1. Prashna Upanishad Sankara Bhashya Tika of Anandgiri Hari Narayan Apte Anand Ashram 1911 8

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावाली:

ग्रन्थाङ्क: ८

प्रश्नोपनिषत्

आनन्दगीरिविरचितटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।

तथा

शंकरानन्दविरचिता प्रश्नोपनिषदीपिका च ।

एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितै: संशोधितम् ।

तच्च

हरि नारायण आपटे

इत्यनेन

पुण्याख्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा

प्रकाशितम् ।

तृतीयेयमअङ्कनावृत्ति: ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८३३

विकस्ताब्दो: १९११ ।

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावालीः ।

ग्रन्थाड्कः ८

प्रश्नोपनिषत्

आनन्दगिरिविराचितटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत । ।

तथा

शंकरानन्दविराचिता प्रश्नोपनिषद्दीपिका च ।

एतत्पुस्तकद्यमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

तथा

हरी नारायण आपटे

इत्यनेन

पुण्याख्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आधुनिकौ मुद्रणविधिना

मुद्रितम् ।

तृतीयेयमड्कनात्प्राप्तिः ।

शालिवाहनशकाब्दाः १८३३

विसताब्दा १९११

( अस्य सर्वेडधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृता )

मूल्यमेको रूपकः ।

अथास्या: प्रश्नोपनिषदो मन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणी।

मन्त्रप्रतीकानि

अ. अत्रैष देव: स्वप्रे ... ... ... ४ ८ ३६

तस्मै स होवाच... ... ... ... ७ ९ ८

अथ कबन्धी कात्यायन:... ... ... ३ ९ ३

" " " ... ... ... २ २ ९४

अथ यदिदं त्रिमात्रेण ... ... ... ७ ४ ४९

" " " ... ... ... २ ८ ३२

अथ हैनं कौसल्य: ... ... ... ९ २ २९

" " " ... ... ... २ ६ ४६

अथ हैनं भार्गव: ... ... ... ९ २ ९८

तान्वरिष्ठ: प्राण: ... ... ... ३ २ ९६

अथ हैनं सुकेशा ... ... ... ९ ६ ४८

तान्ह स ऋषि: ... ... ... २ ९ ३

अथ हैनं सौर्यायणी ... ... ... ९ ८ २९

तान्होवाचैतावत् ... ... ... ० ६ ०८

अथाऽऽड्दिव्य उदयन ... ... ... ६ ९ ५

तिस्रो मात्रा मृत्युमत्य: ... ... ... ६ ४ ४२

अथैकयोनि उदन:... ... ... ७ ३ २५

तेजो ह वा उदान:... ... ... ९ ३ २०

अथोतरे᳕ तपसा ... ... ... १० ९ ८

ते तमचैन्त:... ... ... ८ ६ ०४

अत्रं वै प्रजापति: ... ... ... ९४ ९ १२

तेषामसौ विरज:... ... ... ९६ ९ ९२

अरा इव रथनाभौ ... ... ... ६ २ १७

देवानामसि वर्हितम:... ... ... ८ २ ९८

" " " ... ... ... ६ ६ ०४

इ.

अहोरात्रो वै प्रजा- ... ... ... १३ ९ ११

प.

आत्मन एष प्राण: ... ... ... ३ ३ २२

पॄथपादं पितरम्... ... ... ९९ ९ ९०

आदित्यो ह वै प्राण: ... ... ... ५ ९ ५

परमेवाक्षरम् ... ... ... ९० ८ ८४

आदित्यो ह वै बाह्य:... ... ... ८ ३ २५

पॄथिवी च पॄथिवी- ... ... ... ८ २ ७२

इ. इन्द्रस्त्वं प्राण-तेजसा ... ... ... ९ २ १५

प्रजापतिरिश्व-रासि ... ... ... ० २ ९०

उ. उत्पत्तिमायातिमू... ... ... १२ ३ २९

प्राणस्येदं वशे ... ... ... ९३ २ २०

ऋ. ऋग्भिरेतं यजुर्भि: ... ... ... ७ ५ ५३

प्राणामय एवैतस्मिन् ... ... ... ३ २ ३३

ए. एतद् वै सत्यकाम ... ... ... २ ५ ४८

भगवन्त्रेतस्मिन्पुरुषे ... ... ... ९ ८ ३०

एष हि द्रष्टा ऋष्य ... ... ... ९ ८ २४

भगवान्निर्हरण्यनाभ:... ... ... ९ ६ ४८

एषोऽडिमिस्तपति ... ... ... ५ २ १७

मामो ह वै प्रजापति:... ... ... ९३ ९ ९९

त. तद्ये ह वै तत् ... ... ... ९५ ९ १३

य एवं विद्वान्प्राणम् ... ... ... ९९ ३ २८

यचित्तस्तैनैष प्राणम् ... ... ... ९० ३ ७०

मन्त्रप्रतीकानि

यथा सन्नाडेन्न ... ... ... ७ ३ २७

यदा त्वमभिवर्षोसि ... ... १० २ १९

यदुच्छ्वासिनि श्वासिनि ... ... ७ १ ३७

य: पुनरेतं त्रिमात्रेण ... ... ५ ५ ५०

चा ते तनूवौचि... ... ... १२ २ २०

विज्ञानात्मा सह ... ... ... ११ १ १४

विश्वरूपं हिरण्मय् ... ... ८ ९ ६

तत्त्वं प्राणैक- ... ... ११ २ १९

स ईक्षांचक्रे ... ... ... ३ ६ ६३

स एष वैश्वानर:... ... ७ ९ ६

मन्त्रप्रतीकानि

स प्राणमसृजत ... ... ... ७ ६ ०७

स यथेमा नद्य: ... ... ५ ६ ०२

स यदा तेजसा ... ... ... ५ ८ १९

स यदा सोम्य ... ... ... ६ २ १२

स ययेकमात्रं ... ... ... ३ ४ ७८

स यो ह वै तत्... ... ... ९ ४ ७६

संवत्सरो वै प्रजापति: ... ... ८ ९ ०

सुकेशा च भारद्वाज: ... ... ९ ९ ९

सोडभिमानादूर्ध्वं ... ... ७ २ ९६

हृदि ह्येष आत्मा... ... ... ५ ३ ९८

इतीयं मन्त्रवर्णानुक्रमणी ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

प्रश्नोपनिषत्

आनन्दगिरिविरचितटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा: । भद्रं पश्येमाक्ष-

भिर्यजत्रा: । सथिरैरङ्गैस्तुष्टुवां-

सस्तनूभि: । व्यशेम देवहितं यदायुः ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

ॐ सुकेसा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्य-

कामः सौर्यायणी च गार्ग्य: कौसल्यकश्व-

लायनो भार्गवो वैदर्भि: कबन्धी कात्या-

यनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मानिष्ठा: परं ब्रह्मान्वे-

षमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतिति ते ह सामि-

त्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्ना: ॥ १ ॥

मन्त्रोक्तस्यार्थस्य विवरणानुवादीदं ब्रह्मणमारभ्यते । ऋषिप्रश्नप्रति-

वचनानुसारिका तु विद्यास्तुतया एवं संवत्सरब्रह्मचार्यसंवासादियुक्तैस्त-

पोयुक्तैर्ग्रहाै्यै पिप्पलादादिवत्सर्वज्ञकल्पैराचार्यैवैकव्र्य च । न सा येन

केनचिदिति विद्यां स्तौतीति । ब्रह्मचार्यादिसाधनसूचनाच्च तत्कर्तव्यता

स्यात् । सुकेशा च नामतः । भारद्वाजस्यापत्यं भारद्वाजः । शैब्यश्र-

शिवेरपत्यं शैब्यः सत्य कामो नामतः । सौर्यायणी सूर्यस्यापत्यं सौर्य-

स्तस्यापत्यं सौर्यायणिरिहान्द्र: सौर्यायणिरिति । गार्ग्यो गर्गगोत्रोत्पन्नः ।

कौसल्यकश्व नाम्नेतोडश्वलस्यापत्यमाश्वलायनः । भार्गवो भृगोर्गोत्रोत्पन्नो

भार्गवः । वैदर्भिर्विदर्भदेशोद्भवो भार्गवः । मार्गवो भृगोर्गोत्रापत्यं

मार्गवः । वैदर्भिर्विदेहभवं । कबन्धी नामतः । कात्य(त?)स्प्यापत्यं

कबन्धी नामतः । कात्य(त?)स्प्यापत्यं

१ क. च: कौशल्य° । २ खत. स्थ° युक्ततपो° । ३ क. च. कौशल्य° । ४ ख. घ. ड. °मत आश्र° । ५ क. °दर्भ: प्रभ° । ६ ग. घ. ड. °मैव: । च. °मे प्रभ° ।

२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ ९ प्रकः ]

कात्यायनः । विद्यमानः प्रपितामहो यस्य सः । युयुप्रत्ययः, ते हेतु ब्रह्मपराः अपरं ब्रह्म परत्वेन गतास्तदनुष्ठाननिष्ठाश्र ब्रह्मानिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा:, किं तत् । यात्रित्यं विज्ञेयामिति तत्पाप्त्यर्थं यथाकामं यातिष्याम इत्येवं तद्वेषयां कुर्वन्तस्तद्रहाभ्यासमौषध हि है तत्सहं वद्यती- त्याचार्यमुपजग्मुः । कथं । ते ह समित्पाणयः समिन्द्धारगृहीतहस्ताः सन्तो भगवन्तं पूजावनंतं पिप्पलादमाचार्यमुपसन्ना उपजग्मुः ॥ १ ॥

धेसू ॥ १ ॥

१ क. ख. ग. प्र. ड. युश्रेधप्र० । २ क. घ. अथर्वणे । ३ क. घ. ह. च. ०त्युक्ता त० । * क. ०धनायाडडद ।

तान् ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान्पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥ १ ॥

तान्ह स किल ऋषिरुवाच भूयः पुनरपि यूयं पूर्वतपस्विन एव तपसेन्द्रियसंयमेन तथाडपीह विशेषतो ब्रह्मचर्येण श्रद्धया चाडस्तिक्यबुद्धघ्राडSदुरवन्तः संवत्सरं कालं संवत्स्यथ सम्यग्गुरुुशुश्रूषापराः सन्तो वत्स्यथ । ततः यथाकामं यो यस्या कामस्तमनतिक्रम्य यथाकामं यादृशये यस्य जिज्ञासा तादृशयान्प्रश्नान्पृच्छत । यदि तद्युष्म- त्पृष्टं विज्ञास्यामः । अनुद्धृततत्त्वप्रदर्शनार्थो यादृशदो नाज्ञानसंशयार्थः प्रश्नानिर्णयादभवसीहगे । स तं ह वो हः पृष्टं वेदधाम इति ॥ १ ॥

तथाडपीतस्यं तपसेऽत्यत: पूर्वमन्न्वयः । विशेषत इत्यस्य पूर्वत्राप्यन्वयः । निष्कृष्टमर्य- माह—यादृशय इति । अज्ञानाद्यर्थतत्त्वभावे हेतुमाह—प्रक्ष्यते इति । अत्रेतिशब्दोऽव्य- हार्यः । सर्वप्रश्नानां निर्णयादज्ञानाऽसंभवादित्यर्थः ॥ २ ॥

तथाडपीतस्यं तपसेऽत्यत: पूर्वमन्न्वयः । विशेषत इत्यस्य पूर्वत्राप्यन्वयः । निष्कृष्टमर्य- माह—यादृशय इति । अज्ञानाद्यर्थतत्त्वभावे हेतुमाह—प्रक्ष्यते इति । अत्रेतिशब्दोऽव्य- हार्यः । सर्वप्रश्नानां निर्णयादज्ञानाऽसंभवादित्यर्थः ॥ २ ॥

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगव- न्कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥

अथ संवत्सरादूद्धं कबन्धी कात्यायन उपेत्योपगम्य पप्रच्छ । पृष्ट- वान् । हे भगवन्कुतः कस्माद्ध वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त उत्पद्यन्ते । अपराविद्याकार्मणोः समुचितयोर्यकायं या गतिस्तदृक्तव्य- मिति तद्रथोंडयं प्रश्नः ॥ ३ ॥

परं ब्रह्मान्वेषमाणा इत्युपक्रान्ते ऽस्मिन्ब्रह्मप्रकरणे प्रजापतिकर्तृकप्रजाप्रसृष्टिविषयप्रश्नप्र- त्युक्त्योरसंगतिमाशङ्क्यच प्रश्नप्रत्युक्तिरूपाया: श्रुतेःस्तात्पर्यमाह—अपराविद्योति । तेषा- मसौ विरजो ब्रह्मलोक इति समुचितकार्यस्य ब्रह्मलोकस्याSतोत्पत्तिरिति तद्वतेदेवयानमार्गस्य नेदं ब्रह्माणत्वादित्यर्थ: । इदमुपलक्षणं केवलकर्मणा चेत्यांपि दृष्टव्यम् । केवलकर्मकार्य- स्यापि चन्द्रलोकस्य तद्वते: पितृयाणस्य च 'तेषामेवैष ब्रह्मलोकः' 'प्रजाकामां दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते' इति वक्ष्यमाणत्वादिति । यद्यपीदमपि परब्रह्माजिज्ञासावसरेऽसंगतमेव तथाडपि केवलकर्मकार्यात्समुचितकर्मकार्योंच विरक्तस्यैव तत्राधिकार इति ततो वैराग्यार्थमिदमुख्यते ।

परं ब्रह्मान्वेषमाणा इत्युपक्रान्ते ऽस्मिन्ब्रह्मप्रकरणे प्रजापतिकर्तृकप्रजाप्रसृष्टिविषयप्रश्नप्र- त्युक्त्योरसंगतिमाशङ्क्यच प्रश्नप्रत्युक्तिरूपाया: श्रुतेःस्तात्पर्यमाह—अपराविद्योति । तेषा- मसौ विरजो ब्रह्मलोक इति समुचितकार्यस्य ब्रह्मलोकस्याSतोत्पत्तिरिति तद्वतेदेवयानमार्गस्य नेदं ब्रह्माणत्वादित्यर्थ: । इदमुपलक्षणं केवलकर्मणा चेत्यांपि दृष्टव्यम् । केवलकर्मकार्य- स्यापि चन्द्रलोकस्य तद्वते: पितृयाणस्य च 'तेषामेवैष ब्रह्मलोकः' 'प्रजाकामां दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते' इति वक्ष्यमाणत्वादिति । यद्यपीदमपि परब्रह्माजिज्ञासावसरेऽसंगतमेव तथाडपि केवलकर्मकार्यात्समुचितकर्मकार्योंच विरक्तस्यैव तत्राधिकार इति ततो वैराग्यार्थमिदमुख्यते ।

यद्यापि मुक्तः सृष्टिः प्रतियते तथाडपि तदुक्तौ प्रयोजनाभावात्मृश्युक्तिन्यायेन परविद्याफलमेवात्रोच्यत इति भावः । प्रश्न इति प्रतिवचनं चेत्यपि दृश्यं ताम्यामेव तदूक्तेरिति ॥ ३ ॥

तस्मै स होवाच प्रजापतिः स प्रजापतिः स तपोऽतप्यत *स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजा: करिष्यत इति ॥४॥

तस्मा एवं पृष्टवते स होवाच । तदुपाकरणायैवह । प्रजाकामः प्रजा आत्मनः सिसृक्षुरेव प्रजापतिः सर्वात्मा सृष्टिगतस्रक्ष्यामित्येवं विज्ञानवान्यथोक्कारी तद्भावभावितः कल्पादौ निवृत्तो हिरण्यगर्भः सृष्ट्यमानानां प्रजानां स्थितावर्ज्जूमानां पतिः सक्षन्मान्तरभावितं ज्ञानश्रुतिप्रकाशितार्थविषयं तपोऽन्वालोचयदृतप्यत । अथ तु स एवं तपस्तप्वा श्रौतं ज्ञानम्नवालोच्य सृष्टिसाधनमूतं मिथुनमुत्पादयते मिथुनं द्वन्द्वमुत्पादितवान् । रयिं च सोममयं प्राणं चाग्रिमत्तारमेतावग्रीषोमावद्ग्रऋभूतौ मे मम बहुधाडनेकधा प्रजा: करिष्यत इत्येवं संचिन्त्याण्डोत्पत्तिक्रमेण सूर्याचन्द्रमसावकल्पयत् ॥ ४ ॥

तस्मै स होवाचेति प्रतिज्ञातं विशेषतो दर्शयति—तदुपाकरणायेति । आद्यस्य सृष्टित्यस्य प्रजाकामः सृष्टित्यन्वयः । यथोक्कारीति । ज्ञानकर्मसमुच्चयकारीर्यर्थः । तद्भावभावित इति । प्रजापतिरहं सर्वात्मेत्युपासनाकालीयप्रजापतिभावनायुक्त इत्यर्थः । पूर्वकल्पीयतद्भावभावित ऐतत्कल्पादौ हिरण्यगर्भात्मकृतः प्रजापतिः सम्पद्यात्मज्ञानकामः सस्तपो जन्मान्तरभावितं ज्ञानं श्रुतिप्रकाशितार्थविषयमतप्यत्नवालोचयच्चिन्तादिना ज्ञानमुत्पादितवानित्यन्वयः । तत् प्रथममादित्यचन्द्रोत्पादनेन तद्भावमपघ पश्चाच्चन्द्रादित्यसाम्यसवत्सरभावमापद्यैवमेव तद्वयवायानद्रयमासपक्षाहोरात्रभावमापघ तत्सत्साधन्रीह्याद्याच्चन्रमावं रेतोभांवं चाडपघ तेन रेतसा प्रजा: सूरेयमित्येवं निश्चित्य प्रथमं रयिप्राणशब्दितौचन्द्रसूर्याव्द्धन्द्रमुत्पादितवानित्याह—स एवं मति । रयिशब्देन धनेवाचिना भोज्यजातं लक्ष्यित्वा भोज्यस्य सोमकिरणामृतयुक्कत्वात्तद्वारा सोमो लक्ष्यत इत्याह—रयिं चेति । एवम् प्राणशब्देनापि ।

• अत्र भाष्यानुसारेण शंकरानन्दकृतदीपिकानुसारेण च "स तपस्तप्त्वा" इति पदत्रयमधिकं भाति ।

१ क. °चित्तादि° । २ क. च. °तसूर्यचन्द्र° ।

" अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् " ॥

इति स्मृतिरस्य प्राणसंवन्धादर्शिभोंकता लक्ष्यत इत्याह—प्राणं चैति । अश्रीषोमयो- ण्डान्तर्गतत्वेन षण्डोत्पत्त्यनन्तरमपत्तिरित्याश्रयेण Sह- अण्डोत्पत्तीति । उद्यतं वाबाSS- दित्यमाशिरनुसमारोहतीति श्रुते: सूर्याग्न्योरेकत्वमभिप्रेत्याभि सूर्यपदेनाडSह—सूर्याचन्द्रमसाविति ॥ ४ ॥

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमाः । रायिरेवैत- त्सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ ५ ॥

तन्नाडडदित्यो ह वै प्राणोदत्ताडडग्निः । रयिरेव चन्द्रमाः । रयिरेवाग्नं सोम एव । तदेतदेकमत्र चान्नं च प्रजापतिरेकं तु मिथुनम् । गणप्रधा- नकृतो भेदः । कथम् । रयिरेव अन्नं वा एतत्सर्वं किं तद्यन्मूर्तं च स्थूलं चामूर्तं च सूक्ष्मं च मूर्तामूर्तें अन्नन्नरहपे रयिरेव । तस्मात्पविभक्तादमू- तांद्रन्यान्मूर्तेरहपं मूर्तिः सैव रयिरंमूर्तेनाद्यमानत्वात् ॥ ५ ॥

रयिप्राणौ श्रुति: त्वयमेव व्याचष्ट इत्याह—तन्नाडSदित्य इति । प्रजापतिरेव संवत्सरादिप्रजाप्येनतस्वष्टृं वकुं रयिप्राणयो: संवत्सरखष्ट्रो: प्रजापत्युपपादनात्त्वात्मप्रजापत्या- त्मत्वमाह—तदेतदेकमिति । कथमेकस्यात्ताडडत्मन् चैति भेद इत्यारहड्य तस्यैव गुणभा- वविवक्षयाSडतत्त्वं प्राधान्यविवक्षया चातत्त्वमिति भेद इत्याह—गणोते । रयिप्राणयो: कथं प्रजापत्यात्मत्वमिति शड्कते—कथमिति । तत्र रये: सर्वात्मकत्वात्प्रजापतित्वविमित्याह—रयिरिरिति । अमूर्तस्यापि वाय्वादेः केनचिदच्यमानत्वाद्यित्यर्थः । नहि मूर्तामूर्तयो- रत्नत्रयोरुभयोरपि रयित्बेडन्नत्वमुक्तमित्यारहड्य मूर्तामूर्तंत्वविभागमकृत्वा सर्वस्य गुणभावमात्रविवक्षया सर्वे रयिरित्युच्यते । यदोऽभे विभज्य गुणप्रधानभावेन विवक्ष्यते तदाडSमूर्तेन प्राणेन मूर्तस्याचामानत्वान्मूर्तसैव रयित्वमित्याह—तस्मादिति ॥ ९ ॥

तथाडSमूर्तोंडपि प्राणोडत्ता सर्वमेव यच्चाडSद्यम् । कथं— अश्राडडदित्य उदयन्यत्योचां दिशं पाविशाति तेन प्राच्याम्प्राणान्रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्- क्षिणां यत्पतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यद्-

नतरा दिशो यत्सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान्त्राणान्त्रशिमषु संनिधत्ते ॥ ६ ॥

अथाऽऽडित्य उदयन्नूद्रूंच्छन्र्पाणिनां चक्षुरगोंचरमार्गच्छन्र्यत्पाचीं दिशं स्वप्रकाशोन भ्रविशाति व्याप्तेः । तेन स्वात्मव्याप्त्या सर्वास्तत्स्थान्पाणान्पाच्यनन्तरमूत्रान्त्रशिमषु स्वात्मावभासरपेषु व्याप्तिमत्सु व्याप्तत्वादिति संवद्धवादित्यर्थः । तथैव यत्राविशाति दक्षिणां यत्प्रतीचीनं यदुदीचीनमध ऊध्वं यत्राविशाति यच्त्रान्तरा दिशः कोपादिशोङवान्तरादिशो यच्चान्त्रत्सर्वं प्रकाशयति तेन स्वप्रकाशव्याप्त्या सर्वान्त्रदिक्स्थान्प्राणान्त्रशिमषु संनिधत्ते ॥ ६ ॥

रयिशब्दितस्यात्मनस्य प्रजापतित्वार्थे सर्वात्मत्वमुक्त्वा प्राणस्यापि तदर्थमेव सर्वात्मत्वमुख्यतेऽत्रोदित्य इत्यादिना । यच्चोदयते तदैव प्राणोऽत्रोक्ता प्राणोदपि सर्वमेवेति सर्वात्मक इत्यर्थः । स्वप्रकाशोनति । स्वकीयप्रकाशेन स्वप्रभयेत्यर्थः । अन्र्तभूतान्निति । यद्यपि प्राणस्यात्मत्वमुक्तं तथाऽपि रयिर्या एतत्सर्वेमित्यत्रामूर्तस्य प्राणस्यापि गुणभावविवक्ष्याडन्र्तत्वमुक्तमिति तथोक्तम् । स्वात्मप्रभारपेषु रश्मिष्वित्यर्थः । व्याप्त्वादिति । संवद्धवादित्यर्थः ॥ ६ ॥

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्रिरुदयते । तदेतहचाडध्युक्तम् ॥ ७ ॥

स एषोक्त्तो प्राणो वैश्वानरः सर्वात्मा विश्वरूपो विश्वात्मकः प्राणोऽग्रिः स एवात्रोदयत उद्रूच्छति प्रत्यहं सर्वा दिश आत्मसात्कुर्वन् । तदेतदुक्तं वस्तु ऋचा मन्त्रेणाऽप्यभ्युक्तम् ॥ ७ ॥

तस्य प्रत्यक्षत्वमाह—स एष इति । वैश्वानर इति । नराश्र विश्वानरा: स एव वैश्वानर: सर्वजीवात्मक इत्यर्थः । विश्र्वरूप: सर्वप्रपञ्चात्मक इति भेदः । उक्तं वास्तिवति । आदित्यस्योक्तं माहात्म्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥

विश्वरूपं हारीणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥

९ क. च्छन्र्यत्पाचीं दिशं प्रविशाति तेन तत्प्राचीं दिशं स्व° । २ ख. म. सर्वान्त्रस्थानप्रा° ३ क. च. णोदत्ता ।

[ १ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत् ।

विश्वरूपं सर्वरूपं हारिणं रश्मिवन्तं जातवेदसं जातपज्ञानं परायणं सर्वप्राणाश्रयं ज्योतिरेकं सर्वप्राणिनां चक्षुर्भूतमद्वितीयं तपन्तं तापक्रियाकुर्वाणं स्वात्मानं सूय्र्यो विज्ञातवन्तः । सहस्ररइमरनेकरइमः शातधारनेकरधा प्राणिभेदेन वर्त्ममानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूय्र्यः ॥ ८ ॥

विश्वरूपमित्यादिद्वितीयान्तानां सहस्ररशिमरित्यादिप्रथमान्तानां सामानाधिकरण्येनान्वयादध्याहारं वाक्यभेदेन व्याचष्टे—स्वात्मानमित्यादिना ॥ < ॥ यश्र्रासौ चन्द्रमाः मूर्तिरन्नममूर्तिश्र्र प्राणोऽन्नादड्दित्यस्तदेकमेतन्मिश्रुनं सवं कथं प्रजा: करिष्यत इति, उच्यते—

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तदे ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते । ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः॥९॥

तदेव काल: संवत्सरो वै प्रजापतिस्तन्निर्वर्त्यत्वाद्वत्स्वरसस्य । चन्द्रादित्यानिर्वर्त्यंरतिथ्यहोरात्रसमुद्रायो हि संवत्सरस्तदनन्वयाद्रयिप्राणौमिश्रुनात्मक एवेत्युच्यते, तत्कथम्र्र, तस्य संवत्सरसस्य प्रजापतेःरयानने मार्गो द्वौ दक्षिणश्चोत्तरं च हृद्यौ प्राणिन्द्रियैः षण्मासलक्षणं याभ्या दक्षिण-

दक्षिणायनोपलक्षितं चन्द्रं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः पितृयाणोपलक्षितश्र्चन्द्रः ॥ ९ ॥

१ क. ग. °नास्ति०मधु° ।

स मिथुनसमुपादयत इत्युपक्रान्तं मिथुनमुपसंहरति—यश्वासाविति । यश्वासौ चन्द्रमाः यश्वामूर्तिः(ति:) प्राणास्तदेकं मिथुनं सर्वे सर्वात्मकमित्यन्वयः । एतौ मे बहुधा प्रजा: करिष्यत इत्युक्तं तत्केन प्रकारेणेति पृच्छति—कथामिति । रविप्राणयोः संवत्सराद्वारा प्रजास्तृत्वमित्याह—उच्यत इति । तदेवं मिथुनमेव संवत्सरः कालः । स च प्रजापतिः प्रजापतात्मकौ मिथुनाविरत्यावादित्याह—तन्निरवत्यत्वादित्यन्ते । तदुपपादयति—चन्द्रेति । चन्द्रानिर्वर्त्योऽस्थिथय आदित्यानिर्वर्त्योऽन्यहोतृणामिति विभागः । तन्निरवर्त्यत्वादिति । न केवलं तिथ्यादिद्वारा चन्द्रादिनिर्वर्त्यत्वं संवत्सरस्य किं त्वनद्रयद्वाराडपिति वकुं तस्यापने इत्यादिवाक्यं तत्प्रश्नपूर्वकं व्याचष्टे—तत्कथामिति । चन्द्रादित्यनिरवर्त्यत्वं कुतो हेत्वन्तरादित्यर्थः । केवलकर्मिणां लोकानविदधदक्षिणेन याति । ज्ञानयुक्तकर्मवतां लोकानविदधदुत्तरेण यातीत्यान्वयः । सवितेत्सुपलक्षणं चन्द्रस्यापि । ज्येष्ठादिदिक्सिणायनं मार्गशीर्षादिदुत्तरायणमिति श्रुतिषु पठिते: तदक्षु कर्मिणां लोकान्विधातुं तयोदक्षिणोत्तराभ्यां गमनात्तन्निर्मितत्वं तयोरिति तद्वारा संवत्सरस्यापि तन्निर्वर्त्यत्वामित्यर्थः । चन्द्रादित्ययो: कथं लोकविधायकत्वमिति पृच्छति—कथामिति । चन्द्रादित्यादित्यनिर्वर्त्यदक्षिणोत्तरायणद्वारा लोकप्राप्ते: प्राप्यस्य लोकस्यापि चन्द्रादित्यात्मकत्वाच्च तयोस्तद्विधायकत्वामिति तथे ह वा इत्यादिवाक्येन परिहरति—ततत्रेति । इष्टं चेति ।

अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टमित्यमिधीयते ॥ वागीशतांडगादि देवनायतनानि च । अग्निप्रदानमाराम: पूर्तमित्यभिधीयते " ॥

ईति तयोर्भेदः । ऋतमित्युपासत इति ऋतशब्दोपरितनमितिशब्दमिश्रापूर्तं इति पूर्वशब्दोपर्याकृत्या SSदिशब्दपर्योयतया व्याचष्टे—इत्यादिति । दत्तमादिशब्दार्थः । ऋतमेवोपासते कार्यमेवानुतिष्ठन्तीत्यर्थः । इदं च विशेषणं पुनरावृत्तौ हेतुतयोच्यते । ऋतरूपे—ष्ठ्यादिजन्यत्वाच्चन्द्रस्यापि ऋतवेनानिल्यात्पुनरावृत्तिरित्याह—कृतरूपत्वादिति । पुनरावृत्तौ मन्त्रवाक्यं प्रमाणयति—इमं लोकामिति ॥ ९ ॥

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्य-याडडत्मानमन्विष्याडडदित्यमभिजयन्ते । एतद्

९ च. दित्यनि° । २ क. ज. °दिकदक्षि° । ३ क. च. °र्षभुत° । ४ क. घ. याम्योत्तरलो-काभ्या° । ५ क. °दानमुपलम्भनं । ६ ख. ग. घ. °तटाकादि । ७ क. इत्यभयो° ।

प्राणानामायतनमेतदसृतमभयमेतत्परायणमितस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ ९० ॥

अथोत्तरेनायनेन प्रजापतेः सं प्राणभत्तारमादित्यमभिजयन्ते । केन । तपसेन्द्रियजयेन विशेषाहो बहुज्ञयेऽपि श्रद्धया विधया च प्रजापतिप्राप्ति- विषययाडडह्मानं प्राणं सूयॆ जगतस्तस्मुष्टश्रयान्विष्याहमस्मीति विदित्वाऽऽSदित्यमाभिजयन्तेऽभिप्राप्नुवान्ति । एतद्धा आयतनं सर्वप्राणानां सामान्यमायतनमाश्रयमे(ए)तदसृतमविनाशि, अमयत एव भयवर्जितं न चन्द्रवत्क्षयवृद्धिभयवेदेतत्परायणं परा गतिरविद्यावतां कर्मिणां च ज्ञानवतामेतस्मान्न पुनरावर्तन्ते यथेतरे केवलकर्मिणा इति यस्मादेषोडव- दुषां निरोध आदित्याद्धि निरुद्धा अबिद्धांसो नैते संवत्सरमादित्यमा- त्मानं प्राणमभिप्राप्नुवन्ति । स हि संवत्सरः कालात्माडविरुषां निरोधः ।

तत्तन्नोऽस्मन्नथ एष श्लोको मन्त्रः ॥ ९० ॥

अथेति । मार्गान्तरारमाथोऽध्याशब्दः । प्रजापत्यात्मविषययेऽन्ति । तत्तादात्म्य- विषययेत्यर्थः । आदित्यमभिजयन्त इति पूर्वमेवव्यार्थमुक्तमिदानीं व्याख्यानार्थमिति दृष्ट- व्यम् । सामान्यमिति । समाष्टिरूपमित्यर्थः । विद्यावतामिति । कर्माऽधिकारिरण- मत एव केवलोपासनवतामित्यर्थः । कर्मिणां च ज्ञानवतामिति । समुच्चयवतामि- त्यर्थः । ननु केवलकर्मिणामप्यादित्यप्राप्तावपुनरावृत्तिर्भविष्यतीत्याशङ्क्य तेषामादित्यप्रासिरेव नास्तीति वक्तुमित्येष इति वाक्यं व्याचष्टे—इति यस्मादिति । तस्माच्चेषामादित्यप्रा- प्तिरनाश्चेति शेषः (१९०) । यद्वा तस्मादित्यर्थमत्येष निरोध इत्यन्ते श्रुतिवाक्य- मैथनयो रयिप्राणरूपत्वप्रतिपादनपरतया व्याख्येयम् । तथा हि । संवत्सरस्य रयिप्राणामि- थुननिर्वर्त्यत्वे रयिप्राणरूपत्वं च वक्तव्यं तत्कथमिति प्रच्छति—तत्कथमिति । तद्वय- योरेॆनयोसतद्रूपत्वं वकुं तयोः प्रथमं प्रसिद्धिमाह—तस्येऽति । प्रसिद्धिमेवाडडह— रयित्वं वकुं कर्मिणां रयिरूपचन्द्रनिरवर्तकत्वमाह—तत्तत्रेऽति । लोकमिति । सोमरूपं शरीरमित्यर्थः । तस्य कर्मकृतत्वं पुनरावृत्त्या साध्यति—कृतहुपत्वादिति । रयिरूपचन्द्रस्य दक्षिणायनद्वारा प्राप्यत्वमातस्स्यायनस्य तदन्तभाव इति वकुं तस्य कर्मिभिः प्राप्यत्वमाह—यस्मादिति । एवं च तस्य रयित्वं सिद्धमित्याह—एष इति । पितृयाणोपलक्षित इति । तत्माप्य इत्यर्थः । तत्श्व तद्विद्रोषणस्यायनस्यापि रयित्व- मित्यर्थः (९) । इदानीमुत्तरायणस्य प्राणत्वमाह—अथेति । प्राणरूपादित्यप्राप्तकत्वा-

१ क. °न प्राजापत्यं प्रा° । २ क. च. °मन° । ३ क. च.°रन° ।

दुस्तरायणस्य तस्यापि प्राणत्वमिति संवत्सरस्य रयिप्राणमिथुनात्मकत्वमिति तर्कार्यत्वं युक्तिमिति भावः। अस्य कर्मसाधनचन्द्रवैलक्षण्यमाह—एतद्वा इति। इतरत्सर्वं समानम्। अस्मिन्नर्थ इति। संवत्सरस्वरूप इत्यर्थः॥१०॥

पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम्। अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितामिति॥११॥

पितरं पश्र्त्तवः पादा इवास्य संवत्सरात्मन आदित्यस्य तैरसौ पादैरिवर्त्तोभिरावर्त्तते। हेमन्ताशिशिरावेकीकृत्येयं कल्पना। पितरं सर्वस्य जनयितृत्वादपितृत्वं तस्य, तं द्वादशाकृतिं द्वादश मासा आकृतयोडवयवा आकरणं वाडवयविकरणमस्य द्वादशमासैस्तं द्वादशाकृतिं दिवो भूलोकादुपरि उर्ध्वेधे स्थाने तृतीयस्यां हविर्धानी। पुरीषिणं पुष्टिमन्तमाहुः—कालविदः। अथ तमेवान्य इम उ परे कालविदो विचक्षणं निपुणं सर्वज्ञं सप्तचक्रे सप्तहयर्पेण चक्रे सततं गतिमन्तं कालात्मनि षडरे षड्ऋतुमत्याहुः सर्वमिदं जगत्कथयन्ति। अर्पितमरा इव रथनाभौ निविष्टामिति। यदि पश्र्पादो द्वादशाकृतिर्यादि वा सप्तचक्रः षडरः सर्वथाडपि संवत्सरः कालात्मा प्रजापतिश्वन्द्रादित्यलक्ष्णोडपि जगतः कारणमिति॥११॥

एतयो कल्पनाभ्यां पश्र्ध्वा कमसाधनचन्द्रवैलक्षण्यंकल्पनयत्यर्थः। जनयितृत्वादादित्यर्थः। समानाधिकरणबहुब्रीहिहितया व्यास्याय व्याधि-करणबहुव्रीहिहिरेवस्याह—आकরণं वेति। अवयविकरणामिति। अवयवित्वेन करणामित्यर्थः। पश्र्द्रये डप्येक एवार्थः। भूलोकादिति। आकाशारूपादन्तरिक्षलोक-वन्तामिति। आदित्याज्जाते वृष्टिरिति स्मृतेः। अन्य इत्यस्य पूर्वोर्ध्वगतेनाऽSहुरित्यनेन सम्बन्धः। उ इति तुराब्दस्समानार्थों निपातः। परे तु तमेव विचक्षणमा-हुरित्यन्वयः। किमाहुरित्यत आह—सम्पचक्र इति। तस्मिन्नविचक्षणे सप्तचक्र-व्यात्मके सर्वमिदं जगदर्पितमित्याहुरित्यर्थः। मतद्वये डपि कीदृशो डर्थमेद इत्यत आह—पूर्वमत षतूणां पादत्वकल्पनया मासानामवयवत्कल्पनयाडडदित्यात्मना संवत्सरः काल एवोक्तः। द्वितीये तु हेमन्ताशिशिरौ पृथकृत्य षण्णामृतू-

स्यात्मना संवत्सरः काल एवोक्तः॥

९ ख. घ. ड. °वादाहुः पर। २ क. च. °धकल्पसा°।

नामरत्वकल्पनया संवत्सरस्य परिवर्तनगुणयोगेन चक्रत्ककल्पनया कालप्राधान्येन सर्वाश्र-

यत्वेन च स एवोक्तः । इत्यर्थः ॥ ११ ॥

मासो वै प्रजापतिस्तस्य ऋषणपक्ष एव

कारणत्वे श्रौकोक्तं जगदाश्रयत्वं हेतुमाह—यस्मिन्निति । संवत्सरस्यापि मासाहोरात्ररूपव्यतिरेकेणौषधयादिजनकत्वाभावात्तस्य मासाद्यात्मक्त्वमाह—स एवोति । यथोदिक्रमाच्छुक्लान्तर्द्धानादनातत्स्पादतेत ऋषय इत्यादि वाक्यमनुपपत्तेरामित्यादृश्वच ऋषस्य प्राणात्म-

रौयः शुकुः प्राणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ले

स्वज्ञानस्तुतिपरतया व्याचष्टे—यस्मादिति । यस्मात्प्राणं सर्वमेव पश्यन्ति तस्मात्प्राणर्दर्शन एत ऋषयः कृष्णपक्षे-

ईष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्नू ॥ १२ ॥

पीष्टं यागं कुर्वन्तः शुक्लपक्ष एव कुर्वन्ति प्राणघ्यितेरेकेण कृष्णपक्षस्तैनं हृपयते यस्मादितरे तु प्राणं न पश्यन्तीत्यदर्शनलक्षणं कृष्णात्मकमेव पश्यन्ति । इतर इतरस्मिन्कृष्णपक्ष एव कुर्वन्तीति कुर्वन्तीत्यडि॥१२॥

यस्मिन्निदं श्रितं विश्वं स एव प्रजापतिः संवत्सराख्यः स्वावयवे

यस्माच्च प्राणव्यतिरेकेण कृष्णपक्षस्तैनं हृश्यते तस्मादित्यन्वयः । प्राणस्य शुक्लपक्षात्मकत्व-

मासे कृत्स्नः परिसमाप्यते । मासो वै प्रजापतिर्यथोक्तलक्षण ऐव मिथु-

स्त्वर्थमेव ज्ञानरहिताच्चिन्दति—इतरे इति । ये तु सर्वात्मकं प्राणं न पश्यन्त्यज्ञान-

नात्मकस्तस्य मासात्मनः प्रजापतिरेको भागः कृष्णपक्षो रौरिरन्नं चन्द्रमाऽ-

त्मकत्वात्प्रकाशात्मके शुक्ल एव कुर्वन्तीति शुक्लपक्षे प्राणात्वज्ञानस्य स्तुतिरित्यर्थः । एतस्तु-

परों भागः । शुकुः शुक्लपक्षः प्राण आदित्योदत्ताडग्रियस्तमाच्छुक्लपक्ष-

प्यदर्शनात्मकत्वास्प्रकाशारहिते कृष्ण एव कुर्वन्तीति ते निन्द्यन्त इत्यर्थः । उत्तमर्थे श्रुत्या-

स्मानं प्राणं सर्वमेव पश्यन्ति तस्मात्प्राणर्दर्शन एत ऋषयः कृष्णपक्षे-

स्नेई करोत—इतर इति ॥ १२ ॥

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रि-

रेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा

रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्‌-

सोऽपि मासात्मा प्रजापतिः स्वावयवेऽहोरात्रे परिसमाप्यते पूर्ववत्। तस्याव्यह्ररेव प्राणोऽत्र श्रियः पूर्ववत्, प्राणामहोरात्राभ्यां वा एते प्रसक्न्दन्ति निर्गमयन्ति शोषयन्ति वा स्वात्मनो विच्छिद्यापनयन्ति । के । ये दिवादहनि रत्या रतिकारणभूतया सह स्त्रिया संयुज्यन्ते मिथुनं मैथुनमाचारनित मूढाः । यत एव तस्मात्तन्न कर्तव्यमिति प्रतिषेधः प्रासङ्िकः । यद्वात्रौ संयुज्यन्ते रत्या ऋतौ ब्रह्मचर्यमेव तदिति प्रशस्त-

द्वाचौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥

त्वादृते* भार्यागमं कर्तव्यमिति । अयमपि प्रासङ्ििको विधिः । प्रकृतं तुच्यते सोऽहोरात्रात्मकः प्रजापतिर्व्विहित्यवाद्यन्नात्मना व्यवस्थितः ॥ १३ ॥

रायिः पूर्ववदिति । रायिरन्नं चन्द्रमा इत्यर्थः । अहः प्राणत्व्वोक्तिप्रसङ्गादहि मैथुनं निषेधति—प्राणामिति । प्रकृतामिति । कुतो ह वा इमा: प्रजा: प्रजायन्त इति

पृष्टमित्यर्थः । पूर्वोक्तं सर्वशितदुपयोगितयोक्तं न तु साक्षात्मकृतामिति भावः ॥ १३ ॥

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्वेतस्तस्मा-

दिवा: प्रजा: प्रजायन्त इति । १४ ॥

एवं क्रमेण परिणम्य तद्रूपं वै प्रजापतिः । कथं प्रजापतिरन्नात्मको जातः प्रजापतिरित्यन्वयः । कथामिति । अन्नरूपत्वेऽपि तस्य कथं प्रजाजनकत्वमित्यर्थः । तत इति । भक्षिताद्व्वादिस्तथः । रेत इति । शोणित-

एवं क्रमेणोति । रयिप्राणसंवत्सरादिक्रमेण परिणम्य स्त्रीद्याद्यात्मना व्यवस्थित: सन्नन्नं वै प्रजापतिरन्नात्मको जातः प्रजापतिरित्यन्वयः । कथामिति । अन्नरुपत्वेऽपि तस्य कथं प्रजाजनकत्वमित्यर्थः । तत इति । भक्षिताद्व्वादिस्तथः । रेत इति । शोणित-

स्याद्युपलक्षणं तुल्यत्वादिति ॥ १४ ॥

• अत्र रात्रावित्यर्थतलभ्यम् ।

१ ख. ग. ड°स्याह° । २ च. °न्ते मै° । ३ क. °थुनमा° । ४ क. 'भेणाहोरात्र: प्रजापति-

रत्ते विपरिणम्यतेदनं । ५ क. च. °नान्नरतो° ।

तथे ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुन-मुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

तत्प्रजापतिव्रताचरणमात्रेण नाऽऽष्टफलं चन्द्रलोकः प्राप्यते मूत्रोणामपि प्रसङ्गादत आह-इष्टापूर्ते इति । चान्द्रमसो ब्रह्मलोक इत्यपरं ब्रह्मन् प्रजापतेरंशत्वाद्यिरूपस्य चन्द्रस्य ब्रह्मलोकत्वमित्यर्थः । इष्टादिकारिणां तपआदिकमपि चन्द्रलोकप्राप्त्यर्थमपेक्षितमित्यत आह-येषां तप इति ॥ १५ ॥

तेषामेव विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्मानृतं न माया चेति ॥ १६ ॥

इत्यर्थववेदरीयप्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ ९ ॥ हैस्तु पुनरादिस्योपलक्षित उत्तरायणः प्राणात्मकभावो विरजः शुद्ध्रो न चन्द्रब्रह्मलोकवद्रजोद्रजोद्वययुक्तोऽसौ कश्चिद् ब्रह्मलोको विद्यते यथा गृहस्थानामनेकविरुद्धसंध्यावहारप्रये जनवच्वाजिहां कौटिल्यं वक्रभावोऽवश्यंभावि तथा न येषु जिह्मन् । यथा च गृहस्थानां कीडान-मोदादिनिमित्तमनृतमवरर्जनीयं तथा न येषु तत्, तथा माया गृहस्थाना-मिव न येषु विद्यते । माया नाम बहिरन्यथाऽऽडडमानं प्रकारायान्‍यथैव कार्यं करोति सा माया मिथ्याचाररूपा । मायेत्येवमादृयो दोषा येष्व-धिकारिषु ब्रह्मचारिवानप्रस्थाभिक्षुषु निमित्ताभावान्न विद्यन्ते तत्साधनानुरूपेणैव तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोक इत्येषा ज्ञानयुक्तकर्मवतां गति: । पूर्वोक्तस्तु ब्रह्मलोकः केवलकर्मिणां चान्द्रलक्षण इति ॥ १६ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्वैविन्द्रभगवत्पूज्यपादशिष्य-श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये प्रथमः प्रश्नः ॥ ९ ॥

९ ख. ड. तत् एव । २ ख. ग. घ. ड. व वस्तु ॥ १५ ॥ ३ ख. ग. घ. ड. तेषां । ४ क. च. चन्द्रलोक इ° ।

तेषामसौ विरज इत्यादिकं व्याचष्टे—यास्त्वाति । उत्तरायण इति । तेन प्राप्त्य इत्थर्थः । प्राणात्मभावोदपरब्रह्मतयाडवस्थानमित्यर्थः । असौ केषां तेषामिति ।

तेषामसौ विरज इत्यत्र तेषामित्यनेन केषां निर्देश इति प्रश्नार्थः । न येषु जिज्ञासितव्यं व्यतिरेकप्रदर्शनेन व्याचष्टे—यथेत्यादिना । मायाग्रहणं तादर्थ्यानां दोषाणामुपलक्षणमिति वदन्वार्यार्थं संगृह्णाति-मार्चेत्येवमिति । भिक्षुष्विति परमं-

व्यतिरिक्तानां कुटीचकादीनां ग्रहणम् । तेषां ब्रह्मलोकादपी विरक्तत्वेन तत्रानार्थितत्वात् । इति शब्दार्थमाह—इत्येथेति ॥ १६ ॥

इति श्रीमदनानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयः प्रश्नः ।

प्राणोदत्तां प्रजापतिरित्युक्तम् । तस्य प्रजापतित्वमचुतत्वं चास्मिञ्शरीरेऽधारायितव्‍‌यामित्ययं प्रश्न आरभ्यते—

अथ हैनं भार्गवो वैदार्भिः पप्रच्छ । भगवन्-

त्येव देवाः प्रजां विथारयन्ते कतर एतत्का-

शन्ते कः पुनरेषां वारिष्ठ इति ॥ १ ॥

अथानन्तरं ह किलैनं भार्गवो वैदार्भिः पप्रच्छ । हे भगवन्कत्येव देवाः प्रजां शारीरलक्षणां विथारयन्ते विशेषेण धारयन्ते । कतरे बुद्धी-

न्द्रिक्र्चनिन्द्रियैश्चाविशक्तीन्मतेतद्वकारणं स्वमाहात्म्यप्रहयैवेन प्रकाइयन्ते

कौडसौ पुनरेषां वारिष्ठः प्रधानः कार्यकरणलक्षणानामिति ॥ १ ॥

प्रश्नान्तरेsस्य प्रथमप्रश्नेन संगतिमाह—प्राणोदत्तेति । अवधारयितव्यामिति । अत्ता

विधस्य सत्पतिरित्यतृतस्यवैष्णोऽध्रिस्तपतीत्यारम्यारा इव रथनाभौ प्राणे सर्वे प्रतिष्ठितम् । प्रजा-

पतिश्वरसि गर्मे स्वमेव प्रतिजाय इत्यादिना च प्रजापतित्वमुत्ततरत्र वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ।

इदमुपलक्षणं पूर्वं गतिश्रवणेन विरक्तस्यापि चित्तैकाग्र्यं विनः वक्ष्यमाणात्मज्ञानासिद्धे-

स्तदर्थं मन्दानां फलविशेषार्थी च प्राणोपासनार्थे प्रश्नद्व्यारम्भः । तत्नापि श्रेष्ठत्वाच्चृतत्वप्रजा-

पतित्वादिगुणनिर्‌धारणार्थे द्वितीयः प्रश्नः । तदुत्पत्त्यादिनिर्णयपूर्वकं तदुपासनविधानार्थे

तृतीयः प्रश्न इत्यपी दृश्यम् । प्रजारब्देन शरीरमेव गृह्यते न जीवस्तस्य प्राणाधार-

स्वेन तद्वार्यस्वभावादित्याह-शरीर इति । विभक्तानामिति निर्हारणे षष्ठी । स्वमाहा-

१ क. °चराणां प्र° । २ क. °धितत्वा° । ३ ख. ग. घ. ङ. च. को वैतेषां १ * क. °तस्ये-

तेन ५श्ने° ।

तस्येह्यापनामिति । अवकाशादानादिकमाकाशादीनां माहात्म्यं तस्य र्व्यापनं तस्य लोकान्प्रति प्रकटनं तत्प्रकाशनन्ते कुर्वन्तीत्यर्थः । पाकं पचतीतिवत् । अवकाशादानादिकं स्वस्वकायै सर्वलोकप्रकटनं यथा तथा कतरेऽपि कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १ ॥

तस्मै स होवाचाडडकाशो ह वा एष देवो वायुराग्निरापः पृथिवी वाड्मन-श्रक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्धाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥ २ ॥

एवं पृष्टवते तस्मै स होवाच । आकाशो ह वा पृथिवी देवो वायुराग्निरापः पृथिवीत्येतानि पञ्च महाभूतानि शरीरारम्भकाणि वाड्मनश्रक्षुः श्रोत्रमित्यादीनि कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियाणि ते कार्यलक्षणाः करणलक्षणाश्चे ते देवाः आत्मनो माहात्म्ये प्रकाश्याभिवदन्ति स्पर्धेमाना *अहं श्रेष्ठतायै, कथं वदन्ति । वयमेतद्धाणमवष्टभ्य प्रासादमिव स्तम्मादयोडविग्रहस्थितिलीकृत्य विधारयामो विशिष्टं धारयामः । मथैवैकेनायं संघातो धियते इत्येकस्याभिप्रायः ॥ २ ॥

एष देव इति । वक्ष्यमाणाभिवदनादिव्यवहारसिद्ध्यर्थं चेतनत्वं संभावयितुं देव इति विशेषणम् 'अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिम्याम्' इति न्यायेनाडडकाशाद्यभिमानिदेवताव्यपदेशार्थम् । तत्त् विशेषणं वागादिष्वपि सप्रत्न सर्वव्याप्ते । वाग्रहणं करणेन्त्रियोपलक्षणार्थे चक्षुरादिग्रहणं ज्ञाननेन्द्रियोपलक्षणार्थमिति मत्याSSह—कर्मेन्द्रियेति । कार्यलक्षणा: शरीराकारेण परिणता आकाशादयः । करणलक्षणानीन्द्रियाणि । माहात्म्यमिति । आकाशादीनामकाशादिरूपं शरीरधारणैकदेशात्मकं प्रकाश्यं स्वकार्ये प्रकाङ्‌श्य सर्वलोकप्रकटं यथा तथा कृत्स्नाडभिवदन्ति, अमितः सर्वतः कृत्स्नं शरीरधारणं प्रत्येकं वयमेव कुर्म इति वदन्तीत्यर्थः । बाणमिति । बवयोर्भेदाद्वाति कुत्सितं गन्धं वहतीति वा [बाणम्] । विनाशं गच्छतीति वा देशादेशान्तरं गच्छतीति वा वणं वणमेव बाणं कार्यकरणसंघातं शरीरमित्यर्थः ॥ २ ॥

• क. पुस्तके डहंपदरहितः पाठः । १ क. घ. ड. 'णि च शरीरं धारयन्ते ते तन्मध्ये कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियाणि शरीरे स्वमाहात्म्य-तस्येह्यापनं प्रकाशयन्ते का° । २ क. ग. 'जं शरीरं का°

तान्वारिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापयथाहमेवैतत्प्रधाडडत्मानं प्रविभज्येतद्धाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेडश्रद्धानाः बभूवुः ॥ ३ ॥

तानेवमाभिमानवतो वरिष्ठो मुख्यः प्राण उवाचोक्कवान् । मा मैवं मोहमापयथाविवेकतयाडभिमानं मा कुरुत यदादहमेवैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामि पश्चाधाडडत्मानं प्रविभज्य प्राणादिदृत्तिमेदं स्वस्य कृत्वा विधारयामित्युक्तवतीं च तस्मिंस्तेडश्रद्धानाः अप्रत्ययवन्तो बभूवुः कथमेतदिति ॥ ३ ॥

कथमेतदिति । एतत्व(द)हमैवैतादित्यायुक्तकम् । एवं यथाभूतं कथमित्यर्थः ॥ ३ ॥

सोऽभिमानादूर्ध्वमुक्तकमति इव तस्मादुक्तकामत्य-थेतेरे सर्वे एवोक्तामन्ते तस्मिंश्श्र प्रतिष्ठमाने सर्वे एव प्रतिष्ठन्ते । तथथा मक्षिका मधुकर-राजानमुक्तकामन्तं सर्वा एवोक्तामन्ते तस्मिंश्श्र प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्ते एवं वाद्मन-श्रक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुवन्ति ॥४॥

स च प्राणस्तेभ्यांश्रद्धधानतामालक्ष्याभिमानादूर्ध्वमुक्तकमति इवेतदुक्त्वान्तवानिव * सरोषात्वादिति वक्तुं युक्तम् । तस्मादुक्तकामति सत्यथानन्तरमेवेतेरे सर्वे एव प्राण-श्रक्षुरादय उत्क्रामन्ते उच्चक्रमिरे । तस्मिंश्श्र प्राणे प्रतिष्ठमाने तूष्णीं भवत्यनुक्तकामति सति सर्वे एव प्रातिष्ठन्ते तूष्णीं व्यवस्थिताः अभूवन् । तत्तत्र यथा लोके मक्षिका मधुकराः स्वराजानं मधुकरराजानमुक्तकामन्तं प्रति सर्वा एवोक्तामन्ते तस्मिंश्श्र प्रातिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्ते प्रति-तिष्ठन्ति । यथाडयं हस्तान्ते एवं वाङ्मन-श्रक्षुः श्रोत्रं चेत्यादयस्त उत्सृज्याश्रद्धधानतां बुद्ध्वा प्राणमाहात्म्यं प्रीताः प्राणं स्तुवन्ति स्तुवन्ति ॥४॥

• सरोषत्वादिति वक्तुं युक्तम् ।

१ क. च. 'ति चार्मि° । २ घ. च. °मुक्तकाम् । ३ क. 'मुक्तकमत इतोक्तमतीव° । च. °मुक्तकमत इवोक्तान्त° । ४ क. °मन्त्युचक्रमुः । त° । ५ क. तथथा ।

तिजायसे प्रजापतित्बादेव प्रागेव सिद्धं तव *मातृपितृत्वं सर्वदेहदेहाकृतिच्छैदैरनैक: प्राण: सर्वात्माडसीत्यर्थ: । तुभ्यं त्वदर्थं या इमा मनुष्याद्या: प्रजास्तु हे प्राण चक्षुरादिद्रार्वालिं हरन्ति । यस्त्वं प्राणैश्वरादिभि: सह प्रतिष्ठासि सर्वशरीरेष्वतस्तुभ्यं बलिं हरन्तीति युक्तम् । मोक्ता हि यतस्वं तवैवान्न्यत्स्वं भोज्यम् ॥ ७ ॥

किंचेरति । य: प्रजापतिर्विराट्सोडपि स्वमेवेत्यन्वय: । पितुरिरं रेतोरूपेण मातुरिरं पुत्ररूपेण यश्वरति पश्चात्तयोरेव प्रतिरूप: सन्सदृश: सन्: प्रजायते स त्वमेव प्रजायस इत्पन्वय: । प्रतिशब्दार्थे उच्क:—प्रतिरूप: सन्निति । ननु प्राणस्य पुत्ररूपत्वमेवोक्तं न तु *पितृमातृरूपत्वं तत्त्वस्मादृत आह—प्रजापतित्बादेवेति । तस्य सर्वात्मक्वादित्वर्थ: । निष्कृष्टार्थमाह—सर्वदेहदेहेति । अत्रापि निष्कृष्टार्थमाह—मोक्ता हीति । अतस्तैवात्स्वैवेस्यात् शब्दाद्याहारेण योज्यम् ॥ ७ ॥

देवानामासि वहितम: पितॄणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चारितं सत्यमथर्वाड्डिरसामासि ॥ ८ ॥

देवानामिन्द्रादीनामासि भवासि त्वं वहितमो हविषां प्रापयितृतम: । पितॄणां नान्दीमुखे श्राद्धे या पितृभ्यो दीयते स्वधाड्नं सा देवप्रधानमपेक्ष्य प्रथमा भवति । तस्याँ अपि पितृभ्य: प्राणायिता त्वमेवेत्यर्थ: । किंचर्षीणां चक्षुरादीनां प्राणानामड्डिरसामडिरसूतानामथर्वणां तेषामथर्वणां चारितं चेष्टितं सत्यमवितथं दृढ-धारणाद्युपकारलक्षणं त्वमेवासि ॥ ८ ॥

हविषां प्रापयितृतम इति । वहिहाब्दो वहनाद्रहिरिति योगिक इत्यर्थ: । प्रथमा भवतीति । यज्ञादिदैवे(व)कर्मणि प्रथमं नान्दीमुखश्राद्धस्यावश्यकर्तव्यत्वात्सा प्रथमेस्थर्थ: । ऋषि गताविति धातोरज्ञानार्थत्वाद्वाऽऽपिशब्दस्य ज्ञानजनकचक्षुराद्यर्थे(रव)मित्यर्थ: । आड्डिरसभूतानामिति । प्राणाभावेऽड्डीनां शोषदर्शनात्तेषामाङिरसत्वमित्यर्थ: । मुख्यप्राणस्थैयवत्त्वश्रुत्यादिति यथापि तथाडSपि वचुुरादीनामपि तदंशत्वाद्वाऽऽन्तरार्थक-शान्तरार्थकमिति भाव: ॥ ८ ॥

• मध्यमपदलोपी समास: ।

१ क. °च्छन्न एक: । २ क. पितॄणां ३ क. च. पितॄणां ! ४ क. च. °प्रदान° । ५ क. ग. घ. ड. °द्यापि ।

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोडसि परिरक्षितः ।

इन्द्रः परमेश्वरस्त्वं हे प्राण तेजसा वीर्येण रुद्रोडसि संहारकृत् । स्थितौ च परि समन्ताद्रक्षितः पालयिता परिरक्षितः त्वमेव जगतः सौम्येन रूपेण ।

त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥

त्वमन्तरिक्षेऽजसं चरसि उद्यास्तमयाभ्यां सूर्यस्त्वमेव इहेन्द्राब्देन परमेश्वरत्वमुख्यते मघवानित्यनेन त्विन्द्र उक्त इति भेदमाह— इन्द्रः परमेश्वर हाति । वीर्येण संहारसमाध्येनेत्यर्थः ।

यदा त्वमाभिवर्षस्यथेमाः प्राणते प्रजाः ।

यदा पर्जन्यो भूतवाडभिवर्षोसि त्वमथ तदाडन्र्ं प्राप्येमाः प्रजाः प्राणते प्राणचेष्टां कुर्वन्तीत्यर्थः ।

आनन्दरूपासितिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥ १० ॥

अथवा प्राण ते त्वेमाः प्रजाः स्वात्मभूतास्वदन्र्संवर्धितास्वदभिवर्षणदर्शनमात्रेण चाडSनन्दरूपाः सुखं प्राप्ता इव सत्यासितिष्ठान्ति । कामायेच्छातोडन्र्ं भविष्यतीत्येवमाभिप्रायः ॥

वात्यस्त्वं प्राणैककृषिरत्ता विश्वस्य सत्पतिः ।

प्रथमजत्वादन्यस्य संस्कृतुरभावादसंस्कृतो वात्यस्त्वं स्वभावत एव शुद्ध इत्यभिप्रायः ।

वयमायस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्वनः ॥ ११ ॥

हे प्राणैककृषिसत्वमार्थणानां प्रसिद्ध एकर्षिनारमाडग्रिः सन्नत्ता सर्वहविषाम् । त्वमेव विश्वस्य सर्वस्य सतो विद्यमानस्य पतिः सत्पातिः । सधर्वा पतिः सत्पातिः । वयम् पनराग्रास्म तवददनीयस्य हविषो दातारः । त्वं पिता मातरिश्व हे मातरिश्वन्नोडस्माकम् ।

अथ वा मातरिश्वनो वायोस्त्वम् । अतश्व सर्वस्यैव जगत्पितृत्वं सिद्धम् ॥ ११ ॥

असंस्कृत इति । संस्कारहीनो वात्य इति स्मृतेरित्यर्थः ।

विवक्षितामित्याह—स्वभावत एवोति । मातरिश्वोति । मातरिश्व न इत्यत्र नलोपऋच्छान्दस इत्यर्थः । वायोः स्वमिति । पितेत्यनुषज्जः । अस्मिन्नार्ष्योने वायुमात्रापितृत्व-दस्मदादिसर्वपितृत्वमनुक्तं स्यादत आह—अतश्रेति । अस्मदादिसर्वजनकत्वाद्वाद्योसत-जानकस्यादड्काशातमनः प्राणस्य सर्वजनकत्वं सिद्धामित्यर्थः ॥ ३१ ॥

किं बहुना—

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि संतता शिवां तां कुरु मे हत्कमीः ॥ १२ ॥

वाचि प्रतिष्ठितेति । वाच्यमानरूपा तनूः प्रतिष्ठिता । श्रोत्रे व्यानरुपा । चक्षुषि प्राणरूपा । मनसि समानरुपा । स प्राणस्तच्चक्षुः स व्यानस्तच्छ्रोत्रं सोऽपानः सा वाक्स समानस्तनमन इति श्रुतिरित्यर्थः । उत्क्रमणेनैति । प्राणोल्कमणे सत्यपानाद्यात्मिकां वागादि-रूपा तनूरशिवा कार्ययोग्या स्यादित्यर्थः ॥ १२ ॥

किं बहुना—

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान्रक्षस्व श्रीश्व प्रजां च विधेहि न द्राति ॥ १३ ॥

इत्यर्थववेदरीयप्रश्रोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥

अस्मिल्लोके प्राणस्यैव वशे सर्वमिदं यत्किंचिदुपभोगजातं त्रिदिवे तृतीयस्यां दिवि च यत्प्रतिष्ठितं देवान्युपभोगलक्षणां तस्यापि प्राण एवे-शिता रक्षिता । अतो मातेव पुत्रान्समान्रक्षस्व पालयस्व । त्वान्निमित्तां हि बाह्म्यः क्षान्त्रियाश्र श्रियस्तास्तवं श्रीश्व थ्रियश्व प्रज्ञां च त्वात्स्थ-तिनिमित्तां विधेहि नो विधत्स्वेत्यर्थः । इत्थेवं सर्वोत्तमया वागादिभिः प्राणैः सततया गमितमाहिमां प्राणः प्रजापतिरेवेत्यवबुध्यताम् ॥ १३ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्रोविन्दभगवत्पूज्यपाद-शिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रश्नः ॥ २ ॥

१ क. 'त्मना यो वा' । १२ क. 'मानः स प्रजापतिरेव स° ।

ब्राह्मच इति । ऋगादिमन्त्ररूपा ब्राह्मचः श्रियः । ऋचः सामानि यजूंषि । सा हि श्रीरमता सतामिति श्रुते: । क्षात्र्यः प्रसिद्ध धनदैश्वर्यरूपः । अस्मिन्प्रश्ने निर्धारितं गुणं संगृह्याऽSह —इत्येवामिति । इंद वरिष्ठत्वादेरुपलक्षणम् ॥ १३ ॥

इत्यानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोत्तरनिषद्धव्याख्याटीकायां द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥

अथ तृतीयः प्रश्नः ।

अथ हैनं कौसल्यश्वादडश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन्कृत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्च्छरीर आत्मानं वा प्रविश्य कथं प्रातिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बाह्याभिमुखो भवति कथमध्यात्ममिति ॥ ५ ॥

अथ हैनं कौसल्यश्वादडश्वलायनः पप्रच्छ । प्राणो ह्रेवन्तं प्राणैर्निर्धारिततैरुपलक्षितधर्माहिमादडपि संहतत्वात्स्यादृश्य कार्यत्वमतः पृच्छामि । भगवान्कृतः कस्मात्कारणादेश यथावधृतः प्राणो जायते । जातश्व कथं केन वृत्तिविशेषेणाडड्यात्यस्मिञ्च्छरीरे । किंनिमितकमस्य शरीरग्रहणमित्यर्थः । प्रविश्यश्व शरीर आत्मानं वा प्रविश्य प्रविभागं कृत्वा कथं केन प्रकारेण प्रातिष्ठते प्रतितिष्ठति । केन वा वृत्तिविशेषेणास्माच्छरीरादक्रमत उक्क्रामति । कथं बाह्याभिमुखस्तदभिमुखो भवति कथमध्यात्ममिति ॥ ११ ॥

एवं प्रजापतित्वादृतत्वादिगुणजातं निर्धारितं प्राणास्योत्पत्त्यादि निर्धारयन्सतदुपासनां विधातुं प्रश्नान्तरमवतारयति —अथेति । वैदर्भिप्रश्नानन्तरमित्यर्थः । प्राणैराकाशादिभिम्श्र प्राणस्य तत्त्वमुपलक्ष्यं तैरित्यर्थः । प्राणस्य पूर्वोक्तमहिमत्वादेवोत्पत्ति-राद्धभावात्कृत इति प्रश्नानुपपत्तिमाशङ्क्याऽSह —आपि संहतस्वादृश्ङिति । अनेकात्मक-त्वात्सावयवत्वादित्यर्थः । शरीरग्रहणमिति । शरीरमवेक्ष इत्यर्थः । प्रातिष्ठत इति । आदरप्रश्नेषाहीनत्वम् ॥ १ ॥

तस्मै स होवाचातिप्रशान्पृच्छासि ब्राह्म-णोऽसि तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥ २ ॥

१ क. प्राणैर्ह्रेवन्तं निर्धारिततत्व उप० । २ ख. 'वं निर्धारिततत्व उपं' ३ घ. क. 'तत्व उप । ४ क. 'दैवं चा०' च. 'दैवं वाड्मि०' ५ क. 'ति भारयतीति शेषः ।

एवं पृष्टस्तस्मै स होवाचाडडचायः प्राण एव तावदूदूर्विज्ञेयत्वाद्द्वि-षमप्रश्नाहंस्तस्यापि जन्मादि त्वं पृच्छस्यतोऽतिप्रश्नान्पृच्छसि । ब्रह्मि-ष्ठोडसीत्यतिशयेन त्वं ब्रह्माविद्रतस्तुष्टोऽहं तस्मात्ते तुभ्यं ब्रवीमि यत्पृष्टं गृणु ॥ २ ॥

विषमेति । विषमं दुर्य्यं यथा तथा प्रश्नाहं इत्यर्थः । अतिप्रश्नानिति । स्वद-न्येषां प्रश्नानतिक्रान्तानन्यदीयप्रश्नागोचरान्सूक्ष्मप्रश्नान्प्रस्तुतव्यार्थानित्यर्थः । अतिशयेनेऽति । अपरत्राऽपेक्षया डतिशयितमुल्यब्बह्माविदसि त्वामिति प्रोत्साहार्थे स्तौतीति भावः ॥ २ ॥

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैत-सिम्नेतदातं मनोकृतेनाड्डयात्यस्मिंशरीरे ॥३॥

आत्मानः परस्मादपुरुषादक्षरात्सत्याद्देश उक्तः प्राणो जायते । कथमि-त्यत्र दृष्टान्तः । यथा लोक एषा पुरुषे शिरःपाण्यादिलक्षणे निमित्ते छाया नैमित्तिकी जायते तद्वदेतस्मिन्न्व्यह्मण्येतत्प्राणाख्यं छायास्थानीय-मनूतरूपं तरवं सत्ये पुरुष आततं समर्पितमित्येतत् । छायेव देहे मनो-क्रतेन मनःसंकल्पेच्छादिनिष्पन्नकर्मनिमित्तेनैत्येतदृश्यं हि पुण्येन पुण्यमित्यादि । तदेव सक्तः सह कर्मणेति च श्रुत्यन्तरात् । आयात्या-गच्छत्यस्मिँडशरीरे ॥ ३ ॥

"दिवो ह्यामूतः पुरुषः," "अक्षराद्वा रपरेत् परः ।" "एतस्माज्जायते प्राणः" इति मन्त्र-वत्र संवादयितुं तद्वतविशेषणान्याह—परस्मादिति । अत्र दृष्टान्त इति । तस्या-नृतत्वार्थे दृष्टान्त उच्चयत इत्यर्थः । छायेत्यादि प्रतिबिम्बादिरूपेत्यर्थः । एतस्मिन्निति । कथमार्गातोत्यस्योत्तरमाह—मनोकृतेनेति । संधिरार्षः । तदेव सक्त इति । अस्य कर्मिणो मनो यस्मिन्कुले निष्क्तं संसॄक्त आसक्तः

संसदेव फलं कर्मणा सहेति॑ति श्रुतौ च शरीरग्रहणं कर्मसाध्यमुक्तमित्यर्थः ॥ ३ ॥

यथा सम्राडेवाधिरुतान्वनियुङ्क्ते ' एतान्ग्रा-मानाधितिष्ठस्वत्येवमेवंष प्राण इंत-रान्प्राणान्पृथक्पृथगेव सान्निधत्ते ॥ ४ ॥

यथा येन प्रकारेण लोके राजा सम्राडेव ग्रामौंदिश्वाधिकृतान्नियुनक्ति । कथं । एतान्ग्रामानेतान्ग्रामानाधितिष्ठस्वेति । एवमेव यथा हस्तान्तः एष मुख्यः प्राण इतरान्प्राणांश्रश्रुरादीनात्मभेदांश्र पृथक्पृथगेव यथास्थानं संनिधत्ते विनियुङ्क्ते ॥ ४ ॥

अत्र श्रुता नेत्रादीनां चक्षुरादिस्थानानां स्पष्टत्वात्तानि नोक्तानिति द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥

तत्र विभागः—

पायूपस्थेडपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रतिष्ठते मध्ये तु समानः । एष हेतद्धुतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥ ५ ॥

पायूपस्थे पायुश्रोपस्थश्र पायूपस्थं तस्मिन् । अपानमात्मभेदं मूत्रपुरीषाद्यापननयं कुर्वस्थितिष्ठति संनिधत्ते । तथा चक्षुःश्रोत्रं चक्षुश्श्रोत्रं च ताभ्यां मुखनासिकाभ्यां च निर्गच्छछ्नप्राणः स्वयं सम्राड्स्थानीयः प्रतिष्ठते । मध्ये तु प्राणापानयोः स्थानयोर्नाभ्याम् । समानोऽपि च समं नयति । एष हि यस्मादेतद्धुतं मुक्तं यद्व्रहूदयद्रवेदं प्राणादेताः सप्तसंख्याकाः आर्चिषो द्वीतयो निर्गच्छन्त्यो भवन्ति *शीर्षण्यः । प्राणद्वाराद् दर्शनश्रवणादिलक्षणरूपादिविषयप्रकाशा इत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥

यः कुर्वस्थितिष्ठति तं संनिधत्ते विनियुङ्क्त इत्यर्थः । मध्य इति । प्राणापानयोरमध्ये या नाभिस्थस्यां समानः प्रतितिष्ठतीत्यन्वयः । समानशब्दार्थमुक्तं श्रुत्यारूढं करोति—एष हि । आत्माश्रिताति । आत्मानं शरीरडङ्गेभ्योऽत्रात्मस्मिन्नित्यर्थः । एवं हुतपदबलादतस्य हविष्टुं जाठराग्रेराहवनीयत्वं प्रक्षेपस्य होमतवं चोक्तवा शीर्षण्यसदद्वारान्निर्ग-

• शीर्षण्यप्राणद्वारोति कचित्पाठः स एव साधीयान् ।

तानां ज्ञानानामर्चिषं वकुं तस्मादेत इति वाक्यं व्याचक्षते—तस्मादिति । प्राप्तादिति । अग्रेरादित्यादेतोः प्राप्तपरिपाकाद्वरसादनाडीद्वारादेहं प्राप्तं नाडीस्थानं हृदयं प्राप्ताद्वरसादिति शेषः । दर्शानद्रयं श्रवणद्रयं प्राणद्रयं चैवं रसना(न)मिति सप्तर्षि:

जाठराग्रिपाकजन्यारसबलेन दर्शानदीनाां प्रवृत्तिरेषु तदर्चिष्वारोप इत्यर्थ:

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकस्यां द्वासप्ततिद्वासप्तति: प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यस्यां व्यानश्वरति ।

हृदि ह्येष पुण्डरीकाकारमांसपिण्डपरिच्छिन्ने हृदयाकाशे ऽष आत्माडSत्मना संयुक्तो लिङ्गात्मा, अत्रास्मिन्हृदय एतदेकशतमेकोत्तरशतं संख्यया प्रधाननाडीनां भवतीति । तासां शतं शतमेकस्याः प्रधाननाड्याः भेदाः । पुनरपे द्वासप्ततिद्वासप्ततिद्वे सहस्रे आंध्रकसप्ततिश्च सहस्राणि । सहस्राणां द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि प्रतिप्रतिनाडीशतं संख्यया प्रधाननाडीनां सहस्राणि भवन्ति । आसु नाडीषु व्यानो वायुश्वरति । व्यानो व्यापनात् । आदित्यादिव रश्मयो हृदयात्सर्वतोऽगामिनीभिर्नाडीभिः सर्वदेहं संव्याप्य व्यानो वर्तते । संधिस्कन्धसमम्देशेषु विशेषेण प्राणापानवृत्त्योर्मध्य उद्भूतवृत्तिर्योंवत्कर्मकतां भवति ।

व्यानस्य नाडीरूपं स्थानं दर्शयितुं नाडीनामुत्पत्तिस्थानं कुतमाह—हृदोत्यादिना । हृदयस्य लिङ्गात्मस्थात्वोक्तेः प्रयोजनं तु केचिद्योगिनो नाभिकन्दस्य नाड्युस्पतिस्थानत्वं वदन्ति तथैव लिङ्गात्मनः संचारणार्था नाड्यः । नाडीभि: प्रत्यवमृश्येत्यादिश्रुतेः । ततश्च लिङ्गात्मनो हृदयस्थालवे तत्संचारमार्गभूतनाडीनामपि तदेवोत्पत्तिस्थानमन्यथा प्रदेशान्तरस्थाननाडीनां तन्मार्गत्वायोगाद्वास्मातिसहहृदयात्पुरोहतत्मप्रतिष्ठन्त इति श्रुतेश्वति । लिङ्गशरीरस्याडSडत्मवमात्मोपाधित्वेन तद्योगादित्याह—आत्मैनना संयुक्त इति । यस्मालिङ्गात्मा हृदि वर्तते, तत्संचारमार्गभूतनाडीनामपि तदेव स्थानमित्याह—अत्रेति । नाडीनां शरीरविधारकत्वेन प्रासिद्धत्वं वचुमेतदिति विशेषणम् । तस्य स्पष्टतवाद्वाप्ये न व्याख्यातम् । एकैकस्या

९ क. च. °तस्म° । २ क. °तमा जीवात्ममेवर्थ: । अ° । २ श. घ. ड. °तैव लि° । ७ क. °णार्य ना° । ५ क. च. °तस्म° । ६ ख. °व्यानम् ।

नाड्य: शतं शतानाड्य: शतं शतं भवतीत्याह—तासामिति । तत्स्थ शतोत्तरमयुक्तं शाखानाडच इत्यर्थ: । शाखानाडीना च प्रत्येकं व्याधिकस्सातिसहस्राणि प्रतिशाखानाडच: सन्तीत्याह—पुनरपीति । सप्ततिरितिपदस्य सङ्ख्याप्रधानत्वे सहस्राणित्यस्य तेन सामानाधिकरण्यायोगात्स्थचयन्तया व्याचष्टे—सहस्राणामिति । प्रतिशाखाभेदति । प्रतिशाखानाडयो निर्गता अल्पशाखा: प्रतिशाखा: । द्वास्सतिरित्यत्र वीप्सार्थमाह—प्रतिप्रतीति । प्रति-प्रतिनाडीशतमित्यनन्तरमेकस्या इत्यनुषज्ज: । तथा च प्रतिप्रतिनाडीशतमेकस्या नाडच: प्रतिशाखानाडीनां द्वास्सतिसहस्राणि भवन्तीत्यर्थ: । तथा च मूलशाखाप्रतिशाखानाडचो मिलित्वा द्वास्सतिकोट्यो द्वास्सतिलक्षाणि दशसहस्रं च शतद्वयमेका च भवन्तीति दृष्ट-व्यम् । एवं नाडीरुक्त्वा व्यानस्य तत्स्यान्त्वमाह—आस्वादिते । सूक्ष्मासु नाडीषु विद्यमानस्य व्यानस्य कथं व्याकतत्वमित्याराडच नाडीनां सर्वदेहव्याप्तिस्थस्यापि व्यानस्य तद्रारा व्यासिरित्याह—आदित्यादिवेति । यथाडडदित्याद्वैनिर्गत्य रश्मय: सर्वतो गत:स्थिता हृदयात्सर्वतागामिन्या नाडच्यस्ताभिरिति योजयम् । सामान्चेन सर्वशरीरव्याप्तावपि विशेषस्थनामाह—संधीति । प्राणोति । उच्च्वासनिश्वासयो: प्राणापानवृत्योरभावे व्यानवृतिरुद्रवतीत्यर्थ: । वीर्यवांदिति । अथ य: प्राणापानयो: संधि: स व्यान इत्य-

स्वा यानि वीर्यवन्ति कर्माणि बलवता पुरुषेण साध्यानि घनुरायमनादीनी तान्यप्राणन-नपाननक्रोतिति श्रुत्यनतरोक्केरिस्यर्थ: ॥ ६ ॥

अथैकयोर्ध्व उदान: पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

अथ या तु तत्कैशातानां नाडीनां मध्य ऊर्ध्वगा सुषुम्नाख्या नाडी तयैकयोर्ध्व: सञ्चुदानो वायुरापादितलमस्तकवृत्तिः संचरनपुण्येन कर्मणा शास्त्राविहितेन पुण्यं लोकं देवादिस्थानलक्षणं नयति प्रापयति । पापेन तद्विपरीतेन पापं नरकं तिर्थग्योन्यादिलक्षणम् । उभाभ्यां समप्रधानाभ्यां पुण्यपापाभ्यामेव मनुष्यलोकं नयतीत्यनुवर्तते ॥ ७ ॥

इदानोमुदानस्य स्थानं वद्केनोक्त्रमित्यस्योत्तरमाह—या त्विति । उभाभ्यां समप्रधानाभ्यामिति । अननेन पुण्याधिक्ये देवलोकं पापाधिक्ये नरकलोकं नयतीति पूर्व व्याख्यातं भवति ॥ ७ ॥

आदित्यो ह वै बाह: प्राण उदयत्येष हि

चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापानमपानवृत्तिमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्योनिः ॥८॥

आदित्यो ह वै प्रसिद्धो ह्याधिदैवतं बाह्यः प्राणः स एष उदयत्युदृच्छति । एष ह्येनमाध्या्त्मिकं चक्षुषि भवं चाक्षुषं प्राणं प्रकाशेनानुगृलानो रूपोपलब्धौ चक्षुष आलोकं कुर्वन्नित्यर्थः । तथा पृथिव्यामामिमानिनो या देवता प्रसिद्धा सैषा पुरुषस्यापानमपानवृत्तिमवष्टभ्याकृष्य वशीकर्त्याध एवापकर्षणेनानुग्रहं कुर्वती वर्तत इत्यर्थः । अन्यथा हि शरीरं गुरुत्वात्पतत्स्सावकाशो बोद्रुच्छेद । यदेतदन्तरा मधये व्यावापृथिव्योः आकाशतत्स्थो वायुराकाश उच्यते । मध्न्रस्थवत । स समानः समानमनुगृह्णानो वर्तत इत्यर्थः । समानस्यांन्तराकाशस्थत्वसामान्यात् । सामान्यान्न च यो बाह्यो वायु: स व्याप्तिसामान्याद्यादानो व्यानमनुगृलानो वर्तत इत्यभिप्रायः ॥ ८ ॥

कयं बाह्यामभित्ते कथमध्यात्ममित्यस्योत्तरमाह—आदित्य इति । या देवता प्रसिद्धाेति । अग्निदेवता पृथिव्येव यस्माद्ड्डयतनमश्रिल्थिक इति श्रुतेरश्रिसंबद्धा(न्था?) वगमादित्यर्थः । अवष्टभ्येत्यनन्तरमध्याहारेण वाक्यं पूरयति——अध एवापकर्षणेनोति । वृत्तार्थे स्तम्भादेरूर्ध्वसुखेन निखातस्य परितो विद्यमानैरजुभिरध एवापकर्षणेन पतनाभाववद्वच एवापकर्षणेन क्रियासं पतनाभावः सिध्यतीत्यर्थः । अनुग्रहोऽपि । शरीरावरणक्षणमित्यर्थः । अन्यथेति । पृथिवीदेवताया विधारणाकरणे गुरुत्वादपानेनाध आकर्षणाच्च सावकाशो भूम्यादिपतनप्रतिबन्धकाभावस्थले पतेदित्यर्थः । अनन्तरा यदाकाश इति वाक्यं व्याचष्टे—यदेतदिति । यदिति ऋक्वतं छान्दसमित्याह—य आकाश इति । मध्न्रस्थवदिति । मध्या क्रोशन्तीयत्त्र मध्न्रशब्देन मध्या यथा ल्क्ष्यन्ते तथाडडड्काशशब्देन तत्स्थो वायुलिङ्क्ष्यत इत्यर्थः । स समान इति । सामानाधीकरण्यमहुग्रमाद्यानुगृह्णान इति । एवमुत्तरत्राप्युपग्रहे हेतुमाह—समानस्थात् इति । शरीरान्तराकाशस्थत्वं समानस्य व्यावृत्त्यनन्तराकाशस्थत्वं बाह्यवायोः—रित्यान्तराकाशस्थत्वं तयोस्तुल्यामित्यर्थः । वायुर्योनिरित्यत्र त्वनन्तराकाशस्थैतवं विशेषरहितं वायुसामान्येन समुचीयत इति न पूर्वोभेद इत्याह—सामान्येनोति ॥ < ॥

तेजो ह वो उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवामिन्द्रियैर्मनासि संपद्यमानैः ॥ ९ ॥

तेजो ह वां इति वाक्यं व्याचष्टे—यद्धाहामिति । पूर्वमादित्यात्मकं विशेषतेज उक्तमत्र तेजःसामान्यमुख्यत इति न पौनरुक्त्यमित्याह—सामान्ये तेज इति । एवमादित्यादिना रूपेण मुख्यप्राणस्य प्राणापानसामानोदानव्यानानुग्रहाकत्वमुक्तम् । आदित्याग्न्याकाशसामान्यवयुतेजोरूपी सन्न्वाझामधिदैवमादित्यादिकं धारयतीत्युक्तम् । तदृपेणावस्थानेव तद्धारणं प्राणापानाद्यनुग्रहेण चक्षुराद्यव्यानस्तच्छ्रोतं स समानस्तन्मनः स उदानः स वायुरिति श्रुत्यन्तरे चक्षुरादीनां प्राणाद्यत्मवक्तेश्वक्षुराद्यनुग्रहकत्वोक्त्या चक्षुरादिरूपाध्यान्तविधारकत्वं चोक्तमिति कथं बाह्यमविषये कथमध्यात्ममित्यस्योत्तरमुक्तमिति दृश्यतयम् । तेजसा उदानवाय्वनुग्रहकत्वं व्यातिरेकदर्शनातेन साध्यादि—गम्यादिति । यस्मातेजःस्वभाव उत्क्रान्तिकाले शरीरेऽनुग्रहामाद्वोपशान्ततेजा मुमूर्षुर्भवकोत्यन्व्यः । स्वाभाविकमिति । जाठराग्निकृतं हस्तादिना स्वशरीरस्पर्शेन सत्युप्णत्वेनोपलभ्यमानं तेज इत्यर्थः । भवत्युत्पचत इति भवः शरीरमित्यर्थः । न भवतीति शाद्धते—कथामिति । इन्द्रियोपाधिविशादित्याह—सहोति । मनासि संपद्यमानैरिन्द्रियैः सह शरीरान्तरं प्रतिपचत इति पूर्वेणत्वयः ॥ ९ ॥

यचित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः । सहाडत्मना यथासंकल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥

मरणकाले यचित्तो भवति तेनैव चित्तेन संकल्पेनेन्द्रियैः सह प्राणं प्राणाद्यात्मना यथासंकल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥

१ क. वै। ख. ग. च. वाव । २ ख. घ. ड. वा । च. वाव । ३ क. च. वाव । य तु. 'न्तिदोष्पु° । ५ ख. ग. घ. ड. 'वमजो° । ६ क. 'नैप जीवक्षित्ते° ।

मुख्यप्राणवृत्तिमायाति । मणरकाले क्षीणोन्द्रियवृत्तिः सन्मुख्यया प्राणवृत्त्यैवावातिष्ठत इत्यर्थः । तदोऽभिवदन्ति ज्ञातय उच्छवासिति जीवतीति । स च प्राणास्तेजसोदनवृत्या युक्तः सन्सहाडत्मना स्वामिना भोक्त्रा स एवोदनवृत्यैव युक्तः प्राणस्तं भोक्तारं पुण्यपापकर्मवशाद्यथासंकलितं लोकं नयति प्रापयति ॥ १० ॥

उक्तशरीरान्तरप्राप्तिमेवोक्तक्रमप्रदर्शनेन स्पष्टीकतं यचित्त इत्यादि वाक्यं तदपेक्ष्यताऽ्याहं कुर्वन्ज्याचष्टे—मरगति । यचित्त इति । यदेव देवादिर्येगादिशरीरं सभ्यग्गति चित्ते यस्स स यचित्त इत्यर्थः । प्राणं प्रत्यागमं लौकिक्यवहारेण प्रथयति—तदैति । तेजसा तेजोनुगृहीतयोदनवृत्येत्यर्थः । एवंभूतो भोक्ता(क्तृ)दानसंयुक्तः प्राणः कं नयतीत्यपेक्षायां तमेव भोक्तारं नयतीति वदन्वाक्यार्थमाह—स एवामिति । एवंकारस्स तमेव स्यान्वयः । यथासंकल्पितमिति । कर्मज्ञानादिसाधनाच्च्छानदर्शायां संकल्पितं मरणकाले वासनारूपेण पुनरभिव्यक्तं लोकं देवादिशरीरामित्यर्थः ॥ १० ॥

य एवं विद्वान्प्राणं वेद । न हास्य प्रजा होतीडमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ११ ॥

यः काश्चिदेवं विद्यान्यथोक्तविशेषणैर्विशिष्टमृत्प्रस्यादिभिर्जानाति तस्येदं फलमिहकमामुष्मिकं चोच्यते । न हास्य नैवास्य विदुषः प्रैजा पुत्रपौत्रादिलक्षणा हीयते डछिद्यते । पतिते च शरीरेऽत्र प्राणसायुज्यतया डमृतोडमरणधर्मा भवति तदेतस्मिन्नर्थे संक्षेपाभिधायक एष श्लोको मन्त्रो भवति ॥ ११ ॥

एवं प्राणस्वरूपं निर्धार्य तदुपासनं विधत्ते—यः काश्चिदिति । उत्पत्त्यादिभिर्यथोक्तविशेषणैर्विशिष्टम् । आत्मनः प्राणो जायते, मनःश्रृताम्यां धर्माधर्माभ्यां चक्षुःश्रोत्राभ्योः, नाभौ समानम्, नाडीसमूहे व्यानम्, उदानं च शुषुम्नायां स्थापयति । उदानेनोक्तक्रमात, बाहेः प्राणापानव्यानसमानोदनानुग्रहकै रादित्यपृथिवीदेवताकाशादियुतेजोरपै रधिदैवमादित्यादिक्रमादित्यादिकृतानुग्रहैरध्यात्मं नखशिखान्तश्रोत्रमनस्त्वक्च-क्षुरादिग्राह्यामिभूतं च धारयति । स एवं उदानवृत्या भोक्त्रा च युक्तो भोक्तारं लोकान्तरं नयति । स एवं च वरिष्ठः प्रजापतिरत्ता चेत्त्येव प्राणं वेदेत्यर्थः । ऐहिकफलमुक्त्वा डमुष्मिकफलमाह—पतित इति । अमृतत्वं च नात्र मुख्यं किंतु प्राणसायुज्यमेवे-

१ क. व. °दा हि व° । २ क. घ. °यन्तेडमू° । ३ क. ख. ग. घ. ड. प्रजा: । ४ क. ह. °यते हीयन्ते डछिन्ते य° । ख. ग. घ. °यन्ते डछिन्ते य° ।

त्याह—प्राणोति । इदं तु कामिनः, निष्कामस्य तु चित्तैकाग्र्यम् । तच्च्छुद्धिद्वारा सुरुच्यमेवास्तत्वं भवतीति दृश्यव्यसनं ॥ ११ ॥

उत्पत्तिमियातिं स्थानं विभुत्वं चैव पश्रधा । अधिकारं चैव प्राणस्य विशेषावष्टम्भ- श्रुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ १२ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयप्रश्रोपनिषादि तृतीय: प्रश्न: ॥३॥

उत्पत्तिं परमात्मनः प्राणस्याडSयतिमागमनं मनोकृतेनास्मिञ्ज्शरीरे स्थानं स्थितिं च पायूपस्थादिस्थाने षु विभुत्वं च स्वाम्यमेव सम्प्राडSव (?) प्राणवृत्तिभेदानां पञ्रधा स्थापनम् । बाह्यमादित्यादिरूपेणाध्यात्मं चक्षुराद्याकारेणावस्थानं विज्ञायैवं प्राण(?)मृतमश्नुत इति । विज्ञायामृतमश्नुत इति द्विरवचनं प्रश्नार्थपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १२ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्वो विन्दभगवत्पूज्यपादाशिष्य- श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये तृतीय: प्रश्न: ॥ ३ ॥ आयातिमित्यर्थ: । हस्वत्वं छान्दसम् ॥ १२ ॥

इति श्रीमदनन्तज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां तृतीय: प्रश्न: ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थ: प्रश्न: ।

अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्य: पप्रच्छ । अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्य: पप्रच्छ । प्रश्नत्रयेणापरविद्यागोचरं सर्वं परिसमाप्य संसारं व्यक्ताविषयं साध्यसाधनलक्षणमनित्यम् । अथेदानीमसाध्यसाधनलक्षणमप्राणममनोगोचरमतिन्द्रियंविषयं शिवं शान्त- मविकृतमक्षरं सत्यं परविद्यागम्यं पुरुषाख्यं सर्वाध्यात्म्याभ्यन्तरमजं वक्त- व्यमित्युत्तरं प्रश्नत्रयमारभ्यते ।

एवं कर्मविद्यागतिश्रवणेन विरक्तस्य प्राणविद्यया चित्तैकाग्र्यतच्च्छुद्धिमतो डट एवं साधनचतुष्टयवतो मुमुक्षोऽधिकरण: परविद्योक्त्यर्थं प्रश्नत्रयमारभते—अथ हैनमिति । पूर्वविद्ययैवामृतत्वोक्तेरुतरप्रश्नारम्भो व्यर्थ इत्यत आह—प्रश्नत्रयेणेति । संसार- पूर्वं वि० ।

१ क. ख. घ. ह. च. यमविषं० । २ क. च. 'कामयं त०' । ३ क. च. 'रभ्यते । ४ क. च. पूर्वे वि० ।

भगवन्नेतस्मिन्पुरुषे कानि स्वपान्ति कान्यस्मिन्न्रति कतर एष देवः स्वम्रान्पश्यति कस्येतत्सुरकं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥ १ ॥

१ क. च. 'माणात्मा' । २ क. च. 'यमविः' । ३ क. वस्थाद्या' । ४ क. 'निति स्वव्यापारा-न्कुर्वन्तीतिस्यर्थः । क° । ५ क. 'क्षणान् य एष ।

भगवन्नेतस्मिन्पुरुषे शिरःपाण्यादिमिति कानि करणानि स्वपन्ति स्वापं कुर्वन्ति स्वव्यापारादिहप्रमन्ते कानि चास्मिश्रायन्ति जागरणणानिद्रावैस्थां स्वध्यापारं कुर्वन्ति । क्वरः कार्यकरणलक्षणयोरेष देवः स्वप्रान्पश्यति । स्वप्रो नाम जाग्रदर्शनान्तरीवृतस्य जाग्रदृदन्तःश-रीरेऽदर्शनम् । तत्किं कार्यलक्षणेन दृढेन निवर्त्यते किं वा करण-

लक्षणेन केनाचिदित्यभिपायः। उपरते च जाग्रत्स्वप्रव्यापारे यत्प्रसक्तं निरायासलक्षणमनावाधं सुखं कस्येतद्‌व्रवति। तस्मिन्काले जाग्रत्स्वप्रव्यापारादुपरता: सन्त: कामिनं सर्वे सम्यगेकीभूता: सम्प्रतिष्ठिता:। मधूनि रसवत्समुद्रं प्रतिष्ठित्यादिवच्च विवेकानहा: प्रतिष्ठिता भवन्ति संगता: सम्प्रतिष्ठिता इत्यर्थ:। नतु न्यस्तदाचाद्‌करणवत्स्वव्यापारादुपरतानि पृथक्स्पृथगेव स्वात्मन्यवतिष्ठन्त इत्येतद्युक्तं कुत: प्राप्ति: सुपुप्तपुरुषाणां करणानां कामिनाश्रिदेकीभावगमनाश्रयाया: प्रष्टु:। युक्तैव त्वाशङ्का। यत: संहतानि करणानि स्वाम्यर्थान् परतन्त्राणि च जाग्रद्द्रिषये तस्मात्स्वापेऽपि संहतानां पारतन्त्र्येणैव कामिनाश्रितसंगतिन्यांध्याति तस्मादाशङ्कानुरूप एव प्रश्नोडयम्। अत्र तु कार्यकरणसंघातो यस्मिन्श्र प्रलीन: सुपुप्तप्रलयकाले योसतद्विशेषं बुभुत्सो: स को नु स्यादिति कामिन्सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति॥१॥

एवं सामन्येन पश्रत्रयस्यापि सम्बन्धमुक्त्वा चतुर्थप्रश्रस्य प्रातिस्विकसंवन्धमाह–तत्रेति। यस्मादित्यस्य किंलक्षणं वा तद्क्षरमिति तच्छब्देनान्वय:। उक्तमिति। यथा मुद्गरादिस्फुलिङ्गा: सहस्रशा: प्रभवन्ते सरूपास्तथा अक्षराद्विविधा: सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्तीति मन्त्रेणेत्यर्थ:। एतद्‌द्विवक्षयेत। मन्त्रोक्तार्थविस्तरानुवादित्वादस्य द्वादशाङ्गणस्यैव विवक्षितत्वात्तन्निर्णयार्थं कानि स्वप्नादिप्रश्नो जिज्ञासितानीति ध्यायीरित्यादिना तेषामोक्षान्धारणार्थं; अन्यथा तेषामोक्ष्मगमत्परमार्थश्रवणात् तद्विवक्षापत्वान्निर्णयासिद्धे:। भावानां स्वरूपविभागादिविवक्षा तु ता: पुन: पुनरुदयत: प्रचरन्तीति हष्टान्तबलाद्यत्नैकीभावस्ततो विभागेन निर्गमनमित्यक्षर एकीभावानां पृथिव्यादिकार्यकरनानमक्षरद्विभागप्रतीतेस्तावन्मात्रेण भाष्य उक्तेति दृष्टव्यम्। तत्नाऽSद्यपक्षेण जागरितस्य धर्मी पृष्ट:। स्वप्ने यस्मि व्यपारोपरमे जागरितं नास्ति स तस्य धर्मी इति(धर्मीति?) निश्चेतुं शक्यत्वात्। द्वितीयेनावस्थात्रयेऽपि शरीररक्षणं कस्य धर्मी इति पृष्टम्। जाग्रतोऽनुपरव्यापारस्य प्राणस्य देहरक्षकत्वोपपत्ते:। तृतीयेन स्वप्नस्य धर्मी पृष्ट:। चतुर्थेन सुपुप्तिधर्मी, सुखमहमस्वाप्सामिति सुपुप्तिस्थतस्य परामर्शा: सुखस्य सुपुप्तिसम्बन्धवगमात्। पञ्चमप्रश्ननावस्थात्रयविनिर्मुक्तमवस्थात्रयपर्यवसानभूमिरूपं तुरीयमक्षरं पृष्टमिति विवेक:। कार्येति। कार्ये शरीरी प्राणो वा, करणानि मनआदीनी। पदार्थानुक्वा वाक्यार्थे पिण्डीकृ-

स्याड्डह—तात्क्लामिति । तत्पदं पूर्वापरयोः संबंध्यते——प्रसन्नामिति । विषयसंपर्ककालुष्यराहिल्यम् । [ निरायासेति । ] निरायासेन विशेषाभावमात्रेण लक्ष्यतेsभि । व्यज्यते निर्वातस्थापितदीपाळोकवदनाबाधं विनाशरहितं सत्यमात्मस्वरूपमित्यर्थः । एतदिति । सुषुप्ते प्रकाशमानं सुखमहमस्वाप्समितिपरामर्शमूल्योक्तमित्यर्थः । तस्मिन्कालीति । यथाप पूर्वं मनः प्रश्नेन तुरीयं पृच्छ्यते नेति सुषुप्तमस्थाप्यते संसारदशायां सर्वोपाधिरहिततुरीयावस्थाभावेन विवेकत एवं तस्य प्रदर्शनोयस्तत्सुषुप्तावज्ञानं सत्यपीतरोपाधिरहित्येन ततैव सर्वोपाधिविवेककरणेन तुरीयप्रदर्शनस्य सुकरत्वात्तस्मिन्काले तुरीयप्रदर्शननार्थे । सर्वसंप्रतिष्ठोच्यते । सम्यगेकीभूता इति । तदात्मभावप्राप्त्या विलयं गताः इत्यर्थः । मधूनि रसवदिति । यथा नानापुष्परसा मधुन्येकी भवन्ति तद्वदित्यर्थः । विवेकाभावमात्रेण दृष्टान्तवुक्कौ, तत्र सर्वात्मना लयाभावादित्याह——विवेकानर्हा इति । पूर्वं विवेकानर्हः सन्तः पद्यादिसंप्रतिष्ठिता इत्यर्थः । न चानेनापि प्रश्नेनाविद्यावासनाभिरविविक्तः सौषुप्त एव पृष्ट इति शङ्क्यम् । पर आत्मन्यपेक्षे संप्रतिष्ठित इति वेद्यमाणत्वात्तसुषुप्तचैज्ञान एव संप्रतिष्ठानादेश हि दृष्टेत्यादिना पुरुषाणामध्येकोभावः मोक्षरूपि संप्रतिष्ठाया अभिधास्यमानत्वाद्च्छायमित्यज्ञानाभावोक्तेश तुरीयमेव पृष्ठमिति भावः । ननु कार्यकारणव्यतिरिक्के संप्रतिष्ठानाधिकरणे सामान्येन किम्साश्रितदवगते किमन्संप्रतिष्ठिता इति विशेषप्रश्नो घटते । न च तस्यावगतिरस्ति । न च संप्रतिष्ठानस्य साधिकरणत्वेन सामान्येनाधिकरणावगतिरस्तीति वाच्यम् । तत्तदुपादानानामेवाचेतनानां तद्धकरणत्वेन तदतिरिक्तस्य चेतनस्यासिद्धे(दृ)रिति शाङ्कते——नान्वाति । दात्रं नाम सस्यादिल्खनार्थः शस्त्रविशेषः । स्वात्मनीति । सोपादान इत्यर्थः । सुषुप्तपुरुषाणां करणानामिति । सुषुप्तपुरुषाणां यानि करणानि तेषामित्यर्थः । एष हि दृष्टेत्यादिना पुरुषाणामध्येकोभावस्य वक्ष्यमाणत्वाद्वा पुरुषाणामित्युक्तम् । अस्मिन्पक्षे करणानां चेति चकारो दृष्टव्यः । प्रश्नः प्रसिद्ध इत्यन्वयः । संहतानां परार्थत्वेन व्याप्तत्वात्संहतत्वेन हेतुना परस्मैश्वेतने सामान्येनावगते प्रश्नो युक्त इत्याह——सुचकैव त्विति । स्वाम्यर्थानिसंघाताभिमान्यर्थान्नीत्यर्थः । आशङ्कानुरूप इति । मनसि विद्यमानाराङ्कानुरूपो वाचिकः प्रश्न इत्यर्थः । अत्र संप्रतिष्ठानविशिष्ट आत्मा न पृष्टः किंतु तदुपलक्षितः केवल आत्मा पृष्ट इति वाक्यतात्पर्यमाह——अत्र त्विति । भवन्तीत्यनन्तरं पृष्ठमिति शेषः ॥ ९ ॥

तस्मै स होवाच । यथा गाग्य मरीच्यौडक-स्यास्तं मच्छतः सर्वा एतस्मस्तेजोमण्डल एकी भवन्ति । ताः पुनःपुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह

वै तत्स्थं परे देवे मनस्येकी भवाति । तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नाडडदते नाड्डनन्द्रियते नेयायते स्वापितीयाचक्षते ॥ २ ॥

तस्मै स होवाचासौचार्यः । शृणु हे गार्ग्य यथेयं पृथिवी । यथा मरीचयो रश्मयोडर्कस्यSSDदित्यस्यास्तमदर्शनं गच्छतः सर्वा ऐशेत एतस्मस्तेजोमण्डले तेजोराशिरूप एकी भवन्ति विकीर्णहेतवमविशेषतां गच्छन्ति, मरीचयस्तस्यैवाकस्य ताः पुनः पुनरुदयत उद्रिच्छतः प्रचरन्ति प्रकृते देवे घोतनवाति मनसि चक्षुरादिदेवानां मनस्तन्मात्रत्वात्परो देवो मनस्तन्मात्रस्वप्रकाश एकी भवति, मण्डले मरीचिबुदाविशेषतां गच्छन्ति जिजागरिषोऽश्व रश्मिवन्मण्डलान्तमनस एव प्रचरन्ति ( ति ) स्वव्यापाराय प्रतिष्ठन्ते ( ते ) । यस्मात्स्वप्रकाले श्रोत्रादीनि शब्दाद्युपलब्धिकरणव्यापारादुपरतानी तेन तस्मात्ताहि तस्मिन्स्वापकाले एष देवदत्तादिलक्षणः पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नाड्डते नाड्डनन्द्रियते न विसृजते नेयायते स्वापितीयाचक्षते लौकिकाः ॥ २ ॥

यत्स्थां वृत्तौ तद्रूपविलयात् । तस्योवाक्यस्य तात्पर्यमित्थंनयः । विकीर्यन्त इति । दशादिक्षु क्षिप्यन्त इत्यर्थः । स्वमेऽपि चक्षुरादिव्यापारोपलब्धेरेकीभावोऽसिद्ध इत्याराक्ष्य वासनामयेनिद्रियग्यापारोपलब्ध्यावापि बाह्याशब्दादिश्रवणादिव्यापाराभावेन तं साधयितुं तेनैति वाक्यं व्यास्यायाति—यस्मादिति । श्रोत्रादीनामेकीभावो नाम स्वव्यापारं विहाय मनस्तन्मात्रतया डवस्थानमात्रं न तु मुख्यमेकत्वं तेषां मनःप्रकृतिकत्वाभावेनाप्रकृतौ तदुपपत्तेरित्यभिप्रेत्येवकारः प्रयुक्तः । नेयायत इति । इणो गतार्थस्य यडन्तस्य रूपमे-

तन्नं गच्छछतीत्यर्थः ॥ २ ॥

माणाधय एवतस्मिन्पुर जाङ्गति । गार्हपत्ये ह वा एषोडपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्वाहिपत्यात्मणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ३ ॥

सुप्तवत्सु श्रोत्रादिषु करणेष्वेतस्मिन्पुरे नवद्वारे देहे प्राणाम्रयः प्राणादिपञ्चवायवोऽप्रय इवाग्रयौ जाग्रति । अमिसामान्यं हि ।

कानि स्वपन्तीत्यस्य सर्विष्याणी बाह्यकारणानि स्वपन्त्युपरमन्तेऽदतस्तेषामेव जागरणं धर्म इत्युतरमुक्त्वा कानि जाग्रतीत्यस्योत्तरमाह—सुप्तवत्स्वाति । प्राणानामग्र्यस्वं गौणमित्याह—अग्रय इवेति । अपानस्य गार्हपत्यत्वे यदाहवनीयतेऽपणीयते प्राणयनेादिति तद्वाक्यं व्ययहरितमपि हेतुत्वेन योजयति—यस्मादिति ।

गाहंपत्यो ह वा एषोडपानः । कथमित्याह—यस्मादहाहिपत्यादग्रेऽग्रिहोत्रकालं इतरोग्रिराहवनीयः प्रणीयते प्राणयन्नात्मप्रणीयतेऽग्रस्मादिति प्राणयने गाहं- पत्योऽग्रिः । तथा सुतस्य्यापानवृत्तेः प्राणीयत इषः प्राणो मुखनासिकाभ्यां संचरत्यन्त आहवनीयस्थानীয়ः प्राणः । व्यानस्तु हृदयादाक्षिणादिक्संबन्धादान्वाहार्यपचनो दृक्षिणाग्रिः ॥ ३ ॥

प्रणयनादिति पदं गार्हपत्य- साधर्र्याभिध्यानपूर्वं व्याचष्टे—तथेति । गार्हपत्यवेनोके डपाने डनन्तर्गत्च्छति सति बाहर्ग- च्छन्नप्राणस्ततो निर्गच्छत इव ( च्छन्निव ) लक्ष्यत इति प्राण आहवनीय इत्यर्थः । परि- त्यक्तं व्यानोऽन्वाहार्यपचन इति वाक्यमिदानीं व्याचष्टे—ध्यानास्त्वाति । छान्दोग्ये गायत्रीविद्यायां तस्य वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषिः इत्युपक्रम्याथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रमित्यनेन व्यानस्य दक्षिणसुषितो निर्गमनमुक्तमित्यन्वाहार्यपच- नसादृश्यं दक्षिणादिक्संवन्धित्वं व्यानस्येति ॥३॥

यदुच्छ्वासानिश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमान इष्टफलमेवो- दानः स एनं यजमानमहरहरहं गमयति॥ ४ ॥

अग्र च होताडिहोत्रस्य यद्यस्मादुच्छ्वासानिश्वासावमिहोत्राहुती इव नित्यं हविष्सामान्यादेव त्वेतावाहुती समं नयति—स समानो वायुरमिस्थानीयोडपि होता चाडडहुत्योनन्तुत्त्वात् ।

कोडसौ स समानः । अतश्च विदुषः स्वापोदप्यग्रिहोत्रहवनभेव । तस्माद्विद्वान्नाकर्मात्ययेव मन्तव्य इत्यभिप्रायः । सर्वदा सर्वाणि भूतानि विचिन्वत्यपि स्वपत इति हि वाजसनेयके । अन्न हि जापत्सु प्राणाग्रिषूपवसहत्य बाह्मकरणानि विषयांश्चाग्रिहोत्रफलामिव स्वर्गं ब्रह्म जिगमिषुर्ह वाव यजमानो जागर्ति यजमानवत्कार्यकरणेऽप्रधान्येन संध्यवहारात्स्वर्गमिव ब्रह्म प्रति प्रसितवत्प्राजमाने मनः कल्पयते । इष्टफलं यागफलमेवोदानो वायु । उदानानिमित्तक्वादिष्टफलप्राप्ते । कथम्, स उदानो मनआद्यं यजमानं स्वप्नवृत्तिरुपादपि प्रच्याव्याहरहः सुप्तिकाले स्वर्गमिव ब्रह्माक्षरं गमयति । अतः यागफलस्थानীয় उदानः ॥ ४ ॥

अत्र चेतिः । अग्निहोत्रस्य होता होमस्य कर्ता, ऋत्विगुच्यत उत्तरवाक्येने(ण)ति शेषः । अन्नोच्छवासनिश्वासयोर्यातिहेतुस्वसिद्धत्वेन सिद्धवचिन्दर्शायोगात्स समान इति तच्छब्दानन्वयाच्च वाक्यत्रयेण योजयति—यद्यस्मादिति । उच्च्छ्वासनिश्वासावित्यनन्तरमाहुती इति । पदं भाष्येऽड्याहुत्येतान्वुच्छ्वासानिश्वासावाहुती आहवनीयाधिकारणाग्रिहोत्राहुती[इ] व हि (द्रि.) त्व*साम्यादेवेत्येकोऽन्वयः । अनन्तरं भाष्ये तुशब्दश्रार्थे । श्रुतिगतमितेशब्ददस्तामपादित्यर्थे । यस्मादेतावाहुती समं नयति शरीरस्थितिभावाय साम्येन नयति प्रवर्तयति यः वायुर्थाडग्रिहोत्रे होमकर्त्ता डहुतिद्वयमाहवनोयं प्राति संं नयति प्रापयति । तदृत्तस्मादाहुत्योनेंतृत्वात्त्वत्स वायुर्हो— तौति यच्छब्ददहोतशब्दाघ्याहारेण द्वितीयोऽन्वयः । कोडसौ वायुरिति । तद्रोषप्रशे स होता वायु स समान इति तृतीयोऽन्वय इति विभागः । नह प्राणाग्रय इत्यत्र सर्वेषां प्राणानामग्रिहोत्रत्वे कथमिह समनस्य होतृत्वमुख्यता इत्या शङ्क्योक्तम—

अग्रिस्थानीयोऽपि इति । अभ्रितवेनोकोऽपीति भावः । होता चेतिः चकारोऽप्यक्षरक्षणिकौत्यर्थः । अवस्थाततयकर्तिनामुचछ्वासनिश्वासप्राणानां चाग्रिहोत्रावयवत्संपादानस्योपासनं प्रयोजनं विविदोषात्मप्रकरणत्वात्तद्रुद्धिदर्शनाच्च, किं त्विन्द्रियाण्युपरमन्ते प्राणा जाग्रतीत्येवं त्वंपदार्थशोधनरुपस्य ज्ञानस्य स्तुतिरेवेत्याह—अत श्रेति । सर्वदेति । वाजसनेयके हि वाकिच्छतः प्राणाश्रितश्वसुश्वित इत्यादिना सर्वप्राणव्यापारेषु प्रत्येकमग्रिचितस्वडाष्टिं विधायैषडष्टिमत सर्वाणि भूतान्यस्य स्वापकालेपि चयनं

• अत्र सामान्यादिति युक्तं पठितुम् ।

१ ख. रा. घ. ड. पीठस्थः । ह० ।

कुर्वन्तीति सा दृष्टिः स्तुता तद्विद्वद्गापीतिपर्यर्थः । अत्र हीति । अत्र मनो यजमानः कल्प्यत इति व्यवहितान्वयः । तत्कल्पनायां हेतुद्रयमाह—यजमानवदिति । हेतुद्रयं साधयति——जाग्रतिस्वति । अत्र स्वप्नकाले विषयान्करणानि चोपसंहृत्य मनो जागर्ति, प्राधान्येन स्वव्यापारं कुर्वद्विते । अग्निहोत्रफलं स्वर्गे जिगमिषुयजमान एव सुप्तुषिकाले स्वर्गलोकवत् जिगमिषु च मन इत्यन्वयः । भाष्ये यजमान इत्यनन्तरमुपास्यो द्रष्टव्यः । हवावषाढेन तत्प्रसिद्धमित्युक्तम् । इष्टेति । उदानानिमित्तकमरणानन्तरं यागादिफलप्राप्त-स्तस्य तन्निमित्तत्वकारणे कायोंपचारादुदान इष्टफलत्वेन कल्प्यत इत्यर्थः । न केवलं मरणद्वारा योगफलप्रापकत्वश्रुतीति श्रुतेः सर्वयागफलानामपि ब्रह्मात्मकत्वात्तद्र्राप्तप्रसादिति । अहरहरिष्टफलप्रापक-स्वमुदानस्यैति पक्षपूर्वपक्षमाह——कथामिति । स्वर्गामिवोति । स्वर्गमेवेत्यर्थः । सर्वयागफलात्मकस्वरूपमेव ब्रह्माक्षरं गमयतीसत्यर्थः । यद्यप्यहरहरब्रह्मप्राप्तिर् योगसाध्यैया यागराहितानामपि तत्प्राप्तेस्तथाडपि ब्रह्मण एव सर्वयागफलत्वेन तत्प्राप्तस्योदनास्येष्टफलप्राप्तकत्वमस्तीति भावः । न चोदनास्य कयं तत्प्राप्तकत्वमिति शङ्क्यचम् । तस्य सुपुज्नानाडीचारितेन स मनस्तनाडीं प्रवेश्यन्स्तद्व्रतं ब्रह्म प्राप्यत इत्युपपत्तेः ॥ ४ ॥

एवं विदुषः श्रोत्राद्युपरमकाले तदारभ्य यावत्सुप्तोऽस्थितो भवति ताद-त्सर्वयागफलानुमव एव नाविदुषामिवानर्थायैति विद्वत्ता स्तूयते । न हि विदुष एव श्रोत्रादीनि स्वपन्ते प्राणाञ्जयो वा जाग्रति जाग्रत्स्वप्राणिनां पर्यायेण जाग्रत्सुपुषातिगमनमतो विद्वत्तास्ततिरेवायमुपपद्यते । यत्पृष्टं कतर एष देवः स्वम्रान्पश्यतीति तदाह—— at्रैष देवः स्वमे माहिमानमनुभवति । यदृृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देश-दिगन्तरैश्व प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सचासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ५ ॥

अत्रोपरतेषु श्रोत्रादिषु देहरक्षायै जाग्रत्सु प्राणादिवायुषु प्राक्सुपुष-तिम्रतिपत्ते । एतस्मिन्नन्तराल एष देवोद्कराशिमवल्स्वात्मनि संहतश्रो-त्रादिकरणः स्वप्ने माहिमानं विभूतिं विषयविषयिलक्षणमनेकात्मकभावग-मनमनुभवति प्रतिपद्यते ।

ननु गाहंपत्यो वा एषोडपान इत्यारम्भ्य मनो ह वाव यजमान इत्यन्तेन प्रस्थेन विद्वान्कर्मी न भवतीति स्तूयत इत्युक्तमस्मैवं तत्राम्निहोत्रादिकर्मप्रतीतेरुदानास्य यागफलस्थानीयत्वोक्तेसु न तत्फलत्वे तत्र कर्मप्रतीतेरत आह—एवं विदुष इति । विद्वत्तेति । श्रोत्रादीनि सप्राण उपरमन्ते प्राणा एव जाग्रतीयेवंरूपा विद्येत्यर्थः । अस्याश्र विद्या जागरस्तोतव्यत्स्वोपपत्तिः । अत एवं प्राणजागरणस्याविद्व[द्वि]द्रसाधारणत्वात्कथं विद्वत्तास्तुतिरित्यपि शङ्का निरस्ता तस्यैवभूतविवेकाभावादिति । ननु विद्यामकरणत्वादस्य विदुषः स्वयमेव भवतो न विधेयत्वमित्याह—न हीति । विद्वत्तास्तुतिरेवेति । श्रोत्रादिकं परे देवेऽे मनस्येको भवति प्राणाश्रयो जाग्रतीयत्र पदार्थविवेकरूपं ज्ञानं विवक्षितं तज्ज्ञानं गाहंपत्यो वा एषोडपान इत्यादिना स्तूयत उक्तप्रकारेणेत्यर्थः । तृतीयप्रश्नोत्तरस्वेन कतर एष इत्यादि सर्वः पृथक् पृथक् व्याचष्टे—यदिति । कुतः हेतु अनेति । अचेतन श्रौत पद ग्रहीत्वा व्याचष्टे—उपरते षष्ठित्यादिनाडन्तराल इत्यन्तेन । अनेकेऽति । इदं च महत्त्वव्याख्यानम् ।

ननु माहिमानुभवने करणं मनोडनुभवितुस्तत्कथं स्वातन्र्येणानुमवतीत्युच्यते स्वतन्त्रो हि क्षेत्रज्ञः । नैष दोषः । क्षेत्रज्ञस्य स्वातन्र्यस्य मनउपाधि कृतत्वान्न हि क्षेत्रज्ञः परमार्थतः स्वतः स्वप्रकाशे जाग्रति वा । मनउपाधि कृतमेव तस्य जागरणं स्वप्रश्रेयुक्तं वाजसनेयके—“सैन्धीः स्वप्रो भूत्या ध्यायतीव लेलायतीव” इत्यादि । तस्मान्मनसो विभत्यनुमवं स्वातन्र्यवचनं न्यायमेव । मनउपाधिसहितत्वे स्वप्रकाशे क्षेत्रज्ञस्य स्वयं ज्योतिष्ट्वं बाध्येतोति केचित् । तन्न । श्रुत्यर्थापरिज्ञानकृता भ्रान्तिस्तेषाम् । यस्मात्स्वयंज्योतिष्ट्वाद्देश्यवहारोऽ्यामोक्षान्तः सर्वोऽविद्या विषय एव मनआधिजनितः ।

स्वप्रदृशुर्जीवविषय स्वातन्र्ये वक्तव्ये देवशब्दितमनसस्तदुक्तिः स्वप्रो मनोधर्मो नाडड्मधर्म आत्मनि तु तदारोपमात्रं लोकस्योति रव्यपार्थेति शाङ्कापरिहाराभ्यामाह—नान्विति । बाह्येन्द्रिययुक्तमनउपाधि कृतं जागरणं केवलमनउपाधि कृतः स्वप्र इत्यभूत् । स्वप्रस्य धाशब्दवाच्यमनःपरिणामत्वात् । स्वप्रो भूतवेतिश्रुतौ सामानाधिकरण्य निर्देश इति दृश्यम् । नान्यं श्रृण्तिरिवभूत्यनुभवेन मनःस्वातन्र्यं वक्तुं न शक्रोति

9 क. इति श्रुतिमार° । 2 क. इति श्रुतिरु° । 13 स्व. ग. घ. ड. हि भवति क्षेत्र° । 7 ख. घ. क. सधोध्यांयतीव लेलायतीव स हि स्वप्रो भूतवेला° । 5 ग. भुसनुभवने म° । 6 च. भवे म° ।

श्रुत्यन्तरविरोधापत्तेः । अतोडत्र देवशब्देन क्षेत्रज्ञ एवोच्यते । तस्यैव स्वतः स्वातन्त्र्यमिति शङ्कते—मन इति । स्वयंज्योतिष्ठत्वामिति । स्वयंज्योतिष्ठत्वबोधकश्रुतिरित्यर्थः । अन्यथा द्वितीयसत्त्वेऽपि दीपादीनामिव वास्तवस्य तस्य वाघाभावादित्यत्र किं मनः सत्त्वे ज्योतिरन्तरस्मिन् मनसि विद्यमानत्वादात्मनः स्वयंज्योतिष्ठत्वबोधनं न शक्यमिति श्रुते: कार्यस्य बोधनस्य वाघोडभिप्रेत उत तदोधनरूपकार्यसिद्ध्यर्थे मनसोडभावोडपि विवक्षितः श्रुतौ । ततश्च तत्सत्त्वे श्रुत्यर्थबाध इति वा । नाडडयः । मनासि सत्यप्येवं तर्हीन्ति वक्ष्यमाणरीत्या मनसो हृद्यत्वेन ज्योतिष्ट्ववायोगेनाडडड्मन एव स्रयंज्योतिष्ट्वस्य बोधयितुं शक्यत्वादित्याह—तन्नेति । न द्वितीयः, तदानीं मनसोडभावस्तु श्रुत्यर्थ एव न भवतीत्याह—श्रुत्यर्थेऽन्ति । आत्मनि ज्योतिष्ट्वबोधनात्मककथ्यवहारस्य प्रकारान्तरापेक्षत्वादात्मस्मिन् सत्त्येव तद्रोधनं शक्यते नान्यथेति मनआदौ भावो न श्रुतौ विवक्षितः, तथा सति तदोधनाशङ्करित्याह—यस्मादिति ।

" यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत् । " इत्यादिश्रुतिभ्यः । अतो मन्त्रब्राह्माविदोऽप्येवमाशङ्कूा न त्वेकात्मविदाम् । नन्वेवं सत्यप्यायं पुरुषः स्वयंञ्ज्योतिरिति विशेषणमनर्थकं भवत्यत्रोच्यते । अत्यल्पमिदमुच्यते य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते सुतरां स्वयंञ्ज्योतिष्ठत्वं बाध्यते, सत्यमेवमयं दोषो यद्यापि स्यादात्मनि केवलतया स्वयंञ्ज्योतिष्ठत्वेनाध तावदुपनीतं भास्येति चेत् । तत्रापि पुरीतति नाडीषु शेते इति श्रुते: पुरीतति नाडीसंवन्धोंऽतत्रापि पुरुषस्य स्वयंज्योतिष्ट्वेनार्धमारापनयाभिप्रायो मृषैव । कथम् तर्हीन्त्राथ पुरुषः स्वयंज्योतिरिति । अन्यशाङ्कात्मवादनपेक्षा सा श्रुतिरिति चेत् । अर्थकत्वस्येष्टतस्माद्युक्ता स्वप्र आत्मनः स्यंञ्ज्योतिष्ट्वोपपत्तिरवकुम, श्रुतेरथाथर्थतत्त्वप्रकाशकत्वात् । एवं ताहं श्रुत्यर्थं हित्वा सर्वमभिमानं न त्वाभिमानेन वर्षशतेनापि श्रुत्यर्थो ज्ञातुं शक्यते सर्वेः प्राणितमन्यैः ।

तत्र मानमाह—यत्र वेति । द्वितीयाभावे व्यवहारो नास्तीत्यत्रापि मानमाह—मात्रेति । दृश्यं मात्राशब्दार्थः । असंसर्ग इति छेदः । दृश्यांसर्गे 'सितनाडी° । १ क. च. °त्मना ज्यो° । २ ख. ग. घ. ड. 'च्छेदक'रणे सु° । ६ ख. ग. घ. ड. च. 'सित्नाडी° । ४ ख. ग. घ. ड. °न्धादच° ।

सुषुप्तौ विशेषविज्ञानाभावोक्त्या द्वितीयाभावे व्यवहारो नास्तीतार्थः । अतो न द्वितीयः कल्पः संभावनात्स्वाह—अत इति । ननु यदि स्वयंज्योतिष्ट्वबोधनार्थं मनआधिभावो नापेक्षतो जागरितेऽपि तर्हि तद्बोधनसंभवादत्रैति स्वप्रवाचिविशेषणमनर्थकामिति शङ्क्ते—नन्वति । किं विशेषविज्ञानमनसोऽभावः सिषाधयिषित उत विशेषाभ्यां गतिम्यां वृच्छते । नास्स्यः । मनसोऽभावाभीकारेऽप्यनन्तरद्वयाकाशस्य तत्कृतपरिच्छेदस्य च श्रुतिसिद्धत्वेन स्वनमेऽपि तत्र स्वयं ज्योतिष्ट्वबोधनासंभवाद्द्विशेषणार्थकस्यं तुल्यमित्याह—अग्रोच्यत इति । परिच्छेदोऽभिकोत्तन इति तरपः प्रयोगः । स्वयंज्योतिष्ट्वमिति । तद्बोधनमित्यर्थः । यथाश्रुते वास्तव्यस्य तस्य बाझस्यानाशङ्क्यत्वादिति । यद्यापि स्वप्रेऽन्तर्हदयाकाशासत्त्वात्सम्यक्स्वयं ज्योतिष्ट्वं बोधयितुं न शक्यमिति दोषस्तुल्यस्तथाऽपि स्वमे मनसोऽभावेन तद्विप्रकर्षेण स्वयंज्योतिष्ट्वं स्वमे बोधयितुं शक्यमिति तद्विशेषणमर्थवदिति शङ्क्ते—सत्यामिति । स्वादित्यनन्तरं तथाऽपिति शेषः । केवलतयाऽऽते । मनसोऽभावनत्यर्थः । भविष्यत्येत्यभिप्रायः । एवं तर्हि सुषुप्ते सर्वस्याऽऽभावमाश्रित्य सम्यग्बोधनं विवक्ष्यीं न च तत्संभवति । तत्राऽपि बहुप्रतिबन्धकस्य विद्यमानत्वादित्याह — न तत्रापीति । सुषुप्ते चेतस्सर्वभारापनयः स्यात्तदा स्वमेऽधिमारापनयाभिप्रायो वर्णयितुं शक्यते न च तदास्ति । अतोडत्रैति विशेषणं तदाऽप्यनर्थकमित्यर्थः । कथम् तर्हीति । अत्रैष देवः स्वमे महिमानमनुभवतित्यर्थवशाकाङ्क्षार्थकथनावसरे काण्वश्रुतिगतविशेषणस्य गतिनिर्वक्तव्यप्रकृतानुपयोगादिति सिद्धान्ते कदेशी कश्चिन्मन्वद शङ्कते—अन्योति । सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेनार्थवश्रुत्यविरोधेनैकवाक्यतया श्रुत्यर्थेस्य वर्णनीयत्वात्तद्विरोधोऽपि वक्तव्य इति पूर्ववद्याह—नार्थे इति । तर्हि काण्वश्रुतिरर्थाभाववास्तव्यज्यतमत आह—श्रुतेर्य-थार्थेति । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्येयनविघेरर्थावबोधफलकत्वातुल्यं च साप्रदायिकमिति । न्यायाच्छङ्करमालस्याप्यनर्थक्यायोगादित्यर्थः । एवमेकदेशिनि दूषिते सिद्धान्तः—यथा हृदयाकाशे पुरीतति नाडीषु च स्वप्नस्तत्संवन्धाभावाज्ज्ञातो विविच्य दर्शयितुं शक्यत इत्यात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वं न बाध्यते । एवं मनस्यविद्याकामकर्मनिमित्तोद्भूतवासनावाति कर्मानिमित्ता वासनाडव-

यथा हृदयाकाशे पुरीतति नाडीषु च स्वप्नस्तत्संवन्धाभावाज्ज्ञातो विविच्य दर्शयितुं शक्यत इत्यात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वं न बाध्यते । एवं मनस्यविद्याकामकर्मनिमित्तोद्भूतवासनावाति कर्मानिमित्ता वासनाडव-

9 क. 'कोडन्रोच्यत इति तैरयः प्र० । ग. 'कोच्यते सुतरामिति । च. 'कोडत्र ई० । १ २ ख. घ. ड. 'स्वार्थस्य भावाद्दुर० । ग. स्वार्थश्चाभावाद्दुर० । ३ ग. घ. 'थेः अत्रा० । ४ ख. घ. ड. 'वस्य । ५ क, च. 'दान्तै क० ।

अथाडन्यदृष्टान्तरमिव पश्यत: सर्वकार्यकरणेभ्य: प्रविविक्तस्य दृढदुर्वा-

सनाभ्यो दृश्यरूपाभ्योऽनन्यत्वेन स्वयंज्योतिष्वं शुद्धिपतेनापि तार्किकेण

न वारयितुं शक्यते । तस्माद्राधूक्तं मनसि प्रलीनेपु करणेष्वप्रलीने च

मनासि मनोमय: स्वप्रान्वइयतीति ।

तद्र्योदाहेव मुलयश्रुत्यर्थ उच्चतां किं पूर्वंकरोत्या पक्षान्तराक्षतानिराकरणाम्यामिस्यारडूय पाण्डित्याभिमानवतो यथावदर्शनेऽधिकारात्तस्य तदभिमानावातारचिकीर्षया

तदीयेनानापक्षा निराकृता इति वक्तुं सर्वमभिमानं निरस्येत्याध्युक्तम् । स्वयं ज्योंतिष्वश्रुते-

रतिशङ्क्यत्वाद्रलात्स्वमादौ हृदयाकारादिसंस्त्वेऽपि तत्संबन्धप्रतीत्यभावाद्दिध्यमास्याप्य-

विद्यमानेतुल्यस्वेनाडडत्मन: केवलस्वात्प्रकाशादर्शनान्नैव स्वयंज्योतिष्ववमिति बोधनीयं मनसोऽ-

भाववादिनाडप्येवं मनसि सत्यपि तस्य वासनामयगजतुरगादिविषयतया परिणामादृश्यत्वाच्च

द्रष्टततो भेदेन विवेक: श्रुत्या स्वप्रकाशत्वं बोधयत इत्याह-यथेत्यादिना । मन-

सीति । सत्यपीति शेष: । न तु मनश्शेदविद्यादिनिमित्तवशाद्जतुरगादिरूपेणाभिव्यक्तस्व-

सानावतर्हि जाग्रतीव तस्याहेत्यैव प्रतीति: स्यात्रेदन्तयाडट आह—कार्मनिमित्तेति ।

तथा प्रतीतिं विना स्वप्ने भोगासिद्धे: स्वप्नभोगप्रदकार्मनिमित्तवशाज्जाग्रति गजादीनामिदन्तयाड-

तुभवेन तद्वासनानामपि तथैवानुभवार्हत्वेन तद्वासनारूपाविद्यावाश्च वासनाश्रयस्य मनस

इदन्तयैव वस्त्वन्तरवल्प्रतीतिरर्थ: । इदं च विशेषणं मनसो विषयत्वेन विषयित्वासंभवाद्दृष-

्यिण आत्मन एवैव प्रकाशरूपत्वमिति वक्तुम् । जाग्रत्यादित्यादिकार्यज्योतिषां चक्षुरादिकरण-

ज्योतिषां च सत्क्वेन तत्सङ्कीर्णत्वेनाडडत्मन: स्वयं ज्योंतिष्वं दुर्ज्ञयं च स्वप्ने तु तद्भावात्सुप्रबोध-

मिति वक्तुं सर्वकार्येत्यादि विशेषणम् । स्वप्न आदित्यादिकार्यकरज्ज्योतिषां भासमानत्वेऽपि

तेषां वासनामात्रत्वाद्राहृश्यत्वाच्च विषयप्रकाशनासामर्थ्येऽपिति वक्तुं वासनाम्य ईत्यादि विशेष-

णम् । एतैश्व विशेषणै: स्वप्न एवंभूते स्वयं ज्योंतिष्ववस्य बोधयितुं शक्यत्वादनन्यत्रासंभवाद्-

ग्रायमितिश्रुतौ स्वप्राविशेषणप्रहणमर्थेऽदितीयुक्तमिति दृष्ट्यम् । स्वयंज्योतिष्वमिति ।

सिद्धमिति शेष: । अत: काणश्रुतौ स्वप्ने मनसोऽभावविवक्षावकारणाभावेन तद्विरोधाभावा-

दन्र देवशब्देन परे देवे मनस्येकी भवतीत्युक्तम् । मन एवोच्यत इत्युक्तमुपसंहरति—

तस्मादिति ।

कथं महिमानमनुभवतील्युच्यते । यन्निमित्तं पुत्रादि वा पूर्वं हृटं

तद्वासनावासित: पुत्रमित्रादिवासनासमुद्भूतं पुत्रं मित्रमिव वाड-

9 ख. ग. ड. केन । 2 ख. ग. घ. ड. च. इयति । 3 क. च. भ. स्वप्र । 1 क. च.

इति वि. १ ५ क. च. वम्भूवस्व ।

विद्ययाऽपऱ्यतीत्येवं मन्यते, तथा श्रुतमर्थं तद्वासनयाडनुचृणोतीव, देश-दिगन्तरैश्च देशान्तरैर्दिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनस्तत्प्रत्यनुभवतीवैव विद्यया, तथा दृश्यं चास्मिञ्जनमन्यदृश्यं च जन्मान्तरदृष्टमित्यर्थः । अत्यन्तादृष्टे वासनाऽनुपपत्ते । एवं श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चास्मिञ्जनमनि केवलेन मनसाडनुभूतं च मनसैव जन्मान्तरनुभूतामित्यर्थः । स चैः परमार्थौदकादि । असद्व मरीच्युदकादि । किं बहुनोक्तानुक्तं सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति सर्वमनोवासनोपाधिः सन्नेव सर्वकरणात्मा मनोदेवः स्वप्नान्पश्यति ॥ ५ ॥

नन्विन्द्रियाणामुपरतत्वाद्द्रिष्यसंबन्धाभावास्कथं मनसो महिमाडभव इति शाङ्कते—कथामिति । पूर्वं ज्ञातस्यैव स्वप्ने ज्ञानात्तस्य वासनामात्रत्वमतो नेन्द्रियापेक्षत्वाह—उच्यत इति । यदिति । यन्निमित्तं पुत्रं वा पूर्वं दृष्टवांस्तदेव दृष्टं पुत्रमित्रादिविषयवासनासमुद्भूतं मित्रं पुत्रं वाडविद्यया पश्यतीति दृष्टवानित्यादिप्रत्ययाहारेण वाक्यं योज्यम् । अन्यथा पुत्रमिति द्वितीयया यच्छब्ददूस्य चानन्वयः स्यादिति । चक्षुरमावेन दर्शनाโย—गान्मन्यत इत्युक्तम् । तथोति । अत्रापि योऽर्थः श्रुतस्तमेव श्रुतमर्थमित्यध्याहारेणैव श्रुतियोञ्ज्या । देशो नदीतीरादि । दिक्प्राच्यादिरिति भावः । प्रत्यनुभूतं प्रतिबारमनुभूतं पुनः पुनरनेकदिनेनेप्वनेस्वप्नेऽनुभवतीस्यर्थः । जन्मान्तरदृष्टमिति व्याख्याने हेतुमाह—अत्यन्तोति । अनुभूतं चेत्यस्यं प्रत्यनुभूतामित्यनेन पुनरुक्तिमाशङ्क्याडऽह—केवलेनोति । पूर्वमिन्द्रियद्वारकानुभव उक्त इत्यपुनरुक्त्यामित्यर्थः । सर्वदर्शने हेतुमाह—सर्व इति ॥५॥

स यदा तेजसाडभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वमान्न पश्यत्यथ *तदितास्मच्छरीर एतत्सुखं भवति ॥ ६ ॥

स यदा मनोरूपो देवो यस्मिन्काले सौरेण पित्ताख्येन तेजसा नाडीशयेन सर्वतोऽभिभूतो भवति तिरस्कृतवासनाद्द्वारो भवति तदा सह करणैर्मनसो रसभयो ह्युपसंहता भवन्ति । यदा मनो द्रार्चैम्प्रवृत्त-विशेषाविज्ञानरूपेण कृत्स्नं शरीरं व्याप्यावतिष्ठते तदा सुपुप्तो भवति ।

• दीपिकायां यदेतस्मिन्निति पाठः स्वीक्ततोऽस्ति स च मूलेऽपि कचिद्दृश्यते । भ्रात्रापि स एव ग्राह्यश्श्रुक्त्तरो मन्येत ।

अत्रैतस्मिन्काल एष मनआश्रययो देवः स्वप्राण्न पश्यति दृशनेद्वारस्य निरुद्धद्वात्तेजसा । अथ तदैतस्मिञ्जशरीर एतत्सुखं भवति यद्द्विज्ञानं निराबाधमविशेषेण शारीरदव्यापकं प्रसन्नं भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥

कस्यैतस्मिं भवतीत्यस्योत्तरं तदपेक्षतिं वदन्नाह— स यद्वेति । पित्ताख्येनोच्यते । इदमपलभ्यां निरोधनं लेशोऽपि नकषया । तस्मान्मनसि प्रविलीयते इति श्रुत्यन्तरणे प्राणशब्दिते व्रक्षाणी तस्य लयाभिधानात् । तिरस्कृतेति । वासनामिव्यक्तकौ द्वारं स्वप्रभोगप्रदं कर्म यत्ततिरस्कृतं तत्रोपरतं भवति तेजःशब्दितैब्रक्षचैतन्यसंबन्धादिस्यर्थः । रशिमय इति । वासना इत्यर्थः । अविशेषविज्ञानेति । सामन्यचैतन्यरूपेणेत्यर्थः । चेतनाशब्दितत्सामान्यान्यवृत्तिरूपिण वा । अननेन सुप्तं उक्त इस्याह—तदेति । नवथैतत्सुखं भवतीत्ययुक्तं जन्मसुखवस्यै तदानौमसंभावात्स्वरूपसुखमेव विशेषविज्ञानरूपविवक्षाभावे निर्वातस्यदीपप्रभा-

भवतीत्ययुक्तं जन्यसुखवस्यै तदानौमसंभावात्स्वरूपसुखमेव विशेषविज्ञानरूपविवक्षाभावे निर्वातस्यदीपप्रभा- तस्म्यकप्रकाशते तदपेक्ष्मनदृच्यनमित्याह — यद्द्विज्ञानमिति । विज्ञानरूपं स्वरूपसुख- मित्यर्थः ॥ ६ ॥

एतस्मिन्कालेऽपिविधाकामकर्मनिबन्धनानि कार्यकरणानि शान्तानि भवन्ति । तेषु शान्तेष्वात्मस्वरूपमुपाधिभिरनन्यथा विभाव्यमानमद्वयमेकं शिवं शान्तं भवतीत्येतामेवावस्थां पृथिव्याद्याविच्याकृतमात्रानुप्रवेशन दृश्योहितुं हष्ठान्तमाह—

स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्षं संप्रातिष्ठन्ते । एवं ह वै तत्सर्वं पर आत्मनि संप्रातिष्ठते ॥ ७ ॥

स दृष्टान्तो यथा सेम्य वयांसि पक्षिणो धासाथ वृक्षं वासोवृक्षं प्रति संप्रातिष्ठन्ते गच्छन्ति । एवं यथा दृष्टान्तो ह वै तदृक्ष्यमाणं सर्वं पर आत्मन्यक्षर आत्मनि संप्रातिष्ठते ॥ ७ ॥

अनेनाडनन्दमयकोशाब्दितमनभिव्यक्तमनादिवासनावेद्यज्ञानं सुपुसधर्मोत्युक्तं पञ्चम- प्रष्हस्योत्तरं तुरीयस्वरूपं विवेकसौकर्याद्द्विविध्यातैवोच्यत इत्याह—एतस्मान्निति । अन्यथेति । पूर्वमन्यथा विभाव्यमानमित्यर्थः । मात्रानुप्रवेशनेति । मात्राणां विवेक-

किं तत्सर्वम्— पृथिवी च पृथिवीमात्रा चाडपश्वाडपोमात्रा

१ ख. म. घ. ड. °न्तरे प्रा° । = क. °दितं ब्रह्म चै° । ३ क. च. °समुक्तमित्या° । ७ क. च. °मेव त° । ५ क. च. °विज्ञानं सुपुसिद्ध° ।

च तेजश्व तेजोमात्रा च वायुश्व वायुमात्रा चाडडकाशश्वाडडकाशमात्रा च चक्षुश्र इष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्व रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शायितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाडडदातव्यं चोप-

स्थश्वाडडनन्दायितव्यं च पायुश्व विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्र मन्तव्यं च बुद्धिश्र बोद्धव्यं चाहंकारश्वाहंकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्र विद्योतयितव्यं च प्राणश्र विघारायितव्यं च ॥ ८ ॥

पृथिवी च स्थूला पञ्चगुणा तत्कारणा च पृथिवीमात्रा च गन्धतन्मात्रा, तथाडडपश्वाडSपोमात्रा च । तेजश्र तेजोमात्रा च । वायुश्र वायु-मात्रा च । आकाशश्वाडडकाशमात्रा च । स्थूलानि च सूक्ष्माणि च मूर्तानीत्थर्थ: । तथा चक्षुश्रोन्द्रियं रूपं च दृश्टव्यं च । श्रोत्रं च श्रोतव्यं च । घ्राणं च घ्रातव्यं च । रसश्र रसयितव्यं च । त्वक्च स्पर्शायितव्यं च । वाक्च वक्तव्यं च । हस्तौ चाडडदातव्यं च । उपस्थश्वाडडनन्दयितव्यं च । पायुश्र विसर्जयितव्यं च । पादौ च गन्तव्यं च । बुद्धीन्द्रियाणि कम-

निन्द्रियाणि तथा * चोक्रानि । मनश्र पूर्वोक्तम् । मन्तव्यं च ताद्रिषय: । बुद्धिश्र निश्रयात्मिका । बोद्धव्यं च ताद्रिषय: । अहंकारश्वाभिमानलक्षणमन्त:करणमहंकर्तव्यं च ताद्रिषय: । चित्तं च चेतनावदन्त:करणम् । चेतयितव्यं च ताद्रिषय: । तेजश्र त्वागिन्द्रियाद्यतिरेकेण प्रकाशाविशेषा या त्वक्त्या निर्भास्यो विषयो विद्योतयितव्यम् । प्राणश्र सूत्रं यद्राच-

क्षते तेन विघारयितव्यं संग्रहणीयं सर्वं हि कार्यकरणजातं पारार्थ्येन संहतं नामरूपात्मकमेतावदेव ॥ ८ ॥

+आपोमात्रा इत्यत्र विकल्प्यलोपस्यानन्द: । स्थूलानि चेति । पञ्चीकृतानि * अत्रानुक्तसमुच्चयार्थेन तथाचेतिशब्दद्वयेन बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियार्थौ ग्राह्यौ: । क. पुस्तकपाठ-स्वीकारे तु न काचिदनुपपत्ति: । + सान्तापइशब्ददस्वीकरणमेव साधीय: ।

9 क. तदर्थाश्रोका: । म° । २ ख. ग. घ. °तद्य: । प्रा° । क. ख. ग. च. °येकृत्° ।

चेत्यर्थ: । ततश्र पञ्चीकरणमेतच्चूल्यतिसिद्धमित्युक्तमन्यथा डडकाशाकाशमात्रयो: पृथगुक्त्येनु-पपत्तेरिति । यद्यापि मन्तव्यादयो मनआदिचित्तुष्ठयवविषया अपि दृष्टव्यादिविषया एव न पृथक्तथाडपि मन्तव्यत्वादिरूपेण पृथग्गिति पृथङ्निर्दिष्टा इति दृश्यम् । प्रकाशाविशिष्टा या त्वागिति । त्वगाश्रयं चर्म्मे तत्प्रकाशानिर्भास्यं च तदेवेत्यर्थ: । पृथिवी चेत्यादिना विचार्यतत्वं तेजस्तेजनोल्लडडमन्त्यातिरिकं तदुपाधिभूतं सवैं चाक्तिमत्याह—सर्वे हीति ॥ ८ ॥

अत: परं यदात्मरूपं जैलसूर्यकादिविन्द्वोकृतत्वकर्तृत्वेनेहानुप्राविष्टम्— पष हि दृष्टा स्पष्ठा श्रोता घ्राता रसायिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष: । स परेडक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥ ९ ॥

एष हि दृष्टा स्पष्ठा श्रोता घ्राता रसायिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा विज्ञानं विज्ञानतेडनेनेति करणभूतं बुद्ध्यचार्चीं तु विजानाति—विज्ञानं करणकारकं रूपं तदात्मा तत्स्वभावो विज्ञातृस्वभाव इत्यर्थ: । दिप्रतिबिम्बस्य सूर्यादिप्रवेशवज्जड्गदाधारशेषे परेडक्षर आत्मनि सम्पतिष्ठते ॥ ९ ॥

एष हि दृष्टेत्यादिनोपहितस्वरूपमुख्यत इत्याह—अत: परामिति । दृश्टेति । उपाधिकृतमपि दृष्टृस्वादिकमुपाधिभिर्यतिरिक्के डनुपहित आत्मन्यारोपितं स्फुटिके लौहित्यवद्-स्तात्युपाधिमनेनोडप्यात्मा दृष्टेत्यादिनोक्त: । विज्ञानात्ममत्यन्त्र दृष्टेत्यादिविव करत्वाचक्तु-चोदभावाद्विज्ञानं यत् तत् हत इत्यादाविव बुद्धेरभिधाने पौनरुक्त्यमारडच्याडडह—विज्ञानबुद्धार्थक: स च सम्प्रतिष्ठ(ष्ठ)त इति क्रियानुकर्षणार्थ इति वदन्द्रुरात्मन: पृथिव्यादिवत्स्वरूपेणाक्षरे डयो न संभवतीत्यारडच्योपाधिलय उपहितरुपाभावे(व ए)वास्य लय इत्याह— स चेतति ॥ ९ ॥

तदेकत्वाविद: फलमाह— परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायम- शरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञ: सर्वो भवति तदेष श्लोक: ॥ १० ॥

१ क. च. 'नतव्यादि'० । २ क. 'जगत्कर्त्तु:' । ३ क. 'जलाद्याधारशेषे' । ४ ग. 'धारे से' ।

परमेवाक्षरं वक्ष्यमाणविशेपणं प्रतिपद्यत इत्येतत्सुच्यते । स यो ह वै तत्सर्वैषणाविनिर्मुक्तोऽच्छाद्यं तमोवर्जितम् । अशारीरं नामरूपसर्वोपरिधिशरीरवर्जितम् । अलोहितं लोहितादिसर्वगुणवर्जितम् । यत् एवमतः शुभ्रं शुद्धम् । सर्वविशेषणरहितत्वादक्षरम् । सत्यं पुरुपाख्यम् । अपामनोगोचरम् । शिवं शान्तं सर्वव्याप्याभ्यान्तरमजं वेदयन्ते विजानाति । यस्तु सर्वत्यागी सोऽयं स सर्वज्ञो न तेनाविदितं किंचित्संभवति । पूर्वमविद्याडसर्वज्ञ आसोत्पुनर्विद्याडविद्यापनये सर्वो भवति तद्वात(तत्)-स्मिन्नर्थ एप श्लोको मन्त्रो भवति उत्तक्यार्थसंग्राहकः ॥ १० ॥

एवं जाग्रदादीनामन्यधर्मत्वोक्त्या शोधिततुर्यात्मानुवादेन तस्याक्षरैक्याभिधानपुरःसं तज्ज्ञानस्य फलमुच्यत उत्तरवाक्येणेत्याह—तदैकरत्वेति । वक्ष्यमाणवक्षणमक्षरं प्रतिपघत इत्येवंरूपं फलमाहेत्यन्वयः । उत्तरवाक्यामिति शेषः । उत्तर्मथे श्रुत्यक्षरारूढमाह—एतदुच्यत इति । स इत्यस्यार्थमाह—सर्वैरिति । अत्राधिकारिणो दुर्लभत्वं स यो ह वा इत्यनन्वक्तम् । स यः कश्चिदेवापूर्ववदतच्छायादिविशेषणमक्षरं वेदयते इत्येकं वाक्यं समापनोयम् । यस्तु वेदयते स सर्वज्ञ इति वाक्यान्तरं कार्यमन्यथा यच्छब्ददचछाद्याद्यनन्वयात् । आद्यवाक्येडच्छायादिविशेषणत्रयेण कारणसूक्ष्मस्थूलशरीरत्रय निराकरणेनावस्यात्रय निराक्करणावस्थात्रयरहित्यमनूद्यते । लोहितादि[सर्व]गुणवर्जितमिति प्रतीतः शुभ्रामित्यनेन तुरीयमनूद्य तस्याक्षरसानानाधिकरण्येनैक्यमुक्त्वा मिति विवेकः । अन्नाक्षरमित्यनेनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजोडप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति मन्त्रोक्तानि सर्वाणि विशेषणान्यात्मोपलक्षणान्यात्मोपलक्षणार्थे संगृहीतान्नीत्याह—सत्यामिति । यस्तु सर्वत्यागित्वापन्नः स तु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञानं भवतोति प्रतिज्ञातं सर्वविज्ञानमु-क्कम् । सर्वात्मत्वस्य ज्ञानजन्यत्वे डनित्यत्वं स्यादिति पूर्वपक्षति । एवं चाडडरोपनिवृत्तिद्वाराडभूततत्त्वावो विवक्षित इत्याह—सर्वो भवतीति ॥ १० ॥

विज्ञानात्मा सह देवैश्व सर्वैः प्राणा भूतानि संप्रतिष्ठान्ति यत्र । तदक्षरं वेद्यते यस्तु सोऽयं स सर्वज्ञः सर्वमेवाडडविवेशोति ॥ ११ ॥

विज्ञानात्मा सह देवैः प्राणादिभिः भूदानि पृथिव्यादीनि सम्प्रतिष्ठान्ति प्रविशान्ति यत्र यास्मिन्नक्षरे तदक्षरं वेदयते यस्तु सोऽयं प्रियदर्शनः स सर्वज्ञः सर्वमेवाडडविवेशोति सर्वमेवाडडविशतीत्यर्थः ॥ ११ ॥

इत्यर्थर्ववेदोक्तप्रश्नोपनिषदि चतुर्थः प्रश्नः ॥४॥

विज्ञानात्मा सह दैवैश्धाग्न्यादिभिः प्राणाश्चक्षुरादयो भूतानि पृथिव्यादीनि संप्रतिष्ठान्ति प्रविशान्ति यत्र यास्मिन्नक्षरे तदक्षरं वेद्यते यस्तु सोऽयं सोऽयं प्रियदर्शनः स सर्वज्ञः सर्वमेवाडडविशतीत्यर्थः ॥ ११ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादुशिष्यश्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये

अग्न्यादिभिरिति । तत्स्व चक्षुष्ट्र दृश्यं चेत्यत्रापि चक्षुरादिभिरेंद्रियैः स्वपुपलक्षितैः

इति व्याख्यातम् ॥ ११ ॥

इत्यानन्दज्ञानविराचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

अथ पञ्चमः प्रश्नः ।

अथ हैनं शैब्यः सत्यकाामः पप्रच्छ ।

अथ हैनं शैब्यः सत्यकाामः पप्रच्छ । एवं चतुर्थप्रश्नेोत्तमाधिकारीणः पदार्थरोधनपूर्वकवाक्यार्थज्ञानैनाक्षरप्राप्तिमुक्त्वाडज्ञानधिकारिणो मन्त्रैरागयवत ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं प्रणवे धारदित्यादिमन्त्रसूचितं ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा क्रमेणाक्षरप्राप्त्यर्थमोंकारोपासनं वचुं पञ्चमप्रभमभगवतारयति—अथ हेदं परापरबह्रप्राप्तिसाधनख्वेनोंकारस्सोपासनाविधित्सया प्रश्न आरभ्यते—

स यो ह वै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोंकारमभिध्यायीत । कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति तस्मै स होवाच ॥ १ ॥

स यः काश्चिद्ध वै भगवन्मनुष्येषु मनुष्याणां मध्ये तद्भदुतमिव प्रायणान्तं मरणान्तं यावज्जीवमित्येतदोंकारमभिध्यायीताऽSडिमुख्येन चिन्तयत् । बाह्यविषयेभ्य उपसंहृतकरणः समाहितचित्तो भक्त्यावेशितब्रह्मभाव ओंकारे । आत्मप्रत्ययसन्तानाविच्छेदो भिन्नजातीयप्रत्ययान्तराखिलीकृतो निर्वातस्थदीपशिखासमोडभिध्यानशब्दार्थः । सत्यब्रह्मचर्याहिंसापरिग्रहत्यागसंन्यासशौचसन्तोषाम्यावितव्यानेकयम-

मानुगृहीतः स एवं शिष्यजीवन्मतधारणः । कतमं धावानेके हि ज्ञानकर्ममिर्जेंतव्या लोकास्तिष्ठन्ति तेषु तेनोंकारामिध्यानेन कतमं स लोकं जयतीति पृष्टवते तस्मै स होवाच पिप्पलादः ॥ १ ॥

इदानोंमिति । गार्यपप्रश्ननिर्णयानन्तरमित्यर्थः । परोति । अपरब्रह्मलोकप्रासिक्रमेण परब्रह्मलोकप्रासिसाधनतवन्तरमित्यर्थः । तदनूदितामेवान्ते । तदिति क्रियाविशेषणं तादृशामिध्यानमिति, तेन विशेषणेनादृतत्वं दुष्करत्वं मातीर्यर्थः । अभिध्यानेन तत्पूर्वकालीने प्रत्याहारधारणे मूर्च्छिते इत्याह—बाह्येति । भक्त्या डड्दरेणोचचारेणेवादडवेष्टित आरोपितो ब्रह्मभावो यस्मिन्नोंकारे तस्मिन्समाहितचित्त इत्यन्वयः । अननेन धारणोक्ता । ध्यानशब्दार्थमाह—आत्मेति । सन्तानाविच्छेद इत्यविच्छिन्नसन्तान इत्यर्थः । प्रत्ययान्तरेण विजातीयप्रसङ्गेनाकिलीकृतोऽनन्तरितः । चित्तस्यैडस्त्रमविषयस्यैव सत एकदेशेन विशेषं वारयति—निर्वांत इति । ध्याननेव यमादिसाधनजातमपि सूचितमित्याह—सत्येति । कतममितिडततमचोऽध्ये बहुशा निर्होराणं दर्शयति—अनेके हीति । ओंकारामिध्यानं ध्यानस्वादहराधुपासनवदपरमप्रासिसाधनमेवोत परमप्रासिसाधनमपीति प्रष्टुरमिप्रायः ॥ १ ॥

एतदै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः । तस्माद्विद्वानेतनेवाड्डयतनेनैक्तरमन्वेति ॥ २ ॥

एतदै सत्यकाम । एतदृद्रहा वै परं चापरं च ब्रह्म परं सत्यमक्षरं पुराधियमपपं च प्राणारम्यं प्रथमजं यत्तदोंकार एवंकारात्मकमोंकारप्रतिपत्त्वात् । परं हि ब्रह्म शब्दाद्युपलक्षणानहं सर्वधर्मविशेषवर्जितमतो न शक्यमतोन्द्रियगोचरत्वात्केवलेन मनसाडवगाहितुमोंकारे तु विष्णुप्रतिमास्थानीयेऽभक्तावेशितब्रह्मभावे ध्यायिनां तत्पसीदितीत्यवगम्यते शास्त्रप्रामाण्यात्तथाडपरं च ब्रह्म । तस्मात्परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारकार इत्युपचर्यते । तस्मादेवं विद्वानेतनेवाड्डस्त्रमप्रासिसाधनेनैवोंकारकारो ब्रह्मणः ॥ २ ॥

तदभिप्रायज्ञः पिप्पलादोऽपरालम्बनतया ध्यानं चेदपरप्रासिमात्रसाधनं परालम्बनत्वेन चेत्क्रमेण परमप्रासिसाधनमित्युत्तरमाह—एतद्रेति । एतद्गच्छन्दयोनिपुस्कयोरोंकारविशेषणत्वयोगाद्रह्मविशेषणत्वमाह—एतद्रहोति । किं तद्ब्रह्मस्पत आह—परं चेति ।

९ क. च. °देशावि° । १२ ख. ग. घ. ड. °गाहयितु° । ३ ख. ग. घ. ड. इत्युच्यते

यदेतत्परं चापरं च ब्रह्मास्स्ति तदुभयमोंकार इति वाक्यान्वयः । इस्यर्थः । न चैवं ब्रह्मोदेहे-नोङ्कारस्वविहाने ऋक्षण्योङ्कारादृष्टि: प्रसज्येतोति शङ्क्यम् । ब्रह्मादृष्टिरुक्तर्ष्यादिति न्यायेन लोकेऽपि सामोपासीतेल्यादाविव निकृष्ट ओंकार एव ब्रह्मादृष्टि: सिध्यतीति भावः । तयोर्भेदास्कथंमैक्यमित्याशङ्क्योपचारादित्याह—ओङ्कारप्रतीकत्वादिति । अनन सामानाधिकरण्यानोंकारस्य प्रतीकत्वमुपपाद्यत इति भावः । न तु किं प्रतीकपदर्शन साक्षादेव ब्रक्ष्म-विधीयतामत आह—परं हीति । शब्दादिति । शब्दादेभिः साक्षाद्बोधनानर्होमित्यर्थः । आदिशब्देनाच्चुमानादि गृह्यते । प्रवृत्तिनिमित्तस्य धर्मस्य लिङ्गेऽस्य चाभावादिति तत्र हेतु-

माह—सर्वेति । न शङ्क्यमित्यग्निहोत्रमित्यन्वयः । तर्हीनद्रियैर्मनसा वा तद्रहोदसि वस्यत आह—अतीन्द्रियैरिति । मनसेऽतीन्द्रियैरपि दृश्य्यम् । तर्हि तथाविधस्योंकारेऽप्य: वेशासंभवात्किंचिद्विशेषमारोप्याड्डवेशो वक्तव्यः । अत एव सूत्रोक्तं तत्सं विशोषण वक्ष्यति ओंकारतादात्म्यं च तत्क्यं निर्विशेष[स्व]लाभोडत आह—ओंकारे त्वति । प्रसिद्ध-

तीति । तदुपादानन चित्तस्य नैर्मल्ये सति निर्विशेषं स्वयमेव प्रकाइते इत्यर्थः । तत्र मानमाह—शाङ्खेति । अन्यथा परब्रह्मार्थिनस्तदुचितवैराग्यादौदित्यर्थः । तथाडपरं चेति । प्रसिद्धतीत्यान्वयः । तस्मादिति । प्रतीकत्वादित्यर्थः । तस्मादेवं विद्धानिति ब्रह्मत्वाद्रहसत्वोर्होमिति विध्यर्थः । एतनैवेत्यनतरमायतनेनाडलम्वनेनोति पदद्वयं प्रमा-दतो गलितमिति दृश्य्यम् । तस्य पदस्य पिण्डितार्थमाह—ओंकारेति । न स्वेतच्छ-

ब्दार्थकथनमेतादिति दृश्य्यम् । अभिध्यानेस्या ड्डयतनत्स्वाभावादितीतरोपासनावदस्याप्युपास-नत्वात्परप्रापकत्वं न संभवतील्यत आह—नोदिष्टामिति । मनआद्यपेक्षयेदं नोदिष्टं समीप-वर्त्यन्तरङ्कं श्रेष्ठमालम्बनमेतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परमित्यादिशुतेरित्यर्थः ॥ २ ॥

स यदेकमात्रमभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्यामभिसंपद्यते । तमृचो मनु-ष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुभवति ॥ ३ ॥

स यद्रप्र्योङ्कारस्य सकलमात्राविमागज्जो न भवति तथाडप्र्योङ्कारविधानाप्राप्तौ द्वैरूप्योभयं सकलमात्राविभागज्ञो न दुर्गातिं गच्छति किं ताहि यद्रप्र्येवमोंकार-रमैवकलमात्राविभागज्ञ एव केवलोडभिध्यायीतैकमात्रं सद्रा ध्यायीत स

तेनैवैकमात्राविशिष्टोंकाराभिध्यानेनैव संवेदितः संबोधितस्तुष्णीं स्थितिमेव । किं पुनर्मनुष्यलोकम् । अनेकानि हि जन्मानि जगत्यां पृथिव्यामभिसंपद्यते । किं तन्नु साधकं जगत्यां मनुष्यलोकमेवर्च उपानयन्त उपनिगमयन्ति । ऋच ऋग्वेदरूपा होंकारस्य प्रथमैकमात्रादभिध्याता । तेन स तन्न मनुष्यैरर्चा द्विजातिभिः संसत्पुरैः बहुर्चयण श्रद्धया च संपन्नो माहिमानं विभूतिमनुभवति न वीतश्रद्धो यथेष्टचेष्टो भवति योगभ्रष्टः कदाचिदपि न दुर्गतिं गच्छति ॥ ३ ॥

नेदिष्ठत्वमेव संसतुत्रुतराक्येण साधयति—स यद्रीति । विकल्पस्यापि फलजनकत्वमित्यर्थः । आकारादिमात्रात्र्यात्मक ओंकारः स चोपास्तस्य इति न जानाति किं त्वकारमात्रमुपासितत्वं जानातीत्थर्थः । तथाडप्येकदेशज्ञानवैगुण्यतया दुर्गतिं न गच्छतीति किं तर्ह्याकाराभिध्यानप्रभावादितदेकदेशाध्यनप्रभावाद्द्विशिष्टामेव गति गच्छतीत्यन्वयः । तत्त्पयार्थमुक्त्वेदानामक्षरार्थमाह—यद्यप्येवां मातें । यदिदं दो यद्यपीत्यर्थे व्यास्यातः । एवं च स तेनैवेत्यतः प्राक्तथाडपि पदं दृश्यतेम् । एकमात्रात्मकमेकारमकारमित्यर्थः । एकमात्राविशिष्टस्यात्राप्येकमात्रत्वाविशिष्टघेष्टर्थः । ओंकारोति । तद्वयवेत्यर्थः । एकमात्राप्रधानमप्रधानाभूतमात्राद्वयं कृत्स्रम्घित इति । तन्मात्राध्यानेन तन्मात्रासाक्षात्कारवानित्यर्थः । पृथिव्यां किंमभिसंपद्यत इति कर्माड्काड्क्षते—किंमिति । मनुष्यलोकमिति । मनुष्यशरीरमित्यर्थः । पृथिव्यां मनुष्यलोकस्यैव नियमात् । तदुक्तिवैर्यर्थ्यमत आह—अनेकानि हीति । पश्चादीनि हीत्यर्थः । तर्हि तस्य नियमेन कथं मनुष्यत्वप्राप्तिरिति आह—तन्न तामिति । ऋग्वेदरूपा हीति । पृथिव्याकारः स ऋग्वेद इति श्रुतेरकारस्य तद्रूपत्वमित्यर्थः । अभिध्याताड्कारूपा मात्रा येनरग्वेदरूपत्वं तस्य तेनच मनुष्यलोकमुपनयन्त इत्यर्थः । वीतश्रद्ध इति । श्रद्धाविरहितः सत्वित्यर्थः । योगभ्रष्ट द्वाति । एकदेशरज्ञानविकल इत्यर्थः । अनन न हि कल्याणकृत्कश्चिदिति गीतावाक्यसंवादः सूचितः॥३॥

अथ यदि द्विमात्रेण मनासी संपयते सोडन्तरिक्षं यजुषा ऋतीयते सोमलोकम् । स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते ॥ ४ ॥

अथ पुनर्यदि द्विमात्राविभागज्ञो द्विमात्रेण विशिष्टमोंकारमभिध्या-

यीत् स्वप्रात्मके मनसि मननीयेयजुर्मयये सोमदैवत्ये संपद्यत एकाग्रतया ड्त्मभावं गच्छति । स एवं संपन्नो मृतो डन्तरिक्षमन्तरिक्षाधारं द्विती-

येमात्रारूपं द्वितीयमात्रारूपैरेव यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकं सौम्यं जन्म प्राप्तयन्ति तं यजूंषीत्यर्थ: । स तत्र विभूतिमनुभूय सोमलोके मनुष्य-

लोकं प्रति पुनरावर्तते ॥ ४॥

द्विमात्रेण विशिष्टमिति । द्वितीयमात्रत्वेन विशिष्टमोंकारं तद्रतमुकारमित्यर्थ: । न तु मात्राद्वयमकारस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् एव द्वितीयमात्रारूपमिति वक्ष्यति । श्रुतौ तृतीया द्वितीयार्थे ओंकारमभिध्यायोत्पक्रमादिति भाव: । अत्राभिध्यानं तादात्म्याभि-

मान पर्यन्तमिति वक्तुं मनसि संपद्यत इतिं वाक्यं तत्र साक्षान्मन:संपत्ते: । साधनत्वेन वा फल-स्वेन वाडन्वयोनमन:शब्देन तत्परिणामास्वप्रादिलक्षणद्वारा स्वप्नयजुराद्यात्मत्वेन श्रुत्यन्तरे श्रुतोंकार एव लक्ष्यत इत्याह—स्वप्नात्मक इति । उकारे संपत्तिपर्यन्तमभिध्यानं य: करात्ति तां वाक्यार्थ इत्यर्थ: । अत्र कोऽपि तद्विद्यादियै: पुनरिस्यन्तं न स्तोत: ।

किं तु त्क्तफलायाकारे विश्वामित्रविराडुपासनमुकारे तेजसाभित्राहिरण्यगर्भोपासनं च विवक्ष-तेऽमित्याहुः । तन्मते मन:शब्देनाडडपरिणामस्वप्नाभिमानी हिरण्यगर्भ उच्चयत इति वक्तुं स्वप्नात्मक इत्यादिविशेषणानीति बोध्यम् । दीपिकायां तु मात्राद्वयस्य मिल्लितस्योपासनं मनसि संपत्तिश्व मनसैकाग्रतया चिन्तनमिति च व्यास्ययातम् ॥ ४ ॥

य: पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये संपन्न: ।

यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मनाविनिर्मुक्त: स सामभिरुन्नीयते ब्रह्म-

लोकं स एतस्माज्जीघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते तदेतौ श्लोकौ भवत: ॥ ५ ॥

य: पुनरेत मोंकारं त्रिमात्रेण त्रिमात्राविषयविज्ञानविशिष्टेनोमित्येत-नैवाक्षरेण परं सूक्ष्मान्तर्गतं पुरुषं प्रतीकनाभिध्यायाति तेनोभयवित् । प्रतीकत्वेन ह्यालम्बनत्वं प्रकृतमोंकारस्य परं चापरं च ब्रह्मेत्यभेदश्रुतेरों-

कारमिति च द्वितीयाडने कश: श्रुता बाध्येतान्यथा यद्यापि तृतीयाभि-

१ क. ख. ड्. 'यहु० । २ ख. ग. ड. 'रेतं त्रि० । ३ ख. घ. ड् 'रेनमो० । ४ ख. ग. घ. ड्. 'श्रुतोका० ।

धानत्वेन करणत्वमुपपद्यते तथाडपि प्रकृतानुरोधाच्चिमात्रं परं पुरुषमिति द्वितीयैव परिगणेया त्वजेदेकं कुलस्यार्थ इति न्यायेन, स तृतीयमात्राहैस्तेजसि सूर्ये संस्पन्नो भवति ध्यायमानो मृतोडपि सूर्याद्सोमलोकादिवन्न पुनरावर्तते किंतु सूर्ये संस्पन्नमात्र एव ४ यथा पादोदरः सर्पस्त्वचा विनिर्मुच्यते जीर्णत्वेऽपि न निर्मुक्तः स पुनर्नजो भवति। पदं ह वा एतद् यथा हृदयस्थः स पाप्मना सर्ववृक्षस्थानीयेनाच्छाद्यतद्विरुपेण विनिर्मुक्तः सामिसृतृतीयमात्राहपैश्वरध्वमुन्रीयते ब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो लोकं सत्याख्यम् । स हिरण्यगर्भः सर्वेषां संसारिणां जीवनामात्मभूतः । स ह्यंतरात्मा लिङ्गरुपेण सर्वभूतानां तस्मिन्ह लिङ्गात्मनि संहताः सर्वे जीवाः । तस्मात्स जीवघनः । स विद्वांश्चिमात्रोंकाराभिज्ञ एतस्माज्जीवघनाद्विरणयगर्भात्परात्परं परमात्माख्यं पुरुषमीक्षते पुरिज्ञायं सर्वशरीरानुप्रविष्टं पद्यति ध्यायमानः । तदेतस्मैथोक्तार्थप्रकाशकौ

एवमोंकारं स्तुस्वा तदुपासनं परब्रह्मविषयं विधत्ते—यः पुनर्रिति । विज्ञानवि- शिष्टेनोति । विज्ञानविषयीकृतनेत्यर्थः । मात्रात्रयात्मक्ज्ञाननेति यावत् । पूर्ववदत्रापि त्रिमात्रेणेत्यत्र तृतीया मात्रा सकार उच्चयत इति भ्रमं वारयितुमोमित्येतेनैवाक्षरेणेत्युक्तम् । पूर्वत्र तत्न्मात्राप्रध्वंसोंकार एवोच्यत इति मत इहैवेदं विशेषणमनुपपत्तं पूर्वत्राप्योकार- सैयवोकत्वादिति तन्मतानुपपत्तिमेव भातोति । त्रिमात्रेणोति तृतीयाश्रवणादोंकारो न प्रतीकं तथा सति विषयत्वेन कमेतया द्वितीया स्याद्ङ्क र्वमध्यायकत्वेन करणत्वमेव तृतीयाबद्ध- दिति भ्रमं वारयति—प्रतीकनेति । तस्म्य कर्मत्वेऽपि कारकत्वेनाभिध्यानक्रियानिर्वर्तक- स्वेन हेतुत्वात्तन्मात्रविवक्षया तृतीयोपपद्यत इत्यर्थः । एवं व्याख्याने हेतुमाह—प्रतोक- स्वेनोति । अभेदेति । प्रतोकत्वे ह्याधिष्ठानाध्यसमनयोस्तादात्म्यारोपाद्भेदश्रवणमुपप- द्यते करणत्वे तु न तदुपपद्यत इत्यनेकर इति । ओंकारस्मभिध्यायीत स यद्य- कमात्रमभिध्यायीतति द्वारं श्रुतेरर्थः । अन्यथेत्यस्य बाध्येत्यत्पनेनान्वयः । अथ यद् द्विमात्रेणेति च तृतीयाडपि द्विवारं श्रुताः हेतुत्वापेक्षया करणत्वेन स्वरसां च कारकविभक्तिस्वाततस्तस्याऽपि बाधो न युक्त इति शाङ्कते—यद्यपीति । द्वितीयाद्वयस्यापि कर्मत्वे स्वारस्यादुपक्रमस्थत्वाच्च तस्यैव प्राबल्यमित्याह—तथाडपीति । प्रकृतोति । प्रकृतानुरोधादित्यर्थः । किंच द्वितीयाद्यभक्त्या ( ऋचाड् ? ) वेदश्रुति । एतेनैवाडडयतनेनैवान्वेतोऽस्यालम्बनवाच्यायतनश्रुतिद्वय

१ ख. ग. घ. ड. व. तेजः । २ क. ख. ड. सूर्यंस । ३ ख. ग. घ. ड. त्वियुक्तः। ४ ख. त्मज्ञातने । ग. त्मना ज्ञातने । घ. ड. त्मज्ञा । ५ क. धानोका । ६ च. साच चा

बहुश्रुत्यनुरोधेन तृतीयाद्रयं त्याज्यमित्याह—त्यजे देहामिति । तृतीयमात्रारूप इति । यद्यपि मात्रात्रयस्यैवानात्मात्रात्रयपरूपित्वमेव तस्य तथाडपि तृतीयमात्राग्राया एवेहासाधारण्यात्तत्प्रधान्येन निर्देश इति बोध्यम्‌ । तृतीयमात्रारूप इति सप्तमन्तपाठे तत्सूत्र्यविशेषणं मकारस्याडदित्यात्मकत्वादिति । हिरण्यगर्भस्य जीवघनस्वमनाग्रताप्रभृत्यन्वयो गम्यते—स हिरण्यगर्भ इति । लिङ्गकूपे गम्यते । समष्टिलिङ्गात्मनि हिरण्यगर्भे व्यष्टिलिङ्गाभिमानिनः सर्वे जीवाः गोलोकसामान्ये खण्डमण्डलादय इव संहता इत्यर्थः । इदानीं वाक्यं योनयति—स विद्वानिति । स विद्वानिदानीं ध्यायमानः पश्वादिलोकं प्राप्नात् । तत्र ब्रह्मलोके स्थारु

रजक्रमेश्यः पराजीवघनात्परं धुरं पश्यति ततो मुक्तो भवतीत्यान्वयः ॥ ५ ॥

तिस्रो मात्राः मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ता अनाविप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्य-मध्ये सम्यक्प्रयुक्तासु न कम्पते झः ॥ ६ ॥

तिसृष्वभिसंख्याकाआकारोकारमकाराख्या ओंकारस्य मात्राः । मृत्युमत्यः, मृत्युर्यांसां विद्यते ता मृत्युमत्यो मृत्युगोचरादनतिक्रान्ता मृत्युगोचरा एवेत्यर्थः । ता आत्मनो ध्यानक्रियासु प्रयुक्ताः । किंचान्योन्यसक्ता इतरतरसंश्लिष्टाः । अनाविप्रयुक्ता विशेषेणैवैकविषय एव प्रयुक्ता न तथा विप्रयुक्ता अविप्रयुक्ता नाविप्रयुक्ता अनाविप्रयुक्ताः; किं तर्हि विशेषेणैकस्मिन्ध्यानकाले तिसृषु क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्ये-मध्ये सम्यग्योगक्रियासु सम्यक्प्रयुक्तासु न कम्पते न चलति झो योगी यथोक्तविमाग्ज ओंकारस्येत्यर्थः । न तस्यैवंदृश्वलनमुपपद्यते । यस्याज्जाग्रत्स्वप्सुषुप्तपुरुषा: सह स्थानैर्मात्रात्रयरूपेणोकारात्परहपेण दृष्टा: स होवं विद्वान्सर्वात्मभूत ओंकारमयः कुतो वा चलेत्कास्मिन्नवा ॥६॥

तत्र यः पुनरतिमात्रादिनेकेतर्थ आद्यं मन्त्रं योजयति—तिस्र इति । मृत्युगो-चरा इति । प्रत्येकं ब्रह्महृदयं च विना तदुपासकानां मृत्युव्रततिक्रमादित्यर्थः । ब्रह्महृद्यच-संश्रयत्वं च सभूय च प्रयुक्तकाश्चिन्द्रिय दोष इत्याह—किंचिन्ति । जाग्रादिति । जाग्रत्पुरुषो वैश्वानराभिन्नो विश्वतस्त्र्थाने लिङ्गशरीरं जागरितं च । स्वप्नपुरुषस्तु हिरण्यगर्भाभिन्नस्तैजसस्त्र्थाने लिङ्गशरीरं स्वप्नश्व । सुषुप्तावैश्वरात्मा प्राज्ञस्तत्स्थानमध्य-

कृतं सुपुसिस्थ । तेषामकारादितादात्म्येन यदभिध्यानं तल्लक्षणासु योगक्रियासु प्रयुक्ता-

स्वनोन्यसक्ता अनाविप्रयुक्तास्तिस्रो मात्राः प्रयुक्ताश्रयेन कम्पत इत्यन्वयः । अनेन सर्वो-

मकः परब्रह्मणेश्वर ओंकाराभेदिन् ध्यानमुक्तम् । यथोक्तेति । तिस्रो मात्राः इति श्लोको-

कविभाग इत्यर्थः । कुतो वेति । चलनं विक्षेपः स्वस्य सर्वात्मत्वेन स्वव्यतिरिक्ताभावा-

क्लनं न संभाव्यतीति कुतो हेतोः क्रियत्न्वा विषये चलेदित्यर्थः ॥ ६ ॥

सर्वार्थसंग्रहार्थो द्वितीयो मन्त्रः—

ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं* सामभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते ।

तमोंकारेणैवाड्ऽयतनेनान्वेति विद्वा-

न्यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति ॥ ७ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि पञ्चमः प्रश्नः ॥५॥

ऋग्भिरेतं लोकं मनुष्योपलक्षितम् । यजुर्भिरन्तरिक्षं सोमाधिष्ठितम् ।

सामभिर्यत्तद्वह्ललोकमिति तुंतीयं कवयो मेधाविनो विद्वावन्त एव

नाविद्वांसो वेदयन्ते । तं त्रिविधं लोकमोंकारण साधनेनापरब्रह्मलक्ष-

णमनेवेत्यनुगच्छति विद्वान् । तेनैवोंकारेण यत्तत्परं ब्रह्माक्षरं सत्यं

पुरुषाख्यं शान्तं विमुक्तं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिविशेषसर्वप्रपञ्चविवर्जित-

मत एवाजरं जरावर्जितममृतं मृत्युवर्जितमत एव यस्माज्जराविक्रियार-

हितमतोऽभयम् । यस्मादेवाभयं तस्मात्परं निरतिशयम् । तदप्योंकारे-

णास्सयतनेन गमनसाधनेनान्वेतीत्यर्थः । इतिशब्दो वाक्यपरिसमा-

प्त्यर्थः ॥ १७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्वूविन्दभगवत्पूज्यपादाशिष्य-

श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये

पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥

अपरब्रह्मप्राप्त्यर्थे य ओंकारः प्रयुक्तस्तेनैव न पृथक्प्रयुक्तः परमपि प्राप्त्योति ब्रह्मलोक

उत्पत्तिनिर्वेशोषब्रह्मसाक्षात्कार ओंकारस्य ओंकारस्य क्रममुक्तिफलत्वादित्याह-तेनैवैति । येना-

परम्नवति तेनैव परमप्यन्वेतीत्येवकारार्थ इत्यर्थः । तदप्योंकारेणत्यतनविशेषणार्थे पुनरों-

कारग्रहणामिति न पुनरुक्तिरिति बोधयम् ॥ ७ ॥

इति श्रीमदानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥

• एतदपे स इति पदं कचित्सूत्रेऽधिकं तच्च भाष्ये दीपिकायां च नोपलभ्यते ।

१ वक. तत्सूक्ष्मलक्ष्य° । १२ क. च. °यादिर° ।

अथ षष्ठः प्रश्नः ।

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ ।

समस्तं जगत्कार्यकरणलक्षणं सह विज्ञानात्मना परास्मिन्नक्षरे सुषुप्तिकाले संप्रतिष्ठते(ति) इत्युक्तम् । सामर्थ्यांत्प्रलयेडपि तस्मिन्नेवाक्षरे संप्रतिष्ठते जगत्तत् एवोत्पद्यत इति सिद्धं भवति न ह्याकरणे कार्यस्य संप्रतिष्ठानमुपपद्यते ।

उक्तं च— "आत्मन एष प्राणो जायते" इति ।

जगतश्च यन्मूलं तत्परिज्ञानात्परं श्रेय इति सर्वोपनिषदां निश्र्वितोऽर्थः ।

अनन्तरं चोक्तं स सर्वज्ञः सर्वं वक्तव्यं च क तर्हि तदक्षरं सत्यं पुरुराद्यं विज्ञेयमिति ।

तदर्थोडयं प्रश्न आरभ्यते । वृत्तान्वाख्यानं च विज्ञानस्य दुर्लभत्वाद् ह्यापनं तद्बद्यथेति ।

गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा: कर्माणि विज्ञानमयक्षेत्रे मन्त्रैः कर्मभिः सह घोडशकलानां परस्मिँल्लयसुक्त्वा यथा नद्यः स्यान्दमानाः इति मन्त्रेण दृष्टान्तोक्तिद्वारा परमप्राप्तिरुक्ता तन्मन्र्रयोरविस्तराभिधानार्थी षष्ठं प्रश्नमारभते—अथ हैनमिति ।

तस्य पूर्वेण प्रलयेडपि तस्मिन्नेव लयस्माह—सामर्थ्यादिति । व्याधारस्वेन कारणैस्वमाह—तत् प्रयोजनमाह—जगत् इति ।

यद्यप्यद्वितीयात्मज्ञानान्मुक्तिनिर्न कारणज्ञानाद् अपि तद्वारात्मज्ञानात्तत्परं श्रेय इति ।

आत्मा वा इदमेक एव । स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत्सम्प्रज्ञा(ज्ञा)डडच(त)र्यवान्पुरुषो वेद, अथ सम्पत्स्ये, तमेवैकं जानथ ।

अस्तस्म्यैष सेतुः;, अहं ब्रह्मास्मीति ।

तस्मात्तसर्वमभवदित्यादिषु निश्र्वितमित्यर्थः । इहापि तद्गतात्मज्ञानादेव सर्वात्मभावः श्रेय उत्त इत्याह—अनन्तरामिति ।

वृत्तमनूद्य वर्तिष्यमाणमाह—वक्तव्यमिति ।

तस्य शरीरान्तःस्थत्वोक्तिद्वारा तस्य प्रत्यगात्मत्वज्ञानार्थमित्यर्थः ।

भगवान् हिरण्यनाभः कौसल्यों राजपुत्रो मामुप-

तैयैतं* प्रश्नमपृच्छत् । पिप्पलादकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं वेद यथाहममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यामीति समूलो वा पिप्पलादकलः पारिशिष्यति योगनृतमभिवदति तस्मादाहाहम्यनृतं वकुं सु तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि कासौ पुरुष इति ॥ १ ॥

हे भगवन्हिरण्यनाभो नामतः कौसलायां भवः कौसलयो राजपुत्रो जातितः क्षत्रियो मामुपेत्योपगम्यैतमुच्यमानं प्रश्नमपृच्छत् । पिप्पलादसंख्याका: कला अवयवा इवार्ष्टम्न्यविद्याधिकारोपितरहपा यस्मिन्पुरुषे सोऽयं पिप्पलादकलस्तं पिप्पलादकलं हे भारद्वाज पुरुषं वेत्थ विजानासि । तमहं राजपुत्रं कुमारं पृष्टवन्तमब्रुवमुक्तवानस्मि नाहमिमं वेद्यं त्वं पृच्छसि । एवमुक्तवत्यपि मध्यज्ञानमसंभावयन् तमजाने कारणमवादिषम् । यदि कथंचिद्रहामिमं त्वया पृष्टं पुरुषमवेदिषं विदितवा-नास्मि कथमतयान्तशिष्यगुणवतेर्रथिने ते तुभ्यं नावक्ष्ये नोकवानास्मि न ब्रूयामित्यर्थः । भूयोन्रोडध्यप्तयामिवास्सलक्ष्य प्रत्याययितुमब्रुवम् । समूलः सह मूलेन वा एषोडन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा कुर्वन्नृतमयथाभूतार्थमभिवदति यः स परिशिष्यति शोशमुपैतीहलोकपरलोकाभ्यां विच्छिद्यते विनश्यति । यत एवं जाने तस्मादाहाहमभनृतं वकुं न शक्कोमीति । सु राजपुत्र एव प्रत्यायितस्तूष्णीं श्रीडितो रथमारुह्य प्रवव्राज प्रगतवानन्यथाग-तमेव । अतो न्यायात उपसंन्राय योग्याय जानता विद्या वक्तव्यैषानृतं च न वक्तव्यं सर्वास्वप्यवस्थास्वित्येतत्सद्भं भवति । तं पुरुषं स्वा त्वां पृच्छामि मम हृदि विश्रेयत्वेन शल्यमिव मे हृदि स्थितं कासौ वर्तते विज्ञेयः पुरुष इति ॥ १ ॥

प्रश्नामिति । प्रश्न्यमित्यर्थः । अज्ञाने कारणामिति । अज्ञानसंभावनायां कारणमित्यर्थः । अप्रत्ययामिति । अविश्वासामित्यर्थः । अन्यथा सन्तामिति । ज्ञानिन सन्तमन्यथा कुर्वचारोपपत्तित्यर्थः । कथं ते नावक्ष्यामित्यनेन सूचितमर्थ-माह—अत इति । समूलो वा इत्थनेन सूचितमाह—अनृतं वक्ति । स्वरूपेण शस्त्य-

• क्चिन्मूल एनमिति पाठः + क्चिन्मूले ह वा इति पाउः ।

स्वभाववादाह—विज्ञेयत्वेनैति । यावज्जिज्ञासितं न ज्ञायते तावत्तददूषिदं शल्यवद्धासत इति शल्यमिवेत्युक्तम् ॥ ८ ॥

तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्तीति ॥ २ ॥

तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे हृदयपुण्डरीकाकाशमध्ये हे सोम्य स पुरुषो न देशान्तरे यस्मिन्नेताः उच्यमानाः षोडश कलाः प्राणाद्याः प्रभवन्त्युपचयन्त इति षोडशकलामिरुपाधिभूताभिः सकल इव निष्कलः पुरुषो लक्ष्यते डविद्ययैति तदुपाधिकलाध्यारोपापन्नेयेन विद्यया स पुरुषः केवलो दर्शयितव्य इति कलानां तत्त्वम्भवत्वमुच्यते । प्राणादीनामत्यान्तनिर्वेशेषे हृदय एव शुद्धे तत्त्वे न काक्यो डध्यारोपमन्तरेण प्रतिपाद्यप्रतिपादनादिव्यवहारः कर्तुमिति कलानां प्रभवास्वित्यत्वध्ययाया आरोप्यन्ते डविद्याविषया श्रैतन्यव्यातिरेकेणैव हि कलाः जायमानास्स्त-

ष्ण्यः प्रलीयमानाश्र सर्वदा लक्ष्यन्ते । अत एक भ्रान्ताः केचिदग्रिसंयोगादृतमिव घटाद्याकारेण चैतन्यमेव प्रतिबिम्बं जायते नश्यतीति । तन्निरोधे शून्यमिव सर्वमित्यपरे । घटादिविषयं चैतन्यं चेतयितुर्नित्य-स्वाडडत्मनोडनित्यं जायते विनइयतीत्यपरे । चैतन्यं भूतधर्म इति लोकायतिकाः ।

पुरुषस्य षोडशकलत्वं न साक्षात्सावयवत्वेन किंतु कालान्तरत्वेन तदुपाधिमत्त्वादिति वच्यमिति तत्पर्यमाह—षोडशकलाभिरिति । नन केवल आत्मा प्रदर्श्यतां किं वक्ष्यमाणकलोक्ल्येत्यत आह—तदुपाधीति । तथैव स प्रदर्शनीय इत्यत्र हेतुमाह—अत्यन्तेति । अविद्याविषया इति । अविद्याधीन इत्यर्थः । कालत्रयेऽपि तासां चैतन्यरूपावस्थानान्तरितेकाद्रजुुसर्पवत्स्वमित्यविद्याविषयत्वं साधयति—चैतन्येति । चैतन्याल्वातिरेकेण लक्ष्यमाणत्वं हेतुं करोतिति—घृतेन यथा डग्निसंयोगाद्द्रवावस्थान् प्रतिपद्यत एवमहमाकारमाल्यविज्ञानमेव वासनावशाद्द्रिष्याकारण जाय इति वदतां तेषां अमो विषयस्य चैतन्याल्वातिरेके प्रतितिगमनादेव विषयाविनाशकाले चैतन्याल्वातिरिक्कप्रतीतिं हृदीकरोति—तन्निरोध इति । चैतन्यस्यानी-

स्यस्य कलारोपाधिष्ठानत्वं न संभवति कलाकार्यत्वादिति नैयायिकपक्षोक्तिन्यायेन

स्तस्य क्लारोपाधिष्ठानस् न संभवति कलाकार्यत्वादिति नैयायिकपक्षोक्तिन्यायेन

शाङ्खते—घटादिति । भूतधर्म इति । देहाकारेगु संहतभूतधर्म इत्यर्थः ।

अनुपायोपजनधर्मकैतन्यमास्मैव नामरूपाद्युपाधिधर्मैरः प्रत्यवभासते ।

सत्यं ज्ञानमनन्तं बह्म । प्रज्ञानं बह्म । विज्ञानमानन्दं बह्म । विज्ञानघन एवेत्यादिश्रुतिभ्यः ।

स्वरूपप्रत्यभिचारिषु पदार्थेषु चैतन्यस्याव्यभिचारित्वं वस्तुतत्त्वं भवति, किंचिन्न ज्ञायते इति ज्ञानुपपत्तिमू ।

चैतन्यस्याडडरोपाधिष्ठानवसिद्ध्यर्थे निस्सत्वमेकत्वं च वदन्तोऽपिराकरोति—अनुपाय-

यैति । प्रत्यवभासत इति । नानात्वेन कार्यत्वेन चेति शेषः । सत्यं ज्ञानमिति ।

तथा च श्रुतिविरोधात्ते पक्षे हेया इत्यर्थः । किंच ज्ञानकाले विषयाणां सन्दावानियमाभावाद्विपकाले च ज्ञानस्य सत्त्वानियमात्तयोभेद इति विज्ञानवादिपक्षं निराकुरुन्न्यभिचारद्वयं ज्ञानस्य नित्यत्वं साधयन्नैपौषदुपदर्शनाति निराकरोति—स्वरूपेति ।

घटादौ घटाभावसंभवाद्दृश्ययानां ज्ञानव्यभिचारित्वं ज्ञानस्य तु विषयकालेsवस्थंभावनियमाद्व्यभिचारित्वमित्यर्थः । पटकाले घटज्ञानमपि नास्तीति घटज्ञानस्यापि पटविषयव्यभिचारित्वं

तुल्यमित्याशङ्क्य स्वरूपैकत्वम् । ज्ञानस्य विषयविशिष्टस्वरूपेणैव व्यभिचारः । विषयस्य

तु स्वरूपेणैवोति विशेष इत्यर्थः । ज्ञानस्याव्यभिचारित्वमुपपादयति—यथा यथेति ।

ननूपप्लवविनष्टोदेमेरुगुहान्तर्वीतनश्वज्ञानायमानस्र्वाज्ञानस्यापि ज्ञेयाव्यभिचारोऽसिद्ध इत्याशङ्क्य तस्याज्ञानेऽस्तथाभूतपदार्थोंऽसिद्ध इत्याह—वस्तुतत्त्वेति ।

रूपं च हेत्यते न वस्तु चक्षुरादिति यथा । व्यभिचारात्तु शेषं ज्ञान न व्यभिचरति कदाचिदपि झेयम् । झेयाभावेऽपि झेयान्तरे भावाज्ज्ञा-

नस्य । न हि ज्ञानेsसति झेयं नाम भवति कस्यचिदिति । सुपुतेsदर्शनाज्ज्ञा-

नस्यापि सुपुतेsडभावाज्ज्ञेयवज्ञानस्वरूपस्य व्यभिचार इति चेन्न । ज्ञेयावभासकस्य ज्ञानस्याऽSलोकाभावानुपपत्तिवत्सुषुप्ते विज्ञानाभावानुपपत्तेः ।

अनुपपत्तिमेव हृदयानेन स्फुटो करोतिः—रूपं चेति । झेयस्य ज्ञानव्यभिचारित्वं

ज्ञानकाले सत्त्वानियमोभयत्रैव स्फुटमित्याह—व्यभिचाराति । घटज्ञानकाले

कदाचिद्धटाभावादित्यर्थः । पटकाले घटज्ञानस्यापि व्यभिचारस्तुल्य इत्याशङ्क्य विशिष्ट-

१ क. च. °ज्ञानमनन्दं ब्र° । २ ख. ड. तस्यां° । ३ क. च. °स्तु च भ° । ४ क. च. °दस्तत्नि° । ५ क. च. °स्तु चेति । ६ क. च. °तिवत् । व्य° ।

रूपेण व्यभिचारेडपि स्वरूपेणाव्यभिचारं पूर्ववत्सूचितमाह—न व्यभिचरतीति । ज्ञानमित्यस्येहाप्यहुछ्छदः । पूर्ववाक्ये द्वितीयान्तमिह तु प्रथमान्तमिति विशेषः । भावादिति । स्वरूपेनेत्यर्थः । ज्ञानस्य स्वरूपेण सत्तामेव जेयान्तरस्य जेयत्वादेव साधयति—न हीनति । स्वरूपेणाप्यभावं शाङ्कते—सुषुप्त इति । किं तदानीं जेयाभावेन ज्ञानाभावः साध्यते उत ज्ञानस्यैवार्थान्त्रैड्यड्याप जेयस्य व्यभिचारात्स्ववृत्तेऽभावव्याघ्घकाभाव इति वात्त तयोरेक्यादेकाभाव इतराभाव इति । नाऽऽड्यो व्यभिचारादित्याह—न जेयेति ।

न ध्यानधारे चक्षुषा रूपानुपलब्धौ चक्षुषोऽभावः शङ्क्यः कल्पयितुं वैनाशिकेन । वैनाशिको जेयभावे ज्ञानाभावं कल्पयत्येवेति चेद्येन तद्भावं कल्पयेत्स्याभावः केन कल्प्यत इति वक्तव्यं वैनाशिकेन ।

व्यड्ढ़यज्ञैनकैलास्य व्यड्ढ़यभावेऽभाव उच्यत आलोकस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्त्रैवमिति ज्ञानानुमेयत्ववादिनं प्रति दृष्टान्तरमाह—न हीति । वैनाशिकमतेऽपि विज्ञानव्यतिरिक्तालोकाद्भाषान्न तत्र व्यभिचार इति शाङ्कते—वैनाशिक इति । कल्पयत्येवेति । उक्तस्यभिचारस्थला भावेन व्यभिचाराभावादित्यर्थः । एवमपि ज्ञानाभावकल्पकस्य जेयाभाववस्य ज्ञानमर्ही क्रियते न वा । अत्रोच्यते—न ज्ञानाभावसिद्धिस्तैवाभावज्ञानस्य सर्ववादित्याह—येनeti । येन जेयभावज्ञानेन तद्भावं ज्ञानाभावं कल्पयेतस्य ज्ञानस्याभावः केन कल्प्यते न केनापि कल्पयितुं शक्य इत्यर्थः ।

तद्भावस्यापि जेयत्वाज्ज्ञानाभावे तदनुपपत्तेः । ज्ञानस्य जेयाद्यतिरिक्तत्वाज्जेयभावे ज्ञानाभाव इति चेन्न । अभावस्यापि जेयत्वाभ्युपगमादभावेऽपि जेयोऽस्तुपगम्यते वैनाशिकैर्‌नित्यश्र तद्भ्यतिरिक्तं चेज्ज्ञानं नित्यं कल्पितं स्याद्दूभावस्य च ज्ञानात्मकत्वादभावत्वं च वाध्नात्रमेव न परमार्थतोऽभावत्वमनित्यत्वं च ज्ञानस्य । न च नित्यस्य ज्ञानस्याभावनाम्नाsध्यारोपे किंचिन्नाशिच्छिन्नम् ।

न द्वितीय इत्याह—तद्भावस्यापीति । जेयाभावस्याप्यज्ञातस्य ज्ञानाभावकल्पनाच्च ज्ञानाभावकल्पः । कल्पनाच्चोपपत्तेर्‌ज्ञानानुकारपक्षो न युक्त इत्यर्थः । आङ्कोटौ द्वितीयकल्पं शाङ्कते—जेयेति । वैनाशिकमतेऽप्यभावस्य जेयत्वाभ्युपगमाद्‌बुद्धिवोध्यं त्र्यादनित्यत्वादि संस्कृतं क्षणिकं च तदिति प्रतिसंल्यान्म्प्रतिसंख्या(?)निरोधोऽनिरोधकारणत्रयव्यतिरिक्तस्यैव क्षणिकत्वेन निरोधशब्दितस्याभावस्य नित्यत्वाङ्गीकरण तद-

१ क. ख. ड. च. "पधितुमवै" । २ ग. च. "दल्प्यस्य" । ३ क. च. "ध्यानी" । ४ क. "धादाका" ।

विज्ञानसंततेर्नि:स्पष्वाझीकारेण स्वया तदाडपि तदभावो वकुं न शक्यते इत्याह--न सुषुप्त इति । अस्तित्वविमिति । तथाच ज्ञानस्यादर्शनमसिद्धं सुषुप्तेऽपि तद्झीकारादित्यर्थ: । ननु झेयाभावेन तत्ररूप्यस्य ज्ञानस्यादर्शनमित्युच्यते मया सुषुप्ते च स्वस्यैव स्वझेयत्वाज्ज्ञानादर्शनंमुपपद्यतेडस्मन्मते । त्वन्मते तु स्वझेयत्वानझीकारात्सुषुप्ते चान्यस्याभावस्थले झेयाभावेन ज्ञानाभाव इति समानपचान हेतु: शङ्कते---तदभावीति । अभावस्थले ज्ञानझेययोर्भेदस्य साधितस्वात्तद्धृष्टान्तेन सर्वत्र ज्ञानझेययोर्भेदसाधनाच्च स्वझेयत्वं ज्ञानस्येत्याह---न भेदस्पेति । अभावरूपो [वि]झेयो विषयो यस्य तस्य ज्ञानस्याभावरूपो यो झेयस्तव्यतिरेकादित्यर्थ: ।

न हि तात्सिद्धं सुतामिवोज्जीवायितुं पुनरन्यथा कतुं शक्यते वैनाशिकशैरीकपि ज्ञानस्य झेयत्वमेवेति । तद्झ्यन्येन तद्झ्यन्येनैति स्वत:पक्षेडतिप्रसङ्ग इति चेत् । तद्विभागोपपत्ते: सर्वस्य । यदा हि सर्वं झेयं कस्याचिद्वा तद्व्यातिरिक्तं ज्ञानं ज्ञानमेवेति द्वितीयो विभाग एवाभ्युपगम्यतेडवैनाशिकैर् तृतीयस्तादृश इत्यनवस्थानुपपत्ते: ।

अभावस्थले भेदेऽपि न सर्वत्रेशारदृश्य न्यायस्य तुत्र्यस्वाच्च तदन्यथा कतुं शक्यमित्याह---न हीति । ज्ञानस्य स्वव्यतिरिक्तझेयत्वानियममपक्षेDनवस्थां वैनाशिक: शङ्कते---ज्ञानस्येति । झेयस्य स्वव्यतिरिक्तकझेयत्वनियमादसमन्वय इत्याह---झेयस्येति । झेयस्य स्वव्यतिरिक्तकझेयत्वनियमादिति च्छेद: । ज्ञानझेयरूपाभ्यांमेव राशिद्वयमेवाद्री कियते न तृतीयो द्विभागोपपत्तेरिति च्छेद: । ज्ञानझेयरूपाभ्यांमेव भेद इत्यर्थ: । तत्र(द)मेवडद्वयमेव हीति ।

यस्मिन्पक्षे झेयं सर्वं स्वव्यतिरिक्तस्य कस्यचिज्ज्ञानस्य झेयमित्यझी कियते इति झेयपदार्थवृत्या स्वव्यतिरिक्तस्येतिपदाभ्याहारेण च यदा हीति वाक्यं योज्यम् । अवैनाशिकैरिति च्छेद: । तद्विषय इति । ज्ञानविषयकज्ञानात्मक इत्यर्थ: ।

ज्ञानस्य स्वेनैवाविर्ज्ञेयत्वे सर्वज्ञत्ववहानिरिति चेत्सोडपि दोषस्तस्यैवास्तु किं तात्त्वबहणेनेस्माकमनवस्थादोषश्व ज्ञानस्य झेयत्वाभ्युपगमादवैनाशिकानां ज्ञानं झेयम् ।

तार्द्ध त(ल)स्मादे ज्ञानात्मकत्वं ब्रह्मण: सर्वज्ञत्वं न स्वात्मन: स्वस्याज्ञानादिति शङ्कते---ज्ञानस्येति । ज्ञातुं योग्यस्य सर्वस्याज्ञाने हि सर्वज्ञत्वहानि:, अन्यथा शशविषाणादेरज्ञानानात्सर्वज्ञत्वं कस्यापि मले न स्यादतो नास्मन्मते तस्य दोषस्य प्राप्ति: किंतु वैनाशिकस्यैव, तेन ज्ञानस्यावश्यझेयत्वाझीकारात्स्वेन स्वस्य झेयस्वस्य सिद्धं हीति पूर्वम्न्ये

दृषितस्वादन्यथेयस्वस्य चानङ्कारास्सर्वज्ञत्वायोगादित्याह—सोडपिति । तर्हि तव मतेऽपि कयं सर्वज्ञत्वानिर्वाह इत्याशङ्क्यासनुमते तस्य मायिकल्वेन तदनिर्वाहेऽपि न दोष इत्याह—किं तादिति । वस्तुतस्तु *सर्वज्ञस्य व्यव हारहेतुज्ञानवत्त्वं सर्वज्ञत्वं तज्जु ज्ञानस्यापि स्वप्रकाशत्वेन स्वव्यवहारहेतुत्वादस्ति ज्ञानं योग्यं सर्वज्ञानाद्धा तदस्तीति भावः । पूर्वोक्तानव-

स्थोऽते ।

न्न हि । नासौ दोषः । तथाऽ चेहद्रुच्यते ।

एवेत । स्वप्रकाशत्वेन स्वव्यवहारसिद्धेरज्ञानामेदेऽयैवास्माभिरनझीकारानवस्था। प्रसक्त-

रेव नास्तीति परिहरति—न ज्ञानस्येति । एकत्वपक्षे भेदप्रतीतिमुपपादयति—नामरह-

पेति । एवं च चैतन्यस्यैकत्वेन नित्यत्व्वाज्जगदिद्रिनत्वेन तस्य सत्त्यवाच्चाधिष्ठानस्वोपपत्ते-

स्तस्मिन्कलानामध्यारोप आत्मप्रतीपत्त्यर्थमिहोच्यत इत्याह—तथाऽ चेहोति । चैतन्यस्य

नित्यस्वेनाधिष्ठानस्वे सतीह श्रुताविदं कलानामध्यारोपणमुच्यत इत्यर्थः ।

ननु श्रुतेरिहैवान्तःशरीरे परिचिछन्नः कुण्डबदरवत्पुरुष इति, न । न हि शरीरमात्रपरिच्छिन्नस्य प्राणशब्दा-

दीनां कलानां कारणत्वं प्रतिपत्सुं शक्नुयात् । कलाकार्यत्वाच्छ शरोरस्य ।

न हि पुरुषकार्याणां कलानां कार्यं सच्चरीरं कारणकारणं स्वस्य पुरुषं

कुण्डबदरमिवाऽभ्यन्तरी कुर्यात, बीजवृक्षादिवत्स्यादिति चेत् ।

ननु चैतन्यस्य न नित्यत्वं परिच्छेदश्रुते: परिचिछन्नस्य च घटादिवदनित्यत्वादिति

शाङ्कते—नन्विति । शरीान्तःस्थत्वं प्रत्यक्षविवक्षयोच्यते न परिच्छेदविवक्षया तया

सत्युत्तरवाक्यविरोधादित्याह—नेति । अयोग्यत्वादपि सोऽर्थो न विवक्षित इत्याह—कलान्त इति । स्वोत्पत्तौ पूर्वं स्वस्याऽऽविर्भूत्कालानुपुरुषं परिच्छेदुं न शाङ्कोतीत्यर्थः । बीज-

कार्यस्य वृक्षस्य कार्ये फलं स्वकारणवृक्षकारणं बीजमभ्यन्तरी करोतीति दृष्टमिति न्यायो-

ग्यत्वामिति शाङ्कते—बीजवृक्षादिवादिति ।

• सर्वज्ञस्य व्यवदारहेतुज्ञानान्त्वाभिति कः चेत्पाठः । सर्वव्यवहारहेतुत्वमिखेव तु पठितं

योग्यम् ।

यथा बीजकायं वृक्षस्तत्कायं च फलं स्वकारणकारणं बीजमभ्यन्तरी करोत्याम्रादि तद्वत्पुरुषमध्यन्तरी कुर्वाच्छरीरं स्वकारणकारणमपीतिचेत् । अन्यत्वात्सावयवत्वाच्च । दृष्टान्ते कारणबीजाद्वृक्षवृक्षफलसंवृत्तान्य-

तद्वृणोति—यथेतित । दृष्टान्ते बीजव्यक्तिभेदाद्विरोधे डपिंह पुरुषव्यक्त्यैक्य-

न्यन्येव बीजानि दृष्टान्तिके तु स्वकारणकारणभूतः स एव पुरुष: शरीरेऽभ्यन्तरीकृतः श्रूयते ।

स्कारणत्वाभ्यन्तरीभावयोर्विरोध इत्याह—नेति । ननु कारणीभूतबीजस्यैव वृक्षफल-दन्तर्गतबीजरूपेण परिणामात्तस्योः कारणकार्यबीजयोरैक्यमाशङ्क्यैवमपि तस्य सावयवत्वाच्च-

क्षवस्तफलाकारेण परिणतावयववानामेव तदन्तर्गतबीजरूपेण परिणामात्तयोमेंद्र-नाSSधाराधेयभावः स्यादिह तु निरवयवस्वाच्च तथात्ममित्याह—सावयवत्वाच्चेति । आद्यं हेतुं विवृणोति—हष्टान्त इति । श्रूयते इति । यस्मिन्हेतौ षोडश कला इति

यच्छरीरैकस्येव पुरुषस्यांन्तःकारण इत्येतच्च्छब्दैकस्येव पुरुषस्योक्तं तद्वारैर् सोम्य स पुरुष इति तेच्छब्दैकाभिधानादित्यर्थः ।

बीजवृक्षादीनां सावयवत्वाच्च स्यादाधाराधेयत्वं निरवयवस्वाच्च पुरुष: सावयवाच्च कला: शरीरं च, एतेनाSSकाशकारणस्यापि शरीरराधारत्वमनुपपत्तं

किं दृष्टा-न्तेन वचनात्स्यादिति चेत् । न वचनस्याकारकत्वात् । न हि वचनं वस्तु-

तोऽन्यथाकारणे दृष्टाप्रियते । किं तर्हि यथामूताथावद्योतने । तस्माद्-न्तःशरीर इत्येतदृचचनमण्डलस्यांन्तवर्गोर्मेतिवच्च वृत्तवम् । उपलब्ध्यनिमित्तत्वाच्च शून्यश्रवणगमननिवृत्त्याSSलोकनन्तःइरीरं पाराच्छन्नं इव

ह्युपलभ्यते चात उद्यते डन्तःशरीर इति । न पुनराकाशकारण: सन्कुण्डबवूरवच्छरीरपरिच्छन्न इति मन-साडपीच्छति वकुं मूढोडपि किमुत प्रमाणभूता श्रुति: ॥ २ ॥

द्वितीयं हेतुं विवृणोति—बीजेतित । निरवयवश्चेति । तथा चैकदेशेन कलादि-

रूपेण परिणाम एकदेशेन तदावस्थानं बीजवत् संबदतीत्यर्थः । किंच कलानां सावय-

वत्वेन परिच्छेदात्पुरुषस्य तद्विपरीतत्वादपरिच्छिन्नस्य । न परिच्छिन्नाधारकत्वं संभबति-त्याह—सावयवाश्रिति । यद्वा सावयवत्वेन कार्यतया मृषार्थत्वान्निरवयवतया पर-

मार्त्यसत्यपुरुषाभारत्वं नोपपद्यत इत्याह—सावयवाश्रिति । नन्वाकाशकार्यंशरीर-

मार्थसत्यपुरुषाभारतवं नोपपद्यत इत्याह—सावयवाश्रिति । नन्वाकाशकार्यंशरीर-

आकारास्यापरिच्छिन्नस्याम्यन्तरीभावो दृष्ट इत्यारूढच्य तस्यापि शरीराकारणावस्था-

नमेव चिच्छद्रादिविशिष्टस्यैव शरीरत्वाच्च तु तदन्तःस्थत्वमित्याह—एतेनेति । युक्त्यसहमपि वचनप्रामाण्यादङ्गीक्रियते इति शङ्कते—किं हृद्यान्तेनेति । वचनस्यापि वस्तुनोडन्यथाकरणे सामर्थ्याभावाद्वस्तुस्वरूपविरोधेनैव बोधकत्वादन्यथा विचारवैयथ्र्याद्द्विरुद्द्रार्थों न बोधार्ह इत्याह—वचनस्येति । तद्वन्तः शरीर इति श्रुते: कथमुपपत्तिरित्याशङ्क्य पुरुषवस्तु करोम्युपादानत्वेन तदन्तस्त्वतद्गतत्वविवेकान्तिमहि—तस्मादिति । अण्डेति । अण्डकारणस्य व्योम्नः यथा तद्वुस्योतत्वेन तदन्तर्गतत्वप्रतितस्तद्वदित्यर्थः । यद्वा लोकभ्रमसिद्धं परि चिच्छन्नत्वमनूद्यते श्रुत्येल्याह—उपलब्धधीति । सत्राभियसकॄर्वा तदन्तर्गतत्वव्यपदेश इत्याह—उपलभ्यते चेति ॥ २ ॥

यस्मिन्नेता: घोडश कला: प्रभवन्तीत्युक्तं पुरुषविशेषणार्थं कलानां प्रभव: स चान्यार्थोडपि श्रुतः केन क्रमेण स्यादित्यत इदमुच्यते—स ईक्षांचके । कास्मिन्नहमुत्कान्तो भाविष्यामि कस्मिन्नवा प्रातिष्ठिते प्रातिष्ठास्यामीति ॥ ३ ॥

चेतनपूर्विका च सृष्टिरित्येवमर्थं च पुरुष: घोडशकल: पुष्टो यो भारद्वाजेन स ईक्षांचक्र ईक्षणं दर्शनं चक्रे कृतवानित्यर्थः । सृष्टिफलक्रमादिविषयम् ।

कथमित्युच्यते, कास्मिन्नकर्तृविशेषे देहादुत्कान्तो भविष्यास्म्यहमेव(वं) कास्मिन्नवा शरीरे प्रातिष्ठितेऽहं प्रातिष्ठास्यामि प्रतीष्ठित: स्वामित्यर्थः ।

ननु यस्मिन्नेता: घोडश कला: प्रभवन्तीत्यनेनाध्यारोपस्योक्तत्वात्स ईक्षामित्यादिना पुन: सृष्टिकथनमधिकमित्यत आह—यस्मिन्निति । अत इति ।

क्रमप्रतिपत्तिश्व कलोत्पत्तिप्रतिपत्तिसौकर्यार्थी विपर्ययेगु तु क्रमोडत उपपद्यते चेति न्यायेन कार्यस्य स्वस्वकारणक्रमेणापवादसौकर्यार्थी चेत्यर्थः ।

ईक्षणोक्ते: प्रयोजनमुत्तररीकृत्य प्रधानं कर्तृत्वादिना प्रवर्तते महदाद्याकारेण तन्त्रद्वमनुपपन्नं पुरुषस्य स्वातन्त्र्यणक्षापूर्वककर्तृत्ववचनं सर्वादिगुणसाम्ये प्रधान प्रमागोपपत्ते सृष्टिकर्तारि सतीश्वरेच्छानुवातिषु वा परमाणुषु सत्स्वात्मनोड्येकत्वेन कर्तृत्वे साधनाभावात्

वादात्मन आत्मन्यनर्थकर्तृत्वानुपपत्तेश्च । न हि चेतनावान्बुद्धिपूर्वक-

आत्मनः कर्तृत्वानुपपत्तेश्च । न हि चेतनस्याकर्तृत्वेनोहेतुत्वेऽचेतनस्य प्रधा-

कर्तृत्वानुपपत्तेश्च । न हि चेतनावान्बुद्धिपूर्वक-

नादेर्विक्रियावत्त्वेन हेतुत्वे च सतीक्षणस्यानन्यथा नेयत्वादिति सांख्याः । शाङ्कुते — नन्वा-

यात्मनोडनर्थ कुर्मात् ।

स्मेति । अककर्तृस्य तत्कृतेऽमित्यनेनान्वयः । आत्माडकर्ता तद् तथा सतीदं कर्तृत्ववचनम-

नन्वीक्षणोकस्या न चेतनपूर्वकत्वासिद्धिन्यायेन चेतनस्याकर्तृत्वेनोहेतुत्वेऽचेतनस्य प्रधा-

चुपपन्नमिल्यर्थः । किंच तस्य कर्तृत्वाङ्गीकारेऽपि कर्तुः कुषालादेरिव सहकारिसाधनान्तराभा-

नादेर्विक्रियावत्त्वेन हेतुत्वे च सतीक्षणस्यानन्यथा नेयत्वादिति सांख्याः । शाङ्कुते — नन्वा-

वादात्मनो दुःखाद्यनर्थहेतुप्राणादिसंसारकरत्वानुपपत्तेश्चात्मनुपपत्तं हि दृष्टसवचन्मित्याह — आत्म-

स्मेति । अककर्तृस्य तत्कृतेऽमित्यनेनान्वयः । आत्माडकर्ता तद् तथा सतीदं कर्तृत्ववचनम-

नोडपीति । कर्तृत्वे डपीत्याशब्दान्वयः । तर्हि किं कर्ता आह — प्रधानमिति ।

चुपपन्नमिल्यर्थः । किंच तस्य कर्तृत्वाङ्गीकारेऽपि कर्तुः कुषालादेरिव सहकारिसाधनान्तराभा-

क्रियाशक्तिमदत् प्रवर्तते इत्यन्वयः । नचु प्रधानस्याचेतनस्य प्रयोजनापेक्षा-

वादात्मनो दुःखाद्यनर्थहेतुप्राणादिसंसारकरत्वानुपपत्तेश्चात्मनुपपत्तं हि दृष्टसवचन्मित्याह — आत्म-

भावास्प्रवृत्त्यनुपपत्तिरित्यत आह — पुरुषार्थीमिति । पुरुषस्य चेतनस्य भोगापवर्गरूपमर्थं

नोडपीति । कर्तृत्वे डपीत्याशब्दान्वयः । तर्हि किं कर्ता आह — प्रधानमिति ।

प्रयोजनमुदिश्य प्रवर्तते वस्त्वादिवृद्धचर्थमचेतनस्य घेहदेदेहगत्सौरस्य सस्यादिविवृद्धचर्थममु-

क्रियाशक्तिमदत् प्रवर्तते इत्यन्वयः । नचु प्रधानस्याचेतनस्य प्रयोजनापेक्षा-

न्थाचेतनस्य प्रवृत्तिदर्शनादित्यर्थः । ननु प्रधानस्याप्यकतवं सहकारिभावैककारणत्वानुपप-

भावास्प्रवृत्त्यनुपपत्तिरित्यत आह — पुरुषार्थीमिति । पुरुषस्य चेतनस्य भोगापवर्गरूपमर्थं

त्तावत्या चेतनस्यैव कश्चित्कर्तृत्वं वाच्यमित्यपत आह — सर्वादीति । सत्वादिगुणान्त-

प्रयोजनमुदिश्य प्रवर्तते वस्त्वादिवृद्धचर्थमचेतनस्य घेहदेदेहगत्सौरस्य सस्यादिविवृद्धचर्थममु-

यस्य साम्यावस्था प्रधाममिति सांख्यमतंतं । तत्र सत्वादिगुणैरनेकात्मकं प्रधाने कारणे

न्थाचेतनस्य प्रवृत्तिदर्शनादित्यर्थः । ननु प्रधानस्याप्यकतवं सहकारिभावैककारणत्वानुपप-

सति पुरुषस्य कर्तृत्ववचनं मगतेर्भावादनुपपन्नामित्यन्वयः । यदि चेतनान्वितस्याचेतनस्य

त्तावत्या चेतनस्यैव कश्चित्कर्तृत्वं वाच्यमित्यपत आह — सर्वादीति । सत्वादिगुणान्त-

प्रवृत्तिर् दृश्यतेति मन्यसे तर्हि परमाणुकारणवादोऽस्तु तत्रैश्वरस्याषिष्ठातुः सतत्वादित्याह — ईश्वरेच्छेति । अत्रापि सत्स्वस्यस्यानुपपत्तामिति पूर्वेणान्वयः ।

यस्य साम्यावस्था प्रधाममिति सांख्यमतंतं । तत्र सत्वादिगुणैरनेकात्मकं प्रधाने कारणे

तस्मात्पुरुषार्थेन प्रयोजनननेक्षापूर्वंकमिव नित्यक्रमेण प्रवर्तमानेऽच्चे-

सति पुरुषस्य कर्तृत्ववचनं मगतेर्भावादनुपपन्नामित्यन्वयः । यदि चेतनान्वितस्याचेतनस्य

तने प्रधाने चेतनवदुपचारोऽयं सु ईक्षांचक्र इत्यादौ । यथा राज्ञः सर्वा-

प्रवृत्तिर् दृश्यतेति मन्यसे तर्हि परमाणुकारणवादोऽस्तु तत्रैश्वरस्याषिष्ठातुः सतत्वादित्याह — ईश्वरेच्छेति । अत्रापि सत्स्वस्यस्यानुपपत्तामिति पूर्वेणान्व्यः ।

र्थकारिणि भृत्ये राजेति तद्वत् । न, आत्मनो भोक्तृत्ववत्कर्तृत्वोपपत्तेः ।

तस्मात्पुरुषार्थेन प्रयोजनननेक्षापूर्वंकमिव नित्यक्रमेण प्रवर्तमानेऽच्चे-

यथा सांख्यस्य चिन्मात्रस्यापरिणामिनोडध्यात्मनो भोक्तृत्वं तद्वद्देव-

तने प्रधाने चेतनवदुपचारोऽयं सु ईक्षांचक्र इत्यादौ । यथा राज्ञः सर्वा-

दिनामिक्षादिपूर्वकं जगत्कर्तृत्वमुपपन्नं भूतिप्रामाण्यात् ।

र्थकारिणि भृत्ये राजेति तद्वत् । न, आत्मनो भोक्तृत्ववत्कर्तृत्वोपपत्तेः ।

तर्हीक्षणश्रवणस्य का मतिरत आह — तस्मादिति । पुरुषार्थेनेभति । पुरुषस्य

यथा सांख्यस्य चिन्मात्रस्यापरिणामिनोडध्यात्मनो भोक्तृत्वं तद्वद्देव-

भोगापवर्गोर्थनेत्यर्थः । मुख्य ईक्षितारि विद्यमानो नियतक्रमेण प्रवर्तमानत्वेन गुणेन

दिनामिक्षादिपूर्वकं जगत्कर्तृत्वमुपपन्नं भूतिप्रामाण्यात् ।

योगादैक्शतेति गौणः । प्रयोगो मानके पेङ्खल्यगुणयोगेनाशाब्दप्रयोगवदित्यर्थः ।

तर्हीक्षणश्रवणस्य का मतिरत आह — तस्मादिति । पुरुषार्थेनेभति । पुरुषस्य

ननेत्प्रेक्षित्रिति प्रधान पुरशब्द औपचारिक इत्यर्थः । स्वतोडकर्तुरम्या-

भोगापवर्गोर्थनेत्यर्थः । मुख्य ईक्षितारि विद्यमानो नियतक्रमेण प्रवर्तमानत्वेन गुणेन

त्मनो मायोपाधिककर्तृत्वं संभवतीति हृदये निधाय प्रथममपाततः प्रतिबन्ध्या परिहार-

योगादैक्शतेति गौणः । प्रयोगो मानके पेङ्खल्यगुणयोगेनाशाब्दप्रयोगवदित्यर्थः ।

राति — नेति । बुद्धिः कर्त्री भोक्ता पुरुष इति वदद्भिः सांख्यैरात्मनो मोक्तृत्वमुक्त-

ननेत्प्रेक्षित्रिति प्रधान पुरशब्द औपचारिक इत्यर्थः । स्वतोडकर्तुरम्या-

त्मनो मायोपाधिककर्तृत्वं संभवतीति हृदये निधाय प्रथममपाततः प्रतिबन्ध्या परिहार-

राति — नेति । बुद्धिः कर्त्री भोक्ता पुरुष इति वदद्भिः सांख्यैरात्मनो मोक्तृत्वमुक्त-

१ ख. ग. घ. ड. च. सांख्यः । २ क. च. नसं । ३ ख. ग. घ. ड. च. ल्यादि । च ।

[ ६ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिपत् । ६५

मित्यर्थः । भूतिप्रामाण्यादिति । श्रुत्युक्तजगत्कर्तृत्वस्वभाविकारिणोडपि कथंचिद्विर्वात्त्वमित्यर्थः ।

तत्त्वान्तरपरिणाम आत्मनोडनित्यत्वादिति । तत्त्वान्तरपरिणाम एवेत्यात्मनोडनित्यत्वादिसर्वदोषप्रसङ्ग इति चेत् । एकस्याप्यात्मनोडविच्छिन्नविषयत्वादनुपाधि कृतविशेषाभ्युपगमादिविद्याकृतनामरूपोपाधि कृतो हि विशेषोडभ्युपगम्यत आत्मनो । बन्धमोक्षादिशास्त्रकृत्संव्यवहाराय परमार्थतोऽनुपाधि कृतं च तत्त्वमेकमेवाद्वितीयमुपादेयं सर्वतां क बुद्धच्यनवगाह्यमभयं शिवमिष्यते न तत् कर्तृत्वं भोक्तृत्वं वा क्रियाकारकफलं च स्यादद्वैतत्वात्सर्वभावानां । सांख्यास्त्वविद्याद्यारोपितमेव पुरुषे कर्तृत्वं क्रियाकारकं फलं चेति कल्पयन्त्वाSSगमबाह्यत्वात्पुनस्तत्कथास्यान्तः परमार्थत एव भोक्तृत्वं पुरुषस्येच्छान्ते तत्त्वान्तर च प्रधानं पुरुषात्परमार्थवस्तुभूतमेव कल्पयन्तोऽन्यतां क कृतबुद्धि द्विषन्तो विहन्यन्ते ।

सांख्यः प्रतिवान्दिपरिहारं शङ्कते—तत्त्वान्तरेभीति । भोगो नाम सुखदुःखाद्भवः । स च पुरुषस्य स्वरूपभूत इति न तत्त्वान्तरापत्तिलक्षणपरिणाम इत्यर्थः । परिणामो हि पूर्वरूपपरित्यागेन रूपान्तरापत्ति: । सा च सजातीयरूपान्तरापत्तौ विजातीयरूपान्तरापत्तौ वाडनित्यत्वादिकमावहेदेवेति भोज्याविवेकोपाधि कं भोक्तृत्वमध्यविकल्पदेयम् । तेन तदात्मककृत्स्नेडपि तुष्यमित्यमिप्रेत्य मुख्यपरिहारमाह—नेति । एकस्य वस्तुनोसहायस्याकतुरैकामस्यापीतिपरेर्थः । उपाधि कृतकर्तृत्वसंभवादविद्यारूपसहायस्य संभवाद्विद्यारूपस्वस्माद्वैचित्र्यवानमस्माकामानां संभवादत्तथगुरुरूपपद्यत इति नाचेतनस्य चेतनोऽधिष्ठितस्य तद्युक्तमिति भावः । नामरूपेति । अनभिव्यक्तनामरूपेत्यर्थः । बन्धमोक्षादित्यादिशब्देन तात्साधनमुख्यते । मोक्षस्यापि वन्यप्रतियोगित्वेन सोपाधि कत्वमुक्तम् । परमार्थस्य श्रुत्येकगम्यत्वमाह—सर्वेति । एवंभूतस्याडडत्मनो न शास्त्रत्वमिल्याह—न तन्नेति । कल्पयित्वेति । कल्पयितुं प्रवृत्ता इत्यर्थः । पुरुषस्य निर्विशेषत्वेन तस्मिन्वस्तुनः कर्तृत्वादियोगाज्जातदारोपितमेवेति कल्पयितुं प्रवृत्ता अपि सर्वविरोधनिरासकागमप्रसिद्धाः

१ ख. घ. ड. छ. ज. झ. णामादात्म° । १२ क. मित्तिचि° । ख. घ. ड. छ. ज. झ. मितं चि° । च. मित्ताक्षि° । ३ क. च. यावि° । म. चाकृतना° । ४ ख. ग. ड. घ. नानधि° । ९

सौकराणत्क्वाभावात्प्रत्यक्षादिविरोधापन्या डडरोधितस्वाझीकरणाच्च तस्यन्तः सर्वे परमार्थत एवेच्छन्ति । तत्राप्यचेतनस्य भोक्तृत्वयोगान्नमात्रमात्रमनोद्वारैः कुर्वन्ति । कर्तृत्वादिकं तु प्रघानस्पाधी कुर्वन्तीत्यर्थः । तर्हि तस्य को दोष इत्याशङ्क्य भोक्तृत्वाङ्गीकरणे तथैव तस्यैव कर्तृत्वमपि स्यादित्यैः शिक्षिता: सन्तः स्वमतात्प्रच्यवन्त इत्याह-अन्येति । कृताया: शिक्षिताया बुद्धाविष्याशङ्का: शिक्षितबुद्ध्यै इत्यैः ।

तथेतेरे तार्किकाः सांख्यैरित्येवं परस्परविरुद्धार्थकल्पनात आमिषपथिन इव प्राणिनोडन्योन्यविरुद्धमौनार्थद्वैश्वात्परमार्थतत्त्वाद्दूरमेव-प्रकृष्यन्ते डतस्तन्मतमनाहृत्य वेदान्तार्थीतत्स्वमेकत्वदर्शनं प्रत्यादरवन्तो मुमुक्षवः सुरिति । तार्किकमैतदोषप्रदर्शनं किंचिदुच्यतेऽस्माभिर्न तु तार्किकवत्तात्पर्येण ।

तथैतद्रोक्तम्—

"विवदत्स्वेव निक्षिप्य विरोधोद्भवकारणम् । तैः संरक्षितसद्बुद्धिः सुखं निर्वाति वेदवित्" ॥

किंच भोक्तृत्वकर्तृत्वयोगी क्रियायोगी विशेषानुपपत्तिः । का नामासौ कर्तृत्वाज्जात्यन्तरभूता भोक्तृत्वविशिष्टा विक्रिया, यतो भोक्तैव पुरुषः कलप्यते न कर्ता प्रधानं तु कत्रैव न भोक्त्रिति ।

तर्हि सांख्यशिक्षकस्य तार्किकस्य मतं ग्राह्यमित आह—तथेति । तस्यापि सांख्येन शिक्षितत्वान्न तदपि ग्राह्यमित्यर्थः । तर्हि कस्य तार्किकस्य मतं ग्राह्यमित्याशङ्क्य न कस्यापीत्थाह—इत्येवमिति । तर्हि त्वया तार्किकमतं किमर्थ दूष्यते । परस्परमेव तैर्दूषिततत्त्वतद्धदेव द्वेषादिमत्त्वप्रसङ्गाचेत्यत आह—इति । विरोधोद्भवकारणामिति । परमार्थिकया भेददर्शनमित्यर्थः । संरक्षितेति । भेददर्शनस्य परस्परक्तदोषप्रस्तत्वाद्द्वैत मिति निश्चितबुद्धिः सन्निवाति सर्वविकल्पेभ्य उपशान्तो भवतीत्यर्थः । दोषप्रदर्शनं किंचित्कियत इति यदुक्तं तदेव प्रपञ्चयन्-कर्तृत्वादेरारोपितत्वमेव परेणापि वक्तव्यमित्याह—किंचिद्यादिना । तत्राडडदौ भोक्तृत्वङ्कर्तृत्वयोर्विशेषस्य वक्तुं-

न शक्यत्वात्तयोराश्रयव्यवस्या न संभवतीत्याह-भोक्तृतेति ।

ननु कं पुरुषाश्रिन्मात्र एव स च स्वात्मस्थो विक्रियते मुशानो. न तत्त्वान्तरपरिणामेन । प्रधानं तु तत्त्वान्तरपरिणामेन विक्रियतेऽटोनेक-

मशुद्धमचेतनं चेत्यादि धर्मवत्त्वद्वैरीत: पुरुषः । नासौ विशेषो वाड्न्यात्र-

१ क. च. 'येन्य वि' । २ ख. घ. ड. °मानन्द° । ३ क. च. 'मतेऽदोषद° ।

स्वात्, प्राग्भोगोत्पत्तेः केवलचिन्मात्रस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वं नाम विशेषो भोगोत्पत्तिकाले चेत्यते निवृत्ते च भोगे पुनस्तद्विशेषपादपंताश्रिन्मात्र एव भवतीति चेन्‍महदाद्याकारेण च परिणम्य प्रधानं ततोऽपेत्य पुनः प्रधानं स्वरूपेणावस्थितम् इत्यस्यां कल्पनायां न कश्चिद्द्विरेष इति वाङ्मात्रेण प्रधानपुरुषयोर्विशिष्टविक्रिया कल्प्यते इति आशङ्क्यमाणे विद्वद्भिः शाङ्करवसक्तौ विशेष शङ्कृत--नान्विति । स्वोत्कृष्टा विक्रिया इति । चिद्रूपेण विक्रियते इत्यर्थः । तत्‍वान्तरोत्सिति अनेकत्वाशुद्धचादियुक्तस्वविलक्षण-

णामहदादिरूपेणेत्यर्थः । पुरुषस्य चिद्रूपेणैव परिणामान्न रूपान्तरापत्तिरशुद्धचादिकं वा । प्रधानस्य त्वाकारान्तरण परिणामात्पूर्वीरूपत्यागादशुद्धचादिकं स्थादित्यर्थः । किंचिद्रूपेण परिणाम आगन्तुको वा न वा । आद्य आगन्तुकविशेषवत्त्वेनानित्यत्वाद्यापत्त्या प्रधान-द्विरोषः । भोगानन्तरं पुनः स्वरूपावस्थायानित्यत्वादिदोषेऽपि प्रलये तथास्वीकृतान्न तयोर्विशेषः स्यादिति दूष्यतां--नाशाविति । संग्रहवाक्यं विवरणोति--प्रागिति । अस्यां कल्पनायामिति । चिद्रूपेण तत्त्वान्तररूपेण विक्रियाकल्पनायामपि विचार्यमाणेऽर्थतो न कश्चिदपि विशेषो लभ्यत इति तयोविशिष्टविक्रिययैति वाङ्मात्रेणैव कल्प्यत इत्यर्थः ।

अथ भोगकालेऽपि चिन्मात्र एव प्राग्वत्पुरुष इति चेन्‍न तर्हि परमा-र्थतो भोगः पुरुषस्य, भोगकाले चिन्मात्रस्य विक्रिया परमार्थैव तेन भोगः पुरुषस्यैति चेन्‍न । प्रधानस्यापि भोगकाले विक्रियावस्वाद्‌रो-

कृतत्वप्रसङ्गः । चिन्मात्रस्यैव विक्रिया भोक्तृत्वादिति चेद्दूषणयाद्वास-धारणधर्मवतामग्न्यादीनामभोकृत्वे हेत्वनुपपत्ति: ।

द्वितीयं शङ्कते--अथेति । चिन्मात्र एवेति । न स्वागन्तुकं रूपान्तरमित्यर्थः । तर्हि कर्मजन्यः कादाचित्को भोगो न सिध्येदित्याह--न तर्हीति । एतदोः परिहारायाड्डनतुकं परिणाममजरीकृत्य भोगकालीनविक्रियामात्रं भोगः स च पुरुषस्यैव न प्रधानस्येति भोगसद्‌भात्वविशेषमात्रेण शङ्कते--भोगकाल इति । तत्रापि किं भोग-कालीनविक्रियामात्रं भोग उत तत्कालीनचिन्मात्रगतविक्रियौ भोग इति विकल्‍प्याड्ड्ये भोगकाले प्रधानस्यापि सुवाच्याकारेण विक्रियावत्त्वाद्दोषः स्यादित्याह--नोति । द्वितीयं शङ्कते--चिन्मात्रस्यैवेति । चिन्मात्रस्यैव विक्रियेत्येवकारेण धर्म्यन्तर्गत-

विक्रियानपेक्षया चैतन्यविश्रया भोग इत्युच्यते वा चैतन्यमात्रगता तद्साधारणा विक्रिया भोग इति वा । नाड्ड्यः । सुखादिरूपमप्रधानविक्रियां विना भोगासिद्धेः । न द्वितीयः । चैतन्यासाधारणविक्रियैव भोग इत्यत्र हेत्वभावात्स्वासाधारणविक्रिया भोग

इति वक्तव्यम् । तथा चातिप्रसङ्गः । सर्वस्यापि स्वासाधारणविक्रियावत्त्वात् । भोगकार्ष-

नास्साधारणविक्रियावत्त्वं तु प्रधानस्याप्यस्ति । तत्कार्यीनसुखादिविक्रियावत्त्वादिति दूष-

यति—औषण्यवति ।

प्रधानपुरुषयोः सदृशयोरुगपन्नोः कृतृत्वामिति चेत् । प्रधानस्य पारार्थ्याऽनुप-

पत्तेः । न हि मोक्त्रैक्योः पारार्थ्यतरमुगपन्नप्रधानभावं उपपद्यते । प्रकाशयोर्-

विवेतेरतरप्रकाशने । भोगधर्मवाति सच्च्वाद्दूशिनि चेतसि पुरुषस्य चैतन्य-

प्रतिबिम्बोदयादविक्रियस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वामिति चेत् । पुरुषस्य विशेषाभावे भोक्तृत्वकल्पनानर्थक्यात् ।

ननु भोगकालीनां साधारणविक्रियैव भोगः । न चाग्न्यादेशत्तत्काले नियमेन विक्रिय-

यादस्ति । न च प्रधानस्यापि प्रसङ्ग इत्यापत्तिरिति शङ्कते—प्रधान इति । भोक्ता हि

शेषी, उभयोः अपि भोक्तृत्वे शेषशेषिमावो न स्यादित्याह—नेति । ननु भोगः सत्त्वगुण-

प्रधानचेतोरूपेण परिणतप्रकृतेरेव धर्मस्तस्या विक्रियोपपत्तेः पुरुषस्य तस्याविक्रियात्वात् । न

च तस्य भोगाभावप्रसङ्गस्तस्य तद्विविधचित्तप्रातिबिम्बितत्वमात्रेण भोक्तृत्वव्यपदेश इति

शङ्कते—भोगधर्मवतीति । सच्च्वाद्दूशिनीति । सत्त्वगुणोद्र्क्षी प्रधानं यस्मिंस्तस्मिन् ।

तस्मिन्नर्थे । तर्हि चित्तगतभोगेन चैतन्ये विशेषो जायते वा न वेति विकलप्य न द्वितीय

इत्याह—नेति ।

भोगरूपश्र्वेद्नर्थः पुरुषस्य नास्ति सदा निर्विशेषत्वात्पुरुषस्य कस्याप-

पनयनार्थी मोक्षसाधनं शास्त्रं प्रणीयते डास्विद्याधारोपितानर्थोपनयनाय

शास्त्रप्रणयनामिति चेत्परमार्थतः पुरुषो मोक्तैव न कर्ता प्रधानं कर्त्रेव न

भोक्तृ परमार्थसदृशस्वन्तरं पुरुषाद्वितयं कलपनायोग्यमबाध्य। द्व्यच

निह्नुतुकं चेतिन नाड्डदर्तव्या मुमुक्षुभिः ।

किंचास्मिन्पक्षे स्वकीयशास्त्रप्रणयनं च व्यर्थं स्यादित्याह—भोगरूपश्र्वेदिति । आद्ये

स विशेषः सत्यों वाडस्त्यो वेति विकलप्य सत्वविशेषवत्त्वे पुरुषस्य विकारित्वं स्यादिति

मनसि सन्निधायास्या डडरोपितविशेषवत्त्वमसीत्यादृशं शङ्कते—अविद्येति । अनथैति ।

भोगरूपेत्यर्थः । तर्हि मोक्तृत्वविशेषवत्कर्तृत्वादिविशेषस्य प्रधानाद्दूश डडरोपैत्वमेवाऽऽढी कर्तृ

युक्तं नार्धवैषम्यसममदुक्तरिल्या वन्थमोक्षव्यवहारसिद्धयुपपत्तेः । तथा कल्पनायां प्रयोजन-

भावात्प्रमाणाभावात्प्रतिबन्धुत्वात् सप्रतिपक्षत्वाच्च न प्रधानमित्यन्वयः । उत्तदोषजातं सांस्यस्य मतं मोक्षकामिणा नाड्डदर्तव्यामिति

ज्ञानार्थमुक्तं न । तु द्वेषपक्षपातादित्याशयेन डडह—इति नाड्डदर्तव्येति ।

१ क. च. 'धी भोग्श् रेश ड' । २ ख. घ. ड. 'धि संभा' । ग. 'सिनिधा' । ३ ग.

'परस्वमे ।

एकत्वेडपि शास्त्रप्रणयनाद्यानर्थक्यमिति चेन्नाभावात् । सस्मु हि शास्त्रप्रणयनेत्नादिषु तत्फलार्थिषु च शास्त्रस्य प्रणयनमनर्थकं सार्थकं वेति विकल्पना स्यात् । न ह्यात्मैकत्वे शास्त्रप्रणयनेन्नाद्यस्ततो भिन्नाः सन्ति तदभाव एवं विकल्पनैवानुपपत्तिः । अभ्युपगत आत्मैकत्वे प्रमाणार्थशास्त्र्यपगतो भवतां यदात्मैकत्वमभ्युपगच्छतां । तदस्युपगमे च विकल्पानुपपत्तिमाह शास्त्रं " यत्तु त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत् " इत्यादि । शास्त्रप्रणयनाद्यनुपपत्तिं चाड्सहान्नच परमार्थवस्तुस्वरूपाविद्याविषयें, " यन्न हि द्वैतमिव भवति ।" इत्यादि विस्तरतो वाजसनेयके ।

आत्मैकत्वपक्षेऽपि निरसनीयत्वाभावाच्छास्त्रप्रणयनाननर्थक्यमिति शङ्कते—एकत्वेऽपि पत्ति । किमात्मैकत्वनिश्वयन्तं प्रति तस्याडनर्थक्यमुच्यते तद्विपरीतं प्रति वेति विकल्प्याडडस्यं प्रति प्रणयनादभावादानर्थक्यदोषाभावो—नाभावादिति । दोषापादनाभावादित्यर्थः । संग्रहवाक्ये विवरणोक्तं—न ह्यात्मैकत्व इति । निश्वित इति शेषः । तदभावे शास्त्रप्रणयनेन्नादभाव इयं (एवं) [वि]कल्पनैवार्थवदनर्थकं चे(वे)ति विकल्पनैवानुपपत्तिरेत्यर्थः । नैवानुपपत्तिरिति पाठे तु तदभाव इत्यनेनेकत्वानिश्वयाभावोऽभिधीयते* । तद्वानां निरसनीयवन्धादिस्वादिंयं कल्पना बन्यनिवृत्त्यर्थे शास्त्रप्रणयनकल्पना नानुपपत्तियोज्यम् । किंचाडSत्मैकत्वनिश्वये जाते तन्निश्वयजनकत्वेन शास्त्रार्थवत्त्वस्य स्वानुभवसिद्धस्वात्तेयं शङ्का कर्तुमपि न शक्येत्याह—अभ्युपगत इति । प्रमाणार्थ इति । श्रुत्योःडप्युक्त इत्याह—तदभ्युपगमे चेति । अन्रास्मुपगमों निश्वयः । एकत्वनिश्वयावनं प्रति शास्त्रानर्थक्यंकल्पनां भावः श्रुत्योःडुक्त इत्याह—तदभ्युपगमे चेति ।

अत्र चं विमक्ते विद्याविद्ये परापरे इत्यादावेव शास्त्रस्यातो न * तार्किकवादभटप्रवेशो वेदान्तराजप्रामाण्यबाहुगुप्त इहात्मैकत्वविषय इति । एतेनाविद्याकृतनानारूपाद्युपाधि कृतानेकशक्तिसाधनकृतभेदद-

क. पुस्तक एकत्वनिश्वयाभावो विधीयत इति पाठः । ख. अत्र यद्यपि तार्किक- भटेः-प्रवेश्य इति तथा गुप्त इहाडSत्मैकत्वविषय इस्त्रे; गुप्त इति बाल्मीकृतनाविषय इत्यहिपपराहिता। प्रथमान्तपाठ ऐकेयतड्रीकार्च्योलचनाज्ज्ञायते तथाडपि सर्वेऽत्रप्यादर्शीपुस्तकेयु तार्किकवादभटप्रवेश इत्यर्थंकष्ठी-इखेऽ सहेपदसहितः ससम्यन्तपाठ एवं वियतेदत सोऽपि तार्किकवादभटानां प्रवेश इत्यर्थंकष्ठी- समासस्वीकारेण रूपयितुं शक्य इखतश्र स एव स्थापितः; एतत्पटलापनटीका तु प्रशस्तादीनिमित्त ज्ञातव्यम् । अथवा टीकानुसारो पाठ एवंड्डरणीयः ।

स्वाद्व्वाणः सृष्ट्यादिकर्तृत्वे साधनाद्यभावो दोषः । प्रत्युक्तो वेदितव्यः परोक्त आत्मानर्थकर्तृत्वादिदोषश्र्व ।

अर्थवणीयमन्त्रोपनिषदि द्वै विद्ये वेदितव्ये इत्युपक्रम्यापरविद्या ऋग्वेदादिरूपा परा स्वाद्व्वाणः सृष्ट्यादिगुणकप्रतिसमितसर्वद्रैतवस्तुविशेयेत्युक्ल्या विद्याविद्योर्विपयभेदः शाख्रस्याऽSदावै सूचित इत्याह—अत्र चोच्यते । अद्वैतवादे सर्वशाङ्कतानां श्रुतिप्रामाण्येनैव निरासात् तार्किकोत्प्रेक्षितशाङ्काश्रौण्कस्म्यापि नात्र प्रवेश इत्युपसंहरति—अत इति । राजप्रमा- णेति ॥ प्रमाणराजित्यर्थः । राजदन्तादिति्वात्परनिपातः । वेदान्तप्रमाणमेव राजेव राजा तद्धावस्तदुक्तन्यायास्तैरगुस्म आत्मैकत्वमेव विषय इव देशे इव देशो रक्षणीयत्वात्त् तार्किकंभैतैयोंधैनं प्रवदै इत्यन्य्यः । पूर्ववाद्युक्तं दोषं निराकरोति—एतेनेति । उपाधि- कृताः अनेकाः शक्त्यः साधनानि च तत्त्वतस्म भेदस्यानेक्त्वस्य सत्न्वादित्यर्थः । आत्मेति । आत्मनो योडनर्थः संसारस्तकर्तृत्वमित्यर्थः । आदिशब्देनाऽऽडडकामत्वेन प्रयोजनापेक्षानुप- पत्तिः । मृगहोतीति । कल्पनया स्वद्यतिरिक्तस्य जीवस्य मत्वात्स्मय संमारो नाऽऽडडत्मन् । तद्धी- घघकर्मफलदानार्था चाडडसकामस्यापि सृष्ट्यादिप्रवृत्तिः संभवन्ति । सर्वव्यवहारस्यापि स्वप्रतु- ल्यत्वाद्वा स्वप्न इव सर्वमप्युपपद्यैंत इति सूत्रभाष्यादौवै परिहृत इत्यर्थः ।

यस्तु हृष्टान्तो राज्ञः सर्वार्थकारिणि कर्तुरुपचाराद्राजा कर्तेतिं सोऽ- त्रानुपपत्त्रः ॥ स ईक्षांचक्र इति श्रुतेर्मुख्ययार्थबाधनात्प्रमाणभूताया । तत्न हि गौणी कल्पना शब्डस्य यत्र मुख्ययार्थो न संभवन्ति । इह त्वचेतनस्य मुक्तबन्धपुरुषविशेषापेक्षया कर्तृकर्मदेशकालनिमित्तापेक्षया च बन्धमो- क्षादिफलार्था नियतवा पुरुषं प्रति प्रवृत्तिनोपपद्यते । यथोक्तसर्व्वज्ञेश्वर- कर्तृत्वपक्षे तूपपत्त्रः ॥ ३ ॥

सांश्रयेन स्वपक्षे पुरुषशब्दस्यैक्षणस्य चोपपत्तिरुक्ता तामनूद निराकरोति-यास्तिवोति । यजमानः प्रस्तर इत्यादावुच्चारो दृष्ट इत्याशाङ्क्याऽSसह—तत्र हि गौणीति । प्रधान- पक्षे न केवलमीक्षणश्रुत्यनुपपत्तिरेवस्तुतस्तस्य स्वश्रृतत्वमपि न संभवन्तीयाह—इह त्वाति । मुक्तान्वर्जयित्वा बद्धान्प्रत्येव प्रवृत्तिः कर्तृकर्माद्यपेक्षया बन्धमोक्षादिशब्दितभोगापवर्गार्थी व्यवस्थितोति । अननेन पुरुषार्थ प्रयोजनस्मरीकृत्य प्रधानं प्रवर्तत इति यदुक्तं शाङ्कावसरे तत्रिरस्तम् । ईश्वरकारणवादे तु न कोडपि दोष इत्याह- यथोक्तेति ॥ ३ ॥

१ ख. ग. घ. ड. °रा तुहु° । २ क. च. °वेश इ° । ३ ख. ग. घ. ड. छ. °यते सू° । ४ ख. घ. ड. °न्वपु° । ५ ख. ग. घ. ड. °मक्का° । ६ ख. ग. प्र. ड. °तिमुक्का° । ७ क. °तस्तु तस्य° ।

स प्राणमसृजत प्राणाच्च्छन्दांसि खं वायुर्ज्योतीराप: पृथिवीन्द्रियं मन: । अन्नमन्नाद्रवीयं तपो मन्त्रा: कर्म लोका लोकेषु च नाम च ॥ ४ ॥

ईश्वरेणैव सर्वाधिकारि प्राण: पुरुषेण सृज्यते । कथं स पुरुष उक्तप्रकारेणैक्षित्वां प्राणं हिरण्यगर्भाख्यं सर्वप्राणिकरणाधारमन्तरात्मानमसृजत सृष्टवान् । अत: प्राणाच्छन्दांसि सर्वप्राणिनां शुभकर्मप्रवृत्तिहेतुभूतानां भूतानां । तत: कर्मफलोपभोगसाधनाधिष्ठानानि कारणभूतानि महाभूतान्यसृजत । खं शब्दगुणम् । वायूं स्वेन स्पर्शेन कारणगुणेन च विशिष्टं द्विगुणम् । तथा ज्योतिः स्वेन रूपेण पूर्वोभ्यां च विशिष्टं त्रिगुणं शब्दस्पर्शारूपाभ्याम् । तथा टपो रसेन गुणेनासाधारणेन पूर्वगुणानुप्रवेशन च चतुर्गुणाः । तथा गन्धगुणेन पूर्वगुणानुप्रवेशन च पञ्चगुणा पृथिवी । तथा तैरैव भूतैरारब्धामिन्द्रिय द्विप्रकार बुद्ध्यचेतनं कर्माथ च दृश्यसाक्षिकृत्य चेश्वरमन्त:स्थं संशयसंकल्पलक्षणं मन: । एवं प्राणिनां कायं कारणं च सृष्ट्वा तत्स्थित्यर्थं व्रीहियवादिलक्षणमन्नम् । ततश्शान्ताद्यमानाद्रवीयं सामर्थ्यं बलं सर्वकर्मप्रवृत्तिसाधनम् । तद्वीर्यवतां च प्राणिनां तपो विशुद्धिसाधनं संकीर्यमाणानां, मन्त्रास्तपोविहुद्धान्तर्बहि:कर्णण्य: कर्मसाधनभूता ऋग्यजु:सामाथर्वाडिरस: । तत: कर्माणामिहोत्रादिलक्षणम् । ततो लोकाः कर्मणां फलम् । तेषु च सृष्टानां प्राणिनां नाम च देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादि । एवमेताः कलाः प्राणिनामविद्यादिदोषबीजापेक्षया सृष्टास्तैमिरिकहाट्टदृष्टा इव द्विचन्द्रमशकमक्षिकाय्रा: स्वप्नहकसृष्टा इव च सर्वेपदार्था: पुनस्तासिमन्नेव पुरुषे प्रलीयन्ते हित्वा नामरूपादिविभागम् ॥ ४ ॥

एवं परपक्षं निराकृत्य प्रकृतश्रुतिव्याख्यारल्यां कुर्वन्स प्राणमसृजतयस्य तात्पर्योचिमाह—ईश्वरेणेवेति । ऋज्वेत्यर्थ: । अक्षरार्थे प्रश्नपूर्वकमा—कथामिति । हिरण्यगर्भामिति । यथाश्रुते कर्मणामहिमुक्तान्त इत्यादिनाSSत्मन उत्कान्त्याद्युपाधिसृष्ट: प्रस्तुतत्वाद्दिरण्यगर्भस्य जीवस्यातथावादुपक्रमविरोधापत्ते: । हिरण्यगर्भस्यैवमित्युक्तिस्व-

9 क. ख. घ. ड. च. छ. ज. झ. °रेणैव । २ क. °त्व सर्वप्रा° । ख. ग. घ. ड. °णिक° । ४ ख. ग. घ. ड. च. °णावे° । ५ क. च. °कत्पादिल° । ६ क. प्रा° । ३ खं. म. घ. ड. °णावे° । ७ ख. घ.ह. °राइवे° । ८ ख. ग. घ ड. च. °सिम्नवहि° ।

तस्मो हिरण्यगर्भोदिसंसारिमावोडप्येतदुपाधिक इति सूचयितुमिति बोधयम् । तस्य समृद्धिस्वमाह—सर्वोति ।

अन्तरात्मानामिति । सर्वस्पूल्भूतरान्तरसवादात्मबुद्धिगोचरस्वच्वान्तरात्मा स इत्यर्थः । तत इत्यानन्तर्यार्थंय् पञ्चमी ।

एवमुक्तत्रापि । न च भूतकार्यस्वात्माणस्य कथं ततः पूर्वकालीनस्वामिति वाच्यम् । सत्यम् । सूक्ष्मभूतसृक्ष्यनन्तरं प्राणमसृजतति कल्पनीयस्वात् ।

न चैतदनतरं भूतसृक्ष्यनन्तरं प्राणमसृजत इति विरोध्यशङ्का । तस्या: पञ्चीकृतस्पूल्भूतविषयत्वोपपत्ते: ।

अत एव मोक्षसाधनाधिष्ठानानीतयुक्तम् । सूक्ष्माणां तथास्वार्यो-गात् । न चैवमपि स्पूल्भूतसृक्ष्यनन्तरमिन्द्रियंसृक्ष्युक्तिविरोध: ।

भूतारम्भदेहादिष्चितानामेष तेषां कार्यक्षमत्वेन तेषां तदनन्तरत्स्वोक्किरिति भावः । मोक्षसाधनाधिष्ठानैतवं मृतानां तस्कारणस्वादित्याह—कारणभूतानीति ।

तेषां भूतानां लक्षणतया खं शब्दगुणामिस्यादिना डसाभारणगुणा उक्ता: । पूर्वपूर्वगुणाद्युक्तितस्तु पूर्वपूर्वस्योत्तरोरत्तरोपादानस्वमूच्यनार्थे स्थौल्यतातम्यसिद्धचर्थे चोच्यते बोधयम् ।

वायुमिति । श्रुतौ वायुरित्यादिप्रथमा द्वितीयार्था: । प्राणमसृजत इति द्वितीययोपक्रमात् । तैरवेति ।

अपञ्चीकृतावस्थायामित्यर्थः । तस्य श्श्वरारम्भिति नियामकोमित्यर्थः । सकार्यमाणीभूतिति आवश्शुद्रिसर्वतथा:पापाचरणन तै: पापै: सकोर्माणानां सङ्करपरिहाराय चित्तश्शुद्धिसाधनं तपोडसृणते-स्पृष: ।

फलमिति । लोक्यते भुज्यत इति लोक: फलमित्यर्थ: । नाम चेत् ब्राह्मणादिनामोक्तव्यवहारार्थमित्यर्थ: । नन्वीश्वरेऽसृक्षत्वोक्त्या कल्याणां सत्यस्वमझीकरत्व्यम् ।

आरपे शुक्रिरजतादौ सृष्टस्वव्यवहारभावादित्याराढ़्याडकुल्यवस्थामनेत्रमवदिनादिना प्रयत्नेसृष्टस्य द्विचन्द्रशाकमाक्षिकादेरारोपत्वदर्शनात् ।

अथ रथान्त्रयोगान्पथ: सृजत इति सृष्ट-स्वेनोक्तस्वपदार्थस्य च भ्रमत्वदर्शनान्मैवमित्याह—एवमेता इति ।

अविद्याकामकर्मोदिप्रकृतिं रजतादि तद्वेक्ष्य तत्त्वसाधनैकल्यस्यर्थ: । तैमिरिकस्य द्वौ नेत्रौडङ्गुल्यवष्टम्भाद्यप्रतीपकृतावस्थायामित्यर्थ: ।

एवमात्मप्रतिपत्त्यर्थमप्यारोपमुक्त्वा तदुपवदमवतारयति—पुनस्तसिमन्ने-वेति ॥ ४ ॥

कथम्—स यथेमे नद्य: स्यन्दमानाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्यते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवमवस्य परिदृश्युरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं परिदृश्युरिमाः

प्राप्यास्तं गच्छन्ति भियेतें चाडडसं नामरूपे पुरुप इत्येवं प्रोच्यते स एषः कलोडमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥

यथा लोक इमा नद्यः स्यन्दमानाः स्ववन्त्यः समुद्रायणाः समुद्रोद्यनं गतीरात्रमभावो यासां लाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्योपगम्यास्तं नामरूपातिरस्कारं गच्छन्ति । तासां स्वास्तं गतानां मिथ्येते विनइयेते ( इयतो ? ) नामहपे गह्नायमुनेःयादिलक्षणे । तद्वेदे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते तद्रस्तूदकलक्षणमेवं यथाडयं हृद्यान्तः । उक्तलक्षणस्य प्रकृतस्वास्य पुरुषस्य परिदृढः परि समन्तात् त्रहृदुर्शनस्य कतुः स्वरूपमृतस्य यथाडर्कः स्वात्मप्रकाशस्य कर्ता सर्वतस्तदृद्विमा: पोड़शा कला: प्राणाद्या उक्ताः कलाः पुरुषायणा नद्यीनामिव समुद्रः पुरुषोऽयनमात्मभावगमनं यासां कलानां ताः पुरुषायणाः पुरुष प्राप्य पुरुषात्मभावमुपगम्य तथावास्तं गच्छन्ति । मिथ्येते चाडडसं नामहपे कलानां प्राणाद्याख्या रूपं च यथास्वम् । वेदे च नामरूपयोः्युद्वनष्टं तस्मै पुरुष इत्येवं प्रोच्यते ब्रह्मविद्धि: । य एवं विद्धान्गुहा प्रविशति प्रकलप्रलयमार्गं स एष विद्या प्रविलापितास्वाविद्याकामकर्मजानितासु प्राणादिकलास्वकलोडविद्याकृतकालानिमित्तो हि मृत्युरस्तपगमेsकलत्वादेवामृतो भवति, तद्वेतास्मिन् अर्थ एष श्लोकः ॥ ५ ॥

ग्रामाद्वृद्धाद्गनत्वयत्वेभ्यां वारयति—आत्मभाव इति । सस्त्राद्बेन नामो नामिधीयते मेदकोपाधिनामरूपेरगोऽपि स्वरूपस्य समुद्रात्मना विद्यमानत्वादित्याह—नामरूपे नाशो नामरूपातिरस्कारामिति । पूर्वहपतिरस्कारमिल्यर्थः । तद्भूस्ति्वाति । नामरूपनाशानन्तरं परिशिष्टमुदकलक्षणं वस्तु समुद्र इत्येवोच्यत इत्यन्वयः । पुरुषस्येति कर्मणि षष्ठी । परितः सर्वैः स्वहेपसेवन पद्यत इत्यर्थः । दृश्रित्युक्त आगन्तुकस्य दर्शानस्य कर्ता प्रतीयत इत्यत आह—दर्शनस्य कर्तुः स्वरूपमृतस्येति । स्वरूपत्वे दर्शानस्य तत्र कर्तृखानुपपत्तेस्तद्धक्तृच्वप्रसङ्यविरोध इत्याशङ्क्याहकः—सर्वतः स्वप्रकाशक दर्शानस्य तत्र कर्तृष्वानुपपत्तेस्तद्‌धक्तृच्वप्रसङ्यविरोध इत्याशङ्क्याहकः—सर्वतः स्वप्रकाशक इति । यथा कतॄर्थकस्य प्रत्ययस्योपचारित्वं तद्वद्धापीत्याह—पथाडर्क इति । नदीनामिवेति । इवशब्दोऽस्ताशब्दार्थे । यथा नदीनां समुद्रोऽयनमित्यन्वयः । अस्तगमनस्वरूपमाह—मिथ्येते इति । नामरूपभेद एवास्तगमनमिहेत्यर्थः । यस्य यस्वरूपं प्राणाद्यात्मकं तदपि मिथ्यात इत्यन्वयः । पुरुष इत्येवं

९ क. च. छ. °ते तासां । २ क. च. छ. °ते तासां । ३ क. च्छ. °रूपेण प° ।

प्रोच्यत इत्यस्यार्थमाह--भेदे चेति। यदनृतमिति। कल्लानां हि रूपमारोप्याधिष्ठानोमयात्मकं सत्यानृतोमिश्ररूपं, तत्राडडरोप्यस्य नामरूपात्मकस्य भेदेऽधिष्ठानात्मकं रूपं पुरुषात्मकं प्रोच्यत इत्यर्थः। यथा समुद्रस्वरूपप्रभूतं जलं मेघैराकृत्याभिवृष्टं गर्जादिनानरुपोपाधिना समुद्राद्वितोऽमिव व्यवहियमाणं तदुपाधिविगमे समुद्रस्वरूपमेव प्रतिपद्यत एवमविआकृतनामरूपोपाधिविगमे स्थितं सर्वं जगद्वियाऽऽकृतनामरूपविगमे ब्रह्ममात्रतया डविशिष्यत इत्यर्थः। एवं प्राणादिकलोपाधिक आत्मन उत्क्रमणादिशब्दितमरूणादिव्यवहार इत्युक्तेः प्रयोजनं प्राणादिनिवृत्तावुत्क्रमणादिसर्वसंसारधर्मरहितात्मस्वरूपावस्थानरूपं दर्शयितुं स एष इति वाक्यं व्याचष्टे--य एवं विद्वानित्यादिना॥ ५॥

अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्न्प्रतिष्ठिता। तं वेद्यं पुरुषं वेद यथा मा वो मृत्युः परि॒वृयाथा इति॥६॥

अरा रथचक्रपरिधिरेव रथनाभौ रथनाभौ अथचकस्य नाभौ तास्तदाश्रया भवन्ति यथा तथेत्यर्थः। कलाः प्राणाद्या यस्मिन्पुरुषे प्रतिष्ठिता उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु तं पुरुषं कलानामात्मभूतं वेद्यं वेद-वेद-नीयं पूर्णस्वात्पुरुषं पुरी शयनाद्वा वेद् जानीयान्। यथा हे शिष्या मा वो युष्मान्मृत्युः परि॒वृयाथ परि॒यथा मा परिवृयथयतु। न चेद्विज्ञायेत पुरुषो मृत्युनिमित्तां व्यथामापन्ना दुःखिन एव युषं स्थ। अतस्तन्मा भूयुष्माकमित्युप्रायः॥ ६ ॥

परिवारो इति। नाभः पारता नाभो नम्या व च प्रातिस्थैकाष्ठावरोधा इत्यर्थः। यथाप्रवेशिता इति। यथावत्सम्यक्प्रवेशिता इत्यर्थः। माड़ोदर्थं व्यतिरेकेण दर्शयानेन सष्ट्यति—न चेदिति॥ ६ ॥

तान्होवाचैतावदेवाहमेतत्परं ब्रह्म वेद। नातः परमस्तीति॥ ७ ॥

तानेवमनुशिष्य शिष्यांस्तान्होवाच पिप्पलादः किलैतावदेव वेद्यं परं ब्रह्म वेद विजानीाम्यहमतत्। नातः परमास्ति प्रकृष्टतर वादितव्यमित्येवमुक्त्वादिशिष्याणामाविदितशेषास्तित्वाश्रद्धानिवृत्तये कृतार्थद्विजनार्थं च॥ ७ ॥

शिष्याणां कृतार्थताबुद्धिजननार्थे तानित्यादि वाक्यं व्याचष्टे—तानेवामिति ॥ ७ ॥

ततस्ते शिष्या गुरुणाडनुशिष्टास्तं गुरुं कृतार्थाः सन्तो विद्यानिष्क्रयमपेक्षमन्तः किं कृत्वागन्तव्यमिति—अर्चयन्तः पूजयन्‍तः पादयोः पुष्पाझ्झलिप्रकिरणेन प्रणिपातेन च शिरसा, किं, उचुरिच्याह—त्वं हि नोडस्माकं पिता ब्रह्माशीरसस्य विद्यया जनयितृत्वात् त्रित्यस्याजरामरस्स्याभयस्य । यस्त्वमेवास्माकमविद्याया विपरीतज्ञानाज्जरामरणरोगदुःखादिग्रहादविद्यामहोदधेरविद्यापुवेन परमपुरणावृत्तिलक्षणं मोक्षाख्यं महोदधेरिव पारं तारयस्यस्मानित्यत: पितृत्वं तवास्मान् प्रत्युपपन्नामितर-

ते तमर्च्यन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्याया विपरीतज्ञानाज्जरामरणरोगदुःखादिग्रहादविद्यामहोदधेरविद्यापुवेन परमपुरणावृत्तिलक्षणं मोक्षाख्यं महोदधेरिव पारं तारयस्यस्मानित्यत: पितृत्वं तवास्मान् प्रत्युपपन्नामितर-

स्मात् । इतरोडपि हि पिता शरीरमात्रे जनयति तथाडपि स प्रपूज्यतमो लोके किं वक्तव्यमात्यन्तिकाभयदातुरित्याभिप्राय: । नमः परमऋषिभ्यो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यो नमः परमऋषिभ्य इति द्विचचनमादरार्थमूच्यते ॥

इति प्रक्षोपनिषदि षष्ठ: प्रश्न: ॥ ६ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमददूविन्दभगवत्पूज्यपाद-शिष्यभीमच्छङ्करभगवत्कृतं प्रश्नोपनिषद्भाष्यं समाप्तिमगमत् ॥

प्राकिरणेनोति । प्रक्रेपनेत्यर्थ: । अतः पितृत्वं तवेतिति ॥

" जनकश्रोपनेता च यश्व विद्या प्रयच्छति । अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृता: " ॥

इति स्मृतिरित्यर्थ: । योऽस्माकमितिहेतूकेषत्पर्यं वदन्पितृत्वोक्तिमात्रेण विद्यानिष्क्रयार्थे किं दत्तमिस्यपेक्षायां स्वशारीरमेव परिचारकतया दासभावेन गुरवे दत्तमित्याह—इतर-

१ क. 'पि संप्र० । २ क. ख. ग. घ. ड. च. दास्यभा० ।

७६

आनन्दृगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ ६ प्रभा: ]

स्मादिति । पितृत्वादेव ऋं किं पूज्यतरस्वं(?) परिचार्यस्वं स्वामित्स्वं(?) किमु वक्तव्यमित्यर्थः ।

अत एवं वाजसनेयके मां चापि सह दास्यायेतील्युक्तमिति भावः ॥ <'॥

इत्यानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्राष्यटीकायां षष्ठः प्रभा: ॥ ८ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमदनानदज्ञानविरचिता डड्यथर्वण-

प्रश्नोपनिषद्राष्यटीका समाप्ता ॥

इति सटीकभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत्समाप्ता ।

१ शु.ग. घ. ड. वु 'मत्कैवल्येन्द्रद्विक्ष्यशिष्यज्ञानेंद्रगुरुचरणरणते विनारायणेंद्रसरस्वतीविराजिते

प्रश्नोपनिषद्राष्याविवरणं समाप्तम्‌।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

अथ शंकरानन्दविराचितप्रश्नोपनिषदीपिकाभारम्भः ।

प्रश्नमुणडकमन्त्राणां ब्राह्मणं कोऽहमिधराम् ।

इत्यादिप्रश्नोपनिष्टी व्याख्यास्यत्य बह्मवेदकाम् ॥ ९ ॥

प्रथमतो ऋऋक्षविद्यासतुसत्यमास्यायिकामवतारयति—सुके[च] नामतो मार्कण्डेयो भरद्वाजस्यापत्यं जैब्यदग्नि शिवेर्पत्यं सत्यका‍मः सत्याे ब्राणि कामो यस्य स सत्यकामो यथार्थकामः । सौर्यायणि च सूर्यस्यापत्यं सौर्यायणिः, ऐकारश्छान्दसः । गाग्यो गर्गगोत्रः । कौशल्यश्र्च कौशल्यो नामतः । आश्वलायन आश्वलस्यापत्यमाश्वलायनः । चकारचतुष्टयमुक्तानां सुकेरादीनां वंश्यमाणहद्योः पिप्पलादं प्रति प्रभसमुच्यार्थम् । मार्गवो भृगुत्र्रो भृगोरपत्यं वा । वैदृशंभृविद्भिदेशोक्त्वः । कवनधी नाम कात्यायनः कत्य(तद्)स्यापत्यं कात्यस्य तस्य युवापत्यं कात्यायनस्ते प्रसिद्धा महाशाला महाश्रोत्रिया: षट् । ह किलैत उक्ता: सुकेरासत्यकामसौर्यायणि(नि)-कोशाल्यमार्गवकबन्धिनः । ऋह्यपरा वेदपरा वेदैकशरणा इष्यर्थः । ब्रह्मानिष्ठा वेदार्थतास्पर्थवन्तः । परमुस्कृष्टं निरुपचरितमिस्यर्थः । बहुत्रा देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यमन्वेषमाणाः कीदृशं तदिति शुभुत्सां कुर्वाणा एवं प्रतिपन्नाः । तत्प्रतिपत्तिप्रकारमाह—एषोडस्मद्बुद्ददौ वाचि च वर्त्मानः पिप्पलादो ह किल वै सऋयमाणस्तदुस्मद्बुद्धिस्थं सर्वमस्माभिऋषु-तिसतं निखिलं पृष्टं वक्ष्यति कथयिष्यति । इत्थ्यनेन प्रकारेण पर्योलोच्च्य त उक्ता: सुकेरादयो ह किल समित्पाणयो गुरुर्पासनार्थे समिधः पाणौ येषां ते समित्पाणयो भृगवन्तं पूजवन्तं पिप्पलादान्मुनिनुपसस्रुः: इह्विदृष्टेन विधानो समित्प्राप्ता: ॥ ९ ॥

तान्सम्प्रति समागतान्प्रष्टुंनह् किल स पिप्पलाद ऋऋषिरतीन्द्र्रियार्थेस्य दृष्ट्वेवा-चोकवान् । मूय एव यद्यपि पूर्वं भवन्तस्तपआादिमि: संपन्नास्तथाडपि ब्रह्मविद्याम्रहणायै पुनरेव । तपसा शरीरशोणादिना । ब्रह्मचर्येण योषित्स्मरणकोर्तनकेलिप्रेक्षणगुधुस्मा-षणसङ्कल्पाद्यवसायक्रियानिवृत्तिवर्जनरूपेण । श्रद्द्धया वेदार्थास्तिक्यबुद्ध्या संवत्सरं द्वादशासौरसङ्कान्तिकालमुके: साधनैः संपन्नाः सन्तः । संवत्सर्यथ सम्यग्वासं कुर्वन्नस्तत्यर्थः । ततः यथाकामं काममनतिकुर्युः ऋच्छन्तामार्गणेत्यर्थः । प्रश्नान्प्रष्टव्यान्पृच्छत* प्राभादिस्य वाचं विसृजत । इदार्नी स्वस्य गर्भपरिहारार्थ-

• पृच्छथेति ऋचिन्मूले पाठः ।

९ ख्. नानार्थ ।

माह-एवं पृष्ठे भवद्विर्याद्भि पक्षान्तरे भवदुक्ते ज्ञानाभावे मौनं करिष्याम इत्येकः पक्षः ॥ द्वितीयं पक्षमाह-विज्ञास्यामोडथ चोक्तविज्ञानवतो भविष्यामः । सर्वं निखिलं ह प्रसिद्धं वो युष्मभ्यं वक्ष्यामः कथयिष्यामः । इत्थेन प्रकरण ॥ २ ॥

अथ तपोब्रह्मचर्यश्रद्धासंपत्या संवत्सरनिवासनान्तरं प्रश्नं कतुं भृग्वश्रुत्सुकः शैर्यकुज्ञातः कबन्धी कात्यायनः व्याकुर्वीततम् । उपेत्य पिप्पलादस्तमपि शुश्रूषमाणः समागत्य । तप्रच्छ प्रश्नं ऋतध्वान् भगवन्हे पूजावनिप्पलाद । कुतः । कस्मादुपादान- निमित्ताच्च कारणाद्र प्रसिद्धाद्रै स्मर्यमाणादिमाः विविधाश्चदप्रतयगम्याः । प्रजाः स्थावर- रजक्माः प्राणिनः । प्रजायन्त उत्पद्यन्ते । इत्थेन प्रकरण ॥ ३ ॥

तस्मा एवं पृष्ठवते कास्यायनाय । स पिप्पलादो ह किलोवाचोक्तवान् ॥ तदुक्तिमाह—प्रजाकामः प्रजासु कामो यस्य स प्रजाकामो वै प्रसिद्धः स्मर्यमाणो वा प्रजापतिः प्रजानां पालयिता हिरण्यगर्भो जन्मान्तराच्छिष्टापरविद्याकार्मसुयज्ञः । स परमंनो श्रेष्ठरहितः । प्रजापतिस्थापः ऋषभव्यष्यं पर्यालोच्यमनसि कृतवान् । मुनि- तपसा विज्ञातनिमित्तोपादान आत्मोषादानमात्मन्निमित्तं च मिथुनं युग्ममुत्पादयते सर्गे जनयति ॥ मिथुनमाह-रयिं च चन्द्रमसं सर्वाङ्गभूतमप्रधानं प्राणं चाडडदित्य- मत्तारमग्रिप्रधानम् । चकारौ परिणामयोर्मिथुनत्वसमुच्चयार्थी । इत्थनेन वक्ष्यमाणेनाभिप्राये- णोत्पादयत इत्यन्वयः ॥ तदभिप्रायमाह-एतौ रयिप्राणौ । मे मम प्रजापतेर्हुधाडनेक- प्रकाराः प्रजाः स्थावरजङ्गमाः प्राणिनः करिष्यत उत्पद्यिष्यत इति यस्मात्तस्मात्स्व- स्वामिति दोषः । अथवा ड्ढ्य इतिकार एककारार्थः । अयं स्वभिप्रायार्थः ॥ ४ ॥

इदानीं प्राणरयिगणयोस्तन्माह-आदित्यश्शनद्विरणमण्डलात्मा ह प्रसिद्धो वै स्मर्यमाणः । प्राणः प्राणशब्दाभिधेयः । रयिरेव चन्द्रमाः [ स्पष्टम् ] ॥ रयिशब्दा- भिधेयस्य चन्द्रमसो ड्ढरुपस्य सार्वात्म्यमाह-रायिश्शनदर्मा वै प्रसिद्ध एतत्पारिहार्यमानेन सर्वं निखिलम् । सर्वशब्दार्थमाह-यत्प्रसिद्धं मृतं च तेजोवह्निरूपमप्यमूतं च वाङ्‌- काशारूपमपि । चकारौ मूर्तामूर्तयोरिमिलितयोः प्रत्येकं च रयिस्वरूपत्वसमुच्चयार्थौ । यस्मा- न्मूतामूर्तात्मकं जगति मूर्तराधिकियं तस्मात्ततो मूर्तिरेव रायिश्शनद्रमास्तेजोबन्नरूप एवं न तु स्वन्यः । अथवा मूर्तिः स्थूलमध्यमानं रयिरेव न तु प्राणः । अमूर्तिः सूक्ष्मं प्राणस्यापि स्वरूपामिति व्याख्येयम् ॥ ५ ॥

नचु तर्हि किं रयेरप्यवृत्तिः प्राण इत्याशङ्क्य तस्यापि सावीत्म्यमाह-अथ हेतौ, आदित्य उक्त उदयाच्चूभ्वमागच्छन्दिवसे दिवसे प्रातः प्रातर्यच्चस्मात्स्मात्प्राचीं दिशं प्राविशाति, स्पष्टम् । तेन प्राचीदिक्प्रवेशन स्वः किःरणः । प्राच्यान्नप्राचीदीगतादिति * एतद्ये मूले स तपस्तप्त्वेति पदत्रयमाधिकमुपलभ्यते ।

न्र्पाणान्न्र्पाणच्कुरादीन्र्राइमषु किरणेषु । संनिधत्ते संवद्धान्कुर्वते किरणैव्योमोतिव्यर्थः । यद्यस्मात्स्वैः किरणैदैक्षिणां स्पष्टं दिशं प्रविशाति तेन दाक्षिणात्यान्न्र्पाणन्न्र्राइमषु संनिधत्त इति शेषः । यद्यस्मात्प्रतीचीं स्पष्टं दिशं प्रविशाति तेन पाश्चात्यान्न्र्पाणान्न्र्राइमषु संनिधत्त इति शेषः । यद्यस्मादुदीचीं स्पष्टं दिशं प्रविशाति तेनोत्तरान्न्र्पाणान्न्र्राइमषु संनिधत्त इति शेषः । यद्यस्माद्ध्र्वमूर्ध्ववर्तिनीं दिशं प्रविशाति तेनोर्ध्वादिग्भवान्न्र्पाणान्न्र्राइमषु संनिधत्त इति शेषः । यद्यस्मादनन्तरा मध्ये दिशो दिशमन्तरादिशा इत्यवान्तरादिशो वा प्रविशाति तेनान्तरादिग्भवान्न्र्पाणान्न्र्राइमषु संनिधत्त इति शेषः । यद्यस्मात्सवं निखिलं दिग्जतं स्वैः किरणैः प्रकाशयति स्वेतेजसोऽनुग्रहेण नयनगोचरत्वयोग्यं कारयति । तेन सर्वप्रकाशनेन सर्वान्त्र्दिलादिग्भवानविशेषण प्राणांश्र्कुरादीन्र्र्राइमषु संनिधत्ते व्याख्यातम् । आधानतयोः समप्रावाक्यस्य पाठो मध्येऽपठितस्यापि पाठार्थेमवगन्तव्यः ॥५॥

स परोक्ष तृप्तः प्रत्यक्षः किरणैः सर्वदिगव्यापी । वैश्वानरो विश्वे नर इति वा । विश्वनरः, विश्वश्वासौ नर इति वा । विश्वनर एव वैश्वानरः ॥ वैश्वानरो विश्वे नर इति वा । विश्वनरः, विश्वश्वासौ नर इति वा । विश्वनर एव वैश्वानरः ॥ वैशानरत्वे हेतुमाह—विश्वरूपः सर्वरूपः सर्वात्मक इत्यर्थः । प्राण आदिस्योऽग्निरदाहपावकप्रकारहेतुरुत्तोद्यत ऊर्ध्वमागच्छति । तदादित्यस्य सार्वात्म्यमेतद्राह्यणोक्तमुचा पावब्देन मन्त्रेणाम्युक्तं सर्वतः कथितम् ॥ ७ ॥

विश्वरूपं सर्वरूपं हारिणं हरणशीलं सर्वोपसंहारकारणं जातवेदसं जातवेदसं सर्वस्थितिसंहारोत्पत्तिकारणमिति वाक्यार्थः । परायणामुक्तष्ठाद्यमूतं विश्वरूपत्वं तु स्थितौ संहार उत्पत्तौ च समानं परायणत्वं तु स्थितावेव विशेष इति न पुनरुक्तम् । ज्योतिस्तेजोमण्डलरूपमेकं विश्वस्य सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वेद्विश्वात्मकतापि भेदशून्यं तपन्तमन्तर्बोहिस्थापं कुर्वन्तं जानाम्यहमिति शेषः । स्वज्ञानमेवर्षिदर्शयति—सहस्रराइमिरनन्तकिरणः ज्ञातधा वर्तमानोऽनन्तप्रकार वर्तमานः प्राणः प्रजानां स्थावरजङ्गमानां सर्वव्यूहारनिर्वाहकारणमन्तर्जन्मनि बहिर्दिवसे दिवसे प्रातुरद्यति, ऊर्ध्वे गच्छति । एष प्रत्यक्षः सूर्यः शोमनाया गते: कर्ता सविता । एवं रचिप्राणौ सर्वात्मकौ मिथुनमित्युक्तम् ॥ < ॥

अत्र्षोऽमात्मकस्य मिथुनस्य रूपान्तरं कालरूपं दर्शयति प्रजोत्पादं विवक्षुः—संवत्सरो व्याख्यातः । अत्र प्रयोजन्त्व विशेषः । वं प्रासिद्धः । प्रजापतिं रजिप्राणावस्थो हिरण्यगर्भस्तस्य संवत्सरात्मन आदित्यचन्द्रनिष्पाद्यस्यायने भवत इति शेषः ॥ ते दक्षिणं च मासषट्कं दक्षिणायणमपि, उत्तरं च तावन्तं कालमुत्तरायणमपि । चकारौ द्वाभ्यां समुचिताभ्यां संवत्सरस्वरुपनिष्पत्तिसमुच्यायां । दक्षिणोत्तरप्रसङ्गेन दक्षिणगती संवत्सरसाधये आह—तत्त्र्राधिकारिषु त्रैवर्णिकषु ये स्वर्गाभिलाषिणो ह

प्रसिद्धा वै सृष्यमाणास्तत्पारिद्धं कर्म । प्रसिद्ध[स्व]मेवोपपद्यति—इष्टापूर्तें कृत-

मिति यस्मात्कृतं प्रयत्ननिष्पादितं ततस्तदिष्टापूर्तें इष्टं यागादि श्रौतं कर्मेत्यर्थे: । पूर्त्ते

कूपारामादिकरणं स्मात्तं कर्मेत्यर्थे: । इष्टं च पूर्त्तं चेष्टापूर्त्ते । उपासत उपासनं कुर्वते

फलकामास्तत्पयेण तदेवानुतिष्ठन्तीत्यर्थ: । त इष्टापूर्त्तोपासकाश्चान्द्रमसमेव चन्द्रमसि

भावं न कुत्नापि लोकविष्ठार्तफलस्मिज्जन्ते सृज्यन्ति; तस्मात् श्रावन्ति । त एव

चान्द्रसं प्राप्ता एव न स्वन्ये पुनरावर्त्तन्ते स्वकृतकर्मोउसारण ब्राणादियोनिं भूय

आगच्छन्ति । यस्मात् एव पुनरावर्त्तन्ते तस्मात्तत एते कर्मिण ऋषय: सर्गद्रष्टार:

प्रजाकामा: प्रजासु कामो येषां ते प्रजाकामा वृक्षिणं धूमादिमार्गे चन्द्रलोकप्रासिफलं

प्रतिपद्यन्ते प्राप्नुवन्ति । अस्तु तेषां तत्प्राप्त: किं प्रस्तुत इत्यत आह—एष दक्षिण-

मार्गप्राप्त्यश्रान्द्रलोको [ ह ] वै प्रसिद्ध: सर्वानुमतो बुद्धिमज्जनेय रयी रायिशब्दाभिधेय:

प्रकृतिमार्गो य: प्रसिद्ध: पितृयाणो धूमादिमार्ग: ॥ ९ ॥

अथ प्रजाकामन्यतरविधिक' प्राप्य: प्रकृतादन्य उत्तरेणादिचरादिमार्गेण तपसा

ब्रह्मचर्येण श्रद्धया व्रार्यातम । विद्यया प्रजापत्युपासनरूपया डडत्मानमा-

दिस्यं स्थावरनक्रमप्राणमन्निष्ठया डडचायोंपदेशानन्तरं प्रत्ययस्तानेनाहममीति संप्राप्त्य ।

विध्येयस्य व्यार्यानमिदमवगतव्यम। आदित्यं बाह्यं प्राणमभिजयति (न्ते)

सर्वतः प्राप्नुवन्ति । एतदैतद्यस्वरूपं वै स्मर्यमाणं प्रसिद्धं वा, शास्त्रत: । प्राणानां

प्राणशब्दाभिधेयानां प्राणचक्षुरादीनामायतनमाश्रयभूतमेतत्स्मात्स्माणायतनमश्रुतमविद्या-

दिकरणवर्जितमभयमादित्तदुःखमयरहितमेतददृष्टमतं परायणं परेषामक्षेमेधादिफलानां

ससाधनानामाश्रयभूतमेतस्मात्स्माणायतनादभयात्पराश्रयाच्छ पुनरावर्त्तन्ते । यथा

चन्द्रमसस्तदृशदृशयो नाडडवर्त्तन्ते । इत्यनेन प्रकारेणोक्त इते वोध: । एष सर्वस्मैप्राण-

प्रासिलुपो निरोधो विनाशो मोक्ष इत्यर्थ: । तत्स्मिन्संवत्सररास्त्मन्युत्तरायणदक्षिणायन-

साम्येनोत्तरदक्षिणमार्गव्यापिन्येष वक्ष्यमाण: श्लोको मन्त्र: ॥ ९० ॥

पञ्चपादं संवत्सरपरिवत्सरेऽदावत्सरानुवत्सरवत्स( त्सरेऽदस्स )राः कालाग्न्यादिस्यचन्द्र-

मोवायुरूपाः पञ्च पादा यस्मात् पञ्चपादस्तं पितरं सर्वस्य जनकं द्वादशाकृतिं द्वादश-

मासाकारं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणं दिव: स्वर्गस्य परस्मिन्नर्धे स्थाने पुरीषिणं

पुरीषशब्दं सुवर्णभूमिसन्निधितं ब्रह्माण्डगोलकावरणं यस्य स पुरीषी तं पुरीषिणमाहुः कथ-

यन्ति । अथवा पञ्च राहुत्त्वर्जिता: पादा यस्येति व्यास्येयम् । अथ पक्षान्तरे

इमे कालचकविदोडन्ये पूर्वेम्यो व्यतिरिक्ता उ परे, उ अपि परेऽन्य इस्यस्य

व्यास्या । त उक्तव्यतिरिक्ता उत्कृष्टा वा विचक्षणं क्रतुालं सर्वोपद्रवघ्नून्यमिस्यर्थ: ।

मिल्यर्थः। सप्तचक्रे सप्त गायत्री त्रिष्ठुभ्जगत्यनुष्टुप्पङ्क्तिरृृृहत्ककुभिति च्छन्दांसि परिमिश्रकृनेतृस्वेन संवद्वानि तत्सप्तचक्रं तस्मिन्। अथवा वर्णव्यत्यासात्सर्पणचक्रे गमनवति चक्र इत्यर्थः। पडरे षडृतुरूपा अरा यस्य तत्षडरं तस्मिन्नाहुः। कथयन्ति पर इत्यन्वयः। अर्पितं सङ्चराचरं जगदर्पितं नानाविचारा:(?)। इति मन्त्रसमाप्तौ॥११॥

यथा संवत्सरो रयिप्राणात्मकस्तथा मासोऽप्याहोपासनार्थम्। मासः पक्षद्वयात्मकः। वै प्रसिद्धः। प्रजापती रयिप्राणाभिन्नो हिरण्यगर्भस्तस्य मासस्य। कृष्णपक्ष एव न त्वन्यो रयिशुक्रद्रमा। शुक्लः शुक्नद्रवृद्धिपक्षः। प्राण आदित्यो यस्माच्छुक्लः प्राणस्तस्मात् एत ऋषयः प्रसिद्धाः प्राणव्यतिरिक्तानवलोकिनः कृष्णपक्षेपी कुर्वन्ति। शुक इडां कुर्वन्तीष्टमिष्टापूर्तादिकं शुक्ले पक्षेऽपी कुर्वन्त इष्टापूर्तादिकमितररप्राणव्यतिरिक्तदर्शनः शुक्ले पक्षेऽपी कुर्वन्ति इष्टापूर्तादिकमितरस्मिन्कृष्णपक्षे कुर्वन्तीत्यनुषज्यते॥१२॥

अहोरात्रावैशनमुहूर्तात्मकौ महुष्यपितॄदेवब्रह्मभेदभिन्नौ। वै प्रजापतिव्यार्क्यात्मक्। तस्याहोरात्रस्याहरेषुSSदित्यस्योदयादास्तमयादस्तमयं काल एव प्राण आदित्यो रात्रिरेवैSSदित्यास्तमयादोदयं काल एव रयिशुक्रद्रमा॥ प्रसज्जादिवसे मैथुनं निषेधति—प्राणमादित्यं सर्वजगनिकारणं वै प्रसिद्धमते दिवैमैथुनरता: स्वोपकारिणं प्रस्कन्दन्ति प्रकर्षेण शोययन्ति घ्नतीस्त्यर्थः। ये प्रसिद्धाः कामुका दिवा दिवसे रत्या युवतिजनसंभोगरूपिण्या। संजुञ्जन्ते सम्यक्संवध्यन्ते ग्राम्यधर्मेण योषिता सह संबध्यन्त इत्यर्थः। नतु तर्हि किं स्वयोभिस्तु गमनं गृहस्थैर्न करणीयमित्याशाङ्क्यच रात्रौ तत्करणीयमित्येतद्वकुंरात्रिगमनं स्तौति—ब्रह्मचर्यमेव मैथुनाभावरूपमेव, न तु मैथुनं तत्परोक्षं व्रतं यत्प्रसिद्धं गृहस्थानां मैथुनं रात्रौ क्रियमाणम्। तदेतदाह—रात्रौ रत्या संजुञ्जन्ते स्पष्टम्॥१३॥

इदानों प्रजोत्पत्तिप्रकारं वकुं रेतो मैथुनं च स्तौति—अन्नमदनीयं वै प्रसिद्धं सर्वप्राणिनां प्रजापतिः कालात्मा रयिप्राणात्मकः। ततस्तस्माद्वयगमानाद्वै प्रसिद्धं स्मर्यमाणं सर्वजगदुत्पादकत्वेन तत्प्राणरूपं सर्वजगद्धीजमन्यक्कार्य रेतः श्रींपसयोर्वीर्यम्। तस्माद्वेतस इमा: प्रजा: प्रजायन्ते व्याकल्यातम्। इत्थनेन रेतोवस्थावच्छिन्नेनाडत्मोपादानेन चन्द्रादित्यसंकस्सरमसाहोरात्रैमैथुनावस्थात्मनिमित्तेन प्रकारेणैव: प्रजा: प्रजायन्त इत्यन्वयः॥१४॥

एवं प्रश्ननिर्णयं कृत्वा प्रसज्जान्मैथुनब्रह्मचर्ययोर्विमागेन फलमाह—तत्तत्र संसारपङ्कले। ये प्रसिद्धाः कामजरापह्नताचित्तसर्वस्वा ह प्रसिद्धा वै स्मर्यमाणं तत्परोक्षं प्रजापतिव्रतं प्रजापतिना मथुना स्वार्थंभूताया: शतरूपाया योषिते डघोपहासवत्स्वयोभिदघोपहासं प्रजापतिव्रतं चरण्त्याचरन्तीत्यच्छन्तीत्यर्थः। ते प्रजापतिव्रतचारिणो मिथुनं

नारीपुरुषं नपुंसकं नोभयं वा श्रयं वोत्त्पादयस्ते जनयन्ति हष्कलमिदम्॥ इदानীমहष्कर्षमाह—तेषामेव प्रजापतितत्रचारिणां न त्वन्येषामेष दक्षिणमार्गप्राप्यो ब्रह्मलोको

ऋषिः प्रजापते रविऋषस्य चन्द्रमसो लोकः ॥ इदानों ब्रह्मचर्ये फलमाह—येषामाचिरदिमार्गयायिनां तपो मनस इन्द्रियाणां चैकाग्र्यादि । ब्रह्मचर्ये युक्तम् । येषु निवृत्तिमार्गे-

निरतेषु सत्यं प्रियहितयथार्थमाषणं प्रतिमितं प्रतिष्ठां प्राप्नुयु ये प्रामादेनाप्यसत्यं न

वहन्तीत्यर्थः ॥ १५ ॥

तेषां तपोब्रह्मचर्यसत्यनिरतानामसौ परोक्ष आदित्यमार्गप्राप्यो विरजो विरजाश्व-मदलोकतरक्षियिष्णुत्वादिदोषदूषितो न ब्रह्मलोकः कार्यब्रह्मलोकः ॥ इदानों तपोब्रह्म-

चर्यसत्यवचनादीनां सद्भावेऽपि जैह्म्यादिसद्भावे न ब्रह्मलोक इत्यनुमतमर्थेमाह—न येषु

तपोब्रह्मचर्यसत्यसंपन्नेषु । जिह्वां कौटिल्यं स्वेन नोच्यमानमपि परैरज्ञायमानं न येष्वित्य-

न्वयः । अनृतं पणिडतमन्यस्वेन न विपरीतं वाक्यं सत्यवादिन एव न येष्वित्यनुषङ्गः ।

न माया च कार्यमन्तरेण परैरज्ञायमानं कोटिल्यं माया न येष्वनुवर्तते । चकाराद्धि-

सास्तेयादिकमपि नेस्यवगन्तव्यम् । [ इत्थनेन प्रकरणे ] ॥ १६ ॥

इति श्रीमत्परहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्दनदृतीयान्तविराचिताया-माथर्वणप्रभो-

पनिषद्धीपिकायां प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयः प्रश्नः ।

अथ कात्यायनप्रश्नान्तरं पूर्ववदुस्सुको ह किलैनं पिप्पलादम् । मार्गवो वैदर्भिः

प्रप्रच्छ भगवन्; व्याक्रियातम् । कत्थेय कियत्संख्यादिका एवं निर्धारित देवो देव-

शब्दामिधेया: । प्रजां स्यावरजङ्गमभूतरूपां विधारणं कुर्वन्ति । कतर

एतेषु देवेषु वा कतर एतच्छरीरं संसारयात्रानिर्वाहकं प्रकाशयन्ते प्रकाशं कुर्वन्ति । कः पुनरेषां वरिष्ठ एषां देवानां को नाम श्रेष्ठः । इत्थनेन प्रकरण

प्रप्रच्छेत्यन्वयः ॥ १ ॥

तस्मै प्रोवाच । स होवाच व्याक्रियातम् ॥ प्रथमप्रश्नस्योत्तरं प्राण एव शरीरेस्य

विधारकः । द्वितीयतृतीययोः प्रश्नयोः अर्थादिगन्यादिरूपेण स एव प्रकाशको वरिष्ठश्वेति वाक्यं मूते-

न्द्रियप्राणसंवन्दरूपमाश्रयिकामवतारयति—आकाशो भूताकाशो ह किल वै प्रसिद्ध

एष प्रसारितनयनप्रत्यक्षः साक्षिमप्रत्यक्षो वा देवो देवशब्दाभिधेयोऽन्यविजिगीषु स्वेन,

वायुरग्रिरापः पृथिवी सक्ष्म् । वाग्वागिन्द्रियसमुलक्षणमितस्पाणिपादपादयूपस्थानम् ।

मनोऽन्तःकरणं ज्ञानशक्तिं चतुर्विधं मनःशब्दोपलक्षितं चक्षुः श्रोत्रं च सप्त चकारास्वग्राणरसनानि, ते पञ्चमहाभूतज्ञानोन्द्रियकर्मेन्द्रियचतुर्विधान्तःकरणरूपा मुख्यप्राणसन्निधिप्राप्तसामध्यान्मुसुत्यप्राणप्रसादमजानातः(न्तः) । प्रकाशयेदं शरीरमवकाशादिव्यवहार-

क्षमत्वेन सर्वस्य लोकस्य दर्शयित्वाडऽभिवदन्ति । स्वव्यतिरिक्तान्सर्वान्सर्वतस्तिरसकृत्य प्रत्येकं स्वात्मानं बहुवचनप्रयोगनिवेशाच्चककायक्ष्मा ओष्प- संजीवनमवकाशादिसर्वकार्यक्षमत्वं स्वात्मन्यारोप्य वदन्ति वल्गन्ति ॥ तद्र्रदनमाह—चयमाकाशादय एतसर्वप्रप-

णिप्रत्यक्षं वाणं वाणवस्कर्मणा प्राप्तिं वाणमथवा ववयोरेक्याद्वाति कुत्सितं गव्यं वहन्ब-(ह्)णति शब्दं करोति गच्छति वा कर्मक्षये सति सत्यापि कर्मणि देशादेशान्तरं चेति वां वणं वणमेव वाणं शरीरमित्यर्थः । अवस्थाभ्यावस्थाम्मन् कृत्वा हृढतमं कृत्वेत्यर्थः । विधारयामो विविधावकाशादिकार्यक्षमत्वेन धारणं कुर्मः ॥ २ ॥

तानाकाशादीन्प्रत्येकं शरीरविधारणाभिमानेन वदतो वरिष्ठः सर्वेऽप्याकाशादयोऽ-वकाशादेककार्यकारितया परास्त्वकारणोपपि मुख्यप्राणान्निमित्तत्वान्मुख्यप्राणोऽधिकतरो [वरो वरिष्ठः] समीचीनः । प्राणो मुख्यप्राणः प्राणादिपञ्चवृत्तिरूपवाच हस्तसंझया च निवा-

न्तान्मा गच्छति ॥ तत्र हेतुमाह—अहमेव मुख्यप्राण एव न स्वन्य एतदेवं स्वप्रत्यक्षं वक्ष्यमाणमात्मानं पञ्चधा प्राणापानव्यानोदानसमानैः पञ्चप्रकारैरात्मानं मुख्यप्राण-

स्वरूपं प्राविभज्य प्रकारेण स्थानक्रियानामादिभिरिविधविधभेदवतं कृत्वैतद्वाणमवष्टभ्य व्याकुयातम् । विधारयामि विविधकार्यक्षमत्वेन जीववन्तं देहं करोमि । अयमर्थः:-भवन्तोऽवकाशादिप्रातिस्वकार्यक्षमा न तु सर्वकार्यक्षमा अहं तु भवतामपि कार्यं निमि-

तत्त्वाद्वसकार्यक्षमो मया त्रियमाणे जीवनादौ तु न कोऽपि ति । इत्थ्यनेन प्रकारेण । एवमुक्ते सति त आकाशादयः परस्परमुखावलोकनहास्यकरताहनादिचेष्टावन्तः प्राणोद्दे-क्थेऽश्रह्धाना इदमित्थमेवेल्यासिकयबुद्धिशून्याः । बभूवुः स्पष्टम् ॥ ३ ॥

अनन्तरं तेषां सदर्पपापमवलोक्य तच्छान्त्यर्थे स मुख्यप्राणोऽभिमानादात्मनः सर्वकारित्वलक्षणाद्यथावस्तुविपयादहङ्कारात् । ऊर्ध्वमष्ठोत्तरशततमस्थानानुसपिरि स्थानचलनं कृत्वानित्यर्थः । उत्तमत ह्वोस्कामतीव स्वात्मनः साक्षी, उत्कमणे प्रतिसमाधेयः

शरीराविनाशः? स्यादिति मन्वाने उत्क्रमणामर्थ कृत्वानिमित्तानि सकारणे स्वस्थानचलनंन व्याकुलस्वं कृत्वानित्यर्थः । अथवा ड्यमिवकारः प्रतिपत्नुः प्रतिपत्त्यैव प्राणसंवादमाह । न ह्याकाशादिदेवानां वागादयः सन्ति तेषां तदधिकारे च न्यायादिविरोधात् । तस्मिन्मुख्ये

प्राणेऽभिमानिन्युक्त्कामत्युच्चैर्गच्छति । सत्यथानन्तरमितरे मुख्यप्राणादन्य आकाशादयः सर्वे एव निखिला अपि पारबद्धा विहत्ल्ल इव पार्श्वस्योध्व्वे नयनादुत्कामन्त उत्का-

मन्त्र पराधीना: सन्त: स्वस्थाने(ण)स्यक्र(श्र)लिता बभूवु: । नैकोडप्य(प्या)तम(न)वच्छ(छ्र)छ(ल)धवानित्यर्थ: ॥ नैतत्तदा जातं किंतु सर्वकालीनमित्याह—तासिंश्र तस्मिन्नुरुप्राण एव यथोत्क्रामति सत्युक्रामति(न्त) तथा सर्वदा प्रतिष्ठमाने प्रकर्षेण स्वकार्य(क्ष)मत्प्रवेनावस्थानं कुर्व(र्ब)न्ति (ति)सर्व एव प्र(प्रा)तिष्ठन्ते स्पष्टम् । ततस्त्र प्राण उत्क्रामतुक्रामन्ति प्रतिष्ठमाने च प्रतितिष्ठन्ति इत्यसिमर्थे दृष्टान्त: । यथा दृष्टान्ते, मक्षिका: लुद्रा मधुकर(रां) जिघा(घ्रा) व(वा) मधुकरत्वसामान्यान्मधुकरराजानं मधुकरराजं मधु मधुपू(पौ)न्तस(स्थं) मधुरसं तत्कुर्व(र्ब)न्तीति मधुकरस्तेषु प्रधानभूत(सै)दृ(दृश्या)तिराश: कक्ष्ण जीव इत्यर्थ: । तमुत्कामन्तं मधुपू(पौ)पं परित्यज्यो(ज्यो)ध्वे(वे) गच्छन्तं सर्वा एव निखिला अपि मक्षिका उत्क्रामन्त उत्क्रामन्ति तम्नुगच्छन्तीत्यर्थ: । तासिंश्र मधुकरराज एव मधुपू(पौ)पे प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्राति-

तिष्ठन्ते स्पष्टम् ॥ दार्ष्टान्तिकमाह—एवं तथा वाड्‌(ङ्‌)मनश्रक्षु: श्रोत्रं च चकारोडचुक्‍त(क्त) नामकाशादीनां संग्रहार्थ: । व्याकुल्य(ल)ातमन्यत्‍ । त उत्का आकाशादय: परित्यक्‍तशरीरविधारकत्वाभिमाना: । प्रीता: प्राणस्पैव शरीरविधारकत्वनिश्च(श्च)येन परमोद्‌(त्‌)मुपगता । प्राप्तां मधुकरराजसं मूल्यप्राणं कालत्र(त्र)येडपि परोक्षं प्रत्यक्षं च स्तुव(न्व)न्ति स्तुति(तिं) कुर्व(र्ब)न्ति ॥ ८ ॥

तत्स्तुतिमाह—एष मुखनासिकाम्यां संचरणस्‍पर्‌शनस्य साक्षिणो वा प्रत्यक्षोडग्रि(ग्रे)घ्यास्त्मादौ जाता(र)थमादिमे(भेदभि)लो वैश्वानरस्तपति संतापं करोति । एष व्याकुल्यातम् । सूर्य: शोभनाया गते: कर्ता चन्द्रमण्डलात्‍मैष व्याकुल्यातम् । पर्जन्यो वृष्ट्याभिमानिनी दे(दै)वतैष इत्यनुर्व(र्ब)ते । मघवान्मघवा त्रिलोक(लो)पा(पि)ति:, अथवा पर्जन्यस्यैव विशेषणं मघवान् । तथा च पर्जन्येन्‍द्रयोरैक्यं स्यात् । एष व्याकुल्यातम् । वायु: प्रभञ्जन: । एष व्याकुल्यातम् । व(ब)म् । वृ(बृ)थि(थि)द्वा वसु(शु)धरे, एष ऋ(अ)च्यनुपद(ते) वेद(द)व्य(ख्या)णु(णु) सर्वशु(स्सु) । रौद्रश्‍च(चन्‍द्र)मा: । देवो विजिगी(गी)षापरो जो(चो)तनात्मको वा तपनादि(दि)श्रि(सृ)सूर्याद्यात्मकत्वेन । किं बहुना सदृश(स्स)च्‍चास्ति नास्तीति(त्य)य(इ)पदेशेभू(भू)षितं चकारात्‍सद्‌(त्‌)सद्‌(द्‌)द्विलक्षणमज्ञानमपि । अमृतं च(आ)मरणधर्मात्मकं ब्रह्माद्य(द्य)प्युपचारितसदेकस्वभावं चकारादनुपचारितासत्स्वभावं नरविषाणादिकमपि । यत्‍सिद्धम् ॥ ९ ॥

न केवलमयं सर्वात्मा किंतु सर्वाधारोडपि इति द(दृ)श्‍य(श्या)न्तेनै(नै)ष(स्स)हु:—आरात्‌(दू)षक(क्‍र)स्य नाभिनेम्योरनतरालवर्त्तीनो(नि) चलुष्को(क्षो)णानि वर्त्तुलानि वा तीक्ष्णाग्रपुच्छानि काष्ठानि । एवं द(दृ)श्‍य(श्या)न्ते । रथनाभौ रथचक्रस्य मध्येप्रदेशे प्रतितिष्ठत(न्त) इति शेष: ॥ दार्ष्टान्तिकमाह—प्राणे संसारचक्रनाभिमूते मुख(ख्य)े प्राणे । सर्वं निखिलम(म)घिसू(शू)र्यादिकं प्राणात्मकम् । प्रतितिष्ठ(ष्ठ)तं स्पष्टम् ॥ अथि(थि)सूर्यादिकमेव सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितं न त्वन्यदिति श(स्स)द्ध(द्धां) वारयि(यं)तुं सर्वशब्दार्थमाह—ऋच: पादबद्धा मन्त्रा: । यजूंषि यविवद्‌(द्‌)क्षिततच्‍छ(छत्‍स)का मन्त्रा: । सामानि गीति(ती)सहिता ऋचो यज्ञो ज्योतिष्टोमादि(दि)रूप: क्षत्रं क्षत्रियस्वजाति(तिर)श्‍चह(ह्) च ब्राह्मणत्वजाति: । चकारादुक्तं च सर्वम् ॥ ६ ॥

यथा प्रजा महाराजमेवैष इत्यड्गुलिनिर्देशेन परस्परं दर्शयित्वा तदुणांश्व सकौत्स्थ्ये पश्वात्व नः पिता मातेल्यादिना स्तुवन्ति तथैषोडग्रिः सूर्यांश्व तपतीत्यादिना प्राणं दर्शयित्वा देवास्तद्गुणांश्व सर्वप्रतिष्ठादिलक्षणान्सकीर्तयियं स्तुवन्त इत्याहुः—प्रजापतिरिराडृत्रिलो-

कीर्तीरः प्रजानां पालयिता ॥ चरासि गच्छसि वर्त्स इत्यर्थः । गर्भे ब्रह्माण्डगोलकजठरे । नचु गर्भोऽत्राशनाशनिपोत्रौनिगता नोऽहमत्प्रत आहुः—स्वमेव प्राणः प्रजापतिरूपो .गर्भस्थ एव न त्वन्या: । प्रतिजायसे स्वस्माजाताद्ब्रह्माण्डगोलकात्पुत्रभूतात्मप्रातिप्रातिलोम्येन पिता सन्पुत्ततयाsपि कृत्योत्पद्यते( से ) । तुभ्यं प्रजापतिरुपायोपकारादर्थम्।

प्राण हे प्राण प्रजास्वमातः प्रत्यक्षा: स्थावरजङ्गमास्त्वद्रूपभूता: । तोरेवकारार्थ: । ता इमाः प्रजास्तुष्यमेवेल्यान्वयः । [ बलिं हरन्ति स्पष्टम् ] ॥ नचु ब्रह्मलोकावस्थितताय मह्यं कथामिमाः प्रजा [ बलीं हरन्ति ] इत्यत आहुः—यः प्रसिद्धः प्रजापतिहैस्ति-पुत्तिकादिशरीरेऽपि समः । प्राणेः प्राणापानादिमिः पञ्चभिर्वायुसुमेदैः सर्वेषु भूतेष्वेक एव । प्रतितिष्ठासि । प्रातिकूल्येन भेदेन वर्त्से ॥ ७ ॥

इदानीनंस्यैव प्रधानभूता विभूतीराहुः—देवानामिन्द्रादीनामसी भवसि । वाहित-मोडतिशयेन हविःपा वाहको देवत्रिसिकरणमित्यर्थः । पितॄणांमशेष्वात्तादीनां पितृलोक-निवासिनां प्रथमा पूर्वभाविनो नान्दीमुखश्राद्धादावन्यकर्मोपरक्षया । स्वधा स्वान्यजमा-नस्य पितॄन्हविष्यदानेन धावति गच्छछतीति स्वधा, ऋषीणां गौतमभरद्वाजप्रभृतीनां

चारितं चोषितम् । किं परखीदर्शनादिकमपि प्राण इत्याराढच्य नेत्याह—सत्यमवितथं गुरुपादावलोकनादिकमित्यर्थः । अथवा सुरुप्राणसाहचर्यांत्सत्यं शरीरविधारणम् ॥ ऋषि-विशेषणमाहुः—अथर्वाङ्गिरसामथर्वोद्विर्सप्राणसाहचर्योद्विऋष्वङ्गिरस्त्वं गौतमादीनाम् । असि भवसि ॥ ८ ॥

इन्द्रः परमैश्वर्यसम्पन्नस्त्वं प्राणः प्रजापतिः । प्राण हे प्राण । तेजसा सर्वसंहारकार-रिणा वीयेण त्रिजगदेकेन । रुद्रो रोदनहेतुभूतोडसी भवसि । स्थितिकाले जगतः परिरक्षिताः सर्वतो रक्षकः । त्वं प्राणः प्रजापतिः । अन्तरिक्ष आकाशे वाङ्वादि-रूपेण चरासि गच्छसि । सूर्यः शोभनाया गतेः कर्ता दिवाकरस्त्वं प्राणः प्रजापतिः । सूर्यविशेषणं ज्योतिषां पति:, चन्द्रादीनां पालयिता । न केवलं ज्योतिषां पतिः किंतु प्रजानामप्यनन्दकारित्येवमाहुः ॥ ९ ॥

यदा यस्मिन्काले त्वं प्राण सूर्येभिरभिवर्षसि सर्वतो नीरधारा मुच्यसि । अथ तदैमा: प्रत्यक्षा: । प्राणते प्राणन्ति प्राणादिचेष्टां कुर्वन्तीत्यर्थः । अथवा हे प्राण ते तवेमाः प्रजा इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । प्रजा: स्थावरजङ्गमा आनन्दरूपा आनन्द: परमात्मा स एव रूपं यासां ता आनन्दरूपा निरतिशयसुखपर्णी इत्यर्थः । तिष्ठान्ति

१० शंकरानन्दविराचिता- [ २ प्रश्नः ]

अक्ष- स्पष्टम् ॥ आनन्दरूपावसान हेतुमाह—कामायाभिलाषाय यथाकाममित्यर्थः । अक्म- मदनीयं श्रीद्यादिकम् । भविष्यति स्पष्टम् । इत्थ्यनेनाभिप्रायेण ॥ १० ॥

इदानोमस्य सर्वोत्तमोऽपि पापलेशशून्यस्त्वमाहु:— ज्ञात्ये : सर्वस्मात्प्रथमजस्त्वाद्यथाका- रोपनयनादिसंस्कारशून्यः, पित्रुपितामहादिसंभूज्या तत्सोमपानशून्यः; संस्कारशून्योऽपि सर्वदा शुद्ध इत्यर्थः । त्वं प्रथमजः प्रजापतिः । प्राण हे प्राणैककृतिरार्थवर्णनानामेव प्रसिद्धोऽग्रिरत्ता भोक्ता संहर्ता वा विश्वस्य चराचरस्य जगतः । सत्पतिः सतां ऋष्यादीनां पालयिता संरक्षासौ पतिश्वोति वा । वयमाकाशाद्या देवाः । आद्यस्यादनी- यस्य विषयजातस्य । द्वातारः संपकाः । पिता जनकस्त्वं प्राणो मातरिश्वा मात- याकारशो श्वसितीति मातरिश्वा वायुस्वरूप इत्यर्थः । नोदस्माकमाकाशादीनाम् । अथवा सर्वजगत्कारणस्य मातरिश्वनो वायोस्वं पिता ॥ ११ ॥

एवं स्तुतिं कृत्वा कार्यमाह:—या प्रसिद्धा । ने तव प्राणस्य तनूभूतस्याग्नल्क्षा । या प्रसिद्धा । वाचि वागिन्द्रियेऽद्भौ पृथिव्यां च वागिन्द्रियसहचरितायां प्रतिष्ठिताडS- स्थिता, या प्रसिद्धा व्यानरूपा श्रोत्रे श्रोत्रेन्द्रिये तत्सहचरितचन्द्रमस्याकारो च, या च प्रसिद्धा प्राणरूपा चकारः । पूर्वत्र वक्ष्यमाणे च पर्योये तनुः प्रतिष्ठितेत्येतद्‌वचोऽर्थः । चक्षुषि चक्षुरिन्द्रिये तत्सहचरितेषु तेजोवद्वात्मकेषु रविच्चादिष्वे च, या [ च ] प्रसिद्धा समानरूपा मनासि मनइन्द्रिये तत्सहचरितेषु मृतभौतिकेषु । संतता सम्यग्विसृतता प्राणादिपञ्चवृत्तिगर्भिणीत्यर्थः । शिवां शिवानां मङ्गलानां स्वस्थानादचालितामित्यर्थः । तां वागादिस्थितां तस्युं कुरू स्पष्टं स्वं च मोदयमीरुचकं मा कार्षीः ॥ १२ ॥

Thus, having praised, they said: 'You are the one who is famous, the embodiment of Prana, and the support of the senses. You are the one who is renowned as the power of speech, and who is present in the earth and in the sense of hearing. You are the one who is known as the form of Prana, and who is the essence of the sun and other luminous beings. You are the one who is celebrated as the Samaana, and who is present in the mind and in the elements. You are the one who is the source of all the five vital energies, and who is the cause of the well-being of all beings. May you remain steadfast in your own state, and may you not be disturbed.'

नामाकमिदानीं पूर्ववत्स्वातन्र्यगुद्धिरिस्याहु:—प्राणस्य पञ्चवृत्तेरभवत् हृदं विविधप्र- त्ययगम्यमस्सदादिकं जगद्रश्रेऽधीनत्वेन सर्वं निखिलम् । सर्वशब्दार्थमाहुः—त्रिदिवे त्रिदिवे उपलक्षिते त्रिलोक्यां ब्रह्माण्डजठर इत्यर्थः । यत्प्रासिद्धमाकाशादिकं प्रतिष्ठितमस्थ- स्थितम् । यस्मादेवं तस्माद्दे प्राण स्वमस्मान्मातेव पुत्रान्स्पष्टं रक्षस्व रक्ष सर्वतोऽनर्थे स्म्यः पाहि । तद्रक्षणं स्वयमेवाडडहु:—श्री: श्रियश्रि विविधा लक्ष्मीः । प्रज्ञां च लोकवेदविषयिणीं लोकद्रयेष्टकारिणीं बुद्धिं चकारौ तयोः स्थिरस्वोपयोग्यस्वे आहतुः । विधाहि विविधास्ववस्थासु धांह प्रीयचछ । नोदस्म्यमाकाशादिम्यो विगता- भिमानेभ्यः [ इति, अननेन प्रकारेण ] ॥ १३ ॥

Now, they say that the Prana is independent and pure, just like before: 'The Prana has become the various modifications of the heart, and has become the cause of the entire universe, including the three worlds. The Prana is the support of all beings, and is the protector of all. May you protect us, just like a mother protects her children. May you ward off all harm from us.' The protection is described as follows: 'You are the Sri, the Lakshmi, and the Buddhi, who is the cause of knowledge and the means of attaining the two worlds. May you remain steadfast and useful to us.'

इति श्रीमत्स्वरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरानन्दयतीन्द्रविराचिता- यामार्थवर्णामप्रश्रोपनिषदीपिकायां द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥

प्राणस्य प्रजापतेऽस्तु सर्वजगदात्मवं निर्झोरितं यद्यपि तथाडप्यस्य संहतस्वादानात्मत्वामिस्पेतडुपपादनार्थं तृतीय: प्रश्न आरभ्यते—अथ वैदर्भिप्रश्नानन्तरं हैनं कौश(स)ल्यायन: पप्रच्छ भगवान्वैयास्यात्म् । कुत: कमादुपादानान्निमित्तादेश प्रत्यक्ष: क्रियावान्प्राण: पञ्चवृत्तिज्जायते उत्पद्यते । कथं केन प्रकारेणाडऽ्यात्यागच्छत्यासिन्द्रूले प्रत्येके शरीरे विनाशिनि कलेवरे केन निमित्तेन शरीरं गृह्णात्यत्य-मिप्राय: । आत्मानं वा मुसलप्राणस्वरूपं वाशब्द: प्राण एव धर्मान्तरप्रश्नार्थ: । प्रविभज्य प्रकर्षेण विभागं कृत्वा । कथं केन प्रकारण । प्रातिष्ठते वर्त्त इत्यर्थ: । केन वृत्तिविशेषेणोत्क्रमात्यस्माच्छरीरादस्पृशति । कथं केन प्रकारण बाह्य-मविषूत्रमधिदैवं चामिधत्ते सर्वतो धारयति । कथं केन प्रकारेणाध्यात्ममात्मानमधिकलुष्य वर्त्तमानमिदं शरीरेऽत्रिधिकम् । इत्थनेन प्रकारण ॥ १ ॥

तस्मै कौश(स)ल्याय । स होवाच व्यास्यात्म् । अतिप्रश्नानभ्यधिकारार्था-(कार्थो)पहितार्थान्वा डन्यप्रश्नविषयान्वा प्रक्षव्यानर्थान्नुपुच्छति प्रश्नं करोति यतस्ततो ब्रहिष्ठोऽतिशयेन वेदार्थज्ञोडन्तर्हृदो वाग्दसी भवति । इति यसमात्स्मात्तस्मात्ते तुम्य-मात्स्यनायाहं पिप्पलादभिधो बवीमी स्फुटम् ॥ २ ॥

आत्मन आत्मनोडमिन्निमित्तोपादानात् । एष प्राणो जायते व्यास्यात्म् ॥ आत्मन: प्राणो जायमानो न वास्तव इत्येतद्दृष्टान्तेनाडडह—यथा दृष्टान्त एषा प्रत्यक्षा पुरुषे शिर:पाण्यादिमति च्छाया प्रसिद्धा पुरुषाकारैवमेतस्मिन्नाणकारण आत्म येत-स्पाणसूत्रमाततत समन्ताद्दृष्टृस्तु न वास्तवमित्यर्थ: ॥ कथमायात्यस्मिञ्ज्शरीरे इत्यस्योत्तर-माह—मनोकृतेन मनःकृतेन करण(ण)कृतसुभाशुभकर्मोविद्यावासनानिमित्तेनाडडयात्य-स्मिञ्ज्शरीरे व्यास्यात्म् ॥ ३ ॥

आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रातिष्ठत इत्यस्योत्तरं दृष्टान्तर:सरमाह—यथा दृष्टान्ते । सम्राडेव सम्यग्राजत इति सम्रा्ट्सर्वलक्षणसंपन्न: । सार्वभौमो राजेव न त्वन्योडधि-कृतान्मन्त्रिबलरक्षकाधिकारि(प्रभूती)र्न्नियुज्यते ।। वियोगं कुरुते ।। वियोगप्रकारमाह-एतान्ग्रामानेतान्ग्रामान्कुरुपाच्चाल्यादिदेशराजगतान्सर्वसंपत्समृद्धान्पश्य दशरातं सहस्रं वा ग्रामान्, विनियुज्यमानानां बहुरङ्गाभिप्राया वाक्यवैषम्य मन्त्रिबलरक्षकाधिकारिनियुक्ति-प्रत्येकमाधितिष्ठस्वाधितिष्ठाधिष्ठानं कुर्वित्यनेन प्रकारण ॥ दृष्टान्तिकमाह—एवमेवै-नेनैव प्रकारणैष सुष्य: प्राण इतरान्स्वात्मन्यतिरिक्तान्प्राणान्प्राणशब्दान्वागादि-नृपृथक्स्पृथगेव जिह्वादिगोलकेष्वन्यान्यत्रैन न स्वेच्छा संनिधत्ते संनिधानं कुरते स्थापयतीत्यर्थ: ॥ ४ ॥

तेषां संनिधानस्यातिसृष्ट्वात्पारेत्यज्य वागादीनमुस्ल्यस्यैव प्राणस्य पञ्चवृत्तिसंनिधानमाह—पायूपस्थे पायुश्रोपस्थश्र पायूपस्थं तस्मिन्मलमूत्रादिकारित्वेनापानमधश्चारिणं स्वात्मनो वृत्तिमेदं संस्थापयति शेषः । चक्षुःश्रोत्रे चक्षुश्र श्रोत्रं च चक्षुःश्रोत्रं तस्मिन्—

निधानं कृत्वा ति शेषः । तिमन्तरेण स्वेनैव रूपेण प्रातिष्ठते प्रतिष्ठते शरीरेऽहर्हि श्च्छति । मध्ये तु शारीरस्य मध्यभाग एव नाभौ न त्वन्यत्र समानोsशितपीतसमनथनवृत्तिः, तिष्ठति ति शेषः ॥

समानशब्दार्थमाह—एष नाभिस्थः प्राणवृत्तिभेदो हि यस्मादेतन्न द्वकाश्यं प्रत्यक्षं हुतं विधिनाडविधिना वाडडस्याहवनীয়े प्रक्षिप्तस्मन्नमदनीयं समं यावता नियमानेन तत्तत्स्थाने—

निद्रयादीनां बाधा न भवति तावत्तत्स्थोनेन्द्र्रियादौ । नयाति प्रापयति । तस्मात्समानen नीतादत्तादेता: साक्षिण: प्रत्यक्षा: श्रोत्रचक्षुरादिकासुरुद्वाररुरूपेणास्मदादीनां वा

सप्त सप्तसंख्या मूर्धेन्यद्वारस्था आं च षोडचिरिव विषयप्रकाशारूपस्वाच्छादादिबुद्धय: । भवन्ति स्पष्टम्॥ ५ ॥

इदानों व्यानवृत्तेः स्पष्ठं वकुमाह—हृदि मां सपिण्डे कमठाकारे हि यस्मादेष साक्षिप्रत्यक्ष आत्माडSडत्मसहचरितः पञ्चवृत्तिः प्राणो लिङ्गात्माडSस्मिन्हृदय आत्माधिष्ठान

एतत्सर्वशरीरपर्णस्य शाखानाम्। तासां प्रधाननाडीनां शतं शतमेकस्यैकस्या एकोत्तरशतसंख्याकानां प्रत्येकं शातं शातं तथा चैकत्तरशतनाडीनां शाखाभूता नाडच्यो दर्शसहस्तं शाताधिकं भवन्ति ।

पुनश्च शाताधिकानां द्वासहस्राणामेकोत्तरशतनाडीशाखानाडीनामेकस्याः *द्वासप्ततिं प्रतिशाखानाडीसहस्राणी शाखानाडीनां शाखाभूता नाडच्यस्तासां प्रत्येके द्विसहस्त्राधिकसैकसप्ततिसहस्त्राणी । द्वासप्ततिद्वासप्ततिमिति वाक्यार्थो । प्रतिशाखानाडीनां सहस्वाणी प्रतिशाखानाडीसहस्वाणी । तथा च मूलशाखा[प्रतिशाखा]नाडच्यो द्वासप्ततिकोट्यो द्वासप्ततिलक्षाणी दशसहस्तं च शातद्वयमेका चेति भवन्ति ।

आसूक्तसंख्यासु मूलशाखाप्रतिशाखा×प्रतिशाखानाडीषु । ध्यानो वीर्यवत्कर्महेतुः प्राणवृत्तिमेदश्वराति गच्छति ॥ ६ ॥

केनोत्क्रमत इत्योतरं वकुं पत्न्यम्याः प्राणवृत्तेः संचारणमार्गमाह—अथ सर्वनाडीषु व्यानसंचारेणैव हेतुनैकस्या शुषुम्नाखल्ययोर्ध्व ऊर्ध्वचारो ऊदान ऊर्ध्वचारित्वादेवोदनानामध्ये प्राणवृत्तिमेदेन प्रणयेन शाखीयेण करणे । प्रणय कामकरफलं सुखप्रायं लोकभोगभूमिभूतम् । नयति प्रापयति । पापेन शाखानिषिद्धेन करणे । पापमशुभकर्मफं लोकं नयतीति देहलीप्रदीपन्यायेन संबध्यते । उभाभ्यामेव पुण्यपापाभ्या—

मेव न तु केशलेन पुण्येन प्राप्नु वां मनुष्यलोकं मानवं शरीरं सुदुर्लभं नयतीस्य पुत्रः ॥ ७ ॥

कथं बाह्यामभिधत्ते कथमध्यात्ममित्येतंयोरुत्तरमरसंविशिष्यते । तथा प्राणादिपञ्चवृत्तिमिरध्यात्ममभिधत्त इत्येतदात्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रातिष्ठत इत्येतस्योत्तरे णैवार्थोऽस्त्राणादिमिराभिधत्त इत्युक्ते उत्तरमुक्तोऽपि प्राणापानसमनव्यानोदानाभिमिरैषा-

दित्सप्रविभव्याकाशावद्व्योमभिमिराभिधत्त इत्याह—आदित्यो मण्डलाभिमानी पुरुषो ह प्रसिद्धो वै सूर्येभाणौ नांहोऽध्यात्मव्यतिरिक्तः । प्राणो मुख्यप्राण उदयाति, उदयं गच्छति । एष बाह्यः प्राणो मण्डलात्मा पुरतः स्थित इति हि यस्यादित्यस्य साक्षिप्रत्यक्चाक्षुषं चक्षुषि भवं प्राणं प्राणवृत्याssलमनुगृह्णानोऽङ्ग्रहं कुर्वच्युदधातील्यान्वयः । पृथिवी देवतैषा प्रत्यक्षेव पुरुषेणाद्भूयमाना । पुरुषस्य शिरःपाण्यादिमतः शरीरस्थापानमध्यात्ममपानवृत्याssतेनैव वक्तव्यं स्वशक्त्या सर्वात्मना गच्छन्तं विधायाभिव्यक्त इति शेषः । अन्राराडदित्सप्रृथिव्योर्मध्ये यद्यः प्रसिद्धः समानसम आकाशः सर्वसमावकाश-कर्मां सोऽन्तराकाशः समानो बाह्यांसमानवृत्तिभेदो वायुः प्रसिद्धः प्राण्नो वीर्यवस्कर्मा ध्याने। व्यानवृत्तिभेदो बाहुः ॥ ८ ॥

This commentary explains the concepts of external and internal realities and their divisions, relating them to the sun, breath, and bodily functions.

तेजो दाहपाकप्रकाशकरं ह प्रसिद्धं *वावैव तेज एव न स्वन्यु दुदानो वाङ् उदानवृत्तिभेदः । तेजस उदानत्वे हेतुमाह—तस्माद्यतस्तेज एवोदनस्तत उपशान्तेः-तेजा उच्चिछ्नान्नार्जातवेदाः करस्पर्शो नानुपलभ्यमानोष्णिमा पुनर्भवमेतच्छरीरं प्रतिपद्यंत इति शेषः । अथवा प्राणस्यैतद्द्वैषषणं व्यषहहितं पुनः पुनः शरीरेः शरीरं भवतीति पुनर्भववस्तु पुनर्भवम् । प्रतिपत्तिकालं सफलकार्माह—इन्द्रियैर्वर्गोभिमिरमस्यनःकरणे स्ववृत्त्युपर-मेण संपद्यमानैः संपत्ति कुर्वद्भिः, यदेन्द्रियाणि मनसि संपद्यन्ते तदैस्त्यर्थः ॥ ९ ॥

This section discusses the role of 'tejas' (fire or energy) in the body and its relation to the 'udana' function, along with the cycle of rebirth and the significance of sensory organs.

यच्चितो यदेव देवतिर्यगादिशरीरं सम्यगिति सर्वदा चित्ते यस्य स यच्चितस्तेन देवतिर्यगादिसंकल्पविशिष्टेन मनसा सेन्द्रियेण सहे शोडनःकरणाभिमानी मुख्रधुः । प्राणे पञ्चवृत्तिं मुख्यप्राणं मध्युकुराजसममायात्यागच्छति ज्ञानयून्यः सन्, श्वासैकसहायः परिशिष्यत इत्यर्थः । प्राण उक्तः श्वासोच्छ्वासकर्त्रा । तेजसा शरीरेण पाकप्रकाशोषण-कारिणोदनवृत्यात्मकेन । उक्तः संबद्ध उदानवृत्तिप्रधान इत्यर्थः । सहाइडङ्गमनाडन्तः-करणाभिमानिना साकम् । यथासंकल्पितं कृतकर्मविद्याकाङ्घातसमुत्थितपूर्वप्रज्ञासविषय-यीकृतं देवतिर्यगादि यादृशसंकल्पविषयं यथासंकल्पितम् । लोकं कर्मविद्याफलं भाविश्वरी-रमित्यर्थः । नयति प्रापयति ॥ १० ॥

This part explains how the mind and the sense organs are involved in the process of rebirth and attainment of different states based on one's actions and desires.

प्रासङ्किं प्राणोपासनस्य फलमाह—यः प्राणोपासक एतदेवमुत्तं प्रकारेणाडडत्मनः प्राणो जायते. मनःकृताम्यां धर्माधर्माभ्यां शरीरं गृह्णात्यात्मानं च पञ्चधा विभज्य पायूपस्थयोरपानं स्वं चक्षुःश्रोत्रयोर्नाभौ समानं व्यानं नाडीसमूह उदानं च सुपुप्न्रायां स्थापयत्युदानेष्टकामति. बाहैः प्राणापानसमानव्यानोदानैः सूर्य्यपृथिव्याकाशवाय्वग्रिभिरान्तरोपकारकैःध्यानमध्यस्थितरिक्तमानसैश्च वायूपकारकैःश्वेतात्म शरीरातः स एवं वेदानुवृत्तिप्रधानो लोकोन्तरमपि नयतीति विद्धि तज्ज्ञानात् । प्राणां, पञ्चवृत्तिमात्मनइच्छायारूपम् । वेद जानाति । न ह निश्चिता नेत्यस्य निश्शेष्य हेत्यंत इत्यनेन संबन्धः । अस्य प्राणविदः । प्रजा पुप्रपौत्रादिसंततिरूपा । न हीयते न विनश्यति सन्ततिरुच्छेदो न भवतीत्यर्थः । स्वयं च प्राणविज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणसमुत्पन्नब्रह्मज्ञानोऽमृतो मरणकारणाविद्याशून्यो भवति स्पष्टं.तत्तत्र प्राणविज्ञानेनोचकोऽमृतो भवतीत्यस्मिन्नर्थे । एतद् वक्ष्यमाणः । श्लोको मन्त्रो भवतीति शेषः ॥ १ १ ॥

उत्पत्तिं प्राणस्याडडत्मनो जनिमायतिमायामं धर्माधर्मनिमित्तमागमनमित्यर्थः । अथवा छान्दसो दीर्घलोपः , आयातिमागमनम् । अथवा डड्गमनस्योत्तरकालभाविस्वादायत्यागमनमेव लक्ष्यते । स्थानं पायूपस्थचक्षुःश्रोत्राभिनार्डीसमूहमुपुश्रास्याद्यमपानप्राणसमानचकारं उ (रादु )दानोल्क्ष्मणं च । एवंकारो भिन्नक्रमः पञ्चभेदनन . संबंध्यते, पञ्चधा बहिरध्यात्मं च सूर्य्यप्राणादिद्वेधैः पञ्चप्रकार एव न स्वधिको न्यूनश्र, अध्यात्मं चैवSS त्मानं शारीरमधिकृत्य वृत्तं इत्यध्यात्मं चकारादधिदैवमधिभूतं च । एवंकारो भिन्नक्रमः प्राणस्य यद्यपि सूर्य्योदयाशश्कुरुदयाशश्र मूलयेन प्राणेन भेदरहितास्त्वत्र(थोऽ)पि मुख्यस्य प्राणस्यैवेतद्विज्ञानं न तन्वस्य । सूर्य्यादिविज्ञायै विशेषणोक्तेन प्रकारेण ज्ञात्वाडSमृतं मोक्षमश्नुते व्याप्ति स्वेन प्रकारेणाडडनन्दात्मरूपेण युक्तो भवतीत्यर्थः । विज्ञायामृतमश्नुते व्यास्यातं पादाभ्यासः प्राणविद्यापरिसमाप्त्यर्थः । इति: प्रश्नसमाप्त्यर्थः ॥ १ २ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्द्यतीन्द्रविराचिता-

यामार्थवर्णनमप्रशोऽपनिषद्धीपिकायां तृतीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थः प्रश्नः ।

प्राणस्यानात्मत्वे निर्धारिते तद्व्यतिरिक्तात्मस्वरूपनिर्धारणार्थमुत्तरे प्रश्न आरम्यते—अथ कौश( स )ल्याश्वलायनप्रश्नानन्तर हैनं सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ्छ मग-वन्, व्यास्यातम् । एतस्मिन्न्मत्यक्षे-१पुरुषे शिरःपाण्यादिमति । कानि करणानि

सभूतानि स्वपन्ति स्वांपं कुर्वन्ति । कानि व्याख्यास्यताम् । आस्मिन्पुरुषे जाग्रति जागरणं कुर्वन्ति, कतरः करणभूत्योर्मध्ये क एष ज्ञानवानहं पश्यामिति प्रय्येन प्रत्यक्षो देवो धोतनात्मकः । स्वप्रान्वासनाविलासाद्रथसथयोगादीन् इयत्यल्पलोकयति । कस्य स भूतकरणादन्यतमस्य तद्यातिरिक्तस्य वैतस्तौषुं सुषुम्नकूलप्रत्सयवेदनोयस्म । भवान्ति स्पष्टम् । कास्मिन्कृत । न विवेकं सर्वाधारस्यापि प्राणस्य जायमानाद्वि (मानत्वाद्वि) पतर्कः । सर्वे सप्राणभूतारूपा देवा निविल्याः । सम्प्रातिष्ठिता: सम्यक्प्रतिष्ठां प्रापाः । भवन्ति स्पष्टमित्यनेन प्रकारेण । अयंर्थः:-वागादीनां साकाशादीनां प्राणपरतन्त्रस्वात्मप्राणस्य वाड्मरणमनुपरामात्स्वप्रजागरणयोश्वपोलम्भात्स्वप्रेऽपि जागरणवद्वहारदर्शनान्तकारणेष्वनु-

परतेषु स्वप्रस्यासंभवाच्च स्वप्ने चक्षुरादीनामुपरमस्य च दृशनेरपि कानि स्वपन्ति कानि जाग्रतीति । प्रश्न उपपन्नः । आत्मनोऽसङ्कोदासीनत्वात्प्राणस्य भूतस्याप्य-

चेतनत्वाच्च चक्षुरादीनां चोपतत्वास्वमानुभवस्य चाध्यक्षत्वात्कर्तर एष देवः स्वप्नान्पश्यति-त्यमि(पि) प्रश्न उपपन्नः । सुषुप्रेsपि सर्वकरणोपरमादात्मनस्थ सूक्ष्मरुपतयापूर्ववत्कस्मैतत्सुखं भवत्युपपन्नः प्रश्नः । प्राणविलक्षणस्याध्यक्षस्याभावात्कस्मिन्निदानीं सुप्तः पुरुषो भवति । वागादीनां सप्राणभूतानामनस्तत्वकथनानन्तरमुक्ता एवैते प्रज्ञाः, तथा च तथाक्षराद्वि-

विधा: सौम्य भावा इति मत्रेणोक्ताक्षरस्य प्राणाविलक्षणस्य भावानां च सम्प्राणानां व्याख्या-नमप्युत्तरेणापि मन्येन क्रियत इति ॥ १ ॥

तस्मै गार्ग्योय । स होवाच व्याख्यास्यताम् । मनःप्राणव्यतिरिक्तानि सर्वाणि करणानि स्वप्नतीत्याभिप्रायेण दृष्टान्तपुरःसरमुत्सृजते । गार्ग्य हे गार्ग्य । अथैकस्याऽऽडदित्यस्यास्तं गच्छतः सायंकाले नयनपथागोचरं देशं द्विगन्तः । सर्वा नाडीका एतस्यैवात्मप्राप्तौ तेजोमण्डलदर्शने न दश्यन्ति, इत्यर्थः । ता: पुनरादित्यमण्डल एकतां गच्छन्ति तेजोमण्डलादर्शने । तदा: पुनरादित्यमण्डल एकतां गता एव मरीचयः । पुनरुदयतः: सवितुःभूयो नयनपथमागच्छतो द्वितीये दिवसे । प्रच-

रान्ति प्रकारेण विभागरूपेण गच्छन्ति सर्वासु दिशु, एवमनेन प्रकारेण ह प्रसिद्धं वै स्मर्यमाणं तद्वागादिके मरीचिस्थानीयं सर्वं निखिलं पर उत्कृष्टं वागादिवृत्तियुस्पद्यते निरो-धनिमित्ते । देवे सर्वव्यवहारकारणे । मनस्यान्तःकरणेsकस्यै भवति स्पष्टम् । तेनैकीभवन्त हेतुना तहिं तदा स्वपावसर एष प्रत्यक्षः पुरुषः स्थूले देहे न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशाते नामिवदते नाड्डदत्ते नाड्डनन्दयते न विसृजते नेयायते । श्रोन्तचक्षुघोरणरसनस्वागस्तो-

पस्पायुपादानां कर्मानिषेधकानि दश वाक्यानी स्पष्टानि । नेयायत इत्यत्र न गच्छतीति व्याख्येयम् । स्वपिति शान्तं करोति, इत्यवेन प्रकारेणाडचक्षने कृत्पन्ति विद्वांसः ॥ २ ॥

कानी स्वप्नतीत्यस्य बाह्यज्ञानकमेन्द्रियाणीत्युत्तर्ं जाते कान्‍यसिम्‍ज्ञाग्रतीत्यस्योत्तर्माह—प्राणाग्रय एव प्राणाः प्राणवृत्‍तिभेदाः पञ्‍च त एवाग्रयः । यद्यपि जागरणं श्रोत्रादीनां जागरणे जागरणस्‍वप्‍नयोस्‍क्‍व मनससथाड्‌डसि शुषु‍ष्‍टे नैवस्यापि, प्राणणस्‍य पुनरक्‍स्‍थान्‍येडपि जागरणमेव तदभिप्रायस्‍वयमेककारः ।

एतस्मिन्नप्रत्‍यक्‍से परे नब्‍द्वारे शरीरे जाग्रति जागरणं कुर्वन्‍ति । प्राणनामाधिष्‍ठत्वमुपपादयति प्रसङ्‍गेनोपासनार्थम्‍—गाहहप्‍त्‍योऽभिधेयोऽड्‌डसिर्निरन्तरं रक्षणीयोऽड्‌डसिहोत्रिभिर्ह प्रसिद्धो वै स्मर्यमाण मृप्‍ष साक्षिप्रत्‍यक्‍षोऽपानो मलमूत्रापयानक्‍कारी प्राणप्रवृत्‍तिभेदः ।

ध्यानो दक्‍षिणसुषिरस्‍थः प्राणवृत्‍तिभेदोऽव्‍वाहार्यपचनो दक्‍षिणास्‍सिः । इदानीमभातस्य गाहहप्‍त्‍यस्‍थे प्राणस्‍य चाड्‌डहवनी—यस्‍व उच्‍क्‍षयमाणे च साधारणं हेतुमाह—यद्यस्‍मादुच्‍छासनि-प्रणीयते प्रकर्षेण नीयते स्थानान्तरे पृथक्‍क्रियत इत्यर्थः ।

प्रणयनादाहवनीयः प्राण आधा-रस्‍यादपाताद्वाड्‌डहप्‍त्‍यस्‍थान्नीया त्‍कक्‍षेणा डस्‍य कुण्डमद्‍ब्‍नीया आहुति प्रकर्षार्थमाहवनीयो नीयत इति प्राण इति ।

अपाक्‍क्‍यानप्राणेऽस्‍वु गाहहप्‍त्‍यदक्‍षिणारन्‍याहवनीयास्‍ल्‍याधित्‍त्रय ई(ङ्‌)श्‍टिमुखक्‍वेदान्‍नी सम्‍क्‍वस्‍वासोँच्‍छ्वासमनुदानानामपूर्वाहुतीज्‍मानेष्‍फलत्‍वद्‌डसिमाह—यद्यस्‍मादुच्‍छासनि-इवासौ प्राणस्‍य शरीराद्‌हिग्‍मन्‍ पुनः शरीर आगमनं चेतादुक्‍तावच्‍छासनि-इवासौ द्विस्‍वसंय्‍यासामन्‍याद्‌हुती काले काले पयःप्रभृतिद्रव्‍व्‍यप्रकर्षेणाड्‌डहवनीय सम्पक्‍वे द्वे आहुती ते समं नयति वातपित्त-श्‍लेष्मणां स्वगादीनां न धातूनामाशितपीतयोस्‍क्‍व समं समत्‍वं क्षोभराहिस्‍यं यथा भवति तथा नयति प्राप्तयति शरीराद्‌हिर्देशं शरीरं वाड्‌डहुतिज्‍न-नाशयूपादाति यस्‍मात्‍स्‍मादेवं स्‍व समानः समानास्‍थः प्राणवृत्‍तिभेदः ।

मनो ह वाव लमेव यागफलमेवोर्ध्‍वसामान्यादुदानः सुषुम्नाचारि प्राणवृत्‍तिभेदः । स उक्‍त उदान एनं सङ्‍घाताभिमानिनमात्मानं यजमानो यागस्‍य कर्ता । इष्टफ-लस्‍यज्ञानादिलक्षणमा वन्‍देकरस्‍तभावं ब्रह्म गमयति प्राप्‍यति ।

गाहहप्‍त्‍योऽपान इत्याद्य्‍व्‍क्‍केण प्रकारेणोपासनं कुर्वतो ब्रह्मज्ञानोत्पादद्वारा मुक्तिरेव फलं भवतीस्‍येतद्‌हिरेवावगन्‍त-व्‍यम्‍ ॥ ८ ॥

कतम्‍ एप दक्‍षः स्वप्नान्‍प्रत्‍यत्‍यस्यात्‍तरमाह—अन्‍त्रास्‍याः कामच्‍युरमरूपायां स्‍वप्‍न-वस्‍थायामेष वागाद्युपात्‍तिविनाशानिमित्तभूतः साक्षिप्रत्‍यक्‍षो देवः ।

सर्वसंसरव्‍यवहारकार-रणमनाश्‍ल्‍यः । स्‍वप्‍ने स्‍वप्‍नस्‍थाने माहिमानं स्‍वात्‍मनो गिरिनदीसमुद्रादिरूपेण सहत्‍व-नुभवति स्‍वयमेव कर्तृत्‍वं प्राप्‍य स्‍वबलाद्‌वाग्राच्‍छति ॥

महिमानमनुभवतीस्‍युक्‍तं तदेत-दुपपादयति—यस्‍मिसिद्धं करिनरतुरगादि हस्तं हस्तं क्‍षणप्‍थमार्गतं पदाम्‍यासो वासनाप्राणस्‍यमाह । अन्‍वु पश्‍चारपि पूर्वं जागरणे हस्‍टेत्‍वर्‍थः ।

पश्यति स्‍वलोकयति । श्रुतं

जागरणावस्थायां श्रवणपथमुपगतं [श्रु]तमेव *श्रुतमेव न त्वन्यमर्थं विषयजातमनुग्रू-

णोति स्पष्टम् । देशादिगन्तरैश्च देशान्तरैरग्न्यादिभिर्दिगन्तरैरुक्तराद्याशादिभिः, चकारा-दन्यैरपि कालादिभिरिन्द्रियैर्मित्तभूतैः प्रत्यनुभूतं प्रति प्रकर्षेण न केवलमित्यर्थः । अ[नुभूतम]

धिगंतं पुनः पुनर्भूयो भूयः स्वप्ने दिवसे दिवसे प्रत्यनुभवति अनेकवारमनुभवति ॥ यथैवं तर्हि स्वप्नस्मृतितिः स्यादित्यत आह—हृश्टं चादृष्टं च दृश्यं नयनपथमागतमहृश्टं नय-

नसंप्रयोगमन्तरेण स्वप्नादिविदृष्टं स्मयन्तादृशे वासनानुपपत्तेः । चकारौ प्रत्यनुभवतीति क्रिया-पदस्य सम्बन्धार्थौ । भूतं चाभूतं चानुभूतं चाननुभूतं च श्रुतं श्रोत्रेन्द्रियसंवद्धं

तद्विपरीतमश्रुतं प्रमाणव्यवधानेनान्तःकरणसंवद्धमनुभूतं तद्विपरीतमननुभूतम् । चकारौ पर्य-यदृशेडपि पूर्ववद्व्यासल्येयौ । सच्चासच्च हृश्टं श्रुतमनुभूतं सत्तद्विपरीतमसत् । चकारौ पूर्व-वत्क्रियापदानुषङ्गार्थौ । अथवा डस्मज्जनमनि 'हृश्टं श्रुतमनुभूतं

जन्मान्तरविषये सतीडपि वासनासु स्मृतेरभावादृष्टं श्रुतमनुभूतमप्य्यहृशमश्रुतमननुभूतम् । किं बहुना सर्वं निखिलं परिद्यति स्पृश्टं, स्वयङ च सर्वत्र । निखिलद्वैतविगतेऽद्वैतदृशौः सन्निधीयते स्पष्टम् ॥ ५ ॥

इदानीं कस्मैतत्सुखं भवतीत्यस्योत्तरमाह—स मन-आलयो देवो यदा यस्मिन्काले तेजसा नाडीगतेन पित्तास्येन ब्रह्मणा वाडभिभूत-

सतरसृकृतवासनो भवति स्पष्टम् । अज्ञास्यां सर्ववासनोपमरूपायां सुपुप्तावस्थायामेष देवः स्वप्रान्न परिद्यति स्पष्टम् । अथ तदा यत्सिद्धं ब्रह्म स्वरूपं मनउपाधिक-

मात्रनस्तदेतासिमडशरीर एचतत्, स्पष्टम् । सुखं सुखस्वरूपं पूर्वमपि तदूपः सन्नि-( पं सद्दि ) शेषज्ञानाभावाद्दूषयति स्पष्टम् ॥ ६ ॥

कोऽस्मिन् सर्वे सम्प्रतिष्ठता भवत्यस्योत्तरमाह—स आत्मनि सर्वसंप्रतिष्ठाल्वे प्रसिद्धो दृष्टान्तः । यथा दृष्टान्ते, सोम्य प्रियदर्शन गार्ग्य वाङ्सि पुष्णो वासो-

संप्रतिष्ठान्ते सम्यक्तत्प्राप्तिसिलत्वेन गच्छन्ति । ए[व]मन[ेन] प्रकारेण ह वै प्रसिद्धं स्मर्य-माणं तदुक्तं वागादिकं सम्प्राणभूतं सर्वं निखिलं परेऽविद्यातस्कार्यतत्संस्कारेश्यो व्यतिरि-

क्त आत्मनि स्वयंप्रकाशात्मान-आनन्दात्मनि संप्रतिष्ठते सम्यग्वर्त्तते ॥ ७ ॥ सर्वशब्दार्थेमाह—पृथिवी च पृथिवीमात्रा चाडSपश्राडDपोमात्रा च तेजश्र

तेजोमात्रा च वायुश्रवायुमात्रा चास्सकाशश्रSस्काशमात्रा च चक्षुश्र

चक्षुर्दश्यं च भोत्रं श्रोतव्यं च प्राणं च प्राणितव्यं च रसश्र रसायितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाडSददातव्यं चोपस्थश्र*Sनन्द्र-

पितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्र मन्तव्यं च

*मूले कचित् "तमेव" इत्यपि पाठो वर्त्तते ।

बुद्धिदृश्व बोद्धृद्रव्यं चाहंकारश्वाहंकर्तृद्रव्यं च चित्तं च चेतयितद्रव्यं च तेजश्व विद्योतयितद्रव्यं च प्राणश्व विधारयितद्रव्यं च । आपोमात्राडडमात्रा । रसौ रसनम् । तेजो ज्ञानशक्तिसामान्यमन्यत्करणचतुष्ट्यानुगतं । विद्योतयितद्रव्यमन्यत्करणचतुष्ट्यसामान्यस्यैव सामान्ये विषयभूतम् । प्राणः क्रियाशक्तिः सूक्ष्मरूप आध्यात्मिकप्राणादिसमष्टिरूप इच । विधारयितद्रव्यं सूत्रात्मन्योते च प्रोतं च प्राणव्यतिरिक्तं निखिलं विश्वम् । द्वाचत्वारिंशाच्छरीरास्तावद्रद्रिः पादैः पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठन्त इति वाक्याजुज्झार्थः । वाक्याजुषड्भाध्यप्रतिपाद्यं करणीयाः । प्रथिव्यादिपञ्चमहाभूतस्थूलसूक्ष्मज्ञानकर्मेन्द्रियैर्द्रद्विष्यादन्तःकरणचतुष्टयतद्विषयाभिधायकानि पदान्यनि स्पष्टार्थानि ॥ < ॥

इदानीं सर्वाधारस्य परस्याङ्गस्मनो जीवादुपाधि कृतभेदमनुरेण भेदेऽपि वारस्यते—एष हि एष सर्वाधारः पर एवं न स्वन्यः कश्चन वस्तुतश्वक्षरधर्मनिरात्मन्यध्यस्यपेन्द्रष्टा चाक्षुषज्ञानस्कर्ता । एवं स्वकश्रोतप्राणादिसरणाहंमति बुद्धिक्रियाशक्तिधर्मनिरात्मन्यध्यस्यन्तःकरणोपाधिः सन्नस्तुतः पूर्ण एवोत्तेन्द्रियज्ञानानां क्रियायाश्च कर्ता भवतीत्याह——स्पष्टाश्राता ग्राहा रसायिता मन्ता बोद्ध्राः कर्तारः, स्पष्टं । मन्त्रस्वादिप्रदर्शय उपलक्ष्यादिन्यायेन व्यास्येया(?) । विज्ञानात्माडनत्करणोपाधिः । पुरुषः परिपूर्णः परमात्मैव सन्नन्वाधाविद्यावशादन्तःकरणविशिष्टः पुरुषत्वाद्यभिमानीस्त्यर्थः । सोडपि भेदविक्षायां परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठत*इति श्रेषः ॥ ९ ॥

ननु यद्येष विज्ञानात्मा पुरुषो दृश्ट्रस्वादिगुणकस्तर्हि दृष्टा श्रोतेत्यादिज्ञानात्मपुरुषार्थः स्यादिस्याराढ्यच नेत्याह——स प्रसिद्धोऽधिकारी यो यः कश्चनाध्यीतवेदान्तवाक्यो ह प्रसिद्धं वै सपर्यमाणं तत्सर्वाधारभूतं विज्ञानात्मस्वरूपं दृष्ट्रादिगुणकं शरीरे वर्तमानमच्छायां छायाडविद्या सृजाना तथा वर्जितमच्छायामशरीरं शरीरेमात्रगुण्यमलोहितं लौहिस्यं तु रागस्तद्वाचिना लोहितशब्देन तत्कारणमन्यत्करणशून्यमलोहितमथैव सर्वोपाधिरहित्याच्छुभ्रं सर्वोपाधिरहितं स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मस्वरूपं परमाक्षरं विनाशरहितं । व्यासिमद्वा वेदयते वेत्ति । योडच्छायादिगुणकं वेत्ति स वेत्तीतिमिप्रायः ॥ इदानीमच्छायादिविज्ञानीन् पुरुषार्थमाह——यस्तु यः पुनरच्छायादिविज्ञानी सोम्य हे प्रियदर्शन गार्ग्य स उत्कोडच्छायादिरुपज्ञानी सर्वज्ञः सर्वमस्मीति जानातीति स्मिन्त्रह सर्वाधारात्माच्छायादिकभविज्ञानात्पुरुषार्थप्राप्तौ श्रुतोक(?) [मन्त्रः] ॥ ९ ॥

विज्ञानात्मा व्याकृतात्म । यद्यप्येष एवं विज्ञानात्मा तथाडपि विज्ञानस्यात्नङ्कर-

• "इति शेषः" इति पदद्वयस्थाने स्पष्टामिति पदमपेक्ष्यते "ओंचेतदग्रे"-परमेवाक्षरं प्रति-पदते" इति पदचतुष्टयं कुचितसु ।

णस्य वैशिष्ट्यं पृथग्दृक्कृत्य तस्यापि तस्मिन्प्रतिष्ठोच्यत इत्यविरोधः । परमात्मैवान्तःकरण-

णविशिष्टः सह देवैश्वर्यैः सर्वैर्निष्किलेः करणैर्‌वागादिभिर्‌देवशब्दाभिधेयैर् अपि साकं प्राणैः प्राणवृत्तिमेदाः पृथक् भूतानि पृथिव्यादीनि पृथक् महाभूतानि स्थूलानि सूक्ष्माणि स्थावरजङ्गमानी च सम्प्रतिष्ठान्ति सम्प्रातिष्ठन्त । यत् तु यत्‌स्मिन् पर आत्मनि विज्ञानात्म-

मित्येच्छादिरूपं तत्‌सर्वाधारभूतमसद्रूपं वेदयते यस् तु सोऽयं स सर्वज्ञो व्याप्य-

तम् । सर्वमेव निष्किलमेवाडडत्मत्वेनाडडविवेश समन्तात् त्मवेशां कृतवान् करोतीत्यर्थः ।

[ इति मन्त्रसमाप्त्यर्थः ] ॥ १९ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्द्यतीन्द्रविरचिताया-

माथर्वणप्रश्नोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

अथ पञ्चमः प्रश्नः ।

अक्षरविष्ञानात्परपुरुषार्थप्राप्तिरुक्ता तत्प्रसङ्गेनोंकारस्योप्यक्षरमिदं सर्वमित्यादिना ब्रह्मसमनत्वेनोक्तत्वाच् तद्विज्ञानात्परः पुरुषार्थः स्याद् वेतिं संदेशात्प्र-

श्नोत्याने तद्विज्ञानादपि परः पुरुषार्थः प्रकारान्तरेण भवतीत्येतदर्थमयं प्रश्न आरभ्यते—

अथ गार्ग्यप्रश्नानन्तरं हैनं शैङ्यः सत्यकामः पप्रच्छ व्याकृतम् । स ओंकार-

णोऽक्षरशब्दाभिधेयतयााभिज्ञो यो यः कक्ष्ण तैर्वर्णिक्रो ह वै प्रसिद्धः स्मर्यमाणोऽधि-

कारिगुणैः, [तद्‌द्वुतमिव] भगवन्नुष्येषु मृज्येते मधये प्रायणान्तं मरणपर्यन्तमोंकारं प्रणवमभिध्यायीताभिध्यायेत्सर्वतो ध्यानं कुय्यादिततममेषु तेषु परा-

विद्याफलभूतेषु कं वावैष परमपरसुभयं चे(वे)त्यर्थः । स ओंकारामिध्याता तेनोंकार-

ध्यानेन लोकं विद्याफलं जायति प्राप्त इत्यननेन प्रकारेण । तस्मै शैङ्याय स होवाच

व्याकृतम् ॥ १ ॥

एतद् वा एतदेव सत्याकाम परं चापरं च [ब्रह्म] परं निरतिशयम-

परब्रह्मादिरूपं चकारौ यदसित यत्नास्ति च तद्‌प्येतेदेवेल्याहुः ॥ ब्रह्मशब्ददवाच्यमेतच्‍छ-

ब्दार्थमाह—यत्प्रसिद्धः सर्ववेदेषु, ओंकारः प्रणवस्तस्मात्परं च ब्रह्मोङ्कारसततो

विद्धानोंकारव्यासिज्ञानवान्तेनैव सर्ववेदे प्रसिद्धेनोंकारेणैव न त्वन्येनाडड्यत-

नेनाडड्ययोगौक्तं स्वामिनं परब्रह्म वा ब्रह्म परापरयोब्रह्मणोर्मध्येsन्वेति । शाखो-

पदिष्टेन मार्गेणोपास्य पश्याद्द्रच्‍छति ॥ २ ॥

इदानीं मात्राभेदज्ञानाद्द्वैशेषफलान्याह—सोऽभिध्याता यदि पदान्तर एकमात्र-

मेकमात्राकाल्मकारमात्रं वाडडभिध्यायीत व्याकृत्यांत स एकमात्रामिध्याता तेनैवकमा-

त्राध्यानेनैव न त्वन्येन संविदित एकमात्राव्याप्तिं सम्यग्बोधितस्तूर्णमेव न

तु विलम्बने जगत्यां स्थावरजङ्गम्यांसिमसत्यां भूमौ तादात्म्येन तदैकिष्ठातत्स्वेन वाड्‌भिसंपद्यते सर्वतः संपन्नो भवति । तं पृथिवीसंपत्तमुचः पादबद्धा मन्त्रा ऋग्वेदाद्वया मनुष्यलोकं मनुजशरीरफलं सर्वगुणसंपन्नं सार्वमौमानन्दमित्यर्थः । उपनयम्ते सत्कृत्य समीहितः प्रापयन्ति । स ऋग्भरमणुष्यलोके प्राप्तितस्तत्र तस्मिन्नुष्यलोके तपसा स्वधर्मवर्त्तनादिना ब्रह्मचर्येण सर्वात्मना मैश्वरवर्जनेन श्रद्धया वेदोक्तार्थ आसिक्यबुद्ध्या संपन्नः संपात्रां माहेमान महत्त्व स्वात्माभिन्नं मानुषमानन्दमित्यर्थः । अनुभर्वाते साक्षात्करोति । एतदुक्तं भवति——ऋग्भरमणुष्यलोकं प्रापितोऽपि तपआदिवर्जितो न तं लोकमनुभवति । राजमन्त्रिभिः विधो राजाश्रियं प्रापितः पान्थ इव पुण्यहीनो न राजश्रियमनुभवतीति ॥ ३ ॥

अथैकामात्राव्यातिरिक्केन यदि केचिदहैवयोगेन द्विमात्रेण द्विमात्रकालेनाकारोकाराम्यां वा मनसि संपच्यतेऽन्तःकरणे संपन्नो भवति, अभिध्येयोदित्यर्थः । स मनसि संपन्नोऽन्तरिक्षमन्तरिक्षाधारं यजुर्भिरविवक्षितचछन्दस्कैर्मन्त्रैैर्योग्रुन्दरशब्दवाच्यैरुन्नीयत ऊर्ध्वं प्राप्यते सोमलोके सोमस्य प्रियदर्शनस्य लोकं प्रियदर्शनं मनुष्यानन्दाद्वयधिकानन्दं पित्रादिशरीरमित्यर्थः । स यजुर्भिः सोमलोकं प्रापितो ब्रह्मज्ञानहीनः सोमलोके व्याकल्याते । शरीरे विभूति परमैश्वर्यमनुभूय साक्षात्कृत्य दुर्लभन्त्रिवं महाराज(ज्ञा!) प्रसादे पुनरावर्त्तते पूर्वमपि तस्मात्प्रच्युतस्तमारुहो भूयः खरश्चुकुरादियोनिं ब्राह्मणादियोनिं वा स्वकर्मोुसारेणाड्गच्छति ॥ ४ ॥

यः पुनर्यस्तु प्रसिद्धः पूर्वम्योङ्योऽभिध्यातैतं बुद्धिद्रष्टारमानन्दात्मानं त्रिमात्रेणाकारोकारमकाररूपमाह——ओं अवतील्योमित्यनेन प्रकारेण त्रिमात्रः । एतदेवोक्तं त्रिमात्ररूपं परमपुरुषाभिधानमभिधानमात्रेणाक्षरेण वाङ्मात्रोकेनाशिना व्याप्तिमता वा परमविद्यातत्कार्यतत्संस्कारेम्यो व्यतिरिक्तं पुरुषं परिपूर्णमभिध्यायीत व्याकल्यातम् । सोऽभिध्याता तेजसि तेजोमण्डले सूर्ये शोभनाया गते: कर्त्तरि संपन्नः सम्यक्श्रासः । इदार्नीं सूर्ये प्राप्य स पापविनिर्मुच्यते दृष्टान्तमाह——यथा ह्यष्टान्ते, पादोदर उदरमेव पादा यस्य स पादोदरः, सर्प इत्यर्थः । त्वचा जीर्णेन कञ्चुकेन विनिर्मुच्यते विशेषेण निःशेषण मुक्तो भवति । एवमनैनैव प्रकरण हि प्रसिद्धो वै स्मर्यमाणः स सूर्ये प्राप्तः पाप्मना पापविनाभूतेन पुण्येन पापेन च विनिर्मुक्तो विशेषेण निःशेषणासंबद्धः स पारहितः सामभिगीति प्रधानैर्मन्त्रैः सामवेदाभिधानैरुन्नीयते सूर्यादूर्ध्वं प्राप्यते बहुलोकं कार्यस्य ब्रह्मणो निवासभूतं देशम् । स ब्रह्मलोकं प्राप्य एतस्माद्रलोकस्थानाद्धिर्णयगर्भौज्जीवघनाजीवानां कार्यकारणात्मनां घनोऽखिलो जीवघनः सर्वकारणादिकारणामित्यर्थः तस्मात्परात्स्थावरजङ्गमेभ्य उत्कृष्टात्परमुक्तेष्टमुक्ताज्जीवघनात्पुरिशये सर्वशरीरे शायानं

पुरुषं परिपूर्णमीक्षते साक्षात्करोति । एवमुक्तं भवति, ब्रह्मलोके उत्पत्त्यनहसाक्षात्कारो विदेहकैवल्यं प्राप्नोतीति । तत्सस्मृक्तेडर्थ एतौ वक्ष्यमाणौ श्लोकौ मन्त्रौ भवतः स्पष्टम् ॥ ५ ॥

तत्राविसंवादकास्त्रा मोक्षे तेऽध्यात्माधिभूतमाधिदैवं च याभिस्ता आकारोकारकाराक्या मृत्युमत्ययो ब्रह्माहष्टिमन्तरेण दृष्टा मरणवत्यः प्रयुक्ता एता एवं ब्रह्मज्ञानमनन्तरेण स्वात्मन्येण ध्यानाय प्रकर्षेणावगता अन्योन्यसक्ता: परस्परसंबद्धा: ॥ अन्योन्यसक्तत्वमाह—अनविप्रयुक्ता विशेषेण प्रयुक्ता एकस्मिन्नर्थे ध्यानकाले संबद्धा विप्रयुक्ता: (न विप्रयुक्ता अविप्रयुक्ता नाविप्रयुक्ता अनविप्रयुक्ता । विप्रयुक्ता एवेत्यर्थ:) । क्रियासु कर्मरूपासु । क्रिया आह—बाह्याभ्यन्तरमध्ये मासु जाम्रत्स्वप्सुपुरुषविषयासु । अथवा यागादिक्रिया वाह्या: प्राणायामाद्या आभ्यन्तरा मानसजा: पद्यामध्यमास्तासु वाह्याभ्यन्तरमध्ये मासु । समयक्प्रयुक्तास्त्वहं ब्रह्मास्येता अपि ब्रह्मणोडभिन्ना इति सम्यग्वगत्य प्रकर्षेण कृतासु न कम्पते न चलति यो ब्रह्मावित् ॥ ६ ॥

ऋषिभि: पादबद्धर्मितेस्तं मनुष्यलोकं गुहाभिरविवक्षिततच्क्रन्दकैर्मन्त्रैरन्तरिक्षम्-न्तरिक्षाधारं* सोमलोकं सामभिर्गीतिप्रधानैर्मन्त्रैर्यतत्कवयो वेदयन्ते यत्प्रसिद्धं कवय: कान्तदर्शिनो ब्रह्मज्ञानिनो डवगच्छन्ति तस्थानं ब्रह्मलोकाख्यमन्वेति ति त्रिष्वपि संबध्यते । किं बहुना तं स्वयम्प्रकाशमानन्दात्मानमकोरणैवाडSडयतनेनान्वेति विद्वान्, स्पष्टम् । तत्सद्वद्यार्थमाह—यत्प्रसिद्धं वेदान्तेषु तत्स्वमसौत्यादिनोक्तं ज्ञानं रागादिदोषरहितमजरं शारीरैरुपकरणं तय रहितममृतं मरणादिदोषरहितमभयं द्वितीयाभावाद्दयवर्जितं परं चोत्कृष्टम् । चकारात्पूर्वोंकमृग्यष्णु: सामप्राप्त्यम्-परि [ इति वाक्यसमासौ ] ॥ ७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्द्यतीन्द्रविरचितायार्थवर्णनप्रश्नोपनिषद्दीपिकायां पञ्चम: प्रश्न: ॥ ५ ॥

अथ षष्ठ: प्रश्न: ।

ओंकारेणाप्यं परं ब्रह्मयुक्तं न तत्स्वरूपं निर्धारिरितं तन्निर्धारणार्थमयं प्रश्न आरभ्यते—अथ शैव्यप्रश्नान्तरं हैनं सुकेशा च भारद्वाज: पप्रच्छ भगवान्, व्यास्यातम् । हिरण्यनाभो नामत: कौसल्य: कौसल्यानां भवो राजपुत्र: क्षत्रिय: कस्याचिद्राजस्तनयो मां भारद्वाजमुपेत्य समीपमागतं विधिवदेनं ( तं )

• एतद्मे 'स: ' इति पदमधिकं क्वचिन्मूले तच्च भाष्यद्दीपिकयोर्न गृहीतम् ।

• वक्ष्यमाणं प्रश्नं प्रश्न्यार्थमुपृच्छतापृच्छत्पृष्टवान् । घोडशकलं घोडरास-

र्‌याकाशनद्रस्‌येव कला उपचयापचयहेतुभूता यस्य स घोडशकलस्तं भारद्वाज हे भारद्वाज पुरुषं परिपूण वेत्थ जानीषे, तं हिरण्यनाभं मा पृच्छन्तमहं भारद्वाज: कुमारं राजबलमनुवमुक्तवान् । नाहामिमं वेद्, इमं घोडशकलं त्वत्सृष्टं पुरुषपुत्रह भारद्वाजो न जानामि । स्वाज्ञाननिवृत्त्यर्थमनुपपत्तिमतोह—यद् पक्षान्तरे, अहं इमं न्याय्यातम् । अवेदिषं ज्ञातवानस्मि कथं केन हेतुना । ते तुम्हं राजकुमाराय शिष्याय नावक्ष्यं न कथयिष्यामि तस्मात्त जानाम्येवेत्यर्थ: ।

इत्यनेन प्रकारेण । मैवं शड्किष्ठा अयमनृतं वदतीत्येवमाह—समूलो वै+ सह मूलेन शुभकर्मविद्यादिना वर्तमान: समूल एवैषोडनृतवादी परिशुष्यति सर्वत: शोण गच्छति, इह परत्र वा सुखलेशेन शून्य: स्थावरजङ्गमेभूतैर्‌वैकालयमनोभिस्तरस्कृताथिविघदु:खाशिना द्दश्यमानसर्वदेहेऽनिद्रयोड्य भमतोत्यर्थ: । कः, य: प्रसिद्धोडनृतवादी अनृतमयथादृष्टार्थवचनम्रिवदति सर्वतो ब्रूते । यस्मादेव तस्माच्चतो नाहांमि न योग्यो भवाभ्यनृतमय-

थाभूतार्थे वचुं भाषितुम् । अयमर्थ:—यो हनृतवदनं दोषं न जानाति स तु बद्तु नामानृतमहं तु तदभिज्ञ: कथमनृतं वदामीति । एवं मद्वाक्यं श्रोतु स राजपुत्रोऽयमपि या ( मा ) दश इति मत्समीपागमनेन लज्जितस्तस्तूष्णीं साध्वसाधु वेति मां प्रतिबचन-

दत्त्वैव रथमारुह्य स्वयानारूढ: स्वं नगरं प्रवबाज प्रकर्षेण शीघ्र जगाम । अन्यैSS-

स्वीयकियेतदर्शिन्तं महद्धीनां राज्ञां तप:श्रद्धादियुक्तानां मुनीनां च ब्रह्मविद्या दुरुभा किमुतान्येषामिति । तं घोडशकलं पुरुषं हिरण्यनाभेन मां प्रति पृष्ट त्वां प्रति पिप्प-

लादं पृच्छ्छामि क् कुत्न प्रदेशेडसौ घोडशकल: पुरुष: परिपूर्ण: , इत्यनेन प्रकारेण ॥ १ ॥

तस्मै भारद्वाजाय पृच्छते । स होवाच व्याकल्यातम् इहैवासिम्नेव स्थाने न त्वन्यात्न । सामान्यत उक्तं विशेषत आह—अन्त:शरीरे शरीरस्य मध्ये हृदयपुण्डरीक इत्यर्थ: । सोऽस्य हे प्रियदर्शन स हिरण्यनाभेन भवन्तं परिपृष्ट: पुरुष: घोडशकल: पुरुषो यास्मिन्हृदयपुण्डरीकस्थे पुरुष एतां वक्ष्यमाणां: घोडश घोडरासंख्या: कला:

कं ब्रह्म लीयते तिरस्‍क्रियते याभिस्ता: कला: प्रभावान्ति प्रकर्षेण भवन्ति, यत उत्पद्य यस्मिन्‌वर्तन्ते लीयन्ते चेति । इत्यनेन प्रकारेण ॥ २ ॥

संक्षेपणोक्त्वा विस्तरेणाडSह—सु हृदयपुण्डरीकस्थ: घोडशकल: पुरुष ईक्षांचक्रे चिन्तनं कृतवान् । तच्चिन्तितमर्थमाह—कस्मिन्न्‌× विचारे केन नाम तत्वेन क्रियावताD-

हमसझोदासीनोडद्वितीय: क्रियाकारकफलशून्य: स्वयंप्रकाशमान आनन्दात्मोत्त्कान्त

• कचित्नूले "एनम्" इति पाटो वर्तते । + कचित्नूले "ह वै" इति पाठ: । × भाष्य-कृता नुशन्दरहित: पाठ एव स्वीकृत: ।

उत्क्रान्तेनोर्ध्वं गतेन यथाश्रुतं वा कस्मिच्छुत्क्रामति सति, उत्क्रान्तो भविष्याम्यसृङ् गतः स्याम् । कस्मिन्न वा कस्मस्तत्त्वान्तरे वाशाङ्: क्रियान्तरानिदेशार्थः । प्रतिष्ठिते-वस्ति ते । प्रतिष्ठास्यामि, अवस्थास्य इत्यनेन प्रकारेण विचिन्त्य प्राणस्य क्रिययाSSत्मनि क्रियामवलोक्य च ॥ ३ ॥

सोऽन्याक्रिययाSSत्मनि क्रियाकामी पोषकलः पुरुषः प्राणमधिदैविकं सर्वप्राणिनीसूतृभूतमसृजततोत्पादितवान् ॥ तावता च संसारयात्राया निर्वाहमपर्यच् श्रद्धाद्या अप्यन्या: पञ्चदशा कलाः ससरजे त्याह—प्राणादुकाद्विरण्यगर्भो भूतसूक्ष्मात्सूक्ष्मात्सर्वकारणाहेतुभिः प्रथमजाच्छू द्वामासिक्तयबुद्धिसमृजततेऽधुर्वते ॥ इदानीं शेषण्यपि गणयति—इदानीं रसञ् वायुज्योतीरपः पृथिवी, स्थूलानि पञ्च महाभूतानि । इन्द्रियञ् मनः, भौतिकञ् ज्ञानकर्माक्रियञ् चक्षुरादिकञ् वादिकञ् च दशकामिन्द्रियञ् मनोSन्तःकरणमन्नं प्रसिद्धं लोभादिकमदनीयमन्नु अदनीयमुच्यते द्वादशाद्वादशाधिकं शरीरेऽनिन्द्रियसामर्थ्ये तपः शरीरशोणादिरूपं मन्त्राऋग्यजुःसामार्थवाडिरसः कर्म ज्योतिष्टोमादिरूपं लोकाः कर्मफलभूताः सोमलोकाश्च लोकेषु चोके षु चाशब्दादान्येष्वपि नाम [च] देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादि नामधेयम् ॥ ४ ॥

इदानीं पुरुषस्यास्य निमित्तमात्रत्वं न तूपादानत्वमितीमां श्रद्धां वारयितुं दृष्टान्तेन पोषकलानां पुरुष उपसंहारमाह—स दृष्टान्तः, यथा दृष्टान्त इमाः प्रत्यक्षा नद्यो गङ्गाद्या: सरितः स्यन्दमानाश्चलन्त्यः समुद्रायणाः समुद्रं गमनं यासां ताः समुद्रायणाः समुद्धं सिन्धुराजं प्राप्य तादात्म्येन संवध्यास्तं गच्छन्ति अदर्शनं प्राप्नुवन्ति ॥ अस्तङ्गमनं स्वयमाह—भिद्येते विनश्येते ता (इत्यतस्ता) सां नदीनां नामरूपे गढे त्यादिकं नाम शुभ्रमगु रनीलत्वादिकं रूपं नाम च रूपं च नामरूपे । नामरूपप्रमेदानन्तरं समुद्रः दिकं नाम शब्दाधकरणामिति, अनुकारणार्थः । एवमननेन प्रकारेण प्रोच्यते प्रकर्षेण कथ्यते । एवमेवानेनैव प्रकारेणास्य पोषककलस्य पुरुषस्य परिदृष्टः; सर्वतः सर्वसाक्षिण इमा: प्राणाद्या नामान्ताः षोडश क्ला व्याख्यातम् । पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते वाडSसां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते । समुद्रस्थले चाऽSसां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते । समुद्रनदीवाक्यवत्पुरुषकलावाक्यं व्याख्येयम् । नदीनां सर्वासां प्राणिभिः प्रत्यक्षीकरतुमशक्यत्वादासामिति निर्देशः । कलानां च प्रतिम्राणि प्रत्यक्षत्वादासामिति । चकारः कमुन्तन्यायः । नदीनाम समुद्रज्ञानामपि समुद्रे लयो दृष्टः किमुत पुरुषज्ञानां कलानां पुरुषे लय इति । न चानेनैव निर्देशेन पुरुषस्यातुपादानत्वं, लयमात्रवस्य निर्देशात्वात् । विवक्षितांशपरित्यागेनान्यत्र निर्देशा-ड्ढीकारे सर्वत्रातिप्रसङ्गात् । स कलोपादान एष बुद्धिद्देशड्कलेऽस्तु तः कलारहितो-डकिन्मूले ।

मृतोऽविद्यात्सकार्यतत्संस्कारमरणहेतुरुच्युन्यो भवति स्पष्टम् । तत्रास्मिन्नोदशकलाधारेsकलेऽ पुरूष एष श्लोको [ व्याख्यातम् ] ॥ ५ ॥

अरा इव रथनाभौ व्याख्यातं, कला यस्मिन्प्रतिष्ठिता: स्पष्टम् । तं कलाधारं वेधं वेदनीयं साक्षात्करणीयं पुरुषं परिपूर्ण वेद*यथा हे शिष्या मद्वचनाद्वगच्छ-तान्ये यूयं महर्षय: स्वाधिपत्येभ्यो वेदयत ब्रह्मविद्यासंप्रदायं प्रवर्तयेत्यर्थ: । ब्रह्मविद्यासं-प्रदायप्रवर्तनेsस्माकं संसारो भविष्यति न भीतिं मा कुरुत भवतांयं मया वरो दत्त इत्याह-मा वो मृत्युः परिव्यथां वो युष्मान्ब्रह्मविद्यासंप्रदायप्रवर्तकान्मृत्युरिवरीतज्ञानरूपो मा परिव्यथा मा परिव्यथयत । अथवा वेदयथ(था) जानीथ ॥ तज्ज्ञाने लाभमाह—वो ब्रह्मज्ञानिनो मृत्युम्भा परिव्यथा: ॥ इदानीं श्रुतिराह—इत्यनेन प्रकारेण ॥ ६ ॥

तान्बारद्वाजसत्यवकामगार्यौक्षवायनवैदर्भिकात्यायनान्हि किलोवाचोक्तवानेतावद्वे-वेत्यमेवाहं पिप्पलाद एतत्परं ब्रह्म व्याख्यातं वेद जानामि ॥ एवशब्दद्वयवर्त्म स्वय-माह — नात: परमस्ति, अंतोsस्मादुक्तादहंविज्ञानात्परमधिकं मम वाड्मयस्य वा नास्ति [ इति श्लोकसमासौ ] ॥ ७ ॥

एवं पिप्पलादेनोक्ते सति ते पिप्पलादशिष्या भारद्वाजादयस्तं स्वगुरुं पिप्पलादमर्च-यन्तो मनोवाक्कायैर्यथोचितं पूजयन् इदमुक्तवन्त इत्याह—तं व पिप्पलाद(दो) हि निश्चितं नोsस्माकं भारद्वाजादीनां पिता जनक: । पितृत्व उपपत्तिमाह—य: प्रसिद्धो गुरु:स्माकं भारद्वाजादीनामविद्याया आवरणविक्षेपशक्के: सर्वार्थमूलाया: परं पार-मगाधजलाया: सिन्धोरिव परतारमविद्यालेशाङ्कून्यमुनान्दात्स्मानि मित्यर्थ: । तारयसी दर्श-यासि । इत्यनेन प्रकारेण । नमो नमस्कार: परमर्षिभ्य उत्कृष्टेम्योsतीन्द्रियब्रह्म-विद्यासंप्रदायकतृभ्यो । ब्रह्मादिम्य: । नम: परमर्षिभ्या व्याख्यातम । वाक्याम्याम्स उपनिषत्परिसमाप्त्यर्थे; ॥ ८ ॥

इति प्रश्नोपनिषदि षष्ठ: प्रश्न: ॥ ६ ॥

इति श्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दभग-वत: ऋतौ प्रश्नोपनिषदीपिका समाप्ता ॥

आदर्शपुस्तकोद्धरणपत्रिका ।

प्रश्नोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणार्थ येघां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्र प्रदर्श्यन्ते—

( क. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता “विवृण्णओथिकाडिण्डिरा” इति ग्रन्थावलयां मुद्रिता, कैलासवासिनां वेँ शा. सं. देवोपाह्यवाळशास्त्रिणाम् ।

( ख. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, श्रीयुतानां क्रिवे हत्युपाह्यानामिन्दूरपुरानिवासिनां रा. रा. भाऊसाहेबं बाळासाहेब इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, काश्यां शिलामुद्रिता राव रा. “महादेव चिमणाजी आपटे” इत्येतेषाम् । मुद्रणकाल: संवत्—१९४९ शाभ्र ।

( घ. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्यानां रा. रा. “कृष्णाराव मीमाशंकर” इत्येतेषाम् ।

( ड. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां खेडकरोपाह्यानां रा. रा. “आनन्दराव उर्फमण” इत्येतेषाम् ।

( च. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, बडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वेँ रा. रा. “मार्तण्ड दीक्षित” इत्येतेषाम् । लेखनकाल: शकै—१७६९

( छ. ) इति संज्ञिता—कवलप्रश्नोपनिषद्रुद्राष्ट्यमेव विंचूरग्रामनिवासिनां श्रीमतां रा. रा. “रावसाहेब” इत्येतेषाम् ।

( ज. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. “अप्पासाहेब बुटी” इत्येतेषाम् ।

( झ. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता; करवीरपुरानिवासिनां श्रीमतां वेँ शा. सं. रा. रा. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाल: संवत्—१८७८

[ २ ]

केवलमूलपुस्तकानि ।

( क. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां

भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

( ख. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां

भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां रा० द्वादाससाहेब फडणवीस इत्येतेषाम्

दीपिकाया: पुस्तकानि ।

( क. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषदीपिका, वटोदरनिवासिनां पटवर्धनो-

पह्हानां श्रीयुतानां रा० रा० कृष्णाराव भीमाशं-

कर इत्येतेषाम् ।

( ख. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषदीपिका समूळा, मुम्बापुरनिवासिनां

वे० शा० सं० रा० रा० जयकृष्णमहाराजानाम् ।

समाप्तेयमार्गदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका !