्यपचनादर्शमित्यर्थः॥ ३॥

यदुच्छ्वासानिश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः। मनो ह वाव यजमान इष्टफलमेवोदानः स एनं यजमानहरहब्रह्म गमयति॥४॥

अत्र च होताडग्रिहोत्रस्य यद्रस्मादुच्छ्वासानिश्वासानिन्श्वासावग्रिहोत्राहुती इव नित्यं ह्रिवासामान्यादेव त्वेतावाहुती समं सम्प्रेन शरीरस्थितिभावाय नयति यो वायुरप्रतिष्ठानीयोडपि होता चादश्शलुयोनेंत्रत्वात्।

१ क. ड. 'न्यों ह्याह गा' । २ क. ल 'इतरामिहोत्रकल ह' । ३ क. च. 'त्योडभिर्यथा त' । ४ ख. च. 'णित । ५ ख. ग. घ. ड. 'क्षिणादि' । ६ क. ग. च. तत्संदष्टमा' । ७ क. 'सुपिरा ई' । ८ क. 'सुपिर: सं' । ९ क. 'विरतो' । १० ख. ग. घ. ड. 'व्यासोड्नवा' ।

कोडसौ स समानः । अतथ् विदुपः स्वापोऽस्याऽऽग्रिहोत्रहवनमेव । तस्माद्द्वाचार्म्याल्येवं मन्तव्य इत्यभिप्रायः । सर्वदा सर्वाणि भूतानि विच्चन्वन्त्यपि स्वपत इति हि वाजसनेयके । अत्र हि जाग्रत्सु प्राणाश्रितोपसंहृत्य वागादिकरणानि विविधांश्रयाग्निहोत्रफलमिच्छ स्वर्ग ब्रह्म जिगमिपुमन्तो ह वाव यजमानाः जाग्रति यजमानवत्कार्यकरणेषु प्राधान्यान्न संन्यवहारात्स्वर्गमिव ब्रह्म प्रति प्रस्थितत्वाद्व्रजमानो मनः कल्प्यते । इष्टफलं यागफलमेवोदनानो वायुः उदानानिमित्तकत्वादिष्टफलप्राप्तेः । कथम्, स उदानो मनआरुय यजमानं स्वमस्तृतिरुपादपि प्रच्याव्याहरहः सुपुप्सिकाले स्वर्गमिव ब्रह्माक्षरं गमयति । अतो यागफलस्थ-नीय उदानः ॥ ४ ॥

अत्र चेति । अग्निहोत्रस्य होता होमस्य कर्ता, ऋत्विगुच्यते उत्तरवाक्येन(ऽ)ति शेषः । अत्रोच्यमाननिश्शास्योराहुत्योर्विप्रकृष्टत्वस्य पूर्वंमिसिद्धत्वाद्वेन सिद्धवद्विरोषं दर्शयागात्स समान इति तच्छ्रुतीदानवयोर्वाक्यत्रयं कृत्वाडन्वयत्रयेण योजयति-यज्ञस्मादिति । उच्च्छ्वासनिश्शासावित्यनन्तरमाहुती इति पदं भाष्येऽध्याहारयितव्यमित्युक्त्वा वचननिश्शासावाहुती आहवनीयाधिकारणामग्रिहोत्राहुतीक(इ)द्विर्द्वैसाम्यादेवेल्यकोडन्वयः । अनन्तरं भाष्ये तुशब्दद्वयार्थे । श्रुतिगत इति श्रुतिस्मादित्यर्थे । यस्मादेतावाहुती यस्माच्चेतौ समं नयति शरीरस्थितिभावाय साम्येन नयति प्रवर्तयति यो वायुरथाडSडश्विनोत्रे होमकर्ताड्डहुतिद्वयमाहवनीयं प्रति सं नयति प्रापयति तदुक्तस्मादाहुत्योर्नित्यवात्स वायुहोंतेति द्वितीयोऽन्वयः । कोडसौ वायुरिति तद्विशेषप्रश्ने स होताऽवयुः स समान इति तृतीयोऽन्वय इति विभागः । ननु प्राणादय इत्यत्र सर्वेषां प्राणानामित्यत्रे वाजसनेयके कथमिह समानत्वं होतृत्वमुच्यत इत्याशङ्कयोक्कम्-अग्निस्थ-नीयौडपीति । अग्निवेनोकोडपाति भावः । होता चेति । चकारोऽडघारणे, होतै-वेत्यर्थः । आहुतिनेतृत्वाद्वोतुंल्वे स्पितेऽडश्विनोक्तचित्रन्यान्त्रयेणाग्न्यनमिसमुदाये लक्षणिकोत्यर्थः । अवस्थात्रयवर्तिनामुच्च्छ्वासनिश्शासप्राणानां चाग्रिहोत्रावयवत्वसंपादनस्य नोपासनं प्रयोजनं निर्विशेषात्मप्रकटनवातद्विध्यदर्शनाच, किं तु इन्द्रियाण्युपरमन्ते प्राणा जाग्रतीत्येवं त्वपदार्थशोधनरूपस्य ज्ञानस्य सुतिरेवेत्याह-अतथेति सर्वे- देति । वाजसनेयके हि वाक्यवत् प्राणाश्रितत्वश्रुतिश्चेत्यादिना सर्वप्राणवृव्यापारेषु प्रत्येकमिति चितत्वदृष्टिं विधायैवंडष्टिमत् सर्वाणि भूतान्यस्य स्वापकालेऽपि चयनं

• अत्र सोमाद्यादित युक्तं पठितुम् ।

9 ख. ग. घ. ड. 'पीतार्थः । हो' ।

कुर्वन्तीति सा दृष्टिः स्तुता तद्वदिहापीत्यर्थः। अत्र हीति। अत्र मनो यजमानः करण्यत इति न्यायहितान्वयः। तत्कल्पनायां हेतुद्वयमाह—यजमानवदिति। हेतुद्वयं साधयति-जाग्रतिस्वाति। अत्र स्वप्नकाले विषयान्करणानि चोपसंहृत्य मनो जागर्ति, प्राधान्येन स्वव्यापारं कुर्वद्रवते। अग्निहोत्रफलं स्वर्गं जिगमिपुर्यजमान इव सुप्तिकाले स्वर्गस्प्रप्रवृत्तो जिगमिपु च मन इत्यन्वयः। भाध्ये यजमान इत्यनन्तरमिव शब्दो दृश्यः। हवावषदेन तत्सिद्धमित्युक्तम्। इष्टेष्टे। उदाननिमित्तकमरण-नन्तरं प्रागादिफलप्राप्तेस्तस्य तदित्त्वाल्कारणे कार्योपचारादुदान इष्टफलत्वेन कलष्यत इत्यर्थः। न केवलं मरणद्वारा यागफलप्राप्तिकवमुदानस्य किं तु त्वेतस्यैवाडS-नन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः सर्वयागफलानामपि ब्रह्मात्मकत्वादिति। दृष्टप्राप्तकत्वादिप्रक्षपूर्वकमाह—कथामिति। स्वर्गमिवेति। स्वर्गमवेतिर्थः। सर्वयागफलात्मकस्वरूपमेव ब्रह्माख्यं गमयतीत्यर्थः। यदप्यहरहरब्रह्मप्राप्तिनै यागसाध्या यागरहितानामपि तत्त्वप्राप्तेस्तथाडSपि ब्रह्मण एव सर्वयागफलत्वेन तत्राप्यकषोद्भयोरग्निहोत्रादेः सोपानत्वात्तस्य चोदनास्य कथं तत्प्राप्तिकत्वमिति शङ्कम्। तस्य सुपुमानाडीचारितवेन स मनस्त्र्वाडी प्रवेशायस्तद्वतं ब्रह्म प्राप्तयतीत्युपपत्तेः॥ ४॥

अनानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्योपेता— [ ४ प्रश्नः ]

एवं चिदुषः श्रोत्रादुपरमालादारभ्य यावत्सुषुप्तिस्थितो भवति ताव-त्सर्वयागफलानुभव एव नाविदुषामिवानर्थोऽति विदुषता स्तूयते। न हि विदुष एव श्रोत्रादीनी स्वपन्ते प्राणाःग्रयो वा जाग्रति जाग्रत्स्वस्म-योमेनः स्वातद्यमनुभवदहरहः सुपुप्तं वा प्रतिपच्यते। समानं हि सर्वप्राणिनां पर्यायेण जाग्रत्स्वप्नसुपुषिगमनमतो विद्वदस्तुतीरेवेयमुपपच्यते। यत्परं कतरा अपे देवः स्वात्मप्रकर्षयतीति तदाह—अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति। यदृढष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुस्मृणोति देश-दिगन्तरैश्र प्रसनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्व पश्यति सर्वः पश्यति॥ ५॥

अग्रोपरतेषु श्रोत्रादिषु देहरक्षायै जाग्र्त्सु प्राणादिवायुपु प्राक्सुप्त-स्थितिप्रातिपत्तः। एतस्मन्न्तराले एव देवोऽकरोभवत्स्वात्मने सहुतश्रो-त्रादिकरणः स्वप्ने महिमानं विभर्ति। विषयविपयिलक्षणमनेकात्मभावग-मनमनुभवति प्रतिपच्यते।

[ ४ प्रश्नः ]

ननु गाह्नपत्यो वा एपोडपान इत्यारम्भस्य मनो ह वाव यजमान इत्यन्तेन ग्रन्थेन विद्धानकर्माणि न भवतीति स्तूयत इत्युक्तमस्त्वेवं तचाऽऽश्राद्धादिकर्मप्रतितेरुदाहास्य यागफलस्थानीयत्वोक्तेस्तु न तत्फलत्वं तत्तु कर्माप्रतितेरत आह—एवं विदुप इति।

विद्यतेति। श्राद्धादीनि स्वप्न उपरमन्ते प्राणा एव जाग्रतीत्येवंरूपा विद्येत्यर्थः। अस्याश्र विदियाया जागरणं श्राद्धादिवाह्येन्द्रियधर्मः शारीररक्षणं प्राणधर्मो नाडीट्मधर्म इत्येवं त्वंपदार्थविवेकरूपत्वात्ततोवृत्योपपत्ति। अत एव प्राणाजागरणस्याविद्वद्विद्रुत्साधारणत्वात्कथं विदितास्तुतिरित्यपि शङ्का निरस्ता तसैवंभूतविवेकाभावदिति। ननु विद्याप्रकरणत्वादस्य विदुपः श्राद्धाद्युपरमादिकं सर्व भवतीति विधीयतां किं स्तूयतेत्याशाङ्क्य विदितविदितसाधारण्येन स्वयमेव भवतो न विधेयत्वमित्याह—न हीति।

विदितास्तुतिरेवेति। श्राद्धादिकं परे देवे मनस्येकी भवति प्राणाश्रयो जाग्रतीत्यत्र पदार्थविवेकरूपं ज्ञानं विवक्षितं तज्ज्ञानं गाह्नपत्यो वा एपोडपान इत्यादिना स्तूयत उक्तप्रकारेणैस्त्वः तृतीयप्रश्नोत्तरत्वेन कतर एष इत्यादि सर्वः परिशयतेऽनन्तं यच्चेष्ट—योऽदिति कर्ते इति अन्न्रादि श्रुति पदं गृहीत्वा व्याचष्टे—उपरतेपिवल्यादिनान्तराल इत्यन्तेन अनेकेऽति।

विषयिविषयादनेकभावगमनमित्यर्थः। इदं च महत्त्वव्याख्यानम् ननु महिमानुभवने कारणं मनोडनुभवितुस्तत्त्वं स्वातन्ग्र्येणानुभवति—त्स्युच्यते स्वतन्नो हि क्षेत्रज्ञः नैष दोषः क्षेत्रज्ञस्य स्वातन्त्र्यस्य मननुपाधिकृतत्वाच्च हि क्षेत्रज्ञः परमार्थतः स्वतः स्वापिति जाग्रति वा। मननुपाधिकृतमेव तस्य जागरणं स्वप्नश्रययुक्त वाजसनेयके—'सँधीः स्वप्नो भूत्या लेलायतीव' इत्यादि। तस्मान्मनसो विभूत्यनु—भवे स्वतन्त्र्यचचनं न्याय्यमेव।

मननुपाधिसहितत्वे स्वमात्रे क्षेत्रस्य स्वयंसिद्धत्वं वाध्यतेति केचित् तन्न। शुद्धार्थपरिज्ञानरूता भ्रान्तिस्तेपाम्। यस्मात्स्वयंसिद्धोऽिष्टादिव्यवहारोऽप्यामाक्षान्तः सर्वोऽविद्या—विषय एव मनआचुपाधीनितः।

स्वमदृष्टुर्जीवस्य स्वातच्ये वक्तव्ये देवशब्दितमनसस्तद्वृत्ति: स्वप्नो मनोधर्मो नाडीट्मधर्म आत्मनि तु तदारोपमात्रं लोकस्येति शाङ्कापरिहाराभ्यामाह—नन्वति। बाह्येन्द्रिययुक्तमनुपाधिकृतं जागरणं केवलमनुपाधि—कृतः स्वप्न इत्यर्थःः स्वप्नस्य ध्याइषाद्वाच्यमनः—परिणामत्वात् स्वप्नो भूतवेतिःश्रुते सामानाधिकरण्यनिदेश इति दृढष्ठयम्। नन्वयं श्रुतिविम्यतनुरभवेन मनःस्वातच्यं वक्तुं न शक्नोति

१ क. इति श्रुतिमार" । २ क. इतिश्रुत्य । ३ ख. ग. घ. ड. हि भवति क्षेत्रं । ४ ख. घ. ड. सर्धीध्यायतीव लेलायतीव स हि स्वप्नो भूतवेल्या" । ५ ग. श्रुत्यनुभवने मं । ६ च. भवे मं ।

श्रुत्यन्तरविरोधापत्तेः। अतोडत्र देवशब्देन क्षेत्रज्ञ एवोच्यते। तस्यैव स्वतः स्वातन्त्र्यमिति श्राङ्ङते—मनइति। स्वयंज्योतिष्ट्वरमिति। स्वयंज्योतिष्ट्वबोधकश्रुतिरित्यर्थः। अन्यथा द्वितीयसच्वेष्टि दीपादीनामिव वास्तवस्य तस्य वाघभावादित्यत्र किं मनः सच्चे ज्योतिरन्तरस्य मनसो विद्यमानत्वादात्मनः स्वयं ज्योतिष्ट्वबोधनं न शक्यमिति श्रुतेः कार्यस्य बोधनस्य वाघोडमिप्रेत उत तद्घोधनरूपकार्यसिद्ध्यर्थं मनसोडभावोदपि विवक्षितः श्रुतौ। ततश्र तत्सच्चे श्रुत्यर्थवाध इति घा। नाडडयः। मनसि सल्यष्येवं तर्हीति वक्ष्यमाणरीत्या मनसो हृदयत्वेन ज्योतिष्ट्वाभिधानडट्मन एव स्वयंज्योतिद्द्वस्य बोधयितुं शाक्यत्वादित्याह—तन्निति। न द्वितीयः, तदानीं मनसोडभावस्तु दृश्य बोधयितुं शाक्यत्वादित्याह—तन्निति। न द्वितीयः, तदानीं मनसोडभावस्तु श्रुत्यर्थ एव न भवतीत्याह—श्रुत्यर्थ इति। आत्मैनि ज्योतिष्ट्वबोधनात्मकोऽवहारस्य प्रकाश्यादिसापेक्षत्वात्तस्मिन्नसत्येव तद्घोधसाधने मन आदौ च सत्येव तद्घोधयितुं शाक्यते नान्यथेति मनआाद्यभावो न श्रुतौ विवक्षितः, तथा सति तद्घोधनाशक्केरित्याह—यस्मादिति।

यत्र वा अन्यादृश स्वातन्त्र्योऽन्योन्यपरोयेमात्रासंसर्गस्तत्वस्य भवति “ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्केन परयेत्” इत्यादिश्रुतिभ्यः। अतो मनद्वयादामेवेयमाशड्का न त्वेकात्मविदाम्। नन्वच सल्यत्रयं पुरुषः स्वयंज्योतिरिति विशेषणपरर्थकं भवत्यत्रोच्यते। अत्यल्पमिदमुच्यते य एषोडन्तर्हृदय आकाशास्तस्मिञ्छेते इत्यन्तहृदयपरिच्छेदे सुतरां स्वंज्योतिष्ट्वं वाघ्यते, सत्यमेवमयं दोषो यद्यपि स्वात्स्वमे केवलतया स्वयं ज्योतिष्ट्वार्थं तावदुपनीतं भारस्पेति चेत्न न। तत्प्राप्ति पुरीतति नाडीषु श्रेत इति श्रुतेः पुरीतति नाडीसंवन्धान्त्रापि पुरुषस्य स्वयंज्योतिष्ट्वार्थाभापनयाश्रिप्रायो रूपैव। कर्थ तर्हीत्रायं पुरुपः स्वयंज्योतिरिति। अन्यशाखात्ववादनपेक्षा सा श्रुतिरिति चेत्न। अर्थकत्वस्यैषैव ह्यात्मा सर्ववेदान्तानामर्थो विजिज्ञापयिषितो बुभुत्सितश्च। तस्माद्युक्ता स्वप्न आत्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वोपपत्तिरित्यर्ककुशकत्वात्। एवं तहि श्रुति श्रुत्यर्थ हित्वा सर्वमभिमानं न त्वभिमानेन वर्षशतेनापि श्रुत्यर्थो ज्ञातुं शक्यते सर्वे: पाण्डित्यम््यैः।

तत्र मानवह—यत्र वेतिं। द्वितीयाभावे व्यवहारो नास्तीत्यत्रापि मानमाह—मात्रत्रिति। हृदयं मात्राशब्दार्थः असंसर्ग इति च्छेदः। हृद्यासंसर्गे

१ क. च. 'तमा ज्योः'। २ ख. ग. घ. ड. 'च्छेदकारणे सुं'। ३ ख. ग. घ. ड. च. 'रीतनाडी'। ४ ख. ग. घ. ड. 'लभादत्र'

सुपुप्तौ विशेषविज्ञानाभावोक्त्या द्वितीयाभावे व्यवहारी नास्तीत्यर्थः । अतो न द्वितीयः कल्पः संभवतीत्याह—अत इति । ननु यदि स्वयंज्योतिष्ट्वबोधनार्थ मनआद्यभावो नापेक्षितो जागरितेऽपि तर्हि तद्बोधनसंभावाद्रेति स्वप्नवाचिविशेषणमनर्थकमिति शङ्कते—नान्वति । किं विशेषणबलान्नमसोदभावः सिषाधयिषित उत विशेषणस्य गतिमात्रं पृच्छति । नान्वति । मनसोदभावाद्वार्कादेऽनन्तरहेतुकाकारस्य तत्कृततप-रिच्छेदस्य च श्रुतिसिद्धत्वेन तन्मतेsपि तत्र स्वयंज्योतिष्ट्वबोधनासंभवाद्विशेषणार्थकथं तुल्यमित्याह—अग्राच्चयत इति । परिच्छेदोऽधिकोक्त इति तत्रपः प्रयोगः । स्वयंज्योतिष्ट्वमिति । तद्बोधनमित्यर्थः । यथाश्रुते वास्तव्य तस्य बाधस्यानाश-ड्कृत्वादिति । यद्यपि स्वप्नेऽनहंकाराशश्वक्तमस्वयंज्योतिष्ट्वं बोधयितुं न शाक्यमिति दोषस्तुल्यस्थत्वाडपि स्वप्ने मनसोदभावेन तद्बोधनप्रतिबन्धकस्योभावाद्दूर-विप्रकर्षेण स्वयंज्योतिष्ट्वं स्वप्ने बोधयितुं शाक्यमिति तद्विशेषणमर्थवदिति शङ्कते—सत्यमिति । स्यादित्यनन्तरं तदपेक्षति शेषः केवलतयेत । मनसोदभावनेत्यर्थः । प्रतिबन्धकस्येत्यर्थः । शेषबोधनं तु सुपुते अविशेष्यतिभिप्रायः । एवं तर्हि सुपुप्ते सर्वस्याप्यभावामाश्रिल्य सम्यग्बोधनं विवक्ष्यीयं न च तत्संभवति । तत्रापि बहुप्रतिबन्धकस्य विद्यमानत्वादित्याह—न तत्रापीति । सुपुप्तेऽपीत्यर्थः । तत्रापीति । स्वप्नेऽपीत्यर्थः । सुपुप्ते चेतस्सर्वभावापनयः स्यात्तदा स्वप्नेऽहंभावापनयाभिप्रायो वर्णयितुं शाक्यते न च तदस्ति । अतोडत्रेति विशेषणं तदाडप्यनर्थकमित्यर्थः । तर्हि विशेष-णस्य गतिवृत्तक्येति द्वितीयं शङ्कते—कथं तर्हीति । अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनु-भवतीत्यर्थश्रवणावाक्यार्थकथनावशेर काणश्रुतिगतविशेषणस्य गतिर्‌ने वक्तव्या प्रकृतानुपयोगादिति सिद्धेऽन्येकदेशो कश्चिन्मन्दः शङ्कते—अन्येति । सर्ववेदान्तप्रत्यय-न्यायेनार्थवशृङ्खलैकेकवाक्यकल्पतया श्रुत्यर्थस्य वर्णनीयत्वाद्द्विरोधोनेकवाक्यकल्पतया शास्त्र्यर्थस्य वर्णनीयत्वात्तद्विरोधोऽपि वक्तव्य इत्यपूर्ववाद्याह—नार्थकत्वयेत । तर्हि काणश्रुतिरथोभावात्यज्यतामत आह—श्रुत्यर्थ इति । स्वाध्यायोsध्येतव्य इत्यध्ययनविध्यर्थावो बोधफलकत्वातुल्यं च सांप्र-दायिकमितिन्यायाचाक्षरमात्रस्याप्यार्थकयोगादित्यर्थः । एवमेकदेशिनि दूषिते सिद्धा-न्युक्तरमाह—एवं तर्हीति ।

यथा हृद्याकाशे पुरीतति नाडीषु च स्वप्तस्तत्संबन्ध्यभावाच्चतो विविच्य दर्शयितुं शक्यत इत्यात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वं न बाध्यते । एवं मनस्यविद्याकामकर्मनिमित्तोद्रुतवासनावति कर्मनिमित्ता वासनाडव-

१ क. 'कोडत्रोच्यत इति तैरयन् प्र' । ग. 'कोच्यते सतरामिति । च. 'कोडत्रे' १२ ख. घ. ड. 'स्वार्थस्य भावाद्दुर' । ग. स्वार्थस्याभावाद्दुर । ३ ग. घ. 'थः' । अचा' १४ ख. घ. ड. 'वस्य । ५ क. च. 'दान्ते' ।

आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्योपेता— [ ४ प्रक्षः ]

ध्याडन्यदृष्ट्वन्तरमिव परयतः सर्वकार्यकरनेप्यः प्रविविक्तस्य दृष्ट्टुः सनाभ्यो हृदयुपाभ्यां डयन्तव्वेन स्वयंज्योतिष्ं सुदुर्ंप्तेनापि तार्किके ण न वारयितुं शक्यते । तस्मात्साधृकुं मनसि प्रलीनेषु करणेष्वप्रलीने च मनसि मनोमयः स्वप्नान्पइयतीति ।

तर्हीदानीं मुख्यश्रुत्यर्थे उच्यतां किं पूर्वोक्तरीत्या पक्षान्तराशङ्काटकातविराकर णाभ्यामित्याशङ्क्य पाण्डित्याभिमानवतो यथावदर्थकोधेडधिकरात्तस्य तदभिमान- वातारचिकिर्षया तदीयानानापक्षा निराकृता इति वकुं सर्वमभिमानं निरस्येत्याद्य- कम् । स्वयं ज्ज्योतिष्ट्वश्रुतेरनतिदू र्हलात्समादै हृदयाकाशादिसच्चैवेदपि तत्संबन्धप्रतीत्यभावाद्विरमानस्याविद्यमानतुर्यत्वेनाडडत्मनः केवलत्वात्प्रकाशादर्श- नाच्च स्वयं ज्ज्योतिष्ट्वमिति वोध्यनीं मनसोऽभावादिनाडण्येयवं मनसि सत्यपि तस्य वासनामयजतुरगादिदिविपयत्वातया परिणामा ङ्ह्रुत्वाच्च दृष्ट्टुत्वतो भेदेन विवे- कतः श्रृत्या स्वप्रकाशत्वं वोध्यत इत्याह— यर्थेत्यादिना । मनसीति । सत्य- पाति श्रेपः ।

ननु मनश्शद्विद्यादिनिमित्तत्वादतुरगादिरुपणाभि मिथ्यत्ववासनाव- तर्हि जाग्रतीव तस्याहंतयैव प्रतीति: स्वाच्चेदंतयाडडत आह— कर्मनिमित्तेति । तथा प्रतीतिर्विना स्वप्ने भोगासिद्धे: स्वप्नभोगप्रदकर्मनिमित्तत्वशाङ्कया ग्रति गजादीनामिदं तयाडनुभवेन तद्वासनानामपि तथैवानुभवार्हत्वेन तद्वासनारुपाविद्यावशाच्च वासना- श्रयस्य मनस इदंतयैव वस्तुन्तरत्वप्रतीतिरित्यर्थः । इदं च विशेषणं मनसो विषय- त्वेन विषयित्वासंबन्धाद्विप्रकर्षयिण आत्मन एव प्रकाशरुपत्वमिति वक्तुंम् । जाग्रत्या- दिवत्यादिकार्यज्येातिषां चक्षुरादिकरणज्योतीषां च सच्चैव तत्संकीर्त्तनवेनाडडत्मनः स्वयं ज्ज्योतिष्ट्ं दुर्ंप्तं स्वप्ने तु तद्भावात्सुचोभामिति वकुं सर्वकार्येत्यादि विशेषणम् । स्वप्न आदित्यादिकरणज्योतीषां भासमानत्वेऽपि तेषां त्वाच्च विषयप्रकाशनासामर्थ्यमिति वकुं वासनास्या इत्यादि विशेषणम् । एतैक्ष विशेषणै: स्वप्न एवैवंभूते स्वयं ज्ज्योतीष्ट्वस्य बोध्यतिं युक्तं शाक्यत्वादनन्यत्रासंभवाद्चा- यमितिश्रुतेा स्वविशेषणग्रहणमर्थवदित्युक्तमिति दृष्ट्टव्यम् । स्वयं ज्ज्योतिष्ट्वमिति । सिद्धमिति शेषः । अतः काण्वश्रुतौ स्वप्ने मनसोऽभावविवक्षाकार णभावादत्र देवश्रुतेन परे देवे मनसैक्य भवतीत्युक्तम् । मन एवोच्यत इत्युक्तमुपसंहरति— तस्मादिति ।

कायं महिमानमनुभवतीत्युच्यते । यन्मिचां पुत्रादि वा पूर्व हष्टं तद्रूपानुसंवात: पुत्रामित्रादिवासनासमुद्रूत पुत्रं मिन्त्रम वा ड-

१ ख. ग. ड. ण केन । २ ख. ग. घ. ड. च. 'इयति' । ३ क. च. 'व स्वप्र' । ४ क. च. इति वि । ५ क. च. 'वंभूतस्व' ।

विद्यया पइयतीत्येव मन्यते, तथा श्रुतमर्थ तद्रासनयाडनुशृणोतीव, देशदिगन्तरैश देशान्तरैर्दिगन्तरैश प्रल्यनुभूतं पुनः पुनस्तम्यनुभवतीवाविद्यया, तथा दृष्टं चासिमझ्खनमन्यहष्ट च जन्मान्तरहष्टमित्यर्थः। अत्यन्ताहष्टे वासनानुपपत्तेः एवं श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चासिमझ्ञननि केवलन मनसाडनुभूतं च मनसैव जन्मान्तरेडनुभूतिमित्यर्थः। सच्च परमार्थोऽकादि। असच्च मरीच्युदकादि। किं वहुनोक्तेन सर्वं पश्यति सर्वेः पश्यति सर्वम नोवासनोपाधिः सवैत्र सर्वकर-णात्मा मनोदेवः स्वप्नान्पइयति ॥ ९ ॥

नन्विन्द्रियाणामुपरतत्वाद्रिशयसंवन्धाभावात्कथं मनसो महिमानुमव इति शङ्कते—कथमिति । पूर्व ज्ञातस्यैव स्वप्ने ज्ञाना तत्स्य वासनामात्रत्वमते निन्दयापेक्षेत्याह—उच्यत इति । यदिति । यदिमं पुत्रं वा पूर्व दृष्ट्वान्तदेव दृष्टं पुत्रमित्रादिविपयव-सनासमुद्रतं मित्रं पुत्रं वाडविद्यया पश्यतीति दृष्टान्त्यादिप्रपञ्चाद्याहारेण वाक्यं योज्यम् । अन्यथा पुत्रमिति द्वितीयाया यच्छब्दस्य चानन्वयः स्यादिति । चक्षुर्भावेन दर्शनेनायोगान्मन्यत इत्युक्तम् । तथेति । अग्रापि योज्यःः श्रुतस्तमेव श्रुतमर्थमिमध्य-हारेणैव श्रुतियोञ्ज्या । देशो नदीतीरादिः । दिक्प्राच्यादिरिति भावः । प्रत्यनु-भूतं प्रतिवारमनुभूतं पुनः पुनरनेकदिनेष्टने कस्वप्ने ऽनुभवतीर्थः । जन्मान्तर-दृष्टमिति व्याख्याने हेतुमाह—अत्यन्तेति । अनूभूतं चेत्यस्यै पुनरुक्तिमाशङ्कचाऽSह —कवलनेति । पूर्वमिन्द्रियद्वारकानुभव उक्त इत्यपो नुक्त्यमि-त्यर्थः । सर्वदर्शने हेतुमाह—सवै इति ॥ ९ ॥

स यदा तेजसाडभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्पश्यत्यथ* तदैतस्मिच्छरीर एतस्मुखं भवति ॥ ६॥

स यदा मनोरुपो देवा यस्मिन्काले सौरेण पित्ताख्येन तेजसा नाडीशयेन सर्वतोऽभिभूतो भवति तिरस्कृतवासनाद्वारो भवति तदा सह करणैरै मनसो रहमयो ह्युपसंहता भवन्ति । यदा मनो दावाग्रिवद्विवेश-पविज्ञानरूपेण कृत्स्नं शरीरं व्याप्यावतिष्ठते तदा सुपुप्तो भवति । अत्रै-तस्मिन्काले एष मनआययो देवः स्वप्नान परयति दर्शनेन्द्रस्य निह-

• दीपिकायां यदेतस्मिन्निति पाठः स्वीकरोडसति स च मूलेडपि कचित्पुस्त्यते । अत्रापि स एव श्राद्धश्वयुक्ततरो मन्यते ।

१ क. च. 'तीव म' १२ ख. ग. घ. सर्व मं । ड. सर्वों मं । ३ क. च. 'वे तर्हि' । ४ क. व. भेदः १५ क. च. 'स्य प्रयस्य प्र' । ६

दुत्वात्तेजसा । अथ तदैतस्माच्छरीर एतत्सुखं भवति यद्रज्ञानं निराबाधमविशेषेण शरीरेव्यापकं प्रसन्नं भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥

कस्यैतत्सुखं भवतीत्यस्योत्तरं तद्पेक्षतिं वदन्नाह—स यदेतिं । पित्तारुण्येनैति । इदमुपलक्षणं चिद्वृत्तिं ब्रह्मणि चेतयिति दृष्टान्तम् । तन्मनः प्राणयोः पत्नित्वात् इतिदृश्यन्तरणं प्राणशब्दिते ब्रह्मणि तस्य लयाभिधानात् । तिरस्कृतैति । वासनाभिव्यक्तौ द्वारं स्वप्नमोगप्रदं कर्म यत्तत्रिरसक्तं तत्रोपरतं भवति तेजःशब्दिततद्ब्रह्मचैतन्यसंभन्धादित्यर्थः । रसमय इति । वासना इत्यर्थः । आविशेषविज्ञानैति । सामान्यचैतनाशब्दिततसामान्यवृत्तिरूपेण वा । अनेन सुपुस्तै उक्त इत्याह—तदेतिं । नन्वैतत्सुखं भवतीत्युक्तं जन्मसुखस्य तदानींसम्भवात्स्वरूपमुखस्य पूर्वमपि समत्वेन तदा भवतीत्यानुपपत्तिरित्याशङ्क्य स्वरूपसुखमेव विशेषविज्ञानरूपविक्षेपाभावे निर्वातिस्थद्दीपप्रभात्सम्यक्प्रकाशते तद्पेक्ष्मेतद्वचनमित्याह—विज्ञानरहितं स्वरूपसुखमित्यर्थः ॥ ६ ॥

एतस्मिन्कालेडविद्याकामकर्मनिबन्धनानि करणानि शान्तानि भवन्ति । तेषु शान्तेष्वात्मस्वरूपोपाधिभिरन्यथा विभाव्यमानदृश्यमेकं शिवं शान्तं भवतीत्येतामेवावस्थां पृथिव्यादिविद्याकृतमात्रानुपवेशन दर्शयितुं दृष्टान्तमाह—

स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत्सर्वे पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥ ७ ॥

स दृष्टान्तो यथा । येन प्रकारेण सोम्य पियदर्शन वयांसि पक्षिणो वासार्थं वृक्षं प्रति सम्प्रतिष्ठन्ते गच्छन्ति । एवं यथा दृष्टान्तो ह वै तद्रूपमाणं सर्वे पर आत्मन्यक्षरे सम्प्रतिष्ठते ॥ ७ ॥

अनेनाडSनन्दमयकोशशब्दितमनभिव्यक्तमनआदिवासनावेदज्ञानं सुपुप्तधर्मीयुक्तं पञ्चमप्रश्नस्योत्तरं तुरीयस्वरूपं विवेकसौकर्याद्दिविच्यात्रैवोच्यत इत्याह—एतस्मिन्निति । अन्यथेति । पूर्वमन्यथा विमाव्यमानमित्यर्थः । मात्रानुपवेशनैति । मात्राणां किं तत्सर्वम्—

टिप्पणी च टिप्पणिविमात्रा चाडडपदक्षरडडपमात्रा

च तेजश्व तेजोमात्रा च वायुश्व वायुमात्रा चाडडकाशश्वाडडकाशमात्रा च चक्षुश्व द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च प्राणं च प्राणतव्यं च रसश्व रसायितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च वाक्च वक्तव्ये च हस्तौ चाडडदातव्यं चोप-स्थश्वाडडन्द्रियितव्यं च पायुश्व विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्व मन्तव्यं च बुद्धिश्व बोद्धव्यं चाहंकारश्वाहंकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्व विध्योतयितव्यं च प्राणश्व विधारयितव्यं च ॥ ८ ॥

पृथिवी च स्थूला पञ्चगुणा तत्कारणा च पृथिवीमात्रा च गन्धतन्मात्रा, तथाडडशब्दाडडपोमात्रा च । तेजश्व तेजोमात्रा च । वायुश्व वायुमात्रा च । आकारश्वाडडकाशमात्रा च । स्थूलानि च सूक्ष्माणि च भूतानीत्थ्यः तथा चक्षुरिन्द्रियं रूपं च द्रष्टव्यं च । श्रोत्रं च श्रोतव्यं च । प्राणं च प्राणतव्यं च । रसश्व रसायितव्यं च । त्वक् स्पर्शयितव्यं च । वाक्च वक्तव्यं च । हस्तौ चाडडदातव्यं च । उप-स्थश्वाडडन्द्रियितव्यं च । पायुश्व विसर्जयितव्यं च । पादौ च गन्तव्यं च । बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि तथै* चोक्तानि । मनश्व पूर्वोक्तस्य मन्तव्यं च तद्विषयः । बुद्धिश्व निश्चयात्मिका । बोद्धव्यं च तद्विषयः । अहंकारश्वाभिमानलक्षणान्तःकरणमंहकर्तव्यं च तद्विषयः । चित्तं च चेतनावदन्तःकरणम् । चेतयितव्यं च तद्विषयः । तेजश्व त्वगिन्द्रियघ्य-तिरेकेण प्रकाशाविशिष्टा या त्वक् तया निरभास्यो विषयो विद्योतयित-व्यम् । प्राणश्व सूत्रं यदाचक्षते तेन विधारयितव्यं संग्रहनं सर्वे हि कार्यकरणजातं पारार्थ्येन संहतं नामरूपात्मकमेतावदेव ॥ ८ ॥

आपोमात्रा इत्यत्र विकृत्यलोपश्चान्दसः । स्थूलानि चेति । पञ्चीकृतानि * अन्नानुक्तसमुच्चयार्थेन तथाचेतिशब्दद्वयेन बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियार्थो ग्राह्यः । क. पुस्तकपाठ-स्वीकारे तु काचिदनुपपत्ति: × सान्तापश्राद्धदस्वीकरणमेव साधीयः । ९ क. तदर्थश्लोका: मं । १२ ख. ग. घ. 'तक्यः' प्रा° । १३ क. ख. ग. च. 'यकार' ।

चेत्यर्थ: । ततश्च पञ्चीकरणमेतच्चतु:सिद्धिमित्युक्तमन्यथाडडकाशाकाशमात्रयो: पृथग्-कत्यानुपपत्तेरिति । यथापि मन्तव्यादयो मनआदिचित्तुष्यविषया अपि द्रष्टव्यादिविषया एव न पृथक्तथाडपि मन्तव्यत्वादिरूपेण पृथगिति पृथगनुदिष्टा इति द्रष्टव्यम् । प्रकाशाविशिष्टा या त्वगिति । त्वगाश्रयं चर्म तत्प्रकाशनिमित्तं च तदेवेत्यर्थ: । पृथिवी चेत्यादिना विचारयितव्यं चेत्यन्तेनाडडत्मघयतिरिक्तं तदुपाधिमूतं सर्वं चोक्कम्-त्याह—सर्वे हीति॥ ८ ॥

अत: परं यदात्मरूपं जलसूर्यकादिवद्वृक्तकर्तृत्वेनैहानुप्रविष्टम्-एष हि द्रष्टा स्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष: । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥ ९ ॥

एष हि द्रष्टा स्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष: इत्याह—अत: परमिति । द्रष्टृतिं । उपाधिकृतमपि द्रष्टृत्वादिकमुपाधिव्यतिरिक्टकेनुपहित आत्मन्यारोपितं स्फटिके लौहित्व-द्वस्तीत्युपाधिमिन्नोडम्यात्मा द्रष्टृत्यादिनोक्त: । विज्ञानमयत्वाद् द्रष्टृत्यादावेव कर्तृत्व-चकत्वचोऽभावाद्विज्ञानं यत्‍तनु इत्यादाविव बुद्धेरमिधाने पौनरुक्त्यमाशङ्क्याडSह—विज्ञानमिति । करणभूतमिति । विज्ञानमय इत्यादावित्यर्थ: । एष हीति हिरणन्द-श्रशब्दार्थक: स च सम्प्रतिष्ठ(छत) इति क्रियानुकर्षणार्थे इति वदन्न्दष्ट्रात्मन्: पृथिव्यादित्स्वरूपेणाक्षरे लयो न संभवतील्याशङ्क्योपाहितरुपाभावे(व ए)वास्य तदेकत्वविद: फलमाह—

परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायम-शरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु मेास्य । स सर्वज्ञ: सर्वो भवति तदेष श्लोक: ॥ १० ॥

१ क. च. 'नतद्यादि'। २ क. जगत्कर्तृस्य । ३ क. 'जलाद्याधारशेषे' । ४ ग. 'धारे श्रे' ।

परमेवाक्षरं वाङ्मानविशेषणं प्रतिपद्यते इत्येतदुच्यते। स यो ह वै तत्सर्वेषणाविनिर्मुक्तोऽच्छायं तमोवर्जितम् । अशरीरं नामरूपसर्वोपधिशरीरवर्जितम् । अलोहितं लोहितादिसर्वगुणवर्जितम् । यत् एवम् शुभ्रं शुभ्रम् । सर्वविशेषणरहितत्वादक्षरम् । सत्यं पुरुषार्ध्यम् । अपाणिमनाङ्गोचरम् । शिवं शान्तं सर्ववाङ्मान्तरमजं वेदयन्ते । यस्तु सर्वव्यापी सोम्य स सर्वज्ञो न तेनाविदितं किंचित्संवति । पूर्वविद्यायाड्‌सर्वज्ञ आसीत्पुनर्विद्यायाड्‌विद्यापनये सर्वो भवति तदा त(तत्)स्मिन्नर्थे ऽप श्रुतको मत्र्रो भवति उत्कार्थसंग्राहकः॥ १० ॥

एवं जाग्रदादीनामन्यधर्मत्वोक्त्या शोभिततुर्यातमानुवादेन तस्याक्षरिक्याभिधानपुरःसरं तज्ज्ञानस्य फलमुच्यत उत्तरवाक्येणेयाह—तदुक्त्वेति । वक्ष्यमाणलक्षणमक्षरं प्रतिपद्यते इत्येवंरूपं फलमाहेति। उत्तरवाक्यमिति शेषः । उक्तमर्थ श्रुत्यक्षररूपं वाक्यं—एतदुच्यत इति । अत्रोक्तकारणात् दुर्लभत्व स यो ह वा इत्यनेनोक्तम् । स यः कश्चिदेवापूर्ववदच्छाद्यादिविशेषणमक्षरं वेदयत इत्येकं वाक्यं संपानीयम् । यस्तु वेदयते स सर्वज्ञ इति वाक्यान्तरं कार्यमन्यथा यच्छब्दद्रद्वयानन्वयात् । आद्यवाक्ये ऽदृश्यादिविशेषणणत्वेण कारणस्मृत्यलशरीरत्वादिना तुरीयमनूदते । लोहितादि[सर्वे]गुणवर्जितमिति प्रतीतः शुभ्रमित्यनेन तमेव तुरीयमनूदते । क्षरसमाना|धिकरण्यनेकेनैवमुक्तमिति विवेकः । अत्राक्षरमित्यनेनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं स बाह्याम्यन्तरो ह्यजोऽप्राणो बभूव मनः। शुभ्र इति मत्र्रोक्तानि सर्वाणि विशेषणान्यात्मोपलक्षणार्थं संगृहीतानि॥ यस्तु सर्वव्याप्तियुक्तः शान्त इत्युष्णः। श्रापि वाक्ये वेदयत इत्यस्याप्रतीतेः। अत्र सर्वज्ञ इत्यनेन कोऽस्मिन्मत्रु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति प्रतिज्ञातं सर्वविज्ञानमुक्तम् । सर्वात्मकत्वस्य ज्ञानजन्यत्वेड्‌विज्ञानेन तद्व्याप्तमिति । एवं चाड्‌रोपनिवृत्तिद्वाराड्‌भूततत्त्वावो विवक्षित इत्याह—सर्वो भवतीति ॥ १० ॥

विज्ञानात्मा सह देवैश् सर्वे: प्राणा भूतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र । तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाड्‌विवेशेति ॥ ११ ॥

इत्यर्थववेददीयप्रश्रोपनिषदि चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

इत्यर्थववेददीयप्रश्रोपनिषदि चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

विज्ञानात्मा सह देवैर्ग्राण्यादिभिः प्राणाश्वसुरादयो भूतानि पृथि-

व्यादीनि समतिष्ठन्ति प्रविशन्ति यत्र यस्मिन्नक्षरे तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशाविवातीयर्थः ॥ ११ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्वार्को विन्दभगवत्पूज्यपाद-

शिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये

दिशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये

चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

अग्न्यादिभिरिति । ततत्स्वरूपं चक्षुश्च दृष्टव्यं चेत्यत्रापि चक्षुरादिभिरिदं अप्युपलक्षितेति व्यास्यातम् ॥ ११ ॥

इत्यानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां चतुर्थः प्रश्नः ॥ ८ ॥

अथ पञ्चमः प्रश्नः ।

अथ पञ्चमः प्रश्नः ।

अथ हैनं शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ ।

अथ हैनं शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ ।

एवं चतुर्थप्रश्नोत्तमाधिकारिणः पदार्थशोधनपूर्वकवाक्यार्थज्ञाननेनाक्षरप्राप्तिसमु-क्त्वाड्ग्रानधिकारिणो मोन्दैरामाग्यवत ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं प्रणवो धनुरित्यादि-मन्त्रमूचिवं ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा ऋमेणाक्षरप्राप्त्यर्थमोंकारोपासनं वकुं पञ्चमप्रश्नमवता-रयति-अथैनमिति ।

अथेदानीं परापरब्रह्मोपासिसाधनत्वेनोङ्कारस्योपासनविधित्सया प्रश्न

अथेदानीं परापरब्रह्मोपासिसाधनत्वेनोङ्कारस्योपासनविधित्सया प्रश्न

आरभ्यते—

आरभ्यते—

स यो ह वै तद्भगवन्तमनूष्येष प्रायाणगन्तॄन्-कारमभिध्यायीत । कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति तस्मै स होवाच ॥ १ ॥

स यो ह वै तद्भगवन्तमनूष्येष प्रायाणगन्तॄन्-कारमभिध्यायीत । कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति तस्मै स होवाच ॥ १ ॥

स यः काश्चिद्ध वै भगवन्नुष्येषु मनुष्याणां मध्ये तद्भूतमिव प्रायाणान्तं मरणान्तं यावज्जीवमित्येतदङ्कारमभिध्यायीतडङ्कारमुख्येन चिन्तयेत् । वाग्विषयेभ्य उपसंहरणः समाहितचित्तो भक्त्यादेश-तद्रह्मभाव आङ्कारे । आत्मप्रत्यासन्तानाविच्छेदो भिन्नजातीयप्रत्यय-न्तराखिलीकृतो निर्वातस्थदीपशिखासमोडविध्यानशब्दार्थः । सत्यन्र-

स यः काश्चिद्ध वै भगवन्नुष्येषु मनुष्याणां मध्ये तद्भूतमिव प्रायाणान्तं मरणान्तं यावज्जीवमित्येतदङ्कारमभिध्यायीतडङ्कारमुख्येन चिन्तयेत् । वाग्विषयेभ्य उपसंहरणः समाहितचित्तो भक्त्यादेश-तद्रह्मभाव आङ्कारे । आत्मप्रत्यासन्तानाविच्छेदो भिन्नजातीयप्रत्यय-न्तराखिलीकृतो निर्वातस्थदीपशिखासमोडविध्यानशब्दार्थः । सत्यन्र-

ह्मचर्याहिसङ्गग्रहत्यागस्न्यासिशोचसंतोषाभ्यां विवृद्धनकथमोक्ष्यन्-

ह्मचर्याहिसङ्गग्रहत्यागस्न्यासिशोचसंतोषाभ्यां विवृद्धनकथमोक्ष्यन्-

मानुगृहीतः स एवं यावज्जीवव्रततधारणः । कतमं वावानके हि ज्ञानकर्मभिर्जंतव्या लोकास्तिप्रनित तेषु तेनोंकाराभिध्यानेन कतमं स लोकं जयतीति पृष्टवते तस्मै स होवाच पिप्पलादः ॥ १ ॥

एतदानीमिति । गार्ह्यप्रकाशनिर्य्यानन्तरमित्यर्थः । परं च । अपरब्रह्मलोकप्रामिक्रमेण परमब्रह्मलोकप्रापिसाधनत्वेनेयर्थः । तदद्भुतमिवेति । तदिति क्रियाविशेषणं तादृशमभिध्यानेमिति, तेन विशेषेणादृतत्वं दृढकरत्वं भातीयर्थः । अभिध्यानेऽन तत्पूर्वकात्त्वनेन प्रत्याहारधारणे सूचते इत्याह — बाहोति । भक्त्यादड्दरेणोपचारेणेवाडवेशित आरोगपितो ब्रह्मभावो यसिम्न्क्कारें तस्मिन्समाहितचित्त इत्यन्वयः । अननेन धारणोक्ता । ध्यानशब्दार्थमाह — आत्मेति । संतानाविच्छेद इत्यविच्छिन्नसंतान इत्यर्थः । प्रत्ययान्तरेण विजातीयप्रत्ययेनाखिलीकृतोऽनन्तरितः । चित्तस्याद्वैतमविषयस्यैव सत एकदेशेन विक्षेपं वारयति — निर्वोतेति । ध्यानेनैव यमादिसाधनजातमपि सूचितमित्याह — सत्येति । कतममिति टिदतमचोऽर्थं बहुपु निर्धारणं दर्शयति — अनेके हीति । ओंकारामिध्यानेन ध्यानत्वादिहरोपासनवेदपरमप्राप्तिसाधनमिति परमप्राप्तिसाधनमिति प्रष्टुराभिप्रायः ॥ १ ॥

एतदै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः । तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति ॥ २ ॥

एतदै सत्यकाम । एतद्ह्र वै परं चापरं च ब्रह्म परं सत्यमक्षरं पुरषाख्यमपरं च माणाख्यं यदोंकार एवोंकारात्मकमोंकारप्रतिपाद्यत्वात् । परं हि ब्रह्म शब्दादुपलक्षणान्नैव सर्वधर्मविशेषविजितमतो न शक्यमतो निन्द्रियगोचरत्वात्केवलेन मनसाडवगाहितुमाकारे तु विष्णवादिप्रतिमास्थानीय भक्त्याविष्टब्रह्मभावे ध्यायिनां तत्प्रसादतस्तद्वयवस्थे शास्त्रमाण्याच्चतथाडपरं च ब्रह्म । तस्मात्परं चापरं च ब्रह्म यदोंकार इत्युपचर्यते । तस्मादेव विद्वानतेनैव ओंकाराभिध्यानेनैकतरं परमपरं वा ब्रह्मानुगच्छति नोद्दष्टं आलम्बनंकारो ब्रह्मणः ॥ २ ॥

तदभिप्रायज्ञः पिप्पलादोऽपरोऽलम्भनतया ध्यानं चेदपरप्राप्तिमाच्चसाधनं परालम्बनत्वेन चेत्क्रमेण परप्राप्तिसाधनत्वमुतरमाह — एतद्वा इति । एतदच्चोदयोरुपुस्कयोस्त्वेन चेत्क्रमेण परप्राप्तिसाधनमिति ॥

कि तद्बसेतत आह — १ क. च. 'देशावि' । २ ख. ग. घ. ड. 'गाहयितुं' । ३ ख. ग. घ. ड. इत्युच्यते ।

परं चेति । यदेतत्परं चापरं च ब्रह्मास्ति तदुभयमोंकार इति वाक्यान्वय इत्यर्थः। । न चैवं ब्रह्मोदेेशोंकारत्वविधाने ब्रह्मण्योंकारहष्टिः प्रसज्येत इति शङ्क्यं । ब्रह्महष्टिरुल्लर्पादिति न्यायेन लोकेपु सामोपासीतव्यादिव निकृष्ट ओंकार एव ब्रह्महष्टिः सिध्यति इति भावः । तयोर्मेदात्कयमैक्यमित्याशाङ्क्योपचारादित्याह ओंकारप्रतीकत्वादिति । अननु सामानाधिकरण्यनिमित्तस्य प्रतीकत्वमुपदिश्यते इति भावः । ननु कि प्रतीकोपदेशेन साक्षादेव ब्रह्माभिधीयताम आह—परं हीति । शब्दादिति । शब्दादिमि: साक्षादोधनानहेमित्यर्थः । आदिशब्देनानुमानादि गृह्यते । प्रवृत्तिनिमित्तस्य धर्मेस्य लिङ्गस्य चामावादिति तत्र हेतुमाह—सर्वेति । न शङ्क्यमित्यवगंतुमित्यर्थः । न त्वयंनिद्रयैमनसा वा तद्ग्रहोडस्तित्वात आह—अत इन्द्रियैः । मनसैतेन्द्रियैर्वैत्यपि दृश्यवयं । तर्हि तथाविधस्योंकारस्यैवांशवात्किचिद्विशेषमारोप्याडडवेशो वक्तव्यः । अत एव सूर्योन्तर्गतत्वं विशेष वक्ष्यति ओंकारतादात्म्यं च तत्कथं निर्विंशेप्स्व[त्व]ाभोदत आह—ओंकारे त्वति । प्रसीदतीति । तदुपासनेन चित्तस्य नैर्मल्ये सति निर्विशेषं स्वयमेव प्रकाश इत्यर्थः । तत्र मानवाह—शाङ्खति । अन्यथा परब्रह्माहष्टस्तदुचितवेद्यदिव्यर्थः । तथाडपरं चेति । प्रसीदतीत्यन्वयः । तस्मादिति । प्रतीकत्वादित्यर्थः । तस्मादेव विद्धानिति । ब्रह्मत्वमप्युदाहरन्तीहिमिति विद्धानित्यनेकेत्यनन्तरमायतेनडSलम्बनेनेति पदद्वयोर् प्रामादतो गलितमिति दृष्टव्यम् । तस्य पदस्य पिण्डितार्थमाह—ओंकारेति । न वेतच्छब्दार्थकथनमेतदिति दृष्टव्यम् । अभिधानस्याडSध्येतत्वाभावादितरथोपासनाद्वार्युपासत्वात्परप्रापक्तवं न संभवतीत्यत आह—नोदितंमिति । मनआद्यपेक्षयैव नेदिष्ठं समीपवर्त्यन्तरझं श्रेष्ठमालम्बनमेतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परमित्यादिश्वतेरित्यर्थः । ॥ २ ॥

स यदेकमात्रमभिध्यायीत स तेनैव संवेदित-स्तूर्णमेव जगत्यामोभिसंपद्यते । तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुभवति ॥ ३ ॥

स यद्प्योङ्कारस्य सकलमातृविभागज्ञो न भवति तथाडप्योङ्काराभिध्यानप्रवादविद्विष्टमेव गति गच्छति एतदेकदेशज्ञानवैगुण्यतयोक्कारज्ञारणोभयेष्ट्रश्रो न दुर्गति गच्छति किँ ताहि यद्प्येवमोङ्कारसमवे कमात्राविभागज्ञ एव केवल ओंभिध्यायीतैकमात्रं सदा ध्यायीत स

तेनैवैकमात्राविशिष्टेनकाराभिध्यानेनैव संवेदितः संवोधितस्तूर्णं क्षिप्रमेव जगत्यां पृथिव्यामभिषिच्यते । किं, मनुष्यलोकम् । अनेकानि हि जन्मानि जगत्यां संभवन्ति तत्र तं साधकं जगत्यां मनुष्यलोकमेव च उपनयन्त उपनिगमयन्ति । ऋग्वेद ऋग्वेदरूपा ओंकारस्य प्रथमैकमात्राद् अभिध्यातः । तेन स तत्र मनुष्यजन्मनि द्विजातीयः सस्तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च संपन्नो मचिमानं विभूतिमनुभवति न वीतश्रद्धो यथेष्टचेष्टो भवति योगभ्रष्टः कदाचिदपि न दुर्गति गच्छति ॥ २ ॥

नेडिष्ठतमेव संसृतुंनुत्तराक्येण साध्ययति—स यदीति । विकलस्यापि फलजनकस्वानेऽिष्ठतमिल्यर्थः—सकलेऽित । आकारादिमात्रात्रयात्मक ओंकारः स चोपास्ततथ्य इति न जानाति किं तुकारमात्रमुपासिततथ्य जानातीयर्थः—तथाडप्येकदेशज्ञानवैगुण्यतया दुर्गीति न गच्छति किं तथ्योङ्काराभिध्यानप्रभावाद्द्विष्ठामेव गति गच्छतीत्यन्वयः—तत्पर्योर्थिमुस्ववेदानीनमक्षरार्थमाह—यद्यप्येवमिति । व्यासयति—एवं च स तेनवत्त्यत प्राकृत्काडपात पद द्रष्टव्यम् । एकमात्रमिति । एकमात्रात्मकमोंकारकारमित्यर्थः । एकमात्राविशिष्टेत्यर्थः— ओंकारोति । तद्वयवेत्यर्थः । एकमात्रप्रधानमप्रधानिभूतमात्राद्वयम् कुल्ल्रमोंकारमिति केचिद्याचक्षते । दीपिकायां वाचस्पते चाकारमात्रमित्येव व्यास्य्यताम् । संवोधित इति । तन्मात्राद्ध्यानेन तन्मात्रासाक्षात्कारवानित्यर्थः । पृथिव्यां किमभिषिच्यते इति कर्माडकाक्षते—किमिति । मनुष्यलोकमितिपदमिहाड्कृष्याडकाक्षे पूरयति—मनुष्यलोकमिति । मनुष्यशरीरमित्यर्थः । पृथिव्यां मनुष्यलोकस्यैव नियमादुक्तिवैधयमेत आह—अनेकानि इति । पश्चादीनि हीत्यर्थः—तर्हि तस्य नियमेन कथं मनुष्यत्वप्राप्तिरित आह—तन्त्र तमिति । ऋग्वेदरूपा हीति । पृथिव्यकारः स ऋग्वेद इति शुनेकारस्य तदुप्तमित्यर्थः । अभिध्यातडकाररूपा मात्रा ऋग्वेदरूपेत्यन्वयः—तेनैति । येनर्ग्येरुपत्वं तस्य तेनर्चा मनुष्यलोकमुपनयन्त इत्यर्थः । वीतश्रद्ध इति । श्रद्धाविरहितः सनित्यर्थः । योगभ्रष्ट इत्यर्थः—अनेन न हि कल्याणकृत्कश्रिदिति गीतावाक्यसंवादः सूचितः ॥ ३ ॥

अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपच्यते सोऽन्तरिक्षं यजुर्भिरभ्यनीयते सोमलोकम् । स सोमलोके विभूतिमनुभूय धनमर्थी ॥ ४ ॥

अथ पुनर्यदि द्विमात्राविभागज्ञो द्विमात्रेण विशिष्टमकाराभिषि-

यीत स्वमात्मके मनसि मननीये यजुर्मये सोमदेवतये संपद्यत एकाग्रतयाडऽत्मभावं गच्छति। स एवं संपन्नो मृतोऽन्तरिक्षमन्तरिक्षाधारं द्वितीयमात्रारूपं द्वितीयमात्रापैरेव यजुर्भिरुचीयते सोमलोकं सौम्यं जन्म प्रापयन्निति यजुष्पीतर्थः। स तत्र विभूतिमनुभूय सोमलोके मनुष्यलोके मति पुनरावर्तते ॥ ३ ॥

द्वितीयात्रेण विशिष्टामिति । द्वितीयामात्रात्र्वेन विशिष्टमोंकारं तद्‌द्‌तमुकारमित्यर्थः ।। न तु मात्राद्वयमाकारस्य पूर्वमेवोक्तत्वादिति एवं द्वितीयामात्रारूपमिति वक्ष्यति । श्रुतौ तृतीया द्वितीयार्थे, ओंकारमध्यगतोऽकार इत्युपक्रमादिति भावः । अत्राभिध्यानं तादात्म्याभिमानप्रच्युतमिति वाक्यं ततः साक्षान्मनःसंपत्त इति । साधनत्वेन वा फलत्वेन वाडनन्वयान्मनःशब्देन तत्परिणामस्वात्मदिलक्षणद्वारा स्वप्रयजराद्यात्मत्वेन श्रुति-नतर श्रुतोङ्कार एव लक्ष्यत इत्याह——स्वमात्मकमिति । उकारे संपत्तिपर्यन्तमभिध्यानं यः करोतीति वाक्यार्थ इत्यर्थः । अत्र केचित्त यदीतयादिर्ः पुनरित्यन्तं न स्तुतिः । किं तु कृतकृत्योऽपि मुनिः तैजसीभिरैश्वर्यैगम्भोऽपि हि विवक्षितमित्याहुः । तन्मते ममःशब्देनाऽऽण्डपरिणामस्वस्वाभिमानी हिरण्यगर्भ उच्चयत इति वकुं स्वमात्मकमित्यादिविशेषणानीति बोधयम् । दीपिकायां तु मात्राद्वयस्य मिलित्वस्योपासनं मनसैकाग्रतया चिन्ततमिति च व्याख्यातम् ॥ ४ ॥

यः पुनरंतं त्रिमात्रेणोमितेनेवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये संपन्नः । यथा पादोदरस्र्चा विनिमुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिमुक्तः स सोमभिरिक्षिते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते तदेतौ श्लोकौ भवतः ॥ ५ ॥

यः पुनरंतमोंकारं त्रिमात्रेण त्रिमात्राविषयज्ञानविशिष्टेनोमित्येतनेवाक्षरेण परं सूर्यांतर्गतं पुरुषं प्रतीकनाभिध्यायीत तेनाभिध्यानेन, प्रतिकल्वेन ध्यात्स्वनत्वं प्रकृतमोंकारस्य परं चापरं च ब्रह्मेत्यभेदश्रुते-रोंकारमिति च द्वितीयांङनेकरशः श्रुता वाघ्येतान्यथा यद्यपि तृतीयाभ-

१ क ख. ड. 'यरू' । २ ख. ग. ड. 'रेनं त्रि:' । ३ ख. घ. ड. 'रेनमां' । ४ ख. ग. घ. हु. 'श्रुयोंका' ।

धान्त्वेन करणत्वमुपपद्यते तथाडपि प्रकृतानुरोधाद्वात्रिमात्रं परं पुरुषमिति द्वितीयैव परिणया तज्जदेकं कुलस्यार्थ इति न्यायेन, स तृतीयमात्रारूपपस्तेजसि सूर्ये सम्पन्नो भवति ध्यायमानो मृतोदपि सूर्याद्त्सोमलो-कादिवन्न पुनरावर्तते किंतु सूर्ये सम्पन्नमात्र एव । यथा पादोदरः सर्प-स्त्वचा लिङ्ग्योभयत्रे जर्जरितलिङ्गनिरुक्तः स पुनर्नखो भवति एव ह वा एष यथा दृष्टान्तः स पाद्मना सर्पत्वक्षानीयेनाशुद्धीरूपेण विनिर्मुक्तः सामभिस्तृतायमात्रारूपैर्मुन्त्रीयते ब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो लोकं सत्याख्यम् । स हिरण्यगर्भः सर्वेषां संसारिणां जीवनात्मक- सूत: । स जन्तरात्मा लिङ्गरूपेण सर्वभूतानां तस्मिन्न लिङ्गात्मनि संहता: सर्वे जीवाः । तस्मात् जीवघनः । से विद्वान्भिमानोकाराभिज्ञ एतस्माद्जीवघनाद्दिरणयगर्भात्परात्परं परमात्मारूपं पुरुषमीक्षते पुरी- शयं सर्वशरीरानुप्रविष्टं पर्यति ध्यायमानः । तदेतस्मिन्यथोक्तार्थमक- शङ्कौ मन्त्रो भवत: ॥ ५ ॥

एवमोंकारं स्तुत्वा तदुपासनं परब्रह्मविषयं विधत्ते—यः पुनरिति । विज्ञानविष- यीकृतनेतर्थे । मात्रात्रात्मकज्ञाननेति यावत् । पूर्ववदचापि त्रिमात्रेणेत्यत्र तृतीया मात्रा मकार उच्चयत इति अहम् वारयितुमोमित्येतनेवाक्षरेणेत्यु- कम् । पूर्वत्र तत्तन्मात्रप्रधान ओङ्कार एवोच्यत इति मत इहैवेदं विशेषणमनुपपन्नं पूर्वत्राप्योङ्कारस्यैवोक्तत्वादिति तन्मनुपपद्यमिव भाति । तृतीयाश्रवण- दोङ्कारो न प्रतौकं तथा सति विषयत्वेन करणतया द्वितीया स्याद्विक त्वमध्यायक्त्वेन करणत्वमेव तृतीयाबलादिति अहम् वारयति—प्रतीकनेति । तस्य करणत्वेडपि कारक- त्वेनाभिध्यनाक्रियानिर्वर्तकत्वेन हेतुत्वात्तन्मात्रविषयता तृतीयोपपद्यत इत्यर्थः । एवं व्याख्याने हेतुमाह—प्रतीकत्वेनेति । अभेदात् । प्रतीकत्वं व्याघ्रादिष्यममान्या- स्तादात्म्यारोपादिमेदश्रवणमुपपद्यते करणत्वे तु न तदुपपद्यत इत्यर्थः । अनेकश इति । ओंकारमध्यायीत स यद्येकमात्रमध्यायीत स यद्येकमात्रमध्यायीतेऽती द्विवारं श्रुतेत्यनेनात्रायः । अथ यदि द्विमात्रेय यः पुनरेकं त्रिमात्रेणति च तृतीयाडपि द्विवारं श्रुता हेतुत्वापेक्षया करणत्वेन स्वरसां च कारकविभक्तित्वात्तत्स्थस्या अपि बाधो न युक्त इति शङ्कते—यद्यपोति । द्वितीयाद्वयस्यापि कर्मत्वे स्वरसाद्युपक्रमस्थत्वाच तस्यैव प्राबल्य- मित्याह—तथाडपोति । प्रकृतिति प्रकमानुरोधादित्यर्थः । किंच द्वितीयाद्रयमुक्का- (क्त्वाद्?)मेदश्रुति: । एतेनैवोक्तं तृतीयमाननैकतरमनेतित्यालम्बनवाच्य- आयतनेनेवानेवैतीत्यालम्बनवाच्या-

१ ख. ग. घ. ड. च. रूपे तेज । २ क. ख. ड. सूर्येस । ३ ख. ग. घ. ड. त्ववियुक्त: । ४ ख. त्माश्रितेने । ग. त्मना ज्ञातने । घ. ड. त्मज्ञा । ५ क. धानोका । ६ च. साच का ।

यतनश्रुतिद्वयं चेति बहुश्रुत्यनुरोधेन तृतीयाद्वयं त्याज्यमिति माह-त्स्यजेदेकामिति । तृतीयमात्रारूप इति । यचपि मात्रात्रयध्यानामात्रात्रयपरत्वमेव तस्य तथाडपि तृतीयमात्राया एवहासाधारण्यात्तत्प्राधान्यान्निर्देश इति बोध्यम् । तृतीयमात्रारूप इति ससमनन्तपाठे तत्स्वर्यविशेषणं मकारस्याडदियात्मक्त्वादिति । हिरण्यगर्भस्य जीववत्त्वमनागतातावेक्ष्य-ण्न्यायेनोपपाद्यते—स हिरण्यगर्भ इति । लिङ्गश्रुति । समष्टिलिङ्गरूप-त्यर्थ: । तस्मिन्निति । समष्टिलिङ्गात्मनि हिरण्यगर्भे व्यष्टिलिङ्गाभिमानिन: सर्वे जीवा गोत्स्सामान्ये खण्डमुण्डादय इव संहता इत्यर्थ: । इदार्नीं वाक्यं योजयति—स विद्वानिति । स विद्वान्निद्रां ध्यायमान: पश्चाद्ध्वनलोके प्राप्त । तत्र ब्रह्मलोके स्यावरजङ्गमेभ्य: पराज्जीवनात्परं पुरुषं पश्यति ततो मुक्तो भवति—त्यान्वय: ॥ ९ ॥

तिस्रो मात्रा मृत्युमत्य: प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ता अनविप्रयुक्ता: । क्रियांसु बाह्याभ्यन्तरमध्ये-मासु सम्यक्प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञ: ॥ ६ ॥

तिस्रो मात्रासंख्याका अकारोकारमकाराख्या ओंकारस्य मात्राः । मृत्युमत्य:, मृत्युमत्यां विद्यते ता मृत्युमत्यो मृत्युगोचरादनतिक्रान्ता मृत्युगोचरा एवत्यर्थ: । ता आत्मनो ध्यानक्रियासु प्रयुक्ता: । किचान्यो-न्यसक्ता इतरतरसंबद्धा: । अनविप्रयुक्ता विशेषेणैकविषय एव प्रयुक्ता विप्रयुक्ता; । न तथा विप्रयुक्ता अविप्रयुक्ता नाविप्रयुक्ता अनविप्र-युक्ता: । किं तर्हि विशेषेणैकस्मिन् ध्येयान्तरे मध्य-मासु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिस्थानपुरुषाभिधानलक्षणासु योगक्रियासु सम्यक्प्रयुक्तासु सम्यग्ध्येयान्तरे प्रयोजितासु न कम्पते न चलति ज्ञो योगी यथोक्तविभागज्ञ ओंकारस्येत्यर्थ: । न तस्मैविदिश्वलनमुपपचते । यस्माज्जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तपुरुष: स हि स्थानैर्मात्रात्रयरूपेणोंकारात्मरूपं द्रष्टा: स होके विद्वान्सर्वात्मभूत ओंकारमय: कुलो वा चलेत्कस्मिन्नवा ॥६॥

तत्र य: पुनरेतद्वादिनोक्तेर्ड आयं मन्त्रं योजयति—तिस्र इति । मृत्युगो-चरा इति । प्रत्येकं ब्रह्मादृष्टि च विना तदुपासकानां मृक्खान्तिक्रमादित्यर्थ: । ब्रह्मादि-ष्टया संक्षिप्यतत्वेन च संबूय च प्रयुक्ताश्चेत्न्रायं दोष इत्याह—किचेति । जाग्रदिति । जात्यपुरुषो वैश्वानरामिच्छो विश्वस्तत्स्थानं स्थूलशरीरं जागरितं च । स्वप्नपुरुषस्तु हिर-ण्यगर्भोऽमिन्नस्तत्स्थानं लिङ्गशरीरं स्वप्नश्च । सुपुप्तावेशात्मा प्राज्ञस्तत्स्थानमच्युततत्स्थानं लिङ्गशरीरं स्वप्नश्च । सुपुप्तावेशात्मा प्राज्ञस्तत्स्थानमच्युत-

कृतं सुपुप्तिश्च । तेषामकारादितादात्म्येन यदभिध्यायं तल्लक्षणासु योगक्रियासु प्रयुक्ता-स्वान्योन्यसक्ता अनवप्रयुक्तास्तिलखो मात्राः प्रयुक्ताश्चेत् कम्पत इत्यन्वयः । अनन सर्वात्मके परब्रह्मणीश्वर ओंकारामेदेन ध्यानमुक्तम् । यथाक्तेति । तिलखो मात्राः इति-श्लोकोक्तविभाग इत्यर्थः । कुतो वेति । चलनं विक्षेपः स्वस्य सर्वात्मकेन स्वयतिरेकाभावाच्चलनं न संभवताति हेतोः । कालेन विषय चलनादित्यः ॥ ६ ॥

ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं सामाभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते । तमोंकारेणैवाड्ढ़यतनेनान्वेति विद्वान्-नित्यच्छान्तमजरमृतमभयं परं चेति ॥ ७ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥

ऋग्भिरेतं लोकं मनुष्योपलक्षितम् । यजुर्भिरन्तरिक्षं सोमाधिष्ठितम् । सामाभिर्यत्तद्रह्मलोकामिति तृतीयं कवयो मधीयन्ते वेदयन्ते एव नाविद्वांसो वेदयन्ते । तं त्रिविधं लोकमोंकारण साधनेनापरब्रह्मलक्ष-ण्यमन्वेत्यनुगच्छति विद्वान् । तेनैवोंकारण यत्तत्परं ब्रह्माक्षरं सत्यं पुरुषाख्यं शान्तं विप्रकं जाग्रत्स्वमसुप्त्यादिविशेषैर्वपश्चाद्विरज-तमत एवाजरं जरावर्जितमृतं मृत्युंवर्जितमत एव यस्माज्जराविक्रियार्द्र हितमत्तोडभयम् । यस्मादेवाभयं तस्मात्परं निरतिशयम् । तदप्योंकार-णाड्ढ़यतनेन गमनसाधनेनान्वेति । इतिशब्दो वाक्यपरिसमाप्यर्थः ॥ ७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमद्भगवत्पूज्यपाद-शिष्यश्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥

अपरब्रह्मप्राप्त्यर्थं य ओंकारः प्रयुक्तस्तेनैव न पृथक्प्रयुक्तः परमपि प्राप्नोति । ब्रह्मलोक उत्पत्तिनिवेशब्रह्मसाक्षात्कारोणोक्तस्योकारस्य ऋमुक्तिफलत्वादित्याह—तेने-वेति । येनापरमन्नेति तेनैव परमध्यनेतीत्येवकारार्थ इत्यर्थः । तदप्योंकारणेत्यायतन-विशेषणार्थ पुनरोंकारग्रहणमिति न पुनरुक्तिरिति बोध्यम् ॥ ७ ॥

इत्याश्रमद्विज्ञप्तिरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥

• एतद्र्ही इति पद कौचितन्मूलडाहक तच्च मोष्य दोपिकाया च नोपलभ्यते ।

१ क. तत्सूक्ष्मलक्ष्य । २ क. च. 'यादिर' ।

अथ षष्ठः प्रश्नः ।

षथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ ।

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ, सम्पस्तं जगत्कार्यकरणलक्षणं सह विज्ञानात्मना परस्मिन्क्षरे सुपुष्कले सम्प्रतिष्ठ(ष्ठ) इत्युक्तम् । सामर्थ्यात्प्रलयेऽपि तस्मिन्नेवाक्षरे सम्प्रतिष्ठते जगत्तत् एकोऽप्येति इति सिधं भवति । न ब्रकारणे कार्यस्य सम्प्रतिष्ठानमुपपद्यते । उक्तं च— “आत्मन एष माणो जायते” इति । जगतश्र यन्मूलं तत्परिज्ञानात्परं श्रेय इति सर्वोपनिषदां निश्चितोऽर्थः । अनन्तरं चोकं स सर्वज्ञः सर्वो भवतीति । वक्तव्यं च के तं हि तद्क्षरं सत्यं पुरुपाख्यं विषयमिति । तदर्थोडयं प्रश्न आरभ्यते । उत्तन्नवाक्ष्यां च विज्ञानस्य दुर्‌लभत्वरुपा-पनेन तद्बिध्यार्थं सुष्ठुनिश्चित्योपदायानाम् ।

गताः कला पञ्चदश प्रतिष्ठाः कर्माणि विज्ञानमयश्रिति मच्र्रे कर्मभिः सह पोडशकलानां परस्मिञ्चैत्मुक्त्वा यथा नद्यः स्यन्दमानाः इति मच्र्रेण दृष्टान्तोक्तिद्वारा परप्र-सिरुक्षा तन्मच्राभिधानार्थं षष्ठं प्रश्नमारभते—अथ हैनमिति । तस्य पूर्वं संगतिमुक्तार्थानुवादपूर्वकमाह—समस्तमित्यादिना । अक्षरस्य कारणत्वसिद्ध्यर्थं प्रलयेऽपि तस्मिन्नेव लयमाह—सामर्थ्यादिति । लयाधारत्वेन कारणत्वमाह—तत इति । यद्यप्यद्वितीयात्मज्ञानान्मुक्तिकर्ने कारणज्ञानात्तथाडपि तस्य कारणत्वे तव्यतिरेकण कार्याभावद्वितीयाल्वज्ञानं सिध्यतीति तद्शात्मज्ञानात्परं श्रेय इति । आत्मा वा इदमेक । स एव पुरुषो ब्रह्म तत्-तमपश्यत् । प्रज्ञानं ब्रह्म । स एतेन प्रज्ञेनात्मामृतः समभवत् । सदैवैकमेवाद्वितीयमित्युपक्रम्याडSचार्यवान्पुरुपो वेद, अथ सम्पत्स्ये, तमेव जानाथ । अमृतस्यैष सेतुः;, अहं ब्रह्मास्मीति । तस्मात्तसर्वमभवदित्यादिपु निश्चितमित्यर्थः । इहापि ताह-गात्मज्ञानादेव सर्वोभ्मभावः श्रेय उक्त इत्याह—अनन्तरमिति । वृत्तमनूद वर्तिष्य-माणमाह—वक्तव्यमिति । तदर्थोडयमिति । तस्य शरीरान्तस्थत्वोक्तिद्वारा तस्य प्रत्यगात्मत्वज्ञानार्थमित्यर्थः ।

भगवन् हिरण्यनाभः कौसल्यों राजपुत्रो मामुपे-

१ ख. ग. घ. ड. 'तान्तव्याह्या' । च. 'तान्तानुवाद्या' । २ क. ग. च. 'पोत्पादना' । ३ ख. ग. घ. ड. 'गत्वार्थम्' । त' ।

तैयंत* प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं भारद्वाज पुत्रं वेत्थ तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं वेद यथाह-ममवेदिषं कथम् ते नावक्ष्यमित्ति समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मा-न्नाहम्यन्तं वक्तुं स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि कासौ पुरुष इति ॥ १ ॥

हे भगवन् हिरण्यनाभो नामतः कोसलायां भवः कौसल्यो राजपुत्रो जातितः क्षत्रियो मामुपगम्यैतमुच्यमानं प्रश्नमपृच्छत । षोडशसंख्याकः कला अवयवा इव षोडशकलान्तव्यपदेशरूपा यस्मिन्-नपुरुषे सोऽयं षोडशकलस्तं षोडशकलं हे भारद्वाज पुत्रं केत्य विजानासि । तमहं राजपुत्रं कुमारं पृष्टवन्तमब्रुवन्तं नाहमिमं वेद यं त्वं पृच्छसि । एवमुक्तवत्यपि मह्यं ज्ञानमसंभाव्यनं तमज्ञान कारण-भावादिप्सम् । यदि कथम्चिदहमिमं त्वया पृष्ट पुरुषमवेदिषं विदितवन्नासिम् कथमलयन्तशिष्यगुणवतेर्डथिने तुजुं नावक्ष्य नोक्तवानस्मि कथमत्यन्तशिष्यगुणवतेर्डथिने तुजुं नावक्ष्य नोक्तवानस्मि भूयोड्यमित्यर्थः । भूयोड्यमिवमदृड्लक्ष्य प्रत्यायितुमब्रवम् । समूलः सह मूलेन वा एषोड्यथा सन्तमात्मानमन्यथा कुर्वन्नृतमित्यथाभूतार्थ-मभिवदति यः स परिशुष्यति शोषमुपैतिहलोकपरलोकाभ्यां विच्छिद्यते विनश्यति । यत एवं जाने तस्मान्नाहोम्यहन्तं वक्तुं मूढवत् । स राज-पुत्र एवं प्रत्यायितस्तूष्णीं त्रीडितो रथमारुह्य प्रवव्राज प्रगतवान् न्यथाग-तमेव । अतो न्यायात उपसंहार योग्याय जानता । विद्या वक्तव्यैवात्रं च न वक्तव्यं सर्वास्वप्यवस्थास्वेतत्सदृशं भवति । तं पुरुषं त्वा त्वां पृच्छामि मम हृदि विशेषत्वेन श्लाघ्यमिच मे हृदि स्थितं कासौ वर्तते विज्ञेयः पुरुष इति ॥ १ ॥

प्रश्नमिति । प्रश्नयमित्यर्थः । अज्ञाने कारणामिति । अज्ञानसंभावनायां कारण-मित्यर्थः । अपत्ययामिति । अविश्वासामित्यर्थः । अन्यथा सन्तमिति । ज्ञानेन सन्तमन्यथा कुर्वन्नज्ञानिनं कुर्वन्नित्यर्थः । कथम् ते नावक्ष्यमित्यनेन सूचितमर्थ-माह — अत इति । समूलो वा इत्यान्तेन चोक्तमाह । स्वरूपेण श्लाघ्य-माह — अत इति । समूलो वा इत्यान्तेन चोक्तमाह । स्वरूपेण श्लाघ्य-

प्रश्नमिति । प्रश्नयमित्यर्थः । अज्ञाने कारणामिति । अज्ञानसंभावनायां कारण-मित्यर्थः । अपत्ययामिति । अविश्वासामित्यर्थः । अन्यथा सन्तमिति । ज्ञानेन सन्तमन्यथा कुर्वन्नज्ञानिनं कुर्वन्नित्यर्थः । कथम् ते नावक्ष्यमित्यनेन सूचितमर्थ-माह — अत इति । समूलो वा इत्यान्तेन चोक्तमाह । स्वरूपेण श्लाघ्य-माह — अत इति । समूलो वा इत्यान्तेन चोक्तमाह । स्वरूपेण श्लाघ्य-

• क्चिन्नूल एनमिति पाठः । + क्चिन्नूले ह वा इति पाठः ।

त्वाभावादाह—विज्ञायतत्वेनैति । यावज्जिज्ञासितं न ज्ञायते तावत्तद्बुद्धि शाल्यवद्रामात इति शाल्यमिवेत्युक्तम् ॥ १ ॥

तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नेता षोडश कला: प्रभवन्तीति ॥ २ ॥

तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे हृदयपुण्डरीकाकाशमध्ये हे सोम्य स पुरुषो न देहान्तरे विशेषयो यस्मिन्नेता षोडश कला: प्राणाद्या: प्रभवन्त्युपगच्छन्त इति षोडशकलाभिरुपाधिभूताभिः सकल एव निष्कलः पुरुषो लक्ष्यते डविद्ययैति तदुपाधिकलाध्यारोपणेन विद्या स पुरुषः केवलो दर्शयितव्य इति कलानां तत्सभावत्वमुख्यते । माणादीनामतन्त्रनिविशेषे हृदये शुद्धे तच्चे न शक्योऽध्यारोपमन्तरेण प्रतिपाद्यमपतिपादनादिव्यवहारः। कर्तुमिति कलानां प्रभवस्थित्यस्य्यैया आरोप्यन्त इति डविद्याविषयाश्रेतन्याङ्यतिरेकैणैव हि कला जायमानास्ति-

पुन्त्यः प्रलीयमानाश्च सदैव लक्ष्यन्ते । अत एवं भ्रान्ता: केचिदपि-संयोगादिति च घटाद्याकारेण चैतन्यमेव प्रतिक्षणं जायते नश्यतीति । तद्विरोधे जड्यमिति सर्वमित्यपरे । घटादिविषयं चैतन्यं चेतयितृणित्य-स्या डडत्मनोडनित्यं जायते विनश्यतीत्यपरे । चैतन्यं भूतधर्म इति लोकायतिका: ।

संयोगाद्रुतमिव घटाद्याकारेण चैतन्यमेव प्रतिक्षणं जायते नश्यतीति । तद्विरोधे जड्यमिति सर्वमित्यपरे । घटादिविषयं चैतन्यं चेतयितृणित्य-स्या डडत्मनोडनित्यं जायते विनश्यतीत्यपरे । चैतन्यं भूतधर्म इति लोकायतिका:

पुरुषस्य षोडशकलत्वं न साक्षात्स्वावयवत्वेन किंतु कलाजनकत्वेन तदुपाधिमत्त्व- दिति वकुं यस्मिन्नेता इति वाक्यमिति तत्त्वतपर्यमाह—षोडशकलाभिरिति । ननु केवल आत्मा प्रदर्शयेतां किं वक्ष्यमानकलोक्त्यैतत आह—तदुपाधीति । तथैव से प्रदर्शनीय इत्यत्र हेतुमाह—अत्यन्तत इति । आविद्याविषया इति । इत्यर्थः । कालचयेडपि तासां चैतन्यरूपाविष्टानावित्येकाज्जुसर्पवन्मृत्तत्त्वमित्यदिविषयत्वं साधयति—चैतन्येति । चैतन्याद्व्यतिरेकेण लक्ष्यमाणत्वं हेतुं विज्ञानवादि-भ्रान्त्या हठी करोति—अत एवेति । घृतं यथा डडस्मिंसंयोगाद्रुवावस्थां प्रतिपद्य एव-महामाकारमालाविज्ञानमेव वासनावाश्रद्विप्याकारण जायते इति वदतां तेपाD भ्रो विषयस्य चैतन्याद्व्यतिरेकेण प्रत्ययं गमयति, अन्यथा ताश्रमानुपपत्तेरीर्यर्थः । विष-याणां चैतन्याव्यतिरेकेण प्रतीतिनियमादेव विषयविज्ञानरूपेण चैतन्याभावे सुप्त्यादौ शून्यब्रह्मो जातः केषांचिदिति तद्रीयभ्रान्त्याडपि चैतन्याव्यतिरिक्तप्रतीतिं हठी करोति-तद्विरोध इति । चैतन्यस्यानित्यस्य कलारोपाविष्टानत्वं न संभवति कलाकार्यत्वा-

९ क. च. 'धिरुपाधि: । १३ क. च, 'नयनेन ।

[ ६ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत्। ५७

दिति नैयायिकपक्षोक्तियाजेन शाङ्कते—घटादिति । भूतधर्म इति । देहाकारण संहतभूतधर्म इत्यर्थः ।

अनपायोपजनधर्मकचैतन्यमात्मैव नामरूपाद्युपाधिधर्मैः प्रत्यवभासते । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । प्रज्ञानं ब्रह्म विज्ञानमनन्दं ब्रह्म । विज्ञानमनन्दं ब्रह्मैवत्यादिश्रुतिभिः स्वरूपनिरूपणविषयैः चैतन्यस्यैव विचारायैवा यथा यो यः पदार्थो विज्ञायते तथा तथा ज्ञानमान्त्वादेव तस्य तस्य चैतन्यस्याव्यभिचारित्वं वस्तुतश्च भवति, किंचित् ज्ञायत इति चानुपपन्नम् ।

चैतन्यस्याडडरोपापिष्ठानत्वसिद्ध्यर्थं नित्यत्वमेकत्वं च वर्णयन्निराकरोति—अनपाय येत । प्रत्यवभासत इति नानात्वेन कार्यत्वेन चेति शेषः । सत्यं ज्ञानमिति । तथा च श्रुतिविरोधात् पक्षे हेया इत्यर्थः । किंच ज्ञानकाले विषयाणां सद्भावनियममात्रयोभेद इति विज्ञानवादिपक्षं निराकुरुच्चव्यभिचारादेव ज्ञानस्य नित्यत्वं साधयन्नैयिकादिपक्षमपि निराकरोति । घटज्ञानकाले घटाभावसंभवाव्द्रष्याणां ज्ञानव्यभिचारित्वं ज्ञानस्य तु विषयकाले डवश्यं भावनियमादव्यभिचारित्वमित्यर्थः । पटकाले घटज्ञानमपि नास्तीति घटज्ञानस्यापि पटविषयकव्यभिचारित्वं तुल्यमित्याशङ्कच स्वरूपेत्युक्तम् । ज्ञानस्य विषयविशिष्टत्वरूपपेणैव व्यभिचारः । विषयस्य तु स्वरूपेणैवेत विशेष इत्यर्थः । ज्ञानस्याव्यभिचारित्वसुप्रतिपादयति—यथेत । नान्तःप्रविष्टविनाशेनेहमान्तरविनाशाश्रयमानत्वाज्ज्ञानस्यापि झेयाव्यभिचारोडसिद्ध इत्याशङ्कच तस्याझाने तत्सद्भावसिद्धस्तथाभूतपदार्थो सिद्ध इत्याह—वस्तुतश्चेति ।

रूपं च हृदयते न चास्ति चक्षुरिति यथा । व्यभिचरति तु झेयं ज्ञानं ने व्यभिचरति कदाचिदपि झेयम् । झेयाभावेऽपि झेयान्तरे भावाज्ज्ञा नस्य । न हि ज्ञानेनसति झेयं नाम भवति कस्यचित् । सुप्ते सदार्शनाज्ज्ञानस्यापि सुप्तेऽभावाज्ज्ञेयावभासकस्य ज्ञानस्यैव झेयाभिव्यक्तिकारत्वाज्ज्ञानस्य आलोकाभावानुपपत्तिसदृशम् विज्ञानाभावानुपपत्तिः । अनुपपत्तिमेव दृष्टान्तेन सूत्री करोति—रूपं चेति । झेयस्य ज्ञानव्यभिचारित्वं ज्ञानकाले सद्वनियममात्ररूपं स्पष्टमित्याह—व्यभिचरति त्विति । घटज्ञानकाले घटज्ञानस्यापि व्यभिचारस्तुल्य इत्याशङ्कच विशिष्टपाटलो व्यभिचार इति ।

१ क. च. 'ज्ञानमानन्दं ब्र०' । २ ख. ड. 'तस्या०' । ३ क. च. 'स्तु च भ°' । ४ क. च. 'दस्तसि' । ५ क. च. 'स्तु चेति' । ६ क. च. 'तिवत् व्य' । ८

रूपेण व्यभिचारेडपि स्वरूपेणाव्यभिचारं पूर्ववत्सूचितमाह—न व्यभिचरतीति ।

ज्ञानमित्यस्मैह्याभ्यनुपद्रः । पूर्ववाक्ये द्वितीयान्तमिह तु प्रथमान्तमिति विशेषः ।

भावादिति । स्वरूपेणोक्तार्थः: ज्ञानेन स्वरूपेण सत्त्वामेव ज्ञेयांतरस्य ज्ञेयत्वादेव साधयति—न हीति ।

स्वरूपेणाभावं शङ्कते—सुषुप्त इति । किं तदानीं ज्ञेयाभावेन ज्ञानाभावः साध्यते उत ज्ञानेनादर्शनेनोद्धटादि:शेयस्य वृद्धव्याप्त्यादितदभावव्यञ्जकाभाव इति वोचत तयोरैक्यादेकभाव इतराभाव इति ।

नादडयो व्यभिचारादित्याह—न ज्ञेयेति ।

ने द्रान्धकारे चक्षुषा रूपानुपलब्धौ चक्षुपोडभावः शङ्क्यः: कलपयितुं वैनाशिकेन ।

वैनाशिको ज्ञेयाभावे ज्ञानाभावं कलपयत्येवेति चेद्येन तदभावं कलपयेत्तस्याभावः केन कलप्यत इति वक्तव्यं वैनाशिकेन ।

व्यतिरेकज्ञानैककलपस्य व्यतिरेक्यभावेडभाव उच्चयत आलोकस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाच्चैवमिति ज्ञानानुमेयत्ववादिनं प्रति दृष्टान्तान्तरमाह—न हीति ।

वैनाशिकमते विज्ञानव्यतिरिक्तकालाकाद्यभावान् तत्र व्यभिचार इते शङ्कते—विनाशिक इति ।

कल्पयत्येवेति । उत्कव्यभिचारस्थलेभावेन व्यभिचाराभाववादित्यर्थः: एवमपि ज्ञानाभावक-रूपकस्य ज्ञेयाभावस्य ज्ञानमझी क्रियते न वा ।

आद्ये न ज्ञानाभावसिद्धिस्तस्यैवाभावज्ञानस्य सत्त्वादित्याह—येन ज्ञेयाभावज्ञानेन तदभावं ज्ञानाभावं करपयेतस्य ज्ञानस्याभावः केन करप्यते न केनापि करपयितुं शक्य इत्यर्थे: ।

तदभावस्यापि ज्ञेयत्वाज्ज्ञानाभावे तदनुपपत्तेः ।

ज्ञानस्य ज्ञेयाभ्यतिरिक्तत्वाज्ज्ञेयाभावे ज्ञानभाव इति चेत्‍न ।

अभावस्यापि ज्ञेयत्वादुपगमादभावोऽपि ज्ञेयोडपि शेयोडप्युपगम्यते वैनाशिकेनित्यत्वाद् तद्व्यतिरिक्तं नित्यं कलिप्तं स्यादिति ज्ञानात्मकत्ववादभावत्वं वाध्यमत्रैव न परमार्थतोऽभावत्वमनित्यत्वं च ज्ञानस्य ।

न च नित्यस्य ज्ञानस्याभावनामात्राध्यारोपे किंचिद्विच्छिन्नम् ।

न द्वितीय इत्याह—तदभावस्यापीति ।

ज्ञेयाभावस्याज्ञातस्य ज्ञानाभावकल्पनासमवादवश्यं ज्ञेयत्वात्तज्ज्ञाने तदनुपपत्तेः कलपनानुपपत्तेज्ज्ञानमझीकारपक्षो न युक्त इत्यर्थः ।

आच्यकोटौ द्वितीयकलपं शङ्कते—ज्ञेयेति ।

वैनाशिकमतेsप्यभावस्य ज्ञेयत्वाज्ज्ञेयत्वाद्ज्ञानानुमितिसंस्कृतं क्षणिकं च तद्विति प्रति-संख्या(?)निरोधोऽकारणप्रत्ययतिरिकस्यैव क्षणिकत्वेन निरोधशाबलितस्याभावस्य नित्यत्वाद्वोकारण तदभिन्नस्य ज्ञानस्यापि सुषुप्ते सत्त्वं नित्यत्वं च प्राप्नोति्याह—

१ क. ख. ड. च. 'चितुमवै' । २ ग. च. 'कल्पयस्य' । ३ क. च. 'ध्यानि' । ४ क. 'धादाका' ।

[ ६ प्रश्नः ]

प्रश्नोपनिषत्।

५९

नाभावस्येति । ज्ञानेस्याभावाभिन्नत्वेनाभावत्वमेव स्यात्तु भावत्वेन सच्चं नित्यत्वं च स्यादित्याशङ्क्याभावस्यापि ज्ञानेाभिन्नत्वेऽभावत्वमेव न स्यादित्याह—तद्भावस्येति । अनित्यत्वं च ज्ञानेस्येति वाङ्मात्रमेव स्यादित्यनुषङ्गः । वाङ्मात्रेणैवाभावस्याभावत्वेन ज्ञानेनित्यत्वेन चास्मिन्सिद्धान्तेसिद्धिरित्याशङ्क नाममात्रं तेन वास्तवानित्यत्वादिविरोधाभावात्तदेवास्तित्वमिति नेति । अभावनोपपत्ति । अनित्यानामेत्यपि दृष्टान्त्यम्

अथाभावो झेयोडपि सज्ञानेनव्यतिरिक्त इति चेत् तर्हि झेयाभावे ज्ञानाभावः । झेये ज्ञानादन्यतिरिक्तं न तु ज्ञानं झेयव्यतिरिक्तमिति चेत् । शब्दमात्रत्वाद्दोषेपपत्तेः । झेयज्ञानयोरेकत्वं चेद् झुपगम्यते झेय ज्ञान-व्यतिरिक्तं ज्ञानं झेयव्यतिरिक्तं नेति तु शब्दमात्रमेतद्रहस्यव्यातिरिक्क इति यद् झुपगम्यते, झेयव्यतिरिक्ते तु ज्ञानस्य झेयाभावे ज्ञानाभावादुपपत्तिः सिद्धा । एतदोपरिहारार्थ झेयस्यापि स्तोभभावस्य ज्ञानाभेदो नाझी कियत इति शङ्कते—अथेति । तर्हि झेयाभिन्नत्वेन हेतुना सुपुप्ते ज्ञानाभावो न सिध्यति घटाद्यभावेन तज्ज्ञानाभावसिद्धेरभावज्ञानाभावसिद्धिरित्याह—न तर्हीति । यद् भावस्य झेयस्य ज्ञानाद्देदे भावस्यापि तथात्वं स्याद्दोषहेतुभावात्तयाच न झेयाभावज्ञानाभावसिद्धिरित्याह—ननु झेयस्य ज्ञानव्यतिरिक्तत्वमझी क्रियते तथाचाभावस्य ज्ञानव्यतिरिक्तत्वादभावत्वादिकं सिध्यति । ज्ञानस्य तु न झेयव्यतिरिक्तत्वम् । तथा च झेयभावे ज्ञानाभावसिद्धिरिति निरुद्धगतिकः शाङ्कते—झेयमिति । ज्ञानस्य झेयाव्यतिरिके झेयस्यापि तदव्यतिरेकाद् झेयाभावद्वेदोभेदोर्विरोधानुपपत्तेरिति दूषयति—न शब्दमात्रवादिति । इदमुपलक्षणम् ज्ञानेस्याभेदव्यतिकरण नित्यत्वादिकं च स्यादित्यपि द्वेष्टव्यम् । यद् तदोषपरिहाराय तस्यापि भेद एवाझी क्रियते तर्हि न सुपुप्तौ ज्ञानाभावसिद्धिरित्युपसंहरति ।

झेयाभावेऽदर्शनादभावो ज्ञानस्येति चेत् । सुपुप्ते झप्तस्युपगमात् । वैनाशिकैर् झुपगम्यते हि सुपुप्तेऽपि ज्ञानास्तित्वं, तत् अपि झेयत्वमस्युपगम्यते ज्ञानस्य स्वनेवैति चेत् । भेदस्य सिद्धत्वात् । सिद्धं बभाव-विज्ञेयविषयस्य ज्ञानस्याभावझेयत्वयोरन्यत्वात् । सुपुप्ते ज्ञानस्यादर्शनेऽभाव इत्याद्योऽ द्वितीयं शाङ्कते—झेयाभाव इति । आ

१ ख. पृ. ड. 'मिवहिरभ्रभू' । २ घ. ड. 'ति विरु' ।

यविज्ञानसंततेर्नित्यत्वाङ्कारेण त्वया तदाडपि तदभावो वक्तुं न शक्यत इत्याह— न सुपुत्त इति । अस्तित्ववमिति । तथाच ज्ञानस्यादर्शनमसिद्धं सुपुतेsडपि तदझीकारादित्यर्थ: । ननु जेयाभावेन तत्रिरूप्यस्य ज्ञानस्यादर्शनमित्युच्यते मया सुपुते च स्वस्यैव स्वझेयत्वाज्ञानदर्शनंनुपपद्यतेडस्मनते । त्वन्मते तु स्वझेयत्वानझीकारात्सुपुते ज्ञानस्याभावादर्शनंनुपपद्यते इति शङ्कते—तत्रोपपत्ति: । अभावस्थले ज्ञानझेययोर्भेदस्य साधितत्वात्तदृष्टान्तेन सर्वत्र ज्ञानझेययोरभेदसाधनाच्च स्वझेयत्वं ज्ञानस्यैतदाह—न भेदस्येति । अभावरूपो [वि]झेयो विषयो यस्य तस्य ज्ञानस्याभावरूपो यो झेयस्त्वातिरेकाद्विवर्थ: ।

न हि तद्सदं मृतमिवोज्जीवियितं पुनरन्यथा कर्तुं शक्यते वैनाशिकशतेरपि ज्ञानस्य झेयत्वमवेक्षति । तद्सन्यान्नेन तद्सन्यान्नेति स्वात्पक्षेऽतिमसङ्झ इति चेत् । तद्विभागोपपत्ते: सर्वस्य । यदा हि सर्वं कस्यचिद्- तदा तद्यतिरिक्कं ज्ञानं ज्ञानमेवेति द्वितीयो विभाग एवाश्रुपगम्यतेsडवै- नाशिकैन तृतीयस्तद्विषय इत्यनवस्थानुपपत्ति: ।

अभावस्थले भेदोsपि न सर्वत्रेत्याशङ्क्य न्यायस्य तुल्यत्वात्तदन्यथा कर्तुं शक्य-मित्याह—न हीति । ज्ञानस्य स्वयतिरिक्तझेयत्वानियमपक्षेऽनवस्थां वैनाशिक: शाङ्कते—ज्ञानस्येति । झेयस्य स्वयतिरिक्तझेयत्वानियमाङ्कारादस्मनते च ज्ञानस्य झेयत्वानझीकाराच्च दोष इत्याह—न तादिति । सर्वस्य वस्तुजातस्य विभागोsसंकरो ज्ञानं ज्ञानमेव न झेयं झेयमपीति तस्यर्थ: । अथवा द्वितीयागोपपत्तेरिति छेद: । ज्ञानझेयरूपभागद्रव्यमेव राशिद्रव्यमेवाझी क्रियते न तृतीयो ज्ञानविषयकज्ञानरूपो भावराशिरझी क्रियत इत्यर्थ: ।

ता(त्)मे-वाडडह—यदा हीति । यस्मिन्पक्षे झेयं सर्वं स्वयतिरिक्तस्य कस्यचिज्ज्ञानस्य झेयमिति झेयपदाद्वाच्य: स्वयतिरिक्तस्यैवेतिपदाद्याहारेण च यदा हीति वाक्यं योज्यम् । अवैनाशिकैरिति छेद: । तद्विषय इति । ज्ञानविषयकज्ञानात्मक इत्यर्थ: । ज्ञानस्य स्नेsवैविज्ञेयत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति चेत्सोsपि दोषस्तस्यै-वास्तु किं तन्निह्नवणेनास्माकमनवस्थादोषश्च ज्ञानस्य झेयत्वाभ्युपगमादवश्यं दवश्यं च वैनाशिकानां ज्ञानं झेयम् ।

ताह्ही त(त्व)त्पक्षे ज्ञानात्मकस्य ब्रह्मण: सर्वज्ञत्वं न स्वात्स्वेन स्वस्याज्ञानादिति शाङ्कते-ज्ञानस्येति । ज्ञानं योगस्य सर्वस्यान्जाने हि सर्वज्ञत्वहानि:, अन्यथा शशविषाणादि-ज्ञानात्सर्वज्ञत्वं कस्यापि मते न स्यादतो नास्मनते तस्य दोषस्य प्राप्ति: किंतु वैनाशि-कस्यैव, तेन ज्ञानस्याविज्ञेयत्वाङ्कारात्स्वेन झेयत्वस्य सिद्धं हीति पूर्वग्र्ये

द्विपितत्वादन्यज्ञेयत्वस्य चानन्योकारात्सर्वज्ञत्वयोगादित्याह—सोडपि न । ताहि तव मतं कथं सर्वज्ञत्वनिर्वाह इत्याशाङ्कासमनन्ते तस्य मायिकत्वेन तदनिवृत्तिहेतु न दोष इत्याह—कि तदिति । वस्तुतस्तु *सर्वस्य व्यवहारहेतुज्ञानवच्चं सर्वज्ञत्वं तत् ज्ञान- स्यापि स्वप्रकाशत्वेन स्वव्यवहारहेतुत्ववादस्ति ज्ञातुं योग्यं सर्वज्ञानाद्दा तदस्तीति भावः । पूर्वोक्तानवस्थादोषेऽपि तसैवेल्याह—अनवस्थेति । स्वात्मना चाविज्ञेयत्वेनानवस्थाडनिवार्यो समान एवायं दोष इति चेत् । ज्ञानस्यैकत्वोपपत्तेः । सर्वदेशकालपुरुषाद्यवस्थमेकमेव ज्ञानं नामरूपाद्यनेकोपाधिभेदात्स्ववित्त्रादिजलादिप्रतिबिम्बवदनेकषाडवभासत इति । नासौ दोषः । तथा चेहदमुच्यते । ननु तेन स्वेनैव ज्ञेयत्वाज्ज्ञिकाराज्ञानवस्थैयत आह—स्वात्मना चेति । सिद्धं हीत्यत्र स्वज्ञेयत्ववासंभावस्योक्तत्वात्परिशेषादनुज्ञेयत्वे तस्य तस्याप्येनिमित्तनवस्थाडनिवार्यर्थः । ज्ञानस्याज्ञेयत्वे तद्व्यवहारासिद्धौज्ञानान्तरज्ञेयं तदस्ति स्यादिति शङ्कते—समान एवेति । स्वप्रकाशत्वेन स्वव्यवहारासिद्धौज्ञानमेतस्यैवास्म- त्पक्षे भेदप्रतीतिमुपपादयति—नामरूपेति । एवं च चैतन्यस्यैकत्वेन नित्यत्वाज्जगदिदं- त्वेन तस्य सत्यत्वादात्मत्वोपपत्तेऽस्मिन्कलानामध्यारोपणमुख्यत इत्यर्थः ।

ननु श्रुतेरिहैवान्तःशरीरे परिचिछन्नः कुण्डबदरवत्पुरुष इति, न । प्राणादिकलाकारणत्वात् । न हि शरीरमात्रपरिच्छिन्नस्य प्राणश्रद्धादीनां कलानां कारणत्वं प्रतिपचुं शकुयात् । कलाकार्यत्वाच्छरीरस्य । न हि पुरुषकार्याणां कलानां कार्ये सुकृते कारणकारणं स्वस्य पुरुषं कुण्ह- बदरमिवाभ्यन्तरी कुर्यात्, बीजक्षादित्वस्यादिति चेत् ।

• सर्वज्ञस्य न्यवहारदृष्टोनित्योऽपि कोचित्पाठः । सर्वव्यवहारदृष्टोनित्योऽपि तु पठितुं योग्यम् ।

यथा वीजकार्यं वृक्षस्तत्कार्यं च फलं स्वकारणकारणं बीजमध्यान्तरी करोत्याम्रादि तद्वत्पुरुषमध्यान्तरी कुर्योऽच्छरीरं स्वकारणकारणमपीति चेत् । अन्यत्कारणसावयवत्वाच । दृष्टान्ते कारणबीजादृक्षफलसंवृत्तेऽनन्य- न्यायेन बीजानि दृष्टान्तिके तु स्वकारणकारणसूत्रः स एव पुरुषः शरीरेऽन्यन्वत्कीटः श्रूयते ।

तद्वृणोति—इत्येतत् । दृष्टान्ते बीजवृक्षभेदादविरोधेऽपीह पुरुषवृक्षयैक्य- त्कारणत्वाभ्यान्तरीभावयोर्विरोध इत्याह—नेति । ननु कारणीभूतबीजस्यैव वृक्षफलत- दन्तर्गतबीजरूपेण परिणाममात्रयोः कारणकार्येषीजरेक्यमाशङ्क्यैवमपि तस्य सावयव- त्वादृक्षवत्फलाकारेण परिणतावयवेष्यो भिन्नावयववतानामेव तदन्तर्गतबीजरूपेण परिणा- मात्तयोर्मेदेनाडधाराधेयभावः स्यादिह तु निरवयवत्वात्तथाऽवमित्याह—सावयव- त्वाचेतिं । आध्य हेतुं विवृणोति—दृष्टान्त इति । श्रूयत इति । यस्मिन्नेतत् षोडश कला इति यच्छब्दोक्तस्यैव पुरुषस्यन्तःशरीरे सोम्य स पुरुष इति तच्छब्देनाभि- नादित्यर्थः ।

वोजवृक्षादीनां सावयवत्वाच स्यादाधाराधेयत्वं निरवयववश्र पुरुषः सावयवाश्र्र कलाः शरीरं च, एतनाडधाराश्रयात्वेन शरीराधारत्वमुप- पत्तं किमुताडकारणस्य पुरुषस्य तस्मादसमानो दृष्टान्तः । कि दृष्टान्तेन वचनात्स्यादिति चेत् । वचनस्याकर्तृत्वात् । न हि वचनं वस्तुनोऽन्यथाकरणे व्याप्रियते । किं तर्हि यथाऽऽर्थावद्योतने तस्मादन्तःशरीर इत्येतद्वचनमण्डनार्थं डपेक्षितव द्रष्टव्यम् । उप- लब्धनिमित्तत्वाच दर्शनश्रवणमननविज्ञानादिलिङ्गरान्तःशरीरे परि- च्छिन्न इव छुपलभ्यते पुरुष उपलभ्यते चात उदयतेऽनतःशरीरे सोम्य स पुरुष इति । न पुनकारणकारणः सन् सुप्रसिद्धदेहवच्छरीरपरिच्छिन्न इति मनसाऽपि इच्छति वचं मूढोऽपि किमुत प्रमाणभूता श्रुतिः ॥ २ ॥

द्वितीयं हेतुं विवृणोति—बीजेतिं । निरवयवश्रेति । तथा चैकदेशेन कलादि- रूपेण परिणाम एकदेशेन तत्रावस्थानं बीजवत् संभवत इत्यर्थः । किंच कलानां सावय- वत्वेन परिच्छेदाऽत्पुरुषस्य तद्धृपीतत्वादपरिच्छिन्नाधारक्तवं संभव- तेत्याह—सावयाश्रेति । यद्वा सावयवत्वेन कार्यतया मृषात्वाच्चिरवयवतया पर- माथेसत्यपुुरुषाऽभारत्वं नोपपद्यत इत्याह—सावयाश्रेति । नन्वाकाशकार्यशरीर आकाशस्यापरिच्छिन्नस्याऽऽन्तरीभावो हष्ट इत्याशङ्क्य तस्याऽपि शरीराकारणावस्था-

नमेव चिच्छद्रादिविशिष्टस्यैव शरीरत्वान्न तु तदन्तःस्थत्वमित्याह—फतेनेति । युक्त्य-सहमपि वचनप्रामाण्यादृजीकार्यमिति शङ्कते—कि दृष्टान्तेनैति । वचनस्यापि वस्तु-नोदन्यथाकरणे सामर्थ्याभावादृष्टसुरूपाविरोधेनैव बोधकत्वादन्यथा विचारवैचित्र्य-द्विरुद्धार्थो न बोधाहे इत्याह—वचनस्यैति । तद्वान्तःशरीर इति श्रुति: कथमुपपत्ति-रित्याशङ्कच पुरुषस्य शरीरोपादानत्वेन तदनुसृतत्वस्य तद्स्तर्गतत्वप्रतिपादकश्रुति-प्रामाण्यमिति सहष्ठान्तमाह—तस्मादिति । अण्डेति । अण्डकारणस्य व्योम्ना यथा तदनुसृतत्वेन तदन्तर्गतत्वप्रतीतिस्तद्धद्विर्यर्थ: यद्वा लोकेऽस्मिन्दृश्यं परिच्छिन्नत्ववमनू-गते श्रुत्येत्याह—उपलब्धिरिति । तत्राभियुक्तैर्वा तदन्तर्गतत्वस्य वदिष्यते इत्याह—उपलभ्यते चेति ॥ २ ॥

नामादि विशिष्ट के शरीर होने से न कि उसमें रहने से शरीर है ऐसा कहते हैं—फतेनेति । युक्ति से भी सिद्ध न होने पर भी वचन की प्रामाणिकता से इसे स्वीकार करना चाहिये ऐसा शंका करते हैं—कि दृष्टान्त से इत्यादि । वस्तु के न अन्यथा होने में सामर्थ्य न होने से दृष्ट के अनुरूप अविरोध से ही बोधक होने से अन्यथा विचार की विचित्रता से विरुद्ध अर्थ का बोध नहीं होता है ऐसा कहते हैं—वचन से इत्यादि । वह शरीर के भीतर है इस प्रकार की श्रुति कैसे बन सकती है ऐसी शंका होने पर पुरुष के शरीर को उपादान मानने से उसके अनुसार होने से वह उसके अन्तर्गत है इस प्रकार का प्रतिपादन करने वाली श्रुति की प्रामाणिकता है ऐसा दृष्टान्त पूर्वक कहते हैं—तस्मादिति । अण्ड इत्यादि । अण्ड के कारण आकाश से जैसे उसका अनुसरण करने से वह उसके अन्तर्गत है ऐसी प्रतीति होती है उसी प्रकार यहाँ भी समझना चाहिये अथवा इस लोक में जो दिखाई देता है वह परिच्छिन्न होने से अनुस्यूत होता है ऐसा श्रुति में कहा गया है इत्यादि । वहाँ पर अभ्युपगत अर्थात्‌ पूर्वपक्ष वालों द्वारा भी उसके अन्तर्गतत्व का कथन किया जाता है ऐसा कहते हैं—उपलब्धि है इत्यादि ।

यास्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्तीत्युक्तं पुरुषविशेषणार्थ कलानां प्रभाव: स चान्यार्थीगप श्रुतः केन कर्मणा स्यादित्य इदं च्यते—स ईक्षांचक्रे । कस्मिन्नहमुत्रान्त उत्क्रान्तो भविष्-ष्यामि कस्मिन्नवा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति ॥३॥

चेतनपूर्वकाः च स्वाश्रितिरेवर्थ: च पुरुष: षोडशकलाः पृथो यो भारद्वाजेन स ईक्षांचक्र ईक्षणं दर्शने चक्रे कृतवानित्यर्थ: । सृष्टिफल-क्रमादिविषयमू । कथमित्युच्यते, कस्मिन्कर्तृविशेषे देहादुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्याम्यमेव(चं) कस्मिन्नवा शरीरे पतिष्ठितेऽहं प्रतिष्ठा-स्यामि प्रतिष्ठास्यर्थ: । ननु यास्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्तीत्यनेनाध्यारोपसयुक्त्वात्त ईक्षामित्या-दिना पुनः सृष्टिकथनमिच्छति आह—यास्मिन्निति । अत इति । क्रमप्रतिप-र्यात्थ स ईक्षामित्युच्यते इत्यर्थ: । तत्प्रतिपत्तिपूर्वकलोत्पत्तिप्रतिपत्तिसौकर्यार्थ विप-र्येण तु क्रमोडत उपपद्यते चेति न्यायेन कार्यस्य स्वस्वकारणकर्मेणापवादसौकर्यार्थ चेत्यर्थ: । ईक्षणोक्त: प्रयोजनमाह—चेतनेति । सृष्टिरिति । सृष्टि: प्राणाद: सृष्टि:, तस्या उत्क्रान्त्यादि फलं, क्रम: प्राणाच्छूद्धामित्ययुक्तान्तरम् आदिशब्देन लोकेऽपु नाम चेत्याधाराधेयविशेषो गृह्यते ।

नन्वात्माडकर्त्ता प्रधानं कर्तृ, अतः पुरुषार्थ प्रयोजनमुररीकृत्य प्रधानं प्रवर्तते महदाद्याकारेण तत्रेदमनुपपन्नं पुरुषस्य स्वातन्त्र्येणैषापूर्वकं कर्तृ-स्ववचनं सर्ववादिषु साम्ये प्रधान प्रमणोपपन्ने । सृष्टिकर्तरि सतीष-रेच्छानुरूपंतपु वा परमाणुपु सत्स्वात्मनोडप्येकत्वेन कृत्वे च साधनाभ-

आत्मा कर्ता नहीं है प्रधान ही कर्ता है इसलिये पुरुष के प्रयोजन को सामने रख कर प्रधान महदादि रूप से प्रवृत्त होता है उसमें यह पुरुष की स्वतन्त्रता से कर्तृत्व का कथन अनुपपन्न है । सब वादियों में समान रूप से प्रधान ही प्रमाण से सिद्ध होता है । सृष्टि के कर्ता में सती होने पर अथवा अपने इच्छा के अनुसार अथवा परमाणु में सत्ता रूप से आत्मा को एक रूप करके कृतकत्व से साधना

वादात्मन आत्मन्यानर्थकर्तृत्ववानुपपत्तेश्च । न हि चेतनावान्बुद्धिपूर्वकान्यात्मनोडर्थ कुर्व्यात् ।

नन्वीक्षणोकल्या न चेतनपूर्वकत्वसिद्धिन्यायेन चेतनस्याकर्तृत्वेनाहेतुत्वेऽचेतनस्य प्रधा- नोद्विक्रियावत्त्वेन हेतुत्वे च सतीक्षणस्यान्यथा नेयत्वादिति सांख्याः शङ्कन्ते—नन्वात्मी- तमिति । अकतृत्वस्यै तद्भावित्वेनान्वयः: आत्मोडकर्तेत्यत्र तथा सतीशं कर्तृत्वव- चनमनुपपत्तिमर्थः । किंच तस्य कर्तृत्वाझीकारेडपि कर्तुः कुलालादेरिव सहकारिसाधनान्तराभाववादात्मनो दुःखाघानर्थहेतुत्वप्राणादिसंसारकर्तृत्वानुपपत्तेश्चानुपपत्तं शास्तृत्ववचनमित्याह—आत्मनोडपीति । कर्तृत्वेऽपि तस्य शड्दान्वयः । तर्हि किं कर्त्रित आह—प्रधानमिति । क्रियाशक्तिमदत्तः प्रवर्तत इत्यन्वयः । ननु प्रधानस्याचेतनस्य प्रयोजनापेक्षा भावात्तत्कृतत्वानुपपत्तिरित्य आह—पुरुषार्थमिति । पुरुषस्य चेतनस्य भोगापवर्गरूपमर्थ प्रयोजनमुद्दिश्य प्रवर्तते वत्सादिवृद्धचर्थमचेतनस्य धेनुरदेहगतक्षीरस्य सस्यादिवृद्धचर्थममुंश्र्चेतनस्य प्रकृतिदर्शनादित्यर्थः । ननु प्रधानस्यैकत्वेन सहकारिभावात्कारणत्वानुपपत्तावक्या चेतनस्यैव कर्थ- मिति शङ्कते वाच्यमित्यत आह—सच्चादिति । सच्चादिगुणत्रयस्य साम्यावस्था प्रधानमिति सांख्यमतम् । तत्र सत्वादिगुणैरनेकात्मके प्रधान कारणे सति पुरुषस्य कर्तृत्ववचनमेतेरभावादुपपत्तिमित्यन्वयः । यदि चेतनाधिष्ठितस्याचेतनस्य प्रवृत्तिर्- न दृश्यतेति मन्यसे तर्हि परमाणुकारणवादोडस्तु तत्रेश्वरस्याधिष्ठातुः सत्वादित्याह—ईश्वरेच्छेति । अत्रापि सत्वस्य स्यानुपपत्तिमिति पूर्वेणान्वयः ।

तस्मात्पुरुषार्थेन प्रयोजनेनैकापूर्वकमिव नियतक्रमेण प्रवर्तमानेऽचेतने प्रधाने चेतनदुपचारोडयं स ईक्षांचक्र इत्यादिः । यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये राजेति तद्वत् । न, आत्मनो भोक्तृत्ववत्कर्तृत्वोप-पत्तेः । यथा सांख्यस्य चिन्मात्रस्यापरिणामिनोडध्यात्मनो भोक्तृत्वं तद्वदेवादिमांक्षादिपूर्वकं जगत्कर्तृत्वमुपपन्नं शुक्तिमापाण्यात् ।

तर्हीक्षणश्रवणस्य का गतिरत आह—तस्मादिति । पुरुषार्थेनैति । पुरुषस्य भोगापवर्गार्थंनेति । योगादैकस्तेति गौणः प्रयोगो मानावके पैङ्गल्यगुणयोगेनामिशब्दप्रयोगवदित्यर्थः । नचैवमपेक्ष्यितरि प्रधान पुरुषशब्दः कथमत आह—यथा राज्ञ इति । तद्वदिति । पुरुषस्य भोगापवर्गकारणि प्रधान पुरुषशब्दे औपचारिक इत्यर्थः । स्वतोऽकर्तुरस्यात्मनो मायोपाधिककर्तृत्वं संभवतीति हृदि निश्चाय प्रथमापाततः प्रतिबन्ध्या परिह- रति—नेति । बुद्धिः कर्ता भोक्ता पुरुष इति वदद्भिः सांख्यैैरात्मनो भोक्तृत्वमुक्त-

१ ख. ग. घ. ड. च. सांख्यः । २ क. च 'नसंग' । ३ ख. ग. घ. ड. च. 'यादि । य° ।

[ ६ प्रष्हः ] प्रश्नोपनिषत्। ७५

मित्यर्थः। श्रौतमामण्यादिति। श्रुत्युक्तजगत्कर्तृत्वादनविकारिणोडपि कथंचिच्चिद्र्वा-

मित्यर्थः।

तत्त्वान्तरपरिणामं आत्मनोडनित्यत्वादिगुणदत्वाने कतृत्वनिमित्तं न

चिन्मात्रस्वरूपविक्रियाडत: पुरुषस्य स्वात्मन्येव भोक्तृत्वे चिन्मात्रस्व-

रूपविक्रिया न दोषाय । भवतां पुनर्वेदवादिनां सृष्टिकर्तृत्वे तखान्तरप-

रिणाम एवेत्यात्मनोडनित्यत्वादिसर्ववेदोपसर्ग इति चेत् । एकस्या-

त्मनोड्वृत्तियैवां विषयेऽरूपोपाधियोगाद्वृक्तविशेषास्युपगमादवि-

ध्याचेतनारूपोपाधिक्तो हि विशेषोडस्युपगम्यत आत्मनो बन्धमो-

क्षादिशास्त्रकृत्संव्यवहाराय परमार्थोडनुपाधिक्तं च तत्त्वमेकमेवाद्वि-

तीयमुपादेयं सर्वतर्ककुदृष्टिनवगाहामभयं शिवमिष्यते न तत्र कर्तृत्वं

भोक्तृत्वं वा क्रियाकारकफलं च स्यादद्वैतवात्सर्वभावानाम् ।

सांख्यास्त्वविद्याध्वारोपितमेव पुरुषे कर्तृत्वं क्रियाकारकं फलं चेति

कल्पयित्वाडडगमप्रमाणवत्त्वात्तत्त्वज्ञानान्तः परमार्थत: पुनर्भोक्तृत्वं

पुरुषस्येच्छन्ति । तत्त्वान्तरं च प्रधानं पुरुषात्परमार्थवस्तुभूतमेव कल्पय-

न्तोडनित्यार्थिकृतद्वैतद्विषया: सन्तो विद्धयन्ते ।

सांख्य: प्रतिबन्धपरिहारं शङ्कते—तत्त्वान्तरेऽति । भोगो नाम मुख्यतःखानुभवः ।

स च पुरुषस्य स्वरूपपसूत इति न तत्त्वान्तरापातिलक्षणपरिणाम इत्यर्थः । परिणामो हि

पूर्वरूपपरित्यागेन रूपान्तरापत्ति: । सा च सजातीयरूपान्तरापत्तौ विजातीयरूपान्त-

राप्तौ वाडनित्यत्वादिकमवहेदेवेति भोग्यत्वमप्युपाधिरेव भोक्तृत्वमझीकृत्येव । तेन

तदात्मककर्तृत्वेऽपि तुल्यमित्यभिप्रेतं मुख्यपरिहारमाह—नोति । एकस्य वस्तुनोऽस-

हायस्याक्तुंराश्च कामस्यापीतिप्रर्थः । उपाधिकृतकर्तृत्वसंभवाद्विद्यारुपसहायस्य संभ-

वन्धान्त्या स्वस्मादेव जन्यमानानामनात्मकानां समवेतत्वत्पुरुषार्थ सृष्टृत्व तथाविष-

स्याप्युपपद्यत इति नाचेतनस्य चेतनोऽपि शिष्टतस्य तद्युक्तमिति भावः । नामरूपेति ।

अनभिव्यक्तनामरूपेत्यर्थः । बन्धमोक्षादित्यादिशब्देन तत्साधनमुख्यते । मोक्षस्यापि

बन्धप्रतियोगित्वेन सोपाधिक्त्वमुक्तं परमार्थस्य श्रुत्येकगम्यत्वमाह—सर्वेति ।

एवं भूतस्याडडत्मनो न सृष्टृत्वमित्याह—न तत्रेति । कल्पयितवित । कल्पयितं

प्रवृत्ता इत्यर्थः: पुरुषस्य निर्विशेषत्वेन तस्मिन्वस्तुनः कर्तृत्वादिगमात्तद्धारोपितमेवेति

कल्पयितुं प्रवृत्ता अपि सर्वविरोधनिरासकागमप्रमाणैकशरणत्वादभावात्पत्यक्षादिविरो-

धिं च । मित्तं ९

१ ख. घ. ड. छ. ज. झ. 'नामादातं' । २ क. 'मित्त्वच' । ख. घ. ड. छ. ज. झ. 'मित्तं

च' । च. 'मित्ताश्च' । ३ क. च. 'भावं' । ग. 'वाकृतना' । ४ ख. ग. घ. ड. 'सुखा' । ५ ग. ड.

व. 'नानाधी' ।

९

धाप्याडडरोपितत्वाडडकाराच ह्रस्यन्तः सर्वं परमार्थेत एविच्छन्ति । तत्राप्यचेतनस्य मोक्तृत्वायोगात्तन्मात्रमात्मनोडडन्तर् कुर्वन्ति । कर्तृत्वादिकं तु प्रधानस्यैवि कुर्वन्ति-

त्यर्थः । तर्हि तस्य को दोष इत्याशाङ्क्य मोक्तृत्वाडडकारे तथैव तस्यैव कर्तृत्वमपि स्यादित्यने इति शिक्षिताः सन्तः स्वमतप्रच्यवन्त इत्याह——अन्येति । कृताया: शिक्षि-

तया बुद्धावप्यधिकार इत्याह: शिक्षितबुध्दय इत्यर्थः ।

तथतरे तार्किकाः सांख्यैरिख्यं परस्परविरुध्दार्थकल्पनाल्ल आमि- पार्थिन इव प्राणिनोडन्योन्यविरुध्दम्तदर्थदर्शकतत्परमार्ततद्वादूरमे- वापकृप्यन्ते डतस्तन्मतनादित्य वेदान्तार्थतश्चैकत्वदर्शनं मत्यादरवन्तो

सुमुखवः स्युप्तित तार्किकमतदोषप्रदर्शनं किंचिदुच्यतेऽस्माभिर्न तु तार्किकवत्तात्पर्येण ।

तथैतदत्रोच्यते—— "विवदत्स्वेव निक्षिप्य विरोधोद्भावकारणम् । तैः संरक्षितसुबुध्दिः सखुं निर्वाति वेदवित्" ॥

किंच भोक्तृकल्पनया क्रिययोर्विशेषानुपपत्तिः । का नामासौ कर्तृत्वाज्जायतेऽनन्तरूता भोक्तृत्वविशिष्टा विक्रिया, यतो भोक्तैव पुरुषः कल्प्यते न कर्ता प्रधानं तु कर्त्रेव न भोक्त्रिति ।

तर्हि सांख्यशिक्षकस्य तार्किकस्य मतं ग्राह्यमिति आह——तथाति । तस्यापि सांख्येन शिक्षितत्वान्न तदपि ग्राह्यमिस्यर्थः । तर्हि कस्मै तार्किकमतं ग्राह्यामित्य- शाङ्क्य न कस्यापीताह——इत्येवमिति । तर्हि त्वया तार्किकमतं किमर्थ दूष्यते ।

परस्परमेव तैर्दूषितत्वात्तद्वदेव द्वेषादिमत्त्वप्रसङ्गाच्चेत्यत आह——अत इति । विरोधोद्भावकारणमिति । परामार्थिकतया भेददर्शनमित्यर्थः । संरक्षति इति । भेददर्श-

नेस्य परस्पराक्त्रद्रष्त्रित्यादिद्वैतदर्शनेन निश्श्रिततुध्दिः सन्त्रिवान्ति सर्ववैक- रुपेभ्य उपशान्तो भवतीत्यर्थः । दोषप्रदर्शनं किंचित्क्रियत इति यदुक्तं तदेव प्रपञ्च्य-

नकर्तृत्वादेरारोपितत्वमेवे परेणापि वक्तव्यमित्याह——किंचेल्यादिना । तत्रापड्दौ भोक्तृत्वकर्तृत्वयोर्विशेषस्य वक्तुमशक्यत्वात्तयोरेकयवस्था न संभवतीत्याह——

भोक्तृत्वेति । ननूक्तं पुरुषप्रकृतिमात्र एव स च स्वात्मस्थो विक्रियते भुझ्जानो न तस्यांन्तरपरिणामेन । प्रधानं तु तस्यांन्तरपरिणामेन विक्रियतेऽतोडनेक-

मशुध्दमचेतनं चेत्यादिर्धर्मवत्त्वहिपरीतः पुरुषः । नास्तो विशेषो वाध्यात्र-

१ क. च. 'न्योन्यं वि' । २ ख. घ. ड. 'मानद' । ३ क. च. 'मते दोषद' ।

[ ६ प्रक्ष: ] प्रश्नोपनिषत् ।

स्वात्, प्राग्भोगोत्पत्तेः केवलचिन्मात्रस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वं नाम विशेषो भोगोत्पत्तिकाले चेङ्जायते निवृत्ते च भोगे पुनस्तद्विशेषापेततश्चिन्मात्र एव भवतीति चेन्‍महारद्याकारेण च परिणामस्य प्रधानं ततोऽपत्य पुनः प्रधानं स्वरूपेणावस्थितमिति इत्यसां कल्पनायां न कश्चिद्विशेष इति वाच्यमेतत् प्रधानपुरुषयोर्विंशिष्टविक्रिया कल्प्यते ।

आशयमविद्याजडत्वसरोक्तं विशेष शङ्कते—नन्विति । स्वातमस्थ्यो विक्रियते इति । चिद्रूपेण विक्रियत इत्यर्थ: । तस्यान्तरेति अनेकावयवादियुक्तस्व-विलक्षणमहदादिरूपेणैत्यर्थ: । पुरुषस्य चिद्रूपेणैव परिणामान्न रूपान्तरापत्तिर्‌मृद्चादिकं वा । प्रधानस्य स्वाकारान्तरेण परिणामात्पूर्वरूपत्यागादुर्द्धादिकं स्यादित्यर्थ: । किंचिद्रूपेण परिणाम आगन्तुको वा न वा । आयं आगन्तुकविरोधवच्चेनानित्यरवा-व्याप्त्या प्रधानादविशेष: । भोगानन्तरं पुनः स्वरूपावस्थानान्नित्यत्वादिदोषश्‍तेन्र-धानस्यापि प्रलये तथात्वाद्रूपकाराच्च तयोर्विशेष: स्यादिति दूषयति—नाशाविति । संहारवाक्यं । वितृणोति—प्राग्गति । अस्यां कल्पनायामिति । चिद्रूपेण तत्त्वान्तर-कूपेण विक्रियाकारनानामपि विचारभाण्डैर्वधे । न कश्चिद्विपेक्षो लभ्यत रति तयोर्विशिष्टविक्रियेति वाक्यत्रेणैव करष्यत उच्यत इत्यर्थ: ।

अथ भोगकालेपी चिन्मात्र एव प्राग्मत्पुरुष इति चेत् तर्हि परमा-र्थतो भोग: पुरुषस्य, भोगकाले चिन्मात्रस्य विक्रिया परमार्थेव तेन भोग: पुरुषस्येति चेत् । प्रधानस्यापि भोगकाले विक्रियाच्चान्द्रोक्तृत्व-मसदृश: । चिन्मात्रस्यैव विक्रिया भोक्तृत्वमिति चेद्‌रौण्यायसाधारणधर्मवतामन्यादीनामभोक्तृत्वे हेत्वनुपपत्ति: ।

द्वितीयं शङ्कते—अर्थेति । चिन्मात्र एवेति । न त्वागन्तुक-रूपान्तरमित्यर्थ: । तर्ही कर्मजन्य: । कादाचित्को भोगो न सिद्ध्येदिव्याह—तर्हीति । एतदो‌षपरिहारार्थं याडगन्तुकं परिणाममजहीकृत्य भोगकालीनविक्रियामात्रं भोग: स च पुरुषस्थेव न प्रधानस्येति भोगसदसद्‌वविरोषमात्रेण शङ्कते—भोगकाले इति । तत्रापि किं भोग-कालीनविक्रियामात्रे भोग इत तत्कालीनचिन्मात्रगतविक्रिया भोग इति विकल्प्याडडये भोगकाले प्रधानस्यापि सुखाद्याकारेण विक्रिया अवश्यं स्यात्—नेति । द्वितीयं शङ्कते—चिन्मात्रस्यैवेति । चिन्मात्रस्यैव विक्रियेत्येवकारण धर्म्यन्तर्गत-विक्रियानपेक्षा चैतन्यविक्रिया भोग इत्युच्यते वा चैतन्यमात्रगता तदसाधारणा विक्रिया भोग इति वा । नाडSद्र: । सुखादिरूपप्रधानविक्रियां विना भोगासिद्धे: । न द्वितीय: । चैतन्यासाधारणविक्रियैव भोग इत्यच हेत्वभावात्साघारणविक्रिया भोग

इत्यच हेत्वभावात्साघारणविक्रिया भोग इत्यच्‍च ‘यावत्‍वं भो’ ।

इत्यच्‍च ‘यावत्‍वं भो’ ।

इति वक्तव्यम् । तथा चातिप्रसङ्गः । सर्वस्यापि स्वासाधारणविक्रियावत्त्वात् । मोगकाठीनासाधारणविक्रियावत्त्वं तु प्रधानस्याप्यस्ति । तत्काठीनसुखादिविक्रियावत्त्वादिति दूषयति—आषण्योति ।

प्रधानपुरुषयोरेवंयुक्तत्वप्रदर्शनमिति चेन्न । प्रधानस्य पारार्थ्यानुपपत्तेः । न हि भोक्त्रादिरूपेण तत्तत्सर्गुणप्रधानभाव उपपद्यते प्रकाश्यादितरतरमकार्थने । भोगधर्मवति सच्चिदानिनि चेतसि पुरुषस्य चैतन्यमतीविम्बोदयद्विक्रियस्य पुरुपस्य भोक्तृत्वमिति चेत्‍न । पुरुषस्य विशेषणभावे भोक्तृत्वकल्पनानर्थक्य्यतः । नतु भोगकाठीनासाधारणविक्रियैव भोगः । न चान्यदस्तत्काले नियमेन विक्रियायादस्ति । न च प्रधानस्यापि प्रसङ्ग इष्टापत्तिरिति शङ्कते—प्रधानेऽति । मोक्ता हि शेषी, उमयोरपि भोक्तृत्वे शेषशेषिभावो न स्यादित्याह—नेति । ननु भोगः सत्त्वगुणप्रधानचेतोरूपेण परिणतप्रकृतेरै धर्मस्तया विक्रियोपपत्तेर्न पुरुषस्य तस्यविक्रिययत्वात् । न च तस्य भोगाभावप्रसङ्गस्तस्य तथाविधचित्तप्रतिबिम्बत्वात्स्वमात्रेण भोक्तृत्व्यपदेश इति शङ्कते—भोगधर्मवत इति । सच्चिदानन्दीति । सच्चिदानन्दगुणोड्डी प्रधानं यस्य तस्मिश्रेतसीत्यर्थः । तर्हि चित्तगतभोगेन चैतन्ये विशेषो जायते वा न वेऽति विकल्प्य न द्वितीय इत्याह—नेति ।

भोगरूपेक्षानर्थः पुरुषस्य नास्ति सदा निर्विशेषत्वात्पुरुषस्य कस्यापनयनार्थ मोक्षसाधनं शास्त्रं प्रयीयतेऽध्यारोपितानर्थापनयनाय शास्त्रप्रणयनवदिति चेत्परमार्थतः पुरुषो मोक्षैव न करोति प्रधानं कर्त्रेव न भोक्तृ परमार्थदृष्टिस्वन्तरं पुरुषाच्चेतोयं कल्पनाड्गमवाद्यो व्यर्था निर्धेतुका चेतो नाडड्डतेवच्या सुमुखुभिः किंचास्मिन्पक्षे स्वकीयशास्त्रप्रणयनं च ठ्यर्थं स्यादित्याह—भोगरूपेक्षेति । आद्ये स विशेषः सत्यो वाडसत्यो वेति विकल्प्य सत्यविशेषवत्त्वे पुरुषस्य विकारित्वं स्यादिति मनसि सन्निधायास्मिन्पक्षे स्वकीयशास्त्रप्रणयनं च ठ्यर्थं स्यादित्याह—भोगरूपेक्षेति । अनर्थ इति । मोक्षरूपेत्यर्थः । तर्हि मोक्तृत्वविवक्षावत्त्वाद्विवोचोऽपस्य प्रधानादेश्रोपैत्वमेवाझि कर्तुं युक्तं नार्थवैशसमसमुद्रकर्त्त्या बन्धमोक्षव्यवहारसिद्धयुपपत्तेः । तथा कल्पनायां प्रयोजनामावात्प्रमाणाभावात्प्रत्युत सर्वश्रुतिविरोधापत्तेश्चेत्याह—परमार्थ इति ।

पुरुषाद्दष्टिस्वन्तरं च प्रधानमित्यन्वयः । उक्तदोषजातं सांख्यस्य मतं मोक्षकामिणा नाड्डर्तव्य्यमिति ज्ञानार्थमुक्तं न तु द्वैपक्षपातादित्याशयेनाह—इति नाड्डदर्त्तव्योति ।

१ क. च. पी मोक्ष शेप उ । ३ ख. घ. ड. सि संखा । ग. सि निपा । ३ ग. पवक्त्र्ये ।

[ ६ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत्।

एकत्वेDपि शास्त्रप्रणयनाद्यर्थक्यमिति चेत्नैवमादात्। सन्तु हि शास्त्रप्रणयनादिषु तत्फलार्थिषु च शास्त्रस्य प्रणयनमन्त्यर्थं सार्थकं वेति विकार्पना स्यात्। न ह्यात्मैकत्वे शास्त्रप्रणयनाद्यस्ततो भिन्नार्था: सन्ति तद्भाव एवं विकार्पनेनानुपपत्तिः। अभ्युपगत आत्मैकत्वे प्रमाणार्थशास्त्रप्रणयनं भवत्य् इदात्मैक्त्वमस्यपगच्छता। तदभ्युपगमे च विकार्पनेनुपपत्तिः। तस्माद् यत्र त्वस्य सर्वात्मैवाभूत्कथं पर्येत" इत्यादि। शास्त्रप्रणयनाद्युपपत्तिं चाङ्गीकृत्यैव परमार्थवस्तुस्वरूपाद्वैविधाविषये, "यत्र हि द्वैतमिव भवति" इत्यादि विस्तरतो वाजसनेयके।

आत्मैकत्वपक्षेऽपि निरासनीयचन्द्रादिभावाच्छास्त्रप्रणयनानर्थक्यमिति शङ्कते—एकत्वेऽपि इति। किमात्मैकत्वनिश्चये सति तस्याङ्गीकार्थक्यमुच्यते तद्विपरीतं प्रति वेति विकल्प्याडडदयं प्रति प्रणयनाभावादर्थक्यदोषाभावमाह—नामावादिति। दोषपादनाभावादित्यर्थः: संग्रहवाक्यं विवृणोति—न शास्त्रैकत्व इति। निश्चितं इति शेषः। तद्भावे शास्त्रप्रणयनेऽत्राद्यभाव इयम्(एवं)[च(व)] कुत्रैनवार्थक्वदनर्थकं चे(व)ति विकार्पनेनानुपपनत्वेऽर्थः। नैवैनुपपत्ताविति पाठस्तु तद्भाव इत्यन्ननेकार्थक्वानिश्चयाभावाद्भाष्यते* तद्वान्निरासनीयवन्ध्यादिदर्शन्वादियं कल्पना वन्धनिहेतुर्यर्थं शास्त्रप्रणयनकल्पना नानुपपत्तेति योज्यम्। किंचाङ्गीकार्त्मैकत्वनिश्चये जाते तन्निश्चयजनकत्वेन शास्त्रार्थत्वस्य स्वानुभवसिद्धत्वात्तेनैयं शङ्का कर्तुमपि न शक्यतेल्याह—अभ्युपगत इति। प्रमाणस्य शास्त्रस्यार्थः प्रयोजनमित्यर्थः। एकत्वनिश्चयवन्तं प्रति शास्त्रानर्थक्यकरपनामावः श्रुत्यादिपुष्ट इत्याह—तद्‌ग्युपगमे चेति। अङ्गीकृत्य तु निरासनीयारोपितवन्ध्यचन्द्राद्याडनर्थक्यं तदपि श्रुत्योक्कमित्याह—अनेन द्वितीयकल्पो निरस्तः। श्रुतिगतम् यत्रपदं व्याचष्टे—अन्यत्रेति।

अत्र च विभक्ते विद्याविद्ये परापरे इत्यादेव शास्त्रस्यातो न +तार्किकवादभटटप्रवेशो वेदान्तरोज्जृम्भणवाडहुसुप इदात्मैकत्वविषय इति।

• क. पुस्तक एकत्वनिश्चयाभावो विधीयत इति पाठडिप्यण्णयम्। + अत्र यदापि तार्किकभट्टः: प्रवेश इति तथा गुप्त इहाडSत्मैकत्वविषय इतीहपदर्दहितः। प्रथमान्तपाठ एवश्येतदापयोलचनाश्रयते तथाडडपि सद्वैष्णव्यादिशीर्षु तार्किकवादभटप्रवेश इत्येव तथेदं पदसहितः सत्समयत्पाठ एवं विद्यतेतद: सोडपि तार्किकवादभटानां प्रवेश इत्यंयपष्ठीसमासस्वीकारेण लापयितुं शक्य इत्यतशच स एवं स्थापितः:, एतत्पाठलापट्टीका तु भवद्दानिमिति ज्ञातव्यम्। अथवा टीकानुसारं पाठ एवाडडडरर्णीयः।

सृष्ट्यादिकर्तृत्वे साधनाभावो दोषः प्रत्युक्तो वेदितव्यः परैरेुक्त आत्मानर्थकत्ववादिदोषश्व ।

अथर्वणीयमन्त्रोपनिषदि हि द्वे विदये वेदितव्ये इत्युपक्रम्यापरविद्या ऋग्वेदादिरुपा परां त्वस्यत्स्वविगुणप्रत्स्तमितसर्वद्रवस्तुविपयेत्युक्त्या विद्याविद्योर्विषयमेदः शास्त्रेऽडडयतेव सूचित इष्यते—अत्र चोति अद्वैतवादाे सर्वश्रुतीनां श्रुतिप्रामाण्येनैव निरासात्त्विक्कोटिप्रेक्षितश्रुत्यर्थकुस्यापि नात्र प्रवेश इत्युपसंहरति—अत इति । राजप्रमाेति । प्रमाणराजेत्यर्थः । राजदन्तादित्वात्परनिपातः । वेदान्तप्रमाणमेव राजेव राजा तद्राहवस्तद्कृतन्यायात्त्रैगुण्यविषय एव देश इव देशो रक्ष-

नीयत्वात् तार्किकमतेैरदने प्रवेश इत्यन्वयः । पूर्ववद्युक्त दोषं निराकरोति—अत्रेतेति । उपाधि कृतानेकाः शक्तयः साधनानि च तत्कृतस्य भेदस्याने कत्वस्य सच्च्वात्मकत्वेन प्रयोजनोपक्षानुपपत्ति: संगृहीता । करपमया स्वग्यतिरिक्तस्य जीवस्य सत्त्वात्तस्य संसारो नाङ्गीक्तमनः । तदीयकर्मफलदानार्थं चाडडकामस्यापि सृष्ट्यादिप्रवृतिः संभवति । संग्येयहेतुत्वाद्वा स्वप्नतुल्यत्वाद्वा स्वप्न इव सर्वमष्युपपद्यत इति सूत्र-भाष्यादोचव परिहृत इत्यर्थः ।

ण्यत्स्वाल् । तार्किकभतेैरदने प्रवेश इत्यन्वयः । पूर्ववद्युक्त दोषं निराकरोति—अत्रेतेति । उपाधि कृतानेकाः शक्तयः साधनानि च तत्कृतस्य भेदस्याने कत्वस्य सच्च्वात्मकत्वेन प्रयोजनोपक्षानुपपत्ति: संगृहीता । करपमया स्वग्यतिरिक्तस्य जीवस्य सत्त्वात्तस्य संसारो नाङ्गीक्तमनः । तदीयकर्मफलदानार्थं चाडडकामस्यापि सृष्ट्यादिप्रवृतिः संभवति । संग्येयहेतुत्वाद्वा स्वप्नतुल्यत्वाद्वा स्वप्न इव सर्वमष्युपपद्यत इति सूत्र-भाष्यादोचव परिहृत इत्यर्थः ।

यस्तु द्रष्टानो राज्ञः सर्वार्थकारिणि कर्तृयुपचाराद्राजा कर्तेति सोड-त्रानुपपन्नः । स रीक्षांचक इति श्रुतिमुख्यार्थबाधनात्प्रमाणभूताया: । तत्र हि गौणी कल्पना शब्दस्य यत्र मुख्यार्थो न संभवति । इह त्वचेतनस्य मुक्तबन्धद्रुपुषविशेषोपेक्षया कर्तृकर्मदशेकालनिमित्तोपेक्षया च वन्धमोक्षादिफलार्थो नियता पुरुषं प्रति पट्टाच्छिनोऽपपद्यते । यथोक्तसर्व-ज्ञेश्वरकर्तृत्वपक्षे तुपपन्ना ।

यस्तु द्रष्टानो राज्ञः सर्वार्थकारिणि कर्तृयुपचाराद्राजा कर्तेति सोड-त्रानुपपन्नः । स रीक्षांचक इति श्रुतिमुख्यार्थबाधनात्प्रमाणभूताया: । तत्र हि गौणी कल्पना शब्दस्य यत्र मुख्यार्थो न संभवति । इह त्वचेतनस्य मुक्तबन्धद्रुपुषविशेषोपेक्षया कर्तृकर्मदशेकालनिमित्तोपेक्षया च वन्धमोक्षादिफलार्थो नियता पुरुषं प्रति पट्टाच्छिनोऽपपद्यते । यथोक्तसर्व-ज्ञेश्वरकर्तृत्वपक्षे तुपपन्ना ।

३ ।

सांस्लेन स्वपक्षे पुरुषशब्दद्येक्षणस्य चोपपत्तिरुक्ता तामनूद निराकरोति—यास्त्वति । यजमानः प्रस्तर इत्यादावुपचारो दृष्ट इत्याशङ्कयाडSह—तत्र हि गौणीति । प्रधानपक्षे न केवलमेक्शनश्रुत्यनुपपत्तिवस्तुतस्तस्य सृष्टत्वमपि न संभव-तीत्याह—इह त्विति । मुक्तान्वर्जयीतवा बद्धान्प्रतियेव प्रवृत्तिः । कर्तृकर्मापेक्षया बन्ध-मोक्षादिशब्दितभोगापवर्गार्थो व्यवस्थिता प्रवृत्तिनोपपद्यत इत्यर्थः । अनेन पुरुषार्थ प्रयोजनमुररीकृत्य प्रधान प्रवर्तते इति यदुक्तं शाङ्कावरे ताचिरस्तम् । ईश्वरकारण-वादे तु न कोऽपि दोष इत्याह—यथोक्तेति ।

३ ।

सांस्लेन स्वपक्षे पुरुषशब्दद्येक्षणस्य चोपपत्तिरुक्ता तामनूद निराकरोति—यास्त्वति । यजमानः प्रस्तर इत्यादावुपचारो दृष्ट इत्याशङ्कयाडSह—तत्र हि गौणीति । प्रधानपक्षे न केवलमेक्शनश्रुत्यनुपपत्तिवस्तुतस्तस्य सृष्टत्वमपि न संभव-तीत्याह—इह त्विति । मुक्तान्वर्जयीतवा बद्धान्प्रतियेव प्रवृत्तिः । कर्तृकर्मापेक्षया बन्ध-मोक्षादिशब्दितभोगापवर्गार्थो व्यवस्थिता प्रवृत्तिनोपपद्यत इत्यर्थः । अनेन पुरुषार्थ प्रयोजनमुररीकृत्य प्रधान प्रवर्तते इति यदुक्तं शाङ्कावरे ताचिरस्तम् । ईश्वरकारण-वादे तु न कोऽपि दोष इत्याह—यथोक्तेति ।

९ खं । गा । घं । ड । रा तु हं । १ रा क । च । ‘वेश इ’ । ३ खं । मा । घं । ड । छ । ‘यते सुं’ । ४ खं । ड । कं । ‘ड निका’ । ५ लं । गं । पं । ड । ‘ड न्तु तं’ । ७ कं । तसु तस्य ।

स प्राणमसृजत प्राणाच्च्छन्दांसि खं वायुमज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनः । अन्नमन्नाद्दीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोकाः लोकेषु च नाम च ॥ ४ ॥

ईक्षरणोक्तसर्वाधिकारि प्राणः पुरोहितः सृज्यते । किं, स पुरुष उक्तप्रकारेणैक्षत्स्वो माणं हिरण्यगर्भोऽयं सर्वप्राणिकरणाधारमनन्तरात्मनमसृजत सृष्टवान् । अतः प्राणाच्छन्दांसि सर्वप्राणिनां शुभकर्मप्रवृत्तिहेतुभूतान् । ततः कर्मफलोपभोगसाधनाधिष्ठानानि कारणभूतानि महाभूतानि सृष्टानि । खं शब्दगुणम् । वायुः स्वेन स्पर्शेन कारणगुणेन च विशिष्टे द्रिगुणम् । तथा ज्योतिः स्वेन रूपेण पूर्वोक्तांश्च विशिष्टं त्रिगुणं शब्दस्पर्शाश्याम् । तथाडपो रसेन गुणेनासाधारणपूर्वगुणानुपवेशन च चतुर्गुणा । तथा गन्धगुणेन पूर्वगुणानुपवेशेन च पञ्चगुणा पृथिवी । तथा तत्रैव भूतैरारब्धमिन्द्रियं द्विमकारं बुद्ध्यर्थ कमर्थ च द्वैकारणकम् । तथ्य चैवमन्वितस्य सर्वशक्तिप्रकटनं मनः । एवं प्राणिनां काये कारणं च सृष्टा तत्स्थित्यर्थ त्रीहियवादिलक्षणमन्नम् । ततश्शानादचमानाद्रीये सामर्थ्य बलं सर्वकर्मप्रवृत्तिसाधनम् । तद्रीयचतां च प्राणिनां तपो विशुद्धिसाधनं शरीरमानानां, मच्चास्तपोविहुदान्तर्वहिःकरणेष्यः कर्मसाधनभूता ऋग्यजुःसामाथर्वाडिरसः । ततः कर्मोऽपिहोत्रादिलक्षणम् । ततोलोका: कर्मणां फलम् । तेषु च सृष्टानां प्राणिनां नाम च देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादि । एवमेताः कलाः प्राणिनामविद्यादिदोषविजापेक्षया सृष्टास्तेऽपिर्दृष्टा इव द्विचन्द्रदर्शनकाममक्षिकाया: स्वप्नहकसृष्टा इव च सर्वपदार्थाः पुनस्तस्मैैव पुरुषे प्रलीयन्ते । हित्वा नामरूपादिविभागम् ॥

एवंपरपक्षं निराकृत्य प्रकृतश्रुतिविगाह्यानां कुर्वन्न प्राणमसृजतेऽस्य तत्पर्यार्थ-माह—ईक्षणेवेति । ऋज्वेत्त्वर्थे: अक्षरार्थ प्रक्छपूर्वकमाह—कोऽयमिति । हिरण्यगर्भ इत्याद्या येनोपाधिनाडडत्मनो भवति तं बुद्ध्यचमितं सर्वप्राणं समष्टिप्राणमित्यर्थे: । यथाश्रुते कर्मश्चाहमुत्क्रान्त इत्यादिनाडडत्मन उत्क्रान्त्युपाधिसृष्टे: प्रस्तुतत्वाद्विधरणयगर्भस्य जीवस्यातथात्वादुपक्रमविरेधापत्तेः । हिर-

ण्यग्मोस्यमित्युस्सिसृक्षवात्मनो हिरण्यगर्भादिसंसारिमावोड्घ्येतदुपाधिक इति सूचयितुमिति बोधयम् । तस्य समष्टित्वमाह—सर्वविति । अनन्तरात्मानमिति । सर्वस्यूलचारीरान्तरत्वादात्मबुद्धिगोचरत्वाचान्तरात्मा स इत्यर्थे । तत इत्यानन्तर्योध्यं पञ्चमी । एवमुतरत्रापि । न च भूतकार्यत्वात्प्राणस्य कथं ततः पूर्वकालीनत्वमिति वाच्यम् । सत्यम् । सूक्ष्मभूतसृष्ट्यनन्तरं प्राणमसृजत इति कल्पनीयत्वात् । न चैतदनन्तरं भूतसृष्ट्युक्तिविरोधादिति तस्याः पश्चीकृतसूलभूतविषयत्वोपपत्तेः । अत एव भोगसाधनाधिष्ठानान्त्युक्तं सूक्ष्माणां तथात्वायोगात् । न चैवमपि स्थूलभूतसृष्टचनन्तरमिन्द्रिययमनःसृष्ट्युक्तिविरोधः । भूतारम्भकदेहाधिष्ठितानेव तेषां कार्यकत्वेन तेषां तदनन्तरत्वोक्तिरिति भावः । भोगसाधनाधिष्ठानत्वं भूतानां तत्कारणत्वादित्याह—कारणभूतानीति । तेषां भूतानां लक्षणतया खं शबब्दगुणमित्यादिनाडसाधारणगुणा उक्ताः । पूर्वपूर्वसृष्ट्योत्तराधरोपादानत्वसूचनार्थं स्थौल्यतातम्यसिद्ध्यर्थं चोच्यते बोधयम् । वायुमिति । श्रुतौ वायुरित्यादिश्रयमा द्वितीयोऽर्थीः । प्राणमसृजत इति द्वितीयोयोपक्रमात् । तैर्‌वाति । अपञ्चीकृतावस्थायामिल्यर्थः । तस्य चेश्वरमिति । नियामकमित्यर्थः । सकरीयमाणानामिति । अविद्ध्रुतसत्वतया पापाचरणेन तैः पापे: सकरीयमाणानां सङ्करपरिहाराय चित्तशुद्ध्यसाधनं तपोऽसृजतेऽर्थः । फलमिति । लोचयते मुज्यते इति लोकः फलमित्यर्थः । नाम चेति । ब्राह्मणादिनामोक्तव्यवहारसङ्करार्थमित्यर्थः । नन्वेश्वरेष्टत्वोक्ल्या कलानां सत्यत्वमझ्रीकृत्यैवम् । आरोपे शुक्तिरजतादौ सृष्टत्वव्यवहारमादित्यशास्त्रादुद्युत्पन्नम्रदैनादिना प्रयत्नेन सृष्टस्य द्विचन्द्रशकदक्षिकादेरारोपत्वदर्शनात् । अथ स्थात्रचयोगानप्तः सृजत इति । सृष्टत्वेनोक्तस्वप्रपदार्थस्य च अमत्वदर्शनान्नैवमित्याह—एवमिति । अविद्याकामकर्मादिदोषपरं यदृजीं तदपेक्षया तत्साधनीकृत्यैर्यर्थः । तैमिरिकादृश्वो नेत्रेडुल्यवस्थम्भाद्युपलक्षणार्थः । एवमात्मप्रतिपचर्यर्थमध्यारोपमुक्त्वा तदपवादमवतारयति—पुनःस्तस्मिन्नेवेति ॥ ४ ॥

कथम्—

स यथिमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । एवमेवास्य परिदृश्यमानाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते ।

५ क. ख. च 'नत्वमिति' भावः 'भूः' । १२ क. ख. घ. ड. च. व 'रसृट्वो' । ३ क. ख. घ. ड. च 'तत्सत्वम्' । ४ क. ङ. स. प. ड. प. न 'भिसंपकः' ।

प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिव्येते चाड्डसां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषः कलोडमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ३ ॥

यथा लोक इमा नद्यः स्यन्दमानाः सकुद्याः समुद्रायणाः समुद्रोदयनं गतिरात्पभावो यासां ताः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्योपगम्यास्तं नामरूपपरितिष्कारं गच्छन्ति । तासां चास्तं गतानां भिव्येते (इयतो?) नामरूपे गन्नायमुनेत्यादिलक्षणे । तद्वेदे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते तद्रुतूदकलक्षणमेवं यथाडयं दृष्टान्तः । उक्तलक्षणस्य प्रकृतस्य पुरुषस्य परिदृष्टः परि समन्ताद्दर्शनस्य कर्तुः स्वरूपभूतस्य यथाडकः स्वात्मकाकारस्य कर्ता सर्वतस्तद्रदिमा: पोदश कला: प्राणाद्या उक्ताः कलाः पुरुषायणा नदीनामिव समुद्रः पुरुषो डयनमात्मभावगमनं यासां कलानां ताः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्य पुरुषात्मकभावमुपगम्य तथैवास्तं गच्छन्ति । भिव्यते चाड्डसां नामरूपे कलानां प्राणाद्वग्रह्या रूपं च यथास्वम् । भेदे च नामरूपयोर्दर्शनदृष्टे तद्वच पुरुष इत्येवं प्रोच्यते ब्रह्मविद्विदः । य एवं विद्वान्गुरुणा प्रदर्शितकलापलयमार्गः स एष विदयया प्रविलापितास्वविद्याकामकर्मजनितासु प्राणादिकलास्वकलोडविद्याकृतकलानिमित्तो हि मृत्युःतद्पगमेऽकलत्ववादेऽमृतो भवति, तदेतस्मिन्नर्थे एष श्लोकः ॥ ३ ॥

ग्रामादिद्वेदेन गन्तव्यतवभ्रमं वारयति—आत्मभाव इति । अस्तशब्देन नाशो नामिधीयते भेदकोपाधिनामरूपयोरनाशेडपि स्वरूपस्य समुद्रात्मना विद्यमानत्वादित्यन्वयः । नामरूपपरित्यागमारम्भ इति । पूर्वपरित्यागमित्यर्थः । तद्वृत्तावति । नामरूपपनाशानन्तरं परिशिष्टमुदकलक्षणं वस्तु समुद्र इत्येवोच्यते इत्यन्वयः । पुरुषस्यैति कर्मणि पश्चात् । पुरुषं स्वात्मरूपम् । परितः सर्वं स्वहेपत्वेन पश्यत इत्यर्थः । दृष्टुरीत्युक्त आगन्तुकस्य दर्शनस्य कर्ता प्रतीत इत्यत आह—दर्शनस्य कर्तुः स्वरूपभूतस्य कर्तृत्वात् । स्वरूपपत्वे दर्शयस्य तत्र कर्तृत्वानुपपत्तेष्ट्याशङ्कार्थः सर्वतः स्वप्रकाशक इत्यत्र यथा कर्तृथकस्य प्रत्यस्योपचरितत्वं तद्वदिहापि त्याह—यथाडक इति । नदीनामिवेति । इवशब्दस्तथाऽऽदौआद्रार्थः । यथा नदीनां समुद्रो डयनं तथा पुरुषो डयनमित्यन्वयः । असतगमनस्वरूपमाह — भिव्येते इति । नामरूपपमेद एवास्तगमनमिहेत्यर्थः । यथास्वमिति यस्य यत्स्वरूपं प्राणाद्यात्मकं तदपि पमेद एवास्तगमनमिहेत्यर्थः । यथास्वमिति यस्य यत्स्वरूपं प्राणाद्यात्मकं तदपि

४ म. प. ६३, ३ फ. व. ६३ । ५ फ. व. ६३ ।

अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिताः । तं वेद्यं पुरुषं वेद यथा मा वो मृत्युः परिव्यथा इति ॥ ६ ॥

अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिताः । तं वेद्यं पुरुषं वेद यथा मा वो मृत्युः परिव्यथा इति ॥ ६ ॥ अरा रथचक्रपरिचारा इव रथनाभौ रथचक्रस्य नाभौ यथामवे- शितास्तिसृभिर्योनिभिर्वेष्टितं यथा तथैव कला: प्राणाद्या यस्मिन्पुरुषे प्रतिष्ठिता उपतिष्ठन्तीत्यकालेपु तं पुरुषं कालानामात्मभूतं वेद्यं वेद- नीयं पूर्णत्वात्पुरुषे पुरी शयनाद्वा वेद जानीयात् । यथा हे शिष्या मा वो युष्मान्मृत्योः परिव्यथा मा परिव्यथयतु । न चेद्ध्वायेत् पुरुषो मृत्यु- निमित्तां व्यथामापन्ना दुःखिन एवं यूयं स्थ । अतस्तनमा भूद्युष्माकम- त्यभिप्रायः ॥ ६ ॥

पारचारा इति । नाम्नः परितो नामौ नेम्यां च प्रोतास्तिसृकाष्ठाविशेषा इत्यर्थः । यथाप्रवेशिता इति यथावत्सम्यक्प्रवेशिता इत्यर्थः । माडोदर्य व्यतिरेकप्रदर्शनन स्पष्टीकरोति—ने चोदिति ॥ ६ ॥

पारचारा इति । नाम्नः परितो नामौ नेम्यां च प्रोतास्तिसृकाष्ठाविशेषा इत्यर्थः । यथाप्रवेशिता इति यथावत्सम्यक्प्रवेशिता इत्यर्थः । माडोदर्य व्यतिरेकप्रदर्शनन स्पष्टीकरोति—ने चोदिति ॥ ६ ॥

तान्होवाचैतावदेवाहमेतत्परं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥

तान्होवाचैतावदेवाहमेतत्परं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥ तांन्वह्मनुशिष्य शिष्यांस्तान्होवाच पिप्पलादः किलेतावदेव वेद्यं परं ब्रह्म वेद विजानाम्यहमेतत् । नातोऽस्मात्परमस्ति प्रकृष्टतरं वेदितव्य-मिल्येवमुक्त्वा कृतार्थबुद्धि- जननार्थं च ॥ ७ ॥

शिष्याणां कृतार्थताज्ञापनार्थं तानित्यादि वाक्यं व्याचष्टे—ताननेनमिति ॥७॥

ततस्ते शिष्या गुरूणाडनुशिष्टास्तान्तं गुरूं कृतार्थाः सन्तो विद्यानिष्क्रयणपरयन्तः किं कृतवन्त इत्युच्यते—अर्चयन्तः पूजयेन्तः पादयोः पुष्पाञ्जलिपकिरणेन प्रणिपातेन च शिरसा, किम्, ऊचुरित्याह—त्वं हि नोऽस्माकं पिता ब्रह्मारिष्य विद्यया जनयित्वाकिल्यस्याज्ञानमस्यविद्यस्य यस्त्वमेवास्माकंविद्यया विपरीतज्ञानाज्जननमजरामरणरोगदु:खादिग्रहादविद्यामहोदधेरविद्याश्रवेन परमुपनराट्टचिलक्षणं मोक्षाख्यं महोदधेरिव पारं तारयस्यमानियत: पितृत्वं तवास्मान्पत्युपगम्य परस्मात्। इतरेऽपि हि पिता शरी-रमात्रं जनयति तथाडपि स प्रपूज्यतमो लोके किमु वक्तव्यमात्रान्ति-कामयदातुरित्यभिप्रायः। नमः परमऋषिभ्यो ब्रह्मविद्यासम्पदायक-वृृश्यो नमः परमऋषिभ्य इति द्विरवचनमादरार्थम् ॥ ८ ॥

ते तमर्चयन्तस्वं हि नः पिता योऽस्माकम्-विद्याया: पारं पारं तारयसीति । नमः पर-मऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ८ ॥

इति प्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥

इति श्रीमद्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमच्छङ्करोद्भगवत्पादशिष्य-श्रीमच्छङ्करभगवत्कृतं प्रश्नोपनिषद्भाष्यं समाप्तिमगमत् ॥

इत्यर्थर्ववेदीय प्रश्नोपनिषत्समाप्ता ॥

प्रकिरणेन्ति । प्रक्षेपणेत्थे: अतोहि पितृत्वं तवेचति ।

“जनकश्रोपनेता च यश्र विद्या प्रयच्छति । अन्नदाता भयन्नाता पञ्चैते पितरः स्मृता: ” ॥

इति स्मृतेरित्यर्थ: योऽस्माकमितिहेतुत्रकृतेऽस्तात्पर्यं वदनपितृत्वोक्तिमात्रेण विद्यानिष्क-यार्थ किं दत्तमित्यपेक्षायां स्वशरीरमेव परिचारकतया दौषभावेन गुरवे दत्तमित्याह—

१ क. ङ् पि सम्प्र १२ क. ख, ग, घ, ङ, च, दायभान्

इतरस्मादिति । पितृत्वादेव किं पूज्यतरत्वं(?) परिचार्यत्वं स्वामित्वं(?) किं वक्तव्यमित्यर्थः । अत एव वाजसनेयके मां चापि सह दास्यायैतीत्युक्तमिति भावः ॥ < ॥

इत्यानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटिकायां षष्ठः प्रश्नः ॥ ४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दज्ञानविरचिताडडर्थवणप्रश्नोपनिषद्भाष्यटिकासमाप्ता ॥

इति सटीकभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत्समाप्ता ।

९ ख. ग. घ. ङ. च 'मत्कैवल्येन्द्रद्रिशिष्यज्ञानेंद्रगुरुचरणसौविनारायणेंद्रसरस्वतीविराचितं प्रश्नोपनिषद्भाष्योपनिषत्समाप्तम् ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

अथ शंकरानन्दविरचितप्रश्नोपनिषद्दीपिकाप्रारम्भः ।

प्रश्नमण्डकर्मणां ब्राह्मणं कोऽहमீशरम् । इत्यादिप्रश्ननामार्थं व्याख्यास्ये ब्रह्मबोधकम् ॥ १ ॥

प्रथमतो ब्रह्मविद्यासुतर्थमारुरोहिकामवतारयति—सुकेशा [व] नामतो भारद्वाजो भरद्वाजस्यापत्यं शौडव्यश् शिवेरपत्यं सत्यका‍मः सते‍ऽ ब्रह्मणि कामो यस्य स सत्यकामो यथार्थकामः! सौर्यायणि च सूर्यस्यापत्यं सौर्यायणि:, ईकाररछान्दसः । गार्ग्यो गर्गगोत्र: कौशल्यश्व कौशाल्यो नामत: आश्वलायन आश्वलस्यापत्यमाश्वलायन । यनः चकारचतुष्टयमुक्तानां सुकेशादीनां वक्ष्यमाणद्वॉयः: पिप्पलाद प्रति प्रकाशसमुच्यार्थेम् । भार्गवो भृगुगोत्रो भृगोरपत्यं वा । वैदर्भीर्वैदर्भदेशोद्भव:। कबन्धी कबन्धी नाम काल्यायनः कल्य(त?)स्यापत्यं काल्यस्तस्य युवापत्यं काल्यायनस्ते प्रसिद्धा महाश्रोत्रिया: पट्ट हि किले उक्ता: सुकेशादिसकामसौर्यायणि(नि)कौशाल्यभार्गवकबन्धीनिन्द्र । ब्रह्मपरा वेदपरा वे‍दैकशरणा इत्यर्थ:। ब्रह्मनिष्ठा विद्यार्थतत्परयन्तः परमुत्तमं निरुपचारितमित्यर्थः: ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यमेवमेषमाणः कीटशं तदिति भूतसां कुर्वाणा एनं प्रतिपद्याः ॥ तद्वत्पतिप्रकारमा‍ह—एपोडस्मदुद्र्रदू वाचि च वतैमानः पिप्पलादो ह किल वै समर्यमाणस्तदस्मुङ्ग्रहणं सर्वेमस्माभिरुद्युमतिसतं निखिलं श्रेष्ठं वक्ष्यति कथयिष्यति । इत्थनेन प्रकरण पर्यालोच्यै त उक्ता: सुकेशादयो ह किल समित्पाणयो गुरुर्प्रसन्नार्थं समिध: पाणौ येषां ते समित्पाणयो भगवान्तं पूजवन्तं पिप्पलादं पिप्पलादनामानुपसन्नाः शास्त्रदृष्टिन विधिना समीपं प्राप्ताः ॥ १ ॥

तान्स्सम्प्रति समागतान्त्रपृच्छत्किल सु पिप्पलाद ऋषिरविद्यार्थं दृशो-र्वाचोक्तवान् । भूय एव यथापि पूर्व भवन्तस्तपआदिभिः सम्पन्नास्तथाडपि ब्रह्मविद्याग्रहणार्थ पुनरेव तपसा शरीरशोपणादिना । ब्रह्मचर्येण योपित्स्मरणकीर्तनकेलिप्रेक्षणगु-व्यापणसंकल्पाध्यवसायनिवृत्तितर्जनरूपेण । श्रद्धया वेदार्थीस्तिकयबुद्धचा । संवत्सरं द्वादशसौऽरसंवत्सरिकालमुके: साधने: सम्पच्चा; सन्तः संवत्सरयथ सम्यग्वासं कार-व्यथ सम्यग्वासं कुर्वन्तित्वर्थः: ततः यथाकामं काममनतिक्रम्य स्वेच्छानुसारेणेत्यर्थः । प्रश्नानुद्रिश्य वाचं विसृजत । इदानों स्वस्य गर्वपरिहारार्थ-प्रश्नान्पृष्टव्यार्थमुपचछत ।

• पृच्छोर्धेतो कचिन्सुले पाठः

१ खं. 'नानार्थ'

माह—एवं पृष्टे भवद्विर्यादि पक्षान्तरे भवदुक्ते ज्ञानाभावे मौनं कारिष्याम इत्येकः पक्षः॥ द्वितीयं पक्षमाह—विज्ञास्यामोडथ चोक्तविज्ञानवन्तो भविष्यामः। सर्वे निखिलं ह प्रसिद्धं वो युषम्भ्यं वक्ष्यामः कथयिष्यामः इत्यनेन प्रकारेण ॥ २ ॥

अथ तपोत्रयस्सचार्यश्रद्धासम्पत्या संवत्सरनिवासानन्तरं प्रश्नं कर्तुं हृष्यमुत्सुकः स्वैर-नुज्ञातिः कावन्धी कालोयानः* , व्याकुलितमू उपेत्य पिप्पलादस्य समीपं शिष्य-क्मार्गेण समागत्य पप्रच्छ प्रश्नं कृतवान्। भगवान्हे पूजावान्पिप्पलाद । कुतः कस्मादुपादानात् त्रिमित्ताच कारणाद् प्रसिद्धेन्द्रे स्मयमाणादिमा विविधशब्दप्रतिप्रय-गम्याः; प्रजाः स्थावरजङ्गमाः प्राणिनः प्रजायन्त उत्पद्यन्ते। इत्यनेन प्रकारेण ॥३॥

तस्मा एवं पृष्टवते कात्यायनाय स पिप्पलादो ह किलोवाचोक्तवान्॥ तदुक्ति-माह—प्रजाकामः प्रजासु कामो यस्य स प्रजाकामो वै प्रसिद्धः स्मयमाणो वा प्रजापतिः प्रजानां पालयिता हिरण्यगर्भो जन्मान्तरनुष्टितापरविद्याकर्मतमुच्यः। स परमात्मनो भेदरहितः प्रजापतिस्थपः सृष्ट्यविषयं पर्योलोचनमतप्यत* कृतवान् । स तपसा विज्ञातानिमित्तोपादान आत्मोपादानमात्रनिमित्तं च मिथुनं युग्ममुत्पादयते सर्गे सर्गे जनयति॥ मिथुनमाह—रयि च चन्द्रमसं सर्वोषधितमप्रधानं प्राणं चाडडित्यमत्त्रममित्रभानम् चकारौ परिणमयोरमिथुनत्वसमुच्यार्थी। इत्यनेन वक्ष्यमाणेनाभिप्रायेणोत्पादयत इत्यन्वयः॥ तदमिप्रायमाह—एतौ रयिप्राणौ मे मम प्रजापतेः परब्रहुडने कपककाराः प्रजाः स्थावरजङ्गमाः प्राणिनः। करिष्यत उत्पाद-यिष्यत इति यस्मात्तस्मात्साक्ष्यामोति शेषः । अथवा ड्डय इतिकार एकाकारार्थः। अयं त्वभिप्रायार्थः ॥ ४ ॥

इदानीं प्राणरायिशब्दयोरर्थमाह—आदित्यस्यचन्द्रकिरणमण्डलात्मा ह प्रसिद्धो वै स्मयमाणः । प्राणः प्राणशब्दाभिधेयः रयिरेव चन्द्रमाः [ स्पष्टम् ] ॥ रयिशब्दाभि-धयस्य चन्द्रमसाडSदित्यद्वयस्य सावक्लृ्यमाह—रयिशब्दमा वै प्रसिद्ध एतत्पार्श्वहृदय-मां सर्वे निखिलम् ॥ सर्वशब्दार्थमाह—यत्प्रसिद्धं मूर्तं च तेजोवत्कारूपमध्यमूर्तिं च वाङ्खाकाशारूपमपि । चकारौ मूर्तामूर्तयोर्मिलितयोः प्रत्येकं च रयिस्वरूपत्व-मुख्यार्थो। यस्मान्मूर्तामूर्तिमके जगति मूर्तेराधिक्यं तस्मात्ततो मूर्तिरेव रयिश्चन्द्रमा-स्तेजोवत्करूप एव न त्वन्वयः । अथवा मूर्तिः स्थूलमचमानं रयिरेव न तु प्राणः । अमूर्तिः सूक्ष्मं प्राणस्यापि स्वरूपमिति व्याख्येयम् ॥ ९ ॥

ननु तहिं किं रयिशब्दनुवृत्तिः प्राण इत्याश्रित्य तस्यापि सार्वात्न्यमाह—अथ हेतौ, आदित्य उक्त उदयादूर्ध्वमार्गचछन्दनिदवसे दिवसेः प्रातः प्रातो यद्यस्मात्मार्चीं दिशा प्रवृत्ताति, स्पष्टम् । तेन प्राचीदिक्संप्रवेशेन स्फुरितः किरणः । प्राचीदिशि यन्मार्चीप्रकाशत-दिकां प्रविशति, स्पष्टम् ॥

• एतद्मे सूले स तपस्तप्स्वेति पदत्रयमधिकःमुपलक्ष्यते ।

सूत्राणप्राणचक्षुरादीनराडिपु किरणेषु । सन्निधत्ते संवद्धानकुरते किरणैर्ग्यम्भोतीत्यर्थ: । यज्ञस्मात्स्वै: किरणैर्दिक्षु स्पष्टं दिशं प्रविशति तेन दाक्षिणात्यान्प्राणानराडिमषु सन्निधत्त इति शेष: । यज्ञस्मात्स्वैचीं स्पष्टं दिशं प्रविशति तेन पाक्षात्यान्प्राणात्र-शिमषु सन्निधत्त इति शेष: । यज्ञस्माद्वाद्रीचीं स्पष्टं दिशं प्रविशति तेनोत्तरान्प्राणान्रशिमषु सन्निधत्त इति शेष: । यज्ञस्मादूर्ध्वोर्ध्वर्तिनीं दिशं प्रविशति तेनोध्व्वदि-नरशिमषु सन्निधत्त इति शेष: । यज्ञस्मादन्तरा मध्ये दिशो दिशामन्त-रादिश इत्यवान्तरदिशो वा प्रविशति तेनान्तरदिग्भवान्प्राणान्रशिमषु सन्निधत्त इति शेष: । यज्ञस्मात्सर्वे निखिलं दिग्जतं स्वै: किरणै: प्रकाशयति स्वतेजसोऽनुग्रहेण नयनगोचरत्वयोग्यं कारयति । तेन सर्वप्रकाशनेन सर्वान्तरदिग्भवानविशेषण मानांश्श्रुरादीनराडिमषु सन्निधत्ते व्याख्यातम् । आधवान्यो: समप्रवाक्यस्य पाठो मध्येsडपठितस्यापि पाठार्थमवगन्तव्य: ॥ ६ ॥

स परोक्षः प्राणः प्रत्यक्षः किरणै: सर्वदिशद्यापी वैश्वानरो विश्वे नरा यस्स स विश्नर:, विश्वश्रासौ नर इति वा । विश्नर एव वैश्वानर: । वैश्वानरत्व हेतुमाह— विश्वरूप: सवरूप: सर्वान्तमेर्त्यर्थ: । प्राण आदित्योsस्मादाह्न: प्रकाराहेतुरत्तोद-यत ऊर्ध्वमागच्छति । तदादित्यस्य सार्वात्म्यमेतद्रूपकमेतद्धेतोर्मूर्छा पादबद्धेन मन्त्रेणाभ्युक्तं सर्वतः । कथितम् ॥ ७ ॥

विश्वरूपं सवरूपं हरिणं हरणशीलं सर्वोपसंहारकर्णं जातवेदसं जातानि वेदांसि विज्ञानानि सर्वविषयाणि यस्मात् जातवेदास्तं जातवेदसं तु स्थितौ संहार त्तिकरणमिति वाक्यार्थ: । परायणमुखष्टाश्रयभूतं विश्वरूपत्व तु स्थितौ संहार उत्पत्तौ च समानं परायणत्वं तु स्थितावेव विशेष इति न पुनरुक्तं । ड्योतिस्तेजो-मण्डलरूपमेकं विश्वस्य सृष्टिस्थितिसंहारींकुर्वद्वैतद्वेष्टमिति मधुशब्द्यं तपन्तमन्तर्बहि-स्तापं कुर्वन्तं जानाम्यहमिति शेष: । सहस्ररश्मिरनन्तकिरण: शतधा वर्तमानोऽनन्तप्रकारैण वर्तमान: प्राण: प्रजानां स्थावरजङ्गमानां सर्वव्यव-हारनिर्वाहकारणमन्तर्जन्मनि बहिर्दिवसे प्रातरुदयति, ऊर्ध्वं गच्छति । एष प्रत्यक्ष: सूर्य: शोभनाया गतेः कर्ता सविता एवं रविग्राणौ सर्वात्मकौ मिथुन-मित्युक्तम् ॥ ८ ॥

अग्नौ पोमात्मकस्य मिथुनस्य रूपान्तरं कालरूपं दर्शयति— प्रजापादं विवक्षु: संवत्सरो व्याख्यात: । अत्र प्रथमन्तत्वं विशेष: वै प्रसिद्ध: । प्रजापती रयिग्राणावस्थो हिरण्यगर्भस्तस्य संवत्सरात्मकं आदित्यचन्द्रनिष्पाद्यस्यायनेन भवत इति शेष: । ते आह— दक्षिणं च मासषट्कं दक्षिणायनमपि, उत्तरं च तावन्तं कालमुत्तरायणमपि । चकारौ द्वाभ्यां समुचिताभ्यां संवत्सरसवरूपनिष्पत्तिसमुच्चयार्थौ ॥ दक्षिणोत्तरप्रसङ्गेन दक्षिणो-

तत्रगती संकत्सरमध्ये आह—तत्त्वाधिकारीपु त्रैवार्णिकेषु ये स्वर्गामिलाषिणो ह प्रसिद्धा वै स्मयेमाणास्सत्प्रसिद्ध कर्मे ॥ प्रसिद्ध[त्व]मेवोपपादयति—इष्टापूर्ते कृत-

तत् + अगती। तत्र गतिः येषां ते तत्रगतयः। तत्रगतीति पाठे तु गतिशब्दः प्रकारवचनः। तत्र प्रकारे ये अन्तर्गताः। अत्र च कर्मणाम् इष्टापूर्तात्मनोः प्रकारद्वयस्य विवक्षितत्वात् प्रकारद्वयपरामर्शित्वेन द्विवचनान्तः प्रकारशब्दः। संक्रान्तिसमये इत्यर्थः। तत्र संक्रान्तिसमये ये त्रैवार्णिका ब्राह्मणाः, तेषु ये स्वर्गाभिलाषिणः, तादृशब्राह्मणेषु ह प्रसिद्धा ख्याताः स्मर्यमाणा अस्मत्प्रसिद्धे कर्मणि। अनेन कर्मणः प्रशस्तत्वं दर्शयति।

मिति यस्मात्कृतं प्रयत्ननिष्पादितं तत्स्तदिष्टापूर्त इष्टं यागादि श्रौतं कर्मेत्यर्थः। पूर्तं कूपारामादिकरणं स्मालं कर्मेत्यर्थः। इष्टं च पूर्तं चेष्टापूर्ते। उपासत उपासनं कुर्वते फलकामनातत्प्रयोजनं तदुभयात्मकृतं तत्स्नात्वा गन्तव्यं तेनैव चन्द्रलोकं भवं न त्वन्यं लोकमिष्टापूर्तफलकमिजयन्ते(न्ते)डभिजयन्ति सर्वतः प्राप्नुवन्ति। त एव चान्द्रमसं प्राप्ता एव न त्वन्ये पुनरावर्तन्ते स्वकृतकर्मोऽनुसारेण ब्राह्मणादियोनिं भूय आगच्छन्ति। यस्मात् एवं पुनरावर्तन्ते तस्मात् एते कर्मिण ऋषयः स्वर्गद्रष्टारः प्रजाकामाः प्रजासु कामो येषां ते प्रजाकामा दक्षिणं धूमादिमार्गं चन्द्रलोकप्राप्तिफलं प्रतिपद्यन्ते प्राप्तुवन्ति ॥ अस्तु तेषां तत्प्राप्तिः किं प्रस्तुत इत्यत आह—एष दक्षिण-

यस्मात् कृतं यत्नेन निष्पादितं तत् तत् इष्टापूर्तम्। इष्टं यागादि श्रौतं कर्म। पूर्तं कूपारामादिकरणं स्मृतं कर्म। इष्टं च पूर्तं च इष्टापूर्ते। उपासत इति। उपासनं कुर्वते फलकामनया। तदुभयात्मकृतं तत् स्नात्वा गन्तव्यम्। तेनैव चन्द्रलोकं भवन्ति। न तु अन्यं लोकम्। इष्टापूर्तफलकमिजयन्ते इति। सर्वतः प्राप्नुवन्ति। त एव चान्द्रमसं प्राप्ता एव। न तु अन्ये पुनरावर्तन्ते। स्वकृतकर्मानुसारेण ब्राह्मणादियोनिं भूय आगच्छन्ति।

णमार्गप्राप्यस्वन्दलोको[ह] वै प्रसिद्धः सर्वाऽऽभूतो बुद्धिमज्ज्ञेयो रयिराशब्द्धामिधेयः प्रकृतिभागो यः प्रसिद्धः पितृयाणो भूूमादिमार्गः ॥ ९ ॥

एष दक्षिणमार्गप्राप्य स्वर्गलोको वै प्रसिद्धः। सर्वेषाम् आभूतानां बुद्धिमान् ज्ञेयः। रयिः धनम्। आशब्द्धामिधेयः। प्रकृतिभागः। यः प्रसिद्धः पितृयाणः। भूमादिमार्गः ॥ ९ ॥

अथ प्रजाकामगतिरिक्तः प्राप्यः प्रकृतादन्य उत्तरेणार्चिरादिमार्गेण। तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया व्याख्यातम्। विद्यया प्राजापत्यया उपासनुरूपयाSडडस्स्तमानमादित्यं स्थावरनझझम्प्राणमन्विश्या डचार्योपदेशानन्तरं प्रत्ययसन्तानैना(ने)हस्समीति संप्राप्य । विद्ययेत्यस्य व्याख्यानमिदम्‌वगन्तव्यम्। आदित्यं बाह्यं प्राणमभिजयन्ति(न्ते) सर्वतः प्राप्तुवन्ति। एतद्वित्त्यस्यरूपं वै स्मर्यमाणं प्रसिद्धं वा, शाश्वतम्। प्राणानां प्राणचक्षुरादीनां मायानाश्रयभूतमेतत्प्राणानामायतनममृतमविद्यादिका-

अथ प्रजाकामगतेः अतिरिक्तः प्राप्यः। प्रकृतादन्य उत्तरमार्गेण। अर्चिरादिमार्गेण। तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया व्याख्यातम्। विद्यया प्राजापत्यया उपासनरूपया। अस्स्तमानमादित्यम्। स्थावरजङ्गमप्राणमन्विश्य। आचार्योपदेशानन्तरं प्रत्ययसन्तानैनेहस्समीति संप्राप्य।

रण्वर्जितमथंयमातृक्तिःखमयरहितमेतद्मृतंमयं परायणं परेषामश्वमेघादिफलानां ससाधनानामाश्रयभूतमेतस्मात्प्राणायातादमृताद्मयात्पराश्रयान्न पुनरावर्तन्ते। यथा चन्द्रमसस्तद्ध्रदयो नाडडवर्त्तन्ते। इत्थ्थनेन प्रकारेणोक्त इति दीपः। एष संवत्सरात्म-

एतद् वित्तस्य रूपम्। शाश्वतम्। प्राणानां प्राणचक्षुरादीनाम्। मायानाश्रयभूतम्। एतत् प्राणानाम् आयतनम्। अमृतम्। अविद्यादिकारणवर्जितम्। अथ यमातृक्तिः। खमयरहितम्। एतद् अमृतं मयम्। परायणम्। परेषाम् अश्वमेघादिफलानाम्। ससाधनानाम्। आश्रयभूतम्। एतस्मात् प्राणायातात् अमृतात् मयात् पराश्रयात् न पुनरावर्तन्ते।

प्राणप्रासिरूपो निरोधो विनाशो मोक्ष इत्यर्थः। तत्सस्मिन्संवत्सरात्मन्युत्तरायणदक्षिणायनसाम्येनोत्तरदक्षिणमार्गव्यापिन्येष वक्ष्यमाणः श्लोको मंत्रः ॥ १० ॥

प्राणप्रासिरूपः। निरोधः। विनाशः। मोक्षः इत्यर्थः। संवत्सरात्मनि। उत्तरायणदक्षिणायनसाम्येन। उत्तरदक्षिणमार्गव्यापिनी। एष वक्ष्यमाणः श्लोको मंत्रः ॥ १० ॥

पञ्चपादं संवत्सरपरिवर्त्तनेन्द्रवत्सरत(त्सर)राः कालाग्न्यादित्यच-न्द्रमोवायुरुपः पञ्च पादा यस्स स पञ्चपादस्त पितरं सर्वस्य जनकं द्वादशाकुर्ति द्वादशमासाकारं दिवा आहुः परे अर्थे पुरीषपिण्डं दिवः स्वर्गत्परेऽस्मिन्नर्थे पुरिपिण्डं सुवर्णभूमिसंनिहितं ब्रह्माण्डगोलकावर्णं यस्स स पुरिपी तं पुरी-

पञ्चपादम्। संवत्सरपरिवर्तनेन्द्रवत्। सः कालाग्न्यादित्यचन्द्रवायुरूपः। पञ्च पादाः यस्य सः पञ्चपादः। सः पितरम्। सर्वस्य जनकम्। द्वादशाकृति। द्वादशमासाकारम्। दिवा आहुः। परे अर्थे। पुरीषपिण्डम्। दिवः स्वर्गात् परे अस्मिन् अर्थे। पुरिपिण्डम्। सुवर्णभूमिसंनिहितम्। ब्रह्माण्डगोलकावर्णम्। यः सः पुरिपी। तम्।

पिण्डमाहुः कथयन्ति । अथवा पञ्च शरदस्तुर्वर्जिता पादा यस्मेति व्यासङ्ग्येयम्‌। अथ पक्षान्तर इमे कालचक्रविदोङणये पूर्वेम्यो व्यतिरिक्ता उ परे, उ अपि परेऽन्य इत्थ्थस्य व्याख्यया । ता उत्त्कृष्टयतिरिक्ता उत्त्कृष्टा वा विचक्षणं कुशलं सर्वोपद्रवशून्य-

पुरीपिण्डमाहुः कथयन्ति। अथवा पञ्च शरदः तुर्वर्जिताः पादाः यस्य इति व्यासङ्ग्येयम्। अथ पक्षान्तर इमे कालचक्रविदः। पूर्वेम्यः व्यतिरिक्ताः। उ परे। उ अपि परे अन्ये। इत्थस्य व्याख्यया। ता उत्त्कृष्टयतिरिक्ताः। उत्त्कृष्टाः वा। विचक्षणम्। कुशलम्। सर्वोपद्रवशून्यम्।

[ १ प्रक्षः ]

प्रश्नोपनिषद्दीपिका।

मित्यर्थः। सप्तच्छक्रे सप्त गायत्री त्रिष्टुभ्गायत्र्यनुष्टुप्छन्दैर्ऋहती ककुब्विति च्छन्दांसि परस्सिमश्रके नेतृत्वेन संद्ध्रानि तत्सप्तचक्रं तस्मिन्। अथवा वर्णमय्यासात्सर्पचक्रे गमनवति चक्र इत्यर्थः। षडरे पड्क्तिरूपा अरा यस्मात्तत्पड्क्तं तस्मिन्नाहुः कथम् यनित पर इत्यन्वयः। अपिंतं सचराचरं जगदर्पितं नानाविचारा:(?)।

इति मन्द्रस्- मौ ॥ ११ ॥

यथा संवत्सरो रविचन्द्रात्मकस्तथा मासोदप्तियाहोपासनार्थम्। मासः पश्वाद्यात्मकः। है प्रसिद्धः। प्रजापती रविचन्द्राभिन्नो हिरण्यगर्भस्तस्य मासस्य। कृष्णपक्ष एव चन्द्रक्षयपक्ष एवं न त्वन्यो रविचन्द्रमा:। शुक्क्रचन्द्रवृद्धिपक्षः प्राण आदित्यो यस्मा- च्छुक्रः प्राणस्तस्मात् एतत् ऋतुप्यः प्रसिद्धा: प्राणव्यतिरिक्कावेकिनः कृष्णप- क्षेपी कुर्वन्तः। शुक्क्र इष्टं कुर्वन्तीष्मितापूर्वादिकं शुक्क्र पक्षे कुर्वन्ति कृष्णपक्षस्येतरद्- रौनादित्यर्थः। इतरे प्राणव्यतिरिक्कदर्शनः शुक्क्रे पक्षेपी कुर्वन्त इष्टापूर्वादिकमित- रस्मिन्कृष्णपक्षे कुर्वन्तीत्यानुषक्।

॥ १२ ॥

अहोरात्रख्वन्धान्मुहूर्त्तात्मको मनुष्यापितृदेवब्रह्मभेदभिन्नः। वै प्रजापतिव्यस्यायातम्। तस्याहोरात्रस्याहरेवाड्डदिवस्योदयादास्तमयादोदयं काल एव प्राण आदित्यो रात्रिरे- वाड्डदिल्यास्तमयादोदयम् काल एव रविचन्द्रमा:। प्रज्ञादिवसे मैथुनं निषेधति- प्राणमादित्यं सर्वजीवनकारणं वै प्रसिद्धमते दिवामैथुनरता: स्वोपकारिणं प्रक्षान्दनन्ति प्रकर्षेण दर्शन्ति ध्यानीत्यर्थः। ये प्रसिद्धा: कामुका दिवा दिवसे रत्या युवतिज- नसंयोगरूपिण्या। संयुज्यन्ते सम्यक्संधध्यन्ते ग्राम्यधर्मेण योपिता सह संबध्यन्त इत्यर्थः। नतु तर्हि किं स्वयोपित्सु गमनं गृहस्थैर्न करणीयमित्याशाङ्क्यच रात्रौ तत्क्रा- र्णामित्यद्रकं रात्रिगमनं स्तौति——ब्रह्मचर्यमेव मैथुनाभावरहुपमेव न तु मैथुनं तत्प- रोक्सं वक्ष्यमाणं यत्प्रसिद्धं गृहस्थानां मैयुनं रात्रौ क्रियमाणम्।

तदेतदाह——रात्रौ संयुज्यन्ते स्पष्टम् ॥ १३ ॥

इदानीं प्रजोत्पत्तिप्रकारं वच्यं रेतो मैथुनं च स्तौति——अन्र्नमदनीयं वै प्रसिद्धं सर्व- प्राणिनां प्रजापतिः कालात्मा रविचन्द्रात्मकः। तत्सस्माद्वैद्यमादिमानादु। प्रसिद्धं वै स्मर्यमाणं सर्वजगदुत्पादककत्पवेन तन्माणरूप सर्वजगद्धिजन्मकार्यं रेतः खींपुसयोर्य्यीम्। तस्माद्रेतस इमाः प्रजाः प्रजायन्ते व्याख्य्यातम्।

इत्यनेन रेतोवस्थावच्छिन्नेनाड्- र्मोपादानेन चन्द्रादित्यसंवत्सरमासाहोरात्रमैथुनावस्थात्मनिमित्तेन प्रजारेणमा: प्रजायन्त इत्यन्वयः ॥ १४ ॥

एवं प्रश्ननिर्णयं कृत्वा प्रश्नगन्मैथुनब्रह्मचर्य्योर्विभागेन फलमाह——तत्त्र संसारम्- ण्डले। ये प्रसिद्धा: कामजवरापहतचित्तसर्वस्वा ह प्रसिद्धा वै स्मर्यमाणं तत्परोक्षं प्रजापतिब्रतं प्रजापतिना मनुना स्वार्थमूताया: शतरूपाया: योपितोऽपहासवत्स्यो-

पिप्पलादं । भार्गवो वैदर्भिः

अथ कात्यायनप्रश्नानन्तरं पूर्ववदुत्सुको ह किलैनं पिप्पलादम् । भार्गवो वैदर्भिः

पप्रच्छ भगवान्, व्याख्याततम् । कत्येय कियत्संख्यादिका एव निर्भीरिता देवा देव-

पप्रच्छ भगवान्, व्याख्याततम् । कत्येय कियत्संख्यादिका एव निर्भीरिता देवा देव-

सख्यादिभेदाः। पतगां स्थावरजङ्गमभूतानां विभागयन्ते विभागं कुर्वन्ति । कुतः पतेषु

सख्यादिभेदाः। पतगां स्थावरजङ्गमभूतानां विभागयन्ते विभागं कुर्वन्ति । कुतः पतेषु

देवेष्वदेवेषु वा कतर एतच्छरीरं संसारयात्रानिर्वहकं प्रकाशयन्ते प्रकाशं कुर्वन्ति ।

देवेष्वदेवेषु वा कतर एतच्छरीरं संसारयात्रानिर्वहकं प्रकाशयन्ते प्रकाशं कुर्वन्ति ।

कः पुनरेषां वरिष्ठ एषां देवानां को नाम श्रेष्ठः । इत्यनेन प्रकरण पप्रच्छेत्य-

कः पुनरेषां वरिष्ठ एषां देवानां को नाम श्रेष्ठः । इत्यनेन प्रकरण पप्रच्छेत्य-

न्वयः ॥ १ ॥

न्वयः ॥ १ ॥

तस्मै भार्गवाय स होवाच व्याख्याततम् । प्रथमप्रश्नस्योत्तरं प्राण एव शरीरस्य

तस्मै भार्गवाय स होवाच व्याख्याततम् । प्रथमप्रश्नस्योत्तरं प्राण एव शरीरस्य

विधारकः द्वितीयतृतीययोः श्राद्धादन्यादिरुपेण स एव प्रकाशको वरिष्ठश्रेति वचुं भूत-

विधारकः द्वितीयतृतीययोः श्राद्धादन्यादिरुपेण स एव प्रकाशको वरिष्ठश्रेति वचुं भूत-

न्द्रियप्राणादिरुपामारायियिकामवतारयति—आकाशो भूताकाशो ह किल वै प्रसिद्ध

न्द्रियप्राणादिरुपामारायियिकामवतारयति—आकाशो भूताकाशो ह किल वै प्रसिद्ध

एष प्रसारितनयनप्रत्यक्षः साक्षिप्रत्यक्षो वा देवो देवरादिभेदैरुदन्यविगीषुत्वेन,

एष प्रसारितनयनप्रत्यक्षः साक्षिप्रत्यक्षो वा देवो देवरादिभेदैरुदन्यविगीषुत्वेन,

वायुरधिरापः पृथिवी स्पष्टम् । वाग्नाग्निद्रियमुपलक्षणमेत्वाणिपादपायूपस्थानाम् ।

वायुरधिरापः पृथिवी स्पष्टम् । वाग्नाग्निद्रियमुपलक्षणमेत्वाणिपादपायूपस्थानाम् ।

मनोदन्तःकरणं ज्ञानशक्ति चतुर्विधं मनःशब्दोपलक्षितं चक्षुः श्रोत्रं च स्पष्टं चकार- स्वघ्राणरसनानि, ते पञ्चमहाभूतज्ञानन्द्रियैर्मनश्चतुर्थान्तःकरणाल्पा मुख्यप्राण- सन्निधिप्राप्तासामर्थ्यान्मुख्यप्राणप्रसादमजानान्(न्तः)। प्रकृत्यैवेदं शरीरमवकाशादिध्यव- हारक्षमत्वेन सर्वस्य लोकस्य दर्शयितवाडभिवदन्ति स्वगयतिरिक्तान्सर्वान्सर्वतस्तिर- स्कृत्य प्रत्येकं स्वात्मनि बहुचनप्रयोगेणावकाशाद्यैककार्यक्षमापि सुजीवनमवका- शादिसर्वकार्यक्षमत्वं स्वातमस्यारोप्य वदन्ति वल्गन्ति। तद्रधान्माह—वयमाकाशादय एतत्सर्वप्राणिप्रत्येकं वाणं वाणवत्कर्मणा प्रापितं वाणमथवा वच्योरैक्याद्वाति कुलसितं गन्धं वहन्त(ह्)णति शब्दं करोति गच्छति वा कर्मसये सति सत्यपि कर्मणि देशादेश- शान्तरं चेति वा वर्णं वर्णमेव वाणं शरीरमित्यर्थः। अवष्टभ्यावष्टम्भनं कृत्वा हृदतं कृत्वेत्यर्थः। विधारयामो विविधावकाशादिकार्यक्षमत्वेन धारणं कुर्मः ॥ २ ॥

तानाकाशादीन् प्रत्येकं शरीरविधारणाभिमानेन वदतो वरिष्ठः सर्वेऽध्याकाशाद्योद- वकाशादिकार्यकारितवेने वारास्तवकार्याणामपि मुख्यप्राणनिमित्तत्वान्मुख्यप्राणोऽतिश- येन [वरो वरिष्ठः ] समीचीनः प्राणो मुख्यप्राणः प्राणादिपञ्चवृत्तिरूपवाच हस्तसं- लघा च निवारयिष्णुकृतवान् ॥ मुख्यप्राणैककार्यकमाह— निषेधार्थः। गोहं विपरी- तज्ञानमपगृथ समन्तान्मा गच्छतत् । तत्र हेतुमाह—अहमेव मुख्यप्राण एव न त्वन्य एतदेव स्वप्रत्यक्षं वक्ष्यमाणमात्मानं पञ्चधा प्राणापानव्यानोदानसमानैः पञ्च- प्रकाइैरात्मानं मुख्यप्राणस्वरूपं प्रविभज्य प्रकर्षेण स्थानानामादिमिर्वि- षमेदवतं कृत्वैतद्वारणवष्टम्भ्य व्याजर्यातम् । विधारयामि विविधकाय- रीक्षमत्वेन जीवन्तं देहं करोमी । अयमर्थः— भवन्तोऽकाशादिप्रातिस्वि- ककार्यक्षम न तु सर्वकार्यक्षम अहं तु भवतामपि कार्ये निमित्तत्वाद्वक्तकार्यक्षमो मया क्रियामणे जीवनादौ तु न कोऽपि इति ॥ एवं मुक्ते सति त आकाशादयः परस्परमुखावलोकनहास्यकरताडनादिचेष्टावन्तः प्राणो केडर्यङ्श्रदधाना इदमित्थमेवेत्यास्तिक्यबुद्धया दृष्टाः । बभूवः स्पष्टम् ॥ ३ ॥

अनन्तरं तेषां सदर्पपापमवलोक्य तच्छान्त्यर्थं स मुख्यप्राणोऽभिमानादात्मनः सर्व- कारित्वलक्षणाच्यथावस्तुविपयादहकारात् । ऋध्दिमन्तोत्तरशरीरमस्थानामुपरि स्थानच- लनं कृतवानित्यर्थः। उत्कृष्ट इवोक्तमार्तीव स्वात्मनः साक्षी, उत्कर्षणे प्रतिसमाधियः शारीरविनाशः स्यादिति मत्वान उत्क्रमणमिव कृतवान्मुतानां सकाराणां स्वस्थानचल- नेन व्याकुलत्वं कृतवानित्यर्थः। अथवा डयमिवकारः प्रतिपत्तुः प्रतिपत्त्यैव प्राणसंवाद- माह । न ह्याकाशादिदेवानां वागादयः सन्ति तेषां तद्ज्ञाकीरे च न्यायादिविरोधात्। तस्मिन्मुख्ये प्राणेऽभिमानयुक्त्रक्रमात्पूर्वं गच्छति सत्यथानन्तरमितरे मुख्यप्राणाद- न्य आकाशादयः सर्वे एक निष्क्रान्त अपि पाशबद्धा विहङ्गा इव पाशस्योध्र्व नयन-

दुरुक्कामन्त उत्क्कामन्ति पराधीना: सन्तः स्वस्थानेभ्यश्र्चलिता बभूवु:। नैकोडष्यात्मानंवष्टड्घवानितर्यथ: ।

नैतत्तद्वा जातं किंतु सार्वकालीनमित्याह—तस्मिंस्तस्मिन्नुरुषप्राण एव यथोक्तक्रमति सत्युक्तकामति(न्त) तथा सर्वदा प्रतिष्ठमाने प्रकर्षण स्वकायैष्मत्क्वेनावस्थानं कुर्व्वति(ति) सर्वे एव प्र(पा)तिष्ठुन्ने स्पष्टम्।

तत् तत् प्राण उत्कामत्युक्तकामति प्रतिष्ठमाने च प्रतितिष्ठन्त इत्यास्मित्यै ह्युदाहृत:। यथा ह्युदान्ते, मधुकराः क्षुद्रा मधुकरा जीवा भमरा वा मधुकृत्सामान्यान्मधुकराजानं मधुकराजं मधु मधुपयान्तस्थं मधुररसंतत्कुर्व्वन्तीति मधुकरास्तेऽपु प्रधामूतैरहैततिशय:।

कक्ष्यन जीव इत्यर्थ:। तमुत्त्कामन्तं मध्वपूयं परिलिज्योदयँ गच्छन्तं सर्वे एव निखिला अपि मक्षिका उत्क्कामन्त उत्क्कामन्ति तमनुगच्छन्तीत्यर्थ:।

तस्मिंश्र्च मधुकरराजे एव मध्वपूये प्रतिष्ठमाने सर्वे एव प्रातिष्ठुन्ने स्पष्टम्। दार्ष्टान्तिकमाह—एवं वाच्यश्र्चक्षु:श्रोत्रं च चकारोडनुक्तानामाकाशादीनां संग्रहार्थ:। व्यास्यातमन्यत्।

त उक्ता आकाशादय: परिकत्च्छरीरविधारकत्वाभिमाना: प्रीताः प्राणस्यैव शरीरविधारकत्वनिश्शयेन परमोदुपगता:। प्राणै मधुकरराजस्मं मुख्यप्राणं कालत्रयेडपि परोक्षं प्रत्यक्षं च स्त्वव(न्व)त्ति कुर्व्वति।

तत्स्तुतिमाह—एष मुखनासिकास्यं संचरणस्पर्शनस्य साक्षिणो वा प्रत्यक्षोऽपिर्ध्यात्मादो जाठरमौदिमेदमिच्छो वैश्वानरस्तपति संतापं करोति। एष व्यालख्या-सूर्य: शोभनाया गते: कर्तो चन्द्रमड्ण्डलात्मैष व्यालख्यातम्।

पर्जन्यो वृष्टिभिमानिनी देवतैष इत्यनुवर्त्तते। मघवान्मघवा त्रिलोकीपति:, अथवा पर्जन्यस्यैव विशेषणं मघवान्। तथा च पर्जन्येन्द्रयोरैक्यं स्यात्।

एष व्यालख्यातम्। वायु: प्रज्ञनः। अप् व्यालख्यातम्। पृथिवी वसुन्धरा, एष इत्यनुवर्त्तते वसुमाणेषु सर्वेपु। रयिर्व्वैद्रमा: देवो विजिगीषापरो योद्धनात्मको वा तपश्चर्याभिर्यूर्ज्यात्मकत्वेन।

किं बहुना सद्सच्चास्ति नास्तीति व्यापदेःशाभूतिं चकारार्त्सदसद्विलक्षणमज्ञानमपि। अमृतं चामरणधर्मात्मकं ब्रह्मोप्यनुचारितसदृशे शवै नरोपि चाणीधिकमपि।

यत् मसिद्धम्॥ ९ ॥

न केवलमयं सर्वोत्का किंतु सर्वाधारोडपि इत्याहतैणाडरुणाश्चकस्य नाभिनेम्योरन्तरालवर्तीन्नि चतुष्कोणानि वर्तुलानि वा तीक्ष्णाग्रपुच्छानि काष्ठानि। इव दृष्टान्ते रथनाभौ रथचकस्य मध्यप्रदेशे प्रतितिष्ठ(न्त?) इति शेष:॥

दार्ष्टान्तिकमाह—प्राणे संसारचकान्भिते मुख्ये प्राणे। सर्वे निखिलेम्मस्मीभूयादिकं प्राणात्मकम्। प्रतिष्ठितं स्पष्टम्॥

अग्नयोऽपिकमेव सर्वे प्राणे प्रतिष्ठितं न त्वन्नपदिति श्रद्धां वारयितुं सर्वशब्दार्थमाह—ऋचः पादबद्धा मत्रा:। यजूँष्यविवक्षितच्छन्दस्का मत्रा:। सामानि गीतीसाहित्य ऋज्ञो ज्योतिष्टोमादिरूप:।

क्षत्रं क्षत्रियत्वजातिब्रेक्ष च ब्राह्मणत्वजाति;। चकारादुक्तमुक्तं च सर्वम्॥ ६ ॥

यथा प्रजा महाराजमेवैष इत्यजुलिनिर्देशेन परस्परं दर्शयित्वा तद्गुणांश्र संकीर्त्य पश्चात्तं नः पिता मातेत्यादिना स्तुन्वन्ति तथैषोडग्रिः सूर्येश तपतीव्यादिना प्राणं दर्शयित्वा देवास्तद्गुणांश्र सर्वप्रकारप्रदिलक्षणानसंकोर्त्यैव स्तुन्वन्त इत्याहुः

प्रजापतिरूपो गर्भस्थ एव न त्वन्या: प्रतिजायसे स्वस्माजातात्तद्ब्राण्डगोलकात्प्रश्नोत्पत्तिप्रतिलोम्येन पिता सनुत्पत्तिमझक्रियुत्पचते(से) । तुभ्यं प्रजापतिरूपायोपकाराद्यर्थम् प्राण हे प्राण प्रजास्त्वमा: प्रत्यक्षा: स्थावरजङ्गमास्वदूपभूताः । तदेवकारार्थ: । ता इमा: प्रजास्तुम्यमेवेधनाय: [वल्ङ हरन्ति स्पष्टम्] । ननु ब्रह्म लोकावस्थिताय महं कथिमिति प्रजा [ बल्ङ हरन्ति ] इत्यत आहुः

इदानोमस्यैव प्रधानभूता विभूतीराह:-देवानामिन्द्रादीनामसि भवति । वहितमोड-तिराथेन हविषा वाहको देवतासिकरणामित्यर्थ: । पितॄणामपि्वष्यादीनां पितृलोकवासिनां प्रथमा पूर्वभाविनी नान्दीमुखश्राद्धाद्वान्यकर्मोपेक्षया । स्वधा स्वान्त्यजमानस्य पितॄन्हविष्यदानेन धावति गच्छत इति स्वधा, ऋषीणां गौतमभरद्वाजप्रभृतीनां चरितं चोष्टितम् । किं परखादर्शनादिकमपि प्राण इत्याश्र्कृा नेय्याह

इन्द्र: परमेश्वर्यसंपन्नतस्यां प्राण: प्रजापति: । प्राण हे प्राण तेजसा सर्वसंहारकारिणा वीर्येण त्रिगुणद्वेकेन । रुद्रो रौद्रनहेतुभूतोऽसि भवसि । स्थितिकाले जगत: परिरक्षिता सर्वतो रक्षक: । त्वं प्राण: प्रजापति: । अन्तरिक्ष आकारो वाय्वादिरूपेण चरासि गच्छसि । सूर्य: शोभनाया गत: कर्ता दिवाकरसत्वं प्राण: प्रजापति: । सूर्यविशेषणं ज्योतिषां पतिः, चन्द्रादीनां पालयिता । न केवलं ज्योतिषां पतिः

यदा यस्मिन्काले त्वं प्राण सूर्योगेभिरभिवर्षति सर्वतो नीरधारान मुञ्चसि । अथ तदेमाः प्रत्यक्षा: प्राणते प्राणान्ति प्राणानादिचेष्टां कुर्वन्तीत्यर्थ: । अथवा हे प्राण ते तवेमाः प्रजा इति वक्ष्यमाणान्वय: । प्रजा: स्थावरजङ्गमा आनन्दरूपा आनन्द: परमात्मा से एव रूप यासां ता आनन्दरूपा निरतिशयसुखपूर्णा इत्यर्थ: । तिष्ठन्ति

स्पष्टम् ॥ आनन्दरुपावस्थाने हेतुमाह—कामायामिलापाय यथाकाममित्यर्थः। अनन्मदनीयं त्रिधादिकम्। भविष्यति स्पष्टम्। इत्यनेनाभिप्रायेण ॥ १० ॥

इदानीन्तस्य सर्वत्रनोडपि पापलेशाशून्यत्वमाहः—वस्तुतः सर्वस्मात्प्रथमजत्वाद्-थाकालमुपनयनादिसंस्काराशून्यः, पितृपितामहादिभिरभावाद्वा तत्सोमपानाशून्यः, संस्कार-शून्योऽपि सर्वदा बुद्ध इत्यर्थः। त्वं प्रथमजः प्रजापतिः। प्राण हे प्राणेककदर्शिराथ-वेधानामेव प्रासिद्धोऽद्भिरत्ता भोक्ता संहरतीं वा विश्वस्य चराचरस्य जगतः। सत्पतिः सतां ब्रह्मादीनां पालयिता संश्रयौ पतिश्रेति वा वयमाकाशाद्या देवाः। आद्यस्य- दनीयस्य विषयज्ञातस्य दातारः सम्पकाः। पिता जनकर्त्वं प्राणो मातरिश्व मात-योकाशो श्वसितोति मातरिश्वा वायुरूप इत्यर्थः। नोऽस्माकमाकाशादीनाम्। अथवा सर्वजगत्कारणस्य मातरिश्वनो वायोस्च पिता ॥ ११ ॥

एवं स्तुतिं कृत्वा कार्यमाहुः—या प्रसिद्धा। ते तव प्राणस्य तनूस्तनुरुपानरूपा। वाचि वागिन्द्रियैदृशौ पृथिव्यां च वागिन्द्रियसहचरितायां प्रतिष्ठितायां- स्यिता, या प्रसिद्धा व्यानरुपा श्रोत्रे श्रोत्रेन्द्रिये तत्त्वहितचिदानन्दमयाकारे च, या च प्रसिद्धा प्राणरूपा चकारः पूर्वत्र वक्ष्यमाणे च पर्याये तनुः। प्रतिष्ठितेत्येतदनुष्- त्यर्थः। चक्षुषि चक्षुरिन्द्रिये तत्त्सहचरिते तु तेजोऽनात्मकेऽपि रूपे वादित्ये च, या [च] प्रसिद्धा समानरूपा मनसि मनिन्द्रिये तत्त्सहचरितेऽपि भूतमौतिके ऽपि । सन्तता सन्धि- विस्त्रता प्राणादिपञ्चत्वर्गभिन्नोऽस्यर्थः। शिवां शिवानां मङ्गलानां स्वस्थानादच- छितामित्यर्थः। तां वागादिस्थितां तनुं कुरु स्पष्टं त्वं च मोत्क्रमीहुलकं मा कार्षीः ॥ १२ ॥

नास्माकमिदानीं पूर्ववत्स्वातन्त्र्यबुद्धिरित्याहः—प्राणस्य पञ्चवृत्तिरभवत् इदं विविधप्र- त्ययगम्यमसम्पदादिकं जगद्रूपेण धीनात्वेन सर्वे निखिलम्। सर्वशब्दार्थमाहुः—त्रिदिवे त्रिदिवोपलक्षितत्रिलोक्यां ब्रह्माद्जठर इत्यर्थः। यत्प्रसिद्धमाकाशादिकं प्रतिष्ठितं- वस्थितम्। यस्मादेव तस्माद् हे प्राण त्वमस्मान्मातेव पुत्रान्‌ स्पष्टं रक्षस्व रक्ष सर्वतोऽ- नर्थेभ्यः पाहि ॥ तद्रक्षणं स्वयमेवडुः—श्रीशः श्रीजश विविधा लक्ष्म्योः। प्रज्ञां च लोकवेदविषयिणीं लोकदृष्टेष्टकारिणीं बुद्धिं चकारौ तयोः स्थिरत्वोपयोग्यत्वे आहतुः। विधेभि विविधास्त्वासु धेहि प्रयच्छ। नोऽस्मभ्यमाकाशादिम्यो विगताभिमानेभ्यः। [इति, अनेनप्रकारेण] ॥ १३ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्दतनूद्रविरचितायाम- थर्वणप्रश्नोपनिषद्भाषिकायां द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥

अथ तृतीयः प्रश्नः।

प्राणस्य प्रजापतेऽस्तु सर्वजगदात्मत्वं निर्धारितं यद्यपि तथाडऽस्य संहतत्वादनात्मस्वामित्येतदुपपादनार्थं तृतीयः प्रश्न आरम्यते—अथ वैदर्भिप्रश्नानन्तरं हैनं कौश(स)-ल्यश्रद्धश्रवणायनः प्रपच्छे भगवान्वैयाकरण्यात्म् कुतः कस्मादुपादानाच्चिमित्तोदेशप्रत्यक्षः क्रियावान्प्राणः पद्वृत्तिज्जायते उत्पद्यते कथम् केन प्रकारेणाड्ड्याद्यत्यागच्छत्यास्मिन्शरीरे विनाशिनि कलेवे केन निमित्तेन शरीरं गृह्णातीत्य-भिप्रायः। आत्मानं वा मुख्यप्राणस्वरूपं वार्त्तायाः प्राण एव धर्मोऽन्तरप्रश्नार्थे। प्रविभज्य प्रकर्षेण विभागं कृत्वा। कथम् केन प्रकारेण प्रातिष्ठते वर्त्तत इत्यर्थः। केन वृत्तिविशेषेणोत्क्रान्तमुत्क्रामत्यस्माच्छरीरादपरस्मै कथम् केन प्रकारेण वाङ्मधिसूतमधिदेवं चाभिषदत्ते सर्वतो धारयति। कथम् केन प्रकारेणाध्यात्ममात्मनां-धिष्ठृत्य वर्तमानमिदं शारीरोन्द्रियादिकम्। इत्यनेन प्रकारेण॥ १॥

तस्मै कौश(स)ल्याय स होवाच व्याकुयातम्। अतिप्रश्नानाम्भ्यधिकार्था(कार्थो)-निपिहितार्थान्वाडन्यप्रश्नविषयान्वा प्रष्टव्यानर्थान्पृच्छसि प्रश्नं करोति यतस्ततो ब्रह्म-श्रोत्रतिशयेन वेदार्थज्ञोऽन्तर्मुखो वाडसि भवसि। इति यस्मात्तस्माच्चतस्ते तुभ्यमाख्यायायि पिप्पलादाभिधो ब्रवीमि स्पष्टम्॥ २॥

आत्मन आत्मनोऽभिमतिप्पादानात्। एष प्राणो जायते व्याकुयातम्।। आत्मनः प्राणो जायमानो न वास्तव इत्थे दृष्टान्तेनेऽSह—यथा दृष्टान्ते एषा प्रत्यक्षा पुरुषे शिरःपाण्यादिमति छायाप्रसिद्धा पुरुषाकारैवमेतस्मिन्प्राणकारण आत्मन्येतत्प्रा-णोत्तमातं समन्ताद्दृष्टं न वास्तविल्यर्थः। कथमायत्यस्मिञ्शरीरे इत्यस्योत्तर- माह—मनोकृतेन मनःकृतेन करण(ङ)कृतशुभकर्मविद्यावसानानिमित्तेनाऽSस-व्यासिकुरूषीवे व्याकुयातम्॥ ३॥

आत्मानं वा प्रविमज्य कथम् प्रतिष्ठित इत्यस्योत्तरं दृष्टान्तपूर्वःःसमाह—यथा दृष्टान्ते। सम्राडेव सम्राज्ञ इति सम्राट्सर्वलक्षणसंपन्नः साम्रोऽपि राजेव न त्वन्योधिकृतात्मच्रिवलर्सकाधिकारिप्रभृतिभिर्नियुज्यते विनियोगं कुते॥ विनियोगप्रकारमाह—एतस्यामेव प्रकरणैष मुख्यः प्राण इतरान्स्वात्मव्यतिरिकानन्याण-स्प्राणान्देवान्वागादीन्पृथक्पृथग्वै जिह्वादिगोलकेष्वन्यान्यत्रैव न त्वेकत्र संनिधत्ते संनिधानं कुरते स्थापयतीत्यर्थः॥ ४॥

तेषां सन्निधानस्यैतिस्पष्टत्वात्परित्यज्य वागादीनमुदयस्यैव प्राणस्य पञ्चवृत्तिसंनिधानमाह—पायूपस्थे पायुश्रुपस्थे पायूपस्थं तस्मिन्नलंमूत्रादिकारिव्रेनापानमधश्चा-

रिणं स्वात्मनो वृत्तिमेदं संस्थापयेत इति शेषः । चक्षुःश्रोत्रे चक्षुश्र श्रोत्रं च चक्षुःश्रोत्रं तस्मिन्सन्निधानं कृतविति शेषः । मुखस्यानिकामस्यां स्रप्तं प्राणो मुख्यप्राणः स्वयं वृत्तिमान्वत्तिमन्तरणा स्वनैव रूपेण प्रतिष्ठते प्रतिष्ठते शरीरदेशमाहिरिगच्छति ।

मध्ये तु शरीरस्य मध्यभाग एव नामौ न त्वन्यत्र समानोदरितपितस्मनयनवृत्तिः, तिष्ठतीति शेषः । समानशब्दार्थमाह—एष नामिस्थः प्राणवृत्तिमेदो हि यस्मादेतद्कार्यं प्रत्यक्षं हुतं विधिनाडविधिना वाडडस्याहवनীয়े प्रक्षिप्तमन्नमदनीयं समं गावता नियमानेन तत्त्स्थ्यानन्द्रियादीनां बाघा न भवति तावत्तत्स्थ्यानोनेन्द्रियादौ ।

नयति प्रापयति । तस्मात्समानेन समच्वेन नीताद्वादेता साक्षिणः प्रत्यक्षा श्रोन्चक्षुनोऽसिकामुखद्वाराहरूपेणास्मदादीनां वा सम सप्तसंख्याकान् मूर्ध्निद्वारास्था अचिषोडचि-

रिव विषयप्रकाशरूपत्वाच्छदादिबुद्धया । भवन्ति स्पष्टम् ॥ ५ ॥

इदानीं व्यानवृत्तेः स्थलं वकुमाह—हृदि मांसपिण्डे कमठाकारे हि यस्मादेष साक्षिप्रत्यक्ष आत्मतत्त्वसहचरितः पञ्चवृत्तिः प्राणो लिङ्गामात्रास्मिन्हृदय आत्मा-

धिष्ठान एतत्सर्वशरीरपर्णस्य शङ्कुभूतमेकशतैकाधिकं शतं नाडीनां प्रघानभूतानां सच्चिद्राणां शिराणम् । तासां प्रघाननाडीनां शतं शतमेकैकस्या एकोत्तरशतसंख्या-कानां प्रत्येकं शतं शतं तथा चैकोत्तरशतानाडीनां शाखाभूता नाड्यो दशसहस्रं शता-

धिकं भवन्ति । पुनश्च शताधिकानां दशसहस्राणामेकैकस्य द्वास्सति द्वासमति प्रतिशाखानाडीसहस्राणि शाखानाडीनां शाखाभूता नाड्यो-स्तासां प्रत्येकं द्विसहस्रिकमतिसहस्राणि । द्वास्सति द्वासतिमिति वीप्सा प्रत्येकं शाखानाडींसन्धार्थो । प्रतिशाखानाडीनां सहस्राणि । प्रतिशाखानाडीसहस्राणि । तथा च मूलशाखा[प्रतिशाखा]नाड्यो द्वाससतिकोटयो द्वाससतिलक्षाणि दशसहस्रं च

शातद्वयमेका चेति भवन्ति । आसृकसंयुक्तामु मूलशाखाप्रतिशाखाप्रतिशाखानाडीषु । व्यानो वीर्यवत्कर्मेहः प्राणवृत्तिमेदश्वति गच्छति ॥ ६ ॥

केनोत्कमित इत्योत्तरं वकुं पञ्चम्या प्राणवृत्तेः संचारणमार्गमाह—अथ सर्व-नाडीषु व्यानसंचारेणैव हेतुनेक्कया सुपुप्राययोगेधे उद्ध्वेचारिणो उदान उर्ध्वेचारित्व-देवोदाननामघेयः प्राणवृत्तिमेदेन पुण्येन शाख्रीयेण कर्मणा । पुण्यं शुभकर्मफलं सुख-प्रायं लोकं भोगभूमितम् । नयति प्रापयति । पापेन शाखनिषिद्धेन कर्मणा । पापमञु-

भकर्मफलं लोकं नयतीति देहलीप्रपञ्चेन्योयेन संवध्यते । उभाभ्यामेव पुण्यपापाभ्या-

• द्वाससतिद्विससतिरिति क्चिन्मूले पाठः । + एकः प्रतिशाखाशब्दोऽधिकः ।

मेव न तु केवलेन पुण्येन पापेन वा मनुष्यलोके मानवं शरीरं सुखदुःखफलं नयतीत्यनुष्ठः ॥ ७ ॥

कथम् बाह्यामविभत्त कथमध्यात्ममिल्येतयोरुत्तरमवशिष्यते । तत्र प्राणादिपञ्चवृत्ति-कथं बाह्यामविभत्त इत्येतद्वाल्मानं वा प्रविमज्य कथम् प्रातिष्ठित इत्येतस्योत्तरेणैवार्थ-त्राणादिभिरभिरामविभत्त इत्युत्तरमुच्यमानां कथम् बाह्यामविभत्त इत्यस्योत्तरं प्राणापान-मानव्यादीनोदातादिभिरैश्वर्यादिगुणैरभिरामविभत्त इत्याह—आदित्यो मण्ड-लाभिमानी पुरुषो ह प्रसिद्धो वै सूर्यमाणो बाह्योध्यात्मवतिरेकृतः । प्राणो सूर्य-प्राण उदयति, उदयं गच्छति । एष वायुः प्राणो मण्डलात्मा पुरतः स्थित इति हि यस्मादेनं साक्षिप्रत्यक्षं वाक्षुरं नक्षुषि भवं प्राणं प्राणवृत्त्यारब्धमनुप्राणानोडनुग्रहं कुर्वन्बुध्यत इत्यन्वयः । पृथिव्यां पञ्चगुणायां विस्तीर्णायां भुवि या प्रसिद्धा बाह्यापान-रूपा देवताडृष्टाथी । सा पृथिवी देवतैषा प्रत्येकं पुरुषेणानुस्यूयमाना । पुरुषस्य शिरःपाण्यादिमतः शरीरस्यापानमध्यात्मिकमपानवृत्तिं बिभेदवस्थस्य स्वशकत्या सर्वो-त्मना गच्छन्तं विध्यामविभत्त इति श्रेषः । अन्राडडदिल्ययोर्मध्ये यच्र्रासिद्धः समानसम आकाशः सर्वेषामावकाशकरोऽसौ नतरकाशः समानो बाह्यास-मानवृत्तिमेदो वायुः प्रसिद्धः प्रब्ज्ञनो वीर्यवत्कर्मा ध्यायानो धयानवृत्तिमेदो वायुः ॥ ८ ॥

तेजो दाहपावकप्रकाशकरं ह प्रसिद्धं चाङ्गवै तेज एव न त्वनुदानो बाह्य उदानवृत्तिमेदः तेजस उदानत्वे हेतुमाह—तस्माद्यतस्तेज एबोदनस्तत उपशान्त-तेजा उच्चिछन्नजाठरजाठवेदाः । करस्पर्शोऽनुपलभ्यमानोष्णिमा पुनर्भवमेतच्छरीरं प्रति-पद्यत इति श्रेषः । अथवा प्राणस्यैतद्विरोषणं व्यवहित पुनः पुनः शरीरे शरीरे भवतीति पुनर्भवस्तं पुनर्भवम् । प्रतिपतिप्रतिकालं सप्रकारमाह—इन्द्रियैर्वागादिमिरिन्द्रि-स्यन्तःकरण स्वाश्रृत्युपरमेण संपद्यमानैः संपत्ति कुर्वीत॥, यदेन्द्रियाणि मनसि

यचित्तो यदेव देवतिर्यगादिशरीरं सम्यगिति सर्वदा चित्ते यस्य स यचित्तस्तेन देवतिर्यगादिसङ्कल्पविशिष्टेन मनसा सेन्द्रैण सहैषोऽनतःकरणाभिमानी मुख्युः । प्राणं पञ्चवृत्तिं मुख्यप्राणं मधुकररासममायात्यागच्छति ज्ञानशून्यः सन्, श्वासैकसहायः परिशिष्यत इत्यर्थः । प्राण उक्तः श्वासोच्छ्वासकरता । तेजसा शरीरेण पाकप्रकाशोष्ण-कारणोददानवृत्तयात्मकेन । युक्तः संबद्ध उदानवृत्तिप्रधान इत्यर्थः । सहाऽऽत्मनास-न्तःकरणाभिमानिना साकम् । यथासङ्कल्पितं कृतकर्मविद्याकसङ्घातसमुत्तितपूर्वप्रज्ञास्व-विषयीकृतं देवतिर्यगादि यथासङ्कल्पविषयं यथासङ्कलिपतम् । लोकं कर्मविद्याफलं भाविशरीरमित्यर्थः । नयति प्रापयति ॥ १० ॥

• भाष्यं “ह वै” इति पाठ एवं धृतः ।

प्रासङ्किके प्राणोपासनस्य फलमाह—यः प्राणोपासक एनमुक्तेन प्रकारेणाडडत्मनः प्राणो जायते मनःक्षताम्यां शर्मोभयाम्यां शरीरं गृहीत्वात्यात्मानं च पञ्चधा विभज्य पायूपस्थयोरपानं स्वं चक्षुःश्रोत्रयोर्नभौ समानं व्यानं नाडीसमूह उदानं च सुपुम्र्रायां स्थापयत्युदानेनोक्तक्रमति वाय्व्रः प्राणापानसमानव्यानोदानैः सूर्य्यपृथिव्याकाशावाच्वात्ममिरान्तरोपकारकृत्स्नस्यात्मोदारेकमन्वेति बाह्योपकारकृत्स्न आत्मा धारयति से एवं चोदनावृत्तिमभानो लोकान्तरमपि नश्यतीति विद्वान्‌ । प्राणं पञ्चवृत्तिमात्मन्नच्छायारूपम् । वेद जानाति । न हि निश्चितं नेतस्य निपेधार्थस्य होयत इत्पनेन सम्बन्धः अस्य प्राणविदः प्रजा पुत्रपौत्रादिसन्ततिरूपा । न हीयते न विनश्यति सन्ततेरुच्छेदो न भवतीत्यर्थः । स्वयं च प्राणविज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणसमुत्पन्नप्राणब्रह्मज्ञाननोद्मृत्तो मरणकारणाविद्यादून्यो भवति स्पष्टं तत्त्वत् प्राणविज्ञानेनोक्तोडमृत्तो भवतीत्यर्थः । एष वक्ष्यमाणः ॥ श्लोको मच्रो भवतीति शेषः ॥ ११ ॥

उत्पत्ति्च प्राणस्याडडत्मनो जनिम्रयायितामायि धमोभयिनिमित्तमागमनमित्यर्थः । अथवा छान्दसो द्वित्वोपः आयातिमागमनम् । अथवा डडगडगमनस्योत्तरकालभावित्वाद्यत्या गमनमेव लक्ष्यते । स्थान पायूपस्थय्चश्र्चोत्रयोर्नभौ सुपुम्र्रायां प्राणापानसमानव्यानोदानानां स्थानम् । विभुत्वं चैव सूर्य्यपृथिव्याकाशावाच्चात्ममिर्य्याप्तत्वं चकार उ(राहु)दात्तक्रमं च एककारो भिन्नक्रमः पञ्चधित्येन संबध्यते, पञ्चधा वहिरध्यात्मं च सूर्य्यप्राणादिभेदेः पञ्चप्रकार एव न त्वधिको न्यूननक्ष, अध्यात्मं चैवाडडत्मानं शरीरमधिकृत्य वर्त्तते इत्पध्यात्मं चकाराद्धैवमधिभूतं च एककारो भिन्नक्रमः प्राणस्यैल्येन संबध्यते । प्राणस्य यद्यपि सूर्य्यादिवश्र्कुरादियक्ष मुख्येन प्राणेन मेदरहितास्तत्र(याड)पि मुख्यस्य प्राणस्यैवेदंप्रोतिजातं न त्वन्यस्य सूर्य्योदैवज्ञाय विशेषेणोक्तेन प्रकारेण ज्ञात्वाडडत्मन् मोक्षमश्रुते व्यासोति श्रुतेन प्रकारेणोक्तन्र्दात्मरूपेण युक्तो भवतीत्यर्थः । विश्नायामृत्तमश्रुते व्याख्यातं पादाम्यासः प्राणविद्यापरिसमाप्त्यर्थः ॥ इति: प्रश्नसमाप्त्यर्थः ॥ १२ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्र्राजकाचार्य्यश्रीशङ्करानन्दनदतीन्द्रविरचितायाम्थर्व्वेदप्रश्नोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थः प्रश्नः ।

प्राणस्यानात्मत्वे निर्हारिते तद्य्यतिरिक्तात्मस्वरूपनिरूपार्णार्थमुत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते—अथ कौश(स)ल्याश्वलायनप्रश्नानन्तरं हैनं सौर्य्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ्छ भगवान्, व्याख्यातम् । एतस्मिन्प्रत्क्षे । पुरुषे शिरःपाण्यादिमति । कानि करणानि सभूतानि ।

स्वपन्ति स्वापं कुर्वन्ति । कानि व्याख्यायताम् ।

अस्मिन्पुरुषे जाग्रति जागरणं कुर्वन्ति, कतरः करणभूत्योमेधे क एष ज्ञानवानहं पर्यामीलितप्रत्ययेन प्रत्यक्षो देवो द्योतनात्मकः । स्वप्नान्वासनाविल्यासाद्रथाद्रथ्ययोगाद्दैशिकपथयवलोकयति । कस्य भूतक-

रणाद्यनयतस्मय तद्यतिरिक्तस्य वैतत्योपुरं सुखमनूभूयप्रत्यवेदनंयम् । भवति स्पष्टम् ।

रणाद्यनयतस्मय तद्यतिरिक्तस्य वैतत्योपुरं सुखमनूभूयप्रत्यवेदनंयम् । भवति स्पष्टम् । न वितर्के नर्वाधारस्यापि प्राणाभ्या रागानुरागादि(रागानुरागादि)वृत्तिः । सर्वे सा्रो-

णभूतरूपा देवा निखिला: । सेमतत्प्रतीतिः सम्यक्प्रतीतिं प्राप्नोति । भवति स्पष्टमित्यनेन प्रकारण । अयंर्थः: वागादीनां साकाशादीनां प्राणपरतन्त्रत्वात्प्राणस्य चाडडमरणम्-

णभूतरूपा देवा निखिला: । सेमतत्प्रतीतिः सम्यक्प्रतीतिं प्राप्नोति । भवति स्पष्टमित्यनेन प्रकारण । अयंर्थः: वागादीनां साकाशादीनां प्राणपरतन्त्रत्वात्प्राणस्य चाडडमरणम्-

नुपरमात्मस्वप्रजागरणयो्रोपलम्भात्मसङ्डपि जागरणव्यवहारदर्शनात्करणेष्वपरतेपु स्वप्नस्यासंभवाच्च स्वप्न इदमुपरमस्य जागरणेडपवरमस्य च दर्शनेरपि कानि स्वपन्ति कानि जाग्रतीति प्रश्न उपपन्नः ।

नुपरमात्मस्वप्रजागरणयो्रोपलम्भात्मसङ्डपि जागरणव्यवहारदर्शनात्करणेष्वपरतेपु स्वप्नस्यासंभवाच्च स्वप्न इदमुपरमस्य जागरणेडपवरमस्य च दर्शनेरपि कानि स्वपन्ति कानि जाग्रतीति प्रश्न उपपन्नः ।

आत्मनोऽडडगस्रोतनत्वात्प्राणस्य भूतस्याच्चेतनत्वाच्च चक्षुरादीनां चोपलतत्वात्स्वस्मानुभवस्य चाध्यक्षत्वात्कतर एष देवः । स्वमान्प्रत्यतीत्यभि(पि) प्रश्न उपपन्नः । सुपुप्तेऽपि सर्वकरणोपरमात्मनश्वरूपत्वात्पूर्ववत्कस्यैतत्सुखं भवतीत्युपपन्नः प्रश्नः ।

आत्मनोऽडडगस्रोतनत्वात्प्राणस्य भूतस्याच्चेतनत्वाच्च चक्षुरादीनां चोपलतत्वात्स्वस्मानुभवस्य चाध्यक्षत्वात्कतर एष देवः । स्वमान्प्रत्यतीत्यभि(पि) प्रश्न उपपन्नः । सुपुप्तेऽपि सर्वकरणोपरमात्मनश्वरूपत्वात्पूर्ववत्कस्यैतत्सुखं भवतीत्युपपन्नः प्रश्नः ।

प्राणविलक्षणस्याद्यप्यनुधिगत्वात्कस्माच्चित्यादपि प्रश्नोपपत्तिमेव । वागादीनां सुप्राणमुतानामनौत्कृष्टकुतर्कतुल्य एष प्रश्नः; तथा च तथाडडक्षराद्विविधा: सौम्या भावा इति मन्न्रेणोक्ताक्षरस्य प्राणाविलक्षणस्य भावानां च सप्राणानां व्याख्यानमप्युत्तरेणापि ग्रन्थेन क्रियत इति ॥ १ ॥

प्राणविलक्षणस्याद्यप्यनुधिगत्वात्कस्माच्चित्यादपि प्रश्नोपपत्तिमेव । वागादीनां सुप्राणमुतानामनौत्कृष्टकुतर्कतुल्य एष प्रश्नः; तथा च तथाडडक्षराद्विविधा: सौम्या भावा इति मन्न्रेणोक्ताक्षरस्य प्राणाविलक्षणस्य भावानां च सप्राणानां व्याख्यानमप्युत्तरेणापि ग्रन्थेन क्रियत इति ॥ १ ॥

तस्मै गार्ग्योय । स होवाच व्याख्यायताम् ।

मनःप्राणव्यतिरिक्तानि सर्वाणि करणानि स्वपन्तीत्यभिप्रायेण हष्‌टान्तपुरःसरमुत्तरमाह—सथा हष्‌टान्ते । गार्ग्ये ह गार्ग्य । मरीचयः किरणाः । अर्कस्याडडदित्यस्यास्तं गच्छतः: सायंकाले नयनपथागोचरं देशां ब्रजतः ।

सर्वा निखिला एतस्मिन्प्रत्यक्षे तेजोमण्डले ज्योतिरिन्द्रम् एकी भवन्ति, एकतां गच्छन्ति तेजोमण्डलादर्शने न हश्यन्त इत्यर्थः । ताः पुनरादित्यमण्डल एकतां गता वापि प्रष्टुमपपन्नमेव ।

सर्वा निखिला एतस्मिन्प्रत्यक्षे तेजोमण्डले ज्योतिरिन्द्रम् एकी भवन्ति, एकतां गच्छन्ति तेजोमण्डलादर्शने न हश्यन्त इत्यर्थः । ताः पुनरादित्यमण्डल एकतां गता वापि प्रष्टुमपपन्नमेव । वागादीनां सुप्राणमुतानामनौत्कृष्टकुतर्कतुल्य एष प्रश्नः;

नुवीक्षिते सुवितर्कमो नूनपथामागच्छतो दिवि तस्मिन् प्रक्षेपण विभागरूपेण गच्छन्ति सर्वासु दिक्षु, एवमनेन प्रकारेण ह प्रसिद्धं वै स्मर्य-माणं तद्वागादिकं मरीचिस्थानीयं सर्व निखिलं पर उत्कृष्ट वागादिवृत्त्युपपत्तिनिरोधन-मित्ते ।

नुवीक्षिते सुवितर्कमो नूनपथामागच्छतो दिवि तस्मिन् प्रक्षेपण विभागरूपेण गच्छन्ति सर्वासु दिक्षु, एवमनेन प्रकारेण ह प्रसिद्धं वै स्मर्य-माणं तद्वागादिकं मरीचिस्थानीयं सर्व निखिलं पर उत्कृष्ट वागादिवृत्त्युपपत्तिनिरोधन-मित्ते ।

देवे सर्वव्यवहारकारणे । मनसन्तःकरणेडप्यस्यैव भवति स्पष्टम् । तेनैकीभावेन हेतुना तर्हि तदा स्वप्नावसर एष प्रत्यक्षः पुरुषः स्थूलो देहो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नाडडदत्ते नाडडनन्दयते न विसृजते नेयायते ।

देवे सर्वव्यवहारकारणे । मनसन्तःकरणेडप्यस्यैव भवति स्पष्टम् । तेनैकीभावेन हेतुना तर्हि तदा स्वप्नावसर एष प्रत्यक्षः पुरुषः स्थूलो देहो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नाडडदत्ते नाडडनन्दयते न विसृजते नेयायते ।

श्रोत्रचक्षुर्घ्राणरसनत्वग्वस्तोपस्थपायु-दानां कर्मनिपेधकानि दश वाक्यानि स्पष्टानि । नेयायत इत्यत्र न गच्छतोति व्याख्येयम् । स्वपिति रायं करोति, इत्यनेन प्रकारेणाडचक्षते कथयन्ति विद्वांसः ॥ २ ॥

श्रोत्रचक्षुर्घ्राणरसनत्वग्वस्तोपस्थपायु-दानां कर्मनिपेधकानि दश वाक्यानि स्पष्टानि । नेयायत इत्यत्र न गच्छतोति व्याख्येयम् । स्वपिति रायं करोति, इत्यनेन प्रकारेणाडचक्षते कथयन्ति विद्वांसः ॥ २ ॥

कानि स्वपन्तीतस्य बाह्यज्ञनकर्मेन्द्रियाणीत्युत्तरं जातं कान्यसिमझाप्रतीतस्यो-

ततरमाह-माणाम्रय एव प्राणा: प्राणवृत्तिभेदा: पञ्च ते एवाझ्रय:। यद्यपि जागरणं श्रोत्रादीनां जागरणं जागरणस्वप्रमयोऽत्र मनसस्तथाडपि सुप्ते निकस्यापि, प्राणस्य पुनरस्त्याश्रयेडपि जागरणमेव तदभिप्रायस्वयमेवकार:। एतस्मिन्प्रत्यक्षे पुरे नवद्वारे शरीर जाग्रति जागरण कुवान्ते। प्राणिनामिमाश्चेतोमुपावेदितं प्रसिद्धेनोपासिनाथम्-

गाहेपत्यो गाहेपत्याभिधेयोऽग्निर्नरन्तरं रक्षणीयोऽसिहोत्रिभिहि प्रसिद्धो वै स्मयेमाण एष साक्षिप्रत्यक्षोडपानो महामूत्रापनयनकारी प्राणवृत्तिभेद:। व्यानो दक्षिणसुषि-

रस्र्य: प्राणवृत्तिभेदोऽन्वाहार्यपचनो दक्षिणाझ्र्र:। इदानोमपानस्य गाहेपत्यत्वे प्राणस्य चाडडहवनीयत्व उत्त वक्ष्यमाणे च साधारणं हेतुमाह—यद्यस्माद्रहैपत्य-दुक्कादशे: प्रणीयते प्रकर्षण नीयते स्थानान्तरे पृथक्ृक्रियत इत्यर्थ:। प्रणयनादाहव-

नीय: प्राण आधारस्यादपानाद्दाहवपत्यस्थानीयात्प्रकर्षेणाडSकुण्डमदनोयाहुतिप्रक्षे-पार्थमाहवनीयो नीत इति प्रणयनेन हेतुनाडSहवनीयोडनलि: प्राण इति ॥ ३ ॥

अपानध्यानमपाणोष गाहेपत्यदक्षिणासादाहवनीयैश्चित्रयै रुढ(ड्ढ)श्रुतिकुर्वेदानां समा-नष्टवासोच्य्वासमनुदानानामित्यजनफलत्वमाह—यद्यस्मादुच्छ्वासनि-

इवासौ प्राणस्य शरीराद्रहिगन्मनं पुन: शरीर आगमनं चैतावुक्तोच्य्वासनि:वासौ द्वित्वसंख्यासामान्यादाहुती काले काले पय:प्रभृतिद्रव्यप्रक्षेपणाडSहवनीय सम्पन्ने द्वे

आहुती ते सं नमति वातपित्तकफेश्मणां त्वगादीनां च धातूनामशितपीतयोज्ञ्र समं समत्वं क्षोभराहित्यं यथा भवति तथा नयति प्रापयति शरीराद्रहर्हिर्देशं शरीरं वाडSडS-

हुतिजन्यापूर्ववदिति यस्मात्तस्मादपूर्व स समान: समानारुथ: प्राणवृत्तिभेद:। मनो ह वाव प्रसिद्धमन्त:करणमेव सर्वव्यापारनिमित्तत्वसामान्येन यजमानो यागस्य कर्ता। इष्टफलमेव यागफलमेवोभयत्वसामान्यादुदनान: सुपुम्नाचारो प्राणवृत्तिभेद:। स उक्त उदान एवं सञ्चाताभिमानिनिमित्तवसानं यजमानं मनोपाधकमर्हद्वानित्यं निर्यं

सुप्तिकाले ब्रह्म सत्यज्ञानदक्षिणामनन्दैकरसस्वमं ब्रह्म गमयति प्रापयति। गाहेपत्योडपान इत्याद्युक्तेन प्रकारणोपासनं कुर्वतो ब्रह्मज्ञानोत्पादद्वारा मुक्तिरेव फलं भवतीत्येतद्वाहिरेवाग्नत्वयम् ॥ ४ ॥

कतर एष देव: स्वप्नान्पश्यतीत्यस्योत्तरं ततरमाह— अन्नरास्यां वागाद्युपमरुपायां स्वप्न-वस्थायामेष वागाद्युत्पत्तिविनाशनिमित्तभूत: साक्षिप्रत्यक्षो देव: सर्वसंसारव्यवहारकार-

रणमनाश्रय: स्वपे स्वप्नस्थाने माहिमानं स्वात्मनो गिरिन्दिसमुद्रादिरुपेण महान्तं-नुभवति स्वयमेव कर्तृत्वं प्राप्य स्वलव्धादवगच्छति। माहिमानमनुभवतीत्युक्तं तदेत-

नुपपाद्यतिनिमित्तं करिनरत्नगदि हृशं हृशं तद्यत्पश्यति तद्वाश्यामो वामनां प्रावल्यमाह। अनु पश्चात्पूर्व जागरणे दृष्ट्र्यर्थ:। परयत्यव्लोकयति। श्रुतं

जागरणावस्थायां श्रवणपथमागतं श्रुतमेव* श्रुतमेव न त्वन्यमर्थं विषयजातमनुरुणोति स्पष्टम्‌ । देशदिगन्तरैश्च देशान्तरेगृहादिभिमिदिगन्तरैस्तत्तरा्याशादिभिः, चकारादन्वैरपि कालादिभिन्नमित्त्वोः प्रत्यनुभूतं प्रति प्रकरषण न केवलमित्यर्थः । अ[नुभूतम]धिगतं पुनः पुनर्मूतयो भूयः स्वप्ने दिवसे दिवसे प्रत्यनुभवति अनेकवारमनुभवति ॥ यदेव तर्हि स्वप्रमृति स्वपदृष्टाव आह—दृष्टं वादृष्टं नयनपथ-

मागतमदृष्टं नयनसंप्रयोगमन्तरेण स्वप्नादृष्टमलन्तरादृष्टं वासनानुपत्तेः । चकारौ प्रत्यनुभवतीति क्रियापदस्य संबन्धार्थौ । श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं च श्रुतं श्रोत्रेन्द्रियसंवद्धं तद्विपरीतमश्रुतं प्रमाणव्यवधानेनान्तःकरणसंवदमनुभूतं तद्विपरीतम-ननुभूतम्‌ । चकारौ पर्योयद्वयेऽपि पूर्वव्यास्रयेयौ सच्चासच्च दृशं श्रुतमनुभूतं सच्चद्वि-

परीतमसत्‌ । चकारौ पूर्ववत्क्रियापदानुषङ्गौ । अथवा डस्मृजनमनि दृशं श्रुतमनुभूतं जन्मान्तरविषये सतीष्वपि वासनामु स्मूतेर्भावादृष्टं श्रुतमनुभूतमप्यष्टमश्रुतमननुभू-तम्‌ । किं बहुना सर्वे निखिलं पर्ययति स्पष्टं, स्वयं च सर्वो निखिलद्वातरियगादिरूपः

संपश्यति स्पष्टम्‌ ॥ ५॥

ईदृशानि कस्यतन्मूलक भवन्तीत्यत्राह—स मन-आरुढो देवो यदा यस्मिन्काले तेजसा नाडीगतेन पित्ताद्येन बाहुल्ये-न तिरस्कृतवासनो भवति स्पष्टम्‌ । अत्रास्यां सर्ववासनोपरमलुपायां सुपुप्तावस्थायामेष देवः स्वमात्रं पर्ययति स्पष्टम्‌ । अथ तदा यत्प्रसिद्धं ब्राह्मं स्वरूपं मनउपाधि-

मात्रनस्तदेतेःसिमध्वरीर एतत्‌, स्पष्टम्‌ । सुवखे सुवस्वरूपं पूर्वमपि तद्रूपः सन्ज्ञ-(पं सद्दि)शेषज्ञानाभावाद्वाति स्पष्टम्‌ ॥ ६ ॥

कस्मिन्‌ सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीत्यस्योत्तरमाह दृष्टान्तेन—आत्मनि सर्वसंप्र-तिष्ठत्वे प्रसिद्धो दृष्टान्तः । यथा दृष्टान्ते, सोम्य प्रियदर्शन गाम्ये क्यांसि पक्षिणो वासोऽक्षं सायंवासार्थं वृक्षं वासवृक्षमित्यर्थः; नित्यं नित्यं सर्वतो गत्वा पुनः सायं-काले संप्रतिष्ठन्ते सम्यक्केत्यत्प्रतीतिफलत्वेन गच्छन्ति एवमनेन प्रकारेण ह वैन प्रसिद्धं

स्मर्यमाणं तदुक्तं वागादिकं सम्प्राणमूतं सर्वे निखिलं परेडविद्यातकार्यतत्संस्कारेस्यो व्यतिरिक्त आत्मनि स्वयप्रकाशमान आनन्दात्मनि संप्रतिष्ठते सम्यगवतिष्ठते ॥ ७ ॥

सर्वशब्दार्थमाह—पृथिवी च पृथिवीमात्रा चाङ्ङपकाङ्ङडपोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाङ्ङकाशाङ्ङकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च प्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शीयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाङ्ङड्तातव्यं चोपस्थश्चोपस्थश्वाडडनन्द-

यितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च

• मूले कचित्‌ “तमेव” इत्यपि पाठो वर्तते ।

बुद्धिश्व वोधव्यं चाङ्कारश्शाहङ्कारतत्त्वं च चित्तं च चेतयितत्त्वं च तेजश्व विद्योतयितत्त्वं च प्राणश्व विधारयितत्त्वं च । आपोमात्राडमात्रा । रसो रस-

बुद्धि: ज्ञानशक्तिसामान्यमन्तःकरणचतुष्टयानुगतं । विद्योतयितत्वमन्तःकरणचतुष्टयसामान्यसैव सामान्यं विषयभूतं । प्राणः क्रियाशक्तिः सूत्ररूप आध्यात्मिकनाहङ्कारभिन्नः ।

नम् । तेजो ज्ञानशक्तिसामान्यमन्तःकरणचतुष्टयानुगतं । विद्योतयितत्वमन्तःकरणचतुष्टयसामान्यसैव सामान्यं विषयभूतं । प्राणः क्रियाशक्तिः सूत्ररूप आध्यात्मिकनाहङ्कारभिन्नः ।

विशेषविशिष्टं सूत्रमात्रं च प्राणः च प्राणव्यतिरिक्तं निखिलं विश्वं । द्वाचत्वारिंशद्विकारास्त्वङ्गानि । पञ्चैः पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठन्त इति वाक्यानुपज्ञार्थः ।

द्वाचत्वारिंशद्विकारास्त्वङ्गानि । पञ्चैः पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठन्त इति वाक्यानुपज्ञार्थः । वाक्यानुषङ्गाश्र यथावचनं करणीयः । पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतस्थूलसूक्ष्मज्ञ-

नकरमेन्द्रियतद्विपर्यन्तःकरणचतुष्टयेऽभिधायानि पदानी स्पष्टीर्यन्ते ॥ < ॥ इदानीं सर्वोपाधिसं परस्याडडत्मनो जीवादुपहितभेदमन्तरेण भेदं वारयति—एष

नकरमेन्द्रियतद्विपर्यन्तःकरणचतुष्टयेऽभिधायानि पदानी स्पष्टीर्यन्ते ॥ < ॥ इदानीं सर्वोपाधिसं परस्याडडत्मनो जीवादुपहितभेदमन्तरेण भेदं वारयति—एष

हि एष एव सर्वोऽपि पर एव न त्वन्यः कश्चन वस्तुतः । कश्चिद्वस्तुतःशुद्धबोधमान्तर्नध्यस्यमानोऽपि चाक्षुपज्ञानस्य कर्ता । एवं त्वक्श्रोत्रघ्राणरसनाहङ्कारतत्क्रियाशक्तिधर्मोनात्मन्यध्य-

हि एष एव सर्वोऽपि पर एव न त्वन्यः कश्चन वस्तुतः । कश्चिद्वस्तुतःशुद्धबोधमान्तर्नध्यस्यमानोऽपि चाक्षुपज्ञानस्य कर्ता । एवं त्वक्श्रोत्रघ्राणरसनाहङ्कारतत्क्रियाशक्तिधर्मोनात्मन्यध्य-

स्यन्तःकरणोपाधिकः सन्नवस्तुतः पूर्ण एव । एतदेकनिद्रियज्ञानानां क्रियायाश्च कर्ता भवतीत्याह—स्पष्टीकृता प्राता रसायिता मन्ता बोधा कर्ता, स्पष्टम् । मन्त्रत्वादि-

स्यन्तःकरणोपाधिकः सन्नवस्तुतः पूर्ण एव । एतदेकनिद्रियज्ञानानां क्रियायाश्च कर्ता भवतीत्याह—स्पष्टीकृता प्राता रसायिता मन्ता बोधा कर्ता, स्पष्टम् । मन्त्रत्वादि-

पदत्रय उपलक्षणादिन्यायेन व्याख्येयः(?) । विज्ञानात्मान्तःकरणोपाधिः पुरुषः परिपूर्णः परमात्मैव सन्नाविद्यावशान्तःकरणविशिष्टः पुरुषायो मनुष्यत्वाद्याभिम-

पदत्रय उपलक्षणादिन्यायेन व्याख्येयः(?) । विज्ञानात्मान्तःकरणोपाधिः पुरुषः परिपूर्णः परमात्मैव सन्नाविद्यावशान्तःकरणविशिष्टः पुरुषायो मनुष्यत्वाद्याभिम-

नीत्यर्थः । सोऽपि भेदविक्षयां परोक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठत इति श्रेषः ॥ ९ ॥ ननु यद्येष विज्ञानात्मा पुरुषो दृष्टृत्वादिगुणकसहितं दृष्टं श्रोत्रेत्यादिज्ञाना-

नीत्यर्थः । सोऽपि भेदविक्षयां परोक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठत इति श्रेषः ॥ ९ ॥ ननु यद्येष विज्ञानात्मा पुरुषो दृष्टृत्वादिगुणकसहितं दृष्टं श्रोत्रेत्यादिज्ञाना-

तपुरुपार्थः स्यादित्याशङ्क च नेत्याह—स प्रसिद्धोदधिकारी यो यः कश्चनाधीतवेदान्तवाक्यो हृ प्रसिद्धं वै स्मर्यमाणं तसर्वाधारभूतं विज्ञानात्मस्वरूपं हृष्ट्वा-

तपुरुपार्थः स्यादित्याशङ्क च नेत्याह—स प्रसिद्धोदधिकारी यो यः कश्चनाधीतवेदान्तवाक्यो हृ प्रसिद्धं वै स्मर्यमाणं तसर्वाधारभूतं विज्ञानात्मस्वरूपं हृष्ट्वा-

दिगुणकं शरीरे वर्तमानमच्छायां छायाडविविच्या समाणा तथा वर्जितमच्छायामशरीरं लोहित्यादिगुणकं शरीमात्रग्रन्थिमलोहितं लौहित्यं तु रागस्तद्रहाचिना

दिगुणकं शरीरे वर्तमानमच्छायां छायाडविविच्या समाणा तथा वर्जितमच्छायामशरीरं लोहित्यादिगुणकं शरीमात्रग्रन्थिमलोहितं लौहित्यं तु रागस्तद्रहाचिना

लोहितरागादिरहितं तत्कारणमन्तःकरणं लक्ष्यते । तेनाऽऽत्माऽकारणोऽनन्तः एवं सयोगिराहित्यादिच्छुभं स्वयम्प्रकाशमानानन्दात्मस्वरूपमक्षरं विनाशरहितं

लोहितरागादिरहितं तत्कारणमन्तःकरणं लक्ष्यते । तेनाऽऽत्माऽकारणोऽनन्तः एवं सयोगिराहित्यादिच्छुभं स्वयम्प्रकाशमानानन्दात्मस्वरूपमक्षरं विनाशरहितं

व्यासिमद्वा वेदयते वेत्ति । योडच्छायादिगुणकं वेत्ति स वेत्तीत्यक्रियाप्रायः ॥ इदानीमच्छायादिविज्ञानः पुरुपार्थमाह—यदिदिविज्ञानः पुरुषार्थमाह—यस्तु यः पुनरच्छायादिविज्ञानी सोऽस्य हे प्रियदर्शन

व्यासिमद्वा वेदयते वेत्ति । योडच्छायादिगुणकं वेत्ति स वेत्तीत्यक्रियाप्रायः ॥ इदानीमच्छायादिविज्ञानः पुरुपार्थमाह—यदिदिविज्ञानः पुरुषार्थमाह—यस्तु यः पुनरच्छायादिविज्ञानी सोऽस्य हे प्रियदर्शन

गार्ह्य स उक्तोदछायादिरुपज्ञानी सर्वज्ञः सर्वमस्मीति जानातीति सर्वज्ञः सर्वो भवति वर्तमानेऽशरीरेऽसर्वस्य वर्तमानोऽपि वस्तुतः सर्वरूपो भवति ।

गार्ह्य स उक्तोदछायादिरुपज्ञानी सर्वज्ञः सर्वमस्मीति जानातीति सर्वज्ञः सर्वो भवति वर्तमानेऽशरीरेऽसर्वस्य वर्तमानोऽपि वस्तुतः सर्वरूपो भवति ।

तत्साम्येनार्थ सर्वात्माच्छायादिरुपविज्ञानपुरुपार्थप्राप्तावेप श्लोकः [मन्त्रः] ॥ १० ॥ विज्ञानात्मा व्याख्येयातम् । यद्यप्येष विज्ञानात्मा तथाडपि विज्ञानस्यान्तःकर-

तत्साम्येनार्थ सर्वात्माच्छायादिरुपविज्ञानपुरुपार्थप्राप्तावेप श्लोकः [मन्त्रः] ॥ १० ॥ विज्ञानात्मा व्याख्येयातम् । यद्यप्येष विज्ञानात्मा तथाडपि विज्ञानस्यान्तःकर-

• "इति श्रेषः" इति पदद्वयस्थाने स्पष्टार्थे पदसपेक्षितं कचिद्दृश्यते "परमविक्षर प्रातपयते" इति पदचतुष्टयं छुदितम् ।

णस्य वैशिष्ठ्यं पृथग्ज्ञीकृत्य तस्यापि तस्मिन्प्रतिष्ठोच्यत इत्यविरोधः। परमात्मैवान्तःकरणविशिष्टः सह देवैःश सर्वैर्निंकिलेः: करणेर्गवादिभिर्भिद्यते इव शब्दाभिधेयैरपि सार्कं प्राणा: प्राणवृत्तिभेदाः पञ्च भूतानि पृथिव्यादीनि पञ्च महाभूतानि स्थूलानि सूक्ष्माणि स्थावरजङ्गमानि च सम्प्रतिष्ठान्ति सम्प्रतिष्ठन्ते। यत्र यस्मिन्पर आत्मनि विज्ञानात्मा-

मिन्हे डिम्बायाहिरूपे तनुसर्वाधिष्ठानतयाऽऽत्मतत्त्वमक्षरम्। वेदयन्ते यस्मु सोम्य तं मर्च्छो व्याख्या-तम्। सर्वमेव निखिलमेवाडऽत्मतया डडविशेषं सन्नातत्प्रवेशं कृतवान्करोतीत्यर्थः। [इति मत्रसमाप्त्यर्थे:] ॥ ११ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिब्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्द्यतीन्द्रविराचितायामाथर्वणमश्रोपनिषदीपिकायां चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

अथ पञ्चमः प्रश्नः।

अक्षरविद्याजात्परपुरुषार्थप्राप्तिसुक्ता तत्प्रसङ्गेनोङ्कारस्याङ्क्षररूपत्वादोमित्येतदक्षर-मिदं सर्वमित्यादिना ब्रह्मसमन्वनेनोकत्वाच्च तद्विज्ञानात्परः पुरुषार्थः स्यात्व वेतिसंदेहात्प्रश्नोऽथाने प्रकारान्तरेण भवतीत्येतदर्थमयं प्रश्न आरम्यते—अथ गार्ग्यप्रश्नान्तरं हैनं शौद्यः: सत्याकामः परच्च व्याख्यातम्। स आङ्कारब्रह्मणो डक्षरशब्दाभिधेयत्वाभिज्ञो यो यः कश्चन त्रैवर्णिको ह वै प्रसिद्ध: स्मर्येमाणोऽधिकारिगुणैः, [तदुक्तमिच] भगवन्हे भगवान्मनुष्येषु मनुजेषु मध्ये

प्रायणान्ते मरणपर्यन्तमोङ्कारं प्रणवमभिध्यायीताभिध्यायेत्सर्वतो ध्यानं कुर्यात्कतम-मेषु तेषु परापरविद्याफलमूतेपु कं वाऽवै परमपरमुभयं चे(ऽ)त्यर्थः। स ओंकारामिध्याता तेनोङ्कारध्यानन लोकं विद्याफलं जयति प्रामोतीत्यनेन प्रकारण तस्मै शौड्याय स

होवाच व्याख्यातम् ॥ १ ॥

एतद्वा एतदेव सत्याकाम परं चापरं च [ब्रह्म] परं निरतिशयमपर-मुग्वेदादिरूपं चकारो यदस्ति तञ्चास्ति च तद्पयेतदेवेल्याहुः। ब्रह्माडष्टच्यमेत-च्छन्दार्थमाह—यत्ससिद्धः सविंदेपू, ओंकारः प्रणवस्तस्मात्परमपरं च ब्रह्मोङ्कार-

स्ततो विद्वानोङ्कारवस्यासिंज्ञानवते नैव सर्ववेदे प्रसिद्धेनोक्तेनोङ्कारणैव न त्वन्येनाडS-यतनेनाडध्ययणैकतरं स्वाधिप्रेतं परमपरं वा ब्रह्म परापरयोर्ब्रह्मणोर्मध्ये डन्वेति

शास्त्रोपदिष्टेन मार्गेणोपास्य परं श्राद्धच्छति ॥ २ ॥

इदानीं मात्राभेदज्ञानाद्दशेफलान्याह—सोऽभिध्याता यदि पक्षान्तर एकमात्र-मेकस्मात्राकालमकारात्र वाडिभध्यायीत व्याख्यातं सु एकमात्राभिध्याता तेनैवैक-मात्राध्यानैनैव न त्वन्येन संचेदित एकमात्राव्याति सम्यग्बोधितस्तूर्णमेव न

तु विलम्बेन जगल्यां स्थावरजङ्गमलव्यतिमत्यां भूमौ तादात्म्येन तदभिष्ठातृत्वेन वाड्भिसंपद्यते सर्वतः संपन्नो भवति । तं पृथिवीसंपन्नमुचः पादवद्धा मत्रा ऋग्वेदाद्या मनुष्यलोकं मनुजारिफलं सर्वगुणसंपन्नं सार्वभौमानन्दमित्यर्थः । उपनयन्ते सत्कृत्य समीपतः प्राप्यन्ति । स ऋग्भिर्मनुष्यलोकं प्राप्तिसतत्र तस्मिन्न्मनुष्यलोके तपसा स्वधर्मे वर्त्तनादिना व्रतैर्जपण म्रोत्मना मैश्वर्य्यजनन श्रद्धया । वेदोक्त्या आत्मैक्यबुध्या संपन्नः संपन्नो महानिमन् महत्त्वं स्वात्माभिम्नं मानवमानन्दमित्यर्थः अनुभवघति साक्षात्करोति । एतदुक्तं भवति । ऋग्भिर्मनुष्यलोकं प्राप्तितोडपि तपआदिवर्जितो न तं लोकमनुभवति राजचिह्नि: स्विग्यो राजश्रियं प्राप्तः पान्थ इव पुण्यहीनो न राजश्रिय मनुभवतीति ॥ ३ ॥

अथैकमात्राव्यतिरिक्तेन यदि केनाचिद्धैवयोगेन त्रिमात्रेण द्विमात्रकालेनाकारोकारम्यां वा मनसि संपाद्यतेह्नःकरणे संपन्नो भवति, अभिष्यायेदित्यर्थः । स मनसि संपन्नोऽन्तरिक्षमन्तरिक्षाधारं यजुर्भिरहिंसकैचन्द्रयजुर्वेदशाखद्वयाचर्यैरुन्नीयत ऊर्ध्वं प्राप्यते सोमलोकं सोमस्य प्रियदर्शनस्य लोकं प्रियदर्शनेन मनुष्यानानन्दाद्म्यधिकानन्दं पित्रादिकारामिल्यर्थः । स यजुर्भिः सोमलोकं प्राप्तितो ब्रह्मज्ञानहीनः सोमलोके व्यासुयात शरीरेऽविभूतिं परमैश्वर्यमनुभूय साक्षात्कृत्य दुर्मेध्चीव महाराज(ज्ञ?)प्रसादे पुनरावर्तते पूर्वमपि तस्मात्प्रच्युतस्तमारूढो भूः स्वर्गोऽकरादियोर्नि ब्राह्मणादियोनि वा स्वकर्मानुसारेणाडSचचछति ॥ ८ ॥

यः पुनर्यस्तु प्रसिद्धः पूर्वैःषोडश्योःडभिध्यात्तं बुद्धिद्देशारममानन्दात्मानं त्रिमात्रेणाकारोकारमकाररूपेण— ॐ अवतीत्योमित्यनेन प्रकारेण त्रिमात्रः । एतेनैवोक्तेन त्रिमात्रैणव परमपुरुषाभिधानेनामिलेनाडडल्मचनेनाक्षरेण वर्णात्मकेनविनाशिना व्यासिमता वा परमविद्यात्कार्येतत्संस्कोरैस्यो अतिरिक्तं पुरुपं परिपूर्णमिध्यायाति ध्यायीततम् । साधिमध्यतो तेजोसि तेजोमण्डले सूर्ये शोभनाया गतेः कर्त्ति संपन्नः सम्यक्प्राप्तः ॥ इहानीं सूर्यं प्राप्यस्य पापविनिर्मोक्षे दृष्टान्तमाह—यथा हि सूर्यं प्राप्यस्य पापविनिर्मोक्षे दृष्टान्तमाह—यथा पादोदर उदरमेव पादा यस्य स पादोदरः सर्प इत्यर्थः । त्वचा जीर्णेन कषुकेन विनिर्मुच्यते विशेषेण नि:शेषेण मुक्तो भवति । एवमनैव प्रकारेण हि प्रसिद्धो वै स्मयमाणः स सूर्यं प्राप्तः पाप्पना पापाविनिर्मौतेन पुण्येन पापेन च विनिर्मुक्तो विशेषेण नि:शेषणासंबद्धः स पापरहितः सामभिर्गीतिप्रधानैरन्त्रैः सामवेदाभिधानैरुच्चैर्यते सूर्योदयैः प्राप्यते ब्रह्मलोकं कार्यस्य ब्रह्मणो निवाससूतं देशम् । स ब्रह्मलोकं प्राप्य एतस्माद्ब्रह्मलोकस्थानादिर्निगर्मद्विजीवनाज्जीवानां कार्यकरणात्मनां घनोडकिलो जीवनवत् सर्वकार्यकरणादिकारणमित्यर्थः । तस्मात्प्रात्स्थावरजङ्गमेभ्य उत्कृष्टात्परमुक्तेष्टमुक्तृष्टाज्जीवनात्पुरुषयं सर्वशरीरे शयानं

पुरुषं परिपूर्णमीक्षते साक्षात्करोति । एवमुक्तं भवति, ब्रह्मलोक उत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारो विदेहकैवल्यं प्राप्नोतीति । तत्स्मृत्यनुक्केर्डय एतौ वाक्यमणौ श्लोकौ मत्नौ भवतः स्पष्टम् ॥ ९ ॥

तिस्न्विसंल्ययाका मात्रा मीयन्तेऽध्यात्ममधिभूतमधिदैवं च याभिस्ता आकारोकाराग्निमात्राभिग्ना मृत्युमन्थो ब्रह्माडिमन्थनट्ठा भ्रमनवतः भ्रमुक्ता एता एव प्रक्षालनमन्त्रेण स्वातन्र्येण ध्यानाय प्रकर्षणावगता अन्योन्यसक्ता: परस्परसंबद्धा: अन्योन्यसक्तत्वमाह—अनविप्रयुक्ता विशेषेण प्रयुक्ता एकस्मिन्नर्थे ध्यानकाले संबद्ध विप्रयुक्ता: [ न विप्रयुक्ता अविप्रयुक्ता नाविप्रयुक्ता अनविप्रयुक्ता: । विप्रयुक्ता एवेत्यर्थ: ।] क्रियासु कर्मराशासु । क्रिया आह—बाध्याबाधकान्तरमध्यमासु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिपुरुषविषयासु । अथवा यागादिक्रिया बाध्या: प्राणायामाद्या आध्यान्तरा मानसजपाद्या मध्यमास्तासु वाध्याबाधकान्तरमध्यमासु । सम्यक्प्रयुक्तास्त्वहं ब्रह्मास्म्येता अपि ब्रह्मणोडभिन्ना इति सम्यगगत्या प्रकर्षण कृतासु न कम्पते न चलति झो ब्रह्मवित् ॥ ६ ॥

ऋषिभिः पादवेदैर्मनुजलोकं रजुभिरभिविभक्तमितैलकम्बुश्रान्तरिक्षाधारं* सोमलोकं सामभिर्गीतप्रधानैर्मैत्रेयर्चयत्कवयो वेदयन्ते यत्प्रसिद्धं कविः क्रान्तदर्शिनो ब्रह्मज्ञानिनोडवगच्छन्ति तस्यान्तं ब्रह्मलोकाश्रुमन्वेति तत्रिप्प विपि संबध्यते । किं बहुना तं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मानं कारणैवाड्डयतनेनान्वेति विद्वान्, स्पष्टम् । तच्च्छब्दार्थमाह —यत्प्रसिद्धं वेदान्तेषु, तत्स्वमसील्यादिनोक्तं ज्ञानं रागादिदोषपरहितमजरं शारीरवर्युपकरणं तथा रहितममृतं मरणादिदोषरहितमयं द्वितीयाभावाद्वैतवर्जितं परं चोत्कृष्टम् । चकारात्प्रकृष्टं ऋग्यजुःसामप्राव्यमपरमपि [ इति वाक्यसामौ । ] ॥ ७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्दतनयेन श्रीविद्यारण्यमुनिवरेणोक्तप्रश्नोपनिषद्दीपिकायां पश्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥

अथ षष्ठः प्रश्नः ।

ओंकारेणावाप्यं परं ब्रह्मसयुक्तं न तत्त्वसरूपं निधोरितं तन्निश्रेणार्थमयं प्रश्न आरभ्यते—अथ शौद्र्यप्रक्षालनतरं हैनं सुकेशा च भारद्वाजः पप्रच्छ भगवान्, व्यासलुतम् । हिरण्यनाभः कौसल्यः कोसलायां भवो राजपुत्रः क्षत्रियः कस्यचि-

• एतदग्रे 'स:' इति पदमधिकं क्वचिन्मूले तच्च भाष्यदीपिकयोर्गृहीतम् ।

द्राजस्तनयो मां भारद्वाजमुपेत्य समीपमागतं विधिवदेनं(तं)* वक्ष्यमाणं प्रश्नं प्रष्टुं व्यार्थमपृच्छतापृच्छललष्वान्। पोङशकलं पोङशसंल्यकाकाशन्द्रस्येव कला उपचयापचयहेतुभूता यस्य स पोङशकलस्तं भारद्वाज हे भारद्वाज पुरुषं परिपूर्ण वेत्थ जानोषि, तं हिरण्यनाभे मां पृच्छन्तमहं भारद्वाज: कुमारं राजकुमारमन्रुब्रुवान्। नाहं तम् वेद, इमं पोङशकलं त्वं पृष्ट पुरुषमहं भारद्वाजो न जानामि ॥

स्वाज्ञानेऽन्यथाडनुपपत्तिमाह—यदि प्क्षान्तरे, अहिमिंं व्यास्यातम्। अवेदिषं ज्ञातवानस्मि कथं केन हेतुना ते तुयं राजकुमाराय शिष्याय नाख्रं न कथयिष्यामि तस्माच्च ज्ञानाम्येवेत्यर्थे। इत्थनेन प्रकरण ॥मैवं शड्किष्ठा अयमृतं वदतीत्येवमाह—समूलो वै+ सह मृलेण शुभकरमवियादिना वतमानः समूल एवपोडनृतवादी परिगुष्यति सर्वतः शोषं गच्छति, इह पत्र वा सुफलशेन शून्यः स्थावरजरन्मेमूतेऽव्का-यमनोभिस्तिरसृकृतविवृद्ध:स:हदयमानसर्वदेहेन्द्रियं भ्रमतीत्यर्थे। कः, यः प्रसिद्धोडनृतवागनृतमयाद्यार्थवचनमभिवदति सर्वतो भूतेः। यस्मादेव तस्मातो नाहं तं योग्या भवार्यनृतमयथाभात्यर्थं नत्कुं माणिवत्। अयमर्थः—यो ह्यनृतवदनं दोषं न जानाति स तु वदतु नामानृतमहं तु तद्भिझः कथमनृतं वदामि। एवं मद्दाक्यं श्रुत्वा स राजपुत्रोऽयमपि या(मा)हश इति मत्समीपागमनेन रजितस्तुष्टर्णी साध्वसाधु वेति मां प्रतिवचनमदत्वैव रथमारुह्य स्वनगरं प्रव्राज प्रकर्षण रधिं जगाम। अनयाडSदर्रायिकयेतदर्शिनंत महद्धीनां राज्ञां तपः-श्रद्धादियुक्तानां मुनिनां च ब्रह्मविद्या दुर्लेभा किमुतान्येषामिति। तं पोङशकलं पुरुपं हिरण्यनाभेन मां प्रति पृष्ट त्वां प्रति पिप्पलादं पृच्छछामि क कुतः प्रदेशेऽसौ तस्मै भारद्वाज पृच्छते स होवाच व्यास्यातम्। इहैवास्मिच्चेव स्थाने न त्वन्यत्र ॥

सामान्यत उक्तं विशोषत आह—अन्तःशरीरे शरीरस्य मध्ये हृदयपुङड-रोक इत्यर्थे। सोम्य हे प्रियदर्शन स हिरण्यनाभेन भवन्तं परिप्रष्टः पुरुषः पोङशाकलः पुरुपो यस्मिन्हृदयपुङडरीकस्थे पुरुष पतत वक्ष्यमाणः पोङश पोङशस्याकाः कला कं ब्रह्म लीगते तिरसिक्यते यामिस्ताः। कला: प्रभवन्ति प्रकर्षण भवन्ति, यत उत्पद्य यस्मिन्नवतन्ते लीयन्ते चेत्यर्थे। इत्थनेन प्रकरण ॥ २ ॥

सक्षेपणोक्त्वा विस्तरेणाह —स हृदयपुङडरीकस्थः पोङशकलः पुरुष ईक्षांचक्रे चिन्तनं कृतवान्। तत्चिन्तितमर्थमाह—कस्मिञ्च* विचारे केन नाम तत्त्वेन क्रियावताS-हमश्रद्दासीโน द्द्वितीयः: क्रियाकारकफलस्गुञ्ज्ञः: स्वयम्प्रकाशाश्चान आनन्दात्मोत्त्कान्त

• क्चिन्मूले "एनम्" इति पाठो वर्तते। + क्चिन्मूले "ह वै" इति पाठः। * भाष्यकृता नुशादरहितः पाठ एवं स्वीकृतः।

उक्कान्तेनोध्वं गतेन यथाश्रुतं वा कस्मिहुत्स्क्रामति सति, उत्क्रान्तौ भविष्यांस्यूध्वं गतः स्याम् । कस्मिन्न्वा कासिंस्तच्चान्तरे वाराङ्ग्र: क्रियान्तरनिदेशार्थ: । प्रतिष्ठितेऽवस्थ्यते । प्रतिष्ठास्यामि, अवस्थास्य इत्यनेन प्रकारेण विचिन्त्य प्राणस्य क्रियया ड्त्मनि क्रियामवलोक्य च ॥ ३ ॥

सोडन्यक्रियया ड्त्मनि क्रियाकारी पोड़शकलः पुरुषः प्राणमथिदैविकं सर्वप्राणिमूतभूतमसृजतोपादितवान् ॥ तावता च संसारयात्राया निर्वाहमपश्यन् श्रद्धाचामप्यनन्या: पञ्चदश कलाः ससर्जेत्याह— प्राणादुक्तद्विरण्यगर्भोऽतिसूक्ष्मात्सर्वे कारणाद्द्रव्यणः प्रथमजाच्छ्रेष्ठोऽमास्तिक्यबुद्धिमसृजतेऽनुवर्तते इदानीं शेषाण्यपि गणयति— रवं वायुर्योऽन्तिराप: पृथिवी, स्थूलानि पञ्च महाभूतानि । इन्द्रियं मनः, भौतिकं ज्ञानकर्मस्लयं चक्षुरादिकं वागादिकं च दशकामिन्द्रियं मनोऽन्तःकरणमन्त्रं प्रसिद्धं त्रीहीयादिकमदनीयमद्याद्वाद्रीयं शरीरेऽन्द्रियासामध्यं तपः शरीरशोषणादिरूपं मन्त्रा ऋग्यजुःसामाथर्वाङिरसः कर्म ज्योतिष्टोमादिरूपं लोकाः कमफलभूताः सोमलोकाद्यालोकेषु चोचकषु चाश्वादानयेऽपि नाम [ च ] देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादि नामधेयम् ॥ ४ ॥

इदानीं पुरुपस्यास्य निमित्तमात्रत्वं न तूपादानत्वमिति मां शाङ्कां वारयितुं दृष्टान्तेन पोड़शकलानां पुरुष उपसंहारमाह — स दृष्टान्तः, यथा दृष्टान्त इमा: प्रत्यक्षा नद्यो गङ्गाद्या: सरितः स्यान्दमानाश्चलन्यः समुद्रायणाः समुद्रे गमनं यासां ताः समुद्रास्तगमनं स्वयमाह—भिद्येते ता (इत्यतस्ता)सां नदीनां नामरूपे गढेत्यादिकं नाम शुभ्रमधुरनीलत्वादिकं रूपं नाम च रूपं च नामरूपे । नामरूपे विनिदानन्तरं समुद्र: शब्दानुकरणमिति, अनुकरणार्थ: एवमननेन प्रकारेण प्रोच्यते प्रकर्षेण कथ्यते । एवमनननेन प्रकारेणास्य घोडशकलस्य पुरुषस्य परिदृश्यते; सर्वतः सर्वसाक्षिण इमा: प्राणाद्या नामान्ताः पोड़श कलाः व्याख्यायातम् पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते चाड्डसां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते । समुद्रस्थले पुरुषेति तासामितिस्थले चाड्डसामिति पाठतो विशेषः । ततः समुद्रनद्योर्वाक्यवत्पुरुषकलानां व्याख्येयम् । नदीनां सर्वे: प्राणिभि: प्रत्यक्षीकर्तुमक्यत्वात्तासामिति निर्देशः । कलानां च प्रतीप्रतिप्रत्यक्षत्ववादासामिति । चकारः कैमुतन्यायार्थ: । नदीनामसमुद्रजानामपि समुद्रे लयो दृष्टः किमुत पुरुषजनानां कलानां पुरुषे लय इति । न चानेन निर्देशेन पुरुषस्यानुपादानत्वं, लयमानत्वस्य निर्देशात् । विवक्षितानां परित्यागेनान्यत्र निर्देशात् । अथवा सर्वचातिमसझान्त् ॥

• 'भविष्यामि' इत्येतद् इतिशब्दोऽधिक: काचिन्मले ।

मृतोऽविद्यातत्कार्यतत्संस्कारमरणहेतुशून्यो भवति स्पष्टम्। तत्सिम्प्रडशकलाधरेSकले पुरुप एष श्लोको [ व्याख्यातम् ] ॥ ९ ॥

अरा इव रथनाभौ व्याख्यातं, कला यस्मिन्नप्रतिष्ठिता: स्पष्टम् । तं कलाधारं नेकं वेदरीयं साकारत्कारीयं पुरुषं परिपूर्ण वेदयथां हे शिष्या मृत्यो नादवगच्छ-तान्त्रे यूयं महेंद्रा: स्वशिष्येम्यो वेदयत ब्रह्मविद्यासंप्रदायं प्रवर्तयतेत्यर्थ: । ब्रह्मवित्संप्रदायप्रवर्तनेSस्माकं संसारो भविष्यतीति भीतिं मा कुरुत भवतामयं मया वरो दत्त इत्याह—मा वो मृत्युः परिप्यथा वो युष्मान्ब्रह्मविद्यासंप्रदायप्रवर्तकान्मृत्युरिवपरित-ज्ञानरूपो मा परिव्यथा मा परिथयतयतु । अथवा वेदयथ(था) जानीथ ॥ तज्ज्ञाने लाभमा:—वो ब्रह्मज्ञानिनो मृत्युम्भा परिप्यथा: ॥ इदानीं श्रुति:ाह—इत्यनेन प्रक-रण ॥ ६ ॥

तान्भारद्वाजस्त्वकगमर्ग्यश्वलायनवैदभिकात्यायनान्हि किलोवाचोक्तवानेतावद्वेद्यंवेद वेद्यां साकारत्कारीयं पुरुषं परिपूर्ण वेदयथां हे शिष्या मृत्यो नादवगच्छ-तान्त्रे यूयं महेंद्रा: स्वशिष्येम्यो वेदयत ब्रह्मविद्यासंप्रदायं प्रवर्तयतेत्यर्थ: । ब्रह्मवित्संप्रदायप्रवर्तनेSस्माकं संसारो भविष्यतीति भीतिं मा कुरुत भवतामयं मया वरो दत्त इत्याह—मा वो मृत्युः परिप्यथा वो युष्मान्ब्रह्मविद्यासंप्रदायप्रवर्तकान्मृत्युरिवपरित-ज्ञानरूपो मा परिव्यथा मा परिथयतयतु । अथवा वेदयथ(था) जानीथ ॥ तज्ज्ञाने लाभमा:—वो ब्रह्मज्ञानिनो मृत्युम्भा परिप्यथा: ॥ इदानीं श्रुति:ाह—इत्यनेन प्रक-रण ॥ ६ ॥

तार्भारद्वाजस्यत्वकगमर्ग्यश्वलायनवैदभिकात्यायनान्हि किलोवाचोक्तवानेतावद्वेद्यंवेद वेद्यां जानामि ॥ एतत्परं ब्रह्म व्यास्यातं वेदुं जानामि ॥ एवंशोद्देश्यवश्वयं-स्वय-माह—नात्र: परमस्ति, अतोस्मादुक्तद्रह्मज्ञानात्पराधिकं मम वाड्म्यस्य वा नास्ति [ इति श्लोकसमातौ ] ॥ ७ ॥

एवं विप्पलादेनोक्के सति ते विप्पलादशिष्या भारद्वाजादयस्तं स्वगुरुं विप्पलाद-मर्चयन्तो मनोवाक्कर्यैचोतिं पूजयन्त इदमुक्तवन्त इत्याह—तंवं विप्पलाद(दो)हि निश्चितं नोडस्माकं भारद्वाजादीनां पिता जनकः । पितृत्व उपपत्तिमाह—यः प्रसिद्धो गुरुरस्माकं भारद्वाजादीनाम्विद्याया आवरणविक्षेपशक्ते: सर्वोऽर्थमूलायाः परं पारमगाधजलाया: सिन्धोरिव परतीरमविद्यालेशरून्यमानन्दात्मानमित्यर्थ: । तार-योसि दर्शयासि ॥ इत्यनेन प्रकरणे नमो नमस्कार: परमाशिष्य उत्कृष्टस्याद्तो-निद्रियब्रह्मविद्यासंप्रदायकृत्स्मयो ब्रह्मादिभ्यः नमः परमर्षिभ्यो व्याख्यातं । वाक्याश्यास उपनिषत्परिसमाप्त्यर्थे: ॥ ८ ॥

इति प्रश्नोपनिषदि पष्टः प्रश्नः ॥ ६ ॥

इति श्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषदीपिका समाप्ता ॥

• भाष्ये 'वेद यथा' इति पृथक्पदे ।