1. Prashna Upanishad Sankara Bhashya Tika of Anandgiri Hari Narayan Apte Anand Ashram 1932 8

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।

ग्रन्थाङ्कः ८ ।

प्रश्नोपनिषत् ।

आनन्दगीरिविरचितटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।

तथा

शंकरानन्दविरचिता प्रश्नोपनिषद्धीपिका च ।

प्रस्तुतकवचयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

तथा

बी. ए. इत्युपपदधारिणा

विनायक गणेश आपटे

इत्यनेन

पुनरालोचितेन

श्रीमत् ' महादेव चिमणाजी आपटे ' इत्याभिधेय-

यमहोदयप्रतिष्ठापित

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैर्द्वितयपित्वा

प्रकाशितम् ।

पञ्चमीयमङ्कदूनात्यवाचि ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८५४

खिस्ताब्दा: १९३२

( भन्स्य सर्वेडाधिकारी राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृतः ) ।

मूल्ययेको रूपकः ।

आदर्शपुस्तकोद्धारखपत्रिका ।

प्रश्रोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणार्थं येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञार्थ प्रदर्श्यन्ते—

( क. ) इति संज्ञिता—प्रश्रोपनिषत्सटीकभाष्योपेता " विधुशेखरकाङ्किण्ड-

इतिग्रन्थावलयां मुद्रिता, कैलासवासिनां बे० शा० सं० देवोपाह्वालशाङ्किणाम् ।

( ख. ) इति संज्ञिता—प्रश्रोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, श्रीयुतानां किवे इत्युपा-

हानामिन्दूरपुरानिवासिनां रा० रा० माऊसाहेब बाळा-

साहेब इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इति संज्ञितां—प्रश्रोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, काशीनां शिलाङ्कद्रिता रा०

रा० "महादेवं विमंगाजी आपटे" इत्येतेषाम् । मुद्रण-काल: संवत्—१९४९

( घ. ) इति संज्ञिता—प्रश्रोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटेआदरणिवासिनां श्रीयू-

तानां पटवर्धनोपाह्वानां रा० रा० " कृष्णराव भीमा-

शङ्कर " इत्येतेषाम् ।

( ङ. ) इति संज्ञिता—प्रश्रोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरानिवासिनां श्रीयू-

तानां खेडकरोपाह्वानां रा० रा० " आनन्दराव लक्ष्मण " इत्येतेषाम् ।

( च. ) इति संज्ञिता—प्रश्रोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, बदलीग्रामानिवासिनां श्री-

युतानां बे० रा० रा० "मार्तण्ड दीक्षित" इत्येतेषाम् । लेखनकाल: शाके १७६९

( छ. ) इति संज्ञिता—केवलप्रश्रोपनिषद्राख्यं विंचूरग्रामानिवासिनां श्रीमतां

रा० रा० " रावसाहेब " इत्येतेषाम् ।

( ज. ) इति संज्ञिता—प्रश्रोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, नांदपुरानिवासिनां श्रीयू-

तानां रा० रा० " अप्पासाहेब नट्टी " इत्येतेषाम् ।

( झ. ) इति संज्ञिता—प्रश्रोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, करवीरपुरानिवासिनां

श्रीमतां बे० शा० सं० रा० रा० गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाल: संवत्—१८७८

[ २ ]

केवलमूलपुस्तकानि ।

:o:

( क. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. "भाऊसाहेब नगरकर " इत्येतेषाम् ।

( ख. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषत्, वटोदारनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. दादासाहेब फडणवीस इत्येतेषाम् ।

दीपिकाया: पुस्तकानि ।

( क. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषद्दीपिका, वटोदरनिवासिनां पटवर्धनोपाध्यानां श्रीयुतानां रा. रा. " कृष्णराव भीमाशंकर " इत्येतेषाम् ।

( ख. ) इति संज्ञिता—प्रश्नोपनिषद्दीपिका समूळा, मुंबापुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

समाप्तेयमार्गदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।

अथास्याः प्रश्नोपनिषदो मन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणी ।

मन्त्रप्रतीकानि अ.

म० प्रक्ष: पृ० एष हि दृष्टः स्मृतः ... ५ ४ ८८ एषोडश्रितपतिः .... ६ २ १९

अत्रैष देवः स्वमे

५ ४ ३६

अथ कबन्धी कात्यायनः

३ १ २ त.

अथ यदि द्विमात्रेण

८ ५ ४९ तथे ह वै तत् ... १९ २ १३

अथ हैनं कौसल्यः

१ २ २१ तस्मै स होवाच

अथ हैनं मार्गवः

१ २ १८ " " " ... ३ ३ १९

अथ हैनं सुकेशा:

१ ६ १८ " " " .... ३ ३ २१

अथ हैनं सौर्यायणी

१ ८ २९ " " " ... ३ ८ ३३

अथाडडदित्य उदयनम्

६ १ ९ " " " ... ३ ६ ९१

अथैकयोर्ध्व उदानः

७ ३ २९ तान्वरिष्ठः प्राणः .... ३ २ ११

अथोत्तरेṇ तपसा

१० १ < तान्ह स ऋषिः .... ३ १ ३

अन्नं वै प्रजापतिः

१४ १ १२ तान्होवाचैतावत् .... ७ ६ ०७

अरा इव रथनाभौ

६ २ १७ तिस्रो मात्राः मृत्युमत्यः ६ ६ १२

" " "

६ ६ ७८ तेजो ह वा उदानः .... ९ ३ २०

अहोरात्रो वै प्रज्ञा-

१३ १ ११ ते तमर्चयन्तः... .... < ६ ०९

आ.

तेषामसौ विरजः .... १९ १ १३

आत्मन एष प्राणः

५ ३ २२ द.

आदित्यो ह वै प्राणः

९ १ ९ देवानामसि वह्नितमः .... < ३ १८

आदित्यो ह वै बाह्यः

< ३ २९ प.

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा

९ ३ १९ पञ्चपादं पितरम् .... ११ १ १०

उ.

परमेवाक्षरम् .... १० ८ ८७

उत्पत्तिमायातिम्

१३ ३ ३९ पृथिवी च पृथिवीं च .... < ८ ८२ पायूपस्थेडपानम् .... ९ ३ १३

ऋ.

ऋग्भिररतिं यजुषा: .... ७ ६ ५३ प्रजापतिश्चरासि .... ० ३ १०

ए.

प्राणस्येदं वशे .... १३ २ २० प्राणाग्न्रय एवैतस्मिन् ३ ८ ३७

एतद् वै सत्यकाम

३ ६ ४७

भगवन्नेतस्मिन्पुरुषे

१ ८ ३०

भगवन्निहरण्यनाम:

१ ६ ९८

मद्रं कर्पोऽमि:

१ १ १

मासो वै प्रजापतिः

१२ १ ११

य एवं विद्धान्प्राणम्

११ ३ ३०

यच्चिचस्तेनैष प्राणमू

१० ३ २७

यथां सम्प्रददेत

४ ५ २२

यदं त्वममिवर्षासि

१० २ १९

तदुच्छ्वासानिश्वासौ

४ ४ ३४

यः पुनरेतं त्रिमात्रेण

९ ९ ९०

या ते तनूर्वाऽऽचि

११ २ ३०

विज्ञानात्मा सह

११ ४ ४१

विश्वरूपं हारीणम्

< १ ६

न्नात्यसवं प्राणैक-

११ २ १९

स ईक्षांचके

३ ६ ६३

स एष वैश्वानरः

७ १ ७

स प्राणमसृजत

८ ६ ७१

स यथेमां नुच्यः

९ ६ ७२

स यदा तेजसा

६ ८ ८१

स यदा सोम्य

७ ८ ८२

स यथोक्तमात्रिमू

३ ५ ८६

स यो ह वै तत्

१ ६ ८७

संवत्सरो वै प्रजापतिः

९ १ ७

सुकेशा च मारिच्यः

१ १ १

सोडभिमानादूधर्वमू

७ २ १६

हृदि ह्येष आत्मा

६ ३ २६

इतीयं मन्त्रवर्णानुक्रमणी

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः । प्रश्नोपनिषत् ।

आनन्दगिरिसहितट्कासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा: । भद्रं पश्येमाक्ष- भिर्यजत्रा: । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभि: । व्यशेम देवहितं यदायुः । ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥

ॐ सुकेशा च भारद्वाजः, शैब्यश्च सत्यकामः, सौर्यायणी च गार्ग्यः, कौसल्यश्चाश्वलायनो, भार्गवो वैदर्भि:, कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्म- परा ब्रह्मनिष्ठा: परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वैं तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्प- लादमुपसन्ना: ॥ १ ॥

मन्त्रोक्तस्यार्थस्य विस्तारानुवादीदं ब्राह्मणमारभ्यते । ऋषिभि:श्रप्रसिद्ध- वचनाश्र्यायिका तु विद्यास्तुतये । एवं संवत्सरब्रह्मचर्यसंवासादियुक्तकैस्तत्- पोज्ज्वलादिवितत्सर्वज्ञकल्पैराचर्यैैक्त्तग्या च । न सा येन केनचिदिति विद्यां स्तौति । ब्रह्मचर्यादिसाधनसूचनाच्च तत्कर्त्तृंग्यता स्यात् । सुकेशा च नामतः । भारद्वाजस्यापतयं भारद्वाजः । शैब्यश्र विश्रपतयं शैब्यः । सत्यकामो नामतः । सौर्यायणि: सूर्यस्यापतयं सौर्य- स्तस्यापतयं सौर्यायणि:च्छान्दस: 'सौर्यायणि'ति । गाग्र्यो गर्गेत्रोत्पन्नः । कौसल्यश्च नामभिताड्वलस्यापतयमाश्वलायनः । भार्गवो भृगुगोत्रोत्पन्नो वैदर्भिर्भवः । कबन्धी नामतः । क(का)तस्यापतयं कात्यायनः ।

कार्यायनः । विधमानः पितामहो यस्मात् सत्* क्षरमत्ययः) ते रेते ब्रह्मपरा अपरं ब्रह्म परत्वेन गतास्तदवस्थांननिष्ठाश्च ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा:, किं तत् । यन्निष्ठयं विज्ञेयमिति । तत्मादर्थे यथा-१ कामं यतिष्यामहइत्येवं तदन्वेषणं कुर्वन्तस्तदधिगमायैष ह वै तर्सर्वं वष्ष्यतीत्याचार्योक्तमग्रे। । कथं । तेन ह समित्पाणिः समित्त्वारमुहीतहस्ताः सन्तो भगवन्तं पूजास्वन्तं पिप्पलादमाचार्यमुपसन्ना उपजग्मुः॥१॥

आँर्थवणे ब्रह्मा देवानामिल्यादिमत्रैरेषा§डडममतस्स य निरींनतत्त्वाच्चत्रैन ब्राह्मणेन तदभिधानं पुनरुक्तमित्याशङ्कच तत्रैवेह विस्तारेण प्राणोपासनादिसाधनसाहित्येनाभिधानात् पौनरुक्त्यमिति वदनुब्राह्मणमवतारयति —मन्त्रेति ।। विस्तारोऽति । मन्त्रे हि द्वे विद्या वेदितव्ये परा चैवापरा चेत्युक्त्वा तत्रापरिगींदाया भिद्येये तुयुक्कम् । सा च विद्या कर्मोपासनोरूपा चेति तत्र द्वितीयाया द्वितीयोऽनु तृतीयोऽनु प्रश्नोऽभ्या विनियतते। आद्या कर्मकाण्डे त्रिवृत्तेति नेह विव्रिपते । उमयोः फलं तु ततो वैराग्यार्थ प्रथमप्रश्ने स्पष्टं क्रियते । परविद्या चाथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते इत्युपक्रम्य कुरक्षेत्र मुण्डकेन प्रतिपादिता । तथापि यथा सुगृहीतादिल्यादिमत्रद्दयुकोक्तार्थस्य विस्तारायै चतुर्थः प्रश्नः । प्रणवो धुनुरित्यम्रोक्तप्रणवोपासनविधरणार्थ पञ्चमः प्रश्नः । एतस्माज्जायते प्राण इत्यादिना प्राणादिना शेषण मुष्डकेनोक्तस्यार्थ स्पष्टीकरणार्थः षष्ठः प्रश्न इतीदं ब्रा्मणं तद्विस्तरात् सुवाचदीयर्थः । अत एव विषयप्रयोजनादिकं तदैवोक्तमिति नेह पुनरुच्यत इति बोधयम् ।

आरम्भायिकाया ब्रह्मवच्यं तप आदिसाधनविधानं पुराकल्पस्वरूपेण प्रयोजनानन्तरं चास्ति- क्याह—ब्रह्मचर्यादिसाधनाति । सोऽयंणांरिति वक्तव्ये द्दैर्ये छान्दसमित्यर्पः । युवप्रत्यय इति । क(का)तस्य युवापत्ये विवक्षिेते फलप्रत्यये कामित्यत आह—अपं ब्रह्मेति । नन्वपरब्रह्मान्वेषण नैव पुरषार्थसिद्धेः किं परब्रह्माण्वेषणेनेत्याशङ्कते—किं तदिति । तस्य कोऽतिशय इत्यर्थः । तस्याऽऽनित्यत्वाच्च नपुरुषार्थत्वात्परस्स्थैव नित्यत्वाच्च तत्प्राप्तौ सति तज्ज्ञानमात्रसाधनत्वेन नाऽपि नित्यत्वाच्च तस्यैवान्वेषणं तद्वामिति परब्रह्मान्वेषमाणानां कोऽतिशय इत्यत आह—तत्मादर्थमिति । तत्मादर्थे तद्विधानं कुर्वन्ता यथाकामं श्रोतव्यमित्यवमिप्रायेणेत्यस्वयः । समिदिति । समिद्ग्रहणं यथायोग्यं ( यथा? )दन्तकाष्ठाद्युपहारोपकरणार्थम् ॥ १ ॥

१ क. ख. ग. घ. ड. युवार्थप्र० । २ क. घ. अथर्वणो । ३ क. घं. डड. व० त्युक्ता त० । ४ क. धनाया डडह ।

तान्ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्म-चर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथा-कामं प्रश्नान्पृच्छत यद् विजिज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥ २ ॥

तान्ह स ऋषिरुवाच भूयः एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान्पृच्छत यद् विजिज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥ २ ॥ तान् ह स किल ऋषिरुवाच भूयः=पुनरेष, यद्यपि यूयं पूर्वं तपस्विन एवः तपसेन्द्रियसंयमेन, तथाडपिेह विशेषतो ब्रह्मचर्येण श्रद्धया चाडस्तिकयबुद्धयाSSदरवन्तः संवत्सरं कालं संवत्स्यथ समयंगुरुकृ-ष्णापराः सन्तो वत्स्यथ । ततः यथाकामं यो यस्मात् कामस्तमनाति-काम्य यथाकामं यदृच्छये यस्य जिज्ञासा तदृच्छयान्प्रश्नान्पृच्छत । यदि तदुष्पत्पूर्ं विजिज्ञास्यामः । अनुत्ततत्वप्रदर्शीनार्थो यदिशब्दो नाज्ञानसं-शायार्थः प्रश्नान्पृच्छत इति वाक्यशेषः । सर्वे ह वो वः पृष्टं वक्ष्याम इति ॥२॥

तथाडपेत्यस्य तपसैवतत्पूर्वत्राच्यन्वयः । निष्कृष्टमर्यमाह— यदृच्छयेति । अज्ञानाच्छेत्वार्थत्वाम,ने हेतुमाह—प्रश्नोति । अन्रै-तद्बन्द्रोङःयाहार्थः । सर्वप्रश्नानां निर्णयादज्ञानांस्तम्भादित्यर्थः ॥ २ ॥

तथाडपेत्यस्य तपसैवतत्पूर्वत्राच्यन्वयः । निष्कृष्टमर्यमाह— यदृच्छयेति । अज्ञानाच्छेत्वार्थत्वाम,ने हेतुमाह—प्रश्नोति । अन्रै-तद्बन्द्रोङःयाहार्थः । सर्वप्रश्नानां निर्णयादज्ञानांस्तम्भादित्यर्थः ॥ २ ॥

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगव-न्नकुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥

अथ संवत्सरादूर्ध्वं कबन्धी कात्यायन उपेत्योपगम्य पप्रच्छ पृष्ट-वान् । हे भगवन्तः कस्माद्वा इमा ब्राजाप्रजायन्त उत्पद्यन्ते । अपरविद्याकर्मणोः समुच्चितयोर्यत्कार्य या गतिस्तदृक्तकथ्य-मिति तदर्थोंऽयं प्रश्नः ॥ ३ ॥

परं ब्रह्मान्वेषमाण इत्युपक्रमन्तेऽस्मिन्ब्रह्मप्रकरणे प्रजापतिकर्तृकप्रजासृष्टिविषय-प्रश्नप्रत्यूहकत्योरसंगतिमाशङ्क्य दृढं प्रश्नप्रयुक्तिरूपाया: श्रुतिस्थैतापर्यमाह—अपरविद्येति । तेशामसौ विरजो ब्रह्मलोक इति समुच्चितकार्यस्य ब्रह्मलोकस्याथोत्तरेणैति तद्वतेदेव-यानमार्गस्य चेह वक्ष्यामानत्वादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं केवलकर्मणां चेत्यापि दृश्ययम् । केवलकर्मकार्यस्यापि चन्द्रलोकस्य तद्वते: वितत्योऽनसत्व च ‘तेशामेवैष ब्रह्मलोकः’ 'प्रजापतिर्दाक्षिणं प्रतिपद्यन्ते' इति वक्ष्यमाणत्वादिति । यथोदीरमाणि परब्रह्म-जिज्ञासावसरे डसंगतमेव तथाडपि केवलकर्मकार्यात्ममुच्चितकार्योऽच्च विरक्तस्यैव तत्राधिकार इति ततो वैराग्यार्थमिदमुच्यते । यद्यपि मुक्ततः सृष्टिः प्रतीयते

परं ब्रह्मान्वेषमाण इत्युपक्रमन्तेऽस्मिन्ब्रह्मप्रकरणे प्रजापतिकर्तृकप्रजासृष्टिविषय-प्रश्नप्रत्यूहकत्योरसंगतिमाशङ्क्य दृढं प्रश्नप्रयुक्तिरूपाया: श्रुतिस्थैतापर्यमाह—अपरविद्येति । तेशामसौ विरजो ब्रह्मलोक इति समुच्चितकार्यस्य ब्रह्मलोकस्याथोत्तरेणैति तद्वतेदेव-यानमार्गस्य चेह वक्ष्यामानत्वादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं केवलकर्मणां चेत्यापि दृश्ययम् । केवलकर्मकार्यस्यापि चन्द्रलोकस्य तद्वते: वितत्योऽनसत्व च ‘तेशामेवैष ब्रह्मलोकः’ 'प्रजापतिर्दाक्षिणं प्रतिपद्यन्ते' इति वक्ष्यमाणत्वादिति । यथोदीरमाणि परब्रह्म-जिज्ञासावसरे डसंगतमेव तथाडपि केवलकर्मकार्यात्ममुच्चितकार्योऽच्च विरक्तस्यैव तत्राधिकार इति ततो वैराग्यार्थमिदमुच्यते । यद्यपि मुक्ततः सृष्टिः प्रतीयते

१ कः 'पेत्याडडपस्य प०' । १ २ क. च. 'सुचितासमुचिनि०' । ३ क. च. 'स्युकेर' । १ ४ क. 'मानस्य ।

तथाडपि तदुक्तौ प्रयोजनामावारमृष्टच्याकिन्याजेन परविद्याफलमेवात्रोच्यत इति भावः । प्रश्न इति प्रतिवचनं चेत्यपि दृश्यं ताम्यामेव तदुक्तेरिति ॥ ४ ॥

तस्मै स होवाच प्रजापति: स तपाडतप्यत * स तपस्तप्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजा: करिष्यत इति ॥ ४ ॥

तस्मै स होवाच । तदपाकरणायाडडह । प्रजाकाम: प्रजा आस्पन: सिसृक्षु:वै प्रजापति: सर्वोत्तम सङ्गारसंसर्गयामित्यैवं विश्नाव्यथोक्कारी तद्रावभावित: कल्पादौ निर्ह्रेतो हिरण्यगर्भे: सृष्ट्य-मौ प्रजानां रथांतरमिति पौत: सङ्गारमितरभावितं ज्ञानश्रुतिमकाशितार्यविषयं तपोडववालोचयदतप्यत । अथ तु स एवं तपस्तप्वा स मिथुनमुत्पादयते रायिं च सोमपत्नं प्राणं चाऽऽयमत्कारमेताव-ग्रीषोमावचनौ भूत्वा मे मम बहुधाडनेकधा प्रजा: करिष्यत इत्येवं संचित्याडडहोत्पत्तिक्रमेण सूर्याचन्द्रमसावकलपयतु ॥ ४ ॥

तस्मै स होवाचेति प्रतिज्ञातं विशेषतो दर्शयति—तदपाकरणायेत । आद्यस्य सृष्ट्यस्य प्रजाकाम: सृष्टिकरत्वेन यथोक्कारीति । ज्ञानकर्मसमुच्चयकारीत्य: । तद्रावभावित इति । प्रजापितरं सद्योमेहस्वप्निकालीनप्रपितृमवि.व-नामुक्त इत्यर्थ: । पूर्वकल्पीयतद्रावभावित एतदकल्पादौ हिरण्यगर्भमोत्पन्ना । निर्वृत्त: प्रजापति: सन्स्पृशात्प्रजाकाम: सृष्टिपो जन्मांतरभावितं ज्ञानं श्रुतिप्रकाशितार्थविष-मतत्यताडवालोचयाच्चिन्तादिना तत्संस्कारमुद्धोध्य ज्ञानमुत्पादितवानित्यन्वय: । तं प्रथममादित्यचन्द्रौपादनेन तद्रावमापद्य पश्चाच्चन्द्रादित्यसादृश्यसंतत्स्वरमावमपचैव-चाडडपघ तेन रेतसा प्रजा: सृजेयामित्येवं निश्चित्य प्रथमं रायिमरणबिंदतैश्चन्द्रसूर्य-द्वन्द्वमुत्पादितवानित्य—स एवपिति । रयिणाडडदेन धनवाचिना मोडयजातं लक्ष्य-चिन्त्या मोडयशब्द: सोमाक्तिामासकृत्योत्पादद्वारा सोमो हि रेत इत्याह—रायि: चाति । एवं प्राणशब्देनापि ।

• अत्र भाष्यानुसारेण शंकरानन्दकृतदीपिकानुसारेण च "स तपस्तप्वा " इति पदत्रयमधिकं मति ।

१ क. "चिंतातदि" । ३ क. च "तंसूर्थचन्द्र" ।

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥

इति स्मृतेश्चे: पाणसंवरणाश्रितमोंक्का लक्ष्यत इत्याह--प्राणं चेतति । अग्नेशोऽमेशो रण्डान्तर्गततवेनाऽऽडोऽपञ्चनतर्मुसपत्तिरित्याश्रयेनाऽऽडडह--अण्होऽत्पच्चिति । उद्यन्तं वावाऽऽडदित्यमऽप्रिरनुसमारोहतीति श्रुतेः सूर्योऽन्योरेकत्वममिप्रेत्याऽऽश्रि सूर्येपदेनाऽऽडडह--सूर्योऽचन्द्रमसाऽऽविति ॥ ४ ॥

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्‌वा एत- त्सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥

तत्राऽऽडदित्यो ह वै प्राणोऽत्ताऽऽडग्निः । रयिरेव चन्द्रमा: । रयिरेवाऽन्नं सोम एव । तदेतदेकत्वं चाऽन्नं च प्रजापतिरेकं तु त्रेधा नकृतो मेदः । कथं । रयिर्‌वा अन्नं वा एतत्सच् किं तद्यन्मूर्तं च रथूलं चामूर्तं च सूक्ष्मं च मूर्तामूर्ते अन्नेऽन्नरूपे रयिरेव । तस्मात्पविभ- कादमूर्तोऽदन्यान्मूर्तरूपं मूर्तिः सैव रयिरमूर्तेनाऽऽप्यमानत्वात् ॥ ५ ॥

रयिप्राणौ श्रुतिः स्वयमेव व्याचष्ट इत्याह--तत्राऽऽडदित्य इति । प्रजापतेरेकं तस- रादिप्रजापर्यन्तत्सृष्टिं वचुं रयिप्राणयोः संवत्सरसृष्टोः प्रजापत्युपादानत्वात्प्रजाप- त्यात्मवाच्--तदेतदेकमिति । कथमेकस्याऽऽत्मनः चेतति मेद इत्याशाङ्क्य च तस्यैव गुण- मानातिविभागोऽस्ति । प्राणार्धविभागोऽस्ति । ज्ञातृत्वमिति मेद इत्याह--गुणमेदे- नकृतो मेदः । कथं प्रजापत्याऽऽत्मसर्वामिति शाङ्कते--कथामिति । तत्र रयेः सर्वात्मकत्वात्प्रजाप- तित्वामित्याह--रयिरिति । अमूर्तस्याऽऽपि वाच्यादेः केनाञ्चिद्वधानसाद्वयियस्वामिस्स्यर्थः । ननु मूर्तामूर्तयोरन्योरपि रयित्वेऽन्नमेव रयिरिति कथमुक्तमित्याशाङ्क्य च मूर्ता- मूर्तत्वविभागमकृत्वा सर्वस्य गुणभावमात्रविवक्षया सर्वे रयिरित्युच्यते । यदोऽमे विभडय गुणप्रधानभावेन विवक्ष्यते तदाऽऽडमूर्तेन प्राणेन मूर्तस्याऽऽद्यमानत्वान्मूर्तस्यैव राऽयि- त्वमित्याह--तदाऽऽदिति ॥ ९ ॥

तथाडमूर्तोऽपि प्राणोऽत्ता सर्वमेव यदाड‌ड‌ड्यम् ! कथं--

अथाऽऽडदित्य उदयन्त्यस्याऽऽचो दिशं प्राविशाति तेन प्राणान्‌रश्मिषु सन्निधत्ते । यदाक्षिणां यत्प्र-

९ ख. सूत्रेराऽऽलममू० । घ, ड. मूर्तिरेवाऽऽर्‌व सै० । १३ क. मूर्ते वि० ।

तीचीं यदधो यदुदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत्सर्वं प्रकाशयाति तेन सर्वान्प्राणान्रशिमषु सन्निधत्ते ॥६॥

अथाऽऽडदित्य उदयादुदृच्छन्वाणिनां चक्षुर्गोचरामगच्छन्यात्स्माच्च दिशं स्वप्रकाशेन प्रविशाति व्याप्तिमान्ति । तेन स्वात्मप्रकाश्याप्त्या सर्वोऽस्ति-स्थान्प्राणान्प्रच्यनन्त्रूतानरशिमषु स्वात्मावभासरहेपु व्याप्तिमत्सु व्याप्तस्वात्माणिनः सन्निषठते सन्निवेशयति, आत्मभूता नरोरोतीत्यर्थः । तथैव यन्मविशाति दिक्षु यतमत्कीच यदुर्दीचीमप उर्ध्वं यत्प्रविशति यच्चान्तरा दिशः कोणादिशोडन्तरदिशो यच्चाऽन्यत्सर्वे प्रकाशयति तेनं स्वप्रकाशव्याप्त्या सर्वोन्तर्सर्वदिक्स्थान्प्राणानरशिमषु सन्निधत्ते ॥ ६ ॥

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोडग्रिरुदयति । तदेतदचाड्युक्तम् ॥ ७ ॥

स एषोदयता प्राणो वैश्वानरः सर्वात्मकः । विश्वरूपो विश्वात्मकविवर्तरूपो इत्यर्थः । स्वकीयप्रकाशेन स्वप्रभ-मुच्यते डथाऽऽडदित्य इति । वाक्येयनेत्याह—तथेत्यादिनि । यच्चाडडदित्यं तदपि प्राणोऽडडटोद-स्ता प्राणोऽडपि सर्वेमेवेति सर्वात्मक इत्यर्थः । स्वकीयप्रकाशेन स्वप्रकाशेन स्वप्रभ-मुच्यते इत्यर्थः । अन्तर्भूतानिति । यद्यपि प्राणस्यातृतमुक्तं तथाडपि रयित्रा एतत्सर्वेभि-त्यत्रामूर्तेऽस्य प्राणस्यापि गुणभावविवक्षया डडनृतमुक्तमिति तथोक्तम् । स्वात्मावभासरूपेपु रशिष्वभित्यर्थः । व्याप्तिमत्स्वादिति । संवद्धत्वादित्यर्थः ॥ ५ ॥

स एषोडग्रा प्राणो वैश्वानरः सर्वात्मको विश्वरूपो विश्वात्मकत्वाच्च प्राणोडग्रिरेवाचोदयत उदर्च्छति यत्प्रयं सर्वा दिश आत्मसात्कुरुते । तदेतदुक्तं वस्तु ऋचाऽऽपण्णेग्रा ऽऽभयुक्तकम् ॥ ७ ॥

तस्य प्रत्यक्षत्वमाह—स एष इति । वैश्वानर इति । नरा जीवा विश्वे च ते नराश्र्च विश्वानरः । स एव वैश्वानरः । सर्वजीवात्मक इत्यर्थः । विश्वरूपः सर्वप्रपञ्चात्मक इति भेदः । उत्तं वस्त्विति । आदित्यस्ययोकं माहात्म्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योति-रेकं तपन्तमू । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥

विश्वरूपं सर्वरूपं हरिणं रश्मिवन्तं जातवेदसं जातमज्ञानं परायणं सर्वपाणाश्रयं ड्योतिरेकं सर्वपाणिनां चक्षुर्भूतमादितीयं तपन्तं तापक्रियाकुर्वाणं स्वात्मानं सूर्ये विज्ञानवन्तः । कोडसौ यं विज्ञानवन्तः । सहस्रराशिरित्यादिप्रयमान्तानां सामान्याधिकरण्येनाऽऽख्यायायोगादध्याहारं कृत्वा वाक्यभेदेन व्याचक्षे—स्वात्मानमित्यादिना ॥ ८ ॥

यथासौ चन्द्रमाः मूर्तिमन्नममूर्तिश्च प्राणोदत्ताऽऽदित्यपस्तदेकमेतन्निपघुनं सर्वे कथं प्रजा: हरिष्यत इति, उत्पते — संवत्सरे वै प्रजापतिस्तस्यापने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते ऋतमित्युपासते । ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥ ९ ॥

तदेव कालः संवत्सरो वै प्रजापतिस्तन्निर्वर्त्यैष्वात्संवत्सरस्य । चान्द्रादित्यनिर्येर्येति्ययहोरात्रसमुदायो हि संवत्सरस्तदन्न्यन्त्वान्द्रयिपाण्णिवथुनात्पक एणेर्युद्यते, तर्कयथ । तस्य संवत्सरस्य प्रजापतेश्यनने मार्गौ दो दक्षिणं चोत्तरं च । हे प्रसिद्धे द्वयने षण्माससङ्क्षणे याभ्यां दक्षिणेनोत्तरेण च याति सविता केवलकर्मणां ज्ञानसंयुक्तकर्मणां च लोकान्तरदधत् । कथं तत्र । तत्र च ब्राण्णादिषु ये ह वै तदुपासत इतिक्रियाविशेषणो द्वितीयस्तच्छब्दः; इष्टं च पूर्व चेष्टापूर्तं इत्यादि कृतमे-वोपासते नाकृतं नित्यं ते चान्द्रमसं चन्द्रमसि भवं प्रजापतेर्भिधुनात्पक-स्वांश्च रायिमन्नभूतं लोकमभिजयन्ते कृतरूपत्वाच्चान्द्रमसस्य ते तत्रैव च कृत्तस्यात्पुनरावर्तन्त इयं लोकं हीनतरं वा विशन्तीति युक्तम् । यस्मादेवं प्रजापतिमन्नात्मकं फलत्वेनाभिनिर्वर्त्ययान्ति चान्द्रमिष्ठापूर्तकर्मणेैत कृत्वा; रुग्मेष्टकारः प्रजाकामा: प्रजापार्थिनो मद्रस्वरसामनसिककर्मणो दक्षिणं दक्षिणायनेऽपलक्षितं चन्द्रं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः पितृयाणोपलक्षितश्चन्द्रः ॥ ९ ॥

स मिथुनमुत्पादयत इत्युपक्रान्तं मिथुनमुपसंहरति—यश्वासाविचिति । यश्वासावौ चन्द्रमा यश्वामूर्तः(तीः) प्राणस्तदेकं मिथुनं सर्वे सर्वात्मकमिथुनं भय: । एतौ मे बहुधा प्रजा: कारिष्यत इत्युक्तं तत्केन प्रकारेणति पृच्छति — कथमिति । रयिप्राणयो: संवत्सरादित्यद्वारा प्रजाक्षरूयमित्याह—उच्यत इति । तदेव मिथुनमेव संवत्सर: काल: स च प्रजापति: प्रजापत्यात्मकमिथुननिर्वर्त्येत्यवदित्याह—तद्भिर्वर्त्येत्यादिति । तदुप- पादयति—चन्द्रेति । चन्द्रान्निर्वर्त्यौसितथय आदित्यनिर्वर्त्यौनयहोरात्राणीति विभाग: । तन्निर्वर्त्येत्यवेदपि कालस्य कथं तदात्मकतैत्याश्रय्य च कार्यकारणयोर्भेदादित्याह—तद्- नंयरवादिति । न केवलं तिथ्यादिद्वारा चन्द्रादिनिर्वर्त्येतं संवत्सरसय कृतवयनेद्य द्वाराडपिोति वच्यं तथायने इत्यादिवाक्यं तत्प्रकाशपूर्वकं व्याचक्षे—तर्कथामिति । चन्द्रा-दित्यनिर्वर्त्येतं कुतेा हेत्वन्तरादिस्यर्थ: । केवलकर्मीणा लोकानविदधदृक्षिणेन याति । ज्ञानयुक्तकर्मींवता छोकोन्विदधदुत्तरेण यातोत्यनय: । सर्वितेत्युपकलक्षणं चन्द्रस्यापि । उपेक्षादित्यक्षिणायनं मार्गशोर्षोदित्युतरायणमिति श्रुतिषु प्रसिद्धे: । तत्कथं कर्मीणा लोका- निवर्त्येत्येतं कुतेो हेत्वदक्षिणोत्तराभ्यां मार्गाभ्यां तमनात्तनिंमित्तत्वाच्चायनद्वयप्रसिद्धेस्तनिर्वर्त्येतं तयोर्नयोरिति तदद्वारा संवत्सरस्यापि तन्निर्वर्त्येत्यवमित्यर्थ: । चन्द्रादित्ययेः कथं लोकविधायकरवामिति पृच्छति—कृथमिति । चन्द्रादित्यनिर्वर्त्येदक्षिणोत्तरायणद्वारा लोकप्राप्ते: । प्राप्त्यस्थ लोकस्यापि चन्द्रादित्यात्मकरवाच तयोस्तद्विधायकत्वमिति तये ह वा इत्यादिवाक्येन परिहरति—तत्त्रेति । इष्टं चेति ।

अग्निहोत्रं तप: सत्यं वेदानां चानुपालनम् । आर्तिंनां वैश्वदेवश् इहामुत्रफलभाजोने ॥ आपीकृत्यर्त्विजामति देवान्ततनानि च । अन्नप्रदानमाराम; पूर्तमित्यभिधीयते ॥ हँति तयोर्मेद: । कृतमित्युपासत इति कृतशब्दरोपारितनमितशब्दमित्तापूर्वे इति पूर्वशब्दोपपर्यांकृत्या डडदिशङ्करपर्योयतया व्याचक्षे—इत्यादिति । दत्तमादिशब्दार्थ: । कृतमेवोपासते कार्यमेवानुतिष्ठन्नित्यर्थ: । इदं च विरोषणं पुनरावृत्तौ । हेतुनयोक्तम् । कृतत्वेपेक्ष्यादिजन्यत्वाच्चन्द्राद्र्यापि कृतरूप- स्वादिति । पुनरावृत्तौ मन्त्रवाक्यं प्रमाणयाति—ऽयं लोकमिति ॥ ९ ॥

अथातरण तपसा ब्रह्मचर्यं श्रद्धया विद्य- याडडह्मानमन्विष्याडSदित्यमभिजयन्ते एतद्‌ वै

९ व. 'दिवानि' । १२ क. ज. 'दिदिक्षि' । ३ क. व. 'र्षभ्युत' । ४ क. घ. 'भ्यां य म्योतर- शोकाम्या ग° । ५ क. 'दानामुपलभमनमू' । ६ ख. ग. घ. 'तटाकादि' । ७ क. 'इत्युभयो°' ।

प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणामेतत्स्मात्र पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १० ॥

अथोत्तरेणायनेन प्रजापतेरंग प्राणमचारमादित्यमभिजयन्ते । केन । तपसेंद्रियजयेन च प्रजापतयेात्म-विषययाडडत्मानं प्राणं सूर्ये जगतस्तस्थुषश्चान्विष्याहमस्मीति विदित्वाडडत्मयमभिजयन्तेऽभिमाप्नुवन्ति । एतद्वा आयतनं सर्वप्राणानां सामान्यमायतनमाश्रयमे(ऽ) तदमृतमविनाशी, अभयमत एवं भयव-

जितं न चन्द्रवत्क्षयद्धिमभयदेतत्परायणं परा गतिरिग्यावतां कर्मिणां च ज्ञानवतामेतस्मात्पुनरावर्तन्ते यथेतरे केवलकर्मिण इति यस्मादेशो-

जितं न चन्द्रवत्क्षयद्धिमभयदेतत्परायणं परा गतिरिग्यावतां कर्मिणां च ज्ञानवतामेतस्मात्पुनरावर्तन्ते यथेतरे केवलकर्मिण इति यस्मादेशो-

विधुषां निरोध आदित्यादि निरुद्धा अविद्यांसो नैते संसारमादित्य-मात्मानं प्राणमभिजानन्ति । स हि संससरः कालात्माडविदुषां निरोधः । ततस्त्रास्मिन्नथ एवं श्लोको मन्त्रः ॥ १० ॥

विधुषां निरोध आदित्यादि निरुद्धा अविद्यांसो नैते संसारमादित्य-मात्मानं प्राणमभिजानन्ति । स हि संससरः कालात्माडविदुषां निरोधः । ततस्त्रास्मिन्नथ एवं श्लोको मन्त्रः ॥ १० ॥

अथोति । मार्गोऽनतरारमार्थोडयङ्गाहुः । प्रजापतयात्मविषययेतित । तत्क्षादात्मयविष-ययेत्यर्थः । आदित्यमभिजयन्त इति पूर्वमण्वयार्थमुक्तनिदानं क्याश्रयानार्थमिति दृष्ट-

अथोति । मार्गोऽनतरारमार्थोडयङ्गाहुः । प्रजापतयात्मविषययेतित । तत्क्षादात्मयविष-ययेत्यर्थः । आदित्यमभिजयन्त इति पूर्वमण्वयार्थमुक्तनिदानं क्याश्रयानार्थमिति दृष्ट-

त्वम् । सामान्यमिति । समष्टिरूपमित्यर्थः । विद्यावतामिति । कर्माङ्घिकारिणाममत नु केवलकर्मिणामप्यादित्यप्राप्तावपुनरावृत्तिरमविषयतैस्याराङ्कच तेषामादित्यप्राप्ते-

त्वम् । सामान्यमिति । समष्टिरूपमित्यर्थः । विद्यावतामिति । कर्माङ्घिकारिणाममत नु केवलकर्मिणामप्यादित्यप्राप्तावपुनरावृत्तिरमविषयतैस्याराङ्कच तेषामादित्यप्राप्ते-

रेव नास्तीति वकुमित्येष इति वाक्यं व्याचक्षे-इति यस्मादिति । तस्मा तेषामादित्यप्रा-विरनाश्चक्रेति शेषः (१०) । यद्वा-तस्यायतन इत्यारम्भयेत्येष निरोध इत्यन्तं श्वाति-वाक्यमङ्गनयो रविणप्राणरूपतप्रतिपादनपरतया व्याख्येययम् । तथा हि-संसारस्य

रेव नास्तीति वकुमित्येष इति वाक्यं व्याचक्षे-इति यस्मादिति । तस्मा तेषामादित्यप्रा-विरनाश्चक्रेति शेषः (१०) । यद्वा-तस्यायतन इत्यारम्भयेत्येष निरोध इत्यन्तं श्वाति-वाक्यमङ्गनयो रविणप्राणरूपतप्रतिपादनपरतया व्याख्येययम् । तथा हि-संसारस्य

रथी प्राणमिथुननिर्वर्तयत्येव रविः । रविणारूपत्वं च वक्यं तत्कथामिति । पृच्छति-तर्कथ-द्विप्रकारोऽह—याभ्यामिति । एवमपि कथम् तयोः प्राप्तिद्वातमकभित्याह-कंथमिति ।

रथी प्राणमिथुननिर्वर्तयत्येव रविः । रविणारूपत्वं च वक्यं तत्कथामिति । पृच्छति-तर्कथ-द्विप्रकारोऽह—याभ्यामिति । एवमपि कथम् तयोः प्राप्तिद्वातमकभित्याह-कंथमिति ।

दक्षिणायनस्य रयित्वं ऋतुकं कर्मिणां रविधुपचन्द्रद्विनिर्वर्तितकर्मामह-तत्तन्न्रेति । लोक-सोमरूपं शरीरमित्यर्थः । तस्य कर्मकृतस्य पुनरावृत्त्या सांययति-कृत्स्नरूप-त्वादिति । रयिरूपचन्द्रद्वय दक्षिणायनद्वारा प्राप्तत्वादतस्यायनस्य तद्न्तर्भाक् इति

दक्षिणायनस्य रयित्वं ऋतुकं कर्मिणां रविधुपचन्द्रद्विनिर्वर्तितकर्मामह-तत्तन्न्रेति । लोक-सोमरूपं शरीरमित्यर्थः । तस्य कर्मकृतस्य पुनरावृत्त्या सांययति-कृत्स्नरूप-त्वादिति । रयिरूपचन्द्रद्वय दक्षिणायनद्वारा प्राप्तत्वादतस्यायनस्य तद्न्तर्भाक् इति

वकुं तस्य कर्मभिः प्राप्त्यस्माह—यस्मादिति । एवं च तस्य रविणं सिद्ध्यमि-त्याह—एष इति । पितृयानोपलक्षित इति । तत्प्राप्तौ इत्यर्थः । तत्क्ष तत्क्षिद्रो-षणस्यायनस्यापि । रयितमित्यर्थः (९) । इदानोमुत्तारावणस्य प्राणस्वमाह—अथोति ।

वकुं तस्य कर्मभिः प्राप्त्यस्माह—यस्मादिति । एवं च तस्य रविणं सिद्ध्यमि-त्याह—एष इति । पितृयानोपलक्षित इति । तत्प्राप्तौ इत्यर्थः । तत्क्ष तत्क्षिद्रो-षणस्यायनस्यापि । रयितमित्यर्थः (९) । इदानोमुत्तारावणस्य प्राणस्वमाह—अथोति ।

१ क. °न प्राजापत्य प्रा° । २ क. च °मन° । ३ क. च °रथ° ।

॥ ९० ॥ आⁿनन्द॑गिरि॒कृतटीकासं॑वलि॑तशाⁿकरभा॑ष्य॑समेतां— [ ५ प्रश्नः ]

प्राण॒रूपा॑दि॒स्य॑प्राप॒कत्वा॑दुत्त॒राय॑ण॒स्य त॑स्यापि प्राण॒त्व॑मिति स॒वत्स॑र॒स्य प्राण॑विधु॒नात॑मक॒त्व॑मिति त॒त्क्रा॑य॒त्वं यु॑क्त॒मिति म॑नावः । अस्य कर्म॑सा॒ध्य॑च॒न्द्र॑द्वै॒ल॑क्ष॒ण्य॑माह—प॒त॒द्वा॒ इ॑ति । इ॒तर॑स्स्व॒ समा॑न॒म् । आसि॑न्ना॒र्थ इ॑ति । स॒व॑त्स॒र॑स्व॒रूप इ॑त्य॒र्थः॥ १० ॥

प॒क्ष॒पा॒द इ॑तर॒स्मि॑न्॒ द्वाद॑शाकृ॒तीन्॑ दि॒वे आ॑हुः प॒रे अध॑ पु॒री॑षि॒ण॒म् । अथे॒मे अ॑न्य उ॒ परे॑ वि॒च॑क्ष॒णं स॒प्त॑च॒क्रे ष॑ड॒र आ॑हु॒र॑वि॒तमि॑ति ॥ ११ ॥

प॒क्ष॒पा॒दं प॒क्ष॑त॒ एवः पादा इ॒वास्य स॑व॒त्स॑रा॒त्म॑न आ॑दि॒त्य॑स्य त॒र॑सः पादैरि॒व॑र्त॒त॑ इ॒ति । हे॒म॑न्त॒शि॒शि॑रा॒वेकृ॑त्ये॒यं क॑ल॒ना । पि॒तरं स॑र्वे॒षां ज॑नयि॒तृ॑स्वा॒पि॑तॄ॒त्वं त॑स्य , तं द्वाद॑शाकृ॒तीन्॑ द्वाद॑श म॒ासा आ॑कृ॒त्यो॑डव॒य॑वा आक॒रणं वाडव॑य॒वि॑करण॒म॑प॒स्य द्वाद॑श॒मा॑से॒स्तं द्वाद॑शाकृ॒तिम् । दि॒वो छु॒लो॒क॑स्‍वर उ॒र्ध्वे॑र्दि॒शि स॑थाने त॒ृती॑य॒स्यां॑ दि॒वि॑त॒व्य॑र्थः । पु॒र॑षि॒णां पु॒री॑ष॒म् व॑न्त॒सु॑द॒क॑व॒न्त॑माहुः क॒ाल॑विदः । अथ ते म॑वा॒न्य इ॒म उ॒ परे॑ क॒ाल॑विदो वि॒च॑क्ष॒णं निपु॑णं स॑र्वे॒षां स॒प्त॑च॒क्रे स॒प्त॑ह॒य॑रू॒पे॑ण च॒क्रे सत॑तं ग॒तिम॑ति क॒ालात्‌म॑नि ष॑ड॒रे ष॑ड्‌धृ॒त॑म॒त्य॑ाहुः । स॒र्व॑स्मि॒न्दं जग॑त्कथ॒यन्ति । अ॒पि॑त॒स्य इ॒व रथ॑ना॒भो॑ नि॒वि॑ष्ट॒मि॑ति । य॒दि प॒क्ष॒पा॒दो द्वा॑दशाकृ॒तिर्या॑दि वा स॒प्त॑च॒क्रः ष॑ड॒रः स॑र्वे॒षा॑पि स॒व॑त्स॒रः क॒ालात्‌मा प्र॑जाप॒तिः‍वि॑श्वे॒न्द्रा॑दि॒स्य॑ल॒क्षणो॑डपि जग॑तः क॒रण॑म् ॥ ११ ॥

इ॒यं क॑ल्प॒ने॑डपि । प॒क्ष॑धां कर्म॑सा॒ध्य॑च॒न्द्र॑द्वै॒ल॑क्ष॒ण्य॑कल्प॒ने॑त्य॒र्थः । ज॑नयि॒तृ॑त्वा॒दि॑ति । स॒व॑त्स॒रा॑त्म॒क॑काला॒स्य स॑र्वे॒जन॑क॒त्वा॑दि॒स्य॑र्थः । स॒मा॑ना॒धि॑करण॒बहु॑त्री॒हि॑त्या व्याख्या॑य व्य॑धि॒करण॑क॒हु॑त्री॒हि॑र्वे॒स्याह—आक॒रणं वे॑ति । अव॑य॒वि॑करण॒मि॑ति । अ॒न्य॑थै॒वं स॑र्व॒लो॒क॑त॒स्प॑र॒स्य चतु॑र्दश॒थे॑न तृ॒ती॑य॒स्या॑मि॒त्य॑म्व॒या॑प॒त्ते । उ॒द॑कू॒ मात्‌ड॑हु॒रि॑त्य॒ने॑न स॒म्ब॑न्धः । उ॒ इ॑ति । तु॒षा॒डकृ॑स॒मा॑ना॒र्थो॑ नि॒पातः । प॒रे तु॑ त॒मे॑व वि॒च॑क्ष॒णं निपु॑णं क॒र्‌मा॑हु॒रि॑त्य॒त आह—स॒प्त॑च॒क्र इ॑ति । त॒स्मि॑न्नि॒वि॑च॒षणे स॒ष॑क्च॒क्रा॑स्म॒के स॑र्वे॒षि॑न्दं जग॑द॒पि॑न्त॒मि॑ल॒याहु॑रि॒त्य॑र्थः । म॒दृ॑श॒य॑डपि की॒दृशो॑डप्ये॒वम् आह—य॒द्वा॒ इ॑ति । पू॒र्व॑मृतू॒नां पाद॑स्व॒क॑ल्प॒नया म॑सा॒ना॑म्व॒य॑व॒स॑क॒ल्प॒नया॑डडि॒त्य॑ात्म॒ना स॑व॒त्स॑रः क॒ाल एवो॑क्तः । द्वि॒ती॒ये॑न तु हे॒म॑न्त॒शि॒शि॑रो पृ॒थ॑क्‌कृ॒त्य ष॑ण्णा॒मू॒तू

१ ख. ष. ड. "कादाहुः परे" । २ क. न. "आकल्पयतां" ।

नामरत्नकल्पनया संवत्सरस्य परिवर्तनगुणयोगेन चक्रतत्वकल्पनया कालप्राधान्येन सर्वाश्रयत्वेन च स एवेकः । पश्‍चाद्येऽपि गुणमेदेन कल्पनामेदेन च मेदो न धर्मि-मेद इत्यर्थः ॥ १२ ॥

मासौ वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्षो राविरनं चन्द्रमा अपरो भागः शुकः शुकपक्षो प्राण आदित्योदितादधिर्येस्माच्छुक्कपक्षानां श्रेष्ठं प्रयान्ति तस्मात्प्राणाधिष्ठानं पत ऋषयः कृष्णपक्षस्थाःषेडपिॠष्ठ यागं कुर्वन्तः शुकपक्ष एव कुर्वन्ति प्राणघयातिरेकेण कृष्णपक्षस्तैन हृष्यते यस्मादितरे तु प्राणं न पद्यन्तीत्यदर्शनालक्षणं कृष्णात्मानमेव पद्यन्ति । इतर इतरस्मिन्कृष्णपक्ष एव कुर्वन्ति शुक्के कुर्वन्तीति ॥ १२॥

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रि-रेव रायः प्राणं वा एते प्रसक्न्दन्ति ये दिवा

रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तथा- द्राचौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥

सोडपि मासात्मा प्रजापति: स्वावयवैडोरात्रे परिसमाप्यते पूर्ववत् । तस्याप्यहरेव प्राणोऽचाङ्ग्री रात्रिरेव रयि: पूर्ववत् । प्राणपहरात्रौ वा एते पृथक्‌नदन्ति निर्गमयन्ति शोषयन्ति वा स्वात्मनो विच्छिद्यापनयन्ति । के । ये दिवाडहनि रत्या रतिकारणभूतया सह त्रिया संयुज्यन्ते विश्रुन्नं मैथुनमाचरन्ति मूढा: । यत एव तस्माच्च न कर्तव्यमिति प्रतिपेधस्तत्वाहतो* भार्यागमनं कर्तव्यमिति । अन्यमपि प्रासङ्गिको विधि: प्रकृतं तूच्यपते सोडहोरात्रात्मक: प्रजापतिरिह यत्रात्मना व्यवस्थित: ॥ १३ ॥

रयि: पूर्ववदिति । रयिरत्नं चन्द्रमाः इत्यर्थ: । अहून्: प्राणश्वोक्तिप्रसङ्गादिह मैथुनं निषेधाति—प्राणामिति । प्रकृतमिति । कुतो ह वा इमा: प्रजा: प्रजायन्त इति पृष्ठमित्यर्थ: । पूर्वोक्तं सर्वमेतदुपयोगितयोक्कं न तु साक्षात्प्रकृतिमिति भाव: ॥ १३ ॥

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तेदृत्रसृरमा-दिमा: प्रजा: प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥

एवं क्रमेण परिगम्य तदन्नं वै प्रजापति: । कथं । ततस्तस्माद् वै रेतो निष्पज्य तत्प्रजाकारणं तन्मयोभिनि सिक्तादिरा मधुयादिलक्षणा मजा: प्रजायन्ते यत पृष्ठं कुतो ह वै इमा: प्रजा: प्रजायन्त इति । तदेवं चन्द्रदित्यमिथुनादिक्रमेणाहोरात्रान्तेनोभयात्मक: प्रजापति- रिति निश्चितम् ॥ १४ ॥

एवं क्रमेणाति । रयिप्राणसंवत्सरादिक्रमेण परिणम्य श्रीह्याद्यात्मना व्यवास्थित: सन्न् वै प्रजापतिरज्ञात्मको जात: प्रजापतिरित्यन्वय: । कथथिति । अन्नरूपतयैडपि तस्य कथं प्रजाजननकत्वमित्यर्थ: । तत् इति । भक्षितादन्नाद्व्यप- शोणितस्याप्युपलक्षणं तुत्र प्रतिवादिति ॥ १४ ॥

तये ह वै तत्त्वजिज्ञासापरित्रतं चरन्ति ते मिथुन-मुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

तत्त्वजिज्ञासापरित्रताचरणमात्रेण न तादृशं फलं चान्द्रलोकः प्राप्यते मूर्खाणामपि प्रसङ्गादत आह—इष्टापूर्तोऽति । चान्द्रमसो ब्रह्मालोक इत्यपरभ्रान्तिः प्रजापतेरंशत्वाद्वाद्येरुपस्य चन्द्रस्य ब्रह्मलोकत्वमिथ्यर्थः । इष्टादिकारिणां तपआदिकमपि चन्द्रलोकप्राप्त्यर्थमवेक्षितमित्यत आह—येषां तप इति ॥ १५ ॥

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥

हैस्तु पुनरादित्योपलक्षित उत्तरायणः प्राणादिमानो विरजः शुद्धो न चन्द्रब्रह्मलोकवद्रजस्वलो हृददृश्यादियुक्तोऽसौ केषां तेषामित्युच्यते यथा गृहस्थानामपि केषाञ्चिद्धदृश्यादिव्यवहारप्रयोजनवत्त्वादुज्झ्ं क्रोडीय वक्रभावोऽहिंभावी तथा न येषु जिह्मम् । यथा च गृहस्थानां क्रोध-नर्मादिनिर्विच्तमनृतमवर्जनीयं तथा न येषु तत्, तथा माया गृहस्थाना-मिव न येषु विद्यते । माया नाम बहिरन्यथा डडस्मानं प्रकाशयान्येषु निमित्ताभावाच्च विधन्ते तत्साधनानुरूपेणैव तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोक इत्येषा ज्ञानयुक्तकर्म-वृतां गतिः । पूर्वोक्तस्तु ब्रह्मलोकः केवलकर्मिणां चान्द्रलक्षण इति॥१६॥

इत्यर्थवेद्यैषप्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य-श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥

१ क. ड. तत् एवं । २ ख. ग. व. ड. व वस्तु ॥ १५ ॥ २ ख. ग. ड. तेषां । ४ क. च. चन्द्रलोक इ° ।

तेषामसौ विरज इत्यादिवाक्यं ऽग्याचष्टे--यस्मिंवति । उत्तस्सायण इति । तेन प्राप्त्य इत्यर्थः । प्राणात्पभाऽवोडपरनयाद्वस्थानयाडवस्थानमित्यर्थः । असौ केषां तेषामिति । तेषामसौ विरज इत्यन्न तेषामित्यनेन केषां निर्देष्टुमिति प्रश्नार्थः । न येषु जिज्ञासितव्यं जिज्ञासादेशाद्वच् व्यतिरेकप्रदर्शननैव ऽग्याचष्टे--यथेतत्यादिना । मायाग्रहणं तादृशानां दोषाणामुपलक्षणामिति वदन्न्वाक्यार्थे संगृद्य दर्शोयति--मायेत्येवामिति । मिक्षुभ्रिति परमर्हंसव्यतिरिक्कानां कूटस्थैैकादीनां ग्रहणम् । तेषां ब्रह्मलोकादपी विरक्तस्वेन तत्रान्नार्थस्त्वात् । इत्याद्वाध्यमाह--इत्येपेति ॥ ९ ॥

इति श्रीमदानन्दज्ञानविराचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयः प्रश्नः ।

प्राणोदत्तं माण्डूक्तिरिस्युक्तप्र । तत्र क प्रजापतिरित्यप्रश्नान्कृत्वा--सिमिक्छरीरेडवधार्यतत्वमित्ययं प्रश्न आरभते--

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन्कतयैव देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर पतत्थकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥ १ ॥

प्रश्नान्तरेsस्य प्रथमप्रश्नेन संगतिमाह--प्राणोडत्तेति । अवधारितत्वयामिति । अत्ता विश्वस्थ सर्पतिरित्यक्तत्वयेऽप्डिस्रपतीत्यारम्भयारा इव रथनाभौ प्राणे सर्वे प्रतिष्ठितम् । प्रजापतिश्वरसि गर्ह्यें त्वमेव प्रतिजायस इत्यादिना च प्रजापतित्वस्योत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं पूर्व गतिश्रवणेन विरक्तस्यापि चित्तैकाग्र्यं विना दृश्यमाणास्मज्ञानादिद्देशदर्शी मन्त्राणां कफविविरोधायै च प्राणोपासनार्थे प्रश्नद्वयारम्भः । तत्रापि श्रेष्ठत्वात्त्वप्रजापतित्वादिगुणनिर्धारणार्थं द्वितीयः प्रश्नः । तदुपासनविधानार्थं तृतीयः प्रश्नः इत्यापि दृश्यतयुम् । प्रजाशब्देन शरीरमेव गृह्यते न जीवस्ततस्य प्राणाधारकत्वेन तद्वार्थत्वमादित्याह--शरीर इति । विप्रकानामिति निर्धारणे षष्ठी । स्वमाहात्म्यप्रकाशनमिति । अवकाशदानादि-

१ क. "चराणां प्र" । २ क. "र्थितत्वा" । ३ खा. ग, घ. ड. च. कौ वै तेषां । ४ क. "रस्थैतैन प्रश्नै" ।

कमाकाशादीनां माहात्म्यं तस्य रह्यापनं तस्य लोकान्प्रति प्रकटनं तत्प्रकाशायन्ते कुर्वन्तीत्यर्थः। पाकं पचतीवतत्। अवकाशादानादिकं स्वस्वकार्यै सर्वलोकप्रकटनं यथा तथा कतरे कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १ ॥

तस्मै स होवाचाडडकाशो ह वा एष देवोवायुरधिरापः पृथिवी बाह्मनश्श्रक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्द्राणमव ऋषयो विधारयामः ॥ २ ॥

एवं पृष्टवते तस्मै स होवाच । आकाशो ह वा एष देवो वायुरधिरापः पृथिवी बाह्मनश्रक्षुः श्रोत्रं च । तेभ्यो देवान् आत्मानो माहात्म्यं प्रकाश्याभिवदन्ति सपर्यमाना x अहंश्रेष्ठतायै । कथं बदन्ति । वयमेतद्द्राणां कार्यकरणसंघातमवहृश्य प्रासादमिव स्तम्भाद्योविष्टियलीकृत्य विधारयामो धारयामः । मयैवैकेनायं संघातो ध्रियत इत्येकस्यैवाभिप्रायः ॥ २ ॥

एष देव इति । वक्ष्यमाणाभिवदनादिकं चेतनवत् संबोधयितुं देव इति विशेषणम् "अभिमानिनि यदपदेशास्तु विशेषणानुगतिस्तस्याम्" इति न्यायेनाडडकाशादौ, अभिमानिदेवताग्रहणार्थम्। तच्च विशेषणं वागादिदेवतापि सर्वत्र संबध्यते । वाग्रहणं कर्मेन्द्रियोपलक्षणार्थं चक्षुरादिग्रहणं ज्ञानेंद्रियोपलक्षणार्थमिति मतवादडडह-कार्यलक्षणाणि इन्द्रियाणि । कारणलक्षणानीन्द्रियाणि । माहात्म्यप्रकाश्य सर्वैलोकप्रकटं यथा तथा कृत्वाडSभिवदन्ति, अभितः सर्वत्र कृत्स्नं शरीरधारणं प्रत्येकं वयमेव कुर्म इति वदन्तीत्यर्थः । बाणमिति वा [ बाणं ]। विनाशं गच्छतीति वा देशादेशान्तरं गच्छतीति वा बणमेव बाणं कार्यकरणसंघातं शरीरमित्यर्थः ॥ २ ॥

x क. पुस्तकेऽहंपदरहितः पाठः ।

१ क. ख. ड. 'अभि च' शरीरं धारयन्ते ते तन्मध्ये कर्मेन्द्रिययुग्मद्वयन्द्रियाणि शरीरे स्वमाहात्म्य-

इयापनं प्रकाइयन्ते का० । २ क. ग. 'र्णं शारीरं' का० ।

तान्वारिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहममपबथाह-मेवैतस्प्रधाडड्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमवष्टम्भं विघारयामिति तेऽथद्विवाना लबभूः ॥ ३ ॥

तानेबमभिमानवतो वरिष्ठो मुखयः प्राण उवाचोक्तवान् । मा मैवं मोहमापघ्यथाऽविवेकतयाडभिमानं मा कुत्रु यस्पादहमेवैतद्वाणमवष्टम्भष्प विघारयामि पश्वधाडडत्मानं प्रविभज्य प्राणादित्यितेमेदं स्वस्य कृतंवा विघारयामीतयुक्तवाति च तस्मिस्तेडश्रद्धधानाः अपत्नयवन्तो बभूवुः । कथमेतदिति ॥ ३ ॥

कथमेतदिति । एतद्व(द्र)ह्मेवैतदित्याहुरुक्तम् । एवं यथामूतं कथमित्यर्थः॥३॥

मोडभिमानादधर्मेमस्कृतम् इव तस्मिन्नकृत्य-मत्य-थेतरे सर्वे एवोक्तामन्ते तस्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्वे एव प्रातिष्ठन्ते । तथथा मक्षिका मधुकर-राजानमुस्कामन्तं सर्वा एवोक्तामन्ते तस्मिष्व प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्त एवं वाड्मनश्रक्शुः श्रोत्रं च ते प्रीता: प्राणं स्तुन्वन्ति ॥ ४ ॥

स च प्राणस्तेषामश्रद्धधानातामालक्ष्याभिमानादधर्मभूत्कृतवत इवेदमु-स्क्रान्तवानेच * सरोषस्त्वादिति शक्रुं मुत्तम् । यद्दूतं तदूढान्तेनन प्रत्यक्शी करोति । तस्मिन्नकामति सत्यथानन्तरमेवेतरे सर्वे एव प्राण-श्रक्शुरादय उत्क्रामन्ति उच्चक्रमिरे । तस्मिंस्थ प्राणे प्रतिष्ठमाने तूष्णीं भवत्यनुत्क्रामति सति सर्वे एव प्रातिष्ठन्ते तूष्णीं कुपवसियता अभूवन्। तैत्तत्र यथा लोके मक्षिका मधुकरा: स्वराजानं मधुकरराजानमुस्कामन्तं प्रति सर्वा एवोक्तामन्ते तस्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्ते प्रति-तिष्ठन्ति । यथाडयं दृष्टान्त एवं वाड्मनश्रक्शुः श्रोत्रं चेत्यादयस्त उत्सू-ड्याश्रद्दधानातां बुद्ध्वा प्राणमाहात्म्यं प्रीता: प्राणं स्तुन्वान्ति स्तुव-निति॥ ४ ॥

• सरोषस्त्वादिति शक्रुं मुत्तम् ।

उत्क्रान्तवानीवेत। अत्यन्तोत्क्रान्त्यभावादिवशब्दः। निरपेक्ष इति। सम्बन्धमेवेत्यर्थः। दृष्टान्तेनेति। तत्र यथे(तद्यथे)ति वक्ष्यमाणेत्यर्थः॥ ४ ॥

कथम्— एषोडग्नि:सप्तभूः सृथ्ट एष पर्जन्यो मचचानेष वायुरेष पृथिवी रापिदेव: सदसच्चामृतं च यत्॥ ५ ॥

एष माण्डूकि: संस्तपति ज्वलति। तथैष सूर्य: सम्पकाशते। तथैष पर्जन्य: सन्नवर्षति। किंच मघवानिन्द्र: सम्पद्य पालयति जि-चाँसल्यसुररक्षांसि। एष वायुरावहवहादिमेद:। किंचैष पृथिवी रापिदेव: सर्वेस्य जगत: सम्पूर्तेःसदमूर्तिं चामृतं च यदेवानां स्थितिकारणं किं बहुना॥ ५ ॥

सूत्रे सन्नित्ति। तपतीत्यनुषज्ज। संतापयतीत्यर्थे। आवहादि: सप्त वायुगुणास्तथामूतः सन्मेष इत्योतिश्शकादिदेश वहतीति शेष:। एष देव: पृथिवी सन्सर्वेस्य जगतो धारयिता रविशशान्द्र: सन्सर्वे पुष्टयात इत्यर्थ:॥ ९ ॥

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वे प्रतिष्ठितम्। किंचो यजूंषि सामानि यज्ञ: क्षत्रं ब्रह्म च॥ ६॥

अरा इव रथनाभौ श्रद्धादि नामान्तं सर्वे स्थितिकाले प्राण एष प्रतिष्ठितम्। तथचों यजूंषि सामानीति त्रिविधा मन्त्रास्तत्साधयज्ञ: शस्त्रं च सर्वस्य पाल्थितं ब्रह्म च यज्ञादिकर्मकर्तृत्वेधिकृतं चैवैष प्राण: सर्वेमू॥ ६॥

श्रद्धादीति। प्राणाच्छूद्धां वलं वायुयौंतिरूप इत्यादिना वक्ष्यमाणषोडशाकलातमक इत्यर्थ:। ब्रह्म चेति। ब्रह्मजजातिरितिरियर्थ:। शाद्दार्थमाह—यज्ञादीति। अधिकृतं सर्वेमेवेत्यन्वय:॥ ६॥

किंच— प्रजापतिश्वरति गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे। तुभ्यं प्राण प्रजास्त्वमाह रन्ति य: प्राणै: प्रतितिष्ठासि॥ ७॥

.. यः प्रजापतिरपि स त्वमेव गर्भे चरासि पितामातॄक्ष प्रतिरूप: स्स्तन्म-

तिजायसे मापतितवादेव मागेव सिद्धं तच * मातृपितृसर्वदेवदेवाकृतिच्छद्योनेकः प्राणः सर्वोत्तमाडसीत्यर्थे । तुभ्यं स्वदेये या इमा मनुष्याधा: प्रजास्तु हे प्राण चक्षुरादिद्वारैरबिलि हरन्ति । यस्त्वं प्राणैश्वर्यादिभिः सह प्राणितिष्ठासि सर्वेश्वरोरक्षवतस्तुभ्ये बलिं हरन्तीति युक्तम् । भोक्ता हि यतस्त्वं तथैवान्तरस्र्चि भोजयम् ॥ ७ ॥

किंचेति । य: प्रजापतिविंराट्सोडपि त्वमेवेत्यन्वयः । पितुरग्नौ रेतोरूपेण मातुमें पुश्ररूपेण यक्षराति पश्वाद्यतिरेव प्रतिरूप: सन्सदश: सन्य: प्रजायते स स्वमेव प्रजायस इत्यन्वय: । प्रतिशब्दार्थे उक्त:-प्रतिरूप: सन्निति । ननु प्राणस्य पुत्ररूपत्वमेवोक्तं न तु * पितृमातृरूपत्चं तत्कस्माददत आह--प्रजापतितवादेवेति । तस्य सर्वात्मकवादित्वर्थे । निष्कृष्टार्थमाह--सर्वदेवहेतिति । अतस्तवैवेत्यत:श्राद्धाद्याहारेण योज्यम् ॥ ७ ॥

देवानामासि वहितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाड्निरसामसि ॥ ८ ॥

देवानामिन्द्रादीनामासि वहिशाद्दे वहनाद्वाहुनिरोति यौगिक इष्यर्थ: । प्रथमा भवतीति । यज्ञादिद्देवै(व)कर्माणि प्रथमं नान्दीमुखश्राद्धस्यावश्यकर्तव्य-स्वात्स्या प्रयमेस्यर्थ: । ऋष गताविति धातोर्यनारथेस्वाहविषाद्दुस्य ज्ञानजनककचसुराध्रेस्वमित्यर्थ: । अथर्वासम्भूतानामिति । प्राणामावेङ्कनां शोभदर्शनात्तेषामङ्गिरसत्वमुल्यप्राणस्यार्थवत्त्वं श्रुत्याडिमिहितं यच्चापि चक्षुरादीनामपि तदंश-त्वादर्थवैशब्दार्थतेऽमिति भाव: ॥ ८ ॥

१ क. 'चक्षु एक: । १३ क. पितृणां । ३ ख. न. 'पितृणां । ४ क. च. 'प्रदान' । ५ ख. .

इन्द्रस्त्वं प्राणं तेजसा रुद्रोडसि परिरक्षिताः । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥

इहेन्द्रशब्देन परमेश्वरस्तुम्यते मघवानित्यनेन त्वइन्द्र इति मेत्तमाह-इन्द्रः परमेश्वरस्त्वं हे प्राण तेजसा वीर्येण रुद्रोऽसि संहरन्जगत् । स्थितौ च परि समन्ताद्रक्षिताः पालयिता परिरक्षिताः त्वमेव जगतः सौम्येन रूपेण । त्वमन्तरिक्षेऽजस्तं चरसि यद्यास्तमपाश्र्या सूर्यस्त्वमेव च सर्वेषां ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमा प्राणते प्रजा: । आनन्दरूपसृष्टान्ति कामायानं भविष्यतीति ॥ १० ॥

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमा: प्राणते प्रजा: । आनन्दरूपसृष्टान्ति कामायानं भविष्यतीति । यदा पर्जन्यो भूतादभिवर्षस्य त्वपथ तदाडनं प्राप्येमाः प्रजाः प्राणते प्राणचेष्टां कुर्वन्तीत्यर्थः । अथवा प्राण ते तवेमाः प्रजाः स्वात्मभूतास्त्वदनुसंवर्धितास्त्वदभिवर्षणदर्शनमात्रेण चाडडनन्दरुपाः सुखं प्राप्ता इव सत्यसृष्टान्ति । कामायेच्छातोडनं भविष्यतीत्येवमभिपायः

व्रात्यस्त्वं प्राणैक्कृषिरत्तां विश्वस्य सत्पतिः । वयमायास्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥ ११ ॥

प्रथमजत्वादन्यस्य सस्कृतुरभावादसंस्कृतो व्रात्यस्त्वम् । स्वभावत एव शुद्ध इत्यभिपायः । हे प्राणैक्कृषिरत्स्वमाथर्वणानां प्रसिद्ध एकार्षिनामग्रिः सन्नक्ता सर्वहविषाम् । त्वमेव विश्वस्य सतो विध्यमस्य पतिः सत्पतिः । साधुर्चां पतिः सत्पतिः । वयं पुनराग्रस्य तवादनीयस्य हविषो दातारः । त्वं पिता मातरिश्व हे । मातरिश्वेनोऽडस्मकम्पू । अथवा मातरिश्वनो वायोस्त्वम् । अतएव सर्वस्यैव जगत्पितृत्वं सिद्धम् ॥ ११ ॥

असंस्कृत इति । संस्कारहीनो व्रात्य इति स्मृतिरित्यर्थः । अनने स्वत:शुद्धत्वं

२०

आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशाङ्करभाष्यसमेत- [ २ प्रश्नः ]

विमासितामित्याह—स्वभावत एवेति । मातरिश्वेति । मातरिश्व न इत्यत्र नलोपच्छान्दस इत्यर्थः । वायोस्वमिति । पितेत्यपुष्कः । अस्मिन्नऽऽत्मयाने वायुमात्र-पितृत्वादस्मदादिसर्वपितृत्वमनुक्तं स्यादित आह—अत एवेति । अस्मदादिसर्वजनक-स्वाद्वायोसतज्जनकत्वस्यैडकाशात्मन्: प्राणस्य सर्वेजनकत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ ११ ॥

किं बहुना—

या ते तनूर्षाची प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि संतता शिवां तां कुरु मोत्क्रमी: ॥ १२ ॥

या ते स्वदीयां तनूर्षाची प्रतिष्ठिता वाकृतृवेन वदनचेष्टां कुर्वती । या श्रोत्रे या च चक्षुषि या च मनसि संकल्पादिद्व्यापारेण संतता समनुगता तनूस्तां शिवां शान्तां कुरु मोत्क्रमीरुक्त्रक्रमणेनाशिवां मा कार्षी-रित्यर्थः ॥ १२ ॥

वाचि प्रतिष्ठितेति । वाच्यपानरूपा तनूः प्रतिष्ठिता । श्रोत्रे ध्यानरूपा । चक्षुषि प्राणरूपा । मनसि समनारूपा । 'स प्राणस्तच्चक्षुः स व्यानस्तच्छ्रोत्रं सोऽपानः सा वाक्समानस्तनमनः' इति श्रुतेः । उत्क्रमणे नोति । प्राणोत्रक्रमणे सत्यपानाद्यात्मिका वागादिरूपा तनूरशिवा कार्योयोग्या स्यादित्यर्थः ॥ १३ ॥

किं बहुना—

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान्रक्षस्व श्रीश्र प्रत्नां च विधेहि न ॥ १३ ॥

इत्यर्थव्वेदीयप्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥ अस्मिल्लोंके प्राणस्यैव वशे सर्वमिदं यत्किचिदचिदुचोगजातं त्रिदिवे तृतीयस्यां दिवि च यत्प्रतिष्ठितं देवाऽऽद्युपभोगलक्षणं तस्यापि प्राण एव-शिता रक्षिता । अतो मातेव पुत्रान्समान्रक्षस्व पालयस्व । त्वन्निमित्ता हि ब्राह्म्यः श्रियां श्रियस्तस्त्वं श्रीश्र श्रियश्र मज्ञां च त्वालिस्थ-तिनिमित्तां विधेहि नो विधत्स्वेत्यर्थः । इत्थेव सर्वात्मकतया वागादिभिः प्राणैः स्तुत्या गमितमाहिमां प्राणः प्रजापतिरतचेत्यवधृतमू ॥ १३ ॥

ईत श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्र्विन्दभगवत्पूर्व्यपाद-शिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥

१ क. 'त्मना यो वा' । १३ क. 'मानः स प्रजापतिरेवैत्य' ।

ब्राह्मंस्य हाति । ऋगादिमन्त्ररूपा ब्राह्मंयः श्रियः । 'ऋचः सामानि यजूंषि । सा हि श्रीरमृता सताम इति श्रुते । क्षात्रंयः प्रसिद्धा घनादेश्वर्थरूपा । आत्मिन्प्रक्षे निर्धोरितं गुणं संगृह्याडSह—इत्येवंप्पिति । इंदं वरिष्ठस्वादेरुपलक्षणम् ॥ १३ ॥ हत्यानन्दज्ञानविरेचितप्रश्नोऽपनिषद्योषत्कार्यां द्वितीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥

अथ तृतीयः प्रश्नः ।

अथ हैनं कौसल्यश्राङडडश्वलायनः पप्रच्छ । भग-वन्कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यसिमडशरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतितिष्ठते केनोक्त-मतेः कथं बाह्यामिधत्ते कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥

एवं प्रजापतित्वाद्गुणजातं निर्घोर्य प्राणस्योत्पत्त्यादि निर्घोरयन्स्तदुपासनां विधातुं प्रश्नान्तरमवतारयति—अथोति । वैदर्भिप्रश्नानन्तरमित्यर्थः । प्राणैरिति । चैवोगादिप्राणैराकाशादिदेश्म प्राणस्य तस्मुपलक्षणं तैरित्यर्थः । प्राणस्य पूर्वोक्त-हिम्वादेवोत्पत्तिश्रुत्तिमावात्कुत इति प्रश्नानुपपत्तिमाशङ्क्याह—अपि संहत-त्वादिति । अनेकात्मक्वादात्मसद्भावयवत्वादिल्यर्थः । शरीरप्रहणामिति । शरीरप्रवेश इत्यर्थः । प्रातिष्ठित इति । आङ्प्रश्नेऽप्यर्धीतवम् ॥ १ ॥

अथ हैनं कौसल्यश्राङडडश्वलायनः पप्रच्छ । मैणो ह्रेवं प्राणोऽनिर्धा-रिततरवैह्रुपलब्ध्यमाहिमाडपि संहतत्वादस्य कार्यत्वमतः पृच्छामि । भगवान्कुतः कस्मात्कारणादेश यथावृत्तः प्राणो जायते । जातश्च कथं केन वृत्तिविशेषणाडड्यात्यसिमडशशररीरे । किंनिमित्तकमस्य शरीरग्रहण-मित्यर्थः । प्रविश्य शररीर आत्मानं वा प्रविभज्य प्रविमागं कृत्वा कथं केन प्रकारेण प्रातिष्ठते प्रतितिष्ठति । केन वा वृत्तिविशेषणास्माच्छरी-रादुःक्रमति । कथं बाह्यामिध्यृतमर्थीदेवंतं चाभिधत्ते धारयति कथमध्यात्ममिति ॥ २ ॥

तस्मै स होवाचातिप्रश्नान्पृच्छसि ब्रह्म-श्रोत्रसीति तस्मान्नेडं ब्रवीमि ॥ २ ॥

तस्मै स होवाचातिप्रश्नान्पृच्छसि ब्रह्म-श्रोत्रसीति तस्मान्नेडं ब्रवीमि ॥ २ ॥

१ क. प्राणैर्हि० निर्धारिंततस्व उप० । २ खं. वं निर्घारिततच्च उप० । ३ घ. ड. तत्स्था उप । ४ क. 'देवं वा' । च. 'देवं वाड्मि' । ५ क. 'ति धारयतीति शेषः ॥ १ ॥

पंचं पृष्ठस्तस्मै स होवाचाडडचायः प्राण एव तावदुविभ्रेयत् त्वादृशमपश्राहस्तस्यान्नजन्मादि त्वं पृच्छस्सत्योडतिमप्रश्नान्पृच्छसि । ब्रह्मच्छोऽसीत्यतिश्रयेन त्वं ब्रह्मविदतस्तुष्णींडहं तस्माचे तुभ्यं ब्रवीमि यत्पृष्टं शृणु ॥ २ ॥

विषमेति । विषमं दुर्‍वटं यथा तथा पश्राह इत्यर्थः । अतिमप्रशान्निति । त्वद्न्येषां प्रश्ञानातिकान्तान्नन्यदीयप्रश्रागोचरान्मूक्ष्मप्रक्षानप्रच्छलथयाथानित्यर्थः । आतिश्रयेनेति । अपरब्रह्मापेक्षयाडतिश्रायितमुख्यब्रह्माविदासी त्वामिति प्रोच्याहर्थ स्तौतीति भावः ॥ २ ॥

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैष पुरुषे छायैतसिम्नेतदातं मनोल्लतेनाडडयात्यस्मिञ्छरीरे ॥ ३ ॥

आत्मनः परस्मात्पुरुषादक्षरात्सत्सत्यादेश उक्तः प्राणो जायते । कथमित्यत्र दृष्टान्तः । यथा लोकेषा पुरुषे चिरःपाण्यादिलक्षणे निमित्ते छाया नैमित्तिकी जायते तद्वदेतसिम्नब्रह्मण्येतत्प्राणाख्यं छायास्थानीयमनूत्ररूपं तरवं सध्ये पुरुष आत्मतं समर्पिंवसिम्येतत् । छायेव देहे मनःसंकल्पेच्छादिनिष्पन्नकर्मनिमित्तेनेये तदृश्रयति हि पुण्येन पुण्यमित्यादि । तदेव सक्तः सह कर्मणेति च श्रुत्यन्तरात् । आयात्यागच्छति यस्मिञ्छरीरे ॥ ३ ॥

यथा सक्राडडेवाधिरुतान्विनियुड्के । एतान्यग्राणेतान्ग्रहणान्वितिष्ठस्वयमेव प्राण इतरान्ग्रहणान्पृथक्पृथगेव संनिधत्ते ॥ ४ ॥

'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः' अक्षरात्परतः परः ' एतस्माज्जायते प्राणः ' इति मन्त्रावत् संवदयितुं तद्वतविचेषणान्याह—परस्मादिति । अत्र हेतुः । तस्यानुत्सवार्थे दृष्टान्त उच्यते इत्यर्थः । छायावेतिं । प्रतिमिन्रादिलुपेत्यर्थः । एतस्मिन्निति । प्रकृते जनक आत्मनि ब्रह्मणित्यर्थः । कथमयात इत्यस्योत्तरमाह—मनोकृतेनेति । संधिरार्षः । तदेव सक्त इति । अस्य कर्मिणो मनो यस्मिन्फले निषर्क संसक्त आसक्तः संसदेव फलं कर्मणा सहितीति श्रुतौ च शरीरप्रहणं कर्मसाधनमुक्तमित्यर्थः ॥ ३ ॥

यथा येन प्रकारेण लोके राजा सम्राडेव ग्रामादिष्वाधिकृतानन्वानुयुङ्क्ते । कथं । पतानग्रामानेतानग्रामानाधितिष्ठत्यस्वेच्छया । एवमेव यथा दृष्टान्तः । एष मुख्यः प्राण इतरान्प्राणांश्श्रुरादीनात्ममेदांश्श पृथक्पृथग्व यथास्थाने संनिधत्ते विनियुङ्क्ते ॥ ४ ॥

आत्मानं वा प्रविभज्येतस्यस्योतरं दृश्यान्तेनेह—यथेति । इतरानीति इतरांश्श्रुरादीन्यथास्यानमक्ष्यादिगोळकस्थाने संनिधत्ते संनिधापयति । आत्ममेदान्मुख्यप्राणस्य वृत्तिमेदान्प्राणान्पानादीनांयादिशु नियुङ्क्त इति । अन्र श्रुत्या नेत्रादीनां चक्षुरादिस्थानानां स्पष्टत्वात्तानि नोक्तानिति दृश्यतेऽयम् ॥ ४ ॥

तत्र विभागः— पायूपस्थेडपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां कर्णौ श्वासः स्वयम् प्रतिष्ठति मेध्रे तु समानः । एष होतृचुतमन्नं समं नयति तस्मादिताः समार्चिषो भवन्ति ॥ ५ ॥

पायूपस्थे पायुश्चोपस्थे च पायूपस्थं तस्मिन्नपानमात्मभेदं मूत्रपुरीषोपर्यपनयनं कुर्वीस्तिष्ठति संनिधत्ते । तथा चक्षुःश्रोत्रे चक्षुश्श्र श्रोत्रं च ताभ्यां मुखनासिकाभ्यां च निर्गच्छछन्राणः स्वयं सम्प्राप्तिस्थानीयः प्राणः प्रतिष्ठति मध्ये तु प्राणापानयोः स्थानयोर्मध्ये अभ्याम् । समानः प्राणापानयोर्यो नोद्वर्तितं पीतं च समं नयतीति समानः । एष हि यस्माददेतेनदुतं भुक्तं चाडडत्माम्रौ पक्विसम्पचन् समं नयति तस्मादशितपीतेन्धनादशेरौदर्योद्धृतयदेशं मासाद्वेताः सक्तुसंन्ध्याका आर्चिषो दीप्यो निर्गच्छछल्नयो भवन्ति * शीर्षण्यह । प्राणद्वारा दर्शनश्रवणादिलक्षणरूपादिविषयप्रकाश इत्यभिमायः ॥ ५ ॥

यः कुर्वीस्तिष्ठति तं संनिधत्ते विनियुङ्क्त इत्यर्थः । मध्ये इति । प्राणापानयोर्मध्ये या नामिस्थतस्यां समानः प्रतितिष्ठतीत्यन्वयः । समानशब्दोऽर्थमुक्तं श्रुत्यारूढं करोति—एष हीति । आत्मम्रभिवाति । आत्मानं शरीरेऽग्रिजाठराग्रेराहवनीयत्वं प्रक्षेपस्य होमत्वं चोक्स्वा त्स्वर्यः । एवं हुतपदकलादीनस्य हवित्रं जाठराग्रेराहवनीयत्वं प्रक्षेपस्य होमत्वं चोक्स्वा त्स्वर्यः ।

शीर्षण्यसघद्वारान्निर्गतानां ज्ञानानामर्चिष्दुं वचं तस्मादेतां इति वाक्यं व्याचष्टे-तस्मादिति । प्राणादिति । अग्निरौद्र्योद्वेतोः प्राप्तपरिपाकादनरसादननाडीद्वारा देहं प्राप्य नाडीस्थानं हृदयं प्राप्तादनरसाादिति शेषः । दर्शिनद्धयं श्रवणद्रयं प्राणद्रयं मुखं चैकं रसनां(न)मिति सप्तर्चिषम् । जाठराग्निप्रकाशनन्यासादनरसादननाडीनां प्रवृत्त-

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितत्मांकभाष्यसमेताः - [ ३ प्रश्नः ]

स्तेषु तद्विंष्टारोप इत्थर्थः ।। ५ ।।

हृदि हेष आत्मा । अचैतदेकशतं नाडीमां तासां शतं शतमेकैकस्यां द्वासमतिद्रासमतिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्पानश्वराति ।। ६ ।।

हृदि हेष पुण्डरीकाकारमासपिण्डपरिच्छन्ने हृद्याकाश एष आ-त्माड्डतम्ना संयुक्तो लिङ्गात्मा। अग्नासिम्नहृदय एतदेकशतं सङ्ख्यया प्रधाननाडीनां भवतीति । तासां शतं शतमेकैकस्याः प्रधान-नाडच्या भेदाः । पुनरपि द्वासमतिद्रासमतिरित्ये द्वे सहस्रे अधिके सम्पातिश्व सहस्राणि । सहस्राणां द्वासङ्खतिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि प्रतिप्रतिनाडीशतं सङ्ख्यया प्रधाननाडीनां सहस्राणि भवन्ति । आसु नाडीषु व्यानो वायुश्वराति । व्यानो व्यापनात्त्र । आदित्यादिव रश्मयो हृदयात्सर्वतोऽगामिनोमिरनाडीभिः सर्वदेहं सङ्ख्याल्य व्यानो व्रतते । संधिस्कन्धर्मदेेशेषु विशेषेण प्राणापानवृद्रयोश्र मध्य उद्भूतवृत्तिर्यी-

थैवल्कृर्मकर्ता भवति ।। ६ ।।

व्यानस्य नाडीषु स्थानं दर्शयितुं नाडीनामुत्पत्तिस्थानं वक्तुं चाह—हृदयोत्या-दिना । हृदयस्य लिङ्गात्मस्थानत्वोक्तेः । प्रयोजनं तु केचिद्योगिनो नाभिकन्दुस्य नाडच्युत्पत्तिस्थानत्वं वदन्ति तन्निराकरणम् । तन्नैव लिङ्गात्मनः सङ्चरणोर्थो नाडचः । नाडीभिः प्रत्यवसृप्येत्यादिश्रुतेः । तन्न लिङ्गात्मनो हृदयस्थानत्वे तत्संचारमार्ग-

भूतनाडीनामपि तदेवोत्पत्तिस्थानम् । अथ यथा प्रदेशान्तरस्याननाडीनां तन्मार्गैस्त्वायोगात् । द्वासमतिसहस्राणि हृदयात्पुरोतितमाभिातिछन्त इति श्रुतेश्रोति । लिङ्गाशरीरस्माड्डत्म-हृदि वतते तत्संचारमार्गभूतनाडीनामपि तदेवोत्पत्तिस्थानमिति । यस्मालिङ्गात्मा हृदि वसते तल्संचारमार्गभूतनाडीनामप्ये तदेव स्थानमित्याह—अत्रेति । नाडीनां शरीरावधारणकत्वेन प्राणित्वं वक्तुं इतदिति विशेषणम् । तत्र्य स्पष्टत्वाद्वाय्वे न व्यार्ह्यांतम् ।

एकैकस्या नाडच्या शाखानाडचः शतं शतं भवदोत्याह-- ७ क. चा 'तस्मा०' । ३ क. 'त्मा जीवात्ममेवर्थः । अ जा० । ३ ग. च. डा 'ऐबं लिङ्ग०' । ४ क. 'पार्थे ना०' । ५ क. चा 'ससंत०' । ६ खे. 'ध्यानम् ।

तासामिति । तत्क्षरं शतोटरमयुतं शाखानाड्य इत्यर्थः । शाखानाडीनां च प्रत्येकं द्वयधिकस शतिसहस्राणि प्रतिशाखानाड्यः सन्तोत्याह—पुनरपीति । सङ्घतिरिति पदस्य सङ्घयाप्रधानत्वे सङ्घलक्षणीयस्य तेन सामानाधिकरण्ययोगात्सङ्घच्यनन्ततया व्याचष्टे—सहस्रशाखामिति । प्रतिशाखानाड्यो निर्यातां अत्यन्तसूक्ष्माः प्रतिशाखा: । द्वासङ्घतिरियन्त्र वैडूर्यमाह—प्रतिप्रतीति । प्रतिप्रतिनाडीशतसङ्ख्ये नाडीनां द्वासङ्घतिसहस्राणि मवन्तीत्यर्थः । तथा च मूलशाखाप्रतिशाखानाड्यो मिलित्वा द्वासङ्घतिलक्षाणि दशसहस्रं च शतद्वयमेकं च भवन्तीति दृष्टान्तम् । एवं नाडीसङ्ख्या व्यानस्य तत्त्स्थानत्वमाह—आस्तिति । सूक्ष्मासु नाडीषु विद्यमानस्य व्यानस्य कथं व्याप्तक्वमित्याशङ्कच नाडीनां सर्वदेहङ्गयासेस्तत्स्थस्थस्यापि व्यानस्य तदुद्वारा व्याप्तिरिस्याह—आदित्यादित्येति । यथाडदित्यादिद्विनिर्गत्य रश्मयः सर्वतो गतास्तथा हृदयात्सर्वेन्द्रियामिन्यानि नाडीचेष्टाभिरान्तं यान्ति । सामान्येन सर्वेशरीररश्म्यास्तावपि विशेषे स्थानमाह—सन्धीति । प्राणेति । उच्छूासनिःश्वासयोः प्राणापानवृदयोरभावे तद्वृत्तिरुदवृत्तिस्वर्यर्थः । अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स ध्यान इत्युक्त्वा यानि धीर्यवanti कर्माणि बलवता पुरुषेण साध्यानीघनुरायमनादीनि तान्यप्राणान्ननपानङ्करोतीति श्रुत्यन्तरोक्तेरित्यर्थः ॥ ६ ॥

अथैकयोर्ध्वे उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥ अथ या तु तत्रैकशततां नाडीनां मध्य ऊर्ध्वगा सुषुम्नाख्या नाडी तथैकयोर्ध्वः सन्नुदानो वायुरापादतलमस्तकद्वार्तिः सञ्चारन्पुण्येन कर्मणा शास्त्रविहितेन पुण्यं लोकं देवादिस्थानलक्षणं नयति । पापेन तद्विपरीतेन पापं नरकं तिर्यङ्योन्यादिलक्षणम् । उभाभ्यां सम्पधाम्यां पुण्यपापाभ्यामेव मनुष्यलोकं नयतीत्यनुवर्तते ॥ ७ ॥ इदानीनुदानस्य स्थानं वदनकेनोक्तमप इत्यस्योत्तरमाह—या त्रिवाति । उभाभ्यां सम्पधानाभ्यामिति । अनेन पुण्याधिक्ये देवलोकं पापाधिक्ये नरकलोकं नयतीति पूर्व व्यारुयातं भवति ॥ ७ ॥ आदित्यो ह वै बाहुः प्राण उदयत्येष हि

आदित्यो ह वै बाहुः प्राण उदयत्येष हि

चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुरपानः ॥ ८ ॥

आदित्यो ह वै प्रसिद्धो धार्षदैवतं बाह्यो माणः । स एष उदयस्युदयति । एष धैनमध्यातिपकं चक्षुषि भयं चाक्षुषं प्राणं प्रकाशेनानुगृह्णानो रूपोपलब्धौ चक्षुष आलोकं कुर्वेऽनिस्पथे: । तथा पृथिव्यामभिमानिनी या देवता प्रसिद्धा सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा मध्येऽस्य-क्रव्य वचोऽनृत्याष एतदपकर्षणेनानुप्रदान कुर्वती वर्तते हेत्यर्थः । अन्वथा हि शरीरं गुरुत्वात्पतनस्खलाकारे बोधयेच्छेत्त । यदेतदन्तरा मध्ये यावापृथिव्योरे आकाशस्तस्यो भयते । मध्ये स्यवत । सै समानः समानमनुप्रदानो वर्तते इत्यर्थः । समानस्यां तराकाश आस्य स्थित्व-सामान्यात् । सामान्नेन च यो वाश्रो वायु: स व्यानिसामान्याादृश्यानो व्यानमनुगृह्णानो वर्तते इत्यभिप्रायः ॥ ८ ॥

तेजो ह वं उदानस्तस्मादुपशान्ते तजः । पुनर्भवामिन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानैः ॥ ९ ॥

तेजो ह वै इति वाक्यं व्याचष्टे-यथादृष्टामिति । पूर्वमादितस्यात्मकं विशेषतेज उत्क्रमत्र तेजःसामान्यमुच्यते इति न पौनरुक्त्यमित्य्याह-सामान्यं तेज इति । एवमादितस्यादिना रूपेण मूर्त्यप्राणस्य प्राणापानसमनौनोदानस्य प्राणादिवृत्त्यनुगाहकत्वमुच्यते । आदित्यादन्याकाशासामान्यवायुतेजोरूपी सन्नात्मविद्यैवमादित्यादिकं भारयतीत्युक्तम् । तद्लूयेणावस्थानमेव तद्वारेणं प्राणापानाद्यनुप्रहेण नक्षुराद्यनुमहोकेस्तद्वारा तदूमार्गाचिमूताविषारकत्वमुच्यते । स प्राणस्तच्छूः सोडपानः सा वाक् तद् यानस्तच्छ्रोत्रं तस्मानस्तन्मनः । तदेतैः सहैतेन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानैः प्रविशदिन्द्रियांगादिभिः ॥ ९ ॥

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः । सहैडनमना यथासंकल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥

मरणकाले यच्चित्तो भवति तेनैव चित्तेन संकल्पनेनेन्द्रयैः सह प्राणं युक्तः । सहैडनमना यथासंकल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥

स च प्राणस्तेजसोदातनहरया युक्तः सन्सहैषमनः स्वामिना श्रीकृष्णेन स एवमुन्निद्रदशयैव युक्तः प्राणस्तु भोक्तारं पुण्यपापकर्मण एव शाधयासंकल्पितं यथाभिमतं लोकं नयति प्रापयति ॥ १० ॥

सन्मुखयया प्राणवर्यावृतिस्थत इत्यर्थः । तदोऽभिवदन्ति ज्ञातय उच्चैर्वसति जीवतीति । स च प्राणस्तेजसोदातनहरया युक्तः सन्सहैषमनः स्वामिना श्रीकृष्णेन स एवमुन्निद्रदशयैव युक्तः प्राणस्तु भोक्तारं पुण्यपापकर्मण एव शाधयासंकल्पितं यथाभिमतं लोकं नयति प्रापयति । उत्कशरीरान्तरप्राप्तिमेवोक्त्वान्तिक्रमपदर्शनेन स्पष्टीकृतं यच्चित्त इत्यादि वाक्यं तद्मेस्थिताध्याहारं कुर्वल्याचष्टे - मरणोति । यच्चित्त इति । यदेव देवार्तिर्यङ्गादिशरीरं सम्यागनुचित्ते यस्मात् स यच्चित्त इत्यर्थे । प्राणं प्रत्यागमनं लोकन्वयहारेण प्रथयति-तदोति । तैजसा तेजोऽनु गृह्णातियौदानवृत्त्येत्यर्थः । छुंबंसूतो मोको(कतु)दानसंयुक्तः प्राणः कं नयतीत्यपेक्षायां तमेव भोक्तारं नयतीति वदन्वाक्यार्थेमाह-स एवमिति । यथासंकल्पितामिति । कर्मज्ञानादिसाधनतुषणादेशया संकल्पिते मरणकाले वासनारूपेण पुनरभिव्यक्तं लोकं देवादिशरीरमित्यर्थः ॥ १० ॥

य एव विद्वान्प्राणं वेद । न हास्य प्रजा हीयते ऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ११ ॥

यः कश्चिदेवं विद्वान्‌प्थोक्तविशेषेणैव विशिष्टमृत्युपपत्यादिभिः प्राणं वेद जानाति तस्येदं फलमैकमुषिकं चोच्यते । न हास्य नैवास्य विविधुः प्रजा पुत्रपौत्रादिलक्षणा हीयते छिद्यते । पतिते च शरीरेऽपणसायुज्यतया डमृतोऽमरणधर्मा भवति । तदेतस्मिन्नर्थे संक्षेपाभिधायक एव श्लोकः भवति ॥ ११ ॥

पूर्वं प्राणस्वरूपं निश्चित्य तदुपासनं विधत्ते-यः कश्चिदिति । उत्पत्त्यादिमिर्यथोक्तविशेषणैर्विशिष्टम् । आत्मनः प्राणो जायते, मनःकृताम्यां धर्माधर्माभ्यां चक्षुःश्रोत्राभ्यां नामौ समानं, नाडीसमूहे व्यानम्, उदानं च सुषुप्नायां स्यापयति । उदानेनोच्छामति, बाधते प्राणपानध्यानसमनोददाननुप्राहकेरादिस्पृथिवीदेवादिग्राहयुतेजोरूपैरधिदैवमादित्यादिक्रमानुप्रैहैर्दशात्मं चक्षुषोश्रोत्रमनस्त्वक्चक्षुरादिग्राह्यामूर्तं च धारयति । स एवोदानवृत्या मोक्षत्रा च युक्तो मोक्षारं लोकान्तरं नयति । स एवं च वरिष्ठः प्रजापतिरत्ता चेल्येवं प्राणं वेदेत्यर्थः । ऐहिकफलमुक्त्वाडमुषिमकफलमाह-पतित इति । अमृतत्वं च नात्र मुक्त्वै किंतु प्राणसायुज्य-यते हीयन्ते छिद्यन्ते ॥ ११ ॥

वेदेश्याह—प्राणपेति। इदं कामिनः, निष्कामस्य तु चितैकाग्यम् । तच्च्युतिद्वारा मूल्यमेवामृतत्वं मवतीति दृश्यन्यम् ॥ ११ ॥

उत्पत्तिं चैव स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ १२ ॥

इत्यथर्ववेदोक्तप्रश्नोपनिषदि तृतीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥

उत्पत्तिं परमात्मनः प्राणस्याद्यतिमागमेनं मनोऽनुतेनास्मिञ्छरीरे स्थानं स्यितिं च पञ्युपस्यादिस्थानेपु विभुत्वं च स्वाम्यमेव सम्राडिदं (?) प्राणप्रतिभेदानं पञ्चधा स्थापनम् । बाह्यादित्यादिरूपेणाध्यात्मं चैव नक्षुराद्याकाराणवस्थां विज्ञायैव प्राण(?)यमृतमश्नुत इति । इति द्विरवचनं प्रश्नपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १२ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपाददिश्य-श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये तृतीयः प्रश्नः ॥३॥

आयतिमिति । आयातिमित्यर्थे । हसवतं छान्दसम् ॥ १२ ॥

इति श्रीमद्भानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां तृतीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थः प्रश्नः ।

अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ ।

अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्ये: पप्रच्छ मुक्तश्रत्रयेणापरवियागोचरं सर्वं परिसमाप्य संसारं व्याकृताविषयं साध्यसाधनलक्षणमानित्यम् । अथेदानीमसाधनलक्षणमुपपादयितुं प्राणमपनोगोचरमतीन्द्रियं विषयं शिवं शान्त-भविकृतमप्सरं सत्यं परविद्यागम्यं पुरुषारुयं सबाह्याभ्यन्तरमजं वाक्-व्यमित्युक्तरं प्रश्नत्रयमारभ्यते ।

एवं कर्मविद्यागर्भितश्रवणेन विरक्तस्य प्राणविद्यया चित्तैकाग्र्यतश्च्छोध्दमतोऽते एवं सवनचतुष्टयवतो मूल्यधिकारिणः परविद्योक्त्यर्थं प्रश्नत्रयमारभते—अथ हैनाविति । पूर्वविप्रैवामृतत्ववोक्तेरुतरपक्षारस्मो व्यर्थ इत्यात आह—मुक्तश्रत्रयेणोति । संसार-

भगवन्नेतस्मिन्पुरुषे कानि स्वपान्ति कानि जाग्रति कतर एष देवः स्वमान्पश्यति कस्मिन्नु सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्ति इति ॥ ३ ॥

भगवन्नेतस्मिन्पुरुषे इति । अस्मिन्पुरुषे कानि इन्द्रियाणि स्वपन्ति—निश्चेष्टतां कुर्वन्ति । कानि चासिम्न्जाग्रति—चेष्टन्ते । कतरः कतमः एष देवः—जीवः स्वमान्पश्यति—स्वप्नान् पश्यति । कस्मिन्नु सर्वाणि इन्द्रियाणि संप्रतिष्ठिता भवन्ति—संप्रतिष्ठितानि भवन्तीति ॥ ३ ॥

स्वापं कुर्वन्ति स्वच्यापारादुपरमन्ते । कानि चासिम्न्जाग्रति जागरणनिद्रावस्थां स्वव्यापारं कुर्वन्ति । कतरः कायिककरणचैष्णोरेव देवः स्वमान्पश्यति । स्वप्नो नाम जाग्रद्दर्शननासक्तस्य जाग्रद्दर्शनान्तः—यदर्शनम् । तस्मिक्कार्यलक्षणेन देहेऽनिर्वृत्ते किं वा करण-

स्वापं कुर्वन्ति इति । इन्द्रियाणि स्वपन्ति—निश्चेष्टतां कुर्वन्ति । स्वच्यापारादुपरमन्ते—स्वव्यापारं त्यजन्ति । कानि चासिम्न्जाग्रति—चेष्टन्ते । जागरणनिद्रावस्थां स्वव्यापारं कुर्वन्ति—जाग्रदवस्थायां स्वव्यापारं कुर्वन्ति । कतरः कतमः एष देवः—जीवः स्वमान्पश्यति—स्वप्नान् पश्यति । स्वप्नो नाम जाग्रद्दर्शननासक्तस्य जाग्रद्दर्शनान्तः—यदर्शनम् । तस्मिक्कार्यलक्षणेन देहेऽनिर्वृत्ते—तस्मिन्देहेऽनिर्वृत्ते । किं वा करण-

१ क. व. °माणस्सा । २ क. च. °यमनि° । ३ क. °वस्थास्या° । ४ क. °न्ति स्वन्या पा-रान्कुवेन्तीतियर्थः । क° । ५ क. °क्षणान् य एष ।

लक्षणेन केनचिदित्यभियायः। उपरते च जाग्रत्स्वप्रघ्यापारे यत्पसत्रं निरायासलक्षणमनाबाधं सुखं कस्यैतद्व्वाति। तस्मिन्काले जाग्रत्स्वप्रव्यापारादुपरताः सन्तः कस्यिमन्नु सर्वे सम्यगेकीभूताः संप्रतिष्ठिताः। मध्यान्ते रसवत्स्वप्नु मध्यावष्टान्त्यादेवच विवेकानहः प्रतिष्ठिता भवन्ति संगताः संप्रतिष्ठिता भवन्तीत्थर्थः। नतु न्यस्तदात्वादेकरणवत्स्वप्न्यापारादुपरतानि पृथक्पृथगेन स्वात्मन्यवातिष्ठन्त इत्येतद्युक्तं कुतः। प्राप्तिः सुपुप्तसुषुप्राणां करणानां कस्यिमाश्रिदेकीभावगव नाशडूणया? पष्ठुः। युक्तैव स्वाश्रडूणा। यतः संहतानि करणानि स्वाम्यर्थानि परतन्त्राणि च जाग्रद्विषये। तस्मात्स्वापेऽपि संहतानां पारतन्त्र्येणैव कस्यिमाश्रितसंगतिर्योध्येति तस्मादाशडूानुरूप एव पष्ठोडयम्। अत्र तु कार्यकरगणसंघातो यस्मिन् श्रलेनः सुपुप्तोऽल्यकालयोरस्तदेशेऽपि वसत्तसौः स को नु स्यादिति कस्यिमसर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीति॥९॥

एवं सामान्येन प्रकाश्यस्यापि संबन्धमुक्त्वा चतुर्थप्रकाशस्य प्रातिस्विकसंबन्धमाह-तत्रोक्तम् । यस्मादित्यस्य वाऽतद्वसरमिति तच्छब्देनान्वयः। यथा सुधीस्त्वपावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशाः प्रभवन्ते सरुपास्तथाड्कराद्विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चापियन्तीति मन्त्रे णेऽस्यर्थः। एतद्वक्ष्यति। मन्त्रोक्तार्थ-विस्तरानुवादित्वादस्य ब्राह्मणस्यैति भावः। अत्राक्षरसरूपयैव विशक्षितत्वात्तन्निर्णयार्थं कानि स्वपन्तीत्यानिप्रश्नो जागरितादिना धर्मविशेषनिर्धारणार्थः। अन्यथा तदभावेऽप्यनृतपरिकल्पनयासिद्धेः। भावानां स्वरूपाविभागाद्वा तु ताः पुनः पुनरुद्यतेः प्रचरन्तीति दृष्टान्तमलाच्चत्रेर्भावस्ततो विभागेन निर्मितमनमित्यक्षर एकीभूतानां पृथग्वादिकार्यकरणानामकृदृशीमागप्रोतितेस्तत्स्थान्मात्रे भाध्य उक्तेति द्रष्टव्यम्। तत्राडSडपश्नेन जागरितस्य धर्मी पृथक्। स्वप्ने यस्य ध्यापारोपरे जागरितं नास्ति स तस्य धर्म इति (धर्मोति?) निश्शेलुं शक्यत्वात्। द्वितीयेनावस्थात्र्येडपि शरीररक्षणं कस्य धर्म इति पृथक्। जाग्रतोऽनुपरतव्यापारस्य प्राणस्य देहरक्षणकत्वोक्तेः। तृतीयेन स्वप्नस्य धर्मी पृथक्। चतुर्थेन सुषुतिस्थभूतिः परामर्शः सुखस्य सुपुप्तिसंस्थभावगमात्। पञ्चमप्रश्नावुपात्त्रियाविनिर्मुक्तमवस्थात्रयपथे वसानभूमिरूपं तुरीयमक्षरं पृष्टमिति विभैकः। कार्ये शरीरं प्राणो वा, करणानि मनआदीनि। पदार्थानुसृत्या वाक्यार्थै

पिण्डींकृत्याडSह—तत्क्षणमिति । तत्पदं पूर्वोपरयोः संबंध्यते । प्रसन्नामिति । विषयसंप्रक्कालुष्यराहि त्यम् । [ निरायासेति ] । निरायासेन विशेषेऽपामात्रेण लक्षणते डमिल्यज्यते निवर्त्तस्थापितदीपाळोकवंदनानां विनाशरहितं सत्यमात्रस्वरूपं मित्येः । एतद्विति । सुपुष्टे प्रकांशोमान सुक्तमहामनाविम्बान्तपरामर्शोमूलभूतामित्यर्थः । तस्मिन्काले इति । यद्यपि पश्चात्प्रश्नेन तुरीयं पृष्टचयते न सुपुष्टिस्थायादपि संसारदशायां सर्वोपाधिहितधुरीयावस्थामावेन विवेकत एव तस्य प्रदर्शनंयस्वात्तसुषुप्तावज्ञाने सत्यपीतरूपाभिराहिल्येन तत्वैव सर्वोपाधिविवेककरणेन तुरीयप्रदर्शनंस्य सुपुज्यवातस्मिन्काळे तुरीयप्रदर्शनार्थं सर्वसंप्रतिष्ठोचकते । सम्यंगेकरीभूता इति ।

तदात्मभावमाप्त्या विलक्ष्यं गताः इस्थर्थः । मधुनि रसादिति । यथा नानापुष्परसा मधुन्येकी भवन्ति तद्वदित्यर्थः । विवेकामात्रेण हस्तान्तावुक्को, तत्र सर्वात्मना विलयभावादित्याह—सर्वेकानह इति । पूर्वं विवेकान्हः सन्तः पश्चात्संप्रतिष्ठितात्वर्थः । न चानेन व पलायनप्यासनोपरामविशिष्टा; सौषुप्त एवं दृष्टं इति चोद्ये चम् पर आत्मन्यक्षरे संप्रतिष्ठन्त इति वक्ष्यमाणत्वात्सुषुप्ते चाझ्ज्ञान एवं संप्रतिष्ठानादेश हि दृष्टेत्यादिज्ञानप्रतिविम्बस्य मोहकुरपि संप्रतिष्ठाथाया अभ्यास्यमानत्वादच्छायामित्यज्ञानामावोचकेश तुरीयमेव पृष्टामिति मावः । ननु कार्यकरणाध्यतिरिक्ते संप्रतिष्ठानाधिकरणे सामान्येन कर्णिसंश्रिदवगते कामिन्संप्रतिष्ठित इति विशेषप्रश्नो घटते । न च तस्यावगतिरसति । न च संप्रतिष्ठानस्य साधिकरणत्वेन सामान्येनाधिकरणवगतिरस्तीति वाच्यम् । तत्त्वदुपादानानामेवाचेतनानां तद्विकरणस्थेन तदतिरिक्तस्य चेतनस्यापीद(द्रे)रिति चोद्यते—नन्वति । दात्रं नाम सस्यादिलक्षणार्थः शास्त्रविशेषः । सोपादान इत्यर्थः । सुपुप्तपुरूषाणां कुंरणाज्ञानामिति । सुपुप्तपुरूषाणां करणानि तेषामित्यर्थः । एष हि दृष्टेत्यादिना पुरूषाणामध्ये कीभूवस्य वक्ष्यमाणत्वाद्वा पुरूषाणामित्युक्तम् । अस्मिन्पक्षे करणानां चेतिं चकारो दृष्टान्तः । प्रश्नः प्राप्तिरित्यन्वयः । हृंह्तानां परार्थत्वेन व्यापारसंहतस्वेन हेतुना परं संपृश्वेतने सामान्येनावगते प्रश्नो विन्देशप्रश्नो युक्त इत्याह—युक्ते त्विति । आसङ्गानुरूप इति । मनसि विद्यमानद्धाङनुरूपो वाचिकः प्रश्न इत्यर्थः, अन्र संप्रतिष्ठानान्नि(शि)ष्ट आत्मा न पृष्टः किंतु तदुपलक्षितः केनल आत्मा पृष्ट इति वाक्यताविपर्ययमाह—अन्र त्विति । मवन्नीत्य-

तस्मै हावाच । यथा गार्ग्ये मरीचयोडर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वो एतस्मस्तेजोमण्डल एकी भवन्ति । ताः पुनःपुनरुदयतप्रचरन्त्येवं ह

१;च, तिल्योकिः १;सं ।

वै तत्सर्वं परे देवे मनस्पेकी भवाति । तेन तर्हि ष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नाडडदते नाड्डनन्दयते न विसृजते नेयायते स्वापितीत्याचक्षते ॥ २ ॥

तस्मै स होवाचाड्डचार्यः । शृणु हे गार्ग्ये यथ्वया पृष्टं । यथा मरीचयो रश्मयोऽकस्मादिग्यस्यास्तमदर्शनं गच्छतात् सर्वा अंशेपत एतस्मिस्तेजोमण्डले तेजोराशिरूप एकी भवन्ति विवेकानहित्वमाविशेषतां गच्छन्ति, मरीचयस्तस्यैवैकस्य ताः पुनः पुनरुदयत उद्र च्छतः प्रचरन्ति विकीर्यन्ते । यथाडयं दृश्यन्तः । एव हि वै तत्स्थं विषयेनद्रियादिजातं परे मचुष्टे देवे योतनवति मनसि चक्षुरादिदेवानां मनस्तन्वत्रत्चात्परो देवा मनस्तन्मनसत्वेकी भवति, मण्डल मरीचिवदविशिष्टा गच्छति निजागारिपोशक रश्मिमण्डलान्मनस एव प्रचरन्ति ( ति ) स्वव्यापार राय प्रतिष्ठन्ते(ते) । यथ्रूपात्स्वपनकाले श्रोत्रादीनि शब्दाद्युपलब्धिषकर णाने मनस्पेकीभूतानां करणव्यापारादुपरतानी तेन तस्माच्चाहि तसिमन्स्वापकाले एप देवदादिलक्षणः पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नाडडदते नाड्डनन्दयते न विसृजते नेयायते स्वापितीत्याचक्षते लौकिकाः ॥ २ ॥

यस्यवा पृथं तच्चैक्षण्यन्वयः । तस्यैवाकस्य ता मरीचय इत्यन्वयः । विकी र्यन्त इति । दर्शादिकु स्विप्नन्त इत्यर्थः । रस्मेडपि चक्षुरादियापरोपलब्धधरे को मावोसिद्ध इत्याशङ्कच वासनामयेनद्रियथ्यापारे प नलखा लोपि बहिराद्दादिश्रवणादिदया पारामावेन तं साधारयितुं तेनैव वाक्यं व्याल्यायाति—यस्पादिति । श्रोत्रादीनामेकी भावो नाम स्वस्वव्यापारं विहाय मनस्तन्वत्रयाडवस्थाने मात्रं न तु मुख्यमकर्तवं तेषां मनःप्रकृतिकत्वाद्भावेनाप्रकृतो तदनुपपत्तेरित्यभिप्रेतेयेकारः प्रधुकः । नेयायत इति । इणो गत्यर्थस्य यडन्तस्य रूपमेतत् गच्छतीत्यर्थः ॥ २ ॥

यस्यवा पृथं तच्चैक्षण्यन्वयः । तस्यैवाकस्य ता मरीचय इत्यन्वयः । विकीर्यन्त इति । दर्शादिकु स्विप्नन्त इत्यर्थः । रस्मेडपि चक्षुरादियापरोपलब्धधरे को मावोसिद्ध इत्याशङ्कच वासनामयेनद्रियथ्यापारे प नलखा लोपि बहिराद्दादिश्रवणादिदया पारामावेन तं साधारयितुं तेनैव वाक्यं व्याल्यायाति—यस्पादिति । श्रोत्रादीनामेकी भावो नाम स्वस्वव्यापारं विहाय मनस्तन्वत्रयाडवस्थाने मात्रं न तु मुख्यमकर्तवं तेषां मनःप्रकृतिकत्वाद्भावेनाप्रकृतो तदनुपपत्तेरित्यभिप्रेतेयेकारः प्रधुकः । नेयायत इति । इणो गत्यर्थस्य यडन्तस्य रूपमेतत् गच्छतीत्यर्थः ॥ २ ॥

प्राणाभय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वां एषडपानां धानाडन्वाहायपचनां, यद्वहिपत्यात् म- पोयते प्रणयनादाहवनोयः प्राणः ॥ ३ ॥

सुषुप्तवस्तु श्रोतादिं करणेष्वेवास्मिन्पुरे नवद्वारे देहे माणायय: माणादिपञ्चवायवोऽन्रय इवाम्रयो जाग्रति । आभिसामान्यं हि । नादे:पत्यो ह वा पृषोदरान् ! कथमित्याह--यस्माद्दगाहै:पलादशेरधिदैवत्रकांल इन्द्रोदपितॄ:सनातनीं प्रजां नॄपत्न्यादित्यादिति पञ्चभि: शनै: शनैरपष्यीत्प्रवेशद्वारिणि पञ्चत्वं नयति । नगवचनो गाहे-पत्योंदधौ ।

वथा सुषुप्तापानवृचे: मंक्षीयत हव माणो मुखनासिकाभ्यां संस्कृतस्पत खाद्वनीयस्थानीच: माण: । ध्यानस्तु हृदयादक्षिणसुषिरद्वारेण निर्गमादाक्षिर्णादिकसंवन्धादन्वाहार्यपचनो दक्षिणादिः ॥ ३ ॥

कानि स्वप्नतॊ्यस्य मविष्याणि वाच्च्करणानि स्वप्नसुषुप्तं च नेडतस्तेषामेव जागरं धर्मे इत्युत्तरमुक्त्वा कानि जाग्रतोऽस्य यौत्तरमा ह-सुषवतिस्वंत्ति । माणानामप्येस्वं गौण-विस्राय--अध्यय इवोचते । यथाऽऽत्म्य नार्हेःपस्थवचे यद्वाह्येप्स्वाप्रतीतते प्रणषणादितीदं वाक्यं तदहितं नोपपत्ति । हेप्यनादिति पदं माहेप-स्वाविरोषणमिस्याह--अभयस्यो माइहेपतस्य इति । तैस्मदहमाहवननीय: प्राण इति वाक्यं सार्ह्यामिध्यानपूर्ं च्याचष्टे--सथेति । माहे:पस्यकेनोक्तं चानं नॄतर्गच्छति सति वहिरेष्चनप्राणस्तलो निग्रच्छन्न इव ( शिव ) रूद्रयत इवि प्राण आहवननीय इत्यर्थ:। परिम्र्यसं ध्यानोन्बाहार्यपचन इति वाक्यपिदानां न्याचष्टे--ध्यानसिवाति । छान्दो-ग्ये गाथरीविद्यायां वस्य वा श्चेतस्य हृदयस्य पञ्च देवमुंखय इत्थुवकथ्याथ योडस्म दाक्षिर्ण: सुषि: स ध्यानस्च्छ्रोणामित्यनेन ध्यानस्य दक्षिणसुषिंतो निर्गमनमुक्तंमित्य-स्थ्यानवाहार्यपचनतॊदरयं दक्षिणादिसंबन्धित्वं ध्यानस्येति द्यांनोन्बाहार्यपचन इत्यर्थ: ॥ ४ ॥

यथुच्‍छ्वासानि:श्वासौतावाहुती समं नयतीति स समान: । मनो ह वा यजमान इष्टफलमेवो-दान: स एनं यजमानमहरहर्बहु गमयति ॥४॥

अन्न च होताडक्रियोहोत्रस्य यथस्मादुच्‍छ्वासानि:श्वासावमिहोऽाहुती इन्द्रियं द्वितवसामान्यादेव स्रेतावाहुती समं साड्येन शरीरस्थितिभा-वाय नयति यो वायुरमिस्थानीयोडपि होता चाडहस्रयोनिनैंतत्त्वात ।

१ क. उ. ° न्यु साह गा° । १ क. °लु इतरामिध्वाहुताक आस हू° । ३ क. ल. °योडम्रियथा त° । ४ क. व. °फौत । ५ खा. म. व. ह. °क्षिणादि° । ६ क. ग. थ. तरसंडछमा° । ७ क. °सुविरा ई° । ८ कः सुविद: स । ९ क. °विरतीं । १० खा. मा. घ. द्र. °न्यासोडन्वा° ।

कोडसौ स समानः । अतक्ष विदुषः स्वापोडस्यामिहोराहृदयनमेव । तस्माद्द्वादशाकर्मोत्येवं सततं इत्यभिप्रायः । सर्वेदा सर्वाणि भूतानि विधिवद्वनल्यापि स्वपत इति हि वाजसनेयके । अग्र हि जाग्रत्सु प्राणाप्रतिष्ठपसं, हृदयं वाजीकरणानि त्रिपयोश्चाग्निहोत्रफलग्नपिच कर्मणां बहु जिज्ञासीयेनो हि वाव यजमानो जागर्ति यजमानवत्कार्यकरनेपु प्रधान्येन संप्रघद्वारात्स्वर्गामिव ब्रह्म प्रति प्रस्थिततव्वाघजनमानो मनः कलस्पते । इष्टफलं यागफलमेवोदानो वायु: ; इ उदाननिमित्तकतव्वादिष्टफकलाप्ते: । कथम्, स उदानो मनआलयं चजमानं स्वपतश्चित्तुपादावपि मुख्याद्याहारहः सुषुतिः काले स्वर्गामिव ब्रह्माक्षरं गमयति । अतो यागफलस्र्थानीय उदानः ॥४॥

अग्र चेतिं । अश्रितहोमस्य होतां होमस्य कर्ता, ऋत्विगमुख्यत उत्तरवाययेन(णे)ति शेषः । अश्रितोश्छान्ति:शानयोरजातित्वसद् पूर्वमुपदत्वेन सिध्दबुद्धेरश्रयोगात्म समाधिवृत्ति तच्च्छछन्दानन्वयाद्वाच्च । कयन्न च कृत्वाडन्वयप्रयेण योगयति-यघस्मादिति । उच्च्छानि:श्वासावित्यानन्तरमाहुती इति पदं माष्येऽडश्याहुत्यैताकुच्छ्छवासन:श्वासावाहुती माहुवन्याधीकरणाम्रिलोहुत्या [इ]व दृश्दे(द्धि)व+स्म यादेवेत्येकोऽन्वय: । अनन्तरं माष्ये तुशाठरश्वार्थे । श्रुतिगत इतिशब्द्दूतस्मादेत्यर्थे । यसमादेतावाहुती यस्माच्चेतो संं नयति द्वारेरस्स्थितिमाव साय्पेन नयति प्रत्रतयंचति यो वागुयेषाडस्मिहोत्रे होमकृत्सहुतितद्वार्यं माहवनीयं प्रति सं नयति प्रापयति तद्वत्स्मादाहुत्योनेतृन्वातस वागुयैतेति यच्छछन्दहोतृणाद्ध्याहारेण द्वितीयोडन्वयः । कोडसौ कायुरिति तद्ध्रेशप्रक्षे स होता वायुः स समान इति तृतीयोडन्वयः । ननु प्राणाग्रय इत्यत्र सर्वेषां प्राणानामग्रित्वोक्ते: कथमिह समाने होतृत्वमुच्यत इत्याशाङ्क्योक्तं -अश्रितवेनोच्कोडपाति भावः । होता चेति । चकारो डवधारणे । आहुतिनेतृव्वादोतुंवे स्थितेदम्रित्वोक्तिश्छनिवायेनाम्रनयाम्रिसमुदाये ल्लक्षणिकीतय्यर्थः । अवस्थाद्वयवर्तिना मुच्छ्छानि:श्वासपाणानां चाम्रिहोत्रावयवत्वसंपादनस्य नोपासनं प्रयोजनं निर्वेदो आत्मप्रकरणतव्वाद्विद्याद्देशेनाच्च । किन्तिविन्द्रियाणुपरमते प्राणा जाग्रतित्येवं त्वंपदार्थशोधनरूपस्य ज्ञानस्य स्वोतिरेवत्याह-अतश्रेतिं । वाजसनेयके हि वे वाङ्क्चितः प्राणाश्रितश्वासस्वचित इत्यादिना सर्वेऽपि प्राणन्व्यापारेषु प्रत्येकमाश्रांच तत्वोक्तिहेतिमताः सर्वाणि मूर्तान्यस्य स्वापकोडपि चर्या

कुर्वन्तीति सा दृष्टिः स्तुतातद्विद्याप्राप्त्यर्थः । अत्र हीति । अत्र मनो यजमानः करणीयत इति न्यवहितान्वयः । तत्करणानां हेतुद्वयमाह-यजमानवादिन्ति । हेतुद्वयं साधयति-जाग्रतिस्वातीति । अत्र स्वप्नकाले विषयान् करणानि चोपसंहृत्य मनो जागर्ति प्राधान्येन स्वप्नयापारं कुर्वद्वत्ते । आग्रिहोत्रफलं स्वर्गी जिगमिषुर्जनमान इव मुहुर्मुहु-काले स्वर्गलुपब्राक्ष जिगामिषु च मन इत्यन्वयः । भाष्ये यजमान इत्यनन्तरमिव-शब्दो दृष्टव्यः । ह कवशब्देन तत्प्रसिद्धमित्युच्यते । इष्टेष्टिति । उदाननिमित्तकमरणानन्तरं यागादिफलप्राप्तिस्थ्य तत्रैवमित्तस्वात्कारणे कार्योपचारादुदान इष्टफलत्वेन करणीयत इत्यर्थः । न केवलं मरणद्वारा यागफलप्रापक्त्वमुदानस्य किं त्वेतस्यैवाऽSनन्दस्याऽऽनान्तीति मृतानि मान्रामुपजीवन्तीति श्रुते: सर्वयागफललानामपि ब्रह्मात्मकत्वात् ।

दृष्टप्रापक्त्वादपि । अहरहर्हृष्टफलप्रापक्त्वमुदानस्यैति प्रश्नपूर्वक माह-कथामिति । स्वर्गमपिवेति । सर्वयागफललात्सक्वरूपमेव ब्रह्माक्षरं गमयतीत्यर्थः । यद्यप्यहरहर्हुष्टप्राप्तावपि यागसाध्या यागरहितानामपि तत्राप्राप्तिर् ब्रह्मण एव सर्वयागफलत्वेन तत्प्रापक्त्वादुदानस्येति भावः । नचोदनास्य कथम् ऋद्धा प्राप्तयतीत्युपपत्ते: ॥ ४ ॥

एवं विदुष: श्रेष्ठाजुपरमकालादारभ्य यावत्सुषुप्तोल्थितो भवति तावत्तस्यैव यागफलानुभव एव नाविदुषामिवानर्थायेत विद्धता स्तूयते । न हि विदुष एवं श्रेष्ठादीति स्वप्नते प्राणाप्रयो वा जाग्रति जाग्रत्स्वप्नयो: स्वातन्त्र्यमनुभवदहरह: सुपुं वा प्रतिपद्यते । समांन हि सर्व-प्राणिनां पर्यायेणाग्रित्रस्वप्नसुषुप्तिक्रमेणैव विद्वांसतरवैचमुपपद्यते ॥ यत्पृष्टं कतर एष देव: स्वप्नान्पइयतीति तदाह—अत्नैष देव: स्वप्ने महिमानमनुभवाति । यदूदृष्टं दृष्टमनुपश्यति। श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति । देशादिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवाति । दृष्टं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सर्वासच्च सर्वे पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ५ ॥

अज्ञाप्रतेऽपि श्रेष्ठादृष्टु देहकसायै जाग्रत्रु प्राणादेवायुषु प्राणसुषुप्तिस्थितिपत्ते: ॥ एतस्मकान्तरालेSप देवोर्ध्व राधिमवत्स्वप्तानि संहृतश्रोत्रादिकरण: स्वप्ने महिमानं त्रिभूति विषयविषर्यीलक्षणमनेकात्मभावगमनमनुभवाति मतिपद्यते ।

ननु गार्हपत्यो वा एषोडपान ईत्यारम्भ्य मनो ह वाव यजमान इत्यन्तेन मन्पेन विद्यानकर्म न भवतीति सूयत इत्युक्तमस्त्वेवं तत्राश्रिहोत्रादिकमप्रतिहतैरुदानस्प याग-फलेस्थानीयत्वोच्यते न तर्कफलेतवं तत् कर्मोप्रतीतिरेतत् आह-एवं विदुष इति । श्रोत्रादीनि स्वम उपरमन्ते प्राण एव जाग्रतीवेतरुपा विधेयत्व्यर्थः ।

रस्म्याख्य विदियाया जागरणं श्रोत्रादिबाहोन्द्रियधर्मः शरीररक्षणं प्राणधर्मो नाडडक्रम-धर्म इत्येवं त्वपदार्थविवेकलुप्तस्वालस्तोत्तथ्यस्वोपपत्ति । अत एवं प्राणजागरणस्यात-[विद]त्साधारणत्वात्कयं विदुषतासुतिरित्यपि शङ्का निरस्ता । तस्म्यैवंमूतविवेकामावा-दिति । ननु विद्याप्रकरणत्वादस्य विदुषः श्रोत्राद्युपरमादिकं सर्व मवतीति विधीयतां किं स्तुत्येशाराक्कुच निद्धत्साधारणयेन स्वयमेव भवतो न विधेयत्वमिल्याह-न हीति । विद्ययास्तुति रवेति । श्रोत्रादिकं परे देहें मनसैक्य भवति प्राणाम्प्रयो जाग्रतीतयत्र पदाथ्विवेकलुप्त ज्ञानं विवसति तज्ज्ञानं गार्हपत्यो वा एषोडपान इत्यारम्भ-दिना स्तूयत इत्युक्तप्रकारेणेत्यर्थः । तत्प्रश्नोत्तरवचन कतर एष इत्यादि सर्वे प्रश्नयती-स्थांत व्याचष्टे—यदिति । कतर इति । अत्रेति श्रोत्रं पदं गृहीत्वा व्याचष्टे-उपरतेsषिनस्यादिनान्तराल इत्यन्तेन । अनेकाति । विषयविषयघननेकभावगम-नमित्यर्थः । इदं च महत्त्वाख्यालुनाम् ।

ननु महिमानुभवने करणं मनोडनुभवितुस्तत्कथं स्वातन्र्डयेगानुभ-वतीत्युच्यते । स्वतन्त्रो हि क्षेत्रज्ञः । नैष दोषः । क्षेत्रज्ञस्य स्वातन्र्डयस्य मनउपाधिकृतत्वात्त्वाम्र हि क्षेत्रज्ञः परमार्थतः स्वतः स्वप्नि जागर्ति वा । मनउपाधिकृतमेव तथ्य जागरणं स्वप्नश्रययुक्तं वाजसनेयके—“ स संधीः स्वप्ना भूत्या ध्यायत्येव लिङ्गोभयितश्च ” इत्यादि । तस्मान्मननसो चि-भूत्पनुभवे स्वातन्र्यवचनं न्याय्यमेव । मनउपाधिसाहिततवे स्वप्नकाले क्षेत्रज्ञस्य स्वप्यंयोजेति केचित् । तन्न । श्रुत्यथोपरिक्नन-कता आान्तिसतेषामू । यस्मात्स्वयंयोजेति श्रादिवयहारोड्यापोक्षान्तः सर्वोविद्याविषय पर्व मनआआधुपाधिजनितः ।

स्वप्नदृष्टर्जीवस्य स्वातन्र्डये वक्तव्ये देवशब्दितमनसस्तददुष्टेः स्वप्नो मनोषमो नाडS-स्मरंम आत्मनि तु तदारोपमात्रं लोकस्येति ख्यापनार्थोंति शङ्कापरिहारामाह — ननिवति । मनउपाधिकृतमिति । बाधोन्द्रिययुक्तमनउपाधि क्तं जागरणं केवलमन-जपाधिकृतः स्वप्न इत्यर्थः । स्वप्नस्य शीराढदवाच्यमनःपरिणामत्वात् , स्वप्नो मुकुन्दविश्रान्तं सामानाधिकरण्यनिर्देश इति दृश्यतयम् । नन्वयं श्रुतिविभूत्यनु

१ क. इति श्रोतिमार° । १२ क. इति श्वित्य° । १३ ख. ग. घ. ड. हि भवति क्षेत्र° । ४ ख. घ. ड. सर्षीध्र्योतीव लेलायतौव स हि स्वप्नो मूलेत्यो° । ५ ग. श्रुत्यनुभवने मे° । ६ च. °भवे मे° ।

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत-[४ प्रश्नः]

मनःस्वातन्त्र्यं वक्तुं न शक्नोति । श्रुत्यन्तरविहोधापत्तेः । अतोडयं देशब्देन क्षेत्रज्ञ एवोच्यते । तस्यैव स्वतः स्वातन्य्यमिति शङ्कते-मन इति । स्वयंज्योतिष्वपि तद्वोधकश्रुतिरितिर्थः । अन्यथा द्वितीयस्सच्वेदपि दीपादीनामिव वस्तुनः तस्य वाङ्मावादित्यत्र किं मनः सत्त्वे ज्योतिरन्तरस्य मनसो विद्यमानत्वादास्मन् स्वयंज्योतिष्वोधनं न शङ्क्यमिति शङ्कते: कार्यस्य बोधनस्य बाङ्मोडमिप्रेत उत तद्धोधनरूपकार्यसिद्धयै मनसोडमावोऽपि विवक्षितः श्रुतो।4 ततश्च तत्सत्त्वे श्रुत्यर्थबाध इति वा । नाडड्डच । मनसि सत्त्वेऽपि तर्हि वक्तव्यमाणरीत्या मनसो दृश्यत्वेन उज्योतिष्वयोंगेनाडडत्मन् एवं स्वयंज्योतिष्व बोधयितुं शक्यत्वादित्याह-तथोचि । न द्वितीयः। तर्हि मनसोऽमावस्तु शङ्क्य एव न भवतीत्याह-श्रुतोऽर्थोऽति । आत्मनि उज्योतिष्वोधनात्कल्प्यवहारस्य प्रकटयादिसापेक्षत्वात्तस्मिन्सत्येव तद्धोधसाधने मनआदौ च सत्त्येव तर्होधीयितुं शक्यते नान्यथेति मनआआभावो न श्रुतो विवक्षितः, तथा सति तद्धोधनाश्रकेरित्याह-यस्पादिति ।

यत्र वा अन्यदिव स्वाच्चत्रान्योडन्वयतपदयेमातॄसंसर्गेस्वस्य भवाति " यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्केन कं पश्येत् " इत्यादिश्रुतिभः । अतो मनद्रह्माविदमेवपाशड्का न त्वेकात्मविदामू । नन्वेवं सल्यग्रायं पुरूषः स्वयंज्योतिरिति विशेषणमनर्थकं भवत्येतद्रुच्यते । अत्यल्पमिदमुच्यते । य एषोडन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिउच्रेत इत्थन्तर्हृदयपरिच्छेदे सुतरा स्वयंज्योतिष्वं बाधेत । सत्यमेवस्यं दोषो यद्यपि स्वातस्वमे केवलतया स्वयंज्योतिष्वेनाऽपि तादात्म्येन भास्यते चेत् । नत्नापि पुरीतति नाडीषु मेत इति श्रुतेः पुरीतति नाडीसंबन्धाच्चात्रापि पुरूषस्य स्वयंज्यो. तिष्वेनाsर्थाभासनयामिप्रायो श्रुतेव । कथम् तर्हि तत्रयं पुरूषः स्वयंज्योतिरिति । अन्यशास्त्रवादनपेक्षा सा श्रुतिरिति चेन्न । अर्थकतस्येष्टत्वादेको ह्यात्मा सर्ववेदान्तानामथो विज्ञानापयिपितो बुध्युतिसतथ्व । तस्मादुक्ता स्वम आस्त्मन्: स्वयंज्योतिष्वेपापचिर्वकतुम् । श्रुतेर्यर्थार्थतच्च्वप्रकाशकत्वात् । एवं तर्हि श्रृणु श्रुत्यर्थो, हि स्वासर्वेमभिपानं, न वर्षशतेनाऽपि श्रुत्यर्थो ज्ञातुं शक्यते स चैः पणिडतंमनैयः ।

तत्र मानमाह-श्रुत चेति । द्वितीयामावे न्यवहारो नास्तीत्यान्रपि मानमाह-मात्रोति । हृदयं मात्राशब्दार्थः । असंसर्ग इति छेदः । हृदयासंसर्गे

१ क. व. °तस्मा ज्यो° । २ ख. ग. घ. ड. °च्छेदकारणे सु° । ३. ख. म. व. ढ. च. °रीतनाडी° । ४ ख. ग. घ. ड. °न्यातत्रा° ।

सुषुप्तौ विशेषविज्ञानाभावेन्या द्वितीयामावे वयवहारो । नास्तीतिस्यर्थः । अतो न द्वितीयः कल्पः संमवतीत्याह—अत्र इति । ननु यदि स्वप्नज्योतिष्वोधनार्थ मन-आदिमावो नापेक्षतो जागरितेऽपि तर्हि तद्रोधनसंभवाद्वेति स्वप्नाविचविशेषणमन-धेकमिति शाङ्कते—नन्विति । किं विशेषणवचामनसोऽभावः सिषाधयिषित उत विशेष[ण]स्य गतिमात्रं पृच्छचाते । नाडीष्यः । मनसोदभावाद्द्विकारेडप्यनतहृद्याकाशास्य तत्रतापरिच्छेदस्य च श्रुतिसिद्धत्वेन त्वन्मतेपि तत्‌ स्वप्नज्योतिष्ट्वोधनासंभवाद्विरो-

षणानर्थक्यं तुरुयामित्याह—अत्रोच्यत इति । परिच्छेदोंधिकोन्नत इति । तरपः प्रयोगः । स्वयंज्योतिष्ट्विमिति । तद्रोधनमित्यर्थः । यथाश्रुते वास्तविकं तस्य बाध-स्थानादडचत्वादिति । यचपि स्वप्नेऽन्तर्हृद्याकाशसस्स्थ्यक्षस्स्वयंज्योतिष्ट्वं बोध-चिंतं न शाङ्क्यामिति दोषस्थाडपि स्वप्ने मनसोदभावेन तद्रोधनप्रतिबन्धकस्यांभाव-तदूरविप्रकर्षेण स्वयंज्योतिष्ट्वं स्वप्ने बोधयितुं शाङ्क्यामिति तद्विरोधनमर्थेऽदिति शाङ्कते—सत्यामिति । स्वादित्यनन्तरं तथाडपि शेषः । केवलतयेतिं । मनसोद-

मावेन्त्यर्थः । मारस्येति । प्रतिषन्धकस्येत्यर्थः । शेषबोधनं हि सुपुपे भविप्यति-स्थिभ्रायः । एवं तर्हि सुपुपे सर्वस्याप्यभावामाश्रित्य सम्यग्बोधनं विवक्ष्यीं न त तत्संभवाति । तत्रापि बहुप्रतिषन्धकस्य विद्यमानस्वादित्याह—न । तत्रापीति । स्वप्नेऽपीत्यर्थः । सुपुपे चेतसांभारापनयः स्यादतद्-

स्वेऽर्थेमारापनचामिप्राथ्यो वर्णञ्चिहं शाङ्क्यते न च तदस्ति । अतोडत्रेति विशेषणं तद्वाड्यनर्थकमित्यर्थः । तर्हि विशेषणस्य गतिरेवकयेतिं द्वितीयं शाङ्कते—कथम् तर्हीति । अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवतीत्यर्थवैशारण्यावाक्यार्थेकथनावसरेः काण्व-श्रुतिगतिविशेषणस्य गतिने वक्तॄष्ठा प्रकृतानुपयोगादिति सिद्धान्तैकदेशी काश्चिन्मन्वन्तः शाङ्कते—अन्येति , सर्ववेदान्तप्रतिपयचस्या चेनार्थवश्रुत्यविरोधेनैवाक्षयतया श्रुत्यर्थस्य वर्णनीयत्वात्तदविरोधिपूर्वपक्षयाह—नार्थकस्येति । तर्हि काण्व-

श्रुतिम्योऽनाव श्यज्यतामत आह—श्रुतेर्येषाधर्येति । स्वाध्याये डप्येतत्‌य इत्यध्ययन-विधेरस्थाविरोधफकत्वातुरपं च साप्रदायिकामिति न्यायाच्चाक्षरमात्रस्याडप्यानर्थक्यो-गादित्यर्थः । एवमेकदेऽद्विते सिद्धान्तन्युरस्मयाह—एवं तर्हीति । यथा हृद्याकाशे पुरीतति नाडीषु च स्वपतस्तत्संबन्ध्याभावाच्चतो विविच्य दर्शयितुं शाङ्क्यत इत्थास्पनः स्वयंज्योतिष्ट्वं न बाधयते । एवं मनसोध्यानमकरत्वेन प्रतिबन्धकत्वामावाति कुर्वन्निति तु वासनाडचि-

१ क. 'कोडन्रोच्यत इति' तैरर्थ्य प्र० । म. 'कोच्यते सुतरामिति । च. 'कौड इ०' । २ ख. म. डा. 'स्यार्थस्य भावाददूर' गा. स्वार्थेस्लाभावाददूर' । ३ ग. घ. 'स्थः' । ४ ख. घ. च. 'द्वार्त्तक०' ।

अथाडनपदद्रुस्वन्तरामिव परिषत् सर्वकार्यकरणेभ्यः प्रविचिन्तयस्य दृढदृश्व-स्नानाश्रयो हरिप्लुत्पाभ्योडन्वयत्वेन स्वयंयुज्योतिष्ठं सुदृपितेनापि तार्किकरण न वारयितुं शक्यते । तस्मात्साधुकं मनसि प्रलक्ष्येषु करणेऽपलीने च मन्त्रेऽपि मन्त्रार्थः स्वग्रान्तरगन्तीति ।

तस्मादेव सुश्रुतार्थे उच्चयतां किं पूर्वोक्तरीत्या पदान्तराश्रयाद्रुतानि रांकरणाम्या मिल्याश्रय्य पाण्डित्याभिमानवतो यथावदर्थबोधेऽनधिकारा रचतस्य तदभिमानावतारोश्च कोपेभ्या तदीयनानापक्षा निराकृताः इति वचकु सर्वेऽभिमानं निरस्येत्याद्युक्तकम् । स्वयं ज्योतिष्ठश्रुतेरनतिश्राकृत्य पश्चात्तहलात्स्वमादौ हृदयाकाशादिस्थवे ऽपि तत्संपर्कंधप्रतीत्य-मावाद्विध्यमानस्याध्यविर्यमातुर्यत्वेनाडडडस्मनः केवचत्स्वप्रकारादर्शेनाच्च स्वयंयुज्यो। तिष्ठमिति बोधनीया मनसोऽभाववादिनाडडयेवं मनसि सत्यपि तस्यैव वासनामयगज-तुरगादिविषयत्वयाः परिणामा डहल्यत्वाच दृढदृश्वतो मेधेन विवेकः श्रवण स्वप्रकाशतव बोधयत इत्याह—यथेत्यादिना । मनसीति । सत्यपीति शेषः । ननु मनखेदेऽपि ध्यानिमित्तवशाद्रुनतुर्गादिहपेणाभिव्यक्क्वासनावत्ताहि जाग्रतीव तस्याहंतयैव प्रतीतिः स्यात्तदेतैयाडडत आह—कर्मनिमित्तेति । तथा प्रतीतिं विनापि स्वप्ने भोगासिद्धे स्वप्नभोगप्रदकर्मनिमित्तवशाज्जाग्रति गजादीना मिदंतयाडनुभवे न तद्वासनारूपा विद्यावशाच्च वासनाश्रयस्य मनस इदंतयैव वस्तुन्तर-वस्त्वतोऽतिरिक्त्वार्थः । इदं च विशेषणं मनसो निष्पत्त्येन विषयप्रवासंवावादृशयिष्ण आत्मन एव प्रकाशत्वमिति वचकु । जगग्रन्यादित्यादिकार्ययोतिषां चक्षुरादि-करणयोतिषां च सर्वेषां तत्संकर्णत्वेनाडडडस्मनः स्वयंयुज्योतिष्ठं हरेः श्रे तु तदनुबोधमिति वक्तुं सर्वकार्येत्यादि दिशोणम् । स्वप्न अवित्यादिकार्यकरणयोतिषां भासमानस्वेऽपि तेषां वासनापात्रत्व दृढहयत्वाच्च विषयप्रकाशनासामर्थ्योमिति वचकु वासनामय इत्यादि विशेषणम् । एतेन विशेषणे स्वप्न वैभवं मूते स्वंयुज्योतिष्ठस्य बोधयितुं शक्यत्वादन्यथा संमवादत्राय मिति श्रुतो स्वप्नविशेषणग्रैहणमर्थवादित्युक्तंमिति दृढदृश्यम् । स्वयंयुज्योतिष्ठमिति । सिद्धमिति शेषः । अतः काणवश्रुतो स्वप्न मन-सौडमाविवक्षाकारणामावेन तद्विरोधात्प्रवादत्र देवश्रुतेन परे देवे मनस्येकी मव-तीत्युक्तम् । मन एवोध्यत इत्युक्तमुप संहरति—तस्मादिति ।

कथं माहिमानमनुभवस्यात्यच्यते । यन्मित्रं पुत्रादिर्वा पूर्व हष्टं तद्वासनावासितः पुत्रमित्रादि रासनासमुद्भूतं पुत्रं मित्रामेव वा डड-

1 खं ग. ड कैन । 2 ख. ग, घ, ड, च, 'डयति । 3 क. व ड व ड सप । 4 क. च हते विं । 5 क. ष. वसूतस्व ।

विद्यया पर्यंतोत्येवं मन्यते, तथा श्रुतपर्ये तद्वासनयाडनुस्मृतोतीच, देशादिगन्तरैश्च देशान्तरैर्दिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनस्तत्प्रत्यनुभवती- वाविद्यया, तथा दृश्यं चास्मिञ्ज्ञानमन्यहकं च जन्मान्तरहृष्टंमितर्यथेऽत्य- न्ताह्टे वासनानुपपत्तेः । पयं अस्तं ज्ञातृत्वं ज्ञानभतं चास्मिञ्ज्ञत्नान्तरे केवलेन मनसाडनुभूतं च मनसैव जन्मान्तरेडनुभूतामितर्यथेः । सर्वे परमार्थोंदकादि । असस्न मरीच्युदकादि । किं बहुनाोक्तानुक्तं सर्वे पर्याति सर्वे पर्याति नैर्वासनोपाधिः सन्नेव सर्वकरणात्मा मनो- देवः स्वप्नान्पर्याति ॥ ५ ॥

नन्विन्द्रियाणामुपरतत्वाद्विषयसंनिधानावातर्क्यं मनसा माहिमानुभव इति शङ्कते— कथमिति । पूर्वं ज्ञातसैव स्वप्ने ज्ञानान्तरस्य वासनामात्रत्वमतो नेन्द्रियोपक्रमेत्याह— उच्यत इति । यदिति । यन्मित्रं पत्रं वा पूर्वं दृष्ट्वास्तद्देवं दृष्टं पत्रमित्रादिदिविषय- वासनासमुद्रूयं मितं पुत्रं वादविद्यया पर्यतोति हृष्टवानित्यादिपदार्थाहारेण वाक्ये योजयम् । अन्यथा पुत्रमिति द्वितीयाव्या यच्छङ्कदस्य चानन्वयः स्यादिति । चसुरमा- वेन दर्शना योगान्मन्यत इत्युक्तम् । तथेत्यादि । अत्रापि योऽर्थः श्रुतस्तत्सेव श्रुतमर्थ, मित्यद्याहारेणैव श्रुतियोज्या । देशो नदीतीरादिः । दिक्प्राच्यादिरिति । मातृः।। प्रत्यनुभूतं प्रतिवारमनुभूते पुनः पुनरनेकादिनेकश्वने कस्वप्नेऽनुभवतोत्यर्थः । जन्मान्त- रदृष्टामिति व्याख्याने हेतुमाह—अत्पनुनेति । अनुभूतं चेत्यस्ये प्रत्पनुभूतमिस्यनेन पुनरुचि- माशङ्कचास्सह—केवलनेनेति । पूर्वमिन्द्रियद्वारकाज्जुनच उक्त इत्यपोनेहत्य- मित्यर्थः । सर्वदर्शन हेतुमाह—सर्व इति ॥ ५ ॥

स यदा तेजसाडभिमूतो भवति । अनैष देवः स्वमान्न पर्यतथ ॐ तदैतत्समझारेर एतत्सुखं भवाति ॥ ६ ॥ स यदा मनोरूपो देवो यस्मिन्काले सौरेण पित्ताख्येन तेजसा नाडीगिर्येन सर्वतोभिमूतो भवति तिरश्चीनावासनाधारो भवति तदा सह करणैभनसो रसमयो ह्युपसंहता भवन्ति । यदं मनो दार्वेभ्रिवद- विशेषाभिज्ञानरूपेण कृत्वा शरीयं व्याप्तुमालित्ये तदा सुषुप्तो मचति ।

• दीपिक्रां यदेतस्मिन्ति पाठः सङ्कृतोदस्ति । त च मूलेडपि केचित्प्रदर्शन्ते । शयाऽपि स एव प्राह्यस्थेयुक्त्तरो मन्येत ।

१ क. च. "तृप्त म" । २ ख. ग. घ. सर्वे मं० । ड. सर्वों म" । ३ क. च. "वे दहर्से" । ४ क. म. सेदः । ५ क. च. "हृद प्रत्यस्य म्र" ।

अत्रैतस्मिन्काले षष् मनआख्ययो देवः स्वप्नान्न परिज्ञायते दर्शनेन्द्रियस्य निरुद्धत्वाच्चेजसा । अथ तदैतस्मिञ्जागरित एतत्सुखं भवति यद्विज्ञानं निरावाधमविचेष्टण शरीरस्य यथपकं प्रसभं भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥

कस्यैतत्सुखं भवतोत्योच्तरं तदुपोतेनं बदत्याह—स यदेतेः । पित्ताह्येनोति । इदमुपलक्षणं चिद्रूपेण ब्रह्मणा चेत्यपि द्वष्टव्यम् । तन्मनः प्राणंमेवोपाश्रयत इति श्रुत्यन्तेरे ण प्राणाङ्गिदते ब्रह्माणि तस्र्य लयामिषानात् । तिरसकृत इति वासनाभिव्यक्तिको द्वारं स्वप्नभोगप्रदं कर्म यत्ततिरसकृतं तत्रोपरतं भवति । तैजःशब्दितब्रह्मचैतन्यसंघटनादिसंस्कारैः संस्कृतस्य चेतनाशिवदितसमा्यवृत्तिहेतुःपेण वा । अनैने सुपुष्टैरुक्त इत्याह—तदेत इति । नन्वथेतस्मिन् सुखं भवतीत्युक्तं तदानीमसंभवास्वरूपसुखस्य तदानीमनुपपत्तोरेत्यावार्क स्वरूपसुखमेव विदोषविज्ञानरूपपविक्लेषभावे निर्वांतस्पदीपप्रभायर्सम्यक्प्रकाशते तदपेक्षमेतद्धचनमित्याह—यद्विज्ञानमिति । विज्ञानरूपं स्वरूपसुखमित्यर्थः ॥ ६ ॥

एतस्मिन्कालेऽविद्याकामकर्मभिर्निबन्धनानि कार्यकराणानि शान्तानि भवन्ति । तेभ्यु शान्तेभ्यआत्मस्वरूपसुखुपाधिभिरन्यथा विशिष्टाभ्यामनद्वयमानेनद्वयपेक्षं शिवं शान्तं भवतीत्येतामेवास्थां पृथिव्याद्याविद्याकृतमात्रानुप्रवेशन दर्शोययितुं दृशान्तमाह—स यथा सोम्य वयांसी वासोभूषं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत्सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥ ७ ॥

अनेनाऽऽडनदर्शमयकोशेऽपिदितुमनभिव्यक्तं न जातिङिव । मनसैव ज्ञानं सुपुष्टधर्मात्युकं पञ्चमप्रकर्षस्योत्तं तुरीयस्वलरूपं विवेकसौकर्यायोभयत्र चैत इत्याह—एतास्मिन्निति । अन्यथोति । पूर्वमनथथा विप्राध्यमानमनमित्यर्थः । मात्रानुप्रवेशनेति । मात्राणां विवेकतोदक्षरेडनुप्रवेशनोत्यर्थः ॥ ७ ॥

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चाडडपशब्दडपोमात्रा

च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाड्डकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च दृष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाड्डातव्यं चोपस्थश्चाड्डनन्दायितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहंकारश्राहंकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च वियोतयितव्यं च प्राणश्च विधारयितव्यं च ॥८॥

पृथिवी च स्थूला पञ्चगुणा तत्कारणा च पृथिवीमात्रा च गन्धतन्मात्रा । तथाडडपक्ष्याडडपोमात्रा च । तेजश्च तेजोमात्रा च । वायुश्च वायुमात्रा च । आकाशश्चाकाशमात्रा च । स्थूलानि च सूक्ष्माणि च भूतानोत्यर्थे । तथा चक्षुरिन्द्रियं रूपं च द्रष्टव्यं च । श्रोत्रं च श्रोतव्यं च । घ्राणं च घातव्यं च । रसश्च रसयितव्यं च । त्वक्च स्पर्शोयितव्यं च । वाक्च वक्तव्यं च । हस्तौ चाड्डातव्यं च । उपस्थश्चाड्डनन्दायितव्यं च । पायुश्च विसर्जयितव्यं च । पादौ च गन्तव्यं च । बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि तथै चोक्तानि । मनश्च पूर्वोक्तमू । मन्तव्यं च तद्विषयः । बुद्धिश्च निश्चयात्मिका । बोद्धव्यं च तद्विषयः । अहंकारश्चाभिमानलक्षणमन्तःकरणम् । अहंकर्तव्यं च तद्विषयः । चित्तं च चेतनादन्तःकरणम् । चेतयितव्यं च तद्विषयः । तेजश्च त्वगिन्द्रिययुग्मातिरेकेण प्रकाशाविशिष्टा या त्वक् तया निर्भास्यो विषयो विद्योतयितवैंगमू । प्राणश्च सूत्रं यदाचक्षते तेन विधारयितव्यं संग्रहणीयं सर्वे हि कार्यकारणजातं पारार्थ्येन संहतं नामरूपात्मकमेतावदेव ॥ ८ ॥

× आपोमात्रा ह्यग्रत्र विमकृत्योलपश्चान्दसः । स्थूलानि चेतिं । पञ्चीकृतानि

• अन्नानुक्तसंवचयार्थेन तथा चेतिशब्दद्वयेन बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियार्थो ग्राह्या: । क. पुस्तकपाठस्वीकारे तु न काचिदचुपपत्ति: । × सान्तापशब्दद्वयीकरणमेव साधीयः ।

. १ क. तदर्थश्र्वोक्ता: म° । २ ख. ग. घ. "तत्प्र" । डे क. ग. च. "थंकर" ।

अथ परं यथात्मरूपं नैजसूर्यादिवन्नोकृतत्वककर्तृकं चेतनेहानुमाविष्टम्—

अत: परमिति । दृष्टेति । उपकृतमपि दृष्टत्वादिकमुपाधिव्यतिरिक्तमुपहित आत्मन्यारोपितं स्फुटिके लौहित्यवद्रत्नाद्युपहिते चोदकेऽपि च्छायात्मा दृष्ट इत्यादाविव बुद्धेरामिधाने पौनरुक्त्यमाशङ्क्याह—विज्ञानमिति । विज्ञानमय इत्यादावित्यर्थ: । एष हीति हि शाब्दद्वयं शङ्कद्वार्थक: । स च सम्प्रतिष्ठ( ष्ठ )त इति क्रियानुकर्षणार्थ इति वदद् दृश्‍वरात्मन: पृथिव्यादिवत्स्वरूपेणाक्षरे लय न संभवन्तीत्याशङ्क्यौपहितरूषमात्रवमे( व ए )वास्य लय इत्याह—स चेति ॥ ९ ॥

एष हि दृष्टा स्पष्ठा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष: । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥ ९ ॥

परमेवाक्षरं प्रतिपद्यतेऽ स यो ह वै तदच्छायमशरीर-

रमलानहित शुचिभ्रमक्षर वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञ: सर्वो भवति । तदेष श्लोक: ॥ १० ॥

परमेवाक्षरं बहुधा प्राणवाच्छेषणं प्रतिपद्यत इत्येतद्‌हच्‌पते स यो ह वै तत्सर्वैषणाविनेमूत्तोड्‌च्छायं तमोवर्जितम्‌ । अशरीरं नामरूपसंपो-थिशरीरवर्जितम्‌ । अलोहितं लोहितादिसर्वगुणवर्जितम्‌ । यत् एवमतः श्रेयं श्रद्धम्‌ । सर्वविशेषणरहितत्वाद्‌दशरम्‌ । सत्यं प्राहयम्‌ । अग्रा-थणममनोगोचरम्‌ । यत्‌चिं शान्तं सबाह्याभ्यन्तरमजं वेद्यते विजानाति । यस्तु सर्वत्र्यागी सोऽस्य स सर्वज्ञो न तेनाविदितं किंचिद्‌भवति । पूर्वमविद्ययाड्‌सर्वज्ञ आसीत्‌ पुनरविद्ययाड्‌विद्यापनये सर्वज्ञ भवति तदात-(तत्)स्मिन्नर्थे षष्ठो मन्त्रो भवत्सूक्तार्थसंग्राहकः ॥ १० ॥

एवं जाग्रदादीनामन्यधर्मत्वोक्त्या शोधिततुर्योत्मानुवादेन तस्याक्षरैक्याभिधानपुरः-सरं तज्ज्ञानस्य फलमुख्यत उत्तरवाक्येणेत्याह–तद्‌दर्शनेति । वक्ष्यमाणलक्षणमक्षरं प्रतिपद्यत इत्येवंब्रूपं फलमाहेत्यन्वयः । उत्तरवाक्यमिति शेषः । उक्तमर्य श्रुत्युक्त-श्रद्धमाह–एवमतेति । सु इत्यस्यार्थमाह–सर्वोति । अग्राभिकारिणो दृश्य-मतं च स यो ह वा इत्यनेनोक्तम्‌ । सु यः कश्चिदेवापूर्ववत्‌दृच्छाद्यादिविवेषणमक्षरं वेदयते–इत्यमेकं वाक्यं सापेक्षत्वाद्‌द्विधा व्याख्यातं–कार्यम्‌ । अन्यथा यच्छब्दद्‌द्वयानन्वयात्‌ । आद्यवाक्येड्‌च्छायादिविवेषणत्रयेण कारणमूष्मस्थूल-शरीरत्रयनिराकरणेनावस्थात्रयनिराकरणेनावस्थात्रयाद्‌हित्यमनूद्यते । लोहितादि-[सर्व]गुणवर्जितमित्यनेन तद्‌गुणकरूपलशरीरवर्जितमिति प्रतीयते । शुभ्रमित्यनेन तमेव तुरीयमनूद्य तस्याक्षरसममानाधिकरण्येनैक्यमुक्तमिति विवेकः । अग्राक्षरमित्यनेनाक्षरं पुरषं वेद सत्यं सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजोड्‌ग्राणः शुभ्र इति मन्त्रोक्तानि सर्वाणि विशेषणान्यात्मोपलक्षणान्यात्मोपलक्षणार्थी संग्रहीतानोत्याह–सत्यमित्यादिना । यस्तु सर्वत्र्यागीत्यत्र वेदयते इत्यस्यापि सम्बन्धः । अत्र सवज्ञ इत्यनेन कौषीतकि-भगवो विज्ञाते सर्वामिदं विज्ञानं भवति प्रतिज्ञातं सर्वविज्ञाननुत्तम्‌ । सर्वात्मकत्वस्य ज्ञानजन्यत्वे’डनिःयत्वं स्त्यादत आह–पूर्वमिति । एवं चाड्‌डरोपनिषद्‌वितत्‌ द्वाराड्‌मूत-तद्‌द्वारो विवस्तित इत्याह–सर्वज्ञ भवति ॥ १० ॥

विज्ञानात्मा सह देवैश्व सर्वैः प्राणभूताने सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र । तदक्षरं वेद्यते यस्तु सोऽयं स सर्वज्ञः सर्वमेवाड्‌डविवेशोति ॥ ११॥

विज्ञानात्मा सह देवैश्वाम्न्यादिमिः प्राणाख्युरादयो भूतानि पृथिव्यादीनि धम्पतिष्ठिन्त मविशान्ति यत्र यस्मिन्नक्षरे तदक्षरं वेद्यते यस्तु सोऽयं स सर्वज्ञः सर्वमेवाड्‌डविवेशोति ॥ ११॥

इत्यर्थवेददीपप्रश्नोपनिषदि चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

अग्न्यादिभिरिरिति । तत्क्ष चक्षुश्च दृष्थं चैतन्यत्रापि चक्षुरादिमिरिदंवा अप्युपलक्षितां इति व्यास्यातम् ॥ १९ ॥

इत्यानन्दगिरिविरचितप्रश्नोपनिषद्धाष्यटीकायां चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥

अथ पञ्चमः प्रश्नः ।

अथ हैनं शैव्यः सत्यकामः पप्रच्छ ।

अथ हैनं शैव्यः सत्यकामः पप्रच्छ ।

एवं चतुर्थप्रश्नोत्तरमधिकारीणः पदार्थशोधनपूर्वकवाक्यार्थज्ञाननाक्षरप्राप्तिमुक्त्वाद्वेदान्तिकारिणो मन्दवैराग्यवतो ओंमित्येवं ध्यायत आत्मानं प्रणवो धुनुरित्यादिमन्त्रसूचितं ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा क्रमेणाक्षरमाप्तेः श्रयमोंकारोपासनं वकुं पञ्चमप्रश्नमवतारयति—अथ हैनमिति । अथेदानीं परापरब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वेनोकारस्योपासनविधित्सया प्रश्न आरभ्यते—

स यो ह वै तद्भगवन्तमनुष्येषु प्रायणान्तमोंकारमभिध्यायीत । कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति तस्मै स होवाच ॥ १ ॥

स यः कश्चिद्ध वै भगवान्तमनुष्येषु मनुष्याणां मध्ये तदुक्ततमिव प्रायणान्तं मराणान्तं यावज्जीवमभित्येतदोंकारमभिध्यायीताडडश्रिमुख्येन चिन्तयेत् । बाह्यविषयेभ्य उपसंहृतकरणः समाहितचित्तो मुक्त्यावेशितब्रह्मभूत आत्मप्रत्ययसंतानाविच्छिदां श्रवणादौ प्रयत्नप्रतय्यन्तराखिलीकृतो निर्वत्सरदीपशिखासमोडिध्यायान्वयब्दार्थः । सत्यब्रह्मचर्यादिसपरिग्रहत्यागसंन्यासाशौचसंतोषामायावित्वाद्यनेकयमानिय-

मानुगृहीतः स एवं यावज्जीवव्रतधारणः । कतमं वावनके हि ज्ञानकर्मभिर्‌जेतव्यं लोकास्तिष्ठन्ति तेषु तेनोंकाराभिध्यानेन कतमं स लोकं जयतीति पृष्टवते तस्मै स होवाच पिप्पलादः ॥ १ ॥

इदानोंमातें । गाथाप्रश्नोत्तरेणानन्तरमित्यस्यार्थः । परतोति । अपरब्रह्मलोकप्राप्तिकामेण परब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनत्वेनैतस्यर्थः । तद्‌दुःखविमोचति । तदिति क्रियाद्वैशेषणं तादृशम्‌मिध्यानमिति, तेन विशेषणाद्‌दुत्कृष्टत्वं मातोत्यर्थः । डभिध्यानेन तत्पूर्वकं धीने प्रत्यहारधारणे सूच्यते इत्याह—वाच्योति । मकर्याSSडदरेणोपचारेण वाड्‌डवेशितवारोपितो ब्रह्मभावो यत्‌स्मिन्नोंकारे तस्मिन्नसमाहितचित्त इत्यन्वयः । अनেন धार-णोक्का । ध्यानशाब्दार्थमाह—आत्मेति । सन्तानाविच्छेद इत्यादिविच्छिन्नसन्तान इत्यर्थः । प्रत्ययान्तरेण विशिष्टेनैकैकृतोदानन्तरित । चित्तस्याडSडरतमविपयस्यैव सत एकदेशेन विशिष्टं वारयति—निवर्ततेति । ध्यानैनैव यमादिसाधनजातमपि सूचितमित्याह—सत्येति । कतममिति डतमचोदर्थे बहुषु निर्धारणं दर्शयति—अनेके हीते । ओंकाराभिध्यानेन ध्यानत्वाद्‌दहराद्युपासनवद्‌वरप्राप्तिसाधनमेवोत परमप्राप्तिसाधनमपीति प्रपूरामिप्रांयः ॥ १ ॥

एतद्‌दै सत्यवाक् परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः । तस्माद्‌विद्‌वान् तेनैवाडSडयतनेनैकतरमन्वेति ॥ २ ॥

एतद्‌दै सत्यवाक् परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः । एतद्‌दृष्टै वै परं चापरं च ब्रह्म परं चापरं च ब्रह्म परं साक्ष्यमपरं च प्राणहर्यं प्रथमजं यत्तदोंकार एवोंकारात्मकमोंकारप्रतीकत्वात् । परं हि ब्रह्म शब्दाधिगम्यत्वेनाह सर्वशब्दार्थवाच्यत्वमतो न साक्ष्यमतीन्द्रियगोचरत्वात्‌कैवल्येन मनसाडSवगाहितुमोंकारे तु विशिष्टप्रतिमास्थानीयेऽभत्यावेशिततब्रह्मभावे ध्यापिनां तद्‌मसीदततीत्यवगम्यते शास्त्रप्रामाण्याद्‌तथाडSपरं च ब्रह्म । तस्माद्‌देवं विद्‌वान् तेनैवाडSडयतनमाप्तिसाधनेनैकोंकाराभिध्यानैनैकरमन्वेति ध्यानैनैकरं परमपरं वाड्‌डन्वेति ब्रह्मालुगच्छति नेति दृष्टं ह्यालम्बनंकारो ब्रह्मणः ॥ २ ॥

तद्‌भिमृश्यज्ञः पिप्पलादोऽपरालम्बनतया ध्यानं चेद्‌परमप्राप्तिसाधनं परालम्बनत्वेन चेत्‌क्रमेण परमप्राप्तिसाधनमित्युत्तरमाह—पुनद्र इति । एतच्च्छब्दयोर्न पुनः सक्योरोंकारविशेषणत्वायोगाद्‌द्वयोर्‌मुख्योऽर्थः । किं तद्‌द्वयोर्‌मुख्योऽर्थः—परं चेति । १ क, च. 'देशावि' । १२ ख, ग, व, ड. 'गाहयितु' । ३ ऋ, ग. चव. ड. ह्युप्त्क्के ।

यदेतत्परं चापरं च ब्रह्मास्ति तदुभयमोंकार इति वाक्यान्वय इत्यर्थः। न चैवं ब्रह्मोदेहेनोकारात्वविचाने ब्रह्मण्योकारादृष्टिः प्रसज्येत इति शङ्कचम् । ब्रह्मादृष्टिरुत्कर्षा-

न च एवं ब्रह्मोदेहेनोकारात्वविचाने ब्रह्मण्योकारादृष्टिः प्रसज्येत इति शङ्कचम् । ब्रह्मादृष्टिरुत्कर्षा-

दिति न्यायेन लोकेषु सामोपासीनतेऽ्यादाविव निकृष्ट ओंकार एव ब्रह्मादृष्टिः सिध्य-

दिति न्यायेन लोकेषु सामोपासीनतेऽ्यादाविव निकृष्ट ओंकार एव ब्रह्मादृष्टिः सिध्य-

ति भावः । तथोभयात्मकथैव ओंमित्यमिश्राकारोपासकानामुपास्येति—ओंकारभक्तिकृत्चा-

ति भावः । तथोभयात्मकथैव ओंमित्यमिश्राकारोपासकानामुपास्येति—ओंकारभक्तिकृत्चा-

दिति । अनेन सामानाधिकरण्येनोकारस्य प्रतीकत्वमुपदिशयत इति भावः । नतु किं

दिति । अनेन सामानाधिकरण्येनोकारस्य प्रतीकत्वमुपदिशयत इति भावः । नतु किं

प्रतीकोपदेशेन साक्षादेव ब्रह्माभिधीयतामत आह—परं हीति । शब्दादिति ।

प्रतीकोपदेशेन साक्षादेव ब्रह्माभिधीयतामत आह—परं हीति । शब्दादिति ।

शब्दादिभिः साक्षाद्योषणाननहेमित्यर्थः । आदिशब्देनानुमानादि गृह्यते । प्रवृत्तिनिमि-

शब्दादिभिः साक्षाद्योषणाननहेमित्यर्थः । आदिशब्देनानुमानादि गृह्यते । प्रवृत्तिनिमि-

त्तस्य धर्मस्य लिङ्गस्य चाम्नादिति तत् हेतुमाह—सर्वेति । न शक्यमिल्य(म)र्गोहेतु-

त्तस्य धर्मस्य लिङ्गस्य चाम्नादिति तत् हेतुमाह—सर्वेति । न शक्यमिल्य(म)र्गोहेतु-

सेतीन्द्रैयैंत्यापे दृश्यम् । तर्हि तथाविश्र्योंकारेऽप्यावेशसंभवात्किंचिद्विरोषमारो-

सेतीन्द्रैयैंत्यापे दृश्यम् । तर्हि तथाविश्र्योंकारेऽप्यावेशसंभवात्किंचिद्विरोषमारो-

प्यड्ड्वेशो वक्तव्यः । अत एवं सूर्योऽन्तर्गततवं विरोषं वक्ष्यत्योंकारतातादात्म्यं च ।

प्यड्ड्वेशो वक्तव्यः । अत एवं सूर्योऽन्तर्गततवं विरोषं वक्ष्यत्योंकारतातादात्म्यं च ।

तत्कथं निर्विशेष[ह्व]लक्षणामृत आह—ओंकार त्वादौ । प्रसिद्धतां। तत्पासनै-

तत्कथं निर्विशेष[ह्व]लक्षणामृत आह—ओंकार त्वादौ । प्रसिद्धतां। तत्पासनै-

न चित्तस्य नैर्मल्ये सति निर्विशेषं स्वयमेव धकारात इत्यर्थः । तत् तत्र मानवाह—शास्त्रेति ।

न चित्तस्य नैर्मल्ये सति निर्विशेषं स्वयमेव धकारात इत्यर्थः । तत् तत्र मानवाह—शास्त्रेति ।

अन्यथा परब्रह्मार्थिनस्तदुक्तिवैयर्थ्यादित्यर्थः । तथाडपरं चेति । प्रभिद्यत इत्यन्वयः ।

अन्यथा परब्रह्मार्थिनस्तदुक्तिवैयर्थ्यादित्यर्थः । तथाडपरं चेति । प्रभिद्यत इत्यन्वयः ।

विद्धानित्यर्थः । एतेनेविस्ननतरमायतनेनाडलम्बनेनैति पदद्रयं प्रमादतो गलितमिति

विद्धानित्यर्थः । एतेनेविस्ननतरमायतनेनाडलम्बनेनैति पदद्रयं प्रमादतो गलितमिति

दृश्यम् । तस्य पदस्य पृथकृतार्थमाह—ओंकार इति । न स्वेतच्छङ्कार्थकथनमेत-

दृश्यम् । तस्य पदस्य पृथकृतार्थमाह—ओंकार इति । न स्वेतच्छङ्कार्थकथनमेत-

त्स्वरप्रकटत्वं न संभावतीत आह—नेदित्थमिति । मनआचचक्ष्येदं नेदित्थं संपीव-

त्स्वरप्रकटत्वं न संभावतीत आह—नेदित्थमिति । मनआचचक्ष्येदं नेदित्थं संपीव-

र्यात्कं श्रेष्ठमालम्बनं श्रेष्ठोपचारात्स्थूलं श्रेष्ठनेतदाहुः परमस्थ्यादिश्रुतोरेरर्थः ॥ ३ ॥

र्यात्कं श्रेष्ठमालम्बनं श्रेष्ठोपचारात्स्थूलं श्रेष्ठनेतदाहुः परमस्थ्यादिश्रुतोरेरर्थः ॥ ३ ॥

स यद्यओंकारस्य सकलमात्राविभागज्ञो न भवति तथाडस्योकार-

स यद्यओंकारस्य सकलमात्राविभागज्ञो न भवति तथाडस्योकार-

सिद्धानुपभवाद्विचिष्ठामेव गति गच्छति । एतदेकदेशे[श]ज्ञानवैगुण्यतयोंकार-

सिद्धानुपभवाद्विचिष्ठामेव गति गच्छति । एतदेकदेशे[श]ज्ञानवैगुण्यतयोंकार-

रस्य कर्मज्ञानमयश्रेष्ठ ने दुर्गत गच्छते किं तहि यद्यओंकार-

रस्य कर्मज्ञानमयश्रेष्ठ ने दुर्गत गच्छते किं तहि यद्यओंकार-

रसेवैकमात्राविभागज्ञ एव केवलोंडमिध्यायातितर्कपारं

रसेवैकमात्राविभागज्ञ एव केवलोंडमिध्यायातितर्कपारं

सदा ध्यायीत स

सदा ध्यायीत स

मेव जगत्यामिसंदधते । तमुचो मनुष्यलोकमुप-

मेव जगत्यामिसंदधते । तमुचो मनुष्यलोकमुप-

नयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो

नयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो

महिमानमनुभवाति ॥ ३ ॥

महिमानमनुभवाति ॥ ३ ॥

तेनैवैकमात्राविशिष्टोङ्काराभिध्यानेनैव संविदितः संबोधितस्तूर्णं क्षिप्रमेव जगत्यां पृथिव्यामभिसंपद्यते । किं, मनुष्यलोकम् । अनेकानि हि जन्मानि जगत्यां संभवन्ति तत्र तं साधकं जगत्यां मनुष्यलोकमेव चोपनयन्ति । ऋच ऋग्वेदरूपा ब्राह्मणारस्य प्रथमैकमा-त्राभिध्याता । तेन स तत्र मनुष्यजन्मनि द्विजोऽभूयः संसृतपसा ब्रह्म-चर्येण श्रद्धया च संपन्नो महिमानं विभूतिमनुभवति न वीतश्रद्धो यथे-ष्टचेष्टो भवति योग्रष्टः कदाचिदपि न दुर्गति गच्छति ॥ ३ ॥

नेदिष्टस्वमेव संसुवन्तरवार्जयेण साध्यति-स यदीति । विकलस्यापि फलजनक-स्वानेदिष्टस्वमित्यर्थः । सकलनेति । अकारादिमात्रात्रयात्मक ओंकारः स चोपासित-तद्वय इत न जानाति किं्त्वकारमात्रमुपासिततद्वय जानातित्यर्थः । तथाडप्येकदेश-ज्ञानैवगुणयतया दुर्गीतिं न गच्छति किं तह्योङ्काराभिध्यानप्रभावाच्चेकेदशाध्यानप्रमा-वांदृष्टामेव गातं गच्छतोत्यन्वयः । तत्रप्यार्थमुखत्ववदनोमक्षराथेमाह—यदुप्य-वापिति । यदिदंरदो यदपेत्यर्थे व्याहर्यातः । एवं च स तेनैवेत्यतः प्राक्तनाडपिति पदं द्रष्टव्यम् । एकमात्रामिति । एकमात्रात्मकमोंकारमकारिकार्मित्यर्थः । एकमात्राविशिष्टस्यैकमात्रात्मकस्य ओंकारस्यैवमात्रात्वाविशिष्टस्येत्यर्थः । ओंकारेति । तद्वयवेत्यर्थः । एकमात्राप्रधा-नमप्रधानमूर्तमात्राद्वयं कृत्वा मोंकारामिति केचिदूहूयाच्चलते । द्वीपिकां वाच-स्पत्ये चाकारमात्रमित्येक व्याहर्यातम् । संबोधित इति । तन्मात्रासाक्षात्कारवानित्यर्थः । पृथिव्यां किंमभिसंपद्यत इति कर्मोद्दकाड्क्षते—किमिति । मनुष्यलोकमिति पदामिह द्रष्टकृडकाडकाडसां पूरयाति—मनुष्यलोकमिति । मनुष्य-लोकरित्यर्थः । प्रतिषिध्यां मनुष्यलोकस्यैव नियमात्रदित्यर्थमित आह —अने-कानि हि ।। पश्चादिति हीत्यर्थः । ताहिं तस्य नियमेन कयं मनुष्यत्वमप्राप्यविरत आह—तत्र तमिति । ऋग्वेदरूपा हीति । श्रुते-रकाकारस्य तद्रूपत्वमित्यर्थः । अभिध्याताड़काररूपा मात्रा ऋग्वेदरूपेत्यन्वयः । तेनोति येनवेदरूपत्वं तस्य तेनचो मनुष्यलोकमुपनयन्त इत्यर्थः । वीतश्रद्ध इति । श्रद्धा-विरहितः सलित्यर्थः । योगभ्रष्ट इति । एकदेशज्ञानविकल इत्यर्थः । अननेन न हि कर्याणकृत्क्षरिदिति गीतावाक्यसंवादः सूचितः ॥ ३ ॥

अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपद्यते सोऽन्तरिक्षं यजुर्भिरुनत्ति सोमलोकम् । स सोमलोके विभूति-मनुभूय पुनरावर्तते ॥ ४ ॥

अथ पुनरौपद्विमात्राविभागज्ञो द्विमात्रेण विशिष्टमौकारमभिध्यायीत स्वात्मके मनसि मननीये यजुर्मध्ये सोमदेवतये संपच्यत एकाग्रतयात्मभावं गच्छति । स एवं संपन्नः मृतोऽन्तरिक्षमन्तरिक्षात्सौम्यां द्वितीयां यंमाग्रूपं द्वितीयामात्रारूपैरेव यजुर्भिरुचरीयते सोमलोकं सौम्यं जन्म प्राप्यन्ति तं यजूंषित्यर्थः । स तत्र विभूतिमनुभूय सोमलोके मनुष्यलोकं प्रति पुनरावर्तते ॥ ४ ॥

द्विमात्रेण विशिष्टमुप्ति । द्वितीयमात्राभ्वेन विशिष्टमौकारं तद्वतत्मकारामित्यर्थः । न तु मात्राद्वयमकारस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् एव द्वितीयमात्रारूपमिति वक्ष्यति । श्रुतौ तृतीया द्वितीयांशे, ओंकारमभिध्यायीतस्युपक्रमादिति भावः । अग्राभिध्यानं तादृशाभिमानपर्यन्तमिति वच्यं तत्साक्षान्मनःसंपत्तेः । साधनत्वेन वा फलत्वेन वाडन्वयादमनःशब्देन तत्परिणामस्वस्वादिवक्ष्णद्वारा स्वात्मयजुराध्यात्मस्वेन श्रुत्यन्तर श्रुताकांर एवं दृश्यते इत्येह-स्न्नात्मके इति । उकारे संपत्तिपर्यन्तमभिध्यानं यः करोति इति वाक्यार्थः इत्थं: अत्र केचित्स यद्यादृशे: पुनरिस्यन्तं न स्वतुः किंतूत्कफलायाकारे विश्वाभिन्नविराडुपासनमुकारे तेजसाभिन्नहिरण्यगर्भोपासने च विवक्षितमित्याहुः । तन्मते मनःशब्देनाण्डपरिणामस्वप्नाभिमानी हिरण्यगर्भ उच्यते इति वच्यं स्वप्नात्मक इत्यादिविशेषणानीति बोधव्यम् । द्विपिकायां तु मात्राद्वयस्य मिलित्वस्योपास्यं मनसि संपत्तिश्व मनसैकाग्रतया चिन्तनमिति च द्वास्योत्पम् ॥ ४ ॥

यः पुनरेकं त्रिमात्रेणोमीत्येतैर्नैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायाति स तेजसि स्वेन संपन्नः । स च्छाया दरस्त्वचा विनिमुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिमुक्तः स सामभिरुह्यीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते तदेतौ श्लोकौ भवतः ॥ ५ ॥

यः पुनरेकांर त्रिमात्रेण त्रिमात्राविषयविज्ञानविशिष्टेनोमीत्येत- नैवाक्षरेण परं सूक्ष्मान्तर्गतं पुरुषं प्रतीकैनाभिध्यायीत तेनाभिध्यानेन प्रतोकल्वेन ह्यादिस्वरूपतया प्रकटभोक्तृकास्य परं च्छायं च ब्रह्मेत्यपेदर्शभूतांरकारमिति च द्वितीयाडनेकश्रः श्रुता बाधयेतान्पथा यद्यापि तृतीयाभि-

ध्यानत्वेन करणत्वादुपचयते तथाडपि प्रकृतानुरोधाच्चाप्राप्तं परं पुरुषामिति द्वितीयैव परिणेया तज्जेदेकं कुलस्यार्थे इति न्यायेन, स तृतीयमारौपपस्तेजसि सूर्ये संपन्नो भवति ध्यायमानो मृतोऽपि सू्र्यांत्सोमलोकादित्यैः पुनरावर्तते किंच सू्र्य संपन्नमान्र एव । यथा पादोदरः सर्पस्वचा विनिर्मुच्यते जीर्णत्वाद्विगवानमुक्तः स पुनर्नवो भवति । एवं ह वा पृथ यथा हस्ताम्नः स पाप्मना सर्पत्वकस्थानीयेनाहुतिर्द्रुरपेण विनिर्मुक्तः सामभिस्त्रृतीयमात्ररूपैरप्यर्धमुच्यते ब्रह्मलोकं हिरण्मयगर्भस्य ब्रह्मणो लोकं सत्राख्यम् । स हिरण्मयगर्भः सर्वेषां संसारिणां जीव-नामात्मभूतः । स ब्रह्मनारात्मा लिङ्गद्रुरपेण सर्वशूनान् तस्मान्न लिङ्ग-त्मनि संदृश्यते सर्ची जीवाः । तस्मात् जीवघ्नः । स विद्याद्विमात्रों- मोक्षद्वने प्रतिकायं सर्वकरात्राज्ञानप्रविष्णं पद्यते, ध्यायमानः । तदेतद्विद्यामृत्य-शोकार्थप्रकाशकौ मन्त्रौ भवतः ॥ ५ ॥

एवमोंकारं स्तुत्वा तदुपासनं परब्रह्माविषयं विधत्ते—यद् पुनररिति । विज्ञानविषयीकृतनेत्यर्थः । मात्रात्र्यात्मकजाननेति यावत् । पूर्ववदत्रापि त्रिमात्रणेस्थान तृतीया मात्रा मकार उच्चयत इति अ्रमं वारयितुमोमित्येतेनैवाक्षरेणेत्युक्तम् । पूर्वत्र तत्सन्मात्राप्रधानोंऽकार एवोच्यत इति मत इहैवेदं विशोषणमुपपत्तं पूर्वत्राप्योङ्कारस्यैवकर्तृत्वादिति तन्मतमनुपपन्नमिति भातोति त्रिमात्रणोति तृतीया श्रवणादोंकारो न प्रतीक्म् । तथा सति विषयत्वेन कल्पितया द्वितीया स्वार्दिक-स्वामध्यारोपितकरणत्ववत् तृतीयाऽऽलम्बनादिति भ्रमं वारयति—मतोकरोति । तस्य कर्मेत्वेऽपि कारकत्वेनामिध्यानाक्र शनिवर्त्तैकत्वेन हेतुत्वादतन्मात्राविवक्षया तृतीयोपपघत इत्यर्थः । एवं व्याख्याने हेतुमाह—मतोकार्थप्रकाशनेति । अभेदोऽपि । प्रतीकत्वे हविष्ठानाध्यस्थ्यमानयोस्तादात्म्यारोपाद्मेदश्रवणमुपपद्यते करणत्वे तु न तदुपपद्यत इत्पर्थः । अनेकशा इति । ओंकारममिध्यायोंत स यघेकमात्रममिध्यायीतेति द्विवारं श्रूयतेत्यस्याः श्वाघ्येतेत्यस्याप्यन्वयः । अथ यदि द्विमात्रण यः पुनरेतं त्रिमात्रणेऽति च तृतीयाऽपि द्विवारं श्रुता हेतुत्वापेक्षया करणत्वेन स्वरसां न कारीं कविमक्तित्वात्तत्स्थस्या अपि बाधो न युक्त इति शाङ्कते—यघपोति । द्वितीयाद्वैतस्यापि कर्मत्वे स्तारसम्बन्धप्रतिपत्त्या तस्मैव प्राङ्नियमित्वाद्—तथाडपोति । प्रकृतानुरोधादित्यर्थः । किंच द्वितीयागाद्यमुक्तः ( कस्वादः ) मेने श्रुतिः ।

तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ता अनन्विप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु सम्यक्प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः ॥ ५ ॥

तृतीयमात्रारूप इति सप्तम्यन्तपाठे तस्माद्विशेषणं मकारस्यैवात्मकत्वादिति । हिरण्यगर्भस्य जीवघनत्वमनागतात्‌वेक्षणाच्चायेनोपपादयति-स हिरण्यगर्भ इति । लिङ्गरूपेणैवर्थः । समाधिलिङ्ग आत्मनि हिरण्यगर्भे व्यष्टिलिङ्गाभिमानिनः सर्वे जीवाः सामान्न्ये खण्डमुण्डादय इव संहता इत्यर्थः । इदानीन्तु वाक्यं योजयतितस् विद्वानिदानीं ध्यायमानः पश्चाद्देहादलोकं प्राप्तः । तत् ब्रह्मलोके स्थावरजङ्गमेषु पराज्ञघनात्परं पुरुषं पश्यति ततो मुक्तो भवतीत्यन्वयः ॥ ५ ॥

तिस्रोऽत्रसंश्रयाक्षा आकारोकारमकाराख्या ओंकारस्य मात्राः । मृत्युमत्यः, मृत्युर्यास्तं विधते ता मृत्युमत्यो मृत्युगोचरा एवत्यर्थः । ता आत्मनो ध्यानक्रियासु प्रयुक्ताः । किंचान्योन्यसक्ता इतरेतरसंबद्धाः । अनन्विप्रयुक्ताः विशेषेणैकविषय एव विप्रयुक्ताः । न तथा विप्रयुक्ता अविप्रयुक्ता नानन्विप्रयुक्ता अनन्विप्रयुक्ताः । किं तर्हि विशेषणैकस्मिन्नध्ययने क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्ये ध्यानक्रियासु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तस्थानपुरुषाभिध्यानलक्षणासु योगाक्रियासु सम्यक्प्रयुक्तासु सम्यगध्यानकाले प्रयोजितासु न कम्पते न चलति झो योगी पथोक्तविभागज्ञ ओंकारस्येत्यर्थः । न तस्यैवंबिदश्रुतनमुपपद्यते । यस्माद्जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तपुरुषः सह स्थानैर्मात्रात्रयरूपचलेत्कास्मिन्नवा

तत् यः पुनरतमित्यादिनोक्केर्डर्थ आद्यं मन्त्रं योजयति-तिस्रो इति । मृत्युगोचराइति । प्रत्येकं ब्रह्मादृष्टिं च बिना तदुपासकानां मृत्युविनाशक्रमदित्यर्थः । ब्रह्मादृष्ट्या साक्षादृष्ट्वा च संबूय च प्रयुक्ताश्चेत्यायं दोष इत्याह-किंचेतित । जाग्रादिति । जाप्रत्पुरुषो वैश्वानराभिन्नो विश्वस्तलस्थानं स्थूलशरीरं जागरितं च । स्वप्नपुरुषस्तु हिरण्यगर्भोभिन्नस्तैजसस्तलस्थानं लिङ्गशरीरं स्वप्नसक्ष । सुप्तुंष्पाशवीश्वरात्मा प्राज्ञस्तलस्थानमच्यतत्स्थानमध्ये

कृतं सुश्रुसिश्व । तेषामचारादितादात्म्येन यदभिध्यां तैललक्षणासु योगक्रियासु प्रयुं-

कास्वन्योन्यसत्ता अनाविप्रयुक्तास्तिक्लो मात्रा: प्रयुक्ताश्चेल्ल कम्पत इत्यन्वय: । अनেন

सर्वात्मकं* परब्रह्मणिेश्वर ओंकारामेदेन ध्यानमुक्तमू । यथोक्तविति । तिल्लो मात्रा इति

श्लोकोक्तेन मार्ग इत्यप: । ऋक् तु अकारेति । चलनं विशेष: स्वस्य सर्वात्मकत्वेन स्वव्याप्त-

रिकामवाच्चलनं न संभवतीति कुतो हेतो: कास्मिन्नवा विषये चलोेदेत्यर्थ: ॥ ६ ॥

सर्वार्थसंग्रहार्थों द्वितीयो मन्त्र:—

ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं * सामभिर्यत्तत्क ययो

ऋग्भिः एतं यजुर्भिः अन्तरिक्षं सामभिः यत् तत् क यथो

वेदयन्ते । तमोंकारेणैवाडडयतनेनानेवति विद्धा-

वेदयन्ते । तम् ओंकारेण एव आधारेण न अन्यथा इति विद्वा-

न्यतचछन्तमजरममृतमभयं परं चोति ॥ ७ ॥

नित्यं च्छादयन्तम् अजरम् अमृतम् अभयं परं च इति ।

इत्यर्थवेद्यदीयप्रश्नोपनिषदि पञ्चम: प्रश्न: ॥ ५ ॥

ऋग्भिरेतं लोकान् मनुष्योपलक्षितान् । यजुर्भिरन्तरिक्षं सोमाधिष्ठितमू ।

ऋग्भिः एतं लोकान् मनुष्यादीन् । यजुर्भिः अन्तरिक्षं सोमेन अधिष्ठितम् ।

सामभिर्यच्चेष्टं लोकोकमिति तुरीयं कवयो मेधाविनो विद्यावन्त एव

सामभिः यत् च इष्टं लोके कमिति तुरीयं कवयः मेधाविनः विद्या-वन्तः एव

नाविद्वांसो वेदयन्ते । तं त्रिविधं लोकेमंकारण साधनेनापरब्रह्मलक्षण-

न अविद्वांसः वेदयन्ते । तं त्रिविधं लोके कारण-साधनेन अपर-ब्रह्म-लक्षण-

मन्वेत्यनुगच्छति विद्वान् । तेनैवोंकारेण यत्तत्परं ब्रह्मक्षरं सत्यं पुरुष-

मनुते इति अनुगच्छति विद्वान् । तेन एव ओंकारेण यत् तत् परं ब्रह्म अक्षरं सत्यं पुरुष-

रथं शान्तं विमुक्तं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिविशेषसर्वेःपदैविर्जितमत् ए-

रथं शान्तं विमुक्तं जाग्रत् स्वप्न सुषुप्ति आदि विशेषैः सर्वैः पदैः निर्जितम् अतः एव

वाजरं जरावर्जितममृतं मृत्युंवर्जितमत एव यस्मादजराविक्रियैरहितम-

वाजरं जराम् वर्जितम् अमृतं मृत्युम् वर्जितम् अतः एव यस्मात् अजर-अविक्रियैः रहितम्

तोडभयम् । यस्मादेवाभयं तस्मात्परं निरतिशयम् । तदष्योङ्कारेण

ततः अभयम् । यस्मात् एव अभयं तस्मात् परं निरतिशयम् । तत् अपि ओंकारेण

तनेन गमनसाधनेनानेन्वेतीत्यर्थ: । इति शब्‍दो वाक्यपरिसमाप्त्यर्थ: ॥७॥

तन-नेन गमन-साधनेन अन-नेन वेति इत्यर्थः । इति शब्दः वाक्य-परिसमाप्त्यर्थः ॥७॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमद्ब्रह्मविद्‍विन्दभगवत्पूज्यपादानु-

श्रीमच्छङ्करभगवत: कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये

पञ्चम: प्रश्न: ॥ ५ ॥

अपरब्रह्मप्राप्त्यर्थे य ओंकार: प्रयुक्तस्तेनैव न पृथक्प्रयुक्त: परमपि प्राप्तोति

ब्रह्मलोक उत्पद्यत इति शङ्क्रब्रह्मसाक्षात्कारोणोकारस्य कम्मुक्तिफलत्वादित्याह—

तेनैवैति । येनापरमन्त्रेति तेनैव परमप्यवेतोयेककारार्थ इत्यर्थ: । तदष्योङ्का-

रणेलत्या-

यतनाविशेषणार्थी पुनरोक्कारग्रहणमिति न पुनरुक्तिरिति बोधयम् ॥ ८ ॥

इति श्रीमदानन्दगिरिविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यविवृत्तौ पञ्चम: प्रश्न: ॥ ५ ॥

एतस्मै स इति पदं कचित्सूत्रलेडधिकं तच्च भाष्ये दीपिकायां च नोपलभ्यते ।

१ क. तत्सूत्रसङ्गमलक्ष्य° । २ क. च. यादिर° ।

अथ षष्ठः प्रश्नः ।

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ ।

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ, समस्तं जगत्कार्यकरणलक्षणं सह विज्ञानात्मना परास्मिन्नक्षरे सुषुप्तिकाले संपतिष्ठ( ष्ठ )त इत्यु-

क्तम् । सांपर्ध्यात्प्रलयेऽपि तस्मिन्नेवावशरे संपतिष्ठते जगत्तत् प्रोत्पद्यत इति सिद्धं भवति । न ह्वाकारणे कार्यस्य संपतिष्ठानुपपद्यते । उक्तं च-" आत्मनः पृष्ठे प्राणो जायते " इति । जगतश्च यन्मूलं तत्परिज्ञाना-

त्परं श्रेय इति सर्वोपनिषदां निश्रितोऽर्थः । अनन्तरं चोक्तं स सर्वज्ञः सर्वों भवतीति । वक्तृकथं च क तर्हि तदक्षरं सत्यं पुरुषाख्यं विज्ञेयमिति । तदर्थोंऽयं प्रश्न आरुध्यते । वक्तृकथ्यानां च विज्ञानाद्यो द्वारं-

भूतवद्यापनेन तल्लक्षणार्थे हृद्मुखूषां यत्नाविशेषोपादानार्थम् ।

गता: कला: पश्चदश प्रतिष्ठा: कर्माणि विज्ञानमयक्षोति मन्त्रै कर्मभिः सह पोष्य-कष्यानां परस्मिल्लयमुक्त्वा यथा नद्यः स्वन्दमानाः इति मन्त्रेण दृष्टान्तोक्किद्वारा पर-प्राप्तिस्था तन्मन्त्रयोर्विस्तराभिधानार्थी षष्ठं प्रश्नमारभते—अथ हैनांमति । तस्य पूर्वेण संगतिमुक्तार्थोनुवादपूर्वं कमाह—समस्तमित्यादिना । अक्षरस्म्य कारणत्वसिद्धचर्थे प्रलयेऽपि तस्मिन्नेव लयमाह--सामर्ध्यादिति । ल्ययाधारत्वेन कारणत्वं-

माह — तत् इति । तदुक्ते: प्रयोजनमाह—जगत् इति । यद्यप्यद्वितीयीयात्मज्ञान-मुक्तिनै कारणज्ञाना-तथाडपि तस्य कारणत्वे तद्वचतिरेकेण कार्यामावात्तदद्वितीयात्व-

ज्ञानं सिध्यतीति तादृशात्मज्ञानात्परं श्रेय इति । आत्मा का इदमेक एव । स एत-

मेव पुरुषं ब्रह्म तत्प्रपदयत् । प्रज्ञानं ब्रह्म । स एतेन प्राज्ञेनाडत्मनाडऽसृतः समभवत् । सदेवैकमेवाद्वितीयमित्युपक्रम्याडडचर्यवानुपुषो वेद, अथ सेपत्स्ये, तमेवैं जानथ ।

अमृतस्त्वैष सेतुः; आहं ब्रह्मास्मीति । तस्मात्तत्सर्वेमभवदित्यादिशु निश्रितामित्यर्थः । इहापि तादृगात्मज्ञानादेव सर्वोऽभावः श्रेय उक्त इत्याह—अनन्तरामिति । वृत्तमनूद्य वर्तिष्यमाणमाह—वक्तॄञ्चयमिति । तदर्थोंऽयमिति । तस्य शरीरान्तः-

स्थोक्तिद्वारा तस्य प्रत्यगात्मत्वज्ञानार्थमित्यर्थः ।

भगवो निर्हरणनाभः कौसल्यों राजपुत्रो मामुपे-

तं हैतं *प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ। तमहं कुमारमनुवं नाहमिमं वेद । यदहिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यामिति । ऋषलो वा एष प्रश्नं पृच्छति योडनृतमभिवदति तस्मान्नाहाम्यनृतं वक्तुम् । स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि कासौ पुरुष इति ॥ १ ॥

हे भगवान्‌हिरण्यनाभो नामतः कोसलायां भवः कौसलयो राजपुत्रो जातितः क्षत्रियो मातुपेत्र्योपगम्यैतमुच्यमानं प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं षोडशसंख्याकाकलं षोडशकला अवयवैर इवाडSडतन्मन्याविच्याधारोपितरूपा योषित्पुरुष सौद्यश्चार्षकल्केषु *भारद्वाज इति भारद्वाजः पुरुषं वेत्थ विजानासि । तमहं राजपुत्रं कुमारं पृष्टवन्तमनुब्रुवनास्मि नाहमिमं वेद यं त्वं पृच्छसीति । एवं मुक्तवत्यपि मध्यज्ञानेमभावयन्‍तं तमजाने कारणमचादिषम् । यदि कथञ्चिदहामिमं त्वया पृष्टं पुरषमवेदिषं विदितवानास्मि कथं तन्नावक्ष्यं नोक्तवान्‍स्मि । न बूषोमित्यथे:। भूयोड्यप्रस्ययामिवादडलक्ष्य मत्यायायितुमुचवः । समूलः सह मूलेन वा पषोडन्यथा सन्तमालानमनन्यथा कुर्वन्नृतमयथाभूतार्थमभिवदाति यः स परिशुष्यति शोशमुपैतीहलोकपरलोकाभ्यां विच्छिद्यते विनइयति । यत एवं जानन् तस्मान्नाहाम्यनृतं वक्तुं मूढवत् । स राजपुत्र एवम् प्रत्यायितस्तूष्णीं त्रीडितो रथमारुह्य प्रवव्राज प्रगत्वान्यथागतमेव । अतो न्यायत उपसंनाय योग्यां जानता विद्या वक्तव्यैवानृतं च न वक्तव्यं सर्वस्वस्यवस्थास्वित्येत्तिसद्भं भवति । तं पुरुषं त्वां त्वां पृच्छामि मम हृदि स्थितं कासौ वर्त्तते विज्ञेयः पुरुष इति ॥ १ ॥

प्रश्नमिति । प्रश्नग्यमित्यर्थः । अज्ञाने कारणामिति । अज्ञानसंभावनायां कारणमित्यर्थः । अन्यस्यागमिति । अविश्वासविषयार्थः । अनृत्यया सन्तमिति । अज्ञस्य सन्तमन्यथा कुर्वन्नज्ञानिनं कुर्वच्चारोपयतिर्निस्स्यर्थः । कयं ते नावक्ष्यामित्यनेन सूचितमर्थमाह-आत इति । समूले वा इत्यनेन सूचितमाह—अनृतं चेति । स्वरूपेण शस्य-माह-आत इति ।

तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नेताः षोडश काला: प्रभवन्तीति ॥ २ ॥

तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे हृदयपुण्डरीकाकाशमध्ये हे सोम्य स पुरुषो न देशान्तरे विज्ञेयो यस्मिन्नेताः उदयमाना: षोडश कला: प्राणाद्याः प्रभवन्त्युपघन्त इति । षोडशकलाभिरुपपशिंभूताभिः सकल एव निष्कलः पुरुषो लक्ष्यते डविद्ययैति तदुपाधिकलाध्यारोपणैनेन विद्यया स पुरुषः केवलो दर्श्यभिततय इति कलानां तस्यभवत्वमुच्यते । प्राणादीनामत्त्यन्तनिर्देशेऽपि हृद्ये च्छेदे तच्छवे न शक्योडऽयारोपणन्तरेण प्रतिबन्धानतिपादनाद्विपर्ययहारः । कुतोऽमिति कलानां प्रभवस्थित्यध्यागम आरोप्यन्ते डविद्याविषयायाश्चेतन्याध्यासित एव हि कला जायमानास्ति-ष्ठन्त्यः प्रलीयमानाश्च सर्वदा लक्ष्यन्ते । अत एव भ्रान्ता: केचिदामि-संयोगादृष्टतामिव घटाद्याकारेण चैतन्यमेव प्रतिबिम्बं जायते नश्यतीति । तत्रिरोधे शून्यमिव सर्वमित्यपरे । घटादिविषयं चैतन्यं चेतयितुर्नित्य-स्याडडत्मनोडनित्यं जायते विनश्यतीत्यपरे । चैतन्ये भूतधर्म इति लोकायतिका: ।

पुरुषस्य षोडशकलत्वं न साक्षात्सावयवत्वेन किन्तु कलाननकत्वेन तदुपाधिमत्त्व-द्विति वक्तुं प्रभवत इति । वाप्यामनाति तत्तत्प्रभवमाह--षोडशकलाभिरिति । ननु केवल आत्मा प्रदर्श्यते तां किं वक्ष्यमाणकलोऽसंख्येयत आह--तदुपाधीति । तथैव स प्रदर्शनीय इत्यत्र हेतुमाह--अविद्याविषया इति । आविद्याधीना हि कलाः प्रलीयमानाः प्राणाद्या द्रष्टुं शक्यन्ते--अत एवेति । अवियाधीनां कलानां प्रलीयमानत्वे हेतुं चाह--चैतन्याव्यतिरेकेण लक्‌ष्यमाणत्वं हेतुरिति । चैतन्याव्यतिरेकेण दृष्ट्वा करोंति--अत एवेति । छून्त यथाडSदर्शेसंयोगाद्देवावस्थां प्रतिपद्यत एवमहामाकारमाल्यादिविज्ञानमेव वासनावचादृष्टयााकारेण ज्ञायत इति वदतां तेषां भ्रमो विषयस्य चैतन्याव्यतिरेकै प्रतययं गमयति । अन्यथा तथाऽऽश्रयमानुपपत्तोरित्यर्थः । विषय-मात्रां चैतन्याव्यतिरेकेण प्रतिबिम्बितमिति वदन्ति विषयविलक्षणतया चैतन्याभावं सुहुदित्यादि-शून्यभ्रमो जातः केषांचिदिति तदेवभ्रान्त्याडSपि चैतन्याग्यातिरिकप्रतीतिं हृद्दी करोति-तन्निरोध इति । चैतन्यास्याsनिल्यस्य कलारोपाधिष्ठानत्वं न संमवति कला-

[ ६ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत् । ५७

कार्येत्वादिति नैयायिकपक्षोऽपि नैयायिकैर्जीयते । शाङ्कते-घटादिति । भूतधर्म इति । देह-कारण संहतभूतधर्म इत्यर्थः ।

अनपायोपजनधर्मकचैतन्यमात्मैव नामरूपाद्युपाधिभिः प्रत्यवभासते । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । प्रज्ञानं ब्रह्म विज्ञानमानन्दं ब्रह्म । विज्ञानघन एवेत्यादिश्रुतिभ्यः । स्वरूपवच्यभिचारिषु पदार्थेषु चैतन्यस्याध्यभिचाराथा यथा यो यः पदार्थो विज्ञायते तथा तथा ज्ञायमानत्वादेव तस्य चैतन्यस्याव्यभिचारित्वं वस्तुतस्त्वं भवति, किंचिन्न ज्ञायते इति चानुपपन्नम् ।

चैतन्यस्याडडरोपाधीनान्त्वासिद्धत्वेन नित्यत्वमेकत्वं च बद्धत्वानिराकरोति-अनपायेऽति । मतत्यवभासत इति । नानात्वेन कार्यत्वेन चेति शेषः । सत्यं ज्ञानमिति । तथा च श्रुतिरुदाह्रते । पक्षे हेया इत्यर्थः । किं वा ज्ञानकाले विषयाणां सद्भावानियमाभावाद्विषयकाले च ज्ञानस्याभावानियमादिति विज्ञानवादिपक्षे निराकुर्वस्लोऽ्यमिचारादेव ज्ञानस्य नित्यत्वं साधयचैतन्यादिप्यमपि निराकरोति-स्वरूपेति । घटज्ञानकाले घटाभावसंभवादद्विषयाणां ज्ञानवध्यभिचारित्वं ज्ञानस्य तु विषयकालेsडपि नास्तीति घटज्ञानस्यापि पटविषयक्यभिचारित्वं तु यमित्याश्रित्य स्वरूपे युक्तम् । ज्ञानस्य ज्ञानस्याभ्यमिचारित्वमुपपादयति-यथेति । ननूत्पत्तिनष्टोदर्शनेऽप्युगुहान्तर्वर्तिन-श्राज्ञयमानत्वाज्ज्ञानस्यापि श्रेयाव्यभिचारोऽसिद्ध इत्याशङ्क्य तस्याज्ञाने तत्सद्भावा-सिद्धस्तथाभूतपदार्थाडSसिद्ध इत्याह—वस्तुतस्त्वाति ।

रूपं च हृश्यते न चास्ति चक्षुरिति यथा । घटाभिचरति तु श्रेयं ज्ञानं न व्यभिचरति कदाचिदपि श्रेयम् । श्रेयाभावेऽपि श्रेयान्तरे भाव-ज्ञानस्य । न हि ज्ञानेऽसति श्रेयं नाम भवाति कस्यचिद् । सुशुप्तेऽदर्श-नाज्ज्ञानस्यापि सुषुप्तेऽभावाज्ज्ञेयवज्ञानस्वरूपस्य तु घटाभिचार इति चेत् ।

ज्ञेयावभासकस्य ज्ञानस्याऽऽलोकाभावाज्ज्ञानुपपत्तिवत्सुषुप्ते विज्ञानाभावाज्ज्ञानुपपत्तेः ।

अनुपपत्तिमेव दृढयन्नेतत् स्फुटं करोति-रूपं चेति । श्रेयस्य ज्ञानऽ्यभिचारित्वं ज्ञानकाले सत्स्वनियमाभावरूपं स्पष्टमित्याह—घटाभिचरति त्विति । घटज्ञानकाले कदाचिद्घटाभावादित्यर्थः ।

१ क. व. 'ज्ञानमानन्द ब्र०' । २ ख. ड. 'तस्याश्र्य०' । ३ क. च. 'स्व च भ०' । ४ क. च. 'दृश्यत्वनि०' । ५ क. च. 'श्रु चेतिं' । ६ क. च. 'तिवन्तं' । व्य० ।

विशिष्टरूपेण व्यापिचारेsपि स्वरूपेणाऽऽद्याभिचारं पूर्ववत्सूचितमाह-न व्यापिचरतीति । ज्ञानमित्यस्पेहाऽप्यनुषज्ज्ञः । पूर्ववाक्ये द्वितीयान्तामिह तु प्रथमान्तामिति विशेषः । ज्ञानस्य स्वरूपेण सन्निधानेव लेयान्तरस्य लेयत्वादेव भावादिति । स्वरूपेणाऽपि । ज्ञानस्य स्वरूपेणाऽप्यमावं शुद्धते-शुषुप इति । किं तदानीं लेयाऽऽसाध्योति—न द्वेईति । स्वरूपेणाऽऽध्यमावं शुद्धते-शुषुप इति ।

माथेन ज्ञानामाव: साध्यत उत ज्ञानस्यादर्शना डडचेऽपि लेयस्य व्यज्ज्यचत्वाऽऽत्तद्मा-वादलयज्जकामाव इति वोत तथोरेक्यादेकामाव इतराभाव इति । नाऽडचयो व्यमिचारादित्याह—न । लेयोति ।

न हान्धकारे चक्षुषा रुपानुपलब्धौ चक्षुषोऽभावः शक्य: कल्पयितुं वैनाशिकेन । वैनाशिको लेयभावे ज्ञानाभावं कल्पयत्वेति चेद्येन तदभावं कल्पयेच्चस्याऽभाव: केन कल्प्यत इति वस्त्र च्यं वैनाशिकेन ।

व्यज्ज्यचज्ञानैककल्पस्य व्यज्ज्यचाभावेडपि उच्चयत आलोकस्य प्रत्यक्षासिद्धत्वात्त्वै-मिति ज्ञानानुमेयत्ववादिनं प्रति हश्यान्तरमाह-न हीति । वैनाशिकमतेडपि विज्ञानव्यतिरिक्तालोकाद्यभावहलु व्यापिचार इति शाङ्कते-वैनाशिक इति । कल्पयत्येवेति । उक्तन्यभिचारस्थला भावेन व्यापिचाराभावादित्यर्थ: । एवमपि ज्ञानाभावकल्पकस्य लेयभावस्य ज्ञानमज्ज्ञी क्रियते न वा ।

आधे न ज्ञानाभावसिद्धिरस्तसैवाभावज्ञानस्य सत्नादित्याह—येनिति । येन लेयाभावज्ञानेन तदभावं कल्पयित्तस्य ज्ञानस्याऽभाव: केन कल्प्यते न केनाऽपि कल्पयितुं शक्य इत्यर्थ: ।

तदभावस्याऽपि लेयत्वाज्ज्ञानाभावे तद्नुपपत्ते: । ज्ञानेsपि लेयाद्यति-रिक्तत्वाज्ज्ञानभाव इति चेत् । अभावस्याऽपि लेयस्वाभ्युपग-मादभावस्य च ज्ञानास्ककत्वादभावत्वं वाड्मात्रमेव न परमार्थतोऽभावत्वमनित्यत्वं च ज्ञानस्य । न च नित्यस्य ज्ञानस्याऽ-भावनाऽमात्राधंयारोपे किंनिचार इहध्यषय् ।

न द्वितीय इत्याह-तदभावस्याऽपि । लेयभावस्याऽप्यज्ञानातस्य ज्ञानाभावकल्प-कत्वासंभवादवइयं लेयत्वातज्ञानभावे तद्नुपपत्ते: कल्पनानु पपत्तेज्ज्ञानाभावे तद्नुपपत्ते: । न युक्त इत्यर्थ: । आध्यकोटौ द्वितीयकल्पं शाङ्कते-लेयोति । वैनाशिकमतेडप्यभावस्य लेयत्वाऽऽसुपगमादवइध्वोध्यं प्रत्यादन्यात्संस्कृतं क्षणिकं च तादिति प्रतिसंस्कृत्यो डप्रतिसं-ख्या(?)निरोधाकाऽराशुपत्रयन्योतिरीक्तस्मैव क्षणिकत्वेन निरोधशाङ्कितस्याऽभावस्य

१ क. ख. ड. च. 'धियुस्वै' । २ ग. व. 'कल्प्यस्य' । १२ क. व. 'ध्याने' । ४ क. 'धादाका' ।

नित्यत्वाङ्गीकारेण तद्भिन्नस्य ज्ञानस्यापि सुषुप्ते: सर्वं नित्यत्वे च प्राप्तमित्याह—न । अभावस्प्येति । ज्ञानस्याभावामिन्नत्वेनाभावस्वमेव स्यान्न तु भावत्वेन सत्यं नित्यत्वं च स्यादित्याशाङ्क्यामावस्यापि ज्ञानामिन्नत्वेऽभावस्वमेव न स्यादित्याह—तदभावस्प्येति । अनित्यत्वं च ज्ञानस्प्येति वाङ्मात्रमेव स्यादित्यनुषङ्गः । वाङ्मात्रेणाप्यभावस्प्याभावत्वेन ज्ञानानित्यत्वेन चास्मत्सिद्धान्तसिद्धिरित्याशङ्क्य नाममात्रेण तेन वास्तवानित्यत्वादिविरोधाभावाल्लामाकं क्षतिरित्याह—न चेदि । अभावनामेति ।

अथाभावो झेयोऽपि सद्ज्ञानघ्यतिरिक्त इति चेत् तर्हि झेयभावे ज्ञानाभावः । झेयं ज्ञानघ्यतिरिक्तं ने तु ज्ञानं झेयघ्यतिरिक्तमिति चेत् । शब्दमात्रत्वाद्देशेषालुपपत्तेः । झेयज्ञानयोरेकत्वं चेद्भ्युपगम्यते झेयं ज्ञानघ्यतिरिक्तं नेति तु शब्दमात्रमेतद्विहिरप्रतियोगित्वोक्तेः । बहुध्यतिरिक्त इति । यद्भ्युपगम्यते तु ज्ञानस्प झेयभावे ज्ञानाभावानुपपत्तिः सिद्धा ।

एतद्वोषपरिहारार्थे झेयस्यापि सतोडभावस्य ज्ञानामेदो नाङ्गी कियते इति शङ्कते—अथेति । तर्हि झेयामिन्नत्वेन हेतुना सुषुप्ते ज्ञानाभावो न सिद्धयति घटाद्यभावेन तज्ज्ञानाभावसिद्धावस्य झेयस्य ज्ञानामिन्नत्वादिति । यद्वाडभावस्य झेयत्वं ज्ञानाद्देदे भावस्यापि तथात्वं स्याद्देशहेतुभूतया च न क्रियते तथाऽभावस्य ज्ञानामिन्नत्वमझ्ञात्वादिति । न तु झेयस्य ज्ञानघ्यतिरिक्तत्वमझ्ञात्वादिति । ज्ञानस्य तु न झेयत्वं ज्ञानघ्यतिरिक्तत्वादभावत्वादिकं सिद्ध्यति । ज्ञानस्य झेयाद्घ्यतिरेकेऽझेयस्यापि तद्घ्यतिरेकावस्थंभावादन्यथोभयत्नत्मेद एव स्याद्देशोर्विरोधादनुपपत्तेरिति दूषयति—न । शब्दमात्रत्वादिति । इदमुपलक्षणम् । ज्ञानस्याभावरूपत्वादिकं नित्यत्वादिकं च स्यादेवेत्यापि दृश्यताम् ।

यदेतद्वोषपरिहाराय तस्यापि मेद एवाङ्गी कियते तर्हि न सुच्छौ ज्ञानाभावसिद्धिरित्युपसंहरति—झेयघ्यतिरेक इति । सुषुप्ते ज्ञानस्यादर्शनादेवाभाव इत्यादे द्वितीयं शङ्कते—झेयभाव इति । सुषुप्ते झेयाभाव इति । सुच्छुषे ज्ञानास्तित्वं, तत्रापि झेयत्वमुपगम्यते हि सुषुप्तेऽपि ज्ञानास्तित्वं, ततश्च झेयभावविज्ञेयविषयस्य ज्ञानस्याझ्ञात्वं तद्घ्यतिरेकादझ्ञेयज्ञानयोरनित्यत्वम् ।

विज्ञानसंततेर्निश्चयत्वाधिकरण त्वया तदाडपि तदभावो वक्तुं न शक्यत इत्याह— न । सुपुप्त इति । असितत्वमाति । तथा च ज्ञानस्यादर्शनेमिषदं सुपुप्तेऽपि तदृश्ीकारादित्यर्थः । ननु श्रेयामवेन तत्रिरूप्यस्य ज्ञानस्यादर्शनेमियुच्यते मया । सुपुप्ते च स्वप्नैव स्वजेगत्स्वाज्ञानादर्शनेमिषपच्‍छेदोऽस्मन्मते । त्वन्मते तु स्वप्नेजगत्स्वानधिकरात्‍मश्‍ुुप्ते चान्यस्यामावावलिरूपकामावाच ज्ञादर्शनेमिषत्वमुपपद्यत इति शाङ्‌कते—मात्रापीति । अभावस्थले ज्ञानझेययोर्मेदस्य साधितत्वात्‍ तदृदृश्‍यान्तेन सर्वत्र ज्ञानझेययोः दर्शनान्न स्वझेयत्वं ज्ञानस्येत्याह—न एदस्येति । अमानक्‍लपो [ वि ]झेयो विषयो यस्य तस्य ज्ञानस्यामावरोपो यो झेयस्तदृदृश्यतिरेकादित्यर्थः ।

न हि तद्विद्‌दृशं मृतमविच्छि‍न्नं पुनरनुप्या कृतं शक्यते वैनाशिकैरपि ज्ञानस्य झेष्ठत्वमेति । तदृदृश्‍येन तदृदृश्‍येनैवतिप्रसङ्ग इति चेत्‍न । तद्विदृभागोपपत्तेः सर्वेष्‍व । बद्धा हि सर्वे झेयं कस्याचिदच्‍छिदा तदृदृश्यतिरिक्तं ज्ञाने ज्ञानमेव न द्वितीयो विभाग एवाभुपगम्यतेऽवैनाशिकैर्न तृतीयस्तादृश्‍यो विषय इत्यनवस्थानुपपत्तेः ।

'अभावस्थले मेऽडपि न सर्वत्रेत्याशङ्क्य न्यायस्य तुह्यत्वाज् तदनुपा कर्तुं शक्यमित्याह—न हीति । ज्ञानस्य स्वझयतिरिक्तझेयत्वनियमपक्षेडनवस्थां वैनाशिकः शाङ्‌कते—ज्ञानस्येति । झेयस्य स्वझयतिरिक्तझेयत्वनियमाद्‌धिकरात्‍मन्‍मते च ज्ञानस्य झेष्ठत्वान्‍दोष इत्याह—न । तदेति । सर्वस्य वस्तुज्ञानं ज्ञानमेव न झेयं झेयमपि झेयमेव न कदाऽपि ज्ञानमि‌त्येवंरूपसतत्स्योपपत्तेरित्यर्थः । अथवा द्विमागोपपत्तेरिति च्छेदः । ज्ञानझेयरूपभागद्वयमेव शास्त्रद्वयमवाञ्छा क्रियते न तृतीयों ज्ञानविषयकज्ञानरूपो भाव.राशिरद्‌धी क्रियत इत्यर्थः । ता( त )मेवाडSश्‍ह—यदा हीति । यस्मिन्‌पक्षे झेयं सर्वं स्वझयतिरिक्तस्य कस्यचिज्ज्ञानस्य झेयमित्यद्‌दृश्‍या स्वझयतिरिक्तस्येतिपदाश्‍याहारेण च यदा हीति वाक्यं योज्यम् । अवैनाशिकैरिति च्छेदः । तद्विषय इति । ज्ञानविषयकज्ञानात्मक इत्यर्थः ।

ज्ञानस्य स्वेनैवविझेयत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति चेत्‍सोऽपि दोषस्तस्यैवास्तु किं तद्विहीनेनास्माकमनवस्थादोषश्‍च ज्ञानस्य झेयत्वाभ्युपगमाद्‌दोष्यं च वैनाशिकानां ज्ञानं झेयम् । तांहि त(स्व)पक्षे ज्ञानात्मकस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं न स्यात्स्वेन स्वस्याज्ञानादिति शाङ्‌कते—ज्ञानस्येति । ज्ञानं योग्यस्य सर्वस्याज्ञाने हि सर्वज्ञत्वहानिः, अन्यथा शास्त्रविषाणादेरज्ञानात्‍ सर्वज्ञत्वं न स्यादतो नास्मन्मते तस्य दोषस्य प्राप्तिः किं

[ ६ प्रश्नः ]

प्रश्नोपनिषत् ।

६३

वैनाशिकसैयेव, तेन ज्ञानस्याविरयङ्गतयैवाऽऽह्नोकारान्स्वेन स्वस्य क्षेयत्वसिद्धं होति पूर्व-

प्रन्ये दूषितत्वादन्येक्षेपस्वस्य 'चानङ्कीकारान्सर्वज्ञा(ज्ञा)त्वायोगादित्याह—सोडपीति ।

ग्रन्थे दूषितत्वात् अन्ये क्षेपस्वस्य 'आनङ्कीकारात् सर्वज्ञा(ज्ञा)त्वायोगादित्याह—सोडपीति ।

तांह तव मतेऽक्थं सर्वज्ञत्वनिर्हेत्व इत्याशाङ्क्याऽऽस्मन्मते तस्य माथिकत्वेन तद्वानिवर्हेडपि

तांहि तव मतेऽक्थं सर्वज्ञत्वनिरर्हेतु इत्याशाङ्क्याऽऽस्मन्मते तस्य माथिकत्वेन तद्वानिवर्हेडपि

न दोष इत्याह—कि हेतवः । वस्तुतस्तु × सर्वेष्य न्यायवहारहेतुज्ञानवत्त्वे सर्वज्ञत्वं

न दोष इत्याह—कि हेतवः । वस्तुतस्तु सर्वेषां न्यायवहारहेतुज्ञानवत्त्वे सर्वज्ञत्वं

तत्तु ज्ञानस्यापि स्वप्रकाशत्वेन स्वव्यवहारहेतुत्वादिति ज्ञातुं योग्यं सर्वज्ञानाद्वा तद्-

तत्तु ज्ञानस्यापि स्वप्रकाशत्वेन स्वव्यवहारहेतुत्वादिति ज्ञातुं योग्यं सर्वज्ञानेन वा तद्-

स्तीति माषः । पूर्वोंकारत्वादोषोऽपि तस्यैवेत्याह—अनवस्थोति ।

स्तीति माषः । पूर्वोंकारत्वादोषोऽपि तस्यैवेत्याह—अनवस्थोति ।

स्वात्मना वाच्योभेदत्वेनानवस्थाऽनिवार्या । समयान परायं दोष

स्वात्मना वाच्यभेदत्वेनानवस्था अनिवार्या । समयान् परायं दोष

इति चेन्त । ज्ञानस्यैकत्वोपपत्ते । सर्वदेशकालपुरषाद्यवस्थ्यमेकवेव

इति चेत् । ज्ञानस्यैकत्वोपपत्ते । सर्वदेशकालपुरुषाद्यवस्थ्यमेकमेव

ज्ञानं नामरूपाद्यवेदोपाधिभेदात्सविम्रादिज्ञादिमतिबिम्बवदनेकधा-

ज्ञानं नामरूपाद्यवेदोपाधिभेदात् सविम्रादिज्ञादिमतिबिम्बवत् अनेकधा-

वभासत इति । नासौ दोषः । तथा चेहेऽग्रुप्यते ।

वभासत इति । नासौ दोषः । तथा चेहेऽग्रुप्यते ।

ननु तेन स्वेनैव क्षेयत्वाऽऽह्नोकाराज्ञानवस्थेयत आह—स्वात्मना चेतिः । सिद्धं

ननु तेन स्वेनैव क्षेयत्वाऽऽह्नोकाराज्ञानवस्थेयत आह—स्वात्मना चेतिः । सिद्धं

हीत्यत्र स्वस्यप्याऽसर्वज्ञोऽकत्वादन्यज्ञपत्वे तस्य तस्याऽप्येवमिस्थानव-

हीत्यत्र स्वस्यप्याऽसर्वज्ञोऽकत्वात् अन्यज्ञपत्वे तस्य तस्याऽप्येवमिस्थानव-

स्थांनिवार्येत्यर्थः । ज्ञानस्याऽज्ञेयत्वे तद्व्यवहारासिद्धिर्ज्ञानांतरज्ञानेन तज्ज्ञेयत्वे चानवस्था

स्थांनिवार्येत्यर्थः । ज्ञानस्याऽज्ञेयत्वे तद्व्यवहारासिद्धिः ज्ञानांतरज्ञानेन तज्ज्ञेयत्वे चानवस्था

तवाऽपि स्यादिति शङ्कते—समान एवोति । स्वप्रकाशत्वेन स्वव्यवहारसिद्धेऽज्ञानात्

तवाऽपि स्यादिति शङ्कते—समान एवोति । स्वप्रकाशत्वेन स्वव्यवहारसिद्धेः अज्ञानात्

स्येवास्मिन्नङ्कीकारानवस्थाया: प्रसङ्गेरव नास्तीति परिहरति—न । ज्ञानस्ये-

स्येवास्मिन्नङ्कीकारानवस्थाया: प्रसङ्गेरव नास्तीति परिहरति—न । ज्ञानस्ये-

ति । एकत्वपक्षे मेदप्रतीतिमुपपादयति—नामरूपेति । एवं च चैतन्यस्यैकत्वेन

ति । एकत्वपक्षे भेदप्रतीतिमुपपादयति—नामरूपेति । एवं च चैतन्यस्यैकत्वेन

नित्यत्वा|ङ्गाद्दिवैलैवेन तस्य सत्यत्वा|धिष्ठानत्वोपपत्तेऽस्मिन्कलानामध्यारोप

नित्यत्वात् अङ्गादि विभिन्नैवेन तस्य सत्यत्वात् अधिष्ठानत्वोपपत्तेः अस्मिन् कलानामध्यारोप

आत्मप्रतिपन्नार्थप्रिहोच्यत इत्याह—तथा चेहोति । चैतन्यस्य नित्यत्वेनाऽधिष्ठानत्वे

आत्मप्रतिपन्नार्थमिहोच्यते इत्याह—तथा चेहोति । चैतन्यस्य नित्यत्वेनाऽधिष्ठानत्वे

सतीह श्रुताविदं कळानामध्यारोपणमुख्यत इत्यर्थः ।

सतीह श्रुताविदं कळानामध्यारोपणमुख्यत इत्यर्थः ।

ननु श्रुतेर्हेतुत्वाच्चिरोः पारोच्छेद्योः कुष्ठबदरयोः पुरुष इति, न ।

ननु श्रुतेर्हेतुत्वाच्चिरोः पारोच्छेद्योः कुष्ठबदरयोः पुरुष इति, न ।

प्राणादिकलाकारपरत्वात् । न हि शरीरमात्रपरिच्छेद्यस्य प्राणश्रद्दा-

प्राणादिकलाकारपरत्वात् । न हि शरीरमात्रपरिच्छेद्यस्य प्राणश्रद्दा-

दीनां कळानां कारणत्वं प्रतिपत्स्य आकतुर्यात् । कळाकार्यत्वाच्छरीर-

दीनां कळानां कारणत्वं प्रतिपत्स्य आकतुर्यात् । कळाकार्यत्वात् शरीर-

स्य । न हि पुरुषकार्याणां कळानां कार्य सच्छरीरं कारणकारणं स्वस्य

स्य । न हि पुरुषकार्याणां कळानां कार्य सच्छरीरं कारणकारणं स्वस्य

पुरुषं कुष्ठबदरमिवाभ्यनन्तरी कुर्वीत, बीजादक्षादिवत्स्यादिति चेत् ।

पुरुषं कुष्ठबदरमिवाभ्यनन्तरी कुर्वीत, बीजादक्षादिवत्स्यादिति चेत् ।

ननु चैतन्यस्य न विलयत्वं परिच्छेद्यत्वे: परिच्छिन्नस्य च घटादिवदानित्यत्वा-

ननु चैतन्यस्य न विलयत्वं परिच्छेद्यत्वे: परिच्छिन्नस्य च घटादिवत् अनित्यत्वा-

दिति शङ्कते—नित्याविति । शरीरान्तःस्थत्वं प्रत्यक्षत्वादिविकक्षयौच्यते न परिच्छेद-

दिति शङ्कते—नित्याविति । शरीरान्तःस्थत्वं प्रत्यक्षत्वादिविकक्षयौच्यते न परिच्छेद-

विक्षया । तथा सत्युतरवाक्यविरोधादित्याह—नेति । अध्यग्यत्वादिपिसोडर्थो न

विक्षया । तथा सत्युतरवाक्यविरोधादित्याह—नेति । अध्यग्यत्वादिपिसोडर्थो न

विपाक्षित इत्याह—कळानेति । स्वोत्पत्तेः पूर्वं स्वस्याऽऽवात्तिकोऽपिपुरुष परिच्छेतुं

विपाक्षित इत्याह—कळानेति । स्वोत्पत्तेः पूर्वं स्वस्याऽऽवात्तिकोऽपि पुरुष परिच्छेतुं

न शक्रोतीत्यर्थः । चिज्जकर्त्यदय वृक्षस्य कार्य फलं स्वकारणवृक्षकारणं बीजमभ्यन्तरी

न शक्रोतीत्यर्थः । चिज्जकर्त्यदय वृक्षस्य कार्य फलं स्वकारणवृक्षकारणं बीजमभ्यन्तरी

करोतीति दृष्टान्त्वमिति शाङ्कते—बीजवृक्षादिवादिति ।

करोतीति दृष्टान्त्वमिति शाङ्कते—बीजवृक्षादिवादिति ।

× सर्वज्ञत्वं यज्ञशरहेडेर्ल्यामिति कोचित्पाठः । सर्वव्यवहारहेतुत्वमित्येव डु पठितं योग्यमू ।

यथा बीजकार्ये वृक्षस्तत्कार्ये च फलं स्वकारणकारणं बीजमप्यनुरी करोत्यादि तदृप्तपुरुषमध्यन्तरी कुर्योऽच्छरीरीं स्वकारणकारणमपीति चेत् । अन्यन्वात्सावयवस्वाच्च । दृष्टान्ते कारणबीजाद्वृक्षफलसंवृत्तान्यान्ये च बीजानि दार्शयन्ति के तु स्वकारणकारणभूतः स एव पुरुषः शरीरेऽभ्यन्तरीकृतः श्रूयते ।

तद्विवृणोति — यथेति । दृष्टान्ते बीजङ्क्त्यभेदाद्विरोधेऽपिेह पुरुषङ्गक्त्यैक्याद्विरोध इत्याह—नेति । ननु कारणीभूतबीजस्यैव वृक्षफलवृत्तान्तर्गततयोर्जरूपेण परिणामात्तयोः कारणकार्यबीजयोरेव कार्यमाश्रङ्क्यैवमपि तस्य सावयवत्वाद्वृक्षवत्फलाकारेण परिणतावयवस्य मिलनावयानामेव तदन्तर्गततयोर्जरूपेण परिणाम एकदेशे तद्रूपाराङ्गेयभावः स्यादिह तु निरवयवत्वात्त्वात्मनि तस्याह—सावयवत्वेति । आद्यं हेतुं विवृणोति—हृश्यते इति । श्रुतिह इति । यस्मिन्वेता: शोडश कला इति यच्छब्दद्वोकस्म्यैव पुरुषस्यान्तःशरीरे सोम्य स पुरुष इति तच्छब्ददेनाभिधानादित्यर्थः ।

बीजवृक्षादीनां सावयवस्वाच्च स्यादाधाराधेयत्वं निरवयवस्य पुरुषस्य सावयवस्य कल्पाकारणस्य पुरुषस्य तस्मादसमानो दृष्टान्तः । किं दृष्टान्तेन वचनात्स्यादिति चेत् । वचनस्याकारकत्वात् । न हि वचनं वस्तुतोऽन्यथाकरणे द्रष्टुमपियते । किं तर्हि यथाभूतार्थावग्योतने तस्मादन्तःशरीरीत्येतत्तद्वचनप्रणङ्गस्याऽऽन्तर्योमेति वक्ष्यम् । दृष्टान्तम् । उपलबिधनिमित्तत्वाच्च दर्शयति श्रवणमननविज्ञानादिलिङ्गैरन्तःशरीरे परिच्छिन्न इव उपलब्धते पुरुष इति । न पुनराकाशकारणः सङ्कुएडबदरवच्छरीरपरिच्छिन्न इति मनसाऽप्यच्छति वक्तुं मूर्खोऽपि किमुत प्रमाणभूता श्रुतिः ॥ २ ॥

द्वितीयं हेतुं विवृणोति—बीजोति । निरवयवस्य्वोति । तथा चैकदेशेन कल्पादि-रूपेण परिणाम एकदेशे तत्रावस्थानं बीजवत्संभवतीत्यर्थः । किंच कल्पानां सावयववस्त्वेन परिच्छेदेऽत्पुरुषस्य तद्विपरीतत्वादपारिच्छन्नारकत्वं संभवति-त्याह—सावयवत्वेति । कृत्स्नं सावयवत्वेन कार्यत्वात्पर-मार्थसत्यपुरुषाधारत्वं नोपपद्यत इत्याह—सावयवत्वेति । नन्वाकारकार्यशरीरआकाशस्यापारिच्छन्नस्याऽऽन्तरीभावो दृष्ट इत्याशङ्क्य तस्याऽपि शारीराकारेणावस्थाविशेष इति परिहरति—दृष्ट इत्यादृच ।

नमस्ते छिद्रादिविशिष्टायै शरीरतत्त्वाब्ज तदन्तः सत्त्वमित्याह-ऐतेनैति । युक्त्यनुसंधाने सामर्थ्याभावाद्रूपसदृशपापविरोधेनैव बोधकत्वादन्यथा विचारवैयथ्यं द्विरुक्तिदोषो न बोधहेतुरित्याह--वचनस्यापि । तद्वैन्तः शरीर इति श्रुतिः कथमुपपत्तिरिति वष्टान्तमाह--तस्मादिति । अण्टेति । अण्डकारणस्य व्योम्नः प्राच्च श्रुतिरिति दृष्टान्तमाह--तस्मादिति । यथा तदनुस्यूतस्थेन तदन्तर्गततत्त्वप्रतीतिस्तद्वद्वित्यर्थः । यद्वा लोकेऽस्मिन्सिद्धं परिज्ञात्वन्तमनूद्यते श्रुत्येऽस्याह--उपलब्धीति । तत्त्वाभिव्यक्त्यैव तदन्तर्गततत्त्वव्यपदेश इत्याह--उपलब्धीति ॥ २ ॥

युक्त्यनुसंधाने सामर्थ्याभावाद्रूपसदृशपापविरोधेनैव बोधकत्वादन्यथा विचारवैयथ्यं द्विरुक्तिदोषो न बोधहेतुरित्याह--वचनस्यापि । तद्वैन्तः शरीर इति श्रुतिः कथमुपपत्तिरिति वष्टान्तमाह--तस्मादिति । अण्टेति । अण्डकारणस्य व्योम्नः प्राच्च श्रुतिरिति दृष्टान्तमाह--तस्मादिति । यथा तदनुस्यूतस्थेन तदन्तर्गततत्त्वप्रतीतिस्तद्वद्वित्यर्थः । यद्वा लोकेऽस्मिन्सिद्धं परिज्ञात्वन्तमनूद्यते श्रुत्येऽस्याह--उपलब्धीति । तत्त्वाभिव्यक्त्यैव तदन्तर्गततत्त्वव्यपदेश इत्याह--उपलब्धीति ॥ २ ॥

यस्मिन्नेताः षोडश कला: प्रभवन्तीत्युक्तं पुरुषविशेषणार्थं कलानां प्रभवः स चान्यार्थोंऽपि श्रुतः केन ऋमेण स्यादित्यत इदमुच्यते--स ईक्षांचक्रे । करिष्यमाणे उत्क्रान्तो भव-स्प्यामि कस्मिन्न्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति ॥ ३ ॥

यस्मिन्नेताः षोडश कला: प्रभवन्तीत्युक्तं पुरुषविशेषणार्थं कलानां प्रभवः स चान्यार्थोंऽपि श्रुतः केन ऋमेण स्यादित्यत इदमुच्यते--स ईक्षांचक्रे । करिष्यमाणे उत्क्रान्तो भव-स्प्यामि कस्मिन्न्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति ॥ ३ ॥

चेतनपूर्विका च सृष्टिरित्येवमर्थः च पुरुषः षोडशकलः पृथ्व्यो भारद्वाजेन स ईक्षांचक्र ईक्षणं दर्शनेन चक्रे कृतवानित्यर्थः । सृष्टिफलक्वादिविषयम् । कथमित्युच्यते, कस्मिन्नकृत्वविशेषे देहादुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्याम्यहं कस्मिन्नवा प्रतिष्ठितेऽहं प्रतिष्ठा-स्यामि प्रतिष्ठितः स्यामित्यर्थः ।

चेतनपूर्विका च सृष्टिरित्येवमर्थः च पुरुषः षोडशकलः पृथ्व्यो भारद्वाजेन स ईक्षांचक्र ईक्षणं दर्शनेन चक्रे कृतवानित्यर्थः । सृष्टिफलक्वादिविषयम् । कथमित्युच्यते, कस्मिन्नकृत्वविशेषे देहादुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्याम्यहं कस्मिन्नवा प्रतिष्ठितेऽहं प्रतिष्ठा-स्यामि प्रतिष्ठितः स्यामित्यर्थः ।

ननु यस्मिन्नेताः षोडश कला: प्रभवन्तीत्यनेनाध्यारोपस्यैवकृतवात्स ईक्षामित्या-दिना पुनः सृष्टिकथनमधिकमित्यत आह--यस्मिन्निति । अत इति । कमप्रति-पत्त्यर्थे ण तु कमोडत उपपंचेति चेतिन्यायेन कार्यस्य स्वभावकारणकमेणापवादसः कार्यार्थः चेतेर्थः । ईक्षणोः प्रयोजनमाह--चेतेनेति । सृष्टिः तस्य उत्क्रान्त्यादि फलं, कमः प्राणाच्छिद्रादिमित्युक्ताननतर्यम् । आदि-शब्देन लोकेऽपु नाम चेत्याघाराज्ञेयविशेषो गृह्यते । नन्वात्माड्कर्ता प्रधनं कर्तृ, अतः पुरुषार्थे प्रयोजनमुपरीकृत्य प्रधनं प्रचर्चते महदाद्याकारेण तत्प्रदेशमुपपन्नं पुरुषस्य स्वान्तड्येणेक्षापूर्वकं क-तृत्ववचनम् । सर्वादिगुणसाम्ये प्रथाने प्रमाणोपपन्ने सृष्टिकर्त्तौरी सतोष-रेच्छानुवर्त्तिषु वा परमाणुषु सत्स्वात्मनोड्येकर्सेवन कर्तृत्वे साधनाभा-

ननु यस्मिन्नेताः षोडश कला: प्रभवन्तीत्यनेनाध्यारोपस्यैवकृतवात्स ईक्षामित्या-दिना पुनः सृष्टिकथनमधिकमित्यत आह--यस्मिन्निति । अत इति । कमप्रति-पत्त्यर्थे ण तु कमोडत उपपंचेति चेतिन्यायेन कार्यस्य स्वभावकारणकमेणापवादसः कार्यार्थः चेतेर्थः । ईक्षणोः प्रयोजनमाह--चेतेनेति । सृष्टिः तस्य उत्क्रान्त्यादि फलं, कमः प्राणाच्छिद्रादिमित्युक्ताननतर्यम् । आदि-शब्देन लोकेऽपु नाम चेत्याघाराज्ञेयविशेषो गृह्यते । नन्वात्माड्कर्ता प्रधनं कर्तृ, अतः पुरुषार्थे प्रयोजनमुपरीकृत्य प्रधनं प्रचर्चते महदाद्याकारेण तत्प्रदेशमुपपन्नं पुरुषस्य स्वान्तड्येणेक्षापूर्वकं क-तृत्ववचनम् । सर्वादिगुणसाम्ये प्रथाने प्रमाणोपपन्ने सृष्टिकर्त्तौरी सतोष-रेच्छानुवर्त्तिषु वा परमाणुषु सत्स्वात्मनोड्येकर्सेवन कर्तृत्वे साधनाभा-

वादात्मन आत्मन्यनर्थकर्तृत्ववानुपपत्तेश्च । न हि क्षेत्रनावा᳚बु᳚दिपूर्वंका-

नव्वীক্ষणोक्ल्या न चेतनपूर्वकत्वसिद्धिर्‌ङ्गोयेन चेतनस्याकर्तृत्वेनाहेतुत्वेऽचेतनस्य प्रधानाद्बोध्याववस्वेन हेतुत्वं च सतीक्षणस्याङ्गोयथा नयस्वादित्ये प्रलु᳚य:ा रा᳚ᳫ᳚न्‍ते-

र्यांतमनोडनर्थ कुरीत ।

नन्वात्मेति । अकर्तेत्यस्य तत्रेदमित्यनेनाऽवय: । आत्माड्कर्ता वच तया सतौदं कर्तृत्ववचनमनुपपन्नमित्यर्थ: । किंच तस्य कर्तृत्ववाड्कीकारेडपि कर्ह᳚च᳚:कुलालादेरिव सहकारिसाघनान्तरा᳚भावादात्मनो᳚ दुःखाघनर्थहेतुत्वप्राणादिसंसारकर्तृत्ववाङुपपत्तेश्चानुपपन्नं शास्तृत्ववचनामित्याह-आत्मनोडपत्ति । कर्तृत्वेऽपीलत्प्रि᳚षालबन्वय: । तर्ह᳚ं किं कर्तेत आ᳚ह-प्रधानमिति । कर्ह᳚ति । क्रियाशक्तिमदत: प्रवर्तते इत्यन्वय: । ननु प्रधान-

स्य चेतनस्य प्रयोजनापेक्षामावात्प्रवृत्त्यनुपपत्तिरित्यत आ᳚ह-पुरुषार्थीमित्ति । पुरुषस्य चेतनस्य मोगापवर्ग᳚ल᳚पमर्थ᳚ प्रयोजनमुद्दिश्य प्रवर्तते वत्सविवृद्धच्यर्थमचेतनस्य भेनुद्र᳚हगत्को᳚रस᳚प संसारादिवृ᳚द्धचर्यथेनम्नुश्चाचेतनस्य प्रवृत्तिदर्शोनादित्त्यर्थे: । ननु प्रधानस्याङ्गोयेकत्वेन सहकार्य᳚मावात्कारणत्नवाङुपपत्तावङ्गस्या चेतनस्यैव कथम्चित्कर्तृत्वं वाड्यमित्यत आ᳚ह-सत्त्वादिगुणत्रयस्य साम्यावस्थाया प्रधानमिति सां᳚यमतम् । तत्र सत्त्वादिगुणैरनेकात्मकके प्रधाने कारणे सति पुरुषस᳚ कर्तृत्ववचनं मगतेर्‌मावादानुपपन्नमित्यन्वय: । यदो चेत्तनान्विच्छित्तस्याचेतनस्य प्रवृत्तिनं ह᳚ष्टेति मन्य-अन्नापि सत्वरत्नस्याङ्गानुपपत्तिरिति पूर्वेणाऽन्वय: । तमेश᳚वरस्याङ्गोच्छा᳚: सत्वादित्याह-ईश᳚रेच्छेति ।

तस्मात्पुरुषार्थेन प्रयोजननेऽक्षापूर्वकमिश नियतक्रमेंण प्रवर्त्तमानेऽच्‍चे-तने प्रधाने चेतनवदुपचारोड्य से ई᳚क्षाचक्र इत्यादि᳚ । यथा रा᳚ञ᳚: सर्वै-कारिणि भृत्ये राजेति तद्वत् । न, आत्मनो मो᳚क्तृत्ववत्कर्तृत्ववोपपत्ते: । यथा सां᳚ख्यस्य चिन्मात्रस्य परिणामिनोडस्यात्मनो मो᳚क्तृत्वं तद्व᳚द्देव-दिनामीकादिपूर्वकं जगत्कर्तृत्ववाङुपपन्नं शास्त्रि᳚पामाण्याव । तर्ह᳚ᳫ᳚क्षणश्रवणस्य का गतिरत आ᳚ह-तस्मादिति । पुरुषार्थेनो᳚ति । पुरुषस᳚ मोगापवर्गार्थेनेष्ट्यर्थ: । मुख्य ई᳚क्षितारी विद्यमानेन नियतक्रमेंण प्रवर्त्तमानत्वेन गुणेन योगादेक्षतेति गौण: प्रयो᳚गो माणवके पै᳚दृश्यगुणयोगेनाशि᳚शब्दप्रयोगवदित्यर्थ: । नन्वेवमपि᳚कितारी प्रधाने पुरुषशब्द: कथमात आ᳚ह-यथा रा᳚ञ᳚ इति । तद्वादिति । पुरुषस᳚ मोगापवर्गकारिणि प्रधाने पुरुषशब्द औपचारिक इत्यर्थ: । स्वतोड्कर्तुरस᳚प्या-

स्मनो मायोपाधि᳚कर्तृत्वं संभवतीति ह᳚दि निषाय प्रयममापातत: प्रतो᳚बन्या पारिह-रति-नेति । बु᳚द्धि᳚: कर्ता मो᳚क्ता पुरुष इति वद᳚द्भि᳚: सां᳚ख्यैरात्मनो मो᳚क्तृत्वमुक्त-

रति-नेति ।

६ प्रश्नी ] प्रश्नोपनिषत् । ९५

मेत्यर्थः । श्रुतिप्रामाण्यादिति । श्रुत्युक्तजगत्कर्तृत्वमविकारिणोडपि कथंचिद्वि-

ध्योमत्यर्थः ।

तस्वान्तरपरिणाम आत्मनाडनित्यत्वाच्छुद्धस्वाने कत्वनिमित्तो न चि-

तस्वान्तरपरिणाम आत्मनाडनित्यत्वाच्छुद्धस्वाने कत्वनिमित्तो न चिन्मात्रिस्वरूप-

न्मात्रिस्वरूप-विक्रिया न दोषाय । भवतां पुनरेंदवादिनां सृष्टिकर्तृत्वे तत्त्वान्तरपरी-

विक्रिया न दोषाय । भवतां पुनरेंदवादिनां सृष्टिकर्तृत्वे तत्त्वान्तरपरी-

णाम एवेत्यात्मनोडनित्यत्वादिसर्वदोषसमुच्चय इति चेत् एकस्याप्यात्म-

णाम एवेत्यात्मनोडनित्यत्वादिसर्वदोषसमुच्चय इति चेत् एकस्याप्यात्म-

नोडविच्चैया विषयात्मलुपोपाध्यनुपाधिकृतविशेषाभ्युपगमाद्वियाकृत-

नोडविच्चैया विषयात्मलुपोपाध्यनुपाधिकृतविशेषाभ्युपगमाद्वियाकृत-

नामरूपोपाधिकृतो हि विशेषोडभ्युपगम्यत आत्मनो बन्धमोक्षादिशास्त्र-

नामरूपोपाधिकृतो हि विशेषोडभ्युपगम्यत आत्मनो बन्धमोक्षादिशास्त्र-

कृतसंघयचदाराय । परमार्थतोऽनुपाधिकृतं च तत्त्वमेकमेवाद्वितीयमुपादेयं

कृतसंघयचदाराय । परमार्थतोऽनुपाधिकृतं च तत्त्वमेकमेवाद्वितीयमुपादेयं

सर्वेताकिंकरुद्धयनकगाद्यमपथयं शिवमिष्यते न तत्र कर्तृत्वं मोक्तृत्वं

सर्वेताकिंकरुद्धयनकगाद्यमपथयं शिवमिष्यते न तत्र कर्तृत्वं मोक्तृत्वं

वा क्रियाकारकफलं च स्यादद्वैतवात्सर्वभावानामू । सांख्यास्त्ववि-

वा क्रियाकारकफलं च स्यादद्वैतवात्सर्वभावानामू । सांख्यास्त्ववि-

ध्यारोपितमेव पुरुषं कर्तृकर्मफलं नेति । कलेततं हि साङ्ख्यं

ध्यारोपितमेव पुरुषं कर्तृकर्मफलं नेति । कलेततं हि साङ्ख्यं

प्रतिबन्धपरिहारं शाङ्कते—तत्त्वान्तर इति । मोगो नाम सुदुःखानु-

प्रतिबन्धपरिहारं शाङ्कते—तत्त्वान्तर इति । मोगो नाम सुदुःखानु-

मवः । स च न पुरुषस्य स्वरूपमू हि न तत्त्वान्तरपतिलक्षणपरिणाम हित्यर्थः ।

मवः । स च न पुरुषस्य स्वरूपमू हि न तत्त्वान्तरपतिलक्षणपरिणाम हित्यर्थः ।

पारेणामो हि पूर्वरूपपरिणामेन रूपान्तरापत्ति । सा च समृतेःपरन्तरापत्तौ

पारेणामो हि पूर्वरूपपरिणामेन रूपान्तरापत्ति । सा च समृतेःपरन्तरापत्तौ

जांतौरूपान्तरापत्ततौ वाडनित्यत्वादिकमवश्वेदोषैति मोक्ष्याविवेककोपाधि

जांतौरूपान्तरापत्ततौ वाडनित्यत्वादिकमवश्वेदोषैति मोक्ष्याविवेककोपाधि

कृतम् । हेतुं तदुपकारकत्वेनैवि तत्साम्यमिथःप्रवृत्तं मुखपरिहारमाह—नेति न

कृतम् । हेतुं तदुपकारकत्वेनैवि तत्साम्यमिथःप्रवृत्तं मुखपरिहारमाह—नेति न

एकस्य वस्तुतोडसहायस्याकर्तुरात्मा कास्यापीतिपयपर्यः । उपाधि

एकस्य वस्तुतोडसहायस्याकर्तुरात्मा कास्यापीतिपयपर्यः । उपाधि

कृतकर्तृत्वसंभवादु-

कृतकर्तृत्वसंभवादु-

ख्यालुसहायस्य संभवाद्धान्त्या स्वस्माद्विच्छजीवानामनाघकामानां संभवाद्वत्पुरुषार्थ-

ख्यालुसहायस्य संभवाद्धान्त्या स्वस्माद्विच्छजीवानामनाघकामानां संभवाद्वत्पुरुषार्थ-

प्रष्टस्वं तथाविशिष्टाध्युपपद्यते । इति नाचेतनस्य चेतनाधिष्ठितस्य तस्य

प्रष्टस्वं तथाविशिष्टाध्युपपद्यते । इति नाचेतनस्य चेतनाधिष्ठितस्य तस्य

तद्युक्तमिति भावः ।

तद्युक्तमिति भावः ।

अनभिव्यक्तनाम्रलुपेत्यर्थः । बन्धमोक्षादित्यादिशब्देन 'तत्साचेनसु

अनभिव्यक्तनाम्रलुपेत्यर्थः । बन्धमोक्षादित्यादिशब्देन 'तत्साचेनसु

स्वाह—सचेंति । एवंभूतस्याडडत्मनो न हृश्यत्वामित्याह—न तत्रेति । कर्तृ-

स्वाह—सचेंति । एवंभूतस्याडडत्मनो न हृश्यत्वामित्याह—न तत्रेति । कर्तृ-

पित्वचि प्रवृत्ता हस्यर्थः । पुरुषस्य निर्विशेषत्वेन तस्मिन्वस्तुतः कर्तृ-

पित्वचि प्रवृत्ता हस्यर्थः । पुरुषस्य निर्विशेषत्वेन तस्मिन्वस्तुतः कर्तृ-

स्वाद्ययोगासंङारोपितमेवेति कृत्वमपि सर्वविरोधनिरासंकागमप्रमा

स्वाद्ययोगासंङारोपितमेवेति कृत्वमपि सर्वविरोधनिरासंकागमप्रमा

णामादात्म । २ क. 'मित्तचि' । ख. घ. ड. 'ज्ञा. 'नामादात्म' । २ क. 'मित्तचि' । ख. घ. ड. 'ज्ञा

नामादात्म । २ क. 'मित्तचि' । ख. घ. ड. 'ज्ञा

मिताधि० । ३ क. च. 'यावि' । ग. 'याकृतना' । ४ ख. ग. घ. ड. 'मुखा' ।

५ ग. घ. ड. 'नान्वचि' ।

९

एवेच्छन्ति । तत्राप्यचेतनस्य मोक्षत्वायोगात्तन्मात्रमात्रनोऽज्जी कुर्वन्ति ।

तथेह तार्किकाः सांख्यैरिस्त्येवं परस्परविच्छिन्नार्थकल्पनात् आपि-

कृत्वस्वादज्जात्यन्तरभूता मोक्षत्वाखीकारे तस्यैव तद्येवं कृतत्वमापे स्यादित्यये: शिक्षिता: सन्त: स्वमतान्तप्रच्यवन्त

पार्थेन इव पाणिनोडप्योऽन्यविरुद्धमोऽनर्थदर्शिनस्त्वत्परमार्यतस्वाददूर-मेवापकृष्यन्ते डतस्तन्मतमनादृत्य वेदान्तार्थतस्वमेकत्वदर्शनं प्रत्यादर-चन्तो मुमुक्षव: स्वाराति तार्किकभतदोषप्रदर्शनं किन्चिदुर्यते डस्माभिरें

विवेकदर्शनाच्च मोक्ष्ये विरोद्धोऽत्रिवककारणम् ।

तै: संरक्षितसद्बुद्धि: सुखं निर्वाति वेदवित् ॥

किंच मोक्षवकतत्वयोर्द्धिक्रिययोश्चेषानुपपत्ति: । का नामासौ

कर्तृत्वाद्जात्यन्तरभूता मोक्षत्वविशिष्टा विक्रिया, यतो मोक्त्रैष

पुरुष: कल्प्यते न कर्ता प्रधानं तु कुर्यें न न मोक्षिता ।

तर्हि सांख्यादिक्षकस्य तार्किकस्य मतं ग्राह्यमिति योत; । तस्यापि सांख्येन

न कल्यापीत्याह—इत्येवमिति । तर्हि स्वया तार्किकमतं किंतर्हि दृश्यते ।

शिलितस्वाल्ल तदवि प्रायमित्यर्थ: । तर्हि कस्य तार्किकस्य मतं ग्राह्यमित्याहकुच

मेव तदूर्ध्वतस्वाच्चव तर्हेव द्वेषादिमच्च्वप्रसज्याच्चेत्यत आह—अत इति । विरोधो-

डनेककारणामिति । परमार्थिकतया भेददर्शनोऽभिमत्यर्थ: । संरक्षतेति ।

उपधान्तो मवतीत्यर्थ: । दोषप्रदर्शनं किन्चिचिक्कियते इति युक्तं तदेव प्रपञ्चयन्-

भ्रान्त्वादेरोपितत्वमेव भ्रेणापि वक्तव्यमित्याह—किंचेल्यादिना । तत्राडSदौ मोक्षं

स्वकर्मत्वथयेविंशेषस्य वत्कुमशक्यत्वात्तयो: पराश्रयद्यव्यवस्था न संभचतीयाह—

ननुचं पुरुषाश्रिन्मात्र एव स च स्वात्मस्थो विक्रियते भुझ्जानो न

तस्वान्तरपरिणामामेन । प्रधानं तु तत्त्वान्तरपरिणामेन विक्रियते डटोनेक-

मझुदमचेतनं चेत्यादिर्मवज्ज्ञादिपरीत:पुरुष: । नासो विशिष्टो मादृशाम्

स्वादु प्राग्भोगात्मक्चैवंलाचिन्मात्रस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वं नाम विशेषणं भोगोऽपचिकाले चेतनायते नित्यत्वे च भोगे पुनस्तादृशेपांदे पेताश्चिन्मात्र एव भवतीति चेन् महदाद्याकारेण च परिणम्य प्रधानं ततोडपेत्य पुनः प्रधननः स्वरूपे प्रतिष्ठत इत्यस्यां कल्पनायां न कश्चिद्विशेष इति वाच्यात्रेण प्रधानपुरुषयोर्विशिष्टविक्रिया करण्यते।

आश्रायमविन्द्रालुर्ह्राजावसरोकं विशेष शक्तते—नान्विति । स्वात्मपस्थे विक्रियत इति । चिद्दूपेण विक्रियत इत्यर्थः । तथ्वान्तरेति । अनेकत्वाऽऽदुद्वचादियुक्तस्वविलक्षणमहदादिरूपेणैतथ्यर्थः । वा । प्रधानस्य त्वाकारारेण परिणमात्रपूर्वकंरुपत्यागादशुन्द्ध्यादिकं स्यादित्यर्थः । किंचिद्दूपेण परिणाम आभनुको वा न वा । आद्य आगन्तुकोविशेषवशेनानित्यत्वाद्यांपत्स्या प्रधानादविशेषः । भोगानन्तरं पुनः स्वरूपावस्थानानित्यत्वादिदोषश्वेत्प्रधानस्यापि प्रलये तथाऽत्माऽऽकारान्न तयोर्विशेषः स्यादिति दूषयति—नोऽसाविति । संख्यामहांश्चक्यं विधृणोति मागिति । अस्यां कल्पनायामिति । चिद्दूपेण तस्वान्तररूपेण विक्रियाकल्पनायामपि विचार्यमाणेर्डर्थतो न कश्चिदपि विशेषो लभ्यत इति तथोर्विशिष्टविक्रियतेति वाङ्मात्रेणैव कल्प्यत उच्यत इत्यर्थः ।

अथ भोगकालेऽपि चिन्मात्र एव प्राग्वत्पुरुष इति चेत् तहिं परमार्थतो भोगः पुरुषस्य, भोगकाले चिन्मात्रस्य विक्रिया परमार्थतेन भोगः पुरुषस्येति चेत् । प्रधानस्यापि भोगकाले विक्रियावत्त्वाऽऽद्रोकृतत्वप्रसङ्गः । चिन्मात्रस्यैव विक्रिया भोक्तृत्वमिति चेदोषण्यादसाधारणषभवतापन्नयाादीनामभोक्तृत्वे हेत्वनुपपत्ति।

द्वितीयं शङ्कते—अथेति । चिन्मात्र एवेति । नत्वागन्तुकं रूपान्तरमित्यर्थः । तर्हि कर्मजन्यः कादाचित्को मागो न सिद्धयेदित्याह—न तर्हीति । एतदोषपरिहारायोऽड्गन्तुकं परिणाममदृकृत्य भोगकालीनविक्रियामात्रं भोगः । सं च पुरुषस्यैव न प्रधानस्येति भोगसदसत्त्वविशेषमात्रेण शङ्कते—भोगकाले इति । तथापि किं भोगकालीनविक्रियामात्रं भोग इतिविकर्म्याड्डये भोगकाले प्रधानस्यापि सुलाद्याकारेण विक्रियावत्त्वाऽऽद्रोकृतत्वप्रसङ्गः स्यादित्याहनेति । द्वितीयं शङ्कते—चिन्मात्रस्यैवेति । चिन्मात्रस्यैव विक्रियेस्येवकारेण धर्म्यन्तरंगन्तविक्रियानपेक्षां चैतन्यविक्रिया भोग इत्युच्यते वा चैतन्यमात्रगता तदसाधारणषभवतापन्नयाादीनामभोक्तृत्वे हेत्वनुपपत्ति।

न द्वितीयः । चैतन्यासाधारणानिक्रियैव भोग इत्यत्र हेतुमावाल्स्वासाधारणविक्रिणाविक्रिया भोग इति वचकथम् । तथा चातिपसकृ । सर्वस्यापि स्वासाधारणविक्रिणा

सिद्धे न द्वितीयः । चैतन्यासाधारणाविक्रियैव भोग इत्यत्र हेतुमावाल्स्वासाधारणविक्रिणाविक्रिया भोग इति वचकथम् । तथा चातिपसकृ । सर्वस्यापि स्वासाधारणविक्रिणाविक्रिया भोग इति वचकथम् ।

यावस्वात् । मोक्षकाळीनासाधारणविक्रियावत्त्वं तु प्रधानस्यास्ति । तत्काळीनसुख्खा-दिविक्रियावत्त्वादिति दृश्यति—औष्ण्येति । प्रधानपुरुषयोर्द्वैयोर्युगपद्‌वृत्तित्वामिति चेत् । प्रधानस्य पारार्थ्याद्‌उप-पत्तेः । नेह मोक्षार्थद्वारादिरतरगुणप्रधानभाव उपपद्यते । पक्वाद्यो-रिवेतेतरतरप्रकाशने । भोगधर्मवाति सत्त्वाद्दूष्णि चेतसि पुरुषस्य चैत-न्यप्रतिबिम्बोदयद्विक्रियस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वामिति चेत् । पुरुषस्य विशेषाभावे मोक्षस्वकल्पनानर्थक्यवात् ।

ननु मोक्षकाळीना साधारणविक्रियैव मोगः। न चाऽ‌ऽन्यादेसत्काळे नियमेनं विक्रिय-यादस्ति । न च प्रधानस्यापि प्रसक्त इष्यापत्तिरिति शङ्कते—प्रधानेति । भोक्ता हि शेषी, उभयोःरपि मोक्षैकवे शेषोऽिमावो न स्यादित्याह—नेति । ननु मोगः सत्त्व-गुणप्रधानचेतोरूपे परिणतप्रकृतेरेव धर्मस्तस्यां विक्रियोपपत्तौ पुरुषस्य तस्याद्वि-क्रियत्वात् । न च तस्य भोगामावप्रसक्तस्तस्य तथाविधचित्तप्रतिबिम्बितसत्वमात्रेऽपि मोक्तृत्वयपदेश इति शङ्कते—भोगधर्मेति । सत्त्वाद्दूष्णीति । सत्त्वगुणोद्रि-प्रधानं यस्मिन्न्‌ श्वेतस्स्त्यर्थः । तर्हि चित्तगतमोेन चैतन्ये विशेषो जायते । वा न वेतिं विकल्प्य न द्वितीय इत्याह—नेति ।

किंचाऽ‌सिमन्‌पक्षे स्वकीयशास्त्रप्रणयनं च तयर्थे स्यादित्याह—भोगरूपश्वेदनथे । ऋषादे म विशेषः सत्त्यो वाडस्त्यो वेति विकार्य सत्यविशेषवत्त्वे पुरुषस्य विकारित्वं स्यादिति मनासि सन्निधायास्या डरोपितविशेषवत्त्वमस्तीतस्याचं शङ्कते—आविद्येति । मोगरूपेत्यर्थः । तर्हि मोक्षत्वविशेषवत्त्वादिविशेषस्य प्रधानादेश्वाड्‌रपैत्‌वमेवाऽ‌ऽख्री कडं युक्तं नार्थवैशसमस्मदुक्तरीत्या नन्वमोक्षतत्त्ववहारसिकड्युप-पत्तेः। तथा कल्पनायां प्रयोजनामावात्प्रमाणामावात्प्रत्युक्ता सर्वश्रुनिविरोधापत्तेश्चेति—परमार्थते इति । पुरुषाद्द्वैतवन्नरं च प्रधानामत्यन्वयः । उत्कदोषाभि-जात सत्त्वगुणस्य मतं मोक्षकामिणा नाऽ‌ड्‌दतंवड्यामिति ज्ञानार्थमुक्तं न तु द्वेषपक्षपातादित्याऽ-ड्येनाऽ‌ड्‌डह—इति नाऽ‌ड्‌दतंवड्येति ।

एकत्वेsडपि शास्त्रप्रणयननाऽध्ययनर्थक्यामिति चेत्साऽभावात् । स तु हि शास्त्रप्रणेत्रादिषु तत्फलार्थिषु च शास्त्रस्य प्रणयनमर्थकं सार्थकं वेति विकलपनाऽस्याऽस्तु । न ह्यात्मैकत्वे शास्त्रप्रणेत्राद्यस्ततो मिथ्याऽस्ति तदभाव एव विकलपनैवानुपपन्ना । अभ्युपगत आत्मैकत्वे प्रमाणार्थशास्त्र्युपगतो भवता यदात्मैकत्वपक्षे शास्त्र्युपगच्छतां तद्भ्युपगमे च विकल्प्यते ।

एकत्वेsडपि निरनीयरयन्वाऽभावाच्छास्त्रप्रणयनाऽध्ययनर्थक्यामिति । शाङ्खते-एकत्वेsडपि इति । किमात्मैकत्वनिश्चयवन्तं प्रति तस्याऽडडनर्थक्यमुच्यते । तद्विपरीतं प्रति वेति विकलादड्यं प्रति प्रणयनाऽभावादानर्थक्येऽप्यभावाऽऽदिति । दोषापादनाऽवादित्यर्थः । संग्रहवाक्यं विवृणोति-न ह्यात्मैकत्व इति । तद्भावे शास्त्रप्रणेत्राद्यभाव इयं(एवं)[वि]कल्पनैवार्थ-वदनर्थकं चे(वे)ति विकलपनैवानुपपन्नेनेत्यर्थः । नैवाऽनुपपत्ते पाङठे वु तदभाव इत्यनेनैकत्वनिश्चयामावोऽपिश्रीयते । तद्वाऽऽनां निरनीयरयन्वादिसतवादियं कल्पना । न स्याऽनित्यर्या शास्त्रप्रणयनकल्पना नाऽनुपपत्तेति योजयम् । किंचाऽऽडडत्मैक-स्वानिश्चये जाते तन्निश्चयजनकत्वेन शास्त्रार्थवत्त्वस्य स्वानुभवसिद्धत्वाऽऽत्तेनैयं शङ्का कर्तुं नपि शक्येत्याह-अभ्युपगत इति । प्रमाणार्थ इति । प्रमाणस्य शास्त्र-स्यार्थः प्रयोजनामित्यर्थः । एकत्वानिश्चयवन्तं प्रति शास्त्राऽनर्थक्यप्युक्तं इत्याह-तद्भुपगमे चेति । अन्राऽभ्युपगमो निश्चयः । एकत्वाऽनिश्चयाऽभाव-दर्शायां वु निरनीयराऽऽरोपितत्वससाऽऽलाऽडडनर्थक्यं तदपि श्रुतियोक्कामित्याह-शाङ्खं-प्रयन्नोति । अननेन द्वितीयकल्पो निरस्तः । श्रुतिगतं यत्नपदं स्वाऽचष्टे-अन्यप्रेति ।

अग्र च विभक्ते विद्याविद्ये परापरे इत्यादावेव शास्त्रस्य स्यस्ततो न + तार्किकवादभटवेदो वेदान्तार्जन्ममाणबाहुग्रुप्त इहाऽऽत्मैकत्वविषय इत्यकृतनामरूपाच्छादनकृतभेदव-

• क. पुस्तक एकत्वानिश्च्यामाचो विधीयत इति पाठऽस्तिपण्याम् । + अग्र यदपि तार्किक-मौते: प्रवदेय इति तथा शुक्त इहाऽऽडडसकैकत्वविषय इत्यत्र शुक्त आत्मैकत्वविषय इंतिsडपदरहितः । प्रश्ने-मान्तपाठ एवेत्प्रे टीकापयोग्रोंचनाऽज्ञायते तथाऽऽडप सर्वशब्द्यादिशपुस्तकेऽपि तार्किकवादभटप्रवेश इत्येव । तथेह्रपदसहितः । सप्तमन्तपाठ एवं दूषतेsडपि तार्किकवादभट्टानां प्रवेश इत्येऽकपष्टी-समासस्रीकारेण लापयितुं शङ्क्य इख्यतथ सः । एवं स्थापितः । एतस्माऽऽश्वापनटीका तु श्रद्दधानाभिमिते कातीयश्राम् । सयवरा टीकाऽऽदुषरी पाठ प्रवाऽऽडडदूषणीयः ।

अथाऽऽद्रवणः सृष्ट्यादिकर्तृत्वे साधनाऽभावो दोषः प्रत्युक्तो वेदित्वाद्यैः पदैर्द्रेक्ते आस्मान्तरकर्तृत्वादिदोषश्व ।

'अथर्ववणीयमन्रोपानिषदि द्वे विध्ये वेदितव्ये इत्युपक्रम्यापरविद्या, ऋग्वेदादिलंपरा । स्वहदर्शयत्वादिगुणकप्रस्यस्तामितसर्वद्रैतवस्तुविशेषयेस्युकृत्या विद्याविद्ययोविषयपेदः । आाख्यायैवाडडदावेव सूचित इत्याहः—अथ चेति । अङ्गैस्तवादैः सर्वशास्त्राणां श्रुतित्प्र। माणयेनैव निरासात्त्विकोलेऽपि श्रुतितद्रूशोऽनुपक्ल्यापि नात्र प्रवेश इत्युपसंहरति —अथेति । राजपमाणोति । प्रमाणरजेत्यर्थे । राजदन्तादित्य्वात्परनिपातः । वेदान्तप्रमाण-

मेव राजेव राजा तद्राहवस्तदुक्तन्या यास्ततैगुष्ण आत्मैवेत्वमेव विषय इव देश इव देशो रक्षणीयत्वात्तार्किकमतेऽपिर्ने प्रवे देय इत्यन्वयः । पूर्व्वैः्वादिभ्युक्तं दोषं निराकरोति—पतनेति । उपाधिद्वैताऽनेकाः शङ्कयः साधनानि च तत्कृतस्य मेदस्याने कत्वस्य सत्य्वादित्यर्थः । आत्मेति । आत्मनो योगन्र्थः संसारस्तत्वकर्त्तृस्वित्यर्थः । आदि-

पेदेनाऽऽडडषकामत्वेन प्रयोजनापेक्षानुपपत्तिः संग्रृहीता । कल्पनयां स्वल्प्यन्तिरिकस्य जीवस्य सत्य्वात्तस्य संमारो नाडडस्मनः । तदायैकर्यफलद्रानार्थे चाऽऽडडस्र्कामस्यापि सूह्च्यादिप्रृत्तिः संभति । सर्वद्यवहारस्यापि स्वमत्वाद्वाऽऽ स्वप्न इव सर्वमध्युप-पर्धीत इति सूत्रभाष्यादावेव परिहृत इत्यर्थः ।

यस्तु दृष्टान्तो राज्ञः सर्वार्थेकारिणि कर्त्तृयुपचाराद्राजा कर्त्तेतित सोऽनुपपन्नः । स ईक्षांचक्र इति श्रुतेःमुखयार्थबाधनात्स्माणभूताया: ।

तत्र हि गौणी कल्पना शब्दस्य यत्र मुख्ययार्थों न संभयति । इह त्वन्चे-तनस्य मुक्तबद्धपुरुषविषेषापेक्षया कर्तृकर्मेदेकाह्वानमिच्छाप्रेक्षया च बन्धमोक्षादिफलार्था नियता पुरुषं प्रति मृत्त्चिनोंपपद्यते । यथोक्तसर्व-

सांदृश्येन स्वपक्षे पुरुपशब्दस्यैषणस्य चोपपत्तिरुका तमनूच निराकरोति—यस्लिवति । यजमानः पस्तर इत्यादावुपचारो हृश्य इत्याश्र्चयाऽऽड्रह-तत्र हि गौणीति । प्रषा-

नपसे न केवलभिक्षणश्रुत्यनुपपत्तिरेवे्स्तुतस्तस्य दृष्ट्रुत्वमपि न । संभवतीत्याह-ईह तिर्यगादिपञ्वगर्त्यो ह्यवस्थिताः । प्रवृत्तिनोंपपद्यत इत्यर्थः । अनैक पुरुषार्थैः प्रयोजनपुर-

सृत्यां प्रभानं प्रवर्त्तत इत्युदक् शाङ्खायसरे तनिरस्तस्मु । कौडपिं दोषमित्याह—पथोक्तेति ॥ ३ ॥

ईश्वरकारणवादैस्तु न

स प्राणमसृजत प्राणाच्छब्दां खं वायुमजोतरूपः पृथिवीन्द्रियै मनः । अन्नमन्नादीयं तपो मन्त्राः कर्म लोकालोकेष च नाम च ॥ ४ ॥

ईश्वरेणैव सर्वाधिकारि भाणः पुरुषेण ऋजुयते । कथम्, स पुरुष : उत्तमकारणेकितवां प्राणं हिरण्यगर्भादिरूपं सर्वेषामपि करणाधारमनन्तरान्तरात्मसूजत सृष्टवान् । अतः प्राणाच्छब्दां सर्वपाणीनां शुभकर्मफलहेतुभूताम् । ततः कर्मफलोपभोगसाधनाधिष्ठानानि कारणभूतानि महाभूतान्पसृजत । खं शब्दगुणम् । वायुः स्वेन स्पर्शेन कारणगुणेन च त्रिविधं दिगुणमप् । तथा ज्योतिः स्वेन रूपेण पूर्वोक्तं च विकृतिं त्रिगुणं शब्दस्पर्शोभ्याम् । तथाडपो रसेन गुणेनासाधारणेन पूर्वगुणानुपेतोभयेन च सदृशगुणा । तथा तैरेव भूतैररब्धामिन्द्रियं द्रिकार्य हुदयस्थं कर्मार्थे च दर्शनसंख्यम् । तथ्य चेश्वरमनःस्थं सङ्कल्पकल्पसंप्रेक्षणं मनः । एतद्‌माणिनां कार्ये कारणं च सृक्ष्मा तत्स्थलयर्थे द्विह्यवादिलक्षणमत्रस्म् । तत्क्षणादघंमानाद्धि सामर्थ्य बलं सर्वकर्मप्रवृत्तिसाधनम् । तदर्थे-वतां च माणिनां ततो विशुद्धिसाधानं संकोर्यमाणानां, मन्त्रास्तपोवि-द्दान्तरोदिकरणेऽथ: कर्मसाधनभूता ऋग्यजुःसामाथर्वणिरसः । ततः-तत्कर्मप्रिहोत्रादिलक्षणम् । ततो लोकाः कर्मणां फलम् । तेषु च सृष्टानां माणिनां नाम च तद्वेदका पण्डिताः इत्यादि । एवमतः कर्मणः माणि-नामवियादिदोषबीजापेक्षया सृष्टास्तेऽमिरिकहृष्टिसृष्टा इव द्विचन्द्रद्वमाक्ष-मल्सिकाद्या: स्वमटकृष्टा इव च सर्वपदार्थाः पुनस्तस्मिन्नेव पुरुषे प्रलीयन्ते हित्वा नामरूपादिविभागम् ॥ ४ ॥

स्वात्मनो हिरण्यगर्मो दिवंसारिरिमां वोढप्येतदुपाधिक इति सूचयितुमिति बोधयम् । तस्य समष्टितव्माह—सर्वेति । अनन्तरात्मानमिति । सर्वस्थूलशरीरान्तरत्वादात्मबुद्धि-गोचरत्वाचान्तरात्मा स इत्यर्थः । तत इत्यानन्तर्योधंयें पञ्चमी । एवमुतरत्रापि । न च मृतकार्येन्वान्तप्राणस्य कथ ततः पूर्वकोहिनस्वामित वाच्यम् । सत्यम् । सूक्ष्ममूतसूष्ट्यनन्तरं प्राणमसृजत इति कल्पनीयत्वात् । न चैतदनन्तरं मृतसूष्ट्यचुकिविरोध-शङ्का । तस्या: पञ्चीकृतस्थूलभूतविषयत्वो पत्सते । अत एवं मो-गसाघनाघिष्ठाननो-त्युक्तम् । सूक्ष्माणां तथात्वायोगात् । न चैवमपि स्थूलभूतसूष्ट्यनन्तरमिन्द्रिय मनः-सूष्ट्युक्तिविरोध: । मृतारकदेवद्विधिषितानामेब तेषां कार्यक्षमें तेषां तदननतरत्वो-किरिति भावः । भोगसाघनाघिष्ठानत्वं भूतानां तत्कारणत्वादित्याह—कारणभूता-नीति । तेषां मृतानां लक्षणतया खं शबद्रगुणमिल्यादिनाडाघारणगुणा उक्ताः । पूर्वपूर्वेगुणाद्वृत्तिसु पूर्वपूर्वेस्योत्तररोत्तरोपादानत्वसूचनार्थ स्थूल्यतारम्यसिद्ध्यर्थं चोक्ति-ति वोघयम् । वायुरिति । श्रोतं वायुरित्यादिप्रथमा द्वितीयाथोः । प्राणमसृजंतोति द्वितीयाघ्योपंकमात् । तिरेवेति । अपञ्चीकृतावस्थायामित्यर्थः । तस्य चेश्वरामिति नियामकमिह्यर्थ: । संको-र्यमाणानामिति । अविद्युद्धास्वतया पापान्नरणेन तै: पापै: संकोर्थमाणानां संकरपरिहाराय चित्तशुद्धिसाधनं तपोडष्जतेत्यर्थः । फलमिति । छोक्यते मुज्यत इति लोके फलमित्यर्थः । नाम चोति । ब्राणादिनाडो-कोत्पवहार-जतादि:—सूष्ट्टवव्यवहारामवादित्याराद्च जुगुप्सवष्टममनेऋमरदानिदना प्रयत्तेन सूष्ट्य द्विचनद्रमराकमस्किकादेरोपसदृर्धनात् । अथ र्थान्तरथयोगानुपधः सृष्ट इति सूष्ट्टस्वेनो-कस्वप्रपदाथंस्य च अमृतवदर्शनाچैवमित्याह—एवमेता इति । अविद्यांकामकर्म-विदोषरूपं यद्वीजं तत्पेक्षया तत्स्थानो-त्कृत्येत्यर्थः । तैमिरिकाशब्दो नेतरे डजुनस्यवष्ट-मो-धुपलक्षणार्थः । एवमात्समप्रातिपद्यर्थमष्यारोपमुक्त्वा तदपवादमवतारर्यन्ति-

पुनस्तसिमन्नेवेति ॥ ४ ॥

स यथिमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येव प्रोच्यते । एवमेवास्य

परिदृष्टदुरिमा: षोडश कला: पुरुषायणा: पुरुषं

प्राप्यवास्तं गच्छन्ति भिद्येते चाड्डसां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोडभवति नदेष श्लोकः ॥ ५ ॥

स हि शास्त्रान्त । यथा लोके इमा नद्यः स्यन्दमानाः हवन्त्यः समुद्रायणः गतिरात्मभावो यासां ताः समुद्रायणाः समुद्रं स्पृयोपगम्यास्तं नामरूपातिरस्कारं गच्छन्ति । तासां चास्तं गतानां भिद्येते विनइयते ( इयतोहि ) नामरूपे गड्नायमुनेत्यादिलक्षणे । तद्भेदे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते तदूस्तद्कलक्षणमेव यथाडयं हि शास्त्रान्तः । उत्कलक्षणस्य प्रकृतस्य पुरुषस्य परिदृष्टः परि समन्ताद्दृष्टदृष्टर्शनस्य कतुः स्वरूपभूतस्य यथाडर्कः स्वात्मप्रकाशस्य कर्ता सर्वत्र तद्विदिमाः झोदया कळाः प्राणाद्याः कुळाः प्राणादयः नदीनामिव समुद्रः परुजोऽयनमात्मभावगमनं यासां कळानां ताःपुरुषायणाः पुरुषं प्राप्य पुरुषात्मभावमुपगम्य तथैवास्तं गच्छन्ति । भिद्येते चाड्डसां नामभंरे कळानां प्राणाद्याख्या रूपं च यथास्वम् । भेदे च नामरूपयोःदान्तं तथ्चं पुरुष इत्येवं प्रोच्यते ब्रह्मविद्यः । य एवं विद्वान्गुरुगणा प्रदर्शितकळाप्रळयमार्गः स एव विद्यया प्रविलापितास्वविद्याकामकर्मेर्जनितासु! प्राणादिकलास्वकलोऽविद्याकृतकळानिमित्तो हि मृत्युकृतद्वन्दपगमेऽकळतवादेवामृतो भवति, तदेव स्मृत्यर्थे एष श्लोकः ॥ ५ ॥

यत इत्यन्वयः । पुरुष इत्येवं प्रोच्यते इत्यस्यार्थमाह—मेधे चोते । यदनुश्रयति । कलानां हि रूपमारोप्याचिछ्यानोमयात्मकं सत्यानृतामिथुनरूपं, तन्नाऽडडरोप्यस्य नामरूपात्मकस्य मेऽडडविष्टानात्मकं रूपे पुरुषात्मनोच्यत इत्यर्थः । यथा समुद्रस्वरूपमृतं जलं मेघैराकृष्याभिवृष्टं गग्नादिना मरूपोपाधिना समुदाद्रिश्चामिषा व्यवहितमाणं तदुपाधिविगमे समुद्रस्वरूपमेव प्रतिपद्यत एवमविद्याकृतनामरूपोपाधिविग्रहादात्मनो मिन्नमिव स्थितं सर्वे जगद्वियाडविद्याकृतनामरूपविगमे ब्रह्ममात्रतयाडवशिष्यत इत्यर्थः । एवं प्राणादिकलोपाधिक आत्मन उत्क्रमणादिशब्दितमराणादिव्यवहार इत्युक्ते: प्रयोजनं प्राणादिनिवृत्तावुत्क्रमणादि:सर्व संसारधर्मरहितात्मस्वरूपावस्थानरूपं दर्शयितुं स एष इति वाक्यं व्याचष्टे—य एवं विद्यानित्यादिना ॥ ५॥

अरा ए(ह)व रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिता: । तं वेधं पुरुषं वेद मधा मा नो मृथा: पारिपन्था हन्ति॥ ५॥

त्परिवार इति । नाम्न: पारितो नाम्नौ नेम्यां च प्रोता:स्तिर्यग्विदोषा इत्यर्थः । यथा प्रवेशिता इति । यथावर्तसम्यक्प्रवेशिता इत्यर्थः । माडौड्रै नयन स्पष्टयति—न चोदिति॥ ६॥

तान्होवाचैतावदेवाहमेतत्परं वेद । नात: परमस्तीति ॥ ७ ॥

तानेवमनुशुश्रिषव शिष्यांस्तान्होवाच पिप्पलाद: । किलेतावदेव वेदं परं ब्रह्म वेद विजानाम्यहंमेतत् । नातोड्स्मात्परमस्ति पकृष्टतरं वेदितव्यामित्यमृतत्ववाप्त्यै श्रोतव्याश्चासततवोध: । अनित्यै कृतार्थ-बुद्धिजननार्थं च ॥ ७॥

विष्याणां कृतार्थेताज्जिजननार्थं तानिस्यादि वाक्यं व्याचष्टे-तानेवामोति ॥७॥

ते तमर्च्यैनत्वं हि नः पिता योडस्माकंविद्याया: परं पारं तारयसीति । नमः पर-मक्षर्षिभ्यो नमः परमक्षर्षिभ्यः ॥ ८ ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥इत्यर्थर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयां प्रश्नोपनिषत्समाप्ता ॥

ततस्ते शिष्या गुरुणाsनुशिष्टास्तं मुखं कृतार्था: सन्तो विद्यानी-

क्ष्णयमुपैष्यन्तः किं कृतवन्त इत्युच्यते—अर्च्यन्तः पूजयन्तः पाद्योः पुष्पाञ्जलिमाकिरणेन प्रणिपातेन च शिरसा, किं, ऋषुरित्याह—तं हि नोडस्माकं पिता ब्रह्माशरीरस्य विद्यया जनयितृत्वादित्यस्याऽऽजाराम-

रस्याभयस्य । यस्त्वपेक्षास्माकमविद्याया विपरीतज्ञानाज्जन्मजरामरण-रोगदुःखादिग्रहादिविद्यामहोदधेरिव परमपुनरावृत्तिलक्षणं मोक्ष-

लयं महोदधेरिव पारं तारयस्यस्मानित्यत: पितृत्वं त्वास्माऽऽप्रत्युपप-न्नमितरस्पात् । इतरोगपि हि पिता शरीरमात्रं जनयति तथार्डपि

स प्रपूज्यतमो लोके किं वक्तव्यमात्यन्तिकाभयदातुरित्यभिप्रायः । नमः परमऋषिभ्यो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यो नमः परमऋषिभ्य इति

द्विवचनमादरायैवम् ॥ ८ ॥इति प्रश्नोपनिषादि षष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपाद-शिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्कृतं प्रश्नोपनिषद्भाष्यं

समाप्तिमगमत् ॥

प्रकिरणेनोच्यते । पक्षा पेणेत्यर्थः । अतः पितृत्वं तवैवेतिजनकृष्णोपनिषता च यज्ञं त्रिधां प्रयच्छति ।

अन्नदाता मयि त्राता पञ्चेष्टे पितुरः स्वतः ॥

आनन्दगिरिकृतट्टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ ६ प्रभा:]

इति- स्मृतिरित्यर्थ: । योडस्माकमिति हेतूकेस्तत्पर्यं वदनितृणस्वोकिमात्रेण विद्या-

निष्क्रयार्थे किं दत्तामित्यपेक्षायां स्वशारीरमेव परिचारकतया दासभावेन गुरवे दत्त-

मित्याह—ईदृशरस्मादिति । पितृतृस्वादेव किं पूजयत॑स्व ( ४ ) परिचार्यत॑स्वामित॑व

( ९ ) किं वाक्कथामित्यर्थ: । अत एव वाजसनेयके मां चापि सह दास्यायेतास्युकामिति भाव: ।। < ॥

इत्यानन्दगिरिविरचितप्रकाशोपनिषद्धाष्टीकायां षष्ठ: प्रश्न: ॥ ६ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्विद्यानन्ददत्तज्ञानविराचिता डड्यर्वण-प्रश्नोपनिषद्धाष्टीका समाप्ता ।।

इति सटीकभाष्योपेता प्रश्नोपनिषत्समाप्ता ।।

१ क. ख. ग. घ. ङ. च. छ. ज. दास्यभा° १३ ख. ग. घ. ङ. च. 'मत्कैवल्येन्ट्रप्रविश्याहावेद्यगुरो-

नरसिंचो विनारायणेन्ट्रसरस्वतीविरचितं प्रश्नोपनिषद्धाष्यविवरणं समाप्तम् ।।

ॐ तरसदङ्कृण्णे नमः ।

अथ शङ्करानन्दविराचितप्रश्नोपनिषद्दीपिकापारम्भः ।

पक्षपातहतमनस्त्वां ब्राह्मणां कोउहमादधाम् । इत्यादिप्रश्नान्निमित्तं व्यारुध्यास्ये ब्रह्मबोधकम् ॥

प्रथमतो ब्रह्मविद्यास्तुत्यर्थमस्यैवाचमानवत(रयति)—सुकेसा [ च ] नामतो भारद्वाजो मरद्वाजस्यापत्न्यं द्वैपयक्ष दिवेरपत्न्यं सत्यका मक सत्ये ब्रह्माणि कामो यस्य स सत्यकामो यथार्थकमः । सौर्य्योणि च सूर्यस्यापत्न्यं सौर्य्योणि:, ईकर्षानन्दसः । गर्ग्यो गर्गगोत्रः । कौशल्यपक्ष कौशल्यो नामतः । आभ्भुलायन आश्वलस्यापत्न्यमाषाढ़ायनः । शाकारचतुष्यमुच्चवाचां सुके शादीनां वंश्यमाणद्वयोः विप्पलादं प्रति प्रश्नसमुच्चयार्थम् । मार्गेयो भृगुगोत्रो भृगोरपत्न्यं वा । वैदर्भीविदर्भदेशोद्भवः । कात्यायनः कवन्धी नाम कात्यायनः कत्य( तः ?)स्यापत्न्य कात्यस्तस्य युवापत्न्यं कात्यायनस्ते प्रसिद्धा महाराशा महारश्रोत्रियाः षट् । ह किलैत उक्ताः सुके शास्तक्यका मत्सौचर्य्याणी( णि )को शास्यमार्गैककबन्धनः । ब्रह्म-

परा वेदपरा वेदैकशरणा इत्यर्थः । ब्रह्मानिष्ठा वेदार्थतात्पर्य्यवन्तः । परमुक्तं निरुपचारितमित्यर्थः । ब्रह्म दे शकालवस्तुपरिच्छेदशून्यप्रवेशमाणाः कीदृशां तादिति बुद्धिसां कुर्वाणा एवं प्रतिप्लवाः । तत्त्वातिपतिमकार माह-एषोड स्मद्वनु द्रो वाचि च वत्तमानः विप्पलादो ह किल् वै स्मर्य्यमाणस्तद स्मकु वृद्धिस्थं सर्वप्रसाभि-

बुद्धिस्थतं निखिलं पृष्टं वक्ष्यति कथयिष्यति । इत्थनेन प्रकारेण पर्य्येषो च्चय त उक्ताः सुके शादयो ह किल् समित्पाणयो गुरु पासनार्थे समिधः पाणौ येषां ते विधिना समीपं प्राप्ताः ॥ १ ॥

तान्सम्प्रति समागतमशङ्करतून्ह किं स विप्पलाद ऋषिरतीन्द्रियार्थस्व दृष्टे-वाचोक्तवान् । भूय एव यद्यपि पूर्वं भवन्तस्तप आदिमिः संम्प्राप्तथाडपि ब्रह्माविद्याग्रहणार्थं पुनरेव । तपसा शरीरशोषणादिना । ब्रस्मचर्य्येण योषित्स्मरणकीर्तन-के लिप्रेक्षणगुह्यमाषणसङ्कल्पाध्यवसायाक्रियानिवृत्तित्तिरवर्जननरू पेण । श्रद्धया वेदार्थ-स्तिक्यबुद्धचा । संवत्सरं द्वादश सौरसंक्रान्तिकालमुच्चके: साधने: सम्पन्नाः सन्तः । संवत्सरस्यथ सम्यग्वासं करिष्यप सम्यग्वासं कुर्वनिस्वसत्यर्थः ।

ततो यथाकामं काम-

मनोऽतिक्रम्य स्वेच्छानुसारेणेत्थ्यः । प्रश्नान्प्रश्नयार्थान्पृच्छत् × प्रश्नानुद्दिश्य वाचं विसृजत । इदार्नीं स्वस्य गर्वपरिहारार्थमाह—एवं पृष्ठे भवदुक्ते ज्ञानांबवे मौनं करिष्याम इत्येकः पक्षः । द्वितीयं पक्षमाह—विज्ञास्यामोड्य चोक्तविज्ञानवतो भविष्यामः । सर्वे निलिलिं हि प्रसिद्धं वो युष्मस्यं वक्ष्यामः कथयिष्यामः । इत्थनेन प्रकारेण ॥ २ ॥

अथ तपोत्रयाचर्यश्रद्धासंपन्नया संवत्सरनिवासानन्तरं प्रश्नं कृत्वा भृगुमुत्सुकः स्वैरमुज्जातः कात्यायनः, व्याकुध्यातम् । उपेत्य पिप्पलादस्य समीपं शाण्डिल्यमार्गेण सम्प्रगत्य । पप्रच्छ प्रश्नं कृतवान् । भगवान्हे पूजावनिप्पलाद ! कुतः । कस्मादुपादानानिमित्ताच्च कारणाद्धि प्रसिद्धाद्वै स्मर्यमाणादेमि विविधशब्दप्रतियोगिन्या । प्रजा: स्थावरजङ्गमा: प्राणिनः । प्रजायन्त उत्पद्यन्ते । इत्य-नेन प्रकारेण ॥ ३ ॥

तस्मा एवं पृष्टवते कात्यायनाय । स पिप्पलादो हि किलोबाचोक्तवान् । तद्-किमाह—प्रजाकामः प्रजासु कामो यस्य स प्रजाकामो वै प्रसिद्धः स्मर्यमाणो वा । प्रजापतिः प्रजानां पालयिता हिरण्यगर्भो जन्मान्तरानुष्ठितापरविद्याकार्मसमुच्चयः । स परमात्मनो मेधरहितः प्रजापतिस्तपः स्वधर्मविषयं पर्योचिनमतपयत * कृतवान् । स तपसा विज्ञाननिमित्तोपादान आत्मोपादानमात्रमानिनिमित्तं च मिथुनं युग्म-मुत्पादयते । सर्गे सर्गे जनयति । मिथुनमाह—रयिं च व चन्द्रमा: सर्वाज्ञमूतमप्र-धानं पाणं चाड्डदित्यमत्तारमदितिप्रधानम् । चकारौ परिणामभोग्यमिधुनत्वसमुच्चयार्थी इत्यनेन वक्ष्यमाणेनोपपादयत इत्थंवचः । तद्मिथुनाह—एतौ रयि-प्राणौ । मे मम प्रजापतेर्बृहुदाण्डनेरकपारा: । प्रजा: स्थावरजङ्गमा: प्राणिनः कर-िष्यत । उत्पादयिष्यत इति यस्मात्स्मात्स्वधर्म्यामिति दोषः । अथवाSड्‌ड्य इतिकार एवकारार्थे ॥ ४ ॥

इदार्नीं प्राणरयिशब्दोरेर्थमाह—आदित्यस्यैवन्दिकिरणमण्डलात्मा ह प्रसिद्धो वै स्मर्यमाणः । प्राणा: प्राणशब्दाभिधेयः । रयिरेव चन्द्रमा: ( स्पष्टम्‌ ) । रयिशब्दाभिधेयस्य चन्द्रमसोड्रूपस्य सावोर्म्यमाह—रयिशब्दप्रतियोग्यस्य चन्द्रमा वै मासिद्ध एत-स्पार्शद्यमयानं सर्वे निलिलिंम् । सर्वशब्दार्थमाह—यत्प्रसिद्धं मर्त्यं च तेजोबिल्क-मयप्यमूर्तिं च वाय्वाकाररूपमपि । चकारौ मूर्तामूर्तेयोर्यिम्धितयो: प्रत्येकं च रयि-स्वरूपंव्समुच्चयार्थौ । यस्मान्मूर्तामूर्तौत्मके जगति मूर्तेराधिक्यं तस्माच्चतो मूर्तिरेव

रथि॑श्व॒न्द्रमा॒स्तेजो॑वन॒लरूप॒ एव न॒ त्वन्यः । अथ॒वा मू॒र्तिः स्थू॒लमध्य॑मान॒ र॒जिरे॒व न॒ च प्रा॑णः । अ॒मू॒र्तिः सू॒क्षम॑ प्रा॒णस्॑या॒पि स्व॒रूप॑मिति॒ ग्या॒न्द॑ये॒षम् ।। ५ ।।

ननु त॒र्ही॑ किं र॒थे॒न्यून॒द्वात्तिः प्रा॑ण इ॒त्याश॑ङ्क्य त॒स्यापि सा॒र्व॒त्म्यमा॒ह—अथ॒ हेतौ॑, आदि॒त्ये उ॒क्ते उद॑यकु॒त्वा॒दग॑च्छ॒न्द्व॒से दिवसे॑ प्रातः प्रात॒य॒द्य॒स्मा॒त्मा॒च्ची॒ँ दि॒शं प्र॒विश॑ति, स॒पष्ट॑म् । तेन प्रा॒ची॒दिक॑प्र॒वेशे॑न स्॒वैः कि॒रणैः प्रा॒च्या॒न्मा॒ची॒दिग॑ग॒न्माणान्प्रा॑णच॒कुरादीन्॒र॒दिम॑षु कि॒रणे॑षु । सं॒निध॒त्ते संब॒ध्ना॒त्कु॒ते कि॒रणै॒र्या॒मो॒त॒स्त्य॒र्थः । य॒द्य॒स्मा॒त्स्वैः कि॒रणै॒र्द॒क्षि॒णा॒ँ दि॒शं प्र॒विश॑ति तेन दा॒क्षि॒णा॒द्या॒न्म्रा॑णान्॒र॒दिम॑षु सं॒निध॑त्त इ॒ति शेषः । य॒द्य॒स्मा॒त्प॒ती॒च्ची॒ँ स॒पष्ट॑ँ॒ दि॒शं प्र॒विश॑ति तेन पा॒श्चा॒त्या॒न्म्रा॑णान्॒र॒दिम॑षु सं॒निध॑त्त इ॒ति शेषः । य॒द्य॒स्मा॒दु॒दी॒च्ची॒ँ स॒पष्ट॑ँ॒ दि॒शं प्र॒विश॑ति तेनो॒त्तर॑ान्प्रा॑णान्॒र॒दिम॑षु सं॒निध॑त्त इ॒ति शेषः । य॒द्य॒स्मा॒द॒धो॒दिग॑व॒र्त्ति॒न्नी॒ँ दि॒शं प्र॒विश॑ति य॒द्य॒स्मा॒द॒न्त॒रा म॒ध्ये दि॒शो दि॒शाम॑न्त॒रा॒दिश॒ इ॒त्य॑न्त॒रा॒दिशो॒ वा प्र॒विश॑ति तेना॒न्तरा॒दिग॑ग॒न्म्रा॑णान्॒र॒दिम॑षु सं॒निध॑त्त इ॒ति शेषः । य॒द्य॒स्मा॒त्स॒र्व॒ँ॒ निखि॒लँ॒ दि॒श॒ज॒त॒ँ॒ स्॒वैः कि॒रणैः प॒काऽऽश॑यति स्॒वत॒ञ्ज॑सो॒डनु॑ग्र॒हेण न॒यन॑गो॒चर॑स्व॒योगँ॒॑ कार॑यति । तेन स॒र्व॑प्र॒काश॑नेन स॒र्वा॒ञ्जि॑लि॒ल॒दिग॑मवा॒न्विशे॑षेण प्रा॑णान्॒र॒कुरादीन्॒र॒दिम॑षु सं॒निध॑चे॒ व्याख्या॑तम् । आ॒ध्य॑न्त॒योः सम॑प्र॒व॒क्य॑स्य पा॒ठो म॒ध्य॒ए॒ड॒ठित॑स्यापि पा॒ठा॒र्थ॑मव॒गन्त॑व्यः ।। ६ ।।

स परो॑क्ष॒ एव प॑र॒स्त॒क्‍षः कि॒रणैः स॒र्व॒दिग्‌च्॒या॒पि वै॒श्वा॑न॒रो॒ विश्‍वे न॒रा यस्मा॒द्विश्‍व॑न॒रः विश्‍व॒श्वा॒सो॒ न॒र इ॒ति वा । वि॒श्व॑न॒र एव वै॒श्वा॑न॒रः । वै॒श्वा॑न॒र॒त्वे हेतु॑मा॒ह—वि॒श्वरूप॑ः स॒र्व॑रूपः स॒र्व॒स्म॒यः । प्रा॑ण आदि॒त्यो॒ड॒रादि॑पा॒कप्र॑का॒श॒द्य॒त ऊ॒र्ध्व॒माग॑च्छ॒ति । त॒द्वा॒दित्य॑स्य सा॒र्व॒त्म्य॑मे॒त॒द्वा॒णो॑क॒मुच॒ा पादब॑द्धे॒न मन्त्रेणा॒भ्युक्त॒ँ स॒र्व॒तः क॒ाथि॑तम् ।। ७ ।।

वि॒श्वरूप॑ँ॒ स॒र्व॑रूप॒ँ ह॒रि॑ण॒ँ ह॒रण॑शी॒लँ॒ स॒र्वो॑पसं॒हार॑का॒रणँ॒ जा॒तवेद॑स॒ँ आत॑पानि॒ वेदा॒॑न्सि वि॒ज्ञा॑नानि स॒र्व॑विष॒याणि॒ । य॒सँ॒मा॒त॒स्स जा॒तवेदा॑स्त॒ँ जा॒तवेद॑स॒ँ स॒र्व॑स्स्थि॒तिस॑ँ॒हा॒रो—स्पष्‍टि॒का॑रण॒मिति॒ वा॒क्य॒र्थः । प॒रा॒यण॑मु॒त्कृ॒ष्या॑थ॒यमू॑र्त्तिं वि॒श्वरूप॑त्वँ॒ तु स्रि॒य॒त॒ौ सं॒हा॑र॒ उत्प॑त्तौ॒ च समा॑नँ॒ परा॑षण॒त्वँ तु स्॒थितावेव वि॒शेष॒ इ॒ति न पुनरु॑क्‍त॒म् । डयो॑ति॒षते॒—भामण्डलरूपम॒क्‍ष वि॒श्व॑स्य सू॒ष्मा॒स्स्थि॒तिस॑ँ॒हा॒रान्॑कु॒वाँ॒द्विश्‍वा॑त्मक॒माप॒ म॒द॒शून्य॒ँ तप॑न॒न्तँ॒—द॒हि॒स्ताप॒ँ कु॒र्व॑न्तँ॒ जा॒नाऽथ॒मह॒मिति॒ शेषः । स॒व्ज्ञान॑मे॒वर्षि॑र्द॒र्श॒यति—सह॒स्र॑र॒शिमि॑र॒न्व॒लाकि॑रणः श॒ंतथ॒ा व॒र्त॑मानो॒डन॒तप्र॑का॒रेण व॒र्त्त॑मानः प्रा॑णः प्र॒जाना॒ँ स्था॑वर॒जङ्ग॑मा॒नाँ॒ स॒र्व॑व्यव॒हार॑नि॒र्वाह॑का॒णमन्त॑र्ज॒नमनि॒ बहि॑र्दि॒वसे दि॒वसे प्रात॑रुद॒या॑ति॒,

उर्ध्वे गच्छति । एष प्रत्यक्षः सूर्यः शोभनाया गते: कर्ता सविता । एवं रयिप्राणौ सर्वास्मानौ मिथुनमिस्युक्कम् ॥ ८ ॥

एवं प्रत्यक्षः सूर्यः शोभनायां गते: कर्ता सविता । एवं रयिप्राणौ सर्वास्मानौ मिथुनमिस्युक्कम् । अन्नीषोमात्मकस्य मिथुनस्य रूपान्तरं काचरूपं दर्शयति प्रजापतिं विवक्षु:-संवत्सरौ व्याख्यातः । अत्र प्रथमन्नातत्त्वं विशेषः । वै प्रसिद्धः । मज्जापती रयिप्राणवस्यो हिरण्यगर्भस्तस्य संवत्सरात्मन आदित्यचन्द्रनिष्ठास्यस्यानने मवत इति शेषः । ते आह—दक्षिणां च मासषट्कं दक्षिणायणमपि, उत्तरं च तावन्तं कालमुत्तरायणमपि । चकारो द्वाम्यां समुचिताम्यां संवत्सरसद्रूपनिष्ठपतिसमुचयार्थों । दक्षिणोत्तरप्रसझ्झेन दक्षिणोत्तरगती संवत्सरसादृश्ये आह—तत्तत्राधिकारिणु त्रैवार्णिकेषु ये स्वर्गामिछाविणो ह प्रसिद्धा वै स्मर्यमाणास्तत्प्रसिद्धं कर्म । प्रसिद्ध[स्व]मेनोपादद्यति—इष्टापूर्त्तं कृतामिति । यस्यात्कृतं प्रयत्ननिष्पादितं ततस्तदृष्टिपूर्त्तं इष्टं यागादि श्रौतं कर्मेत्यर्थः । पूर्त्ते कूपारामादिकरणं स्मातं कर्मेत्यर्थः । इष्टं च पूर्त्तं चेष्टापूर्त्तोंपसकाख्यानद्रपमेव चन्द्रमति भवं न त्वन्ये लोकेमिष्टापूर्त्तफलमभिजयन्तेऽभिजयन्ति सर्वतः । प्राप्तुवन्ति । त एव चान्द्रमसं प्राप्य एवं न त्वन्ये पुनरावर्त्तन्ते स्वकृतकर्मानुसारेण ब्राणादियोनिं भूय आगच्छन्ति । यस्मात्त एव पुनरावर्त्तन्ते तस्मात्तत एते कर्मिण ऋषयः स्वर्गेऽदृष्टारः प्रजाकामाः प्रजासु प्राप्नुवन्ति । अस्तु तेषां तम्र्राचः किं प्रस्थुत इष्यत आह—एष दक्षिणमार्गप्रावृश्यन्दू लोके: [ह] वै प्रसिद्धः सर्वास्मभूते बुद्धिमज्ज्ञेयो रचि रयिशब्दाभिधेयः प्रकृतिमागो यः प्रसिद्धः पितृयानोऽसाविद्र्गः ॥ ९ ॥

अथ प्रजाकामोऽध्यायिरिक: प्राप्यः प्रकृतादन्य उत्तरेणार्चिरादिमार्गेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया वेदायातमु । विद्यया प्रजापत्यायुपासनरूपया डित्तमानमादित्यं स्थावरजङ्गमप्राणमनविद्यायाडचायोंपदेशानन्तरं प्रत्ययसन्तानेनाहममीति संप्राप्य । सर्वतः प्राप्नुवन्ति । पितृदादित्यस्वरूपं वै स्मर्यमाणं प्रसिद्धं वा, शास्त्रतः। प्राणानां प्राणचक्षुरादीनामायतनमाश्रयभूतवेतत्प्राणानां चक्षुरादीनामायतनमाश्रयभूतवेतत्प्राणानामायतनादभूतमद्भुतम-विध्यादिकारणवार्ज्जतमभ्रयमात्रिदुःखभवरहितमेतदस्तुतमयं परायणं परेषामक्षयेभ- दिफल्यानां सतासाधनानामाश्रयभूतमेतस्मात्र्राणायतनादभूतादभ्याश्रयाद् पुनरावर्त्तन्ते । यथा चन्द्रमस्तदृशदृश्यो नाडीभिर्वर्त्तन्ते । इत्यनेन प्रकारेणोक्त इति शेषः । पृथ संवत्सरात्प्राणप्राणाधिलूपो निरोधो विनाशो मोक्ष इत्यर्थः । तच्चास्मिन्सं-

तस्मात् मन्युत्तरायणदक्षिणा यनसाभ्येनोत्तरदक्षिणमार्गद्व्याविन्ये य वक्ष्यमाणः श्लोको मन्त्रः ॥ १० ॥

पञ्चपादं संवत्सरपरिवत्सरेऽदावत्सरानुवत्सरवल्स ( तस्सद्वत्स )रातः कालाग्न्या-दिस्यचन्द्रमोर्वायुरूपाः पञ्च पादा यस्य स पञ्चपादस्तं पितरं सर्वस्य जनकं द्वादशाकृतिं द्वादशमासाकारं दिव् आहुः परे अर्धे पुरीषिणं दिवः स्वर्गात्परे परस्मिन्नधिष्ठाने पुरीषिणं पुरुषवाच्यं सुवर्णमूषिसंनिहितं ब्रह्माण्डगोलकावरणं यस्य स पुरीषी तं पुरीषिणमाहुः कथयन्ति । अथवा पञ्च शरहतुवर्य्जिता: पादा यस्येति व्याख्येयम् । अथ पञ्चान्तर इमे कालचक्रविदोडनये पूर्वेभ्यो व्यतिरिक्ता ड परे, ड अपि परेऽन्य इत्यस्य व्याख्यया । त उक्जयतिरिक्ता उत्कृष्टा वा विचक्षणं कुशलं सर्वोपद्रवघ्नू न्यामित्यर्थः । सप्तचके सप्त गायत्री त्रिष्टुजगत्स्थनुष्टुप्छेक्कृतीहृती ककुबिति छन्दांसि परासिंशिक्षके नेत्रस्वेन संवद्धानि तत्सप्तचक्रं तास्मिन् । अथवा वर्णव्यत्यासात्सर्पंचक्रे गमनवति चक्र इत्यर्थः । षडरे षड्वृवरूपा आरा यस्य तं षडरं तस्मिन्नाहुः कथयति पर इत्यन्वयः । ड आपितं सचराचरं जगदर्पितं नानाविचारा: (?) । इति मन्त्रस-

माचौ ॥ ११ ॥

यथा संवत्सरो रथिप्र णात्मकस्तथा मासोऽपीत्यहोपासनार्थम् । मासः पक्षद्वयात्मकः । वै प्रसिद्धः । प्रजापतिरथिप्राणाभिःो हिरण्यगर्भतस्मात् मासस्य । कृष्णपक्ष एव चन्द्रस्यपक्ष एव न त्वन्यो रयिचन्द्रमा: । शुकुकशुक्रद्विपक्षः । माण आ-दिस्यो यस्माच्छुकुः प्राणस्तस्मात् एतत् ऋषयः प्रसिद्धाः प्राणव्यतिरिक्तानवलो-किनः कृष्णपक्षेऽपि कुर्वन्ते: शुक्के इष्टे कुर्वन्तीश्वमित्यपपौतावद्ये शुक्के पक्षे कुर्वन्ति । कृष्णपक्षस्येतेर दर्शानादित्यर्थः । इतरेऽ प्राणव्यतिरिक्तदार्शनः शुक्के पक्षेऽपि कुर्वन्ति दृष्टापूर्वादिकमितरास्मिन्कृष्णपक्षे कुर्वन्तीत्यानुषक् ॥ १२ ॥

अहोरात्रं द्दिशनमूर्तात्मको मनुष्यपितृदेवब्रह्मभेदभिन्नः । वै प्रजापतिरथ्याध्यात्मम् । तस्याहोरात्रस्याहरेवाऽऽददित्यस्योदयादास्तमयात् काल एव रयिश्चन्द्रः । प्राणादित्यो रात्रिरेवाऽऽदित्यासतमयादोदयं काल एव रयिश्चन्द्रः । प्रसङ्गादित्से मैथुनं, निषेधाति—माणमादित्यं सर्वजीवनकारणं वै प्रसिद्धमेते दिवाभैधुनरताः स्वोपकारिणं पक्षकुर्वन्विति प्रकर्षण शोषयन्ति नष्टतृर्थः । ये प्रसिद्धाः कामकाः दिवा दिवसे रत्यां युवतिसंभोगरूपिण्या । संयुडयन्ते सम्भवसंभयन्ते । प्राम्यधर्मेण पौषिता सह संवध्यन्त इत्यर्थः । ननु तर्हि किं स्वयोपित्सु गमनं गृहस्थैर्नै कर-

णीयामित्याशाङ्कूंच रात्रीं तत्करणीयामित्येतद्रुकं रात्रिगमनं स्तौति—ब्रह्मचर्यमेव मैथुनाभावरूपमेव न तु मैथुनं तत्परोक्षं वक्ष्यमाणं यत्प्रसिद्धं गृहस्थानां मैथुनं रात्रीं क्रियमाणम्। तदेतदाह—रात्रीं रत्स्य। संहुङ्ड्यन्ते स्पष्टषमु। ॥ १ ३ ॥

इदानीं प्रजोत्पत्तिप्रकारं वचुं रेतो मैथुनं च स्तौति—अन्नमदभोयं वै प्रसिद्धं सर्वप्राणिनां प्रजापतिः काळात्मा रयिप्राणात्मकः । ततस्तस्मादन्नादच्यमानाद्ध प्रसिद्धं वै स्मर्यमाणं सर्वेजगदुपपादकत्वेन तत्प्राणरूपं सर्वेजगद्धीजमन्यककार्थं रेतः कीं पुसयोरध्येियम्। तस्मादतेस इमा: प्रजा: प्रजायन्ते ष्यारियातम्। इत्यनेन रेतोवस्यावच्छिन्नेनाड्डत्मोपादानेन चन्द्रादित्यसंवत्सरमासाहोरात्रं मैथुनावस्थातमनिमित्तेन प्रकाशेणेमाः प्रजा: प्रजायन्त इत्यन्वयः ॥ १ ४ ॥

एवं प्रकाशनिर्णयं कृत्वा प्रतद्नामैथुनब्रह्मचर्ययोर्विमागेन फलमाह—तत्तत्र संसारमण्ढले । ये प्रसिद्धा: कामडवरादिप्रवृत्तचित्तसर्वेष्वहं प्रविष्टो वै स्मृतौमाणं तत्परोक्षं प्रजापतिव्रतं प्रणापतिना मनुना स्वार्थमूताया: धातृलपाया "योषितोडधोपंहासवत्स्व-योषिदघोपहासं प्रजापतित्रतं चरण्त्याचरण्तीत्यं चुतिष्ठन्तीत्यर्थः । ते प्रजापतिव्रतचारीणो मिथुनं नारीपुरुषं नयुंसकं नोभयं वा ग्रंयेन बोत्पादयन्ते जनयन्ति ।हष्कफल-णमार्गप्राप्यो ब्रह्मलोको ब्रह्मणः प्रजापते रयिलहलपय श्चनद्मसो लोकः । इदानीं ब्रह्मचर्यं फलमाह-येषामिरादिमार्गेययाधिनों-तपो, मनस इन्द्रियाणां चैकाग्र्यादि । ब्रह्मचर्यमुक्तम्। येषु निवृत्तिमार्गनिरतेपु सत्यं प्रियहितमथ्यार्थमापणं मर्तिंष्ठते प्रतिष्ठां प्राप्तु ये प्रमोदेन्यसत्यं न वह (द्रु) न्तीयर्थ: ॥ १ ५ ॥

तेषां तपोब्रह्मचर्यसत्यानिरतानामसौ परोक्ष आदित्यमार्गेऽग्रण्यो विरजो विरजाSS-क्नद्योकवस्स यिप्पु त्वादिदोषदुषितो न । ब्रह्मलोकः कार्यब्रह्मलोकः । इदानीं तपोब्रह्म-चर्यसत्यवचनादीनां सद्ध वेदपि जैहृप्यादिसद्भावे न ब्रह्मलोके इत्यनुमतार्थमाह—न येषु तपोब्रह्मचर्यसत्यसंपलेषु । जिह्वां कौटिल्यं स्वेन नोच्यममानपि पैरज्ज्यमातं न येषु लत्यान्वयः । अनृतं पणिडतमनयच्वेन न विपरीतं वाक्यं सत्यवादिन एव न येषु लत्यनुषक्ः । न माया च कार्यमन्तरण पैरज्ञायमानं कौटिल्यं माया न येष्ववर्तते । चकाराद्देषासास्तेयादिकमपि नेत्यवगन्तव्यम् । [ इत्यनेन प्रक-रेण ] ॥ १ ६ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्द्यतीन्द्रविराचिताया- माथर्वणमश्रोपनिषदीपिकायां प्रथमः प्रश्नः ॥

अथ द्वितीयः प्रश्नः

अथ कान्यायनप्रश्नं तन्वं पूर्वदृष्टुको ह किलैतत् पिप्पलादम् । भगीधा वेदाभिः पप्रच्छ भगवान्, त्वार्ह्यततम् । कतयैव कियत्संस्यादिका एव निर्धारिताः देवा देवशब्दाभिधेयाः । प्रजां स्थावरजङ्गमभूतलुपां विधारयन्ते विधारणं कुर्वन्ति । कतर एतेषु 'देवेषु वा कतर एतच्छरीरं संसारयात्रानिर्वाहकं प्रकाशयन्ते प्रकाशं कुर्वन्ति । कः पुनरेषां वरिष्ठ एषां देवानां को नाम श्रेष्ठः । इत्थंनेन प्रकारेण पप्रच्छेत्यन्वयः ॥ १ ॥

तस्मै मार्गवाय । स होवाच व्यासूयातम् । प्रथमप्रशस्योत्तरं प्राण एव शारीरस्य विधारकः । द्वितीयप्रत्तरीययोश्रार्थादग्न्यादिरूपेण स एव प्रकाशको वरिष्ठश्वेति वचं भूतेभ्य्रयप्राणसंवादरूपेणाहुः—आकाशो भूताकाशो इ किळ वेँ प्रसिद्ध एष प्रसारितनयनप्रत्यक्षः साक्षिप्रत्यक्षो वा देवो देवशब्दाभिधेयोऽन्यावि-जिगीषितवेन, वायुरम्रियापः पृथिवी स्पष्टम् । वाग्वागिन्द्रियं । उपलक्षणमेतत्पाणि-पादपायूपस्थानेम् । मनोऽन्तःकरणं ज्ञानशक्ति चतुर्विधं मनःशब्दोपलक्षितम् । चक्षुः श्रोत्रं च स्पष्टम् । चकाराद्वधादीनि । ते पश्चाद्भूतज्ञानन्द्रियकर्मेन्द्रियचतुर्विधा-न्तःकरणरूपा मुख्यप्राणसंनिधिप्रसादाज्जानत:(न्तः) प्रकाशयेदं शरीरमवकाशादित्येहारकमतत्वेन सर्वस्य लोकस्य दर्शयित्वाडभिवदन्ति स्वख्यातिरि- कान्सर्वान्सर्वतसितरस्कृत्य प्रत्येकं स्वात्मानं बहुवचनप्रयोगेणावकाशाद्येककार्यक्क्षमा अपि सजीवनमवकाशादिसर्वकार्यक्क्षमतत्वं स्वात्मन्यारोप्य वदन्ति वयग्नन्ति । तद्वदान-माह—वयमाकाशाद्य प्तरसर्वप्राणिनि प्रत्यक्षं वाणं वाणवत्कर्मणां प्राप्तिं वाणमध्य-वा वयोरैक्याद्वाति कुत्रिसतं गन्धं वह्नः(हृ)णाति शब्दं करोति गच्छति वा कर्म-क्षये सति सत्यपि कर्मणि देशादेशान्तरं चेति वा वणम् । वणमेव वणं शारीरमित्यर्थः । अवष्टभ्यावष्टम्भनं कृतवा हृदतं कृतवेत्यर्थः । विधारयामो विविधावकाशादिकार्य-क्षमत्वेन धारणं कुर्मः ॥ २ ॥

तानाकाशादीन्नप्रत्येकं शारीराविधारणामिमानेन वदतो वरिष्ठः सर्वेऽप्याकाशाद्योद-वकाशादिकार्यकारित्वेन वरास्तरकायोणामुपि मुख्यप्राणेनिमितत्वान्मुख्यप्राणोदतिश-येन [ वरो वरिष्ठः ] समीचीनः प्राणो मुख्यप्राणः प्राणादिपञ्चवृत्तिरुवाच हस्त-सञ्ज्ञया च निर्वारयत्कुबान् । मुख्यप्राणोक्तिमाह—मा निषेधार्थे । मोहं विपरी-तज्ञानमाप्रद्यथ समन्तातमा गच्छति । तत्र हेतुमाह—अहमेव मुख्यप्राण एव न त्वन्य पृथदेवं स्वप्रत्यक्षं वक्ष्यमाणमात्मानं पञ्चधा प्राणापानव्यानोदानसमानैः पञ्च-

शङ्करानन्दविराचिता

[ २ प्रः ]

प्रकारैरात्मानं मूलप्राणस्वरूपं प्रविमृडय प्रकर्षेण स्थानत्रियानामादिमिरिविधवेद-

वन्तं कृतवैद्राणपवच्रभ्य न्यास्ल्यातम् । विषारयामि विविधकार्यक्षमत्वेन

जीववन्तं देहं करोमी । अथस्मे:—मवन्तोडककाजादिप्राणतद्विककार्यक्षमा न तु सर्व-

कार्यक्षमा अहं तु मवतामपि कार्ये निमित्ततयाsद्ववस्कार्यक्षमो मया क्रियामाणे जीव-

नादौ तु न कोडपीति । इत्थनेन प्रकारेण । एवमुक्ते सति तु आकाशादय: परस्प-

रमुखावलोsनहास्यकरताडनाविदिकेषवन्त: प्राणोके डर्थेएडश्रुत्याना इदमित्थमेवेत्या-

स्तिकयबुद्धिश्रून्या बभूवु: स्पष्टम् ॥ ३ ॥

अनन्तरं तेषां सदर्पपापमवलोक्य तच्क्लान्त्यर्थे स मूलप्राणोडभिमानादात्मन: सर्वे-

कारितवलक्षणादथ्यावस्तुविषयादहङ्कारात् । उदधेएमघ्योत्तरशतमरस्स्थानानानुपरि स्थान-

चलनं कृतवानित्यर्थ: । उत्क्रमण इवोत्क्रामतीव स्वात्मन: साक्षी, उत्क्रमणे प्रति-

समाधेय: शरीरविनाश: स्यादिति मन्वान उत्क्रमणमिव कृतवान्मूत्रानां सकारणानां

स्वस्थानचलनेन व्याकुलत्वं कृतवानित्यर्थ: । अधवाsडयमिवकार: प्रतिपतु: प्रतिपश्चयैव

प्राणसंवादमाह । न द्वाकाशादिदेवानां वागादय: सन्ति तेषां तदङ्कीकारे च न्यायादि-

विरोशात । तस्मिन्नुर्ये प्राणेएभिमानिनियुर्स्क्रामत्य्यर्थी गच्छति सत्यपथानन्तरापे-

तरे मूलप्राणादन्य आकाशादय: सर्वे एव निखिला अपि प्राणवद्धा विहङा इव

पाशास्योर्ध्वं नयनादुत्क्रान्ति पराङीनाः सन्तः स्वस्थानेम्यश्र्चलिता-

बभूव: । नैकोडप्यात्मानमवष्टभ्यवानित्यर्थ: । नैतत्तदा जातं किंतु सर्वकाळीनेमि-

त्याह—तस्मिन्नैव तस्मिन्मुख्यप्राण एव यथोत्क्रामति सत्युत्क्रामति( निति ) तथा

सर्वदा प्रतिष्ठमाने प्रकर्षेण स्वस्वकार्यक्षमत्वेनावस्थानं कुर्वन्ति( ति ) । सर्वे एव

प( प्रा )तिष्ठन्ते स्पष्टम् । ततस्तु प्राण उत्कामत्युत्क्रामति प्रतिष्ठमाने च प्रतिति-

ष्ठन्त इत्यस्मिन्नर्थे दृष्टान्तः । यथा दृष्टान्ते, मासिका: कुसुदा मधुकरा अमरा

वा मधुकरत्वसामान्यान्मधुकरराजानं मधुकरराजे मधु मधुपूवान्तस्थं मधुरसं तत्त्व-

वेन्तीति मधुकरास्तेशु प्राणभूतस्तदैश्वर्याद्वाय: कष्ण जीव इत्यर्थ: । तमुत्क्रामन्तं

मधुपूयं परित्यज्योर्ध्वं गच्छन्तं सर्वे एव निखिला अपि मासिका उत्क्रामन्त

उत्क्रामन्ति तमनुगच्छन्तीत्यर्थ: । तस्मिन्नैव मधुकरराज एव मधुपूरे प्रतिष्ठमाने

सर्वे एव प्राणितिष्ठन्ते स्पष्टम् । दार्शс्ितिकमाह—प्रमुखं तथा वायुप्राणमभि-

श्रोत्रं च। चकारोडनुकानानामाकादीनां संग्रहार्थ: । व्याख्यातमनन्यात् । त उत्काsआ-

शादय: परित्यक्कशरीराविकारकत्वाभिमानाः । भीताः प्राणस्तैष शरीराविधारकत्व-

निश्चयेन परमोद्मुपगताः । प्राणं मधुकरराजसमं मुख्यप्राणं कारणयेडपि परोक्षं

प्रसक्षं च स्तुष( न्व )न्ति स्तुतिं कुर्वन्ति ॥ ४ ॥

तत्सुतिमाह-पष् मुखनासिकाम्यों संचरनस्परोऽनस्य साक्षिणो वा प्रत्यसोऽपिर-

घ्यात्मादो जाठरमौवादिमेदेऽमिन्नो वैश्वानरस्तपति संतापं करोति । पष् व्यास्या-

तद् । सूर्ये: शोमनायां मतेः कर्ता चन्द्रमण्डलस्थमेष व्याह्यातम् । पर्जन्यो वृष्टिच

सिमान्तगी देवतैष हन्तुं प्रवृत्ते । मघवा॒ऽमुत्रत्या निलोक्यपाति: । अथवा पर्जन्यस्थौ

विशेषणं मघवान् । तथा च पर्जन्येन्द्र्योरैक्यं स्यात् । पष् व्यास्य्यातम् । वायु:

प्रमज्झनः । पष् व्यास्य्यातम् । पृथिवी वसुंधरा । पष् इत्यनुक्ते वक्ष्यमाणेषु सर्वेषु ।

देवो विजिगीषापरो घ्योतनात्मको वा तपन्नग्रिसूर्योऽध्यात्मककतवैन । कि

वहुना सदसच्चास्ति नास्तीति न्यपदेशमूषितम् । चकारात्सदसद्विलक्षणमज्ञानमपि ।

असृतं चामरणधर्मोत्तमकं ब्रह्माऽऽप्यनुपचरितसदेकस्वमावम् । चकारादनुपचरितासत्स्व-

भावं नरविषाणादिकमपि यत्प्रसिद्धम् ॥ ९ ॥

न केवलमयं। सर्वात्मा किंत्व सर्वाघारोडपीति हष्ठान्तेनाहSSहुः—अराक्षक्रस्य

नामिनेम्योडरनतरारावतीनां चतुष्कोणानि वतुलेनाऽऽनो तौक्षणामपुच्छानि काष्ठानि ।

एव हष्ठान्ते । रथनाभौ रथचक्रस्य मध्येप्रदेशे प्रतितिष्ठत( न त ) इति श्रेष: ।

दाष्टोन्तिकमाह—प्राणे संसारचकक्रनाभिमूते मुख्ये प्राणे । सर्वे निखिलमग्रिसूर्यो-

दिकं प्राणात्मककम् । प्रतिष्ठितं स्पष्टम् । अग्निसूर्यादिकमेव सर्वे प्राणे प्रतिष्ठितं न

त्वन्यदिति शाक्कुं वारयितुं सर्वशब्दार्थमाह—ऋच: पादद्धद्रा मन्त्रा: । यजूंष्य-

विवसितच्छन्दस्का मन्त्रा: । सामानि गीतिसहिता ऋच: । यज्ञो ज्योतिष्टोमादि-

रूप: । क्षत्रं क्षत्रियत्वजातिब्राह्मणस्वजाति: । चकारादुक्तमयुक्तं च

सर्वेम् ॥ ६ ॥

यथा प्रजा महाराजमेवैष इत्यज्झुसिनिर्देशेन परस्परं दर्शयित्वा तदुणांश्व संकீर्थ

पक्षात्वं न: पिता मातेत्यादिना स्तुन्वन्ति तथैषोडग्रि: सूर्येश्च तपतीत्यादिना प्राणं दर्श-

यित्वा देवास्तद्गुणांश्व सर्वैप्रतिष्ठादिलक्षणै:संकौर्थ्येयं स्तुवन्ति इत्याहुः—प्रजापतिरिव।

राट् त्रिलोकेशरीर: प्रजानां पालयिता । चरति गत्च्छासि वत्स इत्यर्थ: । गर्भे ब्रह्मा-

ण्डगोलकजठरे । ननु गर्भस्थोऽत्मानश्रयिनोविमेदाद्दूर्मोद्विर्निगते नाहमिल्यत आहु:-

तंवेमेष प्राण: प्रजापतिरूपो गर्भस्थ एव न स्वन्थ: । प्रतिजायसे स्वस्माज्जातादृक्श्रा-

ण्डगोलकात्पुनर्भूतात्प्रति प्राणीलोयेन पिता सन्पुत्रत्वमजीकृत्योत्पद्यते( से ) । तुभ्यं

प्रजापतिरूपायापकाराच्चान्तं । प्राणो हे प्राण प्रजापतिस्वरूप! प्रत्यक्ष: स्वाभाविक-

मास्वदृपंमूता: । तेरकारार्थ: । ता इमा: प्रजास्तुम्यमेवेस्थन्वय: । [ वत्कि हरन्ति

स्पष्टम् ] । ननु ब्रह्मलोकावस्थिताय मह्यं कथमीमा: प्रजा [ वत्कि हरन्ति ] हर्यत

आहु:—य: प्रसिद्ध: प्रजापतिर्हेतिप्रुतिकादिशरीरेषु सम: । प्राणे: प्राणापाना-

इदानीमस्यैव प्रधानभूतान् विमृतीराहुः

देवानामिन्द्रादीनामपि मवति । वांहि तमोडतिशयेन हविभां वाहको देवतृप्तिकरणामिस्यर्थः । पितॄणामिष्यवातादीनां पितृलोकनिवासिनां प्रथमा पूर्वभाविनी नान्दीमुखश्राद्धादावन्यकर्मपेक्षया । स्वधा स्वान्न्यजमानस्य पितॄन्हविष्यदानेन धावति गच्छतीति स्वधा । ऋषीणां गौतममदॄञ्जप्रमृतीनां चरितं चेष्टितम् । किं परब्रह्मादर्शानादिकमपि प्राण इत्यारब्धच नेत्या-ह—सत्यमवितथं गुरुवादावलोकनादिकमिस्यर्थः । अथवा मुख्यप्राणसाहचर्याल्लस्यं धाराविधारणम् । ऋषिविशेषणमाहुः—अर्थवाड्ङिरसार्थवाड्ङिरसपाणसाहचर्य-दर्शयोर्‌डिरसतुं गौतमादीनाम् । असि मवसि ॥ ८ ॥

इन्द्रः परमेश्वर्यः पलस्तवं प्राणः प्रजापतिः । प्राण हे प्राण ! तेजसमा सर्व-संहारकारिणा वीर्येण त्रिजगद्रदेकेन । इन्द्रो रौद्रहेतुभूतोडसि मवसि । सृष्टिकाले जगतः परिरक्षिता सर्वतो रक्षकः । त्वं प्राणः प्रजापतिः । अन्‍तारिक्ष आकाशे वातादिलूपेण चरसि गच्छसि । सूर्यः शोभनाया गतेः कर्ता दिवाकरस्त्वं प्राणः प्रजापतिः । सूर्यविशेषणं डयोतीषां पतिः, चन्द्रादीनां पालयिता । न केवलं डयोतीषां पतिः किंतु प्रजानामप्यनन्दकारीतयैवमाहुः ॥ ९ ॥

यदा यस्मिन्काले त्वं प्राण सूर्येऽग्निरभिवर्षसि सर्वतो नीरघारा मुच्यसि । अथ तदेमाः प्रजाः प्रत्यक्षाः । प्राणते प्राणन्ति प्राणनादिचेष्टां कुर्वन्तीत्यर्थः । अथवा ह प्राण ते तवमा प्रजा इति वक्ष्यमाणनान्वयः । प्रजाः स्थावरजङ्गमाः । आनन्दरूपा आनन्दः परमात्मा स एव रूपं यासां ता आनन्दरूपाः । निरतिशयसुखपूर्णा इत्यर्थः । तिष्ठन्ति स्पन्दन्ते । आनन्दरूपावस्थाने हेतुमाहं—कामयामिलाषाय यथाकाममित्यर्थः । अथ मदनीयं स्त्रीज्यादिकम् । भविष्यति स्पष्टम् । इत्थनेन प्रकारेण ॥ १० ॥

इदानीमस्य सर्वात्मकत्वमपि पापलेगश्रूयत्स्वमाहुः— वात्यः सर्वस्मात्प्रथमजत्वा-चथाकालमुपवननयादिसंस्कारशून्यः । पितॄपितामहादेरमावाद्या तत्सोमपानशून्यः । संस्कारन्योडपि सर्वदा ज्ञान इत्यर्थः । त्वं प्रथमजः प्रजापतिः । प्राण हे प्राणेकृताहि-रार्धवणानमेव प्रासिद्धोऽसि त्वं भोका संहर्ता वा । विश्वस्य चराचरस्य जगतः । सत्पतिः सतां ब्रह्मादीनां पालयिता संश्वासो प्रतिष्ठिति वा । वयमाकाश्या देवाः । आद्यस्यादनीयस्य विषयजातस्य दातारः समर्पकाः । पिता जनकस्त्वं प्राणो

मातारिश्व मातर्याकाशे श्वसितीति मातारिश्वा वायुस्वरूप इत्यर्थः। नोदस्माकमाकां-

काशादीनाम् । अथवा सर्वजगत्कारणस्य मातारिश्वनो वायोस्वं पिता ॥ १९ ॥

''एवं स्तुतिं कृत्वा कार्यमाहु:-या प्रसिद्धा । ते तु प्राणस्य तनूस्तनुरूपान-

कुपं । वाचि वागिन्द्रियेऽड्गैः पृथग्भां न वामिन्द्रियैःसहचारिभिरेवां पति-

स्थिताडवस्थिता । या प्रसिद्धा ध्यानरूपा श्रोत्रे श्रोत्रेन्द्रिये तत्सहचारितेचन्द्रमा-

स्थाकाशे च । या च प्रसिद्धा प्राणरूपा । चकारः पूर्वत्र वक्ष्यमाणे च पर्यायौ, तनूः

प्रतिष्ठितेतव्येतदनु वृत्तिर्यर्थः । चक्षुषि चक्षुरिन्द्रिये तत्त्सहचारिते सूर्ये

ष्वादित्ये च, या [ च ] प्रसिद्धा सामानरूपा मनसि मनइन्द्रिये तत्सहचारितेषु

भूतमौतिकेषु । संतताः सम्यग्विसृतताः प्राणादिपञ्चभृतिगर्भीभिर्यर्थः । विविधां शिवानां

मझ्ळानां स्वस्थानाद्चलितामित्यर्थः । तां वागादिस्थितां तदुं कुरु स्फुटम् । तं च

मोक्षक्रमरुत्क्रमं मा काङ्क्षीः ॥ १२ ॥

नामकामितां पृथ्वत्स्थानतरङ्गनदीरितया तु ।-प्राणस्य प्रकृतत्वेनैवत इदं विवि-

घप्रत्थयगम्यमसमदादिके जगद्रूपेऽधीनत्वेन सर्व निःशिलं । सर्वशब्दार्थमाहुः-

त्रिदिवे त्रिदिवोपलक्षितास्त्रिलोक्यां ब्रह्माण्डजठर इत्यर्थः । यत्रप्रसिद्धमाकाशादिकं

प्रतिष्ठितमवस्थितम् । यस्मादेव तस्मादेव प्राण त्वमस्मान्मातलौच पुत्रान्स्पष्टं रक्षसर्व

रक्ष सर्वतोऽनर्थे म्यः पाहि । तद्रक्षणं स्वयमेवाडSहहुः-श्रीक्ष श्रियश्र विविधा

लक्ष्मीः । मज्ञां च लोकवेदविपयाणां लोकद्वयेष्टकारिणी बुद्धिद्वैम् । चकारौ तयोः स्थिर-

स्वोपयोज्यत्वे आहुतुः । विधोर्हि विविधास्ववस्थासु धोंहि प्रयच्छ । नोदस्मय्यमाकां-

शादिमंयो विगताभिमानेश्यः । [ इत्थनेन प्रकारेण ] ॥ १३ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्री शंकरानन्द्यतीन्द्रविराचिता-

यामार्थवैणप्रश्रोपनिषदीपिकायां द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥

अथ तृतीयः प्रश्नः ।

प्राणस्य प्रजापतेःसुतु सर्वजगदात्मकत्वं निर्धारितं यद्यपि तथाडप्यस्य संहतत्त्ववादना-

रुत्वमित्येतदुपपादनार्थे तृतीयः प्रश्न आरम्भ्यते — अथ वैदर्भिप्रश्नानन्तरं हैनं 'कौश-

( स )रपप्रश्नाडडश्वलायनः पप्रच्छ भगवन्तं याज्ञवल्क्यम् । कुतः कस्मादुपादानो-

त्पत्तादेशः प्रत्यक्षः क्रियावान्माणः पञ्चवृत्तिज्जायत उत्पद्यते । कथं केन प्रकारे-

णाडड्म्यात्यागच्छतत्योःसंप्रश्ने शरीरे विनाशिनि कलेवरे । केन निमित्तेन

शरीरं गृह्यांतीत्या भिप्रायः । आत्मानं वा मुलयप्राणस्वरूपं वाशब्दः प्राण एव धर्मो-

तस्मै कौश( स )ल्स्याय । स होवाच व्यारुयातम् । अतिमशानम्यधिकासार्था(कार्या)विहितार्थान्वडनमप्रश्नविषयाग्नवा प्रक्षव्यनर्थानुच्छसि प्रश्नं करोति यतस्ततो ब्रह्मिष्ठोडलिताचयेन वेदार्थजोडनतमुखो वाडसि भवति । इति यस्माच्चस्मातस्ततस्ते बुस्म्यमाश्वलायनायाहं विप्रलादाभिघो ब्रवीमि स्पष्टम् ॥ २ ॥

'आत्मन आत्मनोडनिमित्तोपादानात् । एष प्राणो जायते व्यारुयातम् । आत्मन: प्राणो जायमानो न वास्तव इत्येतददृष्टान्तेनाडडह—यथा हि दृष्टान्त एष प्राण्यक्षा: पुरुषशरीरादिमतश्च्छाया प्रसिद्धा पुरुषकोरपि भवति:स्पन्नप्राणिकारण आस्मन्येतत्प्राणासूत्रमावतं सम्पन्नादृष्टृतं न वास्तवमिस्यर्थ: । कथमायात्यस्मिन्न्शरीर इत्यस्योत्तरमाह—मनोकृतेन मन:कृतेन करण(ङ)कृतयु पाशुपकर्मोविद्यावा सनानिमित्तेनाडडयाल्यस्माच्छरीरेऽव्यारुयातम् ॥ ३ ॥

आत्मानं वा प्रविमद्य कथं प्रातिष्ठत इत्यस्योत्तरं हृष्टान्तपुर:सरमाह—यथा सद्राडेव सम्यम्राजत इति सद्राट् सर्ववलक्षणसंपन्न: सार्वभौमो राजैव न त्वन्योऽधिकृतान्नन्विवधरकक्षकाधिकारिश्रेष्ठीग्नियुक्ते विनियोगं कुर्वते । विनियोग प्रकारमाह—एतदंग्रमाननेतारग्रामानकुरुष्वाल्यादितेशगतात्सर्वसंपत्समृद्धद्रव्यादनुपद्रश्यात् सहस्त्रं वा ग्रामान्वानियुज्यमानानां बहुस्वामिभिप्राया वार्त्तयापन्ना । मान्त्रिबलरक्षकाधिकारिवृति प्रति येकमविच्छिष्टवाचिष्ठतिष्ठाधिष्ठानां कुर्वित्यनेन प्रकारेण । द्रष्टान्तिकमाह—एवमेवानेनैव प्रकारेणैष मुख्य: प्राण इतरान्स्वात्मभ्यतिरिक्तान्प्राणब्रादान्वागादीन्पृथक्पृथगेव निह्नादिगोलेकेषनव्यतिरेकत्प्रतैव न त्वेकत्र संनिषचे संनिधानं कुर्वते । स्थापयतीत्यर्थ: ॥ ४ ॥

तेषां संनिषानस्याति स्पष्टस्वात्पारिलत्यय वागादीनमुखयस्यैव प्राणस्य पञ्चकृतिसंनि धानमाह—पायूपस्थे पायुग्र्योपस्थे पायूपस्थं तस्मिन्नम्लादिकारिल्वे नापानमध: । क्षारिणं स्वात्मनो वृत्तिमेदं संश्रापयति । शेष: । चक्षु:श्रोत्रे चक्षु: श्रोत्रे न तभु:श्रोत्रं तस्मिन्संनिषानं कृत्वेति शेष: । मुखनासिकाभ्यां स्पष्ठम् । माणो मुख्यप्राण: स्वयं वृत्तिमान्वृत्तिमन्तरेण स्वेनैव रूपेण प्रातिष्ठते प्रातिष्ठते शरीरदेशादाहहिगच्छति । मध्ये तु शरीरस्य मध्यभाग एव नामौ न स्वन्यात समाना डशितपीतसमनयनवृत्ति: । तिष्ठतीति शेष: । समानशब्दार्थमाह—पृष्ठ नामिस्थ: प्राणवृत्तिमेदो हि यस्माद्

तज्ज्ञकाऽयं प्रत्यक्षं हुंतं विहिनाडविचिना वाडडस्याहवनीये प्रतिष्ठपयदनोयं समं यावता नीतमानेन तत्स्थानेन्द्रियादीनां बाघो न भवति तावत्तत्स्थानेन्द्रियादौ नयति प्रापयति। तस्मात्समानेन समत्वेन नीताद्वादेताः साक्षिणः प्रत्यक्षा श्रोनचक्षुर्नासिकामुखद्वाररूषेरणास्मादीनां वा समूः सप्तसंख्या ऽका सर्वेऽन्यद्वारस्या आचि-षोडचिरिव विषयप्रकाशकरूपसवा च्छब्दादिबुद्ध्रयः। भवन्ति सृष्टम् ॥ ५ ॥

इदानीं तद्यनुवृत्ते: स्थालं वक्तुमाह—हृदि मांसपिण्डे कमठाकारेऽ हि यस्मादेश साक्षिप्रत्यक्ष आत्माऽस्मसहचरितः पञ्चवृत्तिः प्राणो लिङ्गात्माडत्राऽस्मिन्हृदय आत्माधिष्ठान पञ्चतसर्वशरीरपर्यन्तस्य शाखाकुमत्समेकशतमेकमेकाधिकं शतं नाडीनां प्रधानभूतानां सच्छिद्राणां शिराणाम् । तासां प्रधाननाडीनां शतं शतमेकस्यैकोत्तरशतसंख्याकानां प्रत्येकं शातं शातं तथा चैकोत्तरशतानाडीनां शाखामूता नाड्यो दशसहस्राणिकोत्तरशतानाडीशाखानाडीनामेकैकस्या द्वास्राति द्वास्माद्वति प्रातिशाखानाडीसंस्थानि शाखानाडीनां शाखामूता नाड्यस्तासां प्रत्येकं द्विसहस्राधिकसप्ततिसहस्राणि । द्वासप्ततिसहस्राणि द्वासप्ततिसंख्याणी दशसहस्रं च शातद्वयमेका चैति भवन्ति। आसूत्रसंयासु मूलशाखाप्रतिशाखानाडीषु । ध्यानो वीर्थ्यवत्कर्मेहेउः प्राणवृत्तिमेदेश्ररावि गच्छति ॥ ६ ॥

केनोऽस्मत इत्यस्योचतरं वक्तुं पञ्चभ्या: प्राणवृत्ते: संचारणमर्गेनाह—अथ सर्वनाडीषु ध्यानसंचारेणैव हेतुनैकया सुषुम्नाडुपयोगोर्ध्व ऊर्ध्वचारिण ऊर्ध्वचार-त्वादेवेदाननामधेयः प्राणवृत्तिमेदेन पुण्येन शाखीयेण कर्मणा । पुण्यं शुभकरंफलं सुखप्राप्यं लोकं मोक्षभूमूतम् । नयति प्रापयति । पापेन शाखानिविद्धेन कर्मणा पापमहजुनकेवलं स्वर्ग नयतोति देहलेः प्रदीपान्यायेन । संहरत्य उमाऽप्याशेव पुण्यपापाम्यामेव न तु केवलेन पुण्येन पापेन वा मनुष्यलोके मानवं द्वारीयं सुखदुः-खफलं नयतोत्यनुषक्तः ॥ ७ ॥

कथं वाह्यामाभिर्द्धत कथमध्यात्ममभिल्येतयोरुतरमवाऽरिष्यते । तत्र प्राणादिपञ्चकृत्-त्तिमिरङ्गयात्ममभिदत्त इत्येतदात्मानं वा प्रविशङ्क कथं प्रातिष्ठत इत्येतस्योत्तरेणैव-र्थात्मनाडिभिरभिच्च इत्युत्तरमुक्तमिदानीं कथं बाह्यामभिद्त इत्यस्योत्तरमाह—

• द्वासतिद्वार्चसतिरीति काचिन्मूले पाठः । + एकः 'प्रतिशाखाशब्दोऽधिकः ।

नसममानस्यांददानाभितिरादित्यस्पृथिव्याकाशाचार्यवाय्विमिरामिषत्त इत्याह—आदित्यो मण्डलाभिमानी पुरुषो हि प्रसिद्धो वै स्मर्येमाणो बाह्योडध्यात्मव्यतिरिक्तः । प्राणो मुख्यप्राण उदय्याते, उदयं गच्छति । पृष्ठ बाह्यः प्राणो मण्डलास्मा पुरतः स्थित इति हि यस्माद्देवेन् सादित्यप्रत्यक्षेण चाक्षुष्र चक्षुषा भव् प्राणः प्राणितृभिर्येमनुसंधीयान्नुज्महं कुर्वन्तु यद्(रु)तीत्यन्वयः। पृथिव्यादि पक्चगुणायां विस्तीर्णायां भुवि या प्रसिद्धा बाह्यापानरूपा देवताडऽक्षिष्ठास्री । सा पृथिवी देवतैषा प्रत्येकं पुरुषेणानुभूयमाना । पुरुषस्य शिरःपाण्यादिमत् शरीरस्यापानमाध्यमिकमपानवृत्तिरेभेदमवच्छृणुय् स्वशा। कस्या सर्वात्मना गच्छन्तं विधायाभिषत्त इति शेषः । अन्यराSSदित्यस्पृथिव्योमेभ्ये यच्चः प्रसिद्धः समानसम आकाशः सर्वसमावकाशकर्मा सोडन्तर आकाशः समाना बाह्यसमनावृत्तिमेदो वायु: प्रसिद्धः प्राणवृत्तिमेदो बाह्यः ॥ ८ ॥

तेजो दाहपाकप्रकाशापरं ह प्रसिद्धं * वाहवै तेज एव न स्वनपुदानो बाह्य उदानवृत्तिमेदः । तेजस उदानस्य हेतुमाह—तस्माच्चतस्तेज एवोदनस्तत उपष्मान्नतेजा उच्छ्वन्नजातवेदाः करस्पर्शोऽनुपष्म्यमानोऽभिमाप पुनर्भवेतेच्छरीरं प्रतिपच्यत इति शेषः । अयवा प्राणस्थैताद्दिशेषणं भववहितं पुनः पुनः शरीरे शरीरे भवतोति पुनर्भवस्तं पुनर्भवेमसु । प्रतिपत्तिकाले सापकारामाह—इन्द्रियैर्वागादिभिरितन् स्पन्तःकरणे स्वस्ववृच्युपरमेण संपच्यमानैः संपत्ति कुर्वन्ति । यदैन्द्रियाणि मनासि संपद्यन्ते तदैस्य्यर्थः ॥ ९ ॥

यच्चित्तो यदैव तदर्थमादिस्मरोऽं सम्भाविते सर्वदा चित्ते यस्सु तु यच्चित्त-स्तेन् देवातिर्यगादिस्थावरान्तःकरणाभिमानी मुमूर्षुः । प्राणं पञ्चवृत्तिं मुख्यप्राणं मध्यकराजसप्रमायात्यागच्छति ज्ञानसूच्यः सन्, श्वासकसहायः परिश्रयत इत्यर्थः । प्राण उत्कः श्वासोच्छ्वासकर्म । तेजसा शरीरेण पाकप्रकाशोSणकारेण उदानवृत्त्यात्मकेन । मुक्तः संबद्ध उदानवृतेःप्रधान इत्यर्थः । सहाऽSस्तमनान्तःकरणाभिमानी न सा कषल्। यथासंकल्पितं कृतकर्मविपाकाशातस्मुष्टिस्थितपूर्वव्रध्नाज्ञानविषयकृतं देवातिर्यगादि याथासंकल्पितम् । लोकं कर्मविपाकफलं भाविशरीरामित्यर्थः । नयाति प्रापयति ॥ १० ॥

प्रासङ्गिकं प्राणोपासनस्य फलमाह—यः प्राणोपासक पुवमुक्तेन प्रकारेणाऽSस्मन् प्राणो जायते मनःकृतारम्यां धर्माधर्मौस्म्यां शरीरेन् गुहूत्यात्माने च पञ्चधा

विमृद्य पायूपस्थयोरपानं स्वं चक्षुःश्रोत्रयोर्नौ समनं स्वानं नाडीसमूह उदानं च सुषुप्नायां स्थापयत्युदाननेनोत्क्रामति बाह्यैः प्राणापानसमनोदानैः सूर्यपृथिव्याकाशवाय्वाम्भिरान्तरोपकारकैरङ्गयात्मग्यतिरिक्कमान्तरैश्चान्द्रवृत्तिप्रधानैः शङ्कान्तरमाव नयन्तीत विव्द्राज्ज्ञानवान् । प्राणं पञ्चवृत्तिमात्मन इच्छारूपम् । वेद जानाति । न हि निश्चिंतं नेत्यस्य निषेधार्थस्य हीयते न विनइ्यति सतेरुच्छेदो न भवतीत्यर्थः । स्वयञ्च प्राणविज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणसमुत्पन्नबाह्यज्ञानोद्भूतो मरणकारणाविद्याजन्यो भवति स्पष्टं तत्त्वत् प्राणविज्ञानेनोक्कोड्मुतो भवतीत्यस्मिन्नर्थे । एष वक्ष्यमाणः । श्लोको मन्त्रो भवतीति शेषः ॥ ११ ॥

उत्पत्तिं प्राणस्यात्मनो जनिमायातिमायां च धर्मोर्धर्मनिमित्तमागमनामित्यर्थः । अथवा छान्दसो द्विच्चेलोपः, आयातिमागमनम् । अथवाडडगमनस्यो तरकाळमाचित्त्वा दायत्या गमनमेव लक्ष्यते । स्थानं पायूपस्थचक्षुःश्रोत्रनाभिनाडीसमूहसुषुप्नारूप्यपानप्राणसमनोदानानां स्थानम् । विशुद्धञ्च चैव सूर्यपृथिव्याकाशवाय्वाम्भिर्व्याप्तं ( व्याप्तत्वं ) चकार उ ( रादु ) दानोऽत्रक्रमं च । एककारो भिन्नक्रमः पञ्चधोत्र्यनेन संबंध्यते, पञ्चधा बहिरङ्ग्यात्मं च सूर्यप्राणादिमेदैः पञ्चप्रकार एव न त्वधिको न्यूनश्च, अध्यात्मं चैवाडडत्मानं शरीरमाधिकृत्य वर्त्तत इत्यध्यात्मं चकारादिधिदेवमधिमूतं च । एककारो भिन्नक्रमः प्राणस्यैवैथ्यनेन संबंध्यते । प्राणस्य यद्यपि सूर्योदयश्रुतौ। द्वयेध्व मुहुर्तेन प्राणं मवृहितास्तत्र(तोऽपि) मुहुर्तस्य प्राणस्यवत्तद्विमूतिजाति न त्वन्यस्य सूर्योदयविज्ञाय विशेषेणोक्तं प्रकारण ज्ञात्वाडSमृतं मोक्षमश्नुते क्यामोति स्वेन प्रकारेणाडSनन्दात्मकृत्पेण युक्तो भवतीत्यर्थः । विज्ञायामृतक्नुते क्यारूप्यात्मकृतेः पादाभ्यासः प्राणविद्यापरिसमाप्त्यर्थः । इति: प्रश्नसमाप्त्यर्थः ॥ १२ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्दतीर्थीन्द्रविरचिता-यामार्यवृत्तिप्रश्नोपनिषदीपिकायां तृतीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थः प्रश्नः ।

प्राणस्यानात्मत्वे निर्हेतिरिते तदूयतिरिक्तात्मस्वरूपनिरूपणार्थमुत्तरो ग्रन्थ आरम्भते—अथ कौश( स )ल्याश्वलायनप्रश्नानन्तरं हैनं सैर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ

भगवन्, स्याद्वयात्मकम् । एतस्मिन्नप्रत्यक्षे । पुरुषे शिरःपाण्यादिमाति । काने करणानि समुतानि स्वप्न्ति स्वापं कुर्वन्ति । काने न्याय्यात्मकम् । असिमन्पुरुषे जाग्रति जागरणं कुर्वन्ति, कतरः करणमुतयोरमध्य एष प्रश्नः ज्ञानवानहं पश्यामिति प्रत्ययेन प्रत्यक्षो देवो ज्योतिरात्मकः । स्वप्नान्वासनाविच्छासादृशरथयोगादीनपइय-

भवति स्पष्टम् । कस्यिम्नकुत्र । जु वितर्के सर्वाधारस्यापि प्राणस्य जायमानाद्धि (मानत्वाद्धि) तर्कः । सर्वे समानमूलरूपा देहा निखिलाः । सम्पातिष्ठिता: सम्यवस्थितां प्राप्नाः । भवन्ति स्पष्टमित्यनेन प्रकारेण । अथर्म्यः-वागादीनां साकाशादीनां प्राणपरतन्त्रत्वात्प्राणाणस्य चाडSस्मरणानुपरमात्स्वमजागरण-योश्चोपलम्भस्वप्नेऽपि जागरणवद्वचहारदर्शनास्तकरणेश्चानुपरतेशु स्वप्नस्याच चक्षुरादीनामुपरमस्य जागरणेऽनुपरमस्य च दर्शनेनैषि कानि स्वपन्नि कानि जाग्रतीति प्रश्न उपपन्नः । आत्मनोऽसज्ज्ञातसाक्षात्त्वात्प्राणस्य भूतस्याद्यचेतनत्वाच्च चक्षुरादीनां चोपरतत्वात्स्वम्नानुभवस्य चाध्यक्षत्वात्कतर एष देवः स्वम्नपइयती-

स्यवळोकयति । कस्य मूतकरणाद्यन्वयतमतस्य तद्वृचतिरिकस्य वैतत्सौषुप्तं सुखमनू-कूलप्रत्ययवेदनोयम् । भवति स्पष्टम् । कस्यिम्नकुत्र । जु वितर्के सर्वाधारस्यापि प्राणस्य जायमानाद्धि (मानत्वाद्धि) तर्कः । सर्वे समानमूलरूपा देहा निखिलाः । सम्पातिष्ठिता: सम्यवस्थितां प्राप्नाः । भवन्ति स्पष्टमित्यनेन प्रकारेण । अथर्म्यः-वागादीनां साकाशादीनां प्राणपरतन्त्रत्वात्प्राणाणस्य चाडSस्मरणानुपरमात्स्वमजागरण-

त्यभि(पि) प्रश्न उपपन्नः । सुखपेक्षेsपि सर्वकरणोपरमादात्मनश्व सुखस्वरूपतापूर्व-वत्कस्येतत्सुखं भवतीत्युपपन्नः प्रश्नः । प्राणविलक्षणस्याद्यध्यिगतत्वात्कसिम्निलित्या-व्याप्ति पृच्छतुपपन्नमेव । वागादीनां समानमूतानामनातत्स्वकथनानन्तरमुक्ता एवैते प्रश्नाः, तथा च तथाडSक्षराद्द्विविधाः सौम्य भावा इति मन्त्रेणैकाक्षरस्य प्राणविलक्षण-

तस्मै गार्ग्याय । स होवाच स्याद्वयात्मकम् । मनःप्राणयतिक्रानि सर्वाणि करणानि स्वपन्न्तीत्यभिप्रायेण हृद्यन्तपुरःसरमुत्तममाह—यथा हृश्यन्ते । गार्ग्य हे मरीचयः किरणाः । अर्कस्यsडSदित्यस्यास्तं गच्छतः सायंकाले नयनपथागोचरं दिशं ब्रजन्तः सर्वा निखिलाः एतस्मिन्नप्रत्यक्षे तेजोमण्डले ज्वोतिर्यिम्ब

णस्य मावानां व सत्यानां न्याख्यानमप्युत्तरेणाऽपि प्रस्थेन क्रियत इति ॥ ९ ॥

एकी भवन्ति, एकतां गच्छन्ति तेजोमण्डलादर्शाने न दृश्यन्त इत्थर्ये । ताः पुनरादित्यमण्डल एकतां गताः एव मरीचयः । पुरुदयत् सवितुर्भूयोसो नयनपथमा-गच्छतो द्वितीये दिवसे । मचरन्ति प्रकरोण हृ प्रसिद्धं वै स्मर्येमाणं तद्वागादिकं मरीचिस्थानीयं सर्वा निखिलं पर उत्तकृष्ठे वागादिवृत्तिपत्तिनिरोधनिमित्ते । देहे सर्वव्यक्वहवृत्तिकरणे । मनस्यान्तः-करणेड्केस्थानीयेये स्वमावसर एकी भवति स्पष्टम् । तेनैकेन हेतुना तर्हि तदा स्वमावसर एष प्रत्यक्षः पुरुषः स्थूळो देवो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति

न रसयते न स्पृशते नामिवदते नाड्डदचे नाड्डनन्दयते न विसृजते नेयायते।

श्रोत्रचक्षुर्ध्राणरशनत्वग्वागस्तोपस्थपायूपादानां कर्मेन्द्रियमेदेकादश वाक्यानि स्पष्टानि । नेयायते इत्यन्न न गच्छतीति व्याह्रियेस्म । स्वपिति शयानं करोति, इत्यनेन प्रकारेणाड्डचक्षते कथयन्ति विद्वांसः ॥ २ ॥

कानि स्वप्नान्तस्य बाधिज्ञानकमन्द्रियांनिमित्त्युत्तरं जाति कोऽन्योऽस्मज्ज्ञप्तिनिर्णयस्य। तरमाह—प्राणाग्रय एव प्राणा: प्राणवृत्तिमेदाः पञ्च त एवाश्रयः । यद्यापि जागरणं श्रोत्रादीनां जागरणे जागरणस्वम्रयोऽव मनसस्तथाडपि सुप्ते नैकस्यापि, प्राणस्य पुनरवस्थात्रयेडपि जागरणमेव तदभिप्रायस्त्वयमेककारः। पूतसिम्नप्रत्यक्षे पुरे नवद्वारे धारीरे जाग्राति जागरणं कुर्वन्ति । प्राणानामग्रिस्वमुपपादयति प्रसज्जनेपासनार्थम् । गाहिपत्यो गाहिपत्यामिधेयोऽग्निर्निरन्तरं रक्षणीयोऽग्निहोत्रिहिं प्रासिद्धो वै स्मर्यमाण पुष साक्षिप्रत्यक्क्षोऽपानो मध्यमूत्रापनयनकारी प्राणवृत्तिमेदः। व्यानो दक्षिणसुविष्टः प्राणवृत्तिमेदोऽनाहार्यपचनो दक्षिणाग्निः । इदानोमपानस्य गाहिपत्यत्वे प्राणस्य चाड्डहवनोयत्वे उत्ते वक्ष्यमाणे च साधारणं हेतुमाह—यचस्पाद्रहिपत्यादुक्कादग्रे प्रणीते प्रकर्षेण नीयते स्थानान्तरे पृथकृत्यत इत्यर्थः । प्रणय-नादाहवनोय: प्राण आधारस्थादपानाद् हिपत्यस्थानीयाात्प्रकर्षणाड्डस्यकुण्डमदनी-याहुतिप्रकेषेपार्थमहवनोय आहुतिप्रक्षेपणहेतुनाड्डहवनोयोडग्निः प्राण इति ॥ ३ ॥

अपानङ्यानप्राणेषु गाहिपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयार्हयाऽऽत्रिय इ(हि)मुखस्वेदानां सवनिश्वासौच्वासमनुदानानामपूर्वाहुतियजमानेष्टफलतवदृष्टिमाह — यद्यस्पाद्रहिच्छ्वास-निश्वासौ प्राणस्य धारिकादर्हिपत्यग्निं पुनः शरीर आगमनं चानुपकुर्वच्‍छ्वासानिश्वासौ द्वित्वसंख्याासमान्यादाहुतो काले काले पय:प्रभृतिद्रव्यमप्रक्षेपेणाड्डहवनोये संपन्ने द्वे आहुती ते समं नयति वातपित्तश्लेष्मणां त्वगादीनां च धातूनामचितपतियोषक् समं समत्वं क्षोभमराहिंत्ये यथा मवति तथा नयति प्रापयति शरीरादर्हिद्रे शरीरं वाड्डहुतिजन्याऽपूर्ववदिति यस्मात्तस्मादपूर्वं स समानः समानार्ह्यः प्राणवृत्तिमेदः । मनो हि वाच प्रसिद्धमनःकरणमेव सर्वव्यापारनिमित्तत्वसमान्त्येन यजमानो यागस्य कर्ता । इष्टफलमेव यागफलमेवोर्ध्वत्वसामान्यादुद्दानः सुषुम्नाचारी प्राणवृत्तिमेदः । स उक्त उदान एनं संघाताभिमानिनमात्मानं यजमानं मनुपाधि-महरर्हिन्त्य नित्यं सुषुप्तिकाले ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणमानन्दकरसस्वभावं ब्रह्म गमयति प्रापयति । गाहिपत्योऽपान इत्याऽहुक्केन प्रकारेणोपासनं कुर्वतो ब्रह्मज्ञानो-त्पादद्वारा मुक्तिरेव फलं मवतीत्येतडर्हिरेवावगन्तव्यम् ॥ ४ ॥

कतर एष देवः स्वप्नान्पश्यतीत्यस्योत्तरमाह— भूतास्यां वागाद्युपमरूपायां स्वप्नाव-

स्थायामेष वागाद्युत्पत्तिविनाशानिमित्तभूतः साक्षिप्रत्ययक्षो देवः सर्वसंसररुपवहारकार-

णमनआश्रय:। स्वप्ने स्वप्स्थाने महिमानं स्वात्मनो गिरिनदीसमुद्रादिरूपेण महत्त्वम्‌

साक्षात्कर्ता होने से साक्षी कहलाता है। स्वप्न में अपने स्थान में अपनी महिमा को पर्वत, नदी और समुद्र आदि रूप से महान्‌

नुभवति स्वयमेव कर्तृत्वं प्राप्य स्वमूलाादवगरुच्यति। माहिमानमनस्स्वतीत्स्यक्तुं तदे-

रूप महानता को अनुभव करता है और स्वयं ही कर्ता बनकर अपने मूल कारण से निकलकर अलग हो जाता है। अपनी महिमा से अलग होने के लिए

तदुपपादयति—यस्पमिद्धं करिनरतुरगादि हस्तं हस्तुं नयनपथमागातं पदाम्यासो

उसकी पुष्टि में कहते हैं—जिसके द्वारा हाथी, हाथ, नर, अश्व आदि रूप हाथोंवाला और नेत्रों के मार्ग में प्राप्त होनेवाला पद का आश्रय—पैर

वासनाप्रबल्यमाह। अन्रु पश्चात्पूर्वे जागरणे हेत्वर्थः। प्रथमत्स्यवचोचकयाति। श्रुतं

की प्रबल वासना कही गई है। यहाँ 'पश्चात्‌' यह पद पूर्ववर्ती जाग्रत अवस्था में हेतु अर्थ में है। पहले श्रुतिवाक्य से उसकी पुष्टि करते हैं।

जागरणावस्यां श्रवणपथमागतं [श्रु]तमेव × श्रुतमेव न त्वन्यमर्थं विषयजातमनु-

जाग्रत अवस्था में जिस रूप में श्रवण द्वारा प्राप्त हुआ वही श्रुत है, श्रुत से भिन्न अन्य अर्थ को—विषयों के समूह को

श्रृणोति स्फुटम्‌। देशादिगन्तरेषु देशान्तरेऽग्निहादिमिर्दिगन्तरैरुतरराधाशादिभिः,

स्पष्ट रूप से नहीं सुनता। देश आदि में—देशान्तर में अग्नि आदि के द्वारा, दिशा के अन्तर में—अन्य दिशाओं में ऊँची आँधी आदि के द्वारा और

चकाराद्यैरपि कालादिभिरिन्द्रमित्तभूतैः प्रत्यनुभूतं प्रति प्रकारेण न केवलमित्यर्थः।

'चकार' आदि पदों से भी काल आदि के द्वारा इन्द्र आदि रूप से जो पहले अनुभव किया गया था, उसके प्रति प्रकार से—इसी रूप से ही केवल नहीं,

अ[नुभूतम] धिगंतं पुनः पुनर्भूयो भूपः स्वप्ने दिवसे दिवसे प्रत्यनुभवति अथने-

अनुभव किया गया है, पुनः पुनः—बार-बार भूयः—विशेष रूप से स्वप्न में और दिन में—जाग्रत अवस्था में प्रत्यनुभवति—प्रत्यक्ष अनुभव करता है अथवा

कवारमनुभवति। यथैवं तर्हि स्वप्स्थितिः स्यादित्यत आह—हष्टं चाहष्टं च हष्टं

कहते हैं कि इस प्रकार तो स्वप्न की स्थिति नहीं बन सकती, इसपर कहते हैं—दृष्ट और अदृष्ट दोनों को ही

नयनपथमागतमहष्टं न तनुसंप्रयोगमात्रेण स्वप्नादिदृष्टहष्टमुत्रादृष्टे वासनानुसप्तेः।

नेत्रों के मार्ग में प्राप्त होनेवाले दृश्य को और शरीर के संयोगमात्र से स्वप्न आदि में दृष्ट तथा यहाँ—जाग्रत में अदृष्ट वासनानुसप्तेः—वासना के कारण

चकारौ प्रत्यनुभवतीति क्रियापदस्य संबन्धार्थों श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च

प्रत्यक्ष अनुभव करता है। यहाँ 'चकारौ' इस क्रिया पद का संबन्ध श्रुत, अश्रुत, अनुभूत और अननुभूत—इन चारों के साथ है।

परीतमननुभूतम्‌। चकारौ पर्यायोद्द्ययेडपि पूर्ववदूद्रारयेयौ। स्वप्नासचच हष्टं श्रुतमनु-

परीत—परिवेष्टित मननुभूतम्‌—अनुभव किया गया है। 'चकारौ' यह पद 'पर्याय' शब्द के अर्थ में है और इसका 'उदय'—उदय को प्राप्त होना भी पूर्ववत्‌—पूर्वोक्त रीति से ही है। स्वप्न में अदृष्ट—जाग्रत में न देखे हुए पदार्थ को

भूतं सत्त्वादिपरीतमसत्‌। चकारौ पूर्ववत्क्रियापदातुज्झार्थी। अथवााडस्मिन्छनमाने हष्टं

अनुभव किया हुआ सत्त्व आदि से परिवेष्टित असत्‌—असत्‌ रूप में परिणत हो जाता है। यहाँ भी 'चकारौ' यह क्रिया पद पूर्ववत्‌—पूर्वोक्त रीति से जानना चाहिए। अथवा इस मन्त्र में

श्रुतमनुभूतं जःमाःतरविषये सतीष्यपि वासनानु स्मृतेरभावादृष्टं श्रुतमनुभूतमप्यहष्टं

'दृष्ट' और 'श्रुत' शब्द से अनुभूत का ग्रहण है। जन्मान्तरविषये—जन्मान्तर में सती—विद्यमान रहने पर भी वासनानुस्मृते—वासना के अनुसार स्मृति के अभाव से अदृष्ट—जो पहले नहीं देखा गया है, ऐसे

मश्रुतमननुभूतम्‌। किं बहुना सर्वे निखिलं पद्यते स्फुटं, स्वयं च सर्वों निखिलं

श्रुत और अनुभूत को भी अदृष्ट और अननुभूत कहा गया है। अधिक कहने से क्या प्रयोजन, सभी कुछ निखिल—समग्र रूप से पद्यते—प्राप्त होता है, यह स्पष्ट है। स्वयं भी—जीवात्मा भी सर्व—सब कुछ

देवतिर्यगादिरूपः सन्पश्यति स्फुटम्‌॥ ९ ॥

देव, तिर्यक आदि रूप से सन्‌—होकर निखिल—समग्र रूप से पश्यति—देखता है, यह भी स्पष्ट है॥ ९ ॥

ईदृशं कस्येतत्सुखं भवतेत्यासांनतरमात्ममन एव भवतीत्यामिप्रायेणाडSह—स

ऐसे सुख को कौन भोगता है? इसके उत्तर में 'आसन्नतर'—अत्यन्त समीपवर्ती आत्मा में ही वह सुख रहता है—ऐसे अभिप्राय से कहते हैं—

मनआश्रयो देवो यदा योसिमन्काले तेजसा नाडीगतेन पित्ताह्येन ब्रह्मणा वाडभिभूत-

जो मन का आश्रय देव—जीवात्मा है, वह जब इस मनुष्य शरीर में नाड़ियों में गमन करनेवाले तेज से—प्राण से और पित्त के द्वारा ब्रह्मा के द्वारा अथवा वाक्‌ द्वारा

तिरसकृतवासनो भवति स्फुटम्‌। अन्र्रास्यां सर्ववासनोपमर्लायां सुपुप्रावस्थायामेष

तिरस्कृतवासना—तिरस्कृत—नष्टप्राय वासना वाला हो जाता है, यह स्पष्ट है। इस सुपुप्तावस्था में—जो सब वासनाओं के उपमर्दन—नाश से युक्त है, जीवात्मा

देवः स्वप्राम्न परयति स्फुटम्‌। अथ तदा यत्प्रसिद्धं ब्रह्म स्वरूपं मनउपाधिक-

अपने स्वरूप को प्राप्त होता है, यह स्पष्ट है। और तब—सुपुप्ति के अनन्तर जागने पर यत्‌—जो प्रसिद्ध—प्रसिद्ध ब्रह्म है, उस ब्रह्म के स्वरूप को मन के उपाधि से युक्त

मात्मनस्तदेतत्सिमिड्कुशीर एतत्‌, स्फुटम्‌। सुखं सुखस्वरूपं पूर्वमपि तदूपः सन्िव

जीवात्मा प्राप्त होता है, यह स्पष्ट है। सुख और सुखस्वरूप—आनन्दमात्र को पूर्वमपि—पूर्वकाल में भी तद्रूपः—उसके रूप वाला होकर सन्‌—रहता हुआ

( पं साद्धि ) शेषज्ञानाभावाद्ववति स्फुटम्‌ ॥ ६ ॥

पुनः शेषज्ञान के अभाव से सुखरूप होता है, यह स्पष्ट है॥ ६ ॥

कालमित्य सर्वे संपातिच्छिता मवन्तीतस्योत्तरमाह हष्यान्तेव—स आत्मनि सर्व-

काल आदि से सबका लय होता है—ऐसी शंका होने पर उसका उत्तर कहते हैं—स आत्मनि—वह परमात्मा अपने में

संप्रतिष्ठात्वे प्रसिद्धो हष्यन्तः। यथा हष्यन्ते, सोम्य प्रियदर्शन गार्थ्य वचोऽसि

सर्व—सबको सम्प्रतिष्ठात्वे—प्रतिष्ठित करने के कारण प्रसिद्ध है, जैसे कि हष्यन्ते—उस परमात्मा में वृक्ष आदि पदार्थ लीन होते हैं, हे सोम्य—शिष्य !

पक्षिणो वासोऽत्र वासवृक्षमित्यर्थः। नित्यं नित्यं सर्वतो गत्वा

वह परमात्मा प्रियदर्शन—प्रिय—सुखरूप दर्शनवाला है। 'गार्थ्य वचोऽसि'—तुम्हारा वचन गम्भीर है—ऐसा जो कहा गया है, उसका अर्थ यह है कि पक्षी जिस वृक्ष पर रहते हैं, उसे वासवृक्ष कहते हैं। नित्य—सदा सर्वतो—सब ओर से

पुनः सायंकाले संपतिष्ठन्ते सम्यक्तत्प्राष्ठफलत्वेन गच्छन्ति। एवमनेन प्रकारेण

गत्वा—गमन करके पुनः—फिर सायंकाले—सायंकाल में संपतिष्ठन्ते—उसी वृक्ष पर प्रतिष्ठित होते हैं, सम्यक्‌—उचित रीति से तत्प्राप्तिफलत्वेन—उस वृक्ष की प्राप्ति रूप फल के साथ गच्छन्ति—प्राप्त होते हैं। इसी प्रकार

ह वै प्रसिद्धं स्मयथ्माणं तदुकं वागादिकं सप्राणमूतं सर्वे निखिलं परेऽविद्यातत्का-

ह—निश्चय ही वागादिकं—वाणी आदि समस्त इन्द्रियों का समूह सप्राणमूतं—प्राण के साथ तदुकं—उस परब्रह्म में प्रसिद्धं स्मयथ्माणं—प्रसिद्ध—नित्य लीन होता है सर्वे—सभी कुछ निखिलं—समग्र रूप से

× मूले काचित्‌ "तमेव" इत्यपि पाठो वर्तते।

पर—परब्रह्म में अविद्यातत्का—अविद्या और तत्कार्य में लीन होता है। यहाँ 'तमेव' ऐसा भी पाठ है।

येतत्संस्कारेम्यो व्यतिसृज्य आत्मनि स्वयंप्रकाशमान आनन्दात्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥ ७ ॥

सर्वशब्दार्थमाह—पृथिवी च पृथिवीमात्रा चाडडपशब्दपोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा च चक्षुश्च दृष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च प्राणं च प्राणतव्यं च रसश्च रसायितव्यं च त्वक्च स्पर्शोयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाडडदातव्यं चोपस्थश्चाडडनन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहंकारश्चाहंकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च प्राणितव्यं च । आपोमात्राडडमात्रा । रसो रसचतुष्टयसामान्यस्यैव सामान्यं विषयभूतम् । प्राणः क्रियाशक्तिः सूत्ररूप आद्यात्मिकक्रियाशक्तिरिन्द्रियैः । विधारयितव्यं सूत्रोभयन्त्यात् च प्राणे च प्राणितव्यान्तर्गतं निःसृतं विश्वम् । द्वाचत्वारिंशच्चकारास्तावद्भिः पदैः पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठान्त इति वाक्यानुषङ्गार्थः । वाक्यानुषङ्गाच्च यथावचनं करणीयम् । पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतस्थूलसूक्ष्मज्ञानकर्मेन्द्रियतादृश्यान्तःकरणचतुष्टयतद्रिष्यामिधायकानि पदान्यनि स्पष्टार्थानि ॥ < ॥

एतदानीं सर्वाधारस्य परस्याडडत्मनो जीवादुपाधिकृतभेदेन्तरेण भेदं वारयति—पुष हि एष सर्वाधारः पर एव न त्वन्यः । कश्चन वस्तुतश्शुद्धर्मोक्षान्तःकरणचतुष्टयतद्रिष्यस्यान्तःकरणोपाधिः सन्नस्तुतः पूर्ण एवोक्तेन्द्रियज्ञानेनां क्रियायाश्च धर्मोऽनात्मन्यध्यस्यन्ति । करणोपाधिः सन्नस्तुतः पूर्ण एवोक्तेन्द्रियज्ञानेनां क्रियायाश्च धर्मोऽनात्मन्यध्यस्यन्ति ।

इदानीं सर्वाधारस्य परस्याडडत्मनो जीवादुपाधिकृतभेदेन्तरेण भेदं वारयति—पुष हि एष सर्वाधारः पर एव न त्वन्यः । कश्चन वस्तुतश्शुद्धर्मोक्षान्तःकरणचतुष्टयतद्रिष्यस्यान्तःकरणोपाधिः सन्नस्तुतः पूर्ण एवोक्तेन्द्रियज्ञानेनां क्रियायाश्च धर्मोऽनात्मन्यध्यस्यन्ति । करणोपाधिः सन्नस्तुतः पूर्ण एवोक्तेन्द्रियज्ञानेनां क्रियायाश्च धर्मोऽनात्मन्यध्यस्यन्ति ।

कर्तो भवतीयाह—स्पष्ट श्रोता प्राणता रसायिता मन्ता वेत्ता कर्ता स्पष्टम् । मन्तृत्वादिपदद्रश्रय उपलक्षणादिर्देशेन । दृश्येया (८) । विज्ञानात्मान्तःकरणोपाधि: पुरुषः पारिपूर्णः परमात्मैव सङ्कनाद्विद्यावाशादन्तःकरणविशेषः पुरुषो मनुष्यत्वादिभिमानोत्स्यर्थः । सोऽपि भेदविक्षायां परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठत एव ।

कर्तो भवतीयाह—स्पष्ट श्रोता प्राणता रसायिता मन्ता वेत्ता कर्ता स्पष्टम् । मन्तृत्वादिपदद्रश्रय उपलक्षणादिर्देशेन । दृश्येया (८) । विज्ञानात्मान्तःकरणोपाधि: पुरुषः पारिपूर्णः परमात्मैव सङ्कनाद्विद्यावाशादन्तःकरणविशेषः पुरुषो मनुष्यत्वादिभिमानोत्स्यर्थः । सोऽपि भेदविक्षायां परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठत एव ।

ननु यद्येष विज्ञानात्मा पुरुषो दृष्ट्वादिगुणकस्तर्हि दृष्टा श्रोतेत्यादिगुणकः स्यादित्याशङ्कच नेत्याह—स प्रसिद्धोऽधिकारी यो हि कश्चनाधीतवेदान्तवाक्यो हि प्रसिद्धं वै स्मृतिमानं तत्सर्वाधारभूतं विज्ञानात्मस्वरूपं दृष्ट्वादिगुणकं वाक्यो हि प्रसिद्धं वै स्मृतिमानं तत्सर्वाधारभूतं विज्ञानात्मस्वरूपं दृष्ट्वादिगुणकं

ननु यद्येष विज्ञानात्मा पुरुषो दृष्ट्वादिगुणकस्तर्हि दृष्टा श्रोतेत्यादिगुणकः स्यादित्याशङ्कच नेत्याह—स प्रसिद्धोऽधिकारी यो हि कश्चनाधीतवेदान्तवाक्यो हि प्रसिद्धं वै स्मृतिमानं तत्सर्वाधारभूतं विज्ञानात्मस्वरूपं दृष्ट्वादिगुणकं वाक्यो हि प्रसिद्धं वै स्मृतिमानं तत्सर्वाधारभूतं विज्ञानात्मस्वरूपं दृष्ट्वादिगुणकं

इति चोषः ॥ ९ ॥

"इति चोषः" इति पदह्ययस्थाने स्पष्टाभिति पदमपेक्ष्यते किंचिदग्रे "परमेवाक्षरं प्रति र्स्थाते" इति पदचतुष्टयं शुद्धितम् ।

शरीरे वर्तमानमच्छायं छायाडविद्या सम्प्राणां तथा । वर्जितमच्छायमचारीरं शरीरमा-

न्रूण्यमलोहितं लोहितस्य तु रागस्तद्राच्चिना लोहितशब्देन तत्कारणमन्तःकरणं

चक्ष्यते तेनाऽन्तःकरणगून्यमलोहितमत एव सर्वोपाधिरहितस्याच्छुध्र्नः सर्वोपाधिरहितं

स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मस्वरूपमक्षरं विनाशरहितं व्याप्तिमद्वा वेदयते वेदिति योडच्क्षा-

यादिगुणकं वेति स वेदित्यमिप्रायः । इदानीमच्छायादिविज्ञानिनः पुरुपार्थमाह—

यस्तु यः पुनरच्छायादिविज्ञानी सोम्य हे प्रियदर्शन गार्ग्य स उत्कोऽच्छायादिरू-

पज्ञानी सर्वज्ञः सर्वमस्मीति जानातीति सर्वज्ञः सर्वो भवति वर्तमानेऽशरीरे सर्वस्य

वर्तमानोडपि वस्तुतः सर्वरूपो भवति । तत्तस्मिन्नर्थे सर्वाधारात्माच्छायादिरूपविज्ञा-

नात्पुरुवार्थप्राप्तावेश । श्र्लोकः [ मन्त्रः ] ॥ १० ॥

विज्ञानात्मा व्यारुयातम् । यद्यप्येष एव विज्ञानात्मा तथाडपि निज्ञानस्याऽन्तःकर-

णस्य वृत्तिवशं तस्याऽपि तस्मिन्नप्रतिष्ठोऽच्यत इत्यविरोधः । परमात्मैवा-

न्तःकरणाविष्टः स हि देहेऽसौ देहान्तिके; करणवृत्तिद्वारमिहेश्र्द्धीभयहेतु सं-

प्राणाः प्राणवृत्तिभेदाः पञ्च भूतानि वृधिस्यादीनि पञ्च महाभूतानि स्थूलानि सूक्ष्माणि

स्थावरजङ्गमानि च संप्रतिष्ठान्ति संप्रतिष्ठन्ते । यत्र यस्मिन्पर आत्मनि विज्ञानात्मा।

मिन्रोऽच्छायादिरूपे तस्सर्वाधारमूतमक्षरम् । वेदयते यस्सु सोम्य स सर्वज्ञो

व्यारुयातम् । सर्वमेव निखिलेमेवाडडटत्मत्वेनाऽऽडविवेश समतामप्रवेशं कृतवान्करो-

तीत्यर्थः । [ इति मन्त्रसमाप्त्यर्थः ] ॥ ११ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्द्यतीन्द्रविरचितायाम्

माथर्वणप्रश्नोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः पादः ॥ ८ ॥

अथ पश्चमः पादः ।

अक्षरविज्ञानात्परपुरुषार्थप्राप्तिरुक्ता । तत्रप्रसङ्गेनोकारस्याऽऽध्यात्म्यसरूपतवादोमित्येतदक्ष-

रमिदं सर्वमित्यादिना ब्रह्मसमनारवेनोकृत्वाच्च तद्विज्ञानात्परः पुरुषार्थः स्यान्न वेति

संदेहात्मपक्षोत्थाने तद्विज्ञानादपि परः पुरुषार्थः प्रकाशा-

न्तरेण भवतीलेतदर्थमच्यं प्रकाश-

भारम्यते—अथ गार्ग्यप्रश्नानन्तर हैनं शौड्यः सत्य कामः प्रपञ्च छ व्यारुयातम् ।

स ओंकारब्रह्मणोऽक्षरत्वादाभिषेयत्वाभिज्ञो यो यः कश्चन त्रिवार्णिको ह वै प्रसिद्धः

स्मर्येमाणोऽधिकारिगुणैः, [ तदुक्तमिव ] भगवान्हे भगवान्मनुष्येषु मनुजेपु मध्ये

प्राचीनान्तं मरणपर्यन्तमेकैकं प्रणवमभिध्यायीताऽऽमिध्यायैवसर्वथा ध्यानं कुशलैः-

तमभ्य तेऽपि परापरविधाफलभूतेऽपि कं वा वाऽपि परमपरसुमख्यं चे(वे)ऽर्थः । स ओंका-

राभिध्याताऽतेनोकारध्यानेन लोकं विद्याफलं जयति प्राप्नोतीत्यनेन प्रकारेण ।

तस्मै शौड्याय स होवाच व्यारुयातम् !! ९ !!

एतद्वा एतदेव सत्यكام हे सत्यकम परं चापरं च [ ब्रह्म ] परं निरातिशयमपरमुपवेदादिलुपं चकरुः यदस्रिन यत्नास्ति च तदप्येतदेव्याहतुः । ब्रह्माश्टदशाध्यात्मविद्येनैव सर्ववेदे प्रसिद्धेनोक्तेनैकारणैव त्वयेनाड्डयतनेनाडश्रयेणैकतरं स्वाभिप्रेतं परमपरं वा ब्रह्म परापरयोरेवमध्येडववेति । शाखोपदिशेन मार्गेणोपास्य पश्चादेवच्छति ॥ २ ॥

इदानीं मात्राभेदज्ञानाद्विशेषफलानुयाह—सोऽभिधियातां यदि पक्षान्तर एकमात्रामेकमात्राकालमकारमात्रं वाडभिध्यायीत न्याखु्यातं स एकमात्राभिध्यातैव न त्वन्येन संवेदित एकमात्राव्याप्तिं सम्यग्ज्ञोधितस्तृप्णमेव शोक्रमेव न तु विश्रम्भेन जगत्स्यां स्वावरजङ्मङ्ग्यास्तिमित्यां भूमौ तादात्म्येन तद्विष्ठातृणैवाडभिसंपद्यते सर्वैतः संपन्नो भवति तं पृथिवीसंपन्नमुखः पादरक्षद्धा मन्त्रा ऋग्वेदकथा मनुप्यलोकं मनुजाश्रयत्कृतं सर्वगुणसंपन्नं सावित्रीमन्त्राभत्यर्थः । उपनयन्ते सत्कृत्य समोपत: प्राप्यन्ति । स ऋग्भिर्मनुप्यलोकं प्राप्तितस्तत्र तस्मिन्मनुप्यलोके तपसा रक्षरंवतैनादिना ब्रह्मचर्येण सर्वात्मना मैथुनवर्जनेन श्रद्धया वेदोक्तार्थे आस्तिक्यबुद्धचा संपन्न: संपाद्यो माहिमानं महत्कं स्वात्माभिन्नं मानुषमानन्दमिल्यर्थ: । अनुभवति साक्षात्करोति । एतदुक्तं भवति——ऋग्भिर्मनुप्यलोकं प्राप्तितोऽपि तपआदिवर्जितो न तं छोकमनुभवति राजमत्रिभिः सिनघो राजश्रियं प्राप्तः पान्थ इव पुण्यहीनो न राजश्रियमनुभवतीति ॥ ३ ॥

अथैकमात्राद्व्योतिरिक्तेन यदि केनचिदेवयोगेन द्विमात्रगा द्विमात्रकालेनाकारकाराश्रया वा मनसि संपघतेनन्तःकरणे संपन्नो भवति, अभिध्यायोदेतिवर्थ: । स मनसि संपन्नोऽन्तरिक्षमन्तरिक्षाधारं यजुर्भिरिविवक्षि्ततच्छन्दैर्मैत्रेययजुर्वेदाश्टदशाध्यात्मविद्यात ऊर्ध्वं प्राप्यते सोमलोकं सोमस्य प्रियदर्शोनस्य लोकं प्रियदर्शोनं मनुप्यानन्दम्यधिकानन्दं विप्रादिशोरमित्यर्थ: । स यजुर्भि: सोमलोकं प्राप्तितो ब्रह्मज्ञानहीन: सोमलोके न्याखुयाते धारिरे विभूति परमेश्वर्यमनुभूय साक्षात्कृत्य दुर्मीत्रीव महाराजप्रसादे पुनरावर्तते पूर्वमपि तस्मात्प्रच्युतस्तस्मारुद्रो भूय: स्वशूकृतद्वियोर्न ब्राक्षणादियोर्न वा स्वकर्मोऽनुसारेणाडडगमच्छति ॥ ४ ॥

यः पुनरस्तु प्रसिद्ध: पूर्वम्योडनुयाडभिध्यात: बुद्धिद्वारमुन्विद्यात्सिद्धदर्शनान्तर्मान्द्वात्मा त्रिमात्र: । एतेनैवोक्तेन त्रिमात्रेणैव परमपुरुषामिध्यानेनाभिच्छेनाडडलम्बनेनाक्षरेण वाङ्मात्रकेनाविनाशिना व्याघिमता वा परमविद्यातत्त्वकार्येतरस्स्कारोभ्यो व्यतिरिक्तं पुरुषं त्रिमात्ररूपमाह——ॐ अवतल्योमित्यनेन प्रकारेण त्रिमात्र: ।

परिपूर्णामिध्यायातं व्याख्यातम् । सोऽमिध्यायात तेजसि तेजो मण्डले सूर्ये शोभनाया गते: करोति संपत्तः सम्यक्प्राप्तः । इदानीं सूर्थ प्राप्तस्य पापविनिर्मोक्षे दृष्टान्तमाह—यथा हि अनते, पादोदर उत्क्रमेव पाद यस्य स पादोदरः सर्व इत्यर्थः । त्वचो जीर्णेन कड्नुकेन विनिमुच्यते विशेषण निःशेषण मुक्तो भवति । एवमेव प्रकारेण ह प्रसिद्धो वै स्मर्यमाणः स सूर्ये प्राप्तः पाप्मना पापविनिमुंक्तेन पुण्येन पापेन च विनिमुक्तो विशेषण निःशेष्यणासंबद्घः स पापरहितः सामभिमंत्रिप्रधानैरिमंत्रैः सामवेदाभिमानैरिमंत्रीयते सूर्योदयाद्देव प्राप्त्यते ब्रह्मलोकं कार्यस्य ब्रह्मणो निवासभूतं देशम् । स ब्रह्मलोकं प्राप्त एतस्माद्ब्रह्मलोकस्याद्दिरणयगर्भम जीवघनाज्जीवानां कार्यकारणात्मकानां वनोऽकिलो जीवघनः सर्वकार्यकरणादिकारणमित्यर्थः । तस्मात्परार्थावरजक्रमेम्य उत्कृष्टात्परमुक्तकृष्टमुक्तकृजजीवघनात्पुरिरियं सर्वेश्वरेऽप्यायानं पुरुषं परिपूर्णमीक्षते साक्षात्करोति । एवमुक्तं भवति, ब्रह्मलोकनिष्पादकसाधनात्कार्यो विवेकादिकल्याणि पापविनिर्मोक्षेति । ततस्तस्मिन्नर्थे श्रुतौ वक्ष्यमाणोऽनुप्रेक्ष्यते ॥ ५ ॥

तिस्रभिसंयुक्ता मात्राभिरन्तेऽध्यात्ममविभूतामिधिदैवं भ यामिस्ता आकारकारणकारणया मृत्युन्मत्यो ब्रह्महदृष्टिमन्तरेगण दुष्टा मरणवत्यः प्रयुक्ता तथा एव ब्रह्मज्ञानमन्तरेगण स्वात्मनिग्रेगे ध्यानाय प्रकारणावगता अन्योन्यसक्ता: परस्परसंबद्धा । विम्रयुक्ता: (न विम्रयुक्ता अविम्रयुक्ता नाविम्रयुक्ता अनविम्रयुक्ता: । विम्रयुक्ता एवेत्यर्थः ) क्रियासु कर्मसूपासु । क्रिया आह—आह्यात्मध्यान्तरमध्यमासु जाग्रत्स्वम्सुषुपिषुपुरुषविषयासु । अथवा यागादिक्रिया बाह्या: प्राणायामाद्या आध्यात्मिक्रियासु मानसजपाद्या मध्यमास्तासु बाह्यामध्यान्तरमध्यमासु । सम्यक्प्रयुक्तास्वहं ब्रह्मास्म्येताऽपि ब्रह्मणोऽभिन्ना इति सम्यगवगास्य प्रकारणं कृतासु न कम्पते न चलति यो ब्रह्मवित् ॥ ६ ॥

ऋग्भिः पादबद्धैरस्त्रेतं मनुष्यलोकं यजुर्भिरविच्छिनतच्च्छन्दस्कैर्मंत्रैरनन्तारक्षमन्तारिक्ष्यारं * सोमशोके सामभिमंत्रिप्रधानैर्मंत्रैरय्यत्तत्कवयो येऽध्ययन्ते यत्प्रसिद्धं कवयः कान्तदर्शिनो ब्रह्मज्ञानिनोडवगच्छन्ति तत्त्स्थानं ब्रह्मलोकारुपमन्वेतीति त्रिषु वि संदध्यते । किं तु सुलभं तं ऋषयः संपकाश्चारागोनान्तर्हातमात्मनोऽन्तेवासीगेडध्ययननेनान्वेति विद्वान्, स्पष्टम् । तच्छछद्रार्थमाह—यत्प्रसिद्धं वेदान्तेषु तत्स्थमसोस्स्यादिनोर्क

'एतदध्रे' सः 'इति पदपदार्थकौचिन्मूले तत् सांख्यदर्शिकयोरने गृहीतम् ।

शान्तं रागादिदोषरहितमजरं जरा शरीरवैरुप्यकारणं तया रहितममृतं मरणादिदोषरहितमभयं द्वितीयामावाधृत्यवर्जितं परं चोत्कृष्टम् । चकारात्पूर्वोक्तमृग्यजुःसामिति वाक्यसमाधौ । ] ॥ ७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीशङ्करानन्द्यतीन्द्राविरचिततायामार्थवर्णनप्रश्नोपनिषद्दीपिकायां पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥

अथ षष्ठः प्रश्नः ।

ओंकारेणावाप्यं परं ब्रह्मैकत्वं न तत्त्वस्वरूपं निर्धारयितुं तद्र्धीरोणार्थमयं प्रश्न आरभ्यते—अथ सृष्टिप्रश्नानन्तरं हैनं सुकेशा च भारद्वाजः पप्रच्छ भगवन्, दैवसर्ग्यात्मम् । हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रः क्षत्रियः कस्यचिद्राजस्तनयो मां मार्द्राजग्रुपेत्य समोपमागत्य विविधदर्शनं ( तं ) वक्ष्यमाणं प्रश्नं प्रश्नार्थमुपृच्छता । पृच्छन्नस्तपृच्छवान् । षोडशकलं षोडशासंख्याकाशन्द्रस्येव कला उपचयापचयहेडभूता यस्स स षोडशकलस्तं भारद्वाज हे मारद्वाज पुरुषं परिपूर्ण वेत्थ जानोषि, तं हिरण्यनाभः मा पप्रच्छतमहं भारद्वाजः कुमारं राजबालमज्ञवमुक्तवान् । नाहामिमं वेद, इमं षोडशकलं त्वत्पृष्टं पुरुषमहं मारद्वाजो न जानामि । स्वाध्यानेन नान्यथाऽऽद्युपपत्तिमाह—यदि पचान्तरे, अहहमिमं स्याल्यातम् । अवेदिषं ज्ञातवानस्मि कथम् केन हेतुना । ते तुभ्यं राजकुमाराय शिष्याय नावक्ष्यं न कथयिष्यामि तस्माच्च जानाम्येवेत्यर्थः ।

इत्यनेन प्रकरण । मैवं शाङ्किष्ठा अयमनृतं वदतीत्येवमाह—समूलो वै + सह मूलेन शुभकर्मविद्यादिना वर्तमानः समूल एव षोडनृतवादी परिशुष्यति सर्वतः शोषं गच्छति, इह परत्र वा सुखलेशेन शून्यःः स्थावरजङ्गमैरप्यमूर्तैरप्याकार्यमनोमिसृत्ताभिविघदुःखाभिनाद्दश्यमानसर्वदेहेहिन्द्रियोड्यं अमृतोत्यर्थः । कः, यः प्रसिद्धोऽनृतवागनृतमयथाहष्टार्थवचनमाश्चद्वाति सर्वतो ब्रूते । यस्मादेवं तस्मात्ततो नाहंमि न योग्यो भवादृकनृतमयथासृतार्थ वक्तुं भाषितुम् । अयमार्थः— यो नृतवचनं दोषं न जानाति स तु बदतु नामानृतमहं तु तद्रुमिञ्ज कथमनृतं वदामीति । एवं मद्वाक्यं श्रुत्वा सु राजपुत्रोऽयमपि या ( मा ) दृशा इति मत्समीपागमनेन लज्जितस्तूष्णीं साधुसाधु वेति मां प्रतिब्रवनमदृष्ट्वैव रथमारुह्य स्वयानारूढः स्वं नगरं प्रवत्राज प्रकर्षेण

• काचिन्मूले "एनम्" इति पाठो वर्तते । + काचिन्मूले "ह वै" इति पाठः ।

शीर्षं जगत् । अनयाडSरुग्याथिकयेतद्वाचितं महद्र्वानां राज्ञां तपःश्रद्धादियुक्तानां मुनीनां च ब्रह्माविद्या दुरेभा किमुतान्नेषामिति । तं पोडशकलं पुरुषं हिरण्यनाभेन मां प्रति पृथङ् त्वं च प्रति विप्रप्लुतं पृच्छामि कुतः प्रदेशेऽसौ पोडशकलः पुरुषः परिपूर्ण इत्यनेन प्रकारेण ॥ १ ॥

तस्मै मार्द्वाजाय पृच्छते । स होवाच व्यासुयातम् । हैहैवास्मिन्नेव स्थाने न त्वन्यत् । सामान्यत उत्कं विशोषतः आह—अनतःअररीरे शरीरस्य मध्ये हृदयपुण्डरीक इत्यर्थः । सोऽयं हे प्रियदर्शीन स हिरण्यनाभेन मवतं परिपृष्टः पुरुषः पोडशकलः पुरुषो यसिमन्हृदयपुण्डरीकस्य पुरुष एताव वक्ष्यमाणा: पोडश पोडश-संस्थाका: कलाः कं ब्रह्म भोयते तिरस्स्रिपते याभिस्ताः कलाः प्रभवन्ति प्रकाशण मवन्ति, यत् उत्पघ यस्मिन्वर्तन्ते लीयन्ते चेत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण ॥ २ ॥

सक्षेपणकृत्वा विशरणोऽडडहि—स हृदयपुण्डरीकस्य पोडशकलः पुरुष इक्षीचक्र चिन्तनं कृतवान् । तच्चिन्तितमर्थमाह—कस्मिन्मूले* विचारे केन नाम तत्वेन क्रियावताद्दमसज्जोदासीनोडद्वितीय: क्रियाकारकफलशून्य: स्वयंप्रकाशमान आनन्दात्मोत्रान्त उत्क्रान्तेनोद्धर्व गतेः यथाश्रुतं वा कस्मिन्नुत्रामाति सत्सुत्रान्तो भविष्याऽस्मूद्धर्व गतः स्याम् । कस्मिन्नवा कस्मिस्तत्स्थान्तरे वाश्रयद्: क्रियान्तरनिदेशार्थः । प्रतिष्ठितेऽवसिथते । प्रतिष्ठास्यामि, अवस्थास्य इत्यनेन प्रकारेण विचार्य प्राणस्य क्रिययाSSडSमनि क्रियावलोक्य च ॥ ३ ॥

सोऽयं*क्रिययाSSस्तमनि क्रियाकारी पोडशकलः पुरुषः प्राणमाधिदैविकं सर्वप्राणिनां यूतमसृजततोत्पादितवान् । तावता न संसारयान्त्रया निर्वोहमप्यन्रलक्षणाद्ध्याऽऽप्यन्वा: पञ्चदश कलाः ससृजेत्याह—प्राणादुक्ताद्विरणयगर्भोतसूक्ष्मात्सर्वैकार-णाद्द्रक्षण: प्रथमजाऋद्धामासिक्यवुद्धिमसृजतत्यनुचचते । इदानीं शेषाणयपि गण-यति—खं वायुर्यौतिरापः पृथिवी, स्थूलानि पञ्च महाभूतानि । इन्द्रियं मनः, भौतिकं ज्ञानकर्मारुयं चक्षुरादिकं वागादिकं च दशाकमिन्द्रियं मनोडन्तःकरणमत्रं प्रसिद्धं त्रीधादिकमदनीयमञ्चादुक्ताद्वीर्य शरीरेऽन्द्रियसामध्ये तपः शरीरशोषणादि-रूपं मन्त्राः ऋग्यजुःसामार्थवाड्डिरसः कर्म उयोितष्ठेऽमादिरूपं लोकाः कर्मफलमूताः सोमलोकाद्या लोकेषु चोकेपु चराचरादानेयेषपि नाम [ च ] देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादि नामधेयम् ॥ ४ ॥

• भाष्यचक्ता नुशङ्करहिः पाठ एवं स्वीकृतः । × ' भविष्यामि ' इत्येतदम इति शान्द्रोऽपि कः काचिन्मूले ।

इदानों पुरुषस्यास्म निमित्तमात्रं न तूपादानस्वमितीतां शङ्कां वारयितुं दृश्य-

न्तेन घोडशकल्यानं पुरुष उपसंहारमा-ह—स दृश्यांतः; यथा दृश्यांत इमाः प्रत्यक्षा

न ते न प्राकारेण । प्राकारेणास्य घोडशकलस्य पुरुषस्य परिदृशृ; सर्वतः सर्वसाक्षिण इमाः प्राणाच्या नामांताः घोडश कलाः

नद्यो गङ्गाद्याः सरितः स्पन्दमानाश्चलंत्यः समुद्रायणाः समुद्रे गमनं यासां ताः

व्यालुयातम् । पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छंति भिद्येते चाडसां नाम-

समुद्रायणाः सहशब्दं सुराजं प्राप्य तदात्म्येन संभध्यास्ते गच्छंति सदृशोंतं

रूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते । समुद्रस्थले पुरुषेति तासामिति स्थले चाडसामिति

प्राप्तुवन्ति । अस्तगमनं स्वयमाह—भिद्येते विनइयेते ताः ( इयतस्ता ) सा

पाठातां विशेषः । ततः समुद्रनद्यावाक्यवत्पुरुषकलावाक्यं व्याख्येयम् । नदीनां सर्वः

नदीनां नामरूपे गङ्गेस्यादिकं नाम शुङ्गमधुरनीलस्वादिकं रूपं च नाम च रूपं च

प्राणिषु प्रत्यक्षीकरत्वेमकारस्वात्तासामिति निर्देशः । कलानां च प्रतिम्राणिप्रत्यक्ष-

नामरूपमेवदानंतरं समुद्रः शब्दानुकरणमिति, अनुकरणार्थः । एवमे-

त्वादासामिति । चकारः कैमुतन्यायार्थः । नदीनामसमुद्रज्ञानामपि समुद्रे लयो दृश्यः

वनेनैवैनैव प्राकारेणास्य घोडशकलस्य

किमुत पुरुषज्ञानां कलानां पुरुषे लय इति । न चानेनैव निर्देशेन पुरुषस्यानुपा-

पुरुषस्य परिदृशृ; सर्वतः सर्वसाक्षिण इमाः प्राणाच्या नामांताः घोडश कलाः

दानत्वं, लयमात्रत्वस्य निर्देशोनैवात् । विवक्षितांशपरित्यागेनान्यत्र निर्देशोनाति-

व्यालुयातम् । पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छंति भिद्येते चाडसां नाम-

मृतेाडविद्यातत्कार्यतत्संस्कारमरणहेतुत्वून्यो भवति स्पष्टम् । तत्कास्मिघोडशक-

लायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते चाडसां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते ॥ ९ ॥

ले पुरुष एष श्र्लोको [ व्याख्यातम् ] ॥ ९ ॥

अथाह रथनाभौ व्याल्यातं, कला यास्मिन्न्रप्रतिष्ठितोः स्पष्टम् । तं कलां-

घारं वेदं वेदनोयं साक्षात्करणीयं पुरुषं परिपूर्णं * वेदयथा हे शिष्या मद्रचनाद-

वाच्छतायै यूयं महद्वचः स्वाशिष्येभ्यो वेदयत ब्रह्मविद्यासंप्रदायं प्रवर्तयतेत्थ्यर्थः ।

वागच्छतायै यूयं महर्दचः स्वाशिष्येभ्यो वेदयत ब्रह्मविद्यासंप्रदायं प्रवर्तयतेत्थ्यर्थः ।

ब्रह्मविद्यासंप्रदायप्रवर्तनेदस्माकं संसारो भविष्यतीति मीति मा कुहत भवतामयं मया

वरौ दत्त इत्याह—मा वो मृत्युः परिदयथा वो युष्मान्म्रह्मविद्यासंप्रदायप्रवर्तकान्-

नमृत्युर्यैपरितज्ञनरूंप मा परिदयथा मा परिदयथयतु । अथवा वेदयथ(या) जानीथ ।

नमृयुर्वीपरितज्ञनरूंप मा परिदयथा मा परिदयथयतु । अथवा वेदयथ(या) जानीथ ।

तज्ज्ञाने लभमाह—वो ब्रह्मज्ञानिनो मृत्युर्मा परिदयथाः । इदानों श्रुतिराह—इत्ये-

नेन प्राकारेण ॥ ६ ॥

तान्मारद्वाजसत्यकामगार्ग्योश्कलायनवैदार्भिकात्यायनान्हि किलोवाचोक्तवानeta-

वदेवत्येमेवाहं पिप्पलाद एतत्परं ब्रह्म व्याख्यातं वेद जानामि । एवम्रहद्वया-

बाष्ये 'वेद यथा' इति पृथक्पदे ।

वत्यै स्वयमाह-नातः परमस्ति, अतोडस्मादु काऽप्यहानात्परमाधिकं मम वाडन्यस्य वा नास्ति [ इति श्लेषमात्रौ ] ॥ ७ ॥

एवं पिप्पलादेनोक्ते सति ते पिप्पलादशिष्या मार्जादयसंतः स्वगुरूं पिप्पलादमर्चयन्तो मनोवाक्कायैरपचितिं पूजयन्त इदमूचुर्वन्त इत्याह-तथं पिप्पलाद ( दो ) हि निश्चित्तं नोडस्माकं मार्ज्जादीनां पिता जनकः । पितृत्व उपपत्ति-माह-यः प्रसिद्धो गुरुरस्माकं मार्ज्जादीनामविद्याया आवरणविक्षेपशक्तेः सर्वानर्थमूलाया: परं पारमार्थजलाया: सिञ्च्चोरिव परतीरमविद्यालेशशून्यमाना न्दात्म-नमित्स्यर्थे । तारयसी दर्शयसी । इत्थनेन प्रकारेण । नमो नमस्कार: परम-ऋषिभ्य । उत्कृष्टेभ्योऽतीन्द्रियब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यो ब्रह्मादिम्यः । नमः परम-ऋषिभ्यो व्यासाद्यत्म । वाक्याम्यास उपनिषत्परिसमाप्त्यर्थ्यः ॥ < ॥

इति प्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥

इति श्रीमदानन्दात्मपूज्यपादाशिष्यस्य श्रीशङ्करानन्दभग-वत्कृतौ प्रश्नोपनिषदीपिका समाप्ता ॥