1. Prataparudriya Vidyanatha Ratnapana Vyakhya of Kumara Swami Kamalashankar Pranshankar Trivedi (Combined)

GOVERNMENT OF INDIA

DEPARTMENT OF ARCHAEOLOGY CENTRAL ARCHAEOLOGICAL LIBRARY

CLASS 038

CALL No. Sa 4A Vid-Tri

D.G.A. 79.

1

VIDYANATHA AR.HAEC

WITH THL MAPANA, T ACMAR New Delh SON OF MAIINATHA, AND WITH A CRITICAL NONCE OF MANUS RIPT: INTRO BRARY

IUTIN. ORIICAL AND EXPLANe, . TES SAN APPENDIN CONTAININH THE KAFYÅLANKANA OF BHAMAHA

KAMALASANKARA PRÂNAD ANKARA TRIVELA R EON . Y FELLOW GF TEr UNIVERSITY OF BOMBY, PAICT. FREMACHAND RAILA. ND TRAINING C CLEGH (FORMERT,? PROFESSOR OP DRY.AL LANPAOES SALDAS CULLEN. B43VAAR. AND ACTING PRO- 1C Y VESOR OF ORIENTAL LANOLAGES, E CPHINSTONS AND FAN

FJAST EDITION "0 Copies.

Agistered for opy-right under Jet AXV of 1361).

SOLD AT

iment Crntral Prcs Bombay.

Sanskrit and Prakrit.Se .:.

CA.ANL ARCHAZOLOGAV LIBR YRY, NEW DELHL Asc. No ...... 6438. z4/157.

श्रीः। श्रीविद्यानाथकृतं प्रतापरुद्रयशोभूषणं

रत्नापणाख्यटीकया समेतं

राजनगरस्थशिक्षकसिक्षणालयस्य मुख्याधिकारिणा बी.ए. इत्युपाह्वेन मुम्बापुरीस्थ- विश्वविद्यालय स्याकार्यवाहकयशस्करपारिषद्यपदं प्राप्तेन मुम्बापुरीस्थएल्- फिन्स्टनाख्यविद्यामन्दिरस्य पुण्यपत्तनस्थडेकनाख्यविद्या- मन्दिरस्य च कादाचित्केन गीर्वाणभाषाध्यापकेन त्रिवेद्युपपद्धारिणा न्रिवेदी प्राणशंकरसूनुना कमलाशंकरेण संशोधितं स्वनिर्मिताङ्ग्लभाषाभूमिकाटिप्पणीभ्यां च सनाथीकृतं भामहालंकारयुक्तपरिशिष्टसमन्वितं च। तच्च मुम्बापुरीस्थराजकीयग्रन्थमालाधिकारिणा शाके १ ८३१ वत्सरे १९०९ खि्निस्ताब्दे प्राकाश्यं नीतम् । EdS

प्रध्मा आवृत्ति: ।

(प्रन्थस्यास्य विषये सर्वेऽधिकाराः राजकीयग्रन्थमालाधिकारिणामेव ।)

ront. co साल्य रूपके कादशकम्।

मुम्बपुर्या तम्योववे चकमुद चन्द्रालये मुदितम .!

Contents.

Critical Notice of the Manuscripts of the Prataparudrayas'obhushana, the Ratnapana and the Ratnas'ana. I .- VI.

INTRODUCTION. VII .- XXXVIII.

नायकप्रकरणम् ... ... १-४२ ... ... ..* ...

मङ्गलम् ... ... ... १-३

अ्रन्थ प्रयोजनम् ... ... .. . ...

न, गकगपनिरूपणम् ४-११ ... ...

१२-१७ 1 महाकुलीनता :-

ओज्ज्वल्यम् ...

महाभाग्यम् ... ... ... ...

औदार्यम् १३-१४ ... .. .

तेजस्विता १४ ... . ..

वैदग्ध्यम् १५-१६ ... ...

धार्मिकत्वम् १६ .. ... ... . .

महामाहिमत्वम् ... १६-१७ ... .. ... .. .

पाण्डित्यम् १७ ... ... ...

नायकस्वरूपम् १८-२० ... .' .. ...

यशःप्रतापाभ्यां सुभगत्वम् १८ ...

धर्मकामार्थतत्परत्वम् १९ ... ... ...

धुरीणता ... ... ... ... २० गुणाढ्यत्वम् ... , .. ... २०-२३ नायकविशेषा: ... ... ... ... 6 61

धीरोदात्त: २१ ... ... ... ... २२ धीरोद्धतः ... ... ... ...

धीरललित: २२-२३ . . . ...

... ... ... २३ धीरशान्त: ... ... ... ... ... ...

II. Contents.

२३-२६ ... ... .. 6 ...

अनुकूल: २४ ... ... ... ... ...

दक्षिण: २४-२५ ... 5 .. ... ...

धृष्रः २५-२६ ... ... ... ...

शठ: २६ ... .. ...

नायिकानुकूलने नायकसहाया: २७ ...

पीठमर्ई :- विटः-चेटः-विदुषकः ...

शङारनायिका: २७-३२ ...

स्वाधीनपतिका ... २८ ...

वासकसज्जिका ...

विरहोत्कण्ठिता ... २९ ...

विप्रलब्धा ...

खण्डिता ... ... ३० . .. भमहान्तारता ... 0 .. प्रोषितभतृका 1 ... ... अभसारिका ... ३१-३२

३२ ... नायिकानां नायकानुकूलन सहाया :- दूत्य :- दासी-सखी-कारुः-धात्रेयी-प्राति-

... नायिकाप्रकारा: ३३ ... ... ... मुग्धा ३३-३६ ... ... ... ... 0 .. ३३-३४ मध्या ... प्रौढ़ा. ... ... ३४-३५ ... ... संग्रहश्लोक: ३६

... ... Appendix to नायक प्रकरणम्-संग्रहश्षकववरणम्. ... ... ३६-३७

... ३८-४२

काव्यपकरणम् .. ... ... ... ४२-९९ काव्यस्वरूपम् ... ... 1. . शब्दार्थविभागः ४२ ... .. ... ... शब्दृत्तय: ४३ ... ... ... .. अभिधा-लक्षणा-व्यज्ना ... ... ४४

... .. र गोणवृति :- लक्षणाप्रभेदः ... ...

... ... ... ... ४५

Contents. III.

लक्षणा ... .. ... ... . .. ...

सादृश्यनिबन्धना ४५-६ ... ..

सारोपा ... ... ... ...

साध्यवसाना ... ... ... ... ...

संबन्धनिबन्धना ... ... ... ४६ ...

... ...

वृत्तय :- रचनाश्रिता:रसावस्थानसूचकाः ४६-४७ ...

केशिकी-आरभटी-सात्वती-भारती ... ... .4. ...

रीतय :- वैदभीप्रभृतयः ... ... ४७

अभिवाप्रकाराः ... ४७-४८

रूढिपूर्विका ४७-४८ ...

योगपूर्विका ४८ ..

लक्षणास्वरूपम् ४३ ... ...

जहदक्षणा ... ... "

अजहल्लक्षणा ४९-५० ... ... ...

सारोपा लक्षणा ... ... ५०-५१ ...

साध्यवसानलक्षणा ... ५१ .. 6

व्यअ्ञनावृत्ति :- तत्प्रकारश्र ... ...

शब्दशक्तिमूला व्यजना ५२-५४ ... .4 ...

अर्थशक्तिमूला व्यज्ञना ... ५५-५६ ...

उभयशक्तिमूला व्यजना ५७-५८ ...

५८-६२ कैशिकी ५९ ... ...

आरभटी .. ... ६० ...

भारती ... ... ...

सात्वती ... ६१ ...

मध्यमारभटी ६१-६२ ...

मध्यमकेशिकी ... .. .

राति त्ृत्तिभेद: ... ... ६२-६३ ... ... .. .

रीतिस्व रूपम् ... ... ... ... ... ... ... ६३

IV. Contents.

रीति प्रकारा: ... ६३-६६ ... ... ... ...

वैदभीरीति: ६४ ...

गोडीरीतिः ... ६५ ... ...

पाञ्चालीरीति: ६६ ... ...

शाय्या ... ६७ ... ...

पाक: ... ... ६७-६९ ...

द्राक्षापाक: ... ... नारिकेलपाक: ... ६९ ...

काव्यविशेषाः ... ७०-७३ ...

ध्वनिः ... ७०-७१ ... ... गुणीभूतव्यङ्ग्यम् ७१ ... ast ... चित्रम् ... ... ...

शब्दचित्रम् ... ७२ -- 986 अथेचित्रम् ... ... ' ... ... ... ... ... " उभयचित्रम् ७३ ... .. . .. .

कानेविशेषा: ... ७४-७९ ... ... .. ... ...

अर्थान्तर संक्रमिताविवक्षितवाच्यघ्वनेरुदाहरणम् us-co .. . ...

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वन्युदाहरणम् ... ... ... ... ८०

अर्थेशक्तिमूलस्य

वस्तुना वस्तुध्वनेरुदाहरणम् ... ... ... ...

वस्तुनालंकारध्वन्युदाहरणम् ... ... ... ८२ ... अलंकारेण वस्तुध्वन्युदाहरणम् .. ... ... अलंकारेणालंकारध्वन्युदाहरणम् .. ... .. ८३

कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्ति मूलस्य .. ... ...

वस्तुना वस्तुध्वनेरुदाहरणम् ... ... ... ... " वस्तुनालंकारध्वनेरुदाहरणम् ... ... .. J .. ८४ अलंकारेण वस्तुध्वनेरुदाहरणम् ... ... अलंकारेणालंकारध्वनेरुदाहरणम् ... ... ... ८५

कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्ति मूलस्य ... ... वस्तुना वस्तुध्वनरुदाहरणम् ... ... ... ... वस्तुनालंकारध्वनरुदाहरणम् ... .. ... ...

VI. Contents.

दश रूपकाणि ... ... ... १०१

वस्तु-प्रख्यातम्-उत्पाद्यम्-मिश्रम् ... ... ... १०२

रूपकभेदकानि ... ... ... ... ... ... १०३

रूपकसामग्री ... ... ... ... ... १०४

संवयः विभागाश्च मुख-प्रतिमुख-गर्भ-विमर्श-निर्वहण ...

अर्थप्रकृतीनां पञ्चानामवस्थानां च समन्वयः संधि: ... ... १०५

अवस्थापञ्चकम्- ... ... ... १०५-१०६ ...

आरम्भ: ... १०५ ... ... ...

प्रयत्न: ... ... .. . ...

प्राप्त्याशा ... ... ... ... १०६

नियताप्ति: ... .. . ...

फलागम :... ... ...

बीजादिपश्चकम् १०६-१०७ ... .4. 8 .. ...

बीजम् ... ... १०६ ... . ..

बिन्दुः ... .. .. COW

पताका ... ... .. ...

प्रकरिका ... .. 9 ... कार्यम् .. ... ... .. ... ... मुखसन्धेर्लेक्षणम् ...

मुखसन्वेर ज्न .. ... ...

अङ्गनामानि तत्स्वरूपं च ...

प्रतिमुखसन्वेः स्वरूपम् ... ... "

तदङ्गानि ... ... ... ... १०९-११०

गर्भसन्घे: स्वरूपमङ्गानि च ११०-१११ ... ... ...

विमर्शसन्वेः स्वरूपमङ्गानि च ११२ ... . .. ...

निर्वहणसन्घेः स्वरूपमङ्गानि च ११२-११३ ... ... ...

संधिप्रयोजनानि ११३ ... . . ...

इतिवृत्तविभाग :- सूच्यमसूच्यं च ... ... ११४

असूच्यप्रकारा :- दृश्यं श्राव्यं च ... ... ...

सूच्यस्य सूचनाक्रमविभागा :- ... ... ... "

विष्कम्भ-चूलिका-अङ्कास्यम् प्रवेश :- अङ्कावतारणम् ... ...

विष्कम्भस्वरूपम् ... ... .. ११५ ... ...

Contents. VII.

चूलिकास्वरूपम् ... ११५ ... . .. ... ...

अङ्कास्यस्वरूपम् ... ११६ ... ... ...

प्रवेशकस्वरूपम् ... ... ... ...

अङ्कावतारस्वरूपम् ... ... ... ...

अङ्ड स्वरूपम् ... ... ११७ ... ... ...

आमुखस्वरूपम्-प्रस्तावना ... ११८

आमुखाङ्गानि ... ११८-११९ ...

कथोद्दातः ... ११९ ... ... ...

प्रवर्तेकम् ... ... 0 .. ... "

प्रयोगातिशयः ... ... .. . ... "

वीथ्यङ्गानि त्रयोदश १२० .. . 0. . ...

तेषां स्वरूपम् .. १२०-१२२ ... ...

दशरूपकस्वरूपम् १२२ ... ...

नाटकम् ... १२२-१२३ ... .. . ...

नान्दी ... ... १२३ ... ... ...

प्रकरणम् ... ... १२५

भाण: ... ... ... ...

प्रहसनम्-शुद्धं वैकृतं संकीणे च। १२६-१२७ ... . . . ... ...

डिम: ... ... ... १२७

व्यायोग: १२८ ... ...

समवकार: ... ... ... १२८-१२९

वीधी १३० ... ... ...

अङ्क: ... ... ... ...

ईहामृगः १३१ ... ... ... ...

साड़नाटकोदाहरणम् ... . .. ... १३१-२१८

प्रथमोऽङ्ग: (कल्याणस्वप्र: ... १३१-१५७ ...

नान्दी-उदाहरणम् ... १३१-१३२ ... 1 .. ...

रङ्गप्रसाधनम्- ,, १३२-१३३ ... .. . .. .

संप्रार्थनम्- १३३ ... ...

भारतीवृत्ति :- १३४ ... ...

प्ररोचना- ... १३६ ... ...

त्रिगतम्- १३७ ... ... ... ... ...

Contents. ए.

अलंकारेणालंकारध्वनेरुदाहरणम् ... ८६ ... .. ...

अलंकारेण वस्तुध्वनेरुदाहरणम् ८७ ... ...

ज्ञब्दशक्तिमूलध्वनिप्रकारा :... ... ... .. . ... ... "

अलंकारध्वनि: ... ... ८८ ... .. 6 ... ...

वस्तुध्वनिः ... ... ...

उभयशक्तिमूलध्वनिः ... .. . ...

९० ... ...

गुणीभूतव्य ङ्ग्यकाव्यप्रकारा: ९०-९५

अगूढम् ९०-९१ ... ... .. . ..

अपरस्याङ्गम् ९१ ... ... ...

वाच्यसिद्धयङ्गम् ... ९२ ...

अस्फुटम् ९३ ... ... ...

संदिग्धम् ... ...

तुल्यप्राधान्यम् ... ... ... "

असुन्दरम् ९४ ... ...

काक्काक्षिप्तम् ... ९४-९५ ... चित्रभेदनिर्देशः ९५ ... ... ... ...

महाकाव्यस्वरपम् ... ९६-९७ .. s

सद्वमो गा ... ... ... .. गद्यमयम्-पद्यमयम्-उभयमयम् (चम्पू .. .

... उपकाव्यम् ... ... आख्यायिका ९६ .. .

... 0 .. ९६-९७ क्षुद्रप्रबन्धा :- ... ... ९७-९९ ... उदाहरणम् .. . . . .. 6 ... चक्रवालकम् ९७ ... . .. ९८ भोगावली ... ... ... बिरुदावली ... ... 1.0 ... तारावली ... ... ... ९९ नाटकप्रकरणम् ... ... .. १००-२१८ नाट्यस्वरूपम् ... ... १.० ... .. 5 नृत्यस्वरूपम् ... ... ... ... ... १०१

VIII. Contents.

छलनम्-उदाहरणम् ... १३८ ...

नालिका- १३९ .. .. . ... .. .

अवलगितम्- १४० .. 1. . ... ... ...

उद्धात्यकम्- " ... ... ...

प्रपञ्च :- १४१ "9 ... ... ... ...

वाक्केलि: १४२ ... ...

अविबलम्- ...

गण्डम्- .. 9 "' अवस्यन्दितम्- , १४३ ... .. 0

असत्प्रलाप :- १४४ ...

व्याहार :- ... .. . ...

मृदवम्- ... ...

प्रवर्तकम्- १४५ ...

प्रयोगातिशय :- १४६ ... ... ...

प्रस्तावना- " ... उपक्षेप :- .. . " परिकर :- १४८ 0.0 परिन्यास :- १४८ विलोभनम्- "' .. . .. .

युक्ति :- 1. . ...

प्राप्ति :-

समाधागमूर्य ... विधानम्- ... . . . १५५ 0 .. परिभावना- .St ... ... उद्धेद :- ... भेद: " ... ... ... मुखसंि :- ... ... ... १५६ द्वितीयोऽङ्गः (विजययात्राविलास: ) ... बिन्दुः-उदाहरणम् १५८-१७४ ... ... ...

विलास :- १५८

परिसर्प :- "

... प्रतिमुखसन्विः ,, १५९

... ... ... ...

Contents. IX.

प्रवेशक :- उदाहरणम् १६० ... ...

विधूतम् १६२ ... .. . . . . ...

शम: ... ... १६३ ... नर्म-उदाहरणम् ... ... ... नर्मद्ुति :- ... . . t ... " प्रगम :- " १६४ ... J .. ... निरोध :- ... ... ... "> वज्रम्- १६५ ... ... पर्युपासनम्- " ... " पुष्पम्- "> .. . .. ... १६६ उनन्यास :- १७१ ... ... वर्ण संहार :- १७३ ... ...

तृतीयोऽङ्क :- (वीररुद्रविजय:) १७५-१९१ ...

अङ्कास्यम्- १७५ ... ...

गरभ संधि: ... ... ...

अभूनाहरणम्- ,' १७७ ... ...

अनुमानम्- " ... .. ... " मार्ग :- १७८ ... ...

रूपम्- " ...

उदाहृति :- ... .. 0 .. ... " क्रम :- १८० " ... ... संग्रह :- "१ ...

तोटकम्- १८६ ... ... अधिबलम्- १८७ ... ... ... उद्दूग :- ... ... "> पताका- १८९ ... 0 .. ... .. ६ 866

संभ्रम :- १९० ...

आक्षेप :- १९१ " ... .. 8 ...

१९२-१९९ ... विमर्शसंधि :- १९३ ... ...

अपवाद :- ... ... ... ... 2

X. Contents.

संफेट :- उदाहरणम् १९३ ... ... ... ...

विद्रव :- १९४ " ... .. . S .. .. ...

द्रव :- ... " ... ...

शक्ति :- १९५ ...

प्रवेशक :- ... ... 11

धुति :- १९६ .. . ... ...

प्रसङ्ग :- .. ..

छलनम्- १९७ ...

व्यवसाय :- ...

विरोधनम्- १९८

प्ररोचना- .. " ...

विचलनम्- " ... 0 ..

आदानम्- १९९ " ...

पश्चमाऽ्ङ्ग :- (प्रतापरुद्रराज्याभिषक:) २००-२१८ ...

अङ्कावतरणम्- ,1 २०० ...

निर्वहृणसंधि :- " ... ...

संवि :- ... "

विरोध :- २०२ ... ... ...

प्रथनम्- २०३ " ... ... ... ...

निर्णय :- " ... ... " परिभाषणम्- २०४ .. ...

प्रसाद :- उदाहरणम्- ... 1 .. J .. ... "' आनन्द :- " ... २०५

समय :- " २०६ ... ...

कृति :- "' २०७ ... ... आभाषणम्-,, ... २०८ पूर्वभाव :- " २०९ ... ...

उपगूहनम्- ... २१२ संहृति :- २१७ 4 . . ...

प्रशस्ति :- " २१८ .4 6 .. .

रसप्रकरणम्- " ... २१९-२९५ रसस्वरूपम् ... २१९ ... ... ...

4

Contents. XI.

रसविशेषा: ... ... ... १२१ स्थायिभावा: .. .. .

विभाव :- आलम्बनः-उद्दीपनः .. ... २२२ ...

अनुभाव: ... ... . ..

सात्त्विका :- स्तम्भादयः २२३-२२४ ... ... ... ...

व्यभिचारिभावाः-निर्वेदादयः ... २२५ ... ... .. 0

शृङ्गाराभासः ... ... २२७ ... ...

व्यभिचारिभावानां चातुविध्यम् ... २२८ ...

स्थायिभावानां स्वरूपम् २२९-२३७ ... ...

रतिः २२९ ... .. . ... ...

हास: २३०-२३१ ... ... ...

शोक: २३१ ... . . 6 ...

क्रोध: २३१-२३२ ... ...

उत्साह: २३२ .. 6 ...

भयम् २३३ ... ...

जुगुप्सा २३४ ... . .. ...

विस्मयः २३५ ... ... ... ...

शम: २३६-२३७ ... ... .. ...

आलम्बनावेभाव :- उदाहरणम् ... २३८ .. 6 e s t . ..

उद्दीपनविभाव :- ... २३८-२३९

अनुभाव :- २३९ " .. .

सात्विका :- उदाहरणम् २३९-२४२ ...

स्तम्भ :- २३९-२४० "> ... ... ...

प्रलय :- २४० ... 0 ..

रोमाच्च :- २४१ ... ...

वेपथु :- ... "

स्वेद :- ... -..

विवर्णता- ... 0 .. ... .. .

अश्र- २४२ .. . ... ...

वैस्वयेम्- ... ...

XII. Contents.

व्यमिचारिभावा :- उदाहरणम् ... २४२-२६०

नि्वेद :- २४३ ... .. 8 ...

ग्लानि :- ... ... ... "

शङ्डा- २४४ ...

असूया- ... ... "

मद :- २४५ .. ...

श्रम :- "

आलस्यम् २४६ ... .. .

देन्यम्- . s . ...

चिन्ता- २४७ ... ... मोहः- २४८ ...

स्कृतिः- ... ... ... ,,-४९ धृति :- २४९ ... ...

व्रीडा- " ...

चपलता- " e s ...

हर्ष :- ... २५०-"।

आवेग :- २५१ " ... ...

जडता- ... ... " गर्व :- १५२ ... ... . .. ...

विषाद :- "' ... २५३ ...

ओत्सुक्यम् २५३-५४ ... .. s ...

निद्रा- २५४ ... .. . ...

अपस्मार :- २५५ ... ...

सुप्ति :- " ... . . . ... " निबोध :- २५६ . .

अमर्प :- ... अवहित्था- २५७ ... ... .. .

उग्रता- 11 .. . ... मतिः- २५८ ... . .. .. . व्याधि :- ... उन्माद :- " २५९ ... ... मरणम्- " ... ... . . . ... ... "

Contents. XIII.

त्रास :- उदाहरणम् २६० ... ... ... ...

वितर्क :- " .. .. ... ... "

... २६२-२७० ... ... ... ...

भाव :- २६२ ...

हाव :- १६३ ... ...

हेल- " .. .. . ...

माधुर्येम् ... घैर्यम्- २६४ . . ...

लीला- ... ... " विच्छिति: २६५ ... ...

विलास :- " ...

विभ्रम :- २६५-२६६ " ... . . 4 ...

किलकिच्चितम् ,, २६६ ... ...

मोहायितम् २६६-२६७ ...

कुट्टमितम् - ... २६७ ...

विञ्वोक :- .. ... २६८ . .

ललितम्- O .. .. S ...

कुतूहलम् २६९ .. . ...

चकितम् ... ... " विहतम २७० ... .. .. ...

हसितम् ...

शृङ्गारस्य द्वादशावस्था :- २७१-२७७ ... ... ...

चक्षुःप्रीतिः-उदाहरणम् २७१-७२ ...

मनःसङ्ग :- ... २७२

संकत्प :- २७३ ... ...

प्रलाप :- ,,-२७४ ...

जागर :- २७४ ... .. ...

काश्येम्- २७५ >> ... ...

अरत :- १-२७६ ... ... ...

ब्रीडात्याग :- २७६ ... . .. ... ...

ज्वर :- ... ... ... ... ...

XIV. Contents,

मूच्छा-उदाहरणम् ... २७७ ... ... ... ...

शृङ्गारस्य प्रकारा :- ... .. . of .. t

संभोग :- " २७७-७८ 9 ..

विप्रलम्भ :- अभिलाषहेतुक :- २७८-७९ ... . .. -ईर्ध्याहेतुक :- "> २७९-८० ... ...

" -विरह्हतुक :- २८० ...

-प्रवासहतुक :- २८१ ... ...

रसाभास :- उदाहरणम् ... ... " भार्वादय :- "' २८२ ... ...

भावशम :- ... .. . " भावसन्धिः- २८३ ... .. . . . ...

भावशवलता- ...

शङ्गारकरुणसंकर :- , २८४ ... ... रौद्र बीभत्ससंकर :- , ... २०५ रसविषयको विचार :- रसवदा- २८६-२९५ ...

दयलंकारविचार :... ... .. दोषप्रकरणस्- ... ... २९६-३२१ ... दोषसामान्यलक्षणम् ... २९६ D .. पद्गतदोषा :-... ... ... ... " तत्स्वरूपम्- ... २९६-२९८ ... ... अप्रयुक्तम्-उदाहरणम् २९८ .. . ...

अपुष्टाथम्- ... "' असमर्थम्- २९९ ... ... अनर्थेकम्- " ... .. s 1 .. ... " नेयार्थकम्- ... ... च्युनसंस्कारम् , .. . ... ... ... संदिग्धम्- "> .. ...

... .. ... गूढाथम् -ग्राम्यम्-अन्यार्थेम्- ... ... .. . अप्रतीतिकम्- , 1 .. ३०१ .. . विरुद्धमतिकृत्-,, ... ... ...

... ... ... ...

Contents. XV.

ब्रीडाकरं-जुगुप्सा प्रतीतिकरम् ३०१ ... ...

परुषम्- ३०२ " ...

वाक्यदोषा :- स्वरूपम्- " ३०२ ... ... ...

शब्दहानम्- ३०२-३ ... ... ...

क्रमभ्रष्म्- ३०३-०४ ... ...

अथक्रमभङ्ग: 3> .. . ...

शब्दक्रमभङ्ग: ३०४ ...

विसन्धि- ३०५ . . . ...

पुनरुक्तिमत्- ... ...

व्याकीणेम्- ... ... वाक्यसंकीर्णम्- ... .. ३ ०६ .s.

अपूर्णम्- "> ... ...

वाक्यगर्भतम्- ३०७ ... ... ...

भिन्नल्ङ्गम्-भिन्नवचनम् ... ... " अधिकोपमम्- ३०८ .. t ... न्यूनोपमम्- ... ">

भग्नच्छन्द :- ३०९ ...

यतिभ्रष्टम्- ... .. "

अशरीरम्- ... " अरीतिकम्- ३१० ... . . . .. . ... विसर्गेलुनम्- ... ...

अपदस्थसमासम्- ३१०-३११ वाच्यवर्ितम्- ३११ ... .. t

समाप्तपुनरात्तकम्-पतत्प्रकषम्- ... ... 1 ..

सबन्धवर्जितम्- " ३१२ ... ... .. 4 .. . अधिकपदम्- ... ... .. .

भग्नप्रक्रमम्- " .. . ... ...

अर्थदोषाः-स्वरूपम्-

अपार्थम्-उदाहरणम् -... ... .. . ... ३१३ ... व्यर्थम्- " ... ... ३१४ ... ... ...

एकार्थम्- "> ... ... ...

Contents. 'IAX

ससंशयम्-उदाहरणम् ... ... ... .. ३१४ ... ... अपकमम्- ३१४-३१५ " ... ... ... भिन्नम्- ३१५ ... ... अतिमात्रम्- ३१५-३१६ ... ... ... ... परुषम्- ३१६ " ... ... ... ... विरसम्- ... ... ... ... " हीनोपमम्- ३१६-१७ अधिकोपमम्- ३१७ " अतुल्योपमम् " अन्नसिद्धापमम् "' ३१८ हेतुशून्यम्- " निरलंकृति- ३१९ अश्लालम्- " विरुद्रम्- ... सहचरत्रष्टम्- ३२०-२१

गुणप्रकरणम् ... ... ३२२-३३५ ...

गुणनिरूपणम् ... ३२२-३३ श्रेष :- उदाहरणम् ३२३ प्रसाद: "' " समता- "' ३२४ माधुर्यम्- साकुमार्यम्-,, अर्थव्यक्ति :- ,, ३२५ कान्ति :- "' ३२५-२६ ओदार्यम्- , ३२६ उदात्तता- ,, ३२७ ओज :- सुशब्दता- ,, ... ३२८ प्रय :- "' ... " ओर्जित्यम्-,, .. ... ३२९ ... ... समावि :- ... ... ...

Contents. XVIL

विस्तर :- उदाहरणम् ... ३३० ... ... ... ...

संमितत्वम्- ... ... ... ... "

गाम्भीयेम्- ३३१ ...

संक्षेप :- ... ...

सौक्ष्म्यम्- ... ">

प्रोढि :- ३३२ ...

उत्ति :- .. ...

रीति :- ... .. ३३३

भाविकम्- ... " गति :- " ... ...

गुणानामर्थेगतत्वम् ... ... ३३४

गुणानां संघटनाश्रयत्वमव- ... ... ... ... १,-३५

शब्दालंकारप्रकरणम् ... .. ... ३३६-३५० .. ... 3 ..

अलंकारस्वरूपनिरूपणम् ३३६-३७ ... ... ...

गुणालंकारभेद: ३३७ ... ...

अलंकारविभाग :- शब्दालंकारा :- ... ... ...

अर्थालंकारा :- उभयालंकारा: ... ३३७ ...

अर्थालंकाराणां चातुर्विध्यम्- ... ... " तत्रान्तरविभाग: ३३८ ... ... ..

अलंकारकक्ष्याविभाग: ... ३३८-३९ ...

अलंकाराणां परस्परवैलक्षण्यम् ३३९ .. ...

शब्दालंकारनिरूपणम्- ... ...

छेकानुप्रास :- .. ३४१ ...

वृत्त्यनुप्रास :- ... ३४१-४२ ... O .. 0 ..

यमकम्- ... ३४३ ... ...

पुनरुक्तवदाभास :- ... ... ... ... "

लाटानुप्रास :- ... ३४४ ... .s. ...

चैत्रालंकार: ... ... ... .. ...

अष्टद्लपद्मबन्ध :- उदाहरणम् ... ३४५-३४६ ...

चक्रबन्ध :- ३४७-४८ ...

नागबन्ध :- ... ३४८-४९ ... .. 1 ... ...

3

XVIII. Contents.

अर्थालंकारप्रकरणम्- ३५१-४७१ ... ... ...

उपमा ... ... ३५१-३६९ ... ...

उपमालक्षणम् ... ३५१-३५५ ... ... ... ... ...

उपमाविभागा :- पूर्णा-दुप्ता- ... ... ३५५-५६ ... ... ...

वाक्यगा पूर्णा श्रौती- उदादरणम् ३५७ .. ...

समासगा पूर्णा श्रीती- ... ... ... " तद्धितगा पूर्णा श्रौती ...

वाक्यगा पूर्णा आर्धी ३५७-५८ ... ...

समासगा पूर्णा र्थीं ३५८ ...

तद्धितगा पूर्णा आर्थी ...

अनुक्तधर्मा वाक्यगा श्रौती ३५८-५९ ... ...

अनुक्तधर्मा समासगा श्रोती ... ३५९ ... अनुक्तधर्मा वाक्यगा आर्थी ... ... " अनुक्तधर्मा समासगा आर्थी ... ... ...

अनुक्तधर्मा तद्दितगा आर्थी ... ... ...

अनुक्तधर्मेवादि: कमेक्यचा लुप्ता "> ३६० ... .. ... अनुक्तधर्मेवादिराघारक्यचा लुप्ता " ... ... " अनुक्तघर्मेवादि: कर्मणमुल्ुप्ता ३६०-६१ ... ... ...

अनुक्तधर्मेवादि: कतृणमुळ्लुप्ता " .. २६१ ...

अनुक्तधर्मेवादि: क्किपा लुप्ता ... ... ...

अनुक्तधर्मीवादि:कर्तृक्यचा उुप्ता " ३६२ ... ... ...

अनुक्तधर्मेवादि: कर्तृक्यडा लुप्ता ... ३६३ ...

अनुक्तोपमाना वाक्यगा लुप्ता ... ... ...

अनुक्तोपमाना समासगा लुप्ता ३६३-६४ ... ... ... अनुक्तधर्मोपमाना वाक्यगा लुप्ता ३६४ ... ... ...

अनुक्तधर्मोपमाना समासगा लुप्ता ,, ... ... "' अनुक्तेवादि: समासगा लप्ता ३६५ ... ... ... अनुक्तधर्मेवादयुपमाना समासगा लप्ता "' ... ... ... " साधारणधर्मोपादानविशेषाः ३६६ ... ... ... धर्मस्य सकृत्निर्देशः ... ... ३६७ वस्तुप्रतिवस्तुभावेन द्विधा निर्देश :... ... ... ...

Contents. XIX.

विम्बप्रतिबिम्बभाव: ... ... ... ... ... ... ३३७ समस्तवस्तुविषया ... ... ... ... ... ३६८ एकदेशविवर्तिनी 35 ... ... ... , ... मालोपमा ... ." ... ३६८-३६९ ... ... ...

अनन्वय: ... ... ... ... ३६९ ...

उपमेयोपमा ... ३६९-३७० स्मरणम् ३७०-३७१ ... .. . ... ... ...

रूपकम् ३७१-३७६ ... ... ... .. 6 ... सावयवम्-

समस्तवस्तुविषयम् ... ३७२ ..* ... ... ... ...

एक देश विवतति ... ३७१-३७३ ... ... ...

निरवयवम्- केवलम्- ३७४ " ... ... ...

मालारूपम्- " ... ...

परम्परितम् ... ... ... ... ... ३७४-३७५ श्रिष्टकेवलपरम्परितम्-,, ३७४-३७५ ... . . . ...

ल्रिष्टमालापरम्परितम्-,, ३७५ ... ... ... ...

... ...

अ्निष्टमालापरम्परितम्-,, ३७६ ... CO ... अश्निष्टमालापरम्परितं वैधर्म्येण ... " परिणाम: ... ... ३७७-७८ ... ... ... सामानाधिकरण्येन- ... ३७७-३७८ ... ... वैयधिकरण्येन -... ... ३७८ ...

संदेहः ... ... ... ३७८-३८० ...

शुद्ध :- ... ... ३७८-३७९ 4 .. ... निश्चयगर्भ :- ३७९ .. 0 ...

निश्चयान्त :- .. ... ३८० .. . ... भ्रान्तिमान् ... ... ... ... अपह्वतिः ... ... ३८१ ... ... ... .. . ...

अपहुत्यारोप: ... ... ... 3. .

आरोपापह्वः ... ... ... " छलादिपदेरसत्यत्वप्रतिपादनम् ... ... ... ... ... "

XX. Contents.

उल्लंख: ... ... ... . .. ... ...

रुच्यर्थयोगाभ्याम् .. ३८२ ... ... .. . ...

श्लेषेण ... ... ... ... ... "

उत्प्रेक्षा ... ... ३८३-३९६ ... ... . .. ... ...

स्वरूपं-विभागाथ्च ... ... ... ... ... ३८३-३८६

उपात्तगुणनिमितजातिभावस्वरूपात्पिक्षा-उदाहरणम् ... ३८७

उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावस्वरूपात्प्रक्षा- "' ...

अनुपात्तनिमित्तजातिभावस्वरूपत्प्रेक्षा- ...

उपात्तगुणनिमित्त जात्यभावस्वरूपोत्प्रक्षा " ... ... अनुपात्तनिमित्त जात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा- ...

जाति हेतूर प्रेक्षा- ... ३८८-३८९

जात्यभावहतूत्प्रक्षा- ... ... ३८९ ">

जातिफलात्प्रक्षा- ... ... " जात्यभावफलत्प्रिक्षा ... ३८९-३९० "> ... क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षा- ... ३९० क्रियाभावस्वरूपात्प्रेक्षा- .. " क्रियाहेतूत्प्रक्षा- ... -९१ क्रियाभावहेतूत्प्रेक्षा- ... ... ३९१

क्रियाफलात्प्रक्षा- ... .. क्रियाभावफलोत्प्रिक्षा- "'

... ३९१-३९२ ... गुण स्वरूपात्प्रिक्षा- ... ... ३९२ गुणाभावस्वरूपत्प्रेक्षा .. ... गुणह्तूत्प्रेक्षा ... " गुणाभावहेतू प्रेक्षा ... ३९२-३९३ गुणफलात्प्रेक्षा- ३९३ गुणाभावफलोत्प्रेक्षा ... " द्रव्यस्वरूपात्प्रिक्षा- ३९४ ... द्रव्यस्वरूपाभावात्प्रेक्षा- ... ... द्रव्यहतूत्प्रेक्षा ... ... द्रव्याभावहेतूत्प्रेक्षा- ३९४-९५

... ... ३९५ द्रव्यफलात्प्रेक्षा- ... ... द्रव्यामावफलत्वात्प्रक्षा- "'

... ... ३९५-९६

Contents XXI.

अतिशयोक्ति: ... ... ... ... ... ३९६-३९९ ... भेदेड्भेद: -उदाहरणम् ... ... ... अभेदे भेद :- ३९७

" ... ... ... संबन्धेSसंबन्ध :- ,, ... ...

... ... .. 0 ... ३९८ असंबन्धे संबन्ध :- ... ... ... कार्यकारणयो: पौर्वांपर्यरूपा, -< ९

... ३९९ ... ...

सहोक्ति :-... ... ४००-४०१ .. D ... विनोक्ति :- अरम्यता-रम्यता ... ... ... ४०१-४०३ ... समासोकि :- ... ४०३-४१० .. . ... श्रिष्टविशेषणन ... ... ४०३-४०४ ... स्राधारणविशेषणेन ... ४०४-४०५ .. 4 ... औपम्यगर्भविशेषणेन ... ... ४०५ o .. ... व्यवहारसमारोप :- चतुावध :- ... ४०६ ... ... लौकिके वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमाराप :- ... ४०६-०७ ... ... लौकिके वस्तुनि शात्त्रीयव्यवहारसमारोप :- ⑈ .. ... ... ४०७

शास्त्रीये वस्तुनि शात्त्रीयव्यवहारसमारोप :- ... ... ४०८

शास्त्रीये वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमारोप :- ... ४०९ ... ... समासोक्ति श्लेषविशेषः ... ... ... ... ... ४१०

वकोक्ति: ... ...

काक्का ... ४११ ... 0 .. ... श्लेषेण ... ... ... "

स्वमावाकि :... ४१२ ... ... 0 ..

व्याजोकि: ... ... ४१२-१३ ... ...

मीलनम् ... ... ४१३ ... ...

सहजेनागन्तुकतेराधानम् .. 0 .. t " आगन्तुकेन सहजतिरोधानम् ... ४१४ . . .

सामान्यम् ... ... ४१४-१५ . . . 4 .. ...

तद्गण: ... ... ४१५ ... ...

अतद्रण: ... ४१६ ... ... ...

विरोध: ... ... ... ... ... ... ... ४१६-४२०

स्वरूपम्-प्रकारा: ४१६-१७ .. ! ... ...

XXII. Contents.

जातेर्जात्या क्रियया च-उदाहरणम् ... ४१७ जातेर्गुणद्रव्याभ्याम्- "' ... ४१७-१८ क्रियाया: क्रियया- ४१८ क्रियाया गुणद्रव्याभ्याम्- ", गुणस्य गुणेन ४१८-१९ गुणस्य द्रव्यन- ... ४१९ द्रव्यस्य द्रव्यन- " अश्लेषेण विरोध :- ४१९-२० .. विशेष :- प्रकारत्रयम् ... ४२०-२१ अधिक :- प्रकारठूयम् ... ४२१-२२ विभावना-विशेषोक्ति :- ४२३-२४ ... असंगतिः .. ... ४२४ विचित्रम् ... ४२४-२५ अन्यान्य: ... ४२५ विषम :- प्रकारत्रयम् ... ४२६-२७ सम: ... ... ... ४२७ तुल्ययोगिता-प्रकारद्यम् ... ४२८-२९ दीपकम्- ... ४२९ ... आदिदीपक्रम् ४३० ... मध्यदीपकम् अन्तदीपकम् " ४३०-३१ .. 0 ... ; ... प्रतिवस्तूपमा ... ... साधर्म्येण ४३१-३२ ... ... वैधर्म्येण ४३२ ... ... दष्टान्त: ४३२ ... साधर्म्येण ४३२-३३ ...

वैधर्म्येण ४३३ ... ... ... ... निदर्शना-प्रकारदूयम् ... ... व्यतिरेक: ४३३-३४ ... ... ... ... शेष: ४३५-३६ ... ... ... ... ४३६-३८ ... केवलप्राकरणकयो :- ... ... ... ... ४३७-३८ ...

Contents. XXIll.

अप्राकरणिकयो :- ... ... ... ... 4 .. ४३८ ... प्राकरणिकाप्राकरणिकयो :- ... ४३८-३९ ... ... ...

परिकर: ... ... ... ४३९ ... ...

आक्षेप: ... ४४० ... ... उक्तविषये वस्तुनिषेध :... ... 0 .. ... उक्तविषये कथननिषेध: " ४४१ ... ... . . . ... वक्ष्यमाणविषये कथननिषेध: ... ... ... " अंशोक्तावंशान्तरस्य निषेध: ... ... ४४१-४२ आक्षपान्तरम् ४४२ ... ..

व्याजस्तुति :... ... ... ४४३ .. ..

निन्दया स्तुतिः ... ...

स्तुत्या निन्दा ... ... ... ">

अप्रस्तुतप्रशंसा- ... ... ... ... ४४३-४४६

सारूप्येण- ... ४४४ ... ... ...

सामान्याद्विशेषप्रतीति: ४४४-४५ ...

विशेषाद्विशेषप्रतीति: ४४५

कार्यात् कारणप्रतीति: कारणात् कार्यप्रतीति ४४६

पर्यायोक्तम् ... प्रतीपम्-प्रकारद्वयम् ... ४४७

अनुमानम् ... ४४७-४८

काव्यालेङ्रम् हेतोर्वाक्यगतत्वम् ४४८ हेतोःपदार्थगतत्वम् ४४९

अर्थान्तरन्यास: ... ४४९-५१ कार्यकारणभावेन ४५० सामान्याद्विशेषसमर्थनम् " विशेषात् सामान्यसमर्थनम् ४५०-५१ ... ...

यथासंख्यम् ...... ... ... ४५१ ... ... अर्थापत्ति: ... ... ४५२ ... ...

पारिसंख्या ... .. ... ... ... ... ... ४५३-४५४ शाब्दवजनीया प्रश्नपूर्विका ... ४५३ ... ...

XXIV. Contents.

आर्थवर्जनीया प्रश्नपूर्विका ... ... ४५३-४५४ ... ...

शाब्दवजेनीया अप्रश्नपूर्विका ... ४५४ ... ...

आर्थवर्जनीया अप्रश्नपूर्विका ... ... ... "

उतरम्-प्रकारदयम् ... ... ४५४-४५५ ... ...

विकल्प: ... ... ४५६ ... ...

समुच्य :- एक: ... .. ४५६-४५८ ... ... ... ...

गुणसमुच्चय: भिन्नविषयः ४५६ ...

क्रियासमुच्चय भिन्नविषयः ४५७ ... ... क्रियासमुच्चय: एकविषयः ... " गुणाक्रेयासामस्त्येन समुच्चय: ४५८

समुच्चय :- द्वितीय: ... ४५८-४५९ ... ...

समाधि: ... ४५९ ... ... ...

भाविक: ... ४६०-४६२ ... ...

प्रत्यनीकम् ... ४६०-४६२ ...

व्याघात: ... ... ... ४६३ ...

पर्याय: ... .. ४६४ ...

सक्ष्म :- ... ... ४६५-४६६ ...

उदात्त: ... ४६६-४६७ .. s ... परिवृत्ति: ... ... ४६८-४६९ ... COS ... समेन समा ... ...

न्यूनेनाधिका ४६८

... ... ... ... अधिकेन न्यूना "

... ... -६९

कारणमाला ... ... ४६९ ...

एकावली ... ... ... ... -७० स्थापनेन ... ... अपोहनेन "> ... ... .. . ४७० ...

मालादीपकम् .. ... ... ... " सार :... ... ... ... .. . ... मिश्रालंकारप्रकरणम् ४७०-४७१

... ... ... ४७२-४७८ संसृष्टिः ... ... शब्दालंकार संसृथिः ... .. ४७२-४७३

... .. ४७३ ... ...

Contents, XXV.

अर्थालंकार संसृष्टिः ... ४७३ उभयसंसृष्टिः संकर: ... ... ४७४

४७४-७५ ... विजातीयसंकर: ४७५

एकवचनानुप्रविष्टसंकर: संदेहसंकर: ... ...

रत्नशाण: ... ... ... ४७८-५३६ ... ... ...

नायकप्रकरणम् ... ४७८-५०२ काव्यप्रकरणम्. ५०३-५३६ Notes ... १-९४ Nâyaka-Prakarana १-१० Kavya-Prakarana ... ... ... ... १०-२६ Nâtaka-Prakaraņa ... .. २७-४९ Rasa-Prakarana ... ... ५०-६८ ... ... Dosha-Prakarana ... ... ... ... Guna-Prakarana ... ... ... 60-64 S'abdalankara-Prakarana ... ८६-८७ ... ... Arthalankara-Prakarana 62-83 ... ... ... Mis'ralankara-Prakarana ... ... ... ९४

Appendix I. ( Readings of T" and T". ) ... ९५-१४१ Appendix II. ( Readings of V.). ... ... १४२-१५१ Variants in Ratnapana ... १४५-१५१ Appendix III. An Alphabetical List of the Karikas and the verses occurring in the Pratâpa- rudrîya ... १५२-१६५ Appendix IV. Names of Works and Authors and other Proper Names worth noting, occurring in the Prataparudriya, alphabetically arranged ... ... ... १६६-१६७ 4

XXVI. Contents.

Appendix V. Quotations in the Prataparudriya ar- ranged alphabetically ... ... ... ... १६८-१७० Appendix VI. Names of authors and Works found in the Ratnapana alphabetically arranged 909-90? Appendix VII. Quotations in the Ratnâpana, alphabeti- cally arranged ... ... .. १७४-२०८ Appendix VIII. Containing Bhamaha's work on Poetics ( Kâvyalankâra ) as under ... ... ... २०९-२३९

प्रथम: परिच्छेद: .. २०९-२१३

निन्दा-अकवित्वकुकवित्वभेद :- सौशव्यम्-अर्थव्युत्पत्तिः ... २०९-२१०

श्रयम्-सर्गवन्धः- अभिनेयार्थम्-आग्यायिका-कथा-अनिब- ... २१०-२१२

भिधानम्-न प्रयोज्यान्येतानि-एतह्क्षणानि सोदाहरणानि- २१२

णोदाहरणानि- ... ... संनिवेशविशेषाद् दुरुक्तमपि शोभाकरम्- ... २१३

... द्वितीय: परिच्छेद: " ... ... २१३-२२२ माधुर्यम्-प्रसाद :- ओजः- अनुप्रास :- ग्राम्यो लाटीयश्र- २१३-१४ ... २१४ यमकम्-आदियमकम्-मध्ययमकम्-अन्तयमकम्-यमकावली- समस्तपादयमकं च- ... २१४-१५ यमकलक्षणम्-मुयमकम्- ... ... प्रहेलिका-तननिन्दा .. २१५ ... ... ... ... ...

Contents. XXVII.

रूपकम्-समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च- .. २१५ दीपकम्-आदिदीपकम्-मध्यदीपक्म्-अन्तदीपकम् २१५-१६ उपमा-प्रतिवस्तूपमा -... २१६ निन्दोपमा-प्रशंसोपमा-आचिख्या सोपमा-मालोपमा-एषां भेदानां निरर्थकता -... ... ... .. मेधाव्युदिता उपमादोषा :- हीनता-असंभवः-लिङ्वचोभेदः-विप- र्यय :- उपमानाधिकत्वम्-उपमानासदृशता- २१६-१९ आक्षेप :- वक्ष्यमाणविषयः-उक्तविषयश्ष- ... २१९ अर्थान्तरन्यास :- व्यतिरेकः-विभावना-समासोक्ति :- २१९-२२० अतिशयोक्ति :- अनया विना नालंकारत्वम्- ... ... २२०-२१ हेतुमूक्ष्मलेशानां नालंकारत्वम्- २२१ वार्ता-यथासड्ख्यम्-उत्प्रेक्षा-अतिशयोक्ति :- इत्थं स्वयंकृतनिद- शैनैरलंकाराभिधानम्- ... २२२

तृतीय: परिच्छद :- ... २२२-२२८

प्रेय :- रसवन्-ऊर्जस्विन्-पर्यायोक्तम्- .. २२२-२३ उदात्तं द्विप्रकारम्-श्िष्टम्-श्विष्टरूपकयोर्भेद :- सहोक्तिनिर्दिष्टम्- उपमानिर्दिष्ठम्-हेतुनिर्दिष्टम्- २२३-२४ अपह्वति :- विशेषोक्ति :- विरोध :- तुल्ययोगिता-अप्रस्तुतप्रशंसा- व्याजस्तुति :- निदर्शना-उपमारूपकम्-उपमेयोपमा -सहो- क्तिः-परिवृत्तिः अर्थान्तरन्यासवती-ससन्देहः-अनन्वयः- उत्प्रेक्षावयव :- संसष्टिः-भाविकत्वम्-तद्धेतव :- चित्रोदात्ताद्भु- तार्थत्वं कथाया: स्वभिनीतता शव्दानाकुलता च-आशी :- २२४-२८

चतुर्थ: परिच्छेद :- २२८-२३१

एकादशानां दोषाणां संकीर्त्तनम्- ... २२८ पदलक्षणम्-वाक्यलक्षणम्-शब्दनित्यानित्यत्वम्- अपार्थम्-व्यर्थम्-एकार्थम् (अन्यमते पुनरुक्त्तम्)-शव्दपुनरु- क्तस्य भयादिषु न दोषत्वम्-संशयलक्षणम्-ससंशयम्- क्रमलक्षणम्-अपक्रमम्-शव्दहीनम्-यतिलक्षणम्-यतिभ्रष्टम्- भिन्नवत्तम्-विसन्धि-देशविरोधि-कालविरोधि-कलाविरोधि- लोकविरोधि-न्यायविरोधि-आगमविरोधि- .. ... २१८-३१

XXVIII. Contents.

पश्चम: परिच्छेद :- २३१-२३५ हेतुन्यायलवोचय: शास्त्राद्विभ्यत उच्छन्दाय- २३१ शव्दवाच्यन्यायकलनां काव्याड़्तम्-सत्त्वादीनां प्रमाणजत्वम्- "'

लक्षणम्-प्रतिज्ञालक्षणम्- .. .. ... २११-३२ प्रतिज्ञाहीनं दुष्टम्-तदर्थविरोधिनी प्रतिज्ञा-हेतुविरोधिनी प्रतिज्ञा- सिद्धान्तविरोधिनी प्रतिज्ञा-सर्वागमविरोधिनी प्रतिज्ञा-प्रसिद्ध- धर्मा प्रतिज्ञा-प्रत्यक्षवाधिनी प्रतिज्ञा- ... ... २३: हेतुन्क्षणम्-हेत्वाभास :- दृष्टान्तः-जातय :- ... २३१-३३ काव्यसंश्रयं न्यायलक्षणम्-प्रतिज्ञालक्षणम्-प्रतिज्ञायाश्चतुर्विध-

हेतुः-अज्ञानकृतः-संशयकृत :- विपययकृतः-दृष्टान्नः-शुद्धद्- न्त :- अवाचीननिबन्धनस्य पदस्यासाधुत्वम्-वक्रार्थशब्दोक्ते- वांचामलंकारत्वम्-अपरमतम्- ... २३३-३५ पष्टः परिच्छेद :-... ... ... ... २३५-२४० व्याकरणस्यार्णवत्वेन निरूपणम्-शव्दरत्नाधिगमार्थ तस्य पारगम- नमावश्यकम्-शब्दलक्षणम्-स्वशक्त्या प्रवर्तनं मुख्यो न्याय :- अन्योक्तानुवादिनां निन्दा -... ... .. ... २३५-३६ अन्यमते शब्दलक्षणम्-स्फे.टवादिनां निन्दा-अन्यापोहस्य शब्दा- र्थत्वमिति मतस्य निराकरणम्- ... ... शब्दानां चतुर्विधत्वम्-(द्रव्यकियाजातिगुणभेदेन) -यदच्छा- ... ... २३६

शब्द :- शब्दानाम नियत्ता-साध्वसाधुशव्दविवेक :- एतानि न प्रयोक्तव्यानि-अप्रयुक्तं दुर्बोधमपेशलं ग्राम्यमपार्थ- ... २२६-३७

कमप्रतीतं शिष्टरुक्तमित्येव च न तन्त्रान्तरसावितं च्छान्दसं च -... ... ... ... ... क्रमागतं श्रुिसुखमथ्ये च वाच्यम्- ... ... २३६

इष्ट्यापसङ्खव्यानाच्च सिद्धं वाच्यं न तु योगविभागजम्- ... ... २३७

वृद्धिपक्षादीनां प्रयोग: श्रेयान् -... ... .. २३७-३९

CRITICAL NOTICE

OF

THE MANUSCRIPTS OF THE PRATÂPARUDRA- YAS'OBHÛSHANA AND THE RATNÂPANA.

The present edition of Vidyanâtha's Pratâparudrayaso- bhushana is based upon the following manuscripts :-

I A manuscript in the Tanjore Palace Library. It is complete and correct and wants only a few lines at the end. It is a palm-leaf manuscript in Telugu characters and is neatly written on both sides. It contains 78 leaves. Some pages contain six, and some, seven lines. It was written about S'âlivâhana S'aka 1650. The colophon at the end is -- इति विद्यानाथमहोपाध्यायकृतौ प्रतापरुयशोभूषणं प्रतापरद्वीयं नामालंकारशाखं wanay. The palm leaves are about 20 inches in length and I4 inches m breadth. Some of them are a little worm-eaten in the middle and much in the corners. There is an orna- mental border on each side. It is designated T'.

2 A manuscript in the Raghunâtha Temple Library, Jammu, Kâshmîr. A copy of this was secured for me by S'âstrî Gangâdhar P. Gokulchandra. It is a generally correct manuscript and gives very good variants. It is in Nâgarî characters and consists of 25S pages. Each page contains 7 lines and each line has 49 letters. The manuscript is dated Vikramasamvat 1830. It is marked R.

3 Manuscripts in the Government Oriental Library, Madras, Six of them are collated.

ii. CRITICAL NOTICE OF MANUSCRIPTS.

I. A palm-leaf manuscript, written in Grantha characters in 238 pages of 6 or 7 lines each, and 52 letters to a line. It is by appearance about 70 years old. It is an original, correct manuscript, purchased for the library before 1893 A.D. It is designated M. 2. It is a paper manuscript, written in Telugu characters in 192 pages of 25 lines each and having about 22 letters in a line. It is copied for the library. It is not correct throughout, but it is complete. It is designated M,. 3. It is a palm-leaf manuscript in Telugu characters, of 14I years. Each page has 6 lines and each line So letters. It is incomplete and stops in the 8th Prakarana. The end of the manuscript is जयन्ति वीररुस्य रणग्राङ्गणकेलयः। एवमष्टाविधस्यापि वाक्यसमासगतत्वे षोडशभेदा:। It is designated M2. 4. It is a palm-leaf manuscript in Telugu characters. It contains 190 pages of 6 lines each. Each line has 75 letters. It is by appearance more than one hundred years old. It is an original and presented to the Library in 1893-94 A. D. from the North Arcot District. It contains the following Prakaraņas :--

I, 2 ( incomplete ), 4, 5, 6, 7 and 8. It is designated M 3.

5. It is a palm-leaf manuscript in Telugu characters in 93 pages of 7 lines each and 55 letters to a line. It is by appearance about 75 years old. It is a correct manuscript, but incomplete. On the first fly-leaf it is stated that the manuscript belongs to Chakravarti Desikalu. It is designated M4. It wants I, 2, 7 and 8 Prakaranas.

6. A palm-leaf manuscript in Telugu characters. It has 150 pages with 8 lines to a page and 50 letters to a line. It is by appearance about 50 years old. It is incomplete, 7 and 8 Prakaranas being wanting. It is designated M5.

CRITICAL NOTICE OF MANCSORIPTS. iii.

4. Two printed editions, a lithograph copy printed at Poonâ, designated P. and a Telugu printed edition of the year 1888, designated T. The Telugu printed edition contains the Ratnapana also.

5. In addition to these, I have also consulted two other manuscripts of the Tanjore Palace Library and a manu- script lent to me by my friend S. P. V. Ranganatha Swâmi of Vizagpattam. As copies from Tanjore were secured after the text was prepared and sent to the press, their variants are given in an Appendix. They are numbered 5348 and 5350 by Dr. Burnell.

No. 5348 is a paper manuscript, written on European paper in Nagari characters and contains 109 folios. Some pages contain 9, some 10 and others II lines. It was written about 1750 A. D. It is a carefully correct copy and gives many good readings. It is designated T" No. 5350 is also a paper manuscript, written on Goa or Venice paper and contains 128 folios. Each page has 7 lines till folio 16 and then 8 lines till the end. It was written about 1750 A. D. The copy seems to have been prepared in the northern parts. A few lines are injured by damp. It is designated T". It is written in Devanagarî characters.

The manuscript, lent to me by my friend S'astrf Rafiga- nâtha Swami of Vizagpattam, was also secured after a por- tion of the text was printed off. The variants in it are there- fore given in an Appendix. The manuscript is a palm-leaf one of 161 leaves (362 pages) with 5 to 8 lines on each page and about 75 letters to a line. The characters are Andhra. It is designated V.

The text of the Ratnapana is based upon the following manuscripts :-

iv ORITICAL NOTICE OF MAMTSCRIPTS.

I. A manuscript, numbered 10473, in the Tanjore Palace Library and two others in the same library, numbered 10474 and 10475. All the three manuscripts have been consulted. They are all written on palm-leaves in Telugu.

No. 10473 consists of 152 leaves with 6 or 7 lines on each side. It is a little worm-eaten. It was written about 1700 A. D. It is marked tir

It begins thus :-

भीगणेशाय नमः । प्रतापरुद्वीयम् । श्रीगणेशाय नमः । ओ सीताभगवत्यै नमः। कल्याणानि तनोतु &c.

It ends as under : -

इति श्रीपदवाक्य &c. श्रीअभयाम्बिके नमः ॥

बेदुण्डिनुकपुलनवारुसुरचिरयुगा। मङ्गलमाह। श्री साम्तमूर्तये नमः। श्री रामचन्द्राय नमः। श्री सरस्वत्यै नमः । शुभमस्तु । वेदव्यासाय नमः । श्री गुरुभ्यो नमः ॥ श्री ... जेयनु। श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥

No. 10474 has 217 pages with 5 or 6 lines on each page. It is much worm-eaten in the beginning. It is designated tr It opens thus :-

भी गणेशायनमः। श्री प्रतापरुद्रीयम। ऑ सीताभगवत्यै नमः। कल्याणानि &c. and has the same end as No. 10473.

No. 10475 is a beautifully written manuscript, containing about 100 leaves with 7 lines on each side. It breaks off at the fourth Prakarana, near the end. The first leaf is numbered 64 and successive numbers are given to the following leaves, the last one being 160. It is certified to be a beautifully written manuscript of about 1650 A. D., much more correct than the others, by Dr. A. C. Burnell, in his classified index to the Sanskrit manuscripts in the library. It is marked t.

CRITICAL NOTICE OF MANUSCRIPTS.

The last two manuscripts appear older than the first, The last is the oldest of all and is perfectly correct. The dates, ascribed by Dr. Burnell to the first and the last, are C. 1700 and C. 1650 respectively. No. 10473 is a true copy of No. 10474. Doshaprakarana and Gunaprakarana are not commented upon in Nos. 10473 and 10474.

2. Manuscripts in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. They are three. The first is complete, but incorrect in many places, particularly in the beginning. It is designated m.

The second is a palm-leaf manuscript in Grantha charac- ters. It contains 285 leaves and 7 to 1o lines on each side. It is marked mr The third is also a palm-leaf manuscript in Grantha characters of 470 pages with 6 to 8 lines on each page. At the end of the third Prakarana the copyist adds the following date :-

Sunday, the 17th of S'ravana month of Ananda year. It appears thus to be 150 years old. In addition to these manuscripts of the commentary, a printed Telugu edition, consulted for the text and marked T. as shown above, is also collated and another edition printed at Trivandrum, marked p.

Copies of the manuscripts from Madras were obtained through my friend P. Varadachari in the Government Oriental Library, Madras, and those from Tanjore, through my friend Prof. A. Râdhâkrishna Aiyer of Pudukotâ. The Tanjore manuscripts were very carefully copied and compared by Mr. A. R. Tirumalachariar and his cousin Venkatachariar, B. A.

vi. CRITICAL NOTICE OF MANUSORIPTS.

In addition to the above, the manuscript lent to me from his 'Arsha Library' by my friend, S'astri S. P. V. Ranga- nâthaswami of Vizagpattam, designated V. as shown above, was also consulted. It contains the commentary also. The variants in it are given in an Appendix. The text of the Ratnasana, another commentary on the Pratâparudrîya, is based upon a palm-leaf manuscript in Grantha characters, lent to me by my friend S. P. V. Raiga- nâthaswâmi of Vizagpattam. It goes only up to the end of the 2nd or Kavyaprakarana. It is given at the end of the work.

INTRODUCTION.

The Prataparudrayasobhushana: Its Contents-The Pratapa- rudrayasobhushana, or the Prataparudriya as it is called in short, by Vidyânatha, is a work on poetics on the lines of the Kavyaprakasa of Mammata and of the Ekavalt of Vidyadhara, published with the Tarala by me in the Bombay Sanskrit Series, No. 63. It is divided into nine Prakaranas. The first Prakarana deals with the qualities essential in the hero or Nayaka of a work and is therefore called Nayakaprakarana. The author justifies the production of his work by stating that though old writers on poetics have treated different branches of the subject, none of them have described a Nåyaka with it and that the greatness of compositions and their authors depends upon the representation of merits of the hero or the Nuyaka described in them .* It is on this account that the very first Prakarana deals with the qualities essential in the hero of a work. Having mentioned them in general and described their charac- teristics with illustrations, the author divides the Nayaka into Dhirodatta, Dhiroddhata, Dhiralalita and Dhira- santa and speaks of them with their sub-divisions. Then follows the treatment of the Nâyikus or heroines with their divisions and characteristics. The second Prakarana is the Kâvyaprakarana. It describes the nature of a Kâvya or poetry, treats of varieties of S'abda (word) and Artha (sense), the Vrittis and the Ritis or styles of dramatic composition favourable to the development of different sentiments and prevalent in different parts of the country, the S'ayya or the repose of words in their mutual favourable- ness, the Paka or the maturity or profundity of sense, divi-

. Vide verse 60, pp. 36-37.

viii. INTRODUCTION.

sions and sub-divisions of a Kavya with instances of the chief of them, and varieties of compositions, such as Akhydyikâ, Kathd, Champa, Udaharana, Bhogaral and others. The third Prakarana deals with the varieties of Rúpakas or compositions that can be represented on the stage, their cha- racteristics and points of difference, takes up Nâtaka (drama) which is the most important of them, divides its plot into five parts (Sandhis), treats of the Sandhis and their sub- divisions and gives a model drama illustrative of all its characteristics and describing Prataparudra, how he ascended the throne and established himself firmly on it by the con- quest of kings in different directions. The fourth Prakarana is the Rasaprakarana. It mentions Rasas or poetic sentiments, their theories, characteristics and divisions. The next two Prakaranas, the Doshaprakarana and the Gunaprakarana, deal with Doshas (demerits) and Gunas (merits) in compositions with their varieties; while the last three Prakaranas de scribe Alankaras or figures, those of S'abda, Artha and both and are therefore called S'abdâlankaraprakarana, Arthâlan- karaprakarana and Misralankaraprakarana. It will be thus seen that the work covers a wider range of subjects than the Kavyaprakusa and the Ekvali, since it deals with all the sub- jects of poetics and dramaturgy. A later work, Sáhityadar- pana of Visvanatha, goes over the same ground as the present one. The striking feature of the book is, as mentioned before, the glorification of Prataparudra. All the instances, given in illustration of different points, therefore panegyrise Pratopa- rudra and the work is appropriately designated Pratapa- rudrayasobhushana-Adornment of the Glory of Pratapa- rudra. Its title is similar to that of Nanjarajayasobha- shana of Narasimhakavi. The Ekavalt and the Alankara- manjúsha of Purohita Devasankara Nahanabhai of Ráner* are similar works, in which illustrations go to glorify the Rauder near Surat .*

INTRODUCTION. ix.

Narasimha of Utkala and the Peshwas, Madhavarao the first and his uncle Raghunatharao respectively.

Works that quote the Prataparudrayasobhushana-The work is quoted very frequently by Mallinâtha in his com- mentaries on the Mahakavyas, in his *Sanjivint on the Ku- marasambhava and the tMeghaduta, the 1 Ghantapatha on the Kirâtârjunîya, the §Sarvankasha on the S'isupalavadha, the

• Vide the Nirnayasagara Press edition of the Kumarasambhava, p. 3 (where the definition of तुल्ययोगिता is quoted), p. 14 (where the definition of निदर्शना is qnoted), pp. 22 and 41 (where the definition of स्व्रभावोक्ति is quoted), p. 24 (उपमा, the reading there is वाच्यं चैकपदोपमा for वाच्य चेदेक दोपमा ) p. 48 (प्रतिवस्तूपमा ), p. 124 (the definitiou of संक्षेप Guna, the reading there is परिकीर्तिन: for परिकीर्त्यते ), and p. 145 (for सात्विकमाव'& the reading there is स्नम्भप्रलयरोमाञ्चा: for स्नम्भ: प्रलयरोमाञ्चौ). ' t Vide Prof. K. B. Pâthak's edition of the Meghaduta, p. 6 (where the definition of विशम is quoted), p. 9 (अर्यान्तरन्यास), p. 30 (भाविक, the readings there are अनीतानागतं यत्र प्रत्यक्षत्वे लक्ष्यते for अतीतानागते यत्र प्रत्यक्षे इत लक्षिते), pp. 57-8 (अनुकूलनायक and स्व्ाधीनपतिका). I Vide the Benares edition of the Kiratarjuniya 1887, p. 6 (काव्यलिङ्ग), pp.30 and 121 (अतिरायोक्ति, the reading on p. 121 is विषय्यप्युपवाध्यते for विषप्युपनिबध्यते), p. 44 (विरोषोक्ति, the reading there is तत्सामप्र्यामनिवृत्तिः for तत्सामध्रयामनुत्पत्ति: ) p.81 (विभावना ), p. 86 (पर्यायोक्त, the reading there is प्रस्तुतत्वेन संचन्ध: for प्रस्तुनत्वेन संचद्रम् ), pp. 64, 210 (स्व्रमावोक्ति, the reading on p.64 is स्वमावोक्तिरलंकारो for स्वमाव्रोक्तिरसी चारु), p. 86 (निदर्शना ), pp. 93, 205 ( तद्रण, the readings there areदन्योत्कृष्टगुणाश्रयात् and° दन्योत्कृष्टगुगग्रहात् for दन्योत्कृष्टगुणाहृतिः), p. 112 (अर्थापति, the variants there are अन्यथा for अन्यदा and कैमुत्येन यतः for कैमुत्यन्यायतः ), p. 127 (विष्म, the variants are विरुद्वकार्योतपत्तिश्र and विरूपघटना वा स्यात, the text of the घण्टापथ there is in- eorrect), p. 128 ( सामान्य), p. 129 (मीलन ) p. 146 (तुल्ययोगिता /, p. 170 ( पर्याय, the reading there is पर्यापालंकृनिर्दिया). 8 Vide pp. 25, 91 (विशम, v. 1. वा स्यात् fur चासौ, मता for तिवा), pp. 52, 481 (अप्रस्तुतनशंसा, V. I. सारूप्याद्विनियन्त्रिता p. 52 for सारूप्यादिनियन्त्रिता. Oa p- 481 the quotation is exactly as in the text of the पतापरुद्रीय), p 57 (पर्यायोक्त, र. 1. संबन्धात् पर्यायोक्तः स उच्यते for प्रस्तुतत्वेन संबद्ध तन् पर्यायोक्तमुच्यते), P. 72 (दीपिक, v. I. च for तु and साम्ये तु for सामस्त्ये ), p. 78 (उत्प्रेक्षा, V. I. अन्यदेवोपतरकितम् for अन्यत्वेनोपतकिंतम् and प्रकृते for प्रकृन ), pp. 92, 272, 329,

X. INTRODUCTION.

Sarvapathina* on the Bhattikavyat. Nowhere in these numerous instances has Mallindtha, however, mentioned the name of the work or its author. It may be owing to the fact that the work and the author were very popular in the

389, 536 ( सामान्य), p. 94 (तुल्ययोगिता), pp. 109, 504 (तद्रुण, v. 1. 'दन्यो त्कृष्टगुणग्रहः and दन्योत्कृष्टगुणाश्रयान्), pp.125, 294 (विभावना),pp.152,530 (परिवृत्ति ). pp. 182 and 294 (मीलन), pp. 189, 275 ( कलहान्नरिता नायिका) p.208 (भ्रान्तिमान्, v. 1. विधये for विषये ), p. 213 ( मध्यमा नायिका), p. 214 (प्रौढा), pp. 216, 291 (मुग्वा v. 1. लज्जापिहितमन्मथा for लज्जाविजितमन्मथा),PP. 219, 591 ( सम, on p. 591 it is called समान, the reading there is समानालंकृतिर्योंग for सा समालंकृतिर्योगो ), p. 224 (अरथीपत्ति and पर्याय), pp. 227, 320 ( स्वमावोक्ति), p. 238 (संदेह), pp. 239, 409 (महोक्ति, V. I. रिहेष्यते for 'रितीष्यते), pp. 256, 294, 413. (विशेषोक्ति), p. 275 ( विरहोत्काठिता नायिका, v. 1. चिरं प्रत्युरनालोके for चिरयत्यधिकं कान्ते ), p. 277 ( प्रत्यनीक), p. 281 (सूक्ष्म), p.291 (समुच्य ), p. 310 (श्रम अनुभाव, v. I. श्वासस्वेदातिभ मिकृत् for जातः स्वेदानि- मूमिकृन्), p. 296 (एकावली, v. 1. विशेषकत्वकथन2 for विशेषणत्वकथन), p. 300 (असंगति, v 1. स्यादसंगतिः for सत्यसंगतिः) p.309 (अतदूण, v. 1. वनद्रप fo वसद्रप), pp. 331 and 391 (उदात्त ), p. 331 (खण्डिता, v. 1. खण्डितष्यी कषायिता for कुपिता खण्डिता मता). p. 352 (व्यनिरेक, v. 1, अविकाल्पत्व for आविकयाल्पत्व, P. 381 (कुनहल, v. 1. परिकीर्निनम् for परिकार्त्यते), p. 382 (विभ्रम, v. I. 'विपयीये for 'विपययः ), p. 397 (दृष्टान्त, v. 1. सामान्यवमवाक्योक्ते: for सामान्यधर्मो वाक्यज्ञैः) P. 418 (परिसख्पा, v. 1. नैकवा यदा for त्रेकदा यदि ), pp. 421, 581 (सोक्ष्म्य, v. I. संकल्परूपत्वरं for 'संजल्परूपत्वं). # Vide Appendix III. and the foot-notes there in my edition of the Bhattikarya, Bombay Sanskrit Series, No. LVII. The quotations there are definitious of the figures,-भावरिक, निदर्शना, विरोध, यथासंख्य, भ्रान्तिमान, पर्यायोक्त अर्थान्तरन्यास, विशेषाक्ति, अपह्वति, उपमेयोपमा, तुन्ययोगिता, दपिक, व्यतिरेक, दृष्टान्त, पकावली, आक्षेप, संदेह, सहोक्ति, सम, स्व्रभावोकि, and काव्यलिङ्ग, of the नायिका's- कलहान्तरिता, विप्रलच्चा, खण्डिता, of the अनुभाव s -- विशाद, and स्तम्भ, of सात्विक- भाव's and of सौशब्ध t Works like the Pratiparudrtya are thus condemned in साहित्यरत्नाकर of धमसूरि :- अलक्रियाः पू्वरनरैः प्रणीताः प्रयोजिताः काश्वन नायकेन। कैश्षितु कुर्कषिभरिमिर्नि- बद्रा: क्षोदीयस्ता काश्रन नायकेन ॥ In the commentary on this by मल्लादिलक्ष्मणसूरि the following is found :- तरहि सनायकाः प्रतापरुद्रीयादिप्रबन्धाः प्रथन्त पवेत्याशडक्याद कैअिदिति। कुक्षिंमरिभिः स्वोदरपूरकैः वनमात्रलोलुपैरित्यर्थः । कैश्रिद्विधानाथादििस्तु क्षोदी- यसा क्षुद्रनरेण। तरलीकृतकाचानां तारहारयष्टीनामित तासामपि चाह्यत्वादग्राय्यत्वम्।

INTRODUCTION. xi,

southern parts of India and were widely known to the learned circle. Prof. M. Seshagiri S'âstri, M. A., states that the work is even now very popular in southern India and is studied by every Sanskrit student .* The Prataparudriya is also quoted by Visvesvara Pandita in the Alankarakaustubhat and by Appa Dikshita in the Chitramimamsat A verse in honour of Virarudra or Pratâparudra is found in the Kuva- layananda of Appayya Dikshita-कतिपयादिवसैः क्षयं प्रयायात् कनक- गिरि: कृतवास रावसानः। इति मुदसुपयाति चकताकी वितरणशालिनि वीररुदेवे ।।, given as an instance of संबन्धातिशयोक्ति

Vidyanatha .- Prataparudrayasobhashanz is the only known work of the author. Dr. Aufrecht ascribes Prataparudra- kalyanr also to him ; but it is only a part of the Prataparu. drîya, comprehended in the third prakaranas, and is simply a model drama composed to illustrate the characteristics of a Nâtaka, its Sandhis and their divisions.

Vidyanatha's Age .-- The age of the author is easily settled from the internal evidence that the work affords and from

Vide Report on a Search for Sanskrit and Tamil Mss. for the year 1893, No. 2 of 1899, by Prof. M. S'eshagiri S'astri, M. A., pp. 82 and 83. t Vide, the Alankarakaustubha, p. 12, where Appayya Dikshita is attacked and Vidyanatha justified by Visrescara Pandita. There the instance of द्रव्यस्वरूपतप्रेक्षा-न नित्यमस्मिन् परिपर्णतेति &c. is also quoted. Vide pp. 7 and 8 (where the propriety of स्वतः सिद्धेन in बिद्यानाथ' definition of sqwr is questioned), pp. 56-8 (where the definition of qRUTr is quoted, प्रकृतस्यापयोगि स्यात is the reading there). The instance, एष शाम्यति वस्तापो राजपादनिषेचया। कण्टकद्रुममूलेषु वाप्स्तं शमयेत् कथम् ॥, ascribed to Vidyanatha on p. 58, is not found in the प्रतापरुद्रीय, p. 84 and p. 87, where Vidyanatha's method of the division of saqat is mentioned.

§ Vide p. 139 of the text where the name of the Nataka is given as प्रतापरुद्रकल्याण.

xii. INTRODICTION.

inscriptions of the Kakatiya kings of Ekasila* or Orangal. We will consider them in order and then compare them.

The internal evidence .- The age of Vidyânâtha is very easily settled from the internal evidence of the work. That he has panegyrised Prataparudra so much that the very name of the work is called after him, that the glorifica- tion of the hero of a work is given as the principal cause of the greatness and fame of the work and its author and that all the instances given in illustration of the properties of poetry and its inherent characteristics, are in honour of Prataparudra are all clear indications of the fact that he lived in the time of Prataparudra. As regards Prataparudra, we learn much from the work itself apart from his own inscriptions and those of his predecessors. He was a Kâka- ttya king or Kakati Virarudra and was so called because he worshipped a Goddess called Kakati,t which is explained as Durgasakti, a tutelary deity of his family installed in the Ekasil town. Ekasilanagart was the capital of the Andhra or Trilingat country, so called on account of the three famods lingas of S'rtiaila, Kalesvaras and Draksharama||. The river

Dr. Burnell says that Warangal ( Worangal ) is a Muhammadan and corrupt way of writing 'Orukkal' which means 'one rock' and is thus rendered Rrey in Sanskrit. The word ' Orangal' is variously spelt as Vorangallu, Vorangolu, Orangallu, Orangolu, Voruvakallu, Voruvakalli. Vide Robert Sewell's 'Sketch of the Dynasties of Southern India,' p. 32. In the Telugu Chronicle (Madras Journal for 1881, p. 238) we find the form 'Oragallu', ' Single Rock' which tallies with the Sanskrit word ' Ekasila.' Vide foot-note, Ind. Ant. Vol. XXI., pp. 197 et sequentia. t Vide the commentary Ratnapana, p.10, काकनिनाम दुर्गाशक्तिरेकशिलानग- रेश्वराणां कुलदेवता सा शक्तिभंजनीया अस्पेति काकतीयः), also Ratnasana, p. 485. $ Vide p. 213 ( v. 22 ). § The temple at Kalahasti in the North Arcot District. ] Iu the Godâvari District.

INTRODUCTION. xifk

Gotami and Hanumadachala were near the capital. Dur- gâdevt is described as the tutelary deity of the Kakattya family. Prataparudra is also called Virarudra or Rudra. He was son of Mahadevat and Munmudit or Mummadamba. Vidynatha states that he was called Prataparudra, because he was as brilliant as the sung and Virarudra, because he was an incarnation of Vishnu,| being son of Munmudi in Kaliyuga, designated Rama in Tretd and S'auri in Dwapara T. He encouraged learning$ and was himself learned .** His warriors are called Andhrakshamdbhridbhatas.tt He had a boar as a sign on his bannertt and his enemies are de- scribed as propitiating him by wearing a mark of a boar on their bosom.§y He is described as having borne the title of Chalamartigandx .! #

• Vide p. 160. t pp. 12 and 13 (v. 14); also p. 133 (v. 4)- $ pp. 16-17 (v. 20). Munmudi is called Mommudámba, Mummadiyâ, Munmudamba and Mummadamba in different Mss. § Vide p. 139 (v. 11). | Vide p. 139 (v. 12). T Vide pp. 16-17 (v. 20). $ Vide p. 23 (v. 33) and p. 467 (v. 202) The Râmayans is said to have been translated into Telugu in his time. Vide Report of Sanskrit Mss., India Office. ** Vide p. 17 (v. 21). tt Vide p. 22 and many other places. # Vide p. 50 (v. 10). SS Vide pp. 177 and 305. I Vide p. 60 (v. 21), p. 66 (v. 33), p. 210 (v. 15). The biruda or title of chalamartiganda is also borne hy Vanapati. Vide Epi. Ind., Vol. IV., p. 314. The Ratnasana calls the biruda Chalamartyaganda and explains it as ' A big stone to those mortals who run away on battle-fields-s brave prince who himself never re- treated from the battle-fiell. Vide p. 512. On p. 39 we have chala- martyaganda.

xiv. INTRODUCTION.

Further, the drama, called Prataparudrakalyan, given as a portion of the Natakaprakarans, supplies the following main points of information regarding Prataparudra and the family of the Kakaliya kings :- Svayambhu (S'iva)* is de- scribed as the family-deity instructing all the members of the family in their duties.+ He is also described as having manifested himself in a dream to king Rudra who, though daughter of king Ganapati, was designated by Ganapati by a male name.t Her real name, as given by the commentator Kumarisvamin, was Rudramba. She succeeded Ganapati on the throne of Etasila. She was, as mentioned above, called Rudra or Rudradeva and her greatness is shewn by the fact that her mother was Umd herself, known among the people as Somi, and father God S'iva himself, Ginapati, Lord of Pramaths and other Ganas. In the dream which Rudradeva had, God S'ivs, manifesting himself, praised the greatness of Pratabarudra and advised Rudradeva to place the burden of the kingdom upon the shoulders of the prince, his grandson, who had been adopted by him as his son by His command.j The prince then sets out for the conquest of directions before he is installed as Yuvaraja or crown prince. In his expedition of conquest he first sets out for the east and conquers the Kalingas.| He then goes south- wards and vanquiskes the Pandyas. He next marches towards the west and conquers it. Then crossing the Narmada, he starts northwards. There the $Aagas, the Vangas and the Malavzs combine and oppose him. The leaders of the

• Vide pp. 152-53 (v. 27). t Vule p. 149 (v. 22). Vide p. 140. § Vide p. 153 (v. 29). I Kalinga corresponds to the modern Northern Circars. T Their coantry corresponds to the modern province of Madura. $ Their kingdom lay on the right bank of the Ganges, with the capital Champa, probably Bhagalpur.

INTRODUCTION. xv.

army of Prataparudra challenge them, speaking in derision of them .* Here are mentioned the Gurjars, the Lampakas, the Vangas, the Konkanis, the Hunzst and the Maharashtras. Further on are named the following kingst :- Kings of Chola, § Kashmir, Nepal, Suhma, Kambojat, Sevana$, Gauda ** , Lâtatt, Stmhalatt, Karņîta, Bhojass, Keralali, Panchala IT, Kikata$$ and Kampila .***

Sevant, jewel of the kings of the Yâdava family, all power- ful and mighty as he was, is described as having run away on having heard the war-drum of Prataparudra.ttt He is in another place described as one whose retreats, when he was insulted by the soldiers of Prataparudra, were known by

• Vide p. 186 (v. 14). t A nomadie non-Aryan tribe that established itself in the Punjab and along the Indus. $ Vide p. 188 (verses 16, 17, 18). § The country of the Cholas corresponds to the modern province of Tanjor. | Suhmudesa lay to the west of Vanga or Eastern Bengal with its capital Tamralipta, identified with modern Tumlook. T The name of a non-Aryan people in the north-west. $ ' Seunadesa was the name of the region extending from Nâsik to Devagiri, the modern Daulatabad' Vide Dr. R. G. Bhandarkar's Early History of the Dekkan', p. 76. ** The people of Northern Bengal. tt Ancient name of central and southern Gujarat. Ceylon. §s 'The Bhojas ruled over the country of Vidarbha or Berar' 'Early History of the Dekkan', pp. 8-9. I The country of the Keralas corresponds to Malabar. TT The people of the Gangetic Doab. $$ Probably Behar. *** Kampilya was the capital of the Panchalas. ttt Vide p. 40 (v. 70).

xiv. INTRODUCTION.

Further, the drama, called Prataparudrakalyânt, given as a portion of the Natakaprakaranz, supplies the following main points of information regarding Prataparudra and the family of the Kakatiya kings :- Svayambha (S'iva)* is de- scribed as the family-deity instructing all the members of the family in their duties.t He is also described as having manifested himself in a dream to king Rudra who, though daughter of king Gunapati, was designated by Ganapati by a male name.t Her real name, as given by the commentator Kumarisvamin, was Rudramba. She succeeded Ganapati on the throne of Etasila. She was, as mentioned above, called Rudra or Rudradeva and her greatness is shewn by the fact that her mother was Umd herself, known among the people as Somi, and father God S'iva himself, Ginapiti, Lord of Pramathr and other Ganas. In the dream which Rudradeva had, God S'ivz, manifesting himself, praised the greatness of Pratabarudra and advised Rudradeva to place' the burden of the kingdom upon the shoulders of the prince, his grandson, who had been adopted by him as his son by His command.§ The prince then sets out for the conquest of directions before he is installed as Yuvaraja or crown prince. In his expedition of conquest he first sets out for the east and conquers the Kulingas.| He then goes south- wards and vanquiskes the Pandyas. He next marches towards the west and conquers it. Then crossing the Narmada, he starts northwards. There the $Angas, the Vangas and the Milavrs combine and oppose him. The leaders of the

• Vide pp. 152-53 (v. 27). t Vude p. 149 (v. 22). Vide p. 149. § Vide p. 153 (v. 29). [ Kalinga corresponds to the modern Northern Circars. Their country corresponds to the modern province of Madura. $ Their kingdom lay on the right bank of the Ganges, with the capital Champa, probably Bhagalpur.

INTRODUCTION. xv.

army of Prataparudra challenge them, speaking in derision of them .* Here are mentioned the Gurjars, the Lampakas, the Vangas, the Konkanis, the Hunst and the Maharashtras- Further on are named the following kingst :-

Kings of Chola,s Kashmir, Nepal, Suhmal, Kamboja, Sevana$, Gaudi ** , Lâtatt, Stmhalatt, Karņîta, Bhojass, Keralali, Panchala II, Kikatas$ and Kampila .***

Sevant, jewel of the kings of the Yâdava family, all power- ful and mighty as he was, is described as having run away on having heard the war-drum of Prataparudra.ttt He is in another place described as one whose retreats, when he was insulted by the soldiers of Prataparudra, were known by

• Vide p. 186 (v. 1+). t A nomadic non-Aryan tribe that established itself in the Punjab and along the Indus. Vide p. 188 (verses 16, 17, 18). § The country of the Cholas corresponds to the modern province of Tanjor. | Suhmudesa lay to the west of Vanga or Eastern Bengal with its capital Tamralipta, identified with modern Tumlook. T The name of a non-Aryan people in the north-west. $ 'Seunadesa was the name of the region extending from Nasik to Devagiri, the modern Daulatabad' Vide Dr. R. G. Bhandarkar's . Early History of the Dekkan', p. 76. ** The people of Northern Bengal. tt Ancient name of central and southern Gujarat. tț Ceylon. §s ' The Bhojas ruled over the country of Vidarbha or Berar' 'Early History of the Dekkan', pp. 8-9. i| The country of the Keralas corresponds to Malabar. TT The people of the Gangetic Doab. $$ Probably Behar. *** Kampilya was the capital of the Panchalas. ttt Vide p. 40 (v. 70).

xvi. INTRODUCTION.

the Gautami river .* This means that the Yadava king had crossed the Gautami river, near the capital Ekasila, beyond which his kingdom evidently lay, and was obliged by the commander of Prataparudra's army to cross it back. This Yaduva king was Ramachandra or Ramadeva, 6th king of the Yadavas of Devagiri, whose dates are S'aka 1193-1231 A. D. (1271-1309).t It is stated in the Pratapakalyâna that Ganapati established an image of God Ganapesvara.t The genealogy of Prataparudra, as shown by the drama under the Nâtakaprakarana, is as under :-

I Ganapati ( married Somâ ).

2 Rudrâmba ( known as Rudra ).

Mummadambâ (married Mahâdeva).

3 Pratâparudra.

The following additional information is supplied by the inscriptions of Pratâparudra and his ancestors :- (1) §The Conjeveram Sanskrit and Tamil inscription of Prataparudra records that his general Muppidi installed a certain Manavira as Governor of Kanchi. The inscription is dated S'aka era (1238 A. D. 1316). In 1316 Conjeveram was thus tributary to Prataparudra, who is called Kakatiya Mahamand ila Chakravartin of Ekasilanagari.

(2) Another inscription of Prataparudra is found at Jam- bukesvara temple near Trichinopoly. It mentions Manma Gnd igopala as his subordinate, whose latest known date is

• Vide p. 439 (v. 156). t Vide Dr. R. G. Bhan larkar's 'Early History of the Dekkan',p. 92. $ Vide p. 213 v. 21. § Vide Epi. Indica, Vol. VII., Octo. 1903, Part VIII., pp. 166-67.

INTRODUCTION. xvii.

S'aka-samvat 1221 (A. D. 1299*) from an inscription at Nellore.

(3) Three other inscriptions of Pratdparudra are found at Bezvâda, Warangal and Palivela. They are dated respec- tively S'aka-samvat 1220, (A. D. 1298, 1235), (A. D. 1313 and I239), (A. D. 1317).f

(4) tThe Anmakondı Sanskrit and Telugu inscription of the Kakattya Mahamandilesvara Rudradeva .- His capital was Anmakondz, at a short distance from Worangal. The inscrip- tion is dated S'aka-samvat 1084 (A. D. I162). Its object is to record that Mahamand ilesvara Rudradeva of the Kakatya or Kâkattya family set up at his capital the images of God Rudra, the God Vasudeva and the God Surya. The following is the genealogy furnished by the inscription :-

Tribhuvanamalla.

Prola or Prolerâja.

Rudra Deva.

Prola is described in the inscription as having imprisoned in war §Tailapadeva, ornament of the Chalukyas, defeated a king Govinda and given his kingdom to king Udaya and conquered Gund, lord of the city of Mantrakutz. In his time Anmakond I was besieged by Jagaddeva, who was repulsed and put to flight. Rudradeva conquered a certain Domma and had a powerful opponent in king Bht na who was

• ( तत्राग्रजस्सुनो मन्मो गण्डगोपालभूपतिः । प्रतापरुद्रभूपस्य प्रसादार्जिनवैमनः ।). Vide Epi. Ind., Vol. VII., pp. 128-32. t Vide Epi. Ind., Vol. VII., pp. 128-32. Vide Ind. Ant., Vol. XI., pp. 9-20. § Taila III, who reigned from S'aka 1072 (A, D. 1150) to S'aka 1084 (A. D. 1162).

xviii. INTRODUCTION.

defeated by Rudradeva and had to fly to a forest. His king- dom was bounded by *S'risaila on the south, the kingdom of the Western Chalukyas on the west and the region of Mlya- vân on the north.

(5) +The Ganapesvaram Sanskrit and Telugu inscription of the time of the Kâkatiya Ganipati is dated S'aka-samvat 1153 (A. D. 1231). It is engraved on a pillar in front of the Durgamba temple at Ganapesvaram, a village in the Masuli- patam tâlukâ of the Krishna district. Besides giving the information about Prola found in the Anmakonda inscription, it records that Prola married Muppaladevt and had two sons, Rudra and Mahadeva. Rudra succeeded his father Prola and was succeeded by Mahadeva. Ganapati was the son of the latter by Bayyambika. He defeated the kings of Chola, Kalinga, Sevana, Karnata and Lata and married Narama (Nârambha) and Perama (Peramamba), the elder sisters ff Jaya (Jayana), chief of his elephart troopt. (6) The Conjeveram (Ekâmranâtha temple) inscription of Ganipati and his minister and general, Sâmanta Bhoja, is dated S'aka-samvat 1172 (A. D. 1250). The S'aiva temple of Ekamranâtha is the largest of all temples at Kâncht (Con- jeveram) and the inscription is engraved on its wall. In this Ganapati traces his descent from the sun ; his successors that are mentioned being Betmaraja (Tribhuvanamalla), Prodarâja, Rudradeva, and Mahâdeva. Prodarâja is stated to have constructed a lake which he called Jagatikesari-tataka after his surname Jagalikesarin.§ Ganapati is stated to * A hill in the Karnal District, to the north-east of it. It is sacred, having the image of Mallikarjuna, a Jyotirlinga on it. t Vide Epi, Ind., Vol. III., p. 81 and Plate. $ Vide Ind. Ant., Vol. XXI., pp. 197 et sequentia. S द्विषदुपहृतद्त्यद्दन्तिमेवंकराशो निरविशदथ भूमि भूपनिः प्रोडराजः । प्रनिनिधिमुदवीनां सञ्चयन् तोयसृष्टेरकृत जगनि कसप्याख्यया यस्तटाकम्॥। V. 9. of the inscription.

INTRODUOTION. xix

have conquered the Yadava king Simhana and the Kalinge king and to have reduced kings of Lâta and Gauda to his submission .* Simhana's (Singhana's) father Jaitrapala or Jaitugi is represented to have killed Rudradeva, Ganapati's uncle, as appears from the Paithan grant of the Yâdava king, Ramachandra, who ruled from S'aka-samvat 1193 to I231, (A. D. 1271 to 1309) and also from an introduction to Hemâdri's Vratakhanda.t The same Paithan grant shows that Gana- pati was a contemporary of both Jaitugi I. and Singhana II.

(7) The Yenamadala fragmentary Sanskrit and Telugu inscription of the Kakattya Princess Ganapâmba is dated S'aka-samvat 1172 (A. D. 1250). It gives Mâdhava as the name of Prola's son. This Madhava lost his life in a battle.§ Ganapamba or Ganapâmbika was the daughter of Ganapati.

*यदृदयकृतचेतोरिखणः सिंहणो यञ्चतुलमुभटधाटीदत्तभङ्ग: कलिङ्गः। अपि च यदुपसेवाजीविनौ लाटगौडी गणपतिनृपतेः क (:) श्ायते विक्रमाय ॥ V. 14 of the inscription. दीक्षित्वा रणरङ्देवयजने प्रोदस्तशस्त्रस्ुवः श्रेणीभिर्जगतीपतीन हुतवता पेन प्रतापानले। त्रेलिङ्गाधिपतेः पशोविशसनं रौद्रस्य रौद्राकृतेः कृत्वा परुषमेचयज्ञविधिना लब्घसीलोकीजयः ॥ St. 41. t Vide Dr. R. G. Bhandarkar's . Early History of the Dekkan', pp. 82 and 113-4. t Vide Epi. Ind, Vol. III., p. 94.

यस्सुप्वा सुमहाहवे गजवधूकुंभद्यस्योपरि। प्रख्याताप्सरसस्तनद्रयतटे प्राबोधि योधाग्रणी: लोके खयातविशालनिमलयथा वीरश्रियामाश्रय: ॥V. 5. Taylor states that . Ganapati, making war against the Devagiri ruler who had killed his uncle Mahadepa, conquered that chief and took his danghter named Rudramadert to be his wife.' Vide Ind. Ant., Vol. XXI., p. 197 ff. But the Introduction to Hemadri's Vrata- khnda states otherwise. Vide v. 41 quoted above.

xx. INTRODUCTION.

She married Beta, son of a chief. After the death of her husband she lived a pious life and built a temple Beteivara in memory of her lord. The inscription was made in the life- time of her father Ganapati.

(8) *The last inscription worth noting is the Chebrolu inscription of Jaya in Sanskrit verse and Telugu prose. It is engraved on a pillar in the Nagesvara temple at Chebrolu in the Krishna district. It gives the genealogy of king Ganapati whose descent is traced from the sun. Manu was son of the Sun, his son was Ikshvaku who was followed by Sagara, Kakutstha, Diltpa, Dasaratha and Ramachandra. In this family was born Durjaya, the earliest historical an- cestor of Ganapati. Then follow the names of Beta (Betma), Prola, Rudra, Mahâdeva and Ganapati who is described as having borne the biruda of Chhalamattigandit Jaya or Jayana was the chief of the elephant-troop of Ganapati and was presented by him with the city of Shanmukha or Tâmprapurî.

• Vide Epi. Ind., Vol. V., p. 142. 1 परषां वशे रघूणां क्षितिपतिरभव हुर्जयः शौर्यकेलि- सकूर्ज्जंद्रमा ततोऽमूत् प्रतिकरटिघटाशातनो वेतराजः । चक्ने विक्रान्तबाहुस्तदनु वसुमतीपालनं प्रोलभूप- स्तन्पुत्रो रुद्रदेवस्तदुपरि च नृपोत्तंसरत्न बभूव ॥।८।। ततस्नत्स।दर्य: स्वभुजधृतसाम्नाज्यमहिमा महादेवक्षोणीरमण इति गीतस्त्रिभुवनें। अमूत सेवानप्रक्षितिपतिशिरोमण्डनमणि- प्रभाभियंत्पादाम्बुरुहमकरन्दव्यतिकरः ॥९॥ अथ गणपतिदेव: प्रादुरासीदमुष्मात मुरतरुंरिव सिंवां: श्षाध्यविश्राणनश्रीः। विहरति फणिभर्तु: श्वासखेदादपेता सुरभिमलयजार्द्रे यद्गुजे भूनधात्री ॥ १०॥ मन्त्री कार्यनिरूषणे प्रियमुहदृद्विसतरंभसंभाषणे काव्यारंभविधौ कविः सहचरः संगीतसंपादने। कत्ता शिल्पकलाकलापविषये संप्रेषणे किद्धरो युद्धे पश्छलमत्तिगंडनृपतेरग्रेसरो पत्तते ॥ १८ ॥

INTRODUCTION. xxi.

The genealogy of the Kakatiya kings gathered from the inscriptions is then as under :-

I Betma, surnamed Tribhuvanamalla. - 2 Prola, surnamed Jagatikesarin, (married Muppa- ladevi).

3 Rudra. A. D. 1162 4 Mahâdeva.

5 Ganapati or Ganapa. (married Nâramâ and Peramà). A. D. 1231, A. D. 1250.

Ganapâmbâ or Ganapâm- bikâ, (married Beta). A. D. 1250.

The drama Prataparudrakalyana gives Soma as the name of Ganapati's wife and his daughter who appears in the drama as Rudradeva is styled Rudrâmba* by the commentator

अधेकदा दक्षिणदिकक्षितीशान् विजित्य वीरो विनिवर्तमान: । मध्येपथं ताम्रपुरीमयासी- अंचत्पताकां छलमत्तिगंड: ।। १९ ।। It will be seen that the biruda here given is Boans. In the text it is found as चलमर्त्तिगण्ड and in one place चलमर्त्यगण्ड which is also the reading of the Ratnasina. Vanapati bore the biruda as. * "It was in her reign that Marco Polo, the Venetian, visited the east coast of India. He records (Ynle's edit., ii. 295) not only that a woman had been reigning over that country for forty years, but that 'she had administered her realm as well as ever her husband (In the Nataka she is called daughter) did or better; and as she was a lover of justice, of equity, and of place, she was more beloved by those of her kingdom than ever was lady or lord of theirs before". Vide "Imperial Gazetter of India', Vol. II., p. 341.

xxii. INTRODUCTION.

Kumarasvamin. She thus becomes the 6th ruler and Pra- taparudra her grandson, the 7th ruler of the Kakattya family. 6 Rudrâmbâ (known as Rudra).

Mummadambâ, (married Mahâdeva).

7 Pratâparudra. A. D. 1316, A. D. 1299, A. D. 1298, A. D. 1313, A.D. 1317. The dates assigned to Prataparudra by Robert Sewell in his 'Sketch of the Dynasties of Southern India' are I295 to 1323 A. D. In the Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the India Office, and in the Report on Sanskrit Manu- scripts by M. S'eshagiri S'astri the dates of his reign are 1268 to 1319 A. D .* In 1303 the Mehomedans invaded the king- dom of Warangul but were forced to retreat. In 1310 they in- vaded it again under Malik Kafur and compelled Prataparudra to pay tribute. But in 1316 he threw off the yoke and made himself independent. In 1321 Mahmad Taghlakh sent an army under his son Ulughkhan to conquer Worangal. This attempt was unsuccessful, but in 1323 another attempt was made and it succeeded. Worangal was captured and Pra- taparudra was imprisoned and sent to Delhi. He was suc- ceeded by his son Krishna who, though at first victorious in repulsing the Mehomedans from his kingdom with the help of other Hindu states, was finally defeated by the Mehomedans. In 1424 the king of Worangal was slain by Ahmad Shah Bahmani. In 1538 war broke out again. In this the Warangal Raja lost his son and between this year and 1543 the empire was incorporated in a Bahmani king. dom of the Kutub, Shahi dynasty.t * In his letter dated 26th July 1901, T. Ganapati S'astri of Trivan- drum writes to me as follows :- शालिवाहनशकाब्दवन् प्रतापरुद्रदेवाब्दोऽत्रत्यपचाङ्गे नियमेन प्रख्याप्यते। तत्र वर्तमानः प्रतापरुद्राब्दः ६२४ तम इति लिखितः। t Vide Rohert Sewell's 'Sketch of the Dynasties of Southern India', p. 32 ff. and W. W. Hunter's ' Imperial Gazetteer of Indie', Vol. XIII, p. 521, New Edition Vol, XXIV., p. 358.

INTRODUCTION. xxiiż

The Commentator-the commentator is Kumdrasvamin Somaptthin, son of Kolachala Mallinatha about whose date and works I have said fully in my Introduction to the Bhatti- kavya and the Ekavalf. The word 'Ratnapana', as the com- mentary is called, is explained by the commentator himself as a market-place where are sold jewels of poetic sentiment, poetic merits, figures &c. collected together by Vidya- natha after they have been sharpened on the grindstone consisting of the expression of the merits of a ndyaka the very mention of whose name brings merit; and the appreciating and the fortunate are requested to purchase the gems by giving for them the price of their favour. The commentary bespeaks a very wide reading and knowledge on the part of Kumarasvdmin, though it does not show the critical acumen of his father. To the student of poetics, however, it is very useful ; for it abounds with quotations and elu- cidates the text very well. *Another genenlogy of Kumarasvamin is given in the Introduction to the commentary called Padayojand by Ven- katanarâyana on Champuramayana. It is as under :-

Mallinâtha.

Kapardin.

Mallinatha. Peddubhatta.

Kumarasvâmin.

*कोल चत्मान्वयाब्धीन्दुमलिनाथो महायशाः। शतावधानविख्यानः वरिरुद्राभिवर्षितः ॥ मल्विनाथात्मजः श्रीमान् कपदी मन्त्रकोविदः । अखिलश्रौतकल्पस्य कारिकावृत्तिमातनात्॥ कपर्दिननयो धीमान् मक्िनाथोग्रजः स्मृनः। द्विनीयस्तनयो धीमान् पेद्दभट्टो महोदयः ॥ मदोपाध्याय आर्यानः सर्वदेशेषु सर्वतः । मातुलेयकृती दिव्ये सर्वज्ञेनाभित्रर्षितः॥ गणाविपप्रसादेन प्रोचे मन्त्रगणान बहून्। नैषचज्योतिषादीनां व्याख्याताभूज्जगद्गुरुः ।। पेहुभट्टमुनः श्रीमान् कुमारस्वामिसंजिकः । प्रतापरुद्रीयाख्यानव्याख्याता विद्वदग्रिमः॥ It may be noted that Kolachalma is given here as the name of the family. The same word occurs at the end of each Kanda as ' sfa श्रीमत्कोलचल्मान्वय &c. Vide .Report of Sanskrit Manuscripts in Southern Iudia' by Dr. E. Hultzsch, No. III., pp. 39-40.

XXIV. INTRODUCTION.

This genealogy cannot be accepted in face of the one given by Kumarasvamin himself in his introduction to the Ratnapans. Venkatandrayana was seventh in descent from Kumdrasvâmin and his evidence cannot therefore be accept- ed to be as trustworthy as that of Kumarasvamin himself.

The Ratnasang is another commentary on the work. I have been able to secure it on the first two Prakaranas only. It is more explanatory than critical and borrows much from the Ratnapanz. The name of the author is not known, but he has composed another work called Hemantatilakabhâna .* The English notes are explanatory and critical and avoid the ground already covered in my notes to the Ekâvalf to which references are made.

The Appendices are prepared with great care and will he useful to those engaged in research work. Quotations are verified as far as possible and their places with variants indi- cated in foot-notes. The last appendix contains, as promised in my introduction to the Ekavali,t, the work ot Bhâmaha, an

• Vide p. 521. t Vide p. xxxi. of the Introduction of the Ekapalt, B.S.S. No. 63. कुमार स्वामिन.

महादेव. Three other sons.

शंभू.

भास्कर.

नागश्वर

कोण्डुभट्ट

नागेश्वरयज्वन्. (married नरसक्का).

वंकटनारायण.

INTRODUCTION. XXV.

old Alankarika, whose work is not still published. The text of the work of Bhamaha, published in the last appendix, is based upon the transcript of a manuscript of the work in the Maharaja's Sanskrit Library at Trivandrum, secured by me through my friends, Pandit Govindadas of Benares and S'âstrî Ganapati, Principal, Mahârâjâ's Sanskrit College, Trivan- drum, and upon another transcript secured from the Go- vernment Oriental Library of Madras. The latter seems to be a copy of the former. I tried very hard to secure another manuscript of the work from Kashmir and other parts of India, but I could not get any. The foot-notes in this Appendix indicate the places, ascertained with great care, where quotations of Bhamaha's work are found. They will show how widely Bhamaha is quoted. He is quoted in the Kavyaprakasa of Mammata, in the Dhvanyaloka by Ânanda- dardhana, in the Lochana by Abhinavagupta, in the Jaya- m gald on the Ravanaradha or the Bhattikavya, in the commentary on Udbhatalankarasarasangraha by Prattraren- duraja, in the Sarvapathina by Mallinatha on the Bhatti- kâvya, in his tird on Kavyanusasana by Hemachandra, in the Chitramimamsa by Appayya Dikshita, by Vallabha in the Subhashitavalt, by Vidyadhara in his Ekavali,* in the Alan- karakaustubha by Visvesvara Pandita, in the Yamakaratna- kara ( Introduction I. 33 ) by S'rivatsankamisra,t in Râjanakaruyyaka's Alankârasarvasvat, in the Súktikarņâ-

नरसक्काख्यवध्वाश्र श्रीनागेश्वरयज्वनः । नारायणेन पुत्रेण कोलचल्मान्वयेंदुना ।। चंपूनारायणाख्यस्य प्रबन्धस्याघहारिणः । तिवृतिः क्रियते प्रम्णा यथामति समासतः॥ * यत् पुनरलंकारकोटिनिविष्टत्वं वस्तुध्वनेरुदभावयन भामहादयस्दप विचारविधुरम्। p.30. t This I have learnt from S'astri A. Anantacharya, Archæological Department, Mysore Government. * इह हि तावद्रामहोद्गटप्रभृतयशचिरन्तनालंकारकाराः प्रतीयमानमर्य वाच्योपस्कारकतयालका- रपक्षनिक्षिसं मन्यन्ते ॥ p. 3.

XIVI. INTRODUCTION.

mrita*, in the commentary by Namisadhu on Rudrata's Kavyalankarat, and in the Arthadyotanikd by Râghava- bhatti on the Abhijnanasakuntala. In the last, however, quotations seem wrongly ascribed to Bhâmaha.t He is mentioned in the text also with reverence.§

Udbhata or Bhattodbhata, who lived in the reign of king Jayatida (A. D. 779-813) has written a commentary called 'Bhamahavivarana' on the work of Bhâmaha as appears from the commentary of Prattharenduraja on Udbhatalankarasdra-

. Vide Aufrecht's 'Catalogus Catalogorum.'

t Vide p.2'दण्डिमेधाविरुद्रभामहादिकृतानि सन्त्येवालंकारशास्राणि, and 'भामहा- दिमतेन तवर्थानतरन्यास एव 'अर्थद्रयस्य न्यासः सोऽ्थीन्तरन्यासः' इति तदीयलक्षणात्I, p. 116. The definition of अर्थान्तरन्यास ascribed tu मामह is not, however, found given here in the work of wIng. Vide p. 3e. V. .l. The following quotations are found by me :- 'क्रेमं सर्वगुरुदत्ते मगणो ममिदैवतः' इति भामहोक्ते। Vide p.4; 'तद्वक्षणमुक्तं भामहेन-'पयायोक्तं प्रकारेण यदन्येनामिधीयते वान्यवाचकशक्तिम्यां शून्येनावगमात्मना ॥ इति। उदाहृतं च हयग्रीववधस्थं पद्यम्-यं प्रेक्ष्य चिररूदापि निवासप्रीतिरुन्झिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरः ॥ इति' Vide p. 9. It may be noted that the definition of yuiuim as given by Raghavabhatta is found in Udbhatalankarasarasungraha with slight verbal modifications (There it is-'पर्यायोक्तं यदन्पन प्रकारेणाभिधीयते वाच्यवाचक- पृत्तिम्यां सून्येनावगमात्मना) and that the instance 'यं प्रेक्ष्य' &c. is found in the Kavyaprukusa. "नोपमानं तिडन्तेन इति भामहोक्तेः। Vide p.13.

This quotation is not found in the text of Bhumaha. It is found in the 'Kusyidarsa ' 2. 227. as आप्तमाषित (नोपमानं तिडन्तेनेत्यतिक्रम्याप्तमाषितम्।।). In another place Bhumaha's work is called 'Akara'. 'अत एव सर्वा- लंकाराणामतिशयोक्तिगर्भत्वमाकरे दर्शितम्-'नालंकारोऽनया बिना" इति।' Vide p. 11. § Vide p. x.

INTRODUCTION. xxvii.

sangraha,* from the commentary on Kdvydnusdsana by Hemachandrat and from Abhinavagupta's Lochana.t

A critical survey of Bhamaha's work is out of place in this Introduction. When more manuscripts of the work are found, the text will be correctly settled and more light will be thrown upon many points on which at present nothing can be said with certainty. At present, it is sufficient to note that Bhamaha is a very old Alankarika and his work shows that he was son of Rakrilagomin, that he has dealt with five topics by six Parichchhedas or chapters in his work-(I) Kavyasartra or the body of poetry (by sixty verses), (2) Alankaras or figures of speech ( by one hundred and sixty verses), (3) Doshas or demerits in com- position (by fifty verses), (4) Nydyanirnaya or settling the logic of poetry (by seventy verses) and (5) S'abdasuddhi

• विशेषोक्तिलक्षणे च भामहविवरणे भट्टोद्रटेन एकदेशशब्द पवं व्याख्याती यथेहस्मा भिनिरूपितः । तत्र विशेषोक्तिलक्षणम्-एकदेशस्य विगमे या गुणान्तरसंस्तुतिः। विशेषप्रथना यासी विशेषोक्तिमंता यथा ॥ इति ।. This definition of विशेषोक्ति is found in the text of Bhamaha's work. It is wrongly ascribed to Udbhata by Colonel Jacob in his ' Notes on Alankâra Literature' Part I. p. 287 ( Journal of the Royal Asiatic Society, April 1897).

• पतेन 'रसवद्द्शितस्पष्टशृङ्गारादिरसोद्यम्। स्वशब्दस्थायिसंचारि विभावाभिनयास्पदम् ।। इत्येतद्व्याख्यानावसरे यङ्गटोद्गटेन 'पञ्चरूपा रसाः' इत्युपक्रम्य 'स्वशब्दाः शृङ्गारादेवाचकाः सृङ्गारादय: शब्दाः' इत्युक्तं तत्प्रतिक्षिप्तम्। Vide हेम s काव्यानु, pp. 110-111. The first half only of the verse (aifra' is found in the text of Bhamaha printed in the Appendix, while the whole of it is found in Udbhatâlankarasarasangraha. The explanation of the verse quoted from Bhattodbhata is found in Pratiharenduraja's commentary. + भामहोक्तं 'शब्दशछन्दोभिधानार्थः' इत्यभिधानस्य शब्दाद्रेदं व्याख्यातुं भट्टोद्रटो बभाषे- "शब्दानामभिधानमभिधाव्यापारो मुख्यो गुणवृत्तिश्र" इति। Vide व्वन्या०, p. 10.

xxviii. INTRODUCTION.

or grammatical purity (by sixty verses) and that he has named in his work Ramasarman* and his work Achyutottara,* Medhavint, S'akhavardhanat and his work Rajamitras and RatnaharangT. Of the authors and the works named by Bhamaha, Medhavin alone is known; since he is named and quoted by Namisadhu in his commentary on Rudrata's Kd- vyâlanlara.l

From the materials at present available, it cannot be conclusively settled whether Bhamaha was anterior or posterior to Dandin, though Prof. M. T. Narasimhiengar, B. A., has, in his paper on Bhâmaha published in the 'Journal of the Royal Asiatic Society' (July 1905), argued the priority of Dandin to Bhamaha and thinks he has made out a conclusively strong case in favour of the priority af Dandin on the following grounds$ :-

(I) Bhâmaha criticizes Dardin, though Dandin is not ex- pressly mentioned by him.

(2) Bhâmaha fcllows Dandin.

(3) Bhamaha quotes half of the verse given by Dandin as an instance of Prahelika. The authorship of this verse is 'indubitable. S'ârigadhara who is always very careful in

• Vide 2-58, 2-19. t Vide 2-40, 2-88. + Vide 2-47. § Vide 2-45, 3,10. Vide 3-8. This seems to be the name of a work. | Vide p. 2 and p. 145. $ 'In his introduction to Kaviraja-Marga (p. 16) Mr. Pathak says that Bhumaha is prior to Dandin, but I believe we have conclusive evidence now to prove that the reverse is the case'.

INTRODUCTION. xxix.

tracing stanzas to their original sources, specifically ascribes this verse to Dandin'. Dandin's full verse is

विजितात्मभवद्वेषि गुरुपादहतो जनः । हिमापहामित्रधरैर्व्यांप्तं व्योमाभिनन्दति।।

Bhamaha's verse is

हिमापहामित्रधरैव्यतिं व्योमेत्यवाचकम्। साक्षादरूउं वाच्येऽर्थे नाभिवानं प्रतीयते।।

Let us examine each of these arguments very carefully and it will be found that none of them is conclusive. There is so much borrowing in Sanskrit literature that it cannot be said who borrows from whom unless there are other argu- ments to support the contention. Had it not been, as shewn above, clear that Udbhata flourished after Bhamuha, it would heve been doubtful to.decide who has borrowed from whom ; for most of the definitions of Alankaras are almost the same in both these works .* Indeed, such instances of borrowing may be multiplied to any extent from Sanskrit literature. Moreover, a vast field of literature is still unpublished and difficult to find even. Nothing is for instance known about S'akhavardhana and Ramasarman and their works named by Bhamaha. Both Dandin and Bhamaha may have borrowed from some ancient writer. The points of similarity noted are for the same reasons no conclusive evidence. In some Vide the definitions of waaa (My notes to the Ek.icalt, pp. 564-65), अपह्वति (Vide My notes on the Ekacalt, p. 375), उत्प्रक्षा (Notes on the Ekavalt, p. 585), अनिशयोक्ति (Notes ou the Ekt p. 589), महोक्ति (Notes p.610), अप्रस्तुतप्रशंसा (Notes, pp. 631-32), पर्यायोक्त (first half of the verse, notes, p. 639), आक्षेप (Notes, pp. 647-48), विरोध (Notes, pp. 649-50), विभावना (Notes, p. 653), यथासङ्गय (Notes, p. 683). There are many other points of similarity in the two works as in the reasons assigned for the Hfia figure, two of which are the same in both (Vide Notes, p. 710), in considering Ta and aa as expressed and not suggested (Notes, p. 712), in the omission of the treatment of yTfaTT as an Alankara (Vide Notes p. 569) &c.

XXX. INTRODUCTION.

cases it is not clear who is criticizing whom. Take for instance the case of Katha and Athydyikd. They are dis- tinguished from each other by many writers on poetics- such as by Abhinavagupta in the Lochana*, in the Agnipurana*, in the Kavyanusasana by Hemachandrat, iby Rudrata in his Kavyalankarat, in the Mandaramarandachampu by Srttrishnas, by Vagbhata in the Kavyanuiasana I and by Visvandtha in his Sahityadarpanal. Bhamaha too distinguishes between them ; and many writers who preceded Bhamaha and Dandin both and whose works are not available, may be presumed to have distinguished between them; because the word fae (fra nia ऐतिहे) in Dandin's Kavyadarsa 'तयारेर्यायिका किल &c.'shews that the distinction between आख्यायिका and कथा, mentioned there,is traditional. Indeed, the fact that Bhâmaha distinguishes between them and that Dandin criticizes those who distin- guish between them, the points of distinction mentioned by Dandin being the same as those found in Bhamaha's wotk, would rather lead one to presume that Bhâmaha preceded Dandin. The last line of Bhâmaha in his treatment of Kathd, viz. 'स्वगुणाविष्कृतिं कुर्यादभिजातः कर्थ जनः' (How can a high- born person declare his own merits) simply explains why in a Kathd the narrator is other than the hero (अन्यैः स्व्रचरितं तस्यां नायकेन तु नोच्यते'-In a Kathd the hero does not narrate his own story, but it is narrated by another), just as Dandin's line 'स्त्रगुणाविष्किरिया दोषो नात्र भूतार्थशंसिन:' (in an Akhyayika, the declaration of one's own merits is no fault, because it simply mentions the true thing) explains, by stating a reason, what is given in the preceding line तयोराख्यायिका किल नायकेनैव वाच्या (of these two Katha and Athyayika, the latter should be

• Vide my notes, p. RY. t Vide काव्यानुo, pp. 340-41. t Vide pp. 170-171. § Vide pp. 187-88. T Vide p. 16 and p. 18. l Vide my notes, p. R%.

INTRODUCTION. xxxi.

narrated by the hero alone). Similarly, the fact that miTSET- #: which is called bad poetry (frTg) by Bhamiha and good poetry (aTa) by Dandin may by stretch of reasoning be argued to prove that Dandin is criticizing Bhamaha and is thus posterior to him; while the probability is that the verse is old and traditional, that old writers on poetics who preceded Bhamahs and Dundin have recognized it as an instance of an Alaiikdra (वातामेनां प्रचक्षते), that some may have called it bad poetry and that these people may have been in the mind of Dandin.

It will thus be seen that the first two grounds on which Dandin's priority to Bhamahi is based by Prof. M. T. Nara- simhiengar, B. A., do not afford any conclusive proof. Let us now consider the last argument, the existence of half the verse 'हिमापहामित्रधैर्रैर्व्याप्ं व्योम' in both the works, which Prof. Narasimhiengar remarks 'is by itself sufficient to conclu- sively prove the posteriority of Bhamaha' It is said that the instances given by Dandin in his Kavyadarsa are generally his own and that S'arngadhara ascribes the verse in question to Dandin. Now लिम्पतीव तमोऽङ्गानि &c. in the Kauyadarsa is evidently from the Mrichchhakatika and thus shows that all the instances in the Kavyadarsa are not Dandin's own, unless we hold with Dr. Pischel that of the three works ascribed to Dandin in the well-known verse of Rajasekhara,* the third is Mricchakatika itself. This is, however, a bold assertion and is not generally accepted. Indeed, it is doubtful whether Dandin, the author of Dasa- kumaracharita, is the same Dandin that is the author of Kâvyâdarsa; for the two works are widely divergent in style and purity of language. It is also to be borne in mind that a Prahelik is an artificial and laboured composition and instances of it are more likely to be borrowed from old

• त्रयोजनयखयो वेदास्त्रयो देवाख्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्र त्रिषु लोकेषु विश्रुताः॥

xxxii. INTRODUCTION.

writers than composed by Dandin himself. Thus both Bhâmaha and Dandin may have borrowed the verse in ques- tion from an old work. Again, 'गतोऽस्नमर्को भातीन्तुर्यान्ति वासाय qiero:' found in the Kavyadarsa (2-244) is found also in Bhdmaha whose words 'वार्तामेनां प्रचक्षते' show that the instance is from old works on poetics and that old writers call this Vartd. Thus, though the generality of instances in the Kâvyâdarsa is Dandin's own production, there are some instances which are not his. Further, to con- sider the verse विजितात्मभवद्वेपि as Dandin's production on the strength of S'ariigadhara's having ascribed it to him in his collection is also not safe; because S'ârngadhara is not fault- less in tracing stanzas to their original sources; since the well- known stanza वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैत्र तथा जडे &c. which occurs in Bhwvabhuti's Uttararamachariti is ascribed by S'arnga- dhara to Kalidasa* It will thus be seen that the evidence on which Prof. Narasimhiengar has settled the priority of Dandin to Bhamaha is not conclusive and that the subject requires further materials before it can be conclusively and satisfactorily settled which of the two writers is prior to the other. Though, as shewn above, it cannot be conclusively proved whether Bhamaha is prior or posterior to Dandin, the follow- ing points afford a strong presumptive evidence in favour of the priority of Bhâmaha to Dandin :- (a) Old writers on poetics are mentioned as wrgrar:, Bhamaha's work is called Akara, and the epithet a or wi is applied to Bhâmaha.t There is only one case noticed by * Vide S'arngadharapiddhati No. 414, pp. 61-62. t Vide पूर्वेम्यो भामहादिम्य: in the text, Niyikaprakarant, भामहादय: in Vidy idhara's Ekiculi p. 31 (यत् पुनशलंकारकोटिनिविष्टत्वं वस्तुष्वनेरुदभावयन् भामहादयस्तदप विचारविचुरम्), भामहोङ्गटप्रभृनयश्चिरन्तनालंकारकारा: in Alankira- survasca, p.3, भामहादिमतेन in Rudrata's Kanyilankura p. 116, and अत एव सर्वालंकाराणामनिशपोक्तिगर्भत्वमाकरे द्शितम्-'नालंकारोऽनया बिना' इति। ia Arthadyotanika by Ryhavabhatta on the Abhijn inasakuntala.

INTRODUCTION. xxxiii.

me in which Dandin is mentioned before Bhamaha by Rudrata*, but the prior mention of ans by Rudrata is no conclusive evidence in favour of his priority to Bhamaha; for it may be as well argued that the same author has wr- हादिमतेन in another placet, where the views of Bhdmaha and Dandin about Arthantaranyasa being the same, Rudrata might have said दण्डयादिमतेन, had he thought Dandin to be prior to Bhamaha.

(b) Dandin's numerous divisions of Upama, Rupaka, Akshepa and Vyatireka as well as his detailed treatment of S'abdalan- kđras in a separate chapter lend colour to the presumption of his belonging to a later age than Bhamaha, whose divisions of Alankâras are not minute and who does not attach much importance to S'abdalankâras. (c) A close comparison of the freatment of Kathd and Akhydyika by Bhamaha and Dandin shews clearly that a distinction between Kathd and Akhyayikd was acknowledged by writers prior to Dandin and as Bhamaha acknowledges it, there is a possibility of his having lived before Dandin. More- over, as the differentiating points between Katha and Akhyd yika, attacked by Dandin, are the same as those given by Bhâmaha, there is a strong presumption of Dandin's attack- ing Bhamaha.t

• Vide 'दण्डिमेवाविरुद्रभामहादिकृतानि सन्त्येवालंकारशास्त्राणि' p. 3 Kuryanu- sasana. t Vide भामहादिमतेन त्वर्थान्तरन्यास पव. p. 116. t Vide p. 211 and Kavyadarsa 1-23-28 and my notes, pp. 25-26. In this connection the following verses deserve special attention :- कन्याहर णसंग्रामविप्रलम्भोदयादयः । स्गबन्चसमा पव नैते वैशेषिका गुगाः ।। कविभावकृतं चिह्नमन्यत्रापि न दुष्यति। काव्या० १-२९-३०. Here ua and aff have been used pointedly and levelled against the distinctive characteristics given by Bhumaha.

xxxiv. INTRODUCTION.

(d) In the beginning of the 4th Parichchheda Bhâmaha enu- merates eleven Doshas. Dandin enumerates the first ten Doshas in the same words and states that the Doshas are ten only, that the eleventh Dosha which is the same as men- tioned by Bhamaha is hard to judge and that there is no fruit in troubling one's self about it .* This too favours the pre- sumption of Bhamaha's priority to Dandin.

(c) गतोऽस्तमर्क: &c. which Bhdmaha calls bad poetry is called good composition by Dandin by the words nrda, which seem clearly aimed against those who call it srarg, and as Bhamaha calls it fmorH, this is also a presumption in favour of the priority of Bhamaha to Dardin.

(f) The instance of the figure called in: is the same in \he works of both Dandin and Bhamaha, viz. अघ या मम गोविन्द *C. It is highly probable that Dandin has borrowed this from Bhamaha; for while the former does not acknowledge he source where he has borrowed as in लिम्पतीव तमोद्गानि &c., the latter acknowledges the source where he has borrowed verses from others, as Rajamitra, Achyutottara &c. Morcover, Bhamaha distinctly states at the end of the 2nd Parichchheda that the instances of the figures of speech given by him are his own composition.t

(g) काव्यान्यपि यदीिानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत् &c. (II.20), found also in the Bhattikavya, is ascribed to Bhamaha by S'rivat- sunkamisra of the tenth century A. D. This places Bhâmaha

• इति दोषा दशैवेते वज्यांः काव्येषु सूरिमिः ॥ प्रतिज्ञाहेतुदृश्टन्तहानिर्दोषो न वेत्यसौ। विचार: ककशः प्रायस्तेनालीढेन कि फलमू ॥ काव्या० ३/१२६-२७. स्व्रयंकृतैरत्र निदशनैमंया प्रक्रमा खलु वागलकृति:। २-९६.

INTRODUCTION. XXXV.

before Bhatti. Moreover, authors like Ramasarman and S'akhavardhana and works like Achyutottara, Ratnaharana, Rajamitra and Asmakavamsa are mentioned by Bhamaha; but nothing is known about them, nor are they found quoted elsewhere. This would place Bhamaha in very ancient times and justity the epithet of q applied to him by old writers on poetics and the respect in which he was held by authors like Mammata and Abhinavagupta.

Prof. K. B. Pâthak brought to my notice that he had found the reference alluded to by Bhâmaha*, viz., the justi- fication of the compound aarat, in Jinendrabuddhi's Kasika- vivaranapanjikđ and that Bhâmaha is consequently posterior to Jinendrwbuddhi who flourished about the eighth century of the Christian era. If this is proved, it would be a very strong ground in favour of the priority of Dandin to Bhamaha. I thereupon tried to verify the reference in question and am indebted to the learned S'âstri A, Anantâchârya of the Archæological Department, Mysore, for an extract from . Jinendrabuddhi's Kasikavivaranapanjika, in question, given in the foot-note, which shews that there is no refer- ence to aaaar in it.t Moreover, a mere mention of

• Vide VI. 36-37. शिष्टप्रयोगमात्रेण न्यासकारमतेन वा। तृचा समस्तषष्ठीकं न कर्थचिदुदाहरेन् ।। सूत्रज्ञापकमत्रिण वृत्रद्दन्ता यथोदितः । श्रीः स्थविरजिनेन्द्रबुद्धिकृता काशिकाविवरणपंचिका तृजका्याम्-भत्रतशायिका इत्यादौ भावे 'पर्यायाहणोत्पनिषु 'ुच्'। भवन इति (1) 'कतृंकमेणोः कृति' (इति) कतरि षष्ठी। तत्प्रयोगे कर्तरि षष्ठी नास्नि तनैव कतुरभिहितत्वान्। किमर्थ तहि तृचो ग्रदणमित्याह। तस्मात् तृजग्रहणमेतदिति। इश्ुभक्षिकां मे धारयसि इति।

xxxvi. INTRODUCTION.

Nyasakara by Bhamaha cannot place Bhamaha after the time of Jinendrabuddhi or eighth century after Christ; for Jinendrabuddhi is not the only Nyasakara; many yasakâras are mentioned in the Dhatuvritti of Madhavacharya :*- aa- न्द्रन्यास, न्यासोचोत, बोविन्यास, वत्तिन्यास, शाकटायनन्यास. A Nydsa by one Vinttakirti is quoted by S'rtvatsankamisra of the tenth century A. D. in his Yamakaratnakara, Âśvâsa I. Again, Mâdhava in treating of the use of the root ana quotes the opinion of one Jinendra against that of Bodhinydsa.t This opinion, when compared with that of Jinendrabuddhi in his Kasikavivaranapajika, as I learn from S'âstri Anantâ- chârya who has got a manuscript of the work with him, leaves room for the inference that the Jinendra of Madhava's quotation must be different from the Jinendrabuddhi of Vivaranapanjikâ. The same S'ąstrî informs that there was another Nydsakara who lived in

पूर्ववत् प्वुच्। अत्र इसुशव्दात् कृद्योगे कर्मणि बष्ठी। मे इति। कर्तरि कृद्योग पद। 'उभय- प्राप्तो कर्मणि' इत्येतन्र प्रवर्तते। अकाकारयोः प्रयोगे नेति वक्तव्यम्'। इति प्रतिषेधवचनान् ॥ कर्तरि च-इतरत्र व्यभिचाराभावादिति। तृचि अयं रूपसामर्थ्यात् अकस्य विशेषणार्थम्। कर्तृग्रहणमित्यत्र हेसुः । सम्भवे व्यभिारे () सति विशेषगविशेष्यभावो भवति। न च तृच् कर्तारं व्यभिचरति। तस्य कतर्येव विधानात्। अकस्तु व्यभिचरति। तस्प मावेपि विधानात्। अतः सामर्थ्यात् तस्यैव कर्तृग्रहणं विशेषणं न तृचः । अपां स्रषेति। अपामिति कर्मणि बष्ठी। स्त्रष्टेति व्रश्रादिसूत्रेण षत्वम्। 'सृजिद्ृशोर्झव्यमकीति (कीतीतिः) अमागमः । ननु चेत्यादि याजकादिषु पाठात् भवितवयमेवात्र समासनेत्यभिप्रायः ! संबन्धिशब्दस्येत्यादि। परिहारः । पायक इति। मातो युक्। अथ किमर्थ सानुबन्वस्योआारणम्। तृजिति तृनो निवृत्यर्थ। नैतदस्नि। तद्योगे न लोकाव्ययनिष्ठेत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधान्। एवं तर्य (हि!) तदेव ज्ञापकं भविष्यति। तद्योगे क्वचित् षष्ठी भवतीति। तेन भीष्मः कुमाराणां भयशीकस्य हन्ता इत्येवमादि सिद्धं भवति। * Vide Introduction to Madhapiya Dhatupritti, Mysore Government Oriental Library Series. pp. 3º -? o. t Vide Mudhariya Dhatuvritti, १२२-''वाधिन्यासऽपि-'सानिस्मुखे वर्तत' इति। जिनेन्द्रह्रदत्ती तु 'सानिर्हेतुमण्ण्यन्तः' इति ॥"

INTRODUCTION. xxxvii.

the fifth century A. D. The title Pujyapdda was given to him on account of his learning, his real name being Devananda. He was called Jinendrabuddhi on account of his having seen the Jain light. He is said to have written a treatise on surgery, another on Yoga, a Nydsa on Panini, and an independent grammar called Jinendravya- karana. A copy of this Nydsa is reported to be available at Delhi .*

Bhamaha was a Brahmin on the following grounds and not a Bauddha as represented by Prof. M. T. Narasimhiengar B. A. :-

(a) He was, as he himself tells us, son of Rakrila Gomin. Gomin is explained by Naighantukas as a contraction of Go- svđ: 1, a caste designation added after the names of Brah- mins throughout Kashmir and northern India and corres- ponding to the Acharya of the south.t

(b) Performers of soma-sacrifice are praised by him.t

. For all this information on Nyasakaras and on certain other points regarding Bhamaha's priority to Dandin I am indebted to the learned S'astri A. Anantâcharya of the Mysore Archæological Depart- ment who took great pains to supply me with all this information and to whom I take this opportunity of expressing my sincere thanks for is troubles on my account. 'जैनेन्द्रव्याकरणकर्ता जिनेन्द्रबुद्स्वु पूज्यपादापरनामा किष्टीयपञ्जमशतक आसीत्। कर्णाटकशब्दानुशासनव्याख्याने जैनेन्द्रोऽपि "आरैगोबदेडे- चित्यनन्तरं इकस्ताविति तच्छब्द प्रायुङ्क भगवान् देवनन्दः" इत्याह ॥ Vide Madhariya Dhatuoritti Intro., p. 3R. Devananda is called Depa- nandin in Auf. Cat. Cat.

t This information was supplied to me by S'astri A. Anantachârya of Mysore. $ Vide IV. 49.

xxxviii. INTRODUCTION.

(c) There are frequent allusions to the stories of the Ramayanz and the Mahabharata .*

(d) Râma, S'iva, Vishnu, Parvatt, and Varuna are men- tioned in the workt.

(e) There is no reference to incidents in the life of Buddha or to Bauddha heroes. Sarvajña, mentioned by Bhâmaha, is not simply a synonym of Buddha, but is given by Amara as an epithet of S'iva also.t

(f) Bhâmaha rejects 'Anyapoha' as a S'abdârtha.§

(g) Bhamaha mentions a person studying the Vedas like a Brahmin.T

In conclusion, I trust that the great trouble take in placing the work of an old Alankarika Fi maha : ore Sanskrit scholars, defective as it is, being prepared from only two manuscripts of it which were available, will be appreci- ated by them.

P. R. Training College, Ahmedâbâd. 18th February 1909. K. P. TRIVEDI,

• Vide III. 7,11,13 and V. t Vide IV. 21,28; III. 23, 31; VI, 32.

Vide Amarakośa \11183 and 3181Y. § Vide VI. 16.

€ Vide II. 38.

अथ श्रीविद्यानाथकृतप्रतापरुद्रयशोभूषणं

अंथ काव्यप्रकरणम्। विद्याकैरवकौमुदीं श्रुतिशिरःसीमन्तमुक्तामणि। दारान् पद्मभुवस्तिलोकजननीं वन्दे गिरां देवताम्।

केल्याणानि तनोतु कश्चन पुमानर्धाङ्गदन्तावलो गण्डाभोगविलोलुपानलिगणान् कर्णाज्जलैश्चालयन्। यत्पादाम्बुरुहावलम्बशरणा: पूर्वे पुमांसस्त्रय- स्तैलोक्यस्थितिसर्गसंहृतिविधौ निर्विन्नसिद्धोद्यमाः ॥१॥ अस्तु कैल्याणदं दिव्यं वस्तु नारीनरात्मकम्। स्वोपज्ञं वाङ्मयं यस्य विहारगृहवेदिका । २ ॥ वाणीं काणभुजीमजीगणदवासासीच्च वैयासिकी- मन्तस्तन्त्रमरंस्त पन्नगगवीगुम्फेषु चाजागरीत्। वाचामाचकलद्रहस्यमखिलं यश्चीक्षपादस्फुरां लोकेSभूद्यदुपज्ञमेव विदुषां सौजन्यजन्यं यशः ॥। ३ ॥। त्रिस्कन्धशास्त्रजलिं चुँलुकीकुरुते स्म यः। तस्य श्रीमल्िनाथस्य तनयोऽजनि तादृशः॥४॥

१ The Ms.t. begins with श्रीगणेशाय नमः। प्रनापरुद्रीयम्। श्रीगणेशाय नमः !ओं सतिाभगवत्ये नमः ॥ m. has श्रीरस्तु in the beginning; T. begins with श्ररिस्तु । श्रीहृयग्रीवाय परब्रह्मणे नमः। रत्नापणसहितप्रतापरुद्रप्रारम्भः। २ कल्याणं वितनोतु t. ३ कल्याणग M., m/. ४ T. puts this verse in a parenthesis, ५. गुम्भेषु m., nl1,Illg: t.,T, ६ यञ्चाक्ष T. ७ चुलुकं कुरुते III .; चुलिकीकुरुते ।Il ..

२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यत्पादाब्जनमस्त्रियाः सुक्ृतिनां सारस्वतपक्रिया- बीजन्यासभुवो भवन्ति कविताना्यैकजीवातवः।।१।।

कोलचलपेद्दयार्यः प्रमाणपद्वाक्यपारदश्वा यः । व्याख्यातनिखिलशास्त्रः प्रबन्धकर्त्ता च सर्वविद्यासु ॥५॥ तस्यानुजन्मा तेदनुग्रहाप- विद्योऽनबद्यो विनेयावनम्रः । स्वामी विपश्चिद्वितनोति टीकां

पुण्य श्लोकगुणोक्तिशाणकषणादु त्तेजनां लम्भितं संजग्राह रसादिरत्ननिचयं विद्याधिनाथः पुरा। सोऽहं तद्यवहारहेतुमधुना कंचित् करोम्यापणं तत्रानुग्रहमूल्यतोऽभिलषितं क्रीर्णन्तु धन्या जनाः ॥। ७ ॥ यैद्यन्निगूढमखिलं शक्त्या तत्तत् प्रकाश्यते। नामूलं लिख्यते किंचिन्नानपेक्षितमुच्यते॥ ८ ॥ अथ तन्नैभवान् विद्यानाथनामा महाकविरलंकारशास्त्रमारभमाणस्तस्या- विन्नपरिसमाप्तये प्रचयगमनाय चे 'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते' इत्यादि भगवन्भाष्यकारवरचनम् 'आशीर्नमस्क्रिया वस्तु- निर्देशो वापि तन्मुखम्' इंत्याशीराद्यन्यतमस्य प्रबन्धमुखलक्षणत्वप्रतिपादक- माचार्यदण्डिवाक्यं चे प्रमाणयन् वृद्धाचारपरिप्राप्तं विशिष्टेष्टदेवतानमस्कार- लक्षणं मंङ्गलमन्तेवास्यनुग्रहायादौ निबध्नाति। विद्येति। विद्या वेदेवदाङ्गादयः। 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥'

१ तदनुग्रहात्त® P., T. २ विनतावनम्रः m7, m2. ३ दुत्तेजमालम्बितं m .; दुत्ते- जनालम्बितं nlg; दुत्तेजनां लम्बितं m2. ४ मूल्यतोऽनिमुलभं m., t. ५ गृ्गन्तु m1. T. puts this verse in a parenthesis; m. and t. omit this verse. "तत्रभगवान् m., m1. ८ m. drops अविन्न. ९ m2 drops च. १० इत्यागमात् m., t. ११ वचनात् nly, m. १२ इत्याद्याशीराद्यन्यतमस्य m. {३ m., m, and mg omit च. १४ प्रणाम m. १५ मङ्गलमादौ निवघ्नाति m., t. १६ p. and T. have ग्रन्थतः after नुग्रहायादी १ वेदाङ्गादयः m., If

काव्यप्रकरणम्। ३

इति स्मरणात्। ता एव कैरवाणि कुमुदानि तेषां कौमुदीं चन्द्रिकां निखिल- विद्योल्लासकारणभूतामित्यर्थः । श्रुतीनां शिरांस्युपनिषद एव शिरांसि मूर्धानः । तत्र सीमन्तमुक्तामणिं केशमार्गाभरणायमानां वेदान्तवेद्यामित्यर्थः । अथास्या- लौकिकस्वरूपमाह। दारानिति । 'दारा: पुंसि च भूम्न्येव' इत्यभिधाना- द्हुत्वं पुंस्त्वं च। त्र्यवयवो लोकस्त्रिलोकः । शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपी समासः। लोकत्रयसमुदायोऽत्र त्रिलोकशब्देन विवक्षितः । तस्य जननीमिति षष्ठीसमासः। अन्यथा 'तद्वितार्थ-'इत्यादिना समाहारसमासे अकारान्तोत्तर- पद्त्वेन स्त्रीत्वात् 'द्विगोः' इतीकारे त्रिलोकीति स्ात्। अँत एव 'द्विगोर्लुग- नपत्ये' इत्यत्र "त्यवयवा विद्या त्रिविद्या। तामधीते वेत्ति वा त्रैविद्यः। नतु तिस्रो विद्या अधीत इत्यण्प्रत्ययनिमित्तः 'तद्धितार्थ-' इत्यादिना समासः। अत एवाण्प्रत्ययस्य लुगभावः" इत्याह भगवान् भाष्यकारः। इत्थं नमस्कर्त्तव्य- देवताया वैशिष्ट्यमुक्त्वा स्वग्रन्थारम्भोपयोगित्वेनेष्टत्वं सूंचयति। यत्पादेति। पादावब्जे इवेत्युपमितसमासः । न तु पादावेवाब्जे इति रूपकसमासः । तथा सत्यब्जयोः प्राधान्येन तत्रं नमस्कारायोगात् । सारस्वतप्रक्रिया: काव्य- नाटकादिवाङ्मयविशेषास्तासां बीजं कारणभूतः शक्तिप्रतिपाद्यापरपर्यायः संस्कारविशेषः । तदेव बीजमङ्करकारणं तस्य न्यासभुवः आवापभूमयः । कवितानाव्यस्यैकजीवातवो मुख्यजीनौषधानि अविच्छेदहेतव इत्यर्थः । अंत्रे नमस्कारात् कविताकारणभूतः संस्कारो जायते संप्रदायाविच्छेदश्र भवतीति भावः। नमस्क्रिया इति बहुवचनं तासां भक्तिश्रद्धातिशयपूर्वकत्वं द्योतयति। तथाविधानामेव श्रेयस्करत्वात् । तथा च श्रुतिः-'भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम' इति। अत्रोपमारूपकविशेषाणां तिलतण्डुलवत् परस्परनैरपेक्ष्यात् संसृष्टिः। तदुन्नयनप्रकारस्त्वलंकारप्रकरणे व्यक्तीभविष्यतीत्युपरम्यते। ग्रन्थादौ वायुबीजस्य वकारस्य क्षेमंकेरस्य भूदेवताकस्य मगणस्य चोपादानाद्वर्णगणादि- शुद्धिरस्त्येवेति सर्वमवदातम्॥१॥ १ इति मनुस्मरणात् m2. २ m2 omnts उपनिषद एव शिरांसि. ३ mg has तु for च. ४ भम्नि च' m. ५ मध्यमपदलोपिसमास: m., m; मध्यमपदलोपिसमास: m2. ६ इत एव m.,m/. ७ वेत्तीति वा II.,II7, m2. ८ 'प्रत्ययस्नस्य m., M/. ९ P., T., and t. have च betore सूचयति. १o n2 omits तत्र. ११ कारणभतम् Ilg १२ तत्र m. १३ ma drops कविता. १४ भतसंस्कारो m. १५ 'प्रकाश m],mo. १६ m. drops क्षेमकरस्य; m2 has क्षेमकरस्य.

प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते oc

पूर्वेभ्यो भामहादिभ्यः सादरं विहिताअ्जलिः। वक्ष्ये सम्यगलंकारशास्त्रमर्वस्वमंग्रहम् ॥२।। चिरेण चरितार्थोडभूत् काव्यालंकारसंग्रहः। मतापरुद्रदेवस्य कीर्त्तिर्येन प्रकाश्यते॥ ३॥ रसप्रधानाः शब्दार्था गुणालंकारवृत्तयः। रीतयंश्रेयती शास्त्रप्रमेयं काव्यपद्धतिः।।४।। यद्यप्यमौ प्रबन्धेषु प्राचां साधु निरूपिता। तथाप्यस्याः समं नेतुर्नोदाहरणमादृतम् ॥५॥ अथालंकारशास्त्रप्रणेतृप्रमाणपूर्वकं व्क्ष्यमाणमर्थ प्रतिजानीते। पर्वेभ्य इति। यद्यपि रसालंकाराद्यनेकविषयमिदं शास्त्रं तथापि छत्रिन्यायेनालंकारशा- स्त्रमुच्यते। तत्र सर्वस्त्रं रसादिप्रमेयं संगृह्यते संक्षिप्यते येनासावलंकारशास्त्र- सर्वस्वसंग्रहः प्रारिप्सितो ग्रन्थस्तं सम्यगू विशदं वक्ष्य इति योजना। संक्षेपवै- शद्याभ्यां रसादिसर्वप्रमेयप्रतिपादनात् सर्वोत्कृष्टः स्वग्रन्थ इति सूचितं भवति॥२॥ संप्रत्यलंकारशास्त्रस्य लोकोत्तरवर्ण्यलाभेनोत्कर्पमाह। चिरेणेति ॥ ३ ॥ शास्त्रसेर्वस्वसंग्रह इत्युक्तं तद्विभजते। रसेति। रसप्रधाना रसजीविता इत्यर्थः । यद्यपि वस्त्वलंकाररसात्मना त्रिविधस्यापि व्यङ्रग्यस्य जीवितत्वमुत्त- रत्र वक्ष्यति तथापि स्वात्ममात्रविश्रान्तत्वेन प्राधान्याद्रसस्यैव मुख्यं जीवितत्वम्। वस्त्वलंकारव्यङ्ग्ययोस्तु सर्वथा रसपर्यवसानेनाप्राधान्यात् तद- भावेऽपि वाच्यादुष्कृष्टत्वसाम्येनौपचारिको जीवितत्वव्यवहार इति न कश्रि- द्विरोध इति ध्वनिलोचनरहस्यम् । गुणादयो वक्ष्यमाणलक्षणाः । अनुक्त- समुश्चयार्थश्रशब्दः शय्यापाकावाकर्षति ॥४॥ काव्यस्वरूपनिरूपणे सत्यप्युद्दाहरणार्हनायकनिरूपणाभावात् प्राचां प्रबन्धे- ष्वपकर्ष इत्याह। यद्यपीति। असौ काव्यपद्धतिः ॥५॥ १ 'श्रेति शास्त्रेऽस्मिन प्रमेयं m. २ पतस्या: सदश कि तु नोदा° R., M., M,, M4 पनस्या: सदशं किंचित्रोदा Mg ३ m aud t. drop अथ. ४ m. and m2 have; वक्ष्यमाणपूर्वक befure वक्ष्यमाणमर्थ. ५ यद्यट्रसा m. ६ प्रागीप्सितग्रन्थः m. ७ ग्रन्थः स सम्यग्विशदं वक्ष्यत इति ml7; ग्रन्थस्तत् सम्यग्विशद वक्ष्यत इति i2 ८ सचितो p., T. ९ सर्वस्व संगृद्दीतमित्युक्त m., M,, M2. १० स्वात्ममात्रविश्रान्तित्वे IIl.,III7, IIIg. ११ 'व्यङ्ग्यानां तु t., m. १२ m, audl nomit सवथा. १३साम्दौपचारिको p., T.

काव्यप्रकरणम्। ५

पुण्यश्लोकस्य चरितमुदाहरणमर्हति। न कश्वित्तादृशः पूर्वैः प्रबन्धाभरणीकृतः ॥ ६ ॥ प्रबन्धानां प्बन्धणामपि कीर्ततिप्रतिष्ठयोः । मूलं विषयभूतस्य नेतुर्गुणनिरुपणम्॥७॥ यथा रामगुणवर्णनं रामायणवल्मीकजन्मनोर्महाप्रतिष्ठाकारणं महाँ- पुरुषवर्णनेन श्रेयस्करी प्रबन्धस्थितिः। यथा वेदशास्त्रपुंराणादेर्हितप्रा- पतिरहितनिवृत्तिश्च तथा सदाश्रयात् काव्यादपि । ईयान् विशेषः । काँव्यात् कर्त्तव्यताधीः सरसान्यत्र ने तथा। तथा हि यद्वेदात प्रभुसंभितादधिगतं शब्दप्रधानाचिरं यच्चार्थअवणात् पुराणवचनादिष्टं सुहत्संमितात्। अत एव प्रबन्धुणामप्यपकर्ष इत्याह पुण्येति। चरितोदाहरणे कर्तृक- र्मणी ॥ ६ ॥ तन्निरूपणे तु महानुभयेषासुत्कर्ष इत्याह। प्रबन्धानामिति। प्रबन्धुणां प्रबन्धकर्त्तेणाम्॥।७।। तत्र दष्टान्तमाह। यथा रामेति। उत्तमगुणवर्णनेनैव प्रबन्धनिर्माणमनेकश्रे- योहेतुरित्याह। महापुरुषेति। अत उत्तमगुणवर्णनमवश्यकर्त्तव्यमिति भावः। अथ स्वग्न्प्रतिपाद्यस्ये वेदादिवत् पुरुषार्थपर्यव सायितामाह। यथेति। सन्ुत्तमनायक आश्रयो वर्ण्यत्वेन यस्य तस्मात्। अभ्युच्चयमाह। इयानिति। उक्तमर्थमुपपाद- यति तथा हीत्यादिना। प्रत्यक्षाद्यविषयमिष्टप्राप्युपायं ज्योतिष्टोमादिकमनि- ष्टपरिहारोपायं कलज्जभक्षणवर्जनादिकं वे येन विदन्ति स वेदः। तदुक्तम्- प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते। ऐनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता।' १ नायकस्य निरू M. २° कारि M5- ३ महापुरुषगुणवर्णने M5. ३ P., M2, T. and T'. iusert तथा before महापुरुष. ४ वर्णने हि M .; 'वर्णनेन हि T., T,; वर्णनेनैव प्रायशः M,. ५ 'पुराणादिभि R; 'पुराणादे' M. ६ काव्ये इयान् विशेष: M/- ७ काव्ये M. ८ तथा न R. ९ संमतात् M. १० मपकर्ष p., m2. ११ p. and T. have. तथा महापुरुषेति। १२ अत एवोत्तमपुरुषवर्णनमनेकश्रेयोडेतुरिति भाव: p .; m. omits अतः; T. has एव after अतः १३ p. and T. have काव्यस्य after 'प्रतिपाद्स्य. १४ यथा वेदेति p., T. १५ वर्ष्यत्वे p. १६ करञ्ज° p., t. १७ m, omits it. १८ विद्यते m., n],Ig, १९ पत m., mp, my

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

कान्तासंमितया यया सरसतामापाद्य काव्यश्रिया कर्त्तव्ये कुतुकी बुधो विरचितस्तस्यै स्पृहां कुर्महे ॥८ ॥ तंतः काव्यं द्ष्टाटष्टफलजनकतया बँहूपयुक्तम्। तथा चोक्तं काव्य- प्रकाशे काव्यं यशसेरऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सद्यः परनिर्वृत्तये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे॥ प्रसिद्धं चैतन्महाप्रबन्धेषु पेंरिवड़ई विण्णाणं संभाविज्इ जसो विसप्पंति गुणाः। सुब्वइ सुपुरुसचरिअं किं तज्ेण ण हरंि कव्वालावा।। यत्र पुनरुंत्तमपुरुषचरितं न निबध्यते

इति। तस्मात् प्रभुसंमिताद्राजतुल्यात्। कुतः। शब्दप्रधानात् वाङ्मात्रेण प्रभुरिव वेदोऽपि विधिनिषेधबलेन पुंसां प्रवर्तको निवर्त्तकश्च। प्रभुर्विपक्षे दण्ड- यति वेदस्तु प्रत्यवायं जनयतीति शब्दप्रधानत्वमिति भावः। प्रत्यवायजनकत्वं च वेदस्य स्वरवर्णयोरन्यथोच्चारणेऽपि दुरितश्रवणादन्यथानुष्टानेऽननुष्ठाने वा कैमुतिरकन्यायसिंद्धम् । अध्ययनविधेः फलवदर्थावबोधपर्यन्तत्वादिति वेदि- तव्यम्। चिरं मीमांसपिक्षया कृच्छ्ेणेत्यर्थः । यत् कर्त्तव्याकर्त्तव्यरूपमधिगतं प्रमितम्। अर्थप्रवणादर्थवादबहुलत्वेनार्थप्रधानात् । पुराणादिकं न वेदवदेवं कुर्यान्जैवं कुर्यादिति प्रवर्त्तकं निवर्त्तकं वा विधिनिषेधबलेन किं तु तन्न्यक्कारेण पूर्वपुरुषचरितस्तुतिनिन्दामुखेन रागद्वेषावुत्पौद्य मित्रवत् प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूत- मतोSस्यार्थप्रधानत्वमित्यवगन्तव्यम् । अतः सुहृत्संमितात् पुराणवचनाच्च यदि- १ अतः P., M .; अत्र M1. २ बहूपकारम् R. ३ तब्रोक्तं T., T'. ४ P. and T. have इति after the verse. ५ छाया। पर्रवर्धते विज्ञानं संभाव्यते यशो विसर्पन्ति गुणाः। श्रूयते मुपुरुषचरितं किं तद्येन न हरन्ति काव्यालापाः ॥ P. has मनो after तद्येन. T'. has आज्यन्ते for विसर्पन्ति. ६ परितद्ठइ T. "मुणियवई M. ८ सुपुरिस° P., T'. ९P. has मणो after तज्जेण. १० कव्वाळावा M., M7 ११ 'रुत्तमचरितं M., R .; °रुत्तमश्लोकचरितं M/. १२ तुन्यादिति p. १३ m, and mn drop शब्दप्रधानत्वम् १४ न्यायान् m2. १५ सिद्धः p. १६ पक्षतया m.,mj,mo; पक्षताया t. १७ बद्ुत्वेन M., m. १८ विधिनिषधवलेन प्रव्त्तक निवत्तकं वा। T. १९ वुपपाद m.

काव्यप्रकरणम्। ७

ष्टमभिरुचितं तस्मिन्नित्यध्याहियते। यत्तदोर्नित्यसंबन्धात्। कान्तासंमितया यया। कवयते वर्णयतीति कविः। तस्य कर्म काव्यम्। ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् प्रत्ययः। तच्च पङ्कजादिव द्रूढत्वाद्रसोल्लसितशब्दार्थ सेंघटनात्मक मेव न कर्ममात्रम्। तस्य श्रिया विलासेन । सरसतामापाद्य उत्कण्ठाजननेनाभिमुखीकृत्येत्यर्थः । कर्त्तव्ये गुर्वाज्ञाकरणादौ। बुधो विद्वान् न तु पामरः । कुतुकी रागवान् विरचितः। उभयताप्यकारप्रश्लेषादकर्त्तव्ये परदारहरणादावकुतुकी द्वेषवांश्चेति लभ्यते। यथा कामिनी कटाक्षवीक्षिणादिविलासैरेव कामिनमावर्जयन्ती ममेदमभि- लषितं कुरु अनभिलषितं मा कुर्वित्यनुक्त्वैव सर्वे संपादयति तथा काव्यश्रीरपि व्यञ्जनव्यापारमान्रपरत्वेनोपसर्जनीभूतशब्दार्थतया शब्दार्थप्रधानाभ्यां प्रभुसु- हृत्संिताभ्यां वेदपुराणाभ्यां विलक्षणा सती सहृदयहृदयाल्हादकारिणा व्यञ्जन- व्यापारेणैव रामादिवद्वर्त्तितव्यं न तु रावणादिवदिति पुंसः कर्त्तव्ये प्रवर्त्तयति निवर्त्तयति चाकर्त्तव्यादित्यस्याः कान्तासंमितत्वमवगन्तव्यम्। एतेनास्याः सर- सतापादनेन प्रवर्त्तकत्वाद् भयानुनयपुरस्सरं प्रवर्त्तकाभ्यां वेदपुराणाभ्यां विशेषो विवक्षित इति बोद्धव्यम् । अतस्तल्लक्षणाय प्रयतामह इत्याह। तस्यै स्पृहां कुर्मह इति। 'स्पृहेरीप्सितः' इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। एतेन पुरुषार्थोपदेशः काव्यस्य प्रयोजनं तद्युक्क काव्यं विषयस्तज्ज्ञानं प्रयोजनमुभयोः साध्यसाधन- भाव: संबन्धो जिज्ञासुरधिकारीत्येनुंबन्धचतुष्टयं सूचितम्॥८ ।। न हयुक्तविशेष एवात्र प्रयोजनं किं तु कीर्त्यादिकमपि संभवतीत्याह। तत इति। ततः सप्रयोजनत्वात् बहुप्रयोजनसाधनत्वादुपादेयमिति भावः। अत्र वृद्धसंवादमाह। तच्चोक्तमित्यादिना । कृद्विद्युजशब्दाः भावे संपदादित्वात् क्विबन्ताः। अत्र यशोरऽर्थानर्थप्रतीकाराः द्वयोरपि। व्यवहारोपदेशौ तु सहृदय- स्यैव। निवृतिकाले कविरपि सहृदय एवेति निवृतिर्द्वयोरपि॥ परिवड्डईति। परिवर्धते विज्ञानं संभाव्यते यशो विसर्पन्ति गुणाः। श्रूयते सुपुरुषचरितं किं तद्येन न हरन्ति काव्यालापाः ॥ १ संमिततया m. २ संघुटना m7. ३ विरसता m2. ४ t. onits अनभिलषितं मा कुरु. ५ व्यापारमात्रत्वेनो m. ६ व्यञ्जनाव्यापारेणैव p. ७ अनेनास्या: t., I2- ८ बोद्व्य: p. ९ अतस्तस्यै mr. १० त्यनुबन्धिचतुष्टयं P., t., T. ११ हुक्तोपदेश- विशेष t., T. १२ तथोक्त t. १३ संपदादि क्विबन्ताः m., mp m2. १४ यशोरऽर्जयन्ति m .; यशाऽ्ड्यन्ते m1. १५ सतपुरुष mg.

८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

तत्ं पेरित्याज्यमेव । तन्मूँला चेर्य स्मृतिः कॉर्व्यालापांश्च वर्जये- दिति। न केवलं काव्यजातस्यायं पन्थाः शास्त्रजातस्यापि तदाश्रय- त्वेन महान् लाकादरः । तथा हि। वैशेषिकादेरीश्वरप्रतिष्ठापकतया जैगत्पूज्यता। मंहोभारतादीनामपि महाँपुरुषगुणवर्णनपरतयैव विश्वा- तिशायित्वम्। किं बहुना । वेदान्ता अपि ब्रह्मप्रतिपादकंतयैव परमु- त्कृष्यन्ते। न हरन्तीत्यत्र मन इति शेषः । विडप्पन्ति गुणाः। 'अर्जेर्विडप्पः' इति कर्मणि विडप्पादेश इति त्रिविक्रमभोजराजा। किं बहुना। चतुर्वर्गव्युत्पत्तिरप्यत्रैव भवतीति भावः। तथापि परनिवृतिरेवेह मुख्यं फलमिति रहस्यम्। अन्यथा काव्यस्य कान्तासंमितत्वविशेषो न स्यात्। तदुक्तं लोचने। चतुर्वर्गव्युत्पत्ते- रपि चानन्द एव पार्यन्तिकं मुख्यं फलमिति। ननु 'काव्यालीपांश्च वर्जयेत्' 1 इति निषेधाद्विफलोऽयं प्रयास इत्याशङ्क्य स्मृतेरन्यविषयत्वमाह। यत्र पुन- रिति। अन्यथा रामायणादेरपि हेयत्वप्रसंगादिति भावः । काव्ये कैमुतिकन्या- येनोत्तमपुरुषवर्णनस्यावश्यकत्वं प्रतिपादयितुं शास्त्रजातस्यापि तत्परत्वमाह। न केवलमित्यादिना। ईश्वरप्रतिष्ठापकतयेति। अङ्कुरादिकं सकर्त्तकम्। कार्यत्वात्। घटवत्। इत्यादिप्रमाणरिति भावः । अत्र 'कत्तारे च' इति निषे- धात् 'याजकादिभिश्न' इति षष्टीसमासो द्रष्टव्यः। तस्याकृतिगणत्वात्। यद्वा शेषषष्ठीसमासः । तस्यैतन्विषेधाभावात् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । भारता- दीनामपि शसनत्वाच्छास्त्त्वेन निर्देशः। ननु चिदेकरसतया निर्धर्मकस्य ब्रह्मणः प्रतिपादकेषु वेदान्तेषु गुणवतपुरुषवर्णनं नास्तीति चेन्नैष दोषः। ब्रह्मण्यानन्दादी ? P., T. and T.' have काव्यं after तत् २ Mg has त्याज्यमेवर for परित्याज्य- मेव. ३ तथा च T'., M2, Mg. ४ M. and M,, drup इयम् ५ काव्यालापं च R. ६ काव्यस्यायं P., T., and T. M5; काव्यमान्रस्याय M2. P., T. and T'. have किं तु and M1 अपि तु before शास्त्रजातस्यापि; कि तु शास्त्रम्यापि M,. ८M. drops तदाश्रयत्वेन; सदाश्रयेण M1; सदाश्रयत्वेन T. महान लोकादरस्तदाश्रयेण R .; सदाश्रयणेन तथा प्रायेण 12; T. has तथा प्रायेण for तदाश्रदन्वेन महान. ९M3 has सदाश्रयेण after it. १० For तथा हि M. and M, have यथा and T. and T'. have तथा. ११ जगत्पूज्यत्वम् M .. १२ तथा महा T., T. १३ महापुरुषवर्णन P., T., T' .; महापुरुषगुणवर्णना M/. १४ ब्रह्मप्नतिपादकतया P.,I'; ब्रह्मप्रतिष्ठापकतयैव M. १५ तया 4, T".१६ भोजो t, m. १७ स्यादिनि m. १८ आत्यन्तिक m. १९ लापान् विसजयेत् m .; "लापान विवजयेतू t. २० शामकन्व्रा' t.,m2, T, २१ निर्धमंकत्वान् t., m.

काव्यप्रकरणम्।

'अथातो धरमजिज्ञासा' इत्युपक्रममाणेन सूत्रकृता महर्षिणापि पुरु-

नामौपाधिकानां विद्यमानत्वात्। तदुक्तं पश्चपादिकायान्। 'आनन्दो विष- यानुभवो नित्यत्वं चेति तर्द्धर्माः' इति। अथवा सच्चिदानन्दस्य ब्रह्मणो निर्गुणस्यापि निर्दोषत्वमेव गुणः। यथाह माघः । 'अपदोषतैव विगुणस्य गुणः' इति। तदेतदभिप्रेत्याह। किं बहुनेति। न चेदं माघवचनमब्रह्मप- रमिति वचनीयम्। तथा हि

'अविभाव्यतारकमदृष्टहिम- द्युतिबिम्बमस्तमितभानु नभः । अवसन्नतापमतमिस्रमभा- दपदोषतैव विगुणस्य गुणः ।।'

इति। अन्र प्राकरणिकसन्ध्यानभःप्रतिपादनात् प्रतीयमानस्याप्राकरणिकस्य 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्', 'को मोहः कः शोकः' इत्याद्युपनिषदर्थ- सनाथस्याकाशपर्यायनभःशब्दार्थस्य ब्रह्मणोऽर्थान्तरन्यासेन निर्गुणस्य निर्दोष- त्वमेव गुण इति विवक्षितत्वात्। पदार्थविवेचनप्रपञ्चः पुनरस्मन्महोपाव्याय- १विरचितमाघव्याख्याने सर्वकषाख्याने द्रष्टव्यः। निरीश्वैरवादिनामपि मीमांस- कानां गुणधौरेय धर्मप्रतिपादनादेव गुणवत्पुरुषवर्णनपर्यवसायित्वमित्याह।अथात इति। अथ वेदाव्ययनामन्तरम्। अतो वेदस्य विवक्षितार्थत्वाद् धर्मस्य जिज्ञासा - कर्त्तव्येति सेक्षेपतः सूत्रार्थः । महर्षिणा जैमिनिनेति शेषः । धर्मो नाम श्रेयः- साधनभूतो यागादिरेव नापूर्वमात्मनिष्ठम्। तदुक्तम्।

'श्रेयःसाधनता यत्र द्रव्यादौ"विधितो भवेत्। तस्यैव धर्मता जञेया धर्मस्तत्साधनं यतः ।I'

१ ब्रह्मजिज्ञासा M. २ 'मौपायिकानां t. ३ विनिर्दोषं विद्यमानकत्वात् mr. ४ सन्ति तद्रमी: t., m1, T'. ५ सब्रिदानन्दब्रह्मणो t., nl., mr. ६ यदाह m. अविभव्य t. e m2 omits it. ९ 'तारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्रिः तत्र m7. १० 'दर्थसावनस्या' m. ११ ब्रह्मण्यर्थान्तर° m. १२ 'विरचिते माघ m. १३ निरीश्वरादीना- मपि m .; अनीश्वरादीनामपि m/; अनीश्वरवादिनामपि m2. १४ संक्षिप्तःV/. १५ विदिता m. 2

१० प्रतापरुद्रीय रत्नापणसमन्विते षाश्रितस्य गुणश्रेष्ठस्य धर्मस्य जिज्ञासाद्वारा महापुरुषगुणवर्णनमेव शास्त्रप्राणा इत्युररीकृतम्। तत्तन्यायनिरूपणपर स्थापि प्रबन्धराशेर्महां- पुरुषगुणवर्णनं हेम्न: परमामोदः । अतश्ञ मैतापरुद्रदेवस्य गुणानाश्रित्य निर्मितः । अलंकारप्रबन्धोडयं सन्तः कर्णोत्सवोऽस्तु वः ॥९॥ काकतीयनरेन्द्रस्य यशो भूषयितुं कृता। विद्यानाथकृतिश्चेयं स्वयं तेन विभूष्यते ॥ १० ॥

इति। 'अपूर्व च यागादेरवान्तरव्यापारः शक्तिर्वा' इति भाट्टः। तन्मता- श्रयणे धर्मस्यापूर्वद्वारा पुरुषाश्रितत्वं गुणत्वं चौपचारिकम्। प्राभाकरास्तु यागादिव्यैतिरिक्त स्थिरकार्य लिङ्गादिवाच्यमपूर्वमेव धैर्म इति प्रतिपेदिरे। तन्मते पुनस्तस्यात्मनिष्ठत्वं गुणत्वं च संप्रतिपन्नमेवेति सुष्टक्ं पुरुषाश्रितस्य गुणश्रेष्ठस्येति । उररीकृतमङ्गीकृतम्। नन्वेतच्छास्त्रं न्यायनिरूपणपरं न पुरुष- गुणवर्णनपरमित्याशङ्क्य तस्यापि पुरुषगुणधर्मनिरूपणार्थत्वात् तत्रैव पर्यवसान- मन्यथा वैफल्यमित्याशयेनाह। तत्तन्न्यायेति। उक्तमर्थमुपसंहरन् स्वग्रन्थस्य विद्वत्परिग्रहमाशास्ते। अंतश्चेति। वर्ण्यप्रबन्धयोरुभयोरुत्कृष्टत्वादन्योन्यमुपस्का- रयौपस्कारकभाव इत्याह । काकतीयेति । काकतिर्नाम दुर्गाशक्तिरेकशिला- नगरेश्वराणां कुलदेवता सा शैक्तिर्भजनीयास्येति काकतीयः । 'वृद्धाच्छः' इति शैषिकच्छप्रत्ययः। अंत्र प्रबन्धमहिम्ना वर्ण्योपस्कारे वृद्धसंवादमाह। तदुक्तं दण्डिनेति। अत्र बिम्बेशब्दः कर्त्तवाची। वाङ्मयादर्शः कर्म। अत्र नलनहुपा- द्यसंनिरधानेऽपि तद्यशोबिम्बप्रतिष्ठाया वाङ्मयादर्शाधीनत्वोक्ते: प्रबन्धमहिम्ना प्रतिपाद्योत्कर्ष इति भावः। केषुचित् कोशेष्वेतत् पद्यं प्रतिपाद्यमहिम्ना प्रबन्धो-

१ गुणस्य P., T., T. २ जिज्ञासाद्वूारेण P., T. ३ महापुरुषवर्णनमेव ॥. ४ शास्त्रस्य प्राणा P., T'; शास्त्रस्य प्राण T .; शास्त्रप्रमेय M .; शास्त्रस्य प्रामाण्यादु . ५ 'मंदापुरुष- वर्णनं . ६ ततश्र I .; अतः fur अतक्ष M/; उन च M/. प्रतापरुद्रस्य गुणान पुण्याना- श्रित्य R., M. ८ वर्णयितुं R. ९ भाट्टाः III., nis. १८ पुरुषाश्रयत्वं M2; पुरुषाश्रितत्वगुणत्वं m. ११ व्यतिरिक्तस्थिर' T. १२ सधम IIIp III2. १३ m, drops गुणत्व. १४ गुणस्यति p. १५ मुपसंहरति m. १६ नतक्षति t, m. १७ शक्तिभक्तया भजनीया II,; शक्तिः पूजनीया ml1. १८ तत्र for अत्र t. १९ 'संमतिमाह m. २० दण्डिनेति II. २१ आदिराजयशोबिम्बशब्दः m1. २२ M, drops अपि.

काव्यप्रकरणम्। ११

देण्डिनापि प्रतिपादितम् । 'आदिराजयशोविम्बमादर्श प्राप्य वाङ्मयम्। तेषामसंनिधानेSपि न स्वयं पश्य नश्यति ।' सूक्तैव प्रतिपाद्यमहिस्त्रा प्रबन्धमहत्ता । तटुक्तं प्राचा भामहेन। 'उपश्लोक्यस्य माहात्म्यादुज्ज्वलाः काव्यसंपद्ः। इति। प्रतिपादितं चोद्टटेन । 'गुणालंकार चारुत्वयुक्तमप्यधिकोज्ज्वलम् । काव्यमाश्रयसंपत्त्या मेरुणेवामरद्रुमः॥' ईति। रुद्रभट्टेनापि कथितम्। 'उदारचरितनिबन्धना प्रबन्धप्रतिष्ठा' इति। प्रपञ्चितं चं साहित्यमीमांसायाम्। 'नायकगुणग्रथथिताः सूक्तिस्रजः सुकृतिनामाकल्पमाकल्पन्ति' इति। १निरूपितं च भोजराजेन। 'कवेरल्पापि वाग्वृत्तिर्विद्धत्कर्णावतंसति। नायको यदि वर्ण्येत लोकोत्तरगुणोत्तर:।।' इति। तैत्रैते नायकगुणाः। र्कर्षपरग्रन्थमध्ये लेखकदोषाल्लिखितं तत्तु 'गौगौंः कौमदुघा सद्भिः' इत्येतत्प- दपूर्वोत्तर श्रोक पर्यालोचनयास्मदु क्तार्थाव धारण दुपेक्षणीयम्। अथवर्ण्यमहि्ा प्रबन्धोपस्कारे भामहादिसंवादमाह। सूक्तैवेत्यादिना। नायकेति। नायको रामादिस्तरलश्च । गुणाः शौर्यादयस्तन्तवश्च। आकल्पवदाचरन्ति आकल्पन्ति। 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः' इति क्विप्। अनेन कर्णावतंसतिर्व्याख्यातः। एवमवश्यं लोकोत्तरगुणो नायक: काव्ये वर्ण्य इृत्युक्तम्। ते गुणाः क इत्याकाङ- १ दण्डिनोक्तम् R., M 4; दण्डिना च M2; M, and M3 have तथा च दण्डिनोक्तम्।; तदुक्तं दण्डिना। T., T' २ from दण्डिना to नश्यति not found in P. ३ पुण्य श्षोक्यस्य M/. ४ 'दुज्ज्वला काव्यपद्वतिः P.,T .; 'दुज्ज्वला काव्यसंपद् M,. ५ लोलटेन R. ६ M., m. and R. drop इति. ७ रुद्रटेनापि M .; श्रीरुद्रदेवेनापि M1. ८ R. drops च. ९ माकल्पन्ते M .; 'माकल्पयन्ति M2,M3. १०P. has the verse 'आदिराज" introdueed by दण्डिनापि प्रतिपादितम् before निरूपितम् &c. in stead of in the place given in the text. ११ गुणाश्रय: M. १२ R., M. and M, drop इति. १३ T. and T' have after इति and before तत्रैते ... the heading महाकुलीनत्वादिनायकगुणाः । १४ त्क्ष इत्यतः परग्रन्थ m. १५ कामदु्घं p. १६ इत्याद्येतत्पद्य T. १७ वामनादि t. १८ सक्तैरित्या- दिना t .; सक्तेव त्यादिना i, m; सूक्तरिवेत्यादिना m2. १९ वर्णनीय M1.

१२ प्रतापरुद्रीये रल्ापणसमन्विते

महाकुलीनतौज्वल्यं महाभाग्यमुदारता। तेजस्विता विदग्धत्वं धार्मिकत्वादयो गुणाः ।। ११।। पूर्वशास्त्रानुसारेण कतिचित् कथिता इमे। प्रतापरुद्रदेवस्य गुणा वाचामगोचराः ।। १२।। अथैतेषां स्वरूपमुदाहरणं च। तत्र महाकुलीनता नाम कुले महति संभवः। यथा

क्षोण्यां कीडितुमिच्छ्रुभिश्चिरतरं संप्रार्थितः पझ्मभूः। अत्यर्केन्दुकुलप्रेशस्तिमसृजद्यं काकतीयान्वयं तस्मिन् संप्रति वीररुद्रवपुषा जागर्त्ति लक्ष्मीपतिः॥१३॥ अथौज्वल्यम्। रूपसंपन्नदेहत्वमौज््वल्यं परिकीर्त्त्यते। यथा मुरारेर्यः पूर्व जलनिधिसुतायामुदभव- न्महादेवाज्ातः स पुनरवनीभृद्दुहितरि।

क्षायां पूर्वशास्त्रानुसारेण कतिचन गुणान् गणयति। तँत्रेत्यादिना। अथैतेषां यथोद्देशक्रमं लक्षणोदाहरणे प्रदर्शयति। महाकुलीनतेत्यादिना । 'महाकुलाद- जूखओ'। इत्यत्रान्यतरस्यांग्रहणानुवृत्त्या खजूप्रत्ययः ॥।११।१२॥ उदाहरति। तादृगिति। अत्र भूलोकस्य स्वर्गातिशायि वैभवं काकतीय- नरेद्राणामिन्द्वादिसादृश्यं च व्यज्यते ॥ १३॥ औज्ज्वल्यमाह। रूपेति। कुण्डलमुक्ताहारनू पुराङ्गदादिचतुर्विधभूषणाभावेऽपि भूषितवद्वभासमान आकारविशेषो रूपम्। तदुक्तं भावप्रकाशे। 'आवेध्यारोप्यविक्षेप्यबन्धनीयरभूषितम्। यद् भूषितमिवाभाति तद्र्पमिति कथ्यते॥।' १ विदग्वत्वधार्मिक P. २ मता: P. It is noticed in M, also. ३ अथैषां R. ४ R., M. and M1 drop तत्र. ५ 'प्रमूति M. ६ वर्णयति m, ७ न तत्रेत्यादिना mlg ८ 'विक्षिप्य n].

काव्यप्रकरणम्। १३

वपुष्मान् कामोऽयं जयति जगतीभाग्यविंभवैः प्रतापश्रीरुद्रः स्वयमिति मनीषा मृगदशाम् ।। १४ ।। अथ महाभाग्यमें।

विश्वंभराधिपत्यं यत्तन्महाभाग्यमुच्यते ॥ यथा सेवानम्रनरेन्द्रमौलिविलस्द्रेत्नांशुनी राजितं राज्यश्रीप्रथमावतारपद्वीमार्ह्य सिंहासनम्। क्षोणीं रक्षति विक्रमैरनुपमैः प्रत्यर्थिपृथ्वीपति- श्राघालङ्गनजाङ्गिकैर्गुणनिधि: श्रीवीररुद्रो नृपः ॥।१५।। अथौदार्यम्! यद्विश्राणनताच्छील्यमौदार्य तन्निगद्यते। यथा

इति। उदाहरति । मुरारेरिति । महादेवान्महादेवनामकान्महाराजात् । अवनीभृद्ुहितरि राजपुन्न्याम्। ईश्वरात् पार्वत्यामिति च ध्वन्यते। अत्र मद- नत्वोत्प्रेक्षया रूपसंपत्तिरुक्ता ॥ १४॥

महाभाग्यमाह। चिश्वंभरेति। विश्वं बिभर्तीति विश्वंभरा। 'संज्ञायां भृतृ- वृजि-' इत्यादिना खश्प्रत्यये मुमागमः । तस्या आधिपत्यं सार्वभौमत्वमि- त्यर्थः । उदाहरति । सेवेति । प्रैथमोऽवतारोऽवतरणम् । 'अवे तृस्त्रोर्घज्' इत्यत्र प्रायेणग्रहणानुवृत्तेरसंज्ञायामपि धञूप्रत्ययः । तस्य पदवीं सिंहासनस्य राज्यलक्ष्मीप्रथमचिह्वत्वादिति भावः। प्रत्यार्थपृथ्वीपतीनां श्राघाया उत्कर्षस्य- लङ्गने। जङ्गया चरन्तीति जाङ्गिकाः शीघ्रगामिनः । 'चरति' इति ठकू। दुष्ट- निग्रहशिष्टपरिपालनाभ्यामखिलक्षोणीसंरक्षणादस्य महाभाग्यम् ॥।

१ विभवात् M., M7; 'विभव: R., M5. २ M4 has वर्ण्यते after it. ३ Omitted in M5. ४ द्रत्नप्रभाभासुरं R. ५ Omitted in M5. ६ पार्वत्यामिव ध्वन्यते m .; पार्व- त्यामिवरेति ध्वन्यते । /; g has पार्वत्यामिति ध्वन्यते. ७ प्रथमावतारो t. ८ 'पालनाम्या m,

१४ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

वदान्यो नान्योऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपते-

क्रियन्ते तद्विद्वजनर्मणिगृहप्राङ्गणभुवः ॥१६॥ अथ तेजसता। जगत्प्रकाशकत्वं यत्तेजस्वित्वं तदुच्यते। यथा सदा तेजोभानौ स्फुरति जयिनः काकतिविभो- ररिक्ष्माभृत्कान्ताचिकुरतिमिराहंकृतिमुषि। प्रकाशव्युत्पत्तिर्भवति जरदुद्दामतमसा- मसूर्यपश्यानामवधिगिरिपाश्चात्यदपदाम्॥१७॥ अथ वैदग्व्यम्।

औदार्यमाह। यदिति। तच्छीलस्य भावस्ताच्छील्यम्। विश्राणने ताच्छी- ल्यमिति शिवभागवतवत् समासः । उदाहरति । वदान्य इति। त्रयाणां जगतां समाहारस्त्रिजगदिति 'तद्ितार्थ-' इत्यादिना द्विगुः । गुणश्रेणीश्षा- घया गुणोत्कर्षेण पिहितं तिरस्कृतं हरिदीशानानां दिकपतीनां यशो येन तस्य। अन्र समृद्धवस्तुवर्णनादुदात्तालंकारः॥१६॥ तेजस्वित्वमाह। जगदिति । उदाहरति। सदेति। जयिनो जयशीलस्य । काकतिदेवतोपासको विभु: काकतिविभुः । मध्यमपदेलोपी समासः । अरिक्ष्मा- 1

भृत्कान्ताचिकुरा: शत्रुराजस्त्रीकुन्तला एव तिमिरं तस्याहंकृतिमुषि गर्वनि- र्वापके। प्रियवियोजनेन तन्निवर्त्तकत्वादिति भावः। तेजोभानौ सदा न दिवैव स्फुरति सतीति भावलक्षणा सप्तमी। जरन्ति 'जी्णानि प्रकाशविरहाद् घनीभू- तानीत्यर्थः । 'जीर्यतेरतृन्' इति भूते अतृन्प्रत्ययः। तान्युद्दामानि बेहुलानि तमांसि यासां तासां तथोक्तानाम्। न सूर्य पश्यन्तीत्यसूर्यपश्याः। 'असूर्यलला- १ 'विहित' . २ यशमा R. ३ मदगण्टै: M. ४ मणिगण2 1,. ५ 'प्राङ्गन2 R. ६ प्रकाशे व्युत्पत्ति M ७ विदग्धता R., M1, M4; विदग्धत्वम् M3 e m, drops उदाहरनि. ९ समृद्िमद्वस्तु® m. १० लोपिममाम: ma. ११ भावलक्षणसप्तमी mu., mn1, mg. १२ T. has सवदा after जीणानि. १३ बहलानि P.

काव्यप्रकरणम् । १५

कृत्यवस्तुपु चातुर्य वैदग्ध्यं परिकीर्त्यते। यथा चातुर्य किमु वर्ण्यते गुणनिधे: श्रीवीररुद्रप्रभो- रयत्रान्योन्यविरुद्धयोरपि महद्वाणीश्रियारोजर्वम्। टयोर्द्शितपोः' इति खशूप्रत्ययः । 'अरुर्द्विषत्-' इत्यादिना मुमागमः । 'उप- पद्मतिङ्' इति समासः । अत्र नजः सूर्यकर्मिकया दृशिक्रियया संबन्धो न तु सूर्यस्थया सत्तया। अतोऽसूर्यमित्यसमर्थसमासः । तथापि साधुरेव। यदाह भगवान् भाष्यकार: । 'अवश्यं कस्यचिन्नज्समासस्यासमर्थस्य गमकस्य साधुत्वं वक्तव्यमसूर्यपश्यानि मुखानीति'। तासामवधिगिरेः लोकालोकपर्वतस्य पाश्चात्यदषदामप्रकाशप्रदेशवर्त्युपलानां प्रकाशव्युत्पत्तिः प्रकाशज्ञानम्। यद्वा। अयं प्रकाशशब्दवाच्य इति शृङ्गग्राहिकया सेंग्रहः । अत्र सूर्यप्रकाशरहितयोरैपि देशकालयोरतिवेल प्रकाशजननाल्लोकोत्तरमस्य तेजस्वित्वमिति भावः ॥। १७ ॥ वैदग्ध्यमाह। कृत्येति। कृत्यवस्तुषु कर्त्तव्यार्थेषु चातुर्य प्रयोगकौशलम्। उदाहरति। चातुर्यमिति। यत्र विद्या न तत्र श्रीर्यत्र श्रीन सरस्वतीति न्यायेना- न्योन्यविरुद्धयोरपि वाणीश्रियोर्यत्र वीररुद्रे महदार्जवं सौहार्दमेकत्रावस्थानमिति यावत्। अस्तीति गम्यते। अस्तिर्भवन्तिपरोऽप्रयुज्यमानोSप्यस्तीति महाभाष्य- कारवचनात् । उक्तन्यायस्तु वीररुद्रव्यतिरिक्तनिर्गुणभूपालविषय इत्यर्थः ! आभ्यां श्रीवाणीभ्याम्। सहेति शेषः । अत्र सहादिशब्दाप्रयोगेऽपि तदर्थगम्य- तायां 'वृद्धो यूना' इति ज्ञापनोत् तृतीया। सदृशैः स्वस्वशीलोचितैरुपचारैः प्रियाचरितसत्कारविशेषैर्ललितां हृष्टामित्यर्थः । तर्दुक्तं भावप्रकाशे। 'उपचारो यथासत्वं स्त्रीणामल्पोऽपि हर्षदः । महानप्यन्यथायुक्तो नैव तुष्टिकरो भवेत् ।।' इति। उपचारलक्षणमपि तत्रैव।

यत्र यत्र स्पृहा तत्तद्देशकालानुकूल्यतः । अत्यादरेण सत्कार उपचार इतीरितः ।।' इति। आभ्यामित्यत्राप्रधाने तृतीयाविधानेऽपि श्रीवाण्योः शाब्द एवोपसर्जन- १ परिकीर्तितम् P. २ संगतिग्रह्दः Iu., I, IIl2. ३ m., nj, and m, drop अपि. ४ भाष्यकार m. ५. I has निपातनात् for ज्ञापकात्, ६ w, drops तदुक्तं भावप्रकाशे.

१६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते र्कि चाभ्यां सदृशोपचारलेलितां तत्तादशैरुत्सवै- र्निःसापल्यमिमां भुवें स नृपतिर्धत्ते दिशां जित्वरः॥ १८ ।। अथ धार्मिकत्वम्। धर्मैकायत्तचित्तत्वं धौर्मिकत्वमुदीर्यते। यथा। परिहासेSप्यनौचित्यं सवप्नेऽप्यन्यवधूकथाम्। शत्रावप्यगुणारोपं काकतीन्द्रो न मृष्यति॥१९॥

तन्महामहिमत्वं स्याद्या पुनर्देवतात्मता। यंथा कौसल्यासीत् प्रथमजननी देवकी च द्वितीया विष्णोर्माता तदनुमहिता मुन्मुडी वा तृतीया।

भावो न त्वार्थः। सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीत्यत्र प्रहरणे शाखाप्रस्तरयोरिव तयोर्भुवश्च समप्रधानभावोपपत्तेः । अन्यथानौचित्यादिति रहस्यम्। अतस्ति- स्रोपि सद्ृशोपचारसंतुष्टा इति भावः । तां भुवम्। स नृपतिः । तत्तादृशश- ब्दयोः स्वरूपप्रकारस्मारकयोः खञ्जकुब्जादिवद्विशेषणसमासः। वक्तुमशक्यैरि- त्यर्थः। उत्सवैः हर्षोत्पादकव्यापारैः। 'उत्सूते हर्षमित्येष उत्सवः पैरिकीर्ततितः' इति तत्रैवोक्तेः । मिथो विरुद्धानामेतासामन्योन्यानुरागजननेन वशीकरणाद्वैद- गध्यमुक्तम्। वितरणविद्वद्वोष्टीप्रजारञ्जनादिभिः श्रीवाण्यौ धरणीं च "निर्विरोधं पोषयतीति भावः ॥। १८ ॥ धार्मिकत्वमाह। धर्मेति। धर्मे चरत्यासेवत इति धार्मिकः। 'सकृत्कृतधर्मो न धार्मिकः' इति वृत्तिकारः । तस्य भावस्तत्त्वम् । उदाहरति। परिहास इति। अनौचित्यमन्य द्रव्याभिलाषानृतभाषणादिहे तुकमित्यर्थः । परिहासादाव- प्यनौचित्यादिकमसहमानस्य धार्मिकत्वं किमु वक्तव्यमिति भावः ॥ १९॥ १ 'ललितैस्त' P .; लुलितां R. २ महीं P. ३ वृत्तित्वं R.,M. ४ धार्मिकत्वं तदुच्यते M3. ५पाण्डित्यादय: R. ६ Omitted in M5. "कौसव्या च प्रथम Mg. ८ माम्मु- डाम्बा तृनीया M .; मुम्मडीया M79 मुन्मुडम्बा T., M3; मुम्मडम्बा T., M5. ९ परिकीत्यंते t. १० श्रीवाणीधरणीरनिविरोधं p., T. ११t, n and m2 drop निर्विरोधं. १२ तोषयनीति m., mI,. १३ अथ धार्मिकत्व t.

काव्यप्रकरणम्। १७

यस्त्रेतायां रघुपतिरभूद् द्वापरे शौरिरासीत् त्रातुं क्षोणीं स जयति कलौ वीररुद्रावतारः॥२०। अंत्र गरुडध्वजात्मकतया महामहिमतोक्क्ता। अर्थे पाण्डित्येंम्। सर्वविद्याधिकत्वं यत् पाण्डित्यं तदुदाहृतम्। यथा। गोष्ठीभि: परितोषयन् बुधगणान् षड्दर्शनीसीमभि: सत्सारस्वतर्मार्गदर्शनचणैः सूक्तैः कवीन् प्रीणयन्। संगीतोपनिषद्रहस्यपिशुनैरातोद्ययोग्यक्रमै- र्थिन्वन् संसदि वैणिकान् विहरते श्रीकाकतीन्द्रो नृपः ।।२१।।

ओदिग्रहणसंगृहीतेषु महामहिमत्वमाह । तदिति। उदाहरति। कौस- ल्येति। कोसलस्यापत्यं स्त्री कौसल्या । 'वृद्धेत्कोसलाजादाजूज्यङ्' इति व्यङ्प्रत्यये टाप्। तद्देवकीत्वमनु पश्चाद् देवकीत्वानन्तरमित्यर्थः । 'अनुर्लक्षणे' इति कर्मप्रवचनीयत्वात् तैद्योगे द्वितीया। महिता पूज्यमना। 'मतिबुद्धि-' इत्यादिना वर्त्तमाने क्ः। अत्र विष्ण्वतारत्वेन देवतात्मकत्वान्महामहिमत्वम्॥२०॥ पाण्डित्यमाह। सर्वेति। उदाहरति। गोष्ठीभिरिति। षण्णां दर्शनानां पाणि- न्यादिप्रस्थानानां समाहारः षड्दर्शनी। 'पाणिनेर्जैमिनेश्रैव व्यासस्य कपिलस्य च। कणादस्याक्षपादस्य दर्शनानि षैडव हि।' इंत्याहुः। द्विगुत्वाड् डीयू। सा सीमा गोचरो यासां ताभिस्तथोक्ताभिर्गो- ष्ठीभिः शास्त्रप्रसङ्गैः । सत्सारस्वतमार्गस्य सत्कवितामार्गस्य दर्शनं प्रकाशनम्। दृशेण्यन्ताल्लगुद्।तेन वित्तैस्तच्चणैः। 'तेन वित्तश्रुञ्ञुप्चणपौ' इति चणप्प्रत्ययः। संगीतोपनिषद्रहस्यपिशुनैर्नाव्यवेदमर्मोद्धाटकै:। आतोद्ययोग्यक्रमैस्ततादिचतु- १ इति M. २ उक्ता is omitted in W. : अध is omitted in M3. ४ R. omits अथ पाण्डित्यम्. ५ Mg has तथा after पाण्डित्यम्. : मूक्तिदर्शन' R. ७ योगक्रमैः M .; 'गीनिक्रमै: 1; M3 also notices नीतिक्रमैः. ८ विजयते श्रीवीररुद्रः प्रभुः M .; M, notices विजयते in place of विहरति; M3 and Jg have श्रीवीररुद्रो नृपः; विद्दरति TV. ९ आदि- ग्रहणान् nl., IIl 7, m,. १० तद्योगात् m. ११ स्याक्षपादश्र p. १२ षडेव तु mg. १३ m. omits इन्याहु: 3

१८ . प्रतापरुद्रीय रत्नापण समन्विते

अथ नायकगुणनिरूपणानन्तरं नोयकस्वरूपं निरूप्येते। यशःप्रतापसुभगो धर्मकामार्थतत्परः । धुरंधरो गुणाढ्यश्च नायकः पॅरिकीर्नितः ।। २२।। यशःप्रतापाभ्यां सुभगत्वं यथा। धर्मालम्बसमुच्छितां त्रिभुवनस्यैकातपत्रश्रियं धत्ते काकतिवीररुद्रनृपतेः स्फारं यशोमण्डलम्। र्विध्वाद्योचितपरिपाटीभिः । वीणा शिल्पमेषां वैणिकाः । तान् धिन्वन् प्रीण- यन्। अत्र विभो: सर्वविद्याविशारदत्वादखैण्डं पाण्डित्यमिति भावः । प्रभृति- ग्रहणाद्विनीतत्वादयो ये दशरूपकोक्त्तास्ते तत्रैव दष्टव्याः । यथासंभवमेते स्त्रीपुंससाधारणा गुणाः पुरुषमात्रनियतास्त्वन्येऽपि शोभादयः। तदुक्तम्। 'शोभा विलासो माधुर्य गाम्भीर्य स्थैर्यतेजसी। ललितौदार्यमित्यष्टौ सात्विकाः पौरुषा गुणाः ।' इति ॥ २१ ॥ तेऽपि तत्रैव द्रष्टव्या इत्युपेक्ष्य नायकलक्षणं प्रतिजानीते। अथेति। लक्ष- यति। यश इति । गुणैः पूर्वोक्तैः साधारणैर्महाकुलीनतादिभिरसाधारणै: शोभादिभिश्चास्य इत्येतावदेव सामान्यलक्षणम्। नयति प्राप्नोति वृत्त फलं चेति नायक इति व्युत्पत्या प्रबन्धव्यापी फलवानित्यपि विशेषो द्ष्टव्यः । चश- इदोऽनुक्तसमुच्चयार्थस्सन्नुत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिविधो नायक इतीमं विभा- गमाकर्षति । तेनोक्तसकलगुणसंपन्नः प्रबन्धव्यापिफलशिरस्कव्यापार उत्तमः । कतिपयगुणहीनो मध्यमः । बहुगुणहीनोऽधम इति विवेकः। अत्र धार्मिक- त्वादय इत्यादिग्रहणसंगृहीतानां यशःप्रतापादीनां गुणाढ्यपदेनैवोपात्तानामपि पुनरुपादानमेतेषां सर्वेध्वपि नायकेष्वावश्यकत्वमभिव्यअ्जययतुमिति रहस्यम्। सत्समाख्या यशः । कोशदण्डजं तेजः प्रतापः । धर्मादयः प्रसिद्धाः। धूरेव धुरा। 'टाबन्तत्वं हलन्तानाम्' इति वचनाट्टाप्। तां धारयतीति घुरन्धरः । 'संज्ञायां भृतृतृजि-' इत्यादिना खश्प्रत्ययः । 'खित्यनव्ययस्य' इति हस्वः । 'अरुर्द्विषद्-' इत्यादिना मुभागम: ॥२२॥ तत्र यथायोगमुदाहरति। धर्मेति। धर्म एवालम्बो दण्डस्नस्मिन् समुच्छिितां विस्तारिताम्। त्रिभुवनस्येति समाहारद्विगुः । पात्रादित्वान्न स्त्रीत्वम्। स्फारं १ Omitted in M5 २ गुणस्वरूप M. ३ नायकः स्वरूपयने M .; नायकस्य स्वरूपं निरूप्यते M,and M4; नायकस्वरूपनिरूपणम् T. ४T. and 1" have after this नायकस्त्ररूपनिरूपणम् as a healing. ५ परिकत्यन . ६ नाट्योचित m/ दग्वण्डपाण्डित्यं m. 6 रसावारणैश्र p.९ma orits सन्. १० माकषयति t. ११ मुम् m., mg, ml.

काव्यप्रकरणम्। १९

छायेवास्य नभस्थली कुवलयश्यामेयमांलोक्यते तन्मन्ये नियतं प्रतापतपनस्तस्योपरि द्योतते ॥ २३।। धर्मकामार्थतत्परत्वं यथा। धर्मोंडर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः । कामस्ताविव तौ काम इव रुँद्रनरेश्वरे॥। २४॥। धुंरीणता येथा। गायन्तीरनुमोदते निजबधूः शेष: शिरःकम्पनै- र्लक्ष्मीं प्रीणयतेऽद्य कच्छपपतिर्वक्षस्थलीदर्शनात्। दिङ्नागाश्च करेणुकाशुचमपाकुर्वन्त्यनुव्रज्यया दोष्णा काकतिवीररुद्रनृपतौ विश्वंभरां बिभ्रति॥२५॥

प्रभूतम्। अत्र त्रिभुवनोल्ङ्विनः कीर्ततिमण्डलातपत्रस्योपरि प्रतापतपनः प्रका- शत इत्युत्प्रेक्षणादर्वाचीनसूर्यादिमहसां छत्राधःखचितमणिगणवद्वभासमानत्वं कीर्त्तिप्रतापयोश्चन्द्वसूर्याधिकत्वं च व्यज्यते ॥ २३ ॥ धर्म इति। अन्र धर्मार्थयोः पर्यायेणोपमानोपमेयभावादुपमेयोपमालंकार इति वक्ष्यति । एतेनानयोरन्योन्यमेव सादृश्यं न त्वेतत्सदशोऽन्यः कोऽपीति व्यज्यते। एवमुत्तरार्धेऽपि योज्यम् ॥ २४॥ धुरीणतेति। 'खः सर्वधुरात्' इत्यत्र 'खः' इति योगविभागात् खप्रत्ययः। गायन्तीरिति। स्वभ र्त्तभारावतरणसंतोषभराद्वीररुद्रकीर्ततिमेवेति भावः । कच्छ पपतिरादिकूर्मावतारो हरिरपोढभारत्वादालिङ्गनार्थ वक्षस्थलीदर्शनात्। दृशे- पर्यन्ताल्ल्युट। लक्ष्मीं श्रीणयते । श्रीजू तर्पणे इत्यस्माद्धातोश्रोरादिकाण्णिचि 'धूञ्प्रीजोर्नुग्वक्तव्यः' इति नुक। अनुव्रज्यया रन्तुमनुधावनेन। 'व्रजयजो- रभावे क्यप्' इति क्यप्। करेणुकाशुचं विप्रलम्भजनिताम्। अद्येति सर्वत्र संबध्यते। शेषादयो भुवं बिभ्रति शेषादींस्तु कूर्मराज इत्यागमः । शेषादिभर- णीयां विश्वंभरां वीररुद्रो भुजेनैकेन बिभर्त्तीति विश्वंभरातिशायि घुरन्धरत्वम- स्योक्तम् ॥२५ ॥ १ 'मालक्ष्यते R., M. २ वर्मार्थकाम P., धमकामार्थपरत्वं M5- ३ रुद्रनरेश्वर P .; नरेश्वरः M3 ४ घुरन्धरत्व P., R., 2. ५ M, omits यथा. ६ संप्रति वीररुद्र M. mg has वस्तुन: after सादृश्यम् ८ सदृशोऽन्योऽस्तीति p. ९ विश्वातिशायि nL, T.

२० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

गुणाढ्यत्वं यथा। मुखैः सहस्त्रेण फणी वदेच्चेत् करैः सहस्रेण लिखेद्विवसवान्। नेत्रैः सहस्रेण हरिश्च पश्येत् स्थाने गुणान् कोकतिवंशभर्त्तुः॥२६॥ अथ नायकविशेषा निरुप्यन्ते। उदात्त उद्धतश्चैव ललितः शान्त इसपि। धीरपूर्वा इमे पूर्वैश्चत्वारो नायकाः स्मृताः ॥२७॥ * तंत्र सर्वरससाधारणाश्चत्वारो नायकाः धीरोदात्तधीरोद्धतधीरल- लितधीरशान्ताः। तेषां स्वरूपमुदाहरणं च।

मुखैरिति। करैरित्यत्रांशुहस्तयोरभेदाध्यवसायाल्लेखनसाधनत्वं विज्ञेयम्। वदेदित्यादौ 'अर्हे कृत्यतृचश्र' इत्यर्हार्थे लिङ्प्रत्ययः । शेषादय एवास्य गुणा- नामभिवदनादीन्यर्हन्ति। तथा चेद्युक्तमिति वाक्यार्थः । असंख्येया गुणा इति भाव: । सहस्त्रेणेत्यत्र संख्येयबाहुल्येऽपि 'विंशत्याद्याः सदकत्वे संख्याः संख्ये- यसंख्ययोः' इत्यमरवचनादेकत्वमवगन्तव्यम् ॥ २६॥ अथ धीरोदात्तादयश्चत्वारो नायकाः सर्वरससाधारणास्तेपामेव शृङ्गाराश्रय- तयानुकूलादिभेदेन प्रत्येकं चतुर्विधानामुत्तमादिभेदेन पुनः प्रत्येकं त्रविध्ये अंष्टाचत्वारिंशद्द्रेदाः । धीरोदात्तादिशब्दाश्च महावीरचरितादिमहाप्रबन्धेष्वे- कस्यानेकरूपाभिधानेन वत्सवृषभमहोक्षादिशब्दवदवस्थावाचिनो न जातिवा- चिन इति प्रतिपादितं देशरूपके। तैत्र कतिचिल्लक्षणोदाहरणाभ्यां प्रदर्श्यन्ते। अथेत्यादिना। उदात्त इति। धीरपूर्वा उदात्तादय इत्युक्तेर्धीरशब्दपूर्वा उदात्तादिशब्दा इत्युक्त्तं स्यात्। अतोऽत्र शब्दपरेणार्थलक्षणा कथंचित् कल्प्या॥। २७॥।

१ काकतिवीरभर्तु: M., T., T'. २ अत्र Mr. ३ धीरोदात्तः धीरोद्वतः धीरललितः धरिशान्त: 13. : R. and M7 have इति after वीरशान्ताः. ५ पतेषां T. ६ ध्यवसायात् तेषु श्राघासावनत्वIII, ७ लिड्ड IIi, ८ वचनादवगन्तव्यम् m. ९ मुत्तममध्यमाधमभेदेन T. १० अष्टचत्वारिंशद्रेदाः P. ११ दशरूपकेनm2. १२ अत्र m. १३ वीरोदात्त इति p.

काव्यप्रकरणम्। २१

महासत्त्वोऽतिगम्भीरः कृपावानविकत्थनः । प्तापरुद्रवद्धीरो धीरोदात्तः स संमतः ॥ २८॥ यंथा संदिग्धे कृपया मृट्ठ: क्षणमरीन् हन्तुं धृतासि: पुरः शौर्यश्रीप्रणयप्रशंसिषु नमन्दर्लेजते वन्दिषु। आंकारान् सुखरोपहर्पपिशुनान् वक्रे न धत्ते मनाक् त्रैलोक्यातिशयालुकीर्त्तिसुभग: श्रीवीररुद्रो नृपः ॥ २९ ॥। अत्र धीरोदात्तादीनां सर्वरससाधारण्येऽपि यथाक्रमं वीररौद्शङ्गारशान्त- प्रधानत्वं वक्ष्यमाणविशेषलक्षणपर्यालोचनया विज्ञेयमिति रहस्यम्। तत्र धीरो- दात्तमाह। महासत्त्व इति । क्रोधाद्यनभिभूतान्तःकरणो महास्त्त्वः । अय- मेव धीर इत्याहुः । अव्रत्यधीरशब्देन तु उद्योगादेरचलितत्वलक्षणः स्थिरः शास्त्रचक्षुर्वाभिधीयते इति न पौनरुक्त्यम्। सत्यपि विकारे सावहित्थो गम्भीरः। पैरदुःखापहरणेच्छुः कृपावान्। आत्मश्राघाविहीनोऽविकत्थनः । 'अनुदात्ते- तश्च हलादे:' इति युच्। एवंगुणको यः प्रतापरुद्रवद्वर्त्तते स धीरोदात्त इति योजना। एवं च सर्वोत्कर्षेण वृत्तिरौदार्यमिति फलितम्। अत्र स्थैर्यादिसामा- न्यगुणानां विशेषलक्षणेषूपादानं तत्रावश्यकत्वसूचनार्थम् । उदाहरति । संदिग्ध इति। कृपया मृदुर्न तु कातर्येणेत्यनेन महासत्त्वतोच्यते। क्षणमल्प- कालमेव। पश्चातु हन्त्येवेति स्थैर्यम्। पुरः स्थितानरीन् न तु पलायितानिति धार्मिकत्वम्। शौर्येति। बन्दिविहितप्रशंसाकर्णनेनैव लजमानस्यात्मश्लाघा तु दूरत एवेत्यविकत्थनत्वम् । नमद्भत्वं लजानुभावः । इष्टानुभवजन्य आनन्दः सुखम्। सापराधविषयोऽमर्पो रोषः । इष्टलाभजन्यो मनःप्रसादो हर्षः । तेषां पिशुनान् सूचकानाकारानक्षिनिमीलनभ्रुकुटिमुखरागादीन् वक्रे मनागी- पदपि न धत्त इत्यवहित्थया गाम्भीर्यम् । त्रयो लोकास्त्रैलोक्यं तदतिशयालु- रिति मधुपिपासुप्रभृतित्वात् द्वितीयासमासो द्रष्टव्यः। शीङ्गो वक्तव्यादालुच्- प्रत्ययः । अत्र स्थैर्यधार्मिकत्वकर्तयः साधारणा गुणाः कृपाद्यस्तु विशेषा इति विवेक: ॥ २८।२९ ।। १ Omittedl in M5. २ नाकारान् R., M. ३ वक्त्रेण धत्ते R., M. ४ 'विभवः ।'. ५ 'शान्ति . ६ परदुःखप्रहारेच्छुः t .: परमदुःप्रहरणच्छः I. आत्मश्लाघाहीनो m. ८ सर्वोत्कषवृत्ति m. ९ हन्तव्य इति m.

*. " २२ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

मायावी सुलभकरोधः स धीरोद्धत उच्यते ॥ ३० ॥ यथा रे रे गुर्जर जर्जरोऽसि समरे लम्पाक किं कम्पसे वङ्ग त्वङ्गसि किं मुधा वलरजःकीरणोSसि किं कोङ्कण। हुण प्राणपरायणो भव महाराष्ट्रापराष्ट्रोऽस्यमी योद्धारो वयमित्यरीनभिभवन्त्यन्व्रक्षमाभृन्टटाः ।।३१॥ अत्र भटानां धीरोद्धतत्वम्। निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुँखी मृदुः। यथा। शौर्योष्मा निरवग्रहः प्रतिनृपाः सर्वेऽपि नम्रीकृताः पातिव्त्यमुपैति भूरियमयं नाथ: स्वयंभू: शिवः।

धीरोद्धतमाह । दर्पेति । दर्पः शौर्यादिमदः । मा्त्सर्यमसहनमसूयेति यावत्। ताभ्यां भूयिष्टश्चण्डवृत्ति: रौद्रः । विकत्थन आत्मश्राघापरः। मन्त्रा- दिबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशक: केवलवञ्चको वा मायावी। उदाहरति। रेरे इति। 'हीनसंबोधने तु रे' इत्यमरः । तस्य प्रतिवाक्यर्मोवर्त्यमानस्य 'वाक्या- देरामन्त्रितस्यासूयासम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेपु' इति यथायोगमसूयाद्यर्थेषु द्विर्भावः । अत्र 'स्वरितमाम्रेडिते-' इत्यादिना प्राप्तस्य प्लुतस्य सर्वतः साह- समनिच्छता विभाषा वक्तव्येति पाक्षिकः प्रतिषेधः । शास्त्रत्यागः साहसमिति हरदत्तः । अन्र गुर्जरादिवाक्येषु यथायोगमुन्भावितैर्दर्पमात्सर्यादिभिर्योद्धारो वयमित्यात्मक्चाघया चान्ध्रक्षमाभृद्भटानां धीरोद्धतत्वम्।। ३०।३१ ।। धीरललितमाह। निश्चिन्त इति। सुतसचिवादिविनिहितयोगक्षेमतया चिन्ताविरहितो निश्चिन्तः । अत एव केलासु गीतादिष्वासक्तः । सुखी भोग- प्रवण: । शृङ्गारप्रधानत्वात् सुकुमाराकारो मृदुः। उदाहरति। शौर्येति अन्रा- १ घूर्जर T". २ लिम्पाक P .; कम्पाल Ii. ३ मुखैंकमू: P., T., M2, M, T. ४ भावर्त्तमानस्य t. ५ सर्वः प्लुनः साहस P., T. ६ चान्ध्रभटानां t., चान्ध्रभत्तुभटाना n1., 1g, m2. •विहिन m., ml], m2. 6 कलासंगातादिव्वा m., m7, ID2. ९ मुकुमारो p.

काव्यप्रकरणम्। २३

धीरोडयं युवराज ऐष वहति श्रीवीररुद्रो धुरं सर्वामित्यनुमोदते प्रतिकलं श्रीकाकतीन्द्रो विभुः ।। ३२॥ धीरः शान्तः प्रसन्नात्मा धीरशान्तो द्विजादिकः । यथा। वीरं रुद्रननपालरत्नमभितः प्राप्तोदयं मोदते संख्यावद्रण एष पूषणमिव प्रत्यग्रमब्जाकरः। उन्मीलत्कमलाविहारवसतिर्भूत्वा विकासैनिजै- र्विश्वामोदमुद्दश्चयन्नविरतं दोषावसानोत्सुकः॥। ३३॥ अत्र विप्राणां धीरशान्तत्वम्। अथ शृङ्गारविषयाश्चत्वारो नायका ईमे। अनुकूलो दक्षिणश्र धृष्टः शठ इति स्पृंताः ॥३४॥ नर्गलशौर्यादिभिदैवानुकूल्येन युवराजघुरन्धरत्वेन च निश्चिन्तः सकलकला- सुखमनुभवतीति वीररुद्रकुलज्येष्ठस्य धीरललितत्वम् ॥ ३२ ॥ धीरशान्तमाह । धीर इति। विवेचकः केशसहिष्णुर्वा धीरः। शमप्रधानः शान्तः । हृष्टान्तःकरणः प्रसन्नात्मा । द्विजादिक इत्यादिग्रहणाद्वणिक्सचिवौ विवक्षितौ। 'सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः' इति केचित् । उदाहरति। वीरमिति। संख्या ज्ञानं तद्वतां विदुषां गणः संख्यावद्गणः । प्राप्त उदयोऽभिवृद्धिरन्यत्रोद्याचलो येन तं तथोक्तम्। प्रत्यग्रमुभयत्राभिनवम्। उन्मीलन्त्या उल्लसन्त्या: कमलायाः संपत्तेरन्यत्र लक्ष्म्या विहारवसतिः । विका- सैरुत्सवादिभिरन्यत्र दलविश्रेषैः । विश्वस्यामोदं हर्षमन्यत्र गन्धविशेषमुदश यन् उद्धोघयन्। दोषावसानं पापोपशमः । अन्यत्र दोषाया रात्रेरवसानं प्रभा- तम् । 'दोषा रात्रिमुखे रात्रावत्रानव्ययमप्यसौ' इति विश्वः । तत्रोत्सुक इति। अत्र दोषावसानेत्यादौ धैर्यशान्त्योर्विश्वामोदमित्यादौ प्रसादादेश्व प्रति- पादनात् विप्राणां धीरशान्तत्वम्॥३३॥ अथ शङ्गारनायकानां यथाक्रममुद्देशलक्षणोदाहरणानि दर्शयति । अथेत्या- दिना ॥ ३४ ॥ १ वीरो M3. २ एव T. ३ श्रीवीररुद्रो 1 ४ नृपः P., T., M3, T', M2. ५ द्विजो- नम: P., T'. ६ नृपालमेन' M. संख्यावद्गणमेष P. <, R. and M, drop इमे. ९ राठो धृष्ट M. १० स्मृतः R., M., Mr. ११ t. omts संख्याव्द्रण :.

२४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

पषां स्वरूपमुदाहरणं च। एँकायत्तोऽनुकूल: स्यात एकस्यां नायिकायां विशेषानुरक्तोऽनुकूलो नायकः । यथा। किं नामाचरितं तपः सखि भुवा यस्या: पतिर्गीयते वीरो रुद्रनृपः क्व तत् सुचरितं तस्य प्रिया स्यां यतः। जाने मानिनि मा विपीद पुरतः प्रख्याप्य नाम स्थिरां त्वां रत्नाकरमेखलां त्वयि सँदा सक्तं विधासये नृपम्॥। ३५॥ अत्र प्रंतापरुद्रस्य क्षोण्यां विशेषानुरागो व्यज्यत येन वच्वा स्थिरा रत्नाकरमेखलेति तन्नामग्रहणेन स्नेहप्रख्यापनं क्रियते।

तुल्योऽनेकत्र दक्षिण: ।। अनेकासु नायिकासु अवैषम्येण स्नेहानुवर्ती देक्षिणो नायकः ।

नंत्रानुकूलमाह। एकेति। सत्स्वपि नायिकान्तरेप्विति शेषः। तदेवाह। एकस्यामिति। एकजानिरेवानुकूलो यथा रामादिरित्यन्ये। उदाहरति। किमिति। नायिकावाक्यमेतत्। भुवा कयाचिन्नायिकया। नामेति संभावनायाम्। यतः सुचरितात्। अथ सखी नायिकामाह। जान इति। नायकघटनोपायमिति शेष: । 'अनुपसर्गात नः' इत्यात्मनेपदम्। नामेति कुत्सायाम् । अनुरागो- त्पादनार्थ सपल्नीनामसाम्येन नायिकाप्रकाशनस्य कुत्सितत्वात् 'नाम प्रकाश्य- संभाव्यकुत्साभ्युपगमेपु च' इति विश्वः । अत्र राज्ञो भूमो विशेषानुरागोऽन्यत्र न तथत्यानुकूल्यम् ॥ ३५॥

१ त्यां J1. २T, h. शुद्गारनायका निरूप्यन्ते as a lrading after this. ३ . has तत्र hefore एकायत्तो ४ नुकूउनायक: M. ५Onted in आ, ६ प्रख्यान M समासक् . 6 प्रतापरद्रदेवस्य W/.९,oit तन्नामग्रहणन. १० प्रकटनं 1/. ११ J. drop- नायिकाम १२ दक्षिणनायक: M. २3 B. drops नायक: ! यथा. and M3 and M, diop नायक: १४ अत्रानु l2. t drops शषः

काव्यप्रकरणम् । २५

येथा

नेमोक्त्ेन निमन्त्रिता स्मरकलाकेलीषु काचिन्मया साकृतेन विलोकनेन हृदयं कस्यैचिदाविष्कृतम्। कस्याश्चित् प्रहितः प्रसाधनविधिर्दूतीकरेण क्व वा गच्छामीत्यनुचिन्तयैव नृपतेरासीत् प्रभाता निशा ॥ ३६।। तथा च

वाणीं मुखेन नेत्राभ्यां श्रियं दोष्णा च मदिनीम्। मानयंस्तुल्यतां धत्ते तासु रुँद्रनरेश्वरः।। ३७।।

व्यक्तापराधो गतभीः स धृष्ट इति कथ्यते। यथा

दक्षिणमाह। तुल्य इति। स्नेहेनानुवर्त्तते ताच्छील्येन स्नेहानुवर्त्ती। उदा- हरति। नर्मेति। अग्राम्य इष्टजनावर्जनरूपः परिहासो नर्म। केलीप्विति विषयसप्तमी। स्वाभिमतभावप्रकाशको दृग्विकार आकूतम् । तदुक्तम्। 'ओकूतं तद्यन्र भावः सो"5प्यभीष्टो विभाव्यते' इति। प्रसाधनविधिः स्त्रक्- चन्दनाभरणादिः। प्रभातेति। प्रभातप्रायेत्यर्थः । अत्र वाक्यत्रये यथाक्रममु- किविशेषेण कलाविनोदस्य विलोकनविशेषेण वक्षस्स्थलाविष्करणस्य करेणु- वशीकरणस्य च सूचनाद्वाणीलक्ष्मीवसुन्धराः प्रतीयन्ते। अन्राप्रभातमनि- श्चितगन्तव्यतया चिन्ताकुलत्वेनास्य समानुरागत्वप्रतीतेर्दक्षिणोऽयं नायकः॥३६॥ उदाहरणान्तरमाह। वार्णामिति। अत्र वाण्यादीनां वाच्यत्वान्मुखादि शब्दैनर्मोक्त्यादीनां प्रतीयमानत्वाज्च पूर्वोदाहरणाद् भेद: । स्त्रीलिङ्गमहिम्रा प्रतीयमानलौकिक नायिकाभेदाध्यवसायेन वाण्याद्यनुरागेऽपि न शुङ्गारनायक. त्वभङ्गप्रसङ्गः ॥ ३७ ॥

१ 5 drops यथा. २ नर्मोक्त्यैव T. ३ प्रियतमाकेलिषु M. ४ प्रसादन M. ५ गन्नास्मी T., M., T'. ६ Omitted in M5. वीरनरश्वरः M. ८ व्यक्तागा गतभाधृष्ट: P .. T. RP. and T. have स्पष्टम् before यथा; M4 oniits यथा. १० दग्विकार: माकनम् t.m.,Iii,II,. ११ साकूत t., m., m2, १२ स्पष्टेऽप्यर्थे विभाव्यते m,- १३ पूर्वोदाहग्णाञ्र p'. 4

२६ प्रतापरुद्रीय रत्नापणसमन्विते

राज्यश्रीपरिभोगशंसि भवतः सर्वाङ्गमालोक्यते कस्त त्राविनयोSस्ति साहसमिदं तन्नाम मय्यर्पितम्। जाने त्वां वहुवल्लभं किमपरं वक्तव्यमल्पा वयं तस्यां प्रेम तवाधिकं वसुमतीया नाम किं जल्पितैः॥३८॥ गूढविमियकृच्छठः । नायिकामात्रविदितविप्रियकारी शेठः। थथा। दृष्टया पश्यसि केवलं न मनसा वाचा प्रियं भाषसे नो भावेन भुजान्तरं प्रकटयस्यग्रे न चाभ्यन्तरम्। ज्ञातं काकतिनाथ भूस्तव परं प्राणेश्वरी ध्यायतो मादृक्षेषु विडम्बनैव तदलं व्यर्थैर्विःसंभ्रमैः ॥ ३९॥ घृष्टमाह। व्यक्तेति। उदाहरति। राज्येति । राज्यश्रीस्तन्नाम्ती काचिन्ना- यिका राज्यलक्ष्मीश्र। तत्पक्षे सर्वोङ्गं सप्ताङ्गानि। अल्पा दरिद्राः। नामति प्रसिद्धौ। जल्पितैः किं जल्पितसाध्यं नास्तीत्यर्थः । गम्यमानसाधनकक्रिया- पेक्षया करणत्वात् तृतीया। 'न केवलं श्रूयमाणैव क्रिया निमित्तं कारकभावस्य अपि तु गम्यमानापि' इति न्यासोद्योतवचनात्। बहुशश्चैतदुक्तं तातपादैः संजी- विन्यादौ। धनपरा राजानो न वाल्लभ्यपरा इति नायिकाभिप्रायः । अतः र्यन्तरसंभोगप्रकाशनाद् गोतस्खलनाच्चापराधाभिव्यक्तिर्निभीकत्वं चेत्यस्य घृष्टत्वम्। अन्यासंभोगचिह्नैः कुपितत्वादियं खण्डिता। 'अधीरा परुषैर्वाक्यैः खेद्येद्वल्लभं रुषा' इति लक्षणादधीरा च॥ ३८॥। शठमाह। गूढेति। उदाहरति । दृष्टेति । अत्र दर्शनप्रियभाषणयोश्र- क्षुर्वागिन्द्रियकरणत्वाव्यभिचारादेव सिद्धेर्द्दष्ट्या वाचेति च पुनरुपादानस्य तात्पर्यनिषेधार्थकत्वान्न पौनरुक्त्यम्। भूः परं भूरेव। ध्यायतश्चिन्तयतोऽन्या- सक्तस्येत्यर्थः । मादृक्षेषु जनेप्विति शेषः । दृशे: क्सप्रत्ययो वेक्तव्यः । अन्र नायि- कामात्रविदितभावशून्यदर्शनादिविधानादस्य शठत्वम्। नायिका त्वधीर- मध्या॥ ३९॥ १ मय्यन्यते M., M,, T, २ वमुमती यन्नाम . (M. notices the reading in the text also) ३ विदिनाप्रियकारकः M/. ४ शठनायकः M .; नायकः शठः M5. ५ दुक्तमस्पत्तानपार्दः p., T. ६ संभोगवचनैः mc. "मेदयेद' m., mr. ८ 'देतत्सिद्धे t. ९ वक््यत्वात् p, t.

काव्यप्रकरणम्। २७

अत्र तत्तन्नायकविषयतया काकतीश्वराणामुदाहरणेन वीररुद्रस्यैव वर्णनम्।" एषं नायकानुकूलने पीठमर्दविटचेटविदृषकाः सहायाः।' किंचिदूनः पीठमर्द एकविद्यो विटः स्मृतः । संधानकुशलश्चेटो हास्यपायो विदूषकः ॥। ४० ॥ स्पष्टमेषा मुदाहरणम्। अंथाष्टविधाः शृङ्गारनायिकाः। स्वाधीनपतिका चैव तथा वासकसज्जिका। विरहोत्कण्ठिता चैव विपलब्धा च खण्डिता ॥४१॥ कलहान्तरिता चैव तथा प्रोषितभर्त्तृका। तैथाभिसारिका चेति कमाल्वक्षणमुच्यते ॥ ४२॥

वीररुद्रगुणवर्णनप्रतिज्ञाभङ्गं परिहरति।त्रेति ॥ अथ शाङ्गारनायकस्य नायिकासंबन्धनियमात् तदनुकूलने सहायानाह। एषामिति। क्रमेणैषां लक्ष- णमाह। किंतिदित्यादि। प्रधानेतिवृत्तनायकादषिन्नयूनगुणः प्रासङ्गिकेतिवृत्त- नायकः किंचिदूनशब्देन विवक्षितः । तदुक्तम्। 'पत कानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः । तस्यैवानुचरो भक्तः किंचिदूनस्तु तद्गुणैः ॥' इति। स च सुग्रीवमकरन्दादिः। नायकोपयोगिगीतादिविद्यानामेकविद्याभिज्ञो विटः कलहंसादिः। वाक्याङ्गवेषविकारादिना हास्यकारी विदूषकः ॥ ४० ॥ अथ संभावितनायकसामान्यगुणयोगिनी नायिकेति सामान्यलक्षणं सिद्ध- वत्कृत्य तद्विशेषा: कतिचिल्लक्षणोदाहरणाभ्यां निरुप्यन्ते। अथेत्यादिना।। ४१-४२ ॥ १ अत्र तु तन्नायकपरतया ॥ .; अतस्तन्नाय2 M2; अत्र तन्नायकविषयपरतया M3 अन्न तन्नायकपरतया M. २ विशेषतया ],- ३ मुदाहरणे P. ४ रुद्रस्य ,. ५ P. has तत्स- हाया: पीठमर्दविटचेटविदूषकाः after this. ६ तेषां P. ७ 'विदूषकनामानः T., T. ८P. T.and T.' have तेषां स्वरूपं निरूप्यते after this. ९ हास्यकारी 1. १० पनेषामुदाहरणं स्पष्टम् M/. ११ अथाष्टविवशद्वार R., M. १२ वासवसज्जिका M. १३ अथा M5. १४ अत इति t.,m.,m7,m2. १९ 'दूनश्र p.

२८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

पियोपलालिता निसं स्वाधीनपतिका मता। यथा प्रियां सर्वेसहां तैस्तैर्विशेषैरुपलालयन्। प्रतापरुद्रनृपतिः प्रतिक्षणमवेक्षते ॥ ४३॥ प्रियागमनवेलायां मण्डयन्ती मुदुर्मुहुः। केलीगृहं तथात्मानं सो स्याद्रामकसज्जिका ॥ ४४ ॥ यथा स्वतेजसा परिष्कृत्य प्रधानागारमुत्कया। श्रियाभिषेकवेलायां वीररुद्रः प्रतीक्षितः ॥४५॥

तत्रें स्वाधीनपतिकामाह। प्रियेति। अध्युपरि इनः स्वामी यस्यासावधीनः आयत्तः । 'अधीनो निन्न आयत्तः' इत्यमरः । स्वस्मिन्नधीनः स्वाधीनः। यद्ा स्वस्मिन्नधिकृतमधीति वा विगृह्य 'सप्तमी शौण्डः' इति समासः। 'अष- डक्ष-' इत्यादिना अध्युत्तरपदान्नित्यः खप्रत्ययः। सुरतसुखास्वादलोभेनास- न्नत्वात् स्वाधीन आयत्तः पतिर्यस्याः सा तथोक्ता। उदाहरति। प्रियामिति। सर्वे सहत इति सर्वसहा नाम काचिन्नायिका। 'संज्ञायाम्-'इत्यादिना खश- प्रत्यये मुमागमः। विशेपैवासोऽङ्गरागादिभिरुपलालयन्रवक्षत इत्यनेनासन्नाय- त्तरमणत्वप्रतीतेरियं स्वाधीनपतिका। नायकस्त्वनुकूलः । भूपरिपालने नित्य- जागरूकोऽयमिरत्यपि गम्यते ।। ४३ ॥ वासकसज्िकामाह। प्रियेति। वासके वासवेश्मनि भोगोपकरणैः सैज्ा संन्नद्धा सैव वासकसज्जिका। 'स्त्रीणां वारस्तु वासकः' इति पक्षे वासके वोरदिवसे सजयति सजजीकरोति हर्पेण केलीगृहादिकमिति वासकसज्िका। अयमेव पक्षो विद्यानाथस्य विवक्षितः। उदाहरति। स्वेति । परिष्कृत्यालंकृत्य उत्कयोन्मनसा उत्कण्ठितयेत्यर्थः । 'उत्क उन्मनाः' इति निपातनात् साधुः। अन्र करीडागारेपरिप्कारादिभिरियं वासकसज्का। अत एवोदात्तापि। तदुक्तम्। १ गृहमथात्मानं P., M. २ या स्यादवासवसज्िा३ ी्ते m omits तत्र. ५ इनि खशप्रत्यय T., n., m/. ई 'मिति च गम्यते m., m,, Illg. m., m, and ma have सह hefore सज्जा. ८ मन्द्वा सा वासक t .: मन्नद्धामी वासक m., nlj, mg. ९ वामरे दिवसे m., m/, ml .. १० p. omits ह्र्षण- ११ 'परिष्करण- दिभि m., My, [

काव्यप्रकरणम्। २९

चिरयत्यधिकं कान्ते विरहोत्केण्ठितोन्मनाः। यथा न शङ्कान्या तादृग्गुणपरिमले रुद्रनृपतौ कया वा गोष्ठयासौ चिरयति सखीभिर्न सुलभः। समानेतुं कान्तं व्रज मदनवद्धोऽअलिरयं यतो विष्वद्रीचः किरति किरणांस्वत्प्रियसखः ॥४६ ॥ कचित् संकेतमावेद्य दयतेनाथ वच्चिता। स्मरार्त्ता विपलब्धेति केलाविद्धिः प्कीर्त्यते ॥४७॥ यथा गच्छाग्रे साख का प्रियागमकथा प्राप्तो निशीथः परं संकेतालय मोक्ष्यसे मम वृंथा जातोऽथ्रुभि: पड्डिलः। 'उदात्ता केशवासोऽङ्गमाल्यभूपासु सादरा। शय्याभवनसंस्कार परिबर्हसमेधिनी।' इति ॥४४-४५ ॥ विरहोत्कण्ठितामाह । चिरयतीति । अव्यलीक इति शेषः। अत एव 'चिरयत्यव्यलकिा तै' इति धनिकेनोक्तम्। अनपराधप्रियविलम्बेनोन्मना विरहोत्कण्ठितेत्यर्थः । उदाहरति। नेति। अन्या शङ्का नायिकान्तरासक्तिरुपे- त्यर्थः । अत एवानपराध इति भावः। तादृगिति। 'त्यदादिषु-' इत्यादिना क्विन् प्रत्ययः । 'आ सर्वनाम्नः' तद आत्वम्। अन्र दृश्यर्थाभावेनासत्यप्य- वयवार्थ तैलपायिकादिवत् व्युत्पत्तिर्द्रष्टव्या। अत एवाह वृत्तिकारः । 'तादृशा- दयो रूढिशब्दाः' इति। भाष्ये तु कर्मकर्त्तरि व्युत्पत्तिर्दर्शिता । 'तमिव पश्यन्ति जना: सोऽयं स इव दृश्यमानस्तमिवात्मानं पश्यति' इति। गोष्ठ्या संगीतादिप्रसङ्गेन। अत एवासौ धीरललितो नायकः। त्वत्प्रियसखश्चन्द्रः। विष्वद्ीचः सर्वतोदिकान् । 'ऋतत्विक्-' इत्यादिना क्विन् प्रत्यये 'विप्वग्दे- वयो :- ' इति टेरवादेशः ॥ ४६॥ विप्रलब्धामाह। क्वचिदिति। उदाहरति। गच्छेति । आगमनसमय इवा- १ चिरयत्यव्यलीकेऽप R. २ त्कफ्ठिता मना ]. ३ बद्धाञ्जलि° M.,M/. ४ सूरिभिः परिकीर्तिना . ५ प्रकीर्तिता M. ६ मुघा M. p. omits तु. ८ m., m7, and m, omit प्रत्यय:

३० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यद्वा रुद्रनरेश्वरे प्रियतमे राज्यश्रियो वल्लभे. भारत्या दँयिते भुवः कृतपदाः प्रायो वयं वश्चिताः॥४८॥ नीत्वान्यत्र निशां प्रातरागते प्राणवल्लभे। अन्यासंभोगचिह्वैस्तु कुंपिता खण्डिता मता ॥४९॥ यथा रात्रिर्यामत्रयपरिमिता वल्लभास्ते सहसरं मार्गासक्त्या मम गृहमपि प्रातरेवागतोऽसि। किं कर्त्तव्यं वद नृंपतिभिर्वीक्षणीया हि सवाः को वा दोषस्तव पुनरहं काममायासयित्री॥ ५०॥ धुना पुरो गन्तुमशक्ताह। अग्रे गच्छ इति। निशीथः परमर्धरात्र एव प्राप्तः । न तु प्रियः । हे संकेतालय त्वं मोक्ष्यसे। नाद्यापि संकेतस्थानं मोत्तुं शक्रो- मीति भावः। अश्रुभिर्न तु सुरतश्रमजलादिना पड्किल इत्यनेन द्वारदेशं प्रति यातायाते सूच्येते। अन्यथा पङ्किलत्वाभावात्। अथ प्रियमुद्दिश्य न चायं तवापराधः किंतु बहुवल्लभे त्वययासक्ताया ममैवेत्याह। यद्वेति। नाहमेकैव त्वया वञ्चिता किं त्वनुमन्तारः सख्यादयः सर्वेऽपि मदीया इत्याह। वयमिति। अत एव न ममेत्येकवचनप्रक्रमभङ्गः। अत्र भारत्या दयिते भुव इति पाठ: साधीयान्। क्षितिनायक इति समासपाठे व्यासप्रेक्मभङ्गः । अत्र संकेतमावेद्य दयितेन वञ्चिता सती कामातुरेतीयं विप्रलब्धा ॥४७४८ ॥ खण्डितामाह। नीत्वेति। उद्ाहरति। गंत्रिरिति । आद्यन्तयामार्धयोरकु- ण्ठितसंचारत्वेनारात्रित्वाभिमानात् त्रियामेति व्यवहारः । सहस्त्रमिति 'विंशः त्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः' इत्येकत्वम् । तथापि मार्गासक्त्या न तु मदुद्देशेन। प्रातरेव विहारानर्हसमय एवेति भावः । अत एवागमनप्रयो- जनं पृच्छति। किमिति। यद्वा नैवान्यत् प्रयोजनं प्रजापालनपराणां नृपाणामि- त्याह। नृपतिभिरिति। किंतु तवैवं प्रयासजननात् कियद्वा पापं ममैवं जीवन्त्या इति चिन्तयामीत्याह। को वेति। तेत्र प्रातरागतस्य प्रेयसो अन्या- सङ्गविकारदर्शमान कुपितेयं खण्डिता। 'वक्ति सोतप्रासवक्रोक्त्या धीरमध्या कृतागसम्' इति लक्षणात् धीरमध्या च। नायकस्तु पृष्टः ॥ ४९५० ॥ १ नरेश्वरप्रियतमे .२ क्षितिनायके । ३ पण्यासंभोग M,- ४ कम्पिता ॥ ५ नृपतिमिः प्रेक्षणीया R. ६ सर्व M3. t. omits हे संकेतालय त्वं. t. drups अथ प्रियमुद्दिश्य. ९ प्रक्रमभङ्गप्रसङ्गात् p., T. १० परिजननात् m., mp, m .- ११ कोऽ्पाति t, m., m, m,. १२ अत्र t.

काव्यप्रकरणम्। ३१

कोपात् पियं पैराणुद्य पश्चात्तापसमन्विता। कलहान्तरिता नाम सूरिभिः परिकीर्तिता ॥५१॥ येथा तह तह अणुणअंतो पिओ तुए हिअअरोसकलुसेण। अवहीरिदो णं मुणिओ राएति"विओअवेअणं सहसु ॥ ५२॥ देशान्तरगते कान्ते खिन्ना प्रोषितभर्त्तृका। यथा त्रैलोक्यप्रथमानकीर्तिमहसः श्रीवीररुद्रप्रभोः 3. सेवार्थ चिरयत्सु काकतिपुरे भूपेषु यद्योषितः। कलहान्तरितामाह। कोपादिति। प्रियं प्रणामादिना प्रसादनपरमित्यर्थः । तदुक्तम्- 'सत्यवागार्जवरतिरुपकुर्बन् प्रियं वदन्। भजते यः स्वयं प्रीतः प्रियः स भवति स्त्रियाः ॥' इति। कलहे सति सुखेनान्तरिता कलहान्तरिता। उदाहरति। तहेति। 'तथा तथा अनुनयन् प्रियस्त्वया हृदयरोषकलुपेण। अवधीरितो न ज्ञातो राजेति वियोगवेदनां सहस्व ॥I' मुण इति।' जाणमुणौ जञः' इति जानातेर्मुणा- देशः। विसूरणममिति खिदेविसूर इति विसूरादेश इति कोशान्तरे। तथा तथे- त्यनेन पुनः पुनः प्रणामादिर्दयोत्यते। अत्र तादृशं राजानं प्रियमनादृत्य किमर्थ- मधुना दूयस इति हृदयोपालम्भादियं कलहान्तिता। नायकस्तूत्तमः । 'काम- तन्त्रेषु निपुण: क्रुद्धानुनयकोविदः' इत्यादिलक्षणात् ॥ ५१५२॥ प्रोषितभ र्त्तृकामाह। देशेति। कान्त इति। 'कथाभि: कमनीयाभिः काम्यैर्भोगैश्च सर्वदा। उपचारैश्च रमयेद्यः स कान्त इतीरितः ॥' १ रोषात् R. २ कान्तं P., M2, Mg, My, T.' ३ पराभूय ॥ ४ सूरम: परिकी- क्र्यंते R .; कविभि: परिकीर्तिता P. ५Omitted in M, ६ छाया। तथा तथा अनुनयन् प्रियस्त्वया हृदयरोषकसुषेण। अवधीरितो न ज्ञातो राजेति वियोगवेदनां सहस्व ॥ अणुणयन्ता N1; अणुणंतो R. ८ अवह्दीरिओ P., Mp, M2; ओहिरियो M. ९ ण हि मुणओ Mg. ण मुणि अं M j ण मुणओ राएत्ति T". १० उण आगछाद P. ११ विअह R .; विरह' P. १२ सहस्मू M .; सहदंस T., सहस्स T'. १३ देशान्तरं गते R. १४ 'विभव P., 'महत: R. १५ वियोगरेद m., Ilp, I .. १६ मुणिअमिति T.

३२ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

द्वारासक्तदशो नयन्ति दिवसान् व्युष्टाशया च क्षपा-

कान्ताभिमरणोघ्युक्ता स्मरार्ा माभिमारिका ॥ यंथा संभ्रमैरलमल्पज्ञे प्रेयानस्तु महीपतिः । करेणुस्थां न पश्यामि न शृणोभ्यभिसारिकाम् ॥५४॥

इत्युक्तलक्षण इन्यर्थः । उदाहरति। त्ैलोक्येति। व्युष्टं प्रभातम्। तद्यान- प्रतिबद्धाः प्रियचिन्ताप्ररूढाः सान्द्रपुलका एव व्याकीर्णकामेपवः कीलिनका मबाणा यासां तास्तथोक्ताः । अत्र चिन्ताजागरादिप्रतिपादनत्वात् खिन्नत्वेनेयं प्रोषितभर्त्तका ।।५३ ।।

अभिसारिकामाह। कान्तेति। कान्तस्य कर्मणो भैत्तुवीभिसरणे उद्युक्का। अत एवोक्तम्।

'स्मरार्त्ताभिसरेत् कान्तं सारयेद्ाभिसारिका। '

इति। सारयेदिति दूत्यादिमुखेनेति शेपः। उदाहरति। संभ्रमैरिति। कान्ता- भिसरणाय करेणुमानयेति कयाचिदुक्के सख्या वचनमेतत्। अथवा नैव करेणु- स्थाभिसरणं दृष्टचरं श्रुतचरं वेत्याभाणकमुखेन सखी नायिकायाः प्रकटामिस- रणं वारयति। अल्पं जानात्यल्पज्ञ मुग्धे। अत्र 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति कप्रत्ययो न तु 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः इत्यादिना । अत एवाह भगवान् कात्यायनः । 'आकारादनुपपदात् कर्मोपपदो विप्रतिषेधेन' इति। एतच्च संजीविनीसर्वङ्कपादावसकृदुक्तं तातपादैः। अत्र कान्ताकर्मकाभिसरणमुक्तम्। एवं कान्तकचृकाभिसरणेडप्युदाहार्यम्। एतासां च

चिन्तानिश्वासखेदाश्रुवैवर्ण्यग्लान्य भूपणैः । युक्ता: पडन्त्या दे चादये क्रीडौज्ज्वल्यप्रहर्पितैः ॥ इत्युक्तदशविकारा द्रष्टव्याः ॥५४ ॥

& Oinited in M,. २ कलिन P. ३ कतु' T

काव्यप्रकरणम्। ३३

एंतासां नायकानुकूलने सहायाः दूंत्यो दासी सखी कोरुर्धात्रियी प्रातिवेशिनी। लिड्रिनी शिल्पिनी स्त्रा च सहाया: परिकीर्तिताः॥५५। एंतासां स्वरूपमुदाहरणं चें स्पष्टम्। कामशास्त्रप्रसिद्धा: पझ्मिनी- चित्रिणीप्रभृतयो जातिविशेषाः ॥ संक्षेपेण नीयिका त्रिविधा। मुग्धा मध्या मौढा चेति। उदयदयौवना मुग्धा लज्जाविजितमन्मथा। लज्जामैन्मथमध्यस्था मव्यमोदितयौवना।। स्मरमन्दीकृतत्रीडा पौढा संपूर्णयौवना ॥। ५६।।

अथासां दूतीराह। दूत्य इति। दासी कर्मकरी। सखी स्नेहनिबन्धना । कारू रजक्यादिः । धात्रेयी उपमातृसुता । प्रातिवेशिनी समीपगृहवर्तिनी। लिद्िनी परिव्राजिका। शिल्पिनी चित्रकारादिस्त्री। स्वा स्वयं चेति दूत्यः सहाया नायकानुकूलने इति शेपः । स्व्रा चेति स्त्रीलिङ्गे मूलं मृग्यम् । 'स्व्रो ज्ञाता- वात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने' इति नपुंसकत्वेनाभिधानात् । अथवा स्वा स्वकीया बान्धवस्त्रीति यावत्। तदुक्त्त सर्वज्ञसोमेश्वरेण। भगिनी स्यालिका वापि मातुलस्याथवा सुता। एता भवन्ति दूत्यस्तु बान्धवस्त्रीति संज्ञिताः ॥ इति॥ ५५ ॥ पद्मिन्यादीनां जातिवाचित्वं न मुग्धादिवद्वस्थावाचित्वमित्याह। पद्मि- नीति। प्रभृतिम्रहणाच्छङ्गिनीहस्तिन्यौ गृद्येते। लक्षणादिकमेतासां कामशास्त्र एव द्वष्टव्यम्। इत्थं स्वाधीनपतिकाद्यवस्थाष्टकमुक्त्वा तदाश्रयभूतानेकनायि- कामध्ये मुग्धादित्रयं लक्षणोदाहरणाभ्यां प्रदर्शयति। संक्षेपेणेत्यादिना ॥

१ तासां M., M1; आसां T., T. २ दूती P.,M., T., T'. ३ चैव धात्रेयी P., M .; चेटी धत्रेया T .; चेटी धात्रेयी T"; कामा धात्रेयी M/; R. notices चारुधांत्रियी albu. ४ प्राइनिवेशिनी M. ५ चैव P.६ तासा M5. ७M7and Mg omit च. ८ 'प्रसिद्रम् M., प्रसिद्धाक्न M4. ९P., T. and T' have ज्ञातव्या: after this. १० नायिकाबिविधा; M,, T'. ११ मध्यमा M., M1. १२ प्रगक्मा चंति R .; प्रगल्भेति M. १२ 'पिहित R. १४ मदन M. १५ दूतिकामाद II. 4

३४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यथाक्रममुदाहरणानि।' मुग्धे यन्मनसोSपि गोप्यमखिलं तन्मह्यमावेद्यते किं याँ काचिदहं तव प्रियससी प्रच्छाद कि ताम्यसि। आसक्तिस्तव वीररुद्रनृपतावाशास्यते किं भवे- दित्याल्यां प्रणयैकवाचि सुतनुर्दत्तोत्तरा व्रीडया॥५७॥ मंध्या यथा लीलाविभ्रमपूर्वरङ्गमुदितं तारुण्यमेत्य त्रपा- नेपथ्यान्तरबिम्बितस्मरकलालास्यप्रपञ्चश्रियः ।

तत्र मुग्धामुदाहरति। मुग्ध इति। या काचिदनाप्ता किम्। नेत्यर्थः । अॅनुक्तेपि तव मनोरथं जानामीत्याह। आसक्तिरिति। अस्तीति शेपः। आशा- स्यत हत्येकं वाक्यम्। यः सर्वाभिरभिलष्यत इत्यर्थः। यद्वा रुद्रनृपतौ तवा- सक्तिराशास्यते अस्माभिरपेक्ष्यत इत्यर्थः । आङ: शासु इच्छायामित्यस्माद्धातोः कर्मण यक्। किं भवेदिति संप्रश्ने लिङ्। अत्राभिरूप्यादिगुणयोगसूचकेन सुत- नुशब्देन प्रथमयौवनस्य दत्तोत्तरा व्रीडया इत्यनेन लज्ाविजितमन्मथत्वस्य च प्रतीतेरियं मुग्धा। 'आभिरूप्यमकाठिन्यमङ्गानां चातिमार्दवम्। एचमादिगुणावस्था प्रथमे यौवने भवेत् ।।' इत्युक्त्वा 'कृताधराङ्गसंस्कारा सखीकेलीषु लालसा' इत्यादिना तञ्रेष्टा- श्रोक्ताः। तंच्चाल्यां प्रणयैकवाचीत्यनेन सूच्यते ॥ ५६-७. मध्यामुदाहरति। लीलेति । पूर्वरद्ो नाम नाव्यादौ कर्त्तव्यो रङ्गप्रसाध- नाख्य: कर्मविशेषः । तदुक्तम्-

कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स कीर्त्तितः ।।' १ P., M5 and T. have मुग्वा यथा after this. २ यन्मद M. ३ वा M., P., M1, M2, T. ४ रुद्रदेवनृपता P., T. ५ लज्या R., M. ६ मध्यमा यथा R., M., M,, T.' s m. has प्रच्छाद्य अनुक्तवेत्यर्थ: before अनुक्तेऽपि. ८ विजितेत्पनेन लज्जा- पिहितमन्मथत्वस्य m. ९ इत्यान्यां t. १० मध्यमामु m.

काव्यप्रकरणम्। ३५

सख्यः पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुबन्धोज्ज्वलः कोऽप्यस्यास्तरलभ्रुवो विजयते शृङ्गारनाट्यक्रमः ॥५८॥

इति। लीलाविभ्रमाणामयतलब्धविलासानां पूर्वरङ्गं तारुण्यस्य विलासहेनुन्वेन तत्पूर्वभावित्वात् पूर्वरङ्गत्वेन रूपणम्। यद्वा लीलाविभ्रमा एव पूर्वरङ्गो यस्त तत् तारुण्यमेच रङ्गस्थलमिति गम्यते । त्रपैव नेपथ्यं नीहारावरणसदृशी यव- निक्ा। अत एव तस्यान्तरे बिम्बिता समरकला कामोद्दीपनं सैव लास्यग्रपञ्नश्री- र्यस्यास्तथोक्ताया लज्जामन्मथमध्यस्थाया इत्यर्थः । लास्यलक्षणं तु संगीन- चूडामणौ। 'शङ्गाररसभूयिष्टै र्भूरिभावतरङ्गितैः । अङ्गेरनङ्गसर्वस्वैः शोभातिशयशालिभिः ॥ अन्वितो नृत्तभेदो यस्तल्लास्यमिति कथ्यते ।।'

इति। बिम्बग्रहणोचितनेपथ्यं तदन्तरे नर्त्तनं च । तन्नैवोक्तं कुण्डलिनृत्तत्र- स्तावे

'नीरन्धरा तत्र कर्तव्या स्त्रिग्धा यवनिकादिमा। अपरे द्वे यवनिके नीहारावरणोपमे।। प्रेक्षकाणां वितन्वाना नयनानन्दकन्दलम्। नेपथ्यान्तरिता भूत्वा नर्त्तकी नृत्तमाचरेत् ।।'

इति। भावस्य रत्याख्यस्थाययिभावस्यानुबन्धो विच्छेद्ाभावः। सजातीयत्रि- जातीयैरतिरस्कार इत्यर्थः । अथवा भावानां सात्विकसंचारिणामनुबन्धः कल्लोल- वदसकृदनुवर्त्तनं तेनोज्ज्वलो मनोहरः नाव्यपक्षे भावो नाम व्यापारविशेपः । तदुक्तम्। 'वागङ्गसत्वाभिनयैर्मुखरागोपशोभितैः। भावयन्नान्तरं भावं व्यापारो भाव इप्यते ।।'

इति। कोऽप्यनिर्वचनीयशुङ्गार एव नाट्यं नर्त्तनं तस्य क्रमः । पशयनेन्यस्य वाक्यार्थः कर्म ॥५८ ॥

१ 'सर्व स्वशोभा m.

३६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

मरौढ़ा यथा सेहेलं पश्यन्त्याः प्रकृतिसुभगं रुद्रनृपति तेदात्व प्रत्युद्यद्विविधललिताटोपमधुरम् ।

मृगात्क्यास्तारुण्ये कुसुमशरशिल्पं विजयते ॥५९॥ भेदान्तरं यथासंभवमुदाहार्यम्'। गुणालंकाराणां रसमहते काव्ये विलसितं स्फुरच्छव्दार्थाभ्यां तदपि हृदयानन्दि भवति।

प्रौढामुदाहरति। सहेलमिति। प्रकृत्या मधुरं प्रियदर्शनम्। व्यक्तश ङ्वारसू चकोऽन्तःकरणविकारो हेला। तत्सहितं यथा भवति तथा पश्यन्त्याः अत एव तदात्वे तत्काले प्रियदर्शनसमय इत्यर्थः। प्रत्युद्यन्ति उत्पद्यमानानि विविधानि च ललितानि कर्णकण्डूयनकुचविमर्दनादिकोमलाङगविन्यासाः।

'सुकुमाराङ्गचिन्यासो ललितं परिकीत्यते' इति लक्षणात्। तेषामाटोपेन मधुरमिति स्मरमन्दीकृतव्रीडतवमुच्यते। रसस्य शुङ्गारस्य प्रादुर्भावादुदयानुभावादित्यर्थः । 'उत्पन्ना रतिरेकत्र प्रथमं दर्शनादिभिः । हृदारभ्मानुभावेन शृङ्गारं विशिनष्टि सा ।।' इति वचनात्। कुसुमशरशिल्पं कामकलाकौशलम्। अत्र दयितावलोकन- काले अङ्गादौ सातिशयविशेषकथनाद्विलासः । 'तत्कालीनो विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु।'

इति लक्षणात् ।। ५९।।

विस्तरभयादस्माभिरुपेक्षितानां धीराद्यवस्थानामुदाहरणानि स्वयमेव द्ष्ट- व्यानीत्याह। भेदान्तरमिति। अत्रायं नायिकासंग्रहः।

१ महासं M. २ तदा तु प्रत्यु R. ३ 'स्ारुण्यं M, ४ M. closes the नायक- प्रकरण a मुदाहार्यम्.

काव्यप्रकरणम्। ३७

तयोरप्युन्मेषः स्रवदमृतमाघुर्यसुभगः परं पुण्यश्ष्ीकं चरितमनुबभ्नन् विजयते ॥६० ॥ इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशाभूषणेSलंकारशास्त्रे नायकप्र- करणं सेमाप्तम् ।।१।।

'स्वान्या साधारणा चैव मुग्धा मध्या प्रगल्भिका। आद्यैकधा त्रिधान्ये द्वे धीराधीरोभयात्मना॥ ज्येष्टा कनिष्टा भेदेन ते एव द्विविधे पुनः ।। अन्या कन्या परोढा च वेश्या त्वेकेति पोडश॥। स्वाधीनपतिकाद्यष्टावस्थाभिस्ताः समन्विताः ॥ प्रत्येकमष्टधा मुख्या मध्या हीनेति ताख्िधा। इत्येवं नायिकावस्थाः समुद्राष्टाग्नि (३८४) सम्मिताः ॥ विरहोकण्ठिता चैव विप्रलब्धाभिसारिका। इत्यवस्थान्रयं प्राहु: केचित् कन्यापरोढयोः ॥ चतुःपञ्चाशदधिकत्रिशत्यासां तदा भवेत्।।' इत्थं प्रसक्त्तमनुप्रसक्तं च परिसमाप्य परमप्रकृतं पुण्यश्रोक गुणवर्णनमुपस्कुर्व- न्रुपसंहरति । गुणेति । पुण्यः श्रोको यशो यसिमिंस्तत् पुण्यश्लोकम् । 'पद्ये यशसि च श्लोकः' इत्यमरः ॥ ६० ॥

इति सूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेहदयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसमपी- थिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रैत्नापणाख्याने नीयकनिरूपणं नाम प्रथमं प्रकरणमूं।

१ क्लोकाचरित° p. २ Here ends the नायकप्रकरण of R., T, Mg, My, M5. ३ विद्यानाथकृते M.,Mr ४ 'यशोमूषणालं P,T.,T'. यशोभूषणालंकारे R. ५ R. omits समाप्तम्. ६ च स्वा t., T. ७ वस्थामिश्र m. ८ तु भेदवत् P .; तथा भवेत् m, ९P. and T. have. उपस्कारहेतूनामित्याद्यतिश्लाघाकारणमित्यन्तो ग्रन्थो बहुषु कोशेषु न दृश्यते नापि न्याख्यातः कुमारस्वामिसोमपीथिना। १० p.omits. महोपाध्याय. ११ पेद्द- याचार्यस्य mg १२ सोमभट्टेन m., mz. १३ p. omits रत्नापणाख्याने १४ नायक- प्रकरणं नाम p. १५ has समाप्तम् after प्रकरणम्

३८ Appendix to नायकप्रकरण।

Appendix to नायकप्रकरण। (Giving the portion found in M2, P. and T.) एष संग्रहक्षोकः । उपस्कारहेनूनां गुणालंकाराणां सदशेऽलंकार्ये सत चरितार्थत्वम्। यस्यालंकाराश्रयत्वं तदेव लोकन्यायेनालंकार्यम्। तेन गुणालंकाराणां काव्यमेवाश्रयभूतमिति तदेवालंकार्यम्। रसादेर- लंकार्यत्वोक्ति: प्राधान्येनात्मन इव हारनूपुराद्यलंकार्यत्वम्। जीवितभू- तत्वाद्रसादेः काव्यात्मता। क्वचिद्रसस्य प्राधान्यम्। क्वचिदलंकारस्य प्राधान्यम्। क्वचिद्वस्तुनः प्राधान्यं च। रसप्राधान्यं यथा। ईषदङ्करितविभ्रमचारौ देहपल्लवितकान्तिनि तन्व्याः। यौवने मुकुलितस्तनमात्रे पुष्पितश्च फलितश्च मनोभूः ॥६१॥ पतत् कांचिद्वालामालोक्य सस्पृहस्य प्रतापरुद्रस्य वचनम्। अन्र शृङ्गाररसो व्यज्यते॥ अलंकारप्राधान्यं यथा। कीर्त्तौ प्रतापरुद्रस्य विहरन्त्यां दिगन्तरम्। लोकालोकतटाः शश्वद्दवच्चन्द्रोपलाङिताः ॥६२॥ अत्र चन्द्रकान्तकुट्टिमानां लोकालोकतटानां रुद्रदेवकीर्त्तौ चेन्द्रिका- बुद्धया शश्वदू द्रेवोऽभूदिति भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते। व्यङ्ग्याव- स्थायामलंकारस्यापि प्राधान्यमस्त्येव ।। वस्तुप्राधान्यं यथा। अवतरति वीररुद्रे काकतिवशे त्रिलोकमहनीये। त्यक्त्वा दुग्धपयोधि तल्पफणीशः स्वमन्दिरं प्राप्तः ॥। ६३॥ अत्र तल्पफणीशः दुग्धान्धि विहाय स्वगृहं प्राप्त इत्यनेन क्षीरसमुद्रे १ M, drops अन्न शङ्गाररसो व्यज्यते. २ दिगन्तरे P., T. ३ लोकालोकाचलतटाना T. ८ दुग्वाम्बुवि T. ४ चन्द्रबुद्गया M1. ५ रसो P. ६ 'मलकारस्य P. 'वंशं त्निलोकमह्नीयम् P.

Appendix to नायकप्रकरण । ३९

हरिरनास्तीति व्यज्यते। अनेन पुरुषोत्तमः प्रतापरुद्ररूपेण काकतीयकुले वर्त्तत इति वस्तु व्यज्यते। इति त्रिविधं व्यङ्ग्यप्राधान्यम्।। कोव्यं समाश्रित्य गुणालंकाराणां विलासः। तञ्च काव्यं शब्दस्फुरणे- नार्थस्फुरणेन तेदुभयस्फुरणेन च सहदयहृदयाना्दि भवति॥ शब्दस्य स्फुरणं नाम प्रौढवैन्धस्य डम्बरः । यो बन्धाडम्बर आरभट्यां प्रेतिपादयिष्यते तच्छब्दस्फुरणम्। यथा क्षोणीरक्षणदक्षिणा: क्षतजगत्क्षोभाद्दरीक्ष्यक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः । उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेदोर्दण्डयोश्चण्डयो- र्गर्जद्दर्जनगर्वपर्वतभिदादम्भोलयः केलयः॥ ६४ ॥

यथा खम्गे जुज्झविजिम्भिए रिवुमहीणाहांजलिं बिंबिभं पेक्खंतो जंअलच्छिवासकमलं मण्णंति विण्णाणिणः । मण्णे वीरपआवरुद्दविहुणो जण्णेसु घेत्तुं उणो सिट्ठीपं रितुजीविआइ विहिणो पैत्तस्य पीठंबुअम् ॥ ६५॥ उभयस्फुरणं यथा उद्यद्वंहितगर्जितैर्द्विपघटाकादम्बिनीडम्बरै: क्षोणीभृत्कटकोपरोधपटुभिः सद्यः स्फुरद्दिक्तटाः। प्रावृदुसंभ्रमशंसिनो रिपुवधूबोष्पोन्भवं दुर्दिनं

१ काव्यमाश्रित्य P., T. २ उभय M7. ३ बन्धत्वडम्बकः M1. ४ कन्वारम्भ P., शब्दाडम्बर T. ५ प्रतिपाद्यते P. ६ 'दुजरपवपर्वत M/- "'मिष्यते P., T. ८ छाया-खङ्गे युद्धविजम्भिते रिपुमहीनाथाअ्जलिं विम्बितं प्रेक्षन्तो जयलक्ष्मवासकमलं मन्यान्ति विज्ञानिनः। मन्ये वीरप्रतापरुदविभार्जन्येपु ग्रहीतुं पुनः सृष्टयै रिपुजीवितानि विधेः प्राप्तस्य पठम्बुजम् ॥ ९ रिपु' T. १० जयलच्छि T. ११ मिठ्ठीप T. १२ रिपु T. १३ जंत्तस्य p. १४ जिने: करिघटा P., T., १५ वाष्पोद्यमैदुर्दिन M/- १६ वत्तन्ते चल2 M/. १७ मत्तंगण्ड T. १८ ततसृष्टये Mr

४0 Appendix to नायकप्रकरण। एवंविधशब्दार्थस्फुरणाभ्यां काव्यस्य चारुत्वम्। शब्दार्थयोरपि पुण्यक्षोकानुवर्णनेन सहृदयहृदयानन्दित्वम् । अतो नायकस्यैव काव्ये प्राधान्यम् । कुलाचारयशः शौर्यश्रुतशीलादिवर्णनम्। क्रियते नेतुरेवं यत्तदत्र बहुसंमतम् ॥ ६७ ॥ अथवा प्रतिपक्षस्य वर्णयित्वा वहून् गुणान्। तज्जयान्नायकोत्कर्पकथनं च कैचिन्मतम् ॥ ६८ ।।

यथाक्रम मुदाहरणम्। तत्त्वं यस्य पर: पुमानवतरो यस्यान्वयः काकति- क्ष्मापानां चरितं च यस्य भुवनक्षेमंकरप्क्रमम्। श्राधा यस्य लघूक्ृतामरतरुस्वर्धेनुचिन्तामणि: सोऽयं विश्वधुरंधरो विजयते श्रीवीररुद्रो नृपः॥। यत्तेज: प्रतिपक्षभूपविहरद्र्वान्धकारातपो यद्दोरर्गलविक्रमस्त्रिजगतीशुद्धान्तदौवारिक:। सोऽप्यासीदुधि सेवंणक्षितिपतिः सन्नाहमेरीध्वनिं क्रुत्वा रुद्रनरेश्वरस्य महतो भीतः र्मलापाकुलः॥ ७०॥ एवंविधवर्णनमुत्पाद्यनायके न घटते। तस्य संर्वलोकप्रसिद्धचर्थ कुल * व्यपदेशादयो" वर्णयितुमेवोचिताः।स्वतःसिद्धे तु नायके द्वैविध्यमपि संभवति। तस्य कुलव्यपदेशादीनां लोकप्रसिद्धत्वात् कविभिर्वलवत्- प्रतिपक्षविजयवर्णनं युक्तम्। स्वैंतःसिद्धोत्पाद्यत्वभेदेन ा नायर्केद्ैवि्- मपि संभवति। तैंत्र

१ पुण्यश्लोकाचरितवर्णनेन. P; पुण्यक्लोकचरितवर्णनेन T. २ नायकस्य प्राधान्यम् P. ३ त्देव P., T. ४ गुणान् बहून T. ५ वणनं T, ६ मतं क्रचित् P., T. ७ सेवनः क्षितिपति: P. ८ पलाप्याकुल: T. ९ एव वर्णन P. १० सर्व is dropped in P. and T. ११ T. has बहुवा after it १२ वणना युक्ता P. १२ P. and T. have एवं before it. ११ द्वैविध्यम् P., T. १५ तत्र च P., T.

Appendix to नायकप्रकरण। ४१

धीरोद्धते यथा रौद्रो वर्ण्यते बाह्संभ्रमैः। यथा च धीरललिते शृङ्गारो बहुभावकृत् ।। ७१ ॥ न धीरोदात्तविषये तथा वर्णनमिष्यते। कार्यतो रससंपूर्त्िस्तस्मिन्नप्युचितक्रमा ॥ ७२॥ हास्यादीनां तथान्येषां रसानामपि वैर्णनम्। मन्दोद्यमानुर्भावं स्याद्ीरोदात्ते तु नेतरि॥। ७३ ॥। सर्वनायकातिशयत्वाद्धीरोदात्तस्य तद्विषयत्वाद्धि प्रबन्धानामति- श्ाध्यास्पदत्वम्।।

१ संभ्रम : P., T. २ काव्यतो M1. ३ कीर्त्तनम् P., T. ४ 'भावः M1. ५ नेतरे M1. ६द्रेषयत्व P., T. मतिशयास्पदम् P .; 'मतिश्लाघाकारणम् T. 6

४२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते। अंथ कोव्यस्वरूपं निरुप्यते। गुणालंकारसहितौ शब्दार्थौ दोषवजितो। गद्यपद्योभयमयं काव्यं काव्यविदो विदुः॥ १॥। अदोषौ सगुणौ सालंकारौ शब्दार्थौ काव्यमिति काव्यसामान्य- लक्षणम्। शब्दार्थौ मूर्ततिराख्यातौ जीवितं व्यङ्ग्यवैभवम्। हारादिवदलंकारास्तत्र स्युरुपमादयः ॥ २ ॥। श्लेपादयो गुणास्तत्र शौर्यादय इव स्थिताः । आत्मोत्कर्षावहास्तत्र स्वभावा इव रीतयः ॥ ३ ॥ शोभार्मोहार्यकीं प्राप्ता वृत्तयो वृत्तयो यथा। पदानुगुण्यविश्रान्तिः शय्या शय्येव संमता॥४ ॥ रसास्वादपभेदा: स्युः पाकाः पाका इव स्थिताः। मैख्याता लोकवदियं सामग्री काव्यसंपद्षः ।। ५।।७ अथ प्रासङ्गिकं नायकस्वरूपं निरूष्य प्रकृतं काव्यस्वरूपनिरूपणं प्रतिजा- नीते। अथेति। काव्यसामान्यलक्षणमाह। गुणेति। अत्र गद्यपद्येत्यादिना काव्यस्य त्रेधा विभागो द्रितः । शेपं लक्षणम् । अतस्तदेव निष्कृप्याह। अदोपाविति। अत्र सूत्रे प्रथममनुपात्तस्यापि दोषवर्जनस्यादौ व्याख्यानमल्पो- 5पि दोषः प्रमादादिनाप्यनुपेक्ष्य इति द्योतयितुम्। तदुक्तं दण्डिना- 'तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्ट कथंचन। स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रणैकेन दुर्भगम्।' इति। 'एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतीन्दोः किरणेप्विवाङ्कः' ॥ इति तु काव्यव्यतिरिक्तविपयमिति द्ेष्ट्व्यम् ॥ १॥ अथ वक्ष्यमाणलक्षणशब्दार्थादिकाव्यसामउयां शरीरादिलोकसामग्रीमारोप- यति। शब्दार्थावित्यादि ! स्वभावा जातिप्रयुक्तधर्माश्चेष्टादयः । आहार्यकीं कृत्रिमाम्। वृत्तयो वर्त्तनानि । पदानामानुगुण्यं पदविनिमयासहिष्णुत्वम्। रसः शृङ्गारादिरास्वाद्यते येन गाम्भीयेण तस्य विशेषाः रसास्वादप्रभेदाः २-५॥ १ T" has काव्यप्रकरणम्। काव्यस्व्रूपनिरूपणम् before अथ. २ काव्यं M., M4. ३ शाभामाहायकं M2. ४ माहार्यिकीं P., T. ५ स्मृता M]. ६ This latter half of the verse is omitted in P. M2. has इति after संपद: ८ दुगंतम् mg १ बोद्रव्यम् mI .; बांध्यम् mg'

काव्यप्रकरणम्। ४३

वाचकलक्षकव्यञ्जकत्वेन त्रिविधं शब्दजातम् । वाच्यलक्ष्यव्यङ्- ग्यत्वेनार्थजातमपि त्रिविधम्। तांत्पर्यार्थो व्येङ्ग्यार्थ एव नें पृथ-

अथ यथायोगं विवेचयन् आदौ तावच्छब्दार्थौ विभजते। वाचकेत्यादिना। क्रमेणाभिधालक्षणाव्यञ्ञनाव्यापारैरर्थावबोधकाः शब्दा वाचकलाक्षणिकव्य- अकाः । तैरेव बोध्या अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ््या इति विवेकः । ननु चतुर्थे तात्प- यार्थे जाग्रति कथमर्थत्रैविध्योक्तिरित्याशङ्क्य तस्य तृतीयेऽन्तर्भाव इन्याह। तात्पर्यार्थ इति । अत्र वक्तृवुद्धिसंनिधापितो वाक्यावगम्यो वाक्यार्थो रसा- दिरूपस्तच्छब्देनोच्यते । तस्मिन् परास्तत्परास्तदासक्तास्तद्विषया इत्यर्थः । तेषां भावस्तात्पर्यम्। नन्वभिहितानां पदार्थानामर्थाभिधायिनां वा पदानां विशिष्टार्थप्रत्यायनशक्तिस्तात्पर्यमिति मतभेदेन मीमांसका वर्णयन्ति। अतस्त- न्मते देवदत्त गामानयेत्यादौ देवदत्तकर्तृकगोकर्मकानयनरूपो विशिष्टार्थ एव व्यङ्ग्यत्वविधुरस्तात्पर्याद्वगतत्वात् तात्पर्यार्थ इत्युच्यते कथमस्य व्यङ्ग्येऽन्तर्भाव इति चेत् सत्यम्। न हि तावन्मात्रे कविसंरम्भविश्रान्तिः । काव्यशब्दानामन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयभूतस्य प्रधानस्य प्रयो- जनान्तरस्यासम्भवात्। किं तु तदर्थन्यक्कारेण प्रतीयमाने सामाजिकानन्दा- स्वाँदफले रसादावर्थान्तरे। अतः स एव तात्पर्यार्थः । तत्प्रत्यायकपदार्थशक्ति- रेव तात्पर्यमििति कविसमये। तन्न नाभिधा। स्वार्थे संकेताभावात्। नापि लक्षणा। मुख्यार्थबाधाद्यभावात्। अतो वक्ष्यमाणलक्षणस्य व्यञ्ञनस्यैवेदं नामान्तरकरणमिति तदर्थस्य व्यङ्ग्यार्थत्वमेवेति भावः। तर्ह्यत्र संसर्गरूपो वाक्यार्थ: कथं प्रतीयत इति चेत् तार्किकाणामिव वाक्यमहिन्ता न पुनस्तात्प- र्येणेति बूमः । अत एव ते वर्णयन्ति । आकाङ्क्षादिमत्वे सति पदानां पदा- र्थानां वा समन्वयशक्तिर्वाक्य तद्वलायातो वाक्यार्थः । तात्पर्यार्थस्तु परिण- तिविरसं पनसफलं परिणतिसुरसमाम्रफलमित्यादि निन्दाप्रशंसादिवाक्येषु

१ शब्दजानं त्रिवधम् 7. २ M, drops अपि. ३ तात्पर्यार्थोऽपि T., M,. ४ व्यङ्- ग्याथीन्तगत एव .; व्यङ्ग्यान्तर्गत एव M1. ५ न पुनः पृथ R., Mg, T. ६ देवदत्तकर्तृ- कदण्डकरणकगोकर्म° P., T. ७ स्व्रादे फले mr. ८ T. drops इनि. ९ मंकेनिनाभा. वात् m. १० स्नान्पर्येण मीमासकानामिवति ])., T. ११ 'मिति निन्दा P.

४४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

म्भूतः । अभिधालक्षणाव्यञ्जनाश्यास्तिस्त्रं: शब्दवृत्तयः । गौणवृत्ति-

हानोपादानादिरूप एव नान्यः । तात्पर्यमिति भावाभिप्रायाद्यपरपर्यायम् । उद्देशो नाम वक्तुधर्मो न मीमांसकानामिव वाक्यधर्म इति। तदेतदुदय- नाचार्ये: कुसुमाअलौ 'उद्देश एव तात्पर्यम्' इत्येतच्छ्रोकव्याख्यानावसरे प्रतिपादितम्। यद्वा वैयासिकदेवताधिकरणे अर्थान्तराभावे संसर्ग एव तात्प- र्यार्थ: तत्सद्भावे तत्रैव प्रतीतिविश्रान्तेः स एव तात्पर्यार्थो न संसर्ग इति प्रति- पादितं तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम्। काव्ये संसर्गमात्रविश्रान्तिर्न संभवतीत्युक्तम्। तर्हि 'अव्यङ्रग्यमपरं स्मृतम्' इति काव्यप्रकाशवचनस्य का गतिरिति चेन्नैप

क्षितत्वात्। तदुक्तमलंकारसुधानिधौ-

'अनुल्वणत्वाद्वयङ्ग्यानामव्यङ्रगयं चित्रमीरितम्। व्यङ्ग्यस्यात्यन्तविच्छेद: काव्ये कुत्रापि नेष्यते॥'

इति। एवं च सति प्राचीनालंकारशास्त्रकाराणां संसर्गरूपवाक्यार्थस्य तात्पर्या- र्थत्वेन प्रतिपादनं मतान्तराभिप्रायेणेति द्रष्टव्यम्। अत एवोक्तं काव्यप्रकाशे 'तारपर्यार्थोऽपि केषुचित्' इति। उक्त च सुधानिधौ। 'अस्मन्मतं तात्पर्य- व्यापारापेक्षं न भवति' इति । विद्याधरेणाप्युक्तम्। 'तात्पर्य नाम व्यापारा- न्तरं परैरभ्युपगतम्' इति। तस्माद्वयञ्जनापरपर्यायमेव तात्पर्य कविमिरङ्गी- कृतं नान्यदिति सिद्धम्। अत एवोक्त भावप्रकाशे-

'अतो ध्वन्याख्यतात्पर्यगम्यमानत्वतः स्वतः। काव्ये रसालंक्रियादिर्वाक्यार्थो भवति स्फुटम् ॥

इति। उक्तं च ध्वन्याचार्यैः । 'यत्वभिप्रायविशेपरूपं व्यङ्ग्यं शब्दार्थाभ्यां प्रकाश्यते तद्भ्रवति विवक्षिनं तात्पर्येण प्रकाश्यमानम्' इति। वृत्तयोऽपि त्रिविधा इत्याह । अभिधेति। गौणवृत्तिर्लक्षणातो भिन्नेति प्रेभाकराः । तद्युक्तम्। तस्था लक्षणायामन्तर्भावादित्याह । गौणवृत्तिरिति । गुणनि-

१ स्तिस्त्रो वृत्तय: R. २ गौणवृत्तिलंक्षणा2 R., M. ३ नोच्यते p. ४ गम्यमानं तु तस्य तत् m. ५ प्रभाकरा: t.,m,

काव्यप्रकरणम् । ४५

रपि लक्षणाप्रभेद एव। संबन्धानुपपत्तिमूलत्वात् । यथाग्निर्माणवक

घोष इत्यत्र गंगासंबन्धविशिष्टतीरप्रतिपत्तिर्विवक्षिता। गंगासंबन्ध- स्योपलक्षणत्वे घोषगतपवित्रत्वाद्यसिद्धेः । अत एव सादृश्यनिबन्धना मित्ता वृत्तिगौणवृत्तिरित्यर्थः । अत्र हेतुमाह। संवन्धेति । लक्षणाया अपि तथात्वादिति भावः । मुख्यार्थयोग: संबन्धः । तद्वाधोऽनुपपत्तिः । अगनिर्मा- णवक इत्यत्राझनिलक्षितपैङ्गल्यादिगुणसामान्ययोगः संबन्धः। अनग्नावग्निशब्द- प्रयोगोऽनुपपत्तिः । अन्रोभयनिष्टस्य गुणसामान्यरूपस्य गुणविशेषरूपस्य वा सादृश्यस्य संबन्धरूपत्वम् । तस्य चोभयनिरूपणीयत्वसाधर्म्येणोपचारात्। तदुक वाक्यपदीये- 'सादृश्यमात्रं सामान्यं द्विष्ठं कैश्चित् प्रतीयते। गुणभेदोऽप्यभेदेन द्विवृत्तिर्वा विवक्षितः ।।' इति। ननु गौण्यां यथा संबन्धस्य लक्ष्यविशेषणत्वेनान्वयो न तथा लक्षणा- याम्। अतः कथमनयोः संबन्धमूलकत्वसाम्यमित्याशङ्क्य लक्षणायामपि संबन्धस्य विशेषणत्वं सदष्टान्तमाह। यथागनिरिति। अत्र सादृश्यस्य माणव- कनिष्ठत्वात् तस्य तद्विशिष्टत्वम् । अन्यत्र गङ्गाशब्दबोध्यत्वहेतुकप्रवाहप्रतीति विषयत्वमेव तीरस्यापि गङ्गासंबन्धविशिष्टत्वम्। एवं च स्रोतस्तीरयोरेकशब्द- बोध्यत्वेन तादात्म्यप्रतीते: स्रोतोधर्मा अत्यन्तपावनत्वाद्यस्तीरे प्रतीयन्त इति प्रयोजनसिद्धिः । एवमनङ्गीकारे तदसिद्धिरेव बाधिकेत्याह। गंङ्गासंबन्ध- स्येति। उपलक्षणत्व इति नेदं समुद्रादितीरं किं तु गङ्गातीरमिति गङ्गासंब- न्धमात्रप्रतीतावित्यर्थः । घोषगतेति । तीरद्वारेति भावः । तथा सति गङ्गा- तीरे घोष इति मुख्यशब्दाभिधानाल्लक्षणाया भेदो न स्यादिति हृदयम्। न च मा भूद्जेद इति वक्तुं युक्तम्। तथा सति मुख्ये संभवति गौणस्यान्याय्य- स्वात् सर्वसंप्रतिपन्ना लक्षणैवोत्सीदेदिति। अनेन संबन्धानुपपत्तिप्रयोजनानां त्रेयाणां लक्षणाबीजत्वमुक्तम्। तस्या विभागमाह । अत एवेति। निमित्तभे- १ संबन्धानुपपन्तिमूलकत्वान् P., T., M,M2, T; संबन्धानुपपत्तिप्रयोजकमूलकत्वात् M5. 2 M. drops अग्रि. ३ घोषः प्रतिवसर्तीत्यत्र M7, M .. ४ 'स्योपलक्षकत्वे R. ५ सादृश्ययोग: m. ६ वरदराजीये for वाक्यपदीये m. 'प्रवाह्दात्मकत्वप्रतीति p. ८ संन्वस्येति for गङ्गासंबन्वस्येति। p.९ संप्रतिपन्नलक्षणैव p. १० 'प्रयोजनानामपि t. ११ त्रयाणामपि m. १२ p. omits लक्षणा.

४६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

संबन्धनिवन्धना चेति द्विविधा लक्षणा । संबन्धनिबन्धनों जहद्वा- क्याजहद्वाच्या चति द्विविधा। सादृश्यनिबन्धना सारोपा संध्यव- साया चेति द्विधा। एवं लक्षणा चतुर्विधा। कैशिक्यारभटीसात्वती भारती चेति रचनाश्रितत्वेन रंसावस्थानसूचकाश्चतस्रो वृत्तयः । तैथोक्तं दशरूपके

दादित्यर्थः । अन्न सादृश्यशव्देनारोपाध्यवसायहेतवोऽन्येऽपि कार्यकारणभावा- दयः संबन्धा उपलक्ष्यन्ते। संबन्धशब्देन तद्वयतिरिक्त गोबलीवर्दन्यायेनो- च्यन्ते। द्वयोरपि म्रत्येकं द्वैविध्यमाह। संबन्धेत्यादि। अत्र यद्यपि सारोपसौ- ध्यवसाययोः सादृश्यनिमित्तत्वे गौणत्वं गार्वाहीको गौरयमित्यादौ कार्यकारणभा- वादिसंबन्धान्तरनिमित्तत्वे तु शुद्धत्वमायुर्ष्टतमायुरेवेदमित्यादौ एवं चातुर्विध्ये जहदजहल्लक्षणाभ्यां सह पोढा लक्षणेति काव्यप्रकाशकारस्तथापि मुख्यार्थस्य हानोपादानारोपाध्यवसायलक्षणोपाधिवशाच्चानुर्विध्यमेव लक्षणायाः। आयुर्धृ- तमायुरेवेदमित्यादावपि गोणत्वस्यैव सुकल्पत्वाच्च। तदुक्तमलंकारचूडा- मणौ। 'यत्र वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरमुपचर्यते स गौणोऽर्थः । यत्र न तथा स लक्ष्य इति विवेकः' इति। कुशलप्रवीणादिशव्दानां तु साक्षात् संकेतविपयत्वेन मुख्यत्वान्न रूढिहेतुकत्वं लक्षणाया इत्याचार्यहेमचन्द्रः। रूढिपक्षाश्रयणे तु प्रयोजनलक्षणापेक्षं चातुर्विध्यमिति विज्ञेयम्। ननु कैशिक्यादिवृत्तीनां विद्य- मानत्वात् कथं तिस्रः शब्दवृत्तय इत्याशङ्क्य शब्दसंदर्भाश्रितत्वात्तासाम- शव्दवृत्तित्वमित्यभिप्रायेणाह। कैशिकीति। रसाद्यनुगुणत्वेनौचित्यवानर्थव्या- पारः कैशिक्यादिः। तादृश एव शब्दव्यापारो वदर्भ्यादिः। तदुक्तं ध्वन्या- चार्येः । 'रसाद्यनुगुणत्वेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः। औचित्यवान् यस्ता एव वृत्तयो द्विविधाः स्थिताः ।।' इति। एवं कैशिक्यादीनामर्थप्राधान्येऽपि नान्तरीयकाणां शब्दानां यथायोग १ संचन्धान्तरनिबन्धना R., M. २ लक्षणा द्विविधा M. ३ मंबन्धान्तरनिबन्धना R., M. : T., T msert q after it. ५ द्विविया is omnitted in R., M., M,- ६ साध्य- वमाना M ' द्विया is omitted in R., M., M .; T. and T have द्विविवा. ८ लक्षणा तु M4. ९ Rt omits इनि. १० म्सावस्थासूचका "' ११ तथा चोकं T, P., M6, T. १२ पाध्यवमान m. १३ 'साध्यवमानयो m. १४ तु is omitted in p. and T. १५ औचित्यवत्यस्ता पना m.

काव्यप्रकरणम्। ४७

कैशिक्यारभटी चैव सोत्वती भारती तथा। चतस्रो वृत्तयो ज्ञेया रसावस्थानसूचकाः॥ इति। रचनाया अपि रसव्यक्षकत्वं प्रसिद्धम्। रसाननुगुणवर्णर- चनाया दोषत्वमुक्तम् । वैदर्भीप्रभृतयो रीतिविशेषा न वृत्तिष्वन्त- भूताः । तेत्र संकतितार्थगोचरः शब्दव्यापाराऽभिधा। सा द्विविधा रूढिपूर्विका योगपूर्विका चेति। रूंढिपूर्विका यथा। वैदर्भ्यादिसापेक्षत्वस्य धनिकादिभिः प्रतिपादनाद्रचनाश्रितत्वमित्यनुसंधेयम्। कैशिक्यादीनां रसव्यञ्जकत्वस्य रचनाधीनत्वात् तस्यास्तथात्वमन्वयव्यतिरे- काभ्यां दर्शयति। रचनाया अपीति। प्रसिद्धमिति। काव्यादाविति शेषः । तदुक्तम्। 'यस्त्वलक्ष्य्रमव्यङ्ग्यो ध्वनिर्वर्णपदादिषु। वाक्ये संघटनायां च स प्रबन्धेऽपि दीप्येते॥' इति। यद्यपि विभावादीनामेव रसव्यञ्जकत्वं रचनादीनां तु विभावादिसहका- रित्वमेव अत एवोक्तं लोचने। 'सहकारित्वमेवाभिधातुं संघटनायामित्यादौ सप्तमीनिर्देशः' इति तथाप्यौपचारिकं रसव्यञ्जकत्वमिति बोद्धव्यम्। दोषत्व- मिति 'रसस्य स्याद्विरोधाय वृत्यनौचित्यमेव च' इति वचनाद्रसभङ्गहेतुत्वा- दिति भावः। अथ प्रसंगाद्वैदर्भ्यादीनां वक्ष्यमाणं कैशिक्याद्यनन्तर्भावमधुना प्रतिजानीते। वैदर्भीप्रभृतय इति। अथोद्देशकर्मानुसारेणाभिधालक्षणमाह। तंत्रेति। संकेतः शब्दार्थयोः संबन्धावधारणं स कृतो यस्य स संकेतितोऽर्थो जातिगुणत्रियाद्रव्यात्मकः केवलजातिर्जात्यालिङ्गितव्यक्तिरन्यापोहो वा मतभे- दात्। सार्वपथीना: खलु कवयो भवन्ति। विशेषणद्वयेन व्यञ्ञनचेष्टयोः क्रमेण व्युदासः। लक्षणायास्तु द्वयोरन्यतरेणेति विवेकः । लक्ष्येऽपि संकेतोऽस्तीत्यन्वि- ताभिधानवादिनः । तन्मते शब्दव्यापारपदेनैवेति विशेषः । अशब्दव्यापारो लक्षणेति वक्ष्यते। अभिधां विभजते। सेति। रूढिरश्वकर्णादिवद्वयवार्थाभा- वेन समुदायप्रसिद्धिः। तदुक्तमाचायेः । १ सात्विकी M., Mp Mg. २ इति is dropped in M., M,, M4, M5. ३ रच- नायामपि R. ४ रसाननुगुणरूपताया दोषत्व M., M2, M,; रसाननुगुणवणनेन रचनाया Mr. ५ अत्र R., Mr ६ तत्र रूढियथा R .; रूढ़ियंथा M,,4, M5. "ध्वनिकारा- दिभि: t.८ काव्यालोकादा t. T .; काव्यलोकादौ m. ९ विद्यते mg. १० अत्रेति t., m., T. ११ 'थाऽत्र जाति m., T. १२ सर्वंपथीना: 21,.

४८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

तपोविशेषैः प्रथितैः प्रजानां शुभैश्चरित्रैर्जगतीमहिष्याः। भाग्यैः प्रभूतैर्भुवनस्य चास्य विभर्ति राज्यं वरवीररुद्रः ॥६॥ अत्र सर्वे शब्दा रूढाः। योगपूर्विका यथा। राजि रुद्रनराधीशे रञ्जयत्यखिला: प्रजाः। भूरन्वर्था वसुमती रत्नगर्भा स्थिरेति च ।। ७ ॥ अंत्र वेसुमतीरत्नगर्भेत्येवमादयो यौगिकाः।

'असत्स्ववयवार्थेषु योऽन्यंत्रार्थे प्रयुज्यते। तत्रानन्यगतित्वेन समुदायः प्रसिध्यति।' इति। योग: प्रोक्षण्यादौ प्रकृष्टोक्षणकरणत्वादिवद्वयवप्रसिद्धिः। आद्यासुदाह- रति। तप इति। तपोविशेषैः कृच्छ्चान्द्रायणादिभिः। जगतीमहिष्या भूका- न्तायाः छुभैश्ररित्रैः पुरन्ध्रीसाध्यैर्गोरीव्रतादिभिरस्य भुवनस्य मध्यमलोकस्य भाग्यैरंदृष्टपरिपाकैः। अन्र तपःप्रभृतिनिमित्तभेदाद्विच्छित्तिविशेषं वकुं मध्यम- लोक एव समष्टिव्यष्टिभ्यामाश्रितः प्रजापृथिवीव्यतिरिक्तमध्यमलोकासंभवा- दिति द्रष्टव्यम्। अत्र तपःप्रभृतीनामवयवार्थाभावाद्रृढंत्वे न कोऽपि विवाद:। प्रजादिशन्दानामवयवार्थसद्भावेन यौगिकत्वेऽपि रूढिर्योगमपहरतीति शब्दश- किस्वाभाव्यादर्थान्तरे प्रयोगनिवारणान्निर्मन्थ्यपङ्कजादिव द्रढत्वमभिमतमेवेत्या- शयेनाह । अत्र सर्व इति ।।

द्वितीयामुदाहरति। राजीति। अत्र वसुमत्यादिशन्दानां धैनवत्ताथवयवा- र्थसन्द्ावाद्यौगिकत्वमित्याह। अन्रेति ।। लक्षणां लक्षयति। वाच्येति। वाच्यार्थानुपपत्या मुख्यार्थबाधेन हेतुना तत्संबन्धिनि मुख्यार्थसंबन्धे विषये आरोपितः शब्दव्यापारो लक्षणेत्यर्थः। अत्र १ इत्यत्र M.,M/. २ रत्नगर्भावसुमतीत्यंवमादयो R., M 1; रत्नगर्भादयो M, M4, M5. ३ न्यत्रार्थ: प्रयु P. ४ रटृष्टैः परिपार्क: m. ६ विशेषक m. ६ यौगिकलेन P. धनसत्ता t., m. ८ लक्षणा P.

काव्यप्रकरणम्। ४९

वाच्यार्थानुपपत्त्या तत्संबन्धिन्यारोपिंतः शब्दव्यापारो लक्षणा । तैत्र जहल्लक्षणा यथा। जेतुः काकतिभूभर्त्तुराकर्ण्य पटहध्वनिम्। सामन्तनगराण्युच्चैराक्रोशन्ति समन्ततः ॥८।। अत्र नेगराण्याक्रोशन्तीति वाच्यस्यानन्वयः। अचेतनानामाक्रोशासं- भवात्।"

अजहल्लक्षणा यथा। पत्यु: काकतिनाथस्य पोदपीठीमनारतम्। स्फुरद्रत्नप्रभाजालैरलंकुर्वन्ति मौलयः ॥ ९ ॥

यैद्यपि स्वार्थ प्रत्याय्योपरतव्यापारस्य शन्दस्य पुनर्व्यापारान्तरायोगादर्थ एव लक्षक इत्यर्थव्यापारो लक्षणा तथापि वाच्यधर्मो वाचक उपचर्यत इति लक्ष- णायाः शब्दवृत्तित्वव्यवहार इति विज्ञेयम्। अन्र तीवत् पूर्वोक्तविभागकमेण जहल्लक्षणामुदाहरति। जेतुरिति। अन्राक्रोशसिद्धयर्थ नगरशब्द: स्वार्थ हित्वा तद्वासिन: प्राणिनो लक्षयतीत्येषा जहल्लक्षणा । तत्रत्यप्राणिमात्रभयप्रतीति: प्रयोजनम्। मुख्यार्थबाधं व्यनक्ति। अत्रेति।। अजहल्लक्षणामुदाहरति। पत्युरिति। पादपीठीमिति। अल्पं पीठं पीठी। गौरादित्वात् डीषू। अत एवोक्तममरकोशे।

'स्त्री स्यात् काचिन्मृणाल्यादिर्विवक्षापचये यदि।' इति। बाहुल्यप्रतीतिः प्रयोजनम्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति । अन्रेति। नृपतय इति। मौलिसहिता ऐवेत्यर्थः। एवं चान्नापि स्वार्थ हित्वैव तद्विशिष्टार्थान्तरल-

१ वाच्यानुपपत्त्या M., M4, Mg. २ रोपितशब्द M1. ३ अत्र M1. ४ अन्न is omitted in M1. ५ नगराण्युञ्जैराक्रो T. ६ वाच्यार्थस्या R. ७ 'माकोशस्यासं- भवात् P., T. ८ After this M, has तत्रत्या जना इत्यर्थ: and Mg. तत्रत्या जना लक्ष्यनते. ९ पादपीठ M.,MI,M4, M5. १० यद्यपि is omitted in t. ११ तावत् is omitted in p. 8R qa is omitted in m. 7

५० प्रतापरुद्राये रत्नापणसमन्विते।

अंत्रालंकरणसिद्ध चर्थ मौलिभिराश्रयभूता नृपतयो लक्ष्यन्ते। सारोपलक्षणा यथा। मन्थानाचलमूलमेचकशिलासंघट्टनश्यामिका- कारं यत्तुहिनदुतौ स्फुरति तत् सारङ्गमाचक्षते। मन्ये नन्विह वीररुद्रनृपतेः कीर्तिश्रिया निर्जित- स्तन्मुद्राङ्गवराहमिन्डुरुरसा बिभ्रत् समुज्जृम्भते ॥ १० ॥

क्षणेति सिद्धम्। स्व्रार्थापरित्यागे तु स्वार्थोशेऽभिधा भंशान्तरे तु लक्षणा चेरयेकस्य शब्दस्यैकदा वृत्तिद्वयापत्तेः । तर्हि जहदजहल्लक्षणयोरभेद इति चेत् सत्यम्। किं त्वत्राभिधातः प्रच्याव्य स्वार्थस्यापि लक्ष्यत्वेन स्वीकारादजहत्स्वा- र्थेति व्यपदेशः। अन्यन्र तु तदपि नास्तीति जहत्स्वार्थेति। तदुकं तातपादै- "' रेकाक्लीतरले तन्त्रवारत्तिकव्याख्याने सिद्धाख्ञने च- 'स्वार्थत्यागे समानेऽपि सह तेनान्यलक्षणा। यत्रेयमजहत्स्वार्था जहत्स्वार्था तु तं विना।' इति। नन्वर्थ एव लक्षक इत्युक्तं तथा सत्यजहत्स्वार्थायाः स्वार्थाशे वृत्तिवि- रोध इति चेन्नैष दोष:। केवलस्वार्थस्य लक्षकत्वं तत्सहितस्यान्यस्य लक्ष्यत्व- मिति भेदसद्भावादित्येतदपि तत्रैवोक्तमित्यलमाबालसुलमैः प्रसङ्ग॥ सारोपलक्षणामुदाहरति। मन्थानेति। मन्धानो मन्थदण्डस्तदचलो मन्था- नाचलो मन्दराद्विरित्यर्थः । 'मन्धानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम्।' इति विष्णुपुराणात्। तस्म मूलोपलेषु संघट्टनेन वोसुकिसंघर्पणेन या श्यामिका कालिमा तदाकारमतिनीलमित्यर्थः । तन्मुद्रेति। वराहध्वजत्वात् काकतीश्वर- स्येति भावः । लोके केनचिज्तस्तन्मुद्रामुरसा बिभर्त्तीति प्रसिद्धिः। अंन्रे कुरङ्गस्य चराहात्मकत्वं प्रतीयते। अन्र विषयविपयिणौ विविञ्चन्नारोपं दर्श- यति। अत्रेति ॥

१ अन्रालंकारसिद्धच्यर्थ P., T., T'. २ मौलिमिस्नदाश्रयमता T., T. ३ राश्रयतया P. ४ नृपा R. ५ सारोपा लक्षणा R. ६ स्वारथायां m. इत्यावालमुलमेः प्रसङ्ग- रलम् m. ८ सत्रं m., योक p., T. ९ वामुकीम् m. १० पुराणात् t.,m, ११ वामुकी m. १२ t. omits वासुकि. १३ तत्र m. १४ वराह्ात्मप्रतीत: 2.

काव्यप्रकरणम्। ५१

अत्र चेन्द्रस्य कैलङ्करूँपे कुरङ्गे वराहत्वमारोप्यते। विषयविषयिणोरभिहितयोरभेदप्रतिपत्तिरारोप:। विषयनिगरणेनाभेद प्रतिपत्तिरध्यवसायः। साध्यवसानलक्षणा यथा। काकतीयकुलाम्भोधेः प्रभवत्येष चन्द्रमाः । कृतः कुवलयोल्लासो येनोदयमुपेयुषा ॥११॥ अत्र प्रतापरुद्रश्चन्द्रतयाध्यवसीयते। काकतीयकुलाम्भोधेरित्यारो- पर्श्च ।।

भेदान्तरसांकर्यशङ्कानिरासार्थमारोपलक्षणमाह। विषयेति । विषयः प्रकृतो माणवकादिः। विषययप्रकृतो वह्नादिः। तयोरभिहितयोर पहवतभेदतया सामा- नाधिकरण्येनोक्तयोरित्यर्थः । एतेनाध्यवसायान्वेद उक्त्ः । प्रसङ्गात् तस्यापि लक्षणमाह। विषयेति । विषयस्य निगरणमत्यन्तापलापस्तेनाभेदप्रतिपत्तिर्वि- षयिण इति सामर्थ्यालभ्यते। न चायं जहल्वक्षणाभेदः । अ्र सादृश्यादिनि- बन्धनस्य वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरोपचारस्य विद्यमानत्वात्। साध्यवसायलक्षणा- मुदाहरति। काकतीयेति। उदयमभ्युदयं पूर्वपर्वतं चोपेयुषा प्राप्तवता। कुव- लयोल्लासो भूमण्डलाह्लाद: कैरवविकासश्र। अत्रैष चन्द्रमा इत्येतच्छब्देन चन्द्र एव पुरोवर्त्त्यभेदाध्यवसायेनेदन्तया विशिष्यते। न तु राजा विवक्ष्यते। अन्यथा सारोपत्वप्रसङ्गात्। अतस्तादृशचन्द्र एव निगीर्णविर्षयतया ऐकरस्येन प्रती- यते। सर्वमेतन्मनास निधायाह। अत्रेति। लक्षणान्तरयोगे विच्छित्तिषिशे- पोऽस्तीत्यभिप्रायेणाह। काकतीयेति॥

१ चन्द्रकलद्ू°P., T., T'. २ कुरङ्गरूपे कलद्ठ M7. ३ रूपकुरङ्गे R. ४ माध्य- वसाय R., T., T. ५ रित्यत्रारोप: R. ६ च is omitted in P., T., T'. p. drops सांकय. ८ रूपया t .; रूपनया कथंचन m.

५२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

अथ व्यञ्ञनावृत्तिः । अन्वितेषु पदार्थेषु वाक्यार्थोपस्कारार्थमर्थान्तरविषयः शब्द- व्यापारो व्यञ्जनावृत्तिः । सा त्रिविधा। शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वेन। तत्र शब्दशक्तिमूला यथा। वाहिन्यः काकतीन्द्रस्य सर्वतोमुखसंभ्रमाः। कुर्वन्त्युद्यत्कबन्धाढ्यं प्रतिपक्षबलार्णवम् ॥१२ ॥

व्यअ्जनावृत्तेर्लक्षणमाह। अन्वितेष्विति। पदार्थेषु पदैरभिहितेषु। अन्विते- ष्वाकाङ्क्षादिवशान्मिथः संबद्धेषु सत्सु। समन्वयशक्त्या वाक्यार्थे प्रतीत इत्यर्थः । यद्वार्थप्रकरणादिना प्राकरणिकार्थपर्यवसितेप्वित्यर्थः । एतेनाभिधान्व- यशक्त्योः सति संभवे लक्षणायाश्चानन्तरभावी व्यञ्ञनाव्यापार इति सूचितम्।

विन्येवेत्यवोचन्नभिनवगुप्ताचार्यपादाः। वाक्यार्थस्य काव्यशरीरभूतस्योपस्का- रार्थ शोभार्थ व्यङ्ग्यरहितस्य काव्यस्यानात्मकशरीरवदचारुत्वादिति भावः । वाच्यलक्ष्याभ्यामन्योऽर्थोऽर्थान्तरं व्यङ्ग्यं तद्विषयः शब्दव्यापारः। अत्र शब्द- ग्रहणमर्थस्याप्युपलक्षणार्थम्। अज्ञातार्थस्य शब्दस्य विशिष्टस्य शब्दानभिधे- यस्य चार्थस्य व्यञ्ञकत्वायोगादुभयव्यापारत्वाभ्युपगमात्। किं तु शब्दार्थशक्ति- मूलयोर्यथायोगमेकस्य प्राधान्यमितरस्य सहकारित्वमुभयशक्तिमूलेऽपि तत्तदं- शयोरेवमेव विभागो द्रष्टव्यः । व्यञ्जनावृत्तिं विभजते। सा त्रिविधेति। अत्रानेकार्थस्य शब्दस्यार्थप्रकरणादिभिरप्रकृतार्थवाचकत्वे निवारितेऽपि तत्प्र- तीतिर्यत्प्रसादलब्धा सा शब्दशक्तिमूला। वक्तृबोद्धव्यादिवशात् सहृदयानाम- र्थान्तरप्रतीतिहेतुर्वाच्याद्यर्थव्यापारोऽर्थशक्तिमूला। उभयसंबन्धे तूभयशक्तिमू- लेति विवेकः । तंत्र शब्दशक्तिमूलामुदाहरति। वाहिन्य इति। नदीपक्षे सर्व- तोमुखस्योदकस्य संभ्रमो यासां ता इति व्यधिकरणो बहुव्रीहिः। अर्शआदि- त्वाद्वा मत्वर्थीयोऽचूप्रत्ययः। सर्वमन्यत् स्वयमेव व्याचक्षाणो व्यँञ्ञनावृत्तेः शब्द- १ त्रिधा T'. २ 'मूलकत्वेन ., T., T. ३ 'मूलकत्वं ]2. ४ 'नात्मशरीर" P., M, ५ त्रिवेति p, m., IIg. ६ अन् nl. ७ व्यञ्जनवृत्त: p.,m,. m, m3.

काव्यप्रकरणम्। ५३

अंत्र वाहिनीसर्वतोमुखकवन्धशव्दानामर्थप्रकरणादिना सैन्यसर्व- व्यापित्वलूनमस्तकदेहपराणां वाचकत्वे नियन्त्रितेSपि शब्दशक्तिमूला नदीजलप्रतिपत्तिर्यथा जायते सा व्यञ्जनावृत्तिः। प्राकरणिकार्थपर्यव- सिताभिधा न शंक्रोत्यप्राकरणिकार्थप्रंतिपत्ति कर्त्तमप्राकरणिकार्थस्या- पि वाक्यार्थशोभार्थ वक्तुर्विवक्षितत्वात्। अन्यतस्तेदे प्रतीतेर्व्यअञनाख्यं व्यापारान्तरं शब्दस्यैव कल्प्यते। नात्र लक्षणावृत्ति: संभवति। वाच्या- शक्तिमूलत्वं विविन्ति। अत्रेत्यादिना। वाहिनीसर्वतोमुखकबन्धशब्दाना- मिति। अनेकार्थानामिति शेषः । अर्थः प्रयोजनम् । प्रकरणं प्रस्तावः । आदि- ग्रहणादर्थनिर्णायकाः संयोगादयो गृह्यन्ते। तदुक्तं वाक्यपदीये। 'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधि: ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: स्वरादयः। शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥' इति। एतेषामुदाहरणप्रपञ्जः केव्यप्रकाशिकादौ द्रष्टव्यः । वाचकत्वेऽप्रकृत- नदीजलवाचकत्वे इत्यर्थः । नियन्त्रिते निवारिते सत्यपि यतस्तत्प्रतिपत्तिर्जायते सा शब्दशकतिमूला व्यञ्जनावृत्तिरिति योजना। अन्यथोद्देश्यविधेयभाववैपरी- त्यापत्तेः। नन्वभिधा लक्षणा वा प्रसिद्धैवाप्रकृतेऽर्थान्तरेSपि प्रवर्त्ततां किमप्र- सिद्धेन व्येज्ञनाव्यापारेणेत्याशङ्क्य क्रमेण दूषयति। प्राकरणिकेत्यादिना । ननु मा भूदप्रकृतार्थप्रतीतिर्यदर्थ व्यापारान्तरकल्पनेत्यत आह। अप्राकराण- केति। व्यङ्ग्यरहितस्य कव्यत्वस्यैवाभावादिति भावः। शब्दान्वयव्यतिरेका- नुविधायकत्वात् शब्दस्यैवायं व्यापार इत्याह। अन्यत इति। अन्यतः शब्द- व्यतिरिक्तादित्यर्थः । अथ लक्षणां प्रतिक्षिपति। नात्रेति। तत्र मुख्यार्थबाधा- भाव एव हेतुरित्याह। वाच्येति। नन्वेकस्मिन् वाक्ये व्यापारभेदेनानेकार्थप्र-

१ तत्र T'. २ शब्दादीनां युद्धनकरणा2 M2; शब्दानां युद्धप्रकरणा' T'. ३ T' has सर्व- तोमुख for सर्वव्यापित्व. ४ प्रतीति M/. ५ प्रतिपत्तिया जायते P., T., T'; प्रतिपत्ति- जायत R., M5; प्रतिपत्तिरता जायते M2. ६ प्राकरणिके न प्यंवास M2. ५ पर्यवसा- िना M- ८ 'ताभिवाशक्ति: T". ९ न शक्ताप्राक P., 1; शक्ता नेत्यप्राक 2. १० प्रमिनि M1; प्रतीति M,- ११ नदन्यत° R. १२ न्यनः प्रमाणात्तद° ]; न्यतस्तत- स्तद M. १३ व्यञ्जनाव्यापारा P. १४ वृत्ति: is omitted in R., M1, T., T'. १५ प्रस्ताव: प्रकरणम् p. १६ काव्यप्रकाशादी m, १७ व्यञ्ञन III. १८ काव्यवाक्य- त्वस्यैवा t., काव्यस्यैव m, १९ 'विधायिक t.

५४ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते।

नुपपत्यभावात्। नात्र व्यापारद्वयेनार्थप्रतिपादने वाक्यभेदः । प्रयो- कुर्विवक्षापरतन्त्र त्वाल्लोकिकवाक्यानाम्॥। तिपादने वाक्यभेददोषः स्यादित्यत आह। नात्रति। अत्र हेतुमाह। प्रयोक्तु- रिति। पौरुषेयवाक्यानां प्रयोक्तृपरतन्त्रत्वाच्छ्ेतो धावतीत्यादिवदनेकार्थत्वं न दोषायेति भावः। ननु शब्दशक्तिमूले ध्वनौ प्रकृताप्रकृतौ द्वावप्यर्थो वाच्यौ। तन्नाप्रकृतार्थाभिधाने वाक्यस्यासंबन्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ्क्षीदिति प्रकृत- स्याप्रकृतेन सहोपमारूपणादिकं व्यङ्ग्यतया कल्प्यते। तच्च व्यङ्र्ग्यमन्यथासिद्धं चेच्छेष एव। यथा भ्रमिमरतिर्मल सहृदयतां प्रलयं मूर्च्छी तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥ इत्यत्र जलवाचिना विषशब्देनाप्रकृतगरलार्थाभिधाने यद्संबन्धार्थाभिधायकत्वं तज्जलद्भुजगेति वाच्येन रूपकेणैव निराकृतमिति व्यङ्ग्यस्यावकाशाभावा- च्लेष एवायमित्युक्तं ध्वन्याचार्येः। तद्वदत्रापि वाहिन्यादिशब्दानामर्थान्तरा- नभिधाननिबन्धनस्य प्रतिपक्षबलार्णवमिति रूपकेणैव निराकरणाच्ेष एव युज्यते। किं चालंकारसर्वस्वकारोSपि विद्वन्मानसहंसो वीर इत्यत्र राज्ञो हंसत्वेन रूपणं मानसमेव मानसं सर इत्यर्थद्वयप्रतिपादकस्य श्रेषस्य निमित्तम्। अतोऽत्र रूपकमेव। भ्रमिमरतिमित्यादौ तु विषशब्दस्य गरलार्थाभिधानं भ्रम्या- दिकार्याष्टकनिबन्धनं न पुनर्जलदभुजगेति रूपकहेतुकम्। अतः श्रेष एवायं न रूपकमित्यवोचत् । अत एवोक्तं तद्वयाख्याने चक्रवर्तिना- 'रूपकं पूर्वसंसिद्धं श्रेषमुत्थापयेद्यदि। तदा रूपकमेव स्यादन्यथा श्रेष इष्यते ।।' इति। तन्मतावलम्बने तु वाहिन्यादिशब्दानामर्थान्तराभिधाने निमित्तान्तरा- भावाद्रूपकहेतुत्वाच्च रूपकालंकारतैवोचिता। अतः पक्षद्वयेऽपि न ध्वनित्वशंङ्काव- काश इति चेत् सत्यमप्रकृतार्थस्य तेन सहोपमादेरलंकारस्य च व्यङ्ग्यत्वमिति केचित् तदुक्तं काव्यप्रकाशे।'शब्दशक्तिमूले तु अभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेय- स्यार्थान्तरस्य तेन सहोपमादेरलंकारस्य च निर्विवादं व्यङ्ग्यत्वम्' इति। अत एवासाविद्मेवोदाहरणं प्रयुज्य व्यङ्र्ग्यभाविनोरर्थान्तरालंकारयोर्मध्येऽलंकारस्य १ प्रनिपादनवाक्यभेदः M1,D5. २ प्रायोक्तृविवक्षा P.,M., T., T'. ३ 'मूलध्वनौ P. ४ 'मलसहत्ता T. ५ इहालंकार p. ६ m. drops एव. ७ पूर्वसंवन्वं m. ८ ध्वनिशङ्का p. ९ शङ्काकलङ्कावकाश m. १० मेवोदाहृत्य. P, T.

काव्यप्रकरणम्। ५५

अर्थशक्तिमूला व्येञ्जनावृत्तिर्यथा श्रुत्वा काकतिभूभर्त्तुः क्षोणीपाणिग्रहोत्सवम्। अङ्गष्टेनालिखन् भूपा: पाँदपीठीं नताननाः ।।१३।।

जलद्भुजगेति रूपकेणाभिहितत्वादप्रकृतगरलार्थेऽभिधायाः कुण्ठीभावाद् व्यञ्जनाव्यापारविषयत्वेनार्थान्तरमेव व्यङ्ग्यम्। तच्च वाच्यस्य जलदभुजगेति रूपकस्य साधकत्वाद्वाच्यसिद्धयङ्गं नाम गुणीभूतव्यङ््ग्यमित्यवोचत्। तद्वदत्रापि वाहिन्यादिशब्दगम्यस्य नद्याद्यर्थान्तरस्य प्रतिपक्षबलार्णवमिति रूपकसाधकत्वात् पूर्वोक्तमेव गुणीभूतव्यङ्र्गयं भविष्यतीति न दोषः । नन्वेवमपि ध्वन्युदाहरण- प्रस्तावे मध्यमकाव्योदाहरणं किमर्थ क्रियत इति चेदस्तु तद्वा तादृग्वा कोऽन्यत्र विशेषः । व्यङ्ग्यसामग्रीमात्रप्रदुर्शनपराणामस्माकमुभयत्र प्रयोजनसिद्धेः । उत्त- ममध्यमविवेक: पुनरुत्तरन भविष्यति। नन्वेवमपि शान्ति कर्माणे वेतालोदयः यदत्र द्वयोरप्यर्थयोः प्राकरणिकत्वेनाप्राकरणिकत्वेनोभयविधत्वेन च त्रिविध: शेषः। तत्र तृतीयं भेदमनङ्गीकुर्वतः काव्यप्रकाशकारस्य मतेऽर्थान्तरमस्तु व्यङ्र्ग्यम्। अभिमतोभयश्रलेषस्य भवतः पूर्वापरविरोधः स्यात्। यदुत्तरत्र भवा- नेव ब्रवीति।

नीराजयन्त्यन्ध्रपुरीरमण्य: प्रदीपजालैवरवीररुद्रम्। चन्द्रानना गोत्रपतिं रजन्य- स्तारागणैमरुमिच स्फुरन्दिः ।।

इत्यत्रोभयश्रलेप इति। न च शब्दशक्तिमूलध्वनेरनवकाशत्वम्। यत्र विशेष- स्थापि श्विष्टत्वं तत्र तस्यावकाशसंभवात्। यथा राजमौलिरसौ भाति रुद्रदेवो जगत्पतिः । इति। एवं च सतीहान्यथोदाहरणं परीक्षकप्रतिभापरीक्षार्थमेवेत्यलमतिप्रसङ्गेन।। अर्थशक्तिमूलामुदाहरति । श्रत्वेति। अत्र नताननत्वादेरनुभावस्यानेककार-

१ 'मूलव्यञ्जना® Mr. २ व्यञ्जनवृत्ति2 M5;M4 drops व्यञ्जनावृत्ति: ३ R. drops वृत्तिः ४ पादपीठं M,, M,,M5; पादपीठे M2.

५६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

अत्र भूपा विषण्णा इत्यर्थशक्त्या व्यज्यते। न चार्थशक्तिमूले व्यञ्ञ- नेऽनुमानशङ्का। व्यङ्ग्यव्यअ्जकयोरविनाभावाभावात् । नम्राननत्वादि- कार्यस्यानेककारणकत्वात्। निरयेंतकारणप्रतीतिविर्वेक्षानुगृहीताच्छव्दा- देव। किं चैकस्मादेव व्यञ्जकात् तंत्तत्प्रतिपत्तुर्विवक्षानुसारेणानेकव्य- ङ्ग्यार्थप्रतीतिरनुमानपरिपाटीविरुद्धा। न चाभिधावृत्तिः संकेतितार्थ णकत्वसंभावनया झटिति कारणविशेषाप्रतीतौ वीररुद्रविभोर्धरणिपरिणयश्रवणा- नुसारेण विषाद एव विश्रान्तेस्तस्य संलक्ष्यकमव्यङ्ग्यत्वम्। शब्दनियमानपेक्ष- णादर्थशक्तिमूलत्वं चेत्यभिप्रायेणाह। अत्रेति। तर्ह्यसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि- ध्वनिरित्यस्य का गतिः। अन्र स्थायिभावव्यभिचारिभावविभावानुभाववशादाशु- भाविनी रसाभिव्यक्ति: सैव गतिरिति रहस्यम्। तदुक्तमभिनवगुप्ताचार्येः। 'यद्यपि रसभावादिररथो ध्वन्यमान एव भवति न वाच्यः कैदाचिदपि तथापि न सर्वोऽसंलक्ष्यक्रमस्य विषयः' इत्यादिना । अत एव ध्वनिकारोSपि 'एवंवादिनि देव्षो पार्श्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।।' इत्यत्रोदाहरणे लैजाख्यं व्यभिचारिभावमनुरणनव्यङ्र्ग्यत्वेनावोचत्।। व्यञ्ञनव्यापारस्यानुमानत्वमङ्गाचकार महिमभट्टस्तन्मतं दूषयति। न चेति। अर्थशक्तिमूल इति। अर्थोऽभिधेयः स च वस्त्वलंकारध्वन्योर्वस्त्वलंकाररूपो रसादिध्वनौ तु विभावादिरूपश्चेति विवेकः । तन्मूले तत्सामर्थ्याक्षिप्त इत्यर्थः । अत एवोक्तं लोचने। 'वौच्यसामर्थ्याक्षिप्त इति भेदत्रयव्यापकं सामान्यलक्ष- णम्' इति। अनुमानत्वाभावे व्याह्यभावो हेतुरित्याह। व्यङ्ग्येति। तत्रापि हेतुमाह। नम्रेति। नम्राननत्वादिहेतोर्गुरुनमस्कारादावनैकान्तिकत्वाद् व्याकय- भाव इति भावः । तर्ह्यत्र विषादैकविषयप्रतीतिः कुत इत्यत आह। नियतेति। शब्दस्वरूपप्रकाशनेच्छा शब्देनार्थप्रकाशनेच्छा चेति द्विविधा विवक्षा। वाच्यो व्यङ्ग्यश्रेति द्विविध: प्रतिपाद्यः । चनुष्टयं चेदं शब्दानां विषयः । तत्र विवक्षा- दयमनुमेयम्। प्रतिपाद्यद्वयं शाब्दमिति विवेकः । तदेतत् सर्वे ध्वन्याचार्यैः १ 'मूलव्यञ्जने R. २ व्यञ्जनयो: 1/. ३ नतानन' P. ४ अनियत P. ५ 'विवक्षितानु Tv. ६ तत्तत्प्रतीनिर्वक्त Mp M2; तत्प्रतिपत्तुविवक्षा R; तत्तदयङग्यार्थप्रतातिवंक्तृविवक्षानु- सारेणभवति। इयमनेक P., T .; T has the same reading, but it drops इयमू in इयमनेक2. ७ प्रनिपत्तिरनुमान' P., T., T. ८ कथचिदपि mg. ९ लीलाख्यं P. १० अथमूल t., m. ११ वाच्ये t. १२ अन्नापि t. १३ 'विषयत्व II.

काव्यप्रकरणम् ।

एव तस्या: परिचय इति गमनिका। उभयशक्तिमूला यथा।

प्रपञ्जेन प्रतिपादितम्। 'द्विविधो हि विषयः शब्दानामनुमेयः प्रतिपाद्यश्च'इत्या- दिना। तन्न शब्देनार्थप्रकाशनेच्छालक्षणया विवक्षयानृगृहीतात् तत्सहायादि- त्यर्थः । शब्दादिति । व्यञ्जकादित्यर्थः । दूषणान्तरमाह। किं चेति । यथा- स्तमेति गभस्तिमानित्युक्ते संध्यावन्दनविक्रेयवस्तूप संहर णाभिसरणाद्यनेकार्थप्रती- तिर्यथाक्रमं विप्रवणिककामुकादीनामुत्पद्यते तथा वह्विमानयं प्रदेशो धूमवत्वा- दित्युक्ते न कस्याप्यर्थान्तरप्रतीतिरिति व्यङ्ग्यानुमेययोर्विलक्षणत्वादनुमानत्वं व्यज्जनस्य विरुद्धमिति भावः ॥। मीमांसकाः पुनरभिधैव प्रतोयमानेऽपि प्रवर्त्तत इत्याहुस्तन्मतं दूषयति। न चेति। कुत इत्यत आह। संकेतितेति। आनन्त्यव्यिचाराभ्यां प्रतिव्यक्ति संकेतानुपपत्तेः सामान्यरूपाणां केवलपदार्थानां संकेतगोचरत्वम्। ततस्तेषामा- : काङ्क्षादिवशात् मिथोऽन्वये तत्संसर्गरूपो वाक्यार्थो लक्ष्यमाणः समुल्लसतीति भाटः। तदुक्तम्। 'तस्मात् पदैरभिहितैः पदार्थैर्लक्षणया वाक्यार्थः प्रतिपा- द्यते' इति। अतस्तन्मतेऽपि स्वार्थसंसर्गरूपतया संनिकृष्टवाक्यार्थाभिधानेऽ- प्यसमर्थानां पदानामर्थान्तरत्वेन विप्रकृष्टस्य व्यङ्ग्यस्याभिधानं दूरापास्तमिति व्यञ्जनोपादानमेव समञ्जसमिति भावः । तदुक्तम्। 'विशेषरूपं वाक्यार्थमपदार्थमपीच्छता।

इति। प्राभाकरा: पुनरन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तस्य वाक्यस्यैव प्रयो- गयोग्यत्वात् तदन्तर्वर्त्तिनामेव पदानां पद़ार्थविशेषान्वितस्वार्थसंकेतपक्षे प्रतिवाक्यं स्वैर्थस्य विशेषरूपत्वाद्वाक्यान्तरेष्वस्यार्थस्यैतद्वाचकमिति प्रत्यभिज्ञा- नुपपत्तेः पदार्थान्तरसामान्यान्विते स्वार्थे संकेतः । विशेषव्युत्पत्तिस्तु संब्रद्धानां पदार्थानां विशेषरूपत्वात् भविष्यतीत्याहुः। तन्मतेऽपि विशिष्टार्थाभिधायिनो वाक्यस्य स्वार्थसंनिकृष्टपदार्थाभिधानेऽप्यसमर्थस्य कुतो विप्रकृष्टार्थान्तराभि- धानशङ्का। अतम्तेषामपि व्यक्षनमवश्यमेष्टव्यमिति भावः। तदुक्तं काव्यप्रकाशे।

१ इतीयनी P'., T., I, २ सहायादि' m. ३ वादिनाम् P. ४ स्वाथस्याविशेष p. oc

4८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

विजितारिपुरो मूर्त्तौ विलसत्सर्वमङ्गलः । राजमौलिरसौ भांति रुद्रदेवो जगन्पतिः॥ अंत्र विजितारिपुर इत्यर्थशक्तिमूलत्वं विलसत्सर्वमङ्गलो राजमौ- लिरिति शब्दशक्तिमूलत्वमित्युभयशक्तिमूलत्वम्। अंत्र प्रतापरुद्रशङ्क- रयोरुपमालंकारध्वनिः । अथ कैशिक्यादानां स्वरूपं निरूप्यते।" अंतर्थसुकुमारार्थसंदर्भा कैशिकी मता। अत्युद्धतार्थमंदर्भा वृत्तिरारभटी स्मृता ।। १५।। 9ईषन्मृद्र्थमंदभा भारती वृत्तिरिप्यते। ईपत्मौढार्थमंदर्भा सांत्वती वृत्तिरिप्यते ॥ १६ ॥ तंत्र असन्तसुकुमारौ द्रौ शृङ्गारकरूणौ मतौ। अत्युद्धतरसौ रौद्रवीभत्मौ परिकीर्तितौ ॥ १७॥ हास्यशान्ताद्गुताः किंचित्सुकुमाराः प्रकीर्तिताः । ईपत्पौढौ समाख्यातौ रमौ वीरभयानकौ ॥१८ ॥ यत्र शृङ्गारकरुणावतिकोमलेन संद्भण व्ण्येते तत्र कैशिकी"।

विशेषस्त्ववाच्य एवेत्युभयमनेऽप्यपदार्थ एव वाक्यार्थः' इत्यादि सर्वे मनस निधायाह। इयतीति। गमनिका गम्यते ज्ञायतेऽनयेति गमनी गतिः । अल्पा गमनी गमनिका । करणे ल्युटि टित्वात् डीपि "अल्पे" इति कनि च "केऽण:" इति हस्वः ॥ उभयशक्तिमूलामुदाहरति। विजितेति। अत्र प्रकृते निर्जितारातिनगरोऽ- १ . notices जात: २ M,, omits अत्र ३ राजमौलिरमौ भातीति M5. ४ 'मूल। M., M,. ५ अत् is dropped in M,, M,, M, M. ६T' has कैशिक्यादिवृतयः hefure अथ. निगध्यने R.C Ri. has तत्र ater निरूप्यनं. ९ अत्यन्त M1. १० मता P., T. ११ The urder uf the two distichs is reversed in P. १२ सात्विकी Mr १र तत् is omitted in,T,अ ्ेै ५ba वृतति: after it.

काव्यप्रकरणम्। ५९

यत्र रौद्रवीभत्सावतिप्रौढेन संदर्भेण प्रतिपाद्येते तत्रारभटी। यंत्र नातिसुकुमारा हास्यशान्तान्भ्रता नातिसुक्कुमारेण संदर्भेण संग्रथ्यन्ते तत्र भारती। यत्र नाँतिप्रौढौ वीरभयानकौ नोतिप्रौढेन संदर्भेण निर्वो- ह्येते तत्र सात्वती।6 'कैशिकी यथा। जितमदनविलासं काकतीयान्वयेन्दुं नरपतिमनिमेषं द्रषटुमाशांसर्नानाम्।

र्दिवि कुवलयदामश्यामला तोरणश्रीः॥१९॥

न्यन्र त्रिपुरान्तकः । मूर्त्तौ विलसत्सर्वमङ्गलः कल्याणमूर्ततिरित्यर्थः। अन्यत्र पार्वतीपरिच्छिन्नार्धदेह इत्यर्थः । राजमौली रोजोत्तमः । अन्यत्र चन्द्रशेखरः । अर्थशक्तिमूलत्वमिति। शब्दपरिवृत्तिसहिप्णुत्वादिति भावः । अन्र प्रती- यमानेनाप्रकृतेन शङ्करेण प्रकृतस्य राज्ञ उपमानोपमेयभावो यथेवादिवाचकाप्र- योगात् गम्यत इत्याशयेनाह । प्रतापेति । अथ संग्रहकारिकोद्देशक्रमप्राप्तौ गुणालंकारौ बहुवक्तव्येनोपेक्ष्य सूचीकटा- हन्यायेनादौ तावद्वत्तिशब्दवाच्यत्वसाम्यात् शब्दवृत्तिनिरूपणानन्तरं कैशिक्या- दिस्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेत्यादिना। गतार्थमेतत्।। कैशिकीमुदाहरति। जितेति। जितमदनविलासमित्यनेन सूचितैर्लोकोत्तर- रूपयोवनाद्युद्दीपनविभावर्नरपतिमङ्गनानामिति चालम्बनविभावैरनिमेषं द्रष्टमा- शंसिनीनां कामिनीनामित्यौत्सुक्यादिव्यभिचारिभावैदिवि कुवलयेत्युपमाभूपि- तैरपाङ्गेरित्यनुभावैश्चासंयुक्तकोमलवर्णसंदर्भसहकृतैः प्रतीयमानो रससार्वरभामः शङ्गारः काकतीयान्वयेन्दुं नरपति चेति विशेषणदयसूचितमहाकुलीनतादिगुण- गरिमगम्भीरविद्ग्धनायकविषयतया परिपोषातिभूमिमनुभवतीत्यत्रेयं कैशिकी॥।

The sentence defining भारती follows that defining सात्वती in P. २ प्रति- पाद्यन्ते R .; समथ्यन्ते M.,Mg, My; वर्ण्यन्ते M,. ३ नानिप्रौहेन संदर्भण नातिमीटी बीरभयानकी M., M, ४ अनतिपींढन ,. ५ प्रतिपाद्येने R. ६, has इति after this. ७ तत्र कैशिकी P, 1, तेष कैशिकी 4- ८ मनिशं तं M. ९ राजसत्तमः . १० समकृतैः M.

६० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

आरभटी यथा।

खंद्गाघातनिकृत्तशात्रवशिरोनिष्ठ यतरक्तच्छटा-

भारती यथा।

औन्नत्यं महदन्यदेव महितः कोऽप्येष गंभीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव वाँह्नोः प्रथा। सर्व नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चँतुराननस्य कियती कीद्क्क्रमा कल्पिता॥ २१॥

आरभटीमुदाहरति। खङ्गेति। अत्र लालादिनिरसनवाचिना निष्ठगृतशब्दे- नोपचारान्निर्गमनमात्रमुच्यते इति चारुत्वातिशयः। तदुक्तं दण्डिना। 'निष्ठयूतोद्गीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम्। अतिसुन्दरमन्यत्र ग्म्यकक्ष्यां विग्राहते ।।' इति। स्त्यानं घनीभूतमसृक् येषां पिशितास्थिखण्डानामिति बहुव्रीहिः। चल- मर्तिगण्डेति शौर्यातिशयसूचकं विरुदनाम। अत्र खङ्गादिशस्त्रोल्लासादिसूचितो रौद्रो रक्तमांसादिसूचितो बीभत्सश्च परस्परं प्रधानोपसर्जनभावमापन्नौ परुप- वर्णविकटबन्धेन प्रतिपाद्येते।।

भारतीमुदाहरति। औन्नत्यमिति । अत्र सर्वत्र यथाक्रमं किमन्यशव्दावनि- र्वचनीयत्वलोकोत्तरत्वप्रतिपादकौ। अत एव रुद्रनृपतेः संबन्धि सर्वमौन्नत्यादिकं नूननमेव सामग्रीति ब्राह्मणादिप्यजन्तात् सामग्रयशब्दात् स्त्रियां डीषप्रत्ययो वैक- ल्पिकः षित्करणसामर्थ्याल्लभ्यते। तदुक्तं वामनेन।'प्यञः पित्करणादीकारो बहुलम्' इति। जाने इति। "अनुपसर्गात् ज्ञः" इत्यात्मनेपदम्। अत्र

१ खङ्गापात M. २ ज्वाले M., M5, M,, M2. ३ विकटै: R. ४ रुच्ण्डब्चल2 T. ५ यथा is dropped in M. ६ बाहो P., R. ७ चतुराननेन T. ८ क्रीहक् क्व वा P., T; कीहकक्रमान् कल्पिता M.

काव्यप्रकरणम्। ६१

सात्वती यथा। दूरादाकर्ण्य विश्वप्रसृमरमहसो वीररुद्रस्य जैत्र- प्रस्थानारम्भभेरीनिनदमरिनृपाः पूर्णकर्णज्वरार्त्ताः । आरुह्याद्रीन् विशन्तो गहनमतिमहत्कण्टकांकृष्टकेशा- स्त्रायध्वं मुश्चतेति प्रतिनृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते॥२२॥ मैध्यमारभटी त्वन्या तथा मध्यमकैशिकी। वैत्ती इमे उभे सर्वरससाधारणे मेते ॥ २३॥5 मृद्र्थेडप्यनतिपरौढवन्धा मध्यमकैशिकी। शृङ्गारकरुणयोरतिसुकुमा रयोरल्पप्रौढेत्वं न दूष्यते। किं त्वतिप्रौढ- संदर्भो नेष्यते। प्रंतिकूलवर्णरूपदोषापत्तेः॥ मध्यमारभटी भौढेऽप्यर्थे नातिमृदुक्रमा ॥ २४॥ अतिप्रौढयोरपि रौद्रवीभत्सयोरीयन्मृदुबन्धो न दूप्यते। अतिमृद्ठ- संदर्भस्तु विरुद्धः।93

सात्वतीमुदाहरति । दूरादिति । विश्वप्रसमरमहसो विश्वव्यापितेजसः । "सृघस्यद: क्वरच्"। जैत्रयात्रारम्भभेरीझाङ्काराकर्णनेनैव कान्दिशीकानाम- रिभूपतीनां दूरत एव समरकथेति भावः । अत्र विकटबन्धपरुषवर्णसंदर्भेण भयानकप्रतिपादनात् सात्वती। अथ मतान्तरानुसारेण सर्वरससाधारणं वृत्तिद्वयमाह। मध्यमेति ! अनयो: कमेणेषत्कोमलेषत्प्रौढयोरति प्रौढातिकोमलरसानुप्रवेशो न विरोधायेति व्युन्क- मेण प्रतिपादयति। मृद्वर्थ इत्यादिना। न दूप्यत इत्येतदध्याहृत्य व्याचष्टे। शृङ्गारेति। किं तर्हि दुष्टमित्याकाङ्क्षायामाह। किं त्विति। विपक्षे दण्ड- माह। प्रतिकूलेति। रसाननुगुणत्वं प्रातिकूल्यम्। एतद्वैपरीत्यं मध्यमारभट्या- मित्याह। मध्यमेति। १ सात्विकी M., M4. २ बद्र° R. ३ कैशिका मध्यमा त्वन्या मध्यमारभटी तथा ।P. ४ उभे वृत्ती इमे M., M3, M,. ५ स्मते M., M2. ६ After this अनयोः स्वरूपं in P.आसां स्वरूपं in T., T'. प्रौढसंदमतो न M. ८ 'संद्भतो M. ९ न दुष्यति R. १० प्रतिकलसंदर्भवर्णरूप P. ११ दृष्यनि R., P. १२ कि त्वति M/. १३ After विरुद्धः P., I', aud T.have यथकममुदाहरणानि। १४ दूष्यतीत्ये M.

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

मेध्यमेकैशिकी यथा। आसन्नेSपि महोत्सवे कथमितस्त्यक्वा प्रवासं वैजे- र्िग् धिक् साहसमावयोविघटनं को वा विधि: कोंङ्क्षति। इत्थं स्वप्ननिवारितप्रियतमप्रस्थानवुद्धिस्ततो वुद्धा मूच्छति काकतीयनृपते त्वद्वैरिनारीजनः ॥ २५॥ मध्यमारभटी यथा। मांसकीकससंकीर्णाः प्रसरद धिरापगाः। वसाकर्दमिता युद्धे भुवोऽन्ध्रसुभटैः कृताः॥२६॥ एवं रसेन्तरेष्वप्युदाहरणं द्रष्टव्यम्॥ वैदर्भ्यादिरीतीनां शब्दगुणाश्रितानामर्थविशेषनिरपेक्षतया केवलसं-

मध्यमकैशिकीमुदाहरति। आसन्न इति। त्यत्तवा महोत्सवमिति शेपः । इतः सर्वसौभाग्यनिधेर्निवासादित्यर्थः । कथं प्रवासं वजेः। गर्हितमेतदिति भावः। "विभाषा कथमि लिङ् च" इति गर्हायां लिङ् । धिग्धिगिति "नित्यवी- प्सयोः" इत्याभीक्ष्ण्ये द्विरुक्तिः। को वा विधिरिति। न त्वमेवं साहसिक इति भावः । त्वद्वैरिनारीजनस्त्वया वियोजितभर्त्तक इति शेपः। अत्रेषत्प्रौढ- संदर्भेण शृङ्गारसंकीर्ण: करुणो रसः प्रतिपाद्यते ॥

मध्यमारभटीमुदाहरति। मांसेति। अत्रेपत्मृदुसंदर्भेण बीभत्सः प्रतिपाद्यते॥ अथ वैदर्भ्यादीनां मतभेदेन वृत्तिशब्दवाच्यत्वसाम्यात् कैशिक्याद्यनन्तरं तन्निरूपणं चिकीर्षुः प्रथमं तावत्तदन्तर्भावं वारयति। वैदर्भ्यादीति। तत्स्वरू- पमाह। शब्द्गुणाश्रितानामिति। माधुर्यादिपरतन्त्राणामित्यर्थः। यद्यपि सहृद- यहृदयानामाह्लादक: शङ्गारादिधर्मो माधुर्य चित्तविम्ताररूपदीप्िजनको रौद्रा- दिधर्म ओज: शुप्केन्धनानलवद्मलजलवद्दा यथायोगं सँहसा सहृदयहृदयव्यापी सर्वरसधर्मः प्रसादम्तथापि तेपां शब्दगुणत्वमात्मधर्मस्य शार्यादेरकारधर्मत्व-

तत्र मध्यम P., T., T. २ मध्यमा केशिकी M.,M,, M2. ३ व्रजेद् P.,., M1, M5. ४ कस्माद्विथि: P. ५ काडकते R. ६ संकीणप्रसर' M,, M .. ७ प्रस्वद्रु R., P. ८ यद्वमुवो R., M1. ९ रमान्तरेडयु R., D., J., १० सवंशब्द ., J2. ११ निरपेक्षत्वेन M. १२ M. omits सहसा.

काव्यप्रकरणम्।

दर्भसौकुमार्यप्रौढत्वमात्रविषंयत्वात् कैशिक्यादिभ्यो भेद:। संदर्भ- स्यातिमृदुत्वमसंयुक्तकोमलवर्णबन्धत्वम् । अतिप्रौढत्वं परुषवर्णविक- टबन्धत्वम्। संयुक्तमृदुवर्णेष्वीपन्मृदुत्वम् । अविकटबन्धपरुषवर्णेष्वी- षत्प्रौढत्वम्।। अथ रीतीनां स्वरूपमुदाहरणं च। रीतिर्नाम गुणाश्िष्टँपदसंघटना मता। सा त्रिधा। वैदर्भी गौडी पाश्चाली चेति। मिवौपचारिकम्। तदुक्तं ध्वन्याचार्यैः । 'शव्दधर्मत्वं चैषामन्याश्रितत्वेऽपि शरीराश्रितत्वमिव शौर्यादीनाम्' इति। तदाश्रितत्वं तांसां काव्यप्रकाशे

ओज:प्रकाशकस्तैस्तु परुषा कार्मला परैः। केपांचिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः ॥' हति। फलितमाह। अर्थविशेषेति। माधुर्यादिपर्यवसितत्वेन इङ्गारादिनिर- पेक्षत्वादित्यर्थः । वैदर्भ्यादीनां रसाश्रितमाधुर्यादिशब्दधर्मपरत्वं कैशिक्यादीनां तु साक्षादेव रसपरत्वमिति महान् भेद इति भावः । तदुक्तं ध्वन्याचायैः। 'शब्दतत्वाश्रयाः काश्रिदर्थतत्वाश्रयाः पराः' इति। टवर्गवर्जिताः स्पर्शाः स्वस्ववर्गान्त्यशेखराः। लघुरेफणकारौ च कोमला: परिकीर्त्तिताः ॥ रेफेण यस्य कस्यापि योग आद्यतृतीययोः । स्वोत्तराभ्यां तुल्ययोवा परुपाष्टगणः शषौ । इति कोमलवर्णपरुषवर्णसंग्रहः। यद्वा शब्दः पदरचनात्मकः । तद्गुणा आज :- प्रसादादयः । यदाह वामनः । 'ओजःप्रभृतयो बन्धगुणाः' इति ॥ अथ रीतिसामान्यलक्षणमाह। रीतिरिति। गुणाश्िष्टपदसंघटना माधुर्यादि- परतन्त्रशब्दसंदर्भ इत्यर्थः । यद्वा ओजःप्रसादादिविशिष्टपदरचनेत्यर्थः ॥ १ विषयकत्वात् T". २ पदसंदर्भस्य R. ३ अतिविकट M., M,, M2, Myr M5. ४ बन्ध is omitted in P., T., T'. ५ T.,T'. have अथ वैदभ्यादिरीतयः beforethis. ६ वर्णसंघटना .,M2,M,, J,- ७ संदर्भजानिता R .; मंघट्टना मना P., M1. ८ सा त्रिया is omitted in M., M,, M,, M,, M5. ९ त्रिविता 1". १० चासा T. ११ वणेघटना माधुरीष्यते m. ११ कोमलाक्षरी: m. १२ कौमली परिकीर्तिती m., कोमलत्वन कीर्तिताः II .- १३ परुषाश्ररणा: 1I. १३ 'संघट्टना' III.

६४ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते।

वन्धपारुप्यरहिता शब्दकाठिन्यवजिंता । नातिदीघसमासा च वैदभीरीतिरिप्यते ॥२७॥ यथा काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्त्तिचन्दनचर्चनम्। दिगङ्गना वितन्वन्ति वतंसीकृततदुणाः॥२८। यथा वो वितरणगुणलीलातोपिताशेपलोके विभवति नरनाथे काकतीयानवयेन्दौ।

क्षणानि विषयव्यास्यर्थ प्रत्येकमुदाहरणद्वयं च क्रमेणाह। बन्धेति। बन्धपारुष्यं दुःसन्धिकृतं शब्दकाठिन्यं परुषवर्णारब्धम्। नञर्थस्य नशब्दस्यातिदीर्घसमा- सेत्यनेन "सुपसुपा" इति समासः। एतेनात्रासमासा मध्यमसमासा च विवक्षितेति बोद्धव्यम्। तदुक्तम्। 'अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा।' इति। उदाहरति। काकतीयेत्यादि। वतंसीकृतेत्यत्र ' वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इति वचनादकारलोपः। वितरणेति। विभवति प्रभौ सति। क्षितिसुरजना ब्राह्मणजनास्तेपां समूह इति जनशव्दान्तात् "ग्रामजन-" इत्यादिना तल- प्रत्ययः। "खण्डिकादिभ्यश्च" इत्यत्र सामूहिकेपु तदन्तविधिरम्तीति ज्ञापनात्। अत्रोदाहरणद्वयेऽपि कोमलवर्णैरल्पसमासैर्मदुबन्धेन च कीत्यौंदार्याद्युद्दीपनविभा- वव्यङ्ग्यशङ्गारगताह्लादकत्वलक्षणमाधुर्यप्रतिपादनाद् वैदर्भी रीतिः। अत्र यद्यपि कीर्तिचन्दनचर्चनमित्यादौ रेफेसयोगः तोपिताशेषेत्यादौ शकारषकारौ चेत्येव- मल्पशः परुपवर्णाः सन्ति तथापि न माधुर्यभङ्गः । अत एवानन्द्वर्धनाचार्यः 'शपो च रेफसंयोगष्टवर्गश्चापि भूयसा। विरोधिन: स्युः शङ्गारे तेन वर्णा रसच्युताः ।' इत्यत्र भूयसेत्युक्तम् । एवमुत्तरत्राप्यूहनीयम्।। १ यथा च P., M,. २ प्रमवति, M., M,, M,, M,, M,, ३ नवयन्द्र P., R., T., M1. ४ यद्यप्यत्र 1 .; यद्यार्प mr. ५ सरफसंयोगः IuI.

काव्यप्रकरणम्। ६५

सुरतरुगणनायां कामधेनुप्रसंगे क्षितिसुरजनतेयं वीतकौतूहलासीत् ॥ २९ ॥ ओज:कान्तिगुणोपेता गौडीया रीतिरिष्यते।

यथा।

प्रचण्डतरदोर्दण्डखण्डितारातिमण्डलः। बिभर्त्युर्वीधुरां गुर्वी प्रभवन्नान्ध्रभूपतिः॥ ३० ॥

यथा वा।

उद्द्दो:स्तम्भखङ्गत्रुटदरिमुकुटाटोप संजातराहु- भ्रान्तिभ्रश्यत्पतङ्गाभयकरणचणस्फारनासीररेणुः। ओन्ध्रक्ष्माभर्तुरासीदधिकरणधुरा भिन्नमत्तेभकुम्भ- प्रोद्यन्मुक्तौघतारानिकरपरिवृताः स्वर्वधूवक्रचॅन्द्राः।।३१॥

गौडीयामाह। ओज इति। ओज:शब्देन समासभूयस्त्वमुच्यते। कान्ति शब्देन चोन्दटपदत्वम्। उदाहरति। प्रचण्डेति । र उर्वीधुरां भूभारम्। "ऋक्- पुरब्धूर-" इत्यादिना समासान्तोऽच्प्रत्ययः । उद्यदिति। अत्र खङ्गोत्कृत्त. प्रतिभटमुकुटेषु स्वर्भानुभ्रान्त्या कान्दिशीकस्य भानोरभयकरणचणत्वं नासीर- रेणोरुत्प्रेक्ष्यते। तेनास्य सूर्यास्तमयप्रतीतिजनकं तन्मण्डलावरणं गम्यते। ततश्च वीरवरणोत्सुकतया समागताप्सरोमुखानां चन्द्रत्वेन देलितेभकुम्भयुग- लोद्लितमौक्तिकानां तारात्वेन च रूपणाद्रणधुराया रजनीत्वं गम्यते। न चाने- कनिशानाथकथनं दोषाय वीररुद्रविक्रमविह्वलीकृतचेतसां तद्वैरिवीराणां तथात्वेन प्रतीतेः । अत्र परुषवर्णसंदर्भेण समासभूयस्त्वेन च रौद्ररसगतदीपकत्वलक्षणौ- जःप्रतिपादनाद्गौडीया।

१ नातिकौतूहला° M., M., M4, M5. ? घुर P. ३ त्रन्ध्र' P., R., T., T. ४ कि च P .; यथा च R .; यथा वा omitted in T. ५ अन्ध्र' P., T., R., T'. ६ पग्विरिनः P. ७ 'चन्द्रः P'. ८ उर्वीधुर t., m. ९ दारितेम m. 9

६६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

पीख्चाली रीतिर्वैदभींगौडीरित्युभयात्मिका।। यथा। जेतुः काकतिवीररुद्रनृपतेरजैत्रप्रयाणोत्थिते क्षोणीरेणुभरे नभस्यतिभृशं भूविभ्रमं बिभ्रति। जाता मर्त्यनदी विशंकटतेंटी दीर्घा वियद्दीर्घिका गाढं गूढतमा च गौतमनदी पातालगङ्गायते ॥ ३२ ॥ यंथा च। स्थाने तच्चलमर्त्तिगण्डनृपते त्वत्खङ्गभोगी द्विपत्- प्राणैर्यत् परितोषमेति सततं किं त्वेतदत्यन्भतम्। पीतेन प्रतिपक्षपार्थिवयशःक्षीरेण गौरत्विषं यत् संवर्धयति त्रिलोकभरितां त्वत्कीर्तिलक्ष्मीसुधाम्॥३३॥

पाँञ्चालीमाह। पाश्चालीति। उदाहरति। जेतुरिति। नभस्यन्तरिक्षे भूवि- भ्रमं भूभावं बिभ्रति सति। वियद्दीर्घिका मन्दाकिनी विशङ्कटाभ्यां विशालाभ्यां तटीभ्यां दीर्घा सती मर्त्यनदी भागीरथी जाता। तथा गृढतमा रजोमयभूमे- रधो वर्त्तमाना गौतमनदी पातालगङ्गायते भोगवती भवतीत्यहो महदद्भुतमिति भावः। स्थान इति। सर्पाणां वाताहारत्वात् खङ्गोरगस्य द्विपतप्राणपरिपुष्टत्वं नान्भुतमिति भावः । तर्हि किमद्भुतमित्याकाङ्क्षायामेतदित्याह। पीतेनेति। 'पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विपवृद्धये' इति लोकप्रसिद्धम्। अत्र पुनरधिकत- रसुधावृद्धय इति महदद्भुतमिति भावः । त्रिलोकभरिंतामिति। त्र्यवयवो, लोकस्त्रिलोकः। शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपी समासो न द्विगुरिति प्रत्ति- पादितं प्रथेमश्रोके त्रिलोकजननीमित्यत्र। अत्रोदाहरणद्वयेऽपि पूर्वोक्तरीतिसाङ्क- र्येणाद्भुतरसप्रतिपादनात् पाञ्चाली।l

१ पाञ्चालि P .; पाश्चाल T. २ 'वैंदमंगौडी' R. ३ नमस्पृशि भश R. ४ 'तटा P. ५ यथा वा .; तथा च M. ६ महिता M, ७ अथ पाञ्चाली' t. ८ पाञ्चालेति t .; m. T. ९ मत्यां नदी t. १० वाताहरत्वात् t., m. ११ त्रिलोकजननीमित्यत्र प्रथमश्लाके p., T.

काव्यप्रकरणम्।

अथ शय्या।

या पदानां परान्योन्यमैत्री शय्येति कथ्यते।

यथा।

दोतुः काकतिवंशमण्डनमणेर्निःसीमविश्राणन-

बिभ्रच्छारदकौमुदीपरिमलं सामन्तसीमन्तिनी- गण्डाभोगनिरूढ पाण्डिमधुरां धत्ते यशः प्रायशः॥ अत्र पद्विनिमयासहिष्णुत्वाद्वन्धस्य पदानुगुण्यरूपा शय्या॥४

अथ पाक: ।

अर्थगम्भीरिमा पाकः स द्विधा हृदयंगमः । द्राक्षापाको नॉरिकेलपाकश् मैस्फुटान्तरौ। ३५ ॥ द्रौक्षापाक: स कथितो बहिरन्तःस्फुरद्रसः ।

अथ रीतयश्चेयतीत्यत्र चशब्दसमुच्चितयोः शय्यापाकयोर्मध्ये शब्दधर्मत्वसा- म्यात् रीत्यनन्तरं शय्यामाह। या पदानामिति। परा उत्कृष्टा अन्योन्यमैत्री विनिमयासहिष्णुत्वमित्यर्थः । अत एवास्य रीतिभ्यो भेद इति भावः । उदाह- रति। दातुरिति। गतार्थमेतत्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अत्रेति ॥ परिशेषात् पाकमाह। अर्थति। अर्थस्य शृङ्गारादेर्गम्भीरिमा आस्वाद्यमान- ताविशेष इति पष्टीसमासः । "पूरणगुण-" इत्यादिना निषेधस्तु "तद- शिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्" 'तद्यत्नगौरवं प्रसज्येत' इत्यादि पाणिनिशबर- स्वामिप्रमुखमहापुरुषप्रयोगदर्शनादनित्यः इति पदमञ्जरीकारः ।

१ वातु: R .; जेतु: M1. २ 'निगूढ़' P., R. ३ धुरं P., T., T'. ४ T. has अथ द्राक्षादिपाक :; 1' has अथ द्राक्षादिपाका: ५ नारिकेर T., नालिकेर T. ६ प्रस्फुटारथक: M1 P. has before this यथाक्म स्व्ररूपमुदाहरणम् and T, aud T, यथाक्रमं स्वरूपमुदाहरणं च. ८ अन्यान्यस्य P., T.९ मयासहत्व II.

६८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

यथा। समेरस्मेरान् मन्दस्मितमधुरसौरभ्यसुभगान मनाखीडाजाड्यान् प्रणयरसकल्लोलभरितान्।

द्राक्षापाकमुदाहरति। स्मरेति। विपयमात्रविश्रान्तिविरहिणो विशृङ्धल- वृत्तित्वमद्मन्थरत्वादिगुणशीलाः समेराः। तदुकतं भावप्रकाशे- 'अपरिच्छिन्नविषयं मदमन्थरमीलितम् । स्फुर नदरपक्ष्मतारं यत् तत् स्मेरमिति कथ्यते॥' इति। ते च स्मरप्रधाना: स्मरस्मेराः मन्दस्मिता हासगर्भाः संभोगोत्सुक्यसू- चका: मधुराः संतापहरा: सौरभ्येण पद्मिनीजातेरस्याः स्मितनिमित्तेन सुभगाश्र ये तथोक्ताः 'कटाक्षैर्हासगर्भैस्तु संभोगौत्सुक्यभावना। शीतलीक्रियते तापो येन तन्मधुरं स्मृतम् ।।' इति चोके: नायिकायाः श्रौढत्वान्मनागल्पं ब्रीडाजाड्यं येषां ते तथोक्ता अत एव स्वानुकूल्यप्रकाशकाः । तदुक्क्त 'सव्रीडालोकनेनैव स्वानुकूल्यप्रकाशनम्'

इति। 'विस्रम्भे परमां काष्ठामारूढे दर्शनादिभिः । येनान्तरङ्गं द्रवति स स्नेह इति कथ्यते॥' इत्युक्तलक्षण: स्नेहः प्रणयशब्देन विवक्षितः । स एव रसो द्रवद्रव्यं तस्यान्तर- ङवारिधिवाभ्तव्यकल्लौलैर्महोर्मिभिर्भरिता: प्रेमदायिन इत्यर्थः। 'द्रवीभूतं मनो यत्र दर्शने प्रेमदायिन:' इति लक्षणात्। कृतानेकस्कन्धाः प्रियदृष्टिप्रतिघातेनौन्सुक्य- भरेण च यथाक्रममासारप्रसाराभ्यामङ्गीकृततरङ्गभङ्गिका इत्यर्थः । अत एवैते सोत्सुकास्तरङ्गिताश्र। तदुक्त्तम् 'सोत्सुकं तद्यदालोक्य भूयो भूयोऽवलोकनम्। कल्लोल इव यः कान्तिविच्छेदस्तत् तरङ्गितम्।' इति। मनसिजसहस्राणि सृजतः विरक्तस्यापीति भावः। 'यद्दर्शने विरक्त्कोऽपि क्षुभ्यते तत् समन्मथम्' इति लक्षणादेते समन्मथा उच्यन्ते। एवंविधान् १ स्मरस्मेरा R. २ 'सौभाग्य My. ३ 'जाड्य P. ४ स्मरणा" P.

काव्यप्रकरणम्। ६९

कृतानेकस्कन्धान् मनसिजसहस्राणि सृजतः कटाक्षान् वामाक्षी किरति परितो रुद्रनृपतिम्॥ ३६ ॥ स नारिकेलपाक: स्यादन्तर्गूढरसोदयः। यथा। लीलाविभ्रमपूर्वरङ्गमुदितं तारुण्यमेत्य त्रपा-

सख्यः पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुबन्धोज्ज्वलः कोऽप्यस्यास्तरलभ्रुवो विजयते शृङ्गारनाट्यक्रमः ॥३७॥ अत्र न द्रागर्थप्रतीतिः। एवं वस्त्वलंकारप्रतीतावपि द्रष्टव्यम्। पाकान्तराणि यथासंभवर्मूह्यानि॥

कटाक्षान् वामाक्षी मनोहरनयना रुद्रनृपतिं परितः सर्वतः किरति। "अभितः परित :- "इत्यादिना द्वितीया। कटाक्षलक्षणं तु संगीतरत्नाकरे 'यद्गतागतविश्रान्तिवैचित्रयेण विवर्त्तनम्। तारकायाः कलाभिज्ञास्तं कटाक्षं प्रचक्षते ।I' इति। अत्रैवं सम्मर्दसहिष्णोः शङ्गारस्य पाठसमयेऽप्यास्वाद्यमानत्वादन्तर्ब- हिश्च स्फुरणं द्रष्टव्यम्।। नारिकेलपाकमुदाहरति। लीलेति। विस्तरेण व्याख्यातमेतन्नायिकाप्रकरणे मध्यमोदाहरणप्रस्तावे। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अत्रेति। एवं व्याख्यानसा- पेक्षत्वान्न द्रुतमर्थप्रतीतिरित्यर्थः । द्राक्षापाकनारिकेलपाकावर्थस्य द्रुतविलम्बित- प्रतीत्यो: परां कोटिमारूढौ। अतस्तदन्तरालवर्त्तिन्या मध्यप्रतीतेरनेकविधत्वात् तदनुसारेण कदलीरसालादिपाका: स्वयमूद्या इत्याह। एवमिति॥

१ नालिकेर T. २ पूर्वरङ्गमित्यादि R., M2, M4, M5, M. ३ प्रतिपत्तिः Mr. y P., T and T. have मधुक्षीरादीनि after this. ५ 'मुदाहार्याणि P., M,, T. ह् खात् तदन्त .दुततरमर्थ p. ८ मध्यम' P.

७० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

अथ काव्यविशेषा:।

व्यङ्ग्यस्य प्राधान्याप्राधान्याभ्यामस्फुटत्वेन च त्रिविधं काव्यम्। व्यङ््यस्य प्राधान्ये उत्तमं काव्यं ध्वनिरिति व्यपदिश्यते। अप्राधान्ये मध्यमं गुणीभूतव्यङ्ग्यमिति गीयते। व्यड्न्यस्यास्फुटत्वेऽध्मं काव्यं चित्रमिति गीयते। ध्वनिर्यथा। स्वामिन् गोत्रमहीधरान् किमधुना नीचैविधत्से कुतो गाधानम्वुनिधीन् करोषि कुरुपे किं दिक्पतीनल्पकान्। इत्थं पार्श्वचरानुलापमखिलं न्यकूकृत्य धर्मैपिणा सृष्टः पद्मभुवा गुणैकवसतिः श्रीवीररुद्रो नृपः ॥ ३८॥

इन्थं काव्यसामग्रीं निरूप्य तज्जेदा निरूप्यन्ते। अथेत्यादिना। तेषां सामा- न्यतः स्वरूपनिरूपणपूर्वकं विभागमाह। व्यङ्ग्यस्येति। प्राधान्यादिनिमित्त- वशादुत्तमादिकांव्यानां ध्वन्यादिसंज्ञाप्रवृत्तिरित्याह। व्यङ्ग्यस्य प्राधान्य इत्यादिना। यथा लोके कस्यचिद् वस्तुनः संज्ञानार्थ प्रदीपादाविव व्यङ्ग्यार्थ- मेव वाच्यवाचकवैचित्यादो महाकविप्रवृत्तरव्यङ्रग्यस्य मध्ये विश्रान्तिविरहेण स्वपर्यन्तं सहृदयहृदयाकर्षणाच्च तस्य प्राधान्यमित्यनुसन्धेयम्। तद्विरुद्धमप्रा- धान्यम्। तच्च व्यङ्ग्यस्य चारुत्वापकर्पोपाधिकृतं न स्वाभाविकमिति गुणी- भूतव्यङ्ग्यमित्यत्र च्विप्रत्ययेन सूच्यते। अधमकाव्यस्यास्फुटव्यङ्ग्यत्वेन नीर-

तच्च शब्दार्थालंकारयोर्व्याससमासाभ्यां निबन्धने शब्दचित्रमर्थचित्रमुभयचि- त्रमिति त्रेधों विभिद्यते।। तन्न ध्वनिमुदाहरति। स्वामिन्निति। अल्पकानत्यल्पान्। अनुलापं मुँहुर्भा- पामसकृत्कथनमिति यावत्। धर्मेपिणा न तु कुलाचलाद्येपपिमैषिणा। गुणैक-

१ T has काव्यं after मध्र्यमं. २ कथ्यते M., M1, M,, M,, M5. ३ काव्यादीनां t. ४ 'मुभय चित्रमिति P., T. ५ त्रिवा m. ६ भिद्यने in, ७ मुहुमोषणम् p., T. ८ 'द्यापरा- गिणा t.

काव्यप्रकरणम्। ७१

अत्र प्रतापरुद्रस्य कुलेशैलातिशायिसमुन्नतत्वमतिसेमु द्रगाम्भीर्य लोकपालाधिकमैश्वर्य च व्यंज्यते। तथा कुलशिखरिपयोधिलोकपाल- निर्माणसंरम्भातिशायी सर्वविलक्षणकाकतीयनिर्माणविभवे इति चं व्यज्यते ।।"

गुणीभूतव्य ङ्ग्यं यथा। प्रत्यग्रप्रस रत् प्रतापविभवव्याप्ताखिलाशान्तरे विश्वन्नातरि वीररुद्रनृपतौ सिंहासनाध्यासिनि। आस्थानीं समुपागतैन्ृपतिभिस्तास्तास्तथा दर्शिता- श्रेष्टा याभिरमुष्य काकतिविभोद्ट्टिः कृपार्द्रीकृता॥३९॥

अत्र प्रात्ताभिपेकमहोत्सवस्य प्रतापरुद्रमेंहाराजस्याग्रे शरणार्थिनां पार्थिवानां तथाविधकार्पण्योक्तिपुर्नःपुनःप्रणामादि व्येङ्गयं तास्ता- श्रेष्ठ दर्शिता इति वाच्यादनतिशायि इति गुणीभूतव्यङ्ग्यता।

चित्रं त्रिविधम्। शब्दचित्रमर्थचित्रमुभयचित्रं चेति।

वसतिर्न पुनरचलादिवदेकैकगुणाधारः। अत्रौन्नत्यादिव्यङ्ग्यस्यागूढत्वाद्यपकर्ष- निमित्ताभावात् प्राधान्येनोत्तमकाव्यत्वमेवेत्यभिप्रायेणाह। अत्रेति॥

गुणीभूतव्यङ्ग्यमुदाहरति। प्रत्यग्रेति । अत्र कार्पण्यवचनादिचेष्टाविशेषरू- पव्यङ्ग्यस्य याभिरमुष्येत्यादिवाक्येनोक्तप्रायत्वादगूढत्वेन न चारुत्वातिशय इत्याह। वाच्यादनतिशायीति॥

१ 'शीला P. २ समुद्र गाम्भीर्य R. ३ R. drops च. ४ ध्वन्यते T. ५ शैल for शिखरि in M2 and T. ६ 'पयोनिधि M2, T., T. s R. drops सर्व.० ८ 'विलक्षण: T., T'. ९ वैभव T., T'. १० च is omitted in R., T., T. ११ The sentence beginning with तथा and ending in व्यज्यते is dropped in P., M., and M4. १२ नृपवरै P., T., T'. १३ कृताभिषेक P. १४ प्रतापरुद्रदेवमहाराज T. १५ महादेव P. १६ शरणार्थितानां ., Ma, M4. १७ तथातिकाप' P., R. १८ पुरःसर for पुनः पुनः M1, M,, M,, M5. १९ प्रणामादिकं T., T'. २० व्यङ्ग्यादयः M., M., M,, M5. २१ T' has दर्शिता after इनि. २२ वयङ्ग्यम् /. २३ Omitted iu P., R., M., M2, Mp; M has शब्दार्याभयचित्रभेदन after त्रिकधम् T'.

७२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

शब्दचित्रं यथा। क्षोणीरक्षणदक्षिणा: क्षतजगत्कोभा दुरीक्ष्यक्रमाः श्ुद्धक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिप्तकौक्षेय काः। उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेरदोर्दण्डयोश्चण्डयो- र्गर्जद्दुर्जनगर्वपर्वतभिदा दम्भोलयः केलयः ॥ अर्थचित्रं यथा। खग्गे जुज्झ विजिम्भिए खिुमहीणाहांजलिं बिंबिअं पेकेखंतो जअलच्छिबासकमलं मण्णंति विण्णाणिणः। मण्णे वीरपआवैरुद्दविहुणो जण्णेसु घेत्तुं उणो सिंट्ृीए रिवुंजीविआइ विहिंणो जत्तस्स पीठंबुअं ।। ४१॥।" शब्दचित्रमुदाहरति। क्षोणीति। दुरीक्ष्यत्रमाः अभ्यासजनितलाघवाति- शयेन दुरवबोधायुधप्रयोगपरिपाटीकाः। क्षुद्धक्षत्रियपक्षो राजपार्श्वबलम्। कौक्षे- यक: खङ्ग: । "कुलकुक्षि-" इत्यादिना शैषिको ढकज्प्रत्ययः। यदैतत्सूत्रं भाष्यकारो न ममृषे तदा "दृतिकुक्षि-" इत्यादिना ढज्। स्वार्थिकः कप्र- त्ययः । अत्र दोर्दण्डक्रीडानामशनित्वरूपणं गर्वाणां पर्वतत्वरूपणे हेतुः । अतः परस्परितं रूपकम्। तस्मिन् सत्यपि कवेर्वृत्त्यनुप्रास एवाभिनिवेशाच्छव्दचित्र- स्यैव प्राधान्यमर्थचित्रस्य तु गुणभाव एवेति नोभयचित्रत्वमस्येति भावः ॥ अर्थचित्रमुदाहरति। खङ्गेति। खङ्गे युद्धविजम्भिते रिपुमहीनाथाञ्जालिं बिम्बितं पश्यन्तो जयलक्ष्मीवासकमलं मन्यन्ते विज्ञानिनः । मन्ये वीरप्रतापरुद्रविभोर्जन्येषु ग्रहीतुं पुनः सृष्टयै रिपुजीवितानि विधेर्यातस्य पीठाम्बुजम्॥। जन्येषु युद्धेषु यातस्य गच्छतः । पत्तस्येति पाठे प्राप्तस्येति छाया। लच्छिवासे- त्यत्र लक्ष्मीशब्दस्य 'दिहौ मिथः सः' इति पाक्षिको हस्वः। घेत्तुं उणो इत्यत्र १ T., T, insert तत्र befure शव्दचित्रं ; R., M., M2 and M, have चित्रं यथा for शब्दचित्रं यथा. २ दुरीक्ष R .; दुरीक्ष T., 'दुरीक्ष्य' T' ३ विजंभिए T .; 'विजुंभिए T'., विअम्भिए M. ४ रिपु M., T., T'. ५ पेङ्गंनो T'.६ जय T., T'. ७ "वरुंदवि' T' ८ सिठ्ठिप T .; सिद्धीए M .; सिणदीए T'. ९ रिपु T, रिवु TV., रिउ M. १० बिहृणो M. ११ T has after this अम्य रछाया। ग्वद्ग & as given in the comumentary. १२ दुराक्ष t, m., T. १3 प्रक्षतो p. १४ मिदिहौ t.

काव्यप्रकरणमू। ७३

उभयचित्रं यथा। विद्यासमुद्रे भुवनैकभद्रे प्रतापरुद्रे जिंतवैरिभद्रे। रक्षायिनिद्रे धृतशौर्यमुद्रे कान्तेव पृथ्वी रमते गुणार्द्रे।।

'तुमुन्तव्यक्त्वासु ग्रहेः' इति तुमुन्प्रत्यये अ्हेर्घेरादेशे घेत्तुमिति सिद्धम्। तस्योत्तरपदेन सन्ध्यभावः । 'पदयोः सन्धिर्वा' इति विकल्पितत्वात् । वीर- पआवेत्यन्र 'वा समासे' इति समासे विकल्पाद् द्वित्वाभावः। जत्तस्सेति वर्त्तमा- नापदेशेन परासुवैरिप्राणसंग्रहणलम्पटस्य कमलभुवः केमलोपवेशनावकाशा- भावः प्रतीयते। अत्र प्रतापरुद्रखङ्गप्रतिबिम्बिते रिपुनृपाञ्जलौ लयलक्ष्मीवास- कमलत्वमारोष्य तदपह्ववेनार्थसिद्धेन ब्रह्मासनकमलत्वप्रतिपादनादपह्नवाल- क्वारः। अत्रैव कवेरभिनिवेशादस्यार्थचित्रत्वम्। वृत्यनुपासे तु गुणभाव एवेति नात्राप्युभयचित्रत्वमिति भाव: ॥। उभयचित्रमुदाहरति। विद्येति। अत्रोभयत्र कषेरभिनिवेशादुभयचित्रत्वमित्य- भिप्रायेणाह। अत्रेति। यद्यप्येतत् प्राचीनालंकारकारैनोदाहृतं तथाप्यन्यतरप्रा- धान्येनेतर भेदद्वयवदुभयप्राधान्येनास्यापि सुवचत्वाद्विरोधः। किं च 'पादाम्बुजं भवतु वो विजयाय मज्जु-

इत्यत्रोपमानुप्रासयोरन्योन्यनिरपेक्षत्वेन समप्रधानभावयोः संसृष्टिमङ्गीकुर्वाणैः पूर्वेरेवोभयचित्रमप्यङ्गीकृतमिति विज्ञेयम्। नन्वेषूदाहरणेषु यथायोगं विभावा- नुभावविशेषकथनेन वीरशङ्गारयोः पर्यवसानात् कथमधमत्वम्। सत्यम्। शब्दार्थालंकारयोरेव कविविवक्षाविषयत्वाद् विद्यमानोऽपि रसो दिवा चन्द्र- प्रकाशवन्न प्रतीयते। तदुक्तं काव्यालोके 'रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति। अलंकारनिर्बन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥' इति।

१ विजिनार्भिद्रे M., M1. २ कमलोपवेशनाभावः n. ३ सुवचनत्वाद m. ४ प्रकाश is omitted in P. ५ निबद्धां m0. 10

७४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

अंत्रानुप्रासोपमाभ्यां चित्रता ।। अथ ध्वनिविशेषा 'निरूप्यन्ते।

अंत्र ध्वनेर्लक्षणाभिधामूलत्वेनाविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवा- च्याख्यौ प्रथमं द्वौ भेदौ। अविवक्षितवाच्यस्यार्थान्तरसंक्रमिता- त्यन्ततिरस्कृतवाच्यतया द्विविधस्य वाक्यपद्गतत्वेन द्वैविन्ये चातु- र्विध्यम्। विवक्षितान्यपरवाच्यस्य संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यासंलक्ष्यक्रमव्य- डग्यतया द्वौ भेदौ। संलक्ष्यक्रमर्व्यङ्न्ये शब्दशक्तिमूँले वस्त्वलंकार- रूपतया द्वैविध्ये वाक्यपदगतत्वेन चातुर्विध्यम्।

एवं त्रिविधमपि काव्यं सामान्यतो निरुप्य तत्रोत्तमकाव्यं प्रपञ्जयितुं प्रति- जानीते । अथेति । विभजते। अत्रेति। अविवक्षितं व्यङ्ग्येन न्यग्भावितं वाच्यं यत्र सोऽविवक्षितवाच्यः । अन्यपरं व्यङ्ग्यपरं राजतात्पर्येण राजपुरुष- सेवनवद् व्यङ्ग्यपरत्वेनैव विवक्षितं विवक्षितान्यपरं तथाभूतं वाच्यं यत्र स विवक्षितान्यपरवाच्यः । तत्र लक्षणामूलं चतुर्धा विभजते। अविवक्षितेति। तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्ये वाच्यस्योपपद्यमानत्वेऽपि तावतानुपयोगादजहल्लक्ष- णामूलत्वम् । अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये वाच्यस्यानुपपन्नत्वात् जहल्लक्षणामूलत्व- मिति विवेकः। संक्रमितेति णिचा व्यञ्ञनसहकारिवर्गस्यायं प्रभाव इति सूच्यते। अभिधामूलं विभजते। विवक्षितेति। संलक्ष्य: स्फुटसंवेद्यः कमो व्यङ्ग्यव्य- अकयोयेत्र स संलक्ष्यतमव्यङ्ग्यः। यत्र व्यज्ञकस्य विभावादेर्व्यङ्ग्यस्य च रसादेः सन्नपि कमो निशितसूच्या शंतपत्रपत्रशतवेधवदाशुभावित्वान्न लक्ष्यते सोऽसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः। तत्राद्यस्य शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वेन त्रविध्यं सिद्धव- त्कृत्याद्यं चतुर्धा विभजते। संलक्ष्येति। जातिगुणादिरूपोर्ऽर्थो वस्तु। तदेव

१ R. omits अत्र; अत्रोपमाप्रासाम्यामुभयचित्रता M3; अत्रानुप्रामोपमायां M., M4. R T. has अथ ध्वनिविशेषा: as a heading before it. ३ कथ्यन्ते निरूप्यन्ते च Mr- ४ अथ M., M4 ५ मेदौ द्वौ P., T. ६ व्यड्ग्यस्य M., M2, M4 " 'मूलते R. ८° सेवेव m. ९ नुपपद्यन्वात् t. १० शतपत्रचछेदवदाशुविदितत्वात्र m.

काव्यप्रकरणम्। ७५

अर्थशक्तिमूले संलक्ष्यक्रमव्यंङ्ग्येऽर्थस्य स्वतःसंभवित्वेन कैविप्रौ- ढोक्तिसिद्धत्वेन कविनिर्बद्धोक्तिसिद्धत्वेन च त्रैविन्यम्। त्रिविधस्य वस्त्वलंकाररूपतया द्वैविध्ये षँड्ट्धत्वम्। षड्डिधस्यापि व्यड््य्व्यञ्- कतया द्वैविध्ये द्वादशविधत्वम्। द्वादशविधस्यापि प्रबन्धगतत्वेन वाक्य- गतत्वेन पद्गतत्वेन चे त्रैविध्ये षट्त्रिंशत्प्रकारोऽर्थशक्तिमूलोऽनुरणन-

विच्छित्तिविशेषयुक्तमलंकारः । द्वितीय: पदत्रिंशत्प्रकार इत्याह। अर्थशक्ति - मूल इत्यादिना। अर्थस्य मूलभूतस्य व्यञ्जकस्येत्यर्थः । यो न केवलं साहित्य- मात्रसिद्धः किं तु लोकेऽप्यौचित्येन संभाव्यते स स्वतःसंभवी । यः पुनरस- व्नपि लोके कविना प्रतिभामात्रेण संभाव्य संपाद्यते स कविप्रौढोकतिसिद्धः । कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धस्तु कंविनिबद्धोक्तििद्ध इति त्रयाणां विवेकः । षडधस्येति। व्यञ्ञकस्येति भावः । व्यङ्ग्यव्यञ्जकतयेति। व्यङ्ग्ययोर्वस्त्व- लंकाररूपयोर्व्यञ्ञकतयेत्यर्थः । तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे

'अर्थशक्त्युद्भवोऽप्यर्थो व्यञ्षकः संभवी स्वतः। प्रौढोक्तिमात्रात् सिद्धो वा कवेस्तेनोदितस्य वा॥। चस्तु वालंकृतिर्वेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति यत्। वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः ।l' इति। हेमचन्द्रस्तु प्रौढोक्तिमन्तरेण स्वतःसिद्धस्याप्यकिंचित्करत्वात् सिद्धत्व- मेव सर्वत्रेति स्वतः संभवित्वादिभेदत्रयं नाङ्गीचकार। अनुरणनेति। घण्टादेः अथमस्वनान्तरभावी स्त्निग्धः स्वनोऽनुरणनम्। तत्सादृश्यात् संलक्ष्यकमव्यङ्- ग्यस्त्रिविधोऽप्यनुरणनध्वनिरुच्यते। तत्र

'विच्छित्तिशोभिनैकेन भूषणेनेव भामिनी । पद्द्योत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ।।' इति ध्वन्याचार्यवचनात् पद्गतेष्वपि रम्यत्वमस्तीति 'वेदितव्यम्। तृतीय-

१ व्यङ्न्यस्य Mr. २ संभावितत्वेन M. ३ R. drops कवि. ४ 'निबन्धनोक्ति' T., T"; 'निबद्धवक्तप्रोढोक्ति' P. ५ त्रैविध्ये M. ६ वस्त्वलंकारतया R. ७ षड्डिधम् M., M5. ८ 'व्य्जकभेदतया M., M2, Mg. ९ च is omitted in P.and R. १० कविनिबनध- नोक्ति t., p. ११ सिद्धमेव p. १२ संभवत्वा p., m., १३ प्रथमध्वननानन्तर P. १४ स्रनिग्वस्वनो P .; स्त्िग्वस्व्रनानन्तरभावी T. १५ विदितव्यम् P.

७६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

ध्वनिः । उभयशक्तिमूलो वाक्यगतत्वेनैकविध एव। एवं सेल-

दिध्वनिः प्रबन्धवाक्यपदपदैकदेशरचनावर्णगतत्वेन पडडिधः । एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः सप्तचत्वारिंशद्भेदाः। अविवक्षितवाच्यभेदै- श्रतुर्भिः सह ध्वनेः प्रथमं शुद्धा एकपश्चाशद् भेदाः। तेषों प्रत्येकमेकै- कस्यैकैकेन संबन्धे प्रथमभेदस्यैकपश्चाशद् भेदाः। द्वितीयस्य पश्चा- शद् भेदाः। तृतीयस्यैकोनपश्चाशद् भेदाः। अॅनेन क्रमेणोत्तरोत्तरस्यै-

माह। उभयशक्तीति। एकावध एवति। प्रकारवैचित्र्यकल्पनस्य दुःशकत्वा- दिति भावः। अनुरणनध्वनिभेदान् क्रोडीकृत्याह। एवमिति। एकश्र चरवारिं- शच्च एकचत्वारिंशदिति द्वन्दः। 'सर्वो इन्द्ो विभाषयैकवद्भवति' इत्येकवद्भावः। 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य' इति भाप्यकारवचनाजनपदादिशब्दवन्न- पुंसकत्वाभावः । नापि भेद्यलिङ्गत्वम्। विंशत्यादीनां नवत्यन्तानाममरकोशे 'तासु चानवतेः स्त्रियः' इति नियमेन स्त्रीलिङ्गताभिधानात्। यद्वा एकोत्तरा चत्वारिंशदिति मध्यमपद्लोपी समासः । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। द्वितीयम- भिधामूलध्वनिं विभजते। असंलक्ष्येति। रसादीनामानन्त्येन तद्भेदकल्पनस्या- शक्यत्वात् तद्द्योतकप्रबन्धादिकृतो रसादेः पोढा विभाग इत्याह। प्रबन्धेति। सर्वानपि ध्वनिभेदान् संकलय्याह। एवमिति। शुद्धा ध्वन्यन्तरासंबद्धा इत्यर्थः । मिश्रभेदानाह । तेपामिति। तेषां शुद्धानामित्यर्थः । ननु लक्षणामू- लध्वनेरभिधामूलध्वनिसंबन्धे यर्थको मिश्रभेदम्तथैवाभिधामूलध्यनेर्लक्षणामूल- ध्वनिसंबन्धे भेदान्तरं भविष्यति। एवमेकपञ्चाशतोऽपि भेदानां विचार्यमाणे

द्विंशत्युत्तरशतत्रयाधिक सह स्रसंख्यावलम्बनमयुक्तमिति चेत् सत्यम्। भेदद्वयेS- पि तस्यामुना संबन्धोऽमुष्य वा तेनेति संबन्धिप्रतिसंबन्धिनोरुच्चारणव्यत्यास- मात्रं न पुनश्चमन्कारविशेषः । अतस्तेपां यथायोगं मिथोऽन्तर्भाव एवेति युक्तमे- वोक्तम्। तदेतदाह। अविवक्षितवाच्यस्यति। विषयव्याह्यर्थ ध्वन्यन्तरेऽप्य- न्तर्भावं दर्शयति। अनेनैवेति। भूयो विभागमाह। तस्यापीति। ध्वन्योः संदेहा-

१ व्यङ्रग्ये R., M5. २ M. omits this sentence. ३ द्वितीय R .; द्वितीयभदस्य M. ४ तृतीये R .; तृतीयभेदस्य M. ५ अननैव M., M,, M4,M ;. ६णोत्तरोत्तरपरित्यागे M., My, M,. दशयत्वा m .; दुःशक्तत्वा m,. ८ तद्मंदे तत्प्रबथा P.

काव्यप्रकरणम्। ७७

कैकभेदपरित्यागे षड्विंशत्युत्तरशतत्रयाधिकसहस्रसंख्याका मिश्र- भेदाः । अविवक्षितवाच्यस्य विवक्षितान्यपरवाच्यसंबन्धे यो भेद- स्तस्मिन्नेवान्तर्भूतो विवक्षितान्यपरवाच्यस्याविवक्षितवाच्यसंबन्धे भेदो न पृथग्भूतः । अनेनैव क्रमेण वस्तुध्वनेरलंकारध्वनिसंबन्धभेदोऽप्यलं- कारध्वनेर्वस्तुध्वनिसंबन्धान्न पृथग्भूत इति पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरसंबन्धे एकैकभेदन्यूनता जेया। तस्यापि मिश्रणस्यें त्रिरूपेण संकरेणैकरूपया

भेदा:।5 संसृष्टया च पुनश्चतुर्धायोजने चतुरुत्तरशतत्रयाधिकपश्चसहस्त्राणि

शुद्धाश्चन्द्रशरा मिश्रा ऋुतुनेत्रानलेन्दवः ।

तँत्र शुद्धानामेकपश्चाशद्द्ेदानां नामधेयानि कथ्यन्ते। पदगतार्थान्तर- संक्रमिताविवक्षितवाच्यव्वनिः। १ । वाक्यगतार्थान्तरसंक्रमिताविव- क्षितवाच्यध्वनिः। २। पदगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्यध्वनिः।३। वाक्यगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्यध्वनिः। ४। पदगतशब्दशक्ति- मूलसंलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिः।५। पदगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमालंकार- ध्वनिः। ६। वाक्यगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिः ।७। वाक्य- गतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमालंकारध्वनिः ।८। पदगतस्वतःसिद्धार्थ-

स्पदत्वेनानुग्राह्यानुग्राहकभावेनैकव्यञ्ञकानुप्रवेशेन च त्रिरूपेणेत्यर्थः । संकरवत् सापेक्षत्वाभावात् संसृष्टेरेकरूपत्वं द्वष्टव्यम्। फलितां संख्यामाह। चतुरुत्त- रेति। न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थमुक्तामेव संख्यां संकेतभाषया क्रोडीकृत्याह। शुद्धा इति। अत्राङ्कप्रस्तारो व्युत्क्रमेण द्रष्टव्यः । चन्द्र एकः । शराः पञ्च। ऋतवः षट। नेत्रे द्वे। अनलास्त्रयः । इन्दुरेकः । अब्धयश्चत्वारः । खं शून्यं बिन्दुरित्यर्थः । अग्नयस्त्रयः । शराः पञ्च। तर्हि किंनिमित्तं काव्यप्रकाशकारोS- न्तर्भावयातयामानपि कतिचिद् भेदान् संग्ृह्य चतुरुत्तरचतुःशतीयुतायुतसंख्या-

१ वाच्यस्य संजनधे R .; 'वाच्यस्य च संबन्धे M., M,, M3. २ 'क्षितवाच्यसञन्तभेदः M., M2, My, M5; 'वषितस्य संबन्धोऽपि M. ३ 'संबन्धेऽ्य' R. ४ संबन्धभेदात् R. ५ After this M. and M2 have संदेहास्पदत्वेनानुग्राह्यानुग्राहमवेनेकव्यञ्जकानुप्रवे- शेन इति. ६ After this M7 has अनुग्राह्यानुग्राहकभावः संदेहलक्षणश्रैकव्यकानुप्रवे- शक्रेते तु संकरभेदा: ७ अत्र P., M,. G क्रमव्यङग्यवस्तु Mg. ९ p. drops संख्या.

७6 प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

शक्तिमूंलो वस्तुना वस्तुध्वनिः। ९। पद्गतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः। १०। पदगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारे- णालंकारव्वनिः। ११। पदगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तु- ध्वनिः।१२। वाक्यगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तु्वनिः१३। वाक्यगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः। १४। वाक्य- गतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेणालंकारध्वनिः।१५। वाक्यगतस्वतः- सिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्वनिः ।१६। प्रबन्धगतखवतःसिद्धार्थ- शक्तिमूलो वस्तुना वस्तुव्वनिः ।१७। प्रबन्धगतसवतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वानः। १८ । प्रबन्धगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंका- रेणालंकारध्वनिः। १९। प्रबन्धगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्वनिः। २० । पदगतकेविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः।२१। पद्गतकेविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंका- रध्वनिः।२२। पदगतकेविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेणालंकार- ध्वनिः।२३। पद्गतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्व- निः।२४। वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः । २५ । वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः । २६ । वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेणालंकारध्वनिः ।२७ । वाक्यगतकर्विप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेण वस्तुध्वनिः ।२८ प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः।२९। प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः। ३०।

प्रबन्धगतकविप्रौढीक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्वनिः। ३२।

कान् संसृष्टिसंकरायत्तभेदानजीगणत्। को वेद किं वात्र निमित्तं तत् पुनस्त एव तत्रभवन्तो विदांकुर्वन्तु। अस्माभिस्तु 'युक्तियुक्ककं वचो ग्राह्यं न तु पूरुष- गौरवात्' इति न्यायसरणिरनुसरणीयेति विद्यानाथहृदयम्।।

१ मूल° Mr २ 'मूल M1. ३ 'मूल M7. ४ 'मूल' M7; similarly 'मूल for 'मूलो althrough in M,- ४ कवि omitted in M2. ५ T' has निबन्धोक्ति for प्रौढोक्ति ६ निबन्धोक्ति' T. 'निबन्धोक्ति' T'. ८ निबन्धोक्ति T'. ९ निबन्धोक्ति' T'. १० वा तत p., T. ११ विद्यानाथस्य हृदयम् P.

काव्यप्रकरणम्। ७९

पद्गतकविनिंबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः ।३३। पदगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः। ३४ । पद्गतकविनिंबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेणार्लंकारध्वनिः। ३५। पद्गतकविनिंबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्वनिः। ३६। वाक्यगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः।३७। वाक्यगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः।३८। वाक्यगत कविनिबेद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेणालंकारध्वनिः।३९। वाक्यगत कविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्वनिः।४०l प्रबन्धगतकविनिंबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः।४१। प्रबन्धगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः ।४२। प्रबन्धगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेणालंकारव्वनिः।४३। प्रबन्धगतकविनिंबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्वनिः।४४। प्रबन्धगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रेसादिध्वनिः। ४५। वाक्यगतासंलक्ष्य- क्रमव्यड्न्यो रेसादिध्वनिः। ४६। पद्गतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि- ध्वनिः। ४७। पदैकदेशगतासंलक्ष्यक्रमव्यड्न्यो रैसादिध्वनिः ।४८। रचनागतासंलक्ष्यक्रमव्य ङग्यो रसादिध्वनिः। ४९। वर्णगतासंलक्ष्यक्- मव्यङ्न्यो रसादिध्वनिः। ५० । वाक्यगतोभयशक्तिमूलो ध्वनिः।५१। तेत्र दिङ्मात्रमुदाहियते। अर्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिर्यथा। मूर्धानो यूँयमास्माका: किमित्यान्नत्यमिच्छथ। इति प्रतापरुद्रस्य प्रणताः प्रतिपार्थिवाः॥४३॥ अथ प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ शुद्धभेदानां प्रतिज्ञापूर्वकं नामानि कथयति। तत्रेति। गतार्थमेतत्। अन्र कतिपयादाहरणप्रदर्शेनेनेह कुशलानां भेदान्तराणि सुबौधानीत्यभिप्रा- येणाह। तत्र दिङ्मात्रमिति। उदाहरति । मूर्धान इति। आस्माका अस्म- १ निबद्द वक्तप्रौढोक्तिसिद्धा° M7, M4; निबन्धनोक्ति M; 'निबन्धार्थशक्ति M2. २ रस- ध्वनि: M2, M4. ३ पदपदैकदेशभेदेन रचनागतासंलक्ष्यक्रम (for ४७-४८-४९) M. ४ अत्र M,; अथ 1/; तत्र is omitted in M5. ९ पदगनार्थान्तर° . ६ यूयमस्माक I .. • व्यात्रत्यशालिन: J. e M. notices दवस्य for रुद्रस्य. ९ मुबाधानीत्याह P.

८० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अंत्र आस्माका इति सेवदैन्यभूमयो वेयमीदृशानामस्माकं संबन्धिन हत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यता।

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यी यथा।

विशदिमविलिप्तवियतो धवलिमपरिपूरिताखिलाशान्ताः। विहरन्ति यशःपूरा गौरा: श्रीकाकतीन्द्रस्य ॥ ४४॥

अत्र विशदिमविलिप्तवियत इत्यन्ततिरस्कृतवाच्यम्। अनेनैव क्रमेण वाक्यगतत्वेनाप्युदाहार्यम्।

दीयाः। "युष्मदस्मैदोः" इत्यण्प्रत्यये "तस्पिन्नणि च" इत्यास्माकादेशः । अत्रास्माकप्रकृत्यास्मच्छन्देनास्मदर्थमहित्वैव तावतानुपयोगाद् दैन्यविशिष्ठोऽस्म- दर्थः सामान्यविशेषभावसंबन्धेन लक्ष्यत इत्याह। सर्वदैन्येति। व्यङ्ग्यं पुन- वौररद्रवैरिणां वैनतेयसंनिधाने वाताशिनामिव विक्रमविमुखत्वमित्येतदभिसं- धायाह। अत्रेति ॥।

विशदिमेति। अत्र विशदिमधवलिम्नोर्विषयभेदान्मियो न पौनरुक्त्यम्। अनयोर्वियद्विलेप नदिगन्तपरिपूरणविधानार्थत्वेनानुवाद्यत्वाद्विधेयेन गौरा इत्यने- नापि न पौनरुक्त्यमिति विज्ञेयम् । अग्र विलिस्पदं मूर्तोचितस्य विलेपनस्या- मूर्ते वियत्यनुपपद्यमानत्वात् स्वार्थपरित्यागेनोपरञ्ञनातिशयं कार्यकारणभावसं- बन्धेन लक्षयदाकाशे प्रकाशाधिक्यं व्यनक्तीत्यभिप्रायेणाह। अत्रेति। अनेनै-

१ अत्रार्माकमिति 3. २ M5 omits सर्व. ३ दैन्यविश्रान्तिभूता ये वयं M/. ४ वय तादशाना P. ५ संचन्धिनो यूयमित्यर्था P., T., T'. ६ संक्मताविवक्षितवाच्यता T., T. ७ वाच्यं M .; 'वाच्यध्वनियंथा M3; 'तिरस्कृताविवक्षितवाच्यता M 'वाच्यत्व M; ाच्यता R .; 'वाच्यो ध्वनियथा T., T". ८ धवलिम M. 'तिरस्कृताविवक्षितवाच्यता M,. १० 'वाच्यत्वम् T., T'., M,, M5; ११ रमदारनयतरस्यां खञ्न च p., T. १२ मिथा is omitted in p.

काव्यप्रकरणम्।

भंथार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा। अब्दानृतून् विना मासान् शुक्कपक्षान् विना तिथीन्। रात्रीर्विनापि कोङ्क्षन्ते कोंकतीयरिपुस्त्रियः ॥४५॥ अत्र ऋतुप्रभृतीनां मैन्मथोद्दीपकत्वात् तदभावो रिपुस्त्रीभिराँकाङ्- क्ष्यत इति प्रतीयते। तेन तासां प्रियवियोगरूपं वस्तु व्यज्यते। अनेन प्रतापरुद्रस्य सेवे शत्रवो निहता इति वांच्यादतिशयः । तथा प्रियवि- रहविधुरा: शत्रुस्त्रियः कतिपयवेत्सरान् जीविताशया प्रथममृतूनामें- भावं वौञ्छन्ति । अनेन्तरं तानपि गमयितुमशक्ताः कतिपयमासेषु

वेति वाक्यगतत्वमेवात्र भेदकमिति भावः । अत्र जहदजहल्लक्षणयोर्वस्तुमात्रं व्यङ्ग्यम्। तच्च शब्दैकव्यापाराद् व्यञ्ञनादेव। अन्यथा लक्षणाया एवानुपा- देयत्वप्रसङ्गादिति द्रष्टव्यम्। तदुक्तं काव्यप्रकाशे- 'यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते। फले शब्दैकगम्येSत्र व्यञ्जनान्नापरा क्रिया।' इति। शब्दशक्तिमूलापेक्षया भेदबाहुल्येन बहुवक्तव्यत्वादर्थशक्तिमूलानादावुदाह- र्सुमाह। अथेति। अब्दानिति। अत्र ऋत्वाद्यभावाकाङ्क्षाया वाच्यत्वेऽपि तस्या: कामोद्दीपकत्वहेतुकत्वं व्यङ्ग्यमेवेत्यभिप्रायेणाह। अत्रेति। तस्य व्यङ्- ग्यमाह। तेनेति। तेनानन्तरोक्तव्यङ्ग्येनेत्यर्थः । तस्यापि व्यङ्ग्यमाह। अने- नेति। प्रियवियोगेनेत्यर्थः । व्यज्यत इत्यनुषज्यते। एवमुत्तरोत्तरव्यङ्ग्य एव कविसंभ्रमविश्रान्तेस्तस्य वाच्यादुत्कर्षो येनास्य ध्वनिव्यपदेश इत्याह। इति वाच्यादिति। किं च प्रथमकक्ष्यायां प्रतीयमानस्य ऋत्वाद्यभावाकाङ्क्षालक्ष- णस्य वस्तुनो व्यक्ञषकवस्तुत्रैविध्यात् त्रैविध्यमित्याह। तथेत्यादिना।

१ अतः स्वतःसिन्द्रार्थंशक्तिमूलो M1. २ तिथी: M., M/. ३ 'विना च M., Mp, M20 ४ काडक्षन्ति P. ५ काकतीन्द्ररिपु0 M.,M,, M2. ६ कामोद्दीपकत्वात् P., T., T'. राकाङक्षित R. ८ रूपवस्तु M/- ९ सर्वेऽपि B.,M7, M2; सर्वशत्रवो M4; सर्वे is omitted in M5. १० वाच्यातिशयः M.,Mp, M2. ११ तथा हि M4. १२ वत्स- रजीवितेच्छया R .; वत्सरजीविताशया M. (M. notices वत्सरान्); 'संवत्सरान् M/. १३ 'मावान् ., M,- १४ आकाडशक्षन्ति M,- १५ नदनन्तरं M/. १६ गन्तुमशक्ता: R. 11

८२ प्रतापर्द्रीये रत्नापणसमन्विते

प्राणान् धारयितुमुंद्युक्ता ज्योत्सावतां पक्षाणां विनाशं वाञ्छन्ति। अन- न्तरं मासानव्यपनेतुमपारयन्त्यः कतिपयतिथिषु जीविताशया रॉत्री- णामसृष्टिमभिलपन्तीति बहुवस्तु वस्तुना व्यज्यते। वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा। दष्टा काकतिवीररुद्रनृपतेः कीर्तित जगद्व्यापिनीं वस्तुं वाञ्छति शंभुरत्र शयितुं लॅक्ष्मीपतिः काङ्क्षति। स्नातुं धांवति दिव्यतापसगण: संवर्धितुं वार्धय- श्चग्टन्ते सविलासमभ्रमुरि स्प्रषुं शनैरीहते ॥४६ ॥ अत्र हरस्य कैलासभ्रान्तिः हरे: क्षीरोर्णवभ्रान्तिरिति भ्रान्तिमद्लं- कारो व्यज्यते।। अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा। प्रतापरुद्रस्य रणे कृपाण: सद्यः समुद्द्दुधिरारुणश्रीः । आलम्बते रोपकषायितस्य कालीकटाक्षस्य विजृम्भितानि॥ अत्रालम्बत इति निदर्शनालंकारेण सकलरिपुक्षय: क्षणात् कत इति वस्तु व्यज्यते॥ दृष्ट्रेति। अत्र कीर्त्तौ शंभुप्रभृतीनां निवासाकाङ्क्षादिलक्षणेन वस्तुना तेषां यथाक्रमं कैलासक्षीरोदमन्दाकिनीचन्द्राभ्रमातङ्गभ्रान्तिरूपो भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते। तदेतदाह। अत्र हरस्येति। अत्र व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येनालंकार्यत्वेऽपि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन प्रत्यभिज्ञानबलादलंकारव्यपदेशो न विरुध्यते। एवमन्य- त्राप्यलंकारध्वनौ वेदितव्यम्।। प्रतापेति। कपायितस्यारुणीकृतस्य। अत्र कृपाणस्य चण्डिकाकटाक्षविजृ- म्भितालम्बनासंभवाद्विजृम्भितानीव विजृम्भितानीति सादृश्याक्षेपादसंभवद्वस्तु- संबन्धरूपो निदर्शनालंकारः ।। १ 'मुद्यता R. २ मासान् वाहयितु' P. ३ 'दिवमेषु R. ४ रात्रीणामप्यसृष्टि M5; रात्रीणां विसृष्टिं 7. ५ ष्टि समभिलषन्ती' R. ६ वस्तुना बहुवस्तु P. ७ लक्ष्मीपतिः काडस्षते R .; लक्ष्मीपतिर्वी्छति 1. 6 वा्छति R. ९ क्षीराब्ध M., M,, M2, M5. १० R. and M/ has अलंकारेणालंकारध्वनि: treated hefore अलंकारेण वस्तुध्वनिः ११ अत्र is omitted in M., M1, M2, My M5. १२ कियत M., M1, M2, M4.

काव्यप्रकरणम्। ८३

अलंकारेणालंकार्वनिर्यथा। काकतीयविभो: कीर्त्तिपुण्डरीके विजम्भिते। धत्ते मधुकरक्रीडां तमालश्यामलं नभः ॥४८॥ अ्र कीर्त्तिपुण्डरीके नभोभ्रमरक्रीडां धत्त इति निदर्शनालंकारेणा- श्रयाश्चयिणोरनानुगुण्यरूंपोSधिकालंकारो व्यज्यते। आश्रयस्य कीर्त्ति- पुण्डरीकस्य वैपुल्यं भ्रमरसादृश्यप्रतिपादनेनाल्पत्वं नभसः प्रतीयते। एँषु स्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलत्वम्। अॅथ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा। श्रावं श्रावं खुरलिविहरत्कार्तिकेयेषुर्जांत- च्छिद्रच्छद्मश्रवणपद्वीचारिणीं चारणौघैः । शश्वद्वीतां भुवनमहितां काँकतीन्द्रस्य कीर्त्ति क्रौश्चक्ष्माभृद्भवति मेहतो विस्मयान्निश्चलाङ्गः ॥ ४९ ॥

काकतीयेति । पूर्ववन्निदर्शनालंकारः । अनानुगुण्यरूप इति। आधारस्य नभसोऽल्पत्वादाधेयस्य यशसोऽधिकत्वाच्चेति भावः। तच्च व्यज्यत इत्याह। आश्रयस्येति। एषु स्वतः सिद्धेति। व्यञ्जकस्य लोकसिद्धार्थत्वादिति भावः ॥। अथ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलेषु वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति। श्रावं श्रावमिति। श्रावं श्रावं पुनः पुनः श्रुत्वेत्यर्थः । "आभीक्ष्ण्ये णमुलि नित्यवी- प्सयोः" इति द्विर्भावः । खुरलिर्मल्लादिसाधनशाला । तत्र विहरतः क्रीडतः कार्त्तिकेयस्य कृत्तिकापत्यस्य स्कन्दस्येषुणा शरेण जातं यच्छिद्रं तस्य छद्मना व्याजेन या श्रवणपद्वी। बहिर्निर्गतं बाणरन्ध्रमेव श्रवणसरणिर्बभूवेति भावः । तत्न चरति ताच्छील्येन तां तथोक्ताम्। पुरा किल कार्त्तिकेय: खुरलीविहरणवे- लायां परशुरामस्पर्धया क्रौञ्चगिरिं ददारेति प्रसिद्धिः । भुवनानां महितां पूज्य- मानामिति शेषषष्ठया निष्ठान्तेन समासः । अत एव "क्तेन च पूजायाम्" इत्यादिषु कारकषष्टया एव समासनिषेध इति हरदत्तः । अत्र करौञ्चाद्रेर्निश्च-

१ रूपाधिका P. २ 'विकोऽलंकारो R. ३ पष स्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलश्ष R. ४ अथ is omitted in R., M., M,, M2, M5; My has पुनः for अथ. ५ मूलत्वेन M., M5; मूलत्वं यथा R., M2, Mgo ६ जात: R., M., M1, M2, M5. ७काकतीयस्य M., M1, M2 M5. क्ुञ्च M. ९ महितौ R.

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते 82

अत्र प्रतापरुद्रस्य कीर्तिः स्थावराणामपि विस्मयकारिणीति वेस्तु व्यज्यते ।। वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा। वीररुद्रभटान् दृष्ट जैयलक्ष्मीवृतान् रणे। कर्षन्त्यरिवधूकेशान् कानने कण्टकिद्गुमाः॥५0॥ अत्र जयलक्ष्मीसेंमालिङ्गितान् वीर्ररुद्रभटान् दृष्टा समदना इव कण्ट- किद्धुमा: शैत्रुवधूकेशान् कर्षन्तीवेत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते। अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा। ओसरइ सहीहि समं लेंखा वद्दुआए सिढिलमाणाए। अप्पम्गहणभयेण वै सविहगए मेणोहरे दइए ।। ५१॥"

लाङ्गत्वे विस्मयादिवेति हेतोरुत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षालंकारो व्यञ्जकाप्रयोगाद गम्यः । एवमलंकारे सत्यपि क्रौञ्चक्ष्मामृदिति वस्त्वेव स्थावराणामपि विस्मयकारिणी कीर्ततिरिति वस्तु व्यनक्ति न पुनरलंकारभागः । अतो वस्तुना वस्तुध्वनेरेवेद- मुदाहरणम् ॥। वीररुद्रेति। निगदव्याख्यानमेतत्।। ओसरईति। त्वोदवापोता इत्यपशब्दस्यौकारः। अपसरति सखीभिः समं लज्ा वध्वाः शिथिलमानायाः। आत्मग्रहणभयेनेव सविधगते मनोहरे दैयिते॥ भैयेण वेत्यत्र 'इवस्य पिवमिवतिवद्वा' इति वशव्दस्य केवलो वकारो

छाया। अपसरति सखीभि: समं लज्ा वध्वा: शिथिलमानायाः। आत्मग्रहणभयेनेव सविधगते मनोहरे दयिते॥ १ प्रतापरुद्रकीर्तिः M1, M2; क्षमाभृतो निश्चलाङ्गन्वेन वस्तुना स्थावराणामपि विस्मयकारिणी कीर्ततिरिति M. २ वस्तु is omitted in M2. ३ जयश्रिया Mr- ४ M5 has समावृतान् for वृतान् रणे. ५ वृतान M4; समागतान 5६ वीरभटान् M5. शत्रुवधू is omitted in M5. ८ इव is omitted in M5. ९ अपसरइ P. १० लंजा T,R. ११ अपगद्दण T, अपगहण R. १२ भपण M. १३ व्व P., M. १४ मणहरे R. १५ छाया is omitted in T. and p. १६ मये नेवेत्यत्र t.

काव्यप्रकरणम्। ८५

अत्रोत्प्रेक्षयालिङ्गनं वस्तु व्यज्यते।। अलंकारेणालंकारध्वनिर्यथा। अभयं याचमानानां काकतीयेन्द्रविद्विषाम्। रक्षां नाङ्गीकरोतीव वनं शोखाग्रकम्पनैः ॥५२॥ अत्र नाङ्गीकरोतीवेत्युत्प्रेक्षया प्रतापरुद्रशत्रुभ्यो रक्षणं कर्त्तु वनमपि बिभेतीवेत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते।। केविनिबद्धव कृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा। जह तेह व होदु अँजा णरणाह करेहि रक्खणं ससिणो। जं ताए केडखुक्का आंणत्ता तं मसीकादुं।।५३।। अत्र विरेहातुरा आर्या चन्द्रिकामसहमाना 'रोषोज्ज्वलितया कटा- क्षोल्कया चन्द्रं मर्षाकरोति से रक्षणीय इत्यनेन वस्तुना इतः परं स जीवितं धारयितुमशक्तांचुनैव त्वैया समागन्तव्यमिति वस्तु व्यज्यते।।

अभेयमिति। अन्न क्रियोत्प्रेक्षयोर्व्यङ्र्ग्यव्यञ्जकभाव इत्याह अत्रेति॥ अथ कविनिबद्धव कृप्रौढोक्तिसिद्धार्थेषु वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति। जेहं तह वेति। 'नवाच्ययो दातादौ' इति हस्वः। यथा तथा वाभवत्वार्या नरनाथ कुरु रक्षणं शशिनः । यत्तया कटाक्षोल्का आज्ञापिता तं मषीकर्तुम्।विल- म्बितागमनं प्रियं प्रति विदग्धदूतीवचनमेतत्॥।

छाया। यथा तथा वा भवत्वार्या नरनाथ कुरु रक्षणं शशिनः। यत्तया कटाक्षोल्का आज्ञप्ता तं मषीकर्तुम्।। १ 'लिङ्ग नरूपं वस्तु T', R., T .; 'लिङ्ग नादिकं M., M2, M4, M5. "लिङ्गनस्वरूपं M7. २ शाखाप° M7. ३ वनमपि is dropped in R. ४ कविनिनद्धार्थशक्तिमूलत्वं यथा R .; कविनिबन्धनोक्तििद्धार्थशक्तिमूलत्वेन M .; कविनिबन्वनार्थशक्तिमूलं यथा 2; कविनिबद्धार्थ- शक्तिमूलं यथा M5. ५ जह R. ६ वा T"., T. ७ अंआ R. ८ करह गरणाइ M,.९ कड- खोक्का M1 कडख्खक्का T. १० माखित्ता (छाया आक्षिप्ता) M. ११ विरहवात्ता p. १२ रोष- ज्वलितया M1. १३ सा रक्षणीया M., M7, M2, M1M5. १४ वस्तुना is omitted in Mr १५ सा omitted in P. १६ काधुना M/. १७ त्वयागन्तव्यं M., M,, M2, M4, M5. १८ वस्तु ornitted in M,. १९ अभयमिति is omitted in p. २० जह तवेति P. २१ नीवाच्य p. २२ छाया is omitted in p. and T. २३ दूती is omitted in t.

८६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा।

कस्त्वं शुभ्राखिलाङ्गश्चरसि ननु यशो वीररुद्रस्य व्त्तें कोऽयं ते दीप्तदेहः स्फुरति परिसरे मंत्सुहृत्तत्प्रतापः। प्रच्छाद्यालं स्फुरद्दिः कुमुदसरसिजैः ख्यापितं वे: स्वरूपं सोमार्कौ स्वागतं वामवधिगिरिरँहं कल्पितो निस्तमस्कः॥५४॥

अत्र प्रतापरुद्रयशःप्रतापयोः सोमार्कसादृश्यप्रतीतेरुपमा व्यज्यते॥ अलंकारेणालंकारध्वनिर्यथा।

उवह हला वंहुआए तेह आरूढो वि णिम्भरो माणो। णिवइसैमाअमसंभमसंजाअभेएव्व ओसरइ॥ ५५॥

कस्त्वमिति। अत्र प्रथमार्धे लोकालोकवीररुद्रयशसोः प्रश्नोत्तरवाक्यानि चत्वारि। द्वितीयार्धमेकं लोकालोकवाक्यं मत्सुहृदिति। उभयोरेकजन्यत्वादिति भावः। मे सुहृदिति क्वचिदपपाठो लेखकदोपात्। युष्मदस्मदादेशानां पदात् परत्वनियमात्। अत्र तु वाक्यादित्वेन तदभावादिति । अत एवोक्तम्। 'समा- नवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः' इति। प्रच्छाद्यालमिति। न प्रच्छा- दनीयमित्यर्थः । "अलंखल्वोः-" इति क्त्वाप्रत्यये ल्यबादेशः। ख्यापितं व इत्यत्र द्वित्वेऽभिधेये व इति पाक्षिकं बहुवचनम्। 'युष्मदि गुरावेकेषाम्' इति जयादित्यवचनात्। निस्तमस्को बाह्यभागेऽपीति भावः ।।

उवहेति। उवहेति पश्यतेत्यर्थेऽव्ययम्। हलेति च सख्याह्वाने। 'वा सख्यामामि हलाहल' इति। भओव्वेत्यत्र 'मिवतिवविवव्वल इवार्थ' इतीवार्थे द्वित्वं प्राप्तो

छाया। पश्यत हला वध्वास्तथारूढोपि निर्भरो मानः। नृपतिसमागमसंभ्रमसंजातभय इवापसरति॥ १ कीर्तिः M2. २ दिव्यदेहः T', T .; दीप्रदेहे R. ३ मे सुह० M4. ४ पृष्टाद्यालं M .; आच्छाद्यालं T', R., M2, M5, P. ५ वां P., M1, M4; त्वत्स्व R. ६ रयं R. साम्याञन्द्रसूयप्रतीते° M4. ८ उअवह R .; पेखव M., M2; अवह M/. ९ ओ बहुप R; M., M2. १० तअहारूढो R. ११ समागम M1. १२ भओव T'; भओविअ M., M/, M2-

काव्यप्रकरणम्। ८७

अत्रोत्प्रेक्षया प्रियप्रार्थनां विनैव मानिनीमनः प्रसन्नमिति विभावना- लंकारो व्यज्यते।। अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा। अप्राप्य सेवावसरं नाथ कान्तावृतस्य ते। त्वैत्कीर्त्ति सेवमानेव श्यामा सर्वाङ्गपाण्डुरा॥५६॥ अत्र सेवमानेवेत्युत्प्रेक्षया सर्वथा स्वीकार्यत्वादिरूपं वस्तु व्यज्यते।। एवं प्रबन्धादिगतत्वेन यथासंभवमुदाहरणानि द्रष्टव्यानि विस्तरभ- यादिह नोक्तानि ॥ अथ शब्दशक्तिमूलध्वनिः।स च वस्त्वलंकारगतत्वेन द्विविधः। तथा चोक्तम्

वकारः । पश्यत हला वध्वस्तथा रूढोऽपि निर्भरो मानः। नृपतिसमागमसं- भ्रमसंजातभय इवापसरति ॥विभावनालंकार इति। अकारणकार्योत्यत्ते- स्तल्लक्षणत्वादिति भावः ॥

अप्राप्येति। श्यामा यौवनवतीति। अत्र विरहपाण्डिम्नः कीर्ततिसेवाहेतुकत्व- मुत्प्रेक्ष्यते।।

अवशिष्टा अर्थशक्तिमूला अन्यत एव द्रष्टव्या इत्याह। एवमिति। अ्रा- नुक्तौ हेतुमाह। विस्तरेति। उक्तोदाहरणावहितचेतसामुदाहरणान्तरावगमस्य सुलभत्वात् पुनस्तदुपादानं ग्रन्थगौरवमेवावहेदिति शब्दप्रपञ्चपरं विस्तरशन्दं प्रयुञ्ञानस्य हृदयम्। "प्रथने वावशब्दे" इति घन्प्रतिषेधादपप्रत्ययः।'सतु शब्दस्य विस्तरः' इत्यमरः ॥ श्दशक्तिमूलध्वनेर्द्वैविध्ये वृद्धसंवादमाह। तथा चोक्तमिति। यद्यप्यलं-

१ मानिनीजनः प्रसन्न इति R,; मानिनीमानः प्रस्कन्न इति M., M3, M4. २ त्वत्कीर्ति: सावमानेव P. ३ सावमानवे P. ४ स्व्रीकायत्वं वस्तु M., M4. ५ वस्तु is omitted in R. ६ मूलो ध्वनिः M/- ७मूलत्वेन P., T., लंकारत्वेन M1. ८ This छाया is omitted in p. and T.

८८ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते 'अलंकारोSथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते। प्रधानत्वेन से ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा॥।' इति। तंत्रालंकारध्वनिर्यथा। एसो सेच्चं रोआ सामा खु तुमं सेमाअमो दोण्णं। कि उण ण पदोसकहा दीसइ पदं खु अंज्ञरिअं।। अत्र प्रकरणेन कान्तानृपवाचकाभ्यां श्यामाराजशब्दान्यां निशाच- न्द्रप्रतीतेरुपमा व्यज्यते।

कारोऽपि वस्त्वेव तथाप्यलंकारो विचित्रं वस्तु इतरत्त शुद्धमिति प्रतिपादयितुं वस्त्वेवेत्येवकारः ।। एष सत्यं राजा श्यामा खलु त्वं समागमो द्वयोः । किं पुनर्न प्रदोपकथा दृश्यत एतत्खल्वाश्चर्यम्।" एसो इति। नायिकां प्रति सखीवाक्यमेतत्। समागम इति। युज्यते इति शेष: । प्रदोषो दोषः कालविशेषश्च। अत्र इ्यामाराजशब्दवाच्ययोः कान्तानृपयोः प्रकृतयोरप्रकृतनिशाचन्द्राभेदाध्यवसायेन प्राप्तस्य प्रदोषस्य काल- विशेषलक्षणस्य प्रतिषेधेन विरोधः प्रतीयते। तैद्द्योतकमाश्चर्यपदम्। परिहा- रस्तु दोषनिषेधादिति विरोधाभासोऽलंकारः । व्यङ्ग्यं विविनक्ति। अत्रेति। अनेकार्थपद्गुम्फनमहिम्रा कवेरर्थान्तरं विवक्षितमेव प्रतीयते। तस्यासंबन्धत्व- परिहाराय प्रकृतेनौपम्यं कल्पनीयम्। तेन व्यङ्ग्यस्थोपमालंकारस्य क्विष्टशन्दा-

छोया एष सन्यं राजा श्यामा खलु त्वं समागमो हयोः। किं पुनर्न प्रदोपकथा दृश्यते एतत्खल्वाश्चर्यम्॥ १ विज्ञेय: R., सज्ञेय: M. २ अत्रा2 M., M1, M2, Mg, M5. ३ सं च T; सं च R. ४ राजा P .; रायो T, T. ५ समाअमं दोण्णं M4. ६ दाह R .; दाप M., दुण्णम् and दृष्णम् 1, ७ कि ण्णं Mg. ८ णपओस R., M., M/. णप्पदोस T. ९ए अं for पद ख M. १० अचरिअं R. ११ This छाया is omitted in T and. p; m. gives it after पस्ो इति। १२ प्रकृष्टो दोष: i. १३ तद्विरोधसूचक m. १४ M, has नित्यं राजा in छाया.

काव्यप्रकरणम्। ८९

कान्तारवाससंतप्ता: संशृणुध्वं हिंतादितः । कुरुध्वमधुना राजपादसेवां नरेश्वराः ॥। ५८ ॥। अत्र राजपादसेवामिति शब्दशक्त्या प्रकृतस्य प्रतापरुद्रस्य प्रतीतिः प्रकरणाजजायते। अनेन प्रतापरुद्रस्य सेवा कर्त्तव्या किमरण्यवीसेन सं- तप्ता इति वस्तु व्यज्यते॥। उभयशक्तिमूलध्वनिर्यथा। जिष्णुरेष भुजस्तम्भजृम्भर्मांणान्भुतायुधः । मुंश्चन्तु क्ष्माभृतः सर्वे निजपक्षविजृम्भितम्॥५९॥ अत्र क्षमाभृतो निजपक्षविजम्भितं मुश्चन्तु जिष्णुरेष इत्यत्र शब्द- शक्तिमूलता। भुजस्तम्भजम्भमाणान्भ्ुतायुध इत्यत्रार्थशक्तिमूलता ।।

कान्तारेति। हितादाप्तादितोऽसमान् मत्त इत्यर्थः । संशणुध्वमित्यत्र क- र्मेणो हितोपदेशस्याविवक्षितत्वादकर्मकत्वम्। तदुक्तम्-

'धातोरर्थान्तरे वृंत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात्। प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया।'

इति। अत एव "समो गम्पृच्छि-" इत्यादिनात्मनेपदम्। अम्र प्रकरणाद- नुगृहीतस्य राजपदस्य महिम्रा प्रतापरुद्रसेवा कर्त्तव्या नैवं दुःखमनुभवितव्य- मिति वस्तु व्यज्यत इत्याह । अन्रेति॥

जिष्णुरिति। जिष्णुर्जयशील इन्द्रश्च। अद्भुतायुधं खङ्गादिकं वज्रायुधं च। क्ष्माभृतो राजानः पर्वताश्र। पक्षा बलानि गरुतश्च। शब्दशक्तिमूलतेति। शब्दपरिवृत्तिसहिष्णुत्वाभावादिति भावः । अर्थशक्तिमूलतेति । तत्सहिष्णु- त्वादिति भावः । अयं तु वाक्यगत एव ।।

१ हितार्थिनः P .; हितानि वः M4. २ पादसेवामिति M. ३ 'निवासेन R .; 'सेवासंतप्ता M4.४ 'मूलो ध्वनि M4. ५माणोद्यतायुधः P.६ मुश्चत Mr. अन्र जिष्णुरित्यत्र M4. (,मुञ्जत M. ९ हितार्थिन इति पाठान्तरम् is inserted before it in p. and T. १० प्राप्ते II /; वृत्ते वात्व° P., T. 12

९० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

असलंक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः। तथा चोकतं शृङ्गारतिलके। 'रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। भिन्नो रसाद्यलंकारादलंकार्यतया स्थितः ।।' इति। रसभावोदो हरणस्वरूपनिरूपणप्रपश्चो रैसप्रकरणे भविष्यति॥ गुणीभूतव्यङ्ग्यं मॅध्यमं काव्यमष्टवधम्। तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे 'अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध यङ्गमस्फुटम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्काक्षिप्तमसुन्दरम्।।' इति। कामिनीकुँचकलशवद्रूढस्यैव चमत्कारित्वादगूढव्यड्न्यं मध्यमं काव्यम्। यथा असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य रसादिध्वनित्वे संमतिमाह । रसभावेति। तदा- भासा रसभावाभासाः । आदिग्रहणेन भावोदयभावसंधिभावशवलत्वानि गृ- हयन्ते। अक्रमः असंलक्ष्यक्रम इत्यर्थः । न चात्र रसवदाद्यलंकारशङ्का कार्ये- त्याह। भिन्न इति। तत्र हेतुमाह। अलंकार्यतयेति। प्रधानतयेत्यर्थः । रसा- दीनामङ्गभाव एवालंकारत्वात्। तदुक्तम्। 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ।।' इति। उदाहरणसुत्तरत्र भविष्यतीत्याह। रसेति॥ अथ मध्यमकाव्यस्योक्तलक्षणत्वाद्विभागमाह । गुणीभूतेति। संवादव्याजे- नोदिशति। अगूढमित्यादिना। गूढस्यैवेति। 'सर्वमभ्यर्हितं द्रव्यं प्रच्छाद- नमपेक्षते' इति न्यायादिति भावः । व्यङ्ग्यस्य द्रुतप्रतीतावगूढत्वं मध्यमप्र- तीतौ गूढत्वं विलम्बितप्रतीतावस्फुटत्वम्। तत्राद्यन्तयोर्मध्यमत्वं मध्यमस्यो- त्तमत्वं चति विवेकः ।।

१ रसध्वनिः R. २ दाहरणं P .; दाहरणततस्वरूप" T" .; स्वरूप रस M; 'दाहरणं तन्स्वरूप° T. ३ रसे प्रकरण R ; रमभावप्रकरण M4. ४ Before this गृणीभतव्यड्ग्य मष्टविधं निरूप्यते in T, T. ५ मध्यमकाव्य M,- ६ काव्यप्रकाशे is omitted in M2. •'कुचवद्ू' M4. ८ चमत्कारकारित्वात् R., M., T. ९ गूटव्यङ्ग्य यथा R.

काव्यप्रकरणम्। ९१

औन्नत्यं यंदि वर्ण्यते शिखरिण: क्रुध्यन्ति नीचैः कृता गाम्भीर्य यदि कीर्त्यते जलधयः क्षुभ्यन्ति गाधीकृताः। तत्त्वां वर्णयितुं बिभेमि यदि वा जातोSस्म्यगस्त्यः स्थित- स्त्वत्पार्श्वे गुणरत्नरोहणेगिरे श्रीवीररुद्रप्रभो ॥ ६० ॥ अत्र यदि वा जातोSस्म्यर्गस्त्यः स्थित इत्यनेन जैलनिधिपर्वतेभ्यो न बिभेमीति व्यंङ्न्यमत्रागूढम्।। अपरस्याङ्गं यत्र रसादे रसादिरेङ्ं तदपि गुणीभूर्तव्यङ्ग्यमेव। यथा। वीतव्री डमेपास्तमानमुदयद्वस्वयरमीविर्भवत्- स्वेदं निर्भरगात्रवेपथुमिलन्मूर्च्छ गलद्वाष्पकम्। संजातप्रलयं च काकतिमहीनाथ स्मरोद्वेजिता भूपा: शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिङ्गिताः ॥६१॥

अगूढमुदाहरति। औन्नत्यमिति। वामनीकृतविन्ध्याचलश्चुलुकीकृतसिन्धु- सलिलश्च कुम्भसंभव इति महती प्रथा। अतोऽगस्त्योऽस्मीत्यनेन शैलसमुद्रेभ्यो न बिभेमीति व्यङ्ग्यस्य वाच्यायमानत्वादगूढमित्याह। अत्रेति।

अपरस्याङ्गमिति। अनयोर्विवक्षितावर्थो क्रमेणाह। यत्रेति। अन्र प्रथमा- दिशव्देन भावादयो वाक्यार्थीभूतो वाच्यश्र गृह्यन्ते। द्वितीयादिशब्देन च भावादयोऽनुरणनं च गृह्यन्ते। तेन यत्राङ्गिनो रसभावादेर्वाच्यस्य वा रसभा- वादिरनुरणनं वाङ्गत्वेन निबध्यते तदपराङ्गमित्यर्थः । उदाहरति। वीतव्रीड- मिति। एकत्रोत्क्रोशनादन्यत्रालीपाच्च मौनत्यागः । वैस्वर्य गद्गदभाषित्वम्। मू्च्छा शून्येन्द्रियत्वम्। प्रलयो नष्टचेतता। शैलगुहास्वित्यत्रापिशब्दोऽनुक्तोऽपि सामर्थ्याल्लभ्यते। अतस्तत्रापि विजनं कञ्चन कोणप्रान्तं प्रविशन्तीति भावः।

१ किमु M. २ नीचीकृता: M., M7, M4. ३ वर्ण्यते R., M7, M3. ४ 'गिरे: M., M,, M,. ५ उभयत्र R .; अत्र is omitted in M,- ६गस्य इत्यनेन R., M., M4; 'गसत्यः स्थितः M1. ७जलघि° M. ८ व्यड्ग्यमगूडम् M., M/. ९ रङ्गं भवति M/. १० भतं P. ११ मपास्तमान® P., T. १२ माविर्मवेत् P., R. १३ 'स्वादं M. १४ लापनाज़ m.

९२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अत्र शृङ्गाररसस्य भयरसाङ्गत्वम्।3 वॉच्यसिद्ध यङ्गं यथा। कराल: काकतीन्द्रस्य करवालनेवाम्बुदः। धारया शैमयत्युग्रं प्रतापज्वलनं द्विषाम् ॥ ६२॥ अंत्र जलधारा व्यङ्ग्या सा च करवालनवाम्बुद इंत्यत्र वाच्यभू- तस्य रूपकस्य सिद्धिकृदिति गुणीभूतम्।।

अत्र प्रस्तुतविशेषणसाम्यादप्रस्तुतनायकधर्मप्रतीतेः समासो्तिः । अत्रान्यपो- पकत्वेनाङ्गस्यापि शृङ्गारस्य वर्ण्यमानत्वेन प्राधान्यात् तद्वशेन गुणीभूतव्यङ्ग्य- मित्येव व्यपदेशो न पुनरङ्गीभूतभयानकरसापेक्षया ध्वनिरिति। अत एवोकं काव्यप्रकाशे। 'क्वचित् केनचिद् व्यवहारः' इति। एवमपराङ्गान्तरमुदाहा- टर्यम्॥

तृतीयं भेदमाह। वाच्येति। वाच्यस्य सिद्धेरुत्पत्तेरङ्गमिति व्युत्पत्यैव स्वतः- सिद्धस्य वाच्यस्योपोद्वलकादपराङ्गादस्य भेदो दशित इति वेदितव्यम्। उदाह- रति। कराल इति । अत्र जलधारा व्यङ्र्ग्येत्यभिधायाः प्रकरणात् खङ्गधारा- यामेव नियन्त्रणादिति भावः । अत एव न श्रेष इत्युक्तं । वाहिन्यः काकती- न्द्रस्येत्येतद्व्याख्यानावसरे। रूपकस्य सिद्धिकृद्विति। यतो रूपकं स्वनिर्वा- हाय प्रतीयमानजलधारामपेक्षते। अन्यथा करवाल एव नवाम्बुद: करवालो नवाम्बुद इवेति वा रूपकोपमितसमासयोः संदेहः स्यात्। न चात्र प्रयुज्यमा- नस्य करालत्वस्योपमितसमासबाधकत्वम्। के वलकरवालविशेषणत्वाङ्गीकारेण समानधर्मत्वाभावात्। न चास्तु नाम संदेह इति वाच्यम्। साधकबाधकाभाव एव तस्यालंकारत्वादिति॥

१ शङ्गारस्य P.,T,T'. २ भयरसाभासन्वम् M., M,., M4. ३ M, has after this, भयरसस्य प्राधान्यत्वेऽत्र प्रतापरुद्रस्याविक्यं प्रतिपाद्य तच्छत्रणां भयप्रतिपादननैवेति; g has भयरसस्य प्राधान्यं प्रतापरुद्रस्याविक्यं प्रतिपाद्म। तञ्न शघूणां भयप्रतिपादनेनैवेति। ४ वाच्यसिद्धयङ्ग्त्वं R. ५ नवाम्बुदा: M. (नवाम्बुदः is also noticed). ६ शमयन्त्यु M (शमयत्यु) also is noticed. द्विषा R. ८ अत्र च P. ९ इत्यस्य R., T, T. १० वाच्यस्य रूपकस्य M.,M7, M4,Mc; वाच्यभूनरूपकस्य R. ११ गुणीभूतः M., गुणी- भूतव्य ङग्यत्वम् R., गुणीभूतव्यङ्ग्यम् T', T.

काव्यप्रकरणम्। ९३

अस्फुटं यथा। वीररुद्रकृपाणस्य महिमा कोऽप्यनङ्कशः। प्रसूते कीर्त्तिंगङ्गां यः पीत्वा द्विपदसृङनदीम् ॥ ६३॥ अत्र कृपाणस्य जह्नोराधिक्यप्रतिपादनाद् व्यतिरेक: परमेस्फुट: प्रतीयते॥ संदिग्धं यथा।

लग्ना कल्हारमालेव वध्वास्तुङ्गे कुचद्ये ॥। ६४ ॥ अत्रालिङ्गनेच्छायां वाक्यविश्रान्तिरथवा स्तनमेण्डलालोक एवेति संदेहः॥ तुल्यप्राधान्यं यथा। नृपा: प्रतापरुद्रस्य निषेवव्वं पंदाम्बुजे। अन्यथास्य मनस्ताद्करप्रसादं कलुषायते ॥ ६५ ॥

अस्फुटमुदाहरति। वीररुद्रेति। जहुः पीतासेव नदीं पुनरजीजनदयं पुनरन्य- थेत्युपमानादुपमेयस्याधिक्यलक्षणस्य व्यतिरेकस्य विलम्बेन प्रतीतेरस्फुटमि- त्याह। अत्रेति।। संदिग्धप्राधान्यमुदाहरति। काकतीति। अत्रालिङ्गनेच्छारूपव्यङ्ग्यस्य चम- त्कारकारित्वात् प्राधान्यमुत वाच्यस्येति संदेहात् संदिग्धप्राधान्यमत्रेत्याशयवा- नाह । अत्रालिङ्गनेति।। तुल्यप्राधान्यमुदाहरति। नृपा इति। अकलुषं कलुषं भवति कलुषायते। लोहितादित्वात् क्यषूप्रत्ययः । "वा क्यषः " इत्यात्मनेपदम्। सर्वत्र कविना व्यञ्ञनैकप्रवणेन भाव्यम्। अत्र तु वाच्यस्य व्यङ्रग्येन सह समप्राधान्यसंपाद- नात् गुणीभाव इति भावः। प्राधान्यस्य संदेहसादृश्ययोः सहृदय एव प्रमा- णम्। उद्धतैरन्यथापि वक्तं शक्यत्वादित्युक्तं भट्टगोपालेन।। १ "ध्यनन्तकः T'. २ गङ्गाम्भः M4; गङ्गा यः R. ३ नदी R. ४ 'राधिक्ये M. ५ मस्फुटं . ६ संदिग्धप्राधान्यं M. ७क्ष्मामृतो दृष्टि' P .; काकतीयविभाद्वेष्टि P. ८ कुच दूये R. ९ मण्डलावलोकन एव R., M., M,, M4. १० पवेति वा M., M1, M.M5 ११ पदाम्बुजं R. १२ प्रसन्नं M/. १३ p. drops तु.

९४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अत्र प्रतापरुद्रस्य पोदसेवा यदि त्यज्यते तदानीं नैगरेषु वासो दुर्लभ इति व्येंङ्ग्यार्थस्य वाच्यस्य च सेमं प्राधान्यम्।। असुन्दरं यथा। 'एअसिलामहिलाणं सोऊण र्णरेंददंसणामोअं। गुरुअणनिअतिआए बहुआए सामलं वअणं ॥ ६६ ।। अत्र नरेन्द्रदर्शननिमित्तं हर्षमुत्पश्यन्त्या वव्वा मुखं श्यामलमिति वाच्यस्यैव चारुत्वम्। गुरुजननियन्त्रिताहं नरेन्द्रं द्रषुं न गत- वत्यस्मि इति व्यड्न्यार्थस्याचारुत्वम्॥ यंत्र काकार्थान्तरमाक्षिप्यते तदैपि गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव।

सप्तममुल्लङ्ध्य बुद्धिस्थत्वादष्टमं भेदमुदाहरति । असुन्दरमिति। एतेनैते- षामुद्देशकमो न विवक्षित इति सूच्यते। एअसिलेति। एकशिलामहिलानां श्रुत्वा नरेन्द्रदर्शनामोदम्। गुरुजननियत्रिताया वध्वा: श्यामलं वदनम् ॥१3 अत्र गुरुजनपराधीना काचिदेकशिलामहिलानां नरेन्द्रसंदर्शनसंतोषमहालाभं श्रुंववा मलिनमुखाभूदिति वाच्यस्यातिचारुत्वादात्मनस्तदलाभरूपस्य व्यङ्र्ग्य- स्यासुन्दरत्वमित्याह। अत्र नरेन्द्रेति।। अवशिष्टं भेदमाचष्टे। यत्र काक्केति। काकुर्नाम शब्दधर्मः । तत्प्रयोगे सर्वत्र शब्दस्पृष्टत्वेन व्यङ्ग्यस्य गुणीभाव एव। तदुक्तं लोचने। 'काकुयोज- नायां सवत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यतैव' इति। काव्यप्रकाशकारस्तु 'गुरु: खेदं

छाया। एकशिलामहिलानां श्रत्वा नरेन्द्रदर्शनामोदम। गुरुजननियन्त्रिताया वध्वाः श्यामलं वदनम्॥ १ सेवा P .; पादपूजा M., M4, M5; यदि पादपूजा त्यज्यते M., M4, M5; पादसेवा यदि त्यज्यते M1- २ तदेदानों P. ३ नगरवासो M., M, Mg. ४ व्यङ्ग्यस्य M., M4, M5. ५ समप्राधान्यम् R. ६ M4 has अमुन्दर यथा to चारुत्वम् before चित्रं तु काव्य &c. सोऊणं T'. ८ नरेंद्र P., णरिंद M., M1, M2, M4, M5. ९ णिअन्तिदाप M., MJ, M., My, M3. १० नरेन्द्रं प्रतिद्रष्ु R. ११ अत्र M5. १२ तत्रापि M., Mg2 My, M,. १? The छाया is not given in p. and T. १४ ag्टा My-

काव्यप्रकरणम्। १५

यथा। पिअसहि कहेहि अहिआ खोणी लच्छी सरस्लई मज्झा। जां बहु मण्णइ सो गरणाहो गुणविसेसण्णो ॥ ६७ ॥ अत्र क्षोणी मेदधिकेति काकुकल्पनयाधिका न भवतीति व्यज्यते॥ चित्रं तु काव्यं शब्दार्थालंकारचित्रतया बहुविधं तत्प्रपश्चोऽप्यलंकार- प्रकरणे भविष्यति।

खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु' इत्यादौ क्वचित् काकोः प्रश्नमान्रपर्यवसा- नाद् व्यङ्ग्यस्य मयि न योग्यः खेद: कुरुषु योग्य इत्येवंरूपस्य गुणीभावानौ- चित्येन प्राधान्यात् ध्वनित्वमप्यङ्गीचकार। उदाहरति। पिअसहीति।

प्रियसखि कथयाधिका क्षोणी लक्ष्मीः सरस्वती मत्तः। यां बहु मन्यते स नरनाथो गुणविशेषज्ञः ॥

'मइमममहमज्झङसौ' इति पञ्चम्येकवचनेऽस्मदो मज्झादेशः । 'डसेर्लुक' इति वैकल्पिको लुक्। शित्वात् पूर्वस्य दीर्घः । अन्राधिक्यनिषेधस्य वाचका- भावात् केवलवाच्यसामर्थ्यलभ्यंत्वेन व्यङ्ग्यत्वम्। तस्य च कोकुसंस्पर्शाद् गूढत्वकृतचारुत्वातिशयभङ्गेन गुणीभूतत्वमेव। तदेतत् सर्व मनास निधायाह। अत्रेति।

अधमकाव्यप्रपञ्जोऽलंकार प्रकरणे भविष्यतीत्याह। चित्रं त्विति॥

छाया। पियसाख कथयाधिका क्षोणी लक्ष्मीः सरस्वती मत्तः। यां बहु मन्यते स नरनाथो गुणविशेषज्ञेः॥ १ मज्ज P. २ या M7; जं T, जाओ M., M7, M2, My, M5. ३ सोअं P. ४ विण M., M4. ५ समधिकेति M. ६ वस्तु व्यज्यते T'., T. ७ शब्दालंकार° T., T'. ८ व्यक्तीभविष्यति T., T'. ९ This छाया is omitted in P., T. १० लम्यव्यड्ग्यत्वम् t. ११ काकुस्पर्शाट् P .; काकुसंस्पर्शनाद mr. १२ विशेषज्ञाम् M/.

९६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अंथ महाकाव्याद्यः प्रबन्धा निरूप्यन्ते।

नगरार्णवशैलर्त्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनम्। उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरंतोत्सवाः।। विलम्भो विवाहश्र कुमारोदयवर्णनम्। मन्त्रदयूतमैयाणानि नायकाभ्युदया अपि।। एतानि यत्र वर्ण्यन्ते तन्महाकाव्यर्मुच्यते।। पतेषामष्टादशानां वर्ण्यानां यैः कैश्चिदूनमपीष्यते। तत्त्रिविधम्। गद्यमयं पद्यमयमुभयमयं चेति। अपादः पैदसंघातो गद्यं पद्यं चतुष्पदम्। गद्यकाव्यं कादम्वर्यादि। पद्यकाव्यं रघुवंशादि। असर्गबन्धमपि यदुपकाव्यमुदीर्यते। असर्गबन्धरूपं सूर्यशतकादि। गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते। वक्रं चापरवक्कं च सोच्छासत्वं च भेदकम्। वर्ण्यते यत्र काव्यज्ञैरैसावाख्यायिका मता॥

पूर्व प्रबन्धानां ध्वन्याश्रयत्वमुक्तं तत्स्वरूपस्य लक्षणमन्तरेण दुर्ज्ेयत्वात् तन्निरूपणं प्रतिजानीते। अथति। तत्र महाकाव्यलक्षणमाह। नगरेत्यादिना। एतच्च सर्गनिबन्धचतुर्वर्गफलचतुरोदात्तनायकत्वादीनामुपलक्षणम्। तत्प्रपञ्चस्तु काव्यादर्शे द्रष्टव्यः । चम्पूकाव्यं दमयन्त्यादि। आख्यायिका नाम गद्यकाव्य- विशेषः । तल्लक्षणमाह। वक्रमिति । उच्छास: सर्गादिरिव परिच्छेदभेदः । १ T. has महाकाव्योपकाव्यादिप्रबन्धनिरूपणम् as a heading before अथ &c. २ रतोत्सवः M., M/- ३ 'प्रयाणाजि' M., 'T"; 'प्रमाणाजि /. ४ 'मिष्यते M. ५ पषा R., T. ६ पदमदाहा R. रामायणादि Mp. ८ सोच्छास त्वथ R. ९ सारसाख्यायिका मता P. १० दु्ज्ञानत्वात् m.

काव्यप्रकरणम्। ९७

येत्र वक्रापरवक्कनामानौ वृत्तविशेषौ वर्ण्येते सोच्छ्रासपरिच्छिन्ना- ख्यायिका हर्षचरितादि।' अंथ क्षुंद्रा: प्रबन्धा निरूप्यन्ते। येन केनापि तालेन गद्यपद्यसमन्वितम्। जैयत्युपकमं मॉलिन्यादिपासविचित्रितम् ।। तदुदाहरणं नाम विभक्सष्टकसंयुतम् । तैत्रादौ जयत्युपक्रमं मालिन्यादिर्वृत्तरम्यं पद्यं निंबध्यते। अनन्त- रमपि चेत्युपक्रमाण्यष्टवाक्यानि सप्रासानि सतालानि प्रतिविभक्ति निबध्यन्ते। अनन्तरं विभक्त्याभासास्तदुदाहरणम्। भेदकमिति। कथाया इति शेषः । तदुक्त्तमभिनवगुप्ताचार्यैः। 'आख्यायि- कोच्छ्ासादिना वक्रापरवक्रादिना युक्ता। कथा तु तद्विरहिता' इति। दण्डिना पुनरुभयोनाममात्रभेदो न जातिभेद इत्युपपादितम्। 'तत्कथाख्यायिकेत्येका जाति: संज्ञादयाङ्गिता' इत्यादिना। वक्रं नामाष्टाक्षरपादो मात्रावृत्तविशेषः। अपरवक्रमर्धसमवृत्तभेदः । उभयोर्लक्षणं तु वृत्तरत्नाकरे 'वक्ं नाद्यान्सौ स्यातामब्धेर्योनुष्टुभि ख्यातम्' 'अयुजि ननरला गुरु: समे तदपरवक्रमिदं नजौ जरौ।।' इति। अथ क्षुद्दप्रबन्धेषूदाहरणस्य लक्षणमाह। येन केनेति। तालेन चञ्चतपुटादिना गधैः क्रमेण कलिकोत्कलिकापरपर्यायैर्विभक्तिविभक्त्याभासाङ्गितैर्वाक्यैः पथैः प्रतिवाक्यमादौ तत्तद्वाक्यसमानविभक्तिकनायकनामाङ़ितैः श्रोकैश्च समन्वितम्। मालिनी नाम वृत्तविशेषः । 'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' इति लक्ष- णात्। अन्र लक्षणस्य न्यूनत्वाद्वर्त्तमानपदानां च संकीर्णत्वादुभयं वारयन् ग्याचष्टे। यत्रेत्यादिना। तत्र संबोधनविभक्तिरष्टमी। प्रबन्धान्ते सर्वविभक्त्य- द्वितो नवमश्लोकश्रेत्यादिविशेषाणां साक्षिश्लोकाः साहित्यचिन्तामणौ द्रष्टष्याः। अन्ते कविप्रबन्धनामाङ्गितं पद्यविशेषं कुर्यात्। तदुक्त्तम् ₹ The portion within { and ? is omitted in P., T., T. २ T. has कुद्रप्रब- म्धनिरूपणम् as a heading before this. ३ क्षुद्रप्रबन्धा: , ४ जयेत्युपक्रम M.,M1, M2, M4, M5. ५ मालिन्यासादिप्रासचित्रितम् . ६ विभक्त्यष्टकसंमितम् M .; विभक्त्य- ष्टकसंयुतम् M2; विभक्त्यष्टाङ्ग P .; विभक्ताष्टक° R. यत्र जयेत्युपक्रमं ; यत्रादौ T. M. drops वृत्त. ९ निगद्यने R., M. १० तदनन्तरं M. ११ विभक्त्यामास P., R. 13

प्रतापरुद्रीये रस्षापणसमन्विते

संबोधनविभक्सा यत् प्चुरं पद्यपूर्वकम्। विभक्तपुनराकृष्टशब्दं स्याच्कवालकम्। आद्यन्तषद्यसंयुक्ता संस्कृतपाकृतात्मिका । अष्टभिर्वा चतुर्भिर्वा वाक्यैः स्कन्धसमन्विता।। प्रतिस्कन्धं भिन्नवाक्यरीतिर्देवनृपोचिता। सर्वतो देवशब्दादिरेषा भोगावली मता॥ वर्ण्यमाना ङबिरुदवर्णनपचुरोज्वला। वाक्याडम्बरसंयुक्ता सा मता बिरुदावली।।

'अन्तेऽनुषुभमा्यों वा कविकृत्या्ययान्विताम्। कुर्याच्चाटुप्रबन्धानामयं साधारणो विधि: ।।'

इति। चक्रवाललक्षणमाह। संबोधनेति। पद्यपूर्वकमित्यनेन गद्यानां कलिकातवे- नानुप्रवेश उक्तः । विमुक्तः सन् पुनराकृष्टो विमुक्तपुनराकृष्टः। खातानुलिपा- दिवत् पूर्वकालसमास: । तथाभूत: शब्दो द्वित्राक्षरपदं यस्य तत् तथोक्तम्। शङ्भलितद्लाद्यन्तपद्मित्यर्थः । अत्र गद्यपद्ययोरावृत्त्यादिकमन्यतो द्रष्टव्यम् तट्ुक्तम्।

चतुर्धा वाष्टधा वृत्तं चक्वालं प्रचक्षते।।' इति।

भोगावलीमाह। आद्यन्तेति। स्कन्धः परिच्छेद्भेद्ः। अत्र भोगोपकरणो. धानवसन्तनायकगुणादिवर्णनं प्रायेण कर्त्तव्यम्।।

बिरुदावलीमाह। वर्ण्यमानेति। भत्र स्वविक्रमकुलक्रमागतबिरुद्वर्णनाति- रिक्तं भोगावलीवत् द्रष्टव्यम्॥

काव्यप्रकरणम् ।

ताराणां संख्यया पद्यैर्युक्ता तारावली मता। एवं कविप्रौढोक्तिसिद्धा: क्षुंद्राः प्रबन्धा यथासंभवमूह्याः। अथैषा- मुदाहरणानि विस्तरभयादिह नोक्तानि॥ इति श्रीविद्यानाथकेतौ प्रतापरुद्रयशोरभूषणेSलंकारशास्त्रे काव्यप्र- करणं सँमाप्तम् ॥२।।

तारावलीमाह। ताराणामिति। संख्यया सप्तविंश्त्येत्यर्थः ॥ नन्वम्येऽपि चतुरुत्तरचतुर्भद्रादिचाटुप्रबन्धाः किमिति म लक्ष्यन्ते इत्यत्राह। एवमिति। उदाहरणानुक्तौ हेतुमाह। अथेति।

नुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने काव्यस्वरूपनिरूपणं नाम द्वितीयं प्रकरणम् ॥।१२

१ युक्ता पद्यैस्ता° M., M/. M2, M4, Mg. २ क्षुद्रप्रबन्धा M., M2, My Mr; सिद्धार्था: प्रबन्धा: M2- ३ अपैतेषा° P., T., T. ४ श्री is omitted in R., T., T. M., M4. ५ 'विरचिते T., P. ६ भूषणालंकार R. समाप्तम् is omitted in R., M4; M, has काव्यप्रकरण नाम द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम्; Mg has इति काव्यप्रकरणम्, P. has द्वितीयं before समाप्तम्. ८ सूनो: T. ९ 'सोमभट्टेन m. १० p. omits रत्ना- पणाक्याने. ११ द्वितीयप्रकरणं समाप्तम् T. १२ m, has समासं after प्रकरणम्

१०० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्कि्ते

अथ नाट्यप्रेधाना: प्रबन्धा निरुप्यन्ते। तंत्र नास्यस्वरूपं निर्रुप्यते। चतुर्विधैरभिनयैः सात्त्विकाङ्गिकपूंर्विकैः । धीरोदात्ताद्यवस्थानुकृतिर्नाव्यं रसाश्रयम्।। अथ श्रीव्यप्रबन्धनिरूपणानन्तरं नाटकादिदृश्यप्रबन्धनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। अभिनयत्यभिव्यनक्ति पदार्थानित्यभिनयः । पचादजन्तः । 'अभिपूर्वस्तु नीञ्धातुराभिमुख्यार्थनिर्णये। यस्मात् पदार्थान् नयति तस्मादभिनयः स्मृतः ॥' इति। तैश्चतुर्विधैः । तत्र परगतसुखदुःखभावनया भावितान्तःकरणतवं सत्वम्। ततो भवा भावाः सातत्विकाः स्तम्भादयः । तदभिनयोऽनिमेषनयनत्वादिः। भङं हस्तादि। तद्व्यापारः पताकादिराङ्गिकाभिनयः। पूर्वशब्देन वाचिकाहा- र्याभिनयौ गृझ्येते। अत्र पाठ्यापरपर्यायं काव्यनाटकरूपं वाचिकम्। तदभि- नयो रसोचितरागानुषङ्गादि: । 'आहार्याभिनयो नाव्योचितालंकारधारणम्।' अभिनयादिलक्षणं तु संगीतचूडामणौ। 'अभिव्यज्ञन् विभावानुभावादीन् नाटकाश्रयान्। उत्पादयन् सहृदये रसज्ञानं निरन्तरम्। अनुकर्त्तस्थितो योऽर्थोऽभिनयः सोऽभिधीयते। भाङ्गिको वाचिकश्रैव सात्विकाहार्यकाविति॥ स चतुर्धा कृतस्तज्ज्ञेराङ्गिको Sङ्गक्रियोच्यते। रागानुषङ्गि यद्वाक्यं नाट्ये तद्वाचिकं स्मृतम्। सत्वक्रिया सात्विक स्यादाहार्यो भूषणादिकम् ।' इति। धीरोदात्तादिनायकानामवस्था धीरोदात्तादयः। अनियतत्वादवस्थारवमेव तेषां न जातित्वमित्युक्तं नायकप्रकरणे। तासामनुकृतिरनुकरणं चतुर्विधाभि- नयेनाभिनेयतादात्म्यापत्तिरित्यर्थः । रसाश्रयमिति। वक्ष्यमाणक्मेण वाक्यार्थी- भूतरसविषयमित्यर्थः । अतोऽत्र वाक्यार्थाभिनय इति वेदितव्यम्। नट अव- १ T. has प्रतापरुद्रीये सव्याख्याने नाटकप्रकरणम् aud T' has नाटकप्रकरणम् be- fore this. २ प्रधानका: M., M2. ३ अथ Mg. ४ कथ्यते T', M., M2. ५ पूर्वकै: R., T., T'. ६ कान्य p., mr. 'ति व्यनक्ति m. ८ सात्त्विकः p., T,

नाटकप्रकरणम्। १०१

भावाश्रयं तु नृत्तं स्यान्नृत्यं ताललयान्वितम्। पंषा दशरूपकोक्ता प्रक्रिया। नृत्तनृत्ययोर्नीटकादयङ्गत्वादिह् स्वरूप- निरूपणं कृतम्। तथोक्तं दशरूपके मधुरोद्धतभेदेन तद्द्वयं द्विविधं पुनः। लास्यताण्डवरूपेण नाटकादयुपकार कम्।। तेन नॉस्थेन दश रूपकाणि भवन्ति।

स्पन्दन इत्यस्माद्धातोरीषच्चलनार्थाण्ण्यत्प्रत्यये नाव्यमिति व्युत्पत्त्या सार्विकाभि- नयबाहुल्यं सूच्यते। प्रसङ्गान्नत्यनृत्तयोर्लक्षणमाह। भावेति। भावाः पदार्थी- भूता विभावाद्या आश्रया विषयत्वेन यस्य तद् भावाश्रयम्। अत एवात्र पदा- र्थाभिनयो द्ष्टव्यः। नृतेर्गात्रविक्षेपवाचिनो निष्ठान्तादर्हार्थे यति नृत्यमिति 1 ग्युत्पत्या आङ्गिकाभिनयबाहुल्यं सूच्यते। अत एव ना्यान्द्ेदद्योतकस्तुशब्दः। रसविषयं सात्विकबहुलं नाट्यम्। भावविषयमाङ्गिकवहुलं मार्गापरपर्यायं नृत्य- मिति विवेकः । नृत्तमिति। गीतादिपरिमाणावच्छेदः। कालविशेषस्तालश्रश्नत्पु- टादि:। तदुक्तम्। 'कालो लघ्वादिमितया क्रियया संमितो मितिम्। गीतादेर्विदधत्ताल: स च द्वेधा बुधैः स्मृतः ॥ इति। लयोऽपि 'तालान्तरालवर्त्ती यः कालोऽसौ लयनाल्लयः ।' इत्युक्तलक्षण: कालविशेषः । एतदुभयाश्रयं देश्यापरपर्यायं नृत्तमित्यर्थः । अस्य स्वकपोलकल्पितत्वं परिहरति। एषेति। नृत्येति क्चिद्वान्तरपदार्था- भिनयेन शोभाहेतुकत्वेन च नाटकादावुपयोगात्तदङ्गत्वमिति विज्ञेयम्। तदेत- रसंवादव्याजेनानयो: पुनर्द्वैविध्यमाह। मधुरेति। मधुरं लास्यमुद्धतं ताण्डव- मित्यर्थः । तेनेति । नृत्यनृत्तपकृतेनेत्यर्थः । दश रूपकाणीति। नाटिकासट्ट- कादीनामत्रैवान्तर्भावादिति भावः । तत्प्रकारस्तु दशरूपके द्रष्टव्यः । १ 'लयाश्रयम् T', लयाश्रितम् M.,M7, M2, M4; M. notices लयात्रयम् also. २ पर्षा M., M2. १ नृत्यनृत्तयो M.,M2. M2; नृत्यनत्तंनयो M4. ४ नाव्याद्य° P .; नाट्यकाङृत्वा° R., M., M., M2, M4 ५ स्वरूप is omitted in P .; उमयस्वरूप° M., M,. ६ मेदेन M., M,. • नाटकानि दशरूपाणि R. ८ नृतोपयोगिनेत्यर्थ: m.

१०२ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

नाटकं संप्रकरणं भाण: महसनं डिमः । व्यायोगसमवाकारौ वीथ्यङ्रेहामृगा इंति ॥२॥ नाथ्याश्रयत्वेनाभेद इति शङ्का न युज्यते। वस्तुनेतृरसास्तेषां रूपकाणां हि भेदकाः ॥। ३ ॥ वस्तु त्रिविधम्। प्रख्यातमुत्पाद्यं मिश्रं चेति। तंथोक्तं देशरूपके। 'प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रत्वभेदात् तत्निविधं मतम्।' रते।

नाव्याभेदेऽपि वस्त्वादिभेदादरूपकभेद इत्याह। नाट्याश्रयत्वेनेति। वस्तु कथाशरीरम्। तस्येतिवृत्तमिति नामान्तरम्। तदुक्तं भावप्रकाशे।

'वस्तु यत् स्यात् प्रबन्धस्य शरीरं कविकल्पितम्। इतिवृत्तं तदेवाहुर्नाव्याभिनयकोविदाः ।।'

इति। तद् द्विविधम्। आधिकारिकं प्रासङ्गिकं चेति। तत्राधिकार: फलस्वाम्यं तद्वानधिकारी। अधिकारेणाधिकारिणा वा निर्वृत्तमाधिकारिकं प्रधानम्। यथा रामायणे सीतारामवृत्तान्तः । प्रसङ्गेन निर्वृत्तं प्रासङ्गिकमङ्गभूतम्। तच्तु द्विवि- धम्। पताका प्रकरी चेति। तत्र दूरानुवर्तिनी कथा पताका। यथा सुग्रीवादि- घृत्तान्तः । अल्पानुवर्त्तिनी प्रकरी। यथा जटायुर्श्रमणादिवृत्तान्तः।

एवमेकमाधिकारिकं द्विविधं प्रासङ्गिकमिति त्रैविध्यं सिद्धवत्कृत्य पुनखैवि- ध्यमाह। वस्तु त्रिविधममत्यादि। प्रख्यातं महावीरचरितादि। उत्पाद्यं माल- तीमाधवीयादि। मिश्रमुत्तररामचरितादि। एवमाधिकारिकपताकाप्रकरीणां प्रत्येकं प्रख्यातादिभेदभिन्नत्वेन त्रैविध्ये वस्तुनो नवविधत्वं विज्ञेयम्। एतदेवा-

१ संप्रकरणं R., M1. २ दश P., M. notices it; T. and T' have दय इति; M. has अपि for उति। ३ तदुक्तं M/- ४ Ma omits दरारूपके. ५ इति is omitted in P. ६ श्रवणादि' m, p. omits प्रत्येकं,

नाटकप्रकरणम्। १०३

इतिहासनिबन्धनं प्रख्यातम् । कविकल्पितमुत्पाद्यम्। संकरायसं मिश्रम्। एवमादिवस्तुभेदान्नायकभेदाद्रूपकाणां परस्परं भेद। तथा हि। नाटके प्रख्यातमितिवृत्तम्। धीरोदात्तो नायकः। शृङ्गारवीररस- योरेन्यतरस्य प्राधान्यम्। अन्येषां रसानामङ्गत्वेनानुप्रवेशः। प्रकरण उत्पाद्यमितिवृत्तम् । धीरशान्तो नायकः । शंङ्गारस्यैव प्राधान्यम् । भाणे घूर्त्तविटो नायकः । उत्पाद्यमितितृत्तम्। शृङ्गारवीरयोः सूचना- मात्रसारता। प्रहसने र्कल्प्यमितिवृत्तम् । पांषण्डप्रभृतयो नायकाः। हांस्यरस: प्रधानम् । डिमे प्रख्यातमितिवृत्तम्। देवगन्धर्वरीक्षसपि- शाचादयो 'धीरोद्धता नायकास्ते बोडश। रौद्ररसः प्रधानम्। हास्य- शुङ्गारयोरनुप्रवेशः । व्यायोगे प्रस्यातमितिवृत्तम्। धीरोद्धतो नायकः । वीररस: प्रधानम्। सेमवाकारे देवासुरादयो द्वादश नायकाः। वीर- रस: प्रधानम्। कल्पितमितिवृत्तं प्रसिद्धं वा। वीथ्यां कल्पितमिति- वृत्तम्। धीरोद्धतो नायकः। शंङ्गाररसस्य सूचनामात्रसारता । अंङ्के

भिप्रेत्याह। एंवमादिवस्तुभेदादिति। दिव्यमर्त्योभयात्मना वस्तुनः पुनरफि त्रैविध्याङ्गीकारे तद्वदन्येऽपि बहवो भेदा: कल्पयितुं शक्यन्त एव। लक्ष्येषु ते स्वयमेवोहनीया इति विस्तैरभिया नेह पृथग्व्युत्पाद्यन्ते।

वस्त्वादयो रूपकभेदका इत्युक्तम् । तद्विविनक्ति। तथा हीत्यादिना। स्पष्टोऽर्थः ।

१ मिश्रं चेति T., T]. २ भेदाद्रसभेदाज्न M .; मेदाद्रसमेदात् M ३ धीरोद्वतो M. ४ 'रन्यतरप्राध्यम् M,. ५ त्वेन प्रवेशः M. ६ शृङ्गाररसस्यैव T. • भाणे उत्पाद्ममितिवृत्त धर्त्त T., T'. ८ कक्पितमिति° M., Mr. ९ पाषण्डतामसप्रभृतयो M .; पिशाचादयो पीरोद्ता नायका: T., T'. १० हास्यरसप्राधान्यम् M.,; हास्यरसस्य प्राधान्यम R. ११ पिशाचराक्षसादयों P .; राकसपिशाचप्रभृतयो M. १२ P. drops धीरोद्धता; M1 bas घारथान्ता. १३ M.,M2 drop ते. १४ शृङ्गारवीरयो' P., T., T'. १५ सम- बकारे Mr. १६ प्रसिद्धं वा is omitted in M., M4. १७ धीरोद्धतो नायकः dropped in R., M2- १८ M2 omits शृङ्गाररसस्य सूचनामात्रसारता १९ मङ्के इतिवृत्त प्रर्यातम M., M2, M6. २० एवमादिमेदादिति p. २१ विस्तरमयान्नेद p-

१०४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

प्रख्यातमितिवृत्तम् । प्राकृतजनो नायकः । करुणरसः प्रधानम्। ईहा- मृगे मिश्रमितिवरत्तम्। धीरोद्धतो नायकः । शंङ्गाररसस्याभासत्वम्। अथैतेषां सामग्री निरूप्यते। तत्र पञ्च सन्धयः । तैथोक्तं दश- रूपके। मुखं प्रतिमुखं गर्भः सावमशोपसंहृतिः। इैति। संधिर्नामैकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथानामवान्तरप्रेयोजनसंबन्धः। तत्रारम्भबीजसंबन्धो मुखसंधिः । यल्नबिन्दुसंबन्धः प्रतिमुखसंधिः । प्राश्याशापताकयोः संबन्धो गर्भसंधिः । नियताप्तिप्रकर्योः संबन्धो

वस्त्वादिभेदाद्रपकभेदो निरूपितः । अधुना वस्त्वेकदेशविशेषभूतसंध्यादि- स्वरूपं निरूपयति। अथेत्यादिना। तत्र संमतिव्याजेन संधीनां विभागमाह। मुखमिति। सावमर्शा अवमर्शसहिता उपसंहृतिर्विमर्शो निर्वहणं चेत्यर्थः । एतेषां सामान्यलक्षणमाह। सन्धिरिति। प्रयोजनमत्र त्रिवर्गरूपं फलं तच्न धर्मार्थकामेष्वेकैकस्य स्वव्यतिरिक्ताभ्यां द्वाभ्यामुपसर्जनाभ्यां व्यासेन समासेन घ संबन्धे कैवल्ये च द्वादशविधम्। तदुक्तम्। 'फलं त्रिवर्गस्तच्छुद्धमेकानेकानुबन्धि च'

धिरित्यर्थः । तदुक्तम्। 'एककार्यान्वितेष्वत्र कथांशेषु प्रयोगतः । अवान्तरैककार्यस्य संबन्धः संधिरिष्यते ।' इति। अथावस्थार्थप्रकृतिसंबन्धे मुखादिसंधयो जायन्त इत्याह। तैन्नेति। अन्र संमतिमाह। अर्थति। अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेतव इति केचित्। कथाशरीरकारणानीति भोजराजादयः । तद्विशेषाः पूर्वोक्ता बीजादयः पञ्म। फलसिद्धये स्वीक्रियमाणस्य नायकव्यापाररूपस्योपायस्य पूर्वोक्ता भरम्भादय: पञ्ञावस्था भवन्ति। तदुक्तम्।

१ शृङ्गारस्याभासत्वम् R. २ तथा चोक्तं P., T .; तदुक्तं M/. ३ P. omite इति. ४ प्रयो. जनेन संबन्ध: P. ५ प्रयत्न° P., T. ६ वस्त्वेकविशेष p. ७ अन्रेति m. ८ बाजे P., T. ९ भोजादप:

नाटकप्रकरणम्। १०५

विमर्शसंधिः । फलागमकोर्यसंबन्धो निर्वहणसंधिः । तथा चोकं दशरूपके। बीजबिन्दुपताकांख्यप्रकरीकार्यलक्षणाः।

अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः ।

इति। यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च संधयः॥

आरम्भादीनां लक्षणं निरुप्यते। औत्सुक्यमात्रमारम्भ: फललाभाय भूयसे। प्रयत्नस्तु फेंलाप्रास्तौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः ।। ४ ।।

'अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः ।' इति। तदेतदुभयसंबन्धे पञ्च संधयो जायन्त इत्यर्थः । तत्र साधनत्वाद् बीज- स्यादावुपक्षेपः । साध्यत्वात् कार्यस्यान्ते। अविच्छेदार्थ बिन्दोस्तयोर्मध्ये। पता- काप्रकर्योस्तु बीजकार्ययोर्मध्ये यथायोगं निवेश इति विज्ञेयम्। तत्र पताकाया विकल्पमाह कोहलः। तन्मते पताकास्थाने

'अपताके निवेशः स्याद्विन्दोर्बीजस्य वा क्वचित्।' इति भावप्रकाशोक्तो विशेषो द्रष्टव्यः । अवस्थानामुद्देशकमः सामर्थ्यलब्धः स्पष्ट एव।

अवस्थापञ्जकं क्रमेण लक्षयति। औत्सुक्येति। कालाक्षमत्वलक्षणोSभिलाष. प्रकर्ष ओत्सुक्यम्। मात्रशब्दो वक्ष्यमाणप्रयत्नादिव्यवच्छेदकः । फलस्य त्रिव- गरूपस्य लाभाय न पुनः क्षुद्रस्य। अत्र फलगतं भूयस्त्वं लाभे उपचर्यते। नाय- कव्यापारस्य स्वरूपात्किञ्चिदुच्छूनत्वमारम्भ इत्यर्थः । आरम्भादीनां सर्वेषां नाटक एवोदाहरणं भविष्यतीति लक्षणमात्रमत्र परीक्ष्यते। प्रयत्नस्त्विति। फलाप्राप्ताविति सतिसप्तमी। फलप्राप्ताविति पाठे विपयसप्तमी। कार्यसंपाद-

१ कारययो: संबन्वो T', T. २ यथोक्त R., तथोकं M., M2, M4. ३ काख्या: T., T. ४ फल प्रात्ये P .; फलोत्पत्ती M, ५ फलार्थिनः p. ६ दोइलः m, 14

१०६ प्रतापरुद्रीये रस्नापण समन्विते

उपायापायशङ्गाभ्यां प्राप्याशाकार्यसंभवः । अपायाभावतः कार्यनिश्चयो नियताक्िका॥ समग्रफलसंपत्तिः फलागम उदाहृतः ॥५।। अथ बीजादिपश्चकं निरुप्यते।

स्तोकोहिष्टः कार्यहेतुर्बीजं विस्तार्यनेकधा। अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम् ॥ ६ ॥

नयोग्यता प्रयत्न इत्यर्थः । उपायेति । उपायेनापायशङ्कया च कार्यस्य संभवः । संभावनाप्रतिबन्धकोपनिपातेन शङ्क्यमानत्वं प्राह्तयाशेत्यर्थः । नियतातिं लक्ष- यति। अपायेति । प्रतिपक्षनिवृत्त्या कार्यनिश्चयो नियताप्तिरित्यर्थः । समग्रेति । बाधकबाधनेन फलपर्यन्तत्वादार्थ्य फलागम इत्यर्थः ।

अथार्थप्रकृतिपञ्चकं क्मेण लक्षयति। स्तोकेति। स्तोकोदिष्टः स्वल्पोपक्षिप्तः अनन्तरमनेकधा मूलस्कन्धशाखापलाशादिवन्नायकोपनायक प्रतिनायकभेदेन ब- हुधा विस्तारी कार्यस्य त्रिवर्गरूपस्य फलस्य यो हेतुस्तद्वीजमिव बीजम्। तञ्ञ

रमकं क्चिदुभयाधीनसिद्धरुभयोत्साहात्मकं चेति द्रष्टव्यम्। अत्रामात्यगतोऽप्यु- त्साहो याजकव्यापारो यजमानस्येव नायकस्यैव फलं जनयतीति बोद्धव्यम्। अवान्तरेति। अवान्तरार्थेरवान्तरप्रयोजनैर्विच्छेदसामर्थ्यांत् परमप्रयोजनस्येति भावः। तदविच्छेदकारणं बिन्दुः। तदुक्तं भावप्रकाशे।

'फले प्रधाने विच्छिन्ने बीजस्यावान्तरैः फलैः।

तस्याविच्छेदको हेतुर्बिन्दुरित्याह कोहलः ॥

१ बीजे पञ्नकं R. २ विच्छदो M. २ लक्षणम् P. ४ 'विच्छेदे t, m., T.

नाटकप्रकरणम्। १०७

प्रतिपाद्यकथाङ्गं स्यात् पैताकाव्यापिनी कथा। अव्यापिनी प्करिका कार्यं निर्वाहकृत फले ॥ ७ ॥

इति। प्रतिपाद्येति। प्रतिपाद्यकथायाः फलोद्देशप्रवृत्तत्वेन प्रधानभूताया रामा- दिनायकव्यापाररूपाया अङ्ग तत्संबन्धित्वादिति भावः । तदुक्तमाचार्यैः

'प्रधानं फलसंबन्धि तत्संबन्ध्यङ्गमिष्यते।'

इति। तथाभूता कथा सुग्रीवाद्युपनायकव्यापाररूपा पताका व्यापिनीत्यनेन प्रकरीव्यवच्छेदः। ननु पताकायामपि पृथक्फलमिच्छन्ति शारदातनयादयः। सुग्रीवादीनां तथा दर्शनात्। नैतवयायसहम्। अङ्गानां प्रधानफलेनैव फलव- च्वनियमादिति चेन्नैष दोषः । दध्नेन्द्रियकामस्येत्यादावङ्गभूतानामपि दध्यादीनां फलसंबन्धाङ्गीकारात्। नन्वङ्गप्रधानफलयोरेकाश्रयत्वं दृष्टान्ते दार्ष्टान्तिके तु न तथेति वैषम्यमिति चेन्मैवम्। फलसंतुष्टस्यैवानुचरस्यार्थक्रियाकारित्वेन तत्फल- स्यापि स्वामिफलत्वाभिमानात्। अव्यापिनीति। लघुः प्रकरः प्रकरी। गौरा- दित्वादू डीष। तदुक्त्तम्।

'स्त्री स्यात् काचिन्मृणाल्यादिर्विवक्षापचये यदि।'

इति। यथा पुष्पादिप्रकरः परेषामेव वेदिकादीनां शोभायै भवति एवमृतुवर्णन- जटायुश्रमणादिवृत्तान्तरूपा प्रकर्यपि प्रधानस्यैव फलं जनयति न पुनः स्वस्येति अ्रन्थान्तरोक्तो विशेषो द्रष्टव्यः। अव्यापिनीति। विशेषनिषेधस्तु पताकोक्त्तप्र- तिपाद्यकथाङ्गत्वमात्राभ्यनुज्ञापर इति द्रष्टव्यम्। कार्यमिति। प्रधानफलनिर्वा- हकोऽन्तिम: कथावयवः कार्यमित्यर्थः ।

इत्थमवस्था अर्थप्रकृतयश्च निरूपिताः । तदुभययुगलपञ्चकसमन्वयसंभूतसं-

१ पताकाख्यायिनी P. २ आख्यायिनी P.

प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

अंथ मुखं निरूप्यते। मुखं वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा। अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयाद् ॥८॥

धिपज्जकलक्षणं क्रमेणाह। मुखमित्यादिना। एतदेव लक्षणं दशरूपकादाव- प्युक्तम्। तत्र नानाभूतानामर्थानां प्रयोजनानां रसानां च हेतुर्बीजसमुत्पत्तिर्सु- खसंधिरिति कश्चिद् व्याचष्टे। नानार्थशब्दस्य रसविशेषणत्वमङ्गीकृत्यानेकप्रक्रा- रप्रयोजनरसहेतुरित्यन्यः । मतद्वयेऽपि सर्वेष्वपि रूपकेषु लक्षणानुगतिलाभाया- र्थशब्दस्य त्रिवर्गव्यतिरिक्त्तं प्रयोजनजातं विवक्षितम् । अत एवोक्तमुभाभ्यां तेनात्निवर्गफले प्रहसनादौ रसोत्पत्तिहेतोरेव बीजत्वमिति। भावप्रकाश- कारस्तु

'यथा कामोपयोग्यत्र शङ्गारो दृश्यते रसः । अर्थोपयोगी वीरः स्याद्रौद्रोऽपि स्यात् क्वचित् क्वचित्।। रक्षारूपेण धर्मार्थोपयोगी करुणो भवेत्। अद्भुतोऽपि मनःप्रीतिप्रदत्वात् काम्यसाह्यकृन्। ते भयानकबीभतसहस्याः काव्येषु योजिताः । तत्तन्नेतृमनोवृत्तिवशात् प्रायस्तिवर्गगाः ।।'

इस्यनेन शङ्गारादीनां यथायोगं त्रिवर्गोपयोगित्वमङ्गीचकार तन्न। तन्मतेSनेक- विधत्निवर्गलक्षणप्रयोजनकरसहेतुत्वं विवक्षितम्। लक्षणानुगतिरपि सुलभैव। यदत्र युक्ततं तद् ग्राह्यम् । अङ्गानामुत्यत्तिमाह। अङ्गानीति।

१ M, has अय मुखादि पञ्च सन्धीनामङ्गानि निरुष्यन्ते। नानार्थरसनिष्पति हेतुमुखभितीरितम्। बीजारम्भानुगुण्येन द्वादशाङ्गानि तस्य तु॥ for अथ मुखं निरूप्यते-प्रयोक्तव्यानि २ तन्यते नैक m .; 'तेनैकविच० p.

माटकप्रकरणम्। १०६

बीजारम्भानुगुण्येन मुखसंधेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि। उपक्षेपः परिकरः पैरिन्यासो विलोभनम्। युक्ति: प्रापतिः समाधानं विधानं परिभावनम् ॥ उद्वेदभेदकरणान्येन्वर्थानि यथाक्रमम् ॥९। यथाक्रममेषां स्वरूपं निरुप्यते। बीजन्यास उपक्षेपः । बीजस्य बहूपकरणं परिकरः । बीजनिष्पत्तिः परिन्यासः । बीजगुणवर्णनं विलोभनम्। बीजानुकूलसंघट्टनप्रयोजन- विचारो युक्तिः । बीजसुखागमः प्राप्तिः। बीजसंनिधानं समाधानम्। बीजसुखदुःखहेतुर्विधानम्। बीजविषयाश्चर्यावेशः परिभावनम्। गूढ- बीजप्रकाशनमुद्भेदः। बीजानुगुणप्रोत्साहनं भेदः। बीजानुगुणप्रस्तुत- कार्यारम्भ: करणम्। एतानि द्वादश मुखसंधेरङ्गानि। एतेपां मध्ये उप-

अथ प्रतिमुखम्। लक्ष्यालक्ष्यस्य बीजस्य व्यक्ति: प्रतिमुखं मतमू। बिन्दुमयत्नानुगमादङ्गान्यंस्य त्रयोदश ॥ १० ॥ उद्दिशत्युपक्षेप इति । अन्वर्थानीति। न पृथक् लक्षणापेक्षेति भावः । तथापि मन्दबुद्धयनुग्रहार्थमुपक्षेपादीनां क्रमेण लक्षणं प्रतिजानीते। यंथा- क्रममेघामिति। कण्टकशोधनमङ्गलक्षणानां यथायोगमुद्ाहरणप्रदेश एव करि- ष्यामः । मिथः प्रयोगकमो न विवक्षित इति वक्ष्यामः । अथ साङ्गं प्रतिमुखसंधिमाह। लक्ष्येति। केनचिदंशेन लक्ष्यत्वमपरेणांशे- नालक्ष्यत्वं चेत्यर्थः । प्रत्यङ्कनिबद्ध कार्यानुकूलानेकप्रयोजनमध्ये कतिपयनिष्पत्ति- १ परिन्यासोऽपि लोभनम् M (M. also notices the reading in the text). २ न्यक्गानि द्वादशकमम् .M. (M, also notice. the reading in the tex). ३ एतेषां M., T. ४ बहूलीकरणं M., M2 M4; बहूकरणम् 1/. ५ 'कूलसंघटन T"; 'कूलप्रयो- जनसंचट्टना R. 1., 14 ६ विषय आश्च्या M., M2,g ७परिभावना P. ८ कारणम् M., M2 M4 ९ प्रतिमुखसंधि: T., T', Mg. १० 'न्यत्र P., M2. ११ पनेषामिति for यथाक्रममेषामिति T., P.

११० प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

बिन्दुप्रयत्नानुगुण्येन प्रतिमुखसंधेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि। विलास: परिसर्पश्र विधूनं शमनर्मणी। नर्मद्युतिः मगमनं विरोधः पर्युपासनम् । वज्रं पुप्पमुपन्यासो वर्णसंहार इसपि ॥ ११॥ ऐपां स्वरूपं निरुप्यते।

संभोगविर्षयमनोरथो विलासः। दृष्टनष्टपदार्थानुसरणं परिसर्पः। अनिष्टवस्तुविक्षेपो विधूतम्। अरत्युपशमनं शमः । परिहासवचनं .Y नर्म। अनुरागोद्धाटनोत्था प्रीतिनर्मय्युतिः। उत्तरोत्तरवाक्यैरतुगगबी- जप्रकाशनं प्रगमनम्। छद्मनाहितागभननिरोधनं विरोधः। इष्टजनानुनयः पर्युपासनम्। प्रमुखनिष्ठुरवचनं वज्रम्। अनुरागप्रकाशनविशिष्टवचनं पुष्पम्। अनुरागहतुवाक्यरचनोपन्यासः। चतुर्वर्णनिवर्णनं वर्णसंहारः। पतेषां मध्ये परिसर्पप्रगमनवज्रोपन्यासपुप्पाणां प्राधान्यम्। अथ गर्भसंधिः। गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं मुहुः।

रलंक्ष्यत्वं कतिपयानिष्पत्तिरलक्ष्यत्वं चेति मतान्तरम्। तादृशस्य बीजस्य व्यक्तिः प्रकाशनं प्रतिमुखमिति। अथ साङ्गं गर्भसन्धिमाह। गर्भ इति। प्रतिमुखसन्धौ लक्ष्यालक्ष्यतया दृष्ट- नष्टस्य बीजस्यापायशङ्कानुवृत्या विच्छेदानुवृत्तेमुहु: पौनःपुन्येनान्वेपणं गर्भ- संधिरिति। अत्र पताकया वैकल्पिकत्वात् तदभावपक्षेऽपि प्राह्याशा नियतैव। पताकास्थाने तु वीजबिन्दोरन्यतरस्य निवेश इत्यनुपदमेवोक्तम्। १ निरोध: M., M2 M4. २ पुष्टमुप R. ३ पतेषां M., M2, M4. ४ विषये R. ५ विधननम् M., R. ६ रागोद्घाटना प्रीति M., M2. प्रगम: M., R. ८ निरोध: R, M., M2. ९ प्रतिमुख 1'. १० M. and M2drop विशिष्ट. ११ प्रष्टम् R. १२ चतुर्वर्गवर्णन P. १३ पर्षां R. १४ 'प्रगम R., M. १५ मस्याप्पाशा R .; M. drops the whole line.

नाटकप्रकरणम्। १११

पताकाप्राप्याशांनुगुण्येन गर्भसंधेरंद्गानि कैल्पनीयानि। अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहॅरणकमाः । संग्रहश्चानुमानं च तोटकाधिबले तथा। उद्वेगसंभ्रमाक्षेपाद् द्वादशाङ्गान्यनुक्रमात ।१३।। एँषां स्वरूपं निरुप्यते। प्रस्तुतोपयोगिछद्माचरणमभूताहरणम् । तत्त्वार्थानुकीर्त्तनं मार्गः । वितर्कप्रतिपादनवाक्यं रूपम्। प्रसं्तुतोत्कर्षाभिधानमुद्ाहृतिः। संचि- न्तितार्थप्राप्िः क्मः। प्रस्तुतोपयोगिसामदानवचनं संग्रहः । लिंद्ा- दभ्यूहनमनुमानम्। रोषसंभ्रमवचनं तोटकम्। इष्टजनािसंधानमधि- बलम्। अपकारिजनाद् भयमुद्देगः । शंकात्रासौ च संभ्रमः । इष्टार्थो- पायानुसरणमाक्षेपः। एतेषां मध्येऽभूताहरणमागतोटकाधिबलाक्षेपाणं प्राधान्यम्। अथ विमर्शसंधि: । गर्भसंधौ प्रसिद्धस्य बीजार्थस्यावमर्शनम्।

अथ साङ्गं विमर्शसंधिमाह । गर्भसंधाविति। येन केनापि हेतुना क्रोधव्य- सनादिनार्थस्यावमर्शनं पर्यालोचनं क्रोधव्यसनादिजन्यौ गर्भनिर्भिन्नबीजार्थसं- बन्धः फलप्रात्यवसायात्मको विचारनिर्णयो विमर्श इत्यर्थः । तदुक्तकम्। 'गर्भनिर्भिन्नबीजार्थसंबन्धो व्यसनादिजः । विचारनिर्णयो यस्तु स विमर्श इति स्मृतः ।' इति।

१ शाभिगमाद् M., M2, M6. २ रङ्गानि द्वादश परिकल्पनीयानि R. ३ प्रयो- क्व्यानि T'., M., M2, M4 ४ प्रभताहरणं M2- ५ हरणे क्रम: M., M2. हरणं क्रमा: R. ६ तोटकादिबले M. पतेषां M .; तेषां M2. ८ तत्त्वानुकीत्तनं R., T., M'. ९ पादकं वाक्यं R .; "पादनं रूपम् T'. १० प्रस्तुनोत्तर गभिधानं T'. ११ संचितार्थप्रापि. M., Mg. १२ समाधानवाक्यं M7. १३ वाक्यं P., T. १४ अङ्गादम्यू' Mg. १५ नातिसंधानम° T'.

११२ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

हेतुना येन केनापि विमर्शः संधिरिष्यते। नियताप्तिप्रकर्युक्तेरङ्गान्यंत्र त्रयोदश ॥ १४॥ नियताप्तिप्रकर्यानुगुण्येन विमर्शसंधेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि। तत्रापवाद: संफेटो विद्रवद्रवशक्तयः। द्ुतिः प्रसङ्गश्चलनं व्यवसायो निरोधनम्। प्रेरोचनं विचलनमादानं तुं त्रयोदश॥ १५ ॥ एतेषां स्वरूपं निरूप्यते। दोषप्रख्यापनमपवादः। रोषसंभाषणं संफेटः। वँधबन्धादिकं वि- द्रवः । गुरुतिरस्कृतिर्द्रवः । विरोधशमनं शक्तिः । तर्जनोद्वेजने द्युतिः। गुरुकीर्त्तनं प्रसङ्ग: । उपमानं चलनम्। स्वशक्तिप्रशंसनं व्यवसायः। कोधसंरब्धानामन्योन्यविक्षेपो निरोधनम्। सिद्धवन्भ्ाविश्रेय:कथनं प्ररोचनम्। सवगुणाविष्करणं विचलनम्। कार्यसंग्रह आदानम्। अथ निर्वहणसंधिः। बीजवन्तो मुखाद्यर्था वित्रकीर्णा यथायथम्। ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ॥ १६ ॥ फलाप्तिकार्यानुगुण्यादङन्यस्य चतुर्दश॥ फैलाप्तिकार्यानुगुण्येन निर्वहणसंधेरङ्गानि चतुर्दश प्रतिपादनीयानि। अथ साँङ़ निर्वहणसंधिमाह। बीजवन्त इति। संसर्गे मतुप्। बीजयुक्ता इत्यर्थः । यथायथं यथास्वं विप्रकीणी निजस्थानेषूपन्यस्ता इत्यर्थः । एको मुख्यो- उर्थः प्रयोजनं येषां तेषां भावस्तत्त्वम्। यत्र बीजयुक्ता मुखसंध्याद्यर्थाः परेमप्र- योजनसंबन्धं लभन्ते स निर्वहणसंधिरित्यर्थः । अत्रोपक्षेपादिषु यत्र क्वचन कार्य- कारणभावसद्धावस्तत्रैव क्रमोऽङ्गीकर्त्तव्यो न त्वन्यत्र। वस्तुस्वरूपविचारे क्रमा- ङ्गीकारे कारणाभावाल्लक्ष्येषु व्युत्क्रमदर्शनाच्च। तदुक्तम्। १ न्यस्य . २ संस्केटः T"; संभेदो M .; संपोटो 1/. ३ विरोधनम् , M,. ४ प्ररो- धना M4 ५ च 1., 1 ६ संभेद: M; संपोट: M,. ७ पदबन्धा P. विधिबन्धा M1. ८ अवमाननं चलनम् 1. ९ विरोधनम् 1/- १० संग्रहण . ११ न्यत्र M1. १२ M. has पनेषां स्वरूपं निरूप्यते for फलानि-प्रतिपादनीयानि. १२ साङ्गं is dropped in t. १४ परप्रयोजन° mg.

नाटकमकरणम्।

संधिर्विरोधो ग्रथनं निर्णयः पेरिभाषणम्। प्रसादानन्दसमयाः केसाभाषोपगूहनम्।। पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश् चतुर्दशें ॥१८ ॥ एतेषां स्वरूपं निरुप्यते। बीजोपशमनं संधिः। कार्यमार्गणं विरोधः। कार्योपक्षेपणं ग्रथनम्। बीजानुगुणकार्यप्रख्यापनं निर्णयः। मिथोजल्पनं परिभाषा। पर्युपा- सनं प्रसाद:। वाञ्छितार्थप्राप्तिरानन्दः । दुःखप्रशमनं समयः। लब्ध- स्थिरीकरणं कृतिः। प्राप्तकार्यानुमोदॅनमाभाषणम्। अद्भुतार्थप्रापिरूप- गूहनम्। इष्टकार्यदर्शनं पूर्वभावः। कार्यार्थोपसंहृतिः संहारः। शुभ- शंसनं प्रशस्ति:। एवं चतुःषष्टचङ्गसमन्विताः पञ्च सन्धयः प्रतिपादिताः । एतेषां षट् प्रयोजनानि संभवन्ति। विवक्षितार्थप्रतिपादनम्। गोप्यार्थगोपनम्। प्रकाश्यार्थप्रकाशनम् । अभिनयरागसमृद्धिः । चमत्कारित्वम् । इति-

'वस्तुनेतृरसादीनामानुगुण्येन योजयेद्। विवक्षितोऽत्र नाङ्गानां क्रम इत्येव निर्णयः ।' इति। न च तेषां प्रधानवस्तुसंबन्ध एव निबन्धनीय इति वाच्यम्। अन्यथापि दोषाभावात्। तदुक्तं नाटकप्रकाशे 'उपक्षेपादयः प्रबन्धेष्वाधिकारिका वा प्रासङ्गिका वा प्रयोक्तव्या यथा संद- र्भस्य शोभायै भवन्ति' इति। विभज्य लक्षितानि संध्यङ्गानि संख्यया संकलय्योपसंहरति। एवं चतु :- षष्टीति। तत्राङ्गानां प्रयोजनमाह। एतेषामिति। अभिनयरागसमृद्धिरिति। अभिनयदर्शनेन सामाजिकमनोरअनसमृद्धि रेत्यर्थः । नन्वेतेषां प्रयोजनकथ-

१ प्रतिभाषणम् P. २ कृतिर्भाषोपगूहने M., Mp Mg, Mg. ३ पर्वभावानुसंहारी M., M1,Mg,My. &M .: has इति alter चतुदश and drops पतेषां स्वरूपं निरूप्यते. ५ बीजोपगमन I/. ६ विरोध: कार्यमार्गणम M. • 'मोदन भाषणम् P. ८ वाक्याषों' P. ९ भवन्ति for संभवन्ति P. १० 'संवृद्विः P. 15

११४ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

वृत्तविस्तरश्चेति। तत्रेतिवृत्तं सूच्यमसूच्यं चेति द्विविधम्। असूच्य- मपि द्विविधम् । दृश्यं श्राँव्यं च। तत्र सूच्यस्य सूचनाक्रमः पश्चविधः। तथोक्तं दशरूपके

इति।

नमनुपपन्नम् । अङ्गानां प्रधानफलेनैव फलवत्वनियमादिति न वाच्यम् । तस्यादृष्टफलवत्वे नियतत्वात्। एतत्तु दष्ट फलम्। तदुक्तं शृङ्गारप्रकाशे 'अङ्गानां षड्गिधं ह्येतत् दृष्ट शास्त्रे प्रयोजनम्।' इति। प्रयोजनानामेतेषां लक्ष्येषूदाहरणमूहनीयमित्युपेक्ष्य पुनरपि वस्तुनो द्वेधा विभागमाह। तत्रतिवृत्तमिति । द्वितीयं द्वेधा विभजति। असूच्यमिति। तत्र 'नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः। दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः ।।' इत्याद्ययोर्व्यवस्था द्रष्टव्या। श्राव्यं चेत्यत्र चशव्दः श्राव्यगतावान्तरभेदान- नुक्तमश्राव्यभेदं च समुच्चिनोति। श्राव्यं च सर्वश्राव्यं नियतश्राव्यं चेति द्विधा। एतेषां द्वितीयं च जनान्तिकमपवारितं चेति द्विधा। एतेषां लक्षणं तु 'सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्याद्श्राव्यं स्वगतं मतम् ।।' 'त्रिपताककरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम्। अन्योन्यामन्त्रणं यत् स्यात्तजनान्ते जनान्तिकम् ॥' 'रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम्।' इति। त्रिपताकग्रहणं पताकस्याप्युप्लक्षणार्थम्। तटुक्त्तं तद्वेदिभिः । 'त्रिपताकः पताकश्च गण्डश्रोत्रं गतः करः। जनान्तिके रहस्ये च दोषे श्रवसि कीर्त्तितः ।I' इति। लक्षणं त्वनयो: संगीतरत्नाकरे।

१ J. has च instead of चेति द्विविधम्. २ J. drops अपि. ३ श्रव्यं P. ४ नदुक्तं M,. ५ 'कलविषयत्वात् n, ६ p. drops द्वितीयं-दिया. "त्रिपताक। P. ₹ त्रिपतारका p. ९लक्षणम् .

नाटकप्रकरणम्। ११५

पंतेषां स्वरूपं निरुप्यते। वृत्तरवात्तिष्यमाणानां कथांशानां निंदर्शकः। संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्ैयोजितः । १९ ॥। स द्विविधः । शुद्धः संकीर्णश्चेति। केवलसंस्कृतप्रायः शुद्धः । संस्कृ- तप्राकृतमिश्रितः संकीर्णः । अथ चूलिका। अन्तर्यवनिकासंस्थैश्चूलिकार्थस्य सूचना ॥ २० ॥ यत्र नेपथ्यगतैः पात्रैरर्थः सूच्यते सैवँ चूलिका।

पताक: संहताकारः प्रसारिततलाङ्गलिः॥ से एव त्रिपताक: स्याद्वक्रितानामिकाङ्गलिः ।' इति। विष्कम्भेत्यादि श्रोकशेषः पुनः 'अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चभिः प्रतिपादयेत्।' इति। प्रथमाङ्के प्रस्तावनानन्तरं विष्कम्भं कुर्यादिति भोजराजः । अन्यत्राङ्कदवय- मध्ये इत्यन्ये। मतह्वयमप्यङ्गीकृत्य तल्लक्षणमाह। तृत्तेति। वृत्तवर्त्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः भूतभाविकथासूचक इत्यर्थः । संक्षेपार्थः संक्षेपैकप्रयोजनः । मध्यपात्रेणैकेनानेकेन वा प्रयोजितः। तत्रैकमध्यपात्नोऽनेकमध्यपात्रश्चेति शुद्धो द्विविधः। नीचमिश्रस्तु संकीर्ण एकविधः। तदुक्तम्। 'एकानेककृतः शुद्धः संकीणो नीचमध्यमैः । इति। तत्र संकीर्णेऽपि मध्यपात्रसंभवात् तत्प्रयोजितत्वं न विहन्यते। अत एवं नायकपात्नप्रवेश इति वेदितव्यम्। चूलिकां लक्षयति। अन्तरिति। अन्तःप्रधाना यवनिका अन्तर्यवनिका त्र संस्था येषां तैर्यवनिकान्तर्वर्त्तिभिरप्रविष्टरङ्गरित्यर्थः । विशेष्यमध्याहृत्य व्याचष्टे। यत्रेति। १ पर्षां P., M4 २ प्रदर्शक: M1. ३ प्रयोजनम् 2. ४ केवलं T. ५ मिश्र: ., M2, M4; मिश्रस्तु 11. ६ जवनिका p.सा चूलिका M., T. ८ p. omits this line. ९ वापि चोदित: m. १० शुद्धो is omitted in p. ११ p. drups नीच-पकविध: १२ एव नात् नायक T.

११६ प्रतापरुंद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथाङ्कास्यम्।

यत्र पूर्वाङ्कान्तपात्ैरुत्तराङ्कार्थ: सूच्यते तदङ्कास्यम्। अथ प्रेवेशकः । वृत्तवर्त्तिष्यमाणानां कथांशानां निंदर्शकः । प्रवेशकस्तु नौदेडक्के नीचपात्रपयोजितः ॥। २२।। नीचपात्रप्रयुक्त: प्रवेशकः आद्येडङ्के न युक्त: अथाङ्कावतारः। यत्र स्यादुत्तराङ्टार्थः पूर्वाङ्कार्थानुसंगतः । असूचिताङ्कपात्रं तदङ्कावतरणं मतम् ।। एभि: सूच्यं सूचयित्वा दृश्यमङैः प्रदर्शयेद्॥।२३॥

अङ्कास्यं लक्षयति। अङ्गान्तेति। यत्र कुत्राप्यङ्कान्तपात्रैरिति शङ्काङ्कुरमु. स्पाटयन् व्याचष्टे। यत्र पूर्वेति। प्रवेशकं लक्षयति। वृत्तेति। नीचपात्रैश्चेटीप्रमुखरेकेन द्वाभ्यां बहुभिवा मध्यमासंकीर्णैवृत्तवर्ततिष्यमाणानां पूर्वोत्तराङ्कशेषाणामेवेत्यर्थः । अत एवास्य विष्कम्भवत् प्रथमेऽ्क्के न प्रवेश इत्याह। नाद्येऽङ्के इति। अङ्कावतारं लक्षयति। यत्र स्यादिति। पूर्वोत्तराष्टार्थयोर्विष्कम्भादिविच्छे- देन न भाव्यमिति भावः । असूचितेति। पूर्वांङ्कवर्तिनामेव पात्राणामत्रानुप्रवे- शान्न तत्सूचनमिति भावः ।

भवेदङ्कबहिर्भावो विष्कम्भे च प्रवेशके।। उभयं चूलिकायां तु यथायोगमिति स्थिति: ॥ इति।

१ 'राङ्मस्य सूचना M., M2t M4. २ 'द्वगतपात्रै' M7. ३ थंस्य सूचना P. ४ प्रवेश: Mr. ५ प्रदर्शक: M/- ६ नाद्यट्ू P. · 'योजकः आद्यक्के न प्रयोक्तव्यः P., युक्तप्रवेशकः आदङ्े न प्रयुक्त: M., M2, Mg, Ms. 6 अद्वान्तपात्रैरिति m. ९t, omits इति.

नाटकप्रकरणम्। ११७

तंत्राङ्कस्वरूपं निरूप्यते। प्रसक्षनेतृचरितो बिन्दुव्यक्तिपुरस्कृतः । अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥ २४॥।

दृश्यमङ्कैः प्रदर्शयेदित्युक्तम्। तत्र कीद्शोऽङ्क इत्याकाङ्क्षायामाह। तत्रा- ङ्रेति। प्रत्यक्षं रङ्गप्रवेशेन साक्षान्निर्दिश्यमानं नेतृचरितं नायकव्यापारो यत्र स तथोक्तः। बिन्दुव्यक्तिपुरस्कृतः बिन्दुसूचनार्थ परिच्छिन्न इत्यर्थः। नानाप्रकारा- र्थोनामनेकावान्तर प्रयोजनानां संविधानानां कथासंनिवेशविशेषादीनां 'रसानामङ्गभूतानामङ्गिनो वा रसस्य च। न चातिरसतो दूरं वस्तु विच्छिन्नतां नयेत् ॥ रसं वा न तिरोदध्याद् वस्त्वलंकारलक्षणैः ॥' इत्युक्करीत्या परस्परानुपमर्दिनामाश्रयः। अत्राङ्क 'दूराध्वानं वधं युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम्। संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् । अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत्। नाधिकारिवधः क्वापि त्याज्यमावश्यकं न च।। अधिकारिवधस्यापि क्वचित् स्यात् कल्पनार्हता। अर्वांक् प्रकारात् स पुनः प्रत्युज्जीविष्यते यदि॥ नायकस्य यदेकाहचरितप्रतिपादकः ।

विदूषकादिभि: पात्रैर्योज्यस्त्रिचतुरैरपि। समस्तपात्रनिष्कामावसानोऽङ्कोऽभिधीयते॥' इत्यादि प्रतिपादिता प्राचीनालङ्कारिकपद्धतिरनुसरणीया। एवं सूच्यासूच्यवस्तुखण्डप्रतिपादकमङ्कविष्कम्भादिकं स्वरूपतो निरूपितम्। अथ सर्वस्यापि काव्यार्थस्य सूचिका भारती वृत्तिर्निरूपणीया। तस्याश्चत्वार्य- क्ानि। आमुखं प्ररोचना वीथिः प्रहसनं चेति। तत्र वीथिप्रहसनयोः प्रायेण प्रबन्धादावनुदाहरणेन कृताकृतत्वाद्दशरूपकमध्ये प्राधान्येनापि पठितत्वाच्च

१ तत् is dropped in M., Ma, M4; M1 has अन्न for it. २ 'सदितो M. ३ दशरूपमध्ये t.

११८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथामुखं निरूप्यते। सूत्रधारो नटीं ब्रूते मारिषं वा विदूषकम्। स्वकार्यप्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्या यत्तदामुखम् ॥ २५॥ प्रस्तावना वो तत्र स्यात् कथोद्धातः प्रवर्त्तकम्। प्रयोगातिशयश्चेति त्रीण्यङ्गान्यामुखस्य हि॥ २६ ॥

तल्लक्षणं प्राचीनालंकारमार्गेण तत्रैव भविष्यतीत्युपेक्ष्याल्पवक्तव्यां प्ररोचनामु- दाहरणसमय एव दर्शयष्यन् संप्रति साङ्गस्यामुखस्य स्वरूपनिरूपणं प्रति- जानीते। अथेति । तत्र पुरुषविशेषप्रयोज्यः संस्कृतप्रधानो वाग्व्यापारो भारती। प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रोतृणां प्रवृत्युन्मुखीकरणं प्ररोचना। तदुक्त्तम्। 'भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नैराश्रयः । उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना ॥' इति। आमुखविशेषः प्रस्तावनेति केचित्। प्रस्तावनाविशेष आमुखमित्यपरे। अस्यैव पर्यायः प्रस्तावनेति दशरूपककारः। तन्मतानुसारेण लक्षणमाह। सूत्रधार इति। द्ावत्र सूत्रधारौ। एक: पूर्वरङ्गविधायकः । इतरस्तु नटस्था- पकाद्यपरपर्यायः पूर्वसूत्रधारसद्ृशगुणाकृतिः प्रस्तावनाप्रवत्तकः । अत्र तु नटी- मारीषादिसंभाषणादयमेव विवक्षितः । अस्य गृहिणी नटी। मारीषः पारिपा- र्िकः । नर्मसचिवो विदूपकः । एतेपां लक्षणानि भावप्रकाशे। 'आसूत्रयन् गुणान् नेतुः कवेरपि च वस्तुनः । रङ्गप्रसाधनप्रौढः सूत्रधार इहोदितः ॥ चतुरातोद्यभेदज्ञा तत्कलासु विशारदा। करणाभिनयज्ञा च सर्वभाषाविचक्षणा ॥ नटानुयोक्री कृत्येपु नटस्य गृहिणी नटी। भरतेनाभिनीतं यो भावं नानारसाश्रयम्॥ परिष्करोति पार्श्वस्थः स भवेत् पारिपार्श्विकः । तदात्वप्रतिभो नर्मचतुर्भेदप्रयोगवित् ।। वेदविन्वर्मवादी यो नेतुः स स्याद्विदूपकः ॥'

१ च for वा P. २ प्रवर्त्तक: M7. ३ेतु o 'हि P., T. ४ नट P

नाटकप्रकरणम्। ११९

एषामङ्गानां स्वरूपं निरुप्यते। स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सूत्रिणः। गृहीत्वा पविशेत पात्रं कथोद्धातो द्विघैव सः ।।२७।। पस्तूयमानकालस्य गुणवर्णनया स्वतः । मविशेत सूचितं पात्रं यत्र तत् स्यात् प्रवर्तकम् ॥२८॥ एषोऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारप्रयोगतः । पात्रपवेशो यैत्रायं प्रयोगातिशयो मतः ॥२९ ॥

इति। स्वकार्यमभिमतरूपकप्रयोगेण परिषदाराधनात्मकं प्रस्तुतं काव्यार्थरूपं वस्त्वादिचतुष्टयं तदाक्षेपिण्या उभयप्रतिपादिकयेत्यर्थः । अत एव चित्रोक्त्या नाठ्यादिकं यद् ब्रूते तदामुखमित्यर्थः । तद्गुक्त्तम्। 'पूर्वरङ्गं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते। प्रविश्य तद्ूदपरः कोव्यार्थ स्थापयेन्नटः ॥ दिव्यमार्त्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः । सूचयेद्वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ।।' इति। स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा मार्त्ये वस्तु मर्त्त्यो भूत्वा मिश्रं वस्तू- भयोरन्यतरो भूत्वा सूचयेदित्यर्थः । अथामुखाङ्गत्रये कथोद्धातं लक्षयति। स्वेति। पात्रं कर्सृ। सूत्रिणः सूत्रधा- रस्य वाक्यमर्थ वाक्यार्थ वा। प्रवर्त्तकं लक्षयति । प्रस्तूयमानेति। कालस्य ऋतुं कंचिदुपादायेति वचनप्राप्तस्य शरद्वसन्तादेर्गुणवर्णनया आसन्नप्रवेशपात्र- साम्येनेति भाव:। 'प्रकटितरामाम्भोज: कौशिकवाग्लक्ष्मणानन्दी। सुरचापनमनहेतोरयमवतीर्णः शरत्समयः ॥' इत्यत्र रामलक्ष्मणविश्वामित्राणां शरद्वर्णनसाम्येन प्रवेशकथनात् प्रवर्त्तकम्। प्रयोगातिशयं लक्षयति। एष इति। एतदिदमोरन्यतरशब्दप्रयोगेणोपक्षेपादि- त्यर्थः ।

१ यस्यायं M. २ काव्यमास्था P. ३ मर्त्त्ये p., mg.

१२० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वादुंच्यन्तेऽत्र स्वभावतः । उद्धासकावलगिते प्रपश्चत्रिगते छलम् ॥ ३० ॥ वाक्केल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके। असत्प्रलापव्याहारमृँदवानि त्रयोदश ।। ३१ ॥।

एषां स्वरूपं निरुप्यते।

गूढार्थपदपर्यायमालारूपेण प्रेश्नोत्तरमालारूपेण वोद्धात्यकं द्विवि- धम्। अवलगितमपि द्विविधम् । अन्यकार्यच्छद्मना अन्यकार्यकरणम्। अन्यकार्यप्रसङ्गात् प्रकृतकार्यसिद्धिश्चे। असन्भतं मिथः स्तोत्रं प्रंपञ्चः ।

नन्वनन्तरमुद्धात्यकादीनि वीथ्यङ्गान्युच्यन्ते कथं तेषामामुखे संगतिरि- त्याशङक्योभयेषामङ्गानामभेदादविरोध इति संगमयन्नाह। वीथ्यङ्गानीति। न चैवं वीथ्यामुखयोरङ्गिनोर्नाममात्रभेद इति शङ्कनीयम्। वीथ्यां कथोद्धाता- दिविशेषाङ्गविकलत्वं सूत्रधारादिसंबन्धवैघुर्यमुद्धात्यकादिसर्वाङ्गावश्यकत्वं पा- क्षिकप्राधान्यं च । आमुखे पुनरेतद्वैरूप्यमित्यनयोरे त्यन्तविलक्षणत्वात्। अय साधारणाङ्गान्युद्देशपूर्वकं लक्षयति। उद्धात्यकेत्यादिना ।

अन्योन्यालापो गूढार्थपदं ततः पर्यायश्चेत्येवमेका माला। प्रश्नोत्तरं चेति द्वितीया। द्वेधावलगितमित्याह। अन्यकार्येति। पूर्वत्र प्रकृतकार्यसिद्धेः प्रय- त्नपूर्वकत्वमुत्तरत्र प्रासद्विकत्वं चेत्यर्थः । असन्भूतं पारदार्यादिप्रसंगेन दुष्टम् । पूर्वाचार्यास्तु स्तोत्रं हास्येन विशिंपन्ति।

१ 'दुच्यन्ते तत्स्वभावतः P. २ मवस्कन्दित M. ३ मार्दवानि P. ४ प्रश्नोत्तररूपेण ो M. ५ चोद्धात्यकं T. ६ Before this T. has यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत्र सिद्धयति। वस्तुनोऽन्यत्र वा यत्स्या्ट््घावलगितं मतम्। • T' drors कार्य. ८ प्रसङ्गा- प्रकृत® M. ९ 'श्रति P. १० प्रपञ्चम् . ११ t. drops अव्यन्त. १२ द्वितीया माला t. १३ t. drops र्तान्रं.

नाटकप्रकरणम्। १२१

पूर्वरक्के नंटादिसल्वापोSत्र तु साम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतम्। प्रियस- दशैवीक्यरप्रियविलोभनं छेलम्। साकाङ्गस्यापपि वाक्यस्य निवत्तनमु- क्तिंप्रयुक्तिवाक्केलिद्विधा। स्पर्धयान्योन्यवाक्याधिक्यमाधबलम्।सह- सोदितं प्रस्तुतविरोधि गण्डम् । रसवशादुक्तान्यथाव्याख्यानमँवस्य- न्दितम्। सोपहासानगूढाथप्रहललिका नालिका। असंबन्धकंथाप्राय :-

'असन्दूत मिथः स्तात्रं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः।' इति। त्रिगतं द्विविधम्। तत्रकं पूर्वरङ्गाङ्गमंपरमामुखाङ्गामति विविञ्वभ्ुभयोः क्रमेण लक्षणमाह। पूर्वरङ्ग इति। नटादिसल्लाप इत्यत्रादिग्रहणान्मारिषसूत्र- धारौ गृह्येते। तदुकं भावप्रकाशे पूर्वरङ्कप्रस्तावे। 'सूत्रधारो नटश्रैव तथा वे पारिपा्श्विकः । सल्लापं यत्र कुर्वन्ति तदेव त्रिगतं स्मृतम् ।।' इति। अत्र त्विति प्रस्तावनायाम्। साम्यादिति। शन्दसाम्यादित्यर्थः । तदुकं दशरूपक। श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्विह। नटादित्रितयालाप: पूर्वरङ्के तदिष्यते ।' इति। छलं व्यक्तम्। साकाङ्क्षस्येति। निवर्त्तनमुपरि प्रस्तुतमोन्रमः शिवा- येतिवदिति भावः। उक्तेः प्रत्युक्तिरुक्तिप्रत्युक्तिः । अत्र द्विख्त्रिरिति शेषं प्राश्ः पूरयन्ति । अन्योन्यवाक्येति। परस्परसामर्थ्यप्रकाशकवाक्याधिक्यमित्यर्थः । सहसोदितमविमृश्योक्त प्रस्तुतविरोधि गण्डम्। अर्थभेदेन प्रस्तुतोपयोगि गण्ड- मिति केचित्। तदुक्त्तम्। 'गण्डः प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थ सहसोदितम्' इति। रसवशादित्युक्तेन सम्बध्यते न तु व्याख्यानेन। सोपहासेति। निगूढो गोपितो १ नटादिभि: साम्यादनेका P; नटादिशब्दसाम्यादनेका2 M. २ P. has पूर्वरङ्गाङ्रं प्रस्तावनाङ्गमिति तद् द्विविधम् before it and T. notices in a bracket ( त्रिगत द्विविधं पूवरङ्गाङ्ग प्रस्तावनाङ्ग चेति). २ रप्रियविलोभन M. ४ चलनम् M .: छलनम T. ५ 'प्रयुक्तिरूपेण T., T. ६ द्विविधा M/- ७ मवस्पन्दितम् P., M; 'मकस्कन्दितम् M. ८ 'निगूहाथां M., M2, M7, M4. ९ कथालापो P .; कथापायोऽसत्प्रलापः M .; कथाभिप्रायोऽसत्प्रलाप: Mr १०ङं तत्र परमामुखाङ्ग° t.,mo. १ p.has this :- 'कुलशोकहरं कुमारमेक कुहनाभैरवपारणोन्सुखाभ्याम्। उपड्टय कृतादरं पिनृभ्यासुपरि प्रस्तुतमोंनमः शिवाय'॥ इति महेच्वरानन्दे 16

१२२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

प्रलापोऽसत्प्रलापः । अन्यार्थ हास्यलोभकेरं वचनं व्याहारः। दोषाणां गुणत्वप्रतिपादनं मृदवम्। पतेषां मध्ये यथासंभवं कोनिचित् प्रस्ताव- नायां प्रयोक्तव्यानि। अंथ दंशरूपकाणां स्वरूपं निरूप्यते। तत्र साङ्गैर्मुख प्रतिमुखगेर्भमर्शोपसंहतैः । पूर्व प्रकृतिरन्येषामाधिकारिकवृत्तवत् ।। ३२।।

बाह्य आभ्यन्तरो वा मुख्यार्थो यत्र सा तथोक्ता। अत एव अन्तर्लापा बहि- लोपा चेति द्विविधा प्रहेलिका। तदुक्तं विद्ग्धमुखमण्डने। 'व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थ स्वरूपार्थस्य गोपनात्। यत्र बाह्यान्तरावर्थौं कथ्येते सा प्रहेलिका ।।' इति। प्रलाप इति रसस्वप्रोन्मादशैशवादिप्रयुक्त इति शेषः । अत एव नाय- मसंगतिर्नाम वाक्यदोषः । अन्यार्थमित्यर्थान्तरोद्देशेन हास्यप्रलोभकारीत्यर्थः । दोषाणामिति। वैपरीत्यस्याप्युपलक्षणमेतत्। तदुक्तम् 'दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मदवं हि तत्' इति। एतेषामङ्गानां कार्त्स््येन प्रयोगनिर्बन्धो नास्तीत्याह। पतेषामिति। रूपकोपाद्वातरूपां प्रस्तावनां निरूप्य संप्रति रूपकर्स्वरूपनिरूपणं प्रतिजा- नीते। अथति। तत्र सर्वप्रकृतित्वेन प्रधानस्य नाटकस्य स्वरूपमाह। साङ्ग- रिति। यत्रेत्थमिदं कर्त्तव्यमिति कृत्स्नाङ्गसमेतप्रधानोपदेशः सा प्रकृतिः । यथा दर्शपूर्णमासादिः। कृत्स्नाङ्गोपदेशाभावेऽन्यतः सिद्धाङ्गाकाङक्षायां तद्वदिदं कर्त्तव्यमिति अतिदेशेन यत्रानुपदिष्टाङ्गपरिपूरणं सा विकृतिः । यथैन्द्राआ्रादि: । तद्वूदत्रापि संधिपञ्चकाङ्गादिकृत्स्नोपदेशेन परिपूर्णत्वादातिदेशिकाङ्गयोगेन विकृ- तिभूतानां प्रकरणादीनां नाटकं प्रकृतिः । तदेतदाह । प्रकृतिरन्येषामिति। फलस्वाम्यमधिकारः । तद्वानधिकारी। अधिकारेणाधिकारिणा वा निर्वृत्तमाधि-

१ अन्यार्थहास्य M.,M2; अन्यार्थस्य 4 २ 'करणवचन M., M2 .; 'करणं वचनं Mr. ३ मृदुत्वम् P. ४ एषां M4. ६ कतिचन TV. ६ अत्र P. T' and Mr. drop दश. ८ स्वस्वरूपं M1. ९ 'गर्भामर्शो P. १० 'स्वरूप t.

नाटकप्रकरणम्। १२३

वीरशृङ्गारयोरेकः पधानं यत्र वर्ण्यते। मख्यातनायकोपेतं नाटकं तदुदाहृतम् ॥ ३३ ॥ तन्र नोन्दीस्वरूपं निरूप्यते। अर्थतः शब्दतो वापि मैनाक काव्यार्थसूचनम्।

द्वाविशसा पदैर्वापि सा नान्दी पैरिकीर्त्यते॥३४॥

कारिकं प्रधानम्। वृत्तशव्देनात्र प्रख्यातमुचितं चेति वृत्तं विवक्षितं तद्युक्तमि- स्यर्थः । प्रधानमित्यनेन रसान्तराणामङ्गतवेनानुप्रवेशः सूच्यते। प्रख्यातो रामा- यणादिप्रसिद्धः नायको धीरोदात्तो राजरषिर्दिव्यो वा। तदुपेतं नाटकम्। एवमे- वोकं दशरूपके। 'अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान्। कीर्त्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः ॥ प्रख्यातवंशो राजषिर्दिव्यो वा यत्र नायक: । तत् प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम् ।। यत्तत्रानुचितं किंचिन्नायकस्य रसस्य वा। विरुद्धं तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् ।।' इति। पूर्वरङ्गो नाम नाटकादौ कर्त्तव्यः प्रत्यूहपरिपन्थी कर्मविशेषः । तदुक्त्म्। 'यन्ाव्यवस्तुनः पूर्व रह्गविघ्नोपशान्तये। कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः से कीर्त्तितः ।।' इति। तस्य प्रत्याहारादीनि द्वाविंशतिरक्कानि तन्मध्येऽवश्यं कर्त्तव्या नान्दी। तदुक्ततं बादरायणेन "यद्यप्यङ्गानि भूयांसि पूर्वरक्कस्य नाटके। तथाप्यवश्यं कर्सव्या नान्दी विश्वीपशान्तये।।"

१ नान्दि' M. २ मनागर्थस्य सूचनम् M7. ३ परिकीर्तिता T., T'. ४ तदुक्तम् is dropped in p. ५ प्रकीर्ततितः n. ६ विन्रप्रशान्तये m.

१२४ प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते

नाटकादिरूपकाणामादौ 'विहितं पद्यं नान्दीत्युच्यते । वेणीसंहा- रेऽप्रोदशपदा नान्दी । अनर्धराधवे द्वादशपदा। बालरामायणे द्वाविं- शतिपदा। कैश्चिन्नान्द्यां पदनियमो नोभ्युपगतः। नान्दन्तर प्रविष्टेन सूत्रधारेण रङ्गप्रसाधनपुरःसरं भारतीवृत्त्याश्रयणेन श्रोकैः काव्यार्थ: सूचनीयः। तथोक्तं दशरूपके 'रङ्गं प्रसाध्य मधुरैः श्ोकैः काव्यार्थसूचकैः। ऋतुं कंचिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत्।।' इति। एषा प्रक्रिया नाटकस्यैव मुख्या।

इति। अतस्तत्स्वरूपं निरूप्यत इत्याह । तत्र नान्दीति 'चन्द्रनामाङ्गिता प्रायो मङ्गलार्थपदोजवला। आशीर्नमस्त्रिया वस्तुनिर्देशो वा प्रकल्प्यते ।।' इत्यादि विशेषोप्यत्र द्रष्टव्यः । असाधारणत्वमस्या निवारयन् व्याचष्टे। नाट- कादीति। स्पष्टमन्यत्। अनन्तरकत्तव्यमाह। नाद्यन्तरभिति। सूत्रधारेण द्वितीयेन। रङ्गप्रसाधनं नाम सभापतावुपविष्टे रङ्गप्रविष्टसाम्प्रदायिकसंपादितो यवनिकापगमाविर्भूतपात्र विशेषप्रकीर्णपुष्पाञ्जलिपरिष्कृतो नृत्तगीतवाद्यविशेषप्रयोगः केवलगीतवाद्य- विशेषप्रयोगो गीतादेरेकैकशः प्रयोगो वा। एतच्च 'संगीतज्ञैर्बुधैः सार्धे नायके प्रेक्षके स्थिते। प्रविश्य रङ्गभूमिं ते तिष्टन्तः सांप्रदायिकाः ।।' इत्यादिना संगीतरत्नाकरे प्रपञ्चितम्। तदपेक्षायां तत्रैव द्ृष्टव्यम्। भारत्या लक्षणमुक्तम् । अत्रार्थे संवादमाह । रङ्गमिति। अत्र स्वोक्तिसंवादवाक्यगतयो: काव्यार्थसूचनभारतीवृत्याश्रयणयोरुद्देश्यविधेयभाववैरूप्यं फलभेदाभावान्न दो- पायेति द्ष्टव्यम्। 'नाटकेऽक्का न कत्तव्याः पञ्चन्यूना दशाधिकाः ।' इति। अम्याः सामप्रया असाधारणत्वमाह। एषेति। मुख्या नियतेत्यर्थः ।

१ पद्यं विहितं P. २ 'षपदा नान्दी T. ३ अनध्यराघवे P. ४ नापेक्षितः M, Mg. ५ भारतीप्रत्याश्येण M. ६ P. omits इनि. प्रतिपादितम् t.८ रङ्गमिति is dropped in t and m.

नाटकप्रकरणम्। ६२५

अथ प्रकरणम्। उत्पाद्येनेतिवृत्तेन धीरशान्तप्रधानकम्। शेषं नाटकतुल्याङ्गं भवेत् प्रकरणं हि तत् ॥ ३५ ।।

अथ भाण: । भारतीवृत्तिभूँयिष्ठं शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः। सूच्येते वीरगृङ्गारौ विटेन निपुणोक्तिना॥ ३६॥ कल्पितेनेतिवृत्तेन धूर्त्तचारित्रवर्णनम्। एकोडङ्डो मुखनिर्वाहौ यत्र भाण: स संमतः॥ ३७ ॥

प्रकरणं लक्षयति। उत्पाद्येनेति। इति वृत्तेनोपलक्षितं शेष वस्तु। नाटकतु- ल्यान्यङ्गान्यामुखादीनि यत्र तत् तथोक्तम्। अयमतिदेशो यथायोगसुत्तरत्राप्य- नुषञ्जनीयः । धीरशान्तप्रधानकमित्यत्र प्रधानग्रहणमुद्देष्टव्यधर्मान्तरसूचकम्। तानि च दशरूपके 'अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम्। अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच्च नायकम्।। धीरप्रशान्तं सापायं धर्मकामार्थतत्परम्। शेषं नाटकवत् संधिप्रवेशकरसादिकम्।' विपदन्तरितार्थसिद्धिः सापायः । किंच 'त्रेधात्र नायिका ज्ञेया कुलस्त्रीगणिकोभयम्। तद्वशादूपकं त्रेधा तृतीयं धूर्त्तसंकुलम्।। गणिका प्राकृतं ब्रूते कुलस्त्री संस्कृतं तथा।' इति। विकृत्यन्तरापेक्षया संध्यादीनां प्रकर्षेण करणात् प्रकरणम् । भाणं लक्षयति। भारतीति। शौर्यसौभाग्ययोः संस्तवैः धूर्त्ता धूतकारादय- स्तेषां चारित्रं स्वेनान्येन वानुभूतमिति शेषः । स्पष्टमन्यत्।

१ भूयसत्वं M; भूयिक्क M1, M2. २ विशेष t.

१२६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ प्रहसनम्। यत्र सन्ध्यङ्वृत्त्यङ्गवर्णनं भाणवन्मतम् । हास्यो रसः प्रधानं स्याद्रवेत् प्रहसनं हि तन् । ३८ ।। तत् त्रिविधम्। शुद्धं वैकेतं संकीर्ण चेति। तंत्र शुद्धम्। पापण्डविप्रप्सृतिचेटीचेटसमाकुलम। वेषभाषादिसहितं शुद्धं हास्यवचोऽन्वितम्॥। ३९ ॥

'एकपात्रप्रयोज्येSस्मिन्कुर्यादाकाशभापितम्। अन्येनानुक्तमप्यन्यो वचः श्रुंत्वेव यद्वदेत्।। इति किं भणसीत्येतद् भवेदाकाशभाषितम्। लास्याङ्गदशकं चात्र योज्यं गेयपदादिकम् ।। भावप्रकाशिकाद्येषु तत्प्रपञ्चः परीक्ष्यताम्। अत्रोपरम्यतेSस्ाभिरतिविस्तर भीरुभिः ॥ यत्रैक एव विटः स्वकृतं परकृतं वा भारतीवृत्तिभूयिष्टं भणति स भाणः । प्रहसनं लक्षयेति । यत्रति। हास्यवच:प्रचुरत्वादिदं प्रह्सनमुच्यते । तत्र

नुकारि वैकृतम्। वीथ्यङ्गविशिष्टं धूर्त्तचेष्टितसंकुलं संकार्णम्। तदेतत् त्रिविधं विभज्य क्रमेण लक्षयति। तच्चेत्यादिना। तत्र शुद्धमाह। पांयण्डेति । पोपण्डाः शाक्यादयः । विप्रा जातिमात्रोपजीविनोऽत्यन्तमृजवो वा। प्रभृनिपदेन तादृशा एव वैश्यादयो गृह्यन्ते। चेट्यादयो लक्षितचराः प्रधानभूतहास्यरसतिभावभूतै- रेतैः समाकुलम्। वेषभाषादिसहितमिति। अर्थादेतेपामेवेति गम्यते। विकृ-

१ लास्याङ्ग M. (M. notices वृत्यङ्ग also). २ विकृतं . ३ ततः M. ४ पाखण्ड P. ५ नटचेटविटाकुलम् P .; चेटचेटीविटाकुलम् I., नटचेटीविटाकुलम् M4 श्रतवेव t. m. प्रतीक्ष्यताम् t m. ८ 'भीतिभिः t. ९ t. drops शाक्य. १० पाखण्ड p. ११ पाखण्डा: P.

काव्यप्रकरणम्। १२७

अथ वकृतम्। कामुकादिवचोवेपैः षण्डकञ्तुकितापसैः। प्रहासाभिनयपायं वैकृतं तत् पकीत्यते ॥ ४० ॥ अथ संकीर्णम्। यद्वीथ्यङ्गैः र्समाकीर्णैः संकीण धूर्त्तसंकुलम् ॥ ४१॥ अथ डिमः । यत्र वृत्तं प्रसिद्धं स्याद्वत्तयः कैशिकीं बिना। नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः ॥।४२॥ भूतपरेतपिशाचाद्याः षोडशासन्तमुद्धताः। हास्यशृङ्गाररहिता रसा रौद्रैपधानकाः॥४३॥ चत्वारोडङ्का संधयश्च चत्वारो मर्शवर्जिता:ः।

शेषं नाटकवत् सर्व सं डिमः परिकीरत्यते ॥ ४४॥

तमाह। अथेति। कामुकादयो भुजङ्गाद्याः। तेषां वचोवेषौ येषां तैस्तथोकैः। तथा पाषण्डक खुकितापसैस्तद्वेषभाषायुक्तैरेवान्वितमिति शेषः । संकीर्णमाह। यदिति। वीथ्यङ्गैराद्धत्यकादिभिः । धूत्ताश्चोरधूतकरादयः । डिमं लक्षयति। यत्रेति। प्रसिद्धं वस्तु त्रिपुरदाहादयः। वृत्तयः कैशिकी- वर्जास्तिस्त्रः रसादीप्ता एव। अत एवोक्तम्। 'शुङ्गारहास्यविधुरै रसैर्दीसैर्निरन्तर:' इति। अतः शान्तरसस्य प्रसक्तिरेव नास्तीति भावः । रौद्र: स्थायित्वेन प्रधानं येषां ते रौद्रप्रधानकाः । मर्शो विमर्शः । मायाद्योऽनुभावाः । तत्र मायेन्द्रजा- लयोर्लक्षणं भावप्रकाशे

१ विकृतम् M1. २ कामकोक्तवचोवेषैः P .; कामुकानां वचोवेषैः M.,M2. ३ विकृतं Mr ४ समाकीर्ण M., M,, Ma, Mp. T. ५ संकीणे: P. ६ वस्तु T., M., Mp M2, M5 नाट्य for रौद्र M2. ८ महेन्द्र2 P., M. ९ मरहोदया: M. १० डिमः स R.

१२८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ व्यायोगः। यंत्र ख्यातेतिवृत्तं स्यादुद्धतो नायको मतः । गर्भावमर्शराहितं डिमवद्रसपोषणम् ।। एकवासरकार्य च स व्यायोगो महारणः ।। ४५॥। अथ समवकारः। यथामुखं नाटकवत् संधयो मर्शवजिताः । नेतारो द्वादश पृथकूफला देवासुरादयः ॥४६॥

'सद्रपाद्वभावना माया स्वत एवासतः पुरा। अथवान्यपदार्थानामन्यथा कृतिरेव वा॥ अदेशकालपारोक्ष्यं परोक्षस्यैव वस्तुनः । मन्त्रोपधादिभिः सोऽयमिन्द्रजाल इतीरितः ।l'

इति। चन्द्रग्रहादय इत्यत्रादिशव्देनोल्कानिर्घातादयो गृह्यन्ते। गतमन्यत् । डिमः सङ्गात इति नायकसंधातव्यापारात्मकत्वात् डिम इति धनिकः । व्यायोगं लक्षयति। यत्रेति। शान्तशङ्गारहास्यरहिता रौद्प्रधानकाः षठू रसा: कैशिकीवर्जमितरवृत्तयश्चेत्येतड्डिमवद्रसपोषणमित्यतिदेशेन लभ्यते। अस्त्री- निमित्तोऽत्र महारणः । तदुक्तम्।

'अस्त्रीनिमित्तसंग्रामो जामदभ्यजयोर्यथा। इति । व्यायुज्यतेऽस्मिन् बहवः पुरुषा इति व्यायोगः । सैमवकारं लक्षयति । यत्रेति। शेषं नाटकतुल्याङ्गमित्यतिदेशानुषङ्गादेवानु- पदिष्टा मुखाद्यखिलाङ्गलाभेऽप्यत्रामुखं नाटकवदित्यतिदेशो रूपकाणामिद्माव- श्यकमिति सूचनायेति द्रष्टव्यम्। एककार्याणामपि नायकानां पयोधिमथने सुधालक्ष्मीप्रेमुखफलभेदं दष्टाह। नेतार इति। वीरप्रधाना इत्यनेन शृङ्गारादी-

१ व्याख्यातमितिवृत्तं स्यादुद्वतो नाम नायक: 1 N4 २ समवाकारः T', M. ३ समवाकार t. ४ प्रमुख फल f., m.

नाटकमकरणम् । १२९ वीरपधानाश रसास्त्रयोऽङ्कास्तेषु च क्रमात्। वस्तुस्वभावदैवादिकृताः स्यु: कपटास्रयः ॥। ४७ ॥ पुररोधरणाध्यादिनिमित्ता विद्रवास्रयः। धर्मार्थकामानुगुणास्तिस्रः शृङ्गाररीतयः ॥।४८॥ प्रथमेडक्के निबद्धव्या कथायामत्रयावधिः।

असौ समवकार: स्याद्वीथ्यङ्गैः कैशरिदन्वितः । ४९॥

नामङ्गत्वेनानुप्रवेशः । अत एवात्र मन्दकैशिक्यो वृत्तयश्रेति गम्यते। त्रयोऽक्का इति। प्रथमेऽड्के मुखप्रतिमुखयोर्द्वितीये गर्भस्य तृतीये निर्वहणस्य च निबन्धो द्रष्टव्यः। अङ्कत्रये कपटविद्रवशङ्गारत्रिकाणां त्रयाणां क्रमेण निबन्ध इत्याह। तेषु च क्रमादिति। कपटो नाम मोहः। तदुक्तं भावप्रकाशे 'कपटस्य स्वरूपं तु भ्रमो मोहात्मकः स्मृतः' इति। स च निमित्तानुरोधेन त्रिविध इत्याह। वस्तुस्वभावेति। 'वस्तुख्वभावकपटः कूरसत्वादिसंभवः । दैविक: कपटो वद्िवर्षवातादिसंभवः॥ शत्रुज: कपटस्तत्र संग्रामादिसमुद्भवः ॥ कपटजन्यं पलायनं विद्रवः । सोऽपि कपटवत् त्रिविध इत्याह। पुररोधेति। पुररोधरणादिनिमित्तोSरिकृतो विद्रवः। अशयादिनिमित्तो दैविको विद्रयः । व्यालव्याघ्रादिनिमित्तो वस्तुस्भावकृतो विद्रवः। व्रतादिजनितः कामो धर्म- शङ्गारः । महाराज्याद्यर्थप्राप्तिहेतुरर्थशङ्गारः । परदारसुरापानादिसुखललितः कामशङ्गारः। अङ्गत्रयवर्ततिनो वस्तुनः कालनियममाह। प्रथमेSक्के इत्यादि। यथालाभमुद्धात्यकादीनामनुप्रवेश इत्याह। वीथ्यङ्गेरिति। समन्तादवकीर्यन्तेS- स्मिन्नर्था इति समवकारः। शेषं स्पष्टम् ।।

17 १ द्वितीयाक्के P.

१३० प्रता परुद्रीये रल्नापणसमन्विते

अथ वीथी। यत्र भाणवदङ्गानां कृप्तिर्वत्तिस्तु कैशिकी। शृंङ्गारः परिपूर्णत्वात् सूचनीयोऽतिभूयसा ॥ उैद्वासकादीन्यङ्गानि सा वीथी वीथिवन्मता ।।५० ॥ अथाङ्क:। यत्रेतिवृत्तं प्रख्यातं प्रधानं करुणो रसः। स्त्रीणां विलासो वाग्युद्धं नेतार: प्राकृता नराः ॥ भाणवत् संधिवृत्त्यादि स डेत्सष्टोऽङ्रसंजितः ॥।५१।।

वीथीं लक्षयति। यत्रेति। एकोडङ्को मुखनिर्वाहावित्यादिको भाणवदित्यति- देशर्लेभ्यः । विशेषमाह। वृत्तिरित्यादिना । शङ्गारोSतिभूयसा सूचनीय इत्य- नेन रसान्तराणामत्यल्पशः सूचनं गम्यते। उद्धात्यकादीनि प्रस्तावनायामुक्तानि। यत्रैवं सामग्री सा वीथी। वीथिवदङ्गानां मार्गवत् पङ्गिवद्वा मता। एकपात्रेण पात्रद्येन वा योगोऽत्रान्यतोऽवगन्तव्यः । इदमप्यत्रानुसंधेयम्। 'अस्यां प्रायेण लास्याङ्गदशकं योजयेन्न वा। सामान्या परकीया वा नायिकात्रानुरागिणी॥ वीथ्यङ्गपनायवस्तुत्वान्नोचिता कुलपालिका। लक्ष्यमस्यास्तु विज्ञेयं माधवीवीथिकादिकम्।' इति। अङ्कं लक्षयति । यत्रेति ! इतिवृत्तं प्रख्यातमुत्पाद्यं वेति केचित् । प्राकृता- दिव्यतिरिक्ताः अत एव शारदातनयेनोक्तम्। 'दिव्यैरयुक्त्ः पुरुषैः शेषैरन्यैः समन्वितः' इति। सुगममन्यत् । य एवंविधः सोडयं पुत्रादीनामिव प्राकृतनायकादीनामा- श्रयत्वादङ्क इति संज्ञितः । अयमङ्को नानाप्रकारेति लक्षणमुल्लङ्ध्य सृष्टत्वादुत्सृष्ट इत्युच्यते। अत एवोत्सृष्टिकाङ्क इति नाटकान्तर्गताङ्कव्यवच्छेदार्थमिति धनिको व्याचष्ट। १ कृत्यं वृत्तिस्तु P. २ शृङ्गारोऽपरि P. ३ उद्घात्यादीनि चाङ्गानि R., M. ४ उत्सृष्टाङ्क'M. ५ लक्ष्यः t., m. १ वीधी p.७ अत्नेति t.

नाटकप्रकरणम्। १३१

अथेहामृगः । मिश्रमीहामृगे वृत्तं चंतुरककं त्रिसन्धिकम् । म्त्त्यदिव्यौ च नियमान्नायकप्रतिनायकै ॥ ५२॥ धीरोद्धतौ स्त्रियं दिव्यां हैर्नृकामौ च कॉमुकौ। अवधं युद्धमन्योन्यमाभासरसयोस्तयोः ॥५३॥ एषा प्रक्रिया दशरूपकोक्त्तरीत्यनुसारेण। तत्र साङ्ग नाटकमुदाहियते। भद्रां कौतुकवेदिमागतवतोरन्योन्यमासेदुषोः शैलैमेंरुहिमाचलप्रभृतिभिर्देवैर्हरीन्द्रादिभिः। व्योप्तां पार्श्वयुगे पुरोऽम्वुजभुवा पश्चाञ्च मेनादिभिः साध्वीभिः शिवयोरपाङ्गसरणिर्वैवाहिकी पातु वैं ॥। १ ॥ ईहामृगं लक्षयति। मिश्रमिति। गर्भावमर्शरहितास्त्रयः संधयो यस्मिस्तत् त्रिसन्धिकम् । आभासरसयोरनुरागशून्यनायिकानुरक्तत्वादिति भावः। अत एवोक्तं दशरूपके

इति। अवधं युद्धमजायुद्धकल्पमित्यर्थः । गतमन्यत्। मृगवदलभ्यां नायिकां नाय- कोऽस्मिन् ईहते इति ईहामृगः । अस्या रूपकसीमउयाः स्वोन्मेषमूलत्वं वार यति। एषेति॥ केवलोद्देशलक्षणाभ्यां रूपकसामग्रया दुर्ग्रहत्वाद्रूपकान्तराणामेतदुदाहरणेनो- दाहृतकल्पत्वं हृदि निधाय जिज्ञासुजनानुग्रहार्थ नाटकमात्रमत्रोदाहियत इति प्रतिजानीते। तत्रेति। अथ सोङ्ं नाटकमुदाहर्तमारभमाणो विद्यानाथस्तत्प्रत्यूहपरिपन्थिनः पूर्वरङ्गस्य प्रधानाङ्गभूतामाशीरूपमङ्गलान्वितां नान्दीमौदावुदाहरति। भद्रामिति। भद्रां १ चतुरङ्कत्रिसन्धिकम् I". २ त्रिसन्ध्यकम् ॥. ३ मेध्या M,. ४ इत्तृकामा M/. ५ कामु- कीम् M1. ६ प्रक्रियानुसारेण कथिता Mr. 'T and T' have नाटकोदाहरणप्रारम्भ: be- fore this. ८ साङ्गनाटक M. ९ प्राप्ताम् M2; व्याप्ता R. १० न: M2, M4. ११ सामग्रया रसोन्मेर p. ₹२ Dropped in p. १३ Dropped iu t.

१३२ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

एषा द्वाविशतिपदा नान्दी। अस्यां विवाहमंवृत्तयोः शि- वयोः वर्णनया सकलनरेन्द्रपरिवृतस्य प्रतापरुद्रस्य कॉकतीयल- क्षमीपापतिर्नाटकप्रयोजनरूपा किंचिदर्थशक्ता सूच्यते। देयात् सिद्धि महालक्ष्मीर्जगद्रक्षाघुरन्धरा। विष्णुवक्ष:स्फुरन्मालाविहितालयतोरणा ॥ २ ॥ एषा च नान्दी प्रतापरुद्रराज्यलक्ष्मीमङ्गलविधिलक्षणा। नान्दन्ते सूत्रधारः। (समन्तादवलोक्य सहर्षम्)। कथमासूत्रित एव समन्ततो रङ्गमङ्गलविधिः। विचित्रवितानमणितोरणादिपरिष्कारेण मङ्गलाम्। पार्श्वयुगे वधूवरप्रत्यासन्नैर्मे- रुहरिप्रभृतिभिर्व्याप्ताम्। पुरोभागेSम्ुजभुवा याज्ञिकन ब्रह्मणा। तदुक्तं श्रीक- पठलीलायां कल्याणकाण्डे 'दाता महीभृतां नाथो होता देवश्रतुर्मुखः। वरः पशुपतिः साक्षात् कन्या विश्वारणिस्तथा ॥।' इति। मेना हिमाचलमहिषी। तदादिभिः साध्वीभिः पुरन्ध्रीभिः पश्राद्भागे व्याप्तां कौतुकवेदिं विवाहोत्सववितर्दिकामागतवतोः प्राप्तयोरन्योन्यमासेदुषो- र्यथा मिथः संस्पर्शस्तथासीनयोरित्यर्थः । यथास्थानमुपविश्यान्वारब्घायामित्या- पस्तम्बस्मरणात्। शिवयोः पार्वतीपरमेश्वरयोः । 'पुमान् स्त्रिया' इत्येकशेषः । विवाहे भवा वैवाहिकी। अपाङ्गसरणिरन्योन्यदर्शनमित्यर्थः । इदमपि तत्रैवोक्तम्। 'देवोऽपि देवीमालोक्य सलज्जां हिमशैलजाम्। न तृप्यति नतापाङ्गी सा च देवं वृषध्वजम्।।' इति। स वः पात्विति संबन्धः । लक्ष्येण लक्षणं योजयत्येषेति। नान्धन्त इति। नान्दीं प्रयुज्य पूर्वसूत्रधारे विनिर्गत इत्यर्थः । सूत्रधार इति द्वितीयो नटाख्य इत्यर्थः । रङ्गप्रविष्ट इति शेषः । इदमनुपदमेव रङ्गं प्रसा- ध्येत्यादिना तत्कृत्यमुक्ततं तदाह। समन्तादिति। सहर्ष सूचनमात्रादेव सांप्र- १ पदी R. २ M. drops विवाह. ३ 'प्रवृत्तशिवयो: M. ४ 'परिकरस्य T., T. ५ काकतीयराज्यलक्ष्मी T. ६ सूचिता M., M7. The portion from देयात् to लक्षणा is dropped in R., M,, M2, My .; M has दीयात्. ८ समन्तात M1- ९ प्रभुपतिः p'.

नाटकपकरणम् । १३३

तथाहि आविष्कुर्वन्ति मुरजा: सर्वतः शब्दमाघुरीम्। सङ्गातोपनिषद्विंद्यां वीणाः प्रस्तावयन्त्यमूः॥३॥ एतद्रङ्प्रंसाधनम्। संप्रार्थनम्- भूभृत्सुतामहादेवौ पितरौ यस्य विश्रुतौ। नरनागाकृतिः श्रीमान् सदेवः श्रेयसेऽस्तु वः॥४॥

दायिकैः सब्रद्धमानद्धादिकमिति सप्रसादमित्यर्थः । त्रिविधं रङ्गप्रसाधनमुक्तम्। तत्र द्वितीयमुदाहरति। आविरिति। शब्दानां वाद्यविशेषाणां माधुरीं श्रोत्रप्ि- यत्वम्। माधुर्यशब्दात् व्यजन्तात् डीषप्रत्यये 'यस्य' इति यलोपे माधुरीति सिद्धम्। अत एवाह वामनः।'ष्यऊः षित्करणादीकारो बहुलम्' इति। सङ्गीतोपनिषत् संगीतरहस्यम्। तामेव विद्याम्। उभयत्र मौरजिका वैणिकाश्र लक्ष्यन्ते। अथ क्लोकैः काव्यार्थसूचकैरित्यादिना भारतीवृत्त्याश्रयणमुक्तम् । तदुदाह- रति। भूभृदिति। यस्य देवस्य भूमृत्सुतामहादेवौ पार्वतीपरमेश्वरौ पितरौ मातापितराविति विश्रुतौ। 'पिता मात्रा' इत्येकशेषः । कदाचिल्लीलया गौरी- गिरीशौ गजाकारेण विहरमाणै गजाननमजीजनताम्। तदुक्तं स्कन्दपुराणे। 'प्रशस्तमत्तमातङ्गवपुर्भूत्वाथ भूतपः । भ्रममाणो वने तस्मिन् क्रीडां स्वीकृतवान् विभु: ॥ तामालोक्य महादेवी महेशेच्छानुवर्ततिनी। करिणीरूपमास्थाय तेन सा विचचार ह॥' इस्यादिना। एकस्मिव्वर्घे नरस्येतरस्मिन् करिणश्चाकृतिर्यस्य सोऽयं नरनागाकृतिः। तथापि श्रीमान् रमणीयः। स देवो गणेशो वः सामाजिकानां श्रेयसेSस्त्वति वाच्यार्थः । सूँच्यार्थस्तु यस्य कथानायकस्य भूभृत्सुता राजपुत्री सुम्मडम्बा महादेवस्तव्ाभको महाराजः पितराविति विश्रुतौ नरनागा नरश्रेष्ठाः। 'सिंह- १ द्विद्या R., M.,M1. २°प्रसाधनसमर्थनम् R. ३ Dropped in R .; P, has सहर्षम ; M. and T. have सप्रद्षम्. ४ ष्यत्ि षित्क° P. ५ वाच्योऽर्थ: t., m. ह न्यड्ग्यस्तु t'. मुम्मडीया. P. T. M.

१३४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते (ऊर्ध्वमवलोक्य)-चिरादनुकूलेन कालेनापगतदुर्दिनानि दिङ्मु- खानि। यतः।

विहर द्राजहंसश्रीर्विलसन्मित्रमण्डलः । प्रसाधयति सन्मार्गे प्रसन्नः शरदागमः ॥५॥

काव्यार्थमूचकाभ्यां श्लोकाभ्यामृतुसमाश्रयणेन संस्कृतपाय- नराश्रितवोगव्यवहाररूपा भारती वृत्ति: कथिता।

शार्दूलनागाद्या: पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः' इत्यभिधानात्। उपमितसमासः । तदा- कृतिः नलनहुषदिलीपादिसदृदशः इत्यर्थः । स देवो राजा। 'देवः सुरे धने राजि' इति विश्वः । अन्र द्वयोरप्यर्थयोर्वाच्यत्वाभावान्न श्रेषः । नापि शब्दश- क्िमूल उपमालंकारध्वनिः। संबन्धान्तरे संभवति सादृश्यमूलकत्वकल्पनान- पेक्षणात्। किं तु सूचकत्वसंबन्धाच्छव्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिः । अत एवो- क्मलंकारसर्वसवे श्रेपालंकारप्रस्तावे। 'यत्र सूचनव्यापारोऽस्ति तत्र शब्दश- क्तिमूलो वस्तुध्वनिर्बोद्धव्यः' इति।

ऋतुं कंचिदुपादायेतीममंशमुदाहरत्यूर्ध्वमित्यादिना। विहरन्ती राज्श्रन्द्रस्य हंसानां च श्रीर्यत्रँ स तथोक्तः । अन्यत्र राजहंसा राजश्रेष्ठास्तल्लक्ष्मीविहारभूमिरि- त्यर्थः। विलसत् प्रकाशमानं मित्रमण्डलं सूर्यमण्डलमन्यत्र सुहृत्समूहो यत्र स तथोक्तः । प्रसन्नः एकत्र मेधापगमादन्यत्र स्वभावाच्चेति भावः । सन्मार्ग नक्षत्रमार्गमन्यत्र साधुमार्गम्। प्रसाधयति भूषयति। अत्र प्रस्तुतशरद्विशेषण- साम्येनाप्रस्तुतराजसूचनात् समासोक्तिः । अत एवेदं गुणीभूतव्यङ्र्ग्यं न पुनः पूर्ववद् ध्वनिरिति बोद्धव्यम्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। काव्यार्थेति।

१ प्रसादयति R. २ वाग्व्यापार M1. ३ Dropped in M. ४ दिलीप is dropped in t. ५ सुरेश्वरे t. ६ नपेक्षमाणत्वात् t. ७ ्यस्य p.

नाटकप्रकरणम्। १३५ सविनयमुपसृत्य सभाभिमुखमअलिं बड्धा। भो भो मध्यमभुवनभागधेयविवर्त्तस्यैकशिलानगरपुण्यराशेः काक- तीयकुलदेवताया: स्वयंभूदेवस्य सेवार्थ सततमहोत्सवमासेदिवांसो विद्वांस: कैलाणव नास्यवेदाचार्यस्य पुत्रमभिनयदर्पणं मामभिमतरू- पकप्रयोगानुज्ञया परमनुगृह्लीत। (आकाशे कर्ण दत्त्वा) किं वूथ। यस्मिअ्जगन्मङ्गलमस्ति वस्तु यस्मै स्वयंभू: स्पृहयत्यजस्रम्। तच्छोत्रयोर्लोचनयोः पेथान्नः शुङ्गाटकं नाटकमाविरस्तु ॥ ६॥ इति। (सहर्षम् ) अस्मन्मनोरथसंवाद्येव परिषदादेशः । यत् प्रतापरुद्रच-

अथ सामाजिकानुग्रहमाशास्ते। सविनयमित्यादिना। भागधेयविवेत्तस्य भाग्यपरिपाकस्य। कलार्णवो नाम नाव्यवेदाचार्यः। आकाशभापितेन तदीयमुत्तरमाह। आकाश इति। तल्लक्षणं तु किं ब्वीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत्। श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत् स्यादाकाशभाषितम् ।।' इति। यस्मिन्निति। स्वयंभूरीश्वरो यस्मै वस्तुने अजसत्रं स्पृहयति। 'स्पृहेरी- प्सितः' इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। जगन्मङ्गलं तद्वस्तु यस्मिन्नाटकेSस्तीति यो- जना। वाचिकाभिनयेन श्राव्यत्वादितराभिनयेन दृश्यत्वाच्चाह। श्रोतयोरि- त्यादि। शङ्गाटकं चतुष्पथं तन्नाटकमाविरस्तु। इतिशब्द उत्तरसमातौ। संवादेन संतुष्यन्नुत्तरार्धमुद्धाटयति। सहर्षमित्यादि। अघटमानघटकं दैवा-

१ भो मध्यम° R. २ 'विवर्त्तनस्यै' P. ३ 'देवस्य साम्बस्य सततमहोत्सवसेवार्थ समासे दिवांसो M., M,,M,; M2 follows the same except साम्बस्य which is omitted. ४ T' and M, omit सेवार्थ. ५ कलावर्णन P .; कलार्णवस्य नाट्य M. ६ 'वेदाचार्या- चार्यस्य M. ७ अस्मिन M., M M. यस्मिन स्वयंभू: R. ९ प्रधानम् Mr. १० P. and R.onit इति. ११ विवर्त्तनस्य m.

१३६ प्रतापरुद्रय रलापणसमन्विते

रितानुंबन्ध: सामाजिकानां मनसि वर्सते। अहो सर्वे सुघटितमनुवि- धात्रा विधान्रा। यतः सभा स्वयंभूपरमेश्वरस्य प्रतापरुद्रस्य गुणा महार्घाः ।

सुधामुचस्तस्य कवेश्च वाचः ॥७॥ प्रेशंसैया भिमुखीकरणरूँपा भारतीवृत्तेरङगं मैरोचना। (सविमर्शम्) कथमस्मत्प्रेयसी संगीतशोरिका चिरयति। प्रविश्य नटी-(पुरोऽवलोक्य) सस्पृहम्- कि भौरईए सुव्वइ मंजीररवो सहाए विहरंतीए। अह संगीअसुइ व्वा विण्णाद णट्टप्पमुहतूरणिणादो। नुकूल्यं जातमित्याह। अहो इति। सभा गुणग्राहिणीति भावः। महार्घा महा- मूल्याः। नटानामान्नायो नाट्यम्। 'छन्दोगौक्थिक°' इति न्यंप्रत्ययः। तस् श्रुतिशब्देन चूतवृक्षादिवत् समानाधिकरणसमासः । तस्याः पारं दृष्टवान् नाव्य- श्रुतिपारदृश्वा। दृशे: क्वनिप्। सुधामुचोऽमृतवर्षिण्यः । प्ररोचनामुदाहरणे योज- यति। प्रशंसयेति। प्रस्तुतार्थस्येति शेषः । अभिमुर्खीकरणरूपेति । सामा- जिकानामिति शेष:। 'प्रेक्षकाद्युन्मुखीकारः प्रस्तुतार्थप्रेशंसया प्रेरोचना' इति लक्षणात्। किमिति। भारईए इत्यत्र एकारस्य 'एदोतोः क्चित् स्वरूपेण ह्रस्वः' इति हख्वः । एवमन्यत्रापि वृत्तानुसारेण द्रष्टव्यम्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। एत- दिति। प्रस्तावनाङ्गमित्यनेन पूर्वरङ्गाङ्गत्रिगतव्यवच्छेदः। छाया। किं भारत्याः श्रूयते मंजीररवः सभायां विहरन्त्या। अथ संगीतश्षुतिर्वा । विज्ञा- तमू। नाव्यप्रसुखतूयनिनादः । १ 'बन्धः प्रबन्ध: R.,T',1,; 'बन्धश्र प्रबन्धः M1- २ संघटिनं P.३ घात्रा P .; R. ४ एषा प्रशं' P., M,. T. ५ 'सनाभिमुखी' P. साया अमि" M1. ६ रूपया M., M4 प्ररोचना काथता M7. ८ सविमर्षम् R .; सविस्मयम् P. ९ सारिका P. १० ना- याति T'., Mr. ११ पुरावलोक्य . १२ भारदीप p. १३ मुज्जइ P. १४ रओ T. १९ समाप M. १६ अहवा M. १७ ण विण्णादं M. १८ तुज्झ' My तुंज R .; तुंअ° M. १९ रओP. २० ष्यञ्र T' २१ प्रशंसयो t. २२ प्रराचना is dropped in p.

नाटकप्रकरणम् । १३७

एतत्साम्यादनेकार्थयोजनरूपं त्रिगतं पस्तावनाङ्गम्। (उपसृत्य)-'अज्ज इअंम्हि ओणवेटु को णिओओ अणुचिट्टिअदु त्ति। सूत्रधार :- आर्ये यद्रेहे केलकण्ठनादमचुरं गास्यामि गीति ध्रुवां लास्यं चारुभिरङ्गहारललितैराविष्करिष्यामि यत्। नाट्यं यत् किल रङ्गमङ्गलविधिं संपादयिष्याम्यहं प्रागित्युक्तवती तदद्य निपुणे निर्व्यूढमेवँ त्वया ।। ९।।

नटी-(सभयम्)'णटटसामग्ग समग्गीका्दुं विलंबिअं। सज्जीकिआ क्खु एसा केण उण र्वएण पओओ उअक्कमीअडु।

इयमस्मि आज्ञापयतु को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति। सूत्रधारो विलम्बवतीं नटीमुपालभते। यदिति। ध्रुवालक्षणं वक्ष्यामः । माधुर्य गायनीविशेषगुणः । तदुक्तं शार्ङ्गदेवेन। 'रूपयौवनशालिन्यो गायन्यो गातृवन्मताः । माधुर्यघुर्यध्वनयश्चतुराश्चतुरप्रियाः ॥ इति। चारुभि: प्रियदर्शनैः अङ्गहारेषु ललितैः ललितादिसुकुमाराङ्गहारैरित्यर्थः । 'सप्तमी शौण्डैः' इति बहुवचनेनाद्यर्थलाभः । लास्यं मृदुनर्त्तनम्। 'लास्यं तु सुकुमाराङ्ं मकरध्वजवर्धकम्' इति लक्षणात्। गास्यामीत्यादीनां स्थानिनोऽ-

छाया। 1 आर्य इयमस्मि आज्ञापयतु को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति। 2 नाव्यसामग्रीं समग्रीकर्तु विलम्बितम्। सजीकृता खलु एपा केन पुना रूपकेण प्रयोग उपक्रम्यताम्। १ 'प्रयोजन° M1. २ आणवेदु अज्जो P .; R. drops आणवेदु. ३ अणुचिठ्ठीयदु ति M., P. ४ कलहंस R, M4. ५ मधुरा 1. ६ रम्प R., M., T. ७ मेव . ८ सटरै- वक्यैरप्रियै M., M4. R. drops अप्रियै:, ९ रुपालम्भाच्छ' J .; लम्भनं छ' 4 १० चछलम् T'., M2, T. ११ सज्जीकाउं P., .; समद्गीकारुम् 1,. १२ खु T'., M. १३ रवपण T., M. १४ ठब M .; उप' T., M1. 18

१३८ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

सूत्र :- नेन्विदमेव रूपयत्विति पत्रिकां ददाति। नटी-(गृहीत्वा संस्कृतमाश्रित्य वाचयति)। तेज:पर्यायहरयोः किं किं संबोधनं मतम्। किमाशीर्वादविषयो विद्यानाथकृतिश्च का॥ १०॥

स्मद्ोऽहमिति विशेषणं ध्रृवागानादीनामविलम्बसूचनार्थम्। अत्र घ्रृवागाना- दिकं सर्व निर्वहामीति प्रागुक्तवत्या भवत्या सर्वमेवं निर्व्यूढमिति विपरीतलक्ष णया न निर्व्यूढमिति लभ्यते। अत्र नर्त्तनोपयोगिकरपादादिकर्मविशेषः करेणं पुष्पपटादि। तदुक्ततं संगीतरत्नाकरे।

'स्यात् क्रिया करपादादेर्विलासेनात्रुटद्रसा। करणं नृत्तकरणं भीमवन्जीमसेनवत्।।'

इति। तत्समुदायसाध्यो नर्त्तनप्रयोगविशेषः। अङ्गानामुचितदेशप्रापणेन हरप्रि- याङ्गप्रयोगत्वेन वाङ्गहार इत्युच्यते। तटुक्तम्।

'अङ्गानामुचिते देशे हरणं सविलासकम्। अनेककरणोत्पाद्यमङ्गहारोऽभिधीयते॥ यद्वा हारो हरस्यायं प्रयोगोऽङ्वैरिति स्मृतः ॥'

इति।

ललितादिलक्षणं बह्नपेक्षमिह विस्तरभयान्न लिख्यत इत्यन्यतो द्ष्टव्यम्।

नाव्यसामग्रीं समग्रीकर्तु विलम्बितम् । सज्जीकृता खल्वेपा। केन पुना रूपकेण प्रयोग उपक्रम्यताम्।

संस्कृतमाश्रित्येति। पत्रिकागतस्य स्वभापितत्वाभावात्। वाचयति पठति। वचिरयं चौरादिकः। नालिकाख्यमङ्गं वक्तुं बहिर्लापां प्रहेलिकामाह। तेज

१ नन्व्रियमेव M., T., T'. २ करणं नु T., m .; करणमलिपुष्प° t. ३ योगोऽङ्गैरिति संस्मृतः in. वदत t,

नाटकप्रकरणम् । १३९

नटी-(समन्दस्मितम्)-णिंगूढत्थं खु पदं छोआणं वअणं पैडि- भादि कीरिसं उेत्तरं णिरुवेदु अजजो। सूत्र०-अयि सुव्यक्तमेतत्। प्रतापरुद्रकल्याणमिति प्रतीयत एव। एषा निगूढार्था नालिका। नटी-कहं कहाणाअअणामहेआणुबंधर्मेणोहरं क्खु नाडअम्। पआ- वोवैवदंकिअं तस्स रण्णो णाम कहं जाअंति पुच्छीअदि। सूत्र०-प्रिये श्रूयताम्। तं सुजातं समुद्वीक्ष्य क्षोण्यां रविमिवोदितम् । प्रतापरुद्र इत्याख्यामकरोत् काकतीश्वरः ।११॥ अन्यन्न। विष्णोर्विश्वैकवीरस्य काकतीयकुले स्थितम्। अवतारममुं ज्ञात्वा वीररुद्रं प्रचक्षते ॥ १२॥

इति। नालिकालक्षणे सोपहासलेक्षणं कृताकृतमिति हृदयम्। अत एवोक्तम्। पषा निगूढार्था नालिकेति। णिगूढत्थमिति। छेका विदग्धाः । कथं कथानायकनामधेयानुबन्धमनोहरं खल नाटकम्। अत्र कथमित्याश्चये। प्रतापोपपदाङ्गितं तस्य राज्ञो नाम कथं जातमिति पृच्छयते। अत्र कथंशब्द: कारणवाची। 'कारणेऽपि कथं तर्के विस्मये संपदुद्भवे' इति भावप्रकाशवच- नात्। सूर्यसदृदशत्वात् प्रतापरुद्र इति संज्ञा संजातेत्युत्तरमाह। तमिति। वीरावतारत्वात् वीररुद्रसंज्ञापि समभूदित्याह। विष्णोरिति।

छाया। 1 निगूदार्थ खल्वेतच्छ्रोकस्य वचनं प्रतिभाति कीदशमुत्तरं निरूपयत्वार्यः। 2 कथं कथानायकनामधेयानुचन्धमनोहरं खल नाटकम्। प्रतापोपपदाङ्कितं तस्य राज: कर्थ नामधेयं जातमिति पृच्छयते। १ णिगूढं खु P. २ छेआण R .; com. ३ पडिहाइ T2; पडिभाइ अ. ४ संबोधणउत्तरं P. ५ मणुहरं P. ६ णाडअम् . • 'पपदं T', R., T. ८ कह तस्स रण्णो णाम जाअं M. ९ पुंछीअदि T" .; पुछीअदि P. १० 'विशेषणं t.

१४० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

नटी-'लोआणं कण्णजुअलस्स भोअहेएण एदं णामजुअलं सुणी- अदि। चिरस्स णट्टविज्ाणुवट्टणं फलिअं जेण लोअमंगलं काकइणरिं- दचरिअं अभिणिजइ। एतन्नाव्यप्रसङ्गेन प्रकृतकार्यालेंगनादवलगितम्ँ। सूत्र०-अहो प्रज्ञासंवादोSयमायुष्मत्याः यदियं कवीनां प्रश्नोत्तर- मालिका। यथा किल किं लोकश्रवसोर्भाग्यं मंगलश्रवणं मुद्गुः। किं मंगलं प्रतापाङ्करुद्रस्य चरितान्तम् ।। १३ ।

नटी-अज्जपरिवट्टणेण सव्वं संघटिअदि। सूत्र०-आर्ये त्वया दारैरुदारश्रीर्नाट्यसंपदियं मम। प्रबन्धलक्ष्मीरीत्येव विदर्भभणितिस्पृशा॥ १४ ।। लोकानां कर्णयुगलस्य भागधेयेनैतन्नामयुगलं श्रूयते। अथावलगितस्य द्वि- तीयं भेदमुदाहरति। चिरस्सेति। प्रकृतकार्य नाटकप्रयोगरूपम्। अहो इति। प्रतापोऽङ्कश्चिह्नं यस्य रुद्रस्य तथोक्तस्य द्वितीय उद्धात्यकभेदोऽ- यमित्याह। एतदिति। मिथः स्तोत्रमात्रमपि प्रपञ्चलक्षणं मत्वाह। आर्येत्यादिना। आर्यपरिवर्त्तनेन सर्वे संघट्यते। त्वयेति। दारैः कलत्रेण 'भीर्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः' इत्य- मरः। विदर्भकविप्रिया भणितिविदर्भभणितिः तत्स्पृशा रीत्या वैदर्भ्या।

छाया। 1 लोकानां कर्णयुगलस्य भागधेयेन एतन्नामयुगलं श्यते। चिरस्य नाव्यविदानवर्त्तनं फलितं येन लोकमङ्गलं काकतिनवेन्द्रचरितमभिनीयते। 2 आर्यपरिवर्त्तनन सर्वं मंघव्यते। १ भाअहेआदो P .; भाअघेपण M. २ अभिणिदज्ज़इ P; अहिणिज्जइ T. ३ R. omits पतन्नाव्य-गितम्४ 'लम्बनाद P. ५ 'लगितं द्विनीयम् T., T'. ६ लांके श्रवसो- भांग्यं M., R. • प्रतापारकरुद्रस्य M. ८ चारनं शुभम 1. ९ 'मालकारूप' M1. १० परि- अणण ; पण्णत्तणेण P. ११ संपद्दीआदि P'. १२ P. mnits आर्य. १३ दाराः पुंसि च भम्न्यंव t. १४t has प्रचन्वलक्ष्मीरिय aiter 'मणितिः

नाटकप्रकरणम्। १४१

ऐष मिथ:स्तोत्ररूपः प्रपश्चः ।

नटी-एआरिसगुणमहध्यपआबरुद्दचारअं अहिकरिअंतो तस्स क- इणो संपुण्णो सरस्सईपसादो।

सूत्र०-आर्ये एवमेव नन्वेषा कविभारत्योर्वाक्केलिः। यथा किल

मातर्भारति वत्स किं तव कृपां याचेऽद्य किं प्रस्तुतं जिह्वा काकतिवीररुद्रनृपतेः स्तोत्राय सन्नह्यति। ज्ञातं ते विहरन्तु वाग्लहरयः संध्यानटद्धूर्जटि- त्वङ्गन्मौलितरङ्रिणीकलकलारम्भप्रियंभावुकाः ॥१५॥

एतादृशगुणमहार्घप्रतापरुद्रचरितमधिकुवर्तस्तस्य कवेः संपूर्णः सरस्वतीप्रसादः।

कविभारत्योरुक्तिप्रत्युक्त्योखतिरावृत्तिरूपां वाक्केलिमाह। मातरिति। अन्न मातृशब्देन कवेर्भारत्यां भक्तिविशेषो वत्सशब्देन तस्यास्तस्मिन् वात्सल्यातिश- यश्च सूच्यते। कविराह। तवेति। भारती प्रयोजनं पृच्छति। अद्येति। कवि. स्तदाह। जिह्वेति। भारतीस्मरणमभिनीयैवाह। ज्ञातं ते इति। प्रार्थनानि- मित्तमिति शेषः । संध्यानटद्धूर्जटित्वंगन्मौलितर ङ्गिणीकलकलारम्भस्य संध्या-

प्रियाभवन्तीति प्रियंभावुकाः । तत्कल्पा इत्यर्थः । 'कर्त्तरि भुवः' इति खुकञ्प्रत्यये मुमागमः । वाग्लहरयो वाग्वखर्यः । विहरन्तु प्रवर्त्तन्ताम्। यदि ज्ञातमित्येकं वाक्यं तदा 'समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः' इति नियमाद् वाक्यान्तरवर्त्तिपदस्य निमित्तत्वायोगात् पदात् परस्य युष्मदो विधी- यमान: 'तेमयावेकवचनस्य' इति तयादेशो न स्यात्।

छाया।

एतादृशगुणमद्दार्घप्रतापरुद्रचरितमधिकुवतस्तस्य कवेः संपूर्ण: सरस्वतीप्रसादः। १ पष कविमिथ: R. २ महध्ये P., R. ३चरिप P., R. ४ अहिरत्तस्स P., R; अमिरत्तस्स M. ५ धूर्जटेरिङ्ग P. ६ वात्सक्य t. ७ वागैखराः P.

१४२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्वित

एषान्योन्यसंलापरूपा वाक्केलिः। नटी-'अम्हाणं ऐआरिसणरिंदचरिआणुऊलो णटटाडंबरो होइ ण वे त्ति सैज्झसेण वेवइ मे हिअअम्। सूत्र-(किचित् सासूयम्) आः किसुच्यते। निरवद्या नेनु म- न्नास्यविद्यासामग्री। कीदृशी पुनस्तव गीतयोग्यतया भैविष्यति। नटी-संगीअसारस्स महण्णवो उब्वेलिज्इ। अवहाणजाणयत्तं औरोहदु अजो। एतदन्योन्यवाक्याधिक्यादधिवलम्। सूत्र०-चिरमवहित एवास्मि। नन्वियमुपकम्यते घ्रुवा। नैटीकर्त्तृक श्रैवागानप्रतिज्ञावचनं संभ्रमोदितमिति गण्डम् । अम्हाणमिति।' सूत्रधारः स्वसामर्थ्यमाविष्कुर्वन्नाह। किंचिित्यादि। आः कोपे। ननुरव- धारणे। योग्यतया सामर्थ्येन कर्त्या। नटी स्वसामर्थ्याधिक्यमाविष्करोति। संगीतेति। संगीतसारस्य महार्णव उद्वेल्यते प्रवर्ध्यते । अवधानयानपात्रमारोहत्वार्यः । अवहितो भवेत्यर्थः । अत एवाधिबलमिदमित्याह। एतदिति। १चिरमित्यादि गण्डान्तं स्पष्टम्। सूत्रधारवाक्यं विडम्वयति सस्मितमिति। कथमार्यो ध्रुवां गायति।

छाया। 1 अस्माकमेताद्रशनरेन्द्रचरितानुकूलो नृत्याडम्बरो भवति न वेति साध्वसेन वेपते मे हृदयम्। 2 संगीतसारस्य महाणंत उद्वेल्यते। अवधानयानपात्रमागेहत्वार्यः ! १ ईरिसणरेद T., T. २ हाई P'. ३ ससइझसं P .; संदेहेण M. ४ P. omits किं- चिन्. ५ मे ननु नाव्य 1 ; ननु मम नाट्य' R .; P. drop, विद्या. ६ गीतिर्योग्यतया P. भविष्यते R .; M. ८ महण्णसा P. ९ उत्बेलइ T., M. १० अहआजाणवत्तं P. ११ आरोहोदु P. १२ पवाहमस्मि R. १३ नटकृत P'. १४ किया R. २ २ t. has after i अस्माकमीदृशनरेन्द्रचरितानुकूली नाट्याडम्बरी भवाति न वेति साध्वसेन वेपते हृदयम्। १६ चिरतरमित्यादि t.

नाटकप्रकरणम् । १४३

नटी-(सस्मितम्) 'कहं अजजो धुअं गाअइ। सृत्र०-अयि कथमर्धोक्त एव त्वेरा नाट्यविद्येति शेषं न जिघ्रति। एतदुक्तस्यान्यथायोजनरूपमवस्यन्दितम् । आर्ये नूनं ध्रुवागानोत्सुकं तव चेतस्तदारभ्यतां गीतिः। नटी-( तथा करोति) लच्छी सेरस्सई अ धवलिअभुवणंतरा विराअंती। विलसंतकुवलअसिरी राअस्स पसाहणं कुणइ।।

ध्रुवा नाट्यविद्येति मे विवक्षितम्। तंदर्थोक्तमेव त्वमन्यथा मन्यस इत्याह। अयीति। त्वरा कत्री। यवागानोत्सुकमिति। अन्यथा तन्मयि नारोपयेरिति भाव:। नटी राज्यलक्ष्मीं शरत्कालसरसीं च प्रस्तुत्य प्रवृत्तां त्रुवां गायति। लं- च्छीति। इमा इयं लक्ष्मीः । शौक्ल्यनिमित्तत्त्व निबन्धनेन यशसा धवलितानि भुवनान्तराणि लोकान्तराणि यस्याः सा तथोक्ता । विलसत्कुवलयश्रीः उल्लस- दुर्चीमण्डलशोभा च राज्ञो नृपस्य प्रसाधनं करोति। अन्यत्र इयं सरसी धव- लितं कालुष्यापगमेन निर्मलीकृतं भुवनान्तरमुदकमध्यं यस्या: सा तथोक्ता। विलसत्कुवलयश्रीरुल्लसन्नीलोत्पलसंपत्तिश्च । राज्ञश्रन्द्रस्य प्रसाधनं करोति । रूपकेषु तावन्मार्गाभिनयेन प्रावेशिकीप्रभृतयः पञ्च भ्रुवाः प्रयोक्तव्याः । तटुक्तम्। 'श्रुवाः पञ्च प्रयोक्तव्या रसाभिनयसिद्धये' इति। तन्रेयमन्तरा नाम धुवा। तल्लक्षणं तु भावप्रकाश। 'सर्वासामन्तरा वस्तुरसादिवशकल्पिता। अन्तरा सा ध्रुवा जेया नाट्याभिनयरजिनी ।' इति।

छाया। 1 कथमार्यों ध्रुवां गायति। 2 लक्ष्मीः सरस्वती च धवलितभुवनान्तरा विराजन्ती। विलसत्कुवलयश्री राज्ञ: प्रसाधनं कुरुते।। १ धुवं T., T. २ सत्वरा , ३ मवस्कन्दितम M. ४ संगीतिः R. ५ सरसी च इअं M.६ विरायन्ती 1. विअप्िअ M. ८ कुरुप M. ९ तदर्थोक्त एव t. १० इच्छीत t. ११ सौकर्य for शाकत्य t.

१४४ प्रतापरद्रीये रत्नापण समन्विते

सूत्र०-(आकर्ण्य सरसावेशम्) गाढालिङ्गनसंमर्द प्रत्यक्षरगलत्सुधाम्। घवां करोमि सर्वाङ्गे श्रोत्रैकामृतवर्षिणीम् ॥१७॥ एष रसवशादसंगतार्थव्योहाररूपोऽसत्प्रलापः। नटी-(सोपहासम्) 'सुउमारा क्खु एसा अजस्स णिद्दआलिंगण- वेह्लेणं ण सहइ। एष हास्यलोभकरो व्याहारः। सूत्र०-(सव्रीडम्) रसास्वादेन तरला ये माद्यन्ति विपश्चितः। त एव भावुका लोके भवन्ति हृदयालवः ।। एतद्दोपस्य गुणत्वारोपान्मृदवम्। नटी-'अजो अणंतरकरणिजं णिरूवेदु।

विशेषान्तराणि तत्रैव द्रष््व्यानि। विस्तरभयादंत्र न लिख्यन्ते। रसप्रयुक्तं प्रलापमुदाहरति। गाढेति। पूर्व श्रोत्रयोरेकं मुख्यममृतं वर्षति ताच्छील्येन तां तथोक्ताम्। संप्रति गाढालिङ्गनसंमर्देन प्रत्यक्षरं द्राक्षासदक्षा- दृशेषादपि वर्णात् गलत्सुधां सतीं ध्रुवां सर्वाङ्गे करोमि। सूत्रिणोSसत्प्रलापमुद्धाटयितुमाह। सोपहासमिति। सुकुमारा खल्वेषा- रयस्य कर्चुर्निर्दयालिङ्गनस्य वेल्ैनं क्षेपण प्रेरणं प्रयोगमिति यावत्। न सहते। क्षिप प्रेरणे इत्यस्य धातोः 'क्षिपेर्वेल्लः' इत्यादिना वेल्लादेशः। दोषं गुणीकरोति। रसेति। तरला रसलोला ये विपश्चितो विदग्धा रसा- स्वादेन माद्यन्ति परवशा भवन्ति त एव लोके भावुकाश्चर्वणनिपुणाः सन्तो हृदयालवः सहृदया भवन्ति। 'हृदयादालुजन्यतरस्याम्' इत्यालुच्प्रत्ययः ।

छाया। 1 सुकुमारा खल्वेषार्यस्य निर्दयालिङ्गनवेलनं न सहते। 2 आर्य अनन्तरकरणीयं निरूपयतु। १ व्यवहार' M. २ पीडिअं P .; 'पेसण M. ३ व्यवहार: . ४ णिरुपेदु P. ५ दिद्व t. ६ वंदण t. omitted in ty. G अत t.

नाटकप्रकरणम्। १४५

सूत्र०-नन्वयमिदानीं सभापतिर्देवंः स्वयंभूरुपश्लोक्यते। सर्वाङ्गविलसत्सर्वमङ्गलालंकृताकृतेः। रुद्रस्य महिमा भाति विश्वानुग्रहकारिणः ॥ १९ ॥ (नेपथ्ये)। भोः सत्यं सत्यम्। सेवाङ्गविलसत्सर्वमङ्गलालंकृतिरेवाय रुद्र इति। सूत्र०-(सेंहर्पम्) कथमुपक्रान्तमेवास्मद्वाक्यानुगुण्येन प्रस्तुत- स्यानुगुणं कुशलैः कुशीलवैः यंतः काकतीश्वरगुणवर्णनयोग्यतया व- चनमिवोपक्षिप्यते। अयं कथोद्वातः । ईदमेव गुणवर्णनात् मेवर्त्तकम्। (पुरोऽवलोक्य) कथमेतौ वैतालिकावित एवाभिवर्तेते।

येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीर्यतन्मयीभवन- योग्यता अत एव हैंदयसंवादभाजः सहृदया इत्यभिनवगुप्ताचार्याः। आर्योऽनन्तरकरणीयं निरूपयतु। सूत्रधारोऽनन्तरकर्त्तव्यं प्रतिज्ञापूर्वकमाचरति। नन्दित्यादिना। सर्वाङ्गि विलसन्त्या सर्वमङ्गलया पार्वत्या अलंकृताकृतेरर्धाङ्गजानेरित्यर्थः । अत्र सर्वाङ्ग- व्यापिसमस्तमङ्गलालंकृतत्वलक्षणस्य वीररुद्रविषयार्थान्तरस्यानुगुणं सूत्रधारवा- क्यमवलम््य वचनमुपक्षिप्यते। नेपथ्य इति। उक्त्मर्थमुद्धाटयति। कथमिति। कुशीलवा नटविशेषाः । 'भूमिकाभिरनेकाभि: कर्मवागङ्गचेष्टितैः । थथाप्रकृतिसंधानकुशलास्ते कुशीलवाः ।I' इति लक्षणात्। अत एवायं कथोद्वातभेद इत्याह। अयमिति। एतच्छब्दोपक्षेपेण प्रयोगातिशयमुदाहरति। कथमेताविति। वैतालिकलक्षणं तु भावप्रकाशे १ M. omits देव: २ सवाङ्गीणसवमङ्गला° R., M., M2, M4. ३ वीरस्द्र M. ४ आगम्य सहर्षम् M4 ५ अतः R. ६ काकतीयनरेश्वरगुण' R .; काकतीयगुण° M. 'वर्णने योग्य' R .; वर्णनायोत्थितयोवैंतालिक योवचनमिवोपलक्ष्यते P. ८ R. drops from इदमेव-प्रव्त्तकम्. ९ प्रवृत्तकम् P .; प्रवत्तकं च M. १० रुमय t. ११ सदृदय t1 १२ यत्र t1. 1y

१४६ प्रतापरुद्ीये रस्नापणसमन्विते

ऐषोऽयमित्युपक्षेपात् पयोगातिशयः प्रस्तावनाङ्गम्। तदेहि। औवामप्यनन्तरकरणीयाय सज्जीभवावः (इति निष्कान्तौ) इति सैमग्राङ्गा प्रस्तावना। (ततः प्रविशतः कांपिल्यकलूतकौ वैतालिकौ)। प्रथम :- सहर्षम्) योऽयं जातस्त्रिलोकी प्रथितसुचरिते कोकतीयान्ववाये यस्मै श्रेयांस्यजस्त्रं वितरति भगवान् देवदेवः स्वयंभूः । यस्याज्ञा सर्वपृथ्वीपतिमुक्कुट मणिश्रेणिकेलीवयस्या सोडयं भूपालमौलिर्जयति गुणमहान् रुद्रदेवो नरेन्द्रः।।२०।। स्वयंभूदेवश्रेयोवितरणरूपवीजन्योसादुपक्षेपोऽङ्गम् । 'तत्तत्प्रहरकयोग्यै रागैस्तत्कालवाचिभिः श्रोकैः। सरभसमेव वितालं गायन् वैतालिको भवति ॥' इति। इति प्रस्तावना। कथादौ विष्कम्भं कुर्यादिति मतमवलम्ब्य प्रस्तावना। वृत्तस्य वार्त्तिष्यमाणस्य च वीररुद्रचरितस्य निदर्शकं मध्यपात्रद्यप्रयोजितं शुद्धविष्कम्भमुदाहरति ततः प्रविशत इत्यादिना। इतः स्वप्रोपदेशपर्यन्तो वृत्तकथाभागः । तत्तोपक्षे- पमुदाहरति। योऽयमिति। मणिमुकुटश्रेण्या: केलीवयस्या क्रीडासखी। स्वै- रपि भूपालैरस्याज्ञा शिरसा धार्यत इति भावः। योऽयमित्यत्रेदंशब्दः अ्रसिद्धि- मात्रपरो न तु यदच्छापेक्षितार्थबोधकः । अन्यथोत्तरवाक्ये तच्छब्दप्रयोगानुप- पत्तेः। यतोऽनुवाद्यवाक्यगतयच्छन्दसंनिहितानां तदेतदिदमदसा प्रसिद्धिपरत्वम्। एवं विधेयवाक्यगततच्छव्दसन्निहितानामेतदिदमदसामपि। तथैव लोकवेदयोः प्रयोगदर्शनादित्यादि बहुधा प्रपञ्चितम स्मन्महोपाध्यायमल्लिनाथसूरिणैकाच- लीतरले। अतः सोऽयमित्यत्राप्येवमेव द्वष्टव्यम्।

१ पतावित्युप M. २ वावामनन्तर T'; अनन्तर° M. ३ समग्रा P .; साङ्गम् M. ४ 'विदित' Mr. ५ काकतीयान्वयेऽस्मिन् P. ६ °यस्या: R., M. ७'न्यास उपक्षेपोऽङ्गी R· ८ रागै: omitted in t ९ पात्रद्वययोजितं tr. to Omitted in t,. ११ केवल +·

नाटकप्रकरणम्। १४७

द्वितीय :- यो रुद्रो रजताचले स्थितिमगादर्धाङ्गनारि: पुरा सोऽयं संप्रति कोकतीश्वरकुले सर्वाङ्गनारि: स्थितः । स्थाने येंद्विषमावलोकनकलामात्रेण भस्मीकृता- न्यासन्वैरिपुराणि चित्रमधुना खङ्गे विषं धार्यते ॥ २१॥ प्रथम :- सखे साधु समर्थिंतम्। अन्यथा कथमस्मै महाराजाय स्वे कुलगुरुसदृश: स्वयंभूदेवस्तादृशी श्रेयःसंग्रहकारिकार्मुपदिष्टवान्। स्वयंभूदेवप्रसादरूपस्य बीजस्य बेहूपकरणात् परिकरः ।

पुरा किल काकतिकुलसंभूते गणपतिनान्नि महाराजे दुहितृमात्रसंताने कदा- चिद् दैवयोगेन कालपरिपाकमुपेयुषि तन्महिषी रुद्रदेवी नाम राज्ी बहूनि वर्षाणि तद्राज्यमकण्टकं परिपाल्य परिणता सती दौहित्रे प्रतापरुद्े राज्यधुरां निदधे। तामिमां कथां मनसि निधायाह। यो रुद्र इति। अर्धाङ्गं नारी यस्यासावधाङ्गनारिः । समासान्तविधेरनित्यत्वज्ञापनाद् 'नवृतश्र' इति कबभावपक्षे 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' इति हस्वः। सर्वाङ्गेण नारी सर्वाङ्गनारी रुद्रदेवीरूपेण स्थित इत्यर्थः । तत्पुरुषत्वात् परवल्लिङ्गता। अथवात्रापि बहु- ब्रीहिः। प्रक्रियापि पूर्ववदेव। अवतारभेदादाकारभेदेऽपि तास्मन् रुद्रे पौरुषभे- दाभावो नाश्चर्यावह इत्याह । स्थाने इति। यद्यतः विषमावलोकनं तृतीयदृष्टिः। अन्यत्र क्रोधदृष्टिः । तस्य कलामात्रेणांशमात्रेण वैरिपुराण्यसुरनगराणि 'स तिस्त्रः पुरो भि्त्वैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान् प्राणुदत' इति श्रुतेरिति भावः। अन्यत्र शत्रु- नगराणि। स्थाने युक्तमित्यर्थेऽव्ययम्। कैलासवासिनो रुद्रस्य कण्ठे विषं काक- तिकुलवासिनस्तु स्त्रीरूपस्य खड्गे विषमिति महदेतदद्भुतमित्याह। चित्रमिति। 'गुणा: पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः' इति भावः । अथ वर्त्तिष्य- माणकथाभागे परिकरमुदाहरति । सख इत्यादिना। संग्रहकारिका संग्रह- लाकः।

१ सरे किमुच्यते before the verse P., M. २ काकतीन्द्रभवने R. ३ नारी /- ४ मद्विष° R. ५ धीयते P. ६ सहशं noticed by M. श्रियः P. ८ 'मुपादिष्टवान् M2. ९ बहुलीकरणात् P .; बहूकरणात् M1. १० तस्या: t,. ११ श्ोकम् t., tr

१४८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

द्वितीय :- (सविमर्शाश्चर्यम्) कथमवगतं राजरहस्यं वयस्येन। प्रथम :- सखे कस्य वा न विदितम्ं। यत् सर्वस्मिन्नपि निजनगरे महोत्सवमादिशता रुद्रनैरेश्वरेण कुलदेवतायाः स्वन्नोपदिष्टाः प्रेंसादवि- शेषा: प्रख्याप्यन्त एव। कुलदेवताप्रसादरूपस्य बीजस्य प्रख्यापनेन पैरिनिष्पत्तेः परि- न्यास:। द्वितीयः-अहो निरन्तरप्रसादोन्मुखता देवस्य। यथा काकतीय- प्रसवेषु श्रेयांस्युत्तरोत्तरमनुवध्यन्ते।

तदस्मिन्नेव महीयसि महे महीमण्डलाखण्डलं चलमर्त्तिगण्डमुप- श्रोकयितुर्मवियोरयमेवावसरः। तदेहि राजकुलं प्रविशावः। प्रथम :- चयस्य सांप्रतं पुरोध: प्रमुखानमात्यवृद्धानि पुरस्कृत्य क- ल्याणस्वप्नक्रंमं मीमांसमानो नृंपैतिरभ्यन्तरास्थानीमधितिष्ठति। तदा- वामपि तावदितो गत्वा यथावसरं प्रतीक्षाव हे। (इति निक्रान्तौ)। अयं शुद्धविष्कम्भकः ।

रुद्रनरेश्वरेण रुद्रदेव्या स्त्रीव्यक्तावपि पुंस्त्वेन निर्देशे स्ययमेवोपपत्ति वक्ष्यति। काकतीयप्रसवेषु काकतीयसन्तानेषु । अनुबध्यन्ते अविच्छेदेन संबध्यन्ते। महीयसि महे महोत्सवे। उद्दण्डपुरुपखण्डको वीरप्रकाण्डकश्चलमर्त्तिगण्ड इति विरुदशव्देनोच्यते। वयस्येति। मीमांसमानो विचारयन्। इति शुद्धविष्कम्भः ।

१ विदितमिदम् T, २ अपि is dropped in P. ३ नरेन्द्रण M. ४ प्रसादनविशेषाः R. ५ रूपवीजस्य . ६ निष्पत्ते: M., R. ७'गुणाख्यानात् R., M. ८ महामहे P. ९ मत्त्यमण्डल M. १० M. drops आवयोः. ११ R. drops अपि. १२ 'क्रममी- मांसमानो M. १३ नरपति M. १४ प्रतीक्षावः P .; प्रयतिष्यावः R .; प्रयतिष्यावहे M .; प्रतीक्ष्यावहे M/. १५ P. drops अयम्,

नाटकप्रकरणम्। १४९

(तंतः प्रविशति यथानिर्दिष्टवेषो राजा चामरग्राहिणी च)। राजा-(सहर्षातिशयम्) अहो प्रसादातिशयः परमेश्वरस्य। सोमार्काभिजनं तमद्य जयति श्रीकाकतीयान्वयः पातिव्रत्यमुपैति सांग्रतममीष्वस्मासु विश्वंभरा। अस्माभिर्निजदोःप्रसूतिमधुना धन्यामजो मन्यते यत्कर्त्तव्यमुपादिशत् कुलपतिर्देवः स्वयंभू: स्वयम् ॥ २२॥ पुरोधस :- महाराज भवादृशा एव परमर्हन्ति तादृशमहिस्रो देवस्य- हितोपदेशान्। अथवा। किमत्राभिनवम्। पुत्राणां हितोपदेशाधिकार: पितुरेव। यदित्थं कथयन्ति तैद्विदः। सैवोमा चेति निर्दिष्टा सोमा चेति प्रथामगात्। तव माता शिवा साक्षाददेवो गणपतिः पिता॥२३॥ मन्नि्रिण :- एवमेवैतत्। अन्यथा कथमीश्वरप्रसादादते निरङ्गशं स्त्री- व्यक्तिविशेषस्य लोकाधिपत्यम् । एवं मानुषशंभुना गणपतिमहाराजे- नाभ्यन्तरस्यानुभवमहिम्तः सदशमत्र पुत्र इति व्यवहार: कृतः। तदनु- गुणा च रुद्र इत्याख्या। अङ्कमारभते। तत इति। हर्षानुभावं प्रियभाषणमाह। सोमेति । अभि- जनो वंशः । तं प्रसिद्धम् । अमीप्वेवमनुग्रहपात्रेष्विति भावः । अजो ब्रह्मा। निजदोःप्रसूति क्षत्रजातिम् । राजन्यो मनुष्याणामिति तस्या बाहुजत्वश्रवणात्। कुत इत्यत आह। यदिति। रुद्राम्बायाः पितरौ सोमाम्बागणपतिदेवौ तयोरुमामहेश्वरात्मकत्वं लोकवि- दितं ततः स्वयंभूमहाराजयोः पितापुत्रभावोऽस्ति अतो हितोपदेशो युज्यत एव इत्याह। अथवेत्यादिना। सैवेति। सैव तव माता उमा चेति निर्दिष्टा सती लोकैरिति शेषः । सोमा चेति प्रथां प्रसिद्धिमगात् । परस्परसमुच्चयाथौं चकारौ। पिता गणपतिस्तु साक्षात् प्रमथाधिपः शिवो देव इति तत्पित्रोः शिवयोश्च तादात्म्यमिति भावः । अथामुष्या भविष्यति निरङ्गुशः प्रभाव इति विर्भाव्य महाराजो दुहितरं पुत्र इति व्योहृतवान् इत्याह। एवमिति। अभ्यन्तरस्यानुभवमहिम्नः दुहितृभावि- १ T' has अंकारम्भ: before ततः प्रविशति. २ यथानिर्दिष्टो R., M., Mp M4 ३ तद्द्य P., M. ४ महामहिम्रो R. ५ हितोपदेशाय M. ६ हितोपदेशः P. तत्त्वविद: P., R. ८ 'भावस्य P. ९ इति समाख्या R.,M. १० संभाव्य t. ११ व्यवहतवान् t.

१५० प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

पुरो०-(संकौतुकम्) कीदृशी देवस्य सवम्नोपदेशपरिपाटी। राजा-(सादरम्) इदें निवेद्यते। कदाचित् कल्याणे रजनिसमये स्मेरवदनं पुरः प्रादुर्भूतं सयुवतिवपुः साक्षेनिटिलम्। स्रवन्तीचन्द्राभ्यां महितमुकुटं प्रेक्ष्य किमपि स्वयंभूदेवोऽसावेहमिति हठोत्थानमभजम् ॥२४॥

माहात्म्यगोचराया अन्तःकरणवृत्तेरित्यर्थः । अत एवाह तत्रभवान् कविकुलशि- रोमणिः कालिदासः । 'सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृ- त्तयः ।' इति। अत्र दुहितरि। तदनुगुणा व्यवहारानुगुणा। रुद्र इति पुंस्त्वेन समाख्येत्यर्थः । प्राचामियं शैली यदयं व्यत्यासेन निर्देश इति। यथा स्त्रीव्यक्तौ शिखण्डीति पुंस्त्वेन व्यवहारः । यथा चेन्द्रं पुमांसमपि श्रुतिरेव सुब्रह्मण्येति स्त्रीत्वेन निर्दिशति। तथा च षड्डिंशब्राह्मणम्। 'सुब्रह्मण्यों सुब्रह्मण्यों सुब्रह्मण्यो- मिति स्त्रियमिव त्रिराह' इति। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्।

स्वमोपदेशक्रममादरवशात् प्रतिज्ञापूर्वकं निवेदयति । राजेति। कदाचि- दिति। कल्याणे शुभग्रहयोगादिना मङ्गले रजनिसमये स्मेरवदनं प्रसादोन्मुख- त्वात्। स युवतिवपुरर्धांङ्गजानिरित्यर्थः । साक्षनिटिलं भाललोचनसहितमि . त्यर्थः । उभयत्र बहुव्रीहिगर्भो बहुव्रीहिः। 'बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः' इति षजन्तः साक्षशब्दः। स्रवन्ती मन्दाकिनी। किमपि वक्तुमशक्यं वस्तु प्रेक्ष्य हेठ- शब्देन चिरन्तनतटाकोदकाच्छादितहरितद्रव्यमुच्यते तदुत्सार्यमाणमपि स्वच्छ- न्दतो मुहुरुदकमाच्छादयतीति स्वच्छन्दव्यवहारो लक्ष्यत इत्युक्तमाचार्येरुद्ि- दधिकरणे। एवमत्र संभ्रमेणाप्याच्छादनसंभवात् संभ्रमो लक्ष्यत इति वदामः तेन हठोत्थानं संभ्रमोत्थानमिति वेदितव्यम्। सवप्ने देवतादिदर्शने फलं दैव- झवल्लमे।

१ अवलोक्य सकौतुकं R. २ इदानीं T'. ३ साक्षि R. ४ 'निटलं T. ६ वयमिति T. ६ लिङ्ग व्यत्यासेन t. ७ चेन्दुं p. ८ रजनिसमये गोसगांदौ t .; रजनिसमये गोगर्भादौ t. ९ जानीत्यर्थः t. १० इठ इत्यनेन t., t,.

नाटकप्रकरणम्। १५१

अनन्तरं स्वप्न एव वपुषा तं नमस्कृत्य स्तुवन् सूनृतया गिरा। स्वामिने कांकतीयानां रत्नासनमुपाहरम् ॥२५॥ चामरग्राहिणी-अहो देवस्स अणुसंधाणं जं सिविणे वि कुलसा- मिणो समाराहणम्। पुरो०-किमुच्यते। आविष्टभक्तयः खलु स्वयंभूदेवे काकतीयनर- देवाः। ततस्ततः। 'सुगन्धपुष्पाक्षतपूर्णकुम्भ- शक्रध्वजच्छत्रमहीपतीनाम्।

सितद्विजादर्शसुवासिनीनाम्। सुवर्णधान्याब्जफलेग्रहीणां भक्ष्यान्वरत्नाम्बरवाहनानाम् । संदर्शनं श्रेष्ठमुशन्ति सन्तः स्वमे मृतानां च सुचेष्टितानाम्।' इति। अभजमित्यनद्यतने लड््। तेन चतुर्थयामादर्वाचीनः स्वप्न इति सूच्यते तत्फलस्य राज्यलक्ष्मीप्राप्तिरूपस्य विजययात्रया द्वित्रमासविलम्बसंभवात्। त- दुक्ततं बृहस्पतिमते स्वम्ाध्याये। 'स्वप्नस्तु प्रथमे याने वत्सरेण विपच्यते। द्वितीये चाष्टभिर्मासैस्तिरिभिर्मासैस्तृतीयके।। अरुणोदयवेलायां देशाहेन फलं भवेत् गोविसर्जनवेलायां सद्यः स्वप्नफलं भवेत्॥' इति। वपुषा नमस्कृत्य साष्टाङ्गं प्रणम्येत्यर्थः । 'सत्यं प्रियं च वचनं यत् तत् सूनृतमुच्यते ।' नृतेर्मूलविभुजादित्वात् कप्रत्ययः । 'अन्येषामपि' इति सोर्दीर्घः । आविष्टं भक्तिर्येषामिति लिङ्गसामान्ये नपुंसकपूर्वपदो बहुव्रीहिः। स्त्रीपूर्वप-

छाया। अहो देवस्यानुसधानं यत् स्वप्नेऽपि कुलस्वामिन: समाराधनम्। १ काकतीशानां M/. २ सण्णे वि P. ३ स्व्यंमूनरदेवे g. ४ साहसेन t,

१५२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्व्रिते

राजा- शाय्याशिरस्थानकतस्य पूर्ण- कुम्भस्य तोयैः परिकल्प्य पाद्यम । अतीन्दुसारैर्मणिभि: किलाह- मपूजयं दैवतमस्मदीयम्॥२६॥ अेथ च विभु: स्वयंभूरवदच्छुचिस्मितां गिरं स्ववामार्धवधूपलालिताम्। दत्वे भक्तिशब्दस्य प्रियादिपाठाद् 'अप्रियादिषु' इति निषेधेन 'स्त्रियाः पुंवद्-' इत्यादिना पुंव्भावप्रतिपेधप्रसङ्गात् । अत एवाह वृत्तिकार:। 'दृढभक्तिरि- स्येवमादिषु स्त्रीपूर्वपदत्वस्याविवक्षितत्वात् समाधेयम्' इति। भोजराजस्तु 'कर्मसाधनस्यैव भक्तिशब्दस्य प्रियादिपाठो न भावसाधनस्य। दृढभक्तिरि- त्यादौ तु भावसाधनत्वान्न कश्विद्विरोधः' इत्याह । प्रपञ्चितं चैतत्तातपादैः संजीविन्यादौ तत्र तत्रेत्यस्माभिरुपरम्यते। तस्मादत्रापि स्त्रीपूर्वपदो वा बहु- व्रीहिरनुसंधेयः । शय्याशिरःस्थाने पूर्णकुम्भस्थापनं मङ्गलार्थम्। तदुक्तं स्मृतिरत्नावल्याम्। 'माङ्गल्यं पूर्णकुभ्मं तु शिरःस्थाने निधाय च। वैदिकैर्गारुडैर्मत्रै रक्षां कृत्वा स्वपेन्निशि ॥' इति। अतीन्दुसारैरत्युज्ज्वलैः । रवमे देवतार्चने 'सुरपूजोत्सवसेवा नैवेद्यं नृत्त- गीतवाद्यं च' इत्यादिना दैवज्ञवल्लभोक्तं महाफलं द्रष्टव्यम्। मणिपूजाफलं चे पुष्पसारसुधानिधौ। 'सुवर्णकुसुमैर्दिव्यैर्मणिविद्ुमविस्तृतैः। राजतै रत्नसंभूतैरथवा चित्रवस्त्रकैः ॥ येऽर्चयन्ति हैरं भक्त्या नरास्ते स्युर्महेश्वराः ॥' इति। पूजानन्तरं वृत्तमाह। विभुरिति। स्ववामार्धवधूपलालितां पार्वत्यानुमोदि- ताम्। अभयदानशालिना प्रसादसूचकेनेत्यर्थः ।

१ अषि व M4. २ Omitted in t. ३ श्रितरं t. ४ वृत्तम् omitted in t,

नाटकप्पकरणम् । २५३

स्पृशन् करेणाभयदानशालिना कृताञ्ञलिं मां विनयानताननम् ॥२७॥ येत् किल उन्मस्तकैर्मध्यमलोकभाग्यै- स्तपोविशेषैरनघैः पृंथिव्याः। सम्यकूफलैः सच्चरितैः प्रजानां प्रतापरुद्रोऽयमिहावतीर्णः ॥ २८॥ वत्स काकतीयकुलप्रदीप स्वीकृते पुत्रभावेन दौहित्रे प्राङ् ममाजया। अस्मिन्निधेहि धौरेये गुवीमुर्वीधुँरामिति॥ २९॥ पुरो०-( सप्रमोदम्) महाराज काकतीयकुलयोगक्षेमविधानदे- क्षेण दाक्षायणीपतिना साक्षादेवमादिष्टम् । तवाप्ययमेव मनोरथः । प्रियंकरश्चायं महोत्सवः प्रेजानाम्। तदारोहतु प्रागतिसृष्टयौवराज्यस्य प्रतापरुद्रस्य भुजशिखरं सागरमेखला।

उन्मस्तकैरुल्लङ्गितशिरस्कैरतिप्रभूतैरित्यर्थः । मध्यमलोक्स्य भाग्यैरदृष्टपरि- पाकैस्तपोविशेषैः कृच्छूचान्द्रायणादिभिः । सच्चरितैः स्वस्ववर्णाश्रमोचितव्या- पारैः। अन्र भाग्यादिनिमित्तभेदात् विच्छित्तिविशेषं वक्तुं मध्यमलोक एव सम ष्टिव्यष्टिभ्यामाश्रितः । प्रजापृथिवीव्यतिरिक्त्मध्यलोकासंभवादिति द्रष्टव्यम् । एवं चास्मिन् राज्यं शासति सस्याकरादिसंपत्ति: प्रजासमृद्धिश्च प्रभवतीति फलितम्। वत्सेति रुद्राम्बायाः पुंस्त्वेन संबोधनम्। प्राग् जन्मकाले। धुरं वहतीति धौरेयो धुरन्धरः। 'धुरो यड्डकजौ' इति ढक्। 'ऋकूपू-' इत्यादिना समा- सान्तोऽप्रत्ययस्ततष्टाप्। सप्रमोद्मिति। अस्मिन्नर्थे विप्रतिपत्तेरभावादिति भावः। तदुक्तं बृहस्प- तिमते।

१ तत् किल Mg- २ पृथिध्याम् M. ३ धुरामिमाम् . ४ दक्षिणेन P. ५ सर्वप्रकृती- नाम् R .; महोत्सवश्रायं स्वप्रकृतीनाम् M. ६ मध्यम t. 20

१५४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

इयं प्रयोजननिर्धारणरूपा युक्ति:। ततस्ततः । राजा-तद्वचनमाकर्णयन्ती निर्भरहर्षविकस्वरलोचना मेदिन्यपि देवस्य पा्श्वे दष्टा। चामर०-महाराअस्स हिअअमणुवट्टमाणाए १वसुंधराए उइदो खखु हरिसाविभ्भावो। एपा स्वयंभूदेवस्य वचनाकर्णनेन मेदिन्याः सुखागमेन प्राप्तिः। राजा-काकतीयकुलश्रेयंसां देव एव प्रमाणमिति तस्याज्ञा मँया शिगस धृता। देवोऽपि सप्रसादातिशयभवलोक्यान्तर्हितोऽभूत्। इदं मेदिनीपाप्तिहेतोर्वीजस्य स्वयंभूदेवस्योपदेशाङ्गीकरणात् सं- माधानम्। मन्त्रिण :- विश्वग्नियंकरः स्वन्नप्रत्ययः । कि तु काकतीयर्नरेन्द्रवृद्धां- चितमाचारमनुवर्त्तमानस्य देवस्य नगरनिवासवैमुंख्यं तथा कुलधुरं-

'देवताश्च द्विजा गावः पितरो लिङ्गिनस्तथा। यद्वदन्ति नरं सवप्ने तत्तथैव विनिर्दिशेत् । इति। प्रियं करोतीति प्रियंकरः । 'क्षेमप्रियमट्रेऽण् च' इति खश्प्रत्ययः । अतिसृष्टं दत्तम्। स्वंमशेपमाह। तद्वचनमिति । महाराजस्य हृदयमनुवर्त्तमानाया वसुंधराया उचितः खलु हर्पाविर्भावः। स्वम्ननिवेदनं निगमयति। काकतीयेति। विश्वेति। प्रियंकरादिशव्दा अनुपद्मेवोक्ताः । धुरंधरशब्दस्तु नायकप्र- करणे। कुलामान्यमुख्येनेव पार्वतीवल्लभेनैवरमुपदिष्टम्।

छाया। महागाजस्य हृदयमनुवर्त्तमानाया वसन्धराया उचितः खल हर्पाविर्भावः। १ मडणीर P. २ उचिओ P. ३ 'विम्भाओ P. ४ मुखागमनेन R .; मुखागमनप्रातिः T'; मृग्वागमान प्राप्तः 14५ अ्रयसि P. ६ शिरमि मया R. ७ हेतुनीजस्य . ८ प्रधानम M, ९ नरंश्वर M. १० 'वैमुख्यं च तथा M ; P, drops तथा. ११ t and t, drop विश्वेति.

नाटकप्रकरणम् । १५५

धरस्य १वीररुदस्य विश्वरक्षाक्षमबाहुपरिे राज्यघुराविश्रान्तिरिति वि- पादहर्पयोः सीमानं स्पृशत्यस्माकं मनः । एतत्मुखदुःखहेतुभूतं विधानम्। चामर०-अच्चररिअं अच्चरिअं कुलामच्चमुहणेव्व पव्वईवल्लहेण एव- मुवदिद्गम्। इयं वीजविषयाश्चर्येरूपा परिभावना। राजा-( संहर्पातिशयम्) (अमात्यान् प्रति ) । अयं काकतीयकुलश्रेयःकल्पलताप्ररोहः स्वयंभूदेवानुग्रहः सर्वेपा- मपि श्रवणमहोत्सवः क्रियताम्। एष वीजप्रकाशनादुन्भेदः। मन्त्रिणः-यदाज्ञापयति र्परमेश्वरः। राजा-किमिदानीं कर्त्तव्यम्। पुरो०-मंहाराज किमन्यत्। सजीक्रियतां परैंतापरुद्रदेवस्य राज्या" भिषेकसंभारः। एष वीजानुगुणमोत्साहनरूपो भेद:। मन्न्रिणः-दिग्विजययात्रावशीकृतानां सर्वपार्थिवानां वर्गेणानीतैः

अयं काकतीयेत्यादि। स्पष्टम्। षड्डिधानि मौलादिरूपाणि बलानि । 'मौलं भृत सुहृच्छेणी द्विषदाटविकं बलम्' इत्यमरकोशाभिधानात्। अन्र विष्कम्भादौ वैतालिकवाक्योपक्षिप्तस्याङ्ग-

छाया। आश्चर्यमाश्चर्यम। कुलामात्यमुखेनैव पार्वतीवल्लभेनेवसुपदिष्टम्। १ प्रतापरुद्रस्य , २ क्मे P. ३ 'त्यस्माकीनं M. ४ हेतुर्विधानम् P .; हेतुभूनम- भिधानम् . ५ मुख्खेणेव्व. ६ सहर्षातिशयः I. ७ क्रियतामिति P. ८ काकतीयपर मेश्वरः R .; काकतीयकुलेश्वर: 1. ९P. and R. omit महाराज. ६० Omitted in M. ११ प्रतापरुद्रस्य Ii., M. १२ राज्ञां fr सर्वपार्थिवानां M. १३ मौलभृतं t.,t.

१५६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

सकलतीर्थसलिलैः प्रंकाशितं स्वयंभूदेवप्रसादं महाभिषेकमनुमवतु राजपुत्र: । पुरो०-उचितमनुमन्त्रितं मन्त्रिभिः। राजा-तर्हि जैत्रयात्रासाधनानि सज्जीकरियन्तां षड्डिधानि बलानि। अहमपि संज्जो भवामि। एष आरम्भः। इद वीजानुर्गुणारम्भरूपं करणम् । एवमार- म्भवीजसंबन्धरूपः सॉङ्गो मुखसंधि: । (नेपथ्ये) वैतालिकौ-सुखाय माध्यन्दिनी संध्या भवतु देवस्य। यंदिदानीं

त्वत्तेज:पटलं कियन्ति भुवनान्याक्रम्य संक्रीडते। इत्यालोकनकौतुकीव शिथिलस्वीयाधिकारश्रैमो भास्वानेष समग्रदीप्तिरधुना व्योमाग्रमारोहति॥ ३० ॥ अपि च । उद्गायन्ति शरन्निशाकरकरस्तोमत्विषस्त्वद्गणान् क्रीडन्त्यो मलयाद्रिचन्दनलताकुञे भुजङ्गाङ्गनाः ।

वशादनुवर्त्तमानस्य बीजस्य नायकव्यापारस्य स्वरूपात् किंचिदुच्छूनत्वलक्षणा- रम्भसंबन्धान्मुखसंधिरित्याह। एवमिति। मध्याह्ववर्णनमारभते। सुखायति। लोके यत् किंचन विप्रकृष्टं वस्तु दिद्- क्षवो वृक्षाग्रमद्विशङ्गं वारोहन्ति तत्समाधिमावर्तनविकर्तनस्याह। लोकालो- केति। संक्रीडते। 'क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च' इत्यात्मनेपदम् । स्वीयाधिकारस्त- मोपहतत्वलक्षणस्तन्निमित्त: श्रमः शिथिलो यस्य स तथोक्तः । एतच्च राजतेजस एव तद्भारोद्वहनादिति वेदितव्यम्। अत एवालोकनकौतुकीवेत्युत्प्रेक्ष्यते । तत्र निमित्तमुपादत्ते। अधुनेति। उद्गायन्तीति। मलयाद्िचन्दनलताकुज्जे दिवा विहारदेशे इत्यर्थः । तदुक्तं भावप्रकाश १ प्रकाशित M .; प्रसादितः R. २ सज्जीभवामि R. ३ इदं is omitted in M1. ४ गृणानुमपं R. ५ साङ्गो is omitted in R. ६ T' omi:s वदिदानीम्. " क्रमो M.

नाटकप्रकरणम् । १५७

पीत्वा तत्तदुदीर्णवर्णगलितां प्रत्यग्रधारां सुधां वाताहारतया प्रभूतमयशः प्रक्षालयन्त्यो निजम् ॥३१ ॥ इंदानों खेलु आघ्राय किरणान् भानोर्यजुरामोदमेदुरान्। यतन्ते कृतिनः सर्वे कर्त्तु माध्याह्निकीः कियाः॥३२॥ राजा-(आकर्ण्य सर्वान् प्रति) साधयत यूयमभिमताचरणाय। अह्मपि तावदभ्यन्तरं प्रविशामि। (येंथोचितमुत्थाय परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे)।

इति कल्याणस्वमो नाम पथमोड़ङ्ग: ।

'सरितं पुलिनं वेला कान्तारारामभूधराः । लतागृहाणि चित्राणि शय्या किसलयाञ्चिता॥ दिवा विहारदेशा: स्युः ।' इति। फ्रीडन्त्य: निजरमणैरिति शेषः । तत्तदिति वीप्सायां द्विर्भावः। उदीर्णवर्णादु- चचारिताक्षरात् । गलितां गलन्तीमित्यर्थः । 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इत्यत्र च- शब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात्। अत एवाह वृत्तिकारः। 'सुप्तशयितेत्येवमादयो वर्त्तमाने द्रष्टव्याः' इति। इदमेव कवेर्विवक्षितम्। यदन्यत्र प्रत्यक्षरगलत्सुधा- मित्यवोचत् । अत एव प्रत्यग्रधारामतिरसामित्यर्थः । आघ्रायेति। यजुरेवामोदः परिमलविशेषः तेन मेदुरांस्तन्मयानित्यर्थः। 'यजु- र्वेदे तिष्ठति मध्येऽह्रः' इति श्रुतेः। 'भञ्जभासमिदो घुरच्'। एतेन भानुकिर- णानां पुप्पसमाधिसिद्धे ज्ञात्वेत्यस्मिन्नर्थे आघ्राय इति पदं बोद्धव्यम्। मध्याह्ने कर्त्तव्या माध्याह्निकी। 'कालाटटक्' इति शैषिकष्टकूप्रत्ययः । ईति नाटकप्रकरणे प्रथमोऽङ्ग: ।

१ यदिदानीं खलु M7. २ M. omits it ३ माध्यन्दिनीं त्रियाम् P., M4; माध्याह्ि- की क्रियाम . ४ प्रविशामीति P., M/ ५ सर्वे यथोचितमुत्थाय परिक्रम्य निष्कान्ता: R., M. ६ इति is dropped in P., T'. ० सिद्धे: t, t. e t. and t drop इति नाटकप्रकरणे.

१५८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

(नेपथ्ये) इदो इदो अजजो। (ततः प्रविशति वृद्धकश्चुकी) कश्चुकी-(सहर्पम् ) चिराय यौवनमतिशयानया चरितार्थया जर- यानया संचरे। यया दीघायुषा प्रतापरुद्र मेहाभिषेकमहोत्सवमनुभ- वितास्मि। एप मध्याह्नवर्णनया विच्छिन्नस्य प्रकृतार्थस्य पुनरवमर्शाद्विन्दुः। अपि च पढे पदे स्खलन्तं मां वाचा गैत्याथ चेष्टया। अवलोक्य हसन्नास्ते स्वामी रुद्रनरेश्वरः ।। १॥ (सेंविमर्शाञ्चर्यम्) काकतीयनरेन्द्रस्य राज्यश्रीर्मूलवेश्मनः । युवराजगृहानद्य गवाक्षैः स्वैरमीक्षते ॥ २॥ एष रांजलक्ष्म्याः प्रतापर्द्रगताभिलापाद्विलासः । (पुरोऽवलोक्य) कथमयं राजपुत्रपरिचारको दारकः ससंभ्रमं मौमभिवर्त्तते।

चूलिकामुदाहरति । नेपथ्य इत्यादिना। ईत इत आर्यः। ततः प्रविश- तीति। नेपथ्यमेव न रङ्गमन्यथा चूलिकालक्षणभङ्गप्रसङ्गात्। यौवनमतिश- यानयेति। अन्रैव पुरुषार्थलाभादिति भावः । जरया संचर इति। 'सम- स्तृतीयायुक्तात्' इत्यात्मनेपदम् । पुरुषार्थमाह । ययेति । अनुभवितास्मि । अनद्यतने लुट। बिन्दुं योजयति। एष इति। इतोऽपि जरायाः श्राध्यत्व- मेवेत्याह। पढे पढ इति। आर्य प्रणमामि। कथं कथमप्यनुमतम्।

छाया। इत इत आर्यः। १ संचके ॥. २ 'महाभिषेकोत्सव M. ३ गत्या च R. ४ सविमशम् M. ५ कुले- न्दरस्य 1. ६ लक्ष्म्या P. ७ माम is omitted in M. and T. e There is one इतः iu ty. ९ अनुभावितास्मि t/.

नाटकप्रकरणम् । १५९

(प्रविश्य ) दारक :- 'अज्ज पणमामि। कञ्चकी-भद्र कल्याणास्पदं भूयाः । किमनुमतं राजपुत्रस्य दिग्वि- जयप्रस्थानं रुद्रनरेश्वरेण। दारक :- कहं कहं वि अणुमदम्। कश्चकी-स्वनामानुगुणमिदं राजपुत्रस्य यत् सजीकृतसाधनं महाराजं सपादोपग्रहणं निवार्य स्वयमेव जैत्रयात्रायामुत्तिष्ठते। दारक :- अञ्ज अणणुहूदजुइझपरिस्समो जुवराओ। डुक्खरो खु दिअंतजओ कहं भविस्सदि। कञ्चुकी-भद्र निरङ्कशाः स्वयंभूदेर्वस्य प्रवृत्तयः । विण्णोरवतारः खँल्वयं वीररुद्रोऽप्यचिन्तितमहिमा। एष दृष्टनष्टवीजानुसरणरूपः परिसर्पः । अत्र स्वम्वृत्तान्तख्योपनाल्लक्ष्यस्य दिग्विजययात्रोद्यमेनालक्ष्यस्य बीजस्योन्देद इति प्रतिमुखसंधिरयम्। सपादोपग्रहमिति। सव्यदक्षिणपाणिभ्यां सव्यदक्षिणपादोपस्पर्शरूपो गुरु- नमस्कार: पादोपग्रहः । तदुक्त्तं मनुना। 'व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः। सव्येन सव्य: स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ।' इति। उत्तिष्ठते उद्युङ्के। 'उदोऽनूर्ध्वकर्मणि' इत्यात्मनेपदम्। आर्य अननुभूतयुद्धपरिश्रमो युवराजः । दुष्करः खलु दिगन्तजयः कर्थ भविष्यति। भद्रेति। अत्र पूर्वाङ्के स्वम्नदृष्टस्य मध्याह्नवर्णनया नष्टस्य च बीजस्य स्वयंभू- देवप्रसादरूपस्य भद्र निरङ्कशा इत्यनेनानुसर्पणात् परिसर्प इत्यर्थः । अत एवायं प्रतिमुखसंधिरित्याह । अन्नेति। उन्जेदः प्रकाशनम्। भद्रेत्यादिवाक्येनेति भावः।

1 आर्य प्रणमामि। छाया।

2 कथं कथमपि अनुमतम्। 3 आर्य अननुभूतयुद्धपरिश्रमो युवराजः। दुष्करःखलु दिगन्तजयः कथं भविष्यति। १ संपदोपग्रहणं M. २ 'मुपतिष्ठते P. ३ अणणुभूद® M. ४ मविस्सइ I' ५ ·देवप्रृत्तयः T'. ६ प्रसकय: M., T. ७खल्बंष M. ८ 'व्यचिन्त्य' T, Mr. ९ 'ज्ञापना M. १० बीजस्योत्पादनाद्रेद P., बीजस्य व्यक्ति M ..

१६० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

दारका :- 'एंव्वं एदम्। अेमाणुसो खु सो पहावो। कश्चकी-कुत्रेदानी राजपुत्रः। दारक :- कोअईअकुलर्दुग्गादेवीसमाराहणेण विअअर्पत्थाणमंगलं काऊण तत्थ हणुमद्अलपेरंतबहिर्रुजाणे णिवेसिअखंधावारो अमच्च- परिवुदो जुवराओ चिहई तो अणुजाणीहि मम तैत्थ पत्थाणम्। कक्चकी। भद्र साधय। अहमपि राजकुलं प्रविशामि। (इति यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्तौ) इयं चूलिका। पवेशक: । (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रो मन्त्रिणः परिजनश्च)। प्रता०- किं राज्येन शमोन्मुखं रचयता तातं कुलालम्बनं किं चास्मिन् समुदाहरन्ति महतो दोपान् बहन् सूरयः। एवमेतत्। अमानुष: खलु स प्रभावः । काकतिकुलदुर्गादेवीसमाराधनेन विजयप्रस्थानमङ्गलं कृत्वा तत्र हनूमदचलपर्यन्तबहिरुद्याने विनिवेशितस्कन्धा- वारोऽमात्यपरिवृतो युवराजस्तिष्ठति। तदनुजानीहि मम तत्र प्रस्थानम्। एवमेत- दित्यादि स्पष्टम्। इयं चूलिका। किमिति। तातं शमोन्मुखं विरक्तं रचयता राज्येन मय्यर्पितेन 'सतेति शेषः। किं न मे किंचित् सांध्यमस्तीति भावः । न केवलमस्मिन् राज्ये पितृवि- योगादिष्टहानिरनेकमहादोषसंभवादनर्थप्राप्तिश्चेत्याह। किं चेति। अत एवोक्तं महाभारते शान्तिपर्वणि भीमं प्रति युधिष्टिरेण।

छाया। 1 एवमेतत् । अमानुपः खल स प्रभावः। 2 काकतीयकुलदुर्गादेवीसमाराधनेन विजयप्रस्थानमंङ्गलं कृत्वा तत्र हतुमदचल- पर्यन्तवहिरुद्याने निवेशितम्कन्वावारः अमात्यपरिवृतो युवराजस्तिष्ठति तदनुजानीहि मम तत्र प्रस्थानम्। १ एवं णेदं P. २ अमाणसा M. ३ पद्दाओ P. ४ काकइकुल M. ५ 'दुग्गादेई P. दुग्गांदेवीए . ६ 'पठ्ठाण P. 'हणुमन्तालय 1 .; हणुमन्ताअल P. ८ 'रुइझाणे P. ९ णीवेमिअ् . १० परितुअ P. ११ जुवराम् P. १२ ताणुजाणीहि P. १३ तथ्थ M., T'. १४ पय्थाणम् M., T. १५ P. drops इय चलिका. १६ R., and M. drop प्रवेशक:, १७ राजा M. १८ कुलालम्बिन . १९ t. drops सता. २० साध्यमिति t.

नाटकप्रकरणम्। १६१

धर्माध्या च खिलीकृतोऽयमधुना क संचरेदस्खलं- स्तन्नेष्ठं किल यौवराज्यमपि मे वाल्योत्सवे क्रीडतः ॥ ३॥

तद्वयं महाराजभुजपरिघर्मसृणितेषु दिगन्तेषु विजययात्राविनोदेन- विहरामहे।

'असंतोषोSप्रमोदश्च मदो रागोSप्रशान्तता। बलमोजोऽभिमानश्च समुद्वेगश्र सर्वतः ॥ एभिः पाप्मभिराविष्टं राज्यं त्वमभिकाङ्क्षसि।'

इति। नन्वेवं सति

'यदह्वा कुरुते कर्म प्रजा धर्मेण पालयन्। दशवर्षसहस्राणि तस्य भुङ्के महत् फलम् ॥'

इत्यादिना राज्ये महाफलप्रतिपादकमन्वादिवचनविरोधः स्यादित्याशङ्क्य तस्य 4

गुणान्तरविषयत्वान्न विरोध इत्याशयेनाह । धर्माध्वेति। अयं यज्ञदानतपोज्ञा- नलक्षण: खिलीकृतः संप्रति पादमात्रावशिष्टत्वादिति भावः । अत एवोक्तं सूर्य- सिद्धान्ते।

'कृतादीनां व्यवस्थेयं धर्मपादव्यवस्थया।' इति। आदिपुराणेऽप्युक्तम्।

'न विद्वत्ता न शुद्धो्थों न शुद्धिर्मनसः कलौ'

इति। अधुना कलिकाले अस्खलन्नप्रमत्तः क: संचरेत् । न कोऽपि संचरितुं शक्कुयादित्यर्थः । 'शकि लिङ् च' इति लिङ्। तृतीयाभावान्नात्मनेपदम् । तद्यौवराज्यमपि नेष्टं किल किमुत दुष्ट राज्यमिति भावः । मसृणितेपु निष्कण्ट- कीकृतेषु अत एव स्वस्य न प्रयास इति विनयोक्ति: ।

१ मसृणेषु M,. २ 'यात्राविनदि . ३ पतैः t. ४ आदित्यपुराणे t/. 21

१६२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्घिते .4

मन्र्रिण :- राजपुत्र सैर्वपथीनया काकतीयान्वयभाग्यसंपदा त्वां धुरंधुरं लब्ध्वा नरेन्द्रश्चिरमासक्तां घुरं शिथिलयितुमध्यवस्यति। आ- चारश्चायं काकतीश्वराणां यद्धौरेये पुत्रे शमोन्मुखत्वम्। कुलस्वामिना स्वयंभुवाप्येवमेवानुशिष्टम्। अनतिक्रमणीया राजपुत्रेण गुवोगरीयसी खल्वाज्ञा। कलिकालदोपशिथिलधर्मप्रतिष्ठां निर्वोदुं वोदुं च महतीं महीधुरमवतीर्णस्य कीकतीयविष्णोस्तेंवासाम्प्रतं प्रत्याख्यातुम्। प्रताप०-स्वयंभूस्तात इत्येतावीश्वरौ दिव्यमानुपौ। तयोरन्यतरो राजा युवराजोऽस्मि स्वथा॥४ ॥ मन्त्रिण :- राजपुत्र साधारणोडयं विनयः काकतीश्वराणां स्वैयं- भुवि महाराजे।

राजपुत्रेति। सर्वान् पथो व्यामुवन्त्या सर्वपथीनया। 'तत्सर्वादेः' इति खप्रत्ययः । आचारश्चेति। 'धर्म्ये वर्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वत्तेत धर्मवित्। पुत्रसंक्रामितश्रीश्र वने वन्येन वर्त्तयेत्।'

इति व्यासस्मरणात्। गुर्वोर्दिव्यमानुपयोर्गरीयसी गुरुतरा पूज्यतमेति यावत्। 'प्रियस्थिर-' इत्यादिना गुरोर्गरादेशः । किं च धर्मसंस्थापनार्थमेवावतीर्णस्य विष्णुमूर्त्तेस्तवेदं दुप्परिहरमित्याह। कलिकालेति। प्रत्याख्यातुं परिहर्त्तुम्। तर्हि तावत् स्वयंभूदेव एव महाराजोSस्तु पूर्ववदेवाहं युवराज एवेति वचन- भङ्ग्या राज्यमङ्गीकरोति। स्वयंभूरिति । अरत्युपशमाद् विषयद्वेषनिवृत्तेः । काकतिकुलवीरस्तत्रभवान् स्वयंभूदेवो धुरं धारयतु राजपुत्रः पुना राज्यश्रियमङ्के

१ द्राज्येSनमिलाषा R., M. २ द्विधूननम् M1, M4. 3 सावपथीनायाः M. ४ °सं- पदः M. ५ यितुं व्यवस्यति ]; 'यितुं व्यवस्यते T' ६ काकतिनृपाणां ,; काकतीयानां M4 ७मेवोपदिष्टं R. ८ P. drops खलु. ९ शिथिलां R. १० 'नम' M/- ११ का कतीयस्य P. १२ स्तव न सांप्रतं P ; स्नव माम्प्रतं १३ सर्वदा R., M. १४ नियम: . १५ स्वयंभुवि च M. १६ t. and t, drop राजपुत्रति.

नाटकप्रकरणम्। १६३

एष प्रकृतविषयारत्युपशमाच्छमः । पैरिजन :- 'कोकईअकुलथ्थविरो तत्तभेवन्तो सअंभूदेवो धुरं धॉर- इदु राअउत्तो उण रज्जसिरिं अंके आरोवेदु। प्रंताप०-(सेमन्दस्मितं परिजनमवलोकयति) एतत् परिहासवचोरूपं नर्म। परि०-'चिरेण चेरिअत्था मेइणी संवुत्ता। गोत्तगिरिसिहरणणिठ्ठरवि- अैडसिलावसइबब्बरंगीए खोणीए होदु वासो वाहुम्मि पआबरुद्दस्य। जह हरिचंदस्स भुए जह रहुणाहस्स बाहुफलअम्मि काअइलच्छीपे- इणो बाहुम्मि तहा मही रमंदु।

एषा परिजनवचोत्था प्रीतिर्नमद्युतिः । मन्त्रिण :- राजपुत्रकाकतीयपुरुषोत्तमस्य तव पाणिग्रहणाय स्पृह- यन्ती राजलक्ष्मीर्विर्लम्बनं न सहते। आरोपयतु। चिरेण चरितार्था मेदिनी संवृत्ता। गोत्रगिरिशिखरनिध्ठुरविकटशिला- वसतिबर्बराङ्ग्याः क्षोण्या भवतु वासो बाहौ म्रतापरुद्रस्य। यथा हरिश्रन्द्रस्य भुजे यथा रघुनाथस्य बाहुफलके काकतिलक्ष्मीपतेर्बाही तथा मही रमताम्। एष सम: । सबाहुस्फुरणमिति। पुंसो दक्षिणबाहुस्फुरणं शुभनिमित्तमिति वक्ष्यते। नर्मवचनमनुरागबीजोद्घाटनम्। छाया। 1 काकतीयकुलस्थविरस्तत्रभवान् स्वयंभ्देवो धुर वारयतु राजपुत्रः पुना राज्य- श्रियमङ्के आरोपयतु। 2 चिरेण चरितार्था मेदिनी संत्ता। गोत्रगिरिशिखरनिष्ठुरविकटशिलावसतिबर्बरा- ड्रग्या: क्षोण्या भवतु वासो बाहौ प्रतापरुदस्य। यथा हरिश्रन्द्रस्य भुजे यथा रघुनाथस्य बाहुफलके काकतिलक्ष्मीपतेर्वाहो तथा मही रमताम्। १ परिचारका: M4 २ काअइकुल R., M. ३ 'कुलठेरो त्तत्त° P. ४ हवन्तो M. पधारेदु T; धरइ M. ६ रुद्र M. ७ मन्दस्मितं M4. ८ R. drops रूपम्. ९ चरिदथ्था R .; चरिअथ्था M. १० M. omits गिरि. ११ विअल R .; विदल M. (विपुल). १२ होउ R. १३ वइणो . १४ तह . १५ रमइ M. (रमते). १६ नर्मवचनोत्था M1. १७ P. drops तब. १८ विलम्बं Mr., R, न विलम्ब M.

१६४ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

परि०-विज्ावहूणं अहिअं दद्टण पंइम्मि पणअविस्संभं। खोणी लच्छी अ कहं विलंबिअं सेहउ जुवराए। मन्त्रिण :- इत्थमेव। स्वतेजसा परिष्कृत्य प्रधानागारमुत्सुका। प्रतीक्षतेऽद्य राज्यश्रीर्युवराजसमागमम्॥७॥ एतस्मिन् मन्त्रिणां परिजनस्य चे वाक्यैवींजानुरागपरकाशनात् पगमः । परि०-कहं अंतरिओ खु एसो महूसओ दिसाविजअजत्ताए। एतददिगन्तयात्रया प्रकृतकार्यविलम्वनानिरोधः । मन्र्रिण :- ( सावज्ञम्) कथं चिरयन्त्यन्ध्रचमूपतयः । अथवा किं तैः। वयमपि न केवलं मंन्त्रशस्त्राः किं तु बहुशः सेमरादाराधितस्वा- मिन एव।

विज्ज्ञेति। विद्यावध्वा अधिक दृष्ट्ा पत्यौ प्रणयविस्त्रम्भंम्। क्षोणी लक्ष्मीश्र कथं विलम्बितं सहतां युवराजे ॥ वधूनां भर्त्तृवाल्लभ्यमवलोक्य सपत््यः समु- त्सुका भवन्तीति भावः । राज्यश्रियो वासकसजिकासमाधिमाह। स्वतेजसेति। गतार्थमेतत्। कहमिति। कथमन्तरितः खल्वेप महोत्सवो दिग्विजययात्रया। निरोधन- लक्षणे छद्मनेत्युक्तं तत् कारणमात्रोपलक्षणमिति द्रष्टव्यम्। सावज्ञमिति। समरमेवापदानमद्भुतकर्म तेनाराधितः स्वामिनः प्रसादिते-

छाया। I विद्यावध्वा अधिकं दृष्टा पत्यौ प्रणयविस्त्रम्भम्। क्षोणी लक्ष्मीश्र कथ विलम्वितं सहतां गुवराजे। 2 कथमन्तरितः खल्वेप महोत्सत्रो दिग्विजययात्रया॥ १ वइम्मि M. २ सहदु M. ३ जुअराप P. ४ मुत्कया M. ५ Omitted in T. ६ 'बींजानुगुण M. ७ 'प्रकाशात् M1. T'. ८ अंतरिअ P .; अंतरीओ M .; अंदरिओ T. अंनरितो खवु M1. ९ महामहूसअ P .; महूसवो M. १० मन्त्रशास्त्रा: R., M. ११ समराप- दानाराघित T. १२ t. aud t, omit सावज्ञमिति.

नाटकप्रकरणम्। १६५

एंतन्निष्ठुरवचनरूपं वज्रम्। (प्रविश्य) दौवारिकः। 'जेदु जेदु जुअराओ। एदे खु चमूपइणो पडिहारभूमिर्भोअम्मि सज्जीकिअचउरंगबला वट्टन्ति। मन्त्रिण :- अचिरं भोः प्रवेशय। दौवा०-तथा (इति निष्क्रम्य सेनाधिपतिभिः पुनः प्रविष्टः)। सेना०-(यथोचितं प्रणम्य) स्वामिन् काकतीयकुलतिलक सर्वतो- मुखाटोपा वाहिन्यः शौर्योदन्वन्तं भवन्तमनुपराप्ता एव तदनुग्रहया- लुना कटाक्षेण निरीक्ष्यन्ताम्। एँतदनुनयवचनरूपं पर्युपासनम्। मन्त्रिण :- राजपुत्र तर्हि समार्ह्यतां प्रतिपक्षनिवारणो वारणः ।

वराः। वञ्रलक्षणे प्रत्यक्षग्रहणं केवलस्याप्युपलक्षणमित्याशयेनाह। एतन्नि हरेति। द्वारे नियुक्तो दौवारिको वेत्रधरः। 'तत्र नियुक्तः' इति ठक्। 'द्वारादीनां =' इत्यैजागमः । स्वामिन्निति। जयतु जयतु युवराजः । एते खलु चमूपतयः प्रतिहारभूमि- भगे सज्जीकृतचतुरङ्गबला वर्त्तन्ते। सर्वतोमुखाटोपाः सर्वतोदिक्संभ्रमा वा- हियः सेनाः। शौरयोदन्वन्तमिति। रूपकबलादुदकसंभ्रमवत्यो नद्यश्चेति ल- भ्यो। अनुग्रहयालुनानुग्रहीत्रा कटाक्षेण अनुग्रहद्वष्टचेत्यर्थः । ग्रह ग्रहणे इत्य- समद्रातोरदन्ताच्ुरादिणिचि 'स्पृहिग्रहि-' इत्यादिनालुच्प्रत्ययः। अतो लोक्ष्य स्थानिवत्वान्न लघूपधगुणः । जपुत्रेति। परिपन्थिप्रमाथिन्यः शत्रुघातिन्यः वरूथिन्यः सेनाः। प्रस्तूय- ताक्ति प्रंस्थानारम्भ एव नासीरैः सामन्तनगराण्याक्रम्यन्त इति सेनाबाहुल्यं सूच्य।

छाया। 1 सतु जयतु गुवराजः । एते खल चमूपतयः प्रतीहारभूमिभागे सजीकृतचतुर- इ्गबलातिन्ते। १ पझन्त्रिणां T. २ जुअराअ P. ३ वइणो R., M. ४ माप 4. ५ 'पतिभिः सह M/६ P. drops पुनःपतदनुवचनरूपं M,. ८ M. drops राजपुत्र. ९ प्रति पक्षवारणा. १० प्रतिपस्थाना t .; प्रतिपस्थानप्रारम्भ t1

१६६ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

ओलोक्यन्तां निरन्तरंपरिपन्थिप्रमाथिन्या वरूथिन्यः। प्रस्तूयन्तां सेनापुरःसराक्रान्तसकलसामन्तनिजस्थानं प्रस्थानम्। प्रताप०-यथाभिरुचितममात्येभ्यः। (इति गन्धगजाभिरोहणं नाटयति)। मन्त्रिण :- करादग्रेण महसा विष्वर्गाक्मितुं दिशः। आरोहति गजं वीरंरुद्रो भास्वानिवेादयम्॥८॥ एतत् प्रकृतानुगुण्येन विशेषसंवन्धवचनं पुष्पम् । सर्व युवराजहस्तिनं पुरस्कृत्य ससंबाधं किंचित् परिक्रामन्ति। सेना०-(सोत्साहप्रणामम्) स्वामिन्नितो दीयतां दृष्टिः।

यथेति। गन्धोपलक्षितो गजो गन्धगजः । यद्यपि गजशास्त्रे त्रैवर्णिकजाति गजेषु गन्ध उक्त्स्तथाप्यौचित्यादत्र क्षत्रियजातिरुच्यते। तदुक्कतं

नानाशस्त्रनिपातवेगसहन: स्तम्बेरम: क्षत्रियः ॥' इति। अत्र शुभाशुभगन्धविभागस्तदभिव्यक्तिस्थानं च तत्रैवोक्तम्। 'स्वेदे द्वारमले शुभाशुभकरं गन्धं सुधीर्लक्षयेत् सेव्यो भूरुहलाजपाटलघृतप्रख्यः प्रशस्ताह्नयः । एतस्मादपर: शुभोऽयमुदितः सत्वेन रूपेण यो युक्त: सोऽपि मतङ्गजः समुचितः कल्याण इत्युच्यते ।' इति। करेति। करेणोदग्रेणोद्धतेन महसा तेजसा भुजबलेनेत्यर्थः । अन्यद करै: किरणैः। उदयं पूर्वपर्वतम्। अत्र मब्रिणां वीररुद्रं प्रति रागप्रकाशविष्टिवच- नात् पुष्पं नामाङ्गमित्याह। एतदिति । प्रकृतानुगुण्येन बीजानुकूल्येत्यर्थः । विशेषबन्धो रागविशेषबन्ध इत्यर्थः ।

१ निरीक्ष्यन्तां M. २ परिपन्थिन्यो वरूथिन्यः 1/. ३ 'पुरःसरसंक्रान्त M ४ M4 omits प्रस्थानम. ५रुद्र M. ६ गाकामितुन्दिशः ॥ रुद्रदेवो M.८ विषिबहुवचनं R .; विशेषवन्धवचनं M. ९ प्रशस्तस्तथा t/· १० 'दपरो शुभो t.

नाटकप्रकरणम् । १६७

धावत्पादातपादाहतिदलितमहीरन्ध्रनीरन्ध्रनिर्यद्- धूलीजालाम्बुदान्तर्विलसदसिल ताविद्युदुद्दामदीप्ाः। उद्यन्निस्साणरांणस्तनितपटपटद्दिक्तटाः प्रारभन्ते प्रावृट्लक्ष्मीं ध्वजिन्यः करिकरटतटस्यन्दिदानाम्वुधाराः॥॥ अन्यतो निरुप्य) बले चलति संभ्रमं प्रतिभये विजेतुं दिशः पुरन्दरहरिजयव्यवसिता: सेहायोद्वताः। चलन्ति चिरमत्सरा: शिखरिणो यथा दन्तिनो भरावनमदुन्नमन्द्रजगराजफक्कतफणाः ॥ १० ॥ परि०-(विलोक्य साश्चर्यम्) महंतो खुएसो तिलंगसुभडाण- मुट्ठाहो। (सस्कृतमाश्रित्यँ )

धावदिति। पदातीनां समूहः पादातम्। भिक्षादित्वादण्प्रत्ययः। निस्सा- णराणो निस्साणध्वनिः । राण इति । यद्यपि 'वशिरण्योरुपसंख्यानम्' इति कबभावे घजू बाधितः अत एवोक्तममरकोशे 'रणक्कणः' इति तथापि स्त्रीवा- दिवत् बाहुलको घञ् द्रष्टव्यः । पटशब्दादव्यक्तानुकरणात् 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विर्भावे 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः' इत्याचारे क्विप् कथंचित् कल्पनीयः। ततो लटः शत्रादेशः। पटदित्यस्यैवानुकरणत्वे पूर्वावयवस्य तकाराभावश्चिन्त्यः । करटतटं गण्डस्थलम् । सेनाङ्गेषु मतङ्गजसन्नाहमाह। बल इति। चिरमत्सराः पक्षच्छेदात् प्रभृति प्ररूढवैराः अत एव पुरन्दरहरिज्यव्यवसिताः प्राचीविजयोद्युक्ता इत्यर्थः । इयन्तं कालं तूष्णीं स्थित्वेदानीं वैरनिर्यातने हेतुमाह । सहायोद्वता इति। यथा कस्यचिद्वस्तुनो भाराक्रान्तः कश्चन भागो नमति भागान्तरं तु न नमति।

छाया। 1 महान् खल्वेष त्रिलिङ्गसुभटानामुत्साहः। १ साण P. २ सहायोदुरा: P. ३ मास्वत्फणा: 1. ४ तेलंग P. ५ मुहडाणं T. ६ मुस्साहो. ७ M. has वाचयति after संस्कृतमाश्रित्य. ८ अपाभावे t. ९ स्रावा- दित्वान p. १० Dropped in t ११ सामग्रीमाइ t.

१६८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्व्रिते

उद्यत्तोमर डामरा: प्रतिपद प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः

भ्राम्यन्रीमगढ़ाः समग्रविहरत्थासाः स्फुरत्पटसाः खेलन्त्यन्ध्रचमूभटाः सवपुपो रौद्रप्रकारा इव ॥ ११॥। मन्र्रिण :- अहो तुर ङतरङ्गास्त्रिलिङ्गाघिपतेः । उत्क्षिप्योत्क्षिप्य पाढौ रवितुरगशिरस्ताडनायैव पूर्वो पाश्चात्याभ्यां पदाभ्यामपि धरणिमवष्टभ्य संरम्भनुन्नाः । तद्वद्दन्तिभाँराक्रान्तभूतलद्वारा भुजगराजस्य केषांचित् फणानामवनमनमितरे- षामुन्नमनं द्वेंष्टव्यम् । फक्कनमत्र संकोचः । फक्क नीचैर्गतावित्यस्माद्धातोर्लट: शत्रादेशः । अत्र यथा शब्दमाहात्म्याद्यद्यप्युपमा प्रतीयते तथाप्युपमानभूतानां विशिष्टशिखरिणामुपमेयदन्तिरूंपतयाध्यवसानादुत्प्रेक्षायां पर्यवस्यतीत्युपमोप- क्रमोत्प्रेक्षेयम् ।। महान् खल्वेष त्रिलिङ्गसुभटानामुत्साहः। पैत्तिसंपत्तिमाह। उद्यदिति। तोमरा दण्डविशेषासैर्डामरा भयंकराः कौ- क्षेयकाः खङ्गाः। 'कुलकुक्षि-' इत्यादिना ढकज्प्रत्ययः । स्वैरोद्गीर्णमुसुण्ढयः स्वेच्छोद्यतदारुमयायुधविशेषाः । कर्मणे प्रभवतीति कार्मुकं धनुस्तद्विशेषो वा । गदाः प्रसिद्धाः। प्रासाः कुन्तापरपर्यायाः क्षेपणीया आयुधविशेषाः। तदुक्तं वृत्तिकारेण। 'अकर्तरि च कारके संज्ञायामित्यत्र प्रास्यत इति प्रासः' इति। रौद्रप्रकारा रौद्रभेदाः । तोमरादीनामभिधानं वैजयन्त्याम्। 'तोमरोऽस्त्री लोहडुलदण्डः कासूश्च सर्वला।' 'हुलं द्विफलपत्राग्रम्।' 'मुसुण्ढी स्याद् दारुमयी वृत्ताय:कीलसंचिता।''का- र्मुकं तु चतुर्हस्तम्।' 'पट्टसो लोहदण्डो यस्तीक्ष्णधारः क्षुरोपमः' इति। तुरङ्गसामग्रीमाह। उत्क्षिप्येति । पश्चिमपादाभ्यां भुवि स्थित्वा मुहुरग्रपा- दोत्क्षेपणमश्चानां पुरुषाख्यस्थानभेदः । तदुक्कम्। 'मुहुः पश्चिमपादाभ्यां भुवि स्थिन्वाग्रपादयोः । ऊर्ध्वे प्रेरणया स्थानमश्चानां पुरुषः स्मृतः ।।' इति। अत्र पूर्वपादोत्क्षेपणस्य सूर्याश्वशिरस्ताडनफलकत्वमुन्प्रेक्ष्यते। उत्क्ष- प्येति। 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विर्भावः। पश्चान्मवौ पाश्चात्यौ। 'दक्षिणाप- १ स्त्रैरोद्रण' . २ स्वनत M/- ३ मुशंडय: P. ४ 'पद्टिशा: P. ५ तुरङ्गमातङ्गा M. ६ संर्धनुन्न, म T. ७ मरा t. e t. has गजस्य for भुजगराजस्य. ९ मपरेषा t/ १० च द्रष्टव्यम t. ११ रूपतयाभपूददनादु® P. १२ अतिसंपत्ति 1'. १३ ढन् t. १४ हुल t. १५ मुषुण्डी t.

नाट कप्रकरणम् । १६९

वालैर्व्याघूयमानैः प्रतिनृपतिहयोत्साहमुन्मार्जयन्तः करामन्त्यश्वाः सेहेलकमणपेरिणमत्पश्चधाराप्रपश्चाः।१२।।

मन्र्रिणः ( विलोक्य )-अहो विदलितपरबलमनोरथानां रथानां संभ्रम: । तथाहि रथाः सरभसभ्रमन्निविडहेमनेमिक्षत-

तिरोहितमसूयया सपदि भानवीयं रथं विधाय मुखरीभवन्त्यनिभृताक्षघूर्निस्वनाः॥।१३।।

श्रात्पुरसस्त्यक्'। संरब्धा संरम्भविपयीभूता सती नुन्नेत्यसंबन्धे संबन्धरूपा- तिशयोक्तिः। तां धरणिमवष्टभ्यालम्यावलम्ब्य तत्र स्थित्वेत्यर्थः। सहेलक्रमणेन विनोदगत्या परिणमन्तः प्रयत्नं विना प्रवर्त्तमाना इत्यर्थः । धारा नामास्कन्दि- तादयो गतिविशेषा: पञ्च। तदुक्तं वैजयन्त्याम्।

'अश्वानां तु गतिर्धारा विभिन्ना सा च पञ्चधा। इति। 'आस्कन्दितं धौरितकं रेचितं बल्गितं प्लुतम्। गतयोऽमूः पञ्च धाराः इत्यमरश्र। एतासामेवाश्वशास्त्रे संज्ञान्तरेणोक्तानां प्रत्येकं त्रैविध्ये पञ्चदशवि- धत्वम्। तदुक्तम्।

'गतिः पुला चतुष्का च तद्वन्मध्यजवा परा। पूर्णवेगा तथा चान्या पञ्च धारा: प्रकीर्तिताः । एकैका त्रिविधा धारा हयशिक्षाविधौ मता। लध्वी मध्या तथा दीर्घा ज्ञात्वैता योजयेत् क्रमात्।।'

इति। तदेतन्मनसि निधायाह। पञ्चधाराप्रपञ्चा इति॥ लोके कश्चिद्वरभटः प्रतिभटमभिभूय गर्जति तत्समाधिमत्र भानुरथाभिभा- विनां वीररुद्ररथानामाह । रथा इति। असूयया स्पर्धयेवेत्यर्थः । अक्षाणां

१ सहेलं R., M .; सलीलं M4. २ परिनमत् P. ३ M. omits अहो. ४ 'त्रिशित' I. ५ द्वहुल' J. ६ जालाम्चुधे: R., M. ७ र्निस्वनः M. ८ 'गतिभेदा: t. 22

१७० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

प्रताप-( सर्वतोऽवलोक्य सप्रमोदम्) कथं समग्रसाधनानि सैन्यानि। वृंहमाणगजाकीर्णा हेषमाणहयाकुलाः। संक्रीडत्स्यन्दना: क्वेडा: सुभटाः सैन्यसंपदः ॥। १४ ॥। मन्त्रिण :- युवराजावलोकनार्दुद्वेल: सैन्यसागरो वर्त्तते। अभ्यापतन्तीरभितो महीभृद्वाहिनीबहूः। काकतीयकुलाम्भोधिरेष स्वैर ग्रसिष्यते॥१५॥

चक्राधारकाष्टानां धुरोऽग्राणि अक्षधुरः । 'अक्षं रथाङ्ग आधारे' इति वैजयन्ती। अनक्ष इति निषेधात् 'ऋक्पुर-' इत्यादिना न समासान्तः। निभृतो निश्चलो न भवतीत्यनिभृतो नित्यप्रवृत्त इत्यर्थः । तथाभूतोऽक्षधूर्निस्वनो येषां ते तथोक्ताः । तृंहमाणेति । वृंहमाणा वृंहणशीलाः । ताच्छील्ये चानश् प्रत्ययः। न तु शानच्। वृहि शब्द इत्यस्य धातोः परस्मैपदित्वात्। अत एव भटटमल्लः । 'हेषते हेपतेऽश्वानां हस्तिनां बृंहतीति च' इति। संक्रीडत्स्यन्दना: कूजद्रथाः। 'क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च' इत्यत्र 'समोऽकू- जने' इति नियमात् परस्मैपदम् । अत एवोक्तम्। 'उत्सर्जति संक्रीडत्येतौ शकटकूजने' इति। क्ष्वेडन्ते सिंहनादं कुर्वन्तीति क्ष्वेडाः। जिश््विदा स्नेहन- मोचनयोरित्यस्माद्धातो: पचाद्यच्। पृषोदरादित्वाद्दकारस्य डकारः। कविकल्प- दुमकारस्तु डान्त एवायं धातुरित्याह। धातूनामनेकार्थत्वादुक्तार्थलाभः । अंत एव 'क्ष्वेडा तु सिंहनाद: स्यात्' इत्यमरः । कवेडदिति क्वाचित्कः शत्र- न्तपाठोऽस्य धातोरनुदात्तित्वादुपेक्षणीयः । अभ्यापतन्तीरिति। महीभृद्वाहिनी: शत्रुभूपालसेनाः । अन्यत्र पर्वतप्र- भवा नदीः। तदुक्ततं मानसोल्लासे।

१ रुद्र R. २ सवंतो विलोक्य B. ३ देषमाण R., M. ४ क्ष्वेडत्2 P .; क्ष्वेलत्मुमटा: M. ५ 'दुदेगः M. ६ बलाम्भोवि P. ग्रहिष्यते P. e p. omits the portion from मत एव to अमर:

नाटकप्रकरणम्। १७१

सेनापतयः-येदादिशन्त्यमात्याः इति। (सप्रणामं) विजययात्रा कुतूहलिन्यो ध्वजिन्यः सांप्रतं युवराजस्याज्ञां प्रतिपालयन्ति। प्रताप०-(सेप्रसादममात्यानालोकयति)। मन्र्रिण :- (सोत्साहम्) प्रतिष्ठन्तां प्राचीं प्रति सैन्यानि। सेना०-यथादिशन्त्यमात्याः।(इति प्रस्थाननाटितकेन समन्ता- दवलोक्य सहर्षातिशयम्) पवनेनानुकूलेन प्रसारितपटाञ्चलाः। उदुअ्न्त इवाकषुं ध्वजा: सौत्रामणीं दिशम् ॥ १६॥ (सर्वे सुशकुनमभिनन्दन्ति)। एष पंस्थानानुगुणशकुनकथनादुपन्यासः ।

'व्रजेदब्धिरिवाक्षोभ्यो निगिरन्वरिवाहिनीः। शूराणां सिंहनादैश्व हेपारावैश्च वाजिनाम्। महारथमहाध्वानैर्मातङ्गघनगर्जितैः।' इति। सूत्राम्ण इन्द्रस्येमां सौत्रामणीं दिशं प्राचीं सुशकुनं शुभनिमित्तम्। 'शकु- नस्तु शुभाशंसिनिमित्ते शकुनः खगः।' इति विश्वः। अनुकूलवायोः शुभ- निमित्तत्वं च तत्रैव।

'दक्षिणाक्षिपरिस्पन्दात् दक्षिणस्य भुजस्य च। मनसश्च प्रसादेन स्वानुकूलानिलेन च।। एवं निमित्तैर्निश्चित्य विजयं भूपतिर्व्रजेत् ॥' इति।

उपन्यासाख्यमङ्गं लक्ष्ये योजयति । एष इति। उपन्यासलक्षणेऽपि प्रकृ- तानुगुण्येनेत्येतदनुषज्यत इत्याशयेनाह । प्रस्थानानुगुणेति । बीजोपयोगित्वात् १ R. and M. drop यदादिशन्त्यमात्याः इति. २ परिपालयन्ति P .; पालयन्ति M1, ३ रुद्र: 1., T', M1, R. ४ 'प्रमोद° P. ५ प्रेष्यन्ता P. ६ यदा° R.,P. ७ सौन्रामणि N .; सोत्रामणी दिशः R. G सर्वा R, ९ शकुन P. १० प्रस्थानाङ्ग P. ११ 'मुशकुन M. 'मुशकुनगुण' T'. १२ 'वासुब्धो t, . १३ निगिरत्यरिवाहिनीम् t., t/. १४ 'गुण इति p.

१७२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

प्रेताप०-(पुरोऽदलोक्य) कथं कराभ्यामुत्क्षिप्तसाक्षतकनकपात्रः समागत एव विप्रवरः।

विप्र :- (सविनयमंग्रतः स्थित्वा प्राध्वं दक्षिणभुजमुद्यम्य) विज- यतां विजयतां वीररुद्रः। राजपुत्र स्वयंभूदेवमहोत्सवाद्यनन्तरमेही- सुरवराशीर्वादवासिता: काकतीयमहाराजेन प्रेषिताः खल्विमे मङ्ग- लाक्षता:।

प्रताप०-(सप्रणामादरं गृहीत्वा तौन् निजोत्तमाङ्गे गजमूर्धनि च निधाय)

प्रस्थानस्य प्रकृतत्वम्। तद्नुगुणस्य शकुनस्यानुरागहतुभूतस्य कथनादुपन्यास इत्यर्थः ।

विप्रविशेषप्रवेशं सूचयति कथमिति। सविनयमिति। प्राध्वमाशीर्वांदानुकूल्येनोद्यम्य 'आनुकूल्यार्थकं प्राध्वम्' इत्यमरः। मकारान्तमव्ययं चैतत्। ननु यात्रायां कनकपात्रादिमङ्गलद्रव्यदर्शनं कार्यसिद्धिकरमस्तु। किं त्वेकस्मिन् ब्राह्मणे दृष्टे कार्यहानिरिति किंवदन्त्याः का गतिरिति चेन्नैष दोषः। तस्याः कृपणब्राह्मणविषयत्वात्। विशिष्टब्राह्मणद- रशने महाफलस्मरणात्। इदमपि तत्रैवोक्तम्। 'पूर्णकुम्भे तथादर्शे दव्नि मद्ये तथामिषे। मीने शङ्गे ध्वजे चछत्रे चामरे चारुयोषिति॥ चाषे मृगे भरद्वाजे फलपुप्पाक्षतेपु च। वृषभे समदे नागे सितवाहे द्विजोत्तमे।। सुवर्णे दिव्यरत्ने च वीणायां पटहेऽपि च। बद्धे चैकपशौ दृष्टे यात्रा भवति सिद्धिदा ॥' इति।

१ सुद्र: M. २ प्रविश्य विप्र: R., T. ३ 'मग्रे P. ४्यतां M2. ५ 'महीसुराशी- वांद , ६ M. has for this राजपुत्र: स्वयं सप्रणामा. ७ तान्युन्तमाङ्गे M,. ८ मून्नि M. ९ 'विदूषक for विशेष in t. १० शिष्ट for विशिष्ट t. ११ सिते वाहे t.,t

नाटकप्रकरणम्। १७३

आमूलात् फलिता प्रंसत्तिलतिका पत्युः स्वयंभूप्रभो- राज्ञा क्षत्रियमौलिमण्डनमणेस्तातस्य सानुग्रहा।

पौचणां च जयोत्तराणि तदसूरीपज्याः स्युर्दिशः ॥१७॥ एष ब्राह्मणक्षेत्रियादिवर्णकी र्त्नाद्वर्णसंहारः। मन्न्रिण :- राजपुत्र स्वैभावनिरर्गलस्य तव भुजार्गलयोरोजायितस्य कियती भूतलविजयविडम्बना। परि०-'विअअलच्छीपाणिग्गहणसमअदिण्णा विअ मङ्गळख्खदा र्जु- वराअस्स सीसे दीसंदि।

'छृतातपत्रः शुभशुक्कवासाः पुष्पार्चितश्रन्दनचचिताङ़:। विप्रः शिखावान् कृतभोजनश्च ददाति दृष्टः पथि सर्वसिद्धिम् ।।' इति। महोत्सवादी्यादिशब्देन धेन्वादिदानं गृह्यते। तदुक्तं मानसोलासे। 'ततः कृत्वा महापूजामुद्दिश्य कुलदेवताम्। धेनुं भूमिं हिरण्यं च विप्रेभ्यो विधिनार्पयेत्। तदाशिष: समादाय नीराजितहयद्विपः ।।' इंति। आमूलादिति। संपूर्ण: स्वयंभूप्रसाद इत्यर्थः । पौराणामाकाङ्क्षितानि म- नोरथाः। नपुंसके भावे क्तः। जयोत्तराणि जयप्रधानानि। तत्तस्माद्मूश्रतस्त्र पुव दिशः ईषजया: सुलभजया इत्यर्थः । 'ईपट्दर्-' इत्यादिना खलप्र- त्ययः। दिग्विजये देवताप्रसादादिकं बृहृतीफलभज्जने महोपलप्रयोगमेनुकरोतीति भावः । अङ्गं योजयति। एप इति।

छाया। 1 विजयलक्ष्मीपाणिग्रहणसमयदत्ता इव मङ्गलाक्षता युवराजस्य शीर्षे दृश्यन्ते। १ प्रसक्ति R., 1. २ क्षत्रियादिकत्तिनाद् P; क्षत्रियवणकीत्तनात् .; क्षत्रियादिवर्णसं- कीर्त्तनाद् Mr ३ राजपुत्रस्य P., R. ४ निसर्ग M4. ५ इविअ . ६ जुअराजस्स P. दीसन्ति R., M. ८ धेनुभमि t., tz. ९ इत्यादिना t., tr. १० 'मनुभवर्ती tr

१७४ प्रतापरुद्रीये रक्नापणसमन्विते

विप्र :- राजपुत्र तत्तददिग्विजययात्रावार्त्ताहारिणः पुरुषा नातिचिरा- देव प्रेषेणीया इति महाराजस्याज्ञा।

प्रेताप०-शिरस कृतस्तातस्य नियोगः । (अमात्यान् प्रति) कति- चन यूयं कोकतीश्वरसेवार्थ निवर्त्तव्वम्। कतिपये विजययात्रापराः प्रवर्त्तध्वम्।

अमात्या :- (सप्रणामम्) यदाज्ञापयति युवराज: ।

विप्रः-स्वस्ति विजयाय शिवाः पन्थानः सन्तु राजपुत्राय। प्रताप०-(सप्रश्रयम्) भगवन्ननुजानीहि। वयमितः प्रतिष्ठामहे। (इति यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे)।

इति विजययात्राविलासो नाम द्वितीयोऽङ्कः।

राजपुत्रस्येति। ओजःशब्दो वृत्तिविषये तद्वति वर्त्तते इति पद्मख्जरी- कारः । अतस्तद्वतः सिंहशार्दूलादेरिवाचरितमोजायितं बलमित्यर्थः। 'कर्तु :- क्यङ् सलोपश्रेति क्यडन्तादू भावे क्तः । 'ओोजसोऽप्सरसो नित्यम्' इति नित्यः सलोपः।

स्वस्तीति। विजयलक्ष्मीपाणिग्रहणसमयदत्ता इव मङ्गलक्षता युवराजस्य शीर्षे दश्यन्ते। विजयायेति क्रियाग्रहणाच्चतुर्थी। राजपुत्रायेति स्वस्तियोगे।

सप्रश्रयमिति। प्रतिष्ठामह इति। 'समवप्रविभ्यः स्थः' इत्यात्मनेपदम्।

इति नाटकप्रकरणे द्वितीयोऽङ्क:।

१ प्रेषयितव्या R. २ रुद्र: M .; राजा M1. ३ काकतिनाथ° P. ४ कतिचन Mr ५ इति is dropped in P. T' adds नाटकप्रकरणे after इति. ६ द्वितीयोऽङू: in and t1.

नाटकप्रकरणम्। १७५

(ततः प्रविशतो लेखहस्तौ जाद्विकौ)। एतत्पूर्वाङ्गान्तेन पात्रेण विश्रेण निर्दिष्टयोः पात्रयोरुत्तराङ्गे प्रवे- शाद्ङ्गास्यम् । प्रथम :- ( सौनुबन्धाश्चर्यम्) अहो प्रतापरुद्रस्य महिमानुभावः । यस्य विजयमात्रासंभ्रमेणैव व्याकुलीकृतानि द्वैयानामपि भूभृतां कैट- कानि। द्वितीयः-वयस्य किमुच्यते काकतीयप्रदीपोऽयमंशश्चातुर्भुज: स्वयम्। यद्वज्रकंवचायन्ते प्रसादाश्च स्वयंभुवः ॥१॥ एष स्वयंभूदेर्वप्रसादरूपस्य बीजस्यान्वेषणाद् गर्भसंधिः । प्रथम :- (अध्वक्कममभिनीय पुरोऽवलोक्य) प्राप्तेयरमन्ध्रनगरी। (किंचित्प्रवेशनीटितकेन समन्ततो निरूप्य) अहो निरतिशयमौदार्य रुद्रनरेश्वरस्य। यदेते वैतालिकाः सर्वे भोगावली प्रमुखांश्चाटुप्रबन्धान् पैठेन्तः स्वैभावरमणीयाः प्रतिरवेण पाठयन्तीव ककुभः।

तत इति। जङ्गया चरत इति जाङ्गिकौ वार्त्ताहरौ। अङ्कास्यं योजयति । पतदिति। महिमानुभावो महिमातिशयः। दयानां पर्वतानां राज्ञां च। कट- कानि पर्वतनितम्बप्रदेशा राजधान्यश्च। 'कटकं वलये सानौ राजधानीनित- म्बयोः' इति विश्वः। काकतीयेति। चातुर्भुजो वैष्णवः । वज्रकवचायन्ते वज्रकवचवदाचरन्ति। 'कर्तुः क्यङ् सलोपश्च' इति क्यङ्प्रत्ययः। डित्वादात्मनेपदम् । गर्भसंधिं योजयति। एप इति। बीजस्येति। प्रतिमुखसंधौ लक्ष्यालक्ष्यतया दृष्टनष्ट- स्येति शेषः । एतच्चान्वेषणादित्यनेन लभ्यते। वैतालिकभोगावलीप्रमुखा उक्तलक्षणाः। पाठयन्तीति प्रतिदिशं प्रतिध्वनि- रुत्पद्यत इत्यर्थे: ।

१ यन्त्रहस्तौ R. २ पूर्वाद्कान्ते P; पूर्वाद्कान्तपात्रेण M4 ३ सानुसंधानाश्रर्यम् T'. ४ दू- येषामपि R. ५ महीभृताम् M/. ६ कटाक्षाणि M. कवचायन्ति P. ८ 'देवस्य R., M. ९ वलोक्य च R. १० 'मान्ध्र' M. ११ नाटितकेनासमन्ततो R. १२ पठन्ति तैः R. १३ स्वभावतो P., T. १४ पाठयन्ति च R; पाठयन्ति M. १५ लक्ष्यते p.

१७६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विंत

द्वितीय :- (सम्यद्गिर्वर्ण्य सप्रत्यभिज्ञाश्चर्यमँपवार्य ) सखे पश्य पश्य। सम्यङ्मागधवेषधारणतिरोभूता अपि क्ष्माभुज: रच्यन्ते प्रसुतारहस्यपिशुनेराविष्कृतैर्लक्षणैः। हस्ताय्रैध्वजचकलाञ्छितत लैर्वक्षस्थलैर्विस्तृतै- राकारैरमनुप्यमात्र सुलभैव्ट ततैर नीचैरपि ॥ २ ॥

अपवार्येति। रहस्यकथनार्थमिति भावः । सम्यगिति। मागघलक्षण- मुक्तम्। 'गन्: पुरजनस्यापि मङ्गलाचारशंसिनः । मान्यैर्मागधिकागीतैर्मागधा इत्युदीरिताः ॥' इति। प्रभुतैव रहस्वं यूढं वस्तु मागधवेषतिरोहितत्व्रात् तेपामिति भावः । ध्वजचक्र- ग्रहणं राज्य सूचकरेखोपैलक्षणार्थम्। तदुक्कं वराहसंहितायाम्। 'चक्राजपरशुतारणशक्तिधनुःकुम्भसन्निभा रेखाः। कुर्वन्ति चमूनाथं मकरध्वजसन्निभा महीपालम्।' इति। वक्षोविस्तारफलमपि तत्रैव। 'उरो ललाटं वदनं च पुंसां विस्तीर्णमेव त्रितयं प्रशस्तम्।' इति। वृत्तैर्जङ्वादाविति शेपः। 'वृत्तजङ्गो भवेद् भूपो वृत्तलिङ्गो भवेद्धनी।' इति वचनात्। अनीचिरुन्नतेः वक्षःप्रभृति दीघैर्वाहनप्रभृतिपु। तदपि तम्रैवोक्त्तम्। 'वक्षोऽथ कक्षी नखनासिकास्यं कृकाटिक। चेति षडडुन्नतानि । हनुलोचनबाहुनासिकं स्तनयोरन्तरमत्र पञ्चमम्। अतिदीघेमिदं तु पञ्चकं न भवत्येव नृणामभूभृताम्।।' इति। अत एवामनुष्यमात्रसुलभेः भूपतिव्यतिरिक्तदुर्लभैरित्यर्थः । १ सरव सम्यङ्ड T'. २ सप्रनिज्ञाश्चर्य R. ३ अपवार्य is omitted in P. ४ पश्य for पश्य पदय T, VBनTg: R. ६मा omittl itaग णाथम् ।

नाटकप्रकरणम्। १७७

प्रथम :- नूनमेते प्रतापरुद्रसमरपराङ्मुखा वक्षःस्थलविरेचितवराह- लक्ष्माणः प्राणत्राणार्थमनया रीत्या काकतीयमहाराजं प्रसादयितु- मध्यवस्यन्तीति तैर्कयामि। एतत् प्रस्तुतोपयोगिप्रतिराजच्छद्याचरणादभूताहरणम्। जाद्वि केन पुनेस्तैर्लेक्षणैनरेश्वराभ्यूहनादनुमानं च। द्वितीय :- अहो विजययात्राश्रवणविशेषकुतूहलिता पौराणाम्।यँदा- वामनुसरन्ति पुनः पुनः प्रश्नमालाविधेयास्तत् सखे प्रकाश्यतां प्रताप- रुद्रस्य भुजयोरविजयोदाहरणम्। प्रथम :- ( किंचिदुच्चैः) भो भो: श्रूयतां केकितीयकुलश्लाघाकाम- धेनुः प्रियोदेन्तः। जेत्रा काकतिवीररुद्रविभुना सर्वा दिशो निर्जिताः क्ष्मापाला: करदीकृता: कृतमिदं निर्वीरमुर्वीतलम्। यस्योद्यन्भुजवैभवं सरभसारोहद्विषतकामिनी- मऔजीरध्वनिपूर्णकन्दरमुखैर्व्याकुर्वते पर्वताः॥।३।

सूचितमर्थ द्रढयति। नूनमिति। अस्या अपि रीतेर्दास्यावान्तरभेदत्वादिति भावः। यदाहु :- 'पद्यमङ्गलिविच्छेदमुरोविन्यस्तमक्षरम्। तन्नामकरणं चेति दास्यमेतच्चतुष्टयम्।।' इति। शिष्टं स्पष्टम्। प्रियोदन्तः प्रियवार्त्ता। जेत्रेति। करदीकृताः बलि- प्रदा: कृताः । अभूततन्भावे चविप्रत्ययेनेयन्तं कालमजय्या अपि जिता इति लभ्यते। निर्वीरं प्रतिवीररहितम्। ये करं न प्रयच्छन्ति ते प्राणैरेव वियोजिता इत्यर्थः। ततः किं जातमत आह। यस्येति। व्याकुर्वते व्याचक्षते।

१ प्रतापरुद्रदेवस्य P. २ लिखित® M. ३ प्रस्ादयितुं is dropped in P. ४ वितर्क- यामि M. ५ 'स्तैस्तैलक्षणै' R. ६ विशेष is omitted in P. ७ यथावामनुपतन्ति R .; यतोऽनुसरन्ति . ८ प्रश्नमालया T; प्रश्नोत्तरमालया R. ९ प्रतापरुद्रभुजयो P. १० प्रतापरुद्रश्माघा2 R. ११ प्रियोदात्तः M. १२ सरभसारोहं M. १३ भामिनी for कामिनी M. १४ मुखा M. 23

१७८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

एष तेत्त्वानुकीर्त्तनरूपो मार्ग: । द्वितीय :- सखे नूनमेषु दिवसेषु काकतीयमहाराजो निरन्तर पुर- स्कृतपुरोधःप्रवरामात्यवृद्दो युवराजविजयमाशंसमाना गमयति वा- सराणि। प्रथम :- उचितमाचिन्तितं वयस्येन। द्वितीय :- पुरोऽवलोक्य सहर्षम्)। कथमस्मदीयं वचनमाकर्ण्य नूनं महाराजाय निवेदयितुममात्यपुत्रः सहर्षसंभ्रमं राजकुलाभ्यन्तरं प्रविशति। तदावामपि प्रतीहारभूमिमध्यास्य काकतीश्वरावसरं प्रति- पालयिष्यावः। (इति परिक्रामतः) एतद् वितर्कप्रतिपादनादूपम्। (ततः प्रविशत्यमात्यपुत्रः ।) अमा०-( सप्रमोदम्) अहो मम धन्यता यदीद्टशानां महोत्सवानां निवेदयितास्मि संवृत्तः । यन्मया विज्ञापितः श्रवणपप्रियंकरैर्वात्तामृतैः स्वप्नसाक्षात्कृतादपि स्वयंभूदेवप्रसादात् प्रमोदयिष्यते काकतीयवृषा। ऐपोत्कर्षरूपोदाहृतिः । (पुरोऽवलोक्य) कथमयं महाराजः पुरोहितैरमान्यैरन्येन परिजनेन च परिवृतो महास्थानमविरोहति । तदहमुपसर्पामि । (इति परि- क्रामति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा मंत्रिणश्च पुँरोघसञ्च)। राजा-(सर्विमर्शाश्चर्यम्) (अमात्यान् प्रति)-अहो शैशवेऽप्यु-

अप्रियाणि प्रियाणि क्रियन्त एभिरिति प्रियंकराणि । 'आढ्यसुभग-' इत्यादिना ख्युन्प्रत्यये मुमागमः । काकतीयवृषा काकतीन्द्रः ।

१ तत्वानुकीतनो M. २ वृद्रवर्गो ,. ३ मनुंचिन्तित° M. ४ अत्रैषोन्कर्ष TV, ५ महास्थानमण्डपमधितिष्ठति T'. ६ P. drops मन्त्रिणश्ष पुरोधसश्र. परिजनश् R. ८ -विमशी R.

नाटकप्रकरणम्। १७९

चितकारित्वं वेत्सवीररुद्रस्य। यदस्मदनुरोधार्थमिमानमात्यान् नि- वर्त्त्य स्वयमेव प्रस्थितः । मन्र्रिण :- ( सबहुमानम्) महाराज भवता खलु पितृमान् से कुमारः। पुरो०-विजयप्रस्थानात् प्रभृति नक्तन्दिवमुन्मिषन्ति केंल्याणानि निमित्तानि। तद्विजिता एव दिशो राजपुत्रेण। राजा-भवदाशिष एव काकतीयकुलश्रेयांसि स्वयं प्रँदुहते। परि०-काअइअकुलस्स किं णु ण संपुष्णं पुण्णेण जस्सि अवइण्णो भुवणेकमद्दो पआबरुद्दो। राजा-(सौत्सुक्यम्) कथं चिरयति वत्सस्य विजयश्रवणम- होत्सवः। अमात्यपुत्रः(सैविनयं ससंभ्रममुपसृत्य सप्रणामम्)-देव मध्यम- लोकपाल युवराजप्रेषितौ विजेयवार्त्ताहारिणौ प्रघाणप्रोंङ्गणमधिवसतः।

भवता खलु पितृमानिति कारणगुणानां कार्ये संक्रान्तिरुचितैवेति भावः । नक्तं च दिवा च नक्तन्दिवम्। 'अचतुर-' इत्यादिना सप्तम्यर्थवृत्त्योरव्य- ययोर्द्वन्द्वसमासो निपात्यते। कल्याणानि शुभनिमित्तानि उन्मिषन्त्युद्भवन्ति। प्रदुहते। दुहतेः कर्मकर्त्तरि तङ्। 'न दुह-' इति यक्प्रतिषेधः। काकति- कुलस्य किन्नु न संपूर्ण पुण्येन यस्मिन्नवतीर्णों भुवनैकभद्र: प्रतापरुद्रः । प्रघाणो बहिर्द्वारप्रकोष्ठकः । अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च निपातितः । तत् प्राङगणमधिवसतः । 'उपान्वध्याङ्वसः' इति सकर्मकत्वम्।

छाया। 1 काकतीयकुलस्य किं नु न संपूर्णं पुण्येन यस्मिन्नवतीर्णो भुवनैकभद्रः प्रतापरद्ः। १ बत्सस्य वीर M. २ M, omits अमात्यान्. ३ जिगीषुः प्रस्थितः 1". ४ स is dropred in P. and T. ५ कल्याणनिमित्तानि P. ६ मवनामाशिष P.७ I'. · प्रादुर्भवन्ति . ८ काअइकुलस्स M. ९ अवइणो P. १० भुवने P. ११भडो P. १२ विजययात्रा P., T. १३ सविनयसंभ्रमं . १४ विजययात्रावात्ती P. १५ प्रान्त M.

१८० प्रतापरुद्ीये रसापणसमन्विते

एष संचिन्त्यमानार्थपाप्तिरूपः क्रमः । (सर्वे सहर्षातिशयं रूपयन्ति)। मन्रि्िण :- भद्र शीघ्रं प्रवेशय। अमात्य०-येंदादिशन्ति महामन्त्रिणः (इति निष्क्रम्य सह ताभ्यां पुनः प्रविष्टः) पुरुषौ (प्रणमन्तावुपसृत्य)-देव विश्वैकविजयिना पुत्रेण वर्धसे बाढमप्रमेयमहिमा प्रतापरुद्रभुजस्थेमा यच्छैशवेSप्यतिशयिततरुणका- कतीयपराक्रमस्तस्य विक्रमः । राजा-( संहर्षातिशयममात्यानवलोक्य) मनोरथाभ्यामविचि- न्तितोपगताभ्यां मैहा्ध्य पारितोषिकं प्रतिपाद्यताम्। द्विगुणीकृतहर्षयो- रनयोर्मुखाद्वत्सस्य विजयलक्ष्मीपाणिग्रहणवृत्तान्तश्रवणमहोत्सवेन च- रितार्थयामः श्रोत्रवृत्तिम्। मन्त्रिण :- यदाज्ञापयति देवः (इति भौरिकमुखात् तथा कुर्वन्ति) एष सोमदानाचरण: संग्रहः। (पुरुषौ सप्रणामं गृहीत्वा मूर्ति निधाय महाराजप्रसादमभि- नन्दतः ।) भूरि सुवर्ण तत्र नियुक्तो भौरिकः कनकाध्यक्षः । नीराजना नाम राष्ट्रसमृद्धये शरत्कालकर्त्तव्यः शान्तिकर्मविशेषः । स च गज- प्राधान्येनीश्वप्राधान्येन च द्विविधः। तदुक्तं शौनकेन- 'नवम्यामाश्वयुङ्मासे कार्त्तिकायामथापि वा। हस्तिनीराजनं कुर्याद्राजा जनसमृद्धये।। अश्वनीराजनं कुर्यादश्वानां हितकाम्यया। तद्वचैवाश्वयुङ्मासे पूर्वपक्षे नृपोत्तमः ।।' १ चिन्त्यमाना P. २ रूपक्रम: R. ३ सर्वे सहर्षातिशयं रूपयन्ति is omitted in M .; सर्वे हर्षांतिशयम् R. ४ निरूपयन्ति T'. ५ यथादिशन्ति ॥. ६ मन्त्रिण: R. ७ ताम्यां सह प्रविष्ः P. ८ प्रतापरुद्रस्य M. ९ 'पुराण° M/; तरुणकाकतीय is dropred in M. १० P. drops सहषांतिशयम्. ११ महाईम् R., M .; महार्घम् 1". १२ द्विगुणित R. १३ प्रहर्षयो M. १४ 'परिग्रह" M. १९ सामदानरूपः M .; सामदानाचरणरूपः I'; स- माधानाचरणरूपः M/. १६ न वाजि ८. १७ शोनके i.

नाटकप्रकरणम्। १८१

मन्त्रिण :- भद्रावित पत्य युवराजविजयविहृतयः पराक्रमपल्लविता महाराजसद्स: कर्णपुरीक्रियन्ताम्। पुरुषौ-सावधानमवधारयतु महाराजः। प्रथम :- देवे देवस्य प्रसादेन वाजिनीराजनासमिध्यमानस्य वीति- होत्रस्य विजयप्रदानेन द्विंगुणीकृतोदग्रप्रतापे प्रतापरुद्रे प्रतिष्ठमाने यात्रारम्भमहेष्वहंप्रथमिकानिर्यच्चभूडम्बर- क्षुण्णक्षोणितलोत्थितेतिबहुले पांसौ वियद्व यापिनि। जेतव्याः सकला दिश: स्वविभुतामन्तः पिधायाधिक- त्रांसात् क्वापि पलायिता इव दशां नैवाभवन् गोचराः॥४ ॥ अनन्तरं च। उद्वेल्लच्चतुरर्णवीकलकलो नायं चमूडम्बरो नेदं दुन्दुभिगर्जितं त्रिपुरजित्कल्पान्तढक्कारवः। इत्याटोपपटीयसीषु पुरतो धाटीषु भारानम- च्छेषाशेषफणासु विस्मितमथ त्रस्तं दिगीशैरपि । ५ ॥

इति। तत्र द्वितीयं प्रत्याह। वाजिनीराजनेति । वीतिहोत्रस्य हुतभुजः । यात्रेति। महेषूत्सवेषु। अहं प्रथमोऽहं प्रथम इति यस्यां क्रियायामसावहंप्रथ- मिका। मयूरव्यंसकादित्वात् समासः। स्वार्थे कप्रत्ययः । स्वविभुतां निजव्याप- कत्वम्। अत्रानुपहितदिग्गतं विभुत्वं चोपहितास्वपि प्राच्यादिषूपचर्यते। अत्र सेनारजोव्याप्तिनिमित्तस्य दिशामदर्शनस्य भयनिमित्तपलायनहेतुकत्वोत्प्रेक्षणादु- त्प्रेक्षालंकारः । उद्वेल्लदिति। परितो धाटीषु 'शत्रुदेशावमर्दाय सद्यः सुभटघोटकैः । विजिगीषो: प्रवृत्तिर्या सा धाटीति निगंद्यंते।।' इत्युक्तलक्षणासु। आटोपपटीयसीषु संरम्भपटुतरासु सर्वतोमुखसंभ्रमास्वित्यर्थः । इति विस्मितमित्यन्वयः । उद्टेलार्णवकोलाहलकल्पान्तपटह प्रणादकल्पयोश्रमूसं-

१ विभतय: M .; व्याहतय: R. २ R. has यथोचितमुपविश्य after प्रथम :- ३ विज- ययात्राप्रदानेन R .; विजयप्रसादेन M .; विजयप्रदानान् Mr. ४ द्विगुणितदानप्रतापे R. : जगद्यापिनि R. ६ न्रासा: 1. • डक्का2 M.

१८२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

पुंरोधस :- अहो निरेङ्धशमोजायितमन्धचमूपतीनाम्। द्वितीय :- अथ युवराजाज्ञया प्रथमं माघवनीं दिशं प्रचलितानि सैन्यानि। रथेनाभिमुखं यान्तं वीररुद्रो विलोक्य माम्। मृष्यते नायमित्यर्कः सैन्यरेणौ तिरोहितः ॥ ६॥ मन्रि्रिण :- ततस्ततः। द्वितीयः-अनन्तरं सेनाग्रगैरेव पौरस्त्यान् क्षुद्रक्षत्रियान् निर्जित्य सर्वपथीनेनाटोपेन पंटीयसि तस्मिन् महति बले प्रचलति युद्धाय समनह्यन्त कलिङ्गाः स्फुटपौरुषाः।

तैः सार्धमन्ध्रचमूपतीनां पराक्रमघने महत्यायोधने पीत्वा मांसोपदंशं द्विरदगलगलद्रक्तमैरेयधारां मत्तो मस्तिष्कलगैर्दलितनृपवपुःकीकसैः स्पप्टदंट्ट्रः । बिभ्रद्रौद्रान्मालां जनितजनभयो भैरवाकारघोर: संग्रामोर्व्याः कलिङ्गैर्बलिविधिमकरोद्वीररुद्रस्य खङ्ग: ॥ ८॥।

भ्रमदुन्दुभिगर्जितयोर भूतपूर्वयोरनुभवादद्भुतमभूदित्यर्थः । अथ सैनिकाभिनि- वेशदर्शनानन्तरं दिगीशैरिन्द्वादिभिरपि त्रस्तं किसुतान्यैरन्तरालवर्त्तिभिरिति भावः । उभयत्र भावे क्तः । मधोन इन्द्रस्येमां मौघवनीं दिशं प्राचीम्। सैन्यरजसा सूर्ये तिरोहिते सत्युत्प्रेक्ष्यते। रथेनेति। मामर्कमयं वीररुद्रो न मृप्यते न सहते परिपन्थि- बुद्धयेति भावः । पौरस्त्यान् प्राच्यान् सर्वान् पथो व्याप्ुवता सर्वपथीनेन। युद्धायेति। माद्यद्विपानां घटाः संग्रामादो संज्नानि। 'करिणां घटना घटा' इत्यमरः । तासामुद्दामसंभ्रमेणाधिकाटोपेन डम्बरेण संग्रामपटहप्रणादेनोद्धताः। युद्धे वीररुदरस्य खङ्गस्य कालभैरवसमाधिमाह। पीत्वेति। मांसेनोपदश्य १ पुरोहितः R. २ निरन्तर° M. ३ मन्धरचमूपतीनामोजायितम् J., R. ४ विजित्य R .; विच्छिद् . ५ P. drops पटीयसि. ६ चलति P .; प्रचलिते R. मान्ध्र' M. ८ 'घनमहत्या' R. ९ सृष्ट' T'. १० 'रनुभावाद t. ११ माधव्ती t/. १२ सज्जानि P. १३ वीगर द्रखव ड्वस्य t, t2. १४ tz drops काल.

नाटकप्रकरणम्। १८३

पुरो०-मानुषवेषेतिरोहितेनाि काकतीयविष्णुना किंचिदाविष्कृतो निजप्रभावः। मन्त्रिण :- (सहर्षातिशयान्भतम्) अहो पराक्रमातिभूमि: प्रताप- रुद्रस्य। परि०-सरिसं खु एदं जं महाराअरुद्दणैरेसरणंदणेण किर्दव्वं जं काअइकुलप्पसवाणं खर्म जं कुलदेवदाए सअंभूदेवस्स प्पसत्तिविसे- साणं जुत्तं तं खु किअं जुवराएण। राजा-(संप्रमोदगद्गदम्) ततस्ततः । प्रथम :- अनन्तरं छिन्नोद्यद्वैरिवीरप्रतिभटमुंकुटाटोपसंजातराहु- भ्रान्तिभ्रश्यत्पतङ्गाभयकर पृतनारेणुबद्धान्धकारा।

मांसोपदंशं मासमुपदंशं कृत्वेत्यर्थः । 'उपदंशस्तृतीयायाम्' इति णमुल्प्रत्ययः । मांसस्य दंशनक्रियाकर्मत्वेऽपि पानक्रियाकरणत्वात् तृतीयोपपदत्वम्। 'तृती- याप्रभृत्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पादुपपदसमासः । मस्तिष्कं नाम मस्तक- स्थितो गोर्दापरपर्यायो मेदोविशेषः । तल्लझैः कीकसैरस्थिभिः सृष्टदष्ट्ः । सदृशं खल्वेतत् यन्महाराजरुद्रनरेश्वरनन्दनेन कर्त्तव्यं यत् काकतिकुलप्रस- क्तिविशेषाणां युक्तं तत्खलु कृतं युवराजेन। छिन्नेति। प्रतिभयेन भयंकरेण मुकुटाटोपेन संजातया राहुम्रान्त्या भ्रश्यतः क्विश्यमानस्य पतङ्गस्य सूर्यस्याभयकरणेनाभयसाधनेन। मुकुटाच्छादकतया राहुभ्रान्तिनिवर्त्तकत्वेनेति भावः। चमूरेणुना बद्धान्धकारा अत एव संग्रामवे- लाया रात्रित्वं प्रतीयते। तत्रेभकुम्भनिर्गता मुक्ता एव ताराः। अप्सरोमुखमेव चन्द्रोऽभूदित्याह। विहरदिति।

छाया। 1 सद्शं खल्वेतत् यन्महाराजरुद्वनरे्वरनन्दनेन कर्त्तव्यं यत् काकतिकुलप्रसवानां क्षमं यत् कुलदेवतायाः स्वयंभूदेवस्य प्रसक्तिविशेषाणां युक्तं तत् खलु कृतं युवराजेन। १ तिरोभूतेनापि M. २ सद्दषांद्गतम् P .; सहर्षातिशयम् M .; सदर्षातिशयाद्गतः R. 3 णरेस P., R. ४ कादव्वन् M- ५ समोदगदूदम् M. ६ वैरिभूप M. ७ मकुटा- टोप M. ८ भ्रान्त्या P. ९ त्रस्यत् M.

१८४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

आसीत् संग्रामवेला चिहरदंसिलतोद्भ्िन्नमत्तेभकुम्भ-

अनन्तरं युवराजाज्ञया

पारेपूर्वपयोधिकल्पितजयस्तम्भा: स्फुरत्तेजसः । वेलाकाननवासिगीतविभवं देवस्य दोर्विकमं शृण्वन्तो मुहुरन्ध्रसैन्यपतयः प्राप्ता दिशं दक्षिणाम् ॥१०॥ तेत्र च मुनौ लोपामुद्रासुहृदि निकटस्थेSपि महता भेवन्त्येता नद्यः कलुषपयसः सैन्यरजसा। इतीव व्योमाग्रे मलयपवनान्दोलितशिखाः पताकाः सोत्पासाः प्रतिपद्मनृत्यन्नतितराम्॥११॥ अनन्तरं पाण्ड्यप्रमुखान् दाक्षिणात्यान क्षितीश्वरान् काकतीयंवीर: स्वचमूपतिनिर्विशेषं संभाव्य तैः सह प्रतीचीं दिशं प्रंचलितः।

तृत्रेति। वृत्रारातिरिन्द्रः। तस्य दिक पाची। पारं पूर्वपयोधेः पारेपूर्वप- योधि। 'पारेमध्ये षष्ठा वा' इत्यव्ययीभावः । मुनाविति। लोपामुद्रासुहृदि मुनावगस्त्ये निकटस्थे समीपस्थेऽपि अग- स्त्योदये नद्यो निर्मला भवन्ति। तदुकं वराहसंहितायाम्। 'उदये च मुनेरगस्त्यनाम्न: कुसुमायोगमलप्रदूपितानि। हृदयानि सतामिव स्वभावात् पुनरम्बूनि भवन्ति निर्मलानि ॥' इति। कालुप्यमिति। विरोधद्योतकोऽपिशब्दः। सोतप्रासाः सोपहासाः। लोके कश्चित् प्रबलं कंचन विजित्य सोपहासमुन्नतस्थले चलच्छिखो नरीनर्तति। तद्व- दिति भाव: ।

१ दसिलतोद्विग्र P. २ प्रकर P. ३ स्तम्भा स्फुरत् M. ४ तत्रापि च T'. ५ व- इन्ते ता P .; वहन्त्येता M. ६ पृषत्का: R. ७ सोल्वासा: M. ८ काकतीश्वरं for क्षितीश्वरान् R. e P. and R. have शरणमुपगतान् before काकतीयवीर :. १० वीररुद्रः M. ११ प्रतिचलितः P.

नाटकप्रकरणम्। १८५

मन्त्रिण :- सांधु समाचरितमात्मनीनं पाण्डधैर्यत् पूर्वमेव देवस्य चरणमूलं प्रोत्ताः । ततस्ततः। द्वितीय :- तत्र च पाश्चात्यानां ध्वजेषु स्थितमधिकभरस्त्रस्तदण्डेषु गृध्र. व्रातैर्यच्चण्डतुण्डाहतिविहतपटेष्वाहतक्षिप्रपक्षैः। अस्त्रं गारुत्मतं तत् समजननि विजयप्रार्थिनामन्ध्रसैन्य- प्रष्ठानां जन्यमँन्यन्निजनिबिडभुजादण्डकण्डूविडम्बः॥ १२।। अनन्तरं जित्वा प्रतीचीमथ वीररुद्र: प्रत्यर्थिनारीनयनाम्बुरपूर्णाम्। रेवां समुत्तीर्य गेजानुबन्ध- सेतुं विजेतुं गतवानुदीचीम् ।। १३।। तत्राङ्गवङ्गकलिङ्गमालवप्रभृतयः सवे भूपाला मिलित्वा युद्धाय बद्धा- दरा: पुरतः प्रादुरभवन्। साध्विति। आत्मने हितमात्मनीनम्। 'आत्मन्विश्वजन-' इत्यादिना खप्रत्ययः । पाश्चात्यानामिति। पश्चाद्वाः पाश्चात्याः । 'दृक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्'। तेषां ध्वजेषु गृधव्रातैः स्थितमिति यत्तदेव गारुत्मतमस्त्रं समजनि। युद्धात् पूर्व गृधैरेव तत्फलं कृतमिति भावः । तदुक्तं वराहसंहितायाम्। 'क्रव्यादकौशिकक पोतककाककङ्ग: केतुस्थितैर्महदुशन्ति भयं नृपस्य ।' इति। अत्र क्रव्यादा गृध्रादय इति तद्वयाख्यातोत्पलपरिमलकारः। तर्हि पुन. र्युद्धस्य किं फलमत आह। विजयेति। प्रष्ठानामग्रगामिनाम् ।'प्रष्ठोऽग्रगा- मिनि' इति निपात्यते। जन्यं युद्धम्। कण्डूविडम्बः कण्ड्यापनयनम्। जित्वेति। क्त्वाप्रत्ययेनैवानन्तर्ये सिद्धे अथशन्दो विलम्बाभावसूचनार्थः । नयनाम्बुपूर्णा दुस्तरामित्यर्थः । तरेणोपायमाह। गजानुबद्धसेतुमिति। रेवां नर्मदाम्। १ सावु साधु P. २ प्राप्तम् P. ३ भय° M. ४ त्रस्त° P. ५ ष्वातत T'. ६ प्रेष्टानां P. • मन्त्यं निज . ८°पूर्णा: M. ९ गजानुबद्ध R., गजानुबन्धं M. १० P.drups कलिङ्ग. ११ सर्वेप R, M. १२ भूपा P .- १३ प्रादुरभूवन R. १४ युद्धे तत्पूर्व t. १५ तारणों tr. 24

१८६ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

मन्न्रिण :- अहो परमनात्मवेदितोदी च्यानां यत्प्रतापरुंद्रस्यापि पेरि- पन्थिनो भवन्ति। राजा-ततस्ततः। प्रथम :- अनन्तरं सममनीकिनीभिरापतन्तीभी राजकानि विलोक्य सगर्वमेवमुक्तं सेनापतिभि: ६रे रे गुर्जर जर्जरोऽसि समरे लम्पाक किं कम्पसे वङ्ग त्वङ्गसि किं मुधा बलरजःकाणोSसि किं कोङ्कण। हूण प्राणपरायणो भव महाराष्ट्रपराष्ट्रोऽस्यमी

एतद्रोरषसंर्धवचनरूपं तोटकम्।

क्वंदं तेहिं। परि०-साहु साहु चमूबईणं वअणं। प्द भैंणिअ उण कीरिसं उव-

प्रथम :- कि कथ्यते। सैनिकानां निरुपमः पराक्रमः। यस्तत्राभवद्ाहवस्तमखिलं जानाति भागीरथी

आराद्वीक्ष्य समग्रमन्धसुभटप्रोद्वूर्णखङ्गावली- धारातीर्थमुपेत्य दिव्यनगरीमारोहतो भूपतीन् ॥१५।। सममनीकिनाभिः सेनाभि: सह। राजकानि राजसमूहान्। 'गोत्रोक्षा-' इत्यादिना वुञ्प्रत्ययः । रे रे इति। व्याख्यातं नायकप्रकरणे। रोषसंबन्धव- चनरूपमिति। रोषसंबन्धसंभ्रमवचनरूपमित्यर्थः । साधु चमूपतीनां वचनम्। एतद् भणित्वा कीदृशमुपक्रान्तं तैः। स्वात्मनि तनुत्यजामन्ते स्वयमेव दिव्यत्वं संपादयामीति स्वर्गङ्गाया योऽयं महानहंकारस्तन्निवारकोऽयं महाहवस्तदतिशायिमहिमेत्यनुपमः सैनिकपराक्रम इत्याह। यस्तत्रेति। सुराणां भावः सुरभूयम्। 'भुवो भावे' इति क्यप्। अत्याक्षीत् त्यक्तवती। आरात् समीपे।

छाया। 1 साधु साधु चमूपतीनां वचनम्। एतत् भणित्वा पुनः कीदृशसुपकान्तं तैः। १ रुद्रस्य P. २ परिपन्थीभवन्ति R., M. ३ अनीकीभिः समापततो राजलोकान् M., M4. ४ रापतन्ति T'. ५ M. drops पवम्. ६ रे रे गुर्जर जर्जरोऽसीत्यादि R .; रे रे घुर्जर वयमान्प्रसैन्यसुभटाः प्रत्यर्थिदावानला: M. घूर्जर T'. ८ "संबन्धवचनम् T'. ९ M. omits रूपम्. १० भणि M. ११ उकन्तं M. १२ किमुच्यते R. १३ "मान्ध्र M. १४ न्रिपातको t1.

नाटकपकरणम्। १८७

अनन्तरं तत्र तेत्र प्रलीनात्मनः प्रतिपक्षभूपालानन्वेध्टुकामास्त्रिलिङ्गसैनि- कास्तत्तद्देशवेषभाषादिकमाविष्कुर्वाणा: सर्वतः पेर्यटन्ति स्म। जीव- ग्राहं गृहीत्वा समानयन्ति स्म युवराजान्तिकम्। मन्त्रिण :- साधीयान् खलु सैनिकानामुद्यमः। एतत् प्रकृतोपयोगित्वेन वचनादधिबलम् । राजा-ततस्ततः। द्वितीयः-अनन्तरं नरपतयो निजपरिजनेष्वप्यकृतविश्वासाः प्रता- परुद्रस्य पादभूलमेव शरणमुपगताः। परिजन :- 'अंहो णंरबइणं ुंझझकाअरत्तणं। एष भयप्रतिपादनादुद्वेगः ।

भयेन प्रच्छन्नवृत्तीन् पार्थिवान् प्रच्छन्नमार्गेणैवासाधयन्नित्याह। अनन्तर- मिति। जीवग्राहं गृहीत्वेति। जीवतीति जीवः । इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः । जीवन्तं गृहीत्वेत्यर्थः । 'न च हन्यात् स्थलारूढं न क़ीबं न कृताञ्लिम्। न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ।।' इति भीतवधे निषेधस्मरणादिति भावः । 'समूल-' इत्यादिना णमुल्प्रत्ययः। कषादित्वाद्नुप्रयोग: । इष्टजनातिसन्धानमधिबललक्षणम्। तत्रेष्टं प्रकृतोपयोगि। जनातिसंधानं वञ्ञचनमित्येवमर्थ मत्वा योजयति। एतादििति। प्रकृतोपयोगि छद्माचरणमात्रम- भूताहरणं तेन परवञ्चनमधिबलमित्यनयोर्भेद इति द्रष्टव्यम्। अहो नरपतीनां साध्वसकातरत्वम्। एष इति। भयप्रतिपादनादिति । अपकारिकृतभयप्रतिपादनादित्यर्थः ।

छाया। 1 अहो नरपतीनां युद्धकातरत्वम्। १ P.drops it. २ नन्वेटुं M. ३ स्त्रिलिङ्गाधिपतिमैनिका: P. ४ 'देशिका: M4. ५ R. omits पर्यटन्ति स्म. ६ ग्राहयित्वा p. बलसैनिकानाम् R. ८ परिजनेष्वकृत T'. ९ अहहे . १० णरपइसथ्थस्स M. ११ सइझास M. १२ t. adds मनुना after भीतवधे. १३ धर्म t.

१८८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

प्रथम :- किमुच्यते कातर्यमिति। अङ्गा: संगरभीरवः समभवंश्चोलाः पेलायाकुलाः काश्मीराः स्मरणीयविक्रमकथा हूणा निरीणश्रियः। लम्पाका भयकम्पमानवेपुषो वङ्गा निरङ्गीकृता नेपाला: परिपालनव्यसनिनः सुंह्ाश्च नीरंहसः ॥१६॥ अपि च

काम्बोजा: क्षतकुम्भिनीपरिचयाः प्राप्तव्रणा: सेवणा गौडाः पीडितविग्रहाः श्रितकुलग्रावाङणा: कोङ्कणाः । लाटा: पाटितमूर्त्तय: परिलसन्भीविह्नलाः सिंहालाः कर्णाटाः परिपूर्णवेपथुभृतस्तन्द्रालवो मालवाः ॥।१७।। किं च भोजा व्यर्थभुजायुधाः क्षतनिजस्त्रीकेलयः केरलाः पाण्ड्या: खण्डितविक्रमा: प्रकटितहीजर्जरा गुर्जराः। पाञ्चालाः प्रणतिप्रपश्चितभियश्चाटत्कटा: कीकटाः काम्पिला: श्चितपल्लयः कृतयशोभङ्गाः कलिङ्गा अपि ॥ १८॥ सर्वे हषीतिशयं नाटयन्ति।

कातर्यमेव राज्ञां श्ोकत्रयेणाह। अङ्गा इत्यादिना। पलायः पलायनम् । तत्राकुलाः । 'उपसर्गस्यायतौ' इति लत्वम्। निरीणश्रियो गतसंपदः। रीण- तेर्कादित्वाव्निष्ठानत्वम्। निरङ्गीकृता: निरवयवीकृताः । नीरंहसो निर्वेगाः । काम्बोजा इति । कुम्भिनी भूमिः । तन्द्वालवोऽलसाः निरुद्योगा इत्यर्थः । 'स्पृहिगृहि-' इत्यादिना आलुच्प्रत्ययः। भोजा इति। चाटूनि त्रायस्वेत्यादीनि प्रियवाक्यानि तैरुत्कटाः। श्रितपल्लयः प्राप्ताल्पग्रामाः ।

१ प्रलापाकुलाः P. २ तनवो tor वपुषो M. ३ सिंह्माक्ष T', सेंह्ाश्र fs noticed by M. which has मुंहाश्र. ४ गिरि° M. ५ 'ग्रावाङ्गणाः P. ६ परिगलद्धी M. " मिहला: P. ८ विग्रहा: P. ९ 'घूर्जरा: T". १० ियः R. ११ 'श्राटूक्तय: P,, R. १२ काम्पीला: M., काम्पिव्याः T. १३ श्रितवक्वयः P. १४ सदर्षातिथयं M.

नाटकप्रकरणम्। १८९

परि०-अहो वीररुद्दस्स अइसइदतिभुवणाईं जुझझावदाणाइं। राजा-(सहर्षम्) महतीं प्रतिष्ठामारोपितं खलु कोकतीयकुलं वि- शवैकविजयिना वत्सेन। पुरोहित :- आमूलचूडं फलिताः प्रेंसक्तयः काकतीयान्वयदेवता- नामू। राजा-ततस्ततः। प्रथम :- अनन्तरं सकलदिग्विजयसमुत्तेजिततेजोविलास: सर्वनरे- शवराणां तानि तान्युपायनानि स्वीकृत्य समग्रसैन्यैः सपक्षैरमहीभृद्गणै- राश्रितेन महता बलार्णवेन न्यवर्त्तत विश्वैकवीरो वीररुद्रः। मन्र्रिण :- ( सहर्षम्) कुत्रेदानीं राजपुत्र: । द्वितीय :- संप्रति किंकुर्वाणराजलोक: सर्वानपि सेनापतीन् नगरं प्रस्थाप्य कतिपयमौलपरिवृतः काकतीयवीरः सवैर गोदावरीपरिसरार- ण्येषु मृगयाकुतूहली विहरते। मन्रिण :- (सविमर्शम्) महाराज नूनं त्वय्येव शासति वसुमतीं यौवराज्यमेव बहुमन्यते राजपुत्रः। एषा पाप्याशा । दिग्विजयाकृष्टनरेश्वरत्ृत्तान्तस्य व्यापित्वात् पेताका निरूपिता।

अहो वीररुद्रस्य अतिशयितत्रिभुवनानि युद्धावदानानि। आमूलचूडमामू- लागम्। किंकुर्वाणराजलोक: किङ्करीभवद्राजवर्गः। मौलं मूलबलम्। एषा प्राध्याशेति। राज्याभिषेकस्य मृगयालक्षणप्रतिबन्धकोपनिपातेन शङ्र- क्यमानत्वादिति भावः। पताकां योजयति। दिग्विजयेति।

छाया। 1 अहो वीररुदस्यातिशयतत्रिभुवनानि युद्धावदानानि। १ अहहे M. २ हुवणाईं T', M. ३ R, omits सदषंम्. ४ विश्वं विश्वैक° M ५ परसत्तय: P. ६ काकतीयान्वयकुलदेव M .; काकतीयकुल M. ७ समग्रपक्षैः P. ८ स्तै: R., स्वः M. ९ पताकारूप: M.

१९० प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते।

राजा-तैदचिरमेव युष्माभिरेवानेतव्यो वत्सः अनुनेतव्यश्च राज्या- भिषेकाय। मन्त्रिणः-यदाज्ञापयति देवः। (इति निष्कान्ताः) नेपथ्ये-(ससंभ्रमम्) भो भो नोगरिकाः सत्वरमपसरत दूरम्। यदिदानीं आलानं तरसा निपाट्य निगलान्युच्छिद्य धूताङ्कशो वगात्पाटितघूर्गतः कटतटीनिर्यन्मदाम्तुसुतिः । भ्रश्यत्पण्यपर्थं चलद्रजहयं बिभ्यज्नौघं पुरं विष्वग्व्याकुलयत्यमन्दरभसः सवैर करिग्रामणीः॥ एष शङ्गात्रासरूप: संभ्रम: । राजा-(आकर्ण्य सस्मितम्) क्थं व्याकुलयति कटकं करान्द्रः। पुरुष :- महाराज नूनमिदानीं नगरं प्रविशतां नरेश्वरोपायनानां द्विपानां गन्धानिलेन संक्रुव्यन् निरर्गलो जातः प्रधानहस्ती। पुरो०- पित्रा स्वयंभूपतिनोपदिष्टं प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकम्।

आलानमिति। आलानं बन्धस्तम्भः । निगलानि शृङ्गलानि । पातितधू- र्गतः पातिताधोरण: करिग्रामणीः राजप्रियो गाणपतिर्नाम गजश्रेष्ठः । भ्रश्य- स्पण्यपथमित्यादौ शङ्कात्रासयोर्निरूपणात् संभ्रम इत्याह। एष इति। कटकं नगरम्। पित्रेति। गजास्यो गणेशः । अत्रेष्टार्थस्य महाभिषेकस्य निर्विन्नमित्यनेन गणे-

१ तदध्वरादेव M. २ नागरा: R. ३ दूरं दूर M. ४ वेगात्पातितमागगः M. ५वलद्र I. ६ तरसा M. ७ गज P. ८ प्रविशन्न ॥. ९ गन्धानिलाय नुध्यन् M

नाटकप्रकरणम्। १९१

निर्विघ्नमापादयितुं गजास्य: करेणुराजाक्ृतिरभ्युपैति॥२०॥

राजा-( सहर्षम् ) तर्हि वयमपि प्रमदवनद्वारप्रासादमार्ह्य गजे- न्द्मवलोकयिष्यामः (इत्युत्थाय पेरिक्रम्य निष्क्ान्ता: सर्वे)।

वीरंरुद्रविजयो नाम तृतीयोऽङ्ग।

शप्रसादरूपोपायानुसरणादाक्षेपः । इष्टार्थोपायानुसरणमाक्षेप इति लक्षणात्। अत एवात्र गर्भबीजोन्भेदनादित्याह। तस्य प्राप्याशासंबन्धित्वेनैवंविधत्वा- दिति।

अन्तःपुरोचितं राज्ञोपवनं प्रमदवनम्। 'ड्यापोः-' इति हस्वः।

इति तृतीयोऽङ्क: ।

१ बीजोत्पादना P .; बीजाक्षेपः M. २ प्रमदावन R. १ मधिरुद्य R. ४ परिक्रम्य is omitted in R. and M. 4 ak is omitted in R. and M.

१९१ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

ततः प्रविशति धात्री चेटी च। धात्री-( सरोषम्) हजे एआरिससंहस्सकज्जपज्जाउले राअउले महूसवे वि सअला वि रअणी केण समं तुए णीदा। ईरिसमेहग्घाई भूंस- णार्ड चोरिआई। कहं ण जाणिअं तुए दोंसीए उत्तीए। सेअला दिसा जेऊण चउरंतसेमंतपरिवारो पआबरुद्दो णअरं पविठ्ठो कुल- देवदाए पसत्तीए महाराअस्स अ्णाए पुरोहिदाणं अणुरोहेण अम- ज्ञाणं अणुवद्दणेण पआणं भौअहेएण खोणीए तैवोविसेसेण अम्हारि- सस्स परिअणस्स सुकअपरिपाएण अभ्भुपगअमहारजाहिसेओ जुंवराओ संजाओ। एव्वं वि ऐआइणीं मं मेहसवाउलिअं मोतुण केहें ठिदा। नीचपात्रद्ययुक्तं प्रवेशकं प्रारभते। तत इति । तत्र प्रतिहारप्रवेशात् पूर्वः कथाभागः पूर्वाङ्कशेषतया वृत्तः। उत्तरस्तूत्तराङ्कशेषतया वर्त्तिष्यमाण इति द्रष्टव्यम्। हँजे चेटि। 'हण्डे हज्जे हलाह्वाने नीचां चेटीं सखीं प्रति।' इत्य- मरः । ईरिसेति। महार्घाणि महामूल्यानि। दास्याः पुत्र्या। 'पुत्रेऽन्यतर- स्याम्' इति विकल्पादलुक्। सकला दिशो जित्वा चतुरन्तसामन्तपरिवारः प्रतापरुद्रो नगरं प्रविष्टः कुलदेवतायाः प्रत्यासत्या महाराजस्याज्ञया पुरोहि-

छाया। 1 हजे एतादृशसहस्त्रकार्यपर्याकुले राजकुले महोत्सवेऽपि सकलापि रजनी केन समं त्वया नीता। ईद्रशमद्दार्घाणि भूषणानि कुतश्रोरितानि। कर्थ न ज्ञातं त्वया दास्या: पुत्र्या। सकला दिशो जित्वा चतुरन्तसामन्तपरिवारः प्रतापरद्रो नगरं प्रविष्टः कुलदेवतायांः प्रसत्या महाराजस्याज्ञया पुरोहितानामनुरोधेनामात्यानामनुवर्त्तनेन प्रजानां भागधेयेन क्षोण्यास्तपोविशेषेणस्माद्ृशस्य परिजनस्य सुकृतपरिपाकेनाभ्युपगतमहाराजाभि- षेको युवराज: संजातः । एवमप्येकाकिनीं मां मधूत्सवाकुलितां मुक्त्वा कथं स्थिता। १ कज्जसहस्स M. २ पज्जाउलराअउलमहू' T. ३ रामउले वि M. ४ णिदा P. ५ महष्घाई M., M1., महग्घाइं P .; मदष्घाइ T. ६ भूसणाइ P .; भूसणाइ Tv. ७ कत्तो P. ८ चोरिआइं P; चोरिआइ T. ९ मुणिअं M .; विष्णादं T. १० दासीपुत्तीप M1. ११ पुत्तीए M., M. १२ सअलाओ दिसाओ M., Mr. १३ सामंद M., M1. १४ आणाप M. १५ अणुवट्ठणेण P. १६ भाअधेपण M. १७ तपो M1. १८ सकिदपरिवपण T .; मुअम्परिपापण M/. १९ रज्जाहिसेअ P; रज्जाभिसेए M. २० जुवराअ P. २१ संजाअ P. २२ पआइणि P. २३ उसवा० M. २४ मोकूण M. २५ कहि . २६ ठिआ M .; य्थिदा M1. २० शेषकथा t. २८ शेषकथा t. २९ t. and t have before हञ्े इस्जे चेटि. ३o t. and t, have before this ईंदशमद्दा- घांणि भूषणानि कुतश्रोरितानि। कथ न ज्ञातं तया।

नाटकप्रकरणम्। १९३

अनेन रोषवशान्नियताप्तिमंदर्शनमुखेन बीजस्यावमर्शनाद्विमर्श- संधिः । चेटीगतदोषपख्यापनादपवादोऽङ्गम् । चेटी-'सामिणि अवराहं सहस्स (इति पादयोः पतति)। धात्री-(सभ्रूभङ्गम्) 'दासीए उेत्ति पटंचलेण सप्पदंसणं पांडेम- ज्ेसि जं पणामेण ईरिसापराहं सिंढिळेसि। एष रोषसंभाषणरूप: ' संफेटः। चेटी-ईरिससहावेव्व तुमं। ता णिकारणकोविणीं 'हादीं अणुव- ट्टिउं अहं णं पजत्ता। धात्री-(सरोषशिर: कैम्पनम्) 'वक्कशीलंदुल्ललिए लूणकण्णणासं

तानामनुरोधेनामात्यानामनुवर्त्तनेन प्रजानां भागधेयेन क्षोण्यास्तपोविशेषे- णास्माद्दशस्य परिजनस्य सुकृतपरिपेकिनाभ्युपगतमहाराजाभिषेको युवराजः संजातः । एवमप्येकाकिनीं मां महोत्सवाकुलितां मुक्ता कुत्र स्थिता। विमर्शसंधिं योजयति। अनेनेति। अनेन अ्रन्थसंदर्भेणेत्यर्थः । प्रतिपक्ष- निवृत्या कार्यनिश्चयो नियताप्तिः तस्याः प्रदर्शनमुखेन बीजस्य गर्भसंधौ प्रसिद्धस्यावमर्शनात् पर्यालोचनात्। स्वामिन्यपराधं सहस्वेति। दास्या: पुत्रि पटाज्जलेन सर्पदंशनं परिमार्जयसि यत् प्रणामनेद्टशापराधं शिथिलयसि। ईदशस्वभावैव त्वं तन्निष्कारणकोपिनी

छाया। 1 स्वामिनि अपराधं सहस्व। 2 दास्या: पुत्रि पटाव्चलेन सर्पदशनं परिमार्जयसि यत् प्रणामेनेद्ृशापरावं शिथि- लयसि। 3 ईद्ृशस्वभावेव त्वम्। तत् निष्कारणकोपिनीं भवतीमनुवर्ततितुमहं न पर्याप्ता। 4 वकसीलदु्ललिते लूनकर्णनासां त्वां बध्वा कारागृहभाजनं करोमि। १ रोषावेशात् M. २ दर्शन for प्रदर्शन R.,M. ३ दपवादोऽयम् M. ४ सहे- दित्ति P., M1. ५ उत्ती T. ६ पडंचलेण T. ७ पडिमुज्जेसि M. ८ सापराअं M. ९ सिढिरसि P. १० सरोषभाषणरूप: M. ११ संमेद: M. १२ सभावेव्व M. १३ कोइणीं M. १४ भोदी P. १६ अणुव्िदुं T; अणुवेत्तिदुं M. १६ न T'. १• कम्पं T'. १८ शीले T. १९ णापिअं T. २० 'माकेन गमित t. 25

१९४ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

तुमं बन्धिऊण काराघरभाअणं करोंे। (इति बाहुबन्धनं नाटयाति) एष बंन्धनरूपो विद्रवः । चेटी-(सभयकर:न्) 'सामिणि रक्खेहि रक्खेहि असरणं णिर- वराहं इमं जणं। तुह अत्तिआए हिडिंबास्समं गच्छंतीए अहं बल- क्वारेण णीदा। तत्थ पडिऊलं देव्वं पसादअंतीए बिलीदं किं करोमे। घात्री-(सरोषहुङ्कारम्) एआरिसं राअउलमहूसअं उज्झिअ हि- डिंबालअगंडसेलेसुं किंत्ति मत्तअं ताडिस्सइ मंदभाइणी। एष गुरुतिर्रस्काररूपो द्रेवः। चेटी-सामिणि सहेहि विलंबिअं। तुए कादव्वं मंगलोवआरं

भवतीमनुवर्त्तितुमहं न पर्याप्ता । वक्रशीलदुर्ललिते लूनकर्णनासां त्वां बध्वा कारागृहभाजनं करोमि। स्वामिनि रक्ष रक्ष अशरणं निरपराधमिमं जनम्। तव अत्तिकया ज्येष्ठभगिन्या । 'अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा' इत्यमरः । हिडिम्बाश्रमं गच्छन्त्याहं बलात्कारेण नीता। तन्र प्रतिकूलं दैवं प्रसादयन्त्या विलम्बितं किं करोमि। एतादृशं राजकुलमहोत्सवमुज्झित्वा हिडिम्बालयग- ण्डशैलेषु किमिति मस्तकं ताड्यते मन्दभागिन्या। स्वामिनि सहस्व सहस्व विलम्बितं त्वया कर्त्तव्यं मङ्गलोपचारं शीघ्रं निवर्त्तयामि। हञ्े उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ।

छाया। 1 स्वामिनि रक्ष रक्ष अशरणं निरपराधमिमं जनम्। तवात्तिकया हिडिम्बाश्रमं ग- च्छन्त्याहं: बलात्कारेण नीता। तत्र प्रतिकूलं दैवं प्रसादयन्त्या विलम्बितं किं करोमि। 2 एतादशं राजक्कुलमहोत्सवमुज्झित्वा हिडिम्बालयगण्डशैलेपु किमिति मस्तक ताड- यिष्यति मन्दभागनी। 3 स्वाभिनि सहस्व विलंवितम्। तव कर्त्तव्यं मङ्गलोपचारं शीघ्रं निवर्त्तयामि। १ बंदिउण M. २ संबन्धन P. ३ हिडिम्बस्समं T. ४ वीलबिदं P. ५ मछमं P .; मथ्थअं M. ६ ताडिज्जइ M. ७मन्दभाअणी P .; मन्दमाइणीप M. ८ 'तिरस्कृति P. ९ विद्रव: T. १० मंगलप्पआरं P.

माटकभकरणम्। १९५

सिध्घं णिंवत्तेमि। (इति वपुषा प्रणमति) धात्री-(सप्रसादम्) 'इंजे उठ्ठेहि। एषा विरोधशमनरूपा शक्तिः। चेटी-(सहर्षमुत्थाय हस्तावलम्बनं दत्त्वा ) 'इदो इदो तत्तहोदी। धात्री-(किंचित् परिक्रम्य पुरोऽवलाक्य च) कैहं एसो पडि- हारप्पेवरो ससंभमं णिग्गओ ता पञ्चासण्णो विअ महाहिसेअसमओ। तेण राअउत्तस्स मंगलणीराअणदीवंरिक्ोलिं णिवत्तिडुं अम्भंतरं पवि- सामो।

इति निष्क्रान्ते। प्रवेशक:। ततः प्रविशति प्रतीहारः।

प्रति०-(साटोपं परिक्रम्य द्वारि नरपतिकुलकलकलमसहमान: सावमानं कैनकवेत्रलतामुद्यम्य)

इत इतस्तत्रभवती। कथमेष प्रतीहारप्रवरो वृद्धप्रतीहारः ससभ्रमं निगतस्तस्मात् प्रत्यासन्न इव महाभिषेकसमयः। तेन राजपुत्रस्य मङ्गलनीराजनदीपरिञ्छोलिं दीपपेङ़्िं निवर्त्तयितुमभ्यन्तरं प्रविशामः ।

छाया। 1 सखिि उत्तिष्ठ। 2 इत इतस्तत्रभवती। 3 कथमेष प्रतीहारप्रवरः ससंभ्रमं निर्गतः तत् प्रत्यासन्न इव महाभिषेकसमयः । तेन राजपुत्रस्य मङ्गलनीराजनदीपरिव्छोलिं निवर्त्तयितुमभ्यन्तरं प्रविशावः। १ णिवदेमि T. २ उठ्ठेहि उठ्ठेहि M. ३ बलम्बं P., M. ४ तत्थहोदि M. ५ पवरो P. ६ णिग्गअ P., णिग्गइ M. • तं P. ८ महामि M. ९ समअ P. १० रिछोलिं P. ११ णिवुत्तेदुं M .; िवट्ेदुं T. १२ पविसम्ह P. ११ करकनक M. १४ दीपपद्धति p.

१९६ प्रतापरुद्ीये रल्नापणसमन्विते रेरे नरेश्वराः दन्तिव्यूहमुपायनीकृतममुं कुर्वन्तु पुर्या वहि- र्यस्योद्यद्वनतृंहि तैर्न घटिकाघण्टाध्वनि: श्रूयते। दूरे चास्तु रथाश्वमेतदखिलं यस्यातिसंमर्दतो निष्क्रामत् प्रविशच्च नागरकुंलं न स्वैरमाचेष्टते ॥ १॥ एषा तर्जनोद्वेजनरूपा द्युतिः। (किंचिदुच्चैः) भो भो कुलामात्यवृद्धाः प्रधानाधिकारिणो पंरिजना: पौराश्च शृणुध्वम्। एषा रुंद्रदेवमहाराजस्याज्ञा। यथा किल पृर्वः काकतिवंशजैर्नृपतिभिः सम्यग्धृता या चिरं यस्या मानुषशम्भुना गणपतिक्षोणीभुजाभूत् प्रथा। येयं मन्दुजया कुलाद्रिवसति विस्मारिता मेदिनी सेयं संप्रति वीररुद्रभुजयोर्यांतु प्रतिष्ठां स्थिराम् ॥। २।। एष स्ववंशजानां कीर्त्तनाद्गुरुकीर्त्तनरूपः पसङ्ग: । (पुनः साटोपं परिक्रम्य) अधिकृता: किमिदानीमोरेभध्वम्। कियु- पक्रान्त: स्वयंभूदेवसमाराधनविधिः । कञ्चिद्दत्ता: पुरदेवताभ्यो बलयः। किमभ्यर्चिताः सर्वे वर्णवृद्धाः । कच्चित् प्रसाधिता महाभिषेकवेदिः।

तत इति। दन्तीति। रथाश्वमिति। सेनाङ्गत्वादेकवन्भावः । नागरकुल पौरसमूहः। स्वैरमसंबाधेन। संशृणुध्वमिति । संपूर्वाच्छृणोतेरविवक्षितकर्मकात् 'समो गम्पृच्छि-' इत्यादिनात्मनेपदम्। काकतिभूपतीनां भूपरिपालनमुदितोदितं भवतीत्याह। पूर्वैरिति । विस्मारितेत्यत्र 'गतिबुद्धि-' इत्यादिनाणि कर्ततुः कर्मत्वम्। तस्मि- अ्रभिधेये कर्मणि क्तः। 'ण्यन्ते कर्त्तुश्र क्मणः' इति वचनात्।

१ नरप्रवराः M. २ P. has शृणुध्वम् after this. ३ हस्ति M. ४ घण्टारवः P. ५ व्लं M. ६ जना: for परिजना: P. ७ संशुणुध्वम् M. ८ रुद्रदेवस्याज्ञा T; रुद्रनरे- श्वरस्याज्ञा M. ९ सम्यगवृता R. १० चिराम् M. ११ भारमध्वे R., T". १२ किमर्चिता: P. १३ M. omits वर्ण. १४ प्रसादिता R.

नाटकप्रकरणम्। १९७

किं सज्जीकृतानि कनककलशेषु तर्थिसलिलानि। कच्चिदभ्यर्णमुपनी- तान्युत्तमोपकरणानि। किं मङ्गलमुहर्त्ते कृतावधाना ज्योतिर्विदः। क- चिदलंकृतास्त्रिलिङ्गनगरी कुरङ्गीदशश्च। यदिदानी वसुमतीपाणिग्र- हणोचितमंङ्गलाचारवेषः प्रतापरुद्रः काकतीयमहाराज्यलेक्ष्मीमहान्तःपुरे वर्त्तते। तत्त्वरध्वम्। (अन्यतो गत्वा सभ्रूक्षेपमवलोक्य) कथं रा- जानो न विरमन्ति। (किंचिदुपसृत्य) भो भो भूपाला यथासुखमा- ध्वम्। सज्जीकुरुव्वमुपायनजातम् । न वृथा संमर्द सहते मम वेत्र- यष्टिः।

एतदवमानरूपं छलनम्। (समन्तादवलोक्य सगर्वातिशयम्) अहो तृणीकृतजगतां क्षिति- भृतामुद्धेलं संमर्द निवारयतो मैंम प्रभावः। अथवा काकतीयदौवा- रिकाणां लिखितपठितमेव राजनिवारणम्। एष स्वशक्त्याविष्करणरूपो व्यैवसायः । (प्रविश्य पटाक्षेपेण दौवारिक:) दौवारिक :- (साक्षेपम्) रे केन खल्वसमयविंदा भूपतयो निवा- रिताः। मंहोत्सवदिद्ृक्षवः सैर्वे प्रविशन्तु। प्रथम :- (सरोषम्) अरे काकतीयकुलवृद्धप्रताहारं मामसमयवेदि- नमुदाहरसि।

उत्तमोपकरणानि छत्रचामरादीनि। अभ्यर्णमन्तिकम्। उपनीतानि समर्पि- तानि। लिखितपठितमाबाल्यादभ्यस्तं न नूतनं भवतीत्यर्थः । स्रातानुलिप्तादिवत् 'पूर्वकाल-' इत्यादिना समासः । पटाक्षेपेण नेपथ्यापसरणेन सूचनं विनैव प्रविश्येत्यर्थः ।

१ पुण्यतीथ P. २ मृगीदृशक्ष P. ३ "परिग्रहणसमयोचित M. ४ मङ्गलाचरण° M4 ५ लक्ष्म्या अन्तःपुरे M., R. ६ M. drops तत्त्वरध्वम् भूपा M. ८ यथावकाशं T', M. ९ मारभध्वम् T'. १० क्वितिक्षिताम् M. ११ M. drops मम. १२ परिचितमेव M. १३ विलास: M. १४ अहो R .; रे रे P, १५ विदुषा R. १६ महोत्सवं दिदक्षमाणाः R., M. १७ सर्वे5पि R.

१९८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

द्वितीय :- भवतु यो वा को वा भवान् प्रवेष्टव्या नरपतय इति महा- राजस्यान्ना। एतत् प्रतीहारयोरन्योन्यरोषसंरब्धवचनरूपं विरोधनम्। प्रथम :- किमनेन समं शुप्ककलहेन। तावत् प्रधानागारद्वारवेदि- कामध्यमध्यासीनं पुरोहितपुरस्कृतं युवराजमेवोपसर्पाममि। (इति परि- क्रामति) द्वितीयः-अहमपि यथानिर्दिष्टमनुतिष्ठामि। (इति परिक्रामति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रः पुरोधसो मन्रत्रिणञ्च) पुरो०-काकतीयकुलतिलक युवराजेन भवता लीलयैव दिशो दश विजिता: सँत्यममी सम्यगद्य सत्याशिषो वयम्। कि च मैद्यान्वयः काकतिभपतीनां प्राप्तस्त्रिलोकीप्रंथितां प्रतिष्ठाम्। राजन्वती भूरियमद्य जाता वीतोपसर्गाः सकलाः प्रजाश्च ॥ ३॥ एषा सिद्धवन्भाविश्रेय:कथनात् परोचना । मन्र्रिण :- सूर्यसोमान्वयामात्यमहत्ताद्याधरीकृता। अस्माभिरंिकुर्वाणैः काकतीयकुलस्थितिम् ॥।४ ॥ एतत् प्रकृतानुगुणपशंसनाद्विचलनम् । अभिषेकानन्तरकार्य सिद्धवत् कृत्याह । अद्येति । राजन्वती सुराज्ञी। 'राजन्वान् सौराज्ये' इति निपातनात् साधुः । वीतोपसर्गा निरुपद्रवाः । विचलनं नाम स्वगुणाविष्करणं तत् प्रकृतानुगुण्येन विशिष्यन् योजयति। एतद्िति।

१ महाराजाज्ञा R. २ रूपं ts omitted in M. ३ निरोधनम् R. ४ वेदिमध्यम- व्यासीनपुरोहित R. ५ युवराजं वा उप M. ६ Omitted in M. (The whole speech of द्वितीय: is dropped). ७ सत्यमित्यमी सम्य T. ८ Dropped in M. ९ किं चा M. १० प्रथितप्रतिष्ठाम् M. ११ विलोपसगा: T. १२ रिति कुर्वाणैः P'. १३ प्रतापानुगुण P. १४ विचलं नाम t.

नाटकप्रकरणम्। १९९

पुरो०-राजपुत्र सज्जीकृतेयं महाभिषेकसामग्री काकतीयनरेश्वरा- धिष्ठितं भद्रासनं भवद्धिरोहणं प्रतीक्षते। तत् परिपालय स्वयंसूदे- वानुगृहीतां महाराजस्याशाम्। एतत् कार्यसंग्रहरूपमादानम्। प्रताप०-तर्हि कुलदेवतां स्वयंभूदेवं नमस्कृत्य गुर्वाजां वोदुमि- च्छामि। पुरो०-सदशोऽयमाचारः काकतीयकुलप्रदीपस्य भवतः। किं तु प्रत्यासीदति महाभिषेकसमयः। तदचिरेणैव विहिर्तकर्त्तव्येन राजपुत्रे- णागन्तव्यम्। वयमितः करणीयशेषं परिपालयामः । प्रताप०-यथादिशन्ति काकतीयकुलप्रत्यायायेतारः।(इत्युत्थाय यथोचितं परिक्रम्य निष्कान्ता: सर्वे) इति त्वरितमद्दोत्सवो नाम चतुर्थोडङ्क।

राजपुत्रेति। भद्रासनमभिषेकोपयोगी पीठविशेषः । तदुक्तं वास्तुशास्त्रज्ञैः 'शृक्ष्णं पडड्गुलोत्सेधं षोडशाङ्गुलविस्तृतम्।

पभ्नाङ्कितं भवेद् भद्रपीठं स्नपनकर्मणि॥' इति। एतत् सिंहासनमिति' वशिष्ठादयो व्यवहरन्ति। प्रत्याययितारो विश्वासयितारः स्वाधीनत्वसम्पादका वा । पक्षद्वयेऽपि ग्राह्यवाच इत्यर्थः । प्रतिपूर्वादिणो ण्यन्तात् तृच्प्रत्ययः। 'प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञा- नविश्वासहेतुषु' इत्यमरः । सर्वमन्यत् सुगमम्।

इति नाटकप्रकरणे चतुर्थोडङ्कः।

१ नरेश्वरक्रमा® P. २ देवपरिगृद्दीताम R. १ माधानम् P. ४ गुवाज्ञामेतुम् M. ५ M. drops विहितकर्त्तव्येन. ६ यदादिशन्ति P. 'प्रत्यायितारः P .; 'कुलान्वयप्रत्याय- यितार: T', M. ८ P. drops इति .; T. adds नाटकप्रकरणे after it. ९ द्विदशाङ्ग:0 p. १० मित्यपि t, tp

२०० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

ततः प्रविशन्ति ज्योतिर्विदः। ज्योतिर्विद :- (ससंभ्रमं परिक्रम्य) मो मो त्वरध्वम्। कुत्र पुरोघसः कुत्र वा मन्र्रिणः। समानीयतां स्वयंभदेवसमाराधनासक्तचिंत्ततया वि- लम्बमानो राजपुत्रः । येन प्रत्यासन्नतरो वर्तते महाभिषेकमुहूर्त्तः । एतदुत्तराङ्गस्य पू्वाङ्कार्थानुसंगतत्वादङ्गावतरणम् । (सविमर्शाश्चर्यम्) अहो विश्वातिशायिनी काकतीयकुलप्रतिष्ठा । यत: आदेष्टा कुलदेवता स भगवान् यस्य स्वयंभू: शिवो यं सज्जीकुरुते पराक्रमजितः क्षोणीपतीनां गणः । यस्मै च स्पृद्यत्यशेषजगती तं वीररुद्राकृते- र्विष्णोर्वीक्ष्य महाभिषेचनविधिं नन्दन्ति सर्वे जनाः ॥। १ ॥

महापयोजनीभूतमहा भिपेकार्थतया योजनान्निर्वहणसंधिः। नूनमिदानीं स्वमे Sप्यासू त्रितामाजां पालयन्तं कुलोद्वहम्। न मान्त्यन्तर्मुद्द: शंभोर्विभोरप्यभिनन्दतः ॥२॥ एष मुखसंधौ प्रसिद्धस्य स्वप्रोपदेशरूपस्य बीजस्योपगम- सनात् संधि: ।

तत इति। ज्योतिर्विदो मौदूर्तिकाः। अत्र पूर्वाङ्कवर्ततिभिमौहूत्तिकैरसूचितै-

दुत्तरेति। आदेष्टेति। अत्र बीजयुक्तानां मुखसंध्याद्यर्थानां परमप्रयोजनसंब- न्धलाभात् निर्वहणसंधिरित्याह। एष इति। स्वप्र इति। आसूत्रितां सूचितामप्याज्ञां पालयन्तमभिनन्दतोऽनुमोदमा- नस्य शंभोर्विभोर्व्यापकस्यान्तर्मुंदो न मान्ति। अप्रमेयो विचित्रो हर्षोऽभूदि- त्यर्थः । संध्याख्यमङ्गं योजयति। एष इति। उपगमात् पुनरुपगमनादित्यर्थः । १ P. drops चित्त. २ पूर्वाद्कानुसंगत P .; पूर्वार्थानुसंगत° M .; पूर्वार्थानुगत° M7; पूवाद्कार्थसंगत R.३ देवनरेश्वर R. ४ प्रमुखमुख M ५ M. drops योजनात्. ६ (सोल्लासं) यदिदानीम् P,, M/. व्यमिनन्दिनः M. 6 बीजस्योपगमात् P., R. ९ t drops अत्र.

भाटकप्रकरणम्। २०१

( 'किंचिट्टच्वैः) कल्याणी सकलापि भूतसरणिः क्षेमप्रदा देवता: स्नेहप्रस्त्नवनिर्भरा द्विजनुषामाशीर्गिरो जाग्रति। मरूढा: पदमुन्नतं ग्रहगणा: श्रेयान् मुहूर्त्त: ुभो नक्षत्राणि शिवंकराणि शुभदाश्चान्ये निमित्तोदयाः॥३॥ तेद्वयमेव राजपुत्रानयनाय प्रयतिष्यामहे।

कल्याणीति। भूतसरणिः पृथिव्यादिभूतसमूहः । कल्याण्यप्राप्तविकारतया शुभशंसिनीत्यर्थः । श्रेयःप्रस्नवेण श्रेयःसंपादनेन निर्भराः द्विजनुषां द्विजानामा- शीर्गिरो जाग्रति नित्मं प्रवर्त्तन्त इत्यर्थः । ग्रहगणा: सूर्यादयः । उन्नतं पदुच्- संज्ञं स्थानम्। तदुकं वँराहमिहिराचार्येः। 'भजवृषभमृगाङ्गनाकुलीरा झषबणिजौ च दिवाकरादितुङ्गाः ।' इति। भारूठा: प्राप्ताः । एतत्फलमुक्तं वृद्धवासेष्ठसंहितायाम्।

नराधिपानामभिषेक इष्टः।

गृहस्थितैवाथ तदंशसंस्थैः॥ शुभे विलसे सततं 'ग्रहेन्द्रा दिशन्ति लक्ष्मीं विपुलां च कीर्ततिम् ।I' इति। मुहूर्त्तशब्देनात्र पड्डर्गरूप: कालविशेषो विवक्षितः । स च क्रूरसौम्य- प्रहसंबन्धवशाद् द्विविधः। तटुक्तम्। 'लग्रमर्धे तृतीयांशो नवांशो द्वादशांशकः। त्रिंशांशश्रेति षङ्गर्गः क्रूरसौम्यवशाद् द्विधा।" इति। तत्रायं सौम्य इत्याह। श्रेयानिति। धुभैः सौम्यग्रहैः श्रेयानतिप्रशस्त इत्पर्ष: । तदपि तत्रैवोक्त्तम्। 'षद्धर्गो भवति सदा शुभखचरसमुद्भवः शुभद्ः।

इति। नक्षत्राणि रोहिण्यादीनि रोहिण्याद्यन्यतमनक्षत्रमित्यर्थः । एकदा बहू- नामसंभवात्। शिवंकराणि क्षेमंकराणि। यद्यपि 'मेघत्तिभयेषु कृषः' इत्यत्र १ T' omits किंचिदुचै :- २ मुहर्त्तः शुमैः M. ३ शुभंकराणि R. ४ तत्सत्वरमेव T'. ५ द्विजन्मनामा t., tg. ६ मुशकं स्थानम् t., t,. ७ वराहसहितायाम् t. ८ ग्रहेयाः t/- 26

२०२ प्रतापरुद्रीये रक्नापणसमन्विते

एष प्रकृतकार्यमार्गणाद्विरोघः। (सत्वरं परिक्रम्य पुरोऽवलोक्य चे सहर्षसंभ्रमम्) नन्वागत एंव पतापरुद्र:। विप्रैर्मङ्गलसूक्तपाठमुखरैरालोकशब्दोद्यतै- रभूपालै: करसंभृतोपकरणैराप्तैरमात्यात्मजैः।

स्त्रीवर्गैश्च यथोचितं परिवृतो नीराजनोद्योगिभि:॥४ ॥

तद्यं चास्थानमेव मत्वा समुचितमाचरिष्यामः (इति परिक्रामन्ति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रो मँन्त्रिणश्च।) मन्त्रिण :- (सविनयमग्रतो भूत्वा) काकतीयकुलतिलक इत इतः । इदं राज्यलक्ष्मीर्थुद्धान्तं प्रंधानागारं प्रविशतु स्वामी। न विलम्बार्हा कुलदेवताया मनोरथाः।

शिवंकरशन्दश्छन्दस्येव न भाषायामित्याह पदमञ्जरीकारः तथापि 'क्षेमं करोऽरिष्टतातिः शिवताति: शिवंकर:' इत्यमरकोशमूलोऽयं प्रयोग इत्यनुसंधे यम्। निमित्तोदया: दिक्प्रसादादयः।

विप्रैरिति। मङ्गलसूक्तानि 'कनिक्रद्जनुषं ममाझे वर्चो बिहवेषु' इत्येव- मादीनि। आलोकशब्दा जयजयेत्येवमादयः । 'आलोको बन्दिभाषणम्' इति विश्वः । भूपा अपि बन्दिभ्रमभूमयो बभूवुरिति भावः। उपकरणानि छत्रचा- मरादीनि। बन्दिजना: 'बन्भूमृद्गुणोत्कर्षश्रावकाः बन्दिनः स्मृताः' इत्यु- कलक्षणा: ।

शुद्धान्तप्रधानागारमन्तःपुरप्रधानगृहम्।

१ कृतकार्य° P .; कृतकार्यानुमार्गणात् R. २ R. and A. omit च. ३ पवायं वीररुद्रः M. ४ शव्दोदितैः R. ५ सवबन्दि M. ६ विजयै: R. ७ M, drops मन्त्रिणश्र. ८ गत्वा M. ९ शुद्धान्तद्वारम् M. १० प्रधानम् R. ११ इत्याभाणकमूलाऽ्यं t., t1.

नाटकप्रकरणम्। २०३

एतत् पट्टबन्धरूपकार्यस्योपक्षेपणाद्रथनम्। ज्योति०-(किंचिदुचैः) भो भो कुलामात्याः सन्नह्यध्वमुपाहरध्वमुचितद्रव्याण्युपाव्वं सुरान संप्राप्तः सुमुहर्त्त एष विजयी कल्याणसंपत्खनिः। यस्मिन् प्राप्य महाभिषकविभव क्षोणी प्रलीनाखिल- क्ष्मापालां चिरमन्वशाद्णपतिर्भभृत्कुलग्रामणीः ॥।५।।

यरि०-'केहं पच्चासण्णे वि मुहूत्ते कि विलंबिअदि महामच्चेहिं। मन्त्रिण :- (उपसृत्य) नाथ किं विस्मृता गुर्वाज्ञा नायमवसरो नरे- श्वरविज्ञापनाव.र्णनस्य । महास्थान्यामेवानुगृद्यन्ताममी। प्रताप०-शिरसि धृतैव खंलु तातस्याज्ञा । किं तु नोपदिश्यते पुन- रनन्तरकरणीयम्।

पुरा खलु गणपतिमहाराजो यस्मिन् मुहूर्त्तेऽभिषेकमनुभूय समस्तां भुवमे- कातपत्रां बुभुजे एताद्शोऽयं मुहूर्त्तः संप्राप्तः । अतोऽवधानेन देवताराधना- दिकं कर्त्तव्यमित्याह। सन्नह्यध्वमिति । सन्नह्यध्वं मुहूर्त्ते सावधाना भवते- त्यर्थः । उचितद्रव्याणि तीर्थकलशादीनि। सुरानुपाध्वमर्चयध्वम्। अन्रेदं पित्रा- दीनामप्युपलक्षणम्। यथाह वृद्धवसिष्ठः । 'आशिषो वाचनं कृत्वा पूजयेच्च सुरान् पिटृन्। आयुधानि च पट्टं च विप्रान् गन्धादिनार्चयेत् ।।' इति। अन्वशात्। शासतेर्लंङ्ग। अनुभूतार्थख्यापनादिति। अनुभूतस्य बीजा- नुगुणस्यार्थस्य ख्यापनादित्यर्थः ।

छाया। 1 करथ प्रत्यासन्नेऽपि सुहूत्तें किं विलम्ब्यते महामात्यैः। १ कार्यस्य क्षेपणा P .; कार्यस्योत्क्षिपणा M .; कार्यप्रक्षेपणा R. २ व्याप्य R. १ निर्णीतार्थ M. ४ ज्ञापनात् P. ५ M. has श्रत्वा befure this as stage direction. ६ विलंबीआदि P. " किंचित् स्मृता P. ८ महास्थान्यामनु M7., P. ९ कृतैव M. १० P. drops खलु. ११ नाथस्य M1. १२ बुभोज t., t/. १३ अनुमूतख्यापनादीति t., tp

२०४ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

एतत् प्रकृतानुगुण्येनान्योन्यपेरिभाषणात् परिभाषणम् । पुरो०-(सविनयसंभ्रममुपसृत्य) स्वीकृतमंहाभिषेकवेष: कनकवे- दिकामारोहतु प्रतापरुद्रः। देवे महाराजपर्यायेण भैवन्द्रजशिखरमारो- हतु मेदिनी। प्रताप०-तथा भवतु (इति वेदिकामारोहति) नृपा :- सप्रणामं मकलवेदिकां परिवार्य) विजयतां विजयतां काकतीयकुलस्वामी। एष नरेश्वरपर्युपासनात् प्रसादः। पारे०-(विलोक्य सेोमोदकौतुकम्) 'पुव्वरपव्वअकणअसाणुं सइ्- स्सरस्सि "विभ सुमेरुकणअतडं महेदो विअ पल्खिचक्कवैत्तिणं चेर्क धरो विअ कणअवेदि आरूढो पआवरुद्दो। मन्त्रिण :- काकतीश्वर समार्ह्यतां भद्रासनम् । अमी पुरोधसो महाभिषेकाय तीर्थसलिलपूर्णान कनककलशान् धारयन्ति। प्रताप०-तथा भवतु (इति स्वयंभूदेवं काकतीयकुंलवृद्धांश्च प्रण- मन् सिंहासने समुपविशति)

कथं प्रत्यासब्रेऽपि मुहूर्त्ते किं विलम्ब्यते महामात्यैः। पूर्वपर्वतकनकसानुं सह- खरश्मिरिव सुमेरुकनकतटं महेन्द्र इव पक्षिचक्रवर्तिनं चक्रधर इव कनकवे- दिकामारूढः प्रतापरुद्रः । ग्रयीसमभिमन्नणसुरभीकृतसलिलान् वेदत्रयाभिम-

दिरूपतया संभावयति। प्रतापेत्यादि।

छाया। 1 पूर्वपर्वतकनकसानुं सहस्ररश्मिरिव सुमेरुकनकतर्ट महेन्द्र इव पक्षिचक्रवर्तिनं चक्रधर इव कनकवेदिमारूढः प्रतापरुद्रः। १ 'गुणेन M. २ कथनात् M. ३ महाभिषेकोचितवेष: R. ४ रुद्र: R .; रुद्रदेवः M. ५ देव &c., is given in P. as the speech of नृपाः ६पर्यायस्य M .• तद्गुज° M. ८ मविरोहतु P. ९ R. gives विजयताम् once. १० समोद° M. ११ 'पव्वद" M. १२ कउम P. १३ व्व P. १४ कणिअ M. १५ महिंदो व्य P; महन्दो विम्म M. १६ पछि P. १७ 'वट्टिणं T'; वट्टणं M. १८ चकहरणं P. १९ 'पूर्णकनक° P .; R. २० R. and M drop कुल.

नाटकप्करणम् । २०५

पुरो०-( त्रयीसमभिमन्त्रणसुरभीकृतसेलिलान् कनककलशानमा- त्यहस्तेष्वपि निधाय सादरम्) प्रतापरुद्रनृपते काकतीयकुलोचितैः। प्रजानुरअनैः क्षोणीं पालयाचन्द्रतारकम् ॥ ६ ॥ (इत्याशीर्वादसाधुवादायमानं पाणिग्रहणकौतुकत्वरमाणमेहाराज्य- लक्ष्मीमश्जीरशिञ्चितानुमोदितं स्वयंभूदेव प्रमोदाट्टहासोपवृहितं काकती यकुलश्रेय:प्रस्तावनाडिण्डिमं चिरावलम्बितधरणीभाराखिन्नानां फण- पतिप्रभृतीनां प्रहर्षश्वेडाविडम्बनं धर्मप्रतिष्ठामङ्गलकाहलीकोलाहल- मनोहरं महाभिषेकमुह्दर्त्तप्रशंसिनं कनकजयघण्टिकानिनाद्मनुसन्द- धाना: सत्वरं प्रतापरुद्रमभिषिश्चन्ति)

एकतो वैतालिका :- (सहर्षातिशयपुतैः) हे लोका: पिबत श्रेवःप्रसृतिभिः कल्याणवार्त्तामृर्तं जातः काकतिवीररुद्रनृपते राज्याभिषेकोत्सवः। अद्यारभ्य कलि: कृतः कवैतयुगं राजन्वती मेदिनी देवा: पूर्णहविर्भुजस्तदधुना यूयं कृतार्थीकृताः।।७।

अथ विश्वातिशायिमहिओ्नो वीररुद्रस्य राज्याभिषेकमहोत्सवो विश्वप्रियंकर इत्याह। पकत इति। एकतः पुरत इत्यर्थः । श्रवःप्रसृतिभिः श्रवणचुलुकैः। कलि: कृतयुगं कृतः परिपूर्णधर्मत्वादिति भावः । कुतः । राजन्वती सुराज्ञी। 'राजन्वान् सौराज्ये' इति निपातनात् साधुः। मेदिनीति 'राजा कालस्य कारणमिति भावः'। पूर्णहविर्भुज इति। 'यजेत राजा ऋतुभिर्विविधैरासतद- क्षिणैः' इति विहिंतानुष्ठानादिति भावः ।

१ मन्त्रेण P., M1, M4. २ सलिलजान् R. १ इस्तेष P .; हस्तेष्वेव M. ४ P. drops महा. ५ 'िश्जिता P., R. ६ तामोदितम् P. तानुमोदिनं M. 'प्रसादाट्ट° T' .; °प्रमोदोपवृंदितम् M. ८ M. drops पति. ९ विडम्बिनम् M .; 'विडम्बितम् T'. १• R. and M. drop कोलाइल. ११ श्रवप्र° P., M. १२ प्रभृतिभि: P., R. १२ कृतयुगो M. १४ कृतयुग: t., t/. १९ विविधानुष्ठाना t., t.

२०६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अन्यतो वैतालिका :- आरूढे वेरवीररुद्रनृपतौ सिंहासनं शासितुं तस्याज्ञा क्षितिपालमौलिवलभीः स्वच्छन्दमारोहति। लोकांस्त्रीनधिरोहतो निरवधी कीर्त्तिप्रतापौ हठा- दारोहन्ति च विन्ध्यभूधरतटान् प्रत्यर्थिनः पार्थिवाः॥८॥ दक्षिणतो वैता०- गायन्तीरेंतुमोद ते निजवधूः शेष: शिरःकम्पनै र्लक्ष्मीं प्रीणयतेऽद्य कच्छपपतिर्वक्षस्थलीदर्शनात्। दिङ्नागाञ्च करेणुकाशुचमपाकुर्वन्त्यनुव्रज्यया दोष्णा काकतिवीररुद्रनृपतौ विश्वंभरां बिभ्रति ॥९। उत्तरतो वैतालिका :- प्रस्थेभ्यः कुलभूभृतामपि हरिद्दन्तावलानां महा- कुम्भेभ्योऽपि फणाभृतामधिपतेर्मूधां सहस्रादपि। कूर्मेन्द्रस्य च कर्परादपि जगद्विख्यातसारोन्नतौ बाहौ संप्रति वीररुद्रनृपतेः प्राप्तप्रतिष्ठा मही ॥१०॥ एष सेरवदुःखशमनात् समयः।

अन्यत इति। पश्चादित्यर्थः । आरूढ इति। स्वच्छन्दमनर्गलम्। मैनेनास्य राज्ञ: प्रभुशक्तिरुक्ता। तटुक्कं मानसोलासे । 'आज्ञारूपेण या शक्ति: सर्वेषां मूर्धनि स्थिता। प्रभुशक्तिर्हि सा जेया प्रभावमहितोदया ।।' इति। निरवधीति। सूर्याचन्द्रमसोः सीमाचल इव कीर्ततिप्रतापयोरवधिभूतः कोऽपि नास्तीत्यर्थः । हठशब्दो व्याख्यातः । वीररुद्रे सिंहासनमेकमारूढे सति तदाज्ञायास्तत्कीर्त्तिप्रतापयोस्तत्परिपन्थिनां च ततोऽप्युन्नतानि बहून्यारोहणस्था- नानि बभूवुरिति महदेतदद्भुतमिति भावः । गायन्तीरिि। व्याख्यातमेतत्।

१ सति M. २ शास्तितुस्तस्या P., M. ३ वलमिस्वच्छन्द M. ४ रनुमोदताम् R. ५ लक्ष्मीमद्य विनोतु R. ६ दन्तावलीनाम् R. ७ कूर्परा P. ८ 'प्रतिष्ठाम R. ९ M. drops सर्व. १०t. and t, have before this न कश्रिदप्यविधेयां भूपतिरस्तीति भावः ।

नाटकप्रकरणम्। २०७

अन्त्रिण :- अहो प्रभाव: काकतीयान्वयस्य। यदिदानीं प्रतापरुद्रस्य महाभिषेक- पयःकणा ये निपतन्ति यजाम्। प्रणामनम्रेषु शिरःसु तेषां तैः केल्पितः स्वस्वपदाभिषेकः ॥ ११॥ पुरो०-काकतीयकुलोत्तंस राज्यलक्ष्मीसंवरणस्नगियमुंत्तंसीकिय- ताम् (इति पट्टबन्धमाचरन्ति ) सर्वे-(संप्रमोदातिशयम्) प्रियं नः प्रियं नः । एषा प्रकृतकार्यस्थिरीकरणात् कृतिः । मन्न्रिण :- ( सर्वतोऽवलोक्य) क: कोऽन भोः। आनीयतां छत्रं चामरयुगलं च। (प्रविश्य प्रधानप्रतीहार:) प्रती०-यदाझ्ापयन्ति महामात्याः (इति परिक्रम्य तान्युपान- यन्ति। प्रान्तवर्त्तिनो नरपतयोऽभ्येत्य तानि सादरं गृहीत्वा यथोचि- तमाचरन्ति)

प्रस्थेभ्य इति । प्रस्थभ्यः सानुभ्यः । कर्परात् पृष्ठास्थिकपालाव्। प्रतापेति। शरणागता महीपतयः महाभिषेकसमये स्वस्वपदेषु स्थापिता इति भाव:। उत्तंसीक्रियतां शिरोभूषणं क्रियताम्। 'शुककमाल्याम्बरभृतः प्रांङ्मुखस्य महीपतेः । पट्टं शिरसि बन्रीयात् सिंहासनगतस्य च ।।' इति वसिष्ठस्मरणात्। पट्टस्तु। 'राज्ञां नवाङ्गुलायामो मध्येऽष्टाङ्गुलविस्तृतः । चतुरङ्गुलविस्तारपार्श्रः स्वर्णमयः शुभः ॥ पट्टः पञ्चशिखो राज्यप्रजासौख्यसमृद्दये।' इत्याद्युक्तलक्षणो द्रष्टव्यः। कस्क इति। स्वन्तस्य किमो वीप्सायां द्विर्वचनम्। कस्कादित्वात् सत्वम्। १ कल्पिता: R. २ पदाभिषेकाः R. ३ 'वरण P .; 'स्वयंवरण M. ४ 'मुत्तंसी- यताम् R. १ मारचयन्ति R. ६ प्रमोदातिशयम् P. • R. gives प्रियं नः once, ८ ता- न्युपानयति P. ९ प्राइमुखस्तु p. १० नृपाङ्ग t.,tr ११ कर्णमयः t., t.

२०८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

पुरो०-(सहर्षातिशयम्) ध्रूयन्ते बहवो महानृपतयः किं तैरनीटकूक्रमै- रीदृग्विश्वजनीनशौयगरिमा जागर्त्ति क: क्षमातले। बाल्यक्रीडितदिग्जयस्त्रिभुवनक्षेमंकरप्रक्रियः किंकुर्वाणसमस्तभूपतिगण: श्रीवीररुदो यथा ॥ २ ॥ पैतदखिलातिशायित्वमुखेन प्रकृतकार्यानुमोदनादाभाषणम्। तदिदानी खलु यत् काकतीयनृपराज्यविलासचिहनं यच्छायया वसुमती विज्हाति तापम्। छत्रेण तेन कृतलक्ष्मणि वीररुद्रे मुक्तातपत्रविभवाः सुदृदो द्विषश्च ॥।१३॥

श्रूयन्त इति । महानृपतयो नलनह्ुषादयः । ईटकूक्रमो वीररुद्रसेंदशप- रिपाटी तद्रहितैरनीदक्रमैः। तत् कथमित्याशङ्क्य वीररुद्रे विशेषमाह। इट- गिति। विश्वसै जनाय हितो विश्वजनीनः शौर्यगरिमा यस्य स तथोक्तः नीति- पुरस्कृतपराक्रम इत्यर्थः । शौर्यगरिमाणमाह। बाल्येति। त्रिभुवनक्षेमंकरप्र- क्रिय: सम्यकूपरिपालनेन प्रजाहितस्वभाव इत्यर्थः । यथाह मनु: । 'संग्रामेष्वनिवर्त्तित्वं प्रजानां चैव पालनम्। शुश्रूषा ब्राह्मणानां च राज्ञां श्रेयस्कर्र परम्।।' इति। न केवलं पराक्रमेण किं तु सामादिभिरपि त्रिभिरुपायैः सर्वोऽपि राज- लोको वशीकृत इत्याह। किंकुर्वाणेति। तदुक्तम्। 'एवं विजयमानस्य यस्य स्युः परिपन्थिनः । तानानयेद्वशे सर्वान् सामादिभिरुपक्रमैः ।।' इति। छत्रधारणं विशिनष्टि यदिति। यत् काकतीयकुलक्रमागतमित्यर्थः । पच्छा ययेति। दुष्टनिग्रहशिष्टप्रतिष्ठापनयोरुपलक्षणम्। तेन सुहृदो मुक्कातपत्रविभवाः द्विषत्सु त्यक्त्कातपत्राश्रेत्युभयोपपादनम्। १ महिमा M. २ 'जयत्रिमुवन T'. ३ पतत्सर्वातिशायित्व M. v p. omits सदश.

नाटकप्रकरणम्। २०९

एष राज्यमाप्तिहेतुभूतच्छंत्रारोपणरूपकार्यदर्शनात् पूर्वभावः। मन्त्रिण :- (सविनयमुपसृत्य) नाथ काकतीयलक्ष्मीपते सनाथाः सर्वाः प्रकृतयः सुराजानं त्वां दिद्क्षन्ते। तत् सांप्रतं महास्थानीं प्रसा- धयतु देवः। पुरो०-आचारोऽयं कौकतीश्वराणां यन्महाभिषेकानन्तरं प्रजानां योगक्षेमर्पेरीक्षणम्। राजा-यदाज्ञापयन्ति धर्मविद: (ईत्युत्तिष्ठति) काकतीयकुलवृद्धाः-(ससंभ्रममुच्चैः) प्रकरान्तमुँर्वीपतिमौलिरत्नैः कुर्वन्तु नीराजनमम्बुजाक्यः। प्रतापरुदरस्य जगत्प्रदीप- प्रतापनीराजितदिङ्मुखस्य ॥१४॥ नृपतयः (शिरंस्वञ्जलिं बैद्धा) अहो चरितार्था सांप्रतमास्माकी चक्षुष्मत्ता यया खल्वीद्ृगनुभूयते। यतः

नाथेति। सुराजानमिति। 'न पूजनात्' इति न समासान्तः । आचार इति। अलब्धलाभो योगः । लब्धपरिपालनं क्षेमः। तयोः । परी- क्षणं विचारः।

अभिषेकानन्तरकर्त्तव्यं नीराजनमाह। काकतीयकुलवृद्धा इति। अम्बु- जाक्षीविशेषणमेतत् । उच्चैरुव्वतम्। 'अधः प्रवर्त्तयेद्धपं दीपमूर्ध्व प्रवर्त्तयेत्' इति वचनादिति भावः । उर्वीश्वरमौलिरतैः प्रक्रान्तमिति। राज्ञां प्रणामा- नन्तरमित्यर्थः । प्रताप एव प्रदीपः तेन नीराजितानि दिङ्रमुखानि येन तथो- कस्य अत एव तत्फलं नीराजनमिहैवानुभूयते इति भावः।

१ छछत्रोपकरण' R, MT- २ कार्यरूपदर्शनात् M. ३ काकतीयेश्वराणाम् M. ४ परिर. क्षणम् T. ५ इत्युपतिष्ठति R. ६ P. omits कुल. ७ 'मुर्वीश्वर R. ८ 'मम्बुनाक्षा: R. ९ जगत्प्रतिश् J .; P. has जगव्पतापप्रदीप. १० P. has शिरस्यञ्ज्जलिम्. ११ निधाय 1. १२ खव्वियमनु M. 27

२१० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

नीराजयन्त्यन्ध्रपुरीरमण्यः प्रदीपजालैश्च्ैलमर्तिगण्डम्। चन्द्राङ्गना गोत्रपर्ति रजन्य- स्तारागणैर्मेरुमिव स्फुरन्िः ॥। १५।। सर्वे जयशब्दं कुर्वन्ति। मन्त्रिण :- महाराज कोकतीश्वर सजजीकृतं सिंहासनं सर्वतः परि- ष्कृतमिदं महास्थानमण्डपं सनार्थीक्रियताम्। प्रती०-( ससंभ्रम पुरोभत्वा) देव इत इतः। (राजा सगौरवं परिक्रम्य महास्थान्यां सिंहासनमारोहति। सर्वे प्रणम्य यंथार्ह्मुपविशन्ति) प्रती०-समयोचितं परिक्रम्य साभिमानं मूर्धाभिषिक्तान् कनक- वेत्रलतया निर्दिशन) कालिद्गात्र निषीद कोङ्कणपते दूरे भवाङ्गेश्वर प्रान्तं संश्रय मालवेन्द्र शनकैः स्वोपायनं प्रापय। पाण्ड्याग्रे भव सेवणक्षितिपते पंश्चान्भ्वाद्यैव वः स्वामी संप्रति वीररुद्रनृपतिः सर्वान् क्रैमादीक्षते ॥ १६ ॥

अस्माकमियमास्माकी। 'युष्मदस्मदोः' इत्यण्प्रत्यये 'तस्मिन्नणि च' इत्य- स्माकादेशः। चन्द्रानना: चन्द्रसदशाननाः । अन्यत्र चन्द्र एवाननं यासां तास्त- थोक्ताः । गोत्रस्य कुलस्य पतिम्। अन्यत्र गोत्राणां पर्वतानां पतिम्। परिष्कृतं विचित्रवितानसुवर्णकलशादिना भूषितम्। सिंहासनलक्षणं मान- सोललासे। 'रुचिरेण सुवर्णेन निर्मितं रत्नरज्जितम्। अष्टभि: स्फाटिकैः सिंहैमूर्परि तत् सुविराजितम्॥ अधः काञ्जनविन्यस्तरत्नवेदित्रयान्वितम्। आस्थानमण्डपे राज्ञां सिंहासनमिदं परम् ॥' इति। १ पुरो रमण्य: R.२ P. has प्रवालजालवरवीररुद्रम्. ३ वैरवीररुद्रम् M7. ४ रजन्य। तारा P. ५ काकतीयेश्वर R. ६ 'कृतसिंहा R. ७ R. has इतः once. ८ यथाक्रममुप R. ९ मूर्धामिषिक्तान साभिमानम् T'. १० पश्राद्वजाद्यैव वः M. ११ स्व्रामी काकतिवीररुद्र0 R., M. १२ कमाद्रीक्षते R., M.

नाटकप्रकरणम्। २११

नृपतयः प्रणम्य यथार्हमुपविशन्ति। पुरो०-स्वस्ति काकतीयकुलावतीर्णाय सुंपर्णकेतनाय महामहिम्रे। अद्य सुप्रजसा काकतीयान्वयेन सनाथानि त्रीण्यपि जगन्ति। शासितर्यविनीतानां नरेन्द्र त्वाय शोसति। मध्यस्थतास्य लोकस्य चिरेणान्वर्थतां गता। १७॥ राजा- सविनयम् ) स्वयंभूदेव भोगाकुलानां भवदाशीर्वादानां फलमिदं कोकतीयकुलं यद्वर्द्धते। मन्त्रिण :- राजन् प्रतापरुद पूर्वेषां काकतीयानां भागधेयविभूतयः। एवंरूपा विवर्त्तन्ते यत्कुलालम्बनं भवान् ॥।१८ ।। पुरो०-न केवलं काकतीयानामेष पुण्यपरिपाकः अपि तु सँवासा- यपि प्रजानाम्। (प्रविश्य प्रतीहार:) प्रती०-देव सर्वाः प्रकृतयो वर्णवृद्धान् पुरस्कृत्य प्रतीहारमध्या- सते। मन्रिण :- शीघ्रं प्रवेश्यन्ताम्।

सौवर्णकेतनाय महिन्ने गरुडध्वजावतारायेत्यर्थः । सुप्रजसा शोभनसंतानेन। 'नित्यमसिच् प्रजामेधयोः' इत्यसिच्प्रत्ययः । शासितरीति। अविनीतानां दुष्टानां मित्राणाममित्राणां चेति भावः । अत एवेयन्तं कालं स्वर्गपातालमध्य- वर्त्तित्वेन मध्यस्थस्य मध्यमलोकस्य। संप्रति पक्षपातराहित्येन माध्यस्थ्यमित्य- न्वर्थतामित्यर्थः ।

सर्वेषामिति। भागधेयविमृतयो भाग्यसंपदः । एवंरूपा: वीररुद्ररूपाः । विवर्तन्ते परिणमन्ति।

१ सौपर्ण T'; सौवर्ण्य M. २ राजति M. ३ देवानुकूलानाम् R .; "देववरानुकूलानाम् T'. ४ यत्काकतीयमतिक्षत्रियं वर्द्धते T'; काकतीयक्षेत्रं यदूर्वते R .; यत्काकतीयक्षात्रं वर्धते M .; काकतीयक्षात्रं यद्दर्धते Mr ५ सर्वेषां R., P.६ निवर्तन्ते B. ७सवोसा प्रजानामपि P. ८ प्रविश्यन्ताम R.

२१२ प्रतापरद्रीये रत्नापणसमन्विते

प्रती०-येदाजापयन्त्यमात्याः (इति निष्क्रम्य ताभिः सह प्रविशति) (ततः प्रविशन्ति वर्णवृद्धाः।) वर्णवृद्धा :- (सहर्ष राजानमवलोक्य)

वरः प्रतापरुद्रोऽयं वधूरेषा वसुंधरा। तयोर्घटयिता देवः स्वयंभूः सददशक्रमः ॥

(सविनयभुपसृत्य) स्वामिन् विश्वंभरावल्लभ प्रतापरुद् सर्वाशी:फलविक्रमैकवसतेः किं वा तवाशास्म हे यद्वा विश्वविभौ स्वयंभुवि शिवे नस्तन्वतामाशिष:। किं चित्रं स विभुर्भवानपि संमो गौरीश्रियोर्वल्भा- वाचन्द्रार्कमिमां क्षैमां कृतयशोरक्षौ युवां रंक्षतम्।। मन्न्रिण :- स्वामिन्नेते स्वायंभुवाः सुघियः। (राजा सादरं प्रणमति )

वर इति। अत्र वसुन्धरावीररुद्रयोर्वधूवरयोः स्वयंभूदेवः स्वयमेव संधातेति अनुरूपघटनाद्भुतमिति भावः ।

अथ स्वयंभूदेवे विदुषामाशीर्वादमाह। स्वामिन्निति। सर्वाशी: फलाना- मैश्वर्यादीनां विश्रमेण संक्रोचेंनकवसते मुख्याधारस्य सर्वाणि श्रेयांसि प्राप्तव- तम्तवाशास्यं नाम्तीत्यर्थः । तथाप्यवाप्तसमस्तकामे स्वयंभुवि शिवेऽपि देवस्यान- न्तभोगोऽस्त्वित्येवमाशिषः प्रयुन्जानानामस्माकं तादशे त्वय्यपि नैतदाश्रर्यमि- लाह। यद्वेति। आशीर्वादप्रकारमाह। स विभुरिति।

१ यथाज्ञा M. २ पुनः प्रविशत P. ३ वर्णवद्राः प्रजाश्न . ४ सदृशः क्रमः M. ८ स्वयंमदेवस्य R., 1. ६ विधात P. ७ 'प्राप्तिरूप" R., P. ८ 'विभ्रमैक T", M. ९ विश्वभवि "". १८ समौ M. ११ P. and R. have भुबमर. १२ रक्षताम P. १३ सूरय: I.

नाटकप्रकरणम्। २१३

अन्ये-(सहर्षातिशयमग्रतः स्थित्वा) महाराज काकतीश्वर यस्त्वद्वोत्रमहत्तरस्य जगतां त्रातु: स्वयंभूविभो-

देवोऽसौ गणपेश्वरः प्रतिकलं स्फारप्रसादोन्मुखो नमुस्ते कुलमेण्डनस्य महतीं पुष्णातु राज्यश्रियम्॥ २१॥ पुरो०-राजन्नेते गाणपताश्वराः सूरयः। (राजा सादरं नमस्करोति। ) अपरे-(सप्रश्रयप्रमोदम्) स्वामिंस्त्रिलिङ्गदेशँपरमेश्वर यैर्देशस्त्रिभिरेष याति महती ख्यार्ति त्रिलिङ्गाख्यया येपां काकतिराजकीत्तिविभवैः कैलासशैला: कृताः। ते देवाः प्रसरत्प्रसादमधुराः श्रीशैलकालेश्वर- द्राक्षारामनिवासिनः प्रतिदिनं त्वच्छेयसे जाग्रतु ॥। २२ ॥ पुरा खलु काकतीयानां पूर्वो गणपतिमहाराजो सवनामाङितं गणपेश्वरं नाम महेश्वरं प्रतिष्टाप्य तस्य स्वंकुलदेवतया स्वयंभूदेवेन समं नानाविधवैभवं वि- धाय तत्र विद्वांसो बहवः स्थापिताः तेषामाशीर्वादमाह। महाराजेति। यो गणपेश्वरस्तत्तादृक्चरितैरभिलषित प्रदानादिभिरद्गुतैः स्वीयमहिमभिः सामर्थ्यैस्त्व- द्वोत्रमहत्तरस्य त्वत्कुलदेवतायाः स्वयंभूदेवस्य द्वितीयोऽभवत्। द्वावपि देवौ काकतिकुलयोगक्षेमधुरीणावित्यर्थः । असौ देवः। प्रतिकलं प्रतिक्षणम्। स्फारस्य प्रभूतस्य प्रसादस्योन्मुखः सन् राज्ञो देवस्य चाभेदोपचाराद्वीररुद्रस्य नप्तृत्व- व्यवहारः । तस्य ते राज्यश्रियं पुष्णात्विति संबन्धः । अथ नगरवासिनां विदुषामाशीर्वादमाह। यैरिति। त्रयो लिङ्गरूपा: श्रीशैल- नाथादयो देवा य्मिन् देशे स त्रिलिङ्गोऽन्ध्रदेश इत्यर्थः। द्राक्षारामेति। तत्र- त्यानामारामाणां तन्ज्यिष्टत्वादिति प्रौढोक्तिः । वस्तुतस्तु दक्षसंबन्धित्वाद् द्राक्षा. राम इति तन्नाम। तदुक्तं स्केन्दपुराणे भीमेश्वरखण्डे 'दक्षस्यारामभूमित्वाद् द्राक्षारामोSभिधीयते' इति। १ सहर्षांदर R. २ P. drors महाराज. ३ प्रतिकलस्फार T, ४ मण्डलस्य R. ५ राज्यश्रिये R. ६ तीश्वरसूरय: T. गाणपेश्वरा: R. ७ M. drops, देश. ८ प्रतिदिशम् R., M. R Dropped in p. go Dropped in p. ११ माशीवादप्रकार t., tr १२ स्कान्द t., t1.

२१४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

पुरो०-राजन्नेकशिलानगरवासिनो मेहाद्विजास्त पते। (राजा यथोचितं वन्दते) मन्त्रिण :- साधीयान् श्रीमतो वन्दनक्रमः (इति सर्वानुपवेशयन्ति) पुरो०-(सोलासम्) राजन्नेकशिलानगरीवल्लभ साहस्रांशवमैन्दवं च महती ये द्वे कुले विश्रुते ते जाते लघुनी गुणैर्विजयिनि श्रीकाकतीयान्वये। भूपालेषु भवत्प्रतापयशसोः पूर्णाङ्कचन्द्रश्रियोः प्राप्यानुग्रहमूर्जितेषु पुनरप्येते लभेते स्थितिम् ॥२३॥ (राजा सर्वान् पश्यति) (पुरोहिता यॅथार्हे सर्वानुपवेशयन्ति) पकृतय :- विजयतां विजयतां प्रेतापरुद्रमहाराजः। भूपा: सन्तु चिराय संश्रुणुमहे भास्वत्कुलालंकृती रामोऽयं न जगाम लोचनपरथं तेनैव खिन्ना वयम्। अद्य त्वां वर वीररुद्रनृपते तस्यावतारान्तरं वीक्ष्यैवं चरितार्थतां सुमहतीमह्ाय गाहामहे॥। २४॥

साहस्रेति। निर्मिते ब्रह्मणेति शेषः। लघुनी जाते निःसारे अभूताम्। अधुना भवत्प्रतापयशसोः पूर्णारकचन्द्रश्रियोः सतो: भूपालेष्वनुग्रहं प्राप्य प्रबल- विरोधजीवनस्य दुर्लभत्वं मत्वेति भावः । ऊर्जितेषु समृद्धेषु सत्सु। तत्सम- भिव्याहारादेते सोमसूर्यकुले पुनरपि स्थितिं प्रतिष्ठां लभेते। मदनुग्रहस्य किभ- साध्यमिति भाव: । भृंपा इति। सन्तु नाम भूंपा: किं तैरसर्वगुणाढ्यैरिति वाक्यशेषः । न चात्र- विप्रतिपत्तिरित्याह। चिराय संशुणुमहे इति। 'समो गम्यृच्छि-' इत्यादि- नात्मनेपदम्। सर्वगुणाढ्योऽपि रामो न लोचनगोचरं गत इति खेदो रामाव- तारस्य तव दर्शनान्निवृत्त इति धन्यतामनुभवाम इत्याह। भास्वदिति । अरहणया पूजया।

१ महाद्विजास्त्वेते T. २ साधीयानाशीवादक्रम: R., T. ३ पुरोधसः T; मन्त्रिणः पुरोऽव- लोक्य M. ४ यथोचितम् R., M. ५ प्रतापरुद्रदेवमद्दा 1. ६ दीना Mr. " वमुमर्ताम0 R., M. ८ 'विरोधे t., t/. ९ भूपाला इति t., t/. १० भूपाला: t., t,.

नाटकप्रकरणम्। २१५-

मन्र्रिण :- स्वामिन् सांप्रतं यथारईमर्हणया माननीया: पौराणां श्रेणयः। राजा-( सानन्दौदार्यम्) जागर्त्तु राजशब्दोऽयं ममैवाज्ञाफलैकभूः। राज्योपभोगविभवः सर्वसाधारणो हिनः ॥२५॥ सर्वे-(सप्रमोदम्) सद्शोऽयं प्रसाद: काकतीयकुलतिलकस्य भवतः । राजा-प्रसीदतु भगंवान् स्वेयंभूदेवः (इति पुरोहितावर्जितकनक- कलशसलिलधारापुरःसरं सकलभोगरसमग्रान् ग्रामान् सप्रश्रयादरस- त्कारं विप्रसात् करोति। अन्येषामपि नगरवासिनां येथाप्रभावं संभा- वनामाचरति) जागर्त्विति। आज्ञा प्रभुशक्तिः निग्रहानुग्रहादिसामर्थ्यमित्यर्थः। तत्फल- स्यानुग्रहादेरेकभू मुख्यनिवासः राज्ञ एवाज्ञाश्रयत्वादिति भावः। तदुक्तं मान- सोलासे 'अनुग्रहे निग्रहे च दाने चादानकर्मणि। प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च ग्रहणे मोक्षणे तथा॥ स्वयं समर्थो यः सोऽयं राजा साज्ञा निरर्गला ॥' इति। एंवशब्दो भिन्नक्रमः । ममायं राजशब्द एव जागरिति संबन्धः । राज: कर्म राज्यम्। पुरोहितादित्वाद्यतप्ात्ययः। आज्ञामान्रमेव मे भूयादनुभवः पुनर- स्माकं सर्वेषामिति वाक्यार्थः । अथ पृथिव्यादिदानमाह। राजेति । प्रसीदतु भगवानिति परमेश्वरप्रीणना- र्थत्वाद्विमलं नाम चतुर्थमिदं दानमिति द्रष्टव्यम्। यथाह व्यास: 'ईश्वरप्रीणनार्थत्वात् ब्रह्मवित्सु प्रदीयते। चेतसा भक्तियुक्तेन दानं तद्विमलं शिवम् ।।' इति। सलिलधारापुरःसरमित्यत्रापस्तम्बः 'सर्वाण्युदकपूर्णानि दानानि' इति। सकलभोगेति। भोगोपकरणसमग्रानित्यर्थः । प्रश्रयो विनयः । आदर: सत्कारः । तत्सहितं सात्विकमित्यर्थः । तदुक्तं व्यासेन। १ T' drops सांप्रतम्. २ स्वयंभूनाथ: T,M. ३ सर्व° M. ४ पुरःसरान P. १ यथा- प्रधानम् T; यथास्थानम् M. ६ एकशब्दो t. t. and t, drup मे. ८ प्रीणनारष यदूह्म t., t1.

२१६ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

नृपतय :- (सामात्यानुरोधमुत्थाय महार्घाणि गजतुरगरथाभरण- विशेषरूपाण्युपायनानि यथावकाशमुपनीय विरचिताअलयः) स्वामिन् काकतीयमहाराज त्रायस्वेत्यनवाद एव भुवनत्राणकबद्धव्रते त्वन्भत्या इति सिद्धसाधनमिदं विश्वैकनाथे त्वयि। त्वद्रभें वसति गताः स्म इति च स्पष्टार्थमँशे हरे: कुक्षिस्थाखिलविष्टपस्य सदृशं किं वात्र विज्ञाप्यते ॥ २६॥ (राजा सप्रसादममात्यानवलोकयति) मन्र्रिण :- राजन्नेते सोमार्कवंश्या नरपतयो महतीमर्हणामर्हन्ति तेन स्वेषु स्वेषु पदेषु प्रतिष्ठापनीया: प्रस्थापनीयाश्च। राजा-तथा (इति यथोचितं नरपतीन् संभाव्य प्रस्थानमादि- शति) (राजानः सहर्षातिशयं प्रणम्य काकतीश्वरकृपावलोकननर्वर्त्तितप्र- याणमेंङ्गला दिगन्तविहरणोद्यतया तदाज्या कृतसाहाय्या निष्क्रान्ताः) प्रकृतयः-चिरमँनुवर्त्तयितव्या कांकतीयनरेश्वरपेरिपालनपरिपाटी महाराजेन (इति निप्क्रान्ताः)

'दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे। देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्विकं स्मृतम् ।।' इति। ग्रामान् विप्रसाद् ब्राह्मणाधीनान् करोति। 'देये त्रा च ' इति साति- प्रत्ययः ॥ त्रायस्वेति। भुवनत्राणपरायणे त्वयि भुवनान्तःपातिनामस्माकं परित्राण- प्रार्थनं पुनरुक्तमेवेत्यर्थः । त्वन्भत्या इति। चिश्वैकनाथे त्वयि विश्वान्तर्वर्तति- नामस्माकं भृत्या इति वचनं चर्वितचर्वणमेवेत्यर्थः । त्वद्गर्भ इति स्पष्टार्थम्। व्युत्पन्नं प्रति स्फीतालोकमध्यवत्तिनः कलशस्य कलशोऽयमिति कथनबदिति भावः । सदृशमुचितम्। तदाज्या कृतसाहाय्या इति। तदाज्ञाकरा इत्यर्थः । १ विशेषाण्युपायनानि R. २ मंशो P. ३ विष्वरस्य R. ४ नृपतीन् यथोचितं संभाव्य P., M. ५ मङ्गलया R. ६ साहाय्यका R. ७ मनुसत्तव्या , R. < काकतीश्वर" R. e P. drops परिपालन.

नाटकप्रकरणम्। २१७

पुरो०-(साश्चर्यप्रत्यभिज्ञानम्) चिह्नान्यस्य पदाब्जयोः पिशुनयन्त्युर्वीश्वरोपास्यतां पाणी सूचयतः सचापकुलिशाबुद्धाहलीलां भुवः। नेत्रे शारदपुण्डरीकविशदे लीलावतारं हरे- राख्यातस्तंदतीह सिद्धवचनं प्रत्यक्षमीक्षामहे॥२७॥ राजा-(सविनयवीडम्) किमसान्यं स्वयंभूदेवमूर्त्यन्तराणां भूदे- वतानां भवतामनुग्रहस्य। पुरो०-(सौदरम्) महाराज काकतीश्वरकुंलवासनावासितया भव- दुपासनया परं प्रसेदिवान् परःसहस्रपेंदानप्रमोदोन्मुखः स्वयंभूनाथः किं ते भूय: प्रियमुंपकरोतु। एषा वाक्यसमापिरूपा संहृतिः।

चिह्नानीति। पदाब्जयोश्विह्वानि मांसलत्वादीनि। उर्वीश्वरोपास्थतां पिश्ठुन यन्ति सूचयन्ति। तदुकं सोमेश्वरेण। 'मांसलौ गूढगुल्फौ च कूर्मपृष्ठसमावपि। भवेतां चरणौ यस्य स भवेत् पृथिवीपतिः ।'

इति। पाणी सचापकुलिशौ धनुर्वज्ररेखासहितावित्यर्थः । तदप्युक्तम्। 'चक्रा - सिचापवज्राभा रेखाः कुर्वन्ति भूपतिम्।' इति। शारदपुण्डरीकरुचिनी नेत्रे पुण्डरीकाक्षावतारमाख्यातः कथयतः इति यत् पूर्वोंक्तं सिद्धस्य कसवचिद- नागतविद: पुरुषस्य वचनमधुना प्रत्यक्षमीक्षामहे। काकतीश्वरकुलवासनया वासितया कुलधर्मत्वेन प्राप्तयेत्यर्थः। भवदुपासनया परं प्रसेदिवानतिप्रसन्नः । अत एव परे सहस्रात् परःसहस्राः । 'पञ्चमी-' इति योगविभागात् समासः । राजदन्तादित्वात् सहस्रशब्दस्य परनिपाते पार-

१ रुचिनी R., M. २ स्तदतीव P. ३ सानन्दम् R. ४ कुलवासनया परं प्रसे' R. ५ प्रसादप्रदानोन्मुख: R .; T'. omits प्रदान; 'प्रमोदप्रसादोन्मखः M7; 'प्रप्ादनप्रदानो-मुखः M4;M. has पुरो०-राजन् सविनयप्रसादोन्मुखः स्व्रयंभूनाथः किमयमतः परं प्रियमुपाहरतु : मुपहरतु . ७ वाक्यायं li. ८ सम्मूननि:, ९ "गुन्मी।., t. 28

२१८ प्रतापरुद्वीये रल्नापणसमन्वित

राजा-( सप्रणामादरम्) काकतीयधुंरायामेवहितमेव स्वयंमूदे- वेन। तथापीद्मस्तु। भूरस्तु संपन्नसमस्तसस्या भूदेवताः पूर्णमनोरथाश्च। भपाञ्च धर्मप्रवणकचित्ताः सर्वे जना: सन्तु निरामयाश्च।। पषा शुभशंसनरूपा प्रशस्ति: । (इति निष्कान्ता: सर्वे)" इति प्रतापरुद्रराज्याभिषेको नाम पञ्चमोऽङ्ग:। इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे नाटकप्र- करणं समाप्तम्।

स्करादित्वात् सुडागमः । तस्याविभक्तित्वात् विसर्जनीयाभावात् सत्वमेवेति दशटीकासर्वस्वकारः । 'परश्शताद्यास्ते येषां परा संख्याः शताधिकात्' इत्यमरः । तावतां प्रसादानामुन्मुखः स्ययंभूनाथः । प्रशस्तिसंज्ञकं मङ्गलमाह। भूरस्त्विति। सर्वमन्यत् सुगमम्। इति नाटकप्रकरणे पञ्चमोऽङ्कः।

नाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्या- युजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रताप- रुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने नांटकप्रकरणं नाम तृतीयं प्रकरणम्॥।

१ 'राज्यघुरा Mi रान्यचुरायामाहितमेव M. २ M4 drops पव. ३ °मस्तु मरतवा- क्यम् M. ४ P. has this before तथापीदमस्तु. ५ After this R.and M. have पवरं साङ्रं नाटकमुदाहृतम्. ६ T' drops श्री. भषणालंकारे R. ८ तृतीयम् R.९ मव- ताम् p. १० रूपकनिरूपणम् t., t.

रसप्रकरणम्। २१९

अथ रसप्रकरणम्। अथ सर्वेषां प्रबन्धानां जीवितभूतस्य रसस्य स्वरूपं निरूप्यते । विभावानुभावसात्त्विकव्यभिचारिसामग्रीसैमुल्लसितस्थोयिभावो रसः। तथा चोकं दशरूपके 'विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः । आनीयमान: स्वादुत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः। इति। दृश्यश्राव्यभेदेन द्विविधा अपि प्रबन्धा निरूपिताः । तेषामात्मभूतस्य रसस्य स्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। रससामान्यलक्षणमाह । विभावेति। वक्ष्यमाणर्लेक्षणा विभावादय एव सामग्री तया सरसकाव्यसंगृहीतया निपुणनट- प्रदर्शितया वा सामाजिकभाव्यमानया समुल्लासित आस्वाद्यमानो निर्भरानन्द: संविद्रृपतां नीयमान: सन्नित्यर्थः । तदुक्तं भावप्रकाशे। 'प्रकाशानन्दचिद्रपां रसतां प्रतिपद्यते। प्रकृष्यमाणो यो भावः स स्थायीति निगद्यते ॥' इति। एवंविधः सामाजिकनिष्ठो रत्यादिस्थायिभावो रस्यते स्वाद्यत इति ग्यु- त्पत्या रस इत्युच्यते। तदुक्तम्। 'रसतेः स्वादनार्थत्वाद्रस्यन्त इति ते रसाः।' इति। उक्कार्ये वृद्धसंमतिमाह। विभावैरिति। व्यञ्जनादिसंबन्धादभ्स्येव वि- भावादिसमाश्रयणेन स्थायिभावस्यापि स्वादुत्वमित्यर्थः । तदुक्तम्। 'व्यञ्जनौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत्। एवं नयन्ति रसतामितरे स्थायिनं श्रिताः ॥' इति। अयं च रसोऽनुकार्ये रामादावुत्पन्नो रामाद्यभेद्भावनया नटे प्रती- यत इत्युत्पत्तिवादिनो भट्टमल्लादयः । तादृशे नटे विभावादिभिरनुमितः सामाजिकेश्चर्व्यंत इत्यनुमितिवादी श्रीशङ्ककः। नटादिगतत्वपरिहारेण साधा- रणतयानुसंधीयमान: प्रकाशानन्दसंविद्रपेण भोगापरनान्ना भावकव्यापारेण भु- ज्यत इति भुक्तिवादी भट्टनायकः । वक्ष्यमाणप्रकारेण सामाजिकाश्रयोऽभि- व्यज्यत इत्यभिनवगुप्तादयः । अयमेव पक्षो यथायोगं पक्षान्तरनिराकरणपूर्व- कमुत्तरत्र सिद्धान्तीकरिष्यते। १ P. drops अथ रसप्रकरणम्. २ जीवमतस्य M/- ३ समुक्लासित: R. ४ 'स्थायी' P. ५ लक्षण विभावा P. ६ पवंविवसामाजिक ., t].'स्थायी p. ८ भावव्यापारेण p.

२२० प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

भावस्य स्थायित्वं नाम सजातीयविजातीयानभिभृततया यावद- नुभवमवस्थानम्। अथ स्थायिभावस्य लक्षणमाह। भावस्येति । इदमत्रानुसंधेयम्। काव्ये- भाभिनयेन वा निवेद्यमानरामादिसुखदुःखाद्यनुभवजनितवासनारूपः संस्काराप- रपर्यायः सामाजिकमनोविकारो भावः। तदुक्तम्। 'सुखदुःखादिभिर्भावर्भावस्तन्द्रावभावनम्' इति। तस्य भावकस्य भावश्वित्तं तस्य भावनं वासितत्वं तन्भावभावनम्। स तावद् द्विविधः। सन्निहितो व्यवहितश्चेति। तत्राद्यः पटं प्रति तन्तुवद्रसं प्रति आकारमात्रव्यवहितः स्थायिभाव इत्युच्यत तस् साक्षाद्रसभावप्रतिपादनात्। तदुक्तम्। 'प्रकृष्यमाणो यो भावो रसतां प्रतिपद्यते। स एव भाव: स्थायीति भरतादिभिरुच्यते ।।' इति। द्वितीयस्तु कुविन्दादिवद्भावान्तरव्यवहितो विभावादिः। तस्य स्थायि- द्वारा रसोल्लासकत्वसमर्थनात्। एतेन सामाजिकम नोविकारविशेषोपाधिको ्रह्मानन्दसब्रह्मचारिणो रसस्य सैव्रिहितपूर्वावस्थाविशेषः स्थायिभाव इति फलि- तम्। अत एवोक्तमभियुक्तैः। 'शङ्गाराध्नुभवयोग्यतया यदात्मनः स्त्त्वं स भावः' इति। ने च भेदमान्नशङ्काकलङ्करहितस्य निरुपाधिकस्य सन्मात्रस्या- वस्थासंबन्ध: कथमिति शङ्कनीयम्। गगनमध्यमध्यासीनस्य सुधानिधेरुदका. धुपाधिसंबन्धनिबन्धनचाञ्चल्यादिवदुपपत्तेः । एवंविधस्य भावस्येत्यर्थः । कस्यां- चिन्नायिकायामनुरागस्य नायिकान्तरविषयानुरागः सजातीयः । अत्र बीभत्सा- दिर्विजातीयः। तैरनभिभूततयातिरस्कृतत्वेनाविरुद्धत्वेनेति यावत्। एतच्च बृह- त्कथामालतीमाधवादौ द्रष्टव्यम्। यथा लवणोद: स्वानुप्रविष्टं मधुरमपि नादे- यमुदकं लवणयत्येवमन्यानप्यात्मनैक्यं नयतः स्थायिभावस्य कुतस्तैः सह 'विरो. धवर्तितेति भावः । तदुक्तम्। 'विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः। आत्मभावं नयत्यन्यान् स्थायीव लवणाकरः ॥' इति। यावदनुभवमिति। संस्कारात्मनोऽस्य भावस्य संततं चिन्तादिवशेन १ 'विजातीयरहिततया R. २ यात्रदनुभवावस्थानम् P.३ सन्निहितापूर्वावस्था p. ४ न च वस्तुतो भेद t. ५ t. drops अत्र. ६ विरोधतार्त्तेति भावः t.संस्कारात्मनास्य p.८ संततचिन्ता p.

रसप्रकरणम्। २२१

तंथा चोकं दशरूपके 'सजातीयैर्विजातीयैरतिरस्कृतमूर्त्तिमान्। यावद्रसं वर्त्तमान: स्थायीभाव उदाहृतः।।' अथ रसविशेषाः। शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्धुतशान्ताश्च रसाः पूर्वैः प्रकीर्तिताः ॥ पपां स्थायिभावाः। रतिर्हासश्र शोकश्र क्रौधौत्साहौ भयं तथा। जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावा नव क्रमात् ।

प्रबोधादुत्पद्यमानो विजातीयप्रत्ययासंवलितः प्रियतमादिस्मृतिसंतानो विभा- वादिमहिम्रा यावत्तन्मयमिव करोति तावदवस्थानमित्यर्थः । तदुक्तम्। 'अघस्थिताश्चिरं चित्ते संबन्धाच्चानुबन्धिभिः । वर्धिता ये रसात्मानस्ते स्मृता: स्थायिनो बुघैः॥' इति। 'शुङ्ार एक एव रसः' इति झृङ्गारप्रकाशकारः। 'शान्तवर्जमष्टौ रसाः' इति धनिकादयः । 'शान्तवत्सलसहिता दश' इत्यन्ये। एवमादिविप्रतिप- त्तिलब्धन्यूनाधिकसंख्यानिवारणाय रसविभागमाह। शृङ्गारेति । पूर्वैरभिनव- गुप्ताचार्यादिभिः । अत्र चतुर्वर्गमध्ये सर्वप्राणिसुलभस्य कामस्य सर्वहृदयंगम- त्वात् प्रथमं शृङ्गारः। ततस्तज्न्यत्वेन हास्यः । ततस्तद्विरोधित्वात् करुणः । ततस्तन्निमित्तभूतोऽर्थप्रधानो रौद्रः । ततोरऽर्थकामयोधर्ममूलत्वात् धर्मप्रधानो वीरः । तस्य भीताभयप्रदानसाँरत्वात्तदनन्तरं भयानकः। ततस्तत्कारणभूतो बीभत्सः । वीराक्षिप्तभयानकाद्यनन्तरं वीररसफलभूतोऽद्दुतः । त्रिवर्गफलकर- सानन्तरं मोक्षफलकः शान्त इत्येवमुद्देशक्रमोपपत्तिः ।

१ तथोक्तम् R., M. तदुक्तम् M1. २ R. has अत्रैते स्थायिभावाः । रतिर्हासश्र-स्थायि- भावा: प्रकीर्तिताः । शुङ्गारहास्य. ३ करुणरौद्र M. ४ पूर्वेरुदाहताः P. ५ स्थायीभावा P. ६ स्थायीभावा P. • 'रस" P. ८ फल t. ९ शान्तरस p.

२२२ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

अथ विभाव:। विभाव: कथ्यते तत्र रसोत्पादनकोरणम्। आलम्बनोद्दीपनात्मा स द्विधा परिकीर्त्यते॥ रससमवायिकारणमालम्बनविभावः । इतरत्कारणजातमुद्दीपनवि- भावः। से चतुर्विधः। तथा चोक्ं शृङ्गारतिलके। 'आलम्बनगुणश्रैव तच्चेष्टा तदलंकृतिः। तटस्थश्रेति विज्ञेयश्चतुर्थोद्दीपेनक्रमः।। आलम्बनगुणो रूपयौवनादिरुदाहतः। तच्चेष्टा यौवनोद्भतहावभावादिका मंताः॥ नूपुराङ्गदहारादि तदलंकरणं मतम्। मलयानिलचैन्द्राद्यास्तटस्थाः परिकीर्तिताः ।' अथानुभाव: । कार्यभूतोऽनुभावः स्याव कटाक्षादि: शरीरजः।

अथ रससामप्रयां विभावस्य विभागं दर्शयन् लक्षणमाह। विभाव इति। तत्र विभावादिचतुष्टयमध्य इत्यर्थः । तत्र रसशब्देनात्र लौकिको रत्यादिभाव: ओदनं पचतीत्यादिवद् भाविनीं वृत्तिमाश्रित्य व्यवहियते। मुख्यरसस्योत्पत्य- भावात्। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। लोके नायकाद्यालम्बनकारणं विशिष्टदेश- कालादयुद्दीपनकारणं च काव्यनाटकव्यापारजनितेन भाव्यत ज्ञायत इति व्युत्प- त्या लभ्यते। तदुक्तम्। 'झ्ञायमानतया यत्र विभावो भावपोषकृत्।' इति। शिष्टमुदाहरणसमये स्पष्टं भविष्यति।

अनुभावं लक्षयति। कार्येति। ननु कार्यत्वं नाम नियतोत्तरभावित्वं तज्जानु- भावस्य किं रसापेक्षयोत स्थाय्यपेक्षया। नाद्यः। विभावैरनुभावैश्चेति करणतृ-

१ M.drops विभाव: २ कारक: P. ३ R. drops स चतुर्विधः. ४ 'दीपनः क्रमातू M. ५ हास M. ६ मता P. चन्द्रार्का P.८ इति विभाव इति t.९ स्थायिमावा t

रसप्रकरणम्। २२३

परगतसुखादुःखभावनया भोवितान्तंङ्करणं सत्त्वं ततो भवा: सात्विका: ।

तीयया तस्य पूर्वभावित्वप्रतीते: । नियतपूर्ववर्त्तित्वलक्षणकारणविशेषत्वात् कर- णस्य। न चात्र तृतीयायाः करत्राद्यर्थान्तरं संभाव्यते। एवं चानुभावे सति रसो रसे सत्यनुभाव इत्यन्योन्याश्रयप्रसङ्गः स्यादिति । अत एव न द्वितीयः । न हि भावकमनावस्थायिनः स्थायिनः पूर्वभाविनां कामिनीकटाक्षभ्रविक्षेपादीनां त- त्कार्यत्वमिति। अतः स्थायित्वयोग्यस्य लौकिकस्य रत्यादेः कार्यभूतो योऽयं कटाक्षादिरभिनयादिद्वारा भावकमनःप्रतिबिम्बितः सहृदयहृदयस्थितं रत्यादि- भावमनुभावयति सोऽनुभाव इत्युच्यत इत्यर्थः । तदुक्तम् । 'भ्रविक्षेपकटाक्षा दिविकारो हृदयस्थितम्। भावं व्यनक्ति यः सोऽयमनुभाव इतीरितः ।' इति। अथ सात्त्विकानामपि कार्यभूतानां कटाक्षादिवत् भावसंसूच नात्मकत्वेनानु- भावत्वे सिद्धेऽपि तेषां ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन पृथगुपादानेऽसाधारणकारण- माह। परगतेति । अभिनयादिमुखेनान्यगतसुखदुःखादिभावनायामन्तःकर- णस्यात्यन्तानुकूलत्वं सत्त्वमित्यर्थः । प्रत्ययार्थमाह। तत इति। सत्वेन निवृत्ता भावा: सात्विका इत्यर्थः । अनेनैवंविधेनैवान्तःकरणेन कटाक्षादयो भाव्यन्त इति तेषामनुभावतैव न सात्विकत्वमिति भावः । तदुक्कं भावप्रकाशे 'परस्य सुखदुःखादेरनुभावेन चेतसः। अत्यन्तेनानुकूल्येन येन तन्द्रावभावनम् । तत् सत्वं तेन निर्वृत्ता: सास्विका इत्युदीरिताः । अनुभावत्वसामान्ये सत्यप्येषां पृथक्तया ॥ लक्षणं सत्त्वजत्वाद्धि ते च स्तम्भादयः स्मृताः ॥' इति। अत्र त्दावभावनं नाम तन्मयत्वेनावस्थानम्। तदुक्तम्। 'रामाद्याश्रितदुःखादेरनुभूतस्तदात्मनः । सामाजिकस्य मनसो भावस्तन्नाघभावनम् ।I' १ T has अथ सात्त्विकभावा: before this. २ 'मुरादि' P. ३ 'भावना P. ४ विभा- किता for भाविता R. ५ '-तःकरणत्वम् T'; M. ६ स्थायिभावात् t. तत्र t. ८ 'स्तदात्मना t.

२२४ परतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

स्तम्भ: मलयरोमाच्चौ स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू। अश्रु वैस्वर्यमितष्टौ सात्त्विकाः परिकीर्तिता: ॥

इति। एवं च विभावादिदर्शनजन्या अनुरागनिर्वेदादिमनोवृत्तयो विभावादि- तन्मयीभवनरूपेण सत्वशब्दाभिधेयेन सामाजिकमनसोऽत्यन्तानुकूल्यजन्येना- साधारणकारणेनावस्थान्तरमापन्नाः स्तम्भादयो भावाः सात्विकभावा भवन्ति। से च स्वकार्यभूतैरत एव सात्विकपदप्रतिपादयैरबाह्यैर्जडैभौंतिकैः शारीरैः स्तम्भा- दिभिरनुभावैः सूच्यन्ते। तथा च रतिनिर्वेदादिभावा एव सूचिता भवन्तीति फलितम्। तदुक्तमाचार्यहेमचन्द्रेण। 'बाह्यास्तु स्तम्भादयः शरीरधर्मा अनु- भावास्ते चान्तरालिकान् भावान् गमयन्तः परमार्थतो रतिनिर्वेदादिगमका इति स्थितम्' इति। एवं च स्थायिसंचारिसङ्क एव जीवस्य मनोमयावस्थां प्राप्य कार्यकारणरूपेण द्विविधं बाह्यमान्तरं च सात्विकगणं संपादयतीति रहस्यम्। केचिदयं मनोमयवर्ती रत्यादिगण: पञ्चभूतात्मकान्नमयक्षोभकतया मनो- मयतादात्म्यापन्नं सीदत्यस्मिन् मनोमय इति व्युत्पत्या सत्वगुणोत्कर्षात् साधु- त्वाच्च सत्वशब्दाभिधेयं प्राणमयं प्रविष्टः सात्विकत्वमनुभवति। तैच्च प्राणस्य भूभागानुग्रहे स्तम्भ: जलभागानुग्रहे बाष्पः तीव्रतेजोनुग्रहे स्वेद: वैपरीत्ये वैव- पर्यमाकाशानुग्रहे प्रलयः। अनिलानुग्रहस्य मन्दमध्यमोत्कृष्टतया त्रैविध्ये क्रमेण रोमाञ्जवेपथुवैस्वर्याणीति वदन्ति। केचित् भावान्तरनैरपेक्ष्येण रसापरोक्षीर्केर- णत्वलक्षणो बलविशेषः सत्वं तज्जन्याः सात्विका इत्याहुः। अन्ये पुनरन्नमय- प्राधान्येनाभिव्यक्ततं च लक्षणसत्वजन्यत्वोपाधेः कटाक्षादिसाधारण्येऽपि पङ्कजा- दिवद् योगरूढत्वेन स्तम्भादय एव सात्विका इत्याहुः। केचिसु कणादशास्त्रप्र- सिद्धया द्रव्यादित्रयवाचकार्थशब्दवदलंकारशास्त्रप्रसिद्धया स्तम्भादिष्वेव सात्वि- कव्यवहार इति वर्णयन्ति। एवं प्राचामालंकारिकाणामनेकधा पारिप्लवं वर्त्तते। तद्यथा तथा वास्तु न तत्रास्माकमाग्रहः। किं तु स्तम्भादीनामनुभावान्तर्भा- वे5पि केनचिद्विशेषेण पार्थक्यमित्येतदेवापक्ष्यत इति। विशेषान्तराणि नरह- रिसूरिविरचिते रसनिरूपणे द्रष्टव्यानि। विस्तारभीरुभिरस्माभिरुपरम्यते।

१ माग्यन्तरं च t. २ "त्राम t. ३ तस्प t. ४ करणलक्षणो P. ५ 'प्रसिद्धा P. वयतद्वास्माभिरपेक्ष्यम् t.

रसप्रकरणम्। २२५

अथ व्यभिचारिभावा:। निर्वेदग्लानिशङ्गाख्यास्तथासूया मेंदश्रमाः। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्पृतिर्धृतिः ॥ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च।।

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव चै।। त्रासश्रैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयत्तिरिंशदमी भावा रसस्य सहकारिणः । तथा चोकं काव्यप्रकाशे। 'कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः॥ विभावाश्चानुभावाञ्च कथ्यन्ते व्यभिचारिणः॥' इति।

'विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः' इत्युक्तादेशा व्यभिचारिशब्दव्युत्पत्यैव निर्वेदादीना सामान्यलक्षणं सिद्धमिति मत्वा तेषां केवलं सामान्यतो विशेषतश्चोद्देशमाह। अथेति। रसस्य सहका- रिण इति। कलोला: सागरस्येव रत्यादेलीकिकस्य परिपोषकतया सहकारिण: सन्तो नाव्यादौ व्यभिचारिण इत्युच्यन्त इत्यर्थः । तदुक्तम्। 'मजन्तश्र निमजन्तः कल्लोलास्ते यथार्णवे। तस्योत्कर्ष वितन्वन्ति यान्ति तद्रूपतामपि । तथा स्थायिनि निर्मझा हन्मभ्ा व्यभिचारिणः। पुष्णन्ति स्थायिनं स्वांश्र तत्र यान्ति रसात्मताम्।।' इति। उक्तेऽर्थेऽभियुक्तसंवादमाह। कारणानीति । स्थायिन: स्थायित्वयो- ग्यस्येत्यर्थः । अनुभावा उभयेऽपि गृह्यन्ते। ननु चेष्टालक्षणोद्दीपनविभावानां

१ मदः श्रमः M. २ धृतिः स्मृतिः R. ३ स्वम्रप्रवोधी R. ४ व्यवहित्था तथोग्रता M. ५ वा R. ६ विभावश्रानुभानश्न M. 29

२२६ प्रतापरुद्रीये रजापणसमन्विते

लोके कार्यकारणसहकारिशब्दवाच्या नायिकानायककटाक्षसुजाक्षे- पनिर्वेदादयः काव्यनाव्ययोस्तु विभावानुभावव्यभिचारिशब्दव्यप-

भावहावादीनां शक्रारकार्यतयानुभवतवं प्रतीयते। कटाक्षभ्विक्षेपादीनामनु- भावानामनुरागजनकत्वेन संभवत्येव विभावत्वम्। उक्तानामुभयेपां कललोलाय- मानतया रसपरिपोषणात् संचारितापि। समस्तसंचारिणामपि चिन्तादीनामनु- रागकार्यतयानुभावत्वं । तददर्शनश्रवणाभ्यामनुरागातिशयजननाद्विभावत्वं चा- नुभूयते। तदुक्तं भावप्रकाशे। 'विभावोऽप्यनुभावः स्यादनुभावोऽपि भाववत्। तौ पुनश्चारिणौ स्यातां ते च तौ स्युः परस्परम् ।' इति। अत्र परस्परशब्देन संचारिणामेव मिथोऽनुभावत्वं चेत्यादि द्रष्टव्यम् अतः कथं पूर्वोक्ता विभावादिव्यवस्थेति चेत् सत्यम्। कस्याश्चिदनुरागव्यक्तर्यानि कार्यकारणसहकारीणि तानि तां प्रति तथैव न किंचिदपि साङ्कर्यमस्ति । व्यक्त्य- न्तरापेक्षया तस्या एवाकारभेदापेक्षया वान्यथाभावे को विरोधः । यथैकस्य पुत्रापेक्षया पितृत्वं पित्रपेक्षया पुत्रत्वं च व्यवतिष्ठते। अतो विभावादीनामपि प्रतियोगिभेदादिभिः कल्पिताकारान्तराणां सांकर्यशङ्कानवकाशाद्विभावादिरु पता नियतैवेति सिद्धम्। एवं च विभावादिसामग्रीसंकोचे सति रसाभासत्व- मित्यनुसंधेयम्। 'ननून्मर्यादं प्रवृत्तेनाङ्गरसेन बाधितः प्रधानरसो रसाभासः। तदुक रसाणवे। 'अङ्गेनाङ्गी रसः स्वेच्छावृत्तिवर्द्धितसंपदा। अमात्येनाविनीतेन स्वामीवाभासतां व्रजेत्।I' इति। अङ्गरसस्य तृतीयांशानुप्रवेशो मर्यादोल्लड्घनम्। तदुक्तं। भावप्रकारे। 'भागद्वयं प्रविष्टस्य प्रधानस्यैकभागतः । रसानां दृश्यते यत्र तत्स्यादाभासलक्षणम्।I' इति। तत्र हास्यादिभूयिष्ठाः शङ्गारादय आभासीभवन्ति। अत्रैतौ संग्रह- श्षोकौ।

१ 'वाच्यनायिका M, २ ननून्मदप्रवृत्तेना। t.

रसप्रकरणम्। २२७

देश्या भवन्ति। शृङ्गारवीररौद्राद्ुतानां लोकोत्तरनायकाश्रयत्वेन परि- पोषातिशयः। अत एव शृङ्गारस्य म्लेच्छादिविषयत्वेनाभासत्वम् । तथा चोक्तम्।

'हास्यो जुगुप्सा शुङ्गारहास्यौ शोकभयानकौ। भयानको रौद्रवीरौ तथा शृङ्गारविस्मयौ ॥ बीभत्सकरुणौ रौद्रशङ्गारौ च यथाक्रमम्। शझ्गारादीनाप्रविश्य रसाभासान् वितन्वते।' इति। यद्यप्येवं नवानामपि रसानामाभासत्वं संभवति तथापि क्वचिद्विशेषम। भिव्यकतुमारभते। शुङ्गारेति। शान्तस्याप्युपलक्षणमेतत्। लोकोत्तरनायका- अ्रयत्वेनेति । धीरोदात्तादिनायकोत्तमविषयतवेनेत्यर्थः । अत एवोकं लोचने। 'धर्मयुद्धवीरप्रधानो धीरोदात्तः । वीररौद्रप्रधानो धीरोद्धतः । वीरशङ्गारप्र- धानो धीरललितः । दानधर्मवीरशान्तप्रधानो धीरशान्त इति चत्वारो नायकाः' इति। अत्र वीररससमानयोगक्षेमत्वादद्भुतोपादानम्। यदाह मुनिः। 'वीरस्य चैव यत् कर्म सोऽद्दुतः परिकीर्ततितः' इति। विदग्धजनैकविषयो रसपरिपोषविशेष इति भावः। विपक्षे विरोधमाह। अत एवेति। इदमत्रानुसंधेयम् । यत्र विभावादिप- रिपूर्ततिस्तत्र मुख्यो रसः । तदुक्तत लोचने। 'रसस्तु स एव यो यत्र मुख्यतया विभावानुभावव्यभिचारिसंयोजनोचितस्थायिप्रतिप्रत्तिकस्य प्रतिपत्तुः स्थाय्यंशे चर्वणप्रयुक्त एवास्वादप्रकर्ष' इति। उदाहृतं च तत्रैव। कृच्छादूरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्स्वा नितम्बस्थले मध्ये ऽस्याम्रिवलीतरङ्गविषमे निस्पन्दतामागता। मदृष्टिस्तृषितेव संप्रति शनैरारह तुङ्गौ स्तनौ साकाङक्षं मुहुरीक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने।। इति। अत्र हि नायिकाकारानुवर्ण्यमानस्यात्मप्रतिकृतिपवित्रितचित्रफलकावलो- कनादू वत्सराजस्य परस्परास्थाबन्धरूपो रतिस्थायिभावो विभावानुभावसंचारि- संयोजनावशेन चर्वणारूढ इति। एवं च यत्र विभावादिपरिपूर्त्यभावस्तत्रारो- १ नायकाश्रितत्वेन M. २ परितोषातिशय: R. ३ नायकोत्तर p. ४ t. omits विशेष. ५ संयोजनावेशचर्वणा t.

२२८ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

'एकत्रैवानुरागश्चेत्तिर्यङ् म्लेच्छगतोSपि वो। योपितो बहुसक्तिश्चेद्साभासस्त्रिधा मतः ॥' व्यभिचारिभावाना मुदय प्रशाम्यदवस्थया परस्परविरुद्धरसाश्रितयो- र्भावयोः स्पर्धया संबन्धेनान्योन्योपमर्दकतया बहूनां समावेशेन च चातुर्विध्यम्। तथा चोक्तं दशरूपके

इति। 'भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शवलता तथा।'

पितो रसः । म्लेच्छादौ तथाभूतत्वाद्रसाभासत्वमिति भावः । उक्तार्थे संमति- माह । एकन्नेति । अत्र एवेत्यवधारणेनान्यत्रानुरागात्यन्ताभावः सूच्यते। यथा रावणे सीतायाः । तेन स्त्रीपुंसयोरेकत्रानुरागे जातेऽन्यत्रानुरागप्रागभावे च विभावादिसंपूर्त्तिसंभावनया नैव रसाभासत्वमिति भावः । अन्यथा प्रथम- मजातानुरागे वत्सराजे जातानुरागाया रत्नावल्या: पूर्वानुरागस्याभासत्वप्रस-

वदनव्यापारमात्रविलक्षणाः सहोदराः । अतस्तेषां द्वयानामपि समानयोगक्षे- मत्यात् सहोपादानम्। अत एव शुङ्गाराभासस्य त्रैविध्योक्तिरपि। बहुसक्ति- रनेकत्रानुरागः । अत्रापि मुखान्तरेण समानुरागफलाभावात् विभावाद्यपरिपू- र्ततिरिति भावः । पुंसोऽप्यनेकनायिकानुरागे रसाभासत्वमिति केचित्। तर्हि तन्मते दक्षिणनायकानुरागस्य सर्वसंप्रतिपन्नरसभावस्याभासत्वप्रसङ्ग इति चेन्मै- वम्। तस्याप्येकस्यामेव गाढानुरागत्वात् । अन्यत्र तु क्कचिन्मध्यत्वं क्वचिन्म- न्दत्वमिति निश्चितम्। 'तुल्योऽनेकत्र दक्षिणः' इति लक्षणम्। पुनरनेकासु नायिका स्वनुवृत्तिमात्रपरत्वेन तुल्यत्वपरमिति द्वष्टव्यम्। अत्र पक्षद्वयेऽरपि क्रमेण समानुरागाभावादविवेकादनेकानुरागाच्च रतेरारोपितत्वेन हास्यास्पदत्वात्तञ्नि- बन्धनस्त्रिविधोऽयमाभास इति विवेकः। न वारोपितरसाभावात् तिर्यगादिपु कथं चमतकार इति चेत् शुक्तिकारजतं गृहीत्वा प्रमोदमानं पृच्छ। प्रश्चात्का- लीनबाधस्तु प्रपञ्चसत्यत्वाभिमानसमयसांसारिकव्यवहारस्येव तादात्विकचम- त्कारस्य न विरोधीति रसाभासोऽप्युपादेय एवेत्यलं प्रपज्जेन। विभावादिमध्ये व्यभिचारिभावानामुदयाध्युपाधिचतुष्टयजन्यचमत्कारविशे- पनिबन्धनं चातुर्विध्यमाह। व्यभिचारीति। अन्योन्योपमर्दकतयेति। स्व- १ ानुरागश्र तिर्यङ् P. २ घ P. ३ 'मुदयेन R. ४ "श्रितभावयो Tv. ५ सवलता R. ६ कचिदधन्यत्वम् P.

रसप्रकरणम्। २२९

अथ यथाकमं स्थायिभावानां स्वरूपमुदाहरणं च। तत्र संभोगविषय इच्छाविशेषो रतिः। यथा शृङ्गारैकरसः स्मरोऽस्तु जगदानन्दैकनिष्पन्दभू- रिन्दुस्तिष्ठतु विभ्रमैकवसतिर्जागर्त्तु पुष्पाकरः। सन्त्वन्येSपि गुणप्रेसादितदिशः किं तैरशेषोन्नतो जातः काकतिवल्भो मम पतिः कामस्य कामोत्सवः ।। १॥ स्वबाध्यानां बाधकत्वेनेत्यर्थो वक्ष्यमाणोदाहरणानुसारेण कल्पनीयः । रसाभा- सादीनामुदाहरणमुत्तरत्र भविष्यति। अथ स्थायिभावेषूद्देशक्र्मानुसारेण रति लक्षयति। तत्रेति। यूनोरन्यान्या- नन्दुजनकं दर्शनालिङ्गनादिकं कर्म संभोगः । तदुक्तं भावप्रकाशे। 'कामोपचारः संभोगः कामः स्त्रीपुंसयो: सुखम्। सुखमानन्दसंभेद: परस्परविमर्दतः॥ उपचारस्तदानन्दकारकं कर्म कथ्यते।।' इति। तद्विषय इच्छाविशेष: स्पृहाद्यपरपर्यायः प्रमोदात्मा मनोवृत्तिविशेषो रतिरित्यर्थः । तदुक्तम्। 'सम्पन्नैश्चर्यसुखयोर शेषगुणयुक्त्योः । नवयौवनयोः श्राध्यप्रकृत्योः श्रेष्ठरूपयोः ॥ नारीपुरुषयोस्तुल्या परस्परविभाविका। स्पृहाह्नया चित्तवृत्ती रतिरित्यभिधीयते ।।' इति। स्पृहालक्षणमपि तैत्रैवोक्तम् । 'आत्मोपभोगकरणं स्पृशन्ती प्रियवर्त्मना । या जहातीतरान् योगान् सा स्पृहेत्यभिधीयते।।' इति। उदाहरति। शृङ्गारेति। जगतामानन्दस्यानन्दहेतोरेकस्याद्वितीयस्य निष्प- न्दस्य मृष्टांशस्य भू: स्थानं गुणैराभिरूप्यादिभि: प्रसादिताः प्रसन्नीकृता: दशो लोकदष्टयो यैसे तथोक्ताः । गुणप्रसादितदिश इति पाठे गुणालंकृतदिशो डिग- न्तविश्रान्तगुणा इत्यर्थः । अन्ये गन्धर्वगीर्वाणादयः । तैरेकैकगुणाश्रयैः । किं न १ The heading before अथ given by T is रत्यादिस्थायिभावलक्षणोदाहरणानि. २ स्थायीभावानाम P. ३ M. drops च. ४ 'विषयेच्छा R. ५ प्रसादितदृथ: R., प्रसा- धितदिश: P. ६ रशेषैयंतो M. तत्रैव t,

२३० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

विकृतिदर्शनादिजन्यो मनोविकारो हास:। यथा बिभ्राणान् कैवरीं धृताखनदृश: कृत्वा कुचौ कृत्रिमौ स्त्रीवेषान्निशि काकतीन्द्रनगरे प्रच्छन्नरूपान् नृपान्।

किमपि साध्यमित्यर्थः । अशेषोऽनन्तः सर्वाधिकः । अत्र कामस्यापि कामोत्सवः काकतिवल्लभो मम प्रेयानभूदिति वागारम्भेण स्वानुरक्तप्रियलाभजनितहर्पानु- भावेन कस्याश्रिन्ायिकाया आलम्बनविभावभूताया प्रमोदता रतिरभिव्यज्यते। इयं च निसर्गादिनिमित्तभेदात् सप्तविधा। तत्र मदनेन्दुवसन्तादिवैराग्येण प्रियविषयप्रेम्णा चेयमभिमानमूलेति वेदितव्यम्। ईदमेव मम प्रियं नान्यदिति प्रत्यय एवाभिमान इत्याहुः। भेदान्तरोदाहरणप्रपञ्चस्तु रसा्णवे द्रष्टव्यः। हासं लक्षयति। विकृतीति। आत्मनः परस्य वा ये वेषभाषाकारविकार- विरुद्धालंकारास्पष्टभाषणकुद्धत्वादयः तद्दर्शनश्रवणजन्यो मनोविकारो हासः। 'स्वनहसोर्वा' इति विकल्पाद् घञ प्रत्ययः । अयमेव बाष्पाद्यनुभावो निद्रा- लस्यादिसहकृतश्चर्व्यमाणो हासे साधुरिति व्युत्पत्या हास्यो भवति। स चोत्तेमा- दिषु त्रिष्वेकैकयुगलक्मेण षड्डिघः। तदुक्तम्। 'विकृताकृतिवाग्वेषैरात्मनो वा परस्य वा। हास: स्यात् परिपोषेऽस्य हास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः ।।' इति। 'स्मितमिह विकसन्नयनं किंचिल्लक्ष्यद्विजं हसितम्। मधुरस्वनं विहसितं साङ्गशिरःकम्पमुद्धसितम्।। अपहसितं सास्त्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम्। द्वे द्वे हसिते चैषां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः ।' इति। उत्तमस्य स्वकीयपरकीयविकारदर्शनात् क्रमेण सिमितहसिते। मध्यमस्य विह- सितोद्धसिते। अधमस्यापहसितातिहसिते इति। तत्राधमाश्रयमन्यदीयवेषवि- कारजन्मं हासमुदाहरति। बिभ्राणानिति। कबरी: स्त्रीजनोचितान् केशपा शान्। 'जानपदेषु-' इत्यादिना डीष्। अत्र बन्दीग्राहं गृह्ीतानत एव पला- १ विकृत P. २ °विकासो M. ३ कबरी: T. कबरीभृतो M. ४ इदमेवाप्रियं नान्यदिति t. ५ चोत्तमादीनष्व t. ६ विकासि नयनम् m.

रसप्रकरणम्। २३१

दष्ट्रा क्षौममपास्य वक्षसि कुचावाकृष्य नीवीस्पृशो हो हा कष्टमिति त्यजन्ति विपाणणश्रेणीषु धूर्ता विटाः ॥। २।। इष्टजनवियोगादिर्नोत्मनि दुःखातिभूमि: शोक:। यथा धातर्निष्करुणोSसि शिक्षयसि कि वन्यां शरीरस्थिति तत्तादृग्विभवा गृहाः क् नु गता: स्थानं मरुः कल्पितम्। हा नाथा: पतिताः प्रतापनृँपतिकोधार्चिषीति द्विषद्- घोषाणां तदनूपमश्चुमिरहो जातं स्थलं मारवम् । ३॥। शत्रुर्कृतापकारेण मनःप्रज्वलनं क्रोध: ।

यनपरतया स्त्रीवेषधारिणो वैरिभूपतीन् नीवीप्रदेशादिस्पर्शनेन पुमांस इति जानतां धूर्त्तविटानामालम्बनविभावानां परुषस्वनस्य हासस्य हीहीत्यनुकरणम्। शोकं लक्षयति। इष्ट्रेति । आदिग्रहणादनिष्टप्राप्िगृ्यते । दुःखातिभूमि: दुःखप्रकर्षः । आद्यं शोकमुदाहरति। धातरिति । निष्करुणो नृशंसः । वन्यां फलमूलादिरूपाम् । तत्तादृग्विभवा नानाविधभोगोपकरणपरिपूर्णा इत्यर्थः । स्थानं मरुरिति पिपासायां यत्रोदकमपि दुर्लभमित्यर्थः । महारण्ये वा भर्ताभेः सह मृगमिथुनादिवद्यथाकथंचिद्वर्त्तामह इति विचारितेऽपि कथ वा कियान् वा नो दैवदुर्विपाकः। ते भर्त्तारोऽपि तत्क्रोधवह्नौ शलभतामलभन्तेति परिदे- वितं 'हेति शब्देन सूचयन् आह। हा नाथा इति। अनूप जलप्रायम्। अत्र शत्रुस्तीणामालम्बनविभावानां भर्त्तवियोगराज्यभ्रंशादिजनिता दुःखातिभूमिदैं- वोपालम्भसहितेन रोदनेन सूच्यते । अत्रोर्वीलुठनोरस्ताडनादयोऽनुभावाः । दैन्यमोहचिन्ताविषादादयो व्यभिचारिणश्च विशेषेणोपात्ताः करुणतामापाद- यन्ति। क्रोधं लक्षयति। शत्रुकृतेति। शत्रुप्रहणं भृत्यादेरुपलक्षणार्थम्। तत्कृतेनाप: चारेण वधावज्ञादिना प्रज्वलिता मनोवृत्तिः क्रोध इत्यर्थः । स च त्रिविध: क्रोध- कोपो रोषश्रेति। तदुक्तं भावप्रकाशे। १ ही ही P., T'. २ श्रेणीव R. ३ दु स्वादिरात्मनि R. ४ नात्मदुःस्वाति° M. ५ निष्करुणोडय M. ६ कल्पितः M., T. 'नृपतेः क्रोधा P. ८ कृतापराधेन M .; कृतापराध M1. ९ हासव्देन mI,

२३२ प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते

यथा रे रे शेवण कस्तवायमनिदंपूर्वोऽद्य गर्वो महा- नुत्तीर्ण: किल येन गौतमनैदीं प्राप्तोऽसि मृत्योर्मुखम्। एषा काकतिवीररुद्र इति किं नाश्राषि सप्ताक्षरी प्रक्षुभ्यत्प्रतिपक्षपार्थिवमहाभूतग्रहोच्चाटनी॥ ४ ॥ लोकोत्तरेषु कॉर्येषु स्थेयान् प्रयत्र उत्साहः।

'क्रोधः कोपश्च रोषश्रेत्येष भेदस्त्रिधा मतः।' इति। तत्रारातिवधादिपर्यन्तः क्ररजनाश्रयः क्रोधः। अभ्यर्थनावधिर्वीरजनाश्रय- कोपः । स्त्रीपुंसयोरन्योन्यविषयः पत्यायनपर्यन्तो रोषः । तत्रावज्ञामूलं क्रूरा- लम्बनं कोधमुदाहरति। रे रे इति। 'वाक्यादेः-' इत्यादिना कोपे द्विरुक्तिः। अयं पूर्वो यस्यासाविदंपूर्वः । स न भवतीत्यनिदंपूर्वः नूतन इत्यर्थः । अन्यधि- ककारेणात्मोत्कर्षो गर्वः । कुतोऽयं ते महानिदानीमभूतपूर्वो गर्वः प्रादुरभूदित्यर्थः। येन गर्वेण गौतमनद्युत्तीर्णेत्यवज्ञाकथनम्। किलेत्यलीके। तेन वार्त्तामात्रामेत दिति भावः। तथापि तस्येदं कर्मणः फलमित्याह। प्राप्त इति। अवज्ञानिमि- त्तमाशङ्कते। एषेति। अन्यथा भूतग्रहादिकल्पानां वेरिभूपतीनां कल्पान्तकाल- रुद्रस्यास्मत्स्वामिन: काकतिवीररुद्रस्य नाममात्रमहामन्त्रं निशम्यैव कान्दिशी- कचरः कथमद्यैवमुद्युङ्क्ते भवानिति भावः। कोधोऽयं विपक्षदर्शनादिविभावः कण्ठगर्जनद्न्तघट्टनाद्यनुभावो गर्वामर्षादिव्यभिचारी चर्व्यमाणः सन् रौद्रो भवति।

उत्साहं लक्षयति। लोकति। स्थेयानतिस्थिरः। विवक्षितकार्यविषयमौत्सुक्य- मेवात्र स्थैर्यमिति भावः। 'अहमेवंविध इत्येवंप्राणत्वेनाभिमानात्मक उत्साहः' इति लोचनकारः । शारद्रातनयस्तु कार्यमात्रमङ्गीचकार। सदुक्तम्। 'उत्साहः सर्वकृत्येपु सत्वरा मानसी क्रिया। सहजाहार्यभेदेन स द्विधा परिकीर्तितः ।।'

१ मवक T' २ नुतीणों T'. ३ नदी T. ४ A, omits कार्यषु. ५ क्रोवस्तापश्र m. ६ तत्र वधादि ए.मननुभूनपूर्वा wu. ८ गौतमी तीणेत्यवज्ञा w.

रसप्रकरणम्। २३२

यथा क्षुब्धंष्वब्धिषु संभ्रमात् त्रिभुवनग्रासेच्छया सर्वतः सन्नद्धेष्वपि पर्वतेषु परितो गण्डोपलान् वर्षितुम्। शक्ता एव वयं निवारणविधौ श्षुद्रक्षमाभृजये श्राया नः कियतीति काकतिविभोर्गर्जन्ति सैन्ये भटाः ॥५॥ रौद्रसंदर्शनादिभिरनर्थाशङ्कनं भयम्।

इति। उदाहरति । क्षुब्घेप्विति । त्रिभुवनग्रासेच्छया कल्पान्तवदिति भावः । क्षुब्धेषु क्षुभितेष्वित्यर्थः । अत्र यद्यपि 'क्षुब्धस्वान्त-' इत्यादिना निपातना- न्मन्थमात्रवाची क्षुब्धशब्दः। तथा क्षुभितार्थत्वं कथंचित्सादृश्यात् कल्पनी- यम्। समुद्राणां मन्थयोगवत् कालवैषम्येऽपि क्षोभसभवात् । अत एवाह वृत्ति- कार: । 'कथं क्षुब्धः समुद्रः क्ुब्धा नदीत्येवमादावुपमानाद् भविष्यति' इंति। गण्डोपलानू गण्डशैलान् स्थूलोपलानित्यर्थः । अत्र वैरिभूपालविजयवि- षयः सहजोत्साहः समुद्रसंक्षोभपर्वतसंनाहनिवारणे वयमेव शक्ता इति वागा- रम्भेण व्यज्यते। अत्रात्मश्लाघान्यधिक्कारादिसंभवाद्धीरोद्धतोऽयं नायकः । तस्य वीररसेऽपि प्राधान्येनानुप्रवेशसंभवात्। तदुक्तं लोचने। 'वीररौद्रप्रधानो धीरोद्धतः' इति। अयमेव प्रतापविनयादिभिर्विभावितः करुणायुद्धादिभिरनु- भावितो गर्वहर्षादिभिर्भावितो बीररसो भवति। स च त्रिविधः। यथाह मुनिः। 'दानचीरं युद्धवीरं धर्मवीरं तथैव च। रसं वीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधसंमतम् ।।' इति। धर्मवीरस्थाने दयावीरमुक्त्वा त्रैविध्यमाह धनिकः। तत्र दानवीरो बलिजाभदभयादिः । युद्धवीरो रामादिः । धर्मवीरो युधिष्टिरादिः । दयावीरो जी- मूतवाहनादिः। तब्र प्रस्वेदरक्ताक्षत्वाद्यनुभावराहित्ये युद्धवीरः । तत्साहित्ये रौद्र इति विवेक: । भयं लक्षयति। रौद्रेति । आदिग्रहणाद्रौद्रशन्दश्रवणादयो गृह्यन्ते । तज्ज- न्यमनर्थाशङ्कनमनश्राज्जल्यरूपं भयमित्यर्थः । एतच्च स्त्रीनीचप्रभृतीनां स्वाभा- विकमुत्तमानां कृतकमित्याहुर्हेमचन्द्रशारदातनयादयः । शिङ्गभूपालस्तु १ सत्वरम् 1I., M2. २ नः कराषा M., R. ३ रनथशङ्कनम् P. ४ रौद्र इति P. 30

२३४ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

यथा दूरादाकर्ण्य विश्वप्रसृमरमहसो वीररुद्रस्य जैत्र- प्रस्थानारम्भभेरीनिनदमरिनृपाः पूर्णकर्णज्वरार्ताः। आर्ह्याद्रीन् विशन्तो गहनमतिमहत् कण्टकाकृष्टकेशा- स्त्रायध्वं मुश्चतेति प्रतिनृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते ॥६ ॥ अर्थानां दोपसंदर्शनादिभिर्गर्हणा जुगुप्सा। यथा

सर्वत्र कृतकमेवेति प्रत्यवदत्। अनेकविधमित्यन्ये। तत्र रौद्रश्रवणजन्यं भयमु- दाहरति। दूरादिति। विश्वप्रसमरमहसो विश्वव्यापिप्रतापस्य। सरतेः 'सृघ- स्यद:' इत्यादिना क्मरच्प्रत्ययः । कर्णज्वरार्त्ताः कर्णव्याधिपीडिताः बधिरी- कृतकर्णा इत्यर्थः । तत्राप्यतिमहत् दुष्प्रवेशं गहनमरण्यं विशन्तः खदिरादिक- पटकाकृष्टकेशाः सन्तः व्याकुलान्तःकरणाः प्रतिपक्षबुद्धया पादपान् त्रायध्व- मित्यादिभिर्दीनोक्तिि: प्रार्थयन्ते। अत्र वैरिभूपालसमवेतो भयस्थायिभावो व्यज्यते। अयं च स्वोचितसामग्रीको भयानको भवति। तदुक्तम्।

'विकृतस्वरसत्वादेर्भयभावो भयानकः ।

दैन्यसंभ्रमसंमोहत्रासादिस्तत्सहोदरः ।'

इति। जुगुप्सां लक्षयति। अर्थानामिति। रुधिरोद्वान्ताद्यहृद्यपदार्थ श्र णर्शन - दिजन्यो मनःसंकोचो जुगुप्सेत्यर्थः । अयमेव नासापिधाननिष्ठीवनाद्यनुभावो भयापस्मारादिसहकारी बीभत्सो भवति। स च विभावादिभेदात् क्षोभ उद्दे- गश्चति द्विधा। तदुक्तं भावप्रकाशे।

'क्षोभात्मा रुधिरान्त्रादिदर्शनस्पर्शनादिजः । उद्वेगात्मा कृमिच्छर्दिपूर्त्तिविष्टादिजो भवेत्।।'

दरादाकर्ण्येत्यादि R. २ मिया M .. ह दोबदर्शना P. ४ शोफ P. ५ विश्ादितों t.

रसप्रकरणम्। २३५

विप्व ङमस्तिष्कपङ्के महति निपतितोच्छ्नमातङ्गदेह- श्रेणीलेब्धप्रचारा: प्रवहदुरुव सामज्रक्तप्रवाहाः। राशीभूतास्थिकूटस्थपुटित निकटा निस्सरद्विसगन्धाः कुर्वन्त्यायोधनोव्यों भयमवनिभृतां वीररुद्रेण सृष्टाः ।७ अपूर्वार्थसंदर्शनाच्चित्तविस्तारो विस्मयः ।

यथा औन्नत्यं महदन्यदेव महितः कोSप्येष गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव वाह्नोः प्रथा। सर्व नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीदकूकमा कल्पिता ॥८ ॥

इति। वैराग्याद्युवतिगर्हासिद्धस्तृतीयो बीभत्स इत्याह धनिकः। तत्र क्षोभणं बीभत्समुदाहरति। विष्वङिति। महति विप्वङ्मस्तिष्कपङ्के सार्वत्रिकमेद :- कर्दमे पतिताः गन्तुमशक्त्या प्रहारैश्रेति भावः । तथा मृतत्वादुच्छूना विवृद्धाश्च तेषां मातङ्गानां देहश्रेणीषु लब्धः प्रचारो गोमायुप्रभृतीनां यासु तास्त- थोक्ताः प्रवहन्तः प्रकर्षेण स्रवन्तः उरवोऽधिकाः वसादीनां वपादीनां प्रवाहाः स्रोतांसि यासु तास्तथोक्ताः । राशीभूतैरस्थिकूटैः कीकससमूहै: स्थपुटिता बिक- टीकृता: निकटा: प्रान्तदेशा येषु तास्तथोक्ताः । निःसरद्विस्रगन्धाः उद्भवदाम- गन्धाः । वीररुद्रेण सृष्टा आयोधनोव्यो युद्धभूमयः सर्वेषां भयं कुर्वन्ति। विस्मयं लक्षयति । अपूर्वेति । लोकसीमातिवृत्तः पदार्थोऽपूर्वार्थः तद्दर्शना- दिजन्यो मेनोविस्तारो विस्मय इत्यर्थः। अयमेवाकस्मिकमनोरथलाभांलौकिकदर्श- नादिविभावो नयनविस्तारसाधुवादाद्यनुभावो हर्षावेगादिसहकृतोऽद्धुतः। उदा- हरति। औन्नत्यमिति । व्याख्यातचरमेतत्। (काव्यप्रकरणे संख्या १५)। अत्र किमन्यशव्दाभ्यामलौकिकत्वेन प्रतीयमानौन्नत्यादिविलोकनविभावो वि- स्यः प्रतीयते।

१ निपतितोदूरि Mr. २ बद्ध M1 ३ प्रसरदुरु P .; प्रमवदुक' 1, ४ 'रत्तमज्ला R. स्फुटितकरिकटा m. ६ मवनिभृतो R. ७ विकारो B., M7. ८ औन्नत्यं महदि- त्यादि R. ९ मनोविकारो।- १० 'लीकिकवस्त t.

२३६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

शमो वैराग्यादिना निर्विकारचित्तत्वम्। यथा किं लब्धं चतुराननेन महतीमायुःप्रथां गच्छता लब्ध्वा संपद्मप्यनन्यसुगमामिन्द्रेण कि वा कृतम्।

शमं लक्षयति। शम इति । अत्रादिशव्देनेश्वरानुग्रहसत्सङ्गमादिकं गृह्मते। विकारा विषयाभिलाषादयः । तद्रहितचित्तत्वं वैराग्यादिजन्यतृष्णाक्षयाद्यपरप- र्यायो निर्वेदाख्यो मनोविकारः शम इत्यर्थः । अयमेव यमनियमाद्यनुभावो धृतिनिर्वेदादिव्यभिचारी चर्व्यमाणः शान्तो भवति। उदाहरति। किमिति। महतीमायुःप्रथां चतुर्युगसहस्त्रमेकं दिनमित्यादिक्रमेण संवत्सरशतरूपामनन्य- सुगमामसाधारणामित्यर्थः । अस्तान्तरुपप्लवा निरस्तकामक्रोधादयः । बाह्यं वातातपादिजन्यमित्यर्थः। उपप्लवं पीडाम्। अतिदीर्घमायुरत्युच्छ्रितमैश्वर्य चेत्यु- भयमाशास्यं सर्वेषाम्। तत्सम्पादकेषु परमावधितया प्रसिद्धौ पितामहपुरुहू- तावपि तृणाय मन्यमानानां वैराग्यातिभूमिलक्षणः शमः प्रतीयते। ननु 'अष्टौ नाट्ये रसा: स्मृताः' इति नियमान्नवमः शान्तरसो न भवतीति चेत् तर्हि त एवं प्रष्टव्याः । किं मुनिना शान्तस्थायिन एवानिरूपणात् तदभाव उत तत्सा- मग्रीवैधुर्यादाहोस्विदश्ाघ्यत्वाद्थवान्तर्भावाद्यद्दा पुरुषार्थाभावात्। नाद्यः । निर्वेद एव शान्तस्य स्थायिभाव इति मुनिनाङ्गीकृतत्वात्। तच्चानेकरससाधा- रणस्य व्यभिचारिणः सतोऽप्यमङ्गलप्रायत्वेऽपि सजातीयाग्रगण्यत्वं प्राधान्येन कंचिद्रसविशेषं प्रत्यसाधारणं स्थायित्वं बोधयितुमिति प्रतिपादनात्। तदुकं काव्यप्रकाशे। 'निर्वेदस्यामङ्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽपि उपादानं व्यभि- चारित्वेऽपि स्थायित्वाभिधानार्थम्। तेन निर्वेदस्थायिभावः शान्तोऽपि नव- मोऽस्ति रसः' इति। उक्तं च ध्वन्याचार्येः।'तृष्णाक्षयसुखस्य यः परिपोषस्त- लक्षणो रसः प्रतीयत एव' इति। एतद्वयाख्यानव्याजेन लोचनेऽप्युक्तम् । 'तृष्णानां विषयाभिलाषाणां सिद्धो यः क्षयः सर्वतो निवृत्तिरूपो निर्वेदः स एव सुखं तस्य स्थायिभूतस्य यः परिपोपस्तस्य चर्व्यमाणताकृतः स एव लक्षणं यस्य स शान्तो रसः प्रतीयत एव' इति। न च निर्वेदस्तृष्णाक्षयात्मा शम-

१ शमो नाम M7. २ 'मुलभामि' R. ३ घा किम् M7. ४ प्रसादनात् t.

रसप्रकरणम्। २३७

इत्यास्तां तरुपल्लवाः सुकृतिनो नो जानते बाह्यम- प्येद्योपप्लवमन्धनाथतिलके विश्वंभरां बिभ्रति ॥९॥

पर्यायो न सुखरूप इति शङ्कनीयम्। वैयासिकानामविद्यानिवृत्तिवद्स्यापि सुख- रूपत्वसंभवात्। तदुक्त्तम्। 'यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः पोडशीं कलाम् ।' इति। न द्वितीयः । वैराग्यादिसामउरयाः सुलभत्वात्। तथाहि वैराग्यपरमेश्व- रानुग्रहप्राचीनकुशलपरिपाकसतपुरुषसेवावेदान्तविचारादयो विभावाः । यमनि- यमादयोऽनुभावाः। राज्यधुरोद्वहनादयोऽपि शान्तस्य जनकादेरतुभावा इत्युक्तं लोचने। मतिस्मृतिचिन्ताष्टतिवितर्कादयो व्यभिचारिण इति । न तृतीयः । रागद्वेषकलुषितान्त:करणानामचर्वणीयत्वेनाश्ाध्यत्वेऽपि वीतरागाणां तदभा- वात्। यदि कतिपयश्लाध्यत्वमात्रेण रसत्वात् प्रच्यवेत तर्हि वीतरागाणामश्लाघ्य इति शृङ्गारोऽपि प्रच्यवताम्। न चतुर्थः । न तावच्छङ्गारादावन्तर्भावः संभ- वति। अप्रसक्तत्वात्। ननु दानाद्युपाधिना त्रिविधो वीरः । तदुक्तं मुनिना। 'दानवीरं युद्धवीरं धर्मवीरं तथव च।। रसं वीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधसंमतम् ।।' इति। अयं च धर्मप्रधानो वीर एवेति तत्रैवान्तर्भावः शान्तस्य संभावित इति चेन्न। उत्साहस्याहमेवंविध इत्येवंप्राणत्वेनाभिमानमयो वीरः सर्वाहंकार- प्रशमैकरूपः शान्त: । एवमनयोरत्यन्तवैजात्यात्। तर्हि दयावीरेऽन्तर्भाव इति चेन्न। तस्याप्येवंविधत्वे शान्तस्यैव नामान्तरकरणमनैवंविधत्वे वीरप्रभेद ए- वेति। एवमप्यन्तर्भावाङ्गीकारे सर्वत्रैकरसस्य प्रसङ्गः। नापि पञ्चमः। चतुर्थ- पुरुषार्थस्य मुक्तेरेतदेकसाध्यत्वात्। तदुक्कं भोवप्रकाशे। 'सर्वप्रकारैः संपूर्णकामः संतुष्टमानसः । प्राप्नोति मुक्तिं चरमे शान्तेनैव रसेन सः ।।' इति। लोचने चोक्तम्। 'मोक्षफलत्वेन चायं परमपुरुषार्थनिम्नत्वात् सर्वरसेभ्यः प्रधानतमः स चायं शान्तरसः' इति। तस्मान्नवैव रसा इति सिद्धम्। वत्स- लादिरसान्तराणामन्तर्भावादिकमन्यतो द्रष्टव्यम्। १पद्योपद्रव2 R. २ p. drups मावप्रकाशे.

२३८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ शृङ्गारस्यालम्बनविभावो यथा। लोवण्यैकनिधिर्विधातृरचनाशिल्प प्रतिज्ञावधि: शृङ्गारप्रतिभूर्विलासविपणिः कन्दर्पघेण्टापथः । नारीणामधिदेवता च तरुणी सेयं किमन्यैगुणै- रस्या मन्मथमन्मथः प्रियतमः श्रीवीररुद्रो नृपः ॥ १० ॥ उद्दीपनविभावो यथा। उरोमात्रोत्सेधं भवदृपि विलासैरभिनवै- र्मृगाक्ष्यास्तारुण्यं त्रिभुवनमिदं व्याकुलयति। विभावानुभावादीनां प्रतिरसमसाधारणतया यथारसमुदाहर्त्तुमुचितत्वादादौ शङ्गारमुदाहरिप्यमाणस्तदालम्बनमुदाहरति। लावण्येति। 'मुक्ताफलेपु छायायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदङ्गेपु तल्लावण्यमिहोच्यते।।' इति तल्लक्षणः कान्तिविशेषो लावण्यम् । तस्यैकखनिः । कदाचिदृपि तब्न क्षीयत इति भावः। रचनाशिल्पमङ्गोपाङ्गमीष्टवनिर्माणं तद्विपयप्रतिज्ञाया अ- वधिः। इतः परं विधाता प्रतिज्ञातुमपि न शक्कोति किमुत विधानुमिति भावः। शङ्गारस्य प्रतिभू: । 'स्वामिभृत्याधमर्णानां व्यवस्थापरिकल्पने। अन्यो यः क्रियते शिष्टः प्रतिभू: स निगद्यते ॥।' इति सोमेश्वरोक्तलक्षणः । यथा प्रतिभूरधमर्णाद्धनमुद्दरति तथेयमपि वैराग्या- च्छङ्गारमिति भाव: । विलासानां विपणः पण्यवीथिकाविलासापेक्षायामत्रैव संपाद्या इति भावः । कन्दर्पस्य घण्टापथो विस्त्रम्भविहारभूमिरित्यर्थः । सेयं प्रसिद्धा। तरुणी युवतिः । नारीणामधिदेवता च सर्वगुणाश्रयत्वेनोपास्यत्वादिति भाव:। यदाहु:। 'गुणा: पूजास्थानम्' इति। गुणसामग्रीफलस्य प्रेयसो लाभात् किं गुणान्तरकथनेनेत्याह । किमन्यैरिति। अत्र लावण्यादीनामालम्ब-

उद्दीपनविभावमुदाहरति। उर इति। उरोमात्रे उत्सेध उच्छूनता यस्मिन् वयसि म्तनालवालस्थले किंचिदुन्नतमुर इति प्रतीतिर्जायने तदित्यर्थः । स्तनयो-

१ लावण्यैकखवनि: T. २ घण्टारव: . ३ परिकल्पकः t४ t. droga विद्वार.

रसप्नकरणम् । २३९

नाभोगस्फीतं यदि किल भवेत् का खल्ल कथा भविध्ी किं चन्यद्विजितमखिलं पुष्पधनुषा ॥ ११॥ ॐभावो यथा। समेरस्मेरन् मन्दस्मितमधुरसौरम्यसुभगान मनाक् व्रीडाजाड्यान् प्रणयरसकल्लोलभरितान्। कृतानेकस्कन्धान्मनसिजसहस्राणि सृजतः । कटाक्षान् वामाक्षी किराते परितो रुद्रनृपतिम् ॥१२ ॥ स्तम्भ: स्यान्निष्क्रियाङ्गत्वं रागभीयादिसंभवम्। यथा। काअइपुरट्विआ "पेख्खंतीओ णैरिंदकंदुप्पं।

राभोगो विस्तारः । स्फीतं समृद्धम्। 'स्फायः स्फी निष्ठायाम्' इति स्फीभावः। उदयदेव यौवनं जगन्मोहन जायते। उदितं परिपूर्ण वा किमु वक्तव्यमिति भाव: ।

अनुभावमुदाहरति। स्मरेति। व्याख्यातमेतत् प्रसङ्गेन काव्यप्रकरणे। एव रसान्तरसंबन्धिनो विभावानुभावा यथायोगं स्वस्वरसप्रकरणे द्रष्टव्याः। सात्विकानां सामान्यलक्षणप्रस्तावे बाह्याभ्यन्तरभेदेन द्वैविध्यमुक्तम्। तत्र बाह्यानां स्तम्भादीनां स्वरूपोदाहरणे वकुं प्रतिजानीते। अथेति। वक्ति। स्तम्भ इति। विषादविस्मयादिजन्यो जाड्यनिष्कम्पत्वाद्यनुभावो विष्टब्धचेतनतया चे- ष्टाविघातः स्तम्भ इत्यर्थः । रागसंभव स्तम्भमुदाहरति । काअईति । काकति पुरन्धय: पश्यन्त्यो नरेन्द्रकन्दर्पम्। मदनशरोत्कीर्णाः कामबाणकीलिता इति। अत्र पश्यन्त्यो निश्चलाङ्ग्य इत्यनेन सत्यपि चैतन्ये निश्चेष्टत्वकथनात् सम्भ इति भाव: ।

छाया। 1 काकतिपुरस्त्रियः पश्यन्त्यो नरेन्द्रकन्दर्पम्। १ वान्यद् T. २ स्मरस्मेरानन्दस्मित M. ३ T' has before this-सात्विकाना स्वरूपोदाहरणानि। अथ सातत्विकानां स्वरूपोदाहरणं च. ४ हिआ P .; ्विओ M. ५ अपे- खंतीअ P .; पेच्छंताओ R., M. ६ णरेंद R., T. ७ बाघ t.

२४० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

मअणसरकिण्णाओ विअ हिआ णिच्चलंगीओ।

यथा।

जिअमअणरूवसारो साहे एसो वीररुद्दणिवचंदो। जं दट्ठण णिमज्इ र्मुच्छाअं ईदिअग्गामो ॥ १४ ॥ सुखाद्यतिशयाज्ाता रोमाश्चो रोमविक्रिया। रागरोषभयाददिभ्यो वेपथुर्गात्रवेपनम्।।

प्रलयं लक्षयति। प्रलय इति । सुखमदनिद्राप्रहारादिजन्यं दुःखाभिषङ्गा- द्यनुभावं निश्रचेतनतया नष्टचेष्टत्वं प्रलय इत्यर्थः । तदुक्तम्।

'वाक्कायमनसां प्रायः प्रलयो नष्टचेष्टता।'

इति। सुखमूलं प्रलयमुदाहरति। जिएति। जितमदनरूपसारः साख एष वीररुद्रनृपचन्द्रः । यं दष्ट्रा निमज्जति मूर्च्छायामिन्द्रियग्रामः ॥ सर्वाणीन्द्रियाि स्वस्वव्यापारेभ्य उपरतानीत्यर्थः । अत एव निश्चेतनतया नष्टचेष्टत्वमिति भावः ।

रोमाञ्जकम्पयोरुदाहरणलाघवार्थ युगपल्लक्षणमाह। सुखेत्यादि। सुखोत्सा- हभयविस्मयादिजन्यो गात्रसंस्पर्शोल्लसनाद्यनुभावो रोमोद्रमो रोमाज्ज इत्यथः । भयज्वरजरादिजन्यः स्फुरणाद्यनुभावो गात्रकम्पो वेपथुरित्यर्थः । सुखजन्ययो

छाया। 1 मदनशरोत्कीर्णा इव स्थिता निश्चलाङ्ग्यः। 2 जितमदनरूपसारः सखि एष वीररुद्रनृपचन्द्ः । यं दष्टा निमज्जति मूर्च्छायामिन्द्रियग्रामः ॥

१ सरुकविण्णाओ M .; "सरुकिण्णाओ T. २ क्विण्णाअ P. ३ ट्िआाअ P.) ठ्ठिआओ M. ४ बांढमिन्द्रियमूर्च्छितम् M. ५ रुअ' P. ६ मुछाए P. ७ 'बिक्रियाः A1 .; विक्रमः M1. ८ कम्पनम् M.

रसप्रकरणम् । २४१

द्योरुदाहरणं यथा। दइआलिंगणणिम्भर कंपा बहू विओअज्जिणंगी। उग्गिरइ अंतरद्विर्देमअणसरे पुलअछम्मेण ॥। १५।। वपुर्जलोद्रमः स्वेदो रतिघर्मश्रमादिभिः । यथा। शृण्वती प्रियसंदेशं प्रेयस: काकतीशितुः। स्मरराज्याभिषिक्तेव स्विन्नाङ्गी वामलोचना ॥ १६ ॥ विषादमदरोषादेर्वर्णान्यत्वं विवर्णता। यथा। णरणाह चंदधवले तुज्झ गुणे साहु सम्हरंतीए। अंगाइ पांडुराइ दोणी जाआइ सौमलंगीए।।१७॥

रोमाञ्चकम्पयोरुदाहरणमाह । दुइएति। दयितालिङ्गननिर्भरकम्पा च वधू- र्वियोगजीर्णाङ्गी। अत एव। उद्विरत्यन्तरस्थितमदनशरान् पुलकच्छअनना। सरे- त्यम्न 'शास्येत्' इत्येत्वम् । स्वेदं लक्षयति। वपुरिति। निदाघश्रमहर्षव्यायामलज्जाभयक्रोधादिजन्यो बातेच्छाव्यजनग्रहणाद्यनुभावो वपुर्जलोद्रमः स्वेद इत्यर्थः । हर्षजन्यं स्वेदमु- दाहरति। झृण्वतीति। प्रियसंदेशं स्वकुशलप्रेषणम्। वैवर्ण्य लक्षयति। विषादेति। कोपातपशीतभयादिजन्यं कार्श्यसौन्दर्यवि- षलवाद्यनुभावं भिन्नवर्णत्वं वैवर्ण्यमित्यर्थः । विरहजन्यविषादमूलं वैवर्ण्यमुदा- हरति। णरणाह्ेति।

छाया। 2 दयितालिङ्गननिर्भरकम्पा वधूवियोगजीरणाङ्गी। उद्विरत्यन्तरस्थितमदनशरान् पुलकच्छद्यना॥ 3 नरनाथ चन्द्रधवलान् तत्र गुणान साधु संस्मरन्त्याः। अङ्गानि पाण्डुराणि इदानीं जातानि श्यामलाङ्ग्या:।। १ कंपा बहुआ P .; बहूआ M. २ विभअ P. ३ खिण्णङ्गी .. ४ अंतरि' P. ५ ठिअ' M .; 'द्वित T". ६ सरान् M. ७ श्रमादिजः T". ८ अंगाई P .; अंगाइं M. ९ पांडुराई ; पांडुराईं M. १० पद्ि M., T. ११ सामाप M., T'. 31

२४२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अश्रुनेत्रोद्गवं वारि दुःखरोषप्रहर्षजम् । यथा। वीररुद्रनृपाद् भीतं पाण्ड्यं मझ्नं पयोनिधौ।

मेत गद्गदभापित्वं वैस्वर्य प्रमदादिजम्। यथा। विअणंमि पिषण समं खोमक्खीमाक्खर मणंतीय। एको मुणइ अणंगो अथ्थं वहुआए भणिआणं ॥। १९ ।। अथ व्यभिचारिणां निर्वेदादीनां स्वरूपमुदाहरणं च।

नरनाथ चन्द्रधवलांसव गुणान् साधु संस्मरन्त्याः । अंगानि पाण्डुराणि इदानीं जातानि श्यामायाः ॥ या्हं इदानीम्। श्यामाया युवतेः श्यामवर्णायाश्र। अश्रूदाहरति। क्रोधहर्षभयज्ञम्भादिजन्यं नेत्रमार्जनाधयनुभावं नेत्रजलमशव- त्यर्थः । दुःखमूलमश्रूदाहरति। वीरेति। वैस्वर्य लक्षयति। मतमिति। इर्पशोकभयज्वरादिजन्यं स्वरवर्णस्खालित्या- चनुभावं गद्गदभाषित्वं वैस्वर्यमित्यर्थः । हर्षमूलं वैस्वर्यमुदाहरति। विअण- म्मीति। बिजने सुरतसमये इत्यर्थः । प्रियेण समं क्षामक्षामाक्षरं भणन्त्या: सुखपारवश्यादिति भावः । एको जानात्यनङ्गोऽर्थ वध्वा भणितानाम। त्रायस्व त्वं मे प्राणा अलमलं मा मेत्यादीनां दैन्यप्रेमालमर्थादिसमर्थानां वचनानामि- त्यर्थः । मुणइ इत्यन्र जानातेमुणादेशः । अत्र गद्रदवाक्यानां कामोद्दीपक- त्वमतिमात्रमभूदिति परमो भाव: ॥ संचारिणां स्वरूपोदाहरणे क्रमेणाह। अथेत्यादिना । निर्वेदं लक्षयति ।

छाया। 1 विजने प्रियेण समं क्षामक्षामाक्षरं भणन्त्याः । एको जानात्यनङ्गोऽर्थ वष्वा भणितानाम॥ १ मदगद्गद T. २ खामं T. ३ क्खामाकखर M. ४ जाण्णइ P., R. ५ अद्रम् P. ६ T has before this the following heading-न्यमिचारिमावानां स्वछपो- दाहरणे.

रसप्रकरणम् । २४३

यथा। दुःखेर्ष्यातत्त्वबोधादेनिर्वेदो निष्फलत्वधीः । तत्र चिन्ताश्रुनिश्वासदीनताः संभवन्ति च । यथा। *सहि कप्पूरेण किअं किं कंथ्थूरीए मेलअअं ठाउ। गुणसिसिरं जससुरहिं आणेहि पआवरुद्दणिअचंदं ।। २०॥। अथ ग्लानि: । ग्लानिर्बलस्यापचयो वैवर्ण्यारतिकारणम्। यथा। 'तेलोक्कं वहइ महीतं धरइ भुओ पआवरुद्दस्स। तं हिअएण धरंती सेहसिआ दुब्बलंगेम्हि ॥ २१॥ दुःखेति। दुःखादिजनिता निष्फलत्वबुद्धिनिर्वेद इत्यर्थः । अयं च विभावानु- भावरसाङ्गत्वेन स्वातन्त्रयेण बहुधा संभवति। अतः तत्संग्रहार्थमादिशब्दः । अस्यानुभावानाह। तत्रेति। चशन्दाद्वैव्ण्यादयो गृह्यन्ते। संचारिणामपि क्रचि- दननुभावत्वं संभवतीत्युक्त्म्। तत्र प्रियवियोगजन्यदुःखमूलं निर्वेदमुदाहरति। संद्वीति। प्रतापरुद्रं चेति। चशब्दोऽवधारणे। कर्पूराद्तिरिच्यमानशैत्यसौर- भ्ययोस्तत्रैव सुलभत्वादिति भावः । . उदाहरणान्तराण्यन्यतो द्रष्टव्यानीत्युपेक्ष्य ग्लानिं लक्षयति। ग्लानिरिति। क्षुत्पिपासानिधुवनादिप्रयासजनितो बलापचयो ग्लानिरित्यर्थः । वैवर्ण्यारतिग्र- हणं क्षामाङ्गवचनक्रियाद्युपलक्षणम्। सुरतश्रान्तायाः प्रियगौरवोद्दहनप्रयासापा- दनमुत्कर्पन्त्या: कस्याश्िद्दौर्बल्यमुदाहरति। तेलोक्कमिति। त्रयो लोकास्त्रैलोक्यं विश्वमित्यर्थः । चातुर्वर्ण्यादित्वाद् प्यज्प्रत्ययः । हृदयेन वक्षःस्थलेन साहसिकी छाया। 2 सखि कर्पूरेण कृतं कि कस्तुरिकया मलयजं तिष्ठतु। गुणशिशिरं यशःसुरभिमानय प्रतापरुद्रनृपचन्द्रभ् ।। 3 त्रैलोक्यं वहति महीतां धरति भुजः प्रतापरदस्य। तं हृदयेन धरन्ती साइसिकी दुर्बलाङ्ग्यस्मि॥ १ वैवर्ण्योच्छासदीनताः M., R. २ कि अं P .; किदं T. ३ कथ्युरिआ P. ४ मलअजो T. ५ साइसिई T. ६ सद्देति t. सहजकरपूरेण कृतं कि कस्नूयी मलयजं ति- 8व गुणशिथिरममिमानिनम्।

२४४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ शङ्गा । अनिष्टाभ्यागमोत्मेक्षा शक्का रोषादिकारणम्। यथा। 'ण मुंणदु ण्णोत्ति मए हिअए परिचओ पिअस्स किओ। किं पअडम्हि जणाणं सव्वंग्गिणेहिं पुलपहिं ॥ २२।। अथासूया। परोत्कर्पासहिप्णुत्वममूया पैरिकीचिता। यथा। अहिआईइ गुणेहिं रूवेण अ मज्झ किं मही अहिआ। जें तं पवरुद्दो बहुमण्णइ भौअहेअं तं ॥ २३॥ स्वयं तन्वङ्गीति विदित्वापि प्रवृत्तत्वादिति भावः । सहसा बलेनाविमृश्य व्त्तत इत्यस्मिन्नर्थे 'ओज:सहोम्भसा वर्त्तते' इति ठगन्तात् साहसिकशब्दात् कलोपे स्त्रियां नित्यईकारप्रत्यये ग्राप्ते साहसिकीति रूपं गौरादौ तथाविधानात्। 'पुंसो जांतेर्जव' इति विकल्पस्तु अप्राप्तनीलादिविषय इति साहसिकेत्याका रान्तपाठ उपेक्षणीयः । शङ्कां लक्षयति। अनिष्टेति। परक्रौर्यादात्मदुर्णयाद्वानर्थप्राप्तेरभ्यूहनं शक्के- त्यर्थः । आदिग्रहणाद्वैव्ण्यवस्वर्यदिगवलोकनादयो गृह्यन्ते। उदाहरति। ण मु- णद्विति। न जानात्वन्य इति मया हृदय एव परिचयःप्रियस्य कृतः । किं ग्रक- टास्मि जनानां सर्वाङ्गीण: पुलकैः। सुग्धानां गूढानुरागस्य प्राकव्यमेवानर्थ इति भाव: । असूयां लक्षयति। परेति। गर्वदौर्जन्यमेन्युजन्यं परोत्कर्षासहिप्णुत्वमसूये- त्यर्थः। निन्दावज्ञाभ्रकुट्यादयोऽनुभावाः। उदाहरनि। अह्वीति । अभिजात्या गुणै रूपेण च मत्तः किं मही अधिका। यत्तां प्रतापरु्रो बहुमन्यते भागधेयं तत्। अभिजाति: कुलम्। गुणाः दाक्षिण्यादयः । यत्र चतुर्विधाभरणराहित्येऽ्रपि तत्साहित्येनेवाभासनं तदूपम्। छाया। 1 न जानात्वन्य इति मया वदये परिचय: मियस्य कृतः। किं प्रकटास्मि जनानां सर्वाङ्गीणेः पुलकेंः॥ 2 अभिजान्या गुणै रूपेण च मन्तः किं मही अधिका। यत्तां प्रतापरुद्रो वहुमन्यते भागधेयं सत् । १ जणदु P. २ हिअप्पपरिचओ , ३ गीणेहि T". ४ परिकीन्यते M,- ५ अभिजाएT"; भभिजाइए M. ६ जतं JI. ७ भाअहेयं . 6 जाते जवति t. ९ परीति t. १० मन्यजनम् t.

रसप्रकरणम्। २४५

अथ मंद:। मदिरादिकृतो मोहहर्षव्यक्तिकरो मैंद: । यथा। भणइ अ अँसंगदत्थं हसइ अमंदं अ राअभरिअंछि। पिअचिंतामइराए पँरवसा उवह सामंगी॥ २४॥ अथ श्रम: । श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेर्जातः स्वेदातिभूमिकृत्। यथा। 2ओअच्छइ एव्व पिए कीस करेंती गआगआआसं। तंमसि सेअजलेहिं सुंदरि लुलिअंगराआसि ॥ २५॥ 'आवेध्यारोप्यविक्षेप्यबन्धनीयैर भूषितम्। यन्भ्ूपितमिवाभाति तद्रपमिति कथ्यते ।।' इति लक्षणात्। अधिका किं न भवतीत्यर्थः । तथापि बहुमाने भागधेयमेव निमित्तममित्याह। यदिति। मदं लक्षयति। मदिरेति । मोहो वैचित्यम् । हर्षः प्रसादः। मदिरादि- जन्यो हर्षमोहसंकरो मद इत्यर्थः । अत्र वागङ्गस्खालित्यह सितरुदितादयो यथा- योगमुत्तमादिप्वनुभावाः । 'संमोहानन्दसंभेदो मदो मद्योपयोगजः । अमुना चोत्तमः शेते मध्यो हसति गायति॥ अधमप्रकृतिश्चापि परुषं वक्ति रोदिति।' इति साहित्यदर्पणे। उदाहरति। भणईति। श्रमं लक्षयति । श्रम इति । अध्वसुरतादिजन्यः खेदः श्रम इत्यर्थः । स्वेद उपमर्दनादेरुपलक्षकः। उदाहरति। आअच्छईति।

1 भणति चासंगतार्थ हसत्यमन्दं च रागभरिताक्षी। छाया।

प्रियचिन्तामदिरया परवशा पश्यत श्यामाङ्गी।। 2 आगच्छत्येव िये कस्मात्कुर्वती गतागतायासं। ताम्यसि सेकजठै: सुन्दरि लुलिताङ्गरागासि। १ दम: M., R. २ व्यतिकरो M. ३ दम: M., R. ४ असंमभष्यम् T'., असंगद. उथम् 1. ५ अख्खी M. ६ मदिराप M. परवह्ा M1. ८ आअछइ P. ९ पिओ P. १० करंती M.

२४६ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

अथालस्यम्। मन्दोद्यमत्वमालस्यं कर्त्तव्येषु पकीर्त्यते।

यथा।

आास्तां मृगाश्या गृहकृत्यवार्त्ता स्वाङ्गोपचारेष्वपि यत्नमान्द्यम्। कर्त्तव्यमग्रे दयितस्य यत् स्या- ऋृतं बलात्कारयति स्मरस्तत्॥ २६।

अथ दैन्यम्। सत्त्वसागादनौद्धसं दैन्यं कार्पण्यसंभवम्।

आलस्यं लक्षयति। मन्देति। गर्वश्रमादिना प्रयत्नमान्ययमालस्यमित्यर्थः । अन्र जम्भोपवेशनादयोऽनुभावाः। उदाहरति। आस्तामिति। गृहकृत्यवार्त्ता भूपवासनावितानसंविधानादिप्रसङ्ग: स्वाङ्गोपचारेषु मृगमदानुलेपनमाल्यधार- णमकरिकारचनादिपु यत्नमान्द्यं प्रयत्नशैथिल्यमुपचारकरणं पुनरतिदूरमिति भावः। अग्रे प्रियागमनसमये यत् कर्त्तव्यं प्रत्युद्गमनरभसाश्ललेषप्रियभाषणादिकं तत् स्मरो बलात् बलमाश्रित्य कारयति। ल्यब्लोपे पञ्चमी। अत्र मन्दयत्न इति पाठे विधेयस्य मान्दस्य समासे गुणभूतत्वादविमृष्टविधेयांशं नाम दोषः स्यात्। नन्वेकं संधित्सतोऽपरं प्रच्यवत इति न्यायेनाविमृष्टविधेयांशं परिहरतोऽनुशास- नविरोध: स्यात्। 'पूरणगुण-' इत्यादिना गुणेन पष्ठीसमासप्रतिपेधात् इति चेन्मैवं मंस्थाः। संज्ञाप्रमाणत्वात् तद्यलगौरवं प्रसज्येत चन्दनगन्ध इत्यादि- सुत्रभाष्यकारादिमहापुरुषप्रयोगदर्शनात् तत्स्थगुणेषु प्रतिपेधाभावात् पूरणगु- णेति प्रतिषेधस्य पटस्य शुद्ल इत्मराद्यततस्थगुणवषयत्वादिति। प्रपञ्जितं चैतद- समदुपाध्यायैर्वण्टापथे 'न च न स्वीकृतमर्थगौरवम्' इत्येतद्व्याख्यानावसरे।

दैन्यं लक्षयति। सत्त्व इति। सत्वत्यागो दौर्गत्याद्ेरुपलक्षकः । तेन सत्व-

रसप्रकरणम् । २४७

यथा। आणेउं गरणाहं गेओ क्खु सैहिणो जणो विलंबेइ। मम्मह णमामि चंदं सिक्खअ चिरेहि इसित्ति ॥ २७॥ अथ चिन्ता। ईष्टानभिगमाद् ध्यानं चिन्तार्शूंन्यत्वतापकृत्। यथा। सैण्णिहिअं विअ गुरुअणं ण अ पेख्खद पुछिआ वि णालबेइ। पसा वि मग्गइ गइं हिअअस्स पिआणुबंधस्स ॥ २८॥

अथ मोहः।

त्यागदौर्गत्यादिजन्यं मनसोऽनौद्धत्यं दैन्यमित्यर्थः । कापर्ण्यवचनं देहवचनमा- लिन्याद्यनुभावानामुपलक्षकम्। उदाहरति। आणेदुमिति। आनेतुं नरनाथं गतः खलु सखीजनो विलम्बते। मन्मथ नमामि चन्द्रं शिक्षय चिरय ईषदिति। चिन्तां लक्षयति। इष्टेति। अपेक्षितानवाप्तिमूलं ध्यानं चिन्तेत्यर्थः । शून्यतानिःश्वासतापाद्योऽनुभावाः । उदाहरति । सण्णिहिअ- मिति।

सन्निहितमपि गुरुजनं न च पश्यति पृष्टापि नालपति। एषापि मार्गति गातें हृदयस्य प्रियानुबन्धस्य। अन्न प्रथमार्धेन शून्यत्वं द्वितीयार्घेन प्रियानवाप्तिमूलं ध्यानं चोच्यते।

छाया। 1 आनेतुं नरनाथं गतः खलु सखीनां जनो विलम्बते। मन्मथ नमामि चन्द्रं शिक्षय चिरय ईषदिति। 2 सन्निहितमपि गुरुजनं न च पश्यति पृष्टापि नालपति। एषापि मार्गति गतिं हृदयस्य प्रियानुनन्वस्य ।

१ आणेदुं M. २ गदो खु T; गओ खु 1. ३ सहीजणो T' .; सहि आा अणो M. ४ बम्मइ P. १ सिरवअ M. ६ चिर पहि P. उहरस्सि M. ८ इष्टमुद्दिश्य यद् ध्यानम् 1 .. ९ मानसशून्यकृत R. १० सण्णिहिद M. ११ पि P .; वि , १२ लवई P,

२४८ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विरते

मोहस्तु मूर्च्छनं भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः।

यथा कथमपि गमयित्वा वासरं दीर्घदीर्घ विरचितनववेषा प्रेषयित्वाथ दूती। चिरयति हृदयेशे प्रांगुभिश्चन्द्रपादै- रभिहतसंकलाङ्गी मूर्च्छिता कोमलाङ्गी ।। २९ ।। अथ स्मृतिः। पूर्वानुभूतविषयं ज्ञानं स्पृतिरुदाहृता।

मोहं लक्षयति। मोह इति। भीत्यादिभिवैंचित्यं मोह इत्यर्थः । 'मोहो विचित्तता भीतिदुःखवेगानुचिन्तनैः। घूर्णनागात्रपतनभ्रमणादर्शनादिकृत्' इति साहित्यदर्पणे । तत्राज्ञानभ्रमोत्पातघूर्णनादर्शनादयोऽनुभावाः। उदाहरति । कथमिति। दीर्घदीर्घ प्रियागमनार्थ कदा वा गभस्तिमानस्तमीयादिति प्रती- क्षणेनातिदीर्घमित्यर्थः । 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति द्विर्भावः । वासरं कथमपि क्षणगणनया कथंचित् प्रयत्नगौरवेणेत्यर्थः ।

'ज्ञातहेतुविवक्षायामप्यादि कथमव्ययम्। कथमादि तथाप्यन्तं यल्गौरवबाढयोः ॥'

इत्यभिधानात्। गमयित्वा यापयित्वा। विरचितनववेषा विहितग्रियागमनस- मयोचित शङ्गारा सती। अथशब्दो विलम्बाभावसूचनार्थः । दूती: पुङ्गानुपुङ्ग- सतया प्रेषयित्वा हृदयेशे प्राणनाथे चिरयति विलम्बमाने सति कोमलाङ्गी अत एव प्रांशुभिरायतैश्चन्द्रपादैरिन्दुकिरणैः कशाकल्पैरभिहतसकलाङ्गी मूर्च्छिता। अनाथा पादैरभिहन्यमाना मूर्च्छन्तीति ध्वन्यते।

स्मृति लक्षयति। पूर्वेति। सदृशादृष्टचिन्ताद्यैः संस्कारोद्वोधे सति पूर्वानुभू- तार्थविषयज्ञानं स्मृतिरित्यर्थः । अत्र भ्रृन्नमनशिरःकम्पादयोऽनुभावाः। स्पर्श-

१ सकलाङ्गा R. २ विषयज्ञानम् P, M.

रसप्रकरणम्। २४९

यथा प्रतापरुदस्य भुजे वसन्त्या क्षोण्या तपः कीदशमर्जितं स्यात्। स्पृष्टं सक्तद्येन मदीयमस प्रामोति विष्वक् सुखवज्रलेपम्॥३०॥ अथ धृतिः। घृतिश्चित्तर नैस्स्पृह्यं ज्ञानाभीष्टागमादिभिः । यथा। वीररुद्रनृपतौ हृदय त्वेंद्- वल्लभे त्रिभुवनैकधुरीणे। साधु साधु कृतकृत्यमसि त्वं मन्यसे जगदशेषमसारम् ॥ ३१॥ अथ वीडा। चेतः सेंकोचनं त्रीडानैङ्गरागस्तवादिभिः । सुखस्मरणमुदाहरति। प्रतापेति।निबिडसुधालेपो वज्रलेपः । अन्र कस्यचि- न्मदङ्गस्य कादाचित्क: प्रियकरस्पर्शः सर्वाङ्गीणमविच्छिन्नं च सुखं जनयति । वीररुद्रभुजे नित्यनिवासाया भूमे: किमु वक्तव्यमिति भावः । धृतिं लक्षयति । धृतिरिति। आदिग्रहणात् शक्त्यादयो गृह्यन्ते। ज्ञाना- दिभिर्निःस्पृहत्वं ध्ृतिरित्यर्थः । ज्ञानाभीष्टागमाद्यैस्तु संपूर्णस्पृहता धतिः । सौहित्यवचनोल्लाससहासप्रतिभादिकृत् ॥ 'तैरेव संतोषो धतिरित्यन्ये। अव्यग्रभावाद्योऽनुभावाः । उदाहरति। वीरेति। हे हृदय त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम्। पात्रादित्वान्न स्त्रीत्वम्। धुरं व- हतीति धुरीणः । 'खःसर्वधुराद्' इत्यत्र योगविभागात् खप्रत्ययः । साधुसा- व्वित्याभीक्ष्ण्ये द्विर्भावः । अत्राभीष्टागमाद् धृतिः । व्रीडां लक्षयति। चेत इति । अनङ्गनिमित्तो रागोऽनङ्गरागः। सवः सो- त्रम्। आदिग्रहणादाचारभ्रंशादयः । चेतःसंकोचनं धार्ष्ट्याभावः । मदनाभि-

१ मर्जितम् P.२ नाना2 P., R. ३ मादिषु P. ४ त्वम् M. ५ संब्रीडनम् T".६ मद राग R., M. ७ निबिडस्मुघा 1. ८ पतें t. 32

२५० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यथा। तथासमालोकनकौतुकानां मनोरथैरन्ध्रपुराङ्गनानाम्। विलोकिते रुद्रनृपे भवन्ति पर्यस्तपक्ष्माणि विलोचनानि ॥ ३२॥ अथ चेंपलता। चापलं त्वनवस्थानं रागद्वेषादिसंभवम्।

यथा। दृष्ट्ा रुद्रनरेन्द्रं तरलतराक्षी विलासमृदुहासा। कलयति मौक्तिकह्वारं स्पृशति च कर्णोत्पलं बाला॥ ३३॥ अथ हर्षः। मेसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्पः स्वेदाश्रुकम्पकृत्।

लापादिर्मनःसंकोचो व्रीडेत्यर्थः । अत्रान्तर्धानवैवर्ण्याधोमुखत्वादयोऽनुभावाः। उदाहरति। तथेति। अव्यासङ्गेनानिमिषेण च तृष्णानुगुणं दृष्टा जन्मनो जीवि- तस्य नयनानां च साफल्यं संपादयाम इत्यादयोऽभिलाषा मनोरथाः । तैर्हेतु- भिस्तथाभूतं गाढमालोकनकौतुकं दर्शनोत्कण्ठा यासां तासार्मन्ध्रपुराङ्गनानां विलोचनानि रुद्रनृपे विलोकिते सति पर्यस्तपक्ष्माणि सनिमेषाणि भवन्ति दृष्टि- मपसारयन्तीत्यर्थः । अत्र नृपावलोकनानन्तरमेवानुरागोदयाल्लजाभूदिति भावः । चापलं लक्षयति। चापलमिति। रागद्वेषमात्सर्यादिमूलमनवस्थानं चापल- मित्यर्थः । अन्रानुभावाः भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दचरणादयः । अत्र रागमूलं चाप- लमुदाहरति। दृप्टेनि। बाला रुद्रनरेन्द्रं दृष्ट्रा तरलतराक्षी अतिलोलदृष्टिरित्यर्थः। विलासमृदुहासा विलासप्रधानमन्दस्मिता च। भवतीति शेपः । अत्र तरल- दर्शनादिचेष्टाचतुष्टयमध्ये क्षणमप्येकत्र मनसोऽनवस्थानाच्चापलम्। हर्ष लक्षयति । प्रसत्तिरिति। प्रियागमनपुत्रजननाद्युत्सवादिजनितो मन :-

१ रान्ध्र M. २ चापलम् 2. ३ R. drops च. ४ प्रप्तक्ति° M. ५ स्वेदादिकात् दृथक R .; स्वेदादिकम्पकृत M,, M,. ६ मान्ध्र P.

रसप्रकरणम्। २५१

यथा। यत् पूर्व सरसीषु पद्ममुकुलव्याजात् तपः संश्चितं वक्षोजी युवयोस्तदद्य फलितं जातौ कृतार्थौं युवाम्। दत्ता काकतिवल्लभेन भवतोरेषा स्ववक्ष:स्थली- कस्तूरीद्विगुणीभवत्परिमला कल्हारमाला यतः॥ ३४ ॥ अथावेगः। ष्टानिष्टागमाज्जात आवेगश्ित्तसंभ्रमः । यथा। निस्साणध्वनिमाकलय्य सहसा हेलाविहारोद्यतं द्रषुं काकतिवीररद्रनृपति प्रत्यग्रकौतूहलाः। अधालम्बितमण्डना: प्रतिपदं व्यत्यस्तभूषा जवा- दारोदृन्ति सुवर्णसौधवलभीशृङ्गाणि पौरस्न्रियः ॥ ३५॥ अथ जडता। जाड्यमप्रतिपत्तिः स्यादिष्टानिष्टागमोद्गवा।

प्रसादो हर्ष इत्यर्थः । स्वेदादयोऽनुभावाः । उदाहरति। यदिति । अन्र कामि- नी कुचौ संबोध्य तयोः प्रियदत्तस्वयंषतकल्हारमालालाभजन्यधन्यत्वकथन- व्याजेन स्वकीयं हर्षमाविष्करोति। आवेगं लक्षयति। इष्टेति। प्रियादेरिष्टस्य राजविङ्गरवातवर्षादेरनिष्टस्य चाग- मात् जातश्चित्तसंभ्रम आवेग इत्यर्थः । अन्र हर्षसोकत्वरास्तम्भादयोऽनुभावाः । उदाहरति। निस्साणेति। अर्धालम्बितमण्डनाः एकस्मिन्नेव लोचनेऽञ्जनमेक- स्मिन्नेव चरणे लाक्षाविलेपनमित्यादिक्रमेणेति भावः । प्रतिपदं प्रतिस्थानम्। व्यत्यस्तभूषा वैपरीत्येनामुक्ताभरणा: कण्ठादौ काज्यांदिकं कटितटादौ हारादिकं च धारयन्त्य इत्यर्थः । जाड्यं लक्षयति। जाड्यमिति। इष्टानिष्टागमोन्जूतमितिकर्त्तव्यतामूढत्वं जा- व्वमित्यर्थः । अन्रानिमेषनयननिरीक्षणतूष्णींभावादयोऽनुभावाः । उदाहरति।

१ इशमिगमना2 M4. २ पौराङ्गना: M., R.

२५२ प्रतापरद्रीये रत्नापणसमन्विते

यथा। समायाते नाथे प्रमनास गृहान् रुद्रनृपतौ वपुःसौन्दर्यश्रीविजितमंदनोदारयशसि। वधूरन्तस्तोषव्यतिकरवशान्नोपचरितुं पुरस्तादालीनां प्रेचलति तथा नो विरमति ॥ ३६ ॥ अथ गर्वः। अन्यधिक्करणादात्मोत्कर्षो गर्वो बलादिजः । यथा। को वा शस्त्रग्रहणसमयो मोद्शामीदृशानां कीटग्वैर प्रतिधरणिभृत्खेटकीटेष्वमीषु। ईत्यावेशप्रतिभयभुजाटोपदुर्वारगर्वाः संक्रीडन्ते रणभुवि भटाः काकतीन्द्रस्य जेतुः ॥ ३७॥

समायात इति। सखीसेमक्षनिमित्तलज्ाभरेणाच्छादितानुभावो हर्षोऽन्त- स्तोषः । तस्य व्यतिकर: संबन्धः । अत्र नोपचरितुमित्यत्र नजो न चलति नो विरमतीत्युभयत्राप्यनुपङ्गः । तेनोभयत्र नजूदयेन लजासंभावितस्य चलननि- षेधस्योत्कण्ठासंभावितस्य विरमणनिषेधस्य च निवृत्तिः सूच्यते। यथाह वामनः। 'संभाव्यनिषेधनिवर्त्तने दौ प्रतिषेधौ' इति । अन्नोत्कण्ठाप्रतापाभ्यां प्रियोपचारं प्रति प्रवृत्तिनिवृत्त्योरुभयत आकर्षणान्नायिकायाः सर्वव्यापारप्रतिब- न्विनी सेयमुभयतः पाशा रज्जुरभूदिति भावः ॥ गर्व लक्षयति। अन्येति । बलैश्वर्याभिजनलावण्यादिजन्योऽन्यधिक्कारावज्ञा- नसविलासाङ्गवीक्षणाद्यनुभाव आत्मोत्कर्षाभिमानो गर्व इत्यर्थः । बलमूलं गर्व- मुदाहरति। क इति। मादृशामतिसूर्यप्रदापानामिति भावः । शस्त्रग्रहणसमयः को वा लक्ष्याभावादायुधग्रहणावसरो नास्तीति भावः । ये पुनः पुरो वर्त्तन्ते प्रतिभटमानिनस्तेषु खद्योतकल्पेषु वैरवर्णनमपि लज्जावहमेवेत्याह। कीदृगिति। आवेश आग्रहः । संक्रीडन्ते नैव प्रयासमनुभवन्तीति भावः । 'क्रीडोऽनुसंप- रिभ्यश्च' इति तङ्। १ कान्तं M2. २ प्रमहासति R. ३ मदनोदामयशि 1. ४ न चलति J,. ५ स्मादट- शानां पुरस्तात् P. ६ इत्याटोप R .; इत्यावेशान P. प्रतिभट P. ८ क्रीडन्ते ते P. ९ समक्षे t. १० नद्येन t. ११ वृत्ति t.

रसप्रकरणम् । २५३

अथ विषाद:। विषादश्रेतसो भङ्ग उपायाभावचिन्तनैः ।

यथा। पेसेमि मणेति मुंद्दा तं मं मोर्तण वललहे लगं। मं उज्झिअ णो गच्छइ मअणो सहि किं ु कादव्वं ॥ ३८ ।। अथौत्सुक्यम्।

कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं मनस्तापत्वरादिकृत।

विषादं लक्षयति। विषाद इति। प्रारब्धकार्यभङ्गापराधपरिज्ञानविन्नविष- दादिभवः सत्वसंक्षयो विषाद इत्यर्थः । अयं चोपायान्वेषणवैमनस्यमुखशोषाद्य- नुभावतारतम्यादुत्तमाद्याश्रयत्वेन त्रिविध इत्याहुः। तत्रोत्तमाश्रयं विषादमुदा- हरति। पेसेमीति प्रेषयामि मन इति मुधा तन्मां मुक्ता वल्लभे लग्म्। मामुज्झित्वा नो गच्छति मदनः सखि किंनु कर्त्तव्यम्। मन इति। नपुं- सकतवेनेदमन्यत्र रिरंसारहितमिति मत्वेति भावः । अत एवोकं पूर्वैः ।

'नपुंसकमिति ज्ञात्वा तां प्रति प्रेषितं मनः । तत्तु तत्रैव रमते हता: पाणिनिना वयम् ॥।' इति। अत्र किं कर्त्तव्यमित्युपायगवेषणगोचरवागारम्भसूचितया चिन्तया वि- षादो व्यज्यते।

औत्सुक्यं लक्षयति। कालेति। इष्टविरहरम्यवस्तुदिद्ृक्षादिजन्यं मनस्तापत्व-

छाया।

1 प्रेषयामि मन इति मुधा तन्मां मुक्त्वा वलभे लग्रम्! मामुज्झित्वा नो गच्छति मदनः सखि कि नु कर्त्तव्यम्।।

१ उपायापायचिन्तनेः M., P. २ मणेत्ति T,; मणत्त M. ३ मुहात्तं P. ४ मोकण M.

२५४ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

यथा। अंध उरभामिणिजणो अँगाइ पसाहिऊण तुवरंतो। रुद्दणेरिंदागमणे विलंबिअं संहइ किच्छेण ॥। ३९ ।। अथ निद्रा। निद्रा चित्तनिमीलनम्। यथा सिविणे दिट्ठं दइअं बहुआ आलिंगिदुं कैउजजोआ। डैवह दरमीलिअच्छी गअणम्मि करे पसारेइ॥ ४० ॥।

रानिःश्वासनिद्राद्यनुभावं कालाक्षमत्वमौत्सुक्यमित्यर्थः । उदाहरति। अंधेति। अन्ध्रपुरभामिनीजनोऽङ्गानि प्रसाध्य त्वरमाणः । रुद्रनरेन्द्रागमने विलम्बितं स- हते कृच्छेण।। भामयत्यवश्यं कुष्यतीति भामिनी। भाम क्रोध इत्यस्माद्धातोश्रौ- रादिकादावश्यको णिनिः । यद्वा स्त्रीणां ललितकोपो भाम इति भोजराजः। तद्वती भामिनी। अत्र कृच्छशव्दसूचितैश्चिन्तानवस्थानगान्रगौरवशय्याभिलापा- ध्यनुभावैः प्रियदिद्ृक्षाविषयमौत्सुक्यं व्यज्यते। निद्रां लक्षयति । निद्रेति । चित्तस्य निमीलनं बाह्येन्द्रियसंबन्धविरहः । चिन्तानैश्चिन्त्यव्यायामादिजन्यं जृम्भाङ्गभङ्गनेत्रनिमीलनाद्यनुभावं चित्तनिमीलनं निद्रेत्यर्थः । उदाहरति। सिविण इति। अत्रालीकप्रियालिङ्गनोद्योगादनवरत- चिन्ताप्रतीतेस्तन्मूलेयं निद्वेति भावः । अत एवाहुः प्रशस्तपथवादाः । 'यम- र्थमादृतश्चिन्तयन् स्वपिति सैव चिन्तासन्ततिः प्रत्यक्षाकारा संजायते' इति।

छाया। 1 अन्ध्रपुरभामिनीजनोऽङ्गानि प्रसाध्य त्वरमाणः। रुद्रनरेन्द्रागमने विलम्बितं सहते कृच्छ्रेण॥। 2 स्वपे दृष्ट दयितं वधूरालिद्गितुं कृतायोगा। पश्यत दरमीलिताक्षी गगने करौ प्रसार्यति॥ १ 'बुर' T .; आन्ध्रउर M. २ भामिणी M. ३ अंगाई P. ४ तुवरेन्तो।". ८ णरेंदा" T. ६ सहह T". किम्छेण T ८ सिविणइ . ९ वहूआ M. १० किउज्ोआ M .; किदोज्जोआ T ११ उहदनिमी M. १२ भामिनि t. १३ जम्भामङ्र t.

रसप्रकरणम्। २५५

अथापस्मार:।

यथा। दष्टा सवप्ने कुपितत्रचनं काकतीन्द्रक्षितीशं हा हा रक्षेत्यसकलगिर: संभ्रमोत्थानभाजः। धावन्त्यन्तर्वणभुवि लुठन्त्याह्वयन्त्यात्मबन्धू- नारान्द्तानपि रिपुगणा व्यस्तनामग्रहेण ॥। ४१।। अथ सुप्तिः । सुप्तिनिंद्रासमुद्रेक:। यथा। विश्वैकरक्षाजुषि कोंकतीन्द्रे निश्चिन्ततां प्राप्तवतो मुरारेः।

दुग्धाम्बुधिर्नैव भिनत्ति निद्राम् ॥४२।। अपस्मारं लक्षयति। आवेश इति । अशुचित्वधातुवैषम्यभूतावेशादिजन्यो भूपातभ्रमणभुंजास्फोटविकटोक्तिलालफेनादयनुभाव आवेशोऽपस्मार इत्यर्थः । उ- दाहरति। दष्ट्ेति। कुपितवदनं भ्रुकुट्यादिना भयंकरमुखमित्यर्थः । अन्तर्वण- भुवि वनमध्य इत्यर्थः । 'प्रनिरन्तर-' इत्यादिना णत्वम्। आरान्द्ूतान् समीप- स्थानपि। अत्र भयकार्यमोहमूलोऽपस्मारो दैन्यधावनप्रभृतिभिरनुभावैर्व्यज्यते। सुसिं लक्षयति। सुप्तिरिति। निश्वासोन सनिश्चलत्वनेत्रनिमीलनाद्यनुभावो निद्रासमुद्रेक: सुंप्तिरित्यर्थः । उदाहरति। विश्वात। काकर्तन्द्रे विश्वैकरक्षाजुषि त्रिभुवनैकत्राणपरायणे सति। जुषेः क्विप्। निश्चिन्ततां प्राप्तवतः अवतीर्णभा- रत्वादिति भावः । अत एव मुरारे: पयोधिवृद्धावपि निद्धाभङ्गाभावात् सुषुप्ति- रित्याह। तदिति।

१ आवेगो P. २ पर्माराङ्ग" R. ३ क्षितीन्द्रम् T', M. ४ व्यन्तर्वन M. ५ वीररट्रे Mr. ६ भूजास्फाट t. · अत्र शत्रूणां भयकार्य t. 6 सुप्तं लक्षयति t. ९ मुप्तमिति t. १० मुममित्यर्थ: t.

२५६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसम न्विते

अथ विबोध:।

यथा प्रतापरुदे नृपमौलिरन्ने। विश्वंभरां रक्षति शिक्षितारौ। विजृम्भमाणा: परितः प्रजानां

अथामर्षः। भाग्यश्रियस्तत्क्षणमुन्मिषन्ति ॥४३ ॥

अमर्षः सापराधेषु चेतःप्रज्वलनं मतम् । यथा। अरे भूपाश्चापान् नमयत शिरांस्युन्नमयत प्रवृत्ता: स्वस्त्रीणामहमहमिका वीरवरणे। त्वरन्ते ने: खङ्गाः प्रेंतिदलनकेल्यामिति भटा रणा्रे गर्जन्ति प्रकटितरुषो रुद्रनृपतेः ॥४४॥

विवोधं लक्षयति । विबोध इति। शब्दास्पर्शाहारपरिणामादिजन्या भुजो- रक्षेपाङ्गुलिविस्फोट जम्भणाक्षिविमर्दनाद्यनुभावा चेतनावाप्तिर्विनिद्रत्वं विबोध इ- त्यर्थः। उदाहरति। प्रतापेति। विन्म्भमाणाः विवर्धमाना: जुम्भां कुर्वाणाश्च। उन्मिषन्ति उद्धवन्ति नेत्राण्युन्मीलयन्ति च। अन्रेत्थमर्थद्वयस्याभेदाध्यवसाया- दारोपितचेतनधर्माणां भाग्यसंपदामुन्निद्रत्वप्रतीतेविबोध इति भावः । अमर्ष लक्षयति । अमर्ष इति। अधिक्षेपावमानादिना स्वापराधेपु मनःप्रज्व- लनमभिनिविष्टत्वं प्रतिचिकीर्षेति यावत्। एवंविधेऽमर्षे स्वेदशिरःकम्पचि- न्तोपायान्वेषणोत्साहतर्जनादयोऽनुभावा द्रष्टव्याः । उदाहरति। अरे इति। स्व- स्त्रीणामप्सरसामन्योन्यं श्रेष्ठाहमित्यभिमानोऽहमहमिका। 'अहमहमिका तु सा स्यात् परस्परं यो भवत्यहंकारः' इत्यमरः । अहमिति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययं निपातितम्। तस्य वीप्सायां द्विरुक्तिः । संज्ञायां कन् प्रत्ययः । प्रतिदलनकेल्यां खण्डनक्रीडायाम्।

१ विभेदश्रे R. २ वाप्तिज़म्भा M.३ विभ्रति 1/ ४ तत्खङ्गा: M, ५ प्रविदलन T. ६ स्फोट for विस्फोट t. ७ चेतनाप्रापि t.

रसप्रकरणम्। २५७

अथावहित्था। हर्षाद्याकारसंगुप्तिरवहित्थेति कथ्यते।

यथा। गोट्ठीए महिलाणं सोऊंण पआवरुद्दचरिआइ। आलिहइ ओणअमुही मुद्धा चलणेण महिपुंदुं ।। ४५।। अथोग्रता। दृष्टेऽपराधे चण्डत्वमुग्रता तर्जनादिकृत्। यथा। प्रियमानीय मानिन्या विरहात्तिर्निवार्यताम्। यदेतस्या: कटाक्षोल्कापातैरिन्दुर्मषीकृतः ॥४६॥

अवहित्थां लक्षयति । हर्षेति। भयव्रीडाकौटिल्यादिभिर्हर्षादिकार्याकारगो- पनमवहित्थेत्यर्थः । अत्र शून्यस्मितान्यथाकथनमिथ्याधैर्यकथाभङ्गादयोऽनुभावा ऊह्याः। उदाहरति। गोट्ठीए इति। गोष्ठयां महिलानां श्रुत्वा प्रतापरुद्रचरि- तानि। आलिखत्यवनतमुखी मुग्धा चरणेन महीपृष्ठम्। अत्र काचन सुन्दरी प्रसङ्गादात्मानुरागप्रधानानि प्रियचरितानि श्रुत्वा प्रहर्षन्ती लज्या मुखविका- सादिसंगोपनार्थमधोमुखी महीमालिखतीत्यवहित्थेति भावः । म्रहिपठ्ठमिति । 'पृष्टेऽनुत्तरपदे' इति नियमेनेत्वाभावाद् 'ऋतोऽत्' इत्यत्वम्। 'दिहौ मि- थस्स' इति महीकारस्य हस्वः । उग्रतां लक्षयति। दृष्ट इति। अपराधे पुत्रमित्रकलत्नादिद्रोहरूपे दृष्टे सति तर्जनोद्वेजनताडनबन्धनाद्यनुभावं चण्डत्वं क्रौर्यमुग्रतेत्यर्थः । कस्याश्चिद्विरहिण्याः सखी प्रियं प्रति दूतिकां प्रेषयति। प्रियमिति। अत्र संतापजननेन स्वापराध- स्वेन्दो: कटाक्षज्वालाभिर्मषीकरणोद्यागादुग्रतेति भावः।

छाया। 1 गोष्ठयां महिलानां श्षत्वा प्रतापरद्रचरितानि। आलिखत्यवनतमुखी मुग्वा चरणेन महीप्रष्ठम ॥। १ गोश्ठीए P. २ सोहूण M4. ३ चरिभ्ाईं P. ४ औणइमुद्दी . ५ मुध्या M4. ६पठ्ठम् T'; पिठ्ठम् . ७ 'रिन्दौ मष्री कृता R .; 'रिन्दुमंद्वीकृतः M. 33

२५८ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्वित

अथ मतिः। तत्त्वमार्गानुमंधानादर्थनिर्धारणं मतिः। यथा। 'को संसओ महिअले चैंदो एव्व वीररुद्दणरणाहो। जस्स करप्पस्सादो अंगाइ मिअकरण्णंति॥ ४७॥ अथ व्याधि:।

यथा। प्रतापरुद्रस्य दिशां जिगीपो: प्रत्यर्थिनारीजनदेहजन्मा। स्मरज्वरोप्मा हिमवतप्रदेशान् स्मर्त्तव्यनीहारकथान् करोंति ॥४८ ॥

मति लक्षयति। तत्वेति। नानाविधशास्त्रचिन्तोहापोहादिभ्योऽर्थनिश्चयो मतिरित्यर्थः । अत्र शिप्योपदेशसंशयच्छेदविदग्धव्यवहारमनःसंतोषादयोऽनु- भावा: द्रष्टव्याः । उदाहरति। को संस्सअ इति। कः संशयो महीतले चन्द्र एव वीररुद्नरनाथः । यस्य करस्पर्शादङ्गानि मृगाङ्करत्नन्ति ॥ अत्र प्रियकरसं- स्पर्शेऽद्वानामिन्दुकिरणस्पर्शे चन्द्रकान्तानामिव द्रवीभावादयं चन्द्र एवेत्यध्य- वसायान्मतिः। व्याधिं लक्षयति । मन इति। मनस्तापदोपवैषम्याद्यभिभवजन्मा शीतोष्ण- ज्वरादिश्शीतान्तोष्णालुताद्यनुभावो व्याधिरित्यर्थः । विरहजन्यं तापज्वरमु- दाहरति। प्रतापेति। दिशामिति शेषे पष्ठी। 'न लोक-' इत्यादिना कारक- पष्ठयाः प्रतिषेधात् । अत्रोष्णालुतया हिमवत्प्रदेशवासिनोऽपि शत्रुस्त्रीजनस्य हिमापेक्षेति महीयानयं तापज्वर इति भावः ।

छाया। 1 कः संशयो महीतले चन्द्र एव वीररुडनरनाथः। यस्य करस्पर्शादङ्गानि मृगाङ्करन्नन्ति॥ १ दर्थ निधाध. २ सशओ M. ३ चंद P. ४ विअ M. ५ अंगाई P. ६ मिअंकर अणत T'. •ज्वगधि M. ८ सगज-मा R. ९ हि वनप्रदशान् 21. १० सस्पर्शी t. ११ रोषलक्षणा षष्ठां t.

रसपक रणम् । २५९

अथोन्माद्ष: । उन्मादस्तुल्यवर्त्तित्वं चेतनाचेतनेष्वापे। यथा। प्रतापरुद्रस्य जयप्रयाण- भेरीध्वनौ मूच्छति दिङ्मुखेषु। त्रासाकुला भ्रान्तिमुपेत्य वृक्षान् पृच्छन्ति मार्ग रिपुभूमिपालाः ॥४९ ॥ अथ मरणम्। मरणं मरणार्थस्तु प्रंयत्न: परिकीर्ततितः। यथा। 'पिअविरहं असहंती बहुआ णिअजीविअं उवेक्खंती। सेव्वइ जोहगं दख्खणपवणस्स तणुं सँमप्पेइ॥ ५०॥। साक्षान्मरणस्यामङ्गलत्वान्नोदाहरणत्वसुचितम्।

उन्मादं लक्षयति। उन्माद इति। भयसंनिपातेष्टवियोगधननाशादिभिश्चि- त्तविभ्रान्तिरुन्माद इत्यर्थः । अत्रानिमित्तस्मितासंबन्ध प्रलापनिहेतुकधावनोपवे- शनोत्थानरोदनादयोऽनुभावा भवन्ति । भयमूलमुन्मादमुदाहरति। प्रतापेति। स्पष्टमेतत्। मरणं लक्षयति। मरणमिति। व्याध्यभिघाताभ्यां देहान्मनसोऽपायो हिक्का- श्वासाद्यनुभावो मरणमित्यर्थः । धनिकहेमचन्द्राद्यनुसारेण साक्षात्तदुदा हारण - स्यामङ्गलत्वात् तदुद्योगोऽत्र विधक्षित इत्याह। मरणार्थ इति। शारदातन- यस्तु मरणेऽभिनयो नाम्तीत्येतत् काव्ये न पैठ्यत इत्याह। उदाहरति। पि- एति। प्रियविरहमसहमाना वधूर्निजजीवितमुपेक्षमाणा। सेवते ज्योत्स्नां दक्षि- णपवनस्य तनुं समर्पयति ॥ भस्मीकरणबुद्दयेति भावः ।

छाया। I प्रियवरहमसहमाना वधूनिजजीवितमुपेक्षमाणा। सेवते ज्योत्सां दक्षिणपवनस्य तनुं समर्पयति॥ १ प्रयाणम् R २ प्रयत्नस्तु प्रकीत्यते /; प्रयत्न: परिकन्यते 1, ३ निअ P. ४ उवरखती l. ५ जो्हं T'. ६ दाहिण P. ७ समपेई .; सम्पेदि M. ८ ग्रद्द १. ९ नत्रा t. १० कप्यन t.

२६० प्रतापरुद्ीये रस्ापणसमन्विते

अथ त्रासः । आकस्मिकभयाच्चितक्षोभस्त्रासः प्रंकीर्सते। यथा। पणअकुविआचिरेण वि वहुआ सोरऊण घणघणत्थैणिअं। दइअं सेरअसवलिआ आलिंगइ वेपमाणंगी ॥ ५१॥ अथ वितर्कः। संदेहाव् कैल्पनानन्सं वितर्कः पैरिकीर्तितः ।

यथा। गुणैस्तत्रासक्तं मम हृदयमन्यन्न गणितं सखीभिनालोचि क्षितिपतिरसौ द्ॅुर्लभ इति।

त्रासं लक्षयति। आकस्मिक इति। अकस्मादेवाकस्मिकम्। विनयादित्वात् स्वार्थे ठक्प्रत्ययः । तकारान्तत्वात् 'इसुसुत्कान्तात् कः' इति कादेशः । अव्य- यत्वाट्टिलोपः । तस्मात् भयात् भयहेतोरित्यर्थः । विद्युद्गर्जितभूकम्पादिजन्यः कम्पगात्रसंकोचरोमाञ्चमोहाद्यनुभावश्चेतश्रमत्कारस्त्रास इत्यर्थः । गर्जितमूलं त्रा- समुदाहरति। पणएति। प्रणयकुपिताचिरेणापि वधू: श्रुत्वा घनघनस्तनितम्। दुयितं सरभसवलिता आलिङ्गति वेपमानाङ्गी॥ वितर्क लक्षयति। संदेहादिति। उपलक्षणं चैतत् । तेन संदेहविमर्शादिज- न्योऽनेकधासंभावनात्मा भ्ृक्षेपशिरःकम्पाद्यनुभावो वितर्क इत्यर्थः । उदाहरति। गुणैरिति। गुणर्महाकुलीनतादिभिः। तत्र क्षितिपतौ। अन्यद्दौर्लभ्यादिकं न गणितं मदीयहृदयस्य कामान्वत्वादिति भावः। सखीभिरिति विवेकवतीभि- रपीति भावः। ननु किं गतादकसेतुबन्धेन इतः परं वा प्रियप्राप्तावुपायं चिन्त-

छाया। 1 प्रणयकुपिताचिरेणापि वधूः श्रत्वा घनघनस्तनितम्। दयितं सरभसवलिता आलिङ्गति वेपमानाङ्गी॥ १ प्रकीर्तितः 14. २ सोदूण M4. ३ व्यणिदं M .; 'घ्घणिअं T. ४ सरहस I'; सरभअ M .; सरमस M4. वेवमाणंगी T', वेपमाणांगी P. ६ कल्पनान्यत्व P. ७ परिकीर्त्यते R. ८ '्नारोचि T'. ९ दुवेच M2. १० संभावितात्मा t.

रसप्रकरणम्। २६१

उपायः को वा स्यात्तद्भिगमने मुह्याते मनः कियान् कोऽयं कीदक् कियदवधिरन्तर्वर्यतिकरः ॥५२॥ तत्र सात्त्विकानां व्यभिचारिणां चानेकरससाधारणत्वान्न विशेषमपे- क्ष्योदाहरणं कृतम्। तथा हि शृङ्गारे सर्वेषामनुप्रवेशः संभवति। हास्ये ग्लानिश्रमचपलत्वहर्षावहित्थानां संभवः । करुणे मदधृतिव्रीडाह्वर्ष- गर्वौत्सुक्योग्रताभिर्विनान्ये संभवन्ति। रौद्रे ग्लानिशङ्कालस्यदैन्यचिन्ता-

भवन्ति। वीरे रौद्रात्निर्वेदोऽधिकः । भयानकेSसूयामदधृतिवीडाहर्षग-

च चिन्तात्रासादयो यथासंभवमूद्याः । शान्ते निर्वेदधृती संभवतः ।

याम इत्युक्ते सोऽपि न प्रतीयत इत्याह। उपाय इति। तत्र हेतुमाह। मुह्यति मन इति। मोहापगमानन्तरमुपायश्चिन्त्यतामित्याशङ्क्य इयत्तयेद्दक्तयेदन्तया वा दुरवमगमत्वेन दुश्रिकित्सस्य मोहमद्दाव्याधेरानन्तर्यमपि दुर्लभमेवेत्याशये- नाह। कियानिति। गच्छता कालेन स्वयमेव मोहशान्तेः किं तया चिन्तये- त्याशङ्क्य कालावधिरपि दुरवबोध एवेत्याह। कियद्वधिरिति। व्यतिकरो व्यसनं विपत्तिर्मोह इति यावत्। एवम्र संदेहेन कल्पनानन्त्याद्वितर्क इति भाव:। ननु विभावादिवत् सात्त्विकसंचारिणामपि तत्तद्रसप्रस्ताव एव किमिति नोदाहरणं कृतमत आह। तत्रेति। व्यभिचारिणामनेकरससाधारणत्वमुपपा- दयति। तथाहीत्यादिना। भावाद्यश्चित्तारम्भाः । लीलादयो गात्रारम्भाः । उभयेऽप्यनुभावाः । तदु- क्तम्। 'अनुभावश्चतुर्धा स्यान्मनोवाक्कायबुद्धिभिः ।' इति। एतेषां योषिदालम्बनचेष्टारूपाणां यौवनजन्यानामुद्दीपनविभावत्वमपि प्राचामाचार्याणां संमतम्। अतः संकीर्णस्वरूपाणामेतेषां प्रकरणनियमाभावेना-

१ यथा हि M. २ P. drops संभवति. ३ सुप्त R .; सुषुप्ति M,. ४ M. omits निद्रा. ५ 'शमत्रासा न संभवन्ति T'; वासा न भवन्ति (i.e, रम is dropped) M. ६ रौद्राद्गुत- निर्वेदो M. 9 T' drops अमर्ष. ८ 'धृतिसंभवः Mg.

२६२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ शाङ्गारचेष्टा निरूप्यन्ते। भावो हावश्च हेला च माधुर्य धैर्यमिखापि। लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रम: किलकिश्चितम् ।। मोट्टायितं कुद्टमितं विव्ोको ललितं तथा। कुतूहलं च चकितं विहृतं हास इसपि। एवं शृङ्गारचेष्टाः स्युरष्टादशाविधा मताः ॥ तत्रासां स्वरूपमुदाहरणं च। अंथ भाव:। रसाभिज्ञानयोग्यत्वं भाव इतभिधीयते। यथा। रुद्दणरेंदस्स गुणे गाअइ बौलत्तणम्मि सॅविस्संभं। लजेइ दरपुंलइओ जुवइजणो जोव्वणे गाँउं॥ ५३।

यमेव स्वरूपनिरूपणावसर इत्यभिप्रायेणाह। अथेति । परिगणनादेवाष्टादशवि- धत्वे जातेपि कण्ठोक्तिर्मतान्तरेष्वेतेषामुच्चावचत्वमस्तीति सूचयितुम्। तत्ररप- व्वस्तु भोजराजीयादिग्रन्थेषु द्रष्टव्यः । तत्न भावं लक्षयति। रसेति। बाल्ययौवनसंधावुत्पन्नशङ्गारविषयः प्रथ- मोऽन्त:करणविकारो भावः इत्यर्थः । तदुक्तकम् 'चित्तस्य विकृतिः स्त्त्वं विकृते कारणे सति। ततोऽल्पा विकृतिर्भावो बीजस्यादिविकारवत् ।।' इति। उदाहरति। रुद्देति। रुद्रनरेन्द्रस्य गुणान् गायति बालत्वे सविस्रब्धम्। लजते दरपुलकितो युवतिजनो यौवने गातुम्॥। अत्र यद्यपि ईषदर्थे दरशब्दोऽ- व्ययमिति त्रिविक्रमः तथापीषत्तमत्वमत्र विवक्षितम्। तेन दरपुलकितो दुर्ल- क्षपुलक इत्यर्थः।

छाया। 1 रुद्रनरेन्द्रस्य गुणान् गायति वालत्वे सविस्रम्भम्। लज्ति दरपुलक्कितो युवतिजनो यौवने गातुम्।। १ किलचिन्तितम् P. २ अत्रासाम् M .; आसाम् M4. ३ T' omits अथ. ४ बालत- गम्मि M. ५ विस्सम्मं T". ६ बुलइओ T". गाइ M.

रसप्रकरणम्। २६३

अथ हाव:। ईषद्टष्टविकार: स्याद्गावो हावः प्रकीर्त्त्यते। यथा। अत्रैवेषत्पुलिकित इति। अथ हेला। सुव्यक्तविक्रियो भावो हेलेति पंतिपाद्यते। यथा। मा होदु कस्स वि फफुडं इइ मुध्धे कुणोसि वल्लहं हिअए। धोसिज्इ तुह भाओ सव्वंगीणेहि पुलषह। अथ माधुर्यम्। अभूषणेऽपि रम्यत्वं माधुर्यमिति कथ्यते। यथा। जितत्रैलोक्यलावण्या प्रकृत्या हरिणेक्षणा। किं तु भूषयितुं धत्ते भूषणानीति मे मतिः ॥५९॥। हावं लक्षयति। ईषदिति। दरशब्दस्य मुख्यार्थविवक्षायामिदमेवात्रोदाहरण- मित्याह। अत्रैवेषदिति । हेलां लक्षयति। सुव्यक्तेति। उदाहरति। मेति। मा भवतु कस्यापि स्फुट- मिति मुग्धे करोपि वल्लभं हृदये। घोष्यते तव भावः सर्वाङ्गीणैः पुलकैः ॥ माधुर्ये लक्षयति। अभूषण इति। अत एवोक्तं दशरूपके। 'सर्वास्वप्यव- स्थास्वनुल्वणत्वं माधुर्यम्' इति। उदाहरति । जितेति। प्रकृत्या स्वभावेनैव न तु प्रयत्नेनेति भावः। जितं त्रैलोक्यं येन तत् तथाभूतं लावण्यं पूर्वोक्त: का- न्तिविशेषो यस्याः सा तथोक्ता। अन्र स्वाभाविकसौन्दर्यस्य प्रसाधनविधिनि :- स्पृहत्वान्माघुर्यमिति भावः ।

छाया। 1 मा भवतु कस्यापि स्फुटमिति मुग्धे करोषि वल्लभं हृदये। घोष्यते तव भाव: सर्वाङ्गीणैः पुलकैः॥ १ विकारस्तु भावो 1. २ इत्यादि R. ३ परिकीत्यंते R, ४ फुडइ T .; पुडंअ M. ५ कु- णमि T; कूणसि M. ६ हिहए P. ७ उघसिज्जइ P. ८ भाव P .; भावो M. ९ 'गी- गहि P. १० "पहि P .; M. ११ t. drops मुख्यार्थ.

२६४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ धैर्यम्। शीलादलङ्गनं नाम धैर्यमिभिधीयते। यथा। कुलवंहुआणं ण जुजइ मजाआलंघनं खु विसमे वि। रुद्दणरिंदगुणा उण हिअअहराः किं णु कादव्वं ॥ ५६॥ अथ लीला। प्रियानुकरणं लीला वॉग्भिर्गसाथ चेष्टितैः। यथा। पेछह संहिअ एसा लच्छी रण्णो पआवरुद्दस्स। चरिआइ अणुकुणंती रण्णीसु पइब्वआ जाआ ॥ ५७॥

धैर्य लक्षयति। शीलेति। उदाहरति । कुलेति। कुलवधूनां न युज्यते म- र्यादालङ्गनं खलु विषमेऽपि। रुद्रनरेन्द्रगुणा: पुनर्हृदयहराः किं नु कर्त्तव्यम्।। विषमे विपद्यपि। लीलां लक्षयति। प्रियेति। उदाहरति। पेच्छहेति । प्रेक्षथ सख्य एषा लक्ष्मी राज्ञ: प्रतापरुद्रस्य। चरितान्यनुकुर्वती राज्ञीषु पतित्रता जाता।। अत्र लक्ष्मी- र्नाम काचिन्नायिका प्रियचिरतानुकरणाल्लीलावती जातेत्यर्थः । तस्या: पातिव्रत्ये हेतुत्वमुक्तं सर्वज्ञसोमेश्वरेण। 'भुक्ते भुङ्के या पत्यौ दुःखिते दुःखिता यदि। मुदिते मुदितात्यर्थ प्रोपिते मलिनाम्बरा । सुप्ते पश्चानु या शेते पूर्वमेव प्रबुध्यते। नान्यं कामयते चित्ते सा विज्ञेया पतिव्रता ।' इति। राज्यलक्ष्मीरपि दानभोगादावत्यन्तमनुकूला राज्ञि निश्चलाभूदिति व्यज्यते।

छाया। 1 कुलवधूनां न युज्यते मर्यादालङ्घनं खलु विषमेऽपि। रुद्रनरेन्द्रगुणा: पुनर्हदयहराः किं नु कर्त्तव्यम्।। 2 प्रेक्षथ सख्य एषा लक्ष्मी राज्ञः प्रतापरदस्य। चरितान्यनुकुर्वती राज्ीपु पतित्रता जाता ।। १ बहूआए . २ लज्जाआ I. ३ लघणं V. ४ कखु P. ५ वाग्भिगत्यादिर्चष्टिंतः P. ६ पछह P. ७ सहिओ T', M. ८ चरिआइ P, ९ कूणती ॥. १० रण्णी म P,

रसप्रकरणम् । २६५

अथ विच्छित्तिः। विच्छित्तिरतिरम्यत्वं स्वल्पैरपि विभूषणैः । यथा। कस्स कप केण किअ काअइपुरइंछिआणं सुंदेरं। साहारणभूँसाए पिअसहि तेल्ोकरमणिजं ॥५८ ॥ अथ विलास:। तात्कालिको विकार: स्याद्विलासो दयितेक्षणे। यथा। सहेलं पश्यन्त्याः प्रकृतिसुभगं रुद्रनृपति तदात्वप्रत्युद्यद्विविघललिताटोपमधुरम्।

मृगाक्ष्यास्तारुण्ठे कुसुमशरशिल्पं विजयते॥। अथ विभ्रमः । विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः। 'विलासं लक्षयति। तात्कालिक इति। विलासो नेत्रभ्रूवक्रकर्मणां विशेष इत्यर्थः । उदाहरति। सहेलमिति। व्याख्यातमेतन्नायकप्रकरणे (५९) प्रौढो- दाहरणप्रस्तावे। विच्छित्तिं लक्षयति। विच्छित्तिरिति। उदाहरति। कस्सेति। कस्य कृते केन कृतं काकतिपुरन्ध्रीणां सौन्दर्यम्। साधारणभूषया यत्सखि त्रैलोक्यरमणी- यम्। साधारणभूषया स्रक्चन्दनताम्बूलादिनपरापि केन कृतमित्यनेन सौन्दर्यस्य विधातृशिल्पवैलक्षण्यं प्रतीयते। कस्य कृत इत्यनेन भोक्ता तदनुरूपो नोपल- भ्यत इति। विभ्रमं लक्षयति। विभ्रम इति। काले प्रियसमागमादिसमये। त्वरया मद- नावेशादिसंभ्रमेणेत्यर्थः । भूषाणां हाराङ्गदादीनां स्थानविपर्ययः स्थानव्यत्यास

छाया। 1 कस्य कृते केन कृतं काकतिपुरस्त्ीणां सौन्दर्यम। साधारणभूपया प्रियसखि त्रैलोक्यरमणीयम्।। १ 'इथ्थिआणसुन्देरें T"; "इन्धीआणं सुन्दरे 11, २ साधारण M. ३ भूसाप वि M. ४ जं सहि T', M. 4 तेलोट्ड' T'. ६ महासं . ७ तदा तु प्रत्यु° R. ८ स्तारुण्यं M4 ९,In the commentary the order of treatment is विभ्रम, विच्छितति and विलास. 34

२६६ प्रतापरुद्रीये रतनापणसमन्विते

यथा। सोऊण सहीमुहादो दिवसो विरेतोत्ति संभमेण वहू। हैत्थेसु णेंउराइं चेरणेसु कुंँणइ वैलआइ॥ ५९ ॥ अथ किलकिश्चितम्। रोषाभ्रुहर्षभीसांदेः संकरः किलकिश्चितम्। यथा। 2गेहइ गरणाहे विअणंमि पडंचलं मिअडीए। वेवइ तणू वि णैच्चइ भुंउडी अवि गग्गआ वाँआ॥ ६० ॥ अथ मोट्टायितम् मोट्टायितं स्यादिष्टस्य कथादौ भावसूचनम्।

इत्यर्थः । उदाहरति। सोऊणेति । श्रुत्वा सखीमुखाद्दिवसो विरत इति संभ्र- मेण वधूः । हस्तयोर्नृपुरे चरणयो: करोति वलये ॥ श्रुत्वा सखीमुखाद्दिवसो विरत इति प्रियासक्चित्ततया स्वयं दिवसावसानमपि न जानातीति भावः। ततः संभ्रमेण वधूर्हस्तयोरनूपुरे चरणयोर्वलये वे करोति। किलकिञ्चितं लक्षयति। रोषेति। उदाहरति । गेण्ह इति। गृह्ति नर- नाथे विजने पटाञ्जलं मृगाक्ष्याः । वेपते तनुर्विनृत्यति भुकुट्यपि गद्गदा वाच: ॥ अत्र अयादिविकाराणां कम्पादीनां मेलनात् किलकिञ्ञितम्। भोट्टायितं लक्षयति। मोट्टायितमिति। प्रियगुणकथनादौ स्वाभिलाषप्रकटनं

छाया। 1 शुत्वा सखीमुखादिवसो विरत इति संभ्रमेण वधूः। हस्तयोर्न पुराणि चरणयो: करोति वलयानि॥ 2 गृद्वति नरनाथे विजने पटाञ्चलं मृगाक्ष्याः। वेपते तनुरपि नृत्यति भुकुव्यप गद्रदा वाच:। १ दिअहो M. २ विरओत्ति M. ३ हत्ते M. ४ णोउराई .; जूपुराइं P. ५ चल- णेसु M. ६ कुलई P .; कूणइ M. ७ वलआई P. ८ किलचिन्तितम् P. ९ क्रांधाश्रु0 T'. १० भीत्यादिसंकर: R. ११ किलचिन्तिनम् P. १२ गन्नति P .; गह्णन्ते M. १३ काकइणाहे T' .; गरणाहो P. १४ व्विणञ्इ P. १५ मिउडी P. १६ विअ M. १ वाचा P. १८ मावसूचितम् R. १९ वलयति t. २० 'कथनादथ P.

रसप्रकरणम् । २६७

यथा। 'मंहुराइ रुद्दणरवइचरिआइ बहूँए सुणंतीए। तणुगोवणेण पड्रडो जह भोओ ण तह पुलएहिं॥ ६१ ॥ अथ कुट्टमितम्। संमर्देडपि सुखाधिक्यं रतौ कुट्टमितं मतम् । यथा। निर्मयादमनोभँवोत्सवकथाविस्त्रम्मकर्णेजपै- रङ्गैर्विस्मितमानसां प्रियसखीमालोक्य जातत्रपा। वैयात्यं निजमात्मवल्भकृतां रागान्धतां जानती सद्यो नम्रमुखेन्दुरिन्दुवदना क्षोणीं लिखन्ती स्थिता ॥ ६२ ॥। मोट्टायितमित्यर्थः । उदाहरति। महुराईति । मधुराणि रुद्रनरपतिचरितानि वध्वा: रण्वत्याः । तनुगोपनेन प्रकटो यथा भावो न तथा पुलकैः ॥ पुलकानां प्रियगुणस्तुतिजनितमन्मथभावसूचकत्वं भावप्रकाशे। 'गुणान् वर्णयति स्वैरं वीक्षते भावमन्थरम्। रोमाञ्चो गद्गदपदा वाकू स्वेदश्च कपोलयोः ॥ विस्त्रम्भकथनं दूत्या तत्समागमचिम्तनम्। एवंगुणस्तुतिभवा भावा मन्मथसूचका: ।।' इति। कुट्टमितं लक्षयति। संमर्द इति। केशाधरादिग्रहे सत्यपि बहिःप्रकरोपजन- कोउन्तःसान्द्रानन्दत्वं कुट्टमितभित्यर्थः। उदाहरति । निर्मर्यादेति। निर्मयाँदो निर्द्यप्रवृत्तो मनोभवोत्सवकेशाधरग्रहादिकामकरीडैव कथावादस्तस्य विस्म्भ- कर्णेजपैरुच्छ ङ्गलत्वसूचकैर्नखदन्तपदादिद्वीरेणेति भावः । 'स्तम्बकर्णयो रमि- जपोः' इत्यच्प्रत्यये 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इति सप्तम्या अलुकू। वैयात्यं धाष्टर्यम्। आत्मवल्लभकृतां तत्संबन्धिनीमित्यर्थः । करोत्यर्थस्य धात्वर्थसामान्य- त्वात् विशेषपर्यवसानम् । रागान्तां विशङ्गलविहारहेतुभूतामिति भावः। छाया। 1 मधुराणि रुद्रनरपतिचरितानि वध्वा शण्वत्याः। तनुगोपनेन प्रकटो यथा भावो न तथा पुलकैः॥ १ भहुराइं P. २ चरिआइं P. ३ वहू पणं (वध्वाः ननु ) T". ४ पकओ P. ५ मावो M. ६ तहा P. ७ भवोद्व' P. ८ गुणान् न गणयति t. ९ कोपने for प्रकोपजनको t. १० द्वारोते भावः t.

२६८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ विव्वोकः। मनाक् भियकथालापे विव्बोकोऽनादरक्रिया। पथा। लक्ष्मीः सद्मनि निर्भरं विहरतां क्षोणीभुजालम्बन- क्रीडां नैव जहातु किं च सततं वाणी मुखे खेलतु। ज्ञौतं रुद्रनरेश्वरस्य बहुभिर्विज्ञातपूर्वः प्रिय- व्याहारै; कृतमेव दूति मदनश्चापाय संनह्यतु ॥ ६३ ।। अथ ललितम्। सुकुमारोऽङ्गविन्यासो ललितं परिकीर्त्त्यते। यथा। पद्न्यासक्रीडारणितमणिमऔररेंशनं सहेलं व्यावलात्करवलयनिक्काणसुभगम्। स्मितज्योत्स्नावीचीतरलवचनं रुद्रनृपतेः पुरन्ध्रीणामासदिंनुरहास सेवाविलसितम् ॥ ६४ ॥ अत्र लिखन्तीति वर्त्तमानापदेशेन तत्कारणभूताया लज्ाया अविराम: सूच्यते। अन्राभूतपूर्वसंभोगचिह्वसाक्षात्कारेण विस्मयमानां प्रियसखीं प्रेक्ष्याधुना मन्दाक्ष- मन्थरत्वेन ज्ञातचरकेशाधरादिग्रहदुःखतया तादात्म्यसुखातिभूमिसूचनात् कुट्ट- मितमिति भाव:। विव्वोकं लक्षयति। मनागिति। उपलक्षणमेतत्। तेन गर्वाभिमानादिना दथितेऽप्यनादरकरणं विव्वोक इत्यर्थः । उदाहरति । लक्ष्मीरिति। अयि सखि त्वय्यविरतकोपायां लक्ष्म्यादिनायिकासु नानाविधविहारैः प्रेयसीपदं लभमानासु तव पुनर्नावकाशो लभ्यते। प्रियो हि प्रियाणि कथयतीत्येवं प्रियप्रेपितया दूत्या कथिते मानग्रन्थिग्रथितहृदयतया मरणेऽपि कृतसंकल्पाया अनादृतप्रियकथाया नायिकाया वचनमेतत्। अत एवायं विव्वोक इति भावः । ललितं लक्षयति। सुकुमारति। उदाहरति। पदेति। अनुगतं रहोऽनुरहस- मिति प्रादिसमासः। अनुगतं रहोऽस्मिन्निति बहु्रीहिर्वेति पदमञ्जरीकारः। 'अन्ववतप्ताद्रहसः' इति समासान्तोऽच् प्रत्ययः। अत्रान्ध्रनायकपुरन्ध्रीणामे- १ सादरम् Mr. २ तिष्ठनु P. ३ ख्यातम् M2- ४ रसनम् P. ६ 'निक्ाण M. ६ दनुरभससेवा R. "गृद्दीत t.

रसप्रकरणम्। २६९

अथ कुतूहलम्। कुतूहलं रम्यदृष्टौ चापलं पैरिकीर्त्यते। यथा। वीररुद्रमधिरूढसिन्धुरं द्रष्टुमन्ध्रनगरीपुरन्ध्रयः। कुर्वते रचितसंक्रमर्त्वरास्तुङ्गसझ्शिख राधिरोहणमू।। ६५॥ अथ चकितम्। चकितं भेयसंभ्रम:। यथा। अविज्ञातायातं स्वमकथितमाल्यापि हसितुं हठादुत्पश्यन्त्याश्चकितचकितोदश्चितदृशः ।

कान्तसेवायां मणिमज्जीरादिशिज्जितमश्ुलस्य करचरणविन्यासस्य क्रीडासहेल- पदाभ्यामालापानां मन्दहासमधुरत्वकथनेन च सौकुमार्यप्रतिपादनाल्ललित- मिति भाव: । कुतूहलं लक्षयति। कुतूहलमिति। उदाहरति। वीरेति। अधिरूढसिन्धुर- मारूढगजम्। रचितसंक्रमत्वरा: कृतगतिवेगाः। उत्सृष्टलीलागतय इत्यर्थः । तुङ्ग- सद्शिखराधिरोहणं हर्म्याग्रारोहणं कुतूहलात् कुर्वते। चकितं लक्षयति। चकितमिति । उदाहरति। अविज्ञातेति। पश्राद्धागे पादन्यासमान्द्येन अज्ञातं प्रियानवगतमायातं स्वस्यागमनं यस्य तं तथोक्तम्। हसितुं परिहसितुं परिहासार्थमित्यर्थः । आल्या सख्याप्यकथितं स्वमात्मानं हठा- ददच्छया उत्पश्यन्त्याः। आसीनैस्तिष्ठन्त ऊर्ध्वमवलोक्यन्त इति भावः। अत एव चकितचकिताश्रकितप्रकारा लज्जोत्कण्ठाभ्यामसकृदावृत्तनिमीलनोन्मीलिता इ- त्यर्थः । तथा उदञ्विता ऊर्ध्वप्रसारितापाङ्गो दृशो यस्यास्तथोक्तायाः । तल्लक्षणं भावप्रकाशे। 'मीलनोन्मीलनावृत्तिर्यत्र तच्चकितं विदुः ।

इति। विलासान् 'तत्कालिको विकार: स्याद्विलासो दयितेक्षणे' इत्युक्तलक्ष-

१ परिकीर्ततितम् R. २ मान्ध्र' M. ३ संभ्रम P. ४ ज्वरा R. ५ भूयसंभ्रम: R. ६ मल्पातिइसितम् R .; मल्पोपहसितम् R ७ मणिमयमञ्जीराt. ८'तापाङ्गाश्र t.

२७० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

विलासानुद्वेलानुदितमदनान वीक्ष्य सुतनो- स्तथैव प्रत्येतुं पुनरवनिपाल: स्पृहयति ॥६६ ॥ अथ विहृतम्। विहृतं पाप्तकालस्य वाक्यस्याकथनं हिया। यथा। प्रतापरुद्रस्य भुजान्तरस्थां कल्हारमालाममुना स्पृशेति। स्तनद्वये पत्र लिपिं लिखन्तीं सखीं वधूः पश्यति साभिमानम्। अथ हसितम्। आकस्मिकं तु हसितं यौवनादिविकारजम्। यथा जह जह हसइ मिअच्छी जौवेणलच्छिसिस्सिआ मददुरं। तह तह कुसुमेसुसरा विअसंति पिअस्स आसा अे ।। णान् वीक्ष्य तथैवालिङ्गनादिसत्कारमनुभूयैवेत्यर्थः । पुनः प्रत्येतुं गत्वा पुनरागन्तु- मित्यर्थः । सर्वोऽपि मदनमहोत्सवश्चकितसुखस्य षोडशीं कलां नार्हतीति भावः। विहृतं लक्षयति। विहृतमिति। प्राप्तकालस्यावसरोचितस्येत्यर्थः । उदाह- रति। प्रतापेति। भुजान्तरस्थितां वक्षःस्थिताम्। अमुना स्तनद्वयेन स्पृश आलिङ्गेत्यर्थः । इतीत्थमाशिपमुक्तेति शेपः । साभिमानं सखीवचनस्येष्टत्वात् सकृत्रिमकोपमित्यर्थः । पश्यति न पुनः किमपि व्रते लज्येति भावः। हसितं लक्षयति। आकस्मिकमिति। यौवनादिविकारजं न तु हास्यवद् द्वेषभावादिविकारजमित्यर्थः । अत एवाकस्मिकमहेतुकम्। व्याख्यातमेतत् । उदाहरंति। जहेति। 'यथा यथा हसति मृगाक्षी यौवनलक्ष्म्या शिक्षिता मधुरम्। तथा तथा कुसुमेषुशरा विकसन्ति प्रियस्य आशा च। छाया। 1 यथा यथा हसति मृगाक्षी यौवनलक्ष्मीशिक्षिता मधुरं। तथा तथा कुसुमेपुशरा विकसन्ति प्रियम्य आशा च।। १ हास: R. २ जोव्वणलळ्छीप T (यौवनलक्ष्म्या), जौव्वणलछछीए M. ३ मिकिआ P. ४ मा M.

रसप्रकरणम्। २७१

अथ शृङ्गारस्याङ्कुरितत्वकुसुमितत्वफलितत्वहेतवो द्वादशावस्था नि- रूप्यन्ते। चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्ग: संकल्पोऽथ प्रलापिता। जागरः कार्श्यमरतिर्लज्जालागोऽथ संज्वरः।। उन्मादो मूर्च्छनं चैव मरणं चरमं विदुः। अवस्था द्वादश मताः कौमशास्त्रानुसारतः॥ केचिद्दशावस्था इति कथयन्ति। आसां स्वरूपमुदाहरणं च। आदराददर्शनं चक्षुःप्रीतिरियभिधीयते।

अत्र यौवनजन्येन मदनोद्दीपकेन मृगाक्षीहसितेन प्रियमनोरथः पृथुलीभव- तीति भाव:। इत्थं रससामग्रीं निरूप्य शुङ्गारास्पदक्रमनिमित्तभूता द्वादशावस्था निरूप- यति। अथेत्यादिना। शृङ्गारस्येति। सामर्थ्यादयोगाख्यविप्रलम्भशङ्गारस्ये- त्यर्थः । कामशास्त्रानुसारत इत्यनेन अलंकारशास्त्रे संख्यासंज्ञादौ 'विशेषोऽस्ती- वि सूच्यते। अत एवोकं भावप्रकाशे 'दशधा मन्मथावस्था भवेद् द्वादशधापि वा। इच्छोत्कण्ठाभिलाषाश्च चिन्तास्मृतिगुणस्तुती।। उद्देगोऽथ प्रलापः स्यादुन्मादो व्याधिरेव च। जाड्यं मरणमित्याद्ये द्वे कैश्चिद्वर्जिते बुघैः ॥' इति। अन्ये तु 'दङ्मनःसङ्गसंकल्पा जागरः कृशता रतिः । हीत्यागोन्मादमूर्च्छान्ता इत्यनङ्गदशा दश ।' इत्याहुः। तदेतदाह। केचिदिति। आसां क्रमेण लक्षणोदाहरणे दर्शयति। आदरादित्यादिना। तत्र प्रत्यक्षचि-

१ ब्रीडा R. २ मूच्छना R. ३ कामशास्रानुसारिमि: I. ४ केचित्तु दशा P. ५ स्वरूपं निरुप्यते उदाहरणं च P. ६ विशेषो नास्तीति p.

२७२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यथा। सहि पसो रुद्दणिंओ णेअणाणमंतक्किओत्सओ जोओ। मअणो वं मुत्तिमंतो चंदो विअ मुक्कलंछणो पुण्णो ।। ६९ ।। अथ मनःसङ्ग: । मनःसङ्ग: प्रियतमे निसं चित्तस्य विश्रमः ।

यथा। संइ मह मेंणो विलैगइ रुद्दणरेदम्मि कीस कुविआओ। तेणाहं वि विभुक्का हेलाओ तुहेसु का वत्ता ॥ ७० ॥

त्रस्वप्रादौ सादरं प्रियदर्शनं चक्षुःप्रीतिरित्यर्थः । उदाहरति। सहीति। सखि एष रुद्रनृपो नयनयोरतर्कितोत्सवो जातः । मदन इव मूर्त्तिमान् चन्द्र इव मुक्तलाञ्न: पूर्णः ॥ अत्र राज्ञो नेत्रोत्सवत्वादिप्रतिपादनेन तद्दर्शनेऽत्यादरः प्रतीयते।

मनःसङ्गं लक्षयति। मन इति। सर्वदा प्रियविश्रान्तचित्तत्वं मनःसङ्ग इत्यर्थः । उदाहरति। सईनि। सदा मम मनो विलगति रुद्रनरेन्द्रे कस्मात् कुपिताः । तेनाहमपि विमुक्ता सख्यो युष्मासु का वार्त्ता ॥ सह सदा। 'इस्स- दादिपु' इति सूत्रेणात्राकारस्येकारादेशः । कस्मात् कुपिता यूयिति शेषः। तेनाहमपि विसुक्ता संनिहितापीति भावः । सख्यो युष्मासु का वार्त्ता व्यवहि- तास्विति भावः । तस्मान्न मे युप्मदुपालम्भभाजनत्वमिति भावः।

छाया। 1 सखि एष रुद्नृपो नयनयोरतर्कितोत्सवी जातः। मदन इव मूर्तिमान् चन्द्र इव मुक्तलाव्छन: पूर्णः॥ 2 सदा मम मनो विलगति रुद्रनरेन्द्रे कस्मात् कुपिताः। तेनाहमपि विमुक्ता सख्यो युप्मास का वार्ता।। १ णिवो M. २ णअणस्स M. ३ अतक्कि M. ४ ओस्सओ T"; उसवो M. ५ संजाओ M. ६ व्व. P. ७ विभ्रम: R. ८ सहि P .; सई M. ९ मम P. १० मणं M. ११ विलग्गाइ A. १२ णरिदम्मि . १३ कुविआसि P., M, १४ विमुत्ता M. १५ हलावो M .; सहिओ P. १६ तुहमु .

रसप्रकरणम्। २७३

अथ संकल्पः । संकल्पो नाथविषयो मनोरथ उदाहृतः ।

यथा।

दरहसिअंगम्भिआइं सिणेहसिणिध्घाइ राअभेरिआइ। रुद्दणिवविलोइआ र कहं णु मेहंमि णिवदंति॥ ७१॥ अथ प्रलाप: ।

पलापः भियसंश्चिष्टगुणालाप उदाहृतः ।

संकल्पं लक्षयति। सकल्प इति। उदाहरति । दरेति। दरहसितं मन्द- स्मितं तदगर्भितानि संभोगौत्सुक्यसूचकानीत्यर्थः। 'कटाक्षैर्हासग भैस्तु संभो- गौत्सुक्यभावना' इति वचनात्। स्नरहस्तिग्धानि रागभरितानि। सनेहो नामा- र्द्रान्त:करणत्वम्। तदुक्तम्।

'मनसो यह्वीभावो विषयेषु ममत्वतः । भयशङ्कावसानात्मा स एव सनेह उच्यते ।।' इति। तत्प्रकर्षो रागः । तदुक्तम् । 'दुःखमप्यधिकं चित्ते सुखत्वेनैव रज्यते। येन स्नेहप्रकर्षेण स राग इति कथ्यते।' इति। रुद्रनृपविलोकितानि कदा मयि निपतन्ति। प्रलापं लक्षयति। प्रलाप इति। प्रियगुणस्तुतिः प्रलाप इत्यर्थः। उदाह-

छाया। 1 दरहसितगर्भितानि स्नेहस्निग्धानि रागभरितानि। रुद्रनृपविलोकितानि कथं नु मयि निपतन्ति॥ १ इसिद M. २ गम्भिणाइं T'. ३ सिणद M. ४ 'सिणिधा P. ५ ० मरिआई P. ६ रुद्दणिवलोइ° M. ७ दाईं M. ८ कह आणु T' (कदा नु ): का पणु M. ९ ममंभि TV. १० दंदि M. ११ संसृष्ट M. 35

२७४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यथा। 'तह णिउणो तह महुरो तह सुहओ तेह सोम्मसैभ्भाओ। एको रुद्दणिवो विअ इदि गोट्ठी पोढ महिलाणं ।। ७२।। अथ जागर:। जागरस्तु विनिद्रत्वम्। यथा गमिथं कहं वि दिणं चंदादवदूसहा जिसा दीहा। मअणो वि पुंखिअसरा णिह्या वि णिऔ वि जो ऐइ। ७३ ॥ रति। तहेति। तथा निपुणो विदग्धः कृत्यवस्तुषु चतुर इत्यर्थः । तथा मधुरः प्रियदर्शन: प्रियंवदो वा। तथा सुभगो गम्भीरगुणो नायकविशेषः। तल्लक्षणं वक्ष्यामः । तथा सौम्यस्वभावः सुशील एको रुद्रनृप एवेति गोष्ठी श्रौढमहि- लानाम्। सर्वत्र तथाशब्दः पूर्वनुभवपरः। अन्र निपुणादिगुणयोगात् प्रताप- रुद्र एवास्माकमभिगम्य इति प्राढाङ्गनाः प्रसङ्गं कुर्वन्तीति भावः। अत एवोकं भावप्रकाशे। 'महोदयो महाभाग्यः कृतज्ञो रूपवान् युवा। मानी सुशील: सुभगो विदुग्धो वंशसंभवः ।।

इति। अहर्निद्रो मधुरवागभिगम्यो भवेत् स्त्रियेः ॥'

तथा निपुणस्तथा मधुरस्तथा सुभगस्तथा च सौम्यस्वभावः । एको रुद्र हृप एवेति गोष्टी प्रौढमहिलानाम्॥ रुद्दणिवो विअ रुद्रनृप एव । विअवेअ अवधारणे इत्यवधारणार्थे विअवेभ इत्येतौ शब्दौ निपातितौ। जागरं लक्षयति। जागर इति। उदाहरति। गमिअमिति। गमितं क्थं- कथमपि दिनम् प्रियागमनत्रतीक्षणादिभिरिति भाव। चन्द्रातपटुःसहा निशा- हाया। 1 तथा निषुणस्तथा मधुरस्तथा सुभगस्तया सौन्यस्वभाव। एको रद्नुप एवेनि गोपी प्रौदमहिलानाम्॥ 2 गमितं कथसपि दिनं चन्द्रातपडुःसहा निश, दीर्घा। मदनोपि प्धितशरे निद्ापि नृपोग नो एति ॥ १ मुहवो M. २ तअ ।".३ समाओ P .; सम्भावो अ. ४ एव्व P. ५ विनिद्रत्वं विरहादि- समुद्रवम् T'. ६ कह कह वि (क्थंकथमपि) T .; किह किह M. • हीदा P. ८ णिवो M. ९ वइ M. १० ममिगम्पते t. ११ मिया t.

रसप्रकरणम्। २७५

अथ कार्श्यम्। काश्यमङ्गस्य तानवम्। यथा। चन्द्रास्ये कथमङ्गलीयकमिदं केयूरितं ते सखि प्रेम्णा प्रेयसि वैभवैः स खलु को भूमे: सपली यतः। ज्ञातं मानिनि काकतीयनृपतौ सकासि सत्य शुभे श्यामाङ्गीं स खलु स्थिरां रमयते त्वों तां च शैलस्तनीम्।।७४॥ अथारतिः। अन्यत्रापीतिररतिः।

अत एव दीर्घा। मदनोऽपि पुंखितशरो नृपोऽपि निद्रापि नोपैति। स्वम्नसमा- गमस्यापि परिपन्थी जागरहतको जागर्त्तीति भावः । काश्यमाह। काश्यमिति। उदाहरति। चन्दरास्य इति। अङ्गलीयक मिति। 'जिह्वामूलाङ्गलेश्ः' इति छप्रत्यये स्वार्थिकः कन्प्रत्ययः । केयूरेत मङ्गदीकृतमित्यर्थः । नायिकाह । सखीति। प्रेम्गां प्रेमादीनां प्रियावेपयरत्यव स्थाविशेषाणामित्यर्थः । तदुक्तम्। 'प्रेमा मान: प्रणयः स्नेहो रागोऽनुरागश्च। अङ्करपल्लवकलिकाकोरकफलभोगभागयं क्रमशः ।।' इति। 'सप्तमी शौण्डैः' इति वदाद्यर्थलाभः। सखी प्रेमविपयं पृच्छति। स खलु कः इति। नायिकोत्तरमाह। भूमेरिति। यत इति। सार्वविभक्तिक- स्तसिः । येनाहं भूमे: सपत्नी भवेयं स इत्यर्थः । सखी नायिकाभिप्रायमुद्घाटयति। श्ातमिति। नायिकाङ्गीकरोति। आ- लीति। भूकल्पायान्तवापि सर्वथा तद्वदेवोपभोगो भविष्यति किमेतेन कारश्ये- नेति सखी नायिकामुपलालदति। शुभ इति। श्यामाङ्गीं यौवनयुक्काङ्गीमन्यत्र कृष्णाङ्गीम्। शेलम्तनीं शैलसदृशस्तनीभन्यत्र स्तनायमानशैलामित्वर्थः । अरतिं लक्षयति । अन्यत्रति । प्रियव्यतिरिक्तविषयवैराग्यमरतिरित्यर्थः । १ भमि: M .; मूर्म P. २ तां तां च B., M.

२७६ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

यथा। दूसेइ चंदसिट्ठिं णिंदइ मेंलआणिलस्स मोहापपं। ऊसवर्परंमुही सा सुहृअ तुमं कि छु मंतेसि॥ ७५॥ अथ ब्रीडात्यागः। यथा लंघिअमहिलासेमहं तह भणिअं मअणदुव्विणीदाए। जह सोऊण गुरुअणो ओसरइ विलज्जिओ दूरं॥ ७६ ॥ अथ ज्वर:। तापाधिक्यं ज्वरो मतः । पथा। मोहसिसिरोवआरा बंहुआ विरहजरेण गेरुएण। दाणि रुद्दणरेसर कांखइ तुह दंलणामिअअं।। ७७॥ उदाहरति। दूसेईति। दूषयति चन्द्रसृष्टिं निन्दति मलयानिलस्य माहात्म्यम्। उत्सवपराङ्मुखी सा सुभग त्वं किं नु मन्त्रयसे। सुभग त्वमिति। सुभगो नाम नायकविशेष: । तदुक्तम्। 'सपत्नीनखदन्तादिचिह्नं यत्र न दृश्यते। विस्मार्यमाणमानेरष्य: सुभगः सोऽभिधीयते ।।' इति। अत एवात्र विषयान्तराद्वैराग्यलिङ्गाभावेन प्रेमास्पदत्वं द्ृष्टव्यम्। ळज्जात्यागमुदाहरति। लङ्गिएति। लङ्वितमहिलासमयं तथा भगितं मद- नदुर्विनीतया। यथा श्रुत्वा गुरुजनोऽपसरति विलज्जितो दूरम्॥ लङ्गितमहिला- समयं सुरतव्यतिरिक्तकाले लजा स्त्रीसमयः । किं विलम्ब्यते चुम्बनादिकि- हेदानीमेव कर्त्तव्यमित्यादिकं तथाशब्दार्थः । ज्वरं लक्षयति। तापति। उदाहरति। मोहेति। मोघशिशिरोपचारा वधू- र्विरहज्वरेण गुरुणा। इदानीं रद्रनरेश्वर काङक्षति तव दर्शनामृतकम्॥ छाया। 1 दृषयति चन्द्रमृष्टिं निन्दति मलयानिलस्य माहात्म्यम्। उत्सवपराङ्मुखी सा सुभग त्वं किं तु मन्त्रयसि। 2 लद्वित्तमहिलासमयं तथा भणितं मदनदुर्विनीतया। यथा श्रुत्वा गुरुजनोऽपसरति विलज्जितो दूरम ॥ 3 मोघशशिरोपचारा वधूर्विरहज्वरेण गुरुणा। इदानीं रुद्रनरेश्वर काङ्क्षति तव दर्शनामृतम्। १ दूसअइ P. २ दिट्टिं Tv., P. ३ णिदइ TV. ४ मणआ P. ५ माहा्यं P .; माइप्पं M. ६ परम्मुहा M. ७ दुमं M 6 लज्जात्याग: T. ९ समअं M. १० बहूआ M. ११ गुरुपण M. १२ नरेस्र- P. ११ किखइ 1. १४ दसणामअअं T'. (मृतकम् ), M.

रसप्रकरणम् । २७७

उन्माद्मरणयो: प्रागेवोदाहरणं दर्शितम्। अथ मूर्च्छा। मूर्च्छा त्वैभ्यन्तरे वृत्तिर्वाहयेन्द्रियनिमीलनात्। यथा। चिंतअंतिप णैरेहं दट्ठं हिअअंट्ठितं मीअच्छीए। करणाइ बाहिराइं विसंति अभ्मंतरं वि सुण्णाए।। ७८ ।। अथ शृङ्गारः । स च द्विविधः । संभोगो विपलम्भश्च। 'संयुक्त- योस्तु संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः' इति शृङ्गारतिलके कथितम्। संभोगस्य परस्परावलोकनसंभाषणालिङ्गनचुम्बनाद्यनेकव्यापारमयत्वे- नानन्त्यादेकविधत्वेन गंणना कृता। यथा।

अवस्थाद्वयं व्यभिचारिप्रस्ताव एवोदाहृतमित्याह। उन्मादेति। स्थायिभाव- सहकारित्वेनोपाधिना संचारित्वम्। रसास्वादनिमित्तेत्वनोपाधिना अवस्थात्वं चेति विवेकः । मूर्च्छी लक्षयति। मूर्च्छेति। बाह्येन्द्रियाणां चक्षुरादीनां निमीलनं स्वस्व- विषयग्रहणाभावः । अत एवाम्यन्तरे अवृत्ति: शून्यान्तःकरणत्वमित्यर्थः। उदा- हरति। चिन्ततीए इति। शून्यायाश्चिन्तया शून्यान्त:करणाया इत्यर्थः । अन्र मूर्च्छाया मोहाख्यसंचारिसमानयोगक्षेमत्वेनोन्मादादिवं दुदाहरणातिदेशा- हैत्वेऽपि पृथगुदाहरणं चमत्कारविशेषद्योतनायेति द्रष्टव्यम्। अथ रसविशेषानुदिताद्देशकमानुसारेण विभागपूर्वक लक्षणोदाहरणाभ्यां द- रशयति। अथेत्यादिना। तन्र संभोगस्यावान्तरविभागाभावे हेतुमाह। संभो- गस्येति।

छाया। 1 चिन्तयन्त्या नरेन्द्रं द्रषुं हृदयस्थितं मृगाक्ष्याः। करणानि बधिरानि विशन्ति अभ्यन्तरमपि शन्यायाः ॥ १ कृतम् T'. २ त्वाम्यन्तरी T. ३ चिंततीप M. ४ गरिंद M. १ त्थितं P. ६ कर- णाइं P. ७ सुगाए T'. ८ P. drops कथितम. ९ परस्परालोकन M. १० कथिता for गणना कृता M. ११ t. drups वत्. १२ t. drups दिता.

२७८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

रहःप्रत्यासन्ने हेदयदयिते रुद्रनृपतौ निवृत्ता मानाज्ञा विरलमपि लज्जाविलसितम्। किमन्यत्ते गोप्यं बहिरवहिरानन्दममृणः स्मरावेशः कोऽपि न्ियसखि नृपेणैकयति माम् ॥७९॥ विघ्रलम्भ: पुनरभिलाषर्प्या विरहप्रवासहेतुकत्वेन चतुर्विधः। अभिलाषो नाम संभोगाव भागनुरागः । यथा। अन्योन्यभाषणमनङ्गविलासगोष्ठी शय्या च सेवमपदानि मनोरथानास्। उदाहरति। रह इति। रहःप्रत्यासन्ने विजनमुपगते हृदयदयिते प्राणव- लभे मान: कोपविशेषः। 'स्त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासंगिनि प्रिये' इति लक्षणात्। तस्याज्ञा तत्परवशत्वमित्यर्थः। लज्ाविलसितमपि विरलं निवृत्त- मित्यर्थः। सुरतसमये स्त्रीणां प्रागल्भ्यभूषणत्वादिति भावः । अत्र विस्त्रम्भवि- हारविरोधिनोर्लज्ामानयोर्निवृत्तिकथनादुन्मर्यादो विमर्द: संवृत्त इति सूच्यते। तत्फलमाह। किमिति। अवक्तव्यं ते नास्तीत्यर्थः । बहिरबहिरानन्दमसृणः वि- गलितवेद्यान्तरत्वेनापरिच्छिन्नानन्दमय इत्यर्थः । अत एवालौकिकोऽयं स्मरावेशो दुर्निश्रयस्वरूप इत्याह। कोऽपीति। कि बहुना। तदानीमावयोः सामरस्यं सम- जनीत्याह। नृपेणेति। एकां करोति एकयति। एकशब्दात् 'तत्करोति' इति धयन्तात् 'वर्त्तमानसामीप्यादवर्त्तमानवद्वा' इति वर्त्तमानप्रत्ययः । अत्र हृदय-

ग्यैर्हर्पादिव्यभिचारिभिरनुक्तिसिद्धैःम्तम्भादिभिरनुभावैश्र परिपोषं प्राप्तः रत्याख्यः स्थायीभावः शङ्गारतामङ्गीचकारेति वेदितव्यम्। विप्रलम्भं विभजते। विपलम्भ इति। तत्राद्यं लक्षयति। अभिलाष इति। अयोगपूर्वानुरागाद्यपरपर्यायो विप्रल- म्भविशेषोऽभिलाय इत्यर्थः। उदाहरति । अन्योन्येति। अन्योन्यभापणमिष्टा- लापरूपं ततोऽनङ्गविलासगोष्टी नर्मकधाप्रसङ्ग इत्यर्थः । सार्ध शय्या सह शयन- मित्यर्थः। 'संज्ञायां समजनि-' इत्यादिना क्यप् प्रत्ययः। अत्र यद्यपि शेर- १ हृदयनिहिते T'. २ पुनः पुनर ['. ३ प्रवासादिहेनुकः i. ४ समोगादनुरागः M. ५ सार्धमपराण J, ६ रत्यास्यस्थायिभाव: t.

रसप्रकरणम्। २७९

प्रेमानुबन्ध मुदयद्वहुलानुरागं लभ्येत रुद्रनृपतेरेंवलोकितं वा॥। ८० ॥ ईर्ष्या नाम नायकस्यान्यारसक्तिभवा चित्तविक्रिया।

तया विप्रलम्भो यथा।

तेऽत्रेति अधिकरणव्युत्पत्या शय्याशब्दः खद्वापरो न शयनपरस्तथापि भृत्या- दिशब्दवदन्नापि भावानुद्टत्या भावार्थतवमभिमेने कविरित्यनुसंधेयम्। मनोर- थानामपदान्यस्थानानि अविपया इत्यर्थः। मनोरथविपयमाह। प्रेमेति।

'स प्रेमा यन्मिथो यूनोर्निरूढं भावबन्धनम्।'

इत्युक्तलक्षणेन प्रेम्णानुविद्धं युक्तं तथा उदयनुद्दीप्यमानो बहुलानुरागो यत्र तत् तथोक्तम्। 'रागोऽनुवृत्तो विच्छिन्नमनुराग उदाहृतः' इति। रतेरेवावस्था- विशेषा: प्रेमादय इत्युकं रसार्णवे

'अङ्करपल्लवकलिकाप्रसूनफलभागयं क्रमशः । प्रेमा मान: स्नेह: प्रणयो रागोऽनुरागश्च ।।'

इत्युक्के:। एताद्शमवलोकितं वा लभ्येत। प्रार्थनायां लिङ्।

ईर्ष्याविग्रलम्भं लक्षयति। नायकस्येति। स्वप्रियस्यान्यासक्तभावाननायिका-

भावः । चित्तविक्रिया ईर्ष्या मानरूपेत्यर्थः । अत एवाक्तिं दशरूपके। 'स्त्रीणामीर्ध्याकृतः कोपो मानोऽन्यासङ्गिनि त्रिये। श्रुते वानुमिते दृष्टे ईर्ष्याकोपः स उच्यते ॥'

इति। अत एवायमीर्ष्याविप्रलम्भ: स्त्रीणामेव न पुरुषाणामिति द्रष्टव्यम् । तदुक्ततं हेमचन्द्रेण।

१ मवलोकनं वा M. २ नायकस्यान्यासक्तिमवा चित्तावक्रिया ईष्या . ३ सक्ति- भावाज्िन P. ४ त्वमप्यभिमंने t.

२८० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

लेक्ष्मीर्यस्य विलोचनाब्जवसतिः सेर्प्या त्वेदालोकने वाक्यस्थापि सरस्वती न सहते साकं त्वया भाषणम्। लीलाकर्षणविघ्नकृत् त्वयि मही बाहुस्थिता काकति- क्षोणीन्द्रे न हि कैतवानि सुभगे मानेन किं ताम्यसि।। ८१॥ विरहो नाम लब्धसंयोगयोनायिकानायकयोः केनचित का- रणेन पुनः सैमागमकालातिक्षेपः। यथा। अङ्गेपु जीर्णेषु विभूपणानां व्यत्यासमार्गोपि मुहूर्त्तशोभी। संख्यस्तदास्तां परिकर्मरीति- रानीयतां रुद्रनृप: किमन्यत् ॥ ८२॥। 'ईर्ष्या मानः स्त्रीणामेव' इति। उदाहरति। लक्ष्मीरिति। अन्र नेत्राननबा- हुवासिन्यः श्रीवाणीधरण्यो यथाकमं त्वदालोकनसंभाषणलीलाकर्षणानि प्रति- बध्रन्ति। काकतिनाथोऽयं पुनर्न तथा कितवस्तस्मान्न तत्र मान: कार्य इत्यर्थः। कैतवाभावोऽत्र नायकविशेषवाचिना सुभगशब्देन सूच्यते। तल्लक्षणमुक्क भावप्रकाशे। 'सपतीनर दन्तादि चिह्नं यत्र न दृश्यते। विस्मार्यमाणमानेर्ष्यः सुभग: सोऽभिधीयते ।।' इति। अत एव भारविणाप्युक्तम्। 'कः प्रिये सुभगमानिनि मानः' इति। विरहविप्रलम्भं लक्षयति। विरह इति। नायक्योः स्त्रीपुंसयोः । केनचित् कारणेनेति। अविद्यमान एवान्यासङ्ग इति भावः । नायक्रयोर्निर्निमित्तो वि- प्रयोग: प्रणयमानापरपर्यायो विरहविप्रलम्भ इत्यर्थः । तदुक्तं रसमअ्जर्याम। 'परस्परमॉज्ञोल्ङ्डनं प्रणयमानः" इति। अयं पुनर्द्वयोरपि भदति। तत्र स्त्रीवि- रहमुदाहरति। अङ्गेष्विति। व्यत्यासमार्ग: अङ्गुलीयकादीनां कटकादिर्स्थानेपु धारणादिति भावः । मुहूर्त्तशोभी अनन्तरमतिकार्श्यसंभवेन तत्रापि तेषामन- वस्थानादिति भावः । परिकर्मरीतिः प्रसाधनप्रकारः । किसन्यदिति कार्यान्त- रस्य वृथा विलम्बनहेतुत्वादिति भावः। एवं पुंविरहेऽप्युदाहारयर्यम्। १ लक्ष्मीरस्य R .; M. २ तदालोकने R. ३ वक्त्रस्था च P2 .; वक्त्रस्थापि M. ४ संयो- गनायिका P. ५ समागमे M4. ६ सख्यस्तदानीम् M2. "मानोह्वङ्गनम् t. ८ 'स्थाने t.

रसप्रकरणम्। २८१

यूनोर्देशान्तरवृत्तित्वं प्रवास: । तेन विप्रलम्भो यथा। सेव्योऽस्तु रुद्रनृपतिर्निखिलैनृपालै- रेभ्युत्सवेषु सुलभा ने हि वल्लभा नः। इत्थं कलिङ्गसुद्दशां विरहार्त्तितापा- दङ्गानि यान्ति तनुतां दिवसा युगन्ति॥। ८३॥ रसाभासो यथा। प्रासादगर्भवलभीषु कपोतपाल्यां पारावतीं रमणचुम्बितचञ्चुकोटिमू। आविर्भवत्सुरतर्कूजितरक्तकण्ठी- मालोक्य काकतिविभु: स्मितमातनोति।।८४।।

प्रवासविप्रलम्भं लक्षयति। यूनोरिति। उदाहरति । सेव्य इति। निखि- लेतरभूपालवद् वीररुद्रं स्वप्रिया अपि सेवन्तां नाम। अंचनैरप्यादरणीयेषू- रसवदिवसेष्वपि ते नो दुर्लभा अभूवन्निति दूयामहे इत्यर्थः । इत्थमनुलपन्ती- नामिति शेषः । दिवसा युगन्ति युगकल्पा भवन्तीत्यर्थः । युगप्रातिपदिकादा- चारक्िबनदर्त्तमाने लट। रात्रयस्तु दुरतिवाहा एवेति भावः । त्रिधा रसाभास इत्युक्तं तत्र तिर्यग्गतमुदाहरति। प्रासादेति। वलभीषु गोपानसीषु। कपोतपाल्यां विटङ्के च रमणचुम्बितचञ्जुकोटिमत एवाविर्भवत्सु- रतकूजितामयतोद्यन्मणितां रक्तकण्ठीं मधुरस्वनाम्। अत्र तिरश्चोः पारावतयोः कलाकौशलाभावेन तदीयशङ्गारस्य विभावादिपर्रिपूर्त्यभावादाभासत्वं द्रष्टव्यम्। रस एवायं नाभास इति केचित्। तदुक्तं विद्याधरेण। 'विभावादिसंभवो हि रसं प्रति प्रयोजको न विभावादिज्ञानं ततश्र तिरश्रामप्यस्त्येव रसः' इति। भेदान्तराणामुदाहरणमन्यतोऽवगन्तव्यम्।

१ प्रवासो नाम यूनोर्देशान्तरवृत्तित्वम् P. २ रप्युत्सवेषु M. ३ महिवल्लमा R. ४ विरहा- तिपातान् . ५ पारावतीरमण R. ६ 'कूणित R. ७ चन्द्रवदना T'. ८ 'दूत्तमानार्थे t. 36

२८२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

भावोदयो यथा। मुग्धे कस्तव वर्त्तते हृदि मनोजन्मैव नान्यः शपे संख्यै तस्य किमत्र कार्यमपरं किं जैन्मसझादरः। कोऽन्यस्तत्प्रतिविम्ब एव निपुणे जानासि कामाधिक:

अेत्र लज्जाया उदयः। भावशमो यथा। लक्ष्मीस्त्वं पुरुषोत्तम्रस्तव पतिः श्रीवीररुद्रो नृपः सृष्टयामम्बुजविष्टरस्य सदशोर्योगश्चिरात् संभृतः । तस्मात् कृत्रिममप्यसाम्प्रतमिदं वां वैमनस्यं मना- गित्यालिं प्रणतां विलोक्य विकसद्वक्त्राम्बुजा मानिनी ॥८६ ।।

भावोदयमुदाहरति। मुग्ध इति। मुग्धे सुन्दरीति संबोध्य सखी पृच्छति । अथ नाथिकोत्तरमाह। मनोजन्मेति। शपथविशेषेण सखीमत्र प्रत्याययति । राप इति । 'शप उपालम्भने' इत्यात्मनेपदम्। 'वाचा शरीरस्पर्शनमुपा- लम्भ:' इति वृत्तिकारः। 'श्राघह्वस्था-' इत्यादिना सख्या इति संप्रदा- नत्वाच्चतुर्थी। पुनः सख्याह। तस्येति । अत्र मनास। तस्य मनोभुवः। नायिका प्रतिवक्ति। अपरमिति। जन्मभूमिस्रेहादन्यत् किमपि नाम्ीत्यर्थः । कामस्तावदास्तां द्वितीयः क इति सखी पृच्छति। कोऽन्य इति। तत्प्रतिबि- म्बादन्यः कोऽपि नास्तीत्युत्तरमाह। तदिति। पुनः सख्याह। निपुण इति। जानासि प्रतारणप्रकारमिति शेषः । नम्रानना लज्येति भावः। भावशान्तिमुदाहरति। लक्ष्मीरिति। अम्बुजविष्टरस्य कमलासनस्य। सदृशो: समानयोः। तस्माद्वां युवयोवैंमनस्यं मनागल्पं कृत्रिम बाह्यमपीत्यर्थः। असाम्प्रत- मयुक्तम्। यतो 'न पुनरेति गतं चतुरं वयः' इति भावः। इत्युक्त्वेति शेषः। प्रणतामालिं सखीं विलोक्य विकसद्वक्राम्बुजा भ्रुकुटिवैवर्ण्यादिकोपानुभावाप- गमादित्यर्थः । कोपः शान्त इति भावः ।

१ सख्येतस्य P., R. २ जन्मसद्मादरात् M .; जन्मपद्माकरः M2 ३ निपुणो P. ४ जानामि R. ५ तत्र M2- ६ भावशान्तिरयथा M. ७ 'विष्टपस्प 1.

रसप्रकरणम्। २८३

अंत्र कोपस्य प्रेशमः । भावसन्धिर्यथा। प्रतापरुद्रस्य दिगन्तजैत्र- यात्राप्रभूतैः पटहप्रणादैः। प्रियातुलापैश्च तथा भटानां रोमाञ्चवर्मावृतमङ्गमासीत्॥८७॥ अत्र वीरशृङ्गारकेतयोर्हर्षयोः संधिः। भावशवलता यथा। निन्दन्त्वत्र कुलस्त्रियः प्रियतमो लभ्यः सुखं केन वा भाग्येनानुमतं न किं गुरुजनैः का वा सखी प्रेष्यते। किं लोकस्य भवेत् प्रसिद्धमचिरात् स्वच्छन्दमङ्गं कदा रोक्ष्यामि स्थिरता कदा हृदि भवेद्यातव्य एव प्रियः ॥८८॥ भावसन्धिमुदाहरति। प्रतापेति। प्रियाणां प्रेयसीनामनुलापैरनुरागतरङ्गि- तैस्तत्कालोचितवचनाम्रेडितैश्च। अन्र परस्परविरुद्वीरशङ्गाराश्रितयोर्हर्षयोः स्प- धया सम्बन्धकथनात् भावसंधिरेव चर्वणास्पदमित्यर्थः । तदेतदाह। अत्रेति। भावशवलतामुदाहरति। निन्दन्त्विति। प्राप्तकाले लोट। अद्य आत्मो- पसरणावसर इत्यर्थः । अनेन कार्यकारणमूला लजा व्यज्यते। प्रियतम इति। अन्र प्रियसौलभ्ये किं वा भाग्यं निमित्तमित्यूहकथनाद् विमर्शमूलो वितर्कः। अनुमतमिति। अत्र किमर्थ वा गुरुजनानुमतिर्नाभूदिति कार्पण्योक्ता दैन्यं ध्वन्यते। प्रियानयनार्थ का वा सखी प्रेष्यत इति सहायाँन्वेषणानुभावेन प्रारब्धकार्यानिर्वहणरूपो विपादो व्यज्यते। किमिति प्रसिद्धमिति स्वदुर्विनी - तत्ववैभवमिति शेषः । अतस्तन्मूलानर्थोत्प्रेक्षालक्षणा शङ्केयमिति भावः । अचि- रादिति। स्वः स्वकीयश्छन्दोऽभिप्रायो यस्मिन् कर्मणि तत् स्वच्छन्दं स्वेच्छयेत्यर्थः । अङ्कं प्रियस्येति शेषः । अत्र कालाक्षनत्वलक्षणमौत्सुक्यं प्रतीयते। स्थिरतेति। अन्र हृदयस्थैर्याकाङ्क्षया नैस्स्पृह्लक्षणा धतिरवधार्यते। यातव्योऽभिसरणीय एव प्रिय इत्यनेन तत्वनिर्धारणात्मिका मतिरिति। अत्र लज्जादीनामष्टानामपि भावानामन्योन्योपमर्दकतया समावेशाद् भावशवलतेस्यर्थः । अत्र लज्जा वित- १ तत्र M. २ शम: M/. ३ तदा R., M. ४ कृतदषयो: P. ५ हर्षांमषयोः M ६ निन्दन्तद T',, M. •यान्वेषणेनानुभावेन t. ८ मूलो t. ९ 'दुर्नीतिवैभव" t.

२८४ प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते

अत्रौत्सुक्यादीनां शवलता। अथ रससंकरस्योदाहरणम्। तत्र शृङ्गारकरुणयो: संकरो यथा। आसन्नेपि महोत्सवे कथमितस्त्यक्वा प्रवासं व्रजे- र्धिगू धिक साहसमावयोविघटनं को वा विधिः कौङ्क्षति। इत्थं स्वम्ननिवारितप्रियतमप्रस्थानबुद्धिस्ततो बुद्धा मूच्छति काकतीयनृपते त्वद्वैरिनारीजनः ॥। ८९ ॥

र्केंण बाध्यते दैन्यं विषादेन शङ्का औत्सुक्येन धतिर्मत्येत्येवमन्योन्यबाध्यबाधक- भावेन द्वन्द्वशो भवन्ती भावशवलतां ततो गत्वा मतेरेव प्राधान्यमादधाना परमास्वादस्थानमित्यर्थः । तदेतदभिसंधायाह। अत्रेति । अत्रानादेरप्यौत्सुक्य-

दीनामभिसरणविरोधित्वाद्वाध्यत्वम्। वितर्कादीनां तु तदभावाद् बाधकत्वमिति विवेकः । ननु 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्' इति न्यायेन लजा- दीनां बाध्यानामनुपादानमेव श्रेय इति न शङ्कनीयम्। विरोधिनामपि रसादी- नामाधिकारिकरसदार्व्यार्थमङ्गत्वेनोपनिबन्धनवदत्रापि तदुपादानस्य न्याय्य- त्वात्। तदुकं ध्वन्याचार्येः । 'विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम्। बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला ।।' इति। अन्नोक्तभावोदयादीनां राजानुगतविवाहप्रवृत्तमृत्यवत् कदाचिद्द्वित्वम- प्यङ्गीक्रियते। तदुकं काव्यप्रकाशे। 'मुख्ये रसेऽपि तेऽङ्ित्वं प्राम्वन्ति कदाचन' इति। भावमेलनप्रसङ्गाद्रसमेलनमप्युदाहर्तु प्रतिजानीते। अथेति। तत्र शुज्ञा- रसंकीरणे करुणमुदाहरति। आसन्न इति। व्याख्यातमेतत् कोव्यप्रकरणे (पृ० ६२) मध्यकैशिक्युद्ाहरणे।

१ ब्रजेद् P., M., My M5. २ कस्माद्विवि: P. ३ काङ्क्षते R. x t. drops उक्. ५ मध्यमकैशिक्यामुदादरणे ( काव्यप्रकरणे omitted ) t.

रसप्रकरणम् । २८५

अथ रौद्रबीभत्सयो: संकरो यथा। पीत्वा मांसोपदंशं द्विरदगलगलद्र क्तमैरेयधारां मत्तो मस्तिष्कलग्नैर्दलितनृपवपुःकीकसैः स्पेप्टदंष्ट्रः । बिभ्रद्रौद्रास्रमालां जनितजनभयो भैरवाकारघोर: संग्रामोर्व्याः कलिड्गैर्बलिविधिमकरोद्वीररुद्रस्य खङ्गः ।। ९० ॥

बीभत्ससंकार्ण रौद्रमुदाहरति। पीत्वेति। व्याख्यातमिदमपि नाटके तृती- येडक्के (पृ० १८२)। अत्रोदाहरणद्वये द्योः करुणरौद्रयोर्विश्रान्तिधामत्वेन चर्वणायां प्रथमभावित्वात् प्राधान्येनाङ्गित्वम्। शृङ्गारबीभत्समोस्तदुपस्कारक- त्वेनाङ्गत्वमिति विवेकः । अत एवोक्तं भावप्रकाशे। 'रसा: कार्यवशात् सर्वे मिलन्त्येव परस्परम्। प्रथमं यो रसः ख्यातः स प्रधानो भविष्यति ॥' इति। नन्वयमङ्गभूतो रसः परिपोषमप्राप्तः प्राप्तो वा। नाद्यः। रसत्वव्याघातात्। न द्वितीयः । उपस्कार्यत्वेनाङ्गत्वभङ्गात्। तस्ादयुक्ता रससंकरवाचोयुक्तिरिति चेन्मैवम्। परिपोषलोभेऽपि कस्यचित् कदाचिदुपस्कारत्वेनाङ्गत्वाङ्गीकारात्। त- दुक्तमभिनवगुप्ताचार्यैः । 'संभूतान्यपि रसान्तराणि स्वविभावादिसामप्र्यां स्वावस्थायां यद्यपि लब्धपरिपोषाणि चमत्कारगोचरतां प्रतिपद्यन्ते तथापि स चमत्कारस्तावत्येव परितुष्यन् न विश्राम्यति किं तु चमत्कारान्तरमनुधावति' इति। अङ्गाङ्गिभावे सर्वत्रेयमेव भङ्गयङ्गीकरणीया। तदुक्तमाचार्यैः। 'गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानमनुषज्यते। प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्त्तते ।।' इति। तच्चाङ्गत्वं स्वाभाविकं रूपकादिबलादारोपितं चेत्यादिविशेषास्त्वन्यतो द्रष्टव्या इत्याशयेनाह । एवमिति।

? M. and R. drop this line and after having given the two verses R. has म्र बीभत्सरौद्ररसयोः संकरः and M. has अत्र राद्रवीभत्सरसयोः संकरः २ सृष्ट° T'. ३ सतदुपस्कारत्वेना t.४ अय" p. ६ लाभे p.

२८६ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

पवमन्यदपि यथासंभवमुदाहार्यम्। अत्र रसो नायकाश्रय एव। यदि परं निपुणनटचेष्टया तथाविध- काव्यश्रवणवलेन च सामाजिकै: साक्षाद् भाव्यते तदा परगतस्यापि रसस्य सम्यग्भावनया परत्र निरतिशयानन्दजननमविरुद्धम्। अथवा मालत्यादिशब्देभ्यो योषिन्मात्रप्रतीतौ रावणादिशब्देभ्यः शत्रुमात्रप्-

अयं च रसो लौकिकालौकिकभेदेन द्विविधः । तन्राद्यः कदलीरसालादिफला- स्वादजन्यानन्दसदशः कार्यश्र। इतरो ब्रह्मानन्दसब्रह्मचारी नित्यश्च। तत्राद्यस्या- श्रयमाह। अन्नेति। रसो लौकिको नायकोऽनुकार्यो रामादिराश्रयो यस्य स तथोक्तः। एवकारः आश्रयान्तरव्यवच्छेदार्थः । यद्येवं सामाजिकानां पौनःपुन्ये- नाभिनयावेक्षणकाव्यश्रवणकोतुकमुन्मत्तचेष्टितं स्यात्। अत आह। यदि पर- मिति। 'शिल्पविन्नायकादीनां तादात्म्यापत्तिभावकः । चतुर्धाभिनयाभिज्ञो नटो भीषादिभेदवित् ।' इत्युक्तलक्षणस्य निपुणस्य नटस्य चेष्टयाभिनयेन तथाविधस्य गुणालंकारपरिष्कृ- तरसोल्लसित शब्दार्थसंघटनात्मकस्य काव्यस्य श्रवणबलेन समाजः सभा तत्र समवेताः सामाजिकाः रामादितन्मयीभवनयोग्यमनस्का भावकप्रेक्षकाद्यपरप- र्यायाः सहृदया इत्यर्थः । संपूर्वादजे: समूहवाचिनो घञ्न्तात् 'समवायान् सम- वैति' इति ठकूप्रत्ययः । तर्यदि परं साक्षाद् भाव्यते केवलं स्वसंबन्धित्वेनानु- सरंधीयते चेदित्यर्थः। तहि पुत्राद्यानन्ददर्शने पित्रादिवदत्राप्यानन्द उदेतीति भावः। अत एवोक्तं भावप्रकाशे। 'यस्तुष्टौ तुष्टिमाप्नोति शोके शोकमुपैति च। कोधे कुद्धो भये भीरु: स श्रेष्ठः प्रेक्षकः स्मृतः ।।' इति। न केवलं तत्र तावन्मात्रं किं तु विशेषोऽप्यस्तीत्याह। परगतस्येति। भावनाविशेषादानन्दविशेषो युक्त एवेति भावः। अथालौकिकरसस्याश्रयमाह। अथवेति। मालत्यादिशब्देभ्य इति। अभिनयवेलायां नटादिसमुच्चारितेभ्यो विशिष्टकाव्यगतेभ्य इत्यर्थः । योषिन्मात्रपतीतौ न तु मालत्यादिविशेषोल्लेखे-

१ एवमन्यदपि द्रष्टव्यम् R. २ नायिकाश्रित एव R.,M. ३ अत एव माल T. ४ शब्देम्योऽपि T, M. ५ अयं च p. ६ भावादि ।.

रसप्रकरणम्। २८७

तीतौ च स्मृत्यारूढेन तत्तद्योषिद्विशेषेणांनुकार्येण सामाजिकाश्रयत्व-

नेत्यर्थः । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। स्मृत्यारूढेनेति। सामान्यप्रतीतौ विशेष स्मरणमनयोरविनाभावमूलमित्यनुसंधेयम्। ननु सामाजिकानां श्रूयमाणमालत्यादिविशेषपरिहारेण स्वाभिलषितनायिका- स्मरणे किं प्रमाणमिति न शङ्कनीयम्। काव्यादौ विशेषाणामविवाक्षितत्वात्। न हि महाकविभिर्वाल्मीकिप्रमुखैरिव ध्यानदृष्टया रामादीनामवस्थाः प्राति- स्विका निरूप्यन्ते किं तु रामादिकमाश्रयतया परिकल्प्य स्वप्रतिभाप्रभावलब्धाः सर्वसाधारणा इति। तदुक्तं षट्सहस्त्रीकारेण। 'एभ्यश्र सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते' इति। तर्हि तैरपि विशेषमात्रं विहाय सामान्यमेव किमिति नोपादीयत इति न वाच्यम्। विशेषोपादानेनैव श्रोतृणामास्वादसंभवात्। तदुक्तम्। 'कीडतां मृण्मयैर्यद्वद् बालानां द्विरदादिभिः। स्वेच्छा हि स्वदते तद्वच्छ्रोतृणामर्जुनादिभिः ॥' इति। योषिद्विशेषेणेति। नायकनयनान्तावलोकननिर्वेदादीनामप्युपलक्षणम्। योषिन्मात्रेण रसनिष्पत्तेरभावात्। ननु भवन्तु नाम स्मृता: स्त्रीपुंसादयः कथ तै रसनिष्पत्तिः कथं वा रसस्य सामाजिकाश्रयत्वमिति चेदिदमत्रानुसंधेयम् । सामाजिकास्तावत् पूर्व लौकिकनायकानुरागाद्यनुमानेन संस्कृतहृदया: काव्या- दिशब्दमहिम्रा रामादीन् सामान्यात्मना स्वसंबन्धित्वेन भावयन्ति। ते च भा- विता भावकमनोऽङ्गणे वर्त्तमानवदवभासन्ते। तदुक्तं भर्नृहरिगा। 'शब्दोपहित रूपांस्तान् बुद्धेर्विषयतां गतान्। प्रत्यक्षमिव कंसादीन् साधनत्वेन मन्यते॥' इति। कंसादीनां प्रत्यक्षरूपमिव शब्दोपहितरूपमप्यर्थक्रियाकारीत्यर्थः । ने च सीतारामादीनां स्वस्रीपुंसतया भावनादनौचित्यम्। तेपां जनकदशरथतनयत्व्रा- दिविशेषपरित्यागेन स्त्रीपुंसमात्रानुवादित्वादित्युक्तत्वात्। ते च स्त्रीपुंसादयो लौकिका एव। काव्याभिनयमुखेन विभावादिपदाभिधानराज्याभिषिक्तभाव- कैर्भाव्यमाना: सन्तो मुद्रामुद्वितन्यायेन तदन्तःकरणप्रतिबिम्बिताः सामाजि- कनिष्ठा भवन्ति। रत्यादयोऽपि लौकिका एवैवंविधाः सन्तः स्थायिभावसाम्रा-

१ M. drops अनुकार्येण, २ मृन्यये t. ३ "मप्युपलक्षकम् t. ४ न त् ],

२८८ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

मपि न विरुद्धम्। नटस्यानुकरणमात्रपरतया नैव रसाश्रययोग्यता। तस्य भावकत्वाभ्युपगमेऽपि' सामाजिकत्वमेव। अनुभावादीनां प्रका- शनं तु शिक्षाभ्यासपोटवेनैव घटते । ऐषु रेसादीनां परस्परविरोधे- डपि कविप्रौढोक्तिसमाश्रयेणैकत्र समावेशो न विरुद्धः। विरोधक्रमः गृङ्गारतिलके कथितः।

ज्यमूर्धाभिषिक्ता भवन्ति। तेऽमी विभावादयः सर्वेऽपि चित्रतुरगन्यायेन सम्य- डूमिथ्यासंशयसादृश्य प्रतीतिविलक्षणचर्वणा दिशब्दवाच्यालौकिकशब्दप्रतीतिवि- षयत्वादलौकिका एव। तन्निष्पाद्यत्वेनालौकिकस्य रसस्य सामाजिकान्तःकर- णप्रतिबिम्बितस्थायिपरिणामत्वात् सामाजिकाश्रयत्वम्। अस्मिव्वर्थे वृद्धसंवाद: प्रकरणान्ते वक्ष्यते। तदेतदभिसंधायाह। सामाजिकाश्रयत्वमपि न विरु- द्मिति। अपिशब्दः पूर्वोक्तलौकिकपक्षं समुच्चिनोति। न पुनरलौकिकस्यैवा- श्रयान्तरत्वमसंभावितत्वात् । आश्रयान्तरमाशङ्कमानस्तावदेवं प्रष्टव्यः । आश्रयः किमनुकार्योऽनुकर्त्ता वा। नाद्यः। अर्तीतत्वात् । न द्वितीयः इत्याह। नट- स्येति। अनुकरणमात्रपरतयाभिनयाभिनिविष्टचित्तत्वेन। ननु कदाचिद्र।मादि- तादात्म्यानुसंधानात् सामाजिकत्वमनुभवतो नटस्यानन्दपराधीनस्य कथमाभे- नयप्रकाशनमत आह। अनुभावादीनामिति। ननु तत्र तत्र रसान्तरसमा- वेशो न कथं प्रकृतरसभङ्गहेतुरत आह। रसानामिति। अपिशब्दोSविरोधे। किमु वक्तव्यमिति भावः। प्रौढोक्तिसमाश्रयणेनेति। रसानां मिथोविरोधोऽ- स्तु मा वा। कस्यचिदद्गित्वाङ्गीकारेणेतरेषां परिपोषाभावान्नास्ति विरोध इति कविसमयाश्रयणादित्यर्थः । तदुक्तं ध्वन्याचार्येः। 'अविरोधी विरोधी वा रँसोऽङ्रिनि रसान्तरे। परिपोषं न नेतव्यस्तदा स्यादविरोधिता ।।' इति। न केवलमविरोधः प्रत्युत तथाविधे विषये सहृदयानां प्रह्लादातिशय एवेत्यपि तत्रैवोकम्।

१ T drops अपि. २ 'पाटवन घटते M. ३ I". and , omit पषु. ४ रसानाम् T'. ५ अिशब्दादविरोधे t. अविरोवो विरोधी वा . रसे्ङ्गिनि P.

रसप्रकरणम् : २८९

'शुङ्गारबीभत्सरसौ तथा वीरभयानकौ। रौद्राडुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः॥।' रसाद्रसोत्पत्तिरपि संमता। तथोक शृङ्गारतिलकें। 'हास्यो भवति शृङ्गारात् करुणो रौद्रकर्मणः । अ्ुतश्च तथा वीराद्वीभत्साञ्च भयानकः ॥' व्यभिचारिभावानां तत्तद्रसानगुण्यमेवं प्रतिपादितं गृङ्गारतिलके। तथाहि। शङ्कासूयामयं ग्लानिर्व्यािश्चिन्ता स्मृतिर्धृतिः । औत्सुक्यविस्मयावेगा व्रीडोन्मादौ मंदस्तथा॥ विषादो जडता निद्रावहित्था घापलं मृतिः। इति भावा: प्रयोक्तव्याः शृङ्गारे व्यभिचारिणः ॥ •श्रमख्चपलता निद्रा सवप्ो ग्लानिस्तथैव च। शङ्कासूयावहित्था च हास्ये भावा भवन्त्यमी॥ संत्रासी मरणं दैन्यं ग्लानिश्चैव भयानके। अपस्मारो विषाद्श्च भय रोगो मृतिर्मदः ॥ उस्साहश्रेति विज्ञेया भावा वीभत्ससंभवाः। आवेगो जडता मोहो हर्षणं विस्मयः स्मृतिः॥ इति भावा निबद्धव्या रसजैरद्ुते रसे। दैन्यं चिन्ता तथा ग्लानिनिर्वेदो जडता स्ृतिः॥

एकत्र प्रबन्धे वा वाक्ये वा रसविरोधिक्रमं संमतिव्याजेनाह। शृङ्गारेति। प्रसंगाच्छृङ्गारादिभ्यो हास्यानामुत्पत्तिमाह। रस्राद्िति । अ्र ा्यार्थसंब धस्य यथायोगं सत्त्वरजस्तमोऽहंकारसहितस्य मनसो विकारविशेषाः शङ्गारादयः । एतेभ्य एव सत्त्वरजस्तमोऽहंकारेषु यथायोगमावापोद्धारसहितेभ्यो हास्यादय उत्पद्यन्त इति नारदादयः । वासुकिनोक्तो विशेषो भावप्रकाशे द्रष्टव्यः। अथ व्यभिचारिभावानां व्यवस्थामाह। व्यनिचारिभावानामित्यादिना। १ मता for संमता P., R. २ तथा चेोक्तम् P. ३ T%. has तथा दि ater शङ्गारति- लके. ४ भय P. ५ औतमुक्यं विस्मयो वेगो R.६ विस्मयौ बेगो M. ७ रतिर्मंदः R. ८ मोहोऽमर्षणम् . ९ निवोदव्या 11. 37

२९० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

व्याधिश्च करुणे वाच्या भावा भावविशारदैः। हर्षोऽसूया तथा गर्व उत्साहो मद एव च।। चापल्यमुग्रता चैव रौद्रे भावा: प्रकीर्ततिताः। अमर्षः प्रतिबोधश्च वितर्कोSथ मतिर्धृतिः॥ कोधोऽस्याथ संमोह आवेगश्वोपहर्षणम्। गर्वो मदस्तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्यमी॥ रसः सर्वोऽपि संपूर्णस्तिरोघत्ते रसान्तरम् ।।' इति। भारतीयोक्तप्रक्रियया यद्यप्येक एव रसस्तथापि महाकविप्रसिद्धया रससंकर: स्वीक्रियते। तत्र रसादेरप्राधान्ये रसवदाद्यलंकारा भवन्ति। रँसनिर्बन्धे रसवदलंकारः। भावनिबन्धे प्रेयोऽलंकार:। रसाभासभावाभां- सनिवन्धे ऊर्जस्विदलंकारः। भावशान्तिनिबन्धे समाहितमलं- कारः। तथा भावोदयादयोऽपि।

अथ रसवदाद्यलंकारविचारमारभते। रस इति। वाक्यार्थत्वेन प्रधानभूत इत्यर्थः । संपूर्ण: स्वस्वविभावादिसामग्रीपरिपुष्टः । रसान्तरमङ्गभूतम्। महाक- विप्रसिद्धचेति। अङ्गभूनस्य विश्रान्तिविषयत्वाभावेन रसत्वाभावेऽपि महाक- विभी रसत्वेन व्यवहारादित्यर्थः । वस्तुतस्नु तदानीमलंकारत्वमेव रसादीना- मपीति भावः। तदेव विविनक्ति। तत्रेत्यादिना। अत्र रसवदलंकारस्योदाह- रणं यथा। 'अयं स रशनोत्कर्पी पीनस्तनविमर्ईनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ।।' रणभुवि पतितं भूरिश्रवसो भुजं दृष्टा तत्प्रेयसीनामयं विलापः । अत्राधिकारि- कस्य करुणस्याङ्गभूनशृङ्गारोडलंकारतामापद्यते। एवमन्यदप्युदाहार्यम्।

१ भावा वाच्या R. २ चेति P. ३ अनवेत् विनवश् प्रतिबोधमदौ धृति: P. ४ 'सूया च M2. १ श्रोपम्षणम् R., J. ६ मंकगःस्वीकरियन्ते ], P. has अन्याङ्गत्वेन befure this. 6 निबन्धने P. ९ निबन्धन P. १० भासतनिबन्धने P. ११ उजस्त्री अलंकार: M. १२निचन्तरने P. १३ समाहिनोऽलंकार: R., M.

रसप्रकरणम् । २९१

पतद्लंकारसर्वस्वे प्रपश्चेनोक्तम्। 'रसभावतदाभासतत्प्रशमननिबन्धने रसवत्प्रेयोर्जस्विसमाहितानि। भावोद्यभावशान्तिभावसंधिभावशवलताश्च पृथगलंकाराः' इति। पतेषामुदाहरणमलंकारप्रकरणे भविष्यति। गुणालंकारश्रीकृतपरिकरो भावविभद: स्फुरत्पादुर्भावः क्रमगलितवेद्यान्तरमतिः । अथ प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ रसस्वरूपं श्रोकत्रयेण संगृह्भाति। गुणेति। गुणा- लंकारग्रहणं वृत्तिरीत्यादीनामप्युपलक्षणार्थम्। तेपां श्रिया संपत्या कृतपरिकरो विशिष्टकाव्यप्रतिपादितविभावाद्यभिव्यक्त इत्यर्थः । अत एव स्फुरन्नुत्पद्यमानः प्रादुर्भावो रसोन्मुखत्वं यस्य स तथोक्त। भावविभवो रत्यादिस्थायिभाववर्गः । प्रथमं तावत् काव्याभिनयाभिनिविष्टस्य सामाजिकस्य रसप्रादुर्भावसमये नटे

ततः सामाजिकहृदयं नृत्तगीतादिनानाविधनाट्यधर्मेषु मैजति। ततो वेद्यान्त- रमतिर्विगलति। तदानीमलौकिको रसो योगिवेद्यब्रह्मानन्दसदृशः स्वयमेव चर्व- णास्पदं भवति। यदाहुः । 'पाठ्यादथ ध्रुवागानात् ततः संपूरिते रसे। तदास्वादभरैकाग्रो हृष्यत्यन्तर्मुखः क्षणम्॥ ततो निर्विषयस्यास्य स्वरूपावस्थितो निजः । व्यज्यते ह्वादनिष्यन्दो येन तुष्यन्ति योगिनः ।l' इति। तदेतत् सर्व मनसि निधायाह। क्रमगलितवेद्यान्तरमतिरिति। इयां- स्तु विशेषः । ब्रह्मानन्दानुभवे वेद्यान्तरं किमपि न स्फुरति। रसास्वादे तु विभा- वादिव्यतिरिक्तवेद्यान्तरनिरास इति। तर्हि विभावादिप्रतीतावखण्डानन्दानुभवः कथमिति चेत् सत्यम्। 'द्राक्षामधूकखर्जूरकाश्मर्येः सह रूषकैः । तुल्यांशै: कल्पितं पूतं शीतं कर्पूरवासितम्।। पानकं पञ्चसाराख्यं दाहतृष्णानिवर्त्तकम् ।।' इृत्युक्तलक्षणनानारसकदम्बस्वरूपपानकरसन्यायेनेति बमः। नन्वानन्दमूले श- द्ारादावस्तु नाम सुखास्वादः। शोकमूले पुनः करुणे कथमेतदित्याशङ्क्यानु- १ निबन्धे M. २ प्रेयोर्जस्वित् P. ३ P. and . drop भावशान्ति, ४ तेषामु M,, M2. ५ मुत्पादते t. कातुकार्ययो p. निमज्जति c.

२९२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

सुखं वा दुःखं वा 'निविडयतु यूनो: सहृदये त्वमन्दानन्दात्मा परिणमति पूर्णो रसमरः ॥ ८८ ॥ रसो वाक्यार्थः सन् विलसति पदार्था: पुनरमी विभावाद्या यस्मिन् किल दछति विश्रान्तिमुचिताम्। कार्यविपयेचमास्वादवैचित्री न सामाजिकविषयेत्याह। सुखं वेति। अत्रास्य सूत्रस्य शाटकं वयेति न्यायेन भाविनीं वृत्तिमाश्रित्य लौकिको रत्यादिभावः श्लेपभङ्ग्या भावविभावशव्देनोच्यते। अय यूनोः स्त्रीपुंसयो: सुखं लौकिकं शृङ्गारादौ दुःखं करुणे निबिडयनु दृढं करोतु। येपां काव्यानुशीलनाभ्यासव- शाद् विशदीभूने मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता अत एव हृदयसंवाद- भाज: सहृदया इत्युक्तलक्षणे सहृदये तु पूर्णः पूर्वोक्तरा्या विभावादिसमुल्ला- सितः सन्नित्यर्थः । रेसभरस्य पूर्णस्य भारत्वं युक्तमेवेति भावः । अमन्दानन्दात्म ब्रह्मानन्द इव निरतिशयसुखस्वरूपः परिणमति। ननु यद्ययमानन्दात्मकः कथं तर्हि भावकानां करुणात्मककाव्यश्रवणे तथाविधाश्रुधाराविर्भाव इति चेन्नैष दोषः। संभोगसमये स्त्रीणामधरदंशनादौ कृत्रिमदुःखानुभावसीत्कारवदत्राप्युप- पत्तेः सुखेऽपि दुःखवदुपचारः कुट्टमतमिति नल्लक्षणात्। यद्यप्यस्यापि सहज- दुःखात्मकत्वं स्यान्न कोऽपि सामाजिकस्तन्र प्रवर्त्तेत। ततश्च करुणैकरसानां रामाय- णादीनामुच्छेदप्रसङ्ग: स्यात्। तस्माद्रसान्तरवत् करुणस्यापि आनन्दात्मकमेवेति निरवद्यम्। ननु रसास्वादे विशेषाभावात् कथं नवधा विभाग इति चेत् सत्यम्। यथकस्य ब्रह्मानन्दस्य चन्द्रकान्तसोपानपङ्किप्रतिबिम्बितचन्द्रबिम्बवदु- पाधिभेदादनेकधा कल्पनं तद्वदव्रापि व्यक्षकविभावादिभेदाद्वस्तुत एकस्यापि नानात्वमिति वेदितव्यम्। अथैवंविधो रसः काव्यादौ केन कारणेन प्रतीयत इत्याकाङ्क्षायामाह। रस इति। वाक्यार्थ इति। कविसंरम्भविश्रान्ते रसस्यैव प्राधान्यािति भावः । तदुक्तम्। 'कचेर्विवक्षया यत्र प्राधान्यं परिकल्प्यते। भवेत् स एव वाक्यार्थ इति निर्णीयते ुधैः ॥' इति। न चास्य पदार्थसंसर्गादिरूपवाक्यार्थवन्मतभेदेन वाच्यत्वं लक्ष्यत्वं वा संभवति। अभिधालक्षणयोरत्रानवकाशात्। तात्पर्यविशेषस्तु व्यज्ञनान्तर्भूत १ निबिडयति P. २ रसमरः P.

रसप्रकरणम् । २९३

तेतो भावा एकक्रमसमुदितान्योन्यविभवा रसोभावं विश्रत्यथ च पटतां तन्तव इव ॥ ८९।। एवेति प्रतिपादितं काव्यप्रकरणे। अतोऽयं वाक्यार्थो व्यङ्ग्य एवेति वेदित- व्यम्। अमी रेसस्य व्यञ्ञका विभावाद्याः पुनः पदार्थाः। यद्यपि विभावादीनां स्वस्ववाक्यापेक्षया वाक्यार्थत्वं तदुक्तम्- 'स्थायी वा सात्त्विको वापि संचारी वा क्वचित् क्वचित्। भावो वाक्यार्थतामेति तत्तन्वावविशेषतः ।।' इत्यादिना तथापि रसं प्रत्यवान्तरव्यापारत्वात् पदार्थव्यवहारः । एवं च पदार्थ- स्थानीयभावादिप्रतीत्युत्तरकालीनस्फुरणतया रसो वाक्यार्थस्थानीय इति नि- ष्कर्षः। रसं प्रति विभावादीनामवान्तरव्यापारत्वं निर्वहति । यस्मिन्निति । उचितां विश्रान्तिं द्धति कारकज्ञापकभाववैलक्षण्येन व्यञ्षनध्वननचर्वणचम- तकारादिशब्दवाच्यरसगोचरज्ञानविशेषोपयोगित्वं भजन्त इत्यर्थः । अत एवोक्तं लोचने। 'विभावादिरत्र न ज्ञापको नापि कारकः । अपि तु चर्वणोपयोगी' इति। अत ऐंवालौकिकत्वमस्येति भावः । एतच्चाघटितघटनसूचकेन किलश- व्देन द्योत्यते। अत इति। विभावादिविश्रान्तेरित्यर्थः । भावाः स्थायिभावा एव ऋमेणाङ्करितकन्दलितपल्लवितत्वादिरूपेण समुदितोऽन्योन्यविभवः स्वस्वपरि- पोषो येषां ते क्मसमुदितान्योन्यविभवाः । यद्यप्यन्योन्यशब्दः कर्मव्यतीहारे द्विर्भावितस्तथाप्यौचित्यादुक्तार्थे योजनीयः। अथ च विभावादिसंनिधानान्तर- मेवेत्यर्थः । चोऽवधारणे। अनेन व्यङ्ग्यव्यञ्ञकयो रसविभावाद्योरस्त्येव क्रमः। किं तु शतपत्रपत्रशतव्यतिभेदवदाशुभावित्वान्न संलक्ष्यत इति सूचितं भव- तीति भावः । बिभ्रति पूर्व वासनामात्रावस्थायिनः स्थायिनो विभावादिमहिम्रा रसात्मना परिणमन्ति रसादिशब्दप्रतिपाद्यत्वं च भजन्त इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्त- माह। पटतां तन्तव इति। तदुक्तम्। 'यथा हि तन्तवो वेमतुर्यादिक्रिययान्विताः । पटात्मना परिणता पटवाच्या भवन्ति ते।। तथैव स्थायिनो भावा विभावादिभिरन्विताः । रसात्मना परिणता रसवाच्या भवन्ति ते ।।' इति। १ अतो P. २ एव M/. १ विभ्रत्यपि च 1. ४ रसव्यञ्जका t. ५ एव न लौकि- कत्व p.

२९४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

भावे स्थायिनि वर्धमानविभवे रत्यादिके सिंधुवत् कल्ोला इव संभवन्ति विलयं चायान्ति भावा मुहुः । निर्वेदाद्युपभोगभावितनिजास्वादातिरेको रसो लोके स्यादनुकार्य एव कथितो नाट्ये तु सामाजिके ।। ९० ।।

अथ निर्वेदादीनां रसपोषकाणामवस्थानक्रममभिदधानः प्रतिपत्तिदार्व्यार्थ पूर्वोक्तमेव रसस्याश्रयं स्मारयति । भाव इति। वर्धमानविभवे विभावादिभि- रिति भावः । यधाणवे कल्लोला उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च तद्वद्वत्यादिस्थायिभावे निर्वेदादयो निमज्न्त्युन्मजन्ति चेति भावः। तटुक्तम्। 'मजन्तश्च निमजन्तः कल्लोलास्ते यथार्णवे। तस्योत्कर्ष वितन्वन्ति यान्ति तद्रपतामपि॥ तथा स्थायिनि निर्मन्ना ह्युन्मग्ना व्यभिचारिणः । पुष्णन्ति स्थायिन: स्वांश्र तन्नयन्ति रसात्मताम् ।' इति। ततः किमत आह। निर्वेदेति। निर्वेदादीनामुपभोगेन चर्वणया भावित उत्पादित: निजः स्वगोचर इत्यर्थः । स्वस्मादभिन्नस्यापि सवरूपस्य स्वेनै विष- याकरणसंभवात्। यथाहुः । 'आत्मानमात्मन्यवलोकयन्तम्' इति। तथाभूत: स्वादातिरेकोSलौकिकचमत्कारात्मा यस्य स तथोक्तः सन् रसोऽखण्डानन्दात्मको भवति। अयं च लोके स्यात् लौकिकश्चेदित्यर्थः। अनुकार्ये रामादावेव नान्यत्र। नाट्ये तु अलौकिकश्चेदित्यर्थः । सामाजिके कथित इति। अत्र रसो नायका- श्रय एवेत्यत्रेति शेषः । अत एवोक्तं लोचने। 'स च न व्यतिरिक्तमाधारमेंपे- क्षते किं त्वनुकार्याभिन्नाभिमते नर्त्तके आस्वादयिता सामाजिकः तेन नाट्य एव रसा नानुकार्यादिषु' इति। उक्तं च शारदातनयेन। 'व्यापारेण च काव्यस्य तदीयाभिनयेन च। रसात्मत्वं नीयमान: स्थायी स्वोद्यत्वमेप्यति।। सामाजिकादिरेवास्य रसस्याश्रय उच्यते। रसस्य वर्त्तमानत्वात् नानुकार्यस्य संभवः ।। अनुकार्यस्य रामादे: कालातिक्रमदर्शनात्। नातिक्ान्तानुकार्यस्य रसोन्भावनया कवि: ।। बन्नाति काव्यं यत् तस्माद्रसः सामाजिकाश्रयः ।'

१ मपेक्ष्य कि तु t. २ स्वादृत्व t.

रसप्रकरणम् । २९५

इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे रसप्रक- रणं समाप्तम् ।

इति। केचिदेतत् सामाजिकाश्रयत्वमारोपितं न तु मुख्यमित्याहुः। तदुक्तं महोपाध्यायनरहरिसूरिणा। 'एवं सामाजिकसमवेततां रसस्याङ्गीकृत्यालौकि- कता वर्णिता। परमार्थतः पुनः परिपूर्णाखण्डैकरसानन्दरूपपरमेश्वरपर्यायस्यास्य रसस्याधिकारचिन्ता कुतो वा। न सत्यानन्तानन्दात्मके ब्रह्मण्यपि पदमासाद- येदिति विचारचतुरैरनादिकविभिरनाधारो रसः सामाजिकैः परं चर्व्यते विभा- वादिभि: परं व्यज्यते। योगिगम्यत्वमात्रेणेश्वरस्य योगिमनोनिवाससंवादवत् सामाजिकाधिकरणत्वारोपोऽपि सह्यत' इत्यादिभिर्युक्तिभिः प्रतिपादितम्। अन- धिकरणत्वमेव सिद्धान्तः । अत एवायं ब्रह्मानन्द एव। इयांस्तु विशेषः । ब्रह्मानन्दो योगगम्यः। अयं तु विभावाद्यनुसंधानगम्य इति। इदमपि तेनै- वोक्तम्। 'सर्वत्रैकैवानन्दव्यक्तिलौकिकं सुखमिति व्यवहियते। अलौकिकवि- भावाद्यभिव्यक्त्या कविसमयप्रसिद्ध यनुसारादलौकिको रस इति कथ्यते। ना- नाविधविमलकर्मनिर्मलान्तःकरणेषु शमदमादिसाधनसंपन्नेषु श्रवणमनननिदि- ध्यासनपरेषु परमयोगिषु निर्विकल्पकसमाध्यभिव्यकत्या ब्रह्मेति परमात्मेतीश्वर इति शब्द्यत' इति। उक्तं च स्वात्मयोगप्रदीपे।

'या स्थायिभावरतिरेव निमित्तभेदा- च्छङ्गारमुख्यनवनाट्यरसीभवन्ती। सामाजिकान् सहृदयान्नटनायकादी- नानन्दयेत् सहजपूर्णरसोऽस्मि सोऽहम् ॥I'

इति संक्षेपः। इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोलचल- मल्लिनाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुदवीयव्याध्याने रत्नाप- णाख्याने रसनिरूपणं नाम चतुर्थ प्रकरणम्।।

२९६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ दोषप्रकरणम्। अथ काव्यजीवितभूंतरसनिरूपणानन्तरं तदुपस्कारहेतूनां गुणाना सम्यगविवेकाय दोषा निरूप्यन्ते। तत्र दोषसामान्यलक्षणम्। दोषः काव्यापकर्षस्य हेतुः शब्दार्थगोचरः। शब्दार्थमयत्वात् काव्यस्य तदपकर्षहेतुनामपि दोपाणां शब्दगतत्वे नार्थगतत्वेन च द्वैविध्यम्। शब्दगतानामपि पद्वाक्यगतत्वेन च द्वैविध्यम्। तत्र पेदगतदोषा: कथ्यन्ते। अप्रयुक्तमपुष्टार्थमसमर्थ निरर्थकम्। नेयार्थ च्युतसंस्कारं संदिग्धं चापयोजकम् ॥ किष्टं गूढार्थकं ग्राम्यमन्यार्थ चाप्रतीतिकम्। अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत तथा। अश्लीलं परुषं चेति दोषाः सप्तदश स्मृताः । एषां स्वरूपं निरूष्यते। यदप्रयुक्तं कविभिरपयुक्तं तदुच्यते। प्रकृतानुपयुक्तार्थमपुष्टार्थ तदुच्यते ॥। रसनिरूपणानन्तरं तदुपस्कारहेतुभूतगुणालंकारनिरूपणे प्रसक्तेऽपि तदुल्ल- डूध्य मध्ये दोषनिरूपणं संगमयन् प्रतिजानीते। अथेति। गुणानामित्यलंका- राम्ामप्युपलक्षणम्। सम्यगिति। अन्यथा विवेकमात्रस्य प्ररूढत्वाभावाँदिति भाव: । तत्र दोषसामान्यलक्षणमाह। दोष इति। रसापकर्षद्वारा काव्यापक- षंहेतुर्दोष इत्यर्थः । अत एवोक्तं काव्यप्रकाशे। 'मुख्यार्थनिहतिर्दोषः' -इ- त्यादिना। शब्दार्थगोचर इत्येतद्विभागपरम्। अत्र रसादिप्रतीतेर्विभावाद्यर्थमूलत्वाद् विभावादेश्व वाक्याधीनत्वात् वा- क्यानां च पदार्थलब्धत्वात् प्रथमभावितया तेपां तद् दोषनिरूपणं प्रतिजा- नीते। तत्र पद्गतदोषा इति। यथोद्देशमेतेषां लक्षणमाह। यद्प्रयुक्त्तमित्यादिना । अभिधानादावान्नात- १ M, omits मन. २ भूनानाम् M4. ३ P drops गुणानाम्. ४ 'हेतूना दोषाणामपि M .; P. drops दोषाणाम. ५ पदगता दोषा: M. ६ चिन्त्यन्ते M. ७ दित्यर्थ: m. < अत्र m, ९ पदारध्वत्वान् I2.

दोषप्रकरणम्। २९७

योगमात्रप्युक्तं यदसमर्थ तदुच्यते। पादपूरणमौत्रं यत्तत्निरर्थकमुच्यते।। स्वसंकेतपरेसिद्धार्थ नेयार्थ परिकीरन्यते। शब्दशास्त्रविरुद्धं यञ्युतसंस्कारमुंच्यते।। संदिग्धं तन्मतं येत् स्यात् संदिग्धार्थप्रतीतिकृत्। तदप्रयोजकं यत् स्यादविशेषविधायकम्॥ किष्टं तदर्थावगतिर्दूरदूरायतो भवेत्। पयुक्तमप्रसिद्धार्थे गूढार्थ परिकीर्त्यते॥ पॉमरव्यवहारैकप्रसिद्धं ग्राम्यमुच्यते। यद्रदिमच्युतं नाम तदन्यार्थमुदाहृतम्॥ शास्त्रमात्रप्ंसिद्धं यदप्रतीतिकमुच्यते। अविमृष्टविधेयांशं गुणीभूतविधेयकम्। विपरीतार्थधीर्यस्माद्विरुद्धमतिक्ृन्मतम् । अश्लीलं येदमाङ्गल्यजुगुप्सात्रीडधीकरम् ॥ मपि कविभिरनाद्तमप्रयुक्तमित्यर्थः । योगमात्रप्रसिद्ध शास्त्रमांत्रिप्रसिद्धमि- त्यर्थः । मात्रशब्देन वाचकशक्तिविरहः प्रतिपाद्यते। सवसंकेतप्रसिद्धार्थ- मिति। संकेतमात्राधीनार्थमित्यर्थः । व्युतः संस्कारो व्याकरणकृतो यस्मात् तत् च्युतसंस्कारम्। विशेषविधायकं न भवतीत्यविशेषविधायकम्। दूरदूरा अतिदूरा व्यवहितेत्यर्थः । अप्रयुक्तमिति। यदुभयार्थ से्देप्रसिद्धार्थे प्रयुक्तं तद्नूढार्थमित्यर्थः । एतदेव निहृतार्थमिति केचित्। रूढे: प्रसिद्धेः प्रच्युतं रूढि- प्रच्युतम् । अन्यार्थमवाचकमित्यपरे। अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तदविमृष्टविधेयांशम्। तदेवाह। गुणीभूतविधेयकमिति। १ मात्रार्थ तन्निरर्क' P.२ प्रकुप्त्यर्थम् P. ३ 'मिष्यते R, M. ४ यस्मान् मंदिग्धा° R. ५ पामरेष्वपि यत् प्रायः प्रसिद्ध R .; पामरेषु प्रसिद्ध यत् तन्वाम्यमनुमन्यतें .. ६ प्रस्थितम् R. ·'प्रयुक्त्म् M .; प्रतीतं यदप्रती' T. ८ यदप्रतीतं तब्ुच्यते R; यदप्रनी- तमुदाहतम् M. ९ यदमङ्गव्यं R .; तदमङ्ग्यजु M. १० p. drops मात्र. ११ च्युतो यस्मात् mu. १२ न प्रसिद्धार्थे m. 38

२९८ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

परुषं नाम तद्यत् स्याद्विहितं परुषाक्षरैः । अन्र वन्यवृत्तीनां शत्रुस्त्रीणां वचनेषु दोषा उदाहियन्ते। अप्रयुक्तं यथा। विमुखा दैवताः सर्वे ते नो दुश््यवनादयः। अरण्यगृहमेधिन्यो यैर्वयं हन्त कल्पिताः ॥ १॥

भिर्न प्रयुक्तम्। अन्र दैवता इति पुल्लिङ्गप्रयोगः दुश्यवन इति चेन्द्रपरत्वेन कवि-

अपुष्टार्थ यथा।

रकंथं सहामहे धिग्धिक् कठिनं हन्त जीवितम् ॥२ ॥।

यथायोगमुदाहरति। विमुखा इति । दैवता इति। 'वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवता' इत्यमरः । दुःसहः च्यवनो मुनिरस्येति दुश्ष्यवनः इन्द्रः । गृहेण पत्न्या गृहैर्वा मेधन्ते संगच्छन्त इति गृहमेधिनः गृहस्था: तत्पल्यो गृहमेधिन्यः । 'गृहं पत्न्यां गृहेऽपि च' इति हलायुधः । मेष्ट संगमे चे- त्यस्माद्धातोर्णिनिप्रत्ययः । अत्र देवतद्दुश्यवनशब्दयोर्यथाक्रमं लिङ्गानुशासन- शब्दानुशासनाम्नातयोरपि कवीनामनादराद् दुष्टत्वमित्याह। अन्रेति। एकैको- दाहरणविवक्षायां पददोषट्वयमेतत्। समुदायविवक्षायां तु वाक्यदोपोऽयम्। विरोधिनो दुश्यवनादिदैवता इत्युक्ते समासदोपः । अप्रयुक्तादीनां त्रैविध्यस्यापि काव्यप्रकाशकारादिभिरङ्गीकृतत्वादिति द्ृष्टव्यम्। एवमुत्तरत्रापि यथासंमव- मूहनीयम्। व्यर्थेति। अष्टार्धाधे दूयं तद्विशिष्टा बाहवस्तथोक्ता इति मेध्यमपदलोपी समासः । जीवितमिति धिकशब्दयोगे द्वितीया। तस्य 'नित्यवीप्सयोः' इत्या-

१ वनवृत्तीनाम् P.,M. २ सर्वेतस्ते R. ३ दैवतशव्दपुलिङ्गप्रयोगः R. ४ प्रयुक्तः R., M. मीदृर्शी R. ६ सहिष्य्व कर्थं M7. ७ जीवनम् M. c m. has before this 'दारेष्वपि गृह्यः जाया च गृहिणी गृद्दाः' इति विश्वामरहलायुधा 1. ९ मध्य- पद m.

दोषफ्रकरणम्। २९९

अत्र व्यर्थबाहुद्वयानामिति विवक्षितेSष्टार्धार्धवाहूनामित्यनपयुक्तम्। एतदेवातिमृष्टंविधेयांशस्योदाहरणम्। वाहुद्वयस्य वैयर्थ्ये विधेये त- स्योपसर्जनत्वं प्रतीयते। असम्थे यथा। विहाय वसुधामेनां चतुरम्बुधरावृताम्। क्व तु गन्तव्यमेस्माकं मरणेऽप्यसुखा स्थितिः ॥ ३ ॥ अत्र जलनिधिपरत्वेनाम्बुधरपद्मसमर्थम्। अनर्थकनेयार्थच्युतसंस्कारसंदिग्धानि यथा। विहाय च गृहांस्तान् वै व्यत्यस्तनवतृत्तयः। कदा भविष्यते वास: कटकेषु महीभृताम्॥४ ॥ अत्र वै इति निरर्थकम्। व्यत्यस्तनवशब्देन वनप्रतीतिः सवसंकेतमा- त्रायत्तेति नेयार्थकम्। भविष्यते इति भवतेरात्मनेपदित्वं शब्दशास्त्र- भीक्ष्ण्ये द्विर्भावः । प्रकृतानुपयुक्ततां दर्शयति। अत्रेति। उदाहरणलाघवमाह। एतदेवेति। व्यर्थबाहुद्वयानामितीदमेवेत्यर्थः । अत्र दुर्दशाप्रस्तावे बाहूद्दंशेन विधेयस्य वैयर्थ्यस्यान्यपदार्थप्रधानबहुव्रीहिवर्त्तिपदार्थत्वेन गुणीभावादविमृष्ट- विधेयांशाख्यो दोष इत्यर्थः । विहायेति। अत्राम्बुधरशब्दस्य समुद्रे शास्त्रप्रसिद्धिरेव न तु वाचकशक्ति: । अतोऽसमर्थत्वमित्याह। अत्रेति। लाघवार्थमनर्थकादिचतुष्टयमेकेन श्ोकेनोदाहरति। विहाय चेति। अत्र वैशब्द्द्योत्यस्य कस्यचिदप्यर्थस्यान्वयाभावात् पादपूरणमात्रप्रयोजकत्वेन निर- र्थको वैशब्द इत्याह। अत्र वै इतीति। अ्न वाक्यसन्धेवैंकल्पिकत्वादायादे- शाभावः । यमकेषु निरर्थकं न दोप इत्युक्तं हेमचन्द्रेण। व्यत्यस्तनवेत्यत्र वर्णव्यत्यासेन वनप्रतीतिर्लक्षणयेतति वक्तव्यम्। तस्यां च कुशलादिवन्न रूढि- र्निमित्तम्। नापि गङ्गायां घोष इत्यादिवत् प्रयोजनं किं तु सवसंकेतमात्रमतस्त- त्राशक्तेयं लक्षणोपेक्षणीया। 'निरूढा लक्षणा: काश्चित् सामर्थ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते साम्प्रतं काश्चित् काश्चिन्नैव त्वशक्तितः ।I' इत्याचार्येस्तस्या निषिद्धत्वात्। अतो नेयार्थमेतदित्याशयेनाह। व्यत्यस्तनवशब्दे- न वनप्रतीतिः ससंकेतमात्रायन्तेति । प्राप्त्यर्थस्यैव भवतेरात्मनेपदित्वं न सत्तार्थस्येति वैयाकरणाः । अतोऽस्य च्युतसंस्कारत्वमित्याह। भविष्यत इति। १ °विधेयांथस्यान्युदाहरणम् T",, M, २ मस्मामिररण्ये . ३ जलधि पर T.४ नेयार्थक IV

३०० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

विरुद्धमिति च्युंतसंस्कृतिः। महीमृतां कटकेषु वास इत्यनेन राक्षां सैन्येषु वास उत पर्वतानां नितम्बेप्विति संदेहात् संदिग्धम्। अप्रयोजकक्किष्टे यथा। हन्त वर्त्तामहे वज्घटनात् प्राक चलात्मसु। नभस्वद्शनारातिध्वजाग्रजविरोधिषु॥५॥ अत्र नभसवद्शनाः सर्पास्तेषामरातिर्गरुडः स एव ध्वजो यस्येति विष्णुस्तस्याग्रज इन्द्रस्तस्य विरोधिषु पर्वतेष्वित्यर्थप्रतीतेरतिदूरत्वात् किष्टम्। पर्वतेषु वर्त्तनं द्ुःखावहमिति प्रकृते वज्रघटनात् प्राक् चला- त्मस्विति पर्वतविशेषणस्यानुपयुक्तत्वादप्रयोजकम्। गूढार्थग्राम्यान्यार्थानि यथा। शोणिताब्जदृदशः कामं क्षामगल्कटिस्थलाः। विद्ग्धहृदयाः शोकवह्निना राजकन्यकाः ॥ ६ ॥ अत्र शोणितशब्दस्य रुधिरे प्रसिद्धस्य पाटलवर्णपरत्वेन प्रयोगा- दरूंढार्थम्। गल्र्कटिशब्दौ कपोलजघनपरत्वेन ग्राम्यप्रयुक्तौ। विदग्ध- हृदया इति विशेषणं दग्धहृदयस्यावाचकत्वादन्यार्थम्

संदिग्धमभिनीय दर्शयति। महीभृतामिति। अत्र भृजः पालनधारणार्थत्वानु- शासनम्। 'कटकं वलयं सानौ राजधानीनितम्बयोः' इत्यभिधानं च संदेहबी- जमिति भावः ।

हन्तेति। व्युत्क्मेण लक्षणं योजयति। अत्रेत्यादिना। शाणितेति । आ्रम्यप्रयुक्तौ पामरव्यवहारमात्रप्रसिद्धावित्यर्थः । विपूर्वस्य द- ग्धशब्दस्य निपुणार्थत्वाद्दाहं प्रत्यवाचकत्वादन्यार्थमित्याह। विद्ग्घेति।

१ च्युतसंस्कार: T. २ नगरेषु T'. ३ P. has अत्र परवतेषु वर्त्तनं .प्रयो- जकम्! नमस्वदशना :.. ... क्किष्टम् for अत्र नमस्वदशनाः ... क्रिष्टम्। पर्वतेषु वत्तनं ......... दप्रयोजकम्. ४ ध्वजे P., ध्वजेषु M. ५ पर्वंतेष्वित्यतिदूरत्वात् P. ६ गूढार्थ: M. • श्यामगढ्ढ P. ८ 'कटी' M, ९ 'हृदयस्य वाचकत्वा P., M.

दोषप्रकरणम्। ३०१

अप्रतातिकं यथा। मनूपदेशाः क गता: कुलाचार्यैरुदीरिताः। अत्र मनुशब्दो मन्त्रपरत्वेन मन्त्रशास्त्रपसिद्ध इत्यप्रतीतिकम्।

अम्बिकारमणस्याङ्घिसेवा व्यर्था भेवेत कथम्। राज्ञामकार्यमित्राणां विनाशं समुपेयुपाम्।७॥ अत्राम्बिकारमणशब्दान्मातृसंभोगकारिणः प्रतीतिः । अकार्यमि- त्रशब्दादकार्येषु मित्राणीति प्रतीतिः। वियोगर्दुःखपरतया प्रेयुक्ताद्वि नाशशब्दान्नाशप्रतीतिरिति विरुद्धमतिकृत्। अमङ्गलव्रीडाजुगुप्साप्रतीतिकरं त्रिविधमश्लीलं यथा। अभिप्रेतपदावास: कदा नः संभविष्यति। नीचं साधनमेतेषां परोत्सर्गैक जीविनाम्॥।८।। अत्राभिप्रेत पदावासशब्दात् प्रेतलोकपदावासप्रतीतेर मङ्गलत्वम्। नीचं साधनमित्यनेन तुच्छमेहनप्रतीतेव्रीडाकरत्वम् । परोत्सर्गैकजीविना- मित्यंत्रोत्सर्गशब्दादधोवायुप्रतीतेर्जुगुप्सा करत्वम्।

अप्रतीतिकमुदाहरति। मनूपदेशा इति। यथा लोकमात्रप्रसिद्धं ग्राम्यं तथा शास्त्रमात्रप्रसिद्धमप्रतीतिकमित्यर्थः । कुलाचार्यैरित्यनेन संप्रदायशुद्धि: सूच्यते। अम्बिकारमणस्येति। विनाशं वियोगदुःखमित्यर्थः । लक्ष्ये लक्षणं योजय- ति। अन्नेत्यादिना। कार्य विना मित्राणि निरुपाधिकबन्धव इति विवक्षितेऽ कार्येष्वनुचितकर्मसु मित्राणीति विरुद्धमतिकृदित्याह। अकार्येति। अभिप्रेतेति। अभिप्रेतपदमिष्टस्थानम्। एतेषां स्वभर्तृणाम्। नीचसाधनम त्पसैन्यम्। सहायसंपत्तिर्नास्तीत्यर्थः । 'साधनं निर्वृत्तौ मदे सैन्ये सिद्धौषधे गतौ' इति विश्वः । परोत्सर्गः परकर्तृकत्यागः। 'उत्सर्गो वर्जने त्यागे' इति विश्वः । त्रिविधमश्लीलं योजयति। अभिप्रेतेत्यादिना। १ व्यर्थाभवत् कथम् M. २ कथ भवेन् P., M. ३ कारिप्रतीति: M. ४ M. drops दुःख. ५ प्रयुक्तविनाशमिति शब्दा P., प्रसिद्धाद्विनाश M. ६ R. drups अत्र. R. and M. drop पद. ८ रमङ्गलाङ्ग्त्वम् M. ९ साधनं नीचाम' M. १० 'मित्यनेना- धोवायु R.

३०२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

परुषं यथा। कुतः कान्तारवृत्तीनां कार्त्तार्थ्यार्थित्वमंस्ति नः । अत्र कार्त्ताथ्यार्थित्वमिति परुषवर्णारच्धत्वम्। अथ वाक्यदोषाः। शब्दद्दीनं क्रमभ्रष्टं विमंधि पुनरुक्तिमन्। व्याकीणं वाक्यसंकीर्णमपूर्ण वाक्यगर्भितम्। द्वे भिन्नलिङ्गवचने द्वे च न्यूनाधिकोपमे। भग्नच्छन्दो यतिभ्रष्टमशरीरमरीतिकम् । विसर्गलुप्तमस्थानसमासं वाच्यवर्जितम्। समाप्तपुनरात्तं च तथा संवन्धवजिंतम् ।। पतत्मकर्षमधिकपदं प्रक्रमभङ्गचत्। चतुर्विशतिरुच्यन्ते दोपा वाक्यसमाशश्रिताः ॥ एषां स्वरूपमुदाहरणं च। शब्दशास्त्रहतं वाक्यं शब्दहीनं प्कीर्त्यते। यथा शत्रुवाक्येषु न संशणुमहे हन्त हितमाप्तैर्निमन्त्रितम्। येन काकतिभूभर्तः सेवां हित्वा हता वयम् ॥९ ॥ कुतःइति। कार्त्तार्थ्यार्थित्वं धन्यताभिलाषित्वम्। परुपैः करुणरसाननुगु- णत्वेन श्रुतिकटुभिर्वर्णैः सरेफद्वितीयसंयोगादिभिरारब्धमित्यर्थः । पद्दोपानन्तरं वाक्यदोपानुद्देशपूर्वकं लक्षणोदाहरणाभ्यां दर्शयति। अथे- त्यादिना। नेति। आप्नैर्निमत्रितमुपदिष्ट हितं न संशणुमहे न समश्रौष्मेति वर्त्तमान- सामीप्ये वर्त्तमानप्रत्ययेन हिताश्रवणराज्यभ्रंशयोरविरामः सूच्यते। ननु च्युत- संस्कार स्यैव शब्दहीनमिति संज्ञान्तरं न पुनः पृथग्दोपः । वाक्यगतत्वेन पार्थ- क्यस्य काव्यप्रकाशकारेण पदद्ये युगपद्साधुत्वासंभवेन परिहतत्वादिति चेतू सत्यम्। यद्यप्येकपद्मेवासाधु तथापि तदसाधुत्वं पदान्तरसमन्वयसापेक्षमिति वाक्यदोष एवायं न पददोषः किं तु कदा भविप्यते वास इत्यत्रापि पदान्तर- १ 'मीदृशाम् P. २ प्रकीर्ततितम् R.

दोषप्रकरणम्। ३०३

अत्र हितं न संशणुमहे इति पैदद्वयप्रयोगे दोषाविष्काराद्वाक्यमेव दुष्टमिति न पददोषशङ्का। संपूर्वस्य शृणोतेरात्मनेपद्त्वे कर्मणोऽनुपा- दाननियमात्। अथ क्रमभ्रष्टम्। क्रमभ्रष्टं भैवेदार्थः शाब्दो वा यत्र ने क्रमः । यथा। प्रभवे काकतीन्द्राय तुरगान् करिणो यथा। उपायनमँकुर्वाणा वयं दैवेन वश्चिताः॥१०॥ अत्र करिणो यद्वा तुरगानिति वक्तव्ये व्युत्कमेणोक्तम्। तुरगापे- क्षया करिणामुत्कृप्टत्वात्। अथवा करिण इंत्यर्थक्रमभङ्ग:। संनिधानादेव दोषत्वावगमाद्वाक्यदोषत्वमेव केवलं भविष्यतेशब्दस्य लटः शत्रादेशे चतुर्थ्येकवचने सत्यसाधुत्वासंभवादिति चेत् सत्यम्। वाक्यस्यैवात्र प्रयोगयोग्यत्वादावश्यकपदान्तरसंनिधाने यत्र वाक्यमात्रनिर्वाहस्तत्र पद्दोषः । यत्र पदान्तरविशेषसहकृतस्यैवासाधुत्वं यथा प्रकृते तत्र वाक्यदोषः । अन्यथा पद्दोषस्यैवाभावप्रसङ्गादिति तदेतत् सर्व मनसि निधायाह। अत्र हितमि- त्यादि। आत्मनेपदित्व इति 'समो गम्यृच्छि-' इत्यादिनेति शेषः । कर्म- णोऽनुपादाननियमादिति। अकर्मकाधिकारादिति शेषः । न च कर्माकाङ्- क्षस्य ऋणोते: कथमकर्मकत्वमिति वाच्यम्। अविवक्षितकर्मकस्यैवात्राकर्मक त्वात्। तदुक्त्कम्। 'धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात्। प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया ॥' इति। कमभ्नष्टमिति। तत्रार्थक्रमभ्रष्टमुदाहरति। प्रभव इति। लक्ष्ये लक्षणं योज- यति। अत्रेति। दुर्लभत्वात् करिणां सुलभत्वाच्च तुरगाणामिति। ननु यवाग्वा- झिहोत्रं जुहोति यवागूं पचतीत्य्र पाठक्रमानुपपत्तावर्थक्रमो यथा स्वीकृतस्तद्वद- त्रापि यथायोगमन्वयोऽङ्गीकरियतामिति चेत् सत्यम्। अपौरुपेये वेदवाक्ये यथा तथा वास्तु पुंवाक्ये तु श्रवणानन्तरमेव प्रयोक्तुस्तारतम्यानभिज्ञत्वप्रतीतेरन्वय- विलम्बासहिप्णुत्वाद् दुष्टत्वमेवेत्यनवद्यम्। १ पदद्ये P. २ शृणुधातोरात्मनेपदित्वे P. ३ भवेदर्थ: P., T'. ४ शब्दो वा P., T%. ६ व्युत्क्रम: P. ६ करिणोऽ्थवा ., P. ७ 'मकुर्वन्तो . ८ मुज्े: कृष्टतवात् R. ९, T. drops अथवा. १० इत्यत्र क्रामभङ्ग: M. ११ तुरङ्गाणामिति /.

३०४ प्रतापरुद्रीये रत्नापपसमन्विते

शब्दकमभङ्गो यथा। का नाम गणनास्मासु कोकतीयस्य भूपतेः । यश:प्रतापयोर्मग्नौ सूंर्याचन्द्रमसावपि।। ११॥ अत्र यशःप्रतापयोश्चन्द्रसूर्यो मग्नाविति शब्दकमे उचिते तथा नो- क्म्। यशःप्रतापयो: सूर्याचन्द्रमसौ मग्नाविति समुदायद्वयान्वये यथा- योगमेर्थान्वये सिद्धे नार्थक्रमविरोधः अपि तु शैब्दप्रयोग एव क्रमभङ्ग:।

शाद्दं क्रमभङ्गमुदाहरति। का नामेति। सूर्याचन्द्रमसाविति 'देवताद्वन्दवे च' इत्यानङ्गादेशः । तेन्र लोकवेदयोरिति प्रसिद्धसाहचर्याणामेव देवतावाचिनां द्वन्दवस्य विवक्षितत्वान्न चन्द्रसूर्यावित्यत्रानङ्गादेशः। व्युत्क्रममभिव्यक्तुसुचितक्र- मानुक्तिमभिनीय दर्शयति। अत्रेति । आद्यभेदसाङ्कर्य परिहरति। यश इति। यशःप्रतापयोरित्येक: समुदायः । सूर्याचन्द्रमसावित्यपरः । तदेतत् समुदायद्वय- मुद्भूतावयवभेदम् । अन्यथा द्विवचनानुपपत्तेः । तस्यान्वये सतीति शेषः । यथायोग्यमर्थान्वये नार्थकमविरोध इति। अभिधानक्रमेणाभिधेयक्रमाचित्येऽपिक विसमयसिद्धोपमानोपमेयभावानुसारेण वर्त्तिपदार्थानां कीर्त्तिप्रभृतीनां व्युत्क्रमे- णापि संबन्धेऽनन्तरोदाहरणवत् बाधकाभावात् नार्थकमभङ्ग इत्यर्थः। कुत्र तर्हि क्रमभङ्क इत्याकाङ्क्षायामाह। अपि तु शब्दप्रयोग एवेति। यथासं- र्यन्यायोल्लङ्गनादिति भावः । ननु द्वन्दवसमासे वर्त्तिपदानि प्रत्येकं स्वसहचरि- तपदार्थान्तराण्यपि युगपदभिदधतीति वार्ततिककारमतम्। तदुक्तम्। 'युग- पदधिकरणवचने द्वन्द्वः' इति। तन्मते यशःशव्देनापि युगपद्यशःप्रतापावभि- धीयेते प्रतापशब्देनापि। एवं सूर्याचन्द्रमसावित्यत्रापि द्रष्टव्यम्। तथा च मिथोऽन्वये शाब्दोऽपि क्रमभङ्गो न संभवतीति चेन्नैष दोषः। सर्वदा केवलप- दानामेकैकार्थवाचकत्वाद्वर्त्तिपदानामपि मतभेदेन तथाभावात् प्रायेण सर्वेषा- मप्येवमेत्र व्युत्पत्तिः। अत्राप्यलौकिकानेकार्थवाचकत्वनिबन्धनमक्मं बाधित्वा क्रमस्यैव जागरूकत्वात्। यदाह पदमञ्जरीकारः। 'पाघाध्मेत्यादौ युगपदधि- करणवचनतायां द्वन्द्वेऽपि क्रमस्य प्रतीते: स एव नियामकः' इति।

१ काकतीयक्षमापते: 14- २ स्यचन्द्र P. ३ शब्दक्रमेणोचिते M. ४ सूर्यचन्द्र0 P ५ मर्थाश्रये R. ६ सिद्धे शब्दे नार्थ' T,; सिद्धोऽर्यकमविरोधः M. • शब्दक्रमभङ्ग एव P. ८ शध्दकमभङ्ग- DI. ९ अत्र 11.

दोषप्रकरणम्। ३०५

अथ विसन्धि। विसंहितो विरूपो वा यस्य संधिविसंधि तत्।। यथा। शौर्याणि ईद्दशान्यासन् पृथ्वैश्वर्य क वा गतम्।। अत्र शौर्याणि ईद्दशानीति विसन्धि। पृथ्वैश्वर्यमिति 'संधिवैरुप्यम्। अथ पुनरुक्तिमत्। शब्दार्थपौनरुक्से तु तद्वाक्यं पुनरुक्तिमत्। यथा। जीर्णकाननसंकीर्णे विन्ध्ये काननवृत्तयः॥ अत्र काननसंकीर्णे काननवृत्तय इति पुनरुक्तिमत्। अथ व्याकीर्णमू। व्याकीर्ण तद्विभक्तीनां व्याकीणे चे मिथोन्वये। यथा। सुखार्थिनो महीपाला वर्त्त्वं काकतीशितुः। आज्ञामुरसि बिभ्राणा: शिरसि क्रोडमुद्रिकाम्।। अन्न क्रोडमुद्रिकामुरसि शिरस्याज्ञां विभ्राणा इतिसंबन्धः । विसंहित इति। विगता संहिता वर्णानां परस्परसंनिकर्षो यत्र विसंहित: विश्िष्ट इत्यर्थः । विरूप: कर्णकठोर इत्यर्थः । शौर्याणि इदृशानि इत्यन्न सवर्ण- दीर्घाभावाद् विश्लेषः । न चात्र व्याकरणविरोधः वाक्यसंधेवैवक्षिकत्वात्। तदुक्तम्। 'संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ।I' इति। पुनरुक्तमाह। शब्दार्थपौनरुक्त्ये इति। शब्दमात्रपौनरुक्तये त्वलंकारत्वमर्थ- मात्रपौनरुक्त्ये तोषत्वं वक्ष्यति। व्याकीणमति। विभक्तीनां विभक्तयन्तानां पदानामित्यर्थः। संकीर्णपदमे- कवाक्ये व्याकीर्णमित्यर्थः । सुखार्थिन इति। क्रोडमुद्विकां काकतीयध्वजवरा- हमुद्राम्। दास्यरूपत्वात् तद्धारणस्येति भावः। तदुक्त्तम्। १ वैरूप्यम् M. २ पौनरुक्ते P., R. ३ पुनरुक्तम् R.,M .; पुनरक्ति: Mr. ४ तु R. ' यधामुख मही' P. ६ इति न संचन्तः P. 39

३०६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ वाक्यसंकीर्णस्। वाक्यान्तरपदैः कीर्ण वाक्यसंकीणमुच्यते। यथा। मानेन महतास्मामिर्वने वक्त्ेन तिष्ठताम्। विन्ध्यस्य जीवितं तन्नो जातमद्य तृणं कृतम्।१३ ॥। अत्र महता मोनेन यन्तुणं वक्रेन कृतं तदद्य विन्ध्यस्य वने तिष्ठता नो जीवितं जातमिति वाक्यद्वयपदानामन्योन्यसंकीर्णता। अथापूर्णम। अपूर्ण तद्गवेद्यन्र ने संपूर्णो क्रियान्वयः । यथा। शैलेष्वस्माकमावासो वैन्यैः सोच्छासिता वयम्। मृगैर्बन्धुमतश्चास्मान् पश्यन् धाता प्रमोदताम् ॥ १४ ॥ अन्र शैलवासान् वन्यवृत्तीन् मृगबान्धवान् पश्यन्निति विवक्षितसंबन्धो न संपूर्ण: ।

'पद्यमङ्गलिविच्छेद उरोविन्यस्तमक्षरम्। तग्रामकरणं चेति दास्यमेतच्चतुष्टयम् ।।' इति। मानेनेति। अत्र वाक्यद्वयपदानां मिथः संकीर्णत्वाद्वाक्यसंकीर्णमित्याह। अन्नेति।

शैलेष्विति। वन्यैः कन्दमूलफलादिभिः । सोच्छसिताः सप्राणाः । अत्र बन्धुमतश्रति चशब्देनास्मदर्थविशेषणतया शैलवासवन्यवृत्ती समुच्चीयेते। तत्र दर्शनक्रियाया भस्मदर्थद्वारा बन्धुमत इत्यनेनैव संबन्धो न शैलवासवन्यवृत्ति- भ्यामिति क्रियान्वयापरिपूरणादपूर्णमित्याशयेनाह। अन्नति।

१ मानेनास्माभियंन्तृणम् M. २ संपूर्णों न P. ३ वन्यैश्राश्वामिता वयम् M. ४ रैल- वनवृत्तीन P. ५ विशाितः R. १ संबन्धोऽपूर्णः M. • मानसेति m. ८ °वृत्ति: समु- जीयते I1,

दोषप्रकरणम्।

अथ वाक्यगर्भितम्। तद्राक्यगर्भितं यस्य मध्ये वाक्यान्तरं भवेत्। यथा।

यद्वा न लङ्ध्यते दैवं तस्मिन्निपतिता वयम्॥१५॥ अत्रातिदुःसहं क्रोधान्निं ज्ञात्वापि तस्मिन्निपतिता वयमिति वाक्य- मध्ये यद्वा न लङ्ध्यते दैवमिति वाक्यान्तरमनुप्रविष्टममिति वोक्यग- र्भितत्वम्। अथ भिन्नलिङ्गवचने। यत्रोपमा भवेद्भिन्नवचना भिन्नलिङ्गका। तद्िन्नवचनं भिन्नलिङ्गं चाहुर्मनीषिणः ।। द्वयोरुदाहरणं यथा। समुद्रा इव गम्भीरं मनो यादवभूभुज:। गिरिणेवान्ध्रनृँपतिध्वजिन्या कलुषीकृतम् ॥१६ ।। अत्र समुद्रा इव गम्भीरमिति भिन्नवचनम्। गिरिणेव ध्वजिन्येति भिन्न- लिङ्गकम् । तदिति। वाक्येन वाक्यान्तरेण गर्भितं संजातगर्भ वाक्यं वाक्यगर्भितमि- स्यर्थः । उदाहरणं स्पष्टम्। नन्वत्र वाक्यार्थस्यापि वाक्यान्तरगर्भितत्वेनोभयदो- षत्वसंभवेSपि वाक्यार्थप्रतीतावन्तरङ्गत्वेन प्राधान्याद्वाक्यदोषप्रायपाठ इत्यनुसं- धेयम्। एवमन्यत्रापि यथासंभवमूह्यम्। भिसलिङ्गभिन्नवचनयोर्लेक्षणोदोहरणे दर्शयति। यत्रेत्यादिना। समुद्रा इव गम्भीरं मन इत्यत्रोपमानोपमेययोर्भिस्नलिङ्गत्वेऽपि मुखं चन्द्र इवेतिवत् सहृदयानामुद्देगाभावाद् भिन्नवचनस्यैवेदमुदाहरणम्। अत एवोक्तं दण्ड्याचार्येण। 'न भिन्नलिङ्कवचने न च न्यूनाधिके तथा। उपमादूषणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ।।' इति। तदेतन्मनास निधायाह। अत्र समुद्रा इव गम्भीरमिति भिन्नवचनमिति। १ अत्र T. २्यन्ध्रनरेन्द्रस्य R., M. ३ तस्मिन् वयं निपतिता R. ४ वाक्यगर्भ- त्वम् P .; वाक्यगर्मितम् M. ५ लिङ्गभिन्नता M. ६ M. drops यथा. "नृपतेर्ष्व- जिन्या M., नापस्य व्वजिन्या 1,. ९हाहरणम m, १० दण्डिना m,

३0८ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसमन्विते

अथाधिकन्यूनोपमे। यत्रोपमानमधिकं न्यूनं वा स्याद्विशेषणैः । तंत्राधिकोपमं पूर्व न्यूनोपममतः परम्। येथाक्रममुदाहरणम्। क्षामक्षाममुखाः कान्ताः कानने मौलवेशितुः। ग्रीष्मे नद्य इव म्लानपद्मोत्पलबिसाविलाः ॥ १७॥ अत्र क्षामक्षाममुखानां कान्तानामुपमानभूतासु नदीष्ु म्लानपंझत्व- मात्रं वक्तव्यम्। म्लानोत्पलबिसाविला इंत्यधिकम्। न्यूनोपमं यथा। हाराङ्गरागसुभगा नगरेषु यंथा वयम्। तंथैव निर्झराकीर्णा विभान्ति धरणीभृतः ॥१८।। अन्र हारस्थाने निर्झरा उक्ताः । अङ्गरागस्थाने किमपि नोक्तमिति न्यूनोपमम्। अथ भग्नच्छन्दोयतिभ्रष्टे। छन्दोभग्रं वचो यत्र तद्रगच्छन्द उच्यते। यत्र स्थाने यतिभ्रंशस्तद्यतिभ्रष्टमुच्यते।।

यत्रेति। अत्रोपमाशब्दः करणव्युत्पत्त्योपमानवाची। तेनाधिकविशेषणोप- मानमधिकोपमं न्यूनवशेषणोपमानं न्यूनोपमम्। तेन साधारणधर्माधिक्येSधि- कोपमं तकयूनत्वे न्यूनोपमभिति फलितम्। उभयोदाहरणं सुगमम्। छन्दोभग्रमिति। भझनं छन्दो वृत्तं यस्मिन् तच्छन्दोभग्नम्। यतिविच्छेद इति च्छान्दसाः । भ्रष्टा यतिर्यत्र तद्यतिभ्रष्टम्। उभयत्र 'वाहिताशयादिषु'

१ वत्रा R. २ द्वयोर्षंथाक्रम T.३ मागधेशितु: P. ४ क्षाममुखानाम् R. °पद्ममात्रम् R. ६ म्लानपद्योत्पल P. · इति न धक्तव्यम् M. ८ वयं यथा R. ९ सवंतो निझरा R. १० न्यूनोपमत्वम् M. ११ न्योपमानोपमेयवाची P.

दोषप्रकरणम् ३०९

यथा। विन्ध्यारण्यकृतकुटुम्बरक्षणस्य किं भद्रं भवति जनस्य मादृशस्य ॥ अत्र विन्ध्यारण्येति तृतीयवर्णे यतिभङ्गः । पेाान्तवर्णस्य गुरुत्वा- भावाच्छन्दोभङ्ग:। अथाशरीरम्। क्रियापदेन रहितमशरीरं पकीर्न्यते। यथा। हन्त निष्करुणो धाता क्रीडितो मणिकुट्टिमे। कानने कण्टकाकीर्णे स्थितान् पाण्ड्यशिशूनमृन्॥। १९॥ अत्र क्रियापदं न विहितम्। एतदेवानेन्वयाख्यं दूपणम्।

इति परनिपातः। विन्ध्यारण्येति तृतीयवर्णे यतिभङ्ग इति। प्रहर्षिणीवृत्ते तृतीयद्शमवर्णयोर्विच्छेदो विहितः । तदुक्तं वृत्तरत्नाकरे। 'स्रौ ज्रौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्पिणीयम्।' इति। तत्र तृतीयवर्णे तदभावाद्यतिभ्रष्टं पादान्तवर्णस्य गुरुत्वाभावाच्छन्दोभङ्गश्न। ननु क्वचिदवसानेऽपि लध्व्यन्त्यमिति वचनेन पादान्त्यलघोर्विकल्पेन गुरुत्ववि- धानाद्रापि गुरुत्वाङ्गीकारे न च्छन्दोभङ्ग इति चेत् सत्यम्। यत्रेन्द्रवज्रोपेन्द्रव- ज्रादौ पादान्तवर्णस्य लाक्षणिकगुरुत्वेऽपि श्राव्यभङ्गाभावस्तन्र मा भूच्छन्दो- भङ्ग:। प्रहर्षिणीवैतालीयवसन्ततिलकादौ तु वैपरीत्यादस्त्येव दोष इति प्रा- चीना: । कियापदेनेति। हन्तेत्यनुकम्पायाम् । पाण्डयशिशूनिति दर्शनक्रियापेक्षया कर्मण द्वितीया। अत्र दर्शनक्रियानुपादानात् । आख्यातं साव्ययकारकविशे- षणं वाक्यमिति वाक्यलक्षणाभावेन वाक्यत्वस्यैवाभावादशरीरं नाम दोष इत्याशयेनाह । अन्नेति। क्रियापदराहित्येनान्वयाभावाच्चानन्वय इत्यस्यैव नामा- न्तरं मतान्तरेणेत्याह। एतदेवेति। १ P. drops तृतीयवर्णे. २ पदान्त्यवर्णस्य I. ३ शिशनपि P. ४ निहितम् R .; लिखितम् M. ५ नन्वयास्यदूषणभ् R. ६ श्रव्यृत्व2 m, "

३१० प्रतापरुद्रोये रत्नापणसमन्वित

अथारीतिकम्। रसाननुगुणा रीतिर्यत्रारीति तदुच्यते। अखर्वगर्वदुर्वार दोरर्गलनिरर्गलाः। हा बन्धुवर्गाः सर्वेऽपि कन्तातातिथयः कृताः ॥२०॥ अत्र करुणेSनुँचितो वर्णाडम्बरः। अथ विसर्गलुप्तम्। ओत्वलोपौ विसर्गस्यासकृल्लप्तविसर्गकम्। यत्र विसर्गो बहुधौत्वं लोपं वा प्राप्ोति तद्विसर्गलुप्तम्। यथा। व्यर्थो मनोरथो योतो जातो वासो ध्रुवो मरौ। म्लाना दीना हता जीर्णा वनान्तेष्वीदृशा वयम्॥ २१ ॥ अथास्थानसमासम् । अपदस्थसमासं तत् समासो यत्र नोचित:। यथा। कुतो वैमुख्यमस्मासु ब्रह्मणः पुरुषात्मनः ।

अरीतिकमिति। विरुद्धरीतिकमित्यर्थः । अखर्वेति । अन्न वर्णपारुष्यदीर्घस- मासादिनिबन्धनाया गौडरीतेः करुणानुचिताया निबन्धनादरीतिकं नाम दोष इत्याशयेनाह । अ्रेति। विसर्गलुप्तमिति। लुप्तविसर्गमित्यर्थः । ओत्वमिति। म्लाना इत्यादौ पर- म्परया विसर्जनीयस्थानिकस्य यकारस्य 'लोपो व्योर्वलि' इति लोपविधानात् लुप्तविसर्गत्वम्। व्यर्थो मनोरथ इत्यादा यद्यपि विसर्जनीयस्य सत्वादिसंधिकार्य- वशाद् गुणे सत्योत्वमेव न लोपः । तथापि विसर्गादर्शनाललप्नविसर्मव्यवहार इति द्रष्टव्यम्। यदाहुराचार्याः । 'अदर्शनं लोपः' इति। अपदस्थसमासमिति । अस्थानसमासमित्यर्थः । कुत इति। परुषात्मनः क- ठिनहृदयस्य वेधसे ऋुध्यतामिति 'क्रुधद्रुह-' इत्यादिना संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। १ यत्रारीतिकमुच्यते R. २ कारुण्ये M/. ३ नुचित वर्णांउम्बरं विद्वितम् P. ४ 'विसर्गकः M. ५ जातो यतो वासो धृतो मरौ P. ६ दीणां M.

दोषप्रकरणम्। ३११

अत्र वेधसे क्रुध्यतां नृपाणामुक्तौ न समासः। किं तु कघिवचने समास इत्यपदस्थसमासः। अथ वाच्यवर्जितम्। नोक्तं स्यादत्र वक्तव्यं तदाहुर्वाच्यवर्जितम्। यथा। दुर्दशां प्रतिपन्नानामस्माकं जीवितं मतम् ॥ अत्र दुर्दर्शी प्रतिपन्नानामपीत्यपिशेब्दो वक्तव्यो नोक्त। अथ समाप्तपुनरात्तकं पतत्प्रकर्षे च। समाप्य पुनरादाने समाप्तपुनरात्तकम् । पतत्पकर्ष तत्माहुः प्रकर्षो यत्र विश्लथः ।। द्वयोरुंदाहरणम्। धावन्मृगेषु संभ्राम्यत्करिषूद्यत्तरक्षुषु। विन्ध्यारण्येषु तिष्ठामः क्षुभ्यन्धल्लकपङ्गिषु॥२३॥ अत्र विन््यारण्येषु तिष्ठामः इति समाप्य क्षुम्यन्भ्ल्लुकपङ्किष्विति पुनरादानात् समाप्तपुनरात्तकम्। तथा भ्राम्यत्करिषूद्यत्तरक्षुषु धाव- न्मृगेष्विति वक्तव्ये न तथोक्तमिति पतत्प्रकर्षता।

न समास इति। क्रोधव्यक्षक इति शेषः। किं त्विति। कवेः समासव्यङ्ग्यस्य क्रोधस्याभावादिति भावः । दुर्दशामिति। अत्र जीवितस्य हेयत्वं विवक्षितं तच्च दुर्दशां प्रतिपन्नानाम- पीत्यपिशब्दप्रयोग एव लभ्यते नान्यथा। अतस्तद्भावाद्वाच्यवर्जिताख्योऽयं दोष इत्याह। अत्रेति। समाप्येति। समाप्तस्य वाक्यस्य विशेषणद्वारा पुनरुपादाने समाप्तपुनरा- सम्। तदत्र योजयति। अन्नेति। पतत्प्रकर्षमपि योजयति। अथेति। तरक्षवो मृगादनाः । तदपेक्षया करिणां प्रकृष्टत्वात् पूवमुपादानम्। मृगाणां पुनरपक- ष्टत्वात् पश्चादेवोचितं तथापि मृगाणामादावुपादाने प्रकर्षभ्रंशात् पतत्प्रकर्ष- मिति भावः।

१ ब्रह्मणे M. २ °शब्दे वक्तत्ये नोक्तः R .; शब्दो नोक्तः P. ३ रात्तकपनत्प्रकर्षे R .; रात्तकम्। P., JI.रुद्वाहरण यथा P. ५ मळ्टक 1. ६ पुनगदाने J,

३१२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ संबन्धवर्जितम्। संबन्धवर्जितं तत् स्याद्यन्रेष्टेनान्वयो हतः। यथा। भद्रासनानि दृषदः छत्राणि च महीरुहः। दुर्दशाराज्यमूर्धाभिषिक्ताः पुनरहो वयम् ॥२४॥ अत्र राज्ये भद्रासनानि द्ृषद् इत्यादिसंबन्धो नोक्त: । अथाधिकपदम्। यत्राधिकपदोक्ति: स्यात तत्राधिकपदं मतम् । यथा। विमुक्ता वल्लभैरेता वनान्ते गुर्जरस्त्रियः। सुधांशुमण्डलाकाररूपक्रमविपाण्डुराः ॥२५॥ अत्र सुधांशुमण्डलाकार इत्येतावता परिपूर्णे मेण्डलाकारविपाण्डरत्वे रूपक्रम ईत्यधिकम्। अथ भैग्नपक्मम्। प्रक्रान्तनियमत्यागे भग्नपक्रममिष्यते। यथा। गुहागृहाणि शबरा बान्धवा विन्ध्यभू: पुरी। सरितो दीर्घिकाः कष्टमाक्रीडाः कोननानि नः ॥२६॥ संबन्धेति। संबन्धेनेष्टयोगेन वर्जितं संबन्धवर्जितम्। एतदेव केचिद्भव- न्मतयोगमाहुः । भद्रासनानीति। अन्र दुर्दशाराज्यशब्दः समासे गुणीभूत इति न तदर्थो भद्दासनादिभि: संबध्यत इत्याह। अत्र राज्य इति। विमुक्ता इति। अन्राधिकमंशं विविनक्ति। अन्नेति।'व्याधैः सहोपितं विन्ध्ये हन्त वल्कलधारिभिः' इत्यत्रास्माभिरिति पदस्य न्यूनत्वानयूनपद नाम दोषो द्रष्टव्यः । बहुवचनप्रक्रमभङ्गमुदाहरति। गुहा इति।

१ घूर्जर T. २ त्रिपाण्डरा: M. ३ सुचांशुपाण्डुरा M .; मुधांशुपांडुरा R. ४ परिपूर्ण- मण्डला M. ५ मण्डलाकाररूपक्रम R. ६ इत्यविक्: . ७ म ग्रक्रम R. ८ मग्नकममिहेष्यते P. ९ काननीकृता: 16

दोषप्रकरणम्। ३१३

अन्र बेहुवचनतया प्रेथमं प्रैक्रम्य विन्ध्यभू: पुरीत्येकवेंचनं प्रेक्रम- भ्रष्टम्। अथार्थदोषः । अपार्थ व्यर्थमेकार्थ ससंशयमपक्रमम्। भिन्नं चैवातिमात्रं च परुषं विरसं तथा।। हीनाधिकोपमे स्यातामसदृक्षोपमं तथा। अप्रसिद्धोपमं हेतुशून्यं च निरलंकृति।। अश्लीलं च विरुद्धं च तथा सहचरच्युतम्। एवमष्टादश प्रोक्ता दोषा अर्थसमाश्रयाः। एषां स्वरूपमुदाहरणं च। समुदायार्थशून्यं चापार्थ तत् परिकीर्त्यते।

यथा। कुतः शुष्यदपो नद्यः का वार्त्ता चोलमण्डले। फणाः सहसरं शेषस्य भार: कति कुलाचलाः॥२७॥ अत्र न कश्रिद्वाक्यार्थः प्रतीयते।

अथार्थदोषाणामुद्देशपूर्वकं लक्षणोदाहरणे दर्शयति। अथेत्यादिना। समुदायार्थशून्यं वाक्यार्थशून्यम्। कुत इति । शुष्यदपा: शुष्यजलाः । 'ऋकपुर्-' इत्यादिना समासान्ताप्रत्ययः । अत्र दशदाडिमादिवाक्यवदर्थ- शून्यत्वादपार्थत्वम्।

१ बहुवचना्तपरतया T'. प्रथमम् is dropped in R. and M. ३प्रक्रमे P. ४ 'वचनोक्ते: T'. ५ कमभ्रष्टम् R. ६ M. and M, have खिन्नं. • 'समाश्रिताः T'. 6 यत्तदपार्थ प्रकन्यत R., यदपार्थ परिकन्यते M. 10

३१४ प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

यत् मयोजनशून्यं स्यात्तद् व्यर्थ परिकीरत्यते। यथा। निर्मलं कुलमुद्देलं शौर्य वः प्रथितं यशः। किमित्यन्ध्रपतेः पादपीउं पाण्डयैरने सेव्यते ॥२८॥ अत्र निर्मलं कुलमित्यादिप्रशंसा सेवा कर्त्तव्येत्युपदेशे नोपयुज्यते। अथैकार्थम्। उक्ताभिन्नार्थकं यत् स्यादेकार्थ तन्निगद्यते। यथा। विशीर्ण शतधा चेतो मूर्च्छितान् वीक्ष्य बालकान्। शिशून् निश्चेतनान् दृष्टा खण्डितं शतशो मनः ॥२९॥

अथ संसंशयम् । वाक्यार्थसंशयो यत्र तत् ससंशयमिष्यते। यथा। करिकुम्भौ स्तनावद्य जयेतां क्षामतां गतौ। लता वपुःश्रियः स्त्रीणां हैसन्तु म्लानतां गताः ॥ ३० ।। अन्र करिकुम्भयोः स्तनयोलैतानां वपुःश्रियां च कत्तृकर्मत्वसंशयः। अथापक्रमम्। यत्र पूर्वापरीभावविहतिस्तदपक्रमम् ।

निर्मलमिति। अन्र राजसेवाविधावैश्वर्यादिलोभवत् कुलादिप्रशंसया निष्प्र- योजकत्वाद् व्यर्थमेतदित्याह। अन्नेति। उक्ताभिन्नार्थमिति। पुनरुक्तार्थामेत्यर्थः । करिकुम्भाविति। अनर्धराधवे 'विजयेतां रामलक्ष्मणौ कुम्भकर्णमेघनादौ' इत्यत्र वैरिवाक्ये कर्सकर्मसंदेहेऽपि न दोषः। नायकाभ्युदयसूचकतया तत्रेव कविसंरम्भविश्रान्तेः ।

१ स्याद् व्यर्थ तन् P. २ पाण्ड्यो न सेवतें M. ३ देकार्थ च निगद्यते M. ४ विचे- तनान् T'. ५ लवशो R., . ६ संशयः R. • संशयवदिष्यते T'., M. ८ जायेताम् M. ९ हसनति . १० लवावुणु ख्रिदा B. १: कमंत्व्र H. १२ वावभावस्न् स्वादाक्रपम् P.

दोषप्रकरणम्। ३१५

यथा। हन्त व्यादाय वक्राणि निद्रान्त्यन्तर्वणं स्त्रियः। तृणैस्तत्पतितैरस्मान् शिक्षयन्त्यस्तथाकमम् ॥३१॥ अत्र निद्रोत्तरकालीनमुखव्यादानस्य पूर्वकालत्वमुक्तमित्यपक्रमत्वम्। अथ भिन्नम्। संबन्धवर्जितं यद स्यात् तैद्भिन्नं परिकीर्त्यते। यथा। नूनं भालेषु लाटानां नें धात्रा लिखिता लिपि:। यदर्माकं कुटुम्बानि 'विर्षीदन्ति मरुस्थले ॥ ३२ ।। अत्र मैरुस्थलनिवासविषादस्य भीलगतलिप्यभावस्य च न संबन्ध: । अथातिमात्रम्। यत् सर्वलोकातीतं तदतिमात्रं मेंकीर्न्यते।

हन्तेति विषादे। व्यादाय विव्ृत्य। वनेष्वन्तर्वणम्। विभक्त्यर्थेव्ययीभावः। 'प्रनिरन्तर्-' इत्यादिना णत्वम्। तत्पतितैर्वऋ्रपतितैः। शिक्षयन्त्यस्तथा- क्रममिति। तृणं ग्रसित्वा भवन्तोऽपि जीवन्त्वित्यस्मानुपदिशन्त्य इवेत्यर्थः । अन्न निद्रावऋ्रव्यादानयोलोंके प्रसिद्धं पौर्वापर्य विहतमितीदमपक्ममित्याह। अत्रेति। पूर्वकालत्वमुक्तममिति। 'समानकर्त्तकयोः पूर्वकाले' इति विहि- तेन काप्रत्ययेनेति शेषः। ननु वक्रं व्यादाय स्वपितीत्यत्र व्यादानस्य पूर्वकाल- त्वाभावात् क्ाप्रत्ययानुपपत्तिरिति चोदयित्वानन्तरभाविस्वप्नापेक्षया पूर्वका- लत्वसंभवान्नानुपपत्तिरिति परिहृतं महाभाष्ये। तथैव व्याख्यातं कैयटेन। यद्यपि स्वप्रक्षणानां व्यादानात् पूर्वकालता तथापि तद्व्यादानानन्तरभावि- स्वप्नक्रियापेक्षं व्यादानस्य पूर्वकालत्वमस्तीति। अतः कथमत्र पौर्वापर्यविहति- रिति चेत् सत्यम्। व्यादानात् पूर्वकालीनस्वम्नक्रियापेक्षया पौवापर्यविघाताद- स्त्येवापक्रमदोषोऽत्रेति हृदयम्। भिन्नलक्षणं संबन्धवर्जनं दर्शयति। अन्र मरुस्थलेति। प्रतीयमानस्तु द्देतुहेतु- मन्दावो न वास्तव इति भाव:।

१ का लमाविनो मुख R., M, २ त्यपक्रमम् R. ३ खिन्नम् M.,14. ४ तत्िन्नम् M., M4. ५ विधात्रा लिखिता . ६ निषादन्ति . मरुस्थले वासविषादस्य P. ८ भालस्थलगत P., T'. ९ लिपिमावस्य M. १० प्रकीर्नितम M. ११ बोचयित्वा m.

३१६ प्रतापरुद्धीये रक्षापणसमन्विते

यथा। भा भूदेकार्णवं विश्वमिति संकोचिताश्रुिः। अरण्य हूणनारीभिरसंख्या निम्नगा: कृताः ॥३३॥ अन्नाश्रुभिर्जगदेकार्णवमित्यत्युक्ति: । अथ परुपम्। अतिक्रूरार्थसहितं पेरुषं परिकीर्न्यते। यथा। दावानलेन्घनं सद्य: क्रियन्तामर्भका इमे। मत्र फलानि याचमानान् शिशूनुद्दिश्यातिपरुषोकिः। अथ विरसम्। अप्रस्तुतरसं यत् तद्विरसं परिकीर्च्यते। यथा। चन्द्रानना: कटाक्षैर्नः पश्यतामृतवर्षिभिः । शोचित्वालमिति क्विष्टाः किरातैश्चोलसुयुवः ॥३४॥ अन्र पुरुषवियोगखिन्नानां स्त्रीणां वनचरैः संभोगप्रार्थनं विरसम्। अथ हीनोपमम्। हीनं यत्रोपमानं स्या तद्धि हीनोपमं मतम् ।

मा भूदिति। एकार्णवभियाशुसंकोचेऽपि असंख्या नद्यः प्रवृत्ता इत्यतिमा- त्रालौकिकार्थप्रतिपादनादत्युक्तिरेवायं दोषो नातिशयोक्तिरलंकार इति भावः। परुषमुदाहरति। दावानलेति। इमे फलानि याचमाना इत्यर्थः । चन्द्रानना इति। शोचित्वालं न शोचितव्यमित्यर्थः । 'अलंखल्वोः-' इत्यादिना क्त्काप्रत्यय इत्युक्त्वा क्विष्टा कशिताः। क्किश्नातेः 'उदितो वा' इति विक- ल्पात् 'यस्य विभाषा' इति निषंधः। 'क्विशः त्तवानिष्ठयोः' इति विकल्पादि- डभावः । संभोगप्रार्थनं विरसमिति। अनौचित्यप्रवृत्तत्वादिति भावः। तदुकं ध्वन्याचार्यैः। 'अनौचित्यादते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्।' इति। हीनमिति। जात्या प्रमाणेन वेति शेषः । एवमधिकमित्यत्रापि द्ष्टव्यम्। १ परुष: M. २ विप्रयोगखिन्नानाम्, ३ l, drops खीणाम्, ४ संग ४. ५हनोपमा M., R.

दोषप्रकरणम् । ३१७

यथा। शुनकैरिव सारङ्गा भवद्भिर्निहता द्विषः । क गतं पौरुषं तद्व: काननैकनिवासिनाम्॥ ३५॥ अन्न शुनकैरिव भवन्िरिति न्यूनोपमम्। अथाधिकोपमम्। यत्रोपमानमधिकं तद् भवेदधिकोपमम् । यथा। अमी पारेसरस्तीरं बका निश्चलमूर्त्तयः। महर्षय इवास्माभिरद्य सोपद्रवाः कृताः॥३६॥ अत्र बका महर्षय इवेत्येधिकोपमम्। अथातुल्योपमम्। यदतुल्योपमानं तद् भवेदसदशोपममू । येथा। एष विन्ध्याचल: सान्द्रकुओ्जोच्चलितनिर्झरः। भालेक्षणस्फुरद्वह्निशिखाटोप इवेश्वरः।। ३७।। अत्र कुओच्चलितनिर्झरस्य विन्ध्याचलस्य भालेक्षणस्फुरद्वह्वेरीश्व- रस्य च मिथो न सादृश्यम्।

अत एव पूर्वोक्ताभ्यां न्यूँनाधिकोपमाभ्यामनयोर्भेदः। जातिहीनमुदाहरति। शकुनैरिति। प्रमाणहीनोदाहरणं तु स्फुलिङ्ग इव भानुमानित्यादौ द्रष्टव्यम्। जात्यधिकमुदाहरति। अमी इति। पारे सरस्तीरस्य पारेसरस्तीरम्। 'पारे- मध्ये षष्ठ्या वा' इत्यव्ययीभावः। प्रमाणाधिकोदाहरणं तु पातालमिव नाभिस्त इत्यादौ द्रष्टव्यम्। अत्र सर्वत्र साधर्म्येण चमत्काराय विवक्षितार्थस्य शकुना- दिभि: प्रतिपत्तिपरिक्षोभणेन कदर्थीकरणादनौचित्येन दोषत्वमिति भावः । अत एवोक्तं काव्यप्रकाशे । 'उपमानस्य जातिप्रमाणकृतं न्यूनत्वमधिकता वा तादृश्यनुचितार्थत्वं दोषः' इति।

१ मवद्धिर्विहता T'. २ त्यधिकोपमा R., M. ३ 'सदृक्षोपमम् T'. ४ R. omits यथा. ५ विन्व्यस्य R. ६ मालेक्षणोअ्चलद्ङ्गेः R. ७ न्यूनाधिकाम्यामनयोर्भेद: m,

३१८ प्रतापरुद्रीये रक्नापणसमन्विते

अंथाप्रसिद्धोपमम्। अप्रसिद्धोपमानं यदप्रसिद्धोपमं मंतम् । यथा। बाष्पाम्बुस्विन्ननेत्राणि मुखान्यङ्ग मृगीद्दशाम्। हिमदूषितपत्राणि कुमुदानीव निर्मुदाम्॥३८॥ अत्र मुखानां कुमुदान्युपमानतया केविलोके न प्रसिद्धानि। अथ हेतुशून्यम्। हेतुशून्यार्थकथनं हेतुशून्यं मरकीर्त्यते। यथा। मुधानुधावनं जातं मार्गेSस्मिन् मौक्तिकाङ्किते। अन्वेष्ठुमन्यतो यामि पदवीयं न सुभुवः ॥४९॥ अत्र सुभुवः पेदवीयं न भवतीत्यत्र हेतुर्नोक्तः।

यदिति। न ह्यत्र विन्ध्यविरूपाक्षयोस्तद्धर्मयोश्च वाह्विनिर्झरयोः सादृशयप्रसि- द्विरस्ति। न च धर्मिणोधमद्वारा सादृश्यं धर्मयोश्च धर्मिद्वारेति वाच्यम्। इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् । यथाह । 'बन्नामि काव्यशशिनं विततःथरश्मिम्' इत्यत्र वामनः । 'तदेवमितरेतराश्रयदोषो दुरुत्तरः' इति। तदेतत् सर्वे मनस निधायाह। अत्र कुञ्ज इति।

हेतोर्विनेति। हेतुना विनेत्यर्थः। 'पृथग्विना-' इत्यादिना पञ्चमी। मौक्ति- काङ्कित इति । कण्ठीरवाकृष्टकरिकुम्भादिगलितमौक्तिकाङ्गित इत्यर्थः । मुघा- नुधावनमिति प्रियालंकारमौक्तिकाङ्ित इति भ्रान्त्येति भावः । पदवीय न भवतीति। अत्रेति शेषः । हेतुनाक्त इति। 'अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघ- नगौरवात् पश्चात्' इत्याद्युक्तलक्षगपद्पङ्ग्त्तयभावादिरूपो हेतुर्नोक्त इत्यर्थः ।

१ अप्रप्तिद्वोपमानं यया R. २ स्मृनम् T". ३ क्ित्र' T'. ४ M. omits कविलोके. ५ देनोर्विनाथंकथनम् ; हेतुं विनार्थकथनम् 1/. ६ प्रचक्षितम् T" ; प्रचक्षते M. ७ मौ. क्तिकान्तिके P. R. ८ मत्र पदवीयं न मुभ्व इत्यत्र P. ९ पदवी न भवती M.

दोषप्रकरणम्। ३१९

अथ निरलंकारः। अलंकारेण रहितं निरलंकारमुच्यते। यथा। आघ्राय सुरभैर्योनिमुन्मुखैर्दी्घमेहनैः। महोक्षैर्लम्वमानाण्डैर्विष्वग्याकुलितं वनम्॥।४० ॥। अत्र न कश्चिदलंकार:। श्राध्यविशेषणाभावात् न सवभावोक्तिः। यथाश्ीलम्। अश्लीलार्थस्य कथनमश्लीलं परिकीर्त्यते। अस्यापि पूर्वमेवोदाहरणम्। अथ विरुद्धम्। विरुद्धं देशकालादिविरुद्धं बहुधोच्यते। यथा। दिश्युत्तरस्यां नेदीयानुद्वेलो लवणार्गवः। मरुदेशेऽपि गङ्गा नः पिपासां शमयिष्यति ॥४१॥ अत्र दिईः तरस्यां लवणाणव इति दिग्विरोधः। मरौ गङ्गेति देश- विरध:। आव्रायेति। महाक्षैः पुङ्गवैः। 'अचतुर-' इत्यादिना निपातनात् साधुः। विष्छित्तिविशेषाभावादिति भावः । वर्ण्यमानवस्तुस्वभावस्तु आ्रम्यधर्मदया सह- द्यश्लाघानधिरोहान्र स्वभावोक्तिबीजम्। तदुक्तं चक्रवर्ततिना। 'स्वभावोक्तिर्बुधोन्नेयवस्नुस्वाभाव्यवर्णनम्।' इति। तदेतदाह। श्वाध्यविशे- षणाभावान्न स्वभावोक्तिरिति अश्ीलार्थस्येति। अ्लीलार्थस्यामङ्गलजुगुप्साव्रीडबुद्धिजनकस्येत्यर्थः । तत्र ब्रीडबुद्धिजनकस्य पूर्वमेवोदाहरणनित्याह। अस्यांपीति। अत्र पर्यायेरप्यस्या- धंस्य सुचचत्वात् पदविनिमयासहिष्णोः पददोषादर्श्लीलादमुष्य भेदः। इतरभेदद्व- यस्यादाहरणं स्वयमूहनीयम्। विरुद्धमिति। देशकालाद्ीत्यानशब्देन विद्यास्वभावाढयो गृद्यन्ते। नेदों- यानन्तिकतमः । अन्यथोत्तरदेशेऽपि लक्षयोजनव्यव हेते लवणोदस्य संभवेर विरोधाभावादिति भावः । शामयिष्यतांति। चुरादिणिच्युपधावृद्धिः । शमयि- ? निरलकृतिः P., . २ निरलकारमिष्यते R .; निरलकृतिरुच्पते P. ३ बोदाहरणं ऋ्शिनम T. : लवाख्ुनि: R. ५ सामयिष्यति I. ६ उत्तरस्या दिशि R., M.

३२० प्रतापरुद्रीये रस्ापणसमन्धित

अरण्यमहिषोदभ्रविषाणोदरजन्मनाम्। महत्यर्घेऽपि मुक्तानां स्त्रियो गुंभ्ाविभूषणाः ॥४२॥। अन्न महिषविषाणेभ्यो मुक्तानां जन्मेति लोकविरोधः । एवं विरो- धान्तरमप्युदाहार्यम्। अथ सहचरभ्रेष्टम्। मतं सहचरभ्रष्टमैतुल्यानां निबन्धने। यथा शान्त्या श्रुतं हिया नारी मन्मथेन रतोत्सवः। श्रुतेन धिषणा वन्यवृत्त्या जीवन्ति शात्रवाः ॥४३॥

व्यतीति पाठे चन्द्रमते मितात् हस्वः । मरुदेश इति देशविरोधः । अरण्येति। अर्घे मूल्ये महत्यपि मुक्तामयानि विभूषणानि यासां ता मुक्ताविभूषणाः। गुआ- विभूषणा इति पाठान्तरम् । अन्न

'करीक्षुजीमूतवराहशङ्ग-

मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां तु शुक्त्युन्नवमेव भूरि ॥' इति वचनाद् गजादीनामेव मुक्ताकरत्वं प्रसिद्धं नान्येषाम्। तस्मान्महिष- विषाणानां मुक्ताकरत्वं लोकविरुद्धमित्याह। अत्रेति। विरुद्धान्तरं विद्याविरुद्धा- दिकम्। यथा। 'सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च।।' अत्र रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रविरुद्धम्। एवमन्यदप्युदाहार्यम्। शानत्येति। श्रुतधिषणाभ्यां शान्तिथुतालङ्कनत्वन सर्वषामत्यन्तोदादेयतया १ मुक्ताविभूषणा: R., M. २ भ्रष्टः M. ३ मतुन्यार्यनिब-धने .

दोषप्रकरणम्। ३२१

अत्र श्रुतधिषणाभ्यां नारीरतोत्सवयोरपकष्टत्वात् सहचरम्रष्टम्।एव दोषान्तराणि यथा संभवमूद्यानि। रसभावादीनां स्वशब्दवाच्यता दुष्टैव।। इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे दोषप्रकरणं समाप्तम् ।

सर्वोत्कृष्टाभ्यामित्यर्थः । नारीरतोत्सवयोर्लजामन्मथसमवेतयोः कतिपयोपादेयत- यापकृष्टत्वादित्यर्थः । वन्यवृत्त्या जीवन्ति शात्रवा इत्येतत्तु सर्वापकृष्टत्वात् सर्वेभ्यः सहचरेभ्यो भ्रष्टमिति द्रष्टव्यम् । रसेति । भावाः संचारिभावाः। आादिग्रहणात् स्थायिभावा गृह्यन्ते तेषां स्वशब्दवाध्यता रसशङ्गारादिसामा- न्यशब्दाभिधेयता दुष्टैवेति । रसप्रतीतेर्विभावादिप्रयोगान्वयव्यतिरेकानुविधा- नासादिशब्दप्रयोगेऽपि तदप्रतीतेश्र नित्यव्यङ्ग्यस्य रसादेर्वांच्यत्वं दुष्टमेवेति भावः। तदुक्तं काव्यप्रकाशे रसदोषप्रकरणे। 'व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता।' इति। अत्रावाङ्मनसगोचरस्यापि ब्रह्मानन्दस्योपाधिवशाद् यथातथादिपदवाच्यत्व न दोषः। एवं ब्रह्मानन्दसब्रह्मचारिणो रसस्यापि विभावाद्यनुसंधानानन्तरभा- चिनश्चर्व्यमाणस्य वाच्यत्वानुपपत्तायपि सहकारिवैकल्येऽपि परोक्षतया प्रतीयमा- नस्य रसस्य शुङ्गारादिशब्दवाच्यत्वे न कोऽपि दोष इति द्रष्टव्यम्।

नाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्या- नुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रताप- रुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने दोषनिरूपणं नाम पञ्चमं प्रकरणम् ।।

१ दोषान्तरम् M4. २ मुदाहायाणि M .; मुदाहार्यम् M4 ३ रसभावानाम् M4 ४ R. has इति दोषप्रकरणम् and M. दोषप्रकरणं समाप्तम् before this. ५ T' drops श्री. ६ कतिपयोपादानतर्या m. यदातदादिपद m. 41

३२२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ गुणा निरुप्यन्ते। श्षेषः प्रसाद: समता माधुर्य सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वं तथा कान्तिरुदात्तता ।। ओज: सुशब्दता प्रेयानौजिसमथ विस्तरः। समाधिः सौक्ष्म्यगाम्भीर्ये संक्षेपो भाविकं तथा॥ संमितत्वं तथा प्रौढी रीतिरुक्तिर्गतिस्तथा ।। ऐेषां मध्ये केपांचिद् दोषेंपरिहारकत्वेन गुणत्वम् । केषांचित् स्वत एवोत्कर्षहेतुत्वाद् गुणत्वम्। तत्र ये स्वत एव चारुत्वातिशयहेतवस्ते परमुत्कष्टाः। दुँष्टत्वपरिहारहेतूनां गुणत्वं न सर्वसंमतम्। ये तु दोषा- भावतया गुणत्वमिच्छन्ति तेषामेव सौकुमार्यादयो गुणत्वेन संमताः। श्रुतिकटुरूंपदोषनिराकरणाय सौकुमार्य संमतम् । ग्राम्यदोषनिरा- करणाय कान्तिः स्वीकृता। अपुष्टार्थनिराकरणायार्थव्यक्तिर्मता। न्यूना- घिकपदनिराकरणाय संमितत्वं मतम्। अनुचितार्थनिराकरणार्थ- मुदात्तता स्वीकृता। विसंधिनिराकरणार्थमौर्जित्यं मतम् । पतत्प्रकर्ष- निराकरणाय रीतिरिष्टा। क्विष्टपरिहाराय प्रसादो मतः । अश्लीलपरि. इत्थं यथासंभवं दोषान् निरूप्य तत्प्रतिभटभूतगुणनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। तत्र गुणास्त्रय इति भामहादयः । दशेति वामनादयः । चतुर्विशति- रिति भोजराजः। तत्र भोजराजमतेनोद्देशमाह। श्लेप इत्यादि। एषां मध्ये केषांचिद्दोपपरिहारकत्वेन गुणत्वमिति। तथापि केषांचिन्मते उत्क- ्षह्देतुत्वात् काव्योत्कर्षहेतुत्वादिति भावः। को दोष: केन गुणेन परिहियते इत्याकाङ्क्षायामाह। श्रुतिकटुरूपेत्यादिना। १ गाम्भीर्यम् R. २ स्तथा गतिः ॥ M/. ३ After this line M. has चतुर्विशतिरेते स्युर्गुणाः काव्यप्रकाशकाः ॥ ४ एतेषाम् R., M. ५ परिहारद्वारेण M. ६ अतिशय- चारुत्वं M2 .; चारुत्वादिहेतव R. ७ दुष्टपरिहार T. ८ सवेः समतम् R., M. ९. दोषाभावतयापि R .; दोषाभावस्यापि M. १० P. and R. drop रूप ११ मतम् M, १२ निवहणायार्थम2 M/. १३ व्यक्तिः समता ]. १४ निरासाय M7- १५ अनौ- चिन्यहत्यै M. १६ निराकरणायो R. १ च्युतसंस्कारपरिहारार्थ सौशव्द्यमिष्टम् is found before this in P. १८ निराकरणायौ० R, M .; लोपायी2 M .; 'निवृत्त्यर्थ P. १९ भोज: m. २० भोजमेतेना0 m.

गुणप्रकरणम्। ३२३

हारार्थमुक्ति: स्वीकृता। च्युतसंस्कृतिपरिहारार्थ सौशब्द्यमिष्टम् । प्रक्रमभङ्गनिराकरणाय समता मता। परुषदोषनिवृत्त्यर्थ प्रेयान मतः। एवं यथासंभवं केषांचिद्दोषपरिहारकत्वेन गुणत्वम्। एषां गुणानां स्वरूपमुदाहरणं च। मिथः संश्चिष्टपदता श्लेष इसभिधीयते। बहूनां पदानामेकपँदवद्वभासमानत्वं स्रि्ष्टत्वम्। यथा। श्रीमत्काकतिवीररुद्रमखिलक्ष्मापालमौलिस्फुरन्-

विश्वत्राणविनिद्रर्मक्षय गुणज्योत्स्नावितानावृत- व्योमागारमनल्पवैभवममुं स्तोतुं वयं नेश्महे॥ १ ॥ अत्र पाठसमये पदानामेकवत् प्रतिभासमानत्वात् श्ेषः। अथ प्रसाद:। प्रसिद्धार्थपदत्वं यत् स प्रसादो निगद्यते। यथा। प्रतापरुद्रदेवोऽयं भाति लक्ष्मीपतिः स्वयम्। येनास्य लोचने फुल्लपुण्डरीकमेनोहरे ॥ २ ॥ अन्न झटित्यर्थसेमर्पकपदत्वात् प्रसाद:। एषां गुणानामिति। संघटनाश्रयत्वे सति चारुताहेतवो गुणा इति वक्ष्यमा- णसामान्यलक्षणानामिति भावः । मिथ इति। संश्षिष्टानि मसृणानि पदानि यस्य तस्य भावस्तत्ता। निष्कर्षमाह। बहूनामिति। तदुक्त्तं वामनेन। 'यत्रैकपद्वद् भान्ति पदानि सुबहून्यपि। अनालक्षितसन्धीनि स श्रेष: परमो गुणः ।l' इति। उदाहरति। श्रीमदिति। अक्षयगुणज्योत्स्नेति। लौकिकचन्द्रिकाव्यतिरेकः । वितानमुल्लोच:। प्रसादमुदाहरति। प्रतापेति। झटित्यर्थसमर्पकपदत्वादिति। व्यवहि

१ संस्कार P. २ निवृत्त्यर्थ R., M. ३ परुषनिराकरणार्थ R .; परुषदोषनिरा करणाय M. ४ प्रेयो मतः M. ५ परिहारत्वेन R., M. ६ सुश्विष्टपदता M. ७ 'पदत्वेन भासमानत्वम् P .; पदत्वेनावभासमानत्वम् R. ८ संश्विष्टत्वम् P. ९ 'मन्वयगुण M. १० सोढुम् M. ११ भेकवद्वभासमानत्वात् T"; मेकवत् प्रतिभासमानात्मा M. १२ मनोरमे R. ११ समर्पणात् P .; सरमर्पणपदवान् M. १४ श्िष्ट' m.

३२४ प्रतापरुद्रीये रक्नापणसमन्विते

अथ समता। अवैषम्येण भणनं समता सा निगधते। यथा। वदान्यतरुमअ्जरीसुरभयः श्रवःपारणं गुणा विद्धते सतां जगति वीररुद्रप्रभोः । सुधामधुरिमाधरीकरणचातुरीचुंश्चवो वियञ्चरतरङ्गिणीविहरदूर्मिममस्पृशः ॥३॥ अत्र पादचतुष्टयेऽपि तुल्यभणनात् समत्वम्। अथ माधुर्यम्। या पृथकूपदता वाक्ये तन्माधुर्य पकीर्त्त्यते। पथा। यशःश्रिय: काकतिभूपतेर्दिशां नितम्बविम्बेषु दुकूलरीतयः। उरोजयोर्मौक्तिकहारविभ्रमा: शिरस्सु जातीकुसुमस्रगुज्ज्वलाः।।४ ।। अत्र वाक्ये पाठसमयेऽपि पृथकूपदत्वप्रतीतर्माधुर्यम्। अथ सुकुमारत्वम्। सुकुमाराक्षरपायं सौर्कुंमार्य प्रतीयते। सुकुमारत्वं नाम सानुसवारकोमलवेर्णत्वम्। वदान्यतरवः कल्पवृक्षाः । तन्मअ्जर्य इव सुरभयो मनोहराः । श्रवःपारणं श्रोत्रसन्तर्पणम्। सुधामधुरिमाधरीकरणचातुरीचुंञ्जवः अमृतमाधुर्यर्यन्यक्करण- चातुर्यवित्ताः। वियच्चरतरद्गिणीविहरदूर्मिमर्मस्पृशः मन्दाकिनीकल्लोलकल्पा इत्यर्थः । पादचतुष्टयेऽपि तुल्यवद्भणनादिति । अनेन प्रक्रमभङ्ग: परिहृतः। यशःश्रिय इति। दिशामित्यनेन स्त्रीप्रतीतेस्तासामधोमध्योर््वदेशेषु नितम्ब- स्तनशिरोऽध्यवसायो युज्यते। उरोजयोरिति। 'स्तनादीनां द्वित्वविशिष्टता जातिःप्रायेण' इति वामनवचनात् द्विवचनोपपत्तिः । अन्र माधुर्ये पृथकपदत्वं दीर्घसमासाभाव इति वामनः । सुकुमारेति। सौकुमार्यमपरुषत्वमित्यर्थः । १चञ्चवो R. २ तुक्ष्यवद्रणनात् M. ३ मुकुमारता T. ४ सौकुमार्य तदुच्यते R .; सोकुमायंमुदीयते M. ५ वर्णबम्धत्वमू P., R. ६ कल्पद्रमा: m, ७'चश्नवः P.

गुणप्रकरणम्। ३२५

यथा। अमन्दानन्दनिष्यन्दसुन्दरीवदनेन्दुभिः। नगरे काकतीन्द्रस्य दिवाप्याभाति चन्द्रिका ॥५॥ अथार्थव्यक्ति:। यत्तु संपूर्णवाक्यत्वमर्थव्यक्तिं वदन्ति ताम्। घथा। भाग्यं मध्यमलोकनिघ्रमधुना येनास्य संरक्षिता जातः खेलति वीररुद्रनृपतिर्निःसीमशौर्योदयः। यद्वा त्रीण्यपि विष्टपानि दधते धन्यत्वमंशो हरे- र्यत् साक्षादवतीर्य काकतिकुले स्वैरं समुज्जृम्भते ॥ ६॥ अंत्रार्थप्रतिपादने वाक्यस्य निराकाङ्क्षतया परिपूर्णत्वादर्थव्यक्तिः। अॅंथ कान्तिः । अत्युज्ज्वलत्वं वन्धस्य काव्ये कान्तिरितीष्यते।

अर्थव्यक्तिरिति । तद्धेतौ तत्त्वोपचारः । तदुक्तम् । 'यत्रार्थव्यक्तिहेतुत्वं सोऽर्थव्यक्ति: स्मृतो गुणः ।' इति । भाग्यमिति । मध्यमलोकनिन्नं मध्यलो- काधीनम्। यद्वा त्रिविक्रमावतारस्य काकतिविभो: किमनेन संकोचेनेत्याह। यद्वेति। निराकाङ्क्षतया परिपूर्णत्वादित्यनेन क्रियापदराहित्यात् साकाङ्क्षत्वे- नापरिपूर्णानामशरीरादीनां दोषाणां प्रत्युदाहरणत्वं दर्शितम्। न चापुष्टार्थ- निराकरणायार्थव्यक्तिरिति पूर्वोक्तविरोधः परिपोषाभावलक्षणयोगेन तेषामप्यपु- षार्थत्वात् प्रकृतानुपयुक्तार्थत्वलक्षणापुष्टार्थस्य तु निराकाङ्क्षत्वेन परिपूर्णस्य प्रकृतवैपरीत्याभावान्नास्ति प्रत्युदाहरणत्वमिति द्रष्टव्यम् । अत्युज्ज्वलत्वमिति। यदभावे चिरन्तनचित्रच्छायेव प्रबन्धच्छाया भवति तदौज्ज्वल्यं सैव कान्तिरित्यर्थः । तदुक्त्तम् । 'औज्ज्वल्यं कान्तिरित्याहुर्गुणं गुणविपश्चितः । पुराणचित्रस्थानीयं तेन वन्ध्यं कवेर्वचः ॥।' इति।

१ वदनांशुमि: R. २ यत्र T'. ३ M. drops अत्र. ४ R. has the treatment of औदार्य before that of कान्ति. ५ भाव: m.

३२६ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

यथा। जेतुः काकतिवीररुद्रनृपतेर्जैन्नप्रयाणोत्थिते क्षोणीरेणुभरे नभस्यतिभृशं भूविभ्रमं बिभ्रति। जाता मर्त्त्यनदी विशंकटतैटी दीर्घा वियद्दीर्घिका

अथौदार्यम्। गाढं गूढतमा च गौतमनदी पातालगङ्गायते॥।७॥

यथा। जग्ध्वा भूयांसि मांसान्यहमहमिकया बद्धगार्ध्यान् सॅपीत्या-

संबिभ्राणा: क्षेंपाटान् द्विपगँलितवसानिर्झरान्तर्नदीप्णान् कुर्वन्त्यायोधनोर्व्यो भयमवनिभृतामन्ध्रसैन्येन सृष्टाः।।८।। जेतुरिति काव्यप्रकरणे व्याख्यातम्। औदार्य नाम विकटाक्षरबन्धत्वं तच्च नर्त्तनबुद्धधुत्पादकपदविन्यासः । तदु- कमू। 'विकटत्वं च बन्धस्य कथयन्ति हुदारताम्। वैचित्र्यं न प्रपद्यन्ते यया शून्याः पदक्रमाः ॥ पश्चादिव गतिर्वाचः पुरस्तादिव वेस्तुनः ॥' इति। जग््वेति । अन्योन्यं प्रति श्रेष्टोऽहमित्यभिमानोऽहमहमिका। अहमिति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययं निपातितम् । तस्य वीप्सायां द्विरुक्तिः । संज्ञायां कन्- प्रत्ययः । पृषोद्रादिरिति सुभूतिचन्द्रः । गर्ध एव गार्ध्यम्। चातुर्वर्ण्यादित्वादौ- पम्यादिवत् स्वार्थे व्यञ्प्रत्ययः । तद्वद्वं यैस्तान् बद्धगार्ध्यान्। समाना पीतिः सपीतिः। 'सहपानं सपीतिः स्त्री तुल्यपानम्' इत्यमरः। 'समानस्य च्छन्दसि-' इत्यादिना समानशव्दस्य सभावः। छान्दसत्वेऽपि वाणादिप्रयोगमहिम्रा लोकेऽपि न विरोध इत्याह दंशटीकासर्वस्वकारः। 'समानस्य च्छन्दसि-' इत्यत्र समानस्येति योगविभागसामर्थ्यात् भाषायामपि सपक्षादिप्रयोगसिद्धि- १ दातु: g. २ नमस्पृशि मृश R. ३ तटा P. ४ मौदार्य चेष्यते बुधेः R, M2 ५ समित्या P. ६ पलादान P .; फलादान् M. e कलित R. ८ 'सैन्येशसृष्टाः T'. ९ वस्तुत: m. १० दशमिका m.

गुणभकरणम्। ३२७

अथौदान्तता। श्लाध्यैविशेषणैरयोगो यस्तु सा स्यादुदात्तता। यथा। तृंहमाणगजाकीर्णा हेषमाणहयाकुला।

अथौजः । संक्रीडत्स्यन्दनां क्वेडभटा रुद्रविभोश्चमूः॥९॥

ओज: समासभूयस्त्वम्। यथा। उद्दामद्विरदौघदानलहरीसौरभ्यलोभभ्रमद्-

निःसीमप्रथमानभूमविभवारम्भप्रियंभावुका मोदन्ते भुवि वीररुद्रनृपतेर्विद्वद्गहश्रेणयः ॥१०॥ रित्याह वृत्तिकारः । पदमञ्जरीकारस्तु 'योगविभागाङ्गीकारे तस्य नित्यत्वात् समानजातीयशब्दप्रयोगो न स्यात्। अस्ति च प्रयोगः । तस्मात् सपक्षादिशब्देषु सदृशार्थस्य सहशब्दस्य पक्षादिभिरस्वपदविग्रहे बहुव्रीहौ सहशब्दस्य 'वोपसर्ज- नस्य' इति सभावः । भाष्यवार्त्तिकयोश्च योगविभागो नोपन्यस्तः' इत्यवोचत्। यदत्र युक्तं तद् ग्राह्यम्। अस्थ्युत्कषणमस्थिसंघर्षः । कटत्कारोऽनुकरणशब्दः । क्षपास्वटन्तीति क्षपाटाः नक्तंचराः भूतवेतालादयः । नदयां स्नान्तीति नदीष्णाः कुशलाः । 'सुपि-' इति योगविभागात् कप्रत्ययः । 'निनदीभ्यां स्नातेः कौशले' इति षत्वम्। श्ाध्यैरिति। श्राध्यैरुचितैः बृंहणादीनां गजानामेवोचितत्वादिति भावः । वैपरीत्येऽनौचित्यमनेन परिहृतमित्यनुसंघेयम्। वृंहमाणेति चानशान्तोऽयं न शानजन्तः । वृंहे: परस्मैपदित्वात्। क््वेडभटेति पचाद्यजन्तपाठो न क्ष्वेडद्वटेति शत्रन्तपाठः। तस्यात्मनेपदित्वादित्यादिप्रपञ्चेन व्याख्यातं नाटकप्रकरणे द्विती- येडङ्के। अनुचितार्थपरिहारकोऽयं गुणः । उद्दामेति। वाचालानि कृतानि वाचालितानि शब्दायमानानीत्यर्थः । भूम- विभवो महिमातिशयः । प्रिया भवन्तीति प्रियंभावुकाः। 'कर्त्तरि भुवः खिष्णु- च्खुकजौ' इति खुकज्प्रत्ययः। अत्र वीररुद्रविदुषां गजान्तलक्ष्मीर्माहात्म्यं च प्रतिपाद्यते। १ क्वेडट्रटा M. २ झांकृति R. ३ 'वृत्तिकारयोश्र m. ४ प्रियमावुकाः P.

३२८ प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते

अथ सुशब्दता। सुपां तिडा च व्युत्पत्ति: सौशब्दं परिकीर्त््यते। यथा।

रक्षन् सुप्रजसः प्रजास्त्रिभुवनक्षेमङ्करप्रक्रियः । दुष्टानां भुवि निप्रहर्न्तुमतुलैराढ्यंभविष्णुर्गुणै- र्भूम्रा संचरतेष्द्य काकतिकुले रुद्रावतारो हरिः ॥ ११॥ अथ प्रेय:। परेयः तियतराख्यानं चाटूत्त्या यद्विधीयते। यथा।

सुपां तिङां चेति। सुबन्ततिडन्तविशेषाणामित्यर्थः । कूलमुद्दहन्तीति कूल मुद्ृहाः कथा यैस्तैर्दिगन्तप्रसिद्धैरित्यर्थः । 'उदि कूले रुजिवहोः' इति खश्- प्रत्ययः। अभ्रं कषन्तीत्यभ्रंकषाः । तैरुत्कृष्टैरित्यर्थः । 'सर्वकूलाभ्रकरीरेषु कषः' इति खश्प्रत्ययः । वैभवैरैश्वयैः । शोभना प्रभा यासां ताः सुप्रजसः । 'नित्यम- सिच्प्रजामेधयोः' इत्यसिच्प्रत्ययः । प्रजा रक्षन्निति शतृप्रत्ययः । रक्षणेन हेतु- नेत्यर्थः । अत एव त्रिभुवनक्षेमंकरप्रक्रियो विश्वजनीनव्यापार इत्यर्थः । 'क्षेमप्रि- यमद्े णच्' इति खश्प्रत्ययः। गुणैः शौर्यादिभिः । आढ्यो भवतीत्याढ्यंभविष्णुः । 'कर्त्तरि भुवः' इति खिष्णुच्प्रत्ययः । दुष्टानां निप्रहन्तुम्। 'जासिनिप्रहण-' इत्यादिना कर्मणि षष्ठी। भूम्ना महिन्ना संचरते । 'समस्तृतीयायुक्तात्' इत्या- त्मनेपदम्। इत्थमत्र सौशब्दं नाम गुणः । तस्य च्युतसंस्कारपरिहारार्थत्ववच- नमयुक्तम्। अनभिहितगुणभावेनापशब्दाभावमात्रेण तत्परिहारसंभवात्। अत्र तु सकलसचेतश्चेतश्रमत्कारकारिविशिष्टपद्प्रयोगेण चारुताहेतुत्वसंभवादस्त्येव स्वतन्त्रं गुणत्वमिति। प्रेय इति। चाटूक्तौ प्रियोक्त्तो । दाक्षिण्यं सरलत्वम्। दक्षता क्षिप्रकारिता । धौरेयता धुरन्धरत्वम्। 'धुरो यड्डकौ' इति ठकूप्रत्ययः । निष्ठुरोक्तिलक्षणपरु- पप्रातिपक्ष्यं प्रेयस इत्युक्तम्।

१ मिद्रमुद्धत° P .; 'कूलमुद्रज M. २ निग्रहीतुममलै P. ३ चाट्कौ P., R., M.

गुणप्रकरणम्। ३२९

दाक्षिण्यं त्वाय दक्षता त्वयि दया त्वय्युन्नतत्वं त्वयि प्रागल्भ्यं त्वयि पौरुषं त्वयि कला संपत्वयि श्रीस्त्वयि। औदार्य त्वयि धीरेता त्वयि जगद्धरयता च त्वयि श्रीमत्काकतिनाथ पालय भुवं वैरिश्चकल्पान् शैतम्।१२।। अथौर्जित्यम। और्जिसं गाढबन्धत्वम्।

यथा। क्षोणीरक्षणदक्षिणा: क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्ष्यक्रमाः

उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्दोर्दण्डयोश्चण्डयो- र्गर्जहुर्जनगर्वपर्वतभिदा दम्भोलयः केलयः ॥१३॥ अथ समाधिः। समाधिरन्यधैर्माणां यदन्यत्राधिरोर्हणम्। यथा। पृच्छन्ती दुग्धसिन्धुं कुशलमनुसरन्त्यादराच्छंङ्कराद्विं चाटूक्तया मानयन्ती मुहुरमरनदीं चन्द्रमग्रे हसन्ती। वैधात्रीं यानहंसावलिमनुक्कपया स्वागतं व्याहरन्ती लोकेषु त्रिष्वमीषु प्रभवति महती वीररुद्रस्य कीर्ततिः॥१४ ॥

और्जित्यमिति। गाढबन्धत्वमिति विसन्धिवैलक्ष्येणेति भावः । क्षोणीर क्षणेत्यादि श्रोको व्याख्यातः काव्यप्रकरणे शब्दचित्रे। पृच्छन्तीति। अत्र कुशलप्रश्नादेश्चेतनधर्मस्याचेतनायां कीर्त्तावधिरोपणात् समाधि: ।

१ वीरता P. २ ध्रुवम् R. ३ गाढबन्धत्वमौर्जित्यम् M. ४ गर्जद्रुजरगर्वपर्वतभिदस्त्व- द्वाहुविस्फूर्तयः इत्यादि M. ५दुरीक्ष R .; दरीक्ष T .; "द्दरीक्ष्य T. ६ In M. and R. समाधि is treated after विस्तर. ७ °धर्मस्य T". ८ 'रोपणम् T. ९ च्छादूरादिं R. 42

३३० प्रतापरुद्गीये रत्नापणसमन्विते

अथ विस्तरः। समर्थनमपश्चोक्तिरुक्तस्यार्थस्य विस्तरः । यथा। लोकेषु त्रिषु काकतीश्वरगुणान् स्तोतुं मुहुर्वीक्षितुं श्रातुं बह्वभिनन्दितुं च फणिनामेकः क्षमो नायक: । यद्वक्राणि सहस्रमस्य कृतिनो येद् द्वे सहस्रे दृश- स्ता पव श्रुतयः फणा दशशतान्यत्यद्धुतान्दोलने॥१५॥ अैथ संमितत्वम्। यावदर्थपदत्वं तु संमितत्वमुदाहृतम्। यथा। काकतीयनरेन्द्रस्य यशश्चन्दनचेर्चनम्। दिगङ्गना वितन्वन्ति वतंसीकृततदुणाः ॥१६॥

सम्रर्थनेति। विस्तर इति समर्थनप्रपञ्जनस्य शब्दात्मकत्वेन 'प्रथने वाव- शब्दे इति घजः प्रतिषेधे 'ऋदोरप्' इत्यप् प्रत्ययः । 'स तु शब्दस्य विम्तरः' इत्यमरः। लाकेप्विति। अभिनन्दितुमनुमोदितुम्। सोत्रादिपु फणि- पतिसामर्थ्य समर्थयते। यदिति। यस्मात् कारणादित्यर्थः । अत एवेदं न काव्य- लिङ्रम्। हेतुवाचकविभत्तयादेरश्रवण एव तस्योत्थानादिति। यावदिति। यावन्तोरऽर्था यावदर्थमिति तद्धितान्तेन विग्रहः। तदुक्त्तं हरदत्तेन। 'यावदित्यव्ययं चाम्ति तद्धितान्तश्च विद्यते। अतो नित्यसमासेऽपि तद्वितान्तेन विग्रहः ॥' इति। 'यावदवधारणे' इत्यव्ययीभावः। यावदर्थ पदानि यस्य तस्य भावस्तत्वम्। भभिधेयापेक्षया यत्रकमपि पदं न न्यूनं नाप्यधिकं तत्संमितमित्यर्थः । काक- तीयेति। गतमेतन्।

१ ये दे C. २ 'शनान्यतत्कृतान्दोलने M. ३ In R., M, and T'. the order of the Gunas after विस्तर i सोक्ष्म्य, गाम्मीय, सक्षेप, भाविक, संमितत्व्र, म्रौढि, रीति, उ्ति and गने, ४ कीर्तिचन्दन J, ५ चर्चिनम् .; धर्चिकाम् M4

गुणप्रकरणम्। ३३१

अथ गाम्भीर्यम्। ध्वनिमत्ता तु गाम्भीर्यम्। यथा। विषं कौक्षेयके गङ्गा कीर्त्ती दिग्वसनं रिपौ। इन्दुर्मुखे च रुद्रम्य काकतीयस्य दृश्यते।१७॥। अत्र शंकरस्य कण्ठे विषं मौली गङ्गा कंटिस्थले दिग्वसतरं शिरसि चन्द्र इति ध्वन्यते। अथ संक्षपः । मंक्षिप्तार्थाभिधानं यत् मंक्षेपः परिकीर्च्यते। यथा। वंशोऽस्ति काकतीयानां तत्रासन् बहवो नृपाः। तेषां भाग्यविवर्त्तोऽयं वीरेंरुो नरेश्वरः॥१८। अन्नातिविस्तरकथनयोग्यार्थस्य संक्षेपोक्ते: संक्षेपः। अथ सौक्ष्म्यम्। अन्तः मंजल्परूपत्वं शव्दानां सौक्ष्म्यमुच्यते। यथा। अध्यघःपरिसं्रिष्टाः प्ठाऊंत्मूधातवः सदा। वत्तन्ने काकतीयेन्दे कर्त्तर्यन्यत्र कर्मणि॥ १९॥ ध्वनिमत्वमुदाहरणे योजयति। अत्र शङ्करस्यति। वंश इति। भाग्यविवत्तो भाग्यपरिपाकः । अन्तरिति। समीचीनो जल्पः संजल्पः विवक्षितार्थः सोऽन्नःकृनो गर्भितो यत्र तद्पत्वमन्तःसज्जल्परूपत्वं साक्ष्म्यमित्यर्थः । अध्यधःपरिशब्द: संश्िष्टा: संबद्धा: प्राक्प्रयुन्ाध्यादिशब्दा इत्यर्थः । षा गतिनिवृत्तौ । दुकन् करणे। भू सत्तायामित्येने धानवो 'भूवादयो धातवः' इन्युक्कलक्षणा: शब्द्रविशेषाः ष्टाकृ- न्भूधातवः काकर्नायेन्द्रे सदा कर्त्तरि वर्त्तन्ते। कत्तवाचिन एव निवादिप्रत्ययान् दधर्तात्यर्थः । अन्यत्र कर्मणि कमवाचिनो यगादिप्रत्ययान् दधनीत्यर्थः । एनश १कटी P. २ राज्ञा विवनडपम् 12, M, वरस्ट्रनरसर: R, M,, M4. ४ मंसेवण कि 1 .. M,. ' मेरवन P. विश्नक्ा P. क for हत्र P, क5 M,

३३२ प्रतापरुद्रीये रस्षापणसमन्विते

अन्राधितिष्ठत्यधःकरोति परिभवतीत्यन्तःसंजल्परूपत्वात् सौक्ष्म्यं भवति। अथ प्रौढिः। मौढिरुक्ते: परीपाकः। यथा। वीप्सा पद्मभवस्य चन्द्रमुक्ुटस्यावृत्तिराब्रेडितं दैत्यारे: प्रतिबिम्बनं सुरगिरेरिन्दो: सेमुत्तेजना। कर्णादेः पुनरुद्भ्वः सुरतरोः सर्वस्वमाविष्क्रिया स्वर्धेनोरिति तर्कयन्ति कवयः श्रीवीररुद्रप्रभुम् ॥२०॥ 1

अथोक्ति:। विदग्धभणितिर्या स्यादुक्तिं तां कवयो विद्दुः। यथा। दिद्ठा कमलासत्ती रण्णो तुह सुहेअचित्तचरिअस्स। भासन्तो वि तुमं तं कुवलअलच्छि पसाहेसि ॥ २१॥ न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्येति नियमेन केवलधातोः प्रयोगाभावात् 'लः कर्मण च भावे चाकर्मकेश्यः' इति प्रत्ययानामेव कर्चृकर्माभिमर्शनदर्शनाच्चेति द्रष्ट- व्यम्। फलितमाह। अत्राधितिष्ठतीत्यादि। प्रौढिरिति । परीपाको वैचित्रीविशेषः । वीप्सेति । वीप्सा द्विर्भावः । निमित्तनैमित्तकयोरभेदोपचारात् । आम्रेडितं 'द्विस्त्रिरुक्तम्। प्रतिबिम्बनं प्रति- बिम्बः । समुत्तेजना शाणोल्लीढत्वम् । सर्वत्र द्वितीयब्रह्मादिरूपत्वमित्यर्थः । अन्र वीररुद्रे विरिश्चिवीप्साद्यारोपलक्षणवैचित्रीवशात् प्रौढिः। दिठ्ठेति। कमलासक्तिरेकत्र कमलायामन्यत्र कमलेष्वासक्िः। कुवलयलक्ष्मीं भूमण्डललक्ष्मीमन्यत्रोत्पलसंपदम् । राज्ञश्रन्द्रस्यापि कमलासक्तिः भास्वतः सूर्यस्यापि कुवलयप्रसाधनमित्येवंरूपायां विदग्धभणितावश्लीलं परिहियते।

छाया। 1 दृषटा कमलासक्ती राजस्तव सुभगचित्तचरितस्य। भास्वानपि त्वं तां कुवलयलक्ष्मीं प्रसाधयसि ॥। १ सोज्ज्वल P. २ समुत्तेजनम् P., T'., R .; समुत्तेजनात् Mg. ह श्रीकाकतीन्द्रप्रमुम् T. ४ विष्छि Ma सुमअ Mg. ६ वासन्तो वि M,. कर्त्तृकमामिधानाञ्जेति m. ८ द्विरक्तम m. ९ संमुत्तेजनम् P.

गुणप्रकरणभ्। ३३३

अथ रीति:। यथोपकमनिर्वाहो रीतिरियभिधीयते। षड् गुणान् सेवते राजा षड् रिपूनवमन्यते। षड् दर्शनान्युपादत्ते षड् बलानि च वीक्षते ॥ २२॥ अथ भाविकम्। भावतो वाक्यवृत्तिर्या भाविकं तदुदाहृतम्। यथा। स्वामिस्तात कुलोत्तंस वीररुद्र जगत्प्रभो। पुत्रिणां धुरमेषोऽहं पुत्रेणारोपितस्त्वया।।२३।। अत्र प्रेमरूपभाववशात् स्वामिस्तातेति वाक्यवृत्तिः। अथ गतिः। गतिर्नाम सुरम्यत्वं स्वरारोहावरोहयोः । यथा। प्रकाश्ये त्रैलोक्ये सततमतुलैः काकतिविभो- र्महोभिर्निःसीमैर्दिनकरकराटोपपटुभिः।

षह् गुणान् सन्ध्यादीन्।'सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः । षङ्ुणाः' इत्यमरः। षड रिपून् कामक्रोधादीन्। षड दर्शनानि पाणिनीयप्रभृतीन्युक्तानि। षड् बलानि मौलादीनि। तदुकं मौलेश्वरेण। 'मौलं भृत्यं तथा मैत्रं स्तैणमाटविकं बलम्। आमित्रमपरं षष्ठं सप्तमं नोपलभ्यते ॥' इति। अत्र पादचतुष्टयेऽप्यादौ षद्दोपादानाद्यथोपकमनिर्वाहेण पतत््राकर्षपरिहा- रिणी रीतिर्द्रष्टव्या। भावत इति। भावः प्रेमात्रास्तीति भाविकम् । स्वामिग्निति पुत्रं प्रति जन- कस्योकि:। भाविकं योजयति। अन्र प्रेमेति। गतिरिति। स्वराणामारोहो दीर्घाक्षरप्रायत्वम् । अवरोहो वैर्परीत्यम् । प्रकाश्य इति। निःसीमैरिति सूर्यादितेजोव्यतिरेकोक्तिः। वीररद्रतेजसि विश्वव्या- १ यथाक्रमेण T'. २ वृत्तिः स्याद् भाविकम् M. ३ वाक्यपवृत्ति: R. ४ वैरुप्यम् m.

३३४ प्रतापरुद्रीये रल्ापणसमन्विते

तम: कृत्सं शोकज्वलदनलरोचिःपरिचयं दधत्स्वप्युद्वेलत्येरिनृपमनःस्वेव सततम्।।२४।। अत्र पूर्वार्धे दीर्घाक्षरप्रायत्वात् स्वरस्यारोहः। पतेषां गुणानामर्थ- गतत्वमेपि केचिदिच्छन्ति। प्राचामाचार्याणां मतेन संघटनाश्रयत्वमेव गुणानाम्। तदुक्तम लंकारसर्वसवे। 'संघटनाधर्मत्वेन शब्दार्थधर्म- त्वेन च गुणालंकाराणां व्यवस्थानम्' इति । अनयैव भङ््या गुणालं- काराणां सुनिरूपः स्वरूपभेदः। अन्यथा स्वरूपभेदस्य दुर्निरूपत्वात्। काव्यशोभाकरत्वमेव गुणालंकारस्वरूंपम्। तटुक्तं रुद्रभट्टेन।

पिनि तमसो वैरिहृदयान्येवावकाश इत्याह। तम इति। तत्राग्निसंनिधानेऽपि तमसो न बाध इत्याह । शोकेति । दधत्स्वपीत्यपिशब्दो विरोधसूचकः । दुःखिता मुद्यन्तीति परिहारः । उद्वेलति विजृम्भते । अत्र पूर्वार्ध इत्यनेनो- त्तरार्धे हुस्वाक्षरप्रायत्वादवरोह इति द्रष्टव्यम्। एतेषां गुणानां मतभेदेनार्थगतत्वलक्षणं विशेषमाह। एतेषामिति। तदुक्कं वामनेन। 'एत एवौज:प्रसादप्रभृतयोऽर्थगुणाः' इति। स्वमतमाह। प्राचा- मिति। संघटनाश्रयत्वमेवेति। बहूनां पदानामेकपदेवदवभासमानत्वादिल- क्षणे श्लेषादावर्थगतत्वस्य दुर्घटत्वादिति भावः । अलंकारसर्वस्व इति। उन्भटा- दिमतानुवादत्वेनेति भावः। अनयैव भङ्ग्येति। संघटनाशब्दार्थरूपाश्रयभे- देनैवेत्यर्थः । अन्यथेति। आश्रयभेदाभाव इत्यर्थः । ननु कथमेतदुपपद्यते 'काव्यशोभायाः कर्त्तारो धर्मा गुणाः। तदतिशयहेतवस्त्वलंकाराः' इति वाम- नेन स्वरूपभेदस्योक्तत्वादिति चेत् नैतत् साधीयः । विकल्पासहत्वात्। इदं हि तद्दर्शनरहस्यम्। रीतिरात्मा काव्यस्य। रीतिश्च गुणविशिष्टपदरचना। सा वैद- भ्यादिभेदेन त्रिविधा। तत्र सर्वगुणविशिष्टा वैदर्भी। कतिपयगुण विशिष्टे गौडी. यापाञ्चाल्याविति। तत्र सर्वगुणानां मिलित्वा काव्यशोभाहेतुत्वे गौडपाज्चालरी- त्योरव्याप्तिः। कतिपयानां काव्याशोभाहेतुत्वे

१ परिचयान् M2. २ तपरनृप° P. ३ मनस्येव M2,M4. ४ T', has उत्तरार्वे अवरोह: and M2. has उत्तरार्घे व्हस्वाक्षरतया स्वरस्यावरोह: ५M2. omits अपि. ६ 'मापे R., T. ७ काराणामवस्थानम् P., R. ८ निरूपितः T' .; मुनिरूपितस्व M2. ९ स्वरूपे मेदः M4. १० स्वरूपमुक्तं रुद्रदेवेन R., M2. ११ प्रसादादयोm. १२ पदवदाभास P. १३ नुसारत्वेने m. १४ मिलितत्वात् m.

गुणप्रकरणम्। ३३५

'यो हेतुः काव्यशोभायाः सोऽलंकारः प्रकीर्त्यंते। गुणोऽपि तादशो जेयो दोष: स्यात्तद्विपर्ययः ॥' अतो गुणानां संघटनाश्रयत्वमेव युक्तम्। इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे गुणप्रकरण समाप्तम ।

अद्रावत्र प्रज्वलत्यझ्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोद्यन्ुल्लसत्येष धूमः ।

इत्यादौ पर्वतोऽननिमानित्यादिशुष्कशास्त्रानुकूल्येन काव्यत्वरहितेऽप्योजःश्रेषा- दिसंभवेनातिव्याप्ति: स्यात्। तस्मान्नास्ति गुणानां तन्मते काव्यशोभाकरत्वम्। न च तन्मूलमलंकाराणां तदतिशयहेतुत्वमिति। स्वमतेऽभिमतसंमति च दर्श- यति। यो हेतुरिति। उपसंहरति । अत इति । स्वरूपभेदाभावादित्यर्थः । संघटनाश्रयत्वमेव युक्तमिति। भेदकत्वेनेति भावः। एतच्चोद्भ्टादिमतमव- लम््य श्रेषादीनां माधुर्यादावनन्तर्भावमङ्गीकृत्योक्तम्। वस्तुतस्तु भामहा- दिमतेनान्तर्भावे श्रलेषादिगुणानां रसधर्मत्वम् । अलंकाराणां तु शब्दार्थधर्मत्व- मिति विद्यत एव स्वरूपभेद इति रहस्यम्। अत एव स्वयमेवोक्तवान् काव्य- प्रकरणे।

हारादिवदलंकारास्तेऽनुप्रासोपमादयः । श्लेषादयो गुणास्तत्र शौर्यादय इव स्थिताः ॥। आत्मोत्कर्षावहा इति।

नाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्या- नुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रताप- रुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने गुणनिरूपणं नाम षष्ठं प्रकरणम् ।।

१ R. and M. have इति गुणप्रकरणम् before this. २ T'. drops श्री.

३३६ प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते

अलंकार खरूपनिरूपणम्। अथ गुणनिरूपणानन्तरमलंकारा निरूप्यन्ते। अलंकियतेऽनेनेति चारुत्वहेतुरलंकारः। तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे।

परिशेषाद्लंकारनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति।

यमकं पुनरुक्तवदाभासो लाटोपलालित: प्रासः॥।१॥ चित्रमथो उपमानन्वयोपमेयोपमास्मरणम्। रूपकपरिणामौ द्वौ संदेहभ्रान्त्यपह्नवोल्लेखाः ॥ २॥ उत्प्रेक्षातिशयोक्ती तथा सहोक्तिर्विनोक्तिश्च। उक्ी: सम/सवक्रस्वभावकव्याजपूर्विका विद्यात्॥। ३॥ . मीलनसमानतदतहुणाविरोधो विरोधश्च। अधिको विभावनाथो विशेषपूर्वोत्तयसंगनी स्याताम् ॥।४।। विचित्रान्योन्यविषमाः समोऽथो तुल्ययोगिता। दीपकं प्रतिवस्तूपमा दृष्टान्तो निदर्शना । ५ ॥ व्यतिरेक: श्रलेषपरिकराक्षेपा मृषास्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसा च पर्यायोक्तं प्रतीपकम् ॥ ६ ॥ अनुमानं काव्यलिङ्गं न्यासोऽर्थान्तरपूर्वकः। यथासंख्यार्थापतने परिसंख्योत्तरं तथा ॥। ७ ।। वार्थचार्थौं द्वौ समाधिर्भाविकं प्रत्यनीककम्। व्याघातपर्यायसूक्ष्मा उदात्तः परिवृत्तिका ॥८ ।। हेतुमालैकावली च मालादीपकसारकौ। संसृष्टिसंकरौ चेति पञ्चसप्ततिरीरिताः ।। ९ ।। रसवत् प्रेय ऊर्जस्वी समाहितमथोदयः । भावस्य संधि: शावल्यं द्यशीतिरिति मे मताः ॥१० ॥ एतेषामलंकारशब्दव्युत्पत्या तत्सामान्यलक्षणलाभं मत्वाह। अलंक्रिय- तेडनेनेति । अनियमेन रस इति शेषः । 'अकर्नरि च कारके संज्ञायाम्' इति करणे घञूप्रत्ययः । एतेनैतेपां गुणानामिव रसोपकारासंभवात् तेभ्यो वैलक्षण्यं

१ M. has अथालंकारं निरून्यते. २ तत्रोक्तम R. ३ सामान्यतद्रणा m.

शब्दालंकारप्रकरणम् । ३३७

'उपस्कुर्वन्ति तें सन्तं येऽङ्गद्वारेण संश्रिताः। हारादिवदलंकारास्ते Sनुप्रासोपमादयः ॥' इति। यथा करचरणाद्यवयवगतैर्वलयनूपुरादिभिस्तदलंकारतया प्रसिद्धै- रवयव्येवालंक्रियते तेथा शब्दार्थावयवगतैरनुप्रासोपमादिभिस्तंत्तद- लंकारतया प्रसिद्धैरवयवीभूतं काव्यमुपस्क्रियते। आश्रयाश्रयिभावेनालंकार्यालंकारभावो लोकवत् र्काव्येऽपि संमतः। चारुत्वहेतुत्वेऽपि गुणानामलंकाराणां चाश्रयभेदान्भ्ेर्दव्यपदेशः । संघट- नाश्रया गुणा: शब्दार्थाश्रयास्त्वलंकाराः। तंत्र प्रथमं शब्दार्थोभयगतत्वेन त्रैविध्यमलंकाराणाम्। अर्थालंका- राणां चातुर्विध्यम्। केचित् प्रतीयमानवस्तवः । केचित् प्रतीयमानौ- पम्याः। केचित् प्रतीयमानरसभावादयः । केचिदस्फुटप्रतीयमाना इति। सूध्यते। अस्मिन्नेवार्थे वृद्धसंवादमाह। उपस्कुर्वन्तीति। येऽङ्गद्वारेण शब्दार्थ- योरुत्कर्षाधानद्वारेण तमङ्गिनं रसं सन्तं विद्यमानमुपस्कुर्वन्तीत्यनेन रसाभावे चित्रकाव्ये शब्दार्थवैचित्रीमात्रपर्यवसायित्वमलंकाराणामिति सूच्यते। तेऽलं- कारा: कण्ठादीनामुत्कर्षाधानद्वारेण हारादय इव संयोगवृत्या, वर्त्तन्त इत्यर्थः । न केवलमेव सति रसेऽनुप्रासोपमादिभि: स्वाश्रयभूता: शब्दार्था एवोपस्त्रियन्ते किं तु तदवयवीभूतं काव्यमपीत्येतल्लौकिकदृष्टान्तेनाह। यथेति। आश्रयाश्र- यिभावेनेति। संयोगमूलेनेति शेषः ।लोके मूलभूतः संयोगो मुख्यः । अत्र शवनित्यत्वसाधर्म्यादौपचारिक इति भेदः । अथालंकारविभागं करिप्यमाणस्तदुप- योगितयोन्भ्टादिमतेनोक्तमेव गुणालंकारभेदमनुवदति।चारुत्वहेतुत्वेSपीति। इत्थमलंकारस्वरूपं निरूप्य तद्विभागमाह। तत्र प्रथममिति। शब्दालं- कारा अनुप्रासादयः। अर्थालंकारा उपमादयः। उभयालंकारा लाटानुप्रासो- भयसंसृष्ट्यादयः । एतेषां तुल्येऽपि काव्यशोभाहेतुत्वे शब्दार्थोभयालंकार- व्यवस्थायामाश्रयाश्रयिभाव एव प्रमाणमित्यलंकारसर्वस्वकारः । अन्वय- व्यतिरेकाविति काव्यप्रकाशकारः । रसभावादिर्व्यज्यत इति । गुणी- भूतव्यङ्ग्यत्वेन प्रतीयत इत्यर्थः । १ उपकुर्वन्ति R., M. २ सन्ततम् P .; सततम् R. ३ जातुचित् P. ४ तथैव R., M. ५ सतदलंकारतया R., M. ६ आश्र्याश्रयिमेदेना' P. " लाकेरत् T'. ८R. and M. drop अपि. ९ मेदव्यवह्ार: R .; भेदाद् व्यपदेशः . १० Thas अलकारविभाग: aS heading hefore नत्र. ११ अथालकारस्य R .; अर्थालकारवगस्य T'. १२ उपकुततीति m. 43

३३८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

रिकराप्रस्तुतप्रशंसानुक्तनिमित्तविशेषोक्तिषु प्रतीयमानं वस्तु काव्यो- पस्कारतामुपयाति।

रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितभावोद्यभावसंधिभाषशवलतासु रेंसभा- वादि्व्यज्यते। उपमाविनोत्तयर्थान्तरन्यासविरोध विभावनोक्तगुणविशेषोक्ति विर्षमस-

वकरोक्तिस्वभावोक्तिभाविकोदात्तेषु सहदयहृदयाह्लादि स्फुटं प्रतीय- मानं नास्ति। अन्रेत्थमलंकारकक्ष्याविभागः। साधर्म्य त्रिविधम्। भेदप्रधानमभेदप्रधानं भेदाभेदप्रधानं चेति । उपमानोपमेययो: स्वतो भिन्नत्वाच्छाब्दमेतन्न वास्तवम्।

न्धनत्वम्।

रेका: भेदप्रधानसाध्म्यनिबन्धनाः ।

चतुर्धा विभक्तेष्वलंकारेष्ववान्तरविभागं प्रतिज्ञापूर्वकमाह। अन्नेति। इत्थं वक्ष्यमाणप्रकारेण। कक्ष्याविभाग: साधर्म्यविरोधादिमूलत्वेनालंकाराणां वर्गशो विभाग इत्यर्थः । एतदभेदप्रधानत्वं शाब्दमारोपितं न वास्तवं न स्वाभाविकम्।

१ काव्योपस्करणमुप्याति R .; काव्योपस्कारमुपैति J. २ 'मायाति T'. ३ भाव- मधि is dropped in R. and M. ४ रसभावादि व्यज्यते R., M. ५ 'गुण- निमित्तविशेषोक्ति P. ६ समविषम P.७ विचिन्न' R., M. ८ निमीलन" I'. ९. सदेहृपरिणाम' R. १० निदर्शनादृश्टन्त R., M.

शब्दालंकारप्रकरणम्। ३३९

उपमानन्वयोपमेयोपमास्मरणानां भेदाभेदसाधारणसाधम्यमूलता। उत्प्रेक्षातिशयोक्ती अध्यवसायमूले।

विशेषाणां विरोधमूलता। यथासंख्यपरिसंख्यार्थापत्तिविकल्पसमुच्चयानां वाक्यन्यायमूलता।

व्यवहारमूलाः । काव्यलिङ्गानुमानार्थान्तरन्यासानां तर्कन्यायमूलता। कारणमालैकावलीमालादीपकसारा: शंङ्गलावैचित्र्य मूलाः।

समासोक्तिपरिकरौ विशेषणवैचित्र्यमूलौ। अथालंकारणां परस्परवैलैक्षण्यं निर्रूप्यते। आरोपगर्भत्वेऽप्यारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगानुपयोगाभ्यां परिणाम- रूपकयोर्भेद:।

भेद:। आरोपविषयस्य संदेहभ्रान्त्यपद्ववैः संदेहध्रान्तिमदपह्नवानां परस्परं

साधर्म्यस्य वाच्यत्वादुपमानन्वयोपमेयोपमा भिद्यन्ते।

वस्तुप्रतिवस्तुबिम्बप्रतिबिम्बभावाभ्यां प्रतिवस्तूपमादृष्टान्तयोर्भेदः। अथालंकाराणामत्यन्तविवेकार्थ मिथो वैधर्म्यमाह। अथालंकारणां परस्प- रवैलक्षण्यं निरूप्यत इत्यादिना । शिष्टमन्यदुदाहणप्रस्ताव एव स्पष्टीभविष्य- तीति नेह विविच्यते।

१ M. drops विषम २ °विचित्रा° R., M. ३ T', drops लोक. ४ न्यासा तर्क- न्यायमूला: R., M. ५ शृङ्कलान्यायमूला: M. ६ मीलनानि निह्ववमूलानि M. ७वैरुप्यं P. ८ R. drops निरूप्यते. ९ दपद्वर्तानाम् M. १० परस्परभेदः R., J. ११ साधारणचर्मस्य M., R. १२ मत्रा° t.

३४० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

प्रंस्तुताप्रस्तुतानां व्यस्तसमस्तत्वाभ्यां तुल्ययोगितादीपकयोर्भेदः। उपमानस्य प्रसिद्धत्वाप्रसिद्धत्वाभ्यामुपमोत्प्रेक्षयोर्भेदः।

उपमानोपमेयभावस्य पर्याययौगपद्याभ्यामुपमेयोपमोपमयोर्भेदः । अप्रस्तुतस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यामप्रस्तुतप्रशंसासमासोक्त्योर्भेदः। वाच्यव्यङग्ययो: प्रस्तुतत्वे पर्यायोक्तिः । वाच्यस्याप्रस्तुतत्वेऽप्रस्तु- तप्रशंसा । व्याप्तिपक्षधर्मताद्यभावात् काव्यलिङ्गस्यानुमानाद्वेदः। साधारणगुणयोगाद् भेदानुपलब्धौ सामान्यम् । डत्कृष्टगुणयोगा- न्न्यूनगुणतिरोधाने मीलनम् । अन्यव्यवच्छेदे तात्पर्याभावा्दुदात्तालंकारस्य परिसंख्यातो भेदः। काकतालीयतया कार्यसाधने कारणान्तरोपनिपाते समाधिः। अहमहमिकया कार्यसाधने बहूनां कारणानामुद्यमे द्वितीयः समु- चचयः ।

अन्येषां भेद: स्पष्ट एव । यद्यपि व्याजोक्तिवक्रीक्तिमालनसामान्यषु कथंचित् सादृश्यमस्ति तथाप्यविवक्षितत्वान्न सादश्यमूलेषु गणना। शब्दालंकारा निरुप्यन्ते। अथालंकारस्वरूपविभागानन्तरं शब्दार्थयोर्म्ये शब्दस्यार्थ प्रंत्य- न्तरंगत्वात् प्रथमं शब्दालंकारा निरुप्यन्ते।

इत्थमलंकाराणां पीठिकां विधाय शब्दालंकारनिरूपणं प्रस्तौति। अथेति । तत्प्राथम्ये हेतुमाह। शब्दस्येति। अत्र शब्दप्रतीतिपूर्वकत्वादर्थप्रतीतेः शब्दस्य प्रतीतावन्तरङ्गत्वं तेन तस्य प्राधान्यात् प्राथम्यममिति भावः। प्रथमं तावच्छब्दा-

१ प्रस्तुतापरस्तुतव्यस्तत्वसमस्तत्वाम्याम् R. २ उपमानोपमेयोस्तु M. उपमानोपमेययोश्र R. ३ उभयोः प्रस्तुतत्वे R., M. ४ Before this B. has उत्कृष्टगुणयोगाद् भेदानु- पलब्धौ समम्. ५ निमीलनम् R.,मेलनम् P. ६ अन्यत्र व्यवच्छेदे R. ७ ०व्यवच्छेद M. ८ 'तद्रणालंकारस्य . ९ द्वितीयसमुञ्रय: R. १० B. and I. drop वक्रोक्ति. ११ प्रती- त्यन्तरद्गत्वान् R .; प्रतीत्यन्तरङ्गगम्यात् .

शब्दालंकारप्रकरणम्। ३४१

छेकानुप्रासः । भवेदव्यवधानेन द्वयोर्व्यअ्जनयुग्मयोः । आवृत्तिर्यत्र से बुधैश्छेकानुपास इष्यते।। यत्राव्यवहितयोर्व्यञ्जनयुग्मयोद्वयोः पौनरुक्त्यं तत्र छेकानुप्रासः। यथा महीमहीनविभवे धत्ते क्षेमंकरे करे। राजन्यजन्यविजयी राजा राजद्रुणोद्यः ॥ १॥ वृत्त्यनप्रासः । एकद्विप्रभृतीनां तु व्यञ्जनानां यथा भवेत्। पुनरुक्तिरसौ नाम वृत्त्यनुपास इष्यते।। यथा।

र्थोभयगतत्वेन त्रिविधं पौनरुत्तयम् । तत्राद्ये केवलस्वरपौनरुक्तयस्य चारुताहेतु- स्वाभावाद् व्यञ्ञनमात्रपौनरुक्त्यम्। स्वरव्यअ्ञनसमुदायपौनरुक्त्यं च चारुता- हेतुः। तत्राद्यमपि संख्यानियमे छेकानुप्रासः । वैपरीत्ये वृत्यनुप्रास इति सर्व- स्वकारः । तदनुसारेण छेकानुप्रासं लक्षयति। भवेदिति। रसाद्यनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः। तदुक्तम्। 'प्रकृष्टो वर्णविन्यासो रसाद्यनुगतो हि यः । सोऽनुप्रासः स च छेकवृत्त्युपाधिगतो द्विधा ॥I' इति। गृहचरा: पक्षिमृगादयश्छेका इति केचित् । विदग्धा इति सर्वस्वकारा- दयः। तदुपलालितोऽनुप्रासः छेकानुप्रासः । दयोरित्यत्र वीप्सा द्रष्टव्या। तेन यत्र द्योर्व्यज्जनयुग्मयोरव्यवधानेनावृत्तिः स छेकानुप्रास इत्यर्थः । उदाहरति। महीमिति। अहीनविभवे फणीन्द्रसदृश इत्यर्थः। करे बाहौ। राजन्याः क्षत्रियाः। 'राजश्वसुराद्यत्' इति यत्प्रत्ययः । जन्यं युद्धम् । अत्र पाद्चतुष्टयेऽपि व्यञ्ञन- युग्मानामव्यवधानावृत्तेश्छेकानुप्रास इति द्रष्टव्यम्। संख्यानियमेन छेकानुप्रासमुक्त्वान्यथा वृत्त्यनुप्रासमाह। एकेति। प्रभृति- अ्हणात् त्रिचतुरादिसंग्रहः । अत्रैकस्य व्यञ्ञनस्य सकृदावृत्तौ वैचिन्याभावात् १ विबुषै P. २ यदा R., P.

३४२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

र रे क्षुद्रमहीक्षितः क्षणमितः श्रीकाकतिक्ष्मापते- र्वीक्षध्वं ध्वजिनीं दुरीक्ष्यसुभटां प्रोक्षिप्तकौक्षेयकैः। योत्स्यध्वे यदि लभ्यमक्षयपदं कान्तारपक्षो वृथा क्ष्माभृत्कुक्षिचरत्तरक्षुनिकरात्ततरात्मरक्षा कुतः ॥२ ॥ यमकम् यमकं पौनरुक्त्ये तु स्वरव्यञ्जनयुग्मयोः । छेकानुप्रासे वृत्त्यतुप्रासे च स्वरपौनरुक्त्यमानुषङ्गिकम्। यमके तु स्वरव्यञ्ञनयोरावृत्तिः । तस्यादिमध्यान्तगतत्वेन बहवो भेदाः । अत्र दिङ्मात्रमुदाहियते।

सामर्थ्यादसकृदावृत्तिर्लभ्यते। द्वयोस्तु सकृदेव । अन्यथा छेकानुप्रासः स्यात्। व्यवधाने त्वसकृदावृत्तावपि न विरोधः । ऋर्यादीनां तु सकृदसकृद्वा व्यवधाने- नाव्यवधानेन वावृत्तिर्द्वष्टव्या । वृत्तिशब्देन वैदर्भ्यांदयो विवक्षिताः। तदुपल- क्षितानुप्रासो वृत्यनुप्रासः । उदाहरति। रे रे इति। योत्स्यध्वे हनिष्यध्वे यदि। युध संप्रहारे इत्यस्माद्धातोः कर्मणणि लृद। लभ्यमक्षयपद्मिति। 'द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ। परिव्राड् योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ।l' इति स्मरणादिति भावः । कान्तारपक्षोऽरण्यनिवासपक्षः । तरक्षुनिकरात् मृगा- दनयूथात् दुर्मरणकारणादरण्यनिवासाच्छुभोदर्क युद्धमरणमेव श्रेय इति भावः । अन्नासकृतक्षकारावृत्या वृत्त्यनुप्रासः । एवमन्येऽपि भेदा: सूर्यशतकादौ द्रष्टव्याः। व्य ज्जनमात्रपौनरुक्त्याश्रयमलंकारद्वयमुक्त्वा स्वरव्य ज्ञनपौनरुक्त्याश्रयमलंका- रमाह। यमकमिति। ननु महीमहीनविभव इत्यादौ छेकानुप्रासे 'युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः' इत्यादावेकदा सादृश्यलक्षणे वृत्यनुप्रासे च स्वरपौनरुक्त्यसं- भवात् कथं तत्र व्यज्ञनमात्रपौनरुक्त्यमित्याशङ्क्य परिहरति। छेकानुप्रास इति। अनुषङ्गादागतमानुषङ्गिकम् । अन्वाचयविशिष्टमभ्युच्चय इत्यर्थः । स्वर- व्यञ्ञनयुग्मयोरित्यत्र स्वरसहितव्यञ्जनेति मध्यमपद्लोपी समासो विवक्षित इति व्याचष्टे। यमके त्विति। तब यम्यमानानां पादैकदेशानामादिमध्यमान्त-

१ महीमृतः M. २ दुरीक्ष M. ३ योत्स्यध्यम् R. ४ 'निकरस्तत्रा° P. ५ P. and R. drop वृन्यनुप्रासे च. ६ स्वरन्यञ्जनसमुदाययो M. • निवासजातोदर्क t.

शब्दालंकारप्रकरणम्। ३४३

प्रताप: काकतीन्द्रस्य महामहिमतेजसः। श्रियं दधाति पंद्रेष्टमहामहिमतेजसः ॥३ ॥ पुनरुक्तवदाभासः । यत्रार्थः प्रमुखे किंचिद् भासते पुनरुक्तवत्। पुनरुक्तवदाभासोSलंकार: स सतां मतः ॥ यत्रार्थः पुनरुक्तवदाभासते अन्वयवेलायामन्यथा भवति स पुनरु- क्वदाभासोSलंकार:। अर्थालंकारत्वेऽर्प्यस्य शब्दपानरुक्त्याश्रितत्वा- च्छब्दालंकारप्रस्तावे लक्षणं कृतम्। यथा।

गतत्वेनानेकविधभित्याह। तस्यति। एतच् श्रोकार्धपादयमकानामप्युपलक्षणम्। सर्वेऽप्येते भेदाश्चिरन्तनैरेव बहुधा प्रपश्चिताः । गुरुत्वभीतत्वाब्नेह प्रपङ्गयन्ते। तत्रैकमुदाहरति। प्रताप इति। महान् महिमा आधिक्यं यस्य तेजसो महाम- हिमतेजसः काकतीन्द्रस्य प्रतापः । पभरेष्टमहां पद्मप्रियोत्सवाम्। अहिमतेजसः उष्णांशो: श्रियं दधाति। अत्र द्वितीयपादस्य चतुर्थे यमनात् संदष्ट्यमकं नाम यमकभेदः । तदुक्तमन्यत्र। अत्र यम्यमानयोरुभयोः सार्थकत्वं 'विहगाः कद- म्बसुरभाविह गाः' इत्यत्रैकस्य सार्थकत्वमन्यस्यानर्थकत्वम्।'कलयन्त्यनुक्षणम- नेकलयम्' इत्यत्रोभयोरनर्थकतवम्। एवं सर्वेष्वपि यमकेषु प्रकारत्रयं यथासंभवं द्रष्टव्यम्। शब्दपौन रुक्स्याश्रितानलंकारानभिधायार्थपौनरुक्त्यमूलमलंकारमाह। यत्रेति। यत्रालंकारेऽर्थः ्रँमुखे प्रथमं पुनरुक्त्तवत् पुनरुक्ेन तुल्यमत एव किंचित् किमप्यनन्वितो भासते परमार्थतस्तु अन्यथा पर्यवस्यतीत्यर्थः । अर्थपौनरुक्त्यस्य प्ररूढदोषत्वात् तदेतन्निष्कृष्य व्याचष्टे। यत्रार्थ इत्यादिना। नन्वस्य शब्दालं- कारप्रस्तावे का संगतिरत आह। अर्थेति। अर्थपौनरुक्त्यादेवार्थाश्रितत्वादर्था- लंकारे सत्यपीत्यर्थः । शब्दपौनरुक्त्याश्रितत्वादिति। पर्यायशब्दाश्रितत्वा- दित्यर्थः । आम्रेडितशब्दवत् पर्यायशब्देष्वप्यर्थैकत्वसादृश्यादौपचारिकं शब्दपौ-

१ पद्मेष्टा P. २ पुनरुक्तिवत् P. ३ भासः सोलंकारः मतां मतः R. ४ P. drops अस्य. ५ काव्यगृनमूतत्वात्रेह वितन्यन्ते m, t. ६ मितरस्या t. प्रमुग्वम् P.

३४४ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

जिष्णुरिन्द्र: क्षितिभुजां श्रीपतिः पुरुषोत्तमः । भास्वान् सूर्यस्फुरत्तेजा: काकतीन्द्रो विराजते ।।४ ॥ अथोभयपौनरुक्त्यालंकार: कथ्यते। लाटानुप्रासः । शब्दार्थयोः पौनरुक्सं यत्र तात्पर्यभेदवत्। स काव्यतात्पर्यविंदां लाटानुपास इष्यते।। यत्र शब्दार्थयोस्तात्पर्यभेदमात्रं न स्वरूपभेदस्तन्न लाटानुप्रासः। यथा। गुणा गुणास्ते गण्यन्ते ये रुद्रनृपमाश्रिताः। नीतिर्नीतिरसौ तस्य लक्ष्मीर्लक्ष्मीश्च केथ्यते ॥५॥ नरुक्त्यं द्रष्टव्यम्। उदाहरति। जिष्णुरिति। जयशीलो जिष्णुः । क्षितिभुजा- मिन्द्रो राजाग्रणीः । श्रीपतिः समुद्रः। पुरुषोत्तमः पुरुषश्रेष्ठः । भास्वान् दीप्ति- मानू। सूर्य इव स्फुरत्तेजा: स्फुरत्प्रतापः । तत्र जिष्णादीनामिन्द्रादिपर्याय- प्रयोगेण प्रमुखे भासमानस्य पौनरुक्त्यस्यो क्तप्रकारेणान्वयवेलायामन्यथा पर्यव- सानात् पुनरुक्तवदाभास इति भावः । केचित् पुनरेवमाहुः। 'भाति सदानत्यागः स्थिरतायाम्' इत्यत्र सत्पुरुष- प्रणामेन प्रकाशते स्थैर्ये पर्वतभूत इत्यस्यार्थस्य दानत्यागशब्दपरिवृत्तावसंभवा- ्छब्दालंकारोSयम्। 'तनुवपुः'इत्यत्र कृशाङ्ग इत्यास्मन्न्थे तनुशब्दपरिवृत्तौ नाय- मलंकार इति शब्दाश्रयत्वं वपुःशब्दविपरिवृत्तौ नालंकारत्वहानिरित्यर्थाश्रयत्वम्। अत उभयालंकारोऽप्ययमिति। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दभाक्। एकार्थतैव शब्दस्य तथा शब्दार्थयोरयम् ॥' इति। शब्दार्थयोरेकैक पौनरुक्त्यमूलानलंकारानभिधायोभयपौनरुक्त्यमूलमलंकारं प्र- तिज्ञापूर्वकमाह। अथेत्यादिना । शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं प्ररूढदोषः तद्यव- च्छेदार्थ तात्पर्यभेदवदिति। अनेन यमकव्यावर्त्तकशव्दार्थयोः स्वरूपभेदाभावः फलित इति व्याचष्टे। यत्रति। लाटजनोपलालितोऽनुप्रासो लाटानुप्रासः । न तु लाटदेशजन्यः कश्चनोपकारः काव्यस्य इति गोपालः । उदाहरति। गुणा १ 'विदा M. २ गीयते M., Mr. ३ विपरीतवृत्ता2 m. ४ च्छब्दालंकार्योऽयम् P. ५ विपरीतवृत्तौ m.

शब्दालंकारप्रकरणम्। १८५

चित्रालंकार: पद्मबन्धादिः। पद्माद्याकारहेतुत्वे वर्णानां चित्रमुच्यते। आदिग्रहणाच्चकबन्धादयः । तत्राष्टदलपअ्रबन्धो यथा। याता यस्यासमग्रानतिमिह केनकास्थानसक्तासनाया यानास कासनस्था सुखयतु कमलाभ्याससुज्ञानमाया।

इति। असौ वीररुदसंबन्धिनी। अत्र द्वितीयगुणादिशब्दानामुत्कर्षलक्षणस्तात्प- र्यभेदः। 'अत्राब्जपत्रनयने नयने 'निमील्य' इत्यादौ विभक्त्यादेरपौनरुक्त्येऽपि शब्दार्थपौनरुक्त्याल्लाटानुप्रासत्वम्। अत एवायं पदाश्रयः प्रातिपदिकाश्रयश्चेति द्वेधा लाटानुप्रास इति सर्वस्वकारः । उद्भटेनाप्युक्तम्। 'स्वरूपार्थाविशेषेऽपि पुनरुत्ति: फलान्तरात्। शब्दानां प्रेंकृतीनां वा लाटानुप्रास इष्यते ॥।' इति॥ ननु युद्धेऽर्जुनोऽर्जुन इवेत्यत्रैकैकस्यैवोपमानोपमेयत्वलक्षणे अनन्वयालंकारेऽपि शब्दार्थपौनरुक्त्यसंभवाल्लाटानुप्रासत्वमेव किं नेष्यते। सत्यम्। यदप्यनन्व- येऽर्थपौनरुक्त्यमात्रं लक्षणं तथापि निर्देशप्रतिनिर्देशयोरैकरूप्याभावे पर्यायप्रक्र- मदोषप्रसङ्गादानुषङ्गिकं शब्दपौनरुक्त्यम्। अन्र तूभयपौनरुक्त्यमप्यावश्यकमे- वेति विषयभेदान्न कोऽपि विरोधः । तदुक्त्म्। 'अनन्वये च शब्दैक्यमौचित्यादानुषङ्गिकम्। अस्मिंस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव प्रयोजकम् II' इति। चित्रं लक्षयति। पद्मेति। न च श्रावणानां वर्णानां पद्माद्याकारहेतुत्वं न घटत इति वाच्यम्। वर्णशब्देन तत्स्मारकाणां लिप्यक्षराणामाक्षेपात् तेषां मुख्यवर्णा- भेदेन लोकव्यवहारादस्य शब्दालंकारत्वम्। पद्मादिबन्धेषु कर्णिकादिस्थानविशे- षेषु वर्णानां पौनरुक्त्यात् पौनरुक्त्यमूलालंकारानन्तर्य च द्रष्टव्यम्। यातेति । कनकास्थाने सुवर्णमयसभामण्डपे सक्तं स्थितमासनं सिंहासनमयति प्राप्नोतीति कनकास्थानसक्तासनाया। अयतेः कर्मण्यण्प्रत्ययः । यानेषु तुरगादिष्वासक्ता-

१ चित्रमिष्यते R. २ यस्या समग्रां 1. ३ कनकस्थान P. ४ निमीलितेत्यादौ t. ५ पदायोनां वा t. ६ लोके व्यवहारा° t. ७ कारानन्तरं च t, 41

३४६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

या मानवा सुसभ्या क्षितिपतितिलकं जातिरक्ता सगेया यागे सक्ता रतिज्ञा सुकृतिषु फलितग्रामसस्यायताया ॥ ६ ॥

गे सक्तारतिज्ञा क्षितिपतितिलकं सुकृतिषु फलित मानज्ञा सुस भ्या या ता यस्या समग्रा नतिमिह कनका सुखयतु कमला नास क्तासनस्था

न्यासनानि पल्ययनादीनि तत्र तिष्ठतीति यानासक्तासनस्था । राज्योपकरणेषु लक्ष्मीरस्तीत्यागमः । अभ्यासेन परिचयेनोपासनयेत्यर्थः । सुखेन ज्ञायते इति सुज्ञाना। 'कृत्यलुटो बहुलम्' इति कर्मणणि ल्युट। माया स्वरूपवैचित्री यस्या: सा अभ्याससुज्ञानमाया। अनुपासकानां दुरवबोधस्वरूपेत्यर्थः । मानं पूजां जानातीति मानज्ञा। सभायां साधवः सभ्याः । 'सभाया यः' इति यप्रत्ययः। ते शोभना यस्याः सा सुसभ्या। सम्पन्नस्यैव सभ्याश्रयत्वादिति भावः । जान- न्तीति ज्ञा: विवेकिन: । 'इगुपध-' इत्यादिना कप्रत्ययः । तत्रातिरिक्त्ता । गीयते इति गेयं गानं तेन सह वर्त्तत इति सगेया स्वनामाङ्कानेकगीतेत्यर्थः ।

१ 'तिलक° P.

शब्दालंकारप्रकरणम्। ३४७

चक्रबन्धो यथा। लक्ष्मीवीक्षितवैभवस्य जगता नाथस्य भद्रश्रियो दिक्ष्वारब्धनिजप्रतापजनितां भाकृद्धुरां यच्छतः । नित्यं रुद्रजनाधिपस्य जयिनो भाति प्रकाशस्थिरा राजत्पालनमोदितात्मनि भुजे योग्याश्रितत्वाद्वरा।७॥ यागे सक्ता संबद्धा। समृद्धस्यैव तन्राधिकारादिति भावः। रति स्वविषयाभिरतिं भक्तिं जानातीति रतिज्ञा। अत एव सुकृतिविषये फलितैर्ग्रामसस्यैः कायैरायतो महान् अयः शुभावहो विधिर्यस्याः सा तथोक्ता। स्वभक्तानां ग्रामादिसंपादनेन प्रकटित स्व्रानुग्रहेत्यर्थः। एवंवरिधा या लक्ष्मीर्यस्य विभोरासमग्रामतिसंपूर्णामानतिं वश्यत्वं याता सा कमला लक्ष्मीसं क्षितिपतितिलकं वीररुद्रमिहैव लोके जन्मनि वा सुखयतु सुखवन्तं करोतु। अयमष्टदलपद्मबन्धः । उद्धारस्तु। कर्णिकादि लिखेदूर्णान् क्रमाद्दिक्षु विदिक्षु च। सकर्णिकां सप्तदिक्षु विदिक्षु तु विकार्णिकान्॥ प्रवेशनिर्गमाभ्यां तु दिक्षु ते स्युश्चतुर्दश। व्यवधानेन तानादये दलेऽन्यत्र त्वनन्तरान् ॥' इति। चक्रबन्धमुदाहरति। लक्ष्मीति। कोशागारनियुक्तयेव लक्ष्म्या वीक्षितवै- भवस्य विचारितैश्वर्यस्य। भद्रश्रियः कल्याणमूर्तेः रित्यर्थः । आरब्धः संवर्धितः । भाकृद्ुरां भास्करभावं निजप्रतापेन दिक्षु सूर्यकृत्यं कुर्वत इत्यर्थः । राजत्पालनेन सम्यक्संरक्षणेन मोदितात्मनि सर्वैरनुमोदितस्वरूपे भुजे। अत एव योग्या- श्रितत्वात् प्रकाशं व्यक्तत्वं स्थिरा निश्चितस्थर्येत्यर्थः । धरा भूमिर्नित्यं भाति। उद्धारस्तु 'बद्धयते षडरं चक्रं प्रत्यरं तन्नवाक्षरम्। त्रयाणामपि पादानां दशमं क्र्णिकाक्षरम् ॥ १ ॥ आदितः स्वस्वतुर्यारैस्त्रयः पादाश्चतुर्थगाः। वर्णाः षष्ठान्त्यमारभ्य संपतन्तेऽन्तिमाक्षरैः ॥२॥ मध्ये द्वौ द्वौ विसंवादौ षडरेषु क्रमाद् भवेत्। चतुर्थैः सप्तमैर्वर्णैवर्णनं कविवर्णयोः ॥ ३ ॥' दति।

१ सुकृतिषु विषये p., mo. २ विदिताश्र विकर्शिका: t .; विदिताश्र विकर्णिका: m. ३ संपदन्ते t., m.

३४८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अंत्र वैजनाथकृति वीररुद्रयश इति प्रतीयते। चक्रबन्धोऽयम्।

द्र स्य रा श्रि य थ चछ प्रा का यो रा स्थि न्यारश्र तत्वाद्ध अ ना

नि भा भा। क्ष्मी त्य द्ष्वा तां ता। नो यि नि 2 ग ज सन भु जे योग्य अ ज

नागबन्धो यथा। ओजस्ये रुद्रदेवे विभवति महिमत्याजितान्यप्रतापे विद्यावर्येSभिनेतर्युरुहरिचरितं विश्वविस्तारभाजि। नागबन्धमुदाहरति। ओजस्य इति। ओजो बलं तत्र साधुरोजस्यः प्रबलः । यद्वाहर्वाचिनाजस्यशब्देनाहस्करो लक्ष्यते तेन ओजस्ये सूर्यसदृशे इत्यर्थः । 'ओजसोऽहनि यतखौ' इति यत्प्रत्ययस्य च्छान्दसत्वेऽपि दूत्यशवतातिवदस्य भाषायां प्रयोगो द्रष्टव्यः । महिमत्याजितोऽन्येषां प्रतापो येन तस्मिन् तथोक्ते। विद्याभिर्वेदवेदाङ्गादिभिवर्ये श्रेष्टे उर्वधिकं हरिचरितमभिनेतर्यनुकुर्वत विष्ण- सदृश इत्यर्थः । 'न लोक-' इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । विश्वविस्ता भरणी- यत्वन भजतीति विश्वविस्तारभाक्। तस्मिन विभवति विभौ सति अतिमलिन- ख्यातयो वैरिव्राताः शत्रुसंधा देहविद्धा रणे विद्धदेहाः सन्तो वन्यैर्जन्तुभिर्व्या- लमृग: सह क्षतिः क्षयः तद्वति । विविध नानाविधद्ःसरभाजन इत्यर्थः। अवा १ अत्र वै° R .; अन्र चक्र वै° M.२ वैद्यनाथ M, ३ कृतिवीर 1 ४जिष्यु ५ विस्तर 1.

शब्दालंकारप्रकरणम् । ३४९

वैरित्राता भजन्ते वनमतिमलिनख्यातयो देहविद्धा वन्यैरध्वन्यवारि क्षतिमति विविधे जन्तुभिः स्थानभाजः ॥८॥ नागबन्घोऽयम्।

-ओ ज स्थ ति भा

a म लि न Pच ख्याह यो चरु ह रि

न स्था

व र्ये भि ह वि

ते तु श्र

द्या ज द्धा धे भ स्ता भ

वि पे ता प्र ध्व र न्यै व वि ब्रा न्य भा ति क्ष रि वा ता।जि त्या म म

वै

र्यनुदके अध्वनि मरुदेशे इत्यर्थः । 'आपःस्त्री भूम्नि वार्वारि' इत्यमरः । स्थान- भाजः स्थिति प्राप्ताः सन्तो वनं भजन्ते सेवन्ते। उद्धारस्तु। १ लभन्ते R. २ ख्यातिनो T. ३ क्षितिमति P. ४ विविधैजन्तुमिस्तान P.

३५० पतापरुद्रीये रक्नापणसमन्विते

इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे शब्दालं- कारप्रकरणं समाप्तम्।

'रेखाभ्यां चतुरश्राणि चतुष्कोष्ठानि कल्पयेत्। रेखाद्वयान्तराले स्याद्यथाकोष्टे गृहाष्टकम् ॥१॥ विदिक्षु कुण्डलीकुर्यात् तद्वेखाप्रैर्यथाक्रमम्। दिग्रेखाग्राणि बाह्यानि योजयेत् दिकत्रये मिथः ॥२॥ एकत्र तु फणापुच्छमेलनं कल्पयेत् तथा। अन्तराण्यक्षयाकुर्यात् संदशा: स्युर्यथा मिथः ॥३॥ वर्णावृत्तिस्थलान्यत्र कोष्ठकोणानि घोडश। सन्दशानां चतुष्कं च कण्ठश्चेत्येक विंशतिः ।।४।। आवृत्तिर्युग्मवर्णानां नेतरेषामिह क्वचित्। अर्केशानदशघ्रह्मवर्णाः पादचतुष्कगाः ॥५॥ आवर्तेरनैर्ऋतादिकुण्ड लेष्वप्रदक्षिणम्। यथैवं स्यात् तथा वर्णान् फणातो विन्यसेत् क्रमात् ॥ ६ ॥ त्रिंशदष्टाविंशतिश्च षड्डिंशतिरनुक्रमातू। वेष्टन्रितये वर्णाः समाप्तिस्तु गलाक्षरे॥ ७ ॥ एवमेतन्निधायान्तः संगृहीतं महात्मभिः ॥ विदिकस्थले कुण्डलितं स्वमङ्गं स्वेन त्रिरावेष्य विभङ्गिभङ्गम्। क्षित्वा गले पुच्छमहे: स्थितस्य पाठ्यः फणातः फणिबन्ध एपः ॥। ८ ॥' इति ॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोलचलमल्ि- नाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेह्यार्यस्या- नुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रताप- रुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने शब्दालंकार- निरूपणं नाम सप्तमं प्रकरणम् ।।

१ R. has before this इति शब्दालंकारा: and M. इति शब्दालंकारप्रकरणम्. २ t. drops श्री. ३ अन्तराण्यक्षरा कुर्यात् t .; अन्तराण्यक्ष्ण या कुर्यात् m. ४ 'यथायथम् t. ५प्रदक्षिणेः t. ६ कुण्डलित्यस्वमङ्गम् P.

अर्थालंकारप्रकरणम्। ३५१

अथार्थालंकारा:। तत्र प्रथममनेकालंकारबीजमूतत्वादुपमा निरूप्यते। स्वतः सिद्धेन भिन्नेन संमतेन च धर्मतः । साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्य चेदेकदोपमा।। यत्र स्वतः सिद्धेन स्वतो भिन्नेन सहृदयसंमतेनाप्रकृतेन सह प्रकृ- तस्य धर्मतः सादृश्यमेकदा वाच्यं चेद भवति तत्रोपमा। स्वतः सिद्धे- ने त्यनेनोत्प्रेक्षाव्यावृत्ति: । उत्प्रेक्षायामप्रसिद्धस्याप्युपमानत्वसंभवात् यथा कीर्ततिः काकतिवीररुद्रनृपतेः सिंहासनाध्यासिनः प्राचां भूमिभुजां यशः पिद्धता कोटीन्दुतुल्यद्युतिः। रक्षादक्षिणराजलाभजनिता मन्दप्रमोदोत्थिता त्रैलोक्याटृहसप्रभेव ककुभां प्रान्तेषु विद्योतते । १ ॥। अेंत्र प्रभाशब्दो जातिवचनः तैलोक्यादृहासप्रभायाः कविप्रौढोक्ति सिद्धत्वान्नोपमाशंकावकाशः। स्वतो भिन्नेनेत्यनेनानन्वयव्यावृत्तिः । अनन्वय एकस्यैवोपमानोपमे- यत्वसंभवात्। तथा हि शब्दालंकारनिरूपणानन्तरमवसरप्राप्तत्वादर्थालंकारनिरूपणं प्रतिजानीते अथेति। प्रथमसुपमानिरूपणे निमित्तमाह। तत्रेति। अत्रार्थलंकारेव्वित्यर्थः । अनेकालंकारबीजभूतत्वादिति। वाच्यौपम्यानामनन्वयादीनां गम्यौपम्यानां च रूपकादीनामन्येषां च सादृश्यमूलानां मीलनादीनां निर्देानभूतत्वादित्यर्थः । लक्षयति । स्वत इति । धर्मतो गुणक्रिययोरन्यतरेणेत्यर्थः । साम्यमित्यनेन कार्यकारणादिकयोरसंभवात् साधर्म्यादन्यवर्ण्यशब्दयोरुपमानोपमेयार्थत्वं दष्ट- व्यम्। अत्रानुषङ्गाध्याहारादिभि: शिष्टमंशं पूरयन् व्याचष्टे। यत्रेति।

१ P. drops it. २ Portions from यथा कीर्तिः° to ंकावकाशः, from तथा हि to स्वयम्,from यथा to 'त्युपमैवेयम्,from तथा ि to श्रेष एव,from तथा हि to नोपमा,from धर्मोऽर्थ इव to 'त्युपमेयोपमा,and from तथा।ह to त्रोपमाशड्ा are omitted in P.andM. ३ राकेन्दुबिम्बद्युनिः M2. ४ तत्र 2. ५ निदानत्वात् t.

३५२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

सन्तु लोके सुवर्णाद्रिरत्नाकरसुधाकराः। तथापि वीररुद्रोऽयं वीररुद्र इव स्वयम् ॥ २ ॥ संमतेनेत्यनेन न्यूनोपमादिव्यावृत्तिः। यथा उदन्वानिव गम्भीर: सुवर्णाद्विरिवोन्नतः । दिख्हेन्द्र इव क्षोणीघारियकाकतीश्वरः॥३॥ अन्न समुद्रसुवर्णाद्विदिग्गजानामुपमानत्वं योग्यमित्युपमैवेयम्। धर्मत इत्यनेन ऋ्रेपालंकारवैलक्षण्यम्। इलेषे शब्दसाम्यमात्रमभ्युप- गतं न गुणक्रियासाम्यम्। तथाहि नीराजयन्त्यन्ध्रपुरीरमण्य: प्रदीपजालैर्वरवीररुद्रम्। चन्द्रानना गोत्रपति रजन्य- स्तारागणैमेरुमिव स्फुरद्िः ।। ४ ॥ अत्र प्रतापरुद्ं पुरस्त्रियो नीराजयन्ति मेरुं रजन्य इवेति नोपमा। गात्रपतिमिति विशेषणार्थस्य साम्यासंभवात्। राजपक्षे गोत्रशब्देन कुलप्रतीतिः मेरुपक्षे गोघ्शब्देन पर्वतप्रर्तातिः । तथा चन्द्रानना इति व्यावृत्त्यादिकं तु स्वयमेव व्यक्तीकरिष्यते। न्यूनोपमादीति। न्यूनविशेषणोपमानं न्यूनोपमम् । आदिग्रहणादधिकोप मादिसंग्रहः सहृदयसंमति दर्शयति। उदन्वानिति। 'उदन्वानुदधौ च' इति निपातनात् साधुः। धुरं वहतीति धौरेयो घुरन्धरः । 'धुरो यड्ककौ' इति ढकू- प्रत्ययः । क्षौण्या धौरेय इति शिवभागवत् समासः । धर्मत इत्यनेन श्ेषालंकारवैलक्षण्यमिति। शब्दसाम्यमूलत्वात् तस्येति भावः । व्यावर्त्ये श्लेपमूलमुदाहरति। नीराजयन्तीति 1. एवािधस्थले शब्द- साम्येऽप्युपमैवेति काव्यप्रकाशकारः। तटुक्कम्। १ न्यूनोपमाधिकोपमाव्यावृत्तिः .; दुष्टोपमादिव्यावृत्ति: M. २ क्षोप्या M2. ३ मुवर्णा- द्रिसमुद्रदिगन्तगजानाम् R. ४ श्लेषव्यावृत्तिः P .; श्रेषालकारवषम्यम् p. ५ R. omits from श्रेषे to गुणक्रियासाम्यम्. ६ साम्याभावात् R., Mr. गोत्रपक्षे राजशव्देन T. T'. drops गोत्रशब्देन. ९ शब्दसाम्यं नोपमाप्रयोजकमपि तूपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्रेष पवावसेय इत्यवोचत्। विद्यानाथः सर्वस्वकारसिद्धान्तश्रद्धालुतया श्रेष पवायं नोपमेत्याह। अत्रेत्यादिना।t.

अर्थालंकाराः। ३५३

स्त्रीपक्षे चन्द्र इव आननं यासामिति समासः । रात्रिपक्षे चन्द्र एवा- ननं यासामिति शब्दमात्रसांम्येन नोपमाप्राप्तिः । किं तु श्ेप एव। अन्येन वर्ण्यस्य साम्यमित्यनेन प्रतीपालंकारो व्यावरत्यते। तथा हि लोकोSयमविशेषज्ञः किं कुर्मः कस्य कथ्यते। यत् काकतिनरेन्द्रेण सुमेरुरुपमीयते ।। ५ ॥ अन्राप्रकृतस्य मेरोः प्रकृतेन राज्ञा सादृश्यमिति प्रतीपालंकारो नोपमा। एकदा साम्यमित्यनेन उपमेयोपमार्व्येवच्छेदः । उपमेयोपमायामुप- मानोपमेययोरनेकधा साम्यप्रतिपादनम्। धर्मोडर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः । कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे॥६ ॥ अत्र धर्मोऽर्थ इव अर्थो धर्म इवेत्यनेकदा शब्दद्वयेन धर्मार्थका- मानां सादृश्यं प्रतिपाद्यत इत्युपमेयोपमा। वाच्यमित्यनेन प्रतीयमानौपम्यानां रूपकसंदेहभ्रान्तिमदुलेखापह्न-

'सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिव ।' इत्यादिशब्दमात्रसा- म्येऽपि सा युक्ैवेति। अलंकारसर्वस्वकार: पुनरस्मिन्नेवोदाहरणे गुणत्रियासा- म्यवच्छन्दसाम्यं नोपमाप्रयोजकमपि तूपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः क्षेष एवावसेय इत्य- वोचत्। विद्यानाथस्तु सर्वस्वकारश्रद्धालुतया श्रेष एवायं नोपमेत्याह अत्रेत्यादिना। अन्येन वर्ण्यस्येति। उपमानोपमेयस्येत्यर्थ। लोकोऽयमिति। अत्रोपमा- नोपमेयभावस्य वैपरीत्यात् प्रतीपालंकार इत्याह। अत्रेति । धर्म इति। अत्रैकदा साम्यस्य प्रथमार्धमेव प्रत्युदाहरणम्। तावतैवोपमेयो- पमायाश्चरितार्थत्वात्। द्वितीयं पुनरभ्युच्चयः । तदेवाभिप्रेत्योकं धर्मार्थकामाना- मिति।

१ 'साम्ये नोपमा R. २ प्रतीपत्यावृत्ति: . ३ M. ards प्रतीष उपमेयस्यों- पमानत्वकर्पनान् साहश्यं व्येते। ४ व्यावृत्ति: P. ५ R. and V. omit उदमयो- पमायामु-प्रतिपादनम् ६Fur प्रतीयमानौ-वैलक्ष्यम् P. has गम्यौपम्यरुपकादे- व्यांवृत्ति: an1 M. has गम्यपम्यस्य रूपकादेर्व्याृत्तिः 45

३५४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

वतुल्ययोगितादी पकप्रतिवस्तूपमादृष्टान्तसहोक्तिव्यतिरेकनिदर्शनानां वैलक्षण्यम् । तथा हि प्रतापरुद्रनृपतेर्मण्डलाग्रविधुंतुद्:। अखण्डविक्रमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम् ॥७॥ अत्र मण्डलाग्रविधुंतुदपदयो: सामानाधिकरण्यप्रयोगान्यथानुपपत्या सादृश्यं लक्ष्यत इति नोपमा किं तु रूपकालंकारः। किमेष नवमो हरित्पतिरमन्दंसंपत्पदं किमेष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गक्रमः। किमेष हरिरुर्वरोद्धरणचंश्चुरेकादश- श्विरादिति विलोक्यते जगति काकतीन्द्रो जनैः ॥ ॥ ८॥ अत्र काकतीश्वरस्य दिगीश्वरादीनां च परस्पराभेदप्रतीतेः संदेह- निबन्धनान्यथानुपपत्या सादृश्यमाक्षिप्यते। ततः संदेहालंकारः। काकतीयविभो: कीर्ततिविभवे व्याप्तरोदसि। दिवापि चन्द्रिकावुद्धया चकोरा यान्ति निर्वृतिम् ॥ ९॥ अत्र कीर्त्तिविभवे चन्द्रिकाबुद्धि: चन्द्रिकासादृश्यं विना न संभव- तीति सादृश्याक्षेपात् भ्रान्तिमदलंकारः । लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्रा शौर्यातिभूमिखनिरित्यरिवीरवर्गाः । विद्याविहोरपद्वीति च लब्धवर्णः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति ॥ १० ॥

वाच्यव्यवच्छेद्यतया साधर्म्यस्य गम्यत्वं केपुचिदलंकारेषु दर्शयति। तथाही- त्यादिना। उदाहरणश्लोका यथायोगं स्वस्वप्रकरणे एव व्याख्यास्यन्ते।

१ संपत्पद: Mr, M2. २ नुक्न 11, 12., R. ३ विनक्यने M .. ४ काकतीन्द्रस्य R. ५ विहारवलभी R.

अर्थालंकाराः । ३५५

अन्र नगर्या तत्तत्पदार्थतारोपः सादश्याद्दते न संभवतीति सादृश्य- कल्पनादुललेखालंकार:। वीररुद्रस्य भूपालजयहोमं वितन्वतः। धूंमराजिरियं भाति न चमूरेणुरुत्थिता ॥ ११ ॥

अत्रोत्थितां चमूरेणुमवलोक्य धूमपङ्गिरित्यपह्रवेनारोपः सादृश्यमूल पवेति सौदृश्याक्षेपादपह्रवः । एवं तुल्ययोगितादिष्वपि सादृश्य- गम्यत्वान्नोपमाशङ्का। अतः सर्वेभ्यः साधर्म्यमूलेभ्यो विलक्षणे- यमुपमा।

सा प्रथमं द्विधा। पूर्णा लुप्ता चेति। उपमानोपमेयसाधारणधर्मसादृशय- प्रतिपादकानां चेंतुर्णा प्रयोगे पूर्णा। एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुमा। पूर्णा द्विविधा। श्रौती आर्थी चेति। साक्षात्सादृश्य प्रतिपादके व्रादिशब्दानां प्रयोगे शरौती। धर्मिव्यवधानेन सादृश्यप्रतिपादकानां सदशसंकाशनी-

उपमाया: स्वरूपमुक्त्वा विभागमाह। सा प्रथममिति। पूर्णामाह। उप- मानेति। उपमीयते सदशीक्रियते येनोत्कृष्टगुणेन तदुपमानं चन्द्रादि। उपमी- यते यदपकृष्टगुणं तदुपमेयं मुखादि। साधारणो धर्मो गुणः क्रिया वा। साद- श्यप्रतिपादका यथेवादयः । चतुर्णामेतेषां कण्ठोक्तौ पूर्णेत्यर्थः । कतिपयलोपे लुप्तेत्याह। एकस्येति। लोपे शास्त्रीये स्वारसिके च। तत्राद्यां विभजते। पूर्णेति। श्रुत्या सादृश्यप्रतिपादनात् श्रौती। अर्थतसत्वार्थीत्यर्थः । श्रौतीं लक्ष- यति। साक्षादिति। आर्थी लक्षयति। धर्मिव्यवधानेनेति । संदृशाभिधान- द्वारेत्यर्थः । ननु यथेवादिशब्दानां सदशादिशब्दवत् सादृश्यविशिष्टार्थपरत्वा- भावात् केवलसादृश्यपरत्वं वक्तव्यम् । तथा सति मुखं चन्द्रसादृश्यमित्यर्थः स्यात्। एवं च दशदाडिमादिवाक्यवद्सम्बद्धमिदं मविष्यतीति चेत् सत्यम्।

१ सादृश्यादविना R. २ वीररुद्र महीपाले जयहोमं वितन्बति M. ३ धूमरेणु R. ४ सादृश्यस्य R. ५ T. and M. drop चतुर्णाम् ६ द्विवा R. R. drupe शव्दानाम, 6 तादशाभिधान' t. ९ तादशादि' t.

३५६ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

काशप्रतीकाशादिशब्दानां प्रयोगे आर्थी। द्वे अपि वोक्यसमासतद्धितग तत्वेन त्रिविधे। एवं पूर्णोपमा पट्प्रकारा। लुप्तोपमा एकोनविंश सिभेदा। 'तेन तुल्यं किया चेद्वतिः' इति सैदृशार्थे विहितस्य वतेरुपा- दाने आर्थी। 'तत्र तस्येव' इतीवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने श्रौती। अत एव सादृश्यार्थे विहितस्य वतेः प्रयोगे धेर्मोंपादान एवान्वयसौ- कर्यादनुक्तधर्मा तद्धितगा श्रौती लुंता नास्ति। कल्पबादिप्रयोगे त्वारथ्येव। अँथोदाहरणानि। वाक्यगा पूर्णा श्रौती यथा। यथा राज्ः पुरुष इत्यत्र गुणभूतराजविशेषणभूता षष्टी अनुशासनबलादुभय- निष्ठसंबन्धमात्रमभिद्धानापि तद्द्वारा प्रधानभूतं पुरुषमप्याक्षिपति। तटुक्कं हरिणा। 'द्विष्टोऽप्यसौ परार्थत्वात् गुणेषु व्यतिरिच्यते। तत्राभिधीयमान: सन् प्रधानेऽप्युपयुज्यते ॥I' इति। एवमुपमानविशेषणभूता यथेवादय: शब्दाः श्रुत्या सादृश्यं बोधयन्तोऽपि शब्दशक्तिस्वाभाव्यात् तात्पर्येण सादृश्यवति वर्त्तन्ते। एवं च यथेवादिशन्दानां श्रुत्या सादृश्यपरत्वात् तत्प्रयोगे श्रौती। सदृशादिशब्दानामर्थात् सादृश्यपरत्वात् तत्प्रयोगे त्वार्थीति विवेकः। तयोः पुनः प्रत्येकं त्रैविध्यमाह। द्वे इति। एको- नविशतिभेदेति। वक्ष्यमाणप्रकारणेति शेषः। वतिप्रत्ययभेदादुपमाभेद इत्याह। तेन तुल्यमित्यादिना। तत्र श्रीत्या विशेषमाह। अत एवेति। अतोऽस्मादेवा- न्वयसौकर्यादिति संबन्धः । कूर्मवदित्यादिवक्ष्यमाणोदाहरणे मेदिनीभानरू- पस्य समानधर्मस्योपादान एवान्वयसौकर्यादन्यथा तदभावाच्च तद्धितग- तायां श्रौत्यां धर्मोपादानमावश्यकमिति भावः । कल्पवादिप्रयागे त्विति । 'ईपदसमातौ-' इति विहिनानां कल्पबूदेश्यदेशीयर् प्रत्ययानां 'विभाषा सुपः' इति विहितस्य बहुचूप्रत्ययस्य च प्रयोग इत्यर्थः । आर्थ्येवेति । धर्मिव्यवधा- नेनैव सादृश्यप्रतिपादनादित्यर्थः । १ वाक्यगतसमासगततद्वित' T'; वाक्यतद्धितसमास R. २ R. has इति after it. ३ R. drops सदशार्थ विहितस्य. ४ धमांनुपादानेऽ्वयासंभवान्नानुक्तधर्मा तद्दितगा श्रीती। P. ५ लुप्तापि P. ६ चाथ्येव P., M. तथोदाहरणानि R. ८ सादृश्यवति वर्त्तनते t. ९ श्रत्यादिविशेष t. १० प्रयोगेष्विति p.

अर्थालंकाराः । ३५७

उद्दामोद्यतविक्रमे कृतयुगे बाहौ ययातेर्यथा त्रेतायां रघुनायकस्य महितख्यातौ भुजायां यथा। दो्दण्डे च युधिष्ठिरस्य विलसच्छौये यथा द्वापरे विस्त्ब्धाद्य कलौ तथैव रमते क्षोण्यन्ध्रभेर्त्तर्भुजे॥ १२॥ समासगा पूर्णा औ्रती यथा।

भद्रासनस्थो वरवीररुद्रः। उत्पश्यतामन्ध्रपुरीजनानां नेत्राब्जजाड्यं शमयत्यशेषम्॥१३॥ अत्र भास्वानिवेति 'इवेन सेह नित्यसमासः' इति नित्यसमासः। तद्धितगा पूर्णा औ्रौती यथा। कूर्मवच्छेषवद्रोत्रगिरिवद्दि ङ्महेभवत्। भुजे प्रतापरुद्रस्य धुरीणे भाति मेदिनी॥ १४ ॥ वाँक्यगा पूर्णार्थी यथा। 'तैस्तैमहीपालनसंविधानै- स्तैस्तैः प्रजारस्नवैभवैश्च। उद्दामेति। अन्र यथाशब्दप्रयोगादियं वैक्यगता श्रौती च। भास्वानिवेति। कथमियं समासगेत्याकाङ्क्षायामाह।'इवेन सह नित्य- समासः' इति। 'इवेन संह समासो विभक्त्यलोपश्च पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' इति वार्त्तिकादिति शेषः । कूर्मवदिति। 'तन्न तस्येव' इति सैस्षमीसमर्थादिवार्थे वतिप्रत्ययः । अत एवेयं तद्धितगा श्रौती। धुरं वहतीति घुरीणे धुरन्धरे। 'खः सर्वधुरात्' इत्यत्र 'खः' इति योगविभागात्खप्रत्ययः। 'गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत्' इति तस्येवेति वतेरुदाहरणम्। तैस्तैरिति। महीपालसंविधानैर्वापीकूपतडागादिनिर्माणैरित्यर्थः । प्रजारञ्ञन- १ विस्ब्धा हि कली . २ भूमृद्रजे P. ३ त्यजस्नम् P. ४ P. and R. drop सह. १ नित्यममासो विभक्त्यलोपश्चति P. ६ प्रतापरुद्रस्य भुजे R. वाक्यगता पूणार्थीं T'. ८ ताहडमही for तैस्नैमंही' P. ९वाक्यगा t. १० t. drops सह. ११ समान- धमाथवतिप्रऱययः :. १२ विभागादिति T.

३५८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणेसमन्विते

विराजते संग्रति काकतीय- लक्ष्मीपतिर्दाशरथेः समानः ॥१५॥ समासगा पूणार्थी यथा। तादकूपालनसामर्थ्यसंपदा काकतीश्वरः। हरिदीश्वरसंकाशः शास्ति मध्यमविष्टपम् ॥१६ ॥। तद्ितगा पूर्णार्थी यथा। हिमाचलवदौन्नत्ये गाम्भीर्ये क्षीरसिन्धुवत्। प्रतापे भानुवद् भाति वीरर्द्रनरेश्वरः ॥१७॥ ऐषूदाहरणेषूपमेयोपमानसाधारणधर्मसादृश्यप्रतिपादकानि चत्वारि निबद्धानीति पूर्णत्वम्। अथ लुप्ोपमाया उदाहरणानि। अनुक्तधर्मा वाक्यगा श्रौती लुपा यथा। यथा रुचां स्वामिनि चंक्रवाक्यो यथा च नीहाररुचौ चकार्यः।

वैभवैश्रीरादिनिवारणपूर्वकैः पालनविशेषैरित्यर्थः । अत्र दाशरथेः समान इति व्यासेन समानशब्दोपादानादार्थीयमुपमा वाक्यगता च।। तादृगिति। हरिदीश्वरेण दिक्पतिना सदृशो हरिदीश्वरसंकाश इति नित्य- समासः । 'स्युरुत्तरपदे त्वमी। निभसंकाशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ॥' इत्यमरकोशे निभादिशब्दानामुत्तरपदनियमात् । अत एव समासगतेयमार्थी। हिमाचलवदिति। औन्नत्यादौ मेर्वादितुल्यं भातीत्यर्थः । अत्र 'तेन तुल्यम्-' इति विहितस्य वतेः प्रयोगादार्थीयं तद्धितगा। एपूदाहरणेपूपमा- नादिचतुरङ्गनिबन्धनात् पूर्णत्वमित्याह। पष्विति। अथ लुप्तोदाहरणेषु प्रथमं धर्मानुपादाने पञ्चोदाहरणानि क्रमेणाह। यथे- त्यादि। रुचां स्वामिनि सूर्ये। वीररुद्रे वर्त्तन्ते इति शेषः। अत्र प्रतापाह्लादसा- रस्यानां धर्माणामनुपादानम्। १ काकनीयो P. २ काकतीयनरेश्वरः R. ३ M. drops पषूदाहरणेषु-पूर्णत्वम्. ४ 'पमानोपमेय R ५ निबन्धनानीति I',६ चक्रवाका. श्रोरादिमयनिवारण t.

अर्थालंकाराः। ३५९

यथा प्रसूनस्तबके भ्रमर्य- स्तथा प्रजा: काकतिवीररुदे ॥ १८ ॥ अनुक्तधर्मा समासगा औ्रती लुप्ता यथा। प्रतापरुद्रदेवस्य पादपीठीमनारतम्। आराधयन्ति भूपालाः प्रणता देवतामिव ॥ १९॥ अनुक्तधर्मा वाक्यगा आर्थी लुप्ता यथा। काकतिक्ष्मापतेर्जैत्रप्रस्थानपटहध्वनिम्। तुल्यं दम्भोलिनिर्घोषैः श्रृण्वन्त्यरिमद्ीभृतः ॥ २० ॥ अनुक्तधर्मा समासगा आर्थी लुप्ता यथा। शश्वत् पुरीमेकशिलाभिधानां चैस्वोकसारासदृशीमवेक्ष्य। नमन्ति भूपा भुवि काकतीय- राज्यप्रतिष्ठां बहुमन्यमानाः ।।२१॥ अनुक्तधर्मा तद्धितगा आर्थी लुप्ता यथा। प्रतापरुद्रनृपतेजगन्महिततेजसः कन्दर्पकल्पमाकारं पश्यन्त्यन्ध्रपुरसस्त्रिय: ॥२२॥ एँषूदाहरणेषु धर्मस्यानुपादानम्।

प्रतापेति। अत्र पादपीठीदेवतयोः समानो धर्मः सम्पत्प्रदत्वमनुक्तम्। अनु- क्तधर्मा तद्धितश्रौती लुप्ता नास्तीत्युक्तम्। काकतीति। दम्भोलिनिर्घोपैरशनिध्वनिभिस्तुल्यं तद्वत् भीषणमिति गम्यते। शश्वदिति। वस्वोकसारासदृशीमलकासमानां वैभव इति नोक्तम्। प्रतापरुद्रेति। कन्दर्पकल्पं कन्दर्पसदशम्। रूपसंपदेति शेषः। ईषद्समातौ कल्पप्प्रत्ययः । इयमेकलोपे लुप्ता पञ्चविधा।

१ पादपीठमनारतम् P. २ शृण्वन्त्यन्ध्रमहीमतः R .; शव्वन्त्यरिमहीभुजः P. ३ वस्वे- कसारा T. ४ काकतीये P. ६ जगन्मोहित R .; जगन्महिम P. ६ पुरन्ध्रयः P. .R, and M. drop पषू-दानम्

२६० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अनुक्तधर्मवादि: कर्मक्यचा लुप्ता यथा। दुग्धार्णवीयत्यम्भोधीन् कैलासीयति भूधरान्। प्रतापरुद्वदेवस्य यशोवैशदवैभवम्॥। २३॥ अनुक्तधर्मेवादिराधारक्यचा लुप्ा यथा। करीडाट्रीयति गोत्रशैलशिखरेष्वास्थानसँझ्मीयति द्वीपेष्वब्धिषु दीर्घिकीयति हरित्स्वेकान्तगेहीयति। उद्यानीयति सीमपर्वततटारण्ये सुपर्वाचले प्रासादीयति वीररुद्रनृपतेः स्फारः प्रतापोदयः॥ २४॥ अनुक्तधर्मेवादि: कर्मणेंसुल्लुप्ता यथा। पशयन्त्यात्मजदर्शमिन्दुभमरस्रोतस्विनीं संत्सरो- दर्श क्षीरपयोनिधिं प्रियसुहृद्दर्श गिरिं राजतम्।

अथ द्विलोपे लुप्तां क्मेणोदाहरति। दुग्धार्णवीयतीत्यादिना। अत्र 'उप- मानादाचारे' इति क्यच्प्रत्ययः । 'क्यचि च' इतीकारः। धावल्यमत्र साधम्य गम्यते। अम्भोधीन् दुग्धाणेवानिवाचरतीत्यत्र वाक्ये प्रक्रान्तं कर्मद्यम्। तत्रो- पमानकर्मणोऽन्तर्भूतत्वात् तदपेक्षयासावकर्मको धातुः। तदुक्तम्। 'धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात्। प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोSकर्मिका क्रिया ॥' इति। कर्मान्तरापेक्षया तु सकर्मक एव। यथाह भगवान् भाष्यकारः । 'द्वे ह्यन्र कर्मणी उपमानकर्मोपमेयकर्म चेति। उपमानकर्मान्तर्भूतमुपमेयेन कर्मणा सक- मको भवति' इति। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। क्रीडाद्रीयतीति। आस्थानसद्य सभामण्डपः । दीर्घिकाः क्रीडासरांसि। सीमपर्वतो लोकालोकः । सुपर्वाचलो मेरुः। कीडापर्वतादिष्विव कुलपर्वतशिख- रादिष्वाचरतीत्यत्र सुखसाधनत्वं साधम्यं गम्यते । 'अधिकरणाच्च' इति वच- नात् क्यच्प्रत्ययः । क्रीडाद्रीयतीत्यत्र 'अकृत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घः । अन्यत्र यथायोगं टिलोपे 'क्यच च' इतीकारः। पश्यन्तीति। आत्मजं पुत्रमिव दष्टा आत्मदर्शम्। एवमुत्तरत्रापि द्ष्टव्यम्। १ पर्वनान् R. २ हैमगोत्रशिरसि R. ३ पत्नीयति P., R. ४ पूवीचले I., R. ५ गमल्ा लुता T. ६ सत्सरवी , P., R. ७ द्विलापलुप्ताम् t.

अर्थालंकाराः। ३६१

लीलादर्पणदर्शमंन्यदमलं तारादिहारावली- दर्श खेलति वीररुद्रनृपतेः कीत्तिर्जगद्वचापिनी ॥२५॥ अनुक्तधर्मेवादि: कर्त्तृणमुल्लुँप्ता यथा। नृपेषु शिक्षावि िदण्डचारं कान्तासु पुष्पायुधधन्वचारम्। प्रजासु चालम्बनयष्टिचारं चरत्ययं रुद्रनरेन्द्रखङ्ग:॥ २६।। अनुक्तधर्मेवादि: क्किपा लुंपा यथा। सुधाप्वाहति सतामसतां कालकृटति। वीररु्द्रनरेन्द्रस्य गुणज्योत्स्नाविजृम्भितम्।।२७।। इति दशोदाहराणानि। पपूदाहरणेषु द्वयोरनुपादानम्।

'उपमाने कर्मणि च' इति णमुलप्रत्यये कपादित्वात् सर्चत्र पश्यन्तीत्यनु- प्रयोगः । अत्रात्मजसख्यादीनामिन्दुमन्दाकिनीमुख्यानां चोपमानोपमेयभावे नैर्मल्यमेव साधर्म्यमूलमिति गम्यते। नृपेष्त्रिति । शिक्षाविधेर्दण्डः शिक्षाविधिदण्ड इति तार्थ्ये अश्वघासा- दिवत् पष्ठीसमासः । स इव चरित्वा तच्चारमिति 'उपमाने कर्मणि च' इति चकारात् कर्त्तरि णमुल। कपादित्वाच्चरतेरनुप्रयोगः । अत्र भीषणोद्दीपनविश्रा- मभूमित्वानां क्रमेण समानधर्मत्वमुनेयम्। सुधेति। गुणज्योत्स्नाविजम्भितं कर्त्तृ। सुधाप्रवाह इवावरति सुधाप्रवाहति तद्वच्छ्ाध्यमित्यर्थः । कालकूटमिवाचरति कालक्ूटति तद्वदसह्यमित्यर्थः । 'सर्वप्रा- तिपदिकेभ्यः क्विब्वाचारे' इत्याचारे क्विप्प्रत्ययः। अत्राचारस्य समानधर्मत्वं मन्य- मान: काव्यप्रकाशकारसद्वाचकस्य क्विपः सर्वलोपदिवादिलोपाच्च द्विलोपः । क्यजादौ तु प्रत्ययश्रवणादेकलोप एवेत्याह। विद्यानाथस्तु कर्त्तरि क्यजादावस्तु नाम धर्मान्तरोज्जावना शक्ती कथचिदाचार: सामर्थ्यम्। कर्मणि क्यजादौ तूप- मानोपमेयगतो धावल्यादिरेव समानधर्मो नाचारमात्रं तस्यान्यधर्मत्वादिति मन्य- मान: क्यजादावपि द्विलोप इत्याह। एपूदाहरणेषु द्वयोरतुपादानमिति। एत. १ 'मन्यदद्लम् P., R. २ 'णमुला लुमा T". ३ M. drops लुमा. ४ नृपन्द्रखक्व M. M. omits लुमा. ६ The portion from इति दशो to लुमत्वम् is omitted in P. and M. ७ चार इत्यके' I' 46

३६२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अम्भोधीन् दुग्धार्णवीयतीत्यत्र कर्मक्यचि दुग्धार्णवानिव करोतीति गोत्रशिखरेषु क्रीडाद्रीयतीत्याधारक्यचि कीडाद्विप्विव वर्त्तत इति चन्द्र- मात्मजदर्श पश्यन्तीति कर्मणमुलि आत्मजमिव पश्यन्तीति शिक्षा- विधिदण्डचारं चरतीति कर्न्तृणमुलि शिक्षाविविदण्ड इव चरतीति इव- शब्दोऽन्तर्गत इति तस्य लुप्तत्वम्। अनुक्तधर्मीवादि: कर्नृक्यचा लुपा यथा। ज्योत्स्नीयन्ति सुधीयन्ति चन्दनीयन्ति सर्वतः। प्रतापरुद्रनृपतेः शुभा: कीत्तेर्महोर्मयः॥२८॥ 1

अत्र कीर्त्तीनां स्वरूपमुपमेयम्।

देव विविनक्ति। अम्भोधीनित्यादि। इवशव्दोऽन्तर्गत इति गम्यमानार्थ इत्यर्थः।

लुप्तत्वमिति। अग्रयुक्तत्वमित्यर्थः । यदाह कैयटः । 'गम्यमानार्थस्याप्रयोग एव लोपः' इति। क्विबन्तोदाहरणं तु सर्वसंप्रतिपन्नत्वान्न विद्ृतमिति द्ृष्ट्व्यम्। क्वचित् त्रिलोपे लुप्तामाह। अनुक्तेति । धमः समान स्यासीति धर्मि उपमेयं तच्चेवादिश्चानुक्तौ यत्रासावनुक्तधर्मीवादिः । अनुक्तोपमेयेवादिरित्यर्थः । धर्मलोपस्तु प्रसिद्धः। कर्त्तृक्यचेति। यत्र क्यच्प्रे प्रकृतिभूतस्योपमानस्य कर्मणः कत्तैवोपमेयं तेनेत्यर्थो द्रष्टव्यः। केवलकर्तृक्यच्प्रत्ययरीवाभावात्। तेन लुप्ामुदाहरति। ज्योत्स्नीयन्तीति। ज्योत्स्नामि वात्मानमाचरन्तीत्यन्नात्मन उप- मेयस्येवादेः साधर्म्यस्य नर्मल्यादेश्चानुपादानात् त्रिलोपे लुप्तेयमिति भावः । आचारसामर्थ्यवादिनां तु ट्विलोप एव। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'क्यचीवागुप- मेयौ' इति। न च कीत्तिमहोर्मय इन्युपमेयोपादानम्। उपमानापेक्षया भिन्न- विभक्तिकत्वात्। न चैतद्नुसारेण ज्योत्स्रीयन्तीत्यत्र ज्योत्स्ा इवाचरन्तीति समान चिभक्तिकत्वकल्पनमुपपद्यते। कत्तृक्यच्प्रत्ययस्यानुशासनविरुद्धत्वात्। न च शुभा इति समानधमोपादानम्। तस्याकर्तभूनकीर्ततिविशेषणत्वेन तत्रैवोप- क्षीणत्वादित्यलमतिप्रसङ्गेन।

१ गोत्रैलेषु ., M2. २ त्याचारक्यचि I. ३ अनुक्तवर्मोपमेयेवादि: कर्मक्यचा लुपता यथा P .; अनुक्तर्मोपमवादिरुपमयवयचा था M, ४ कीणाः ]'., R .; पूर्णा: M.

अर्थालंकाराः । ३६३

अनुक्तधर्मेवादि: कंर्तृक्यड यथा। शेषायते महीं वोदुं कैल्पशाखायतेऽर्थिनाम्। प्रतापरुद्रदोर्दण्ड: कालदण्डायते द्विषाम् ॥२९॥ अनुक्तोपमाना वाक्यगा लुप्ा यथा। वदान्यो नान्योऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपते-

क्रियन्ते यद्विद्वज्नमणिगृहप्राङ्गणभुवः ॥३०॥ अनुक्तोपमाना समासगा लुप्ा यथा।

पुनरपि धर्मेवादिलोपे लुप्तामाह। शेपायत इति। शेप इवाचरति इति शेषायते। 'कर्त्तृः क्यङ् सलोपश्च' इति क्यङ्प्रत्यये डि्वादात्मनेपदम्। अन्नो- पमानकर्तुरन्तर्भूतत्वादुपमेयकर्त्रा सकर्त्तकत्वमिति भाष्यकारः । अत्र महीवह- नलक्षणस्य साधर्म्यस्योपादानात् कल्पशाखायत इत्यादिकमेवोदाहरणम्। शेपा- यत इत्येतदेकलोपस्येति विवेकः । अत एवास्य प्रकरणादुत्कर्पः । अत एव कर्त- णमुलि क्विपि च समानधर्मस्योपादानानुपादानाभ्यां द्वैविध्यं द्रष्टव्यम्। पुरुष- व्याघ्र इत्यत्र सामान्याप्रयोग एव सामानाधिकरण्यात् समासः संभवति। तदुक्तं हरिणा। 'व्याघ्रशब्दो यदा शौर्यात् पुरुषार्थेवतिष्टते। तदाधिकरणाभेद्षात् समासस्यास्ति संभवः । शूरशब्दप्रयोगे तु व्याघ्रशब्दो मृगे स्थितः । भिन्नेऽधिकरणे दृत्तेस्तत्र नैवास्ति संभवः ॥' इति। अतोऽत्र धर्मलोपादिवादेरभावाच्चानुक्तधर्मेवादि: समासगा लुप्तेत्यप भेदोऽत्र- त्यपुस्तकेष्वभावादुन्नेयः । उपमानानुक्तौ वाक्यसमासगतत्वेनोदाहरणद्वयं क्रमेणाह। वदान्य इति । गतमेतत्। रुद्रनृपतेः समो वदान्य इत्युपमेयवाचकसमानधर्माणां प्रयोगः । उपमानं नोक्तम्।

१ कन्तृक्यडा लुपा यथा T. २ कल्पशाखीयते P. ३ अनुक्तोपमेया P., R .; अनु- क्वर्मोपमानवाक्यगा M. ४ अनुक्तोपमेया P., R. ५ p. drops हरिणा. ६ तु नोक्तम् t.

३६४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

वीररुद्रसमो राजा नास्ति नास्त्येव भूतले। यस्य धर्मानुबन्धेन कलि: कृतयुगीक्ृतः ॥३१॥ अनुक्तधमोपमाना वाक्यगा लुप्ा यथा।

कीर्च्या कार्त्तिककौमुदीधवलया तुल्यं न किंचित् क्वचित्। यन्माधुर्यविजृम्भितक्षतवियां ग्रीवां विलोक्याधुना कण्ठालिङ्गनमीशितुर्वितनुत नीरन्ध्रमद्रे: सुता ॥ ३२ ॥ अनुक्तरधेर्मोपमाना समासगा लुप्ता यथा। प्रतापश्रीतुल्यं क्वचिदपि न भूतं न च भवन् न भावि त्रैलोक्ये किमपि जयिनः काकतिविभोः। यथा लोकालोकक्षितिधरतटेष्वर्कदपद: प्रकाशन्ते नक्तंदिवमुदितरोचि:परिचयाः ॥३३॥ पूर्वोदाहरणद्वये वदान्येति राजेति शब्दाभ्यां वितरणशीलत्वं प्रजा- रस्कत्वं च साधर्म्यमुक्तम्। अनन्तरोदाहरणद्वये चें धर्मस्याप्यनुपा- दानम्। एषु चतुर्षूदाहरणेषु न प्रतीपालंकारशङ्का। उपमानस्याक्षेपा- वीररुद्रसम इति समासेनोपमेयवाचकयोः प्रयोगः । रञ्जनाद्राजंति साध- रम्यकथनम् । पूर्ववद्धर्मोपमानानुक्तावुदाहरणट्वयमाह। लोक इति। कीर्त्या तुल्यं मधुरं वस्तु किमपि नास्तीत्यर्थः । अत एव साधर्म्योपमानयोरनुपादानम् । यन्माधुर्य- विजम्भितैः यस्या: कीर्त्तेर्माधुर्यातिशयैरित्यनेन साधर्म्योपादानमिति न शङ्कनी- यम्। तस्य वाक्यान्तरगतत्वात्। किं तु माधुर्यमेव साधर्म्य विवक्षितं न कौमु- दीधवलत्वादिकमित्यनेन सूच्यते। प्रतापेति। लोकालोकक्षितिधरतटेषु पाश्रात्येप्वपीति भावः। अर्कद्टषद: सूर्यकान्ताः । देशतः कालतश्र परिच्छेदातीतत्वात् प्रतापश्रीतुल्यं नास्तीत्यत्रोप- मेयवाचकयोरेवोपादानम्। एपूदाहरणेप्वाद्ययोरेकलोपमन्त्ययोश्च द्विलोपं विवि- नक्ति। पूर्वेति। अत्रोदाहरणचतुष्टये प्ररतापालंकारसाङ्यं वारयति। एप्विति। १ धर्मोपमेया P. २ 'भूमस्पृशा P., शुभ्रश्रियः ॥. ३ 'विजम्भितैः क्षत" P. ४ 'धर्मो- पमेया P. ५ वदान्यो नान्योऽस्तीति T., M,, M2. ६ 'शीलत्वप्रजा' T'., MT. रञ्चकत्वसाधम्यम् T'., M1., Mg. G T. drops it. ९ धमस्य चानुपा M1. १० त्रुपादानमिति भेद: P.

अर्थालंकाराः। ३६५

भावात्। उपमेयस्याधिक्याविवक्षणाच्च । यत्रोपमेयस्याधिक्यविव- क्षयोपमानत्वमुच्यते तत्रैव प्रैतीपालंकार:। अनुक्तेवादि: समासगा लुपा यथा। असतामुष्णभानूष्णं सतां शीतांशुशीतलम्। प्रतापरुद्रदेवस्य चरितं विश्वमङ्गलम्॥ ३४॥ अनुक्तधर्मेवाद्युपमाना समासगा लुपा यथा। काकतीन्द्रो रणे भाति भीमसेनपराक्रमः । कि त्वदुःशासनाः सर्वे यस्य प्रत्यर्थिपार्थिवाः ॥३५॥ अत्र भीमसेनस्य पराक्रम इव पराक्रमो यस्य स भीमसेनपराक्रम इति धर्मेवाद्युपमानलुप्ता। 'आक्षेप उपमानस्य कैमर्थक्येन कथ्यते। यद्वोपमेयभावः स्यात् तत् प्रतीपमुदाहृतम् ॥' इति लक्षणानुसारेण द्विविधस्यापि प्रतीपस्ये हानुप्रवेशाभावान्न तत्साङ्कर्यशङ्का- कलङ्गावकाश इति भावः। असतामिति। उप्णभातुरिवोष्णमुष्णभानूष्णमित्यत्र वाचकमात्रलोपादेक- लोपे लुप्ता समासगा। सर्वस्यापि शब्दस्य शब्दान्तरसंधन्धेन विशेषवाचित्वा- दुष्णादिशब्दानां तथात्वेन सामान्यवचनत्वाभावेऽपि भाष्योक्तरीत्या समासात् पूर्व सामान्यवचनत्वेन 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति समासः। समासे त्रिलोपमुदाहरति। काकतीन्द्र इति। भीमसेनपराक्रम इघ दुःसहः पराक्रमो यस्यासौ भीमसेनपराक्रमः । अत्र विशेषमाह। किं त्विति। दुःशा- सनो दुर्योधनानुजः तत्सहिता भीमसेनप्रत्यथिनः वीररुद्रवैरिणस्तु तद्रहिता इति प्रातीतिकोऽर्थः । दुष्करं शासनं स्वविपयं येषां ते दुःशासना: दुःसाध्याः। ते न भवन्तीत्यदुःशासनाः । सर्वेऽपि सुसाध्या इत्यर्थः । त्रिलोपं दर्शयति। अत्रेति। धर्मेवाद्युपमानलुप्ता इति । धर्मेवाद्योर्गम्यमानार्थत्वाल्लुप्तत्वम् । उपमानस्य तु वार्तिकादिति भाव:। तथा हि 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिर्वाच्य उत्तरपदलो- पश्च' इति वार्त्तिकम् । अस्यार्थः । सप्तम्यन्तं तावदास्ताम्। उपमानं पूर्वपदं १ स्याधिक्यं न विवक्षितम् M1.> M2. २ पमानस्याविक्यमुच्यते M2. ३ प्रतीपालं- कारात् P. ४ मङ्गलान्वितम् Mr. ५ कि तु दुःशासना: P. ६ धर्मोपमानेवादिः P .; धर्मेवादयुपमानं लुप्तम् M., Mg.

३६६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

इति लुप्तोपमा ऐकोनविंशतिप्रकारा। अथ साधारणधर्मोपाडाने द्वैविध्यम्। धर्मस्य सकदुपमानोपमेयगत- त्वेन निर्देशः । उभयगतत्वेन पृथर दानं वा। पृथगुपादानं च वस्तु- प्रतिवस्तुभावेन विम्नप्रतिविम्वभावेन चे द्विविधम्। एकस्यार्थस्य शब्द-

यस्य समासस्य तस्य शव्दान्तरेण बहुव्रीहिः पूर्वसमासावयवस्योत्तरपदस्य च लोप इति। एतेनेदं फलितम्। अत्रोपमानशब्देन मुख्योपमानभूतस्य भीमसेन- पराक्रमस्याश्रयो भीमसेनो लक्ष्यते। तत्पूर्वपदस्य भीमसेनपराक्रम इत्यस्य समासस्योपमेयवाचिना पराक्रमशब्देन बहुव्रीहिः। भीमसेनपराक्रम इव दुःसहः पराक्रमो यस्येति। ततः पूर्वसमासावयवस्योत्तरपदस्य मुख्योपमानपराक्रम- शब्दस्य लोप इति। तेन धर्मेवाद्युपमानानां लोपात् त्रिलोपवती समासगा। अत्रायं संग्रहः। समासगेवादिलोपे स्यादेका वृत्तिवाक्यगे। द्वे लोप उपमानस्य वाक्यतद्वितवृत्तिगाः ।। १।। धर्मानुक्तौ पञ्ञ चैकलोपेऽष्टी मिलिता भिदाः। कर्माधारकैयचा केर्मकर्त्रोश्च णमुला क्किपा ॥२॥ क्यडा कर्त्तर्युपमितवृत्त्या चेवादिधर्मयोः । अनुक्तौ सप् धर्मोपमानलोपे समासगा॥ ३ ॥ वाक्यगा च द्विधेत्येवं द्विलोपे नव कीर्त्तिताः । क्यचोपमानान्यलोपे स्यादेकान्या समासगा॥४ ॥ उपमेयान्यलोपे द्वे स्यातामेवं त्रिलोपगे। लुप्ताभेदा मिलित्वा स्युरेवमेकोनविंशतिः ॥५॥ पूर्णाभि: सह पद्गिस्तु भेदाः स्युः पञ्चविशतिः । द्वे श्रौत्यौ धर्मलोपेऽन्या आर्थ्यः सप्तदश स्मृताः ॥ ६॥ कुत्रचित् कर्त्तृणमुलि तथाचारक्किपि क्याड। एकलोपे विलुप्ता स्याद्धमोपादानसंभवात्॥ ७ ॥ इति। समानधर्मोंपादाने सर्वभेदसाधारणं विशेषणमाह। अथेति। द्वितीयं द्वेधा विभजति। पृथगिति। तत्राद्यं लक्षयति। एकस्येति। द्वितीयं लक्षयति। द्वयो- १ P. has दर्शिता for पकोनविशतिप्रकारा. २ उभयगतत्वरन च पृथगुपादानम् P .;. M2. drops उभयगतत्वेन. ३ वा दिवा T. ४ 'क्यची t. ५ कमलोपेऽटी मिलिता मिदाः।

अर्थालंकाराः। ३६७

द्वयेनाभिधानं वस्तुप्रतिवस्तुभावः । द्वयोरर्थयोर्द्विरुपादानं बिम्वप्रति- बिम्बभावः। सकृन्निर्देशो यथा। नृंपाः प्रणतमूर्द्धानः सेवन्ते काकतीश्चरम्। असाधूनां विनेतारं गुरुं शिष्या इवाभितः ॥ ३६ ॥ अन्न नरेश्वराणां शिप्याणां च प्रणतमूद्धान इति सकृदेव साधर्म्य- मुक्तम्। तथासाधूनां विनेतारमिति राज्ञो गुरोश्च तुल्यधर्मत्वं सैकृदे- घोक्तम्। वस्तुप्रतिवस्तुभावेन द्विधा निर्देशो यथा। वंशोऽयं काकतीयानां वीररुद्रेण भूपितः । अन्ववायः ककुत्स्थानां रामेणैव परिष्कृतः।३७।।

बिम्नप्रतिबिम्बभावो यैथा। स्फुरच्छेतातपत्रश्रीः काकतीयनरेश्वरः। हाटकाद्विरिवाभाति शृङ्गसँङ्गीन्टुमण्डलः ॥ ३८ ।। अत्र श्र्वेतातपत्रचन्द्रमण्डलयोः सादृशयेन काकतीन्द्रसुवर्णाचलयोः सादृश्यमिति विम्बप्रतिविम्बभावः ।

रिति। द्योः सदृशयोरिति शेपः । तेन धर्मापेक्षो वस्तुप्रतिवस्तुभावः । धर्म्य- पेक्षस्तु बिम्बप्रतिबिम्बभाव इति र फलितम्। नृपा इति। अत्र समानधर्मस्य सकृन्निर्देशं योजयति। अन्रेति। द्विधा निर्देश इति। उपमानगतत्वेनोपमेयगतत्वेन चेति भावः । वंश इति। परिष्कृत इत्यत्र 'संपरिभ्यां करोतौ भूपणे' इति सुडागमे पत्वम्। अत्र संवन्धिभदेन भूपितपरिष्कृतशब्दाभ्यां समानधर्मकथनाद्वस्तुप्रतिवस्तुभावः। स्फुरद्विति। अत्र श्वेतातपत्रस्येन्दुमण्डलं प्रतिबिम्बतया निर्दिश्यते। काकती- न्द्रस्वेर्णांचलयो: स्वरूपतः सादृश्याभावाद्विशेषणसादृश्यनिबन्धनं विशेष्यसादृश्य- मिति वक्तव्यम्। स एव बिम्बप्रतिबिम्बभाव इत्याह। अत्रेति। १ भूपा: P. २ तुन्यत्वम् 1. सकृदवोपात्तम् P. ४ द्विविधो , ५ रामेणेव ६ For यथा T. has वस्तुतो भिन्नयार्युपमानोपमेयधमेयोः परस्परसाहश्याद् भिन्नयोः पृथ. गुपादानं विम्दप्रतिविम्नभाव इत्यालंकारिकसमयः।'सङ्गममण्डलः ]., et. drops फलितम. ९ मुवणांचलयो' t.

३६८ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

अपरमपि द्वैविध्यमस्यालंकारस्य। समस्तवस्तुविषया एकदेशव- त्तिनी चेति। यथाक्रमं द्योरुदाहरणम्। विभाति भूर्दयोरिव काकतीन्द्र- पुरी विराजत्यमरावतीव। पौरा: प्रथन्ते त्रिदशा इवर्द्धि धत्ते मरुत्वानिव वीररूद्रः ॥ ३९ ॥ एपा समस्तवस्तुविषया। एकदेशविवर्त्तिनी यथा।

तुरङ्गमश्रेणिभिरुर्मिभिर्वा। नानायुधैर्व्यालजलग्रहैर्वा वलं त्रिलिङ्गाधिपतेर्दुरापम् ॥४० ॥ अत्र त्रिलिङ्गाधिपतर्वलं समुद्र इवेत्यर्थप्रतीतेरेकदेशविवर्त्तित्वम्। मालारूपेणा्ययमलंकारो दृश्यते। यथा। कुन्दति कुमुदृति हंसति हारति हैरति क्षेपाकरत। कैलासति च येशःश्रीवैशयं वौररुस्य ॥। ४१॥। पकारान्तरेण विभागमाह। अपरमति। समस्नानि वस्तून्यवयव्यवयवाश्र विषया यस्याः समस्तवस्तुविपया । अवयवावयविनोरेकदेशे वर्त्तत इत्येकदेशव- तिनी। आद्यामुदाहरति। विभातीति। मरु्वानिन्द्रः । 'तसौ मत्वर्थें' इति भसंज्ञायां पैदकार्ये न भवति । 'झय' इति मतोर्वन्वम् । इयमनेकेवो- पमेति केचित्। इवशब्दान्तरप्रयोगे पौनरुक्त्यापत्तेरेकेनैवालमिति विद्याघरः। द्वितीयामुदाहरति। द्विपैरिति। धरणीधरेमैंनाकादिभिः । सर्वत्र वाशब्द इवार्थे। 'वा स्याद्विकल्पोपसयोरेवार्थेऽपि समुच्चये' इति विश्वः । त्रिलिङ्गा- िपतेरन्ध्रदेशाधीश्वरस्य। नाटके व्युत्पत्तिरुक्ता । एकस्यैवोपमेयस्य बहूपमानोपादाने मालोपमा। तामुदाहरति। कुन्दतीति। १ अन्यद् दवैवि . २ मजन्ते P ३ P. drp हरत ha नीहारति ४ मुधा करोति 1,. ५ यशसा वैशधयम् 12- ६ पदकार्य जत्वं t.

अर्थालकारा:। ३६९

अंत्रैकस्योपमेयस्यानेकोपमानदर्शनात् मालात्वम् । उपमायां भेदा- भेदसाधारणसाधर्म्यस्य प्रयोजकत्वम्। एवं भेदान्तरं यथासंभवमुंदा- हार्यम्। अनन्वयालंकारः । एकस्यैवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयो मतः । यत्र द्वितोयर्सेंबरह्मचारि निवृत्त्यर्थमेकस्योपमानोपमेयभावो निवध्यते असावनन्वयालंकार:। यथा। सन्तु लोके सुवर्णाद्विरत्नाकरसुधाकराः । तथापि वीरस्द्रोऽयं वीररुद्र इव स्वयम् ॥ ४२॥ उपमेयोपमालंकारः । पर्यायेण द्वयोस्तस्मित्ुपमेयोपमा मता। तस्मिन्नित्युपमानोपमेयत्वपरामर्शः । सर्वत्राचारे क्विय्प्रत्ययः। साधम्य न्रिविधम्। भेदप्रधानमभेदप्रधानं भेदाभेद- प्रधानं चेति। तत्रादं व्यतिरेकादो। द्वितीयं रूकादौ। तृतीयमत्रेत्याह। उप- मायामिति। यदाह भगवान् भाव्यकारः । 'यत्र किंचित् सामान्यं केश्रिच्च विशेषस्तत्रोपमानोपमेये भवतः' इति।भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीत्ति :- ' इत्यादिरशनोपमादिकमन्यतो द्रष्टव्यमित्याह। एवमिति॥

मनन्वयं लक्षयति। एकस्यति। एकस्यैवोपमानोपमेयभावानन्वयादन्वर्थेयं संज्ञा। वाच्याभिग्नायेणोयमेयस्यैव द्वितीयसदशनिवृत्तिलक्षणव्यङ्ग्याभिप्रायेणो- पमानत्वमन्वेतीत्यभिप्रायेण व्याचषटे। यत्र द्वितीयेति। उदाहरति। सनत्विति। उपमानभावानहैः किं तरिति भावः ॥ अनन्वयवैलक्षग्येन वाक्यभेदाश्रयसुपमेयोपमालंकारं लक्षयति। पर्यायेणेति। पर्यायो यौगपद्याभावः । द्वयोरुपमानोपमेययोः । तच्छव्दस्य प्रकृतानन्वयपरा- मर्श वास्यति। तत्मिन्निनि। द्योरुपमानोपमेयभावविनिमये सत्युपमेयोपमालं- १ अंत्रकदेशस्यो M,. २ प्रवान P. ३ मूद्यम् ,. ४ मृश' P. ५ ०नोपमे- यम्रन्यवमर 1. ६ कचित्. कचिच t. ८ शृङ्कलोपमादित्व t. 47

३७० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यथा। धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरथों धर्म इव स्थितः । कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे॥४३॥ स्मरणालंकार:। सदृशानुभवादन्यस्मृतिः स्मरणमुच्यते। यत्र सदृशस्य पदार्थस्यानुभवेन सदृशवस्त्वन्तरपरामशों जायते तत्र स्मरणालंकार: । यथा। राज्ञा प्रतापरुद्रेण पालितेयं वसुंधरा। हरिश्चन्द्रनलादीनां प्राचां स्मरति भूभुजाम्॥ ४४ ॥ अत्र नलनद्डुषादितुल्यपालनप्रंवीणतया प्रतापरुद्ं रक्षितारं प्राप्तवत्याः मेदिन्या: पूर्वराजस्मरणम्। मेदाभेदसाधारणसाधर्म्यनिवन्धनालंकारा: प्रदर्शिताः ।

कार इत्यर्थः । उपमेयेनोपमा उपमेयोपमेत्यन्वर्थत्वम्। धर्म इति। अत्र वाक्यभे देन द्वयोरेवोपमानोपमेयभावात् तृतीयसब्रह्मचारिनिवृत्तिलक्षणं वस्तु प्रतीयते। अत्र पूर्णश्रीरिति धर्मस्य साधारण्यं स च वस्तुप्रतिवस्तुनिर्देशेनापि दृश्यते। सच्छायाम्भोजवदनाः सच्छायवद्नाम्बुजाः । वाप्योङ्गना इवाभान्ति यत्र वाप्य इवाङनाः ॥ इति। भेदाभेद प्रधानेषु परिशेषात् स्मरणं लक्षयति। सदशेति। व्याचष्टे। यत्रेति। अन्यशन्दार्थमाह। सदृशवस्त्वन्तरति । 'सदृशादृष्टचिन्ताद्या स्मृतिबीजस्य बोधका' इति न्यायेन सदृशानुभवात् पूर्वानुभवजनितसंस्कारोद्वोधे सति सद- शवस्त्वन्तरस्मृतिः स्मरणालंकार इत्यर्थः । सादृश्यव्यतिरिक्तनिमित्तत्वेन 'अत्रा- नुगोदं मृगयानिमित्तम्-' इत्यादौ नायमलंकारः। न चेदमनुमानम्। अविना- भावाभावात्। उदाहरति। राजति। भूभुजामित्यत्र 'अधीगर्थ-' दत्यादिना कर्मणि पष्टी। अथ वृत्तानुकथनपुरःसरं प्रघटकसङ्गतिमाह। भेदाभेदेति। आरोपगर्भी १ 'प्रवीगम् ए'. २ यूकजस्मरणम् J, ३ निदरोनालंकारा I2.

अर्थालंकाराः। ३७१

संप्रत्यारोपगर्भालंकारप्रस्तावः । तत्रापि प्राधान्यात् प्रथमं रूपकं निरुप्यते। रूपकालंकार: । आरोपविपयस्य स्यादतिरोहितरूपिणः । उपरञ्जकमारोप्यमाणं तद्रूपकं मतम् ॥ अनारोपमूलानां चोपमादीनां व्यावृत्तिः । अतिरोहित रूपिण इत्यनेन संदेहभ्रान्तिमदपहुतीनां च व्यावृत्तिः । संदेहालंकारे विषयस्य संदिद्य- मानतया तिरोधानम्। त्रान्तिमदलंकारे भ्रान्त्या विषयतिरोधानम्। अपह्नत्यलंकारेSपह्नवेनारोपविषयतिरोधानम् । उपरञ्जकमित्यनेन परि- णामालंकारव्यावृत्तिः । पेरिणामालंकारे आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयो- गित्वेनान्वयो न प्रकृतोपरञ्जकत्वेन। अतः सँँदृश्यमूलेभ्यः सर्वेभ्यो विलक्षणं रूपकम्। तस्य प्रथमं त्रैविध्यम्। सावयवं निरवयवं परम्परितं चेति। साव-

अभेदप्रधाना इत्यर्थः । तेषु रूपकस्य संगतिमाह। तत्रापीति। अभेदप्रधाने- व्वित्यर्थः । प्राधान्यादिति। आरोपमूलालंकारबीजर्भूतत्वेनेति भावः । तस्य लक्षणमाह। आरोपेति । अन्यत्रान्यज्ञानमारोपः । तद्विषयस्य मुखादेरतिरोहि- तरूपिणः । अतिरस्कृतस्वरूपस्य । सर्वधनादित्वादिन् प्रत्ययः । आरोप्यमाणं चन्द्रादि। उपरञ्जकं ताद्रूप्यप्रतातिमात्रजनकम् । आरोपस्य तावतैव चरितार्थ- त्वान्न पुनः परिणामवत् प्रकृतोपयोगान्तमारोपविवक्षेति भावः। यदेवंविधं तदू- पकम्। प्रकृतमप्रकृतेन रूपवत् क्रियत इति लक्ष्यनिरुक्तिः। तदुक्तम्। 'ततो विपयिरूपेण रूपवान् विषयो यतः । आरोपणेन क्रियते तेनैतदृपकं मतम् ॥' इति। विशेषणकृत्यमाह । अत्रारोपविषयस्येत्यादिना । तस्य विभागमाह। तस्य प्रथममित्यादिना। समस्तवस्तुविपयं लक्षयति। यत्रेति । आरोपविषय-

३ सदेहालकारस्य P. ४ M. drops the portion from भ्रान्तिमद-t0 पह्नवेनारोप- विपयतिरोधानम् ६ परिणामे R. ६ सर्वेम्यः साहश्यमूलेम्यः R.,M. ७ १सङ्गमाह t. ८° भूनत्वादिति भावः t. ९ अन्यत्रान्यधर्मारीप आरोपः P., T.

३७२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यवं द्विविधम्। समस्तवस्तुविषय मेकदेशविवर्त्ति च। निरवयवं द्विवि- धम्। केवलं मोलारूपं चेति। परम्परितस्यापि र्लिष्टनिबन्धनत्वेना- श्विष्टनिवन्धनत्वेन च द्वैविध्यम् । तयोरपि प्रत्येकं केवलमालारूपतया चातुर्विध्यम्। एवमष्टविधो रूपकालंकारः । अथोदाहरणानि। यत्रावयवानामवयविनश्च सामस्तेन निरूपणं निवध्यते तत् समस्तवस्तुविषयं रूपकम् । यथा। यात्राप्रावृषि वीररुद्रनृपतेर्निस्साणधोराघरे वैरिक्ष्मापतिगर्वपर्वतभिदाभीमं मुहुगर्जति।

वर्धन्ते हरिदन्तरेषु जगदानन्दा यशकन्दलाः ॥। ४५।। यत्रावयवनिरुपणादवयविनो निरूपणं गम्यते तदेकदेशवि- वर्त्ति रूपकम्।

वदारोप्यमाणानामपि यत्र शब्देनोपादानं तत् समस्तवस्तुविपयमित्यर्थः । उदा- हरति। यात्रेति। अत्र यात्राप्रावृषीत्यादावयवरूपणम् । यशःकन्दला इत्य- वयविनिरूपणम्। ननु यशांसि कन्दला इवेत्युपमितसमासः प्राप्रोति यशांस्येव कन्दुला इति रूपकसमासोऽपि। उभयोः साधकबाधकाभावात् संदेहसंकर एवायं तेन रूपकमेवेति क्थं निश्चीयते इति चेत् सत्यम्। जगदानन्दा इति सामान्यप्रयोगान्नोपमितसमास: किं तु मयूरव्यंसकादित्वाद्रपकसमास एव तेन रूपकमेवेदं नोपमा। एवमुत्तरत्रापि साधकबाधकयोरुद्ावनं द्ष्टव्यम्। एकदेशविवर्त्ति रूपकं लक्षयति। यत्रेति। उपलक्षणमेतत्। तेन यथायोग- मवयवावयविनोरेकदेशस्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यामेकदेशविवर्ति रूपकभिति लक्षणं यथोदाहरणं द्रष्टव्यम् । अत एव आह काव्यप्रकाशकारः। 'श्रौता आर्थाश्र ते यस्मिन्नेकदेशतिवत्ति तत्' इति। एकदेशे विशेषेण १ माला चेति P. २ धाराधरैवैरि P .; धारावरो वैरि M.३ यथा सवंता 1.४ वर्त्तन्ते P. ५ प्रयोग संभवात्ो P.

अर्थालंकाराः। ३७३

यथा। प्रासाधिताशावलयान्तरालः शौर्याकर: काकतिवीररुद्रः । विकसवरैर्वासनया त्रिलोकीं गुणप्रसूनैः सुरभीकरोति ॥४६ ॥ अत्रावयवानां गुणानां प्रसूनत्वनिरूपणेन नृपतेः कल्पशाखित्वं निरू- प्यते। तस्मादेकदेशविवर्त्तित्वम्। यथा वा। मथिताद्वैरिवाराशेर्मुजामन्दरभूभृता। राजः प्रतापरुद्रस्य कीर्त्तिलोकानू धिनोत्यमून्॥।४७॥ अत्र वैरिजनस्य वारां राशित्वनिरूपणेन भुजस्य मन्दराद्वित्वनिरूँ पणेन च जाताया: कीत्तेः सुधात्वमर्थादापतति लोकानाममरत्वं चेत्ये कदेशविवर्त्ति रूपकम्। यत्रावयवनिरुपणमात्रे कविसंरम्भविश्रान्तिस्तन्निरवयवं रूप- कमू। अवयविनिरुपणमात्रेऽपि तदेव।

वर्त्तनादेकदेशविवर्तीत्यर्थः । उदाहरति। प्रसाधितेति। प्रसाधिताशावलयान्त- रालो वशीकृतदिङ्मण्डलः । विकस्वरैर्विकासिभिः । 'स्थेशभास-' इत्यादिना वरघ्प्रत्ययः । अवयवरूपणादवयविरूपणं गम्यत इत्याह। अत्रेति। उदाहरणान्तरमाह। मथितादिति। पूर्वोदाहरणे अवयवरूपणाद्वयविरू- पणस्य गम्यत्वमत्र त्ववयवस्यापीति भेदः । 'निरकासयद्रविमपेतवसु वियदा- लयादपरदिग्गणिका' इत्यत्र रविशव्देन विटप्रतीतेरवयवैकदेशमात्रगम्यत्वेऽप्ये- कदेशविवर्त्तिरूपकत्वं द्रष्टव्यम्। निरवयवं लक्षयति। यत्रेति। पूर्वत्रावयवमात्रेऽन्यत्रावयवान्तरे च रूपणा-

प्रासादिता P. २ प्रसूनत्वरूपणेन T ; प्रसूनैर्निरूपणेन M. ३ 'देकदेशवार्ति R .; देकदेशवृत्ति M .; 'देकदेशवर्ततित्वम् M1. ४ यथा च T. ५ भुजौ मन्दरभूभृतौ M1. ६ वाराशित्वरूपणेन T., वारिधरत्वरपणेन Mr. "रूपणेन T. M/. ८ मुधात्वरूपणम M1 ९ विस्म्भ I.

३७४ प्रतापरुद्ीये रतनापणसमन्विते

तत्र केवलं यथा।

र्निस्साणध्वनिभि: स्फुटं प्रंतिदलद्ोदःकटाहान्तरैः। क्षुब्धेप्वब्धिषु कम्पितेषु गिरिपु क्षुत्वैव मुञ्चन्त्यसून् भीताः काकतिवीररुद्रनृपतेः प्रत्यर्थिनः पार्थिवाः ॥४८॥ अत्र रोदस: कैटाहत्वं निरुप्यते। मालानिरवयवं यथा। राजञां मौलिविभूषणसगमला दिक्कुञ्जरश्रोत्रयोः स्फारं चामरभूषणं धरणिभृच्छङ्गेषु गङ्गासरित। व्योन्नः क्षीमवितानमुजवलतरं मुक्ताकलापो भुवः स्फार: काकतिवीररुद्रयशसां जागर्तति विस्फूर्जितम् ॥४९॥ रूपकहेतुरूपकं परम्परितरूपकम् । रूपकद्वयमात्रव्यवस्थितत्वान्न समस्तवस्तुविषयेऽन्तर्भावि।

भावान्निरवयवमिति भावः । अत्रैकस्यारोपविपयस्यैकमेवारोप्यमाणं चेत् केव- लम्। अनेकं चेद् माला चेति द्वेधा। तत्राद्यमुदाहरति। यात्रारम्भेति। प्रक्ष्वे- डिताम्रेडितैः सिंहनादावृत्तिभिः । रोदो ब्रह्माण्डमेव कटाहः पात्रविशेषः क्षुब्धेपु क्षुभितेप्वित्यर्थः । व्याख्यातमेतद्रसप्रकरणे । द्वितीयमुदाहरति। राज्ञामिति। गङ्गा भागीरथी। चिस्फूर्जितं विजृम्भणम्। अत्रैकस्य यशसो माल्याद्यारोप्यमाणानेकतवान्मालानिरवयवम्। परम्परितं लक्षयति। रूपकेति। रूपकं हेतुर्यस्य तत् तथोक्तम्। अत एव परम्परास्य संजाता परम्परितमित्यन्वर्थम्। एकरूपकसापेक्षं रूपकं परम्परितमि- त्यर्थः । तेनानेकरूपकसापेक्षे समस्तवस्तुविपये नान्तर्भावोऽस्येत्याह। रूपक- १ प्रक्ष्वेलिता R. २ प्रविदलद्रो2 T'. ३ कटाहरुपत्वम्. ४ क्षीम M. ५ स्फारम् M. ६ हंतुक रूपकं परम्परितमिति बोध्यम् M/. व्यवस्थितत्वादस्य T'.

कर्थालंकाराः। ३७५

प्रतापवीररुद्रस्य मण्डलाग्रविधुन्तुदः। अखण्डविक्रेमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम् ॥ ५० ॥ श्विष्टमालापरम्परितं यथा। पद्मोल्लाससहस्त्रभानुरसकृत्सन्मार्गचर्या बुध: क्ष्माभृत्पक्षमिदाशनिः कुवलयालंकारराकाशशी। नित्योद्यत्सुमनोविकाससुरभि: कल्याणसंपत्सुर- क्षोणीभृद्धुवनोश्रयाम्बुधिरयं श्रीवीररुद्रो नृपः ।।५१।।

काँकतीयस्य दुग्धाब्धेर्यशो लीलामहोर्मयः। दिककूलमुद्गुजाटोपा: खेलन्त्यभ्रंकपोच्छयाः ।।५२।।

द्वयेति। प्रतापेति। मण्डलाग्रः खङ्ग एव विधुन्तुदो राहुः। राजमण्डलं क्षत्रि- यसमूह एव राजमण्डलं चन्द्रबिम्बम्। अत्र मण्डलाग्रविधुन्तुद इति रूपणं राजमण्डलमेव राजमण्डलमिति श्विष्टरूपके निभित्तमेकमेवेति श्रिष्टकेवलपरम्प- रितम्। पद्मेति। पद्माया लक्ष्म्या उल्लास एव पद्मानामुल्लासः । तत्र सहस्रभानु: सूर्यः । सन्मार्ग: साधुमार्ग एव सन्मार्गो नक्षत्रमार्ग: तत्र चर्यायां बुधः सौम्यः। क्ष्माभृत्पक्षो राजबलमेव क्ष्माभृत्पक्षाः । पर्वतपत्राणि तन्भिदायामशनि: कुलि- शम्। कुवलयस्य भूमण्डलस्यैव कुवलयानामुत्पलानामलंकारो राकाशशी पूर्णि- माचन्द्रः । सुमनोविकासो विद्वदाह्लाद एव सुमनोविकास: पुष्पविकास: तस्य सुरभिर्वसन्तः । कल्याणसंपन्मङ्गलसंपत्तिरेव कल्याणसंपदक्षयस्वर्णसमृद्धिः । 'कल्याणमक्षयस्वर्गे कल्याणं मङ्गलेऽपि च' इति विश्वः । तस्याः सुरक्षोणीभृत् सुवर्णाचलः । भुवनं लोक एव भुवनमुदकं तदाश्रयस्याम्नुधिः । अत्र वीिरुद्र एव सहस्रभानुरित्याद्यारोपपूर्वकस्य पद्मोल्लास एव पद्मोल्लास इत्यारोपस्य श्रेप- निबन्धनस्यानेकधा निबन्धनात् छ्विष्टमालापरम्परितम्। काकतीयस्येति। दिशां कूलमुद्रुजतीति दिक्कूलमुद्रुजः आटोपो यासां तास्त- थोक्ताः दिगन्तविश्रान्तसंभ्रमा इत्यर्थः । अभ्रं कपतीत्यभ्रङ्कप उच्छूयो यासां

१ 'विक्रमोइण्डो M. २ नाश्रयोऽम्बुधि R. ३ श्रीकाकतीयदुग्वाच्छे P., R. ४ 'मुद्ध ताटोपा: P. ५ खेलन्त्यच्छङ्गलंच्चियाः P, B. ६ राजमण्डल t. ७ पकतपक्षा t.

३७६ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्व्रिते

अश्िष्टमालापरम्परितं यथा। दोराशीविषजिह्वया रिपुवनश्रेणीमहावात्यया शौरयोग्रानलधूम्यया जयरमायोषाविलासयुवा। संहृप्यद्ध रणीदिलासशिखिनीसंवासयष्टया जगत्- प्रासादार्गलया कपाणलतया रुद्रो नृपः क्रीडति।५३॥ अश्लिष्टमालापरम्परितं वैधर्म्येणापि संभवति। यथा। त्रासान्धकारमध्याह्नाः केतवातपरात्रयः। जयन्ति वीररुद्रस्य रणप्राङ्गणकेलयः ॥५४॥ एवमष्टविधस्यापि वाक्यसमासगंतत्वेन पोर्डशरूपकभेदाः संभवन्ति॥

ताम्तथोक्ताः । 'उदि कूले रुजिवहोः' 'सर्वकरूलाभ्र-' इत्यादिनोभयत्र खश्- प्रत्ययः । अत्र यशोलीलानां महोमित्वरूपणं काकतीयस्य दुग्घार्णवत्वरूपणाधी- नमित्यश्िष्टकेवलपरम्परितम्। दोराशीवियेति। वातानां समूहो वात्या। धूमानां समूहो धूम्या। उभयत्र 'पाशादिभ्यो यः' इति यप्रत्ययः । विलासशिखिरिनी क्रीडामयूरी। अर्गला- विष्कम्भः । अत्र कृपाणलतायां जिह्वाद्यनेकरूपस्य भुजादीनामाशीविषाद्यारो- पप्रेतीक्षत्वादश्विष्टमालापरम्परितम्। सर्वत्र चात्र हेतुहेतुमन्भाबोऽयमलंकारस- र्वस्त्रकारमतेनोक्तः । काव्यप्रकाशकारस्तु विपरीतमचोचत्। यदत्र युक्तं तद् ग्राह्यम्। व्यतिरेकेणाप्येतत् संभवतीत्याह। अश्विष्ठेति। त्रास एव अन्धकारस्तस्य मध्याह्वाः । शक्तस्य तस्य त्रामासंभवादिति भावः । केतवं कपटमेवातपस्तस्य रात्रयः । धमयोधित्वात् नस्येत्यर्थः। एतच्च मुखचन्द्र इत्यादौ समासगतं मुखमेव चन्द्र इत्यादौ वाक्यगतम्। अतः पोडशते भेदाः । तत्रावशिष्टा भेदा अन्यतो द्रष्टव्या इत्याशयेनाह। एवमिति। आरोप्यमाणस्य धमित्वाल्िङ्कसंख्ययोने- यत्येऽपि जटावल्कलालम्बिनः कपिलादावस्नय इत्यत्रेकस्य कपिलमुनेरनेकत्वमनेक- विषयारोपात्। तदुक्तमउंकारसर्वस्व । 'अत्र चारोप्यमागस्य धर्मित्वादा विष्टलिङ्गसंख्यानेकत्वेऽपि क्वचित् स्वतोऽसंभवन् संध्यायोगस्य विषयसंख्यानं प्रत्येकमारोपात्' इति। १ "योधिदिलास' R. २ मबति P. ३ 'गतन्व्रे 3. ४ घोडश मेदा भवन्ति P. ५ प्रतिनिमित्तत्वाद t. ६ तत्र युक्तं ग्राह्यम t. ७ तस्पनि मावः t.

अर्थालंकारा:। ३७७

परिणामालंकारः। आरोप्यमाणमारोपविषयात्मतया स्थितम्। पेकृतस्योपयोगित्वात् परिणाम उदाहृतः ॥ आरोप्यमाणं प्रकृतोपयोगीत्यनेन सर्वालंकारव्यावृत्तिः । तस्य सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्यां द्वैविध्यम्। सामानाधिकरण्येन परिणामो यथा। शश्वत् प्रैसाधनविधानकृताभिलाषा नम्नैर्भजन्ति मुकुटैरवनीपवर्गाः।

रूपकालंकारात् प्रकृतोपयोगित्ववैधर्म्येण परिणामं लक्षयति। आरोप्यमाण- मिति। प्रकृतस्योपयोगित्व इति विषयसप्तमी। प्रकृतोपयोगार्थमित्यर्थः । आरो- प्यमाणं चन्द्रादिकम्। आरोपविर्षयात्मतया मुखादितादात्म्येन। मुखचन्द्रेण ताप: शाम्यतीत्यत्र प्रकृतोपयोगान्तमारोपस्य विवक्षितत्वात्। वस्तुतो मुखस्यैव तापशान्तिनिमित्तत्वेन तादात्म्याभावे चन्द्रस्प प्रकृतोपयोगाभावादिति भावः । अतः प्रकृतमनपह्नतस्वरूपमेवारोप्यमाणात्मना परिणमतीति परिणामालंकार इत्यर्थ: । एवं च यत्रारोपस्य ताद्रूप्यप्रतीतिमात्रपर्यवसायितया प्रकृतमपहुतस्वरू- पमप्रकृतरूपापन्नं भवति तस्माद्रूपकात् परिणामस्य वैलक्षण्यं दर्शितम्। तदुक्ततं चक्रवर्त्तिना। 'विषययाकारमारोप्य विषयस्थगनं यदा। रूपकत्वं तदा तत्र रञ्ञनेन समन्वयः ॥ यदा तु विषयो रूपात् स्वस्मादप्रच्युतो भवेत्। उपयुङ्क्ते पराकारं परिणामस्तदा मतः ॥' इति। अस्य द्वैविध्यमाह। तस्येति । आद्यमुदाहरति। शश्वदिति । प्रसाधन- विधानमलंकारविधि:। अत्रारोपेण प्रकृताज्ञातादात््यमापन्नाया अप्रकृतायाः

१ मारोप्य' M. २ प्रकृतस्योपयोगी स्यात् .; प्रकृतस्योपयोगित्वं Com. ३ 'व्यवच्छेद: M. ४ प्रपावनविधी हि P. ५ विषयात्मकतया p. ६ तादात्म्येन स्थितम्। t. यागादिति भावः t. ८ यथा p. 48

३७८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

श्रीवीररुद्रनृपतेः ककुभां विजेतु- राजामयीं स्रजममन्दविलासलक्ष्मीम् ॥५५॥ वैयधिकरण्येन परिणामो यथा। किरीटमाणिक्यमथूखजाल- र्विधाय पुष्पाञ्चलिमर्चयन्ते। फलार्थिनो रुद्रनरेन्द्रपाद- पीठान्तसीमानमरिक्षितीशाः ॥५६॥

मेऽन्तर्भावः। समासोक्तावारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वेऽ्यवाच्यत्वान्न परिणा-

संदेहालंकारः । विषयो विषयी यत्र सादृश्यात् कविसंमतात्। संदेहगोचरौ स्यातां संदेहालंकृतिश्र सा।। सा त्रिविधा। शुद्धा निश्चयगर्भा निश्चयान्ता चेति। संदेहमात्रपर्यवसायिनी शुद्धा यथा।

स्रजो मुकुटधारणात्मकप्रकृतोपयोगात् परिणामालंकारः । अत्र विषयविपयिणो समानविभक्तिकत्वात् सामानाधिकरण्यम्। किरीटेति। अत्र च पूर्ववत् परिणाम उद्भावनीयः । किं तु मयूखजालपुष्पा- अलयो विषयविपयिणोरभिन्नविभक्तिकत्वात् वैयधिकरण्यमिति विशेषः । ननु प्रकृतोपयोगाविशेषात् परिणामसमासोक्तयोः को भेद इत्याशङ्क्यारोप्यमाणस्यो- पादानानुपादानाभ्यां भेद इत्याह। समासोक्ताविति। आरोपगर्भेष्वनवधारणात्मकं संदेहालंकारं लक्षयति। विषय इति। कविसं- मतादित्यनेन स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संदेहस्यालंकारता व्यावर्त्यते। वर्ण्योत्कर्पार्थ कविप्रतिभोत्थापितः प्रकृताप्रकृतगोचरः संदेहः संदेहालंकार इत्यर्थः । तस्य त्रेधा १ R. omits परिणामो, R. has this verse after यथा-प्रतिभटविजयाय प्रस्थित- स्याग्रयायी प्रलयदहनरूक्षो वीररुद्रप्रतापः । समजनि भुजशीर्य वर्मखण्डः सहायः समिति विहर- तस्ने साक्षिणी वीरलक्ष्मीः। अत्र प्रतापभुजशीयदियः अग्रयायिवर्मादिरूपेण परिणमन्तः शत्रु- विजयहेतौ समरकाल उपयोगमुपगताः। २ क्षितीन्द्राः P. ३ परिणामः t. ४ 'विशेषत्व t.

अर्थालंकाराः। ३७९

किमेष नवमो हरित्पतिरेंमन्दसंपत्पदं किमेष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गक्रमः । किमेष हरिरुर्वरोद्धरणचेश्चुरेकादश- श्विरादिति विलोक्यते जगति वीररुटो जनैः॥५७॥

निश्चयगर्भा यथा। कालाहिः किमयं मृणालमृदुलं भोगं स धत्ते पुनः कालभूकुटिरेष किं नु सुख एवोजृम्भते सा पुनः। कालोग्रानलधूमपद्धतिरसौ किं सौ पुनर्धूयते वातेनेति विकल्प्यते प्रतिभटै रुद्रस्य कौक्षेयकः ॥ ५८ ॥ निश्चयपर्यवसाना यथा।

विभागमाह। सेति। आद्यमुदाहरति। किमिति। हरित्पतिर्लोकपालः। प्रजाप- तिर्ब्रह्मा। उर्वरोद्धरणचुञ्नुः क्षोणीरक्षणदक्षः । अत्र संपदादिसाद्ृश्याद्वीररुद्रलोक- पालादिकोटिद्वयगोचरस्य संदेहस्य तावन्मात्रपर्यवसायित्वाच्छुद्धोऽयं संदेहभेदः । ननु नवमादिपदविरहे केवललोकपालादीनामारोप्यमाणत्वसंभवादस्तु संदेहः । नवमादिपदप्रयोगे तु लोकपालादीनां वीररुद्रत्वेन संभावनादुत्प्रेक्षेयं न संदेह इति चेत् सत्यम्। अस्तु संभावनमारोपो वा। यत्र कोटिद्यावलम्बित्वं तत्र संदेह एवेति स्वमतम्। एवंविधस्थले केचिद्ुत्प्रेक्षाश्रयः संदेह इत्याहुः। उत्प्रेक्षा एव इत्यन्य इत्यादि सर्वमलंकारसर्वस्वे स्पष्टम्। द्वितीयमुदाहरति। कालाहिरिति। भोगं सर्पशरीरम् । कालभ्रक्ुटिरन्तक- भ्रृभङ्गः । कालोग्रानलः प्रलयकालाननिः । तस्य पद्धतिर्धूमरेखा। धूयते कम्प्यते। अत्र कौक्षेयकं कृष्णसर्पादिरूपतया संदिह सुकुमारशरीरादिविशेषादर्शनेन सर्पा दिनिषेधनिश्चयेऽपि कौक्षेयकनिश्चयाभावान्निश्चयगर्भोSयं संदेहः।

१ रमन्दसंपत्प्रदः M .; 'रमन्दसत्व्रास्पदम् P. २ चुञ्चु T;com. ३ वा M. ४ मुकुमारादिशरी' p.

३८० प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

किं कल्पद्रुममअ्जरीसज इमे कि वा पेयोराशयः स्वर्धेनोरथवा किमुज्ज्वलतराश्चिन्तामणिस्फूर्तयः। किं वा सिद्धरसोर्मयश्चिरमिति व्यामृश्य निश्चिन्वते सन्तः काकतिवीररुद्रनृपतेः स्मेराः कटाक्षा इति ॥५९॥ भ्रान्तिमद्लंकारः। कविसंमतसादृश्याद्विषये पिहितात्मनि। आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान् मतः ॥ यथा। काकतीयविभोः कीरत्तिंविभवे व्याप्तरोदसि। दिवापि चन्द्रिकावुद्धया चैकोरा यान्ति निर्वृतिम्॥६० ॥

अपह्नवालंकार:।

निषिध्य विषयं साम्यादन्यारोपे ह्यपह्रुतिः ।

तृतीयमुदाहरति। किमिति । सिद्धरसोर्मयः सुधारसकल्लोलाः । व्यामृश्य कल्पद्रुममअ्जरीमाल्यादिरूपेण संदिद्य । स्मेरा: स्मितप्रधानाः सानुग्रहा इत्यर्थः । कटाक्षा इति निश्चिन्वते। अत एव निश्चयान्तोऽयं संदेहः । वीररुद्रकरुणावलो- कनविषयाः सर्वे समृद्धा जीवन्तीति भावः । अयथार्थज्ञानत्वसाधर्म्यात् संदेहानन्तरं भ्रान्तिमन्तं लक्षयति । कवीति। पिहितात्मनि आच्छादितस्वरूपे। भ्रान्तिश्चित्तधर्मोऽस्यास्तीति भ्रान्तिमान्। कवि- प्रतिभोत्थापितः प्राकरणिकं प्रत्यप्राकरणिकत्वेनोपलम्भो भ्रान्तिमानित्यर्थः । एतेन सादृश्यमात्रनिबन्धनायाः शुक्तिरजतादिभ्रान्तेनालंकारत्वमिति दर्शितम्। दोषमूलायास्तु किमुतेति भावः । उदाहरति । काकतीयेति। व्याप्तरोदसि व्याप्तब्रह्याण्डे। अत्र कीत्या चन्द्रिकानुभवात् भ्रान्ति:। सादृश्याद्वस्त्वन्तरप्रतीतिसाम्याद् भ्रान्तिमदनन्तरमपह्वतिं लक्षयति। निषि-

१ यशोराशय: M. २ सरोमय P., R. ३ चकोरायन्ति वृत्तये M. ४ या स्यादन्या- रोपे T'.

अर्थालंकारा:। ३८१ 0

तस्यास्त्रैविध्यम्। अपहुत्यारोपः आरोप्यापह्नवः छलादिशेब्दै- रसत्यत्वप्रतिपादनं च ।

आद्यद्वयस्योदाहरणं यथा। उद्वेल्लच्चतुरर्णवीकलकलो नायं चमूडम्बरो नेदं दुन्दुभिगर्जितं त्रिपुरजित् कल्पान्तढैक्कारवः। इत्थं रुद्रनरेन्द्रधाटिषु महीभारावनम्रीभव- च्छेषाशेषशिरस्तु विस्मितमथ भ्रेष्टं दिगीशैरपि॥ ६१॥ छलादिपदैरसत्यत्वपतिपादनं यथा। सत्यं काकतिवीररुद्रधरणीनाथच्छलेन क्षितिं पातुं मध्यमलोकपालपदवीं प्राप्तः स्वयंभू: शिवः। नैवं चेद्विषमावलोकनकलामात्रेण भस्मीकृतै- र्जातं वैरिपुरैः कथं कथर्मवाग्भूतं च भूमृद्रणैः ॥ ६२॥

ध्येति । अन्यारोपे आरोप्यमाणप्रतीतावित्यर्थः । तस्यास्त्रैविध्यं विविनक्ति । अपहुत्यारोप इँत्यादि। उद्वेल्लदित्यारोप्यापह्नवः । नेदं दुन्दुभिगर्जितमित्यपह्नु- त्यारोपः । नरेन्द्रधाटिष्विति। कृदिकारः । तल्लक्षणं तु 'शत्रुदेशावमर्दाय सद्यः सुभटघोटकैः । विजिगीषोः प्रवृत्तिर्या सा धाटीति निगद्यते ॥' इत्याहुः। सत्यमिति । धरणीनाथच्छलेनेत्यत्र छलशब्देन नायं धरणीनाथः किं तु स्वयंभू: शिव इति राज्ञः सत्यत्वं प्रतिपाद्यते । तदेव समर्थयते। नैवमिति। विषमावलोकनं निग्रहदृष्टिः । अन्यत्र तृतीयनयनदृष्टिः । वैरिपुरैरसंख्यैः त्रिभिश्र कर्न्तभिर्भस्मीभूतैः कथं जातं जज्ञे । भूमृद्गणैः राजसमूहैः । अन्यत्र भूभृता कैलासेन गणैः प्रमथैश्च कथमवाग्भूतं न्यग्भूतमित्युभयत्र भावे क्तः । ईश्वरस्य गिरीशत्वात् प्रमथाधिपत्वाच्चेति भावः ।

१ पदै' P., R. २ यथा is dropped by R,T. ३ डक्ा M. ४ त्रस्तम् M. ५ हद्रदेवधरणी' T'. ६ मवाग्जातम् R. ७ इत्यादिना t. ८ इत्याह t. ९ भूभृतां कैलासादीनां गणे: t.

३८२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

उल्लेखालंकार:।

ग्रहीतृभेदादेकस्य से उल्लेखः सतां मतः ॥ रुच्यर्थयोगाभ्यां यथा। लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्रा शौर्यातिभूमिखनिरित्यरिवीरवर्गाः । विद्याविलासपद्वीति च लब्धवर्णाः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति ॥६३ ॥ श्लेपेण यथा। उग्र: सपत्नेषु गुणेषु भाखान् राम: प्रतीकेषु रणेषु भीम । लीलासु लक्ष्म्या: पुरुषोत्तमश्च्े- त्याचक्षते रुद्रनृपं कवीन्द्राः ॥ ६४ ॥

आरोपगर्भेपु परिशेषादुललेखं लक्षयति। अथति । अर्थेन प्रयोजनेन योगो- Sर्थित्वं लिप्सेति यावत्। रुचिरभिरतिः । श्रेपः प्रसिद्धः । एतैः समस्तैर्व्यस्तैर्वा यथायोगं अ्रहीतृगतैरेकस्य वस्तुनो नानाधर्मयोगादनेकधोललेखनं निर्धारणमुल्ले- खालंकार इत्यर्थः । सर्वालंकारव्यावर्त्तकेन ग्रहीतृभेदादित्यनेन विषयभेदोऽप्युप- लक्ष्यते। लक्ष्मीति। शोर्यातिभूमे: पराक्रमातिशयस्य। खनिराकरः । लब्धवर्णा विद्वांसः । अन्नैकस्याः काकतीन्द्रनगर्याः समृह्धयादिधर्मयोगान्नरेन्द्रादिग्रहीतृभे- देन रुच्यर्थयोगाभ्यां लक्ष्मीनिवासगृहादिरुपतयानेकधोल्लेखनादुल्ेखः। उग्र इति। सपत्नेपु शत्रुषु उग्र: कपर्दी कृरश्र। गुणेपु भास्वान् सूर्यस्तेजस्वी च । प्रतीकेष्वङ्गेपु रामो दाशरथरभिरामश्च। लक्ष्म्या लीलासु पुरुपोत्तमो विष्णुः पुरुषश्रेष्टश्च। अत्र ग्रहीतृभेदाभावेऽपि सपत्नादिविषयभेदाच्छ्रेपेणोग्रत्वा- धयनेकधर्मोल्लेखनादुल्लेखः।

१ उद्रवक्ष सतां मतः P. २ अर्थयोगाभ्याम् R. ३ श्रष R. ४ p. omits सूर्य:

अर्थालंकाराः। ३८३

अथाध्यवसायगर्भमलंकारद्वयं निरुप्यते। विषयविषयिणोरन्यतरनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिरध्यवसायः । स द्वि- विधः । विषयनिगरणेन विषयनिगरणेन च। उत्प्रेक्षा। यत्रान्यधर्मसंवन्धादन्यत्वेनोपतर्कितम्। प्रकृतं हि भवेद ्रोज्ञास्तामुत्पेक्षां पचक्षते।। यंत्रा प्रकृतगुणक्रियासंबन्धादप्रकृतत्वेन प्रकृतस्य संभावनं सोत्प्रेक्षा। सा द्विविधा। वाच्या प्रतीयमाना च ! संभावनाप्रतिपादकानां नूनं-

सायमूलालंकारप्रस्ताव इत्याशयेनाह। अथेति। मूलभूतमध्यवसायं निरूपयति। विपयेति। एकतरपरिशेषो मा भूदित्यन्यथा व्याचष्टे। स द्विविध इति। निग- रणमसत्यत्वमित्यर्थः । अन्यथा विषयनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिरध्यवसाय इति सर्व- संप्रतिपन्नेन स्वयेमपि पूर्वोक्तेनाध्यवसायलक्षणेन विरोधात् । यदा विषयिणो- Sसत्यत्वं तदाध्यवसायः साध्यः। यदा विषयस्यासत्यत्वं तदाध्यवसायः सिद्ध इति विवेकः । तथा हि यदा चन्द्रादिविषयिगतं माधुर्यादिकं विषयभूते मुखा- दावुपनिबद्धं मुखं मुखत्वेन जानन्नेव नूनमिदं चन्द्र इति प्रयुक्के तदा विपयी चन्द्रो मुखत्वेनासत्यो निगीर्णः प्रतिभाति विषयस्तु परमार्थतः सत्य एव। एवं सत्यासत्ययोरभेदप्रतिपत्तेरे भावाभ्ू नमादिशव्दैविपयिणोSपि सत्यत्वसमर्थनादध्यव- सायः साध्य इत्यत्राध्यवसायप्राधान्यम्। यदा तु मुखपदमनुक्त्वा चन्द्रोऽय- मिति प्रयुङ्क्ते तदा वस्तुतोऽसत्यस्यापि विपयिणः सत्यता प्रतीयते। असत्यत्व- निमित्तस्य सुखपदप्रयोगस्याभावात्। विषयस्य वस्तुतः सत्यस्यापि अत्यन्तापला- पादसत्याभिमतस्य निगीर्णत्वादध्यवसायः सिद्ध इत्यत्राध्यवसितप्राधान्यमित्यादि सर्वमलंकारसर्वसवे तद्वयाख्यायां च संजीविन्यां प्रपञ्चितम्। तत् सर्वमनेनैव गतार्थमिति नेह विस्तरः क्रियते। तन्न साध्यावध्यवसायमूलामुत्प्रेक्षां लक्षयति। यत्रेति। अन्यदप्रकृतं तस्य धर्मो गुगक्रियादिरूपः । तत्संबन्धात् प्रकृतमन्यत्वे- नाप्रकृतत्वेनोपतर्कितं संभावितं यत्र भवेत् तामुत्येक्षां प्रचक्षत इत्यर्थः । तदेतद् व्याचष्टे। यत्रेति। तत्या विभागमाह। सेति। वाच्यां लक्षयति। संभावनेति। १ 'दूयमुच्यते J., R. २ विषय' R. ३ विषयि R. ४ नोपदशितम् P. ५ प्राञ्च- स्ताम् . ६ P. drops यत्र. ७ संभावना . 6 तव्रत्प्रेक्षा 1 .; संभावनमुत्पेक्षा P. ९ संभावन P. १० रसंभवात् t. ११ t. omits आदि.

३८४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्वििते धुवंप्रायइत्येवमादीनां प्रयोगे वाच्या। अप्रयोगे तुँ प्रतीयमाना। जाति- क्रियागुणद्व्याणां चैतुर्णामध्यवसायविर्षयत्वे सा द्विविधा प्रत्येकं चंतु- र्विधा। तेषां भावाभावरूपतया द्वैविध्येऽप्रविधा। अध्यवसायस्य गुण- निमित्तत्वेन क्रियानिमित्तत्वेन च द्वैविध्ये प्रत्येकं घोडशप्रेकारा। निमि- त्तस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यां द्वैविध्यं वाच्योत्प्रेक्षायामेव । प्रतीयमानो- त्प्रेक्षायामिवाद्यनुपादाने निमित्तस्य चाप्रयोगे उत्प्रेक्षाया निरवलम्बन- त्वात्। तथा जात्यादीनां स्वरूपेण फलरूपेण चाध्यवसायविषयत्वे बहु- विधत्वम्। वाच्योत्प्रेक्षायामपि हेतुफलयोरुत्प्रेक्षाविषंयत्वे निमित्तस्यो- पादानमेव। तथा हि। साध्येऽनुपात्ते साधनत्वेन निर्देशो नान्वयं पुष्णाति। तथा साधनेऽनुपात्ते साध्यत्वेन निर्देशोऽपि। तयोरन्योन्यां- पेक्षत्वात्। हेतूत्येक्षायां फलं निमित्तम्। तस्यानुपादाने क प्रति हेतुत्वं संगच्छते। फलोत्प्रेक्षायां साधनं निमित्तम् । तस्यानुपादाने कं प्रति फैलत्वेन संघटेत।

यैथा।

अत्रादिशब्देन मन्ये शङ्के ध्रुवमित्यादीनां ्रहेणम्। जाति क्रियागुणद्रव्याणां गौश्र- लति शुक्को डित्थ इत्येवमादीनामध्यवसायविषयत्वेनोत्प्रेक्षाविषयतवेन द्विविधा वाच्या प्रतीयमाना च प्रत्येकं चतुर्विधेत्यष्टविधा जातेत्यर्थः । तेषां जात्यादीनाम्। अष्टविधेति। प्रत्येकमिति शेषः । निमित्तद्वैविध्येनास्या द्वान्रिंशद् भेदा भवन्ती- त्याह। अध्यवसायस्येति । वाच्योत्प्रेक्षायां विशेषमाह । निमित्तस्येति। अन्यत्रैतदभावे हेतुमाह। प्रतीयमानेति।

१ ध्रुवम् is dropped by R. and M. २ R. drops तु. ३ P. drops चतुर्णाम्. ४ विषयन्वेन P. ५ चतुर्वा R. ६ हेतुक्रिया R. ७ प्रकारा: R. ८ निरवलम्ब- नत्वापातात् M. ९ वाध्यवसाय R. १० 'विषयत्वेन R. ११ यथा साध्ये T'. १२ 'न्यापे- क्षिनत्वान् M. १३ फलत्वं संघटते P .; फलव्वेन संघटते M .; फलत्वेन संघटनम् R. १४ तथा हि R. १५ संग्रहः t.

अर्थालंकाराः। ३५

प्रतापरुद्रनृपतेरपारे कीर्त्तिसागरे। मग्ना दुरीशदुष्कीर्त्तिसङ्गादिव जगत्त्रयी॥ ६५॥ अत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्य मज्जनस्यानपादाने सङ्गादिति हेतूत्प्रेक्षा न शोभामावहति। यंथा वा। जयश्रीवासपद्मस्य विकासायेव भानुमान्। प्रतिबिम्बमिषात् खङ्गं प्रविशत्यन्ध्रभूभृजः ॥६६॥

'महिलासहस्सभरिए तुह हिअअे सुहअ सामाअन्ती। दिअहं अणण्णसरणा अंगं तणुअं वितणुए हि ।।' छाया महिलासहस्त्रभरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती। दिवसमनन्यशरणा अङ्गं तनुकं वितनुते हि॥ इत्यत्र महिलासहस्त्रभरिते तव हृदये अमान्तीत्युत्प्रेक्षा प्रतीयमाना इवादि- प्रयोगाभावात्। तस्यामङ्गतनूकरणं निमित्तं यदि नोपादीयेत तदा तस्या निष्प्र- माणकत्वं स्यादित्यर्थः । प्रकारान्तरेण त्रैविध्यमाह। तथा जात्यादीनामिति। यदा जातिस्वरूपमुत्प्रेक्ष्यते तदा तस्य भावाभावरूपतया द्विविधस्योपात्तगुण- क्रियानिमित्तभेदाच्ातुर्विध्यम् । निमित्तानुपादाने तु तत्कृतभेदाभावात् द्वैवि- ध्यमेव। इत्थं षोढा जातिस्वरूपोत्प्रेक्षा। एवं क्रियागुणद्रव्याणां भेदकल्पने मिलित्वा चतुर्विशतिस्वरूपोत्प्रेक्षाभेदाः। हेतुफलोत्प्रेक्षयोर्निमित्तोपादाननियमात् प्रत्येकं चातुर्विध्यमेवेति द्वात्रिंशत् । प्रतीयमानोत्प्रेक्षायां सर्वत्र निमित्तोपादान- नियमात् निमित्तानुपादाननिबन्धनभेदाष्टकन्यूनत्वेSष्टाचत्वारिंशद्देदाः । एवं षण्णवतिभेदा इत्याशयेनोक्तम्। बहुविधमिति। वाच्योत्प्रेक्षायामपि हेतुफलो- त्प्रेक्षयोर्निमित्तोपादान नियममुदाहरणमुखेन हैदयङ्गमीकर्तुमारभते। तैथाहीत्या- दिना। हेतूतप्रेक्षायां फलं निमित्तम्। फलोत्प्रेक्षायां हेतुर्निमित्तम्। एवं च निमि-

नियतमेवेति भावः । प्रतापेति। अस्पृश्यस्पर्शने स्नानस्य विहित्वादिति भावः । जयश्रीत्यादि। स्पष्टम्। १ मोगादिव जगत्त्नयी R. २ यथा TV., omitted in R. and M. ३ हृदयं समीकतु t. ४ वाष्येत्यादिना. 49

३८६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अंत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्य भौनुमत्प्रवेशस्यानुपादाने जयश्रीकमलविका सायेवेति फलोत्प्रेक्षणमसमीचीनम्। अतः स्वरूपोत्प्रेक्षायामेव निमित्त- स्योपादानानुपादानाभ्यां द्वैविन्यम् । अतश्चेत्थं वाच्योत्प्रेक्षाया भेदग- णना। उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा। १। उपात्तगुणनि- मित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा।२। उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावस्वरू- पोत्परेक्षा। ३। उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्परेक्षा ।४। अनु- पात्तनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा।५। अनुपात्तनिपित्तजात्यभाव- स्वरूपोत्परेक्षा।६। उपात्तगुणनिमित्तजातिभावहेतूत्प्रेक्षा ।७। उपा- तगुणनिमित्तजात्यभावह्वेतूत्प्रेक्षा। ८। उपात्तक्रियानिमित्तजातिभाव हे- तूत्प्रेक्षा। ९। उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावहेतूत्पेक्षा।१०। उपात्तगु- णनिमित्तजातिभावफलोत्प्रेक्षा।११। उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावफ- लोत्प्रेक्षा। १२। उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावफलोत्प्रेक्षा।१३। उपा- तक्रियानिमित्तजात्यभावफलोत्प्रेक्षा। १४। एवं चतुर्देश भेदा जात्यु- त्प्रेक्षा। अनेनैव क्रमेण गुणक्रियाद्रव्योत्प्रेक्षापि परिगणनीया। एवं च वाच्योत्प्रेक्षाया षट्पश्चाशद् भेदाः । प्रतीयमानोत्प्रेक्षायास्त्वष्टचत्वारिं- शद् भेदाः । तत्र स्वरूपोत्प्रेक्षायामपि निमित्तोपादाननियमात् निमि- त्तस्य गम्यत्वे गुणरूपत्वेन क्रियारूपत्वेन च चारुत्वविशेषाभावादेक एव भेदो गेण्यते। गुणक्रिययोरुत्प्रेक्षाविषयत्वमुत्प्रेक्षानिमित्तत्वं चाभ्यु- पगतम् । प्राचामलंकारप्रबन्धेषु षण्णवतिभेदोत्पेक्षति गणनामात्रम्। चारुत्वातिशयस्तु षट्पश्चाशत एव भेदानाम् । तत्र यथासंभवमुदा- हरणानि।

बुद्धिसौकर्यार्थ भेदगणनामाह । अतश्चेत्यादिना । निगद्व्याख्यानमेतंत् । प्रतीयमानोत्प्रेक्षाया भेदाष्टकन्यूनत्वे निमित्तमाह। अत्रेति। यथा निमित्तस्यो- पादाने निमित्तभेदान्देदस्तथानुपादाने नाम्तीत्याह। निमित्तस्येति। गम्यत्वे- नानुपादानादिति भावः । अत एव तत्र गुणक्रियारूपनिभित्तभेदनिबन्धनस्य विच्छित्तिविशेषस्यानुत्पन्नपुत्रनामकरणकल्पत्वात् एक एव भेदो गेण्यत इत्याह। १ इत्यत्रोत्परे R. २ निमित्तमूनस्य B. ३ भानुमतः प्रवेशस्य .; भानुमतः खङ्गप्र वेशस्य R. ४ P. has निमित्तक for निमित. ५ गम्यते T. ६ षट्पञ्चाशदभेदानाम् P. निमित्तयोद्वेयोरुपादानेt. ८ क्रियानुपादाने निमित्त t. ९ गम्यत t.

अर्थालंकाराः। ३८७

उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। कीर्त्तिः काकतिवीररुद्रनृपतेः सिंहासनाध्यासिन: प्राचां भूमिभृतां येशः पिदधती राकेन्दुतुल्यद्युतिः। रक्षादक्षिणराजलाभजनितामन्दप्रमोदोत्थिता त्रैलोक्याट्टहसप्रभेव ककुभां प्रान्तेषु विद्योतते ॥ ६७॥ अत्र प्रभाशब्दो जातिवचनः । त्रैलोक्याट्ृहसप्रभायाः कविप्रौढोकि-

उपात्तत्रियानिमित्तजातिभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। वीरस्य रुद्रनृपतेः प्रियवल्लभस्य राज्याभिषेकसलिलैः सरसीकृतायाः। सद्यः समुच्छलितसान्द्रपरागरेखा- क्षोण्या: प्रमोदपुलकाङ्कूरमअ्जरीव ॥६८॥ अत्र पुलकाङ्कूरमञ्जरीवेत्युत्प्रेक्षायां सरसीकरणं क्रि्ियारूपं निमित्तम्। गुणरूपत्वेनेत्यादि । गुणक्रिययोरिति। न तु जातिद्रव्ययोरिव केवलोत्प्रेक्षा- विषयत्वमिति भावः । यथायोगमुदाहरति। कीर्त्तिरित्यादि। पिदधती आच्छा- दयन्ती। 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यकारलोपः । अट्टहसोऽट- हास:। 'स्वनहसोर्वा' इति पाक्षिकोऽप्रत्ययः । एषा प्रमोद्गुणनिमित्ता जाति- भावस्वरूपोत्प्रेक्षा। अत्राट्टहासप्रभायाः स्वतःसिद्धत्वेऽपि त्रिलोक्यसंबन्धित्वेन कविकल्पितत्वात् नोपमावकाश इत्याह। त्रैलोक्येति। अत एवात्रेवशब्दोऽपि संभावनावाचको नोपमावाचकः । तदुक्त्तं चक्रवर्त्तिना। 'यदायमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृँच्छति। तदोपमैव येनेवशब्दः साधर्म्यसूचकः॥ यदा पुनरयं लोकादसिद्धेः कविकल्पितः । तदोत्प्रेक्षैव येनेवशव्दः संभावनापरः ॥' इति। वीरस्येति। प्रिया वल्लभा प्रेयसी यस्य प्रियवल्लभस्य। पुलकमञ्जरीवेत्युत्पे- क्षायामिति। जातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षायामित्यर्थः । क्रियारूपमिति । निमित्त- मिति शेष: ।

१ भुजाम् R. २ यशोऽपिदधती P. ३ कोटीन्दु° P., M., R. ४ 'शङ्कानकायः M., T. ५ प्रियमादवानै: T'. ६ मुपमानार्थो t.७ मिच्छति t.

३८८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

प्रतापरुदस्य नखेन्दुकान्ति: प्रणामभाजां पदयोर्नृपाणाम्। ललाटलग्रा विधिनिर्मिताया वर्णावलेर्वाचनदीपिकेव ॥ ६९॥ अत्र दीपिकेवेति जातिवचनाज्ातिरुत्प्रेक्ष्यते। उपात्तगुणनिमित्तजासभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। प्रतापरुद्स्य गुणामृतोर्मि- धौता विराजन्त्यमलीकृताङ्गाः। प्रक्षालितात्युद्धतभूमिपाला खङ्गाम्बुभि: स्वच्छतरा भवन्त॥ ७० ॥ अनुपात्तनिमित्तजॉसभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। दिशां जेतुर्विश्वप्रथितमहसो रुद्रनृपते- र्जयप्रस्थानोद्यत्करितुरगसंमर्दजनितम्। रेजः कृत्वा ग्रस्तप्रतिबलमसूर्यामिव दिवं प्रतापाख्यानन्यान् दिशि दिशि विधत्ते दिनकरान् । ७१॥ अन्नासूर्यामिति जात्म्रभावः । जातिहेतूत्मेक्षा यथा।

प्रतापरुद्रस्येति। अत्र वाचनदीपिकेवेति जातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षायां निमित्तं नोपात्तम्। दिशामिति। रजः कर्तृ । दिवमसूर्यामिव कृत्वेत्यत्न जात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा अनुपात्तनिमित्ता।

१ जातिवचनात् is omitted in P. २ जातिरुत्प्रेक्षा M. ३ संयति वीरवर्याः M. ४ After this M. has अत्र भूमिपाला इति जात्यमावः । ५ जात्यभावोन्प्रेक्षा M. ६ 'प्रसृत T. ७रजश्छित्रं कृत्वा प्रत० R. ८ M. has उपात्तक्रियानिमित्तजातिह्वेतूत्प्रेक्षा and similar whole expressions further on.

अर्थालंकाराः। ३८९

उदारकी्त्या भुजया प्रताप- रुद्रस्य विश्वैकधुरन्धरस्य। विश्वंभरा कोमलशय्ययेव विस्मारिता गोत्रमँहीध्रवासम्॥७२॥ अत्र शय्ययेवेति जातिहेतुत्वम्। जासभावहेतूत्पेक्षा यथा। भूमेरकल्पवृक्षत्वादिति धाता विचिन्तयन्। सृष्टवान् काकतीशानां निर्व्याजत्यागवैभवम्॥७३॥ अत्राकल्पवृक्षत्वादिति जात्यभावस्य हेतुत्वम्। जातिफलोत्मेक्षा यथा। नूनं विश्वंभराभारस्तम्भीभवितुमायतौ। वीररुद्रनरेन्द्रस्य भुजावाजानुलम्बिनौ।। ७४ ।। अत्र स्तम्भीभवितुमिति जाते: फलत्वम्। जोसभावफलोत्मेक्षा यथा।

उदारति। उदाररीत्या उदारस्वभावया। गोत्रमहीध्रवासं कुलपर्वतनिवासम्। विस्मारितेति। 'गतिबुद्धि-' इत्यादिना अण्यन्तकत्र्या विश्वंभरायाः कर्मत्वं तस्मिन्नभिधेये कर्मणि कः । 'ण्यन्ते कर्तुश्र कर्मणः' इति वचनात्। अत्र शय्ययेवेति जातिभावहेतूत्प्रेक्षायाः पर्वतनिवासविस्मरणं निमित्तम्। भूमेरिति। निर्व्याजं निरुपाधिकं त्यागवैभवमौदार्यातिशयो यस्य तं तथो- कम्। काकतीशानं सृष्टवानिति फलं प्रत्यकल्पवृक्षत्वादिवेति जात्यभावहेतूतप्रेक्षा। नूनमिति। भुजयोराजानुलम्बित्वं पुरुषस्य भाग्यलक्षणम्। तदुक्तं नाटके तृतीयेऽ्क्क। अत्राधारस्तम्भीभवितुमिति जातिभावफलोत्प्रेक्षायामायतत्वगुणो निमित्तम्। १ रीत्या R. M., Com. २ महीप्रवासम् R. ३ वंशं तत्त्यागवैभवम् M. ४ 'माययी P. ५ जातिफलाभावोकपेक्षा R. ६ फलं निमित्तम् t.

३९० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

पशूनवध्यानालोक्य शत्रवः काकतीशितुः। प्रायेणामानुषत्वाय तृणवृत्ति समाश्रिताः।।७।। अेन्नामानुषत्वायति जात्यभावस्य फलत्वम्। क्रियास्व्रूपोत्मेक्षा यथा। श्रीकाकतीयनृपतर्द्विषदङ्गनानां श्वासोर्मिभि: सपदि मर्मरितान्तरालाः। तासां निवासविधये कृतयाचनानां प्रत्युत्तराणि दधतीव मरोर्वनान्ताः ॥। ७६॥ क्रियाभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। विमुखे सति काकतिक्षितीन्द्रे वनसीमापि कठोरकण्टकाग्रा। चिंकुरेषु विकर्षति प्रतीशा- नददानेव निजान्तर प्रवेशम् ॥७७॥ अत्राददानेति क्रियाभावः। क्रियाहेतुत्पेक्षा यथा।

पशूनिति। अत्रामानुषत्वायेति जात्यभावफलोत्प्रेक्षायां तृणवृत्तिसमाश्रयण- क्रिया निमित्तम् । एवमुत्तरत्रापि तादर्थ्यप्रतिपादकचतुर्थ्यादिश्रवणे फलत्वम्। तृतीयादिविभक्तया सामर्थ्येन वा हेतुत्वं चेत्यादिकमूहनीयम्। श्रीकाकतीयेति। मर्मरः पर्णध्वनिः। 'अथ मर्मरः । स्वनिते वस्त्रपर्णानाम्' इत्यमरः। तद्वन्ति कृतान्यन्तरालानि येषां ते तथोक्ता इति गुणनिमित्तकथनं दानोत्प्रेक्षायाम्। विमुख इति। प्रतीशान् प्रत्यर्थिभूपान्। चिकुरेपु केशेषु। निमित्तात् कर्म- संयोगे सप्तमी। विकर्षतीति क्रियादानाभावोत्प्रेक्षायां निमित्तम् । एवं निमि- त्तानुपादानेऽप्युदाहार्यम्।

P. drops this sentence, so does M. २ नृपतिद्विष P. ३ निवासविषये M. ४ चिकुरे प्रविकर्षति प्रतीया M .; चिकुरेषु विकर्षते प्रतीपा P. १ कियाया अभाव: R., M .; क्रियास्वरूपाभावः T'.

अर्थालंकाराः। ३९१

राज्ञां गर्वाङ्डरोन्द्रेदाः परिम्लाना दिने दिने। काकतीन्द्रप्रतापार्कतीवोष्माभिभवादिव॥ ७८।। अत्राभिभवादिति क्रियाहेतुत्वम्। क्रियाभावहेतूत्मेक्षा यथा। कपोलफलकावस्याः कथं भूत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदेशीं क्षामतां गतौ ॥७९॥ क्रियाफलोत्मेक्षा यथा। दम्भोलिसंरम्भमहाजिगोप: प्रस्थानभेरीनिनदोऽन्ध्रभर्नुः । लीनानिवान्वेष्टुमरातिवर्गान् विगाहते शैलगुहान्तराणि ॥ ८० ॥। क्रियाभावफलोत्मेक्षा यथा। सीमाद्रिकुसेषु विहारभाज: सिद्धाङ्गनाकल्पितचन्द्रिकार्घान्।

राज्ञामिति। परिम्लानत्वमुत्प्रेक्षाफलम् । क्रियाहेत्वभावोत्प्रेक्षायाः प्रतिज्ञा- मात्रमेव नोदाहरणमत्र दृश्यत इत्यन्यतो लिख्यते। कपालफलकावस्या: कथं भूत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदृशीं क्षामतां गतौ॥ इति। अत्र दर्शनक्रियाहेत्वभावोत्प्रेक्षा क्षामतागमननिभित्ता। दम्भोलीति। महाजिर्महायुद्धमन्याभिभव इति यावत्। दम्भोलिसंरम्भमेव महाजिं गोपयत्याच्छादयतीति तथोक्ः तिरस्कृताशनिध्वनिरित्यर्थः । अन्वेष्ट- मिवेति। अन्वेपणक्रियाफलोत्प्रेक्षा गुहान्तरगहनक्रियानिमित्ता। सीमाद्रीति। सीमाद्रिरलोकालोकः । कल्पितश्रन्द्रिकाया इवार्घः पूजावि- १ क्रियाहेतुत्वाभावो R .; क्रियाहेत्वभावो TV. Com. notices the omission of this kind of उत्प्रेक्षा. २ मीदक्षाम P.२ घोषः P., R. ४ हेमाद्रि' P., M. ६ चन्द्रिकार्थान् P .; चन्द्रिकौघान M.

३९२ प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते

श्रीवीररुद्रस्य यशोविलासान् गायन्त्यसंस्पृष्टुमिवान्धकारम् ॥८१॥ अत्रासंस्पृष्टमिति क्रियाभावस्य फलत्वम्। गुणस्वरूपोत्मेक्षा यथा। चकास्ति काकतीन्द्रस्य कृपालोकनविंभ्रमः । प्रकृतिष्वपि सर्वासु प्रसाद इव मृर्तिमान् ॥ ८२॥ गुणाभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। प्रतापरुद्रस्य महाभिषेक- पयःकणैः शीतलिताखिलाङ्गा। प्रशान्तभारार्त्तफणीन्द्रगाढ- श्वासानिलोष्मेव विभाति पृथ्वी।।८३॥। अत्र प्रशान्तोप्मेति गुणाभावः । गुणहेतृत्मेक्षा यथा। जयश्रियामाश्रयतामुपैति श्रीवीररुदस्य रणे कृपाणः । जयश्रियं वैरिमहीपतीनां समुत्सुको हर्न्तुमसूययेव ।। ८४। अत्नासूययेवेति गुणहेतुत्वम्। गुणाभावहेतूत्पेक्षा यथा। धिर्येषांतानू तथोक्तान् चन्द्रिकासदृशानित्यर्थः । यशोगानस्यान्धकारासंस्पर्शः फलम्। चकास्तीति। प्रकृतिषु प्रजासु प्रसादगुणस्य मूर्त्तिमद्विशेपणादुत्प्रेक्षालाभः । निमित्तमत्र नोक्तम्। प्रतापेति। अन्यत्र धर्मिणि धर्म्यन्तरोत्प्रेक्षा । अत्र भूरूपे धर्मिण्यूष्मप्रशा- न्तिलक्षणो धर्म उत्प्रेक्ष्यते तत्र शीतलाङगत्वं निमित्तमुपात्तम्। जयेति। विशिष्टवस्तुसंग्रहो लेशतोऽपि तस्यान्यत्रावस्थानं न सहत इति भावः । अत एवोपाततनिमित्तेयं गुणहेतून्प्रेक्षा। १ संभ्रम: R. २ खिलाङ्गी R. ३ प्रशीत R. ४ मुपैतः R. ५ करे P., R. ६ आयु:स्थिति वैरि M. ७ गुणस्य हेतुत्वम् R. ८ गुणहत्वमावलक्षा R. ९ संग्रही t.

अर्थालंकाराः। ३९३

जाता वयं संप्रति वीररुद्र- नरेन्द्रगम्भीरिमगुल्फदघ्राः। इत्यप्रमोदादिव जीवनेषु मालिन्यमम्भोनिधयो भजन्ते ॥ ८५॥ अत्राप्रमोदादिवेति गुणाभावस्य हेतुत्वम्। गुणफलात्मेक्षा यथा। आशिषां विषधूम्राणां नैमल्यार्थमिवोत्सुकाः। भुजङ्ग्यः काकतीन्द्रस्य गुणान् गातुं सुधामुचः॥८६॥ अन्र नैर्मल्यार्थमिति गुंणस्य फलत्वम्। गुणाभावफलोत्मेक्षा यथा। अरण्यवासोचितवान्धवासु

त्रिलिङ्गदेशेश्वरवैरिनार्यः पराङ्मुखा लोचनविभ्रमेषु॥। ८७॥

जाता इति। पार्श्वनिस्सृतौ पादग्रन्थी गुल्फौ तद्दन्नास्तत्प्रमाणाः । 'प्रमाणे द्वयसच्-' इत्यादिना दुम्नच्प्रत्ययः । नरेन्द्रगम्भीरिम्णो गुल्फदम्नाः तदपेक्षया- तिस्वल्पगाम्भीर्या इत्यर्थः । जीवनेपूदकेषु वृत्तिषु च मालिन्यं कार्ष्ण्य क्विष्टत्वं च भजन्ते । अत्राप्रमोदादिवेति गुणहेत्वभावोत्प्रेक्षाया न श्रेषो बाधकः किं त्वङ्गमेव। तदुक्तं रुचकेन। 'ऐंपार्थाश्रयापि धर्मविषये श्रिलिष्टशब्दहेतुका क्वचिद् दृश्यते' इति। चक्रवर्त्तिनाप्युक्तम्। 'कवचिच्छ्ेषेण धर्माशगतेनैपा न बाध्यते' इति। आशिषामिति। विपधूम्राणां विषमलिनानामाशिषां दंष्टाणाम्। 'आशीरुर- गदंष्ट्रायाम्' इति विश्वः । गुणगाननिमित्तां गुणभावफलोत्प्रेक्षां योजयति । अत्रेति। अरण्येति । शरणे रक्षणे साधुः शरण्यः । तद्रहिता अशरण्याः अनाथा

१ गुणफलत्वम् P. २ गुणफलाभावो' R. ३ वासार्जित M. ४ लोकनविभ्रमेषु P. ५ उत्प्रक्षायामपि धर्मविषय शिट्टशब्दददेतुतवं क्वचित् दृश्यते t. 50

३९४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अत्रावैरार्थमिति गुणाभावस्य फलत्वम्।

द्रव्यस्वरूपोत्मेक्षा यथा। न नित्यमास्मिन् परिपूर्णतेति त्यक्त्वा नभः क्षोणितलावतीर्णः । आनन्दयन्निन्दुरिव स्वधाम्ना विभाति लोके नवकाकतीन्द्रः ।। ८८।।

द्रव्यस्वरूपाभावोत्ेक्षा यथा। अनन्यसाधारणदानशौण्डे सद्य:कृतार्थीभवदर्थिसार्थे। श्रीकाकतीन्द्रे भुवि राजमाने द्यौः पारिजातेन विनाकृतेव।। ८९॥। अत्र दिव: पारिजाताभाव उत्प्रेक्ष्यः।

द्रव्यहेतूत्मेक्षा यथा।

इत्यर्थः । अवैरार्थमिवेति। विलासविमुखा मृगाङ्गना विलासिनीर्विलोक्य वैरा- यन्ते तन्निषेधार्थभिवेत्यर्थः । विश्रमविमुखत्वमत्र निमित्तम्। नेति। अस्मिन् नभसि नवो गुणैरपूर्वः काकतीन्द्रः । अन्रेन्दोः क्षोणितलाव- तीर्णस्य कविकल्पितत्वादुत्प्रेक्षाविषयत्वमेकत्वाद् द्रव्यत्वं च। अनन्येति। दानशौण्डो बहुप्रदः। 'स्युर्वदान्यः स्थूललक्षदानशौण्डा बडु- प्रदे' इत्यमरः । अस्यानन्यसाधारणत्वमर्थाद् दान इति लभ्यते। उभयो: खञ्जकुब्जादिवद्विशेषणसमासः । यद्वा तादृशदाने शौण्डो मत्तः निःसीमवित- रणे निर्विचार इत्यर्थः । पारिजातस्तावदेक एव तस्य राजरूपतया भूलोके वर्त- मानत्वात् कुतो दिवः पारिजात इति भावः।

१ परिपूर्णिमेति M. २ R. omits उत्प्ेक्ष्यः; 1, has पारिजातामावादुत्प्रेकष्य: ३ क्षीण्डो- तमः t. ४ दक्षिण इत्यर्थ: t.

अर्थालंकाराः। ३९५

प्रतापरुद्रदेवेन क्ष्माभृत्पक्षविजृम्भितम्। समुन्मूलितमामूलादपरेणेव व्रिणा॥ ९० ॥ द्रव्याभावहेतूत्मेक्षा यथा। काकतीय प्रतापोष्मविलीनाड्गेन मेरुणा। असुवर्णाचलेनेव विरिश्चिर्व्याकुलीकृतः ॥९१॥ अत्रासुवर्णाचलेनेति हेत्वभावः। द्रव्यफलोत्पेक्षा यथा। दुग्धार्णवशतायेव कैलासाचलकोटये। नूनं प्रतापरुद्रेण यशो दिश्व प्रसारितम् ।।९२।। अन्र दुग्धार्णवशतायेति फेलत्वम्। द्रेव्याभावफलत्वोत्मेक्षा यथा।

प्रतापेति। क्षमाभृत्पक्षविजृम्भितं वैरिभूपालबलविजृम्भणमन्यत्रपर्वतपक्षवि जुम्भणम् । अत एवापरेणेव वज्रिणेति श्रेषाङ्गा द्रव्यहेतूतप्रेक्षा। अत्रापरशब्दा- प्रयोगे शब्दमात्रसाधर्म्याच्छ्रेष एव स्यात्। अथ सामर्थ्ये त्विन्द्रस्य सिद्धतया प्रतीतेरुपमैव। तत्प्रयोगे तु प्रकृतो राजैवापरवज्रित्वेनाध्यवसीयते तस्येवशब्देन साध्यत्वात् प्रतीतावप्युत्प्रेक्षैव । इवशब्दाप्रयोगे तु सिद्धत्वादध्यवसायस्याति- शयोक्तिः। इवापरशब्दयोरुभयोरप्यप्रयोगे रूपकमित्यादिविशेषा यथासंभ- वमूहनीयाः । काकतीयेति। 'विलीनाङ्गेन द्रवीभूतावयवेन असुवर्णाचलेन सुवर्णाभावे- नेत्यर्थः । अत्राभाववाचिनो नजः क्रियासापेक्षत्वेनासमर्थस्यापि 'सुडनपुंसकस्य' इति ज्ञापकात् क्कचित् समास इष्यते। यदाह कैयटः। 'असमर्थनञ्समासस्य क्वचित् साधुत्वज्ञापनायानपुंसकस्येति प्रसज्यप्रतिषेध आश्रीयते' इति। दुग्धार्णवेति। नूनमित्येतत् द्वितीयोत्प्रेक्षासाधकम्।

१ द्रव्यहेत्वभावोत्प्रेक्षा R., T'. २ मलिनाङ्गेन T'. ३ कैलासशतकोटये P. ४ द्रव्यस्य फलत्वम् T. ५ द्रव्यफलाभावोत्प्रेक्षा R .; उपात्तद्रव्यफलाभावोतप्रेक्षा M. ६ विली- नाङ्गत्वेन p.

३९६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

वीररुद्रनरेन्द्रस्य जयप्रस्थानसंभवम्। रजः पिहितदिग्गोलं निराकाशमिवे स्थितम्॥९३॥ अत्र निराकाशमित्याकाशाभावाय इत्यर्थः । एवं भेदान्तरं यथासंभवमुदाहार्य्यम्। ईंत्यौपम्यगर्भालंकारॅविवेक: । अतिशयोक्तयलंकार: । विषयस्यानुपादानाद्विपय्युपनिवध्यते। यत्र सातिशयोक्ति: स्यात् कविौढोक्तिजीविता ॥ यैत्र कविप्रौढोक्तया विषयतिरोधानेन विषयी निवध्यते सातिशयोक्ति: तस्याश्वातुर्विध्यम्। भेदेऽभेदः। अभेदे भेदः । संबन्धेऽसंबन्धः । असंबन्धे वीररुद्रेति। आकाशस्याभावो निराकाशम्। अर्थाभावेऽव्ययीभावः । ततश्र- तुर्थ्या 'नाव्ययीभावादतोऽम् त्वपञ्चम्याः' इत्यम्भावः 'कस्तूरीतिलकन्ति भाल- फलके देव्या मुखाम्भोरुहे' इत्यादावुपमोपक्रमोत्प्रेक्षा। 'यत्रोल्लसत्फेनतति-' च्छलेन मुक्ताटृहासेव विभाति शिप्रा' इत्यादो सापह्ववोत्प्रेक्षेत्यादिकं तु स्वयमूह- नीयमित्याह। एवमिति। इत्थं साध्याध्यवसायमूलामुत्प्रेक्षां निर्णीय सिद्धाध्यवसायमूलामतिशयोक्तिं लक्षयति। विषयस्येति । यत्र विपरयप्रकृतश्चन्द्वादिरुपनिबध्यते प्राधान्येनेति शेषः । कुतः । विषयस्य प्रकृतस्य मुखादेरनुपादानात् विपयिणा निगीर्णत्वादि- त्यर्थः । इदमत्रानुसंधेयम्। अध्यवसाये त्रयं संभवति। विषयो विपयी अध्यव- सानव्यापारात्मकं स्वरूपं च। तत्र विषयस्य निगीर्णत्वेन स्वरूपप्रतिपत्तेरेवाभा- वादध्यवसाये न कुत्रापि प्राधान्यशङ्कावकाशः । नूनमादिश्दैरध्यवसायेन व्यापारप्राधान्ये तूत्प्रेक्षा दर्शिता। नूनमादिशव्दाप्रयोगे विपयिण एव प्राधा- न्येऽध्यवसायस्य सिद्धत्वादतिशयोक्तिरिति। अत एवोक्ततं रुचकेन । 'अध्यव- सितप्राधान्ये त्वतिशयोक्ति:' इति। इदं रजतमित्यस्यातिशयोक्तिता मा भूदि- त्युक्तम्। कविप्रौढोक्तिजीवितेति। विभागमाह। तस्या इति। ननु पेश्च- १ दिककालम् R. २ मिवोत्थितम् R. ३ न्याकाशाभाव इत्यर्थः P., R. ४ इति महामहोपाध्यायविद्यानाथ कृताऽलंकारशास्त्रे औपम्यगभालंकारः । R., M. ५ विवेचनम् T'. ६ जीवितम् P., R. ७ P. drops the portion from यत्र कवि to शयोक्तिः. ८ 'तिलकं ललाटफलके t. ९ t. drops रुचकेन. १० पञ्चमस्यान्य t.

अर्थालंकारा: । ३९७

संबन्धश्चेति। कार्यकारणयो: पौर्वापर्यविपर्ययरूंपा त्वनध्यवसायमूल- त्वाद्वयतिरिक्तैव। किं तु प्रौढोक्तिमूलत्वादतिशयोक्तिरिति कथ्यते। तन्र भेदेऽभेदो यथा। स्थाने कल्पतरुर्जातः काकतीयमैहोदघेः। लक्ष्मीपतिरसौ चित्रं मेर्त्त्यरूपमहोत्सवः॥ ९४।। अत्र प्रतापरुद्रकल्पवृक्षयोरमेदाव्यवसायः। अभेदे भेदो यथा। औन्नत्यं महदन्यदेव महितः कोऽप्येष गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाह्नो: प्रथा। सर्व नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीदकूकमा कल्पिता ॥९५॥ अत्रौन्नत्यादेर्वास्तवभेदाभावेऽपि भेद: कल्पितः। स्वतःसिद्धकविप्रौढो- क्तिसिंद्धयोरौन्नत्ययोरभेदेपि भेदाध्यवसायः।

मस्यातिशयोक्तिभेदस्य संभवात् कथं चातुर्विध्यमित्याशङ्क्याह। कार्यकारण- योरिति। काव्यप्रकाशकारोक्तवैषम्यं त्वस्मदुपाध्यायैरेकावलीतरले समा- हितमिति नेह प्रपज्जयते। क्रमेणोदाहरति। स्थान इति। कल्पतरोरुदधेरुत्प- त्तिरुचिता किं तु लक्ष्मीसोदरस्यामर्त्योपयोगिनस्तस्येदमद्भुतमिति भावः। औन्नत्यमिति। व्याख्यातमेतत्। अत्र राजमेर्वादिसंबन्धिनोरौव्वत्याद्योर्वास्त- वाभेदेऽप्यन्यदेवेत्यादिना काल्पनिको भेद: प्रतिपाद्यत इत्याह। अत्रेति। तर्ह्य- स्मिन भेदे नाध्यवसायलक्षणानुगतिर्रत आह। स्वत इति। स्वतः सिद्धं यदौ- न्नत्यं तदेवान्यदेवेति कविप्रौढोक्त्या सातिशयम्। अतः स्वतःसिद्धप्रौढोक्तिसिद्ध-

१ मूला R .; रूपत्वेनध्यव्रसायमूलोक्तिस्तदव्यति P. २ कविप्रौदोक्ति R. ३ कुलो- दधे: T'. ४ चित्रं मत्त्त्यमद्दोत्सवः R .; मर्त्त्यरूपो महोत्सवः . ५ र्वास्तवाभेदेऽपि भेद: कथितः । ततः स्वतःसिद्ध M .; for the whole prose passage P. has वास्नवामेदेऽपि भेदाध्यवसायः। ६ -सिद्धयोरभेदाव्यवसायः M. ७ रात्रत्ययोर्भेदेऽयमेदाध्यवसायः T'. < t. drops अतः.

३९८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

संबन्धेSसंबन्धो यथा। शिला चिन्तारत्नं तरुरमरशाख्री पशुरसौ वियद्धेनुः सर्वे जगदपि तथा दोषविधुरम्। न सृष्टिवैधात्री तदिह चतुरश्री: कथमियं स्पृशेद्देवं रुद्रं संकलगुणसाम्राज्यनिलयम्॥९६॥ अंत्र विधातृसृष्टिसंबन्धेऽप्यसंबन्ध उक्तः । अतीतब्रह्मसृष्टिनेश्वरे- णात्राभेदाध्यवसायः। असंबन्धे संबन्धो यथा। ब्रह्मन् मेरुगिरौ कृतेऽपि किमिदं नैवंविधास्ते मुद्ः स्वामिन् सत्यमधिक्रियाद्य फलिता यद्वीररुद्र: कृतः।

योरौद्वत्ययो: फलरूपयोर्भेंदेऽप्यभेदाध्यवसायो न पुनः फलिनोस्तयोवास्तवभेदे सत्यभेदाध्यवसायकल्पनायोगात्। तदुक्तं चक्रवर्त्तिना। 'अभेदाध्यवसायो हि फलेऽतिशयनादिह। न पुनः फलिनोस्तत्र भेदेऽभेदो न सिध्यति ॥' इति। किं च प्रथमोदाहरणेऽपि स्वतःसिद्धप्रौढोक्तिसिद्धवदान्यत्वयोरेवाभेदाध्यवसायो न राजकल्पवृक्षयोः । अन्यथैकत्र फलयोरध्यवसायोऽन्यत्र फलिनोरिति वैरू- प्यप्रसङ्गात्। एवं च प्रतापरुद्रकल्पवृक्षयोरभेदाध्यवसाय इति यत् पूर्वमुक्तं तत् फलगताभेदार्ध्येवसायविषयमिति द्रष्टव्यम्। शिलेति। यथा चिन्तारत्नादिकं शिलात्वादिदोषदुष्टं तथा सर्वमपि जगदिति दुष्टेयं ब्रह्मसृष्टिः कथमनवद्यमशेषगुणमेनं संस्पृशेदिति रुद्रदेवस्य ब्रह्मसृष्टिसंब- न्धेऽप्यसंबन्धकथनम् । अन्राप्यध्यवसायं संपादयति। अतीतब्रह्मसृष्टिनेति। अयं च स्वतःसिद्धप्रौढोक्तिसिद्धगुणातिशयाध्यवसायमूल इति द्रष्टव्यम्। ब्रह्मन्निति। हरिवाक्यमेतत् । विरिज्जिरुत्तरमाह। स्वामिन्निति । अधि-

१ कमलगुण R. २ सिद्धेऽन्र R. १ 'सृष्टीनामीश्वरेण M. ४ 'ध्यवसायं संपा- दयति t.

अर्थालंकाराः। ३९९

मिथ्या किं नु विकत्थसे त्रिंजगतस्त्राणाय मत्प्रार्थितः शंभु: क्ष्मामवतीर्णवानिति कथा जाता हरिव्रह्मणोः॥९७।

अत्र हरिब्रह्मणोरेवंविधगोष्ठचसंबन्धेSपि संबन्ध उक्त: । शंभुना सह काकतीन्द्रस्याभेदाध्यवसायः।

कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिर्यथा।

मातः कथं कोकतिनाथदृष्टे- रग्रेसरा: कामशराः पतन्ति । तद्रूपलावण्यजित: स्मरोऽपि नूनं गतः किं करताममुष्य ।।९८।। अन्न कार्यभूतस्य स्मरशरपातस्य कारणभूतात् प्रियदृष्टिपातात् पूर्व- कालत्वमुक्तम्।

क्रिया जगत्सर्जनाधिकारः । विष्णुर्विरिज्जिकथनमन्यथा करोति । मिथ्येति। अत्रालौकिकौन्नत्यादिगुणयुक्तमेनं ब्रह्मापि निर्मातुं न शक्रोतीति भावः। असं- बन्धे संबन्धं योजयति। अन्नेति। पूर्ववद्भेदाध्यवसाय इत्याह। शेम्भुनेति। पञ्चमं भेदमुदाहरति । मातरिति। कामशरपीडामसहमानायाः कस्याश्चि- न्मात्रा सह वचनम्। तस्य काकतीन्द्रस्य। अभूषणेऽपि भूषितवद्ासमान आकारो रूपं लावण्यं कान्तिविशेषः । अनयोर्लक्षणमुक्तम्। अमुष्य काकती- न्द्रस्य। कारणं पूर्वमपरं कार्यमिति सर्वत्र नियमः । कविप्रौढोत्तया तद्विपर्य- योऽलंकार इत्याशयेनाह । अत्रेति। 'अविरलविलोलजलद्: कुटजार्जुननीपसुरभिवनवातः । अयमागच्छति कालो हन्त हता: पथिकगेहिन्यः ॥' इत्यादि कार्यकारणयौगपद्यमपि पौर्वापर्यविपर्यय एवेति द्रष्टव्यम्।

१ त्रिभुवनत्राणाय M. २ विरिक््यो M. ३ गोध्ठ्यामसं . ४ काकतिवीरदृष्टेः J. ५ अन्नेति t.

४०० प्रतापरुद्ीय रल्नापणसमन्विते

अथोक्तिसाम्यालंकारनिरूपणेSतिशयोक्तिहेतुका सहोक्तिर्निरुप्यते। सहोक्त्यलंकार:। सहार्थेनान्वयो यत्र भवेदतिशयोक्तितः । कल्पितौपम्यपर्यन्ता सा सहोक्तिरितीप्यते। यत्र भेदेऽभेदरूपतया कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपया चातिश- योक्त्या एकस्य प्राधान्येनान्वयेऽपरस्य सहार्थन संबन्धे उपमानोप- मेयभावः कल्प्यते तत्र सहोक्तिः। प्राकरणिकाप्राकरणिकविषयत्वादुप- मानोपमेयभावस्य सेहार्थसंबन्धेन द्वयोरपि प्रकृतत्वान्न तदात्मता। कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिमूला सहोक्तिर्यथा।

रणेषु नीलोत्पलपत्रभास: ।

सहोक्ते: संगतिमाह। अथेति । लक्षणमाह सहार्थेनेति। सहशब्दस्यार्थो यस्य तेन सहार्थन तत्पर्यायेण चेत्यर्थः। 'अनेन सार्ध विहराम्बुराशेः' इत्यादौ सहोक्तिमात्रस्यालंकारता मा भूदित्युक्तमतिशयोक्तित इति । अत्राकाङक्षि- तमंशमध्याहारादिभि: पूरयन् व्याचष्टे। यत्रेति। एकस्य प्राधान्येनान्वय इति। तथा पुत्रेण सहागतः पितेत्यादौ पितुरागमनादिना शाब्द: संबन्धस्तद्व- दिति भावः। अपरस्य सहार्थेन संबन्ध इति। तत्रैव पुत्रादिवदिति भावः । उपमानोपमेयभावः कल्प्यत इति । 'सहयुक्तेऽप्रधाने' इत्यप्रधाने तृतीया- विधानात् तदन्तस्य गुणभावादुपमानत्वम्। अर्थादितरस्य प्राधान्यादुपमेयत्वं च कल्प्यत इत्यर्थः । अत एवात्र भेदप्रधानं साधम्यमिति द्रष्टव्यम्। सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीत्यत्र प्रहरणे शाख्ाप्रस्तरयोरिव शाब्द एवायं गुणप्रधान- भावो न वास्तवः। पित्रा सहागतः पुत्र इत्यपि सुवचत्वात्। उपमानोपमेयभा- वश्चाव्र काल्पनिको न वास्तव इत्यत्र निमित्तमाह। प्राकरणिकेति। तदात्मता अप्रकृतरूपता। उदाहरति । अन्ध्रेति। अत्र दिव्यमाल्यानीव खङ्गधारा: कण्ठेषु

१ निरूपणातिशयोक्ति M. २ रूपयातिशयोकत्या T". ३ प्रकल्प्यते P .; परिकव्यते R., M. ४ सहार्थेन संबन्धेन 1 .. ५ आान्ध्र J. ६ अथोकं संगति t. ७साधनं साधम्य t

अर्थालंकाराः। ४०१

पतन्ति कण्ठेष्वरिभूपतीनां साकं सुरस्तरीजनमुक्तमाल्यैः ॥९९॥ अत्र कृपाणपतनोत्तरकालभाविनो दिव्यमाल्यपतनस्य सहकालत्व- मिति पौर्वापर्यविपर्ययः ।

रुतातिशयहेतुर्यथा।

दिने दिने रुद्रनराधिपस्य प्रतापलक्ष्मीरुदयं प्रयाति। प्रकाशिता शेषदिगन्तराला विवस्वता सार्धमनिन्द्यभासा॥ १०० ॥ अत्रोदयं प्रयातीति श्लेषेणोदयपर्वताभ्युदययोरभेदाध्यवसायः। अथ सहोक्तिमतिपक्षरूपा विनोक्तिर्निरुप्यते।

पतन्तीत्येवं प्रतीयमानस्योपमानोपमेयभावस्य दयोः प्राकरणिकत्वात् वैवक्षिक- त्वम्। कण्ठपतनसाधर्म्यस्य भेदप्रधानत्वं चोपमानोपमेययोः सहार्थप्रयुक्तगुण- प्रधानभावनिबन्धनं चेत्याद्युन्नेयम् । अत्र कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपातिश- योक्तिमूलत्वमुपपाद्यति। अंन्रेति। दिने दिन इति। श्रेषभित्तिकाभेदाध्यवसायोऽत्र सहोक्तिमूलमित्याह। अँत्रोदयमिति । 'कुमुददलैः सह संप्रति विघटन्ते चक्रवाकमिथुनानि' इत्यत्र श्रेपभित्तिकाभेदाध्यवसायो मूलम्। अत्र विघटनं संबन्धिभेदाद् भिन्नं न तद्विष्टत्वमित्याह सर्वस्वकारः । 'उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः' इत्यादौ इयं मालयापि दृश्यते। अत्र कर्मसाहित्यात् सहोक्ति: पूर्वत्र कर्तृसाहित्यादिति भेदः ।

१ दिव्यमालापतनस्य R. २ कालत्वमुक्तमिति R. ३ रूपश्रेषगर्मा P. ४ रूपा- तिशयोक्तिमूला यथा P .; रूपत्वातिशयहेतुर्यथा M. ५ रूपविनोक्ति M. ६ अथेति t. अत्र कृपाणेति t. 51

४०२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

विनोक्त्यलंकार:। विना संबन्धि यद् किंचिद्यत्रान्यस्य पराभवेव। अरम्यता रम्यता वा सा विनोक्तिरिति स्पृता॥ यत्र कस्यचिदसंनिघानाद्वस्तु रम्यमरम्यं वा भवेत् सा विनोकिः। सा द्विविधा अरम्यता रम्यता चेति। अरम्यता यथा। प्रतापरुद्रदेवस्य गुणवर्णनया बिना। कीदृशी काव्यरचना संशुणुध्वं कवीश्वराः॥ १०१॥ अत्र प्रतापरेंद्रस्य गुणवर्णनं विना काव्यश्रियोऽशोभनत्वमुक्तम् । अनेन काव्यशोभामिच्छन्द्िः कँविभिः प्रतापरुद्रगुणा वर्णयितव्या इति विधिरेव प्रेकाश्यते। रैम्यता यथा।

विनोक्ते: संगतिमाह। अथेति। लक्षणमाह। विनेति। यत्र संबन्धि यत् किंचिद्वस्तु विनान्यस्य प्रतिसंबन्धिनो रम्यता शोभनत्वमरम्यताशोभनत्वं वा पराभवेन्निवर्त्तेत सा विनोक्तिरित्यर्थः । फलितं व्याचष्टे। यत्रेति। रम्यमरम्य- तारहितमरम्यं रम्यतारहितं वेत्यर्थः । व्याख्यानोक्कं व्युत्क्मं परिहरन् विभजति। सेति। रम्यत्वाभावः अरम्यत्वाभावश्चेत्यर्थः । कस्मिंश्चित् सति कस्यचिद्रम्यत्व- मरम्यत्वं वेति विधिमुखेनापि विच्छित्तिविशेषो नास्तीत्येवमभिधानमिति वट- व्यम्। तटुक्तम्। 'सदसत्वनिवृत्तिश्चेत्निवृत्त्यान्यस्य वर्ण्यते। तदा द्विधा विनोक्ति: स्याद्विधिरत्र फलं भवेत् ।I' इति। आद्यमुदाहरति। प्रतापति । कीदृशी रम्या न भवतीत्यर्थः । संशणुध्वं व्याख्यातम्। अलंकारफलं विधिमाह। अनेनेति।

१ परापतेत् P., M. २ रम्यतारम्यता वा स्यात् सा विनोक्तिरिति स्मृता ॥ T'. १ रनुस्मृता M .; विलोक्यताम् P. ४ अरम्यतया M. ५ रुद्रगुणवर्णनेन R., M. ६ श्रिया- मशोमनत्व° T'., M. · कवीश्वरैः R., M. ८ प्रतापरुद्रस्प R., M. ९ प्रकाशिता B., M. १० रम्यतया M. ११ ममिदधानमिति p.

अर्थालंकाराः। ४०३

कलापूर्णे नित्यं जयति जगतीन्दौ त्रिजगतो वपुष्मत्यानन्दे विमलविभवे रुद्रनृपतौ। विना लक्ष्मप्रास्या प्रतिदिवसपूर्णा निजतनुं प्रकाश: स्यादिन्दुर्यदि दिवि भवेत् सोऽपि सुभगः ॥१०२।। अत्र प्रतापरुद्रे प्रकाशमाने चेन्द्रमसः कलङ्गेन विना शोभनत्वमु- कम्। सकलगुणशालिनः प्रतिपक्षस्य पुरस्तात् तादृशगुणवत्तयैव रम्यता नान्यथेति। समासोक्त्यलंकार: । विशेषणानां तौल्येन यत्र प्रस्तुतवैर्त्तिनाम्। अप्रस्तुतस्य गम्यत्वे सा समासोक्तिरिष्यते॥ यत्र प्रकृतविशेषणरसाम्यादप्रस्तुतं गम्यते सा समासोक्तिः । तत् त्रिविधम। ग्लिष्टविशेषणसाम्यं साधारणमौपम्यगर्भ चेति। छ्विष्टविशेषणेन यथा।

द्वितीयमुदाहरति। कलेति। जगतीन्दौ भूलोकचन्द्रे रुद्रनृपतौ कलापूर्ण- त्वादिविशेषणैः प्रतीयमानेन चन्द्रादुत्कर्षेण जयति सति इन्दुः कलङ्कराहित्येन नित्यं पूर्णः प्रकाशत इति प्रकाश: प्रकाशमानो दिवि यदि स्यान्भूलोके त्वेतत्सं- निधानेन तथाविधोऽपि न शोभत इति भावः । स चन्द्रोऽपि सुभगो भवेदित्य- शोभनत्वाभावकथनं तदेवाह। अत्रेति। सहोक्तिविनोक्त्योः सहार्थविनार्थयो- रभावेऽपि तदर्थविवक्षायामुदाहरणमलंकारसर्वस्वादौ द्रष्टव्यम्। उक्तिसाम्यात् समासोक्तिं लक्षयति। विशेषणानामिति। स्पष्टम्। समासेन संक्षेपेणार्थद्वयकथनात् समासोक्तिः । विशेषणसाम्यं विभजते। तदिति। यत्र सकृदुच्चारितशब्देनार्थद्वयं प्रंतीयते तच्छ्रिष्टम् । यत्रोभयप्रवृत्तिनिमित्तैक्यं तत् साधारणम्। यत्रौपम्यगर्भसमासविशेषाश्रयणं तदौपम्यगर्भम्। तेन समासो-

१ प्राप्य M. २ चन्द्रस्य विना कलङ्वेन R. ३ वर्णना R. ४ 'साम्यसाधारणाद' R. ५ विशेषणसाम्यं यथा T .; विशेषणे यथा M. ६ तत्रेति। t. · प्रतिपाद्यते t. ८ तच्छेष: t.

४०४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

सद्यो विश्वथमेखलापुलकितामृज्वीं तनुं ब्रिभ्रती रागादन्धपतेः कपाणलतिका गृहाति कण्ठेष्वरीन्। तद्योगादनुरक्तभावविवशाः संमीलिताक्षाश्चिरं शून्यान्त:करणा भजन्ति खलु ते भावस्थिति काम पि॥१०३॥ अत्र विश्लथमेखैलापुलकितामिति श्िलिष्टविशेषणमहिस्रा कृपाणलति- काया नायिकात्वप्रतीतिः । अनुरक्तभावविवशा इत्यादिविशेषणद्वारा रिपूणां नायकत्वप्रतीतिः। साधारणविशेषणेन यथा। वीतवीडमपास्तमौनमुद्यद्वैस्वर्यमाविर्भवत्- स्वेदं निर्भरगात्रवेपथुमिलन्मूच्छ गलद्वाप्पकम्। संजातप्रलयं च काकतिमहीनांथ स्मरोद्वेजिता भूपाः शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिङ्गिताः।१०४॥

क्तिरपि त्रिविधा। तत्राद्यं भेदमुदाहरति। सद्य इति। विश्लथा प्रयोगानुकूला मेखला कण्ठरज्जुर्यस्यास्तां तथोक्तां शिथिलकाञ्जीगुणां च। पुलकाश्छाया अस्या: संजाता: पुलकिता रोमाज्चिता च ताम्। ऋज्वीमकुटिलां रताववामां च। तद्योगात् कृपाणलतिकासंबन्धात् । अनुरक्तोऽनुवृत्तरक्तो भावः स्वरूपं येषां ते तथोक्ताः अत एव विवशा: परतशाः। अन्यत्र तद्योगान्नायिकासंबन्धादनुरक्तभावेनानुर- कत्वेन विवशा मीलिताक्षा: मूच्छया सुखपारवश्याच्। तथा शून्यान्तःकरणा गतमनसो विगलितवेद्यान्त:करणाश्च। कामपि वक्तुमयोग्यां साक्षादुक्तावमङ्ग- लत्वेनाश्लीलत्वादिति भावः। भावस्थितिं षष्ठभावविकारं विनाशनिमित्तमित्यर्थः । अन्यत्र कामपि वक्तुमशक्यां भावस्थितिं प्रेमानुबन्धं भजन्ति। अन्र श्िष्टविशे- षणसाम्यात् खङ्गलतायामरिषु नायिकानायकव्यवहारसमारोप इत्याह। अन्रेति। द्वितीयमुदाहरति वीतेति। व्याख्यातमेतत् । अत्र वीतव्रीडादिविशेषणाना- मुभयत्रैकार्थत्वं साम्यं तद्वलाव्जीरूणां शङ्गारनायकव्यवहारसमारोप इत्याह ।

१ मेरलाम् . २ संनीलिनाक्षा: परम् M. ३ मेखलाम् . ४ नाथेन संतर्जिता T'. ५ विनाशमित्यर्थ: t. ६ मशव्यं P.

अर्थालंकारा:। ४०५

अत्र शृङ्गारभयानकसाधारणविशेषणबलाद् भीत्या समालिङ्गिता इति नृपाणां नायकत्वप्रतीतिः।

औपम्यगर्भविशेषणेन यथा। भृँतात्मगुणरत्नौघैः पूर्णः सौजन्यवारिणा। प्रतापरुद्रनृपतिर्धत्ते विश्वंभराश्रियम् ॥ १०५॥

अत्रेति । ब्रीडव्यथादिधर्मसमारोपोऽत्र निमित्तम्। 'द्यामालिलिङ्ग मुखमाशु दिशां चुचुम्ब' इत्यत्रेक्षणाऔौ युवनायकव्यवहारारोपे आलिङ्गनादिकार्यसमारोप: कारणम्। साधारणविशेषणसाम्ये धर्मकार्ययोरन्यतरारोपं बिना व्यञ्ञनव्यापारोन्भे- दनेनाप्रकृतप्रतीतेरसंभवात्। एवं च द्विविधो भेदो द्विविधो जातः । तृतीयमुदाहरति। भृतात्मेति। गुणा रत्नानीवेत्युपमितसमासस्य गुणा एव रत्नानीति रूपकसमासस्य च साधकबाधकाभावात् संदेहसंकरः । ततो गुण- सदृशै रत्नैरिति मध्यमपदलोपी समासः । एवमुत्तरत्रापि। इत्थमौपम्यगर्भ- विशेषणसाम्येन प्रतापरुद्रे समुद्रव्यवहारप्रतीतेः समासोक्तिः । यत्रोपमासमासे साधकमस्ति यथा

दन्तप्रभापुष्पचिता लोलाक्षी चालहासिनी। केशपाशालिवृन्देन सुवेषा हरिणेक्षणा।।

इत्यत्र सुवेषत्वं तत्रोपमासमासानन्तरं मध्यमपद्लोपिसमासो द्रष्टव्यः। तथा च तृतीयभेदस्यापि द्वैविध्यं सिध्यतीत्येवं पञ्चप्रकारा समासोक्तिः । तदुक्तमलंकार- सर्वस्वे । 'तदेवं श्रिष्टविशेषणसमुत्थापितैका। साधारणविशेषणसमुत्थापिता धर्मकार्यसमारोपाभ्यां द्विधा। औपम्यगर्भविशेषणसमुत्थापिता नूपमासङ्करसमा- साभ्यां द्विभेदा' इति। यत्र 'निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोद' इत्यादौ निरीक्षणादिकं रूपके साधकमस्ति तत्रैकदेशविवत्तिरूपकमेव न समासोक्तिरित्यादिविशेषा अपि तत्रैव दष्टव्याः ।

१ R. drops नृपाणाम. २ विशेषणे I. ३ भृतः स्वमुण° P .; भृतात्मा गुण R. ४ पुष्पयवा t.

४०६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अत्र समासोक्तौ सर्वत्र व्यवहारसमारोप एव जीवितम्। स चतु- र्विधः। लौकिके वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमारोपः शास्त्रीयवस्तुव्य- वहारसमारोपश्चेति द्विविधः । तथा शास्त्रीयवस्तुनि शास्त्रीयव्यवहार- समारोप: लौकिकव्यवहारसमारोपश्चेति। एवं चतुर्विधः। यथाक्रममुदाहरणानि। सेपाङ्गस्फुरदुद्दामदानलक्ष्मीविराजितः। प्रतापरुद्रो भद्रात्मा तनुते सार्वभौमताम्।। १०६।।

विशेषान्तरमाह। अत्रेति । व्यवहारसमारोप एवेत्येवकारो रूपसमारोपव्य- वच्छेदार्थः । तथा हि यदा विशेषणसाम्यादप्रस्तुतं प्रस्तुतविशेष्यत्वेन प्रतीयते न तु प्रयुज्यते तदा निष्प्रतियोगिकत्वेनापरित्यक्तस्वरूपस्य प्रस्तुतस्य राजादेर्विशे- षणसाम्यावगमितेनाप्रस्तुतसमुद्रत्वादिघर्मेण विशिष्टतया प्रतीतेः व्यवहारस- मारोपः। यदा त्वप्रस्तुतमपि विशेष्यं प्रयुज्यते तदा तत् प्रस्तुतमर्थ स्वेन रूपेण रूपवन्तं कृत्वा न्यग्भवति। प्रस्तुतमपि स्वरूपं परित्यज्याप्रस्तुतताद्रृप्यमुपगृ- द्वाति अतस्तत्र रूपकसमारोप एव। तदुक्तम्। 'अप्रस्तुतं प्रतीतं चेद् भेदकांशैकसाम्यतः । व्यवहारं समारोप्य प्रस्तुते न्यग्भवत्यथ ।। तेना प्रस्तुतवृत्तान्तारोपेणाप्रस्तुतं स्वयम्। संक्षेपेणोच्यते यस्मात् समासोक्तिरियं तदा॥ स्याद्विशेष्यांशसाम्यं चेत् प्रस्तुताकाररूपितम्। भवेदप्रस्तुतं वेद्यं रूपकालंकृतिस्तदा ॥' इति। अत्राप्रस्तुतस्य प्रतीयमानत्वाद् व्यवहारसमारोप एवेति भावः । तं चतुर्धा विभजति। स इति। वस्तुनि जात्यादौ। क्रमेणोदाहरति। सप्ताङ्गेति। स्वाम्य- मात्यसु हृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि सप्ताङ्गानि तद्गोचरया दानलक्ष्म्या त्यागवैभवेन विराजितः । अदेयमस्य किमपि नास्तीति भावः । अन्यत्र सप्ताङ्गानि करादीनि तत्र स्फुरन्त्या स्रवन्त्या दानलक्ष्म्या मदवैभवेन विराजितः । तदुक्तम्। 'करात् कटाभ्यां मेद्राच्च नेत्राभ्यां च मदसत्ुतिः' इति पालकाव्ये। करात् नासारन्ध्राभ्यामित्यर्थः । भद्रात्मा मङ्गलमूर्तिः । अन्यत्र भद्रजातिः । तल्लक्षणं

१ समारोषणमेव M. २ सराग: स्फुर P; सप्ताङ्ग: स्फुर R. ३ भेदकायोकति- साम्पतः p. ४ भेद: t.

अर्थालंकारा:। ४०७

अन्र लौकिके प्रकृतवस्तुनि लौकिकस्य सार्वभौमनामघेयस्य दिंग्ग- जस्य व्यवहारप्रतीतिः।

तथा।

गुरुप्रमाणेन निजेन सद्य- स्तिरस्कृताद्यत्प्रतिपक्षहेतौ। प्रतापरुद्रस्य समित्युदग्रे खड्गे महत्खण्डनपण्डितत्वम्॥ १०७॥

अन्र लौकिके खड्गे तैर्कशास्त्रप्रसिद्धवस्तुव्यवहारसमारोपः।

तथा।

मतञ्जज इति प्रतीयते। सर्वभूमेरीश्वरः सार्वभौमः । 'तस्येश्वरः' इत्यण्प्रत्ययः । अनुशतिकादित्वात् उभयपदवृद्धिः । तत्तां चक्रवर्त्तित्वम्। अन्यत्र सार्वभौमत्वं दिग्गजविशेषत्वं तनुते। अत्र क्िष्टविशेषणैः प्रकृतप्रतापरुद्रेSप्रकृतभद्रगजव्यव- हारसमारोप: ।

लौकिके वस्तुनि शास्त्रीयव्यवहारसमारोपमुदाहरति। गुर्विति। गुरुणा श्रेष्ठेन प्रमाणेन ध्वजादिशुभायविशिष्टप्रमाणेनेत्यर्थः । आयुधानां ध्वजाद्याया जयावहा इति तद्विदः। अन्यत्र प्रमाणेनानुमानेन तस्यैव कथासाधनत्वात्। गौरवं चास्य व्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्ट्यनिबन्धनं द्रष्टव्यम् । प्रतिपक्षस्य शत्रो: प्रतिवा- दिनश्च । हेतीरायुधं हेतुरनुमानं चेति। इकारयोकारयो: श्रेषः । उद्यदिति । शंत्रा प्रयोगप्रारम्भ एवानयो: पराभव इति लभ्यते। समिति युद्धे सभायां च। खण्डनपण्डितत्वं विदारणकौशलम्। अन्यत्र दूषणनैपुण्यम्। अत्र विशेषणसा- म्याद्वैतण्डिक: प्रतीयते।

१ दिग्गजस्य प्रतीति: R. २ लौकिकखड्डे R. ३ तर्कशास्त्रे प्रसिद्ध M. ४ व्यव्हा- रारोप: Mr ५ सावभीमता t. ६ शाखीयवस्तुन्यव t. ७ गुरुष्विति p. ८ आयुधेषु t, ९ उदच्छब्दप्रयोग° t.

४0८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अपूर्वार्थश्ाघागुरुभणितिसारस्यपदवी श्रुतिग्राह्यं तत्त्वं किमपि कलयन्ती प्रतिपदम्। प्रबन्धश्रीवीरक्षितिभुजि कवीनां विजयते वुधश्रेणी यस्यां निपुणमधिकर्नु प्रभवति॥ १०८ ॥

शास्त्रीये वस्तुनि शास्त्रीयव्यवहारसमारोपमुदाहरति। अपूर्वेति। अपूर्वस्या- चुम्बितस्यार्थस्य श्राघया कथनेन गुरूणां श्राध्यानां भणितानां वाक्यानां यत् सारस्यमभिमुखीकरणयोग्यत्वं तस्य पदवी स्थानमित्यर्थः । पढ़े पदे प्रतिपदम्। श्रुतिग्राह्यं श्रोत्रेन्द्वियग्राह्यम्। किमप्यनिर्वचनीयम्। तत्त्वं माधुर्यरूपम्। कलयन्ती धारयन्ती। श्रुतिकद्वादिदोषराहित्येन श्रेषादिगुणसाहित्येन च। स्रवत्सुधाम- धुरशब्दार्थशरीरेत्यर्थः । प्रबन्धश्रीः काव्यनाटकादिप्रबन्धलक्ष्मीः विजयते। यस्यां बुधश्रेणी विदग्धपरिषत् निपुणमधिकचुं रसमास्वाद्यितुं प्रभवति। अधिकारस्य फलस्वाम्यलक्षणत्वात् सहृदय एवात्राधिकारी नान्य इत्यर्थः । अपूर्वाणामर्थानां चोदनैक समधिगम्यत्वेन प्रमाणान्तरागोचराणामभिहोत्रादीनां श्रलाघया कत्थनेन गुरूणां श्रेष्ठानां भणितानां विधिवाक्यानां यत् सारस्यमर्थवादप्रयुक्त प्रवर्त्तनौ- न्मुल्यं तस्य पद्वी स्थानं विद्यादिविचारसध्रीचीनेत्यर्थः । श्रुतिशब्देन श्रुत्येक- देशो गृद्यते। तेन श्रुतिग्राह्यं लिङ्गादिप्रत्ययवेद्यमत एव किमप्यलोकिकं तत्त्वं श्रेयःसाधनतारूपं धर्मम् । अत एवोक्तमाचा्ये: । 'श्रेयःसाधनता ह्येषां नित्यं वेदात् प्रतीयते। ताद्रृप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः ॥' इति। पद्यते गम्यते प्रामाण्यादिकमेभिरिति पदानि न्यायाः । प्रतिपदं सहस्रेणापि न्यायैरित्यर्थः । कलयन्ती इतिकर्त्तव्यतारूपेण प्रतिपाद्यन्तीत्यर्थः । मीमांसेति गम्यते। तदुक्तमाचायैः । 'धर्मे प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना। इतिकर्त्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥' इति। यस्यां मीमांसायां बुधश्रेणिः निगमनिरुक्तादिविद्यानिष्णातविद्वत्सङ्ग एवा- धिकर्नु प्रभवति तस्यैवात्राधिकारादिति भावः । तदुक्तं जिज्ञासाप्रस्तावे।

१ प्रतिदिशम् M. २ क्षितिपति R., I.

शब्दालकारप्रकरणम । ४०९

अन्नालंकारशास्त्रीये वस्तुनि तन्रशास्त्रपेसिद्धवस्तुव्यवहारसमारोप: तथा। सालंकारा लसदर्णा सुगुणा रसनिर्भरा। भावानुबन्धिनी भाति भारती काकतीश्वरे॥ १०९ ॥. अत्रालंकारशास्त्रीये वस्तुनि भोरत्याख्ये लौकिकनायिकाव्यवहारस- मारोपः ।

'जिज्ञासैकोपनीतस्य द्वितीया पठितश्रुतेः । ज्ञातविद्यान्तरस्यान्या या मीमांसा पुरस्सरी।।' इति। अथवा मतान्तरेणार्थान्तरं तु क्रियादिव्यतिरिक स्थायिकार्ये प्रमाणान्तर गोचरमपूर्वम्। तदुक्तं शारिकानाथेन। 'क्रियादिभिन्नं यत् कार्य वेद्यं मानान्तरैर्न तत्। अतो मानान्तरापूर्वमपूर्वमिति गीयते ॥।' इति। तदेवार्थो वाक्यार्थः। प्रधानत्वात्। तदुक्तम्। 'कार्यस्यैव प्रधानत्वाद्वाक्यार्थत्वं च युज्यते ।' इति। एवमादे: श्राघा कत्थनम्। तत्प्रधानानां गुरुभणितानां निबन्धनविवरणादिप्र- भाकरग्रन्थानां यत् सारस्यं प्रसन्नगम्भीरत्वं तस्य पदवी स्थानं तथाविधग्रन्थयु- केत्यर्थः । श्रुंतिग्राह्यं लिडादिवाच्यम्। एवं कार्यात्मके होते व्युत्पद्यन्ते लिडादय इति शारिकोकते: किमप्यलौकिकं तत्त्वम्। 'कार्यत्वेन नियोज्यं च स्वात्मनि प्रेरयन्नसौ। नियोग इति मीमांसानिष्णातैरभिधीयते ।' इत्युक्तलक्षणनियोगापरपर्यायं धर्मे प्रतिपदं कलयन्तीत्यादि पूर्ववत्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अत्रालंकारेति। तन्त्रशास्त्रमत्र भाटं प्रभाकरं चेत्युभयं विवक्षितम्। शास्त्रीये वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमारोपमुदाहरति। सालंकारेति। अलंकारै- रुपमादिभिः । कटकादिभिश्र सहिता सालंकारा। लसद्दूर्णा मधुराक्षरा मनोज्ञका-

१ शास्त्रीयवस्तुनि R., P .; R. drops अत्रालंकार. २ सिद्ध P., R. ३ सालं- कारलसदूर्णसु P. ४ शास्त्रीयवस्तुनि P. ५ भारताख्यलौकिकव्यवहार R. ६ वस्तुवि- गद्यम् for श्रुतिग्राह्यम् t.वाक्यात्मके t. ८ ्त्वर्थे t. ९ व्युत्पद्यन्ति t. 52

४१० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अंन्येषामप्यलंकाराणामुक्तिसाम्येऽपि श्वेषगर्मत्वविशेषाद् वक्रोकि- रुच्यते।

वक्रोक्यलंकार:।

अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य काका क्षेषेण वा भवेत्। अन्यथा योजनं यत्र सा वक्रोक्तिनिंगद्यते॥

यत्र कयाचिद् विवक्षया केनचित्प्रयुक्तस्य वाक्यस्यान्येनें विवक्षया- न्यथा योजनांन्या करियते सा वक्रोक्तिः। उक्तिवकत्वे कथंचित् संमव- त्यप्येवंविघलक्षणामावात् सर्वालंकारेभ्यो भिद्यते।

न्तिश्न। सगुणा शलेषादिगुणयुक्ता गाम्भीर्यादिगुणयुक्त च। रसेन शद्गारा- दिनानुरागेज च। निर्भरा पूर्णा । काकतीश्वरे विषये। भावोऽभिप्रायः प्रेमा च। तस्यानुबन्धो विच्छेदाभावः । तद्दती भारती वाणी। नायिका तु गम्यते। ननु यत्र ्षिष्टविशेषणसाम्यं तत्र श्रेष एवालंकार: करमान्न भवतीत्याह। समासो- काविति। अप्रकृतविशेष्यस्यापि पृथगुपादाने श्रेषः। तद्भावादत्र न क्लेषत्व- मिति भाव: ।

वक्रोक्ते: संगतिपूर्व लक्षणमाह । उक्तिसाम्य इत्यादिना अन्यथोक्तस्येति। केनचिदिति शेषः। अन्यथा योजनमिति। अपरेणेति शेषः । तदेतद् व्याचटे। यत्रेति। सर्वेभ्यो भेदमाह। उक्तीति। वऋरत्वे वैचित्र्यम संभवत्यपीति। सर्वालंकारेष्विति शेषः । विच्छित्रमात्रवाचिनो वत्रशब्दस्योक्तिविशेषे पर्यवसानात्

१ अन्येषामलंकाराणाम् is omitted in R. २ निरूप्यते T'., M. ३ केन- चिदुक्तस्य P .; केनचित्प्रयुक्त° M. ४ R. omits अन्येन. ५ नान्यथाविवक्षया P., M. f M. drops अन्या. ७ वेलक्षण्यम् M.

अर्थालंकाराः। ४११

काका यथा।

'बहुवलहो खुं रोआ सहि तस्स सिरिंमि णिम्भरासत्ती। गूंणा सिरिएवि तुमं अप्पाणं किं णु लडुएसि ॥ ११०॥

अन्र त्वमपि श्रियो न्यूनगुणा न भवसि। अतस्त्वय्यपि नृपतिरा- सक्त एवेति किमित्यात्मानं लघूकरोषीति काक्का प्रतीयते।

श्षेषेण यथा। कस्ते सुन्दरि वर्त्तते हदि सदा राजा किमिन्दुर्न हि क्षोणीभृत्तिलक: सुमेरुरपि किं नो रुद्रदेवो विभु:। ईशः किं सखि सत्यमात्थ सुभगे त्वं गोत्रसारोन्द्रवे- त्याल्यां खंल्वपहासवाचि विरहं किंचिद्वघूर्व्यस्मरत् ॥ १११॥

सर्वविलक्षणत्वमिति भावः । काकुमूलां वक्रोक्तिमुदाहरति। बह्निति। अप्पाण- मित्यत्र 'आत्मनि पः' इति सूत्रेणात्मशब्दे युक्तवर्णस्य पकारादेशः । अत्र प्रथ- मार्धे नायिकया संभावितस्यात्मन्यूनत्वस्य द्वितीयार्धे संख्यां श्रियो न्यूनेत्यत्र काका निषेधयोजनाद् वक्रोक्ति:। श्लेषमूलामुदाहरति । क इति। अत्र सखीनायिकयोरुत्तिप्रेतेयुक्तितया नव वाक्यानि योजनीयानि। राजा नृपश्रन्द्रश्न। क्षोणीभृत्तिलको राजश्रेष्ठः पर्वतो- त्तमश्र। रुद्रदेव: प्रतापरुद्रो रुद्रश्न। सत्यमात्थ झूषे। गोत्रसारोद्जवा सत्कुल- प्रसूता पर्वतराजपुत्री च। अपहासप्रधाना वाचो यस्वास्तस्यामपहासवाचि विरहं वियोगदुःखं किंचिद् व्यस्मरत्।

छाया। 1 बहुवलभः खल् राजा सखिि तस्य श्रियां निर्भरासक्ति:। न्यूना श्रियोऽपि त्वमात्मानं किं तु लघयसि॥ १ कखु P. २ राओ M. ३ सिरिप M. ४ णिभिरा° P. ५ नूणा T. ६ वि मं M. ७ किं पु P. 6 त्वमपि न्यूना न मवसि R. ९ स मेरु° R. १० खन्तुपहास P. ११ सख्या t. १२ प्रयुक्तिकतया t.

४१२ प्रतापरुद्रीये रलनापणसमन्विते

अथ स्वभावोक्ति: ।

स्वभावोक्तिरसौ चारु यथावद्वस्तुवर्णनम्। यत्र चारुतया वस्तुनो यथावद्वर्णनं निबध्यते सा स्वभावोकि:। यथा। मदश्युता नत्तिंतकर्णताल मुद्धूतमूर्धा त्रिपदस्थितेन। लोलाग्रहस्तेन गजेन जातो नित्योत्सवः कोकतिवीररुद्रः ॥११२॥ व्याजोक्त्यलंकार:। अँथोक्तिसाम्याद् व्याजोक्तिरुच्यते। व्याजोक्ति: सा समुद्गतं र्वेस्तु यत्र निगूद्यते। यत्र प्रकाशं वस्तु सेाम्यगर्भत्वेन निगूहनाईत्वात् केनचिद् व्याजेन प्रच्छाद्ते व्याजोकि:।

वक्रोक्तिविपर्ययेण स्वभावोक्तिं लक्षयति। स्वभावेति। यत्र चारु सम्यग- आ्राम्यम्। यथावदन्यूनातिरिक्तेण वस्तुनो वर्णक्रियासंस्थानरूपस्य वस्तुस्वभा- वस्य कविप्रतिभैकगोचरस्य वर्णनमसौ स्वभावोक्तिः। अत एवेदं आ्म्यं नालंकार इत्युक्तं दोषप्रकरणे। उदाहरति। मदेति। मद्श्युता मदस्राविणा नर्तितकर्ण- तालं यथा भवति तथा। उद्धूतमूर्त्रा कम्पितकुम्भस्थलेन। त्रिभि: पदैः स्थितं स्थितिर्यस्य तेन त्रिपदस्थितेन। अग्रं चासौ हस्तश्रेत्यवयवावयविनोरभेदविवक्षायां विशेषणसमासः । यदाह वामनः । 'हस्ताग्राग्रहस्ताद्यो गुणगुणिनोर्भेंदाभे- दात्' इति। अत्र क्रियास्वभाववर्णनम्। एवं वर्णसंस्थानयोरुदाहार्यम्। व्याजोक्ते: संगतिमाह। उक्तीति। लक्षणमाह। व्याजोक्तिरिति। व्याचष्टे। यत्रति। प्रकाशं निगूढचरं कुतश्विन्निमित्तात् प्रकटमित्यर्थः । अत्र वस्त्वन्तर-

१ R. omits सा. २ काकतिरुद्रदेव: R. ३ B. omits अथ. ४ यत्र वस्तु R. ५ साम्पगर्भनिगूहनार्थम् P.

अर्थालंकारा:। ४१३

क्षोणीपाणिग्रहणसमये संमदाद्वोमहर्षे सर्वाङ्गीणे नृपतितिलक: काकतीयान्वयेन्दुः। धीरोदात्त: शिशिरसलिलैः किं नु राज्याभिषेक: कर्त्तव्यः स्यादिति मृदु हसन् वीक्षते मन्त्रिवृद्धान् ॥११३। अत्र क्षोणीपाणिग्रहणजनितं रोमहर्ष धीरोदात्ततया प्रतापरुद्रदे- वेन महाभिषेकसलिलशैत्यव्याजेन प्रच्छाद्यता मन्त्रिणो वीक्ष्यन्ते । मीलनालंकार:। व्याजोत्तयुत्तरं किंचित्साम्यान्मीलनमुच्यते। मीलनं वस्तुना यत्र वस्त्वन्तरनिगूहनम् ॥ यत्र वस्तुना वस्त्वन्तरं प्रच्छादितं भवति स मीलनालंकारः । स द्विविधः। सहजेनागन्तुकतिरोधानमागन्तुकेन सहजतिरोधानं चे। यथाकममुदाहरणम्। उग्रैः काकतिवीररुद्रनृपतेर्दोदण्डविस्फूर्जित- र्युद्धप्राङ्गणवर्जितेषु पतिषु क्वापि प्रलीनात्मसु। विष्वकृतीव्रतरस्मरज्वरजुषामङ्गे द्विषद्योषितां संकान्तोऽपि न लक्ष्यते पथि महानूष्मा चिरं मारवः ॥११४॥ प्रक्षेपरूपस्य व्याजस्य वचनाद् व्याजोक्तिरित्यर्थः । उदाहरति । क्षोणीति। सर्वाण्यङ्गानि व्याप्नोतीति सर्वाङ्गीणः । 'तत्सर्वादेः' इति खप्रत्ययः । अत्र निगूढ: क्षोणीपाणिग्रहणजन्यो हर्षो रोमहर्षेण प्रकाशितः सलिलशैत्येनाच्छाद्यत इत्याह। अन्रेति। धीरोदात्ततया गाम्भीर्येणाच्छादितस्यापि हर्षस्य मृदुहासेन पुनः प्रकाशनं लक्षणान्तःपातीति रहस्यम्। मीलनं संगमयति। व्याजोक्तीति। लक्षयति। मीलनमिति। उत्कृष्टवस्तु- नापकृष्टवस्तुनिगूहनं मीलनमित्यर्थः । अत एव गुणसामान्यनिबन्धनात् सामा- न्यादस्य भेद इति द्रष्टव्यम्। सहजेनागन्तुकतिरोधानमुदाहरति । उग्रैरिति । दोर्दण्डविस्फूर्जितैः भुजविजृम्भितैः । युद्धप्राङ्गणवर्जितेषु वर्जितयुद्धप्राङ्गणेप्वि- त्यर्थः । 'वाहिताङ्यादिषु' इति परनिपातः । लक्षणं योजयति। अत्रेति। १ ग्रहणसमयजनितम् T" .; परिग्रहणजनितम् M. २ रोमहर्षणम् T. ३ व्याजोक्त्या किंचित्साम्यात् M. ४ T'. and M. omit it. ६ मुदाहरणे P. ६ 'तर्जितेषु R. संक्रान्तो न हि P. ८ तिरोधानं लक्षयति t.

४१४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अत्र सहजेन रिपुकामिनीगतेन स्मरानलोष्पणा मार्गवशादागन्तुको मरूष्मा तिरोधीयते।

तथा।

प्रतापरुदरस्य भुजप्रभावा-

गोष्ठयां स्त्रियः प्रेम्णि न विश्वसन्ति ॥ ११५॥

देस्तिरोधानम्। अत्र भयजनितेन कम्पादिनागन्तुकेन सहजस्य प्रेमजनितस्य कम्पा-

सामान्यालंकार:।

सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्तरैकता। यंत्र कस्यापि वस्तुनो गुणसाम्येन वस्त्वन्तरैकात्म्यं भवति स सामान्यालंकार:।

यथा।

कैलासदुग्घार्णवयानहंसे-

आगन्तुना सहजतिरोधानमुदाहरति । प्रतापेति । भुजप्रभावात् पराक्रमात् भयहेतोः । अन्तर्गतं भयमन्तर्भयमाकारगोपनेनानभिव्यक्तमित्यर्थः । तस्माद्धेतोः भूमिभुजां संबधिनि प्रेम्णि विषये न विश्वसन्ति। प्रेममूलानामपि स्वेदादीनां भयानुभावत्वशङ्कयेति भावः । मीलनसाधर्म्यात् तदनन्तरं सामान्यं लक्षयति। सामान्यमिति। यत्र गुणसाम्यात् प्रस्तुनस्य वस्तुनोऽप्रस्तुतवस्त्वन्तरैकात्म्यं निबध्यते तत् समान- गुणसंबन्धात् सामान्यमित्यर्थः । कैलासेति । प्रथमे पुमास: शिवकेशववि-

१ यत्रैकस्य वस्तुनो ". २ कीत्या R. ३ मयमूलभावशद्कयेति t.

अर्थालंकारा:। ४१५

त्रंयः पुमांस: प्रथमे स्मयन्ते स्वसेवकान् संभ्रमतो विलोक्य ॥ ११६॥ अत्र प्रतापरुद्रकीर्च्यी जगत्सु विजृम्भितायां कैलासप्रभृतीनां विम- लवस्तूनां तैदैकात्म्यम्। तद्गुणालंकारः। इतरगुणसंनिधानातिशयसाम्यात् तद्रुण उच्यते।

यत्र न्यूनं खवगुणं विहाय संनिहितवस्तुनः सकाशादुत्कष्टगुणः सवीक्रियते स तद्गुणालंकार:।

यथा।

नमनृपतिमाणिक्यमीलय: थुचयः कृताः ॥११७॥ अन्र प्रणमतां भूंपतीनां पद्मरागमुकुटा: स्वां शोणप्रभां मुक्त्वा काक तिवीररुद्रपेदनखज्योत्स्नागतं धवलिमानमुद्दहन्ति स। अतद्रुणालंकारः।

रिज्ञाः । संभ्रमतः संभ्राम्यतः क्वचिदप्यनवतिष्ठमानान् सयन्ते मन्दं हसन्ति। लक्षणं योजयति। अन्नेति । तद्गुणं संगमयन् लक्षयति। तद्गुण इति। मीलने वस्त्वन्तरनिगूहनम्। इह पुनर निगृहितस्यान्यगुणेनोपराग इत्यनयोर्भेद इति संर्वेस्वकारहृदयम्। तस्या- प्रकृतस्य गुणोSत्रास्तीति तह्ुणः । उदाहरणं स्पष्टम्।

१ त्रयस्तु देवाः प्रथमम् R. २ कैलासादिविमलवस्तूनाम् P. ३ तादात्म्यम् R. ४ गुणग्रहः M. ५ भौक्तिकाः R. ६ भूमिपतीनाम् T'. 'पादनख B. ८ ज्योत्स्नाधवलिमानं भजति P. ९ 'स्यान्यस्य t. १० कविहृदयम् t

४१६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते 9

तत्प्रातिपक्ष्यादतद्रुणो निरूप्यते। सति हेतावसद्रूपस्वीकारः स्यादतद्गुणः । अत्र संनिधानरूपहेतौ सत्यप्यन्यगुणस्वीकारो नास्ति असावतद्गु- णालंकारः। यथा। ईशानं समया जगत्यटति तल्ीलाटृहासोजवले दैत्यारिं परितस्तद्ङ्गविलसन्नीलद्युतिद्योतिते। ब्रह्माणं निकषा चे तत्तनुमिलत्स्वर्णप्रभाभोस्वरे पुष्णन् रुद्रनरेन्द्रकीर्त्तिविभवः स्वामेव शुभ्रां छविम्॥११८। अत्र हैरिहरविरिश्चीनां समीपवर्ततिषु जगत्सु तत्तब्नानाप्रभासमग्रे- ष्वपि निरन्तरं विहरमाणस्य प्रतापरुद्रयशसो निरडुशः स्वकीय एव धवलिमा विजृम्मते। विरोधालंकारः। अँतद्गुणे किंचित् प्रकरान्तत्वाद् विरोधस्य विरोधालंकारो निरूप्यते। आभासत्वे विरोधस्य विरोधालंकृतिर्मता। यत्र प्रथममाभासतया प्रतीतो विरोध: पर्यवसाने परिहियते स विरोधालंकारः । तत्र जातेर्जात्यादिना सह विरोधे चत्वारो भेदाः । क्रियायाः क्रियागुणद्रव्यैः सह विरोधे त्रयो भेदाः । गुणस्य गुणद्व- अतद्रुणमाह । तत्प्रातिपक्ष्यादित्यादिना । ईशानमिति। अत्रेशानादि- समीपवर्त्तिनि तत्तद्वर्णविशिष्टे जगति कीर्तिविभवः स्ववर्णमजहदेवाटतीत्यर्थः। अत एवातद्रुण इत्याह। अन्नेति । ईशानमित्यादौ 'अभितः परितः-' इत्या- दिना द्वितीया। विरोधं संगमयति। अतद्रुण इति। विरोधस्य सत्यपि संनिधानेऽन्यगुण- स्वीकाराभावलक्षणस्येत्यर्थः । लक्षयति। आभासत्व इति। व्याचष्टे। यत्रेति। अत्र विशेषतो विभागमाह । तत्र जातेरिति। क्रियायास्त्रयो भेदा इति। १ हेतावतद्रणस्वरीकार° R., P. २ रूपे हेतौ R. ३ द्ोतितः P. ४ चरत्यनुमिलत् M. ६ भामुरे P. ६ हरहरि' T'.अतद्रणेन T. ८ विरोवाभास इष्यते P. ९ p. drops कीर्ति-

अर्थालंकायाः। ४१७

व्याम्यां विरोधे द्वौ भेदौ। द्रव्यस्य द्रव्येण सह विरोधे एको भेद: । एवं दश विरोधाः । जातेर्जासा क्रियया च यथा। पद्माकरोऽपि विलसति नितरामजडाशयोऽयमुर्वीशः। विमलतरवारिधाराप्यासीद्वैरिक्षितीशतापकरी॥ ११९॥ अन्र पूर्वाघे जात्योर्विरोधः । कमलाकरोऽप्यजडाशय इति विरो- धात्। उत्तरार्घे जातिक्रिययोर्विरोधः। विमलतरवारिधारायाः संताप- करणविरोधात्। अत्र श्लेषमूलो विरोधः । जातेर्गुणद्रव्याभ्यां विरोधो यथा। अमद: सार्वभौमोऽपि भास्वानपि कलानिधि:। वीररुद्रनरेन्द्रोऽयमन्भुतानां विहारभू:॥१२० ॥। अत्र सार्वभौमोऽप्यमद इति जातिगुणयोर्विरोधः । भाखानपि कला-

जात्या सहैतस्या विरोधस्य जातेरेतया विरोधेन गतार्थत्वादिति भावः । एवं यथोत्तरमेकैकन्यूनता द्रष्टव्या। अत्रायं संग्रहः। 'कमाज्ातिगुणद्रव्यक्रियाणां तत्तदादिभिः । विरोधे दश भेदा: स्युश्चतुस्त्िद्वयेकभेदतः ॥' इति। पद्माकर इति। पझ्माकरः सरोऽप्यजडाशय इति लडयोरभेदाजडाशयो जल- स्थानं न भवतीति विरोधस्य लक्ष्मीनिवासोऽयैममन्दबुद्धिरिति परिहारः । विमलतरा अतिनिर्मला वारिधारापि तापकरीति जातिक्रिययोर्विरोधस्य तरवा- रिरायुधविशेषस्तस्य धारा कोटिरिति परिहारः । सर्वत्रापिशब्दो विरोधद्योतकः । नायमौन्दटानामिव विरोधबाधकः श्रेपः किं तुश्लेषविरोधयोरङ्गाङ्गिभावेन संकर इत्याशयेनाह। अत्र श्रेषमूलो विरोध इति। उत्तरत्राप्येवंविधोदाहरणेष्वेव- मेव 'विरोध इति द्रष्टव्यम्। अमरद इति। सार्वभौमो दिग्गजोऽप्यमदो मदरहित इति जातिगुणयो- र्विरोध: सर्वभूमीश्वरोऽपि निरहंकार इति परिहियते। भासवान् सूर्योऽपि कला- १ कमला P. २ संतापकारण P. ३ यं मन्द t. ४ t. drops विरोव इति. 53

४१८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

निधिरिति जातिद्रव्ययोर्विरोधः। कलानिधेरेकत्वादू द्रव्यत्वम्। अश्नापि श्ेषमूलता। क्रियायाः क्रियाविरोधो यथा। धर्मद्विषामर्थमुषां च भङ्ग- मुंत्पादयन् काकतिवीररुद्रः। त्रिवर्गसाधारणगोचरोपि करोति कामद्विषि भावमार्द्रम ॥१२१॥ अत्र त्रिवर्गसाधारणवृत्तेर्धर्मार्थविरोधिषु मङ्गकरणं कोमारौ स्नेह- करणं च विरुद्धम्। क्रियाया गुणद्रव्याभ्यां विरोधो यथा। एप जिष्णुविहारोSपि गोत्रवात्सल्यलालसः। करोति कमलोल्लासं राजाप्यन्धनरेश्वरः ॥१२२॥ अत्र जिष्णुविहारस्य गोत्रवात्सल्यमिति क्रियागुणयोर्विरोघः । कम- लोल्लासं कुर्वन्नपे राजंति क्रियादव्ययोर्विरोधः । अत्रापि श्लेयमूलतैव। गुणस्य गुणेन विरोधो यथा।

निधिश्रन्द्र इति जातिद्रव्ययोविरोध: तेजस्वी चनुःपष्टिकलाकुशल इति परि- ड्रियते। w1 धर्मद्विपामिति। त्रयाणां धर्मार्थकामानां वर्गस्त्रिवर्गः । 'त्रिवर्गो धर्मका- मार्यः' इत्यमरः। त्रिवर्गः साधारणो वैषम्यरहितः गोचरः सेव्यत्वेन विषयो यस्य स तथोक्तः । 'न बाध्यतेऽस्य त्रिगुणः परस्परम्' इति भावः । कामद्विषि कामपुरुषाथंद्वेषिणि स्मरहरे च। अत एव क्रिययोर्विरोधः समाधीयत इत्याह। अन्न त्रिवर्गेति। पूर्वत्र इयोरपि विरोधिनोः श्विष्टत्वमत्र पुनरेकस्यैवेति विशेषः । एघ इति। जिष्णोरिन्द्रस्य विहार इव विहारो व्यापारो यस्य स तथोकः। तथापि गोत्रवात्सल्यलालस: पर्वतानुरक्त इति क्रियागुणौ विरुद्वौ। जयशी- लव्यापार: कुलानुकूलश्ेति समाहितो। राजा चन्द्रोऽपि कमलोल्लासं करो- तीति विरोधस्य क्रियाद्व्यगतस्य नृपतिर्लक्ष्मीविलासमिति परिहारः। १ मापादयन् P., B. २ कामद्रिषि Mr

अर्थालंकारा:। ४१९.

रजजंतो भुवणमिअं राअेत्ति जए सेलाहणिज्ो सि। रुद् परिंद कहं सो रत्ता वि अ पंडुरा जाआ॥ १२३॥

अत्न रक्तत्वपाण्डुरत्वयोर्विरोघः । गुणस्य द्रव्येन विरोधो यथा। ज्वलत्प्रतापरौद्रोऽपि काकतीयनरेश्वरः। भून्वा जैवातृको भाति शश्वद्विश्वप्नियंकरः ॥ १२४॥ अन्न प्रतापरौद्रोऽपि जैवातृक इति गुणद्रव्यया र्विरोधः। द्रव्यस्य द्रव्येन विरोधो यथा। विमाति काकतीन्द्रोऽयं रुद्रोऽपि चनुगननः । तथा च विष्णुरित्ये कथ्यते पुरुषोत्तमः ॥१२५॥ एवं दश भेदा दर्शिताः । अयमश्लेपेणापि भवाि यथा।

रञ्चन्त इति । 'न्तमाणी शतृशानचोः' इति शनन्नादेशः। 'सलाह - णिजोसि-' इत्यत्र 'अः क्षमाश्लाघयोः' इति श्राधाशन्दे युन्वर्णम्य विप्रकर्षः। पूर्वस्याकारयुक्ता चेति वेदितव्यम्। ज्वलदिति। प्रतापरुद्वोऽपि जैवानृकश्रन्द इति गुणद्वव्ययोविरोधः । जैवरा- तृक आयुष्मानिति परिहारः। विभानीति। रुद्रांऽपि चनुराननो ब्रह्मेति जिष्णुरिन्द्रोऽपि पुरुषोत्तमो विष्णु- रिति च द्रव्ययोर्विरोधो रुद्र इति नामादिभि: प्रमिद्धैरथांन्तरः परिहियने।

छाया। 1 रक्षयन भुवनमिदं राजेनि यया स्ाघनीयोजम। रद् नरेन्द्र कर्थं मा रक्तापि च पाण्डग जाना।। १ सन्दाह P.२ सा रना P.3 पंडरा P. x t.has befure this रख्पन मुनमद &C

४२० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

स्वभावशिशिरा दृष्टिरपि काकतिभूंपतेः। सर्वाङ्गतापिनी जाता प्रतिपक्षमहीभृताम् ॥१२६॥ अन्र स्वभावशिशिरापि तापिनीति विरोधः। विशेषालंकार: । अथ विरोधगर्भालंकारा निर्रूप्यन्ते। आधाररहिताधेयमेकं चौनेकगोचरम्। अशेषवस्तुकरणं विशेषालंकृतिस्त्रिधा। यत्राधारमन्तरेणाधेयो निबध्यते स एको विशेषः । एकस्यानेकगो- चरत्वे द्वितीयो विशेषः । प्रकृतादशक्यवस्त्वन्तरकरणे तृतीयः । यथाक्रममुदाहरणानि।

नलनहुषदिलीपधर्मपुत्र- प्रभृतिनरेश्वरसंश्रिता यशश्रीः । अनुदिनमंधुनाप्युपेत्य मैत्रीं विलसति काकतिवीररुद्रकीर्च्या।। १२७॥। अत्र प्राचां भूपतीनामाधारभूतानां तिरोधानेऽप्याश्रितायाः कीर्त्तेर- वस्थानम्।

स्वभावेति। शैत्यसन्तापयोर्गुणयोरश्िष्टयोर्विरोधो विषयभेदेन परिहियते। विरोधमूलेष्वनेक भेदं विशेषमाह। आधारेति। प्रसिद्धाधाररहितमाधेयमेकं परिमितं वस्तु युगपदेवानेकगोचरं तथा किंचिद् वस्त्वारभमाणस्तेनैव यत्नेना- शक्यवस्त्वन्तरमारभत इति त्रयो विशेषभेदाः । क्रमेणोदाहरति। नलेति । अधुनापि नलादीनामभावसमयेऽपीत्यर्थः । नलादिसदृशकीर्त्तिरयं राजेति भाव: । योजयति। अत्रेति।

१ ममुज: R., M. २ महीक्षिताम् R. ३ वानेक R. ४ प्रकृतस्याशक्य R. ५ संचिता R. ६ मधुनाप्यपैति R. कीर्च्या अवस्थानम् Mr.

अर्थालंकारा।

बैथा च। पश्यन्तो भयविह्वलाः प्रतिनृपाः पश्चात् पुरः पार्श्वयो-

शैलाच्छैलमटन्ति कम्पविर्गलद्गाम्भीर्यशौर्यश्रियः॥१२८।। अत्र भयभ्रान्तानां शंत्रुनृपतीनां प्रतापरुद्रनृपतिरेकोऽप्यनेकन्र प्रती- यते। तथा च। अपारकरुणानिधे: सदसि वीररुद्रप्रभोः प्रसादमधुरक्रकमा लगति यत्र दृष्टिर्जने। अतीन्द्रमतिर्किंनराधिपमशेषलोकोन्नतं न किं किमधितिष्ठति त्रिभुवने स सर्वाधिकः ॥१२९॥ अत्र साधारणो जन: प्रतापरुद्रदृष्टिपसादपात्रीकृतः कि कि न लभत इत्यशक्यवस्त्वन्तरकरणम्। अधिकालंकारः । आधाराधेयवैचित्र्यादधिकालंकारो निरुप्यते। आधाराधेययोरानुरूँप्याभावोऽधिको मतः ।

पश्यन्त इति। धावनव्यतिकरः पलायनसंबन्धः । कम्पेति। कम्पेन विग- लन्त्यौ मूत्तंद्रव्यवत् पतन्त्यौ गाम्भीर्यशौर्यश्रियौ येषां ते तथोक्ता इत्यतिश- योक्तिः। योजयति। अन्रेति। अपारेति। सदस्यास्थाने यत्र जने साधारणे प्रसादमधुरक्रमा प्रसन्नेत्यर्थः । दृष्टिर्लगति स जनः सर्वाधिको लोकोत्तरः सन्नलौकिकं वैभवमनुभवतीत्यर्थः । अत्र पृथग्जनेऽपि प्रसादमारभमाणा दृष्टिरष्टैश्वर्यविशिष्टतामारभते किल किमुत विशिष्टे जन इत्यर्थापत्तिर्व्यज्यते। संगतिपूर्वकमधिकं लक्षयति। आधारेत्यादिना। तस्य द्वेधा विभागमाह। १ यथा M .; तथा च R. २ कौक्षेयकैः T'. ३ शैला: शैल M. ४ 'विलसद' T'. ५ शौर्यक्रिया: P., M. ६ P. drops अत्रुनृपतीनाम्. 'रप्याभावेऽविको R. 6 विशिष्टतां विधत्ते t.

४२२: प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

यत्राश्रयाश्रयिणोरानुरूप्यं नास्ति सोऽधिकालंकारः। स द्विविष:। आश्रयस्याल्पत्वमहत्त्वाभ्याम् ।

प्रथमो यथा। स्तोके ब्रह्माण्डखेण्डे विपुलतरतया स्वैरसंचारहेला- संकोचादेकराशीभंवदतुलरुचौ काकतीन्द्रस्य की्त्तौ। एतैः प्रालेयपृथ्वीधरर जतगिरिस्वर्णदीशीतभानु- क्षीराम्भोराशिमुख्यैः प्रकटितमधुना तद्धनीभावरूपम् ॥१३०॥। अत्राश्रयस्य रोध:कुहरस्याल्पत्वम्। आश्रितस्य प्रेंतापरुद्रयशसो वैपुल्यम्।

द्वितीयो यथा।

कापि क्वापि कलिङ्गमालवमह्दाराष्ट्राङ्गवङ्गादया

लीना: काकतिवीररुद्रनृपतेर्व्यूहप्रपश्चश्रिया निःसीमे बलवारिधौ विदधते पूर्ति न कोणेऽप्यहो ॥ १११॥

स इति। आद्यमुदाहरति। स्तोक इति। स्वैरसंचारस्य स्वेच्छाविहारस्य हेलाया विस्नम्भस्य संकोचात्। प्रालेयपृथ्वीधरादिभिस्तद्धनीभावरूपं प्रक- टितम्। अन्राधारे ब्रह्माण्डेऽल्पतमे आधेयायाः कीर्त्तेराधिक्येन संचारसंकोचात् तत्र तत्र पिण्डीभूता: कीर्ततिखण्डा एवामी न तु हिमाचलप्रभृतय इत्यनयोरा- जुरूप्याभाव: ।

द्वितीयमुदाहरति। क्वापीति । व्यूहानां मकरादिसंज्ञितानां सेनासंनिवेश- विशेषाणां प्रपञ्चस्य श्रिया समृद्धया निःसीमे उद्वेले बलवारिधौ कलिङ्गमालवा- दिसेना: सेवार्थमागताः सरित इव समुद्रे यत्र कुत्रापि कोणे विलीयन्त इत्यर्थः ।

१ 'द T. २ लीला R. ३ भवदतनुरुच: M. ४ रोदकुहरस्य M. ५ °वद्रय- ससो R. ६ श्रियो M .; श्रियाम् R.

अर्थालंकारा:। ४२३

अंन्राश्रयस्य प्रतापरुद्रसैन्याम्बुवेर्वैपुल्यम्। आश्रितानामङ्गवङ्गके- लिङ्गमंभृति राजकानीकिनीनामल्पत्वम्। अथ विभावनाविशेषोक्तिश्च। कारणेन विना कार्यस्योत्पत्ति: स्याद् विभावना।

यत्र प्रसिद्ध कारणपरित्यागेन कार्यस्योत्पत्तिर्निगद्यते सा विभावना। यंतर कारणसाकल्ये सत्यपि कार्यस्यानत्पत्ति: सा विशेषोकि:।

यथा।

प्रतापरुद्रेण पराजितानां प्रत्यर्थिनां विन्ध्यगुहागतानाम्। तमांस्यरात्रीणि समुन्भवन्ति तेजांसि घस्त्ेष्वपि नान्भ्रवन्ति ॥१३२ ॥

अत्राधारस्याधिक्यमाधेयस्याल्पत्वं च न प्रमाणविरुद्धं किं तु महोदनमध्ये भिक्षाकवल इव नानुरूपम्। अत एवोक्तम्। आधाराधेययोरानुरूप्याभाव इति। अत्रानुरूप्यसारूप्यादधिकानन्तरं विभावनां तद्विपर्ययरूपां विशेषोकतिं चोदा- हरणलाघवार्थ युगपल्लक्षयति कारणेनेत्यादिना । यदि कारणमात्रेण विना कार्योत्पत्तिरुच्यते तदा विरोधो दुष्परिहारः स्यात् । कारणान्वयव्यतिरेकानुवि- धायित्वात् कार्यस्येत्यतस्तत्परिहारार्थमाह। प्रसिद्धेति। अत एव वैशिष्टयेन कार्यस्य भावनाद् विभावना। साकल्य इति। कारणानामिति शेषः । अत्रादि- विरोधपरिहारार्थ सामग्रीवैगुण्यमुन्नेयम् । विभावनायां कार्योत्पत्तौ विरोध:

तयोरनयोर्भेद: । उदाहरति। प्रतापेति। अविद्यमाना रात्रिः प्रसिद्धकारणं येषां तान्यरात्रीणि। तमांस्यन्धकारा मोहाश्र । घस्त्रेषु दिनेष्वपि। तेजांसि प्रकाशा

१ आशयस्प P. २ R. drops कलिङ्ग. ३ प्रभृतीनाम् P. ४ राजानीकिनी R. ५ स्योत्पत्तिस्तु P .; M. ६ यत्न च कारणे P., M. • नो भवनन्ति M. ८ वृत्ति- विरोध: t. ९ सन्तानानामि t.

४२४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अत्र तमःप्रादुर्भावस्य प्रसिद्धकारणं रात्रिः। तया विनापि तस्योत्प- त्तिर्निबद्धा। अप्रसिद्धं कारणं शोकाद्यस्त्येव । तथाहस्सु कारणेपु सत्स्वपि तेजसोऽनुत्पत्तिरिति। निष्पतापत्वादिनिमित्तमस्त्येव। असंगत्यलंकार: । कार्यकारणविरोधप्रस्तावादसंगतिरुच्यते। कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वे सससङ्गतिः। यत्रैकदेशवर्त्तिनोराप कार्यकारणयोर्भिन्नदेशस्थितिनिबध्यतेSसावसं- गत्यलंकार:। यथा। बिभ्रत्युर्वीधुरां गुर्वी वीररुद्रनरेश्वरे। भवन्त्यतितरां शेश्वन्नम्राः सामन्तमौलयः॥१३३॥ अत्र राजि भूभार: शंत्रुषु नमनमिति। विचित्रालंकारः। विरोधप्रस्तावाद्विचित्रं निरुप्यते। विचित्रं स्वविरुद्धस्त फलप्राप्यर्थमुद्यमः ।

विवेकाश्च। योजयति। अत्रेति। अत्र तमसां द्वैविध्येऽप्यमेदाध्यवसायादेकत्वमें- 7 तिशयोक्त्या। सा चास्यामव्यभिचारिणीति न तद्वाधेनास्या उत्थानम् । अपि तु . . तद्नुप्राणितत्वेनेत्यादिविशेषा अवान्तरभेदाश्च सर्वस्वे द्रष्टव्याः । असंगते: संगतिपूर्वकं लक्षणमाह। कार्येत्यादिना। धूमाइयोरिव कार्यकार- णयोः समानदेशत्वं न्यायसिद्धं तदन्यथाकृतं चेदुचितसंगतिनिवृत्तेरसंगतिर्ना- मालंकारः । उदाहरति। विभ्रतीति। स्पष्टम्।

विचित्रं संगमयन् लक्षयति। विरोधेत्यादि। स्वस्य हेतोर्विरुद्धस्य विपरी- तस्य फलस्यात्यर्थमुद्यम उत्साहो 'विचित्रालंकारः । न 'चेदं विषमाद्यभे- १ तथाहःमु रविकिरणेषु सत्स्वपि T'. २ अत्र निष्प्रताप TV, M. ३ °्निगद्यते R. ४ चान्ये नम्रा: T'. ५ राज्ञो T. ६ अन्यत्र तु नमनम् R .; अन्यत्र शत्रुष नमन- मिति T'., M. • °मित्यतिथयोक्ति: t. ८ विचित्रम् t. ९ चायम् t.

अर्थालंकाराः। ४२५

यत्र स्वविरुद्धफलप्रांत्यर्थमुद्योगः क्रियते स विचित्रालंकारः। .

यथा। प्रतापरुद्रनृपतेरग्रे दूरान्नरेश्वराः। अवरोहन्ति हस्तिभ्यस्तानारोदुमनर्गलम् ॥ १३४ ॥ अन्नारोद्ुमवरोहन्तीति विपरीतफलप्राप्त्यर्थ प्रयत्नः । अन्योन्यालंकारः।

अथान्योन्यं निरूप्यते। तस्यापि विरोधमूलता। तदन्योन्यं मिथो यत्रोत्पाद्योत्पादकता भवेत्। यत्र परस्परं क्रियाद्वारकमुत्पाद्योत्पादकत्वं तदन्योन्यालंकारः। यथा।

आरोहता रुद्रनरेश्वरेण विराजते काकतिराजपीउम। आर्ह्य तेनोज्वलरत्नभाजा राजापि लक्ष्मीमधिकां बिभर्तति॥१३५।।

अत्र प्रतापरुद्रभद्रासनयोरन्योन्यालंकारालंकार्यत्वम्।

वियमालंकारः। अथ विरोधमूलो विषमालंकार: कथ्यते।

देऽन्तर्भवति। इह हि स्वनिषेधो वैपरीत्यं गमयति। विषमे तु व्यत्यय इति भेदस्य रुचकेनोक्तत्वात्। उदाहरति। प्रतापेति । योजयति । अन्रेति । अन्योन्यं निरूपयति। अथेत्यादिना। विरोधमलतेति संगतिकथनम्। करिना- द्वारकमिति साक्षात् परस्परजन्यजनकभावस्य विरद्धादिने भाबरः । शारी- हतेति। अत्रालंकारद्वारा रुद्रभद्रासनयोर्जव्यजनकभाव इत्याह। अन्रेति। १ प्राप्यरथ: ].२ लंकार: कथ्यते P. ३ राज्यपीठम् M. ४ पीठः R. ५ . omits क पते. 51

४२६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिर्यत्रानर्थस्य वो भवेत्। विरूपघटना चासौ विषमालंकृतिस्त्रिंधा॥ यत्र कारणाद्विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिस्तदेकं विघमम । अकार्यमूतस्या- नर्थस्योत्पत्तिर्द्वितीयम्। विरूपयोर्वस्तुनो: संघटने दतीयम्। पथमं यथा। राज्: काकतिवीररुद्रनृपतेः खङ्गात् तमालप्रभा- दुन्भतां शरदिन्दुकान्तिधवलां कीर्ततिश्रियं पैश्यताम्। लोकानां मुरवैरिपादकमलाज्जातां वियन्निम्नगां श्रुत्वा संप्रति विस्मयाद्विरमति प्राप्तानुभावं मनः ॥१३६॥ "' अत्र नीलवर्णात् खङ्गादिन्दुधवलस्य यशसः समुत्पन्तिः। द्वितीयं यथा। आस्तां जयाशा रिपुभूपतीनां संग्रामसीमानमुपागतानाम्। प्रतापरुद्रस्य विलोकनेन भ्रश्यन्ति जीवैः सममायुधानि ॥१३७॥ अत्र सैमरोद्योगफलस्य न केवलं जयस्यानुत्पत्तिर्यावज्जीवितभ्रश- रूपानर्थोत्पत्तिराि।

संगतिपूर्वकं विषमं लक्षयति । विरुद्धेति । कारणविरुद्धकार्यस्येत्यर्थः । अनर्थस्य वेति। उत्पत्तिरिति शेषः । आद्यमुदाहरति । राज इति। अनुगतो भावो दार्ष्टान्तिकधर्मो यस्यासावनुभावो दृष्टान्तः प्राप्तानुभावमनुभूतदृष्टान्तं लोकानां मनो विस्मयात् विरमति। अद्वितीयमेव वस्तु विस्मयावहं न पुनः सद्वि- तीयमिति भावः । 'जुगुप्साविराम-' इत्यादिना विस्मयादिति पञ्चमी। योजयति। तत्रेति। द्वितीयोदाहरणं स्पष्टम्। १ सा P. २ स्तथा R. ३ स्योत्पत्ती R. ४ तृतीयं विषमम् M. ५ पश्यता R. ६ P. omits इन्दु. फलस्योत्पत्तौ न केवलं M .; समरोद्योगस्य फलस्य न केवलम् R,; समरोद्योगेन केवलम् P. ८ विजय R., M. ९ नुत्पत्तिः कि त्वायुधाज्जीवभ्रंश° R,

अर्थालंकाराः। ४२७

तृतीयं यथा। क्व भूपालास्तादृग्विभवमहनीयप्रकृतयः क्व चेयं कान्तारस्थितिरशिववृत्त्येकनिलया। इति प्रेक्षं प्रेक्षं वनभुवि रिपून् रुद्रनृपतेः प्रतापं श्राधन्ते शवरपुरवीराः प्रतिदिशम् ॥१३८॥ अत्र महानगरनिवासयोग्यानां राज्ञामशिवानां वनप्रदेशानां विरू- पाणां संघटनम्। एवं विरोधगर्भालंकारा निर्णीताः । समालंकारः। अधुना विषमवैधर्म्यात् सेमं निरूप्यते। सा समालंकृतिर्योगो वस्तुनोरनुरूपयोः । यत्रान्योन्यानरूपपदार्थसंघट्टना क्रियते स समालंकारः। यथा। विज्ाओ सेअलाओ लच्छीए समं पेआबरुद्दमि। संघटिऊण सुसरिसं होइ कॅअच्छो सअं बह्ा॥ १३९॥

तृतीयमुदाहरति। क्केति। अशिववृत्तानाममङ्गलचरितानामेकनिलयः । प्रेक्षं प्रेक्षं पुनः प्रेक्ष्य। आभीक्ष्ण्ये णमुलि द्विर्भावः। दिशि दिशि प्रतिदिशम्। यथा- र्थेऽव्ययीभावः । 'अव्ययीभावे चाशरत्प्रभृतिभ्यः' इति समासान्तः । अथ विरोधगर्भालंकारान् निगमयन् समालंकारं संगतिपूर्वकं लक्षयति। एव- मित्यादिना। विषमवैधर्म्यादिति। विषमतृतीयभेदवैधर्म्यादित्यर्थः। अयं चालं- कारः संबन्ध्यमानवस्तुनो: श्लाध्यत्वाश्लाध्यत्वाभ्यां द्विविध इत्यनुसंधेयम् । विज्जाओ इति। 'स्त्रियां शस इदोतौ' इति स्त्रीलिङ्गे विद्याशब्दे वर्त्तमानस्य

छाया। 1 विद्याः सकला लक्ष्म्या समं प्रतापरुदे। संघटय्य ससदृशं भवति कृतार्थः स्वयं त्रल्मा।। १ यथा omitted in R. २ समालंकारो निरूप्यते T'. ३ विज्जाए P. ४ सनलाए P. ५ पआवरुद्देम्मि P. ६ मुरसरिसं M." कअथ्यो M. निरूपयन् t.

४२८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते 3

अत्र प्रतापरुद्रे सेकलविद्यानां लक्ष्म्याश्च योगः। तुल्ययोगितालंकारः । अथ गम्यमानौपम्यालंकार वर्गप्रस्तावः।

प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधमतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता।। यत्र केवलर्प्रस्तुतानां केवलाप्रस्तुतानां वा समानधर्मसंबन्धादौपम्यं गम्यं सा तुल्ययोगिता। पस्तुतानां यथा । भद्रासनाध्यासिनि वीररुद्रे तत्कीर्त्तयश्च द्विषद्ङ्गनाश्च। अँनारतं भ्रान्तिविशेषभाजः प्रतिक्षणं पाण्डुरतां भजन्ते ॥ १४० ॥

अत्र कीर्त्तीनां द्विषद्ङगनानां च प्राकरणिकत्वम्। पाण्डुरतां भजन्त इति समानधर्मः ।

अप्राकरणिकानां यथा।

शस ओदादेशः । अत्र श्लाध्ययोः लक्ष्मीसरस्वत्योर्योग:। अश्लाध्ययोस्तु 'धात्रा निम्बफलास्वादे काकलोको हि कल्पितः' इत्यादो दष्टव्यः । गम्यौपम्यानलंकारान् प्रस्तौति। अथेति । तत्र प्रस्तुताप्रस्तुतव्यासाश्रयां तुल्ययोगितामाह । प्रस्तुतानामिति । केवलमित्युभयत्र संयोज्य व्याचष्टे। यत्रेति। तुल्यस्य योगोऽस्यां संजात इति तुल्ययोगितत्यर्थः । सा च प्रस्तुताना- मप्रस्तुतानां च प्रतिस्वं गुणेन क्रि्यया च संबन्धे चतुविधा। तत्र केवलप्रस्तुत- विपयां गुणाश्रयामुदाहरति। भद्रासनेति।

१ 'रुद्रेण . २ R. drops सकल, ३ प्रस्तावना 1. ४ प्रस्तुनानां केवलाप्रस्तुनानाम् M. ५ गम्यते T'. ६ तत्कीत्तंयस्तु M. अनारतभ्रान्ति T. ८ पाण्डरताम् M.

अर्थालंकाराः। ४२९

कर्मेन्द्रपन्नगाधीशा हरित्करिकुलाद्रयः । मिथो निःसारतां प्राप्ताः काकतीन्द्रे महीभृति ॥१४१॥

अत्र कूमेन्द्रप्रभृतीनामप्राकरणिकत्वम्।निःसारतां प्राप्ता इति समान- धर्मः । अत्र गम्यमानौपम्यं वैवक्षिक न वास्तवम्। दीपकालंकार:।

अथ दीपकम्। प्रस्तुतापस्तुतानां तु सामस्से तुल्यघमतः । औपम्यं गम्यते यत्र दीपकं तन्निगद्यते।।

यत्र प्रस्तुताप्रस्तुतानां समस्तानामेव समानधर्मसंवन्धेनौपम्यं गम्यते तद्दीपकम्। तस्य धर्मस्यादिमध्यान्तगतत्वेन त्रैविध्यम्।

आदिदीपकं यथा।

अन्योदाहरणमाह। कूर्मेन्द्रेति। हरित्करिणो दिग्गजाः । एवमुभयत्र क्रिया- श्रयत्वेनाप्युदाहार्यम्। ननु प्रस्तुताप्रस्तुतविषयस्यौपम्यस्य कथमत्रोपपत्तिस्तत्राह। अन्रेति। केवलप्रस्तुतेषु कस्यचिदुपमानत्वस्य केवलाप्रस्तुतेपु कस्यचिदुपमेय- त्वस्य कल्प्यमानत्वादिति भावः । अथ प्रस्तुताप्रस्तुतसमाश्रयं दीपकमाह। प्रस्तुतेति। अत्र प्रस्तुताप्रस्तुतानां सामस्त्यमत एवौपम्यं वास्तवमिति तुल्ययोगितातो विशेषः । गम्यत्वं पुनरस्य पूर्ववदत्रापि इवाद्यभावात्। प्राकरणिकाप्राकरणिकमध्ये कुत्रचिन्निविष्टः समानो धर्म: प्रश्वर्थानुष्टितः प्रयाजादि: पुरोडाशस्येवेतरांशस्योपकरोति। अत एव दीप- सादृश्यात् दीपकमित्युच्यते। 'संज्ञायां च' इतीवार्थे कन्प्रत्ययः। तत्र विशेष- माह। तस्येति । आदिमध्यान्तगतत्वेन आदिमध्यान्तवाक्यगतत्वेनेत्यर्थः ।

१ गाधीश P. २ न वास्तव कि तु वैवक्षिकम् T. ३ p. drops तत्र.

४३० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते 4

भाइ णलेण केअजुअं रहुउलदीवेण सोरिणा तेता। दावारो तवजणिणा कैलिजुअं वीररुद्देण ॥। १४२।।

अत्र नॅलरामधेर्मपुत्रैः कृतत्रेताद्वापाराः शोभन्ते तथा वीररुद्रेण कलि- युगं शोभत इत्यौपम्यं गम्यते।

मध्यदीपकं यथा।

भाईरहिए जलणही राअइ जोण्हाइ पुण्णिमाअंदो। सुत्तीए कमलभैंवो कित्तीए पआबरुददो बि॥ १४३॥

अन्र भागीरथ्यादिभि: समुद्रादयो यथा तथा कीर्च्या प्रतापरुद्रो शैजत इत्यौपम्यं गम्यते।

अन्तदीपकं यथा।

भाईति। रेघुकुलदीपेन रामेण। तपसो जनिरुत्पत्तिर्यस्य तेन तपोजनिना धर्म- पुत्रेण। अत्र भातीति समानधर्मस्यादिवाक्यगतत्वादादिदीपकम्।

भाईरहिए इति। अत्र राजत इत्यस्य द्वितीयवाक्यगतत्वान्मध्यदीपकम्।

छाया।

1 भाति नलेन कृतयुगं रघुकुलदीपेन शौरिणा त्रेता। द्वापारस्तपोजनिना कलियुगं वीररुद्रेण।। 2 भागीरथ्या जलनिधी राजते ज्योत्स्नया पूर्णिमाचन्द्रः । श्रुत्या कमलभवः कीर्च्या प्रतापरुद्रोऽपि॥

१ किअजुअओ M. २ तेदा M. ३ कळीजुअअं M. ४ यथा नल R. ५ युधिषिरै: R. ६ रहीए M. रेहई P. ८ जोण्हइ P. ९ चंदो TV, M, १० हवो T. ११ कितीप P. १२ विराजत M. ११ अन्त्यदीपकम् T. १४ t. has before this भाति नलेन &c. १५ Before this t. has भागीरथ्या जलनिधी &.

अर्थालंकाराः। ४३१

सुरलोअं सुरणाहो परलोअं वीररुद्दणरणाहो। फणिलोअं फणिणाहो रक्खइ णिरुपद्दवोजेअं॥ १४४॥

अंत्र यथा सुरलोकफणिलोकौ सुरनाथर्फेणिनाथाभ्यां रेक्षितौ तथा वीररुद्रेण नरलोको रक्षित इत्यौपम्यं गम्यते।

अथ पदार्थगतालंकारद्वयानन्तरं वाक्यार्थगतमलंकार्द्वॅयं निरूप्यते।

प्रतिवस्तूपमालंकारः।

यत्र सामान्यनिर्देशः पृथग्वाक्यद्ये यदि। गम्यौपम्याश्रिता सा स्यात् प्रतिवस्तृपमा मता ॥

सुरेति। अंत्र रक्षणस्यान्तवाक्यगतत्वादन्तदीपकम्। एषूदाहरणेष्वनेकका- रकगतत्वेनैकक्रियादीपकम् । एवमनेकक्रियागतत्वेनैककारकमपि दीपकमस्ति । यथा।

'साधूनामुपकर्त्तु लक्ष्मीं द्रषटुं विहायसा गन्तुम्। न कुतूहलि कस्य मनश्चरितं च महात्मनां श्रोतुम् ।I' इति।

अनन्तरालंकारयोः संगतिमाह। अथेति। समानधर्मस्य पदार्थगतत्वात्। दीपकतुल्ययोगिते पदार्थगते। तन्निरूपणानन्तरं तदारब्धवाक्यार्थमूलालंकार- द्यमुच्यत इत्यर्थः । तत्रापि पूर्वोक्तरीत्यान्तरङ्गवस्तुभावमूलां प्रतिवस्तूपमामाह। यत्रेति। फलतो व्याचष्टे । यत्र वस्त्विति । गम्यौपम्ये इवाद्यप्रयोगादिति भावः। अन्यथेयमुपमव स्यादिति हृदयम् । तेन प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थमुपमा

छाया। 1 सुरलोकं सुरनाथो नरलोकं वीररद्रनरनाथः। फणिलोकं फणिनाथो रक्षति निरुपद्रवोद्वेगम्।।

१ नरनाथः P. २ णिरुवद्वुज्जोअं M. ३ T'. omits अत्र. ४ फणिम्याम् P. ५ रक्ष्यत T. ६ रुद्रेण AI. • 'द्वयमुच्यते R. ८ Before this t. has सुरलोकं मुरनाथो &c.

४३२ प्रतापरुद्वीये रक्नापणसमन्विते

यत्र वस्तुप्रतिवस्तुभावेन सामान्यं वाक्यद्वये निर्दिश्यते तत्र गम्या- पम्या प्रतिवस्नृपमा। सा साधम्यवैधम्यभ्यां द्विविधा। पथमा यथा। मन्थनाचल एवैकः क्षमः सिन्धुविलोडने। प्रतापरुद्र एवैकः शक्त शत्रुविलोडने ॥६४५॥। अंत्र यथा समुद्विलोडने मन्थनाचलः क्षमस्तथा शत्रुविलोडने प्रतापरुद्रः शक्त इत्योपम्यं गम्यते। द्वितीया यथा। प्रतापरुद् एवैकः पटीयान् जनरञ्जने। चन्द्रादंते क्षमो नान्यश्चकोरपरितोषणे॥१४६ ॥ अत्र चेन्द्रेण यथा चकोरपैरितोपः क्रियते तथा वीररुद्रेण जनरअ्ञनं कियत इति वैधस्यणौपम्यं गम्यते। दृष्टान्तालंकार: अथ हैष्टान्त: । यत्र वाक्यिद्रये विम्तन्तिविम्वतयोच्यते। सामान्यधर्मो वाक्यः स दृष्टान्तो निगदयते॥ यत्र विम्वप्रतिबिम्बभावेन सामान्यं वाक्यद्ये निर्दिश्यते स दष्टा- न्तालंकारः। सोऽपि साधर्म्यवैध्म्याभ्यां द्विविधः। आद्यो यथा। ....

सामान्यं यस्यां सा प्रतिवस्तूपमा इत्यन्वर्थेयमजनि। तस्पा द्वैविध्यमाह। साधर्म्येति। साधर्म्येणोदाहरति। मन्थानेति । अन्र संबन्धिभेदेन क्षमशक्त- शब्दाभ्यां समानधर्मस्य कथनाद्वस्तुग्नतिवस्तुभावः । वैधर्म्येणोदाहरति। प्रतापेति। पर्टायानतिषटुः। दृष्टान्तं लक्षयति। यत्रति। द्वयोः सदृशयोर्थयोरुपादानं विम्वप्रतिबिम्ब- भाव इत्युक्तम्। अन्रापीवाद्युपादाने पुर्ववदुपमैय स्यादिति द्रष्टव्यम्। दष्टोऽन्तो १ R. and T'. drops अत्र. २ यथा चन्द्रेण R., M. ३ परितोषणम् I. ४ दष्टा-तालकार: T. ५ वाक्यदूय Ri. ६ साग्यम .

अर्थालंकाराः। ४३३

क्षोणीं विभ्रतु भूभृतः कतिपये कापि प्रतिष्ठा पुनः

राजानो जनरञ्ञनं विद्धतां श्रीवीररुद्रप्रभो: कोऽप्यन्यो महिमा जगत्व्रयधुराघौरेयदोःशालिनः ॥।१४७।। अत्र प्रतापरुद्रस्य मरोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावादौपम्यं गम्यते। वैधर्म्येण यथा।

तावद्ब्जानि निद्रान्ति यावत्रोदेति भानुमान्॥ १४८ ॥ अत्र यथा भाखदुद्यमात्रेण पम्मानि समुन्मिलन्ति तथा प्रतापरुद्- द्याविलोकनमात्रेण संपद: संभवन्तीति वैधर्म्येण बिम्बप्रतिबिम्बनम्। निदर्शनालंकार:। अथ गम्यमानौपम्यप्रस्तावान्निदर्शनालंकारो निरूप्यते। असंभवद्धर्मयोगादुपमानोपमेययोः । पतिबिम्बक्रिया गम्या यत्र सा स्यान्निदर्शना ।। यत्रोपमानधर्मस्योपमेयगतत्वेन निबद्धस्यान्वयासंभवात् तत्संब- न्धार्थ बिम्बप्रतिबिम्बकरणमाक्षिप्यते सैका निदर्शना । तद्विपर्यये द्वितीया निदर्शना। निश्रयो यत्र स रष्टान्त इत्यर्थः । साधर्म्येणोदाहरति । क्षोणीमिति। भूंभृतः पर्वताः । दिगधीशानाभिन्द्रादीनां वासनगरीत्वेन संदिग्धाः संदेहविषयीकृताः कुअश्रियो यस्य तस्य तथोक्तस्य । तत्र कुञ्जेष्वेव नगरबुद्धिरुदेतीति भावः । संपूर्वको दिहिः सकर्मकोऽपि दृश्यते । यथा 'नानुपलब्धेन निर्णीतेऽर्थे न्यायः प्रवर्त्तते अपि तु संदिग्धे' इति। जगत्व्रयधुरायां धौरेयाभ्यां धुरन्धराभ्यां दोभ्यों शालते ताच्छील्येन तथोकस्य। धौरेयशब्दो व्याख्यातः । वैधर्म्येणोदाहरति। काकतीन्द्रेति। निदर्शनायाः संगतिमाह। अथेति । अत्र बिम्वप्रतिबिम्बभावोऽभ्युच्चयः। लक्षणमाह। असंभवदिति। उपमानधर्मस्योपमेयगतत्वेनोपमेयधर्मस्योपमानग- तत्वेन वा संबन्धासंभवादसंभवद्वाक्यार्थसंबन्धा निदर्शना द्विविधेत्यर्थः । १ प्रतापरुद्रभावविलोकन R., प्रतापरुद्रावलोकन M. २ वैधम्यें I. ३ अत्र P. * क्षोणीभृतः t. 55

४२४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

पथमा यथा। रिपुतिमिरमुदस्यन रत्नसिंहासनस्थ- स्त्रिभुवनमहनीयः कोकतीयक्षितीशः। वहति मुवनविश्वोलासलीलामभिख्या- मुदयशिखरिचूडाचुम्बिनस्तीव्रभानोः॥१४९॥ अत्र तीव्रभानोरभिख्यायाः प्रकृतेऽसंभवादमिख्यासद्ृशीमभिख्यां वहतीति प्रतिविम्बकरणाक्षेपः।

वीररुद्रनरेन्द्रस्य यशोवैशद्यसंपदः। लक्ष्यन्ते क्षीरवाराशिलीलादर्पणमण्डले॥ १५० ॥ अत्र यशोवैशद्यस्य दुग्धार्णवेSसंभवात् सेदश्योपगमेन बिम्बप्रति- बिम्बनं गम्यते। क्चिन्निषेधवशादाक्षिप्तया प्राप्या बिम्बकरणाक्षेपो यथा। काकतीन्द्रद्विपत्कान्ता धावन्त्यः प्रतिकाननम्। पद्भ्यां मुश्चन्त्यलाक्षाभ्यां स्थले रक्तोत्पलश्रियम्॥१५१॥ अन्न मुँश्चतीति निषेधात् पूर्व रक्तोत्पलश्रीप्राप्तिराक्षिप्ता। व्यतिरेकालंकार: अथ व्यतिरेक: ।

व्याचष्टे। यत्रेति। तद्विपर्यय इति। उपमेयधर्मस्योपमानगतत्वेनेत्यर्थः । रिपु- तिमिरमिति। उदयशिखरिचूडाचुम्बिनः प्राचीनपर्वताग्रवर्त्तिनस्तीव्रभानोर्वि- श्रोल्लासिलीलां लोकानन्दिस्वरूपामभिख्यां शोभां वहति। योजयति। अत्रेति। वीररुद्रेति। अत्रोपमेयधर्मस्योपमानेSसंभवात् प्रतिबिम्बक्रियाक्षेप इत्याह। अन्र यश इति। अन्र च विशेषान्तरमाह। क्कचिदिति। काकतीन्द्रेति। अलाक्षाम्यामल- ककरहिताभ्याम्। पूर्व राज्यसमय इत्यर्थः। संभवद्वाक्यार्थसंबन्धापीयमन्यै- रह्गीकृता। तदुक्तम्। १ काकतीयः क्षितीशः P. २ 'विश्वोक्कासिलीला T'. ३ 'लम्बिन R., T. ४ दुग्वार्ण- वादावसंभवात् P. ५ तत्सादृश्यो' M. ६ विमुञ्चतीति R., M. • उपमानवर्मस्यो-

अर्थालंकायः। ४३५

भेदपधानसाधर्म्यमुपमानोपमेययोः । आधिक्याल्पत्वकथनाद् व्यतिरेकः स उच्यते॥ यत्रोपमानादुपमेयस्याधिक्येन न्यूनत्वेन वा प्रतिपादनेन भेदप्रधानं साधर्म्यमवगम्यते स व्यतिरेकालंकारः। यथा। दिनकृति कुमुदैर्धृतो न रागः शशिनि पंराश्चि परं सरोरुहाणि।

'अभवन् वस्तुसंबन्धो भवन् वा यत्र कल्पयेत्। उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा निदर्शना ।।' इति। उदाहरणं तु 'चूडामणिपदे धत्ते यो देवं रविमागतम्। सतां कार्यातिथेयीति बोधयन् गृहमेधिनः ॥' इति। अत्र चक्रवर्ती न्योचक्रे। 'बोधयन्निति कारीषोऽभिरध्यापयतीतिवद् गिरिगृ- हमेधिनो बोधनक्रियासमर्थान् करोतीति तत्समर्थाचरणे णिचः प्रयोगात् संभ- वति वस्तुसंबन्धः' इति। ततस्तत्सद्दशबोधनाक्षेपः । सैषा सर्वापि पदार्थवृत्तिः ।

त्वैत्पादनखरतनानां यदलक्तकमार्जनम्। हदं श्रीखण्डलेपेन पॉण्डरीकरणं विधोः ।' इति। न चायं रष्टान्तः । अन्र वाक्ययोः सापेक्षत्वात्। यत्र निरपेक्षवाक्यद्वय बिम्बप्रतिबिम्बभावः स दष्टान्तः । यत्र सापेक्षवाक्यद्वये सोऽसौ निदर्शनेति महाननयोर्भेदः । अन्र मालावैचिन्यमपि द्रष्टव्यम्। अथ गम्यौपम्यप्रस्तावाद् व्यतिरेकं लक्षयति। भेदेति। भेदो वैलक्षण्यं तत्प्रधानं साम्थ्ये गम्यत ईत्मध्याहृत्य व्याचष्टे। यत्रेति। उदाहरति। दिन- कृतीति। रागोऽनुरागः । पराज्चि प्रतिकूलानि। अयं तु कुवलयेन भूमण्डलेन १ परामिपरम् M. २ व्याचटे t. ३ तत्पाद t. ४ पाण्डरी p. ५ इत्यमिप्रेत्य t. ६ भूमण्डलेन is dropped in t.

४३६ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

कुवलयकमलाइृतपकाश: प्रभवति विश्वसुहत् प्रतापरुद्रः ॥। १५२॥। अत्र रविशशिनोरेसंभवेन सर्वभियंकरत्वेनोपमेयभूतस्य प्रतापरुद्र- स्याधिक्यं कुवलयकमलादतप्रकाश ईति लेषसमुत्थापिता व्यतिरेकः। श्षेषालंकार:। अथ क्षेषालंकारो निरूप्यते। प्रकृतापकृतोभयगतमुक्तं चेचछब्दमात्रसाधर्म्यम्। श्षेषोऽयं क्विष्टत्वं सर्वत्राद्द्वये र्नोन्त्ये।। यत्र केवलप्रकृतयो: केवलाप्रकृतयोश्ें श्रेष: कथ्यते तत्र प्रकारदये विशेषणविशेष्यश्लिष्टता। प्रकृताप्रकृतविषयेऽन्त्यमेदे विशेषणमात्रश्ि- छता। विशेषणविशेष्ययोरपि ्िष्टत्वे शब्दशक्तिमूलध्वनिप्रसङ्गात्। के-

कमलया लक्ष्म्या च अभेदाध्यवसितैः कुवलयकमलैराइतप्रकाश इत्युपमानादुप- मेयस्याधिक्यकथनं श्लेषमूलम्। उपमानादुपमेयस्याल्पत्वपक्षे सह्ृदयानधिरो- हादुदाहरणं नोक्तम्। भेदद्वयलक्षणं तु सर्वस्वकारानुसारादिति रहस्यम्। तदीयोदाहरणं तु काव्यप्रकाशकार: समदूषयत्। तत्प्रकारो व्यतिरेकः प्रप- ञ्ञश् तन्रैव द्रष्टव्यः । 'उपमानाद्यदन्यस्य व्यसतिरेक: स एव सः' इति तल्लक्ष- णमेव साधीयः । व्यतिरेकस्य श्लेषगर्भतवात् तत्प्रसङ्गानन्तरं श्लेषं प्रतिज्ञापूर्वकं लक्षयति। अथेति। यत्र केवलप्रकृतयोः केवलाप्रकृतयोः प्रकृताप्रकृतयोश्र शब्दमात्रसाध- रम्यंमुक्तं चेच्छ्िष्टपदोपनिबन्ध: कृतश्रेदित्यनेनोपमाव्यवच्छेदः। अयं श्लेषालंकारः। अन्राद्यद्ये केवलप्रकृतश्लेषे केवलाप्रकृतश्लेषे चेत्यर्थः। सर्वत्र श्लिष्टत्वं विशेषणेषु विशेष्येषु च श्लेष इत्यर्थः । अन्त्ये उभयम्लेषे न सर्वत्र श्लिष्टत्वं किं तु विशेषणे- ष्वेवेत्यर्थः । विशेष्ययोरपि श्लिष्टत्वे शन्दशाक्तिमूलध्वनिप्रसंगः। तदेतदाह । अन्रेति। ननूभयश्रेष एव विशेष्यश्िष्टत्वे ध्वनिशङ्का नेतरभेदद्वय इत्यत्र किं

१ रसंभवि' P. २ इत्युक्तमिति P. ३ यच्छेषमात्र P. ४ नान्ते R., M. ५R. drops 9.

अर्थालंकारा:। ४३७

वलप्रकृतयो: केवलाप्रकृतयोचैकशब्दगोचरत्वेन न ध्वनिशङ्का। तंत्रार्थ- द्वयप्रतिपादने Sप्रस्तुतत्वेन प्रस्तुतत्वेन वा वैषम्याभावादभिधैव समर्था। प्रस्तुतापस्तुतविषये तु अभिधाया: प्रस्तुतैकपरतन्त्रत्वादप्रस्तुतार्थप्र- तिपत्तिर्व्यअ्जनव्यापारायत्तैव। तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे। 'अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। संयोगाधैरवाच्यार्थधीक्वद् व्यापृतिरञ्जनम् ।।' इति। तदेवं त्रिंया क्ष्ेषः। तन्न केवलमाकरणिकयोर्यथा।

नियामकमत आह। केवलप्रकृतयोरिति। आद्यभेदद्वये विशेष्ययोरपि भ्लिष्टत्वे अर्थद्यस्य प्रस्तुतत्वाविशेषादप्रस्तुतत्वाविशेषाद्वा अभिधाया अकुण्ठितसँचा- रित्वात् प्रस्तुताप्रस्तुतौ द्वावप्यर्थो वाच्यावेव । अतो नाद्यभेदद्वये ध्वनिशङ्केति भाव: । उभयश्लेषे कथं ध्वनेरवकाश इत्याकाडक्षायामाह। प्रस्तुताप्रस्तुत- विषये त्विति । प्रकरणादिकं प्रस्तुतार्थ एवाभिधां नियच्छति नाप्रस्तुतार्ये। अतस्तस्य न वाच्यत्वमिति भावः। ननु मा भूद् वाच्यत्वं व्यङ््ग्यत्वं तु कुलो लभ्यते इत्यत आह। अप्रस्तुतेति। अर्थान्तरस्य व्यअनैकव्यांपारविषयत्वे वृद्धसं- मतिमाह। अनेक इति। अनेकार्थस्याक्षादिशब्दस्य संयोगादैः 'संयोगो विप्रयो- गश्न-' इत्यादि वाक्यपदीयोक्तैरर्थनिश्रायकैर्वाच्यत्वे नियन्त्रिते प्रस्तुतपरत्वेन नियमिते सति अवाच्यार्थधीकृदर्थान्तरप्रतीतिकृद् व्यापृतिरअनं व्यअ्ञनव्यापार इत्यर्थः । तदेवमिति । प्रकृताप्नकृतोभयगतत्वेनेत्यर्थः । अयं च श्लेष: प्रकारा- न्तरेणापि त्रिविध: । तथा हि जतुकाष्ठन्यायेन सभङ्रपदः शन्दभ्लेषः । एकना- लावलम्बिफलद्यन्यायेनाभङ्गपदोऽर्थम्लेषः । उभयनिबन्धे तूभयभ्लेष इति। काव्यप्रकाशकार: पुनरिममर्यलेषं शन्दभ्लेषमेवोक्स्वान्यथार्थशलेषमवोचत्।

१ बरेकार्थशध्ड R. २ मोचरत्वे वु न R., T. १ मता्ष T. ४ प्रतिपादनेन M. ६ त्रिविष: T'., M. ६ तत्वाविशेषाञ्ज अभिवाया t. 'व्यापारत्वात् t. ८ प्रकृता प्रकृतौ t. ९ प्रकरणार्थम् t. १० ०व्यापरिकविषयत्वे t. ११ प्रकृत t.

.F

४३८ प्रतापरद्रये रत्नापणसमन्विते

राज: पूजाविघि धत्ते सकलोमाधवेतिथि:। नीलकण्ठकेलापाङ्के स्फुरदन्जमणित्विषि॥१५३ ॥ अन्र पूजाविषयतया हरिहरयो: प्राकरणिकत्वम्। अप्राकरणिकयोर्यथा।

सदृश: काकतीन्द्रोऽयं महाकुलमहीभृताम्। शिरोगृहीतसन्मार्गस्फुरत्कटकसंपदाम् ॥।१५४॥ अन्न महाकुलानां हरिश्चन्द्रप्रभृतीनां कुलपर्वतानां चोपमानत्वेनाप्रा- करणिकत्वम्। पाकरणिकामाकरणिकयोर्यथा।

तद्विवेकस्तु तत्रैव द्रष्टव्यः । केवलप्रकृतिश्लेषमुदाहरति। राज इति। नीलक- पठकलापाड्के मयूरपिच्छचिह्ले स्फुरन्ती अब्जमणेः कौस्तुभस्य त्विड यस्य तस्मिन् माधवे सकलस्तिथि: प्रतिपदादिः राज्ञः पूजाविधिं धत्ते। नील: कण्ठो यस्यासौ नीलकण्ठः । कलाः षोडश पातीति कलापश्चन्द्वोऽङ्कः शेखरो यस्य स तथोक्तः। उभयोर्विशेषणसमासः तस्मिन् स्फुरन्ती अब्जमणेश्रनद्रकान्तस्य त्विडिव त्विद यस्य तस्मिन्नुमाधवे सकलातिथि: पूजाविधिं धत्ते । 'तदाद्यास्तिथयोरद्वयोः' हत्यमरः । सर्वेष्वपि तिथिषु हरिहरौ पूजनीयावित्यर्थः । सकलोमाधवेतिथि-

संभवं द्रष्टव्यम्। केवलाप्रकृतश्लेषमुदाहरति। सदृश इति। शिरसा गृहीतो गौरवेण स्वीकृतः सन्मार्ग: साधुमागों येषां ते तथोक्ताः । स्फुरन्त्यः कटकानामलंकाराणां संपदो येपां ते तथोक्ताः । उभयोर्विशेषणसमासः । महत् कुलं येपां ते महाकुलाः । ते च ते महीभृतो राजानो हरिश्रन्द्रादयः पर्वताश्र । शिरोभिः शिखरैगृंहीतः सन्मा्गों नक्षत्रमार्गो येषां ते तथोक्ताः। स्फुरन्त्यः सानुसंपदो येषां तेषां महतां कुलमहीभृतां कुलपर्वतानां च सदशः।

१ माधवो P. २ कलापान्ते P .; कलापाङ्गे Mg.

अर्थालंकारा:। ४३९

विजितारिपुरो मूर्त्तौ विलसत्सर्वमङ्गलः। राजमौलि: प्रतापाङ्गरुद्रो रुद्र इव स्थितः ॥१५५ ॥

परिकरालंकार:। विशेषणमूलवैचित्र्यमूलत्वात् परिकर उच्यते। यत्राभिमायगर्भा स्याद्विशेषणपरम्परा । तत्राभिमायविदुषामसौ परिकरो मतः । यत्र विशेषणानि साभिप्रायाणि निंबध्यन्ते स परिकरालंकारः। यथा। राक्षो यादववंशपार्थिवमणेः प्रख्यातशार्यश्रिय- स्त्वङ्गनुङ्गतुरङ्गसैन्यमहतो मानैकवित्तस्य च। सद्यो रुद्रनरेन्द्रनायकचमूनाथेन केनाप्यधि- क्षिप्तस्याचरितानि सेवणपतेर्जानाति सा गौतमी ॥१५६।। अत्र राज इत्येवमादिविशेषणान्यभिप्रायगर्माणि।

उभय्लेषमुदाहरति। विजितेति। विजितारिपुरो निर्जितशत्रुनगरस्त्रिपुरा- न्तकश्र मूत्तौं विलसन्ति सर्वाणि मङ्गलानि विलसन्ती सर्वमङ्गला पार्वती च यस्य सः। राजमौली राजश्रेष्ठश्न्द्वशेखरश्च। अत्र रुद्रप्रतापरुद्रयोर्विशेष्य- यो: पृथगुपादानमत उभयश्लेषः । संगतिपूर्वकं परिकरं लक्षयति। विशेषणेति। अभिप्रायगर्भा व्यङ्ग्यगर्भा। व्यङ््ग्यस्य वाच्योन्मुखत्वेन वाच्यातिशायित्वाभावात् परिकर इत्यन्वर्थोऽलंकार:। उदाहरति। राज इति। राज्ञो न तु यस्य कस्यचित्। यादववंशपार्थिवमणे- महाकुलीनस्य न म्लेच्छस्य। प्रख्यातशौर्यश्रियोऽनेकधा विहितपराक्रमस्य न त्वनाघातरणगन्धस्य। त्वङ्रनुङ्गतुरङ्गसैन्यमहतो नैकाकिन:। मानैकवित्तस्य न तु यथा कथंचित् प्राणपरायणस्य। सेवणपतेः केनाप्यन्ध्रचमूपतिना अधिक्षिसस्य सतः। आचरितान्यायुधसन्न्यासादीनि। सा कवलितसेवणपतिसर्वस्वा गौतमी जानातीत्येवं साभिप्रायविशेषणत्वम्। उत्प्रासगर्भाण्यभिप्रायगर्भाणीत्यर्थः । १ ० वैचित्र्यात् R. २ P. drops निवध्यन्ते. ३ 'युत्मास' T'., M.

४४० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

आक्षेपालंकारः।

अथाक्षेपालंकार:। विशेषबोधायोक्तस्य वक्ष्यमाणस्य वा भवेत् । निषेधाभासकथनमाक्षेपः स उदाहृतः ।। यत्र विशेषप्रतिपत्यर्थमुक्तवक्ष्यमाणयो: प्राकरणिकयोर्निषेधाभास: कथ्यते स औक्षेपः । उक्तविषये वस्तु वा कथनं वा निषिघ्यते। वश्य- . माणविषये कथनमेव निषिध्यते। तन्रापि सामान्यरूपेण प्रतिन्ञा विशे- परूपण निषेधः। अंशोक्तावंशान्तरस्य वा निषेघ: । एवं चयुर्विधो- जयमाक्षेप:। क्रैमेणैषामुदाहरणानि। नरेन्द्रमौले न वयं तेव संदेशहारिणः । जगत्कुटुम्बिनः कश्चिन् शत्रुरिति कथ्यते॥१५७॥ अत्र राजसन्धिविग्रहकारिणामुक्तौ न वयं संदेशहारिण इति वस्तु- । निषेधः। स चानुपपद्यमान: संधिविग्रहकालोचितकैतववचनपरिहारेण तत्त्ववादित्वे पर्यवसितः । सर्वजगत्पालकस्य तव शत्रुभावेन नालोक- नीया राजानः किं तु भृत्यरूपेण संरक्षणीया इत्येवमादिविशेषमा- क्षिपति।

गम्यत्वप्रस्तावात् परिकरानन्तरं विशेषगम्यत्वाश्रयमाक्षेपं लक्षयति। विशे- पेति। यत्रोक्तस्य वक्ष्यमाणस्य वा प्राकरणिकत्वेन विधातुमिष्टस्य अत एव निषेधानर्हस्य यो निषेधो विशेषबोधार्थमभिधीयमान: सव्रामासी भवति स आक्षेप इत्यर्थः । तस्य चतुर्या विभागमाह। उक्कविषय इत्यादिना। तत्रोक्तवस्तुविषय- निषेधमुदाहरवि। नरेन्द्रेति । अजातशत्रोः किमर्य संधिविग्रहकारिण इति भाव:। वस्तुनिषेधं योजयति । अन्नेति। तत्फलं विशेषमाह। स चेति। संदेशहारिषु तत्वनिषेधोऽनुपपद्यमान: सब्रसमदीया राजानो भृत्यरूपेण भरणीया इत्यादिविशेषं बोधयतीत्यर्थः ।

१ आक्षिपालंकार: T'. २ P. drops प्रतिज्ञा विशेषरूपेण निषेध: २ क्रमेण यथा R. ४ मोलेन P. ५ राजसदेश T. ६ 'वादित्वपर्थ M. " पर्यवस्थितः T'.

अर्थालंकाराः। ४४१

कथननिषेधो यथा। वयमशरणा इत्येषोक्ति: कथं घटते जगत्- त्रितयशरणे त्रायस्वास्मानिति स्फुटमनता। सकलजनतारक्षादक्षे त्वयि प्रणता इति त्रिभुवननमस्कार्ये सिद्धं प्रतापमद्दीपते ॥ १५८॥ अत्र वयमशरणा इत्येवमात्मोक्तिकथननिषेघादाभासरूपादेवश्यं पं- रिपालनीयत्वादिविशेषः प्रतीयते। वक्ष्यमाणविषये सामान्यं प्रतिज्ञाय कथननिषेधो यथा। विज्ञापयामस्ते किंचित् काकतीयकुलोद्वह। विज्ञाप्यते किमथवा सर्वज्ञे रक्षके त्वयि॥१५९॥ विज्ञापयाम इति साँमान्यं प्रतिज्ञाय कथननिषेधाभासात् सर्वथा वयं रक्षणीया इति विशेष आक्षिप्यते। अंशोक्तावंशान्तरस्य निषेधो यथा। प्रतापरुद्र: स्वयमिद्धतेजा दैवं च तद्विकमदत्तहस्तम्।

कथननिषेधमुदाहरति। वयमिति। सर्वेपां नाधे गक्षके नमस्कार्ये च त्वयि दीप्य- माने सर्वान्तर्भूतानामस्माकमशरणास्त्रायस्व प्रणना इत्यादीनि वचनानि व्यर्था- नीत्यर्थः । योजयति । अन्नेति । वयमशरणा इत्येवमाद्युक्तिभि: यः कथननिषे- धस्तस्मादाभासरूपादविषयप्रवृत्त्या निषेधस्य प्ररोहाभावादाभासत्वमिति भावः। वक्ष्यमाणविषये सामान्यं प्रतिज्ञाय विशेषनिषेधमुदाहरति। विज्ञापयाम इति। अत्र प्रथमार्चे सामान्येन प्रतिज्ञा यत् द्वितीयार्धे वयं रक्षणीया इति विशेषबोधार्थ विशेषकथननिषेधादाक्षेप:। अंशोक्तावंशान्तरनिषेधमुदाहरति । प्रतापेति । इद्धतेजा: समृद्धप्रतापः ।

१ इत्यादुक्तिकथन R. २ दवश्यपरि R. ३ परिपालकत्वादि P. ४ सामान्य- प्रतिज्ञया विशेषनिषेधो यथा R. ५ कुलोद्रव R .; मदपत M .- ६ अत्र विज्ञापयाम R. •कथनसामान्यप्रतिज्ञया R. 56

४४२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यूयं च तूलोपमसारभाज- स्तद्युक्तमेवं यदि वा किमुक्तैः ॥ १६० ॥ अत्र प्रतापरुद्रो महीयान यूयमल्पा इत्यंशोक्या यदि वा किमु- कैरित्यंशान्तरनिषेधाभासेन सर्वथा प्रणामैः प्रसादनीयोऽयं न तु प्रातिपक्ष्यमवलम्बनीयं युष्माभिरिति शत्रुस्त्रीवचनभङ्ग्या विशेष आक्षिप्यते। सैमानार्थतयाSनिष्टविध्याभासोऽप्याक्षेप ईसभ्युपगम्यते। यथा चेष्टनिषेधस्यानुपपद्यमानतयाभासत्वं तथानिष्टविधेरप्यनुपप- द्यमानतयाभासत्वम्। यथा। नाथ प्रतापरुदस्य सेवां त्यजसि चेत्यज। अरण्यगृहमेधिन्या रीतिरभ्यस्यते मया ॥१६१॥ अंत्रानिष्टभूतं प्रतापरुद्रसेवात्यजनं तद्रिपुकामिन्या विधीयते । सें विधिरनुपपद्यमान आभासे पर्यवस्यति। अरण्यगृहमेधिन्या रीतिरभ्य- स्यत इत्यनेन विध्याभास एव उपवृंहितः । व्याजस्तुत्यलंकार:। अथ गम्यप्रस्तावाद् व्याजस्तुतिरुच्यते।

दत्तहस्तमनुकूलम्। तूलोपमसारभाजो निःसारा इत्यर्थः। तदेवं युक्तमित्यंशोच्या किमुक्तैरित्यंशान्तरनिषेधः । तस्य व्यङ्ग्यं विशेषमाह। सर्वथेति। आक्षेपान्तरमुपक्षिपति। समानेति । समानार्थतया समानन्यायतयेत्यर्थः । तदेवाह। यथा चेति। अनुपपत्तिवशादिष्टनिषेधस्येवानिष्टविधेरप्याभासत्वा- दाक्षेपत्वमिति भावः । उदाहरति । नाथेति । अनिष्टविध्याभासं योजयति। अन्नेति। अथ गम्यत्वप्रस्तावाद्वाच्याभासत्वप्रसङ्गनाक्षपानन्तरं व्याजस्तुतिं लक्षयति। १ T'. omits तु. २ प्रातिपक्ष्येणावलम्बनीयः P., R. ३ समर्थतया Ii. ४ इत्युप- गम्यते P. ५ तत्रानिष्ट M. ६ प्रतापरुद्रपादसेवा M .; प्रतापरुद्रस्य पादसेवा T. स घ विवि° I".

अर्थालंकारा:। ४४३

निन्दया वाच्यया यत्र स्तुतिरेवावगम्यते। स्तुया वा गम्यते निन्दा व्याजस्तुतिरसौ मता। यत्र निन्दाकथनमुखेन स्तुतिर्गम्यते एका सा । यत्र स्तुतिमुखेन निन्दा गम्यत सा द्वितीया व्याजस्तुतिः। क्रमेण यथा। काकतीयविभो: कीर्च्या किं वाद्य धवलीकृतम्। यत्तदीयारिवक्रेषु दृश्यते कालिमा महान् ॥ १६२॥ स्तुखा निन्दा यथा। प्रतापरुद्रनृपतेरहो साहसिका द्विषः। यद्विशन्त्युदधीन शैलानारोद्दन्ति समन्ततः ॥१६३॥ अप्रस्तुतप्रर्शंसालंकारः। अथ गम्यत्वप्रस्तावादप्रस्तुतप्रशंसोच्यते। अप्रस्तुतस्य कथनात् प्रस्तुतं यत्र गम्यते । अप्रस्तुतप्रशंसेयं सारूप्यादिनियन्त्रिता । यत्र सारूप्येण सामानविशेषभावेन कार्यकारणभावेन वोंप्रस्तुतक- थनात् प्रस्तुतप्रतीतिस्तत्राप्रस्तुतप्रशंसा । अप्रस्तुतात् प्रस्तुतप्रतीति- निन्द्येति। यत्र निन्दया स्तुत्या वा वाच्यया प्रमाणान्तरबाधितस्वरूपया यथा- ऋमं स्तुतिनिन्दावगम्यते सा व्याजेन व्याजरूपा वा स्तुतिरिति द्वि विधाप्यन्वर्था व्याजस्तुतिरित्यर्थः । काकतीयेति। विशेषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञानमिति न्यायेना- रिवऋ्व्यतिरिक्तं विश्वं कीर्त्या धवलीकृतमिति निन्दया स्तुतिर्गम्यते। प्रतापेति । अत्र शत्रूणां साहसप्रशंसया भीरूत्वं व्यज्यते। स्तुतिप्रसङ्गाद्वयाजस्तुत्यनन्तरमप्रस्तुतप्रशंसामाह। अथति। यद्यप्यप्रस्तुत- मप्रस्तुतत्वादेव न कथनीयं तथापि प्रस्तुतार्थप्रतीत्यर्थत्वादविरोधः । तत्र गम्या- गम्ययो: प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्नियामकं संबन्धमाह। सारुप्येति । आदिग्रहणात् सामान्यविशेषभावः कार्यकारणभावश्र गम्यते। तेषामेवार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वात् तेन सामान्यं विशेष: कार्ये कारणं सरूपं च प्रस्तुतं स्वस्वप्रतियोगिनोSप्रस्तुतस्य १ R. and M. drop सा. २ निन्दाप्रतीतिः सा M. ३ कीर्त्याम् P. ४ सारूप्यादे, र्निर्यात्रिता R. 4 चा M. ६ 'प्रतीतेः समा' P. गृद्यते t.

४४४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

रित्यनेन समासोक्तेर्व्यावृत्तिः । न च कार्यात् कारणप्रतीतावनमाना- विर्भावशङ्का। अनुमानालंकारे प्रत्याय्यप्रत्यायकयोद्वयोरपि प्रोकरणि- कत्वाभ्युपगमात्। अनेन पर्यायोक्तस्य व्यावृत्तिरपि। न चायं ध्वनिः। प्रतीयमानस्य वाच्यसिद्धयङ्गत्वात्। तत्र सारूप्येण यथा।

आशासु प्रशमितवासनोदयेभ्य: किं लब्घं भ्रमरगणैर्जरत्तरुभ्यः । पुन्नागो नवनवसौरभप्रसूनै- रामोदं दिशति निवासमारभध्वम्॥ १६४॥ अत्र भ्रमरवृत्तान्तेनाप्रस्तुतेन सर्वानसंपूर्णविभवार्नुर्वीश्वरान् विहाय सेंकलगुणपरिपूर्णः सर्वजनानन्दी प्रतापरुद् एक एव सर्वेषां विदुषां सेव्य इति प्रस्तुतं प्रतीयते।

कथनात् प्रतीयत इति पञ्चाप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः । न चेयं समासोक्तिः । तद्वि- पर्ययेण प्रवृत्तेरित्याह । अप्रस्तुतादिति । कार्यात् कारणप्रतीतिभेदस्यानुमा- नेऽन्तर्भावं वारयति। न चेति। अत एव पर्यायोक्तव्यावृत्तिरपीत्याह। अनेनेति। तन्नाप्युभयोः प्रकृतत्वादिति भावः । व्यङ्रग्यमत्रालंकार्यमत आह। न चेति। तत्र हेतुमाह। प्रतीयमानस्येति। वाच्यसिद्धयङ्गत्वादप्रस्तुतस्य वाच्यत्वमेवा- युक्तमिति कृत्वा प्रस्तुतं प्रतीयमानं तत्साधनत्वेनोपकरोतीति वाच्यसिद्धयङ्गं नाम गुणीभूतव्यङ्र्ग्यं न प्रधानमतो न ध्वनिरिति भावः । तत्र सारूप्येणो- दाहरति। आशास्विति। प्रशभितवासनोद्येभ्यो निवर्त्तितपरिमलप्रचारेभ्यो जरत्तरुभ्यो जीर्णवृक्षेभ्यः । अन्राप्रस्तुतभ्रमरवृत्तान्तेन प्रस्तुतप्रतापरुद्रवृत्तान्तः सारूप्येण प्रतीयते। साधर्म्येणेदमुदाहरणम्। वैधर्म्यादिनिबन्धनास्त्वन्यतो द्रष्टव्याः ।

१ P. drops द्वयो: २ प्राकरिणकोपगमात् P. ३ पर्यायोक्तेर्व्यावृत्ति° M. ४ 'मुर्वी. धरान् M. ५ सवगुण R. ६ प्रतापरुद्र एव सेव्य B. प्रतिपत्तिर्यथा P.

अथालंकारा:। ४४५

यशस्विनी पद्मभवस्य सृष्टि- रुत्पादयित्री नृपशेखराणाम्। तत्पालनाल्लालनभाग्ययोग्यो जातश्चिरान्मध्यमलोक एष: ॥ १६५।। अन्र प्रतापरुद्स्य गुणमहत्त्वे प्रस्तुते सामान्यमभिहितम्। विशेषाद् सामान्यप्रतीतिर्यथा। दहुमणा वि ण पेकैखइ ण भणइ वेत्तुं सेकोऊहला बि। पैरिसासआ वि णँ प्पसइ वणिआए कीरिसी सिंद्ी ॥ १६६॥ अत्र मुग्धानां संगमे महती लज्जेति सामान्ये प्रस्तुते विशेषोऽभिहितः। कार्याव कारणभतीतिर्यथा। गाधा इवार्णवा जाता नीचा इव महाद्रय:। महीमवतरत्यस्मिन् काकतीयकुलेश्वरे ॥ १६७॥ अन्रार्णवादीनां गाधत्वादिभि: कार्यभूतैरप्रस्तुतैः कारणमूतं प्रतापरुद्र- गाम्भीर्यादि प्रतीयते।

यशस्विनीति। अत्राप्रस्तुतराजसामान्यवृत्तान्तवर्णनया प्रस्तुतराजविशेषत्र- तापरुद्रगुणमहिमप्रतीतिः । दङ्ठमणावीति। अंत्र दर्शनाद्युत्कण्ठायामप्यदर्शनादीनामप्रस्तुतानां लजा- विशेषाणामुत्तया प्रस्तुतलज्जासामान्यप्रतीतिः । लज्जाकार्याणां लजात्वमौपचा- रिकम्। गाधा इति। अन्राप्रस्तुतार्णवगाधादिकार्यवर्णनया प्रस्तुतप्रतापरुद्रगाम्भीर्य- प्रतीतिः ।

छाया। 1 द्रषुमना अपि न पश्यति न भणति वक्तुं सकुतूहलापि। स्पर्शाशयापि न स्पृशति वनितायाः कीदृशी सृष्टिः। १ नृपशेखराणि R .; नृपशेखरस्य P. २ प्रतिपत्तिर्यथा P. ३ प्रक्खइ P. ४ वककुम् M. ५ सहोउहका वि M. ६ णस्सूसआ वि ण छीवइ M. णा च्छिवइ P. ८ सिद्धि P. ९ कुलोदहे M3. १० Before this t. has द्रष्टुमना अपि &c.

प्रतापरुद्रीय, रतनापणसमन्विते

रूपकहेतुत्वेन तर्कानुमानवैलक्षण्यम्। यथा। रजोधूमः सेनाव्यतिकरभेवो यत् प्रसरति स्फुलिङ्गा दृश्यन्ते भटघंटितकाक्षेयकभुवः । ततो मन्ये यात्राशुचिसमयजो रुद्रनृपतेः प्रभूत: कोपाभ्िर्दहति रिपुभूपालनगरीः ॥। १७२ ॥। काव्यलिङ्गालंकार:। अथ काव्यालेङ्गम्। हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम् । यत्र हेतुर्वाक्यगतत्वेन पद्गतत्वेन वा प्रतिपाद्यते तेत् काव्यलिङ्गम्। यथा। प्रतापरुद्र इत्येषा कापि पञ्चाक्षरी थुभा। हृदिस्थां बिभ्रतो भूपा वशीकुर्वन्ति संपदः ॥१७३॥ अन्र वाक्यार्थगतो हेतुः।

धर्मत्वं सपक्षे स्त्वं विपक्षाद् व्यावृत्तिरित्येतद्रूपत्रयसहितो हेतुः साधनम् । यत्र साध्यप्रतीतये समध्यं निर्दिश्यते सोऽनुमानालंकार इत्यर्थः । तर्कानुमान- वैलक्षण्यं दर्शयति। रूपकहेतुकत्वेनेति । उदाहरति । रजोधूम इति। यात्रैव शुचिसमय आषाढमासो ग्रीष्म इत्यर्थः । अत्र क्रोधान्नौ साध्ये रजोधूमः खङ्गभुव: स्फुलिङ्गाश्च लिङ्गम्। सर्वसंप्रतिपन्ना रूपत्रयसम्पन्नयोर्धूमाइ्यो रूपक- गर्भत्वादनुमानालंकारत्वम्। अनुमानप्रसङ्गादनन्तरं काव्यलिङ्गमाह। हेतारिति। वाक्यार्थहेतुकं विशेषण- गत्या पदार्थहेतुकं वा काव्यलिङ्गं द्विविधमित्यर्थः । काव्यग्रहणं तर्कवैलक्षण्यार्थम्। तेन व्याप्तिपक्षधर्मतादयो न क्रियन्त इति रुचकः। अत एवानुमानादस्य वैषम्यमिति लभ्यते । प्रतापेति । अत्र संपद्वशीकरणे वाक्यार्थे प्रतापरुद्र- पञ्चाक्षरीप्राशस्त्यलक्षणो वाक्यार्थो हेतु: । १ हेतुकत्वेन R. २ भवोऽयं प्रस° P. ३ करकलितकौक्षे M. ४ नगरीम् M. ५ तत्र R. ६ सन्ततम् M/. ७ °संप्रतिपन्नरूपत्रय° t.

अर्थालंकाराः।

पदार्थगतो यथा। म्लानापि भूभृतां भाललिपिरुच्छुसिता पुनः।

अन्र पूर्व परिम्लानाया भूपाललिपे: पुनरुच्छ्वासे प्रतापरुद्रनरेन्द्रचर- णनखचन्द्रिकासेचनं हेतुः। तस्य विशेषणगतत्वात् पंदार्थगतत्वोक्तिः। अर्थान्तरन्यासालंकार:। अथार्थान्तरन्यासः।

कार्यकारणसामान्यविशेषाणां परस्परम् । समर्थनं यत्र सोऽर्थान्तरन्यास उदाहृतः ।। यत्र कार्यकारणभावेन सामान्यविशेषभावेन वा प्रकृतसमर्थनं क्रियते सोरऽर्थान्तरन्यासः।

म्लानेति। अत्र शत्रुभूपालभाललिपेः पुनरुच्द्वासे नरेन्द्रनखज्योत्स्नामृतो- क्षितत्वपदार्थो हेतुः । यत्र नखज्योतस्नामृतोक्षितत्वादिति त्वतलादिशिरस्कतया पदार्थस्य हेतुत्वेनोपादाने वाक्यार्थहेतुके हेतुत्वप्रतिपादकयच्छन्दादिप्रयोगे च नालंकारः। तथाहेतुहेतुमन्भावस्य लौकिकत्वेन विच्छित्तिविशेषाभावात्। यत्र तूपात्तस्य हेतुत्वं यथोदाहते विषये तत्र न कश्चिद्विरोध इति सर्वस्वरहस्यम्। तदेतन्मनसि निधायाह। तस्य विशेषणगतत्वात् पदार्थगतत्वोक्तिरिति। क्वचित्काव्यलिङ्गसाम्यात् तदनन्तरमर्थान्तरन्यासं लक्षयति । कार्येति । व्याचष्टे। यत्रेति। प्रकृतसमर्थनमिति। समर्थनार्हत्वेनाभिहितस्य प्रकृतस्य यत् समर्थनमुँपपादनं न त्वपूर्वत्वेन प्रतीतिरित्यनुमानव्यवच्छेदः। समर्थ्यसमर्थक- भावे समानेऽपि ताटस्थ्येन हेतुत्वात् काव्यलिङ्गाद् भेद:। ननु ताटस्थ्येन हेतुत्वं सामान्यविशेषभाव एव ने तु कार्यकारणभावे। अतस्तत्र का गतिरिति चेत् लक्ष- णान्तरमस्तु यथायोगमन्यत्र वान्तर्भवत्विति समाधेयम्। तदुकं चक्रवर्तिना।

१ म्लाना महीभृताम् M3. २ मृताङ्गिता R. ३ 'नखज्योत्स्ना T. ४ सेवना M. ५ विशेषणयोग्यत्वात् R. ६ पदार्थगतत्वम् P. ७ मुपादानं t. e p. drops न तु कार्यकारणभावे. 57

४५० प्रतापरुद्धीये रलापणसमन्विते

कार्यकारणभावेन यथा। भूपा: प्रतापरुदस्य नता मक्त नोनता। उन्नतान् नमयत्येष नतानुन्नमयत्यसौ॥।१७५॥ अत्र फलरूपेणौव्रत्येन नम्रत्वकारणं समर्थितम्। सामान्याद्विशेषसमर्थनं यथा। उद्वेजिता रुद्रनरेश्वरस्य रणापदानैः प्रतिपक्ष भूपाः। बिभ्रत्यमी चित्रमचेतनेभ्यो भीतस्य सर्वे भयकारि नृनम् ।।१७६ ॥ अत्र भीतस्य सर्वे भयकारीति सामान्यमचेतनेभ्यो रिपुंभूपा बिम्प- तीति विशेषं समर्थयति। विशेषात् सामान्यसमर्थनं यथा। दुष्टोऽपि मद्दतां संगान्द्रवत्येव हि सखनः। प्रतापरुद्रमभ्येत्य कलि: कृतयुगायते ॥१७७॥ अन प्रतापरुद्रसंगतिमहिम्ना कलि: कृतयुगसदश इति विशेषेण सामान्यसमर्थनम्।

'अप्रतीतप्रतीतौ स्ादनुमानव्यवस्थितिः । पदार्थाद्वाथ वाक्यार्यानिर्देशे सति हेतुतः ।। समर्थनं प्रतीतस्य काव्यलिङ्द्वयं मतम्। भवेदर्थान्तरन्यासस्ताटस्थ्ये हेतुभावतः । कार्यकारणभावे तु तस्ोकं लक्षणान्तरम् ।' इति। उदाहरति। भूपा इति। कार्येण कारणसमर्थनं योजयति। अत्रेति। उद्वेजिता इति। रणैरेवापदानैरन्भुतकर्मभिः। सामान्येन विशेष: समर्थ्यत हत्या। अत्र भीतस्येति। दुष्टोऽपीति। अत्र विशेषेण सामान्यसमर्थनं योजयति । अन्न प्रतापेति। १ नुत्रमयत्यपि P. २ रिप्रमूपाला M,

अर्थालंकारा:।

कार्यकारणमावेप कारणात् कार्यसमर्थनं काव्यलिङ्रेन्तर्भूतमिति तथोकय्। अतः प्रकारत्रयमर्थान्तरन्यासस्य। तर्कन्यायमूलालंकारानन्तरं वाक्यन्यायमूलालंकारा निरुप्यन्ते। यथासंख्यालंकार:। उद्दिष्टानां पदार्थानां पूर्व पश्चाद्ययाक्रमम्। अनूद्देशो भवेद्यत्र तद्यथासंख्यमिष्यते। यन्न येन कमेणोदिषाः पदार्थास्तेनैव क्रमेणानद्विश्यन्ते त्त्र यथा संख्यालंकारः। बथा।

प्रतापर्दे समवेक्ष्य धाता। अम्भोनिषिष्वाद्विषु दिम्गजेषु सर्हिं प्रयासैकफलाममंस्त ।।१७८॥

अर्थापत्य्लंकार:। अथार्थापत्तिः।

कारणेन कार्यसमर्थनं काव्यलिक्ेऽन्सर्भूतत्वाशोदाहतमित्याइ। कार्येति। वैध- म्याश्रयणे षह मेदा द्रष्टव्या:। तर्कपरिशुद्धबुद्देरेव मीमांसायामधिकारात तन्मूलानन्तरमेतन्मूलानां प्रस्ताध इताइ। तकेति। यथासंल्यं लक्षयति। उद्दिष्टानामिति। पूर्वे निर्दिष्टा इदिशाः । पश्रानिर्देशोऽन्ददेशः । तेनात्र पूर्वपश्रात्पदे स्फुटार्ये। व्याचटे। यन्नेति। आभ्रेयादीनामभ्ेरहं देव यज्ययेत्याद्यनुमन्त्रणमन्त्रवध्यन्नोडिष्टकमेणान्- देशः स बयासंख्यालंकार हत्यर्थः । गाम्भीर्यमिति। समुद्राद्विम्योऽधिकमस्य गाम्भीर्यादिकमिति भाव: । गाम्भीर्यायुरि्ष्टक्रमेण समुद्रादीनामनूद्देशाच्ययासंख्यालंकार:। क्रमार्लंकारोप- मिति केचिव्।

'मृच्यते

४५२ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

एकस्य वस्तुनो भावाद्यत्र वंस्त्वन्यदापतेत्। कैमुन्यायतः सा स्यादर्थापत्तिरलंक्रिया।। यत्र कस्यचिदर्थस्य निष्पत्तौ तत्समानन्यायात् कैमुत्येनार्थान्तर- मापतति सोऽर्थापत्तिरलंकारः । न चात्रानुमानशङ्का। कैमुत्यन्याय- संबन्धरूपत्वान्।

यथा। समन्तादुद्वेलैविविघहयघाटीकलकलै- र्जगत्यां क्रामन्रप्यजनि विधुरः सेवणपतिः। मनाकू कोघोदश्चत्भुकुटिकुटिले रुद्रनृपतौ नृपाणामन्येषां विफलितरुषां कैव गणना ।। १७९।। अपि च।

वैलोक्यसारोऽपि सुवर्णशैल: प्रतापरुद्रेण नृपेण तुल्यम्। तुलां समारोदुमपूर्ण एव महीभृतां का गणनेतरेषाम्॥।१८० ॥।

वाक्यविदामर्थापत्तिश्च न्याय इति कृत्वा संप्रत्यर्थापत्तिं लक्षयति। एकस्येति। यत्रैकस्य वस्तुन: कस्यचिदर्थस्य भावान्निष्पत्तेः । किमुतैव कैमुत्यम्। चातुर्व- र्यादित्वात् स्वार्थे ष्यज्प्रत्ययः । तन्न्यायतोऽन्यद्वस्तु वस्त्वन्तरमापतेत् सार्था- पत्ति: स्यादित्यर्थः । व्याचष्टे। यत्रेति। यथा दण्डभक्षणादपूपभक्षणमर्थादाप- तितं तद्वत् कस्यचिदर्थस्य निष्पत्तौ तत्सामर्थ्यरूपात् समानन्यायादर्थान्तरमाप- तति सोरऽर्थापत्यलंकार इत्यर्थः । अत एव सर्वसवसूत्रं 'दण्डापूपिकयार्थान्तरा- पतनमर्थापत्तिः' इति। अनुमानान्तर्भावं वारयति। न चेति । उदाहरति। समन्तादिति । अन्र प्राकरणिक:ः सेवणपतिवृत्तान्तो नृपान्तरवृत्तान्तमप्राकर- णिकमाक्षिपति। तैलोक्येति। तुलां सादृश्यम्। महीभृतां राज्ञामद्रीणां च। अन्राक्षेप्याक्षेपक- १ वस्त्वन्यथा T, २ संबन्धि° P. ३ तुल्यः R, ४ दाइतं t.

अर्थालंकारा:। ४५३.

अथ प्रतापरुद्रापेक्षया मेरावप्यसारेऽन्येषां महीभृतामर्थादसारत्वं कैमुत्यादापतति। परिसंख्यालंकार: । अथ परिसङ्ख्या। एकस्य वस्तुनः पराप्तावनेकत्रैकदा यदि। एकत्र नियम: सा हि परिसङ्ख्या निगद्यते। यदेकं वस्तु युगपदनेकत्र संभाव्यमानमेकत्रैव नियम्यते सा परि- संङ्ख्या। सा प्रथमं प्रश्नपूर्विका तदन्यथा चेति। तयोद्वयोर्वर्जनी- यस्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यां द्वैविध्ये चातुर्विन्यम्। तत्र। शाब्दवर्जनीया प्श्नपूर्विका यथा। किं मण्डनं त्रैलोक्याः काकतितिलको न हाटकक्षितिभृत्। स्तोतव्यः क: सुधियां रुद्रनरेन्द्रो न मैन्दारः । १८१।। और्थवर्जनीया प्श्नपूर्विका यथा।

योरुभयमहीमृद्दत्तान्तयोरप्राकरणिकत्वम् । महीभृतामित्यत्र क्षेषो विशेषः । एथमप्राकरणिकस्य प्राकरणिकाक्षेपेऽप्युदाहार्य्यम्। परिसङ्ख्यां लक्षयति। एकस्येति । एकस्य वस्तुनोऽनेकत्रैकदा युगपत्प्रा- सावन्यतो निवृत्त्यर्थमेकत्र नियमनं परिसङ्स्येत्यर्थः । एतेन 'विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम: पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसङ््ख्येति गीयते ।।' इति मीमांसोक्तनियमपरिसङ्ख्ययोर्भेदो नालंकारिकैरङ्गीकृत इति द्रष्टव्यम्।. परिवर्जनेन कस्यचिद्वर्जनेन कुत्रचित् सङख्यानं वर्णनीयत्वेन गणनं परिसङ्ख्ये- त्यन्वर्थेयम्। तस्या विभागमाह। सेति। तयोरिति प्रभ्नपूर्विकाप्रभ्पूर्विकयोरित्यर्थः। कमेणोदाहरति। किमिति। अत्र मण्डनत्वेन प्राप्तयोः काकतीन्द्रकनकाचलयोः कनकाचलं कण्ठोक््या वर्जयित्वा काकतीन्द्रे नियमनात् शाब्दवर्जनीया प्रश्रपू- र्विका परिसङ्ख्येत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। १ 'क्वितिभृतः B. २ मन्दरः क्षितिभृत् P. ३ आ्ि T' .; अर्थ M., Mg.

४५४ प्रतापरुद्धीये रसापणसमन्विते

किं वा क्षौमवितानं लोकानां काकतीयकुलकीर्तिः। किं सौख्यं वसुमत्या रुद्रनरेन्द्रस्य भुजवास: ।१८२ । अमश्नपूर्विका शाब्दवर्जनीया यथा। रागो धर्मे न विषयसुखे संगतिः सत्समायां न स्त्रीगोष्टयां व्यसनमनिशं नीतिशाखे ने चाके। कीर्स्या नित्यार्जनच तुरता नार्थजाते विनोदो विद्याभ्यासे न च परिजने रुद्रदेवस्य राज्ः॥१८३॥ आर्थवर्जनीया अप्रश्नपूर्विका यथा। भूरेव भुवनं देव: स्वयंभूरेव पार्थिवः। प्रतापरुद् एवैकशिलैव नगरी थुभा ॥।१८४ ॥। क्षोणी रुद्रनराधीशे रेक्षति क्षर्तविद्विषि। बलिसअन्यहिभयं त्रिदिवे गोत्नभित्कथा।।१८५।। अलंकारस्यास्य श्लेषेण चारुत्वातिशयः। उत्तरालंकार: । उत्तरात् पश्न उन्नेयो यत्र प्रश्नोत्तरे तथा। बद्ुषा च निबध्येते तदुत्तरमुदीर्यते।।

कि वेति। अन्र वर्जनीयस्य चन्द्रिकादेरार्थत्वम्। राग इति। अक्षे धूते। अन्र विषयसुखादि वर्जनीयं शाब्दम्। प्रभ्रस्तु नाखि। भूरेवेति। न स्वर्गादिरित्यार्थवर्जनीया प्रसरहिता परिसङ्ख्या। क्षोणीमिति। बलिसग्ननि पाताले। अहिभयं सर्पमयं। स्वपक्षप्रभवं भयं च। 'महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम्' इत्यमरः । त्रिदिवे गोत्रभित्कया इन्द्रप्रसङ्ग: कुलघातुकप्रसङ्कश्न । अग्राम्युच्यमाह। अलंकारस्येति। परिसङ्ख्यायां प्रभप्रसङ्गात् तदनन्तरमुत्तरं लक्षयति। उत्तरादिति। यत्रो- तंरादुपनिबध्यमान: प्रभ्र उन्चीयते तदेकमुत्तरम् । न चेदमनुमानम्। पक्षधर्म- स्वादिनिर्देशाभावाद्। तथा प्रभपूर्वकं लोकोत्तरमुत्तरं बहुधा निबध्यते तद्प- १ न घाखे R .; न कामे M3. २ धर्मे Mg. ३ आथि° T., अर्थ° M., M. ४ राशिष्द्र P. ५ रक्षके P., M .. ६ जितविद्विषि P. निव्तेते M. .. .

अर्थालंकायः।: ४५५

यत्रोत्तरात्निवध्यमानात प्रभ्र उन्नीयते तदेकमुत्तरम्। चारुत्वार्थम- सकल्लोकोत्तरं प्रश्नप्रतिपादनपूर्वमुत्तरं द्वितीयमुत्तरम्। कमेण यथा। किमद् व्युत्पत्तिस्तव सुजनलोकव्यवद्दता यद्धय ज्ञातव्यं प्रभवति यदा रुद्रनृपतिः। तदारभ्योन्मूर्धा जयति विशदो धर्मविभवो

अभ्न प्रतापरुद्रो यदा भवति तदारम्य पूर्णा धर्मप्रतिष्ठा महीदेवा अपि तथाविघसंतोषभाजः । किमधुना पृच्छसीत्युत्तरात् प्रतापरुद्रराज्ये कि धर्मप्रतिपालनमस्ति कि सुखिनो भूसुरा ईत्युन्नीयते प्रभ्ः। द्वितीयो यथा। *कि पु धर्ण कुलबिज्जा को लाहो सञ्णेण सहवासो। का णअरी एअशिला को राआ वीररुददणरणाहो॥। १८७।

रम्। सक्कब्ारुत्वं नास्तीति बहुधा ग्रहणम्। नेयं परिसङख्या। तद्वदत्र व्यव च्लेदम्यवच्छेद्कभावस्याविवक्षितत्वात्। क्मेणोदाहरति । किमद्येति। सुजन- लोकम्यवहता साधुजनप्रसिद्धा व्युत्पत्तिर्धार्मिकत्वादिज्ञानं सवाथ कि यदच तव च ज्ञातव्यं भवतीति शेषः । कि तदित्याकाङ्क्षायामाह। प्रभवतीति। प्रसुर्भ- वतीत्यर्थः । उन्मूर्धा परिपूर्णः । विशदो निर्मलो निरुपाधिक इस्यर्य: । महीदेवा ब्राह्यणाश्र उद्यद्भिर्विविधैर्विभवारम्भैरैश्वर्यविजृम्भणैर्मुदिताः । अत्रोत्तराव् प्रभो- नयनं योजयति। अन्नेति। द्वितीयमुदाहरति। किं ण्विति। अत्र व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकभावमविवक्षितत्वा- बहुधा प्रभोत्तरनिबन्धनादुत्तरालंकारः । छाया। 1 किं तुं धमं कुलविया को लाभ: सजनेन सहवासः । का नगरी एकसिला को राजा वीररुदनरनाथ: । १ व्युत्पादं तव P. २ °विविधारम्म M .. ३ तदाप्रभृति M .. ४ धर्मप्रतिष्ठा पूर्णा P., M. ५ किम् is droppd in T. ६. इति प्रश्नद्वयमुन्नीयते R .; इति म्रन्न उन्नीयते M. • रामो M.

४५६ प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

विकल्पालंकार:। वोक्यन्यायप्रस्तावाद्विकल्प उच्यते। विरोधस्तुल्यबलयोर्विकल्पालंकृतिर्मता। यत्र तुल्यप्रमाणानुशिष्टयोर्विरुद्धयोर्द्वयोर्युगपत्पात्तौ एकस्यासंभव- स्तत्र विकल्पः। औपैम्याच्चारुत्वम्। यथा। भूपाला: क्रियतां मूर्धी धनुषां वो विनम्रता। पादच्छायाङ्गनाथस्य विन्ध्यादेर्वा निषेव्यताम ॥१८८॥ अत्र प्रतापरुदे प्रभवति राजां संधिविग्रहाभ्यां तुल्यप्रमाणाभ्यां शिरो नमनधनुर्नमने युगपदेव प्राप्ते तयोर्विरुद्धत्वाद्योगपद्यासंभवे विकल्पः । समुच्चयालंकार:। विकल्पप्रतिपक्षभूतः समुच्चयो निरूप्यते। गुणक्रियायौगपद्यं समुच्चय उदाहृतः । यत्र गुणानां वैमल्यादीनां क्रियाणां च दर्शनादीनां युगपदस्थानं तंत्र समुच्चयालंकार:।

विकल्पं संगतिपूर्वकं लक्षयति। वाक्यन्यायेत्यादिना। तुल्यप्रमाणविशिष्ट- त्वात्तुल्यबलयोरेकत्र युगपत्प्राप्तौ विरुद्धत्वाद्यौगपद्यासंभवे विकल्प इत्यर्थः । लौकिकविकल्पाद्वैलक्षण्यं दर्शयति । औपम्याच्चारुत्वमिति । भूपाला इति । पदच्छाया चरणच्छाया। अन्यत्र प्रत्यन्तपर्वतच्छाया। अत्र श्रेषो विशेषः । लक्षणं योजयति। अन्रेति। समुच्चयस्थ संगतिमाह। विकल्पेति। लक्षणमाह । गुणेति। व्याचष्टे। यत्रेति। यत्र गुणानां क्रियाणां च व्यस्तानां समस्तानां वा युगपदवस्थानं समु- १ काव्यन्यायमूलप्रस्तावात् R .; वाक्यन्यायमूलप्रस्तावात् M. २ विरोधे सुल्य T. ३ओपभ्यगर्मत्वा2 M. ४ भूपालै: M. ५ चापि वा नतिः R. ६ संधिविग्रद्वाक्याम्याम् M., P. • P. drops वुल्यप्रमाणाभ्याम; T'. has वुल्यबलप्रमाणाम्याम्. ८ संमवेन P. ९ स समु T'.

अर्थालंकारम। ४५७

यथा। प्रतापरुद्रनृपतौ भद्रासनमुपेयुषि। सतां प्रसन्नं हृदयमसतां कलुषं मनः ॥१८९॥ क्रियासमुच्चयो यथा। पेच्छइ ईमां गरिन्दो पविसइ मअणो अ गलइ माणो अ। घुण्णइ मणो अें सुण्णं किं एदं उवह सहिआओ॥ १९० ॥ एते भिन्नविषये उदाहरणे। एकविषयत्वे यथा।

त्रैलोक्यप्रेंथमानकीर्तिर्महितश्रीवरिरुद्र प्रभो: सेवार्थ चिरयत्सु काकतिपुरे भूपेषु तद्योषितः। द्वारं यान्ति विलोकयन्ति पुरतो निश्वासमातन्वते शुष्यन्ति प्रलपन्ति यान्ति तनतां मुह्यन्ति मूर्च्छन्ति च ॥१९१॥

चयालंकार इत्यर्थः । विषयभेदेन गुणसमुच्चयमुदाहरति। प्रतापेति । तथैव क्रियासमुच्चयमुदाहरति। पेच्छईति। विषयभेदाभावेन क्रियासमुच्चयमुदाहरति। त्रैलोक्येति। तद्योषितः प्रोषि- तभर्त्तका: उत्कण्ठया द्वारं यान्ति पुरतो विलोकयन्ति यावद्दृष्टिः प्रसरतीनि भावः। निश्वासमातन्वते प्रियमदृष्टा चिन्तयेति भावः। ज्वरेण शुष्यन्ति मुह्यन्ति जडीभवन्ति इतिकर्त्तव्यतामूढमनसो भवन्तीत्यर्थः । यद्वा मोहमूर्च्छयोः संचा- र्येवस्थाभेदेन भेद: । अत्रावस्थानामविवक्षितः क्रमः ।

छाया। 1 प्रेक्षते इमां नरेन्द्रः प्रविशति मदनश्र गलति मानश्र। घूर्णति मनश्र शून्यं किमेतत् पश्यत सख्यः॥ १ पच्छइ P .; पेक्खइ R. २ इमं T .; अमं M. ३ P. drops अ. ४ अमुंण P. ५ 'प्रथिमान R. ६ महतः M. t. After this t. has प्रक्षते इमां नरेन्द्र: &c. 6 विशसन t. 58

४५८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

गुणक्रियासामस्लेन यथा। देवे काकतिवीररुद्रनृपतौ जैत्रप्रेयाणोन्मुखे माद्यद्दन्तिचलत्पदातिविचलद्वाजिप्रधावद्रथम्। विच्छायाननमाकुलाक्षमुदयत्कार्पण्यमाविर्भवत्- कम्पं भ्राम्यति सर्वतः प्रतिवनं प्रत्यर्थिभूभृद्रणः ॥ १९२।

द्वितीयः समुच्चयः । खलेक पोतन्यायेन बहूनां कार्यसाधने। कारणानां समुदयोगः स द्वितीयः समुचयः ॥ यत्रैकं कार्य साधयितुमहमहमिकया बहूनां कारणानामुद्यमः सोऽपि समुच्चय एंव । युगपदनेकेषामवस्थानात्। यथा।

गुणक्रिययोः सामस्त्येन समुच्चयमाह। देव इति। माद्यद्दन्तीत्यादीनि चत्वारि प्रयाणक्रियाविशेषणानि । अत्र कम्पः क्रिया। अन्ये गुणाः । समुच्चयत्वसाम्यात् द्वितीयसमुच्चयं लक्षयति। खलेकपोतेति। पुरा किल कुत्र खले लुब्धकेन प्रसारिते जाले चित्रग्रीवो नाम कश्चित् कपोतराजः सपरिवारो धान्यलोभादागत्य बद्ध: परस्परं मन्त्रयित्वा सर्वेऽपि संभूय जालेन सहोड्डय लुब्धकादृश्यतां गत्वा कुत्रचित् प्रदेशे हिरण्यकनान्नो मूपिकराजान्मित्रात् पाश- च्छेदं लब्ध्वा सपरिवारः स्वगृहं प्रविष्ट इति पञ्चतत्रकथां मनसि निधायाह। खलेकपोतन्यायनेति । यथा पाशच्छेदं प्रति सर्वेषां कपोतानामुद्यम: एवं कस्यचित् कार्यस्य साधने बहूनां कोरणानामुद्यमे सोऽपि समुच्चय एवेति। व्याच- षटे। यत्रेति। अहमहमिका व्याख्याता। समुच्चयत्वे हेतुमाह । युगपदिति। अस्यव तत्करमिति संज्ञान्तरम्। तदुक्तम्।

१ सामस्त्ये R. २ 'प्रणामो' R .; 'प्रमाणो P. ३ पतत्पदाति' M. ४ M. drops एव. t. omits कारणानाम्,

अर्थालंकाराः। ४५९

शुभ्रं यशः शौर्यमहञ्च वृत्तं विद्यानवद्या विमलं कुलं च। प्रतापरुद्रस्य नरेश्वरस्य लोकोत्तरां रीतिमुदश्चयन्ति ॥ १९३ ॥ अत्र यशःप्रभृतीनां लोकोत्तरकीर्त्तिसंपादने प्रत्येकं हेतुत्वेऽपि युगप- त्खलेकपोतन्यायसंबन्धः । समाध्यलंकारः। अथ समाधिरुच्यते। एकस्मिन् कोरणे कार्यसाधनेऽन्यत् परापतेत्। काकतालीयनियंतः स समाधिरुदीयते।। यत्रैकस्मिन् कारणे कार्यसाधनाय प्रवृत्ते काकतालीयतयान्यत् कार- णमागत्य तत्कार्य सुकरं करोति स समाध्यलंकारः। यथा।

'तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन् यत्रान्यत् तत्करं भवेत्।' इति। उदाहरति। शुभ्- मिति। सद्योगे चेदमुदाहरणम्। शुभ्रत्वेन शोभनस्य यशसो लोकोत्तररीतिसंपा- दने शौर्यमहत्तादिना शोभनैकवृत्तादिभि: समुच्चयात् । 'दुर्वाराः स्मरमार्गणा: प्रियतमो दूरे मनोऽप्युत्सुकम्-' इत्यादौ स्मरमार्गणानां दुर्वारत्वेनाशोभनानां तादृशैरेव प्रियतमादिभिः समुच्चय इत्यत्रासद्योगः। प्रियतमादीनां स्वतः शोभन- वे 5पि विरहिविषयत्वेनात्राशोभनत्वं ज्ञेयम्। 'शशी दिवसधूसरो गलितयौवना त्कामिनी' इत्यादौ शशिनः शोभनस्यापि दिवसधूसरत्वादशोभनत्वेन सदसत- स्तादृशैरव कामिनीप्रभृतिभिः समुच्चय इति सदसद्योगोऽत्र द्रष्टव्य इति त्रिवि- धोऽयं समुच्चयः । तत्करसादृश्यात् तदनन्तरं समाधिं लक्षयति। एकस्मिन्निति। व्याचष्टे। यत्रेति। केनचिदारब्धस्य कार्यस्य काकतालीयन्यायेन कारणान्तरेण समाधानात् समाधिरित्यर्थः । काकतालीयति वृत्तिविषये काकतालशब्दौ काकतालसमवेत- क्रियावाचिनौ। तेन काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालमितविर्थे 'समा- १ कीर्तिमु .; २ नीतिसंपा T.३ 'कपोतिकया संरम्मः M .; कपोतन्यायेन संरम्भ: R. ४ सति कार्यस्य R. ५ नियतम् P.

४६० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

रणाङ्गणे रुद्रनरेन्द्ररोष- शमाय राज्ां विहितस्तुतीनाम्। वक्रेषु यद्वायुवशात् पतन्ति तृणानि देवस्य स पक्षपातः ॥ १९४।। अत्र प्रतापरुद्रनरेन्द्रकोधशान्त्यर्थ रणाग्रे प्रकरान्तस्तुतीनां राजां वक्रेषु वायुवशात् काकतालीयतया पतितैस्तृणैः कोपशान्तिलक्षणकार्यसुक- रत्वम्। अथ लोकन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते। भाविकालंकार:। अतीतानागते यत्र मैसक्षे इव लक्षिते। अस द्रुतार्थकथनाद्गाविकं तदुदाहृतम्॥ साच्च तद्विपयात्' इति ज्ञापनात् सुप्सुपेति समासः। उभयत्रोपमेयं क्रेमेणोभयत्र देवदत्तागमनं दस्यूपनिपातश्च तेन देवदत्तदस्युसमागमः काकतालसमागमसदृश इति लभ्यते। ततः काकतालमिव काकतालीयमिति द्वितीयस्मिन्निचार्थे 'समा- साच्च तद्विषयात्' इति छप्रत्ययः । यथा पतता तालफलेन काकवधस्तद्वदुपनिप- तितैर्दस्युभिर्देवदत्तस्य वध इत्यर्थः । यदाह भगवान् भाष्यकारः। 'एवं तर्हि द्वाविवार्थो काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालं काकतालमिव काकताली- यम्' इति। तच्च व्याख्यातं कैयटेन । 'तत्र काकागमनं देवदत्तागमनस्योप- मानं तालपतनं दस्यूपनिपातस्य। तालेन तुयः काकस्य वधःस देवदत्तस्य दस्युना वधस्योपमानमिति वधादि: काकतालीयादिशब्दवाच्यः संपद्यते' इति। तेन काकतालीयं नामातर्कितोपनतं चित्रीकरणमुच्यत इति वृत्तिकारः। एवं चानुष- ङ्रिककारणान्तरस्य समाधे: समप्रधानसर्वकारणात् समुच्चयाद् भेद इति द्रष्टव्यम्। उदाहरति। रणाङ्गण इति। अत्र क्रोधशान्तौ स्तुतिः प्रधानकारणम्। वक्रे वायुवशात् तृणपतनं काकतालीयमिति समाधि:। लोकन्यायमूलेपु चमत्कारातिशयनिदानं भाविकं लक्षयति । अतीतेति। अत्यद्ुतार्थकथनादिति। तथाविधशब्दसंदर्भेणेति शेषः । व्याचष्टे। यत्रेति। १ कोपशान्त्यर्थम् M. २ कार्यस्य मुकरत्वम् R. ३ अतीतानागतं पत्र R. ४ प्रत्यक्ष- मिव लक्ष्यते R. ५ क्रमेण देवदत्ता° t.

अर्थालंकाराः। ४६१

यत्राज्ुतचेरितोपवर्णनेन भूतभाविनार्वस्तुनोः प्रत्यक्षायमाणत्वं भवति स भाविकालंकारः। न च भूतभाविनोः प्रत्यक्षवद्वभासो विरुद्धः। अत्यद्भुतवस्तुवर्णनया भाविकानां हृदि भावनोदयात्। तथा च भावनया पुनश्चतस निदर्शनात् प्रत्यक्षायमाणत्वं घटत एव। यथा पान्थस्य कामिनीभावनया तस्याः प्रत्यक्षायमाणत्वम् । न चेयं सवमावोक्तिः। तस्यां वस्तुस्वभावस्य यथावद्वर्णनया प्रत्यक्षायमाणता। इह त्वस्याद्ु- तत्वेन। नापि रसवदाद्यलंकारः। तत्र विभावानुमावाद्यनुसंधानेन रसा- देर्भाव्यत्वम्। न त्वत्यद्धुतत्वेन। न चेयमुत्प्रेक्षा।अतीतानागतयोः प्रत्य- क्षत्वेनाध्यवसायाभावात्। नें चायं भ्रान्तिमदलंकारः। भावनाया अभ्रा- न्तिरूपत्वात्। अतः सर्वोत्तीर्ण एवायमलंकारः।

भाव: कवेरभिप्रायः श्रोतरि प्रतिबिम्बितत्वेनास्तीति भाविकम्। नतु संबन्धो वर्त्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना इति न्यायेन भूतभाविनोः प्रत्यक्षवदवभासो विरुद्ध इत्याशङ्क्य परिहरति। न चेति। तत्र हेतुमाह। अत्यद्धुतेति। भावि- कानां सहृदयानां भावनोदयात् संस्कारोद्वोधात्। न चेदमयुक्तमित्याह। तथा चेति। भावनायाः पुनरिति भावनाविषयाणामत्यद्भुतवस्तूनामित्यर्थः । चेतसि सहृदयहृदये निदर्शनाच्नितरां दर्शनात् आदरप्रत्ययेन धार्यमाणत्वादित्यर्थः । प्रत्यक्षायमाणत्वं घटत एवेति। यथा लौकिकानामिन्द्रियैर्वतमानसंबन्धार्थ- साक्षात्कारः यथा वियोगिनामैकापर्यलक्षणया भावनयातीन्द्रियार्थसाक्षात्कारः तथा काव्यतत्वविदां काव्यतत्वगतात्यद्भुतत्वानुसंधानप्रयुक्तया भावनयातीतानागता- र्थंसाक्षात्कारो युज्यत एवेत्यर्थः । अन्र दष्टान्तमाह। यथेति। पान्थस्य पथिकस्य विरहिण इत्यर्थः । 'पथोऽण् नित्यम्' इति णप्रत्ययः । कामिनीभावनया कामि- नीध्यानेन तस्या: कामिन्या: प्रत्यक्षायमाणत्वम्। तदुक्म्। 'साक्षिगतस्साक- लिकोऽयमद्वैतवाद' इति। न चेदं स्वभावोक्तावन्तर्भवतीत्याह। न चेति। कुत इत्याकाङ्क्षायामुभयोरवैषम्यमाह। तस्यामिति। वस्तुस्वभावस्य लौकिकव- स्तुगतसूक्ष्मधर्मस्येत्यर्थः। यथावदन्यूनातिरिकत्वेन वर्णनया प्रत्यक्षायमाणता साधारण्येन हृदयसंवादिप्रतीतिविषयत्वमित्यर्थः । इह भाविके त्वत्यद्भुतत्वेन

१ चरितोपवर्णनादगत P. २ माविकहृदि P. ३ अथ R. ४ पुनः प्रुनश्ेतसि P. ५ विटस्य M. ६ भामिनी T. भावाद्युपाधित एव P. ८ न च प्रान्ति P न चेषं भ्रान्तिमदलंकाररीतिः M. ९ R. omits पव.

४६२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यथा। ध्वजाग्रे काकतीन्द्रस्य भाति क्ोडाकृतिर्हरिः। मृद्विन्दुरिव दंष्टग्रे यस्यालक्ष्यत मेदिनी ॥ १९५॥ अत्राष्टादशद्वीपयुक्ताया मेदिन्या दंष्र्रांगे मृद्विन्दुरूपतेति अत्यद्ुतव- र्णनया तथाविधभावनया प्रत्यक्षवत् प्रतीतिसंभवः । प्रत्यनीकालंकार: । अथ प्रत्यनीकालंकार: प्रतिपाद्यते। वलिन: प्रतिपक्षस्य प्रतीकारे सुदुष्करे। यस्तदीयतिरस्कारः प्रत्यनीकं तदुच्यते।

लोकोत्तराणां वस्तूनां स्फुटतया ताटस्थ्येन प्रतीतिरिति भेद इत्यर्थः । अत एव रसवदादौ नान्तर्भाव इत्याह। नापीति। तत्र हेतुमाह। तत्रेति। विभावानुभावा- द्यनुसंधानेन परमाद्वैतज्ञानवन्ममैवैते शत्रोरेवेते तटस्थस्यैवेत इत्यादिविशेषपरि- हारात् साधारण्येन सहृदयसंवादिप्रत्ययेनेत्यर्थः। रसादेर्भाव्यत्वं स्वाद्यत्वमत्यर्थः न त्वत्यद्भुतत्वेनेति। यथा भाविके भूतभाविनोरत्यद्भुतार्थयोः सर्वज्ञवत् ताट- स्थ्येन प्रतीनिर्न साधारण्येन तद्वदत्र न भवतीत्यर्थः । नन्वत्र भूतभाविनोरप्रत्य- क्षयोः प्रत्यक्षत्वेनाध्यवसायादिवादेरभावाच्च प्रतीयमानोत्प्रेक्षा कुतो न स्यादत आह। न चेयमुत्प्रेक्षेति। तत्र हेतुमाह। अतीतेति । न ह्यप्रत्यक्षं प्रत्यक्षत्वे- नाध्यवसीयते। किं तहि काव्यार्थविद्धिः प्रश्यक्ष दृश्यत इति नोत्प्रेक्षेति भावः । ननु भूतभाविनोः प्रत्यक्षत्वे भ्रान्तिमदलंकारः किं न स्यादत आह । न चाय- मिति। तत्र हेतुमाह। भावनाया इति। काव्यतत्वविदां भूतभाविचस्तुसाक्षा- त्कारसामग्री भावना तस्या अभ्रान्तरूपत्वात्। भ्रान्ति रूपयति। जनयतीति। भ्रातिरूपा तस्या भावस्तत्वम् । तद्भावाद् भ्रान्तिजनकत्वाभावादित्यर्थः । भूत- भाविविषयत्वेऽपि भावनामहिम्ना न प्रत्यक्षत्वहानिरिति भावः । कण्टकशोधन- मुपसंहरति। अत इति । यदन्यदवशिष्टं तत्सर्वमलंकारसर्वस्वे द्रष्टव्यम्। उदाहरति। ध्वजाग्र इति। कोडाकृतिर्वेराहाकृतिः । योजयति। अत्रेति। लोकन्यायमूलप्रस्तावात् प्रत्यनीकं लक्षयति। बलिन इति। प्रतीकार इति। 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्' इति दीर्घः । व्याचष्टे । यत्रेति। अनीकस्य १ P. drops दंष्ट्राग्रे, २ मद्गुत T', M. ३ ज्ञानि' T.

अर्थालंकाराः । ४६३

प्रेबलस्य यत्र प्रतिपक्षस्य प्रतीकारासामर्थ्यात् तदीयतिरस्कारो भवति तत् प्रत्यनीकम्। यथा। काकतीयपतिशौर्यमहोष्म- न्यक्कृतस्वमहिमा वडवागि:। तद्गभीरिमसनाभिमजसं बाधते निघिमपां बहिरन्तः ॥ १९६॥ अत्र सादृश्यहेतुकं तदीय त्वभित्यलंकारत्वम्। व्याघातालंकार:। अथ व्याघातः। येन यत् साधितं वस्तु तेनैव क्रियतेऽन्यथा। अन्येन तदलंकारो व्याघात इति कथ्यते। यद्वस्तु येन केनचित् कर्त्रा येन साधनेन साधितं तद्वस्तु तेनैव सा- धनेनान्येन कर्त्रा यदन्यथाक्रियते स व्याघातः। यथा। काकतीयाभिजातोऽयं नाभिजाताविकस्थितिः । दोर्म्यो लब्धोदयान् भूपांस्ताभ्यामेनुदयान् सृजन् ॥ १९७॥

सैन्यस्य प्रतिनिधि: प्रत्यनीकं तत्तुल्यत्वादिदमपि प्रत्यनीकमित्यर्थः । प्रतिपक्षप्रा- बल्यप्रख्यापनमत्र प्रयोजनम् । काकतीयेति। तस्य काकतीयस्य गभीरिम्ना गाम्भीर्येण सनाभि सहृदयं 'ज्योतिर्जनपद-' इत्यादिना समानशव्दस्थ सभावः । अस्या अलंकारत्वमाह। अत्रेति। पूर्वयैव संगत्या व्याघातं लक्षयति। येनेति । येनोपायेन यद्वस्तु साधितं केनचित् कत्रेति शेषः। तेनैवोपायेनान्येन कत्रा तद्वस्त्वन्यथा क्रियते चेत् स व्याघातोऽलंकार इत्यर्थः। काकतीयेति। काकतीयाभभिजातः काकतीय कुलोन्द्ूतो नाभिजातो ब्रह्मा ततोऽधिका स्थितिर्यस्य स तथोक्तः। दौर्भ्यामीश्वरबाहुभ्यां लब्धो- दयान् भूपान् राजन्यान् 'बाहू राजन्यः कृतः' इति श्रुतेः । ताभ्यां दोर्भ्या- १ बलिन: P; प्रवलप्रतिपक्षप्रतीकार। R; M. २ व्याघातालंकार: T. ३ ताधिका स्थितिः P. ४ मनुदयं वहन् P.

४६४ प्रतापरुद्राये रस्नापणसमन्विते

अथ लोकन्यायमूंलालंकारनिरूपणप्रेस्तावात् पर्यायालंकारो निरू- प्यते। पर्यायालंकार: । ऋ्मेणैकमनेकस्मिन्नाधारे वर्त्तते यदि। एकस्मिन्नथवानेकं पर्यायालंकृंतिर्मता॥ यत्र क्रमादेकमनेकस्मिन्नाधारे वर्त्तते स एक: पर्यायः। ने चात्र विशे- पालंकारः। तत्रैकस्यानेकत्र युगपद्वर्त्तनम् । अत्र क्रमेण। तथैकस्मि- न्नाधारेऽनेकॅमाधेयं स द्वितीय: पर्यायः । न चात्र समुच्चयालंकारः। तत्राप्येर्कैत्रानेकेषां युगपद्वर्त्तनम्। क्रमेण यथा। दंष्ट्रायां कुहनाकिटेर्भगवतो देवस्य शौरे: पुरा पश्चान्मस्तकमण्डले फणभृतः पाताललोकेशितुः। आद्योर्वीपतिशेखरस्य महतः श्रीकाकतीयप्रभो- र्वाहौ विश्वधुरीणसारमहिते वद्धोत्सवा मेदिनी ॥ १९८ ॥ अत्नैकस्या मेदिन्याः र्क्रमादनेकत्र वर्त्तनम्। द्वितीयः ।

मनुदयानुदयरहितान् सृजन्निति निप्पादकस्य निष्पादितवस्तुव्याहतिहेतुत्वाद् व्याघातः । व्याघाते वस्तुसाधनान्यथाकरणयोः क्मिकत्वात् तत्प्रसङ्गेन पर्यायं लक्षयति। क्रमेणेति। एकस्यानेकत्र वर्त्तनमनेकस्यैकत्र वर्त्तनं चेति द्विधा पर्यायालंकारः। उभयस्य क्रमिकत्वाद्विशेषसमुचययोः क्रमेण व्यवच्छेद: । दंष्ट्रायामिति। कुह- नाकिटेर्मायावराहस्य पाताललोकेशितु: फणभृतः शेषस्य। सर्वधुरां वहतीति सर्वधुरीणः । 'खः सर्वधुरात्' इति खप्रत्ययः । विश्वधुरीणेति पाठे अत्रैव 'खः' इति योगविभागात् खप्रत्ययः । एकस्यानेकत्र वर्त्तनं योजयति । अत्रेति। १ मूलालंकारा निरूप्यन्ते M .; २ 'प्रस्तावे पर्याय उच्यते R. ३ कृतिर्दविया R. ४ नात्रा- लंकारे P. ५ नेकाधेयम् P. ६ प्यनेकस्येकत्र P. ७ दूर्णनम् 1 .; द्वूत्तनमत्र क्रमण । यथा Tv. ८ क्रमणानकेत्र R.

अर्थालंकाराः । ४६५.

येषां सुखे निजवधूसविधे नृपाणां शौर्योक्तयः समभवन्नभिमानगर्भाः । तेषां प्रतापनपवीक्षणकातराणां ततरैव दीनवचनानि समुद्दवन्ति ॥ १९९॥ सूक्मालंकार: । अथ सूक्ष्मालंकारो निरूष्ते। असंलक्षितमूक्ष्मार्थनकाशः वक्ष्म उच्यते। विदग्धमान्रज्ञेयस्यार्थस्य यत्रांकारेङ्गिताभ्यां प्रकाशनं स सूक्ष्मा- लंकारः। देष्टया पश्यसि केवलं न मनसा वाचा प्रियं भाषसे नो भावेन भुजान्तरं प्रकटयस्यग्रे न चाम्यन्तरम्। ज्ञातं काकतिनाथ भूस्तव परं प्राणेश्वरी ध्यायतो मादृक्षेषु विडम्बनैव तदलं व्यर्थैर्वहिसंभ्रमैः ॥२०० ॥ यथा वा।

येषामिति। निजवधूसविधे योषिन्मध्ये। अभिमानगर्भा गर्वगुक्फिताः । तन्नैव मुखे दीनवचनानि त्रायस्वेत्यादिवाक्यानि समुद्भवन्ति। अन्नैकस्मिन् मुखे शौर्योक्तीनां दीनवचनानां च क्रमेण वृत्ति:। एकत्रानेकवृत्तिप्रसङ्गेनैकस्य संलक्षितत्वासंलक्षितत्वसंबन्धात् पर्यायानन्तरं सूक्ष्मं लक्षयति। असंलक्षितेति। असंलक्षितस्य स्थूलबुद्धीनार्मेवेद्यस्य सूक्ष्म- स्येङ्गिताकाराभ्यां तीक्ष्णबुद्धिसंवेद्यस्यार्थस्य प्रकाशो विदग्धं प्रति प्रकाशनं यत्र स सूक्ष्मालंकार इत्यर्थः । व्याचष्टे। विद्ग्धेति। इङ्गिताकारयोर्लक्षणमाह चकवत्ती। 'आकृतिव्यञ्जिताश्चेष्टा इङ्गितं वुद्धिकारिताः । आकार: पुनराम्नातस्ता एवावुद्धिकारिताः ।।' १ P. drops आकारेद्गिताम्याम् २ दया पश्यमि up t0 यथा वा is dropped in R. T, M. andd M. a M. djtmerय a t इ परFRनन मवेदस्य t. 59

४६६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

गुरुअणसविहम्मि वहू ददण णरेंदपेसिआं दूई। सव्वंगेसु सहासं कैत्थूरिविलेवणं कुणइ॥। २०१॥ अत्र कस्तूरीविलेपनेन तिमिरसमयः संकेतकाल इति प्रकाशितम्। उदात्तालंकार:। अथोदात्तालंकारेः। तस्यापि लोकन्यायमूलतैवानन्तर्यकारणम्। तदुदान्तं भवेद्यत्र समृद्धं वस्तु वर्ण्यते। यत्र महासमृद्धिशालिनो वस्तुनो वर्णनं क्रियते तत्रोदात्तालंकारः। यथा।

तथा 'तारापुटभ्रूदृष्ट्यादेर्विकारानिङ्गितं विदुः। आकारा: सत्वजा भावा आद्या बुद्धयापरेऽन्यथा ।' इति। उदाहरति। गुर्विति। अत्र दूत्या: संकेतसमयजिज्ञासायां तद्यिन भ्रृभङ्गादिनेद्गितेनोपलभ्य प्रगल्भवध्वा रात्रिसमयः संकेतकाल इति कस्तूरीविले- पनेन प्रकाश्यते।

ईष्टा भिन्नं कुङ्गूमं कापि कण्ठे। पुंस्त्वं तन््या व्यञ्ञयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खङ्गलेखां लिलेख ।I' इत्यत्र स्वेदबिन्दुनिमित्तकुङ्कम भेदलक्षणाकारसूचितं पुरुषायितं पाणौ कृपाणलेखनेन पुरुषैकयोग्येन प्रकाश्यत इत्याकारनिबन्धनः सूक्ष्मः । उदात्तमाह। अथेति। तस्य संगतिमाह। तस्येति । लक्षणमाह। तदिति। व्याचष्टे। यत्रेति। महासमृद्धिशालिनः कविप्रतिभाप्राप्तैश्वर्यशालिन इत्यलौकि-

छाया। 1 गुरुजनसविधे वघूर्दृष्टा नरेन्द्रपेषितां दूतीम। सर्वाङ्गपु सद्दासं कस्तूरीविलेपनं करोति।। १ णरिदं T'. २कत्थुरि P. १ विलेपणं P. ३ काल: R. ४ "कारः कथ्यते T', ४ लोक- न्याय पव कारणम् P .; लोकन्यायमूलतैव कारणमू M. ५ t. drops इद्रितन.

अथालंकारा:। ४६७

रम्यामेकशिलाभिधाननगरीमासेदिवांसो बुधाः सौवर्णेधु गृहेषु रत्नरेचितद्वास्तोरणेषु ख्थिताः। आरुह्याङ्गणमेदिनीषु केलभान क्रीडोत्सुकानर्भकान् मोदन्ते यद्वेक्ष्य रुद्रनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम्॥२०२॥

कत्वकथनादलंकारत्वमिति। रम्यामिति । आसेदिवांसः प्राप्ताः । कलभान् बालगजान्। मोदन्त इति यत् तत् त्यागलीलायितं त्यागलीला। लोहितादि- क्यषन्ताद् भावे क्ः । अङ्गभूतमहापुरुषचरितं चोदात्तम् । यथा। 'तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन् बाहुसहायश्रकार रक्षःक्षयं रामः ।।' अत्रारण्ये वर्णनीये रामचरितमङ्गत्वेन वर्णितमिति मतान्तरानुसारेण सर्व- स्वकारः। तथा हि यत्र रसादयो वाक्यार्थीभूतास्तत्र रसवदादयोऽलंकारा इत्य- लंकारमात्ररसिका भामहादयः । तन्मते यथा वाक्यार्थीभावादङ्गभूतो रसादि: तथाङ्गभूतमहापुरुषचरितवर्णनात्मको द्वितीयोदात्त उपपद्यते। ध्वनिदर्शने तु काव्यात्मनो रसादेः प्राधान्यदशायामलंकार्यत्वादलंकारभावो नोपपद्यते। तदुकं ध्वन्याचायेः। 'रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । ध्वनेरात्माङ्गिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ।।' इति। यत्र रसस्वरूपे वस्तुमान्रेSलंकारतायोग्ये वाक्यार्थीभावेन प्रधानेऽङ्गभूता रसाद्यस्तत्र रसवदाद्यलंकारा एव। तदपि तैरेवोक्तम्। 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गत्वं रसादयः। काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥' इति। तैदा द्वितीयोदात्तस्य विषय एव नास्तीति सर्वस्वहृदयम् । अत एव ध्वनि- दर्शनानुसारी विद्यानाथोऽपि द्वितीयमुदात्तं नाङ्गीचकारेति रहस्यम्। नन्वेवं तर्हि रसवदादयः किमिति नाङ्गीक्रियन्त इति चेन्मैवम्। रसप्रकरण एव तत्स्वरूपनिरूपणात् । किं तूदाहरणमलंकारप्रकरणे भविष्यतीति प्रतिज्ञाय केन वाभिप्रायेणेह नोदाहृतम्। अस्माभिस्तु तत्रैव दिङ्मात्रमुदाहृतमिति नेह पुनः प्रयत्यते। १ 'विहित M. २ कलम P. ३ योग्यवाक्या t. ४ तद्द् t.

४६८ प्रतापरद्रीये रत्नापणसमन्विते

परित्ृत्यलंकारः । अथ समानन्यायात् परिवृत्तिर्निरुप्यते। समन्यूनाधिकानां च यदा विनिमयो भवेत्। साकं समाधिकन्यूनैः परिवृत्तिरसी मता ॥ समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैर्विनिमयः परिवृत्तिः। समेन समप-

समेन समपरिवत्तिर्यथा। सुधारसमुचो वाचो दैत्वा काकतिभूभुजे। अतो लभन्ते कवयः सहसं गन्धसिन्धुरान्॥ २०३॥ अत्र वचसां सिन्धुराणां च समत्वम्। न्यूनेनाधिकपरिवृत्तिर्यथा । उपायनं गजाश्वादि कृत्वा सर्वेऽपि भूभुजः । प्रतापरुद्रदेवस्य लभन्ते सुस्थिरां कृपाम् ॥ २०४॥ अत्र त्यज्यमानादुपायनादेदीयमानस्य प्रतापरुद्र क्वपाविलसितस्यैवा- धिक्यमू। अधिकेन न्यूनपरिवृत्तिर्यथा। प्रतापरुद्रस्य रणे जिताः प्रत्यर्थिभूभुजः । दत्वा भूगं किरातेभ्यो लभन्ते वल्कलादिकम्॥२०५॥ समृद्धिकार्यत्वात् चिनिमयस्य तद्रूपां परिवृत्तिमुदात्तानन्तरं निरूपयति। अथेति। समानन्यायात् लोकव्यवहाररूपात्। समेति । किंचित् दत्वा कस्य- चिदादानं विनिमयः। समस्य समेन न्यूवस्याधिकेनाधिकस्य न्यूनेन विनिमय इति त्रेधा परिवृत्तिः। समेन समपरितृत्तिबुदाहरति । सुधेति। अतः काकती- न्दात्। गन्धसिन्धुरान् गन्धगजानू। लक्षणमुक्क नाटकत्रकरणे। न्यूनेनाधिक परिवृत्तिमुदाहरति। उपायनमिति। अधिकेन न्यूनपरिवृत्तिमुदाहरति। मतापेति। १ सामान्यन्यायमूला P. २ ददन् M. ३ न्वृनानिक I. ४ विलसितस्थाविक्यम् T'. ५ न्यायलोक t.

अर्थालंकाराः। ४६९

अत्र त्यज्यमानादाभरणजातादादीयमानस्य वल्केलादेर्न्यूनत्वम। कारणमालालंकार:। अथ शृङ्वलान्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते। पूर्व पूर्व प्रति यदा हेतु: स्यादुत्तरोत्तरम्। तदा कारणमालाख्यमलंकरणमुच्यते।। यदा पूर्व पूर्व क्रमेणोत्तरोत्तरं प्रति हेतुतां भजते स कारणमाला- ख्योऽलंकार:।

यथा। विद्यया विनयोत्कर्षो विनयेन गुणार्जनम्। गुणैः प्रजानुरागश्च क्रमोऽयं काकतीश्वरे॥ २०६॥ यत्रोत्तरोत्तरेपां स्यात् पूर्व पूर्व प्रति क्रमात्। विशेषणत्वकथनमसावेकावली मता । यत्र पूर्व पूर्व प्रति क्रमेणोत्तरोत्तरं विशेषणत्वं भजते स एकावल्य- लंकार:।

यथा।

अनन्तरालंकारचतुष्टयस्य संगतिमाह। अथेति। कारणमालां लक्षयति। पूर्वपूर्वमिति। प्रतिशब्दो भिन्नक्रमः । तेन पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुत्वे कारण- मालेत्यर्थः । तथा व्याचष्टे। यदिति। विद्ययेति। विद्यादयो विनयादीन् प्रति हेतवः। ईपदेत द्वैपरीत्यादेकावलीं लक्षयति। यत्रेति। पूर्वपूर्व प्रत्युत्तरोत्तरस्य विशेष- णत्वं स्थापनेनापोहनेन च द्वविध्यमनुभवतीत्ेकावलीं द्विधा करोति। आद्यमु-

१ 'जाताद् दीयमानस्य P. २ वक्कलादेरल्पत्वम् T'. ३ यदा यदा T'. ४ गुणार्जितम् M. ५ पूर्वपूवपरिक्रमावुत्तरो M.

४७० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

प्रतापरुद्रनगरी सुजनैरुपशोभिता। सुजना: स्फीतविभवैर्विभवाः स्थैर्यशालिनः ॥ २०७॥ एतत्स्थापनेनोदाहरणम् । अपोहनेनापि भवाे। यथा। न तद्राज्यं प्रजा यत्र न भवन्त्यूर्जितश्रियः। न ताः प्रजाः प्रभुर्यासां न स्वयं काकतीश्चरः॥ २०८॥ मालादीपकालंकार:। यदा तु पूर्वपूर्वस्य संभवेदुत्तरोत्तरम् । प्रत्युत्कर्षावहत्वं तन्मालादीपकमुच्यते ॥ यत्र पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरगुणावहत्वं स मालादीपकालंकार:। यथा। भाग्यभूमा महीं प्राप्तः काकतीन्द्रभुजं मही। भुजः प्रतापमंतुलं प्रतापश्च जगत्त्रयम् ॥२०९॥ सारालंकारः। उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सारालंकार उच्यते। यथा। जगत्सु वसुधा भाति तस्यामेकशिलापुरी। काकतीयान्वयस्तत्र तस्मिन् रुद्रनरेश्वरः ॥ २१०॥

दाहरति। प्रतापेति। अत्र नगर्यादे: पूर्वपूर्वस्य सुजनाधुत्तरोत्तरं स्थापनेन विशेष- णत्वं भजते। द्वितीयमुदाहरति न तद्राज्यमिति। अन्र राज्यादे: पूर्वपूर्वस्य प्रजाद्युत्तरोत्तर- मपोहनेन विशेषणत्वं भजते। पूर्व पूर्व प्रत्युत्तरोत्तरस्योत्कर्षहेतुत्वेनैकावलीमुक्त्वोत्तरोत्तरं प्रति पूर्वपूर्वस्यो- त्कर्षहेतुत्वे मालादीपकमाह। यदेति। भाग्येति। अत्र भाग्यातिशयादिभिर्म- ह्यादीनामुत्कर्षः क्रमेण विधीयते। परिशेषात् सारं लक्षयति। उत्तरोत्तरमिति। जगत्स्विति । अन्र जगद - १ मखिलम् 1.

अर्थालंकाराः । ४७१

सकलभुवनसारभूतं प्रतापरुद्रं विषयीकुर्वतश्चिरादस्यालंकारस्य सारत्वमित्यन्वर्थाभिधानम्। इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रेऽर्थार्लकार- प्रकरणं समाप्तम्।

पेक्षया वसुधाया उत्कर्षः । तदपेक्षया एकशिलाया इत्यादिक्रमेणोत्कर्षो रुद्रन- रेश्वरे विश्राम्यति।

इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोलचलमल्ि नाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्दन्मणेः पेद्दयार्यस्या- नुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुद्री- यव्याख्याने रत्नापणाख्याने अर्थालंकारनिरूपणं नाम अष्टमं प्रकरणम्।

१ इत्यर्यालंकारा: R. २ T. drops श्री.

४७२ प्रतापरद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ मिश्रालंकारप्रकरणम्। अथ संसृष्टिसंकरौ निरूप्येते। यथा लौकिकानामलंकाराणां हिरष्मयानां मणिमयानां च पृथक् सौन्दर्यहेतूनामन्योन्यसंबन्धेन चारुत्वातिशयी दृश्यते तथैव काव्यालं- काराणां रूपकादीनां मिथ्ः संबन्धेन सौन्दर्यातिशयः प्रतीयते। सच संबन्धो द्विविधः। संयोगरूप: समवायरूपश्चेति । संयोगे तिलतण्ड- लन्यायः । सगवाये क्षीरनीरन्यायः। तिलतण्डुलन्यायेन संसृष्टिः। क्षीरनीरन्यायेन संकरः। अनयौः पृथक्चारुत्वातिशयहेतुत्वादलंका- रघुरन्धरत्वम्। न तु पूर्वकालंकारशेयता। तत्र प्रथमं संसृष्टि- र्निगद्यते। संसृष्टिः। तिलतण्डुलसंश्लेषन्यायाद्यत्र परस्परम्। संश्िप्येयुरलंकारा: सा संसृष्टिनिरुप्यते। यत्र तिलतण्डुलन्यायेन परस्परसंवद्धा रूपकादयो भवन्ति सा संसृष्टिः। सा त्रिविधा। शब्दालंकारगतत्वेनार्थालंकारगतत्वेनोभया- लंकारगतत्वेन च।

एकैकालंकारनिरूपणानन्तरं मिश्रालंकारनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। उक्ता- नामलंकाराणां क्वचित् सहभावे कि पार्थक्येन पर्यवसानमुतालंकारान्तरत्व- मिति विचार्य लौकिकालंकारन्यायेनालंकारान्तरत्वं सिद्धान्तयति। यथेति। हिर- णमयानां सौवर्णानाम् । 'दाण्डिनायन-' आदिसूत्रेण निपातनात् साधुः। पृथङ्् मिथः संवन्धाभावेऽपि सौन्दर्यहेनूनां मिथः संबन्धे चारुत्वातिशयम्तथेव रूपकादीनामित्यर्थः । सौन्दर्यातिशयहे तोरसंवन्धस्य द्वैविध्यमाह। स चेति । उत्कटभेद: संयोगरूपः । अनुत्कटभेदः समवायरूप इत्यर्थः। आद्ये तिलतण्डु- लन्यायेन संसृष्टिः। द्वितीये क्षीरनीरन्यायेन संकरः । अनयोः पृथगुपादानं न पूर्वशेषत्वमित्यर्थः । तत्र प्रथलसुत्कटभेदपिबन्धना संसृष्टिं लक्षयति। तिलेति। १ संयोगो मिश्रनिलतण्डुलन्यायेन P. २ समशायस्त्र मिश्रक्षीरनीर यायेन P. ३ P. has संबन्धे before संसृषि: and सकर ४ 'स्पता T" ५ निगचयते P. ६ परस्परम् R. p. drops it.

मिश्रालंकारप्रकरणम्। ४७३

शुम्भत्संभ्रमगन्धसिन्धुरघुरानिंर्दारितोर्वीतला- स्त्वङ्गन्तुङ्गतुरङ्गमप्नतिभया द्राक्स्यन्दनस्यन्दनाः।

निःसीमा: प्रसरन्ति रुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोद्यमाः॥२११॥ अत्र च्छेकानुप्रासवृत्त्यनुप्रासयो: संसृष्टिः। अर्थालंकारसंसा्टिर्यथा। काकतीयचमूर्धत्ते महिमानमुदन्वतः। ग्रसते या द्विषदूपध्वजिनीस्तटिनीरिव ॥ २१२॥ अन्न निदर्शनोपमयोः संसृष्टिः। उभयसंसृष्टिर्यथा। प्रतापरुद्रदोदण्डो मण्डलाग्रेण मण्डितः। दृश्यते समरे वीरैरुत्फण: फणवानिव ॥ २१३॥ अत्र वृत्त्यनुप्रासोपमयोः संसृष्टिः।

तस्यास्त्रेधा विभागमाह। सेति। शब्दालंकारसंसृष्टिमुदाहरति। शुम्भदिति । शुम्भत्संभ्रमा दीप्यमानसंरम्भा ये गन्धसिंधुरा गन्धगजा: तद्गुरया तद्धरेण निर्दारितं निर्भिन्नमूर्वीतलं येषु ते तथोक्ताः । त्वङूद्विः पवमानैस्तुङ्गतुरङ्गमैः प्रतिभया भयंकरा: द्राक्स्यन्दना शीघ्रधावना: स्यन्दना रथा येषु ते तथोक्ताः । अत्र धुरधुरा भटभटेत्यत्र च्छेकानुप्रासोऽन्यत्र वृत्त्यनुप्रासश्र संसृज्यते। अर्थालंकारसंसृष्टिमुदाहरति। काकतीन्द्रेति । उदन्वतो महिमानं धत्त इत्यत्रासंभवद्धर्मयोगेन प्रतिबिम्बकरणाक्षेपान्निदर्शना। तस्यास्तटिनीरिवेत्युपमा- याश्र परस्परनैरपेक्ष्यात् संसृष्टिः। उभयसंसृष्टिमुदाहरति। प्रतापेति।

१ दोदारिता' P.२ तीत्रारम्भभवत् R., M. ३ काकतीन्द्र T"', M. ४ "दोदण्डमण्ड R. 60

४७४ प्रतापरुद्रीये रलनापणसमन्विते

अथ संकरो निरूप्यते।

क्षीरनीरनयाद्यत्र संवन्ध: स्याद परस्परम्। अलंकृतीनामेतासां संकरः स उदाहृत: ॥ यत्र नीरक्षीरन्यायेनालंकाराणां मिथः संबन्धो भवति स संकरः। तस्याङ्गाङ्गिभावेन संदेहनैकवाचकानुप्रवेशेन च त्रैविध्यम्। तत्राङ्गाङ्गिभावसंकरो यथा। उद्यद्वं हित गर्जितैर्द्धिपघटाकादम्बिनीसंख्रमै: क्षोणीभृत्कटकोपरोधपटुभिः प्रावृद्विहारा इव।

यात्रा: काकतिवल्लभस्य जगतामानन्दमातन्वते ॥२१४॥ अत्र यात्राः प्रावृद्विहारा इवेत्युपमालंकारेण गजघटाकादम्बिनीत्य-

संकरं लक्षयति। क्षीरेति। यत्रालंकाराणां क्षीरनीरन्यायादनुत्कटभेद: सम्बन्धः स संकर इत्यर्थः । तस्य त्रेधा विभागमाह। तस्येति। क्रमेणोदाहरति। उद्यदिति। क्षोणीभृत्कटकानां चैरिभूपालराजधानीनामन्यत्र पर्वतनितम्बानामु- परोधपटुभिर्निरोधनसमर्थः। 'कटकं वलये सानौ राजधानीनितम्बयोः' इति विश्वः । शत्रुस्त्रीबहुत्मश्रुवृष्टयेव शमितः क्षमाचक्रतापोद्यो भूमण्डलसंतापाति- शयो यासु तास्तथोक्ताः । दुष्टनिग्रहेण भूभारोऽवतरतीति भावः । सजातीय- संकरं योजयति। अत्रेति। उपमा प्रसाध्यत इति। रूपकत्वे द्विपघटारूपवि- पयस्थगने कादम्बिनीरूपोपमानं सैवास्य विशेषणत्वं नोपमेदस्य। अतोऽधिको- पमं नाम दोष: स्यात्। तस्मादुपमा प्रसाध्यत इति भावः । यात्राः प्रावृद्धिहारा इवेत्यस्यानुग्राह्यत्वादद्गित्वम्। द्विपघटाकादम्बिनीत्यस्या अनुग्राहकत्वादङ्गत्वम्। अतोऽ्ङ्गाङ्गिभावेन संकरः । अन्योन्यं चमत्कारहेतुत्वाश्रयणेSतिरामणीयकं द्रष्ट- व्यम्। तर्हि द्विपघटाकादम्बिनीत्यत्र केन समासेनोपमा लभ्यत इत्याकाङक्षा- १ महला M.

मिश्रालंकारप्रकरणम्। ४७५

त्रोपमा प्रसाध्यत इति सजातीययोर ्गाङ्गिभावः। कादाम्बिनीवा्विपघ- टेति समासाश्रयणात्। क्षोणीभृत्कटकोपरोधेत्यत्र श्रेषमूलातिशयोकि:।

विजातीयसंकरो यथा।

प्रतापरुद्रस्य कृपाणधारा प्रत्यार्थथिभालेषु पतन्त्यमन्दम्। प्रक्षालनायेव कृतस्य धात्रा तद्वर्तिनो दुर्लिपिकल्मषस्य॥। २१५।

अत्र प्रक्षालनायेवेत्युत्प्रेक्षया दुर्लिपिकल्मपस्येत्यत्र रूपकं प्रसाध्यत इति विजातीययोरङ्गाद्गिभावः।

एकवचनानुप्रविष्टसंकरो यथा।

विजितारिपुरो मूर्तौ विलसत्सर्वमङ्गलः। भुवि शंभुरिवाभाति काकतीयनरेश्वरः॥२१६।।

यामाह। कादम्बिनीव द्विपघटेति। 'उपमितं व्याघ्रादिभिः' इति समासः। अभ्युचयमाह। क्षोणीभृदिति। क्षोणीभृत्कटकशन्देन शत्रुराजधानीपर्वतनित- म्बयोरभिधानाच्छ्ेषमूलातिशयोक्तिरित्यर्थः । इय च द्विपघटाकादम्बिनीत्यत्रो- पमाया अङ्गं तेनातिशयोक्तयनुगृहीतया तया यात्रा: प्रावृद्डिहारा इवेत्युपमानु- आह्यत इति फलितम्।

विजातीयसंकरमुदाहरति । प्रतापेति। कृपाणस्य धारा कोटिरुदकधारा च। अमन्दमनल्पम्। तद्दर्त्तिनः प्रत्यर्थिभालवर्त्तिनो दुर्लिपिरेव कल्मपं पङ्कं तस्य क्षालनायेवेति फलोतप्रेक्षा। अत्र क्षालनयोग्यस्य कल्मपस्य प्राधान्यं रूपकेणैव लभ्यते नान्यथेत्युप्रेक्षया रूपकं प्रसाध्यत इति रूपकोत्प्रेक्षयोर्विजातीययोरन्यो- न्यसापेक्षत्वादङ्गाङ्गिभावेन संकरः ।

एकवाचकानुप्रविष्टं संकरमुदाहरति । विजितेति। योजयति। अत्रेति ।

४ च्छेष: उभयोर मेदाध्य वसायाच्छेषमूला t.

४७६ पतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अत्र विजितारीत्याद्यर्थसाम्यादुपमाविलसत्सर्वमङ्गल इति शब्दसा- म्यात् श्लेषश्च शम्भुरिवेत्येकस्मिन्निवशब्देऽनप्रविष्टौ।

संदेहसंकरो यथा। जात: प्रतापरुद्रेन्दुः काकतीयान्वयाम्बुधौ। धत्ते जनचकोराणां प्रसादज्योत्स्नयामृतम् ।। २१७॥ अन्र काकतीयकुलाम्बुधौ इत्यादौ रूपकोपमयोः संदेहसंकरः । अन्वय एवाम्वुधि: काकतीयान्वयोSम्वुधिरिवेति समासद्वयसंभवात्। न चात्र साधक वाधकं वा प्रमाणमन्यतरस्यास्तीति संदेह एव पर्यव- स्यति। साधकबाधकसंभवे तु संदेद्दनिव्ृत्तिः । अत्र साधकं यथा। प्रतापरुद्रनृपतेः पारिजातात् समुद्भवाः । वतंसयन्ति दिङ्नार्यो मधुरा कीर्त्तिमञ्जरीः॥२१८॥

विजितारिपुर इत्यत्र शब्दपरिवृत्तिसहहिष्णुत्वादर्थसाम्यम्। विलसत्सर्वमङ्गल

तस्योभयोपकारित्वादिति भावः । संदेहसंकरमुदाहरति। जात इति । योजयति। अत्र कुलाम्बुधावित्यादौ समासद्वयसंभवादिति । मयूरव्यंसकादीनां चाकृतिगणत्वाद्रपकोपमितसमास- द्वयसंभवादित्यर्थः । नन्वत्रामृतदानस्य चन्द्र एव प्रसिद्धत्वात् प्रतापरुद्र एवे- न्दुरिति रूपकमेव नोपमेति चेन्मैवम्। औपचारिकस्यामृतदानस्य प्रतापरुद्रेऽपि संभवात्। उपमाया बाधकाभावात्। तेनात्र रूपकोपमयोः संदेह एव पर्यवस्य- तीत्याह। न चेति। साधकमनुकूलं बाधकं प्रतिकूलम्। तत्सद्भावे संदेह एव निक्तत इत्यर्थः। तर्हि कुत्र साधकं कुत्र वा बाधकमित्याकाङ्क्षायां क्रमेण दर्शयति। प्रतापेति । प्रतापरुद्धनृपतिरूपात् पारिजातात्। वतंसयन्तीत्यत्र 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यकारलोपः। अत्र वतंसीकरणं मञ्जी-

१ ज्योत्स्नया मुदम् R., M .; ज्योत्स्निकामृतम् P. २ काकतीयान्वय . ३ साधकबाधक- प्रमाणयोहि संदेह पव पर्य° M, तत्र T. ४ 'नृपतिपारिजातसमु M.

मिश्रालंकारप्रकरणम्। ४७७

अन्न कीर्त्तय एव मस्जर्य इति रूपकालंकारे वतसयन्तीति साधकं प्रमाणम्। अवतंसीकरणेनाभेदप्रेतीतिः। बाधकं यथा। काकतीन्द्रस्य निःसाणध्वनौ दिश्षु विजृम्भिते। व्याकुलीकृतसत्त्वोऽभूत् प्रतिपक्षबलार्णवः ॥ २१९॥ अत्र प्रतिपक्षबला्णव इत्युपमाया व्याकुलीकृतसत्त्व इति बाधकं प्रमाणम् । 'उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोगे' इत्यनुशासनेम सामान्य प्रयोगस्योपमाबाधकत्वात्। अतः पारिशेष्याद्रूपकालंकारः। एवं यथासंभवमन्येषामलंकाराणां संसृष्टिसंकरौ बोद्धव्यौ तत्र तत्र प्रबन्धेषु ।

रेप्वेवानुगुणमिति रूपकपरिग्रहे साधकमित्याह। अन्नेति। तत्रोपद्वलकमाह। वतंसीकरणेनाभेदप्रतीतिरिति। न पुनरुपमायािव भेदाभेदप्रतीतिरिति भाव: । बाधकं दर्शयति। काकतीन्द्रस्येति। दिक्षु निस्साणध्वनौ विजुम्भिते व्यापे सति प्रतिपक्षबलमेवार्णवो व्याकुलीकृतानि कलुषीकृतानि सत्वान्यन्तःकरणानि प्राणिनश्च यस्य स तथोक्तः । बाधकं योजयति। अत्रेति । प्रतिपक्षबलमर्णव इवेरयुपमितसमासस्य व्याकुलीकृतसत्त्व इति सामान्यप्रयोगत्वस्य बाधकत्वात् परिशेषाद् रूपकमेवेत्यर्थः । अलंकारान्तरसंकरसंसृष्टिप्रपञ्चः प्रबन्धान्तरेपु द्रष्टव्य इत्याह। एवमिति। विवेकिनामेतावतैवेतरदपि सुबोधमिति विस्तरभीरुभिरे- समाभिरुपरम्यत इति सर्वमवदातम्। जगति निखिलविद्यासिंधुमुष्टिंधयानां परभणितिर्परीक्षा युज्यते सज्नानाम्। तदिह मम निबन्धे दूपणं भूषणं वा भवति यदि विदुग्धैस्तद्धयवश्यं विमृश्यम्।

१ वतंसीकरणकर्माभेदप्रतीत: P. २ प्रतिपत्तिः R. ३ अलंकारेषु T. ४ R. has at the end विद्यानाथकृतो वीररुद्रसत्कीर्ततिमण्डनः । अलंकारप्रबन्धोऽयं द्रष्टव्यः सर्वसूरिभिः। ४ p. drops अस्माभि: ५ विवक्षा T, ६ रूपणं T.

४७८ प्रतापरुद्रीयं रतापणसमन्वितमू।

इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे मिश्रालं- कारप्रकरणं समाप्तम्। प्रतापरुद्रीयं नामालंकारशास्त्रं समाप्रमू।2

इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोलचलमल्ि नाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्या- नुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरु- द्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने मिश्रालंकार- निरूपणं नाम नवमं प्रकरणम् ।।

1 व्याख्यातं साकल्येनेदं काव्यलक्षणम्। तच् परिष्कुर्वन्तु सहदयधुरीणाः॥ P. १ महोपाध्यायविद्यानाथ R .; विद्यानाथमद्दोपाध्यायकृती T. १ संपूर्णम R.

प्रतापरुद्रीयव्याख्या रत्नशाण: ।

वन्दे हयग्रीवमहं वलक्षं यत्रावटस्थोच्चसटामिषेण । अन्योन्यमन्तर्मिलितावशिष्टः प्रालम्बते शुभ्र कलाकलाप: ॥ १ ॥ वलक्षवर्णोज्ज्वलितस्वरूपो विज्ञानदानैकनिदानभूतः। सदेहशास्त्रौघ इवाश्ववक्र: सारस्वतं मे दिशतु प्रबोधम् ॥२॥ आचार्यमभिवाद्याहमातनिष्ये यथामति। विद्यानाथकृतेर्व्याख्यां सन्तस्तन्वन्त्वनुग्रहम् ॥ ३ ॥ न शब्दशास्त्रे न च तर्कशास्त्रे न चान्यशास्त्रेष्वपि विश्रुतोऽहम्। प्रतापरुद्रीयमनोज्पद्य- व्याख्यां तु कुर्यामतिसाहसेन ।। ४ ।। रत्नापणे विस्तरसाध्वसेन मुक्त्वा पदं कोमलमन्यदेव। व्याख्याय शङ्गापरिहारमार्ग: प्रदर्शितः प्राक्तनपण्डितेन ॥। ५।। ततो मया बालविबोधनाय प्रतापरुद्रीयसुपद्यपङ्गे:। प्रकाश्यते सर्वपदान्वयोSत्र न संभ्रमोऽन्यत्र ततः पृथङ् मे ॥६ ॥ विद्यानाथ: कथमपि बहोराकराच्छास्त्रजालात् संजग्राह प्रकृतिकठिने रत्नजालं करण्डे। विद्वद्रोष्ठीहृदयरमणे रत्नशाणेSधुनास्मि- न्नन्तर्गूढद्युतिविलसितं तत् समुत्तेजयामि।। ७ ॥

४८० रत्नशाण: ।

अथ तत्रभवान् विद्यानाथकविः प्रतापरुद्यशोभूप्ण नामालंकारशाखत्रं

दीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते' इत्यादि भाष्यकारवचनाच्चे- ष्टदेवतानमस्काररूपमङ्गलमादौ निबध्नाति। विद्येति। विद्याः सकलशास्त्राण्येव कैरवाणि कुमुदानि तेपां कौमुदीं चन्द्रिकां कौमुदीमिव विद्यानां प्रकाशिकामित्यर्थः। श्रुतीनां वेदानां शिरांस्युपनिषद एव शीर्षाणीति श्विष्टरूपकम्। तेषु सीमन्त- मुक्तामणिं सीमन्ते केशवीथ्यां यो मुक्तामणिर्मुक्तामय आभरणविशेषः । 'सीमन्तमस्त्रियां मस्तकेशवीथ्याम्' इत्यमरः। ललन्तिकाभरणायमानामित्यर्थः। पद्मान्नाभिकमलान्भवतीति पद्मभूः। तस्य ब्रह्मणो दारान् जायाम्। 'दाराः ुंसि च भूम्न्येव' इत्यमरः । त्र्यवयवो लोकस्त्रिलोकस्तस्य जननीं गिरां वाचां देवतां सरस्वतीं देवीं वन्दे नमस्करोमि। खवनमस्कारस्य साफल्यं सूचयितुं देवीनमस्कारान् विशिनष्टि। यदिति । पादावब्जे इवेत्युपमितसमासः । रूपकसमासे तु अब्जयोर्नमस्कारानुपयोगात्। यस्या वाग्ेवतायाः पादाब्जयो- रनमस्त्रिया नमस्काराः सुकृतिनां पुण्यकृतां पुंसाम्। प्रकर्पेण क्रियन्त इति प्रक्रिया रचनाः । सरस्वतीनां वाचां संबन्धिन्यः सारस्वत्यः । ताश्च ताः प्रक्रि- याश्च सारस्वतप्रक्रियाः । 'गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः। तासां वाग्रचनाना बीजं कारणं प्रतिभापरपर्यायो बुद्धिविशेष इत्यर्थः । तदेव बीजमङ्करकारणं तस्य न्यासभुवो निक्षेपस्थानभूताः । सारवद्भूमौ निक्षिप्तं बीजं यथाङ्करयति तद्वद्देवी- नमस्कारात् कविताकारणीभूतप्रतिभा जायत इत्यर्थः । कविताया नाट्यं नटनं प्रवृत्तिरिति यावत्। तस्येकजीवातवो मुख्यजीवनौषधानि। 'जीवातुर्जीवनौ- पधम्' इत्यमरः । अस्मान्नमस्कारादेव जीवनौषधादिव सम्प्रदायाविच्छेदश्व भवतीत्यर्थः । भवन्तीत्यन्वयः । अन्नोत्तरवाक्ये यच्छ्दप्रयोगान्न तच्छन्दप्रयोग- निर्बन्धः । विद्याकैरवेत्यादिरूपकविशेषणम्। पादाब्जेत्युपमायाश्च परस्परापेक्षा- भावात् संसृष्टिः। लक्षणानि त्वलंकारप्रकरणे स्पष्टीभविष्यन्ति।

इत्थमिष्टदेवतां नमस्कृत्य प्राचीनमहाकविनमस्कारपूर्वकं प्रारिप्सितग्रन्थारम्भं प्रतिजानीते। पूर्वेभ्य इति। भामहो नामालंकारशास्त्रप्रणेता। स आदिर्येषां ते तेभ्यः प्राचीनेभ्य इति चनुर्थी। सादरं यथा तथा विहितोऽज्ञलिर्येन सः ।

नायकपकरणम्। ४८१

'तौ युतावञ्ञलि: पुमान्' इत्यमरः । अहमिति शेषः । अलंकारशास्त्रसर्वस्वं सर्वधनभूतं रसादिप्रमेयं तत् संगृह्यते संक्षिप्यते येन स तथोक्तः । अलंकारशा- स्त्रप्रतिपाद्यमानं रसादिप्रमेयं संक्षिप्य प्रतिपादको ग्रन्थस्तं सम्यक् वक्ष्ये। ननु रसादीनामप्येतच्छास्त्रविषयत्वात् कथमस्यालंकारशास्त्रत्वमिति न शङ्कनी- यम्। छत्रिन्यायेनालंकारत्वव्यपदेशात्। यहा प्रमाणादिपदार्थप्रतिपादकशा- सस्य न्यायप्राधान्याद्यथा न्यायशास्त्रत्वं तथालंकारप्राधान्यादलंकारशासतन्वमिति बोध्यम्। शास्त्रसर्वस्वसंग्रह इत्यत्रोक्तं रसादिप्रमेयं विभजते। रसेति। रसः शङ्ा- रादिः प्रधानं येपां ते रसजीविता इत्यर्थः । शब्दार्थाः शब्दा वाचकादि- रूपेण त्रिविधाः । ततो द्वन्द्वः । गुणाः प्रसादादयः । अलंकारा उरमाद्यः । वृत्तयः कैशिक्यादयश्च। त्रयाणां द्वन्द्वः। रीतयो वैदर्भ्यादयश्च। इयती एतावती। काव्यपद्धतिः रामायणादिकाव्यमार्गः। शास्त्रस्यालंकारशास्त्रस्य प्रमेयं विषयः प्रति- पाद्मित्यर्थः । काव्योपयोगिरसादिकमनेन ग्रन्थेन निरूप्यत इति तात्पयार्थः । संप्रति स्वग्रन्थस्य लोकोत्तरनायकलाभेनातिशयमाह। चिरेणेति। काव्यस्य ये अलंकारास्तेपां संग्रहः संग्राहको अ्रन्थः । चिरेण चिरस्य चरित आच- रितोऽर्थ: फलं यस्य स तथोक्तः सफलोऽभूत् । चरितार्थतामेव व्यनक्ति । प्रतापेति। येनालंकारसंग्रहेण प्रतापरुद्रदेवस्य प्रतापरुद्रस्य कीर्तिर्यशः प्रकाश्यते प्रकटीक्रियते। ग्रतापरुद्रकीर्त्तिप्रकाशनादस्य सफलतेति भावः । पूर्वग्रन्थानामपकर्षमाह। यद्यपीति। ग्राचां पूर्वमहाकवीनां प्रबन्धेप्वलं- कारशास्त्रेप्वसौ काव्यपद्धतिः साधु सम्यक् निरूपिता यद्यपि निरूपितैव । यद्यपपि ते शङ्कानुत्पाद इति संप्रदायः । किं तु परं तु तथापीत्यर्थः । एतस्याः काव्यपद्धतेः प्रबन्धस्येत्यर्थः । सद्दशमुदाहरणं नादतमनादतम्। काव्यानुरूपो- दाहरणाभावात् पूर्वप्रबन्धेष्वपकर्ष इति भावः । तर्हि कीदृशमुदाहर्त्तव्यमि- त्याकाङ्गां जनयति। किं त्विति। उदाहार्यमाह । पुण्येति । पुण्येन सुकृतेन श्रलोक्यते श्राध्यत इति पुण्य- श्रोकः । सकलविद्यासुकृतशाली महापुरुषस्तस्य चरितं व्यापारः। उदाहरण- मुद्धाटनमुद्दिश्यार्हति। स इव दृश्यत इति तादृशः सुकृती कश्चन पुमान् पूर्वैः 61

रत्नशाण: ।

बहुशास्त्राद्यवलोकनादिति भावः । यशः कीर्तिः संभाव्यत उत्पद्यते। गुणा: सौशील्यादयोऽज्यन्ते संपाधन्ते। सुपुरुषस्य पुण्यश्लोकस्य चरितं व्यापारः श्रूयते येन कारणेन काव्यस्यालापा रचना न हरन्ति। मन इति शेषः । मनोहरा न भवन्ति। तत्कारणं किं किमस्ति। नास्तीत्यर्थः । पूर्वोक्तफलसाधनत्वात् काव्या- लापा मनोहरा एवेत्यर्थः । अतः काव्यमुपादेयमिति तात्पर्यार्थः ।

'काव्यालापांश्र वजयेत्' इति निषेधस्मृतेगतिमाह। यत्रेति। यत्र पुनः यस्मिन् काव्ये तूत्तमः श्रोक्यत इत्युत्तमश्चोकस्तस्योत्तमोत्तमस्य चरितं न निबध्यते नोदाहियते तत्काव्यं परित्याज्यं परित्यक्तुं योग्यमेव। अत्र स्मृतिरस्ती- त्याह। तदिति। स्मृतिश्च मुनिवचनमपि तदसत्काव्यं मूलं कारणं विषयो यस्या: सा। जसत्काव्यविषयां स्मृतिमनुवदति। 'काव्यालापांश्र वर्जयेत्' इति। अन्यथा रामायणादेरप्युच्छित्ति: स्यादिति भावः । काव्ये कैसुत्यन्यायेनोत्तमपुरुषगुणवर्ण- नस्यावश्यकत्वं प्रतिपादयितुं शास्त्रेप्वपि सत्पुरुषगुणवर्णनमेवावश्यकमित्याह। केवलमिति। काव्यजातस्य केवलं काव्यसमूहस्यैवायं पन्थाः सत्पुरुषगुणवर्ण- नरूपमार्गो न भवत्यपि तु किं तु शास्त्रजातस्यापि सकलशास्त्राणामपीत्यर्थः । सतां सद्गुणानामाश्रयेणावलम्बनेन प्रतिपादनेन महानुत्कृष्टो लोकानां जनानामा- दरो यथोक्तार्थो यथा स्पष्टो भवेत् तथोच्यत इत्यर्थः । वैशेपिकादेर्विशेषपदार्थ- वादिनो वैशेषिकास्तेपां शास्त्रं वैशेपिकं तदादिर्यस्य तस्य। ईश्वरस्य ब्रह्मणः प्रति- षटापकतया साधकतया। जगति लोके पूज्यता पूज्यत्वम्। अङ्करादिकं सकर्त्तकं कार्यावाद् घटवदित्यादि नवानुमानैरिति भावः। महाभारतमादिर्येपां तेपा- भिनिहासानामपि। महापुरुषस्य धर्मराजादेर्गुणानां वर्णनं परं प्रधानं येपां तपां भावतत्ता तयैव हेतुना विश्वातिशायित्वम्। बहुना किम् । बहूक्तिभि: प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः । वेदान्ता अप्युपनिपदर्थप्रतिपादका ग्रन्था अपि ब्रह्मणः सत्वं झुरमनन्तं ब्रह्मेति ज्ञानादिगुणविशिष्टस्य ब्रह्मणः प्रतिपाद्कतयैव हेतुना परमपन्तसुकृप्यन्त उत्कृष्टा भवन्ति। अदेनि। अथातो धर्मजिज्ञासेति सूत्रमिति शेषः। उपक्रमनाणेनोपक्मं कुर्वता सूत्रकता सूयकारेण महषिणा जैभिनिनापि पुरुषं महापुरुषमाश्रितस्य गुणश्रेष्ठस्य कुणोत्तनस धर्मस्य धर्मगुणस्य ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा तद्द्वारेण महापुरुपस्य पुरु-

नायकप्रकरणम्।

बोत्तमस्य गुणवर्णनमेव शास्त्रस्य प्रामाण्यात् प्रमाणत्वादावश्यकत्वादित्यर्थः तत्तदिति। नीयते प्रतिपाद्यत इति न्यायः स स न्यायस्तत्तव्यायस्तत्तद्विषयः । तस्य निरूपणं परं प्रधानं यस्य तत्कथाप्रतिपादकस्थापीत्यर्थः । प्रबन्धराशेः काव्य- जातस्य महापुरुषगुणवर्णनं हेम्नः सुवर्णस्य परमामोद इचोत्कृष्टगन्ध इव। ततश्व महापुरुषगुणवर्णनस्यावश्यकत्वादेवेत्यर्थः । प्रतापेति। प्रतापरुद्रदेवस्य गुणान् शौर्यादीनाश्रित्यावलम्ब्यायमलंकारप्र- बन्धो निर्मितो रचितः । हे सन्तः सज्ना वो युष्माकं कर्णोत्सवः श्रोत्रयो- रुत्सवोऽस्तु। आनन्दकरो भूयादित्यर्थः ।

इयता ग्रन्थेन प्रतिपाद्यमहिम्ना प्रबन्धस्योत्कर्षमुक्त्वा स्वग्रन्थस्य विशेषमाह। काकतीयेति। काकतिर्नाम दुर्गाशक्तिरेकशिलानगरेश्वराणां कुलदेवता सा भक्तिर्भजनीया अस्येति काकतीयः। स चासौ नरेन्द्रश्च तस्य यशः कीर्तति भूष- यितुमलंकर्तुमियं चिकीर्पिता विद्यानाथस्य कवेः कृतिः काव्यं स्वयं च स्वयमेव तेन यशसा विभूष्यत अलंक्रियते। अत्र कीर्त्तिग्रन्थयोरन्योन्यं भूप्यभूषणभाव- सन्भावादुत्कर्ष इति भावः । प्रबन्धमहिन्ना प्रतिपाद्यातिशये वृद्धसंवादमाह। दण्डिनेति । दण्डिना कविनापि प्रतिपादितम्। प्रबन्धमहिम्ना प्रतिपाद्यमहत्त्वमिति शेषः । तदेवाह। आदीति। आदिराजानां नलनहुषादिपूर्वपुरुषाणां यशोबिम्बं कीर्ततिमण्डलं वाङ्मयं वाक्प्रपञ्चमेवादर्श दर्पणम्। व्यस्तरूपकम्। कर्म प्राप्य तेपां नृपाणाम- सन्निधानेऽपि स्वयं न नश्यति। वाक्यार्थः कर्म। अत्र नलाद्यसंनिधानेऽपि तद्य- शोबिम्बावस्थिते: प्रबन्धाधीनत्वोक्तेः प्रबन्धमहिन्ना प्रतिपाद्योत्कर्ष इति भावः । अतः कीतितभूपणं स्वग्रन्थ इति तात्पर्यम्।

इतः परं प्रतिपाद्यमहिस्ना प्रबन्धमहत्तामाह। सूक्तैवेति। प्रतिपाद्यस्य वर्ण्यस्य महिम्रा सामर्थ्येन प्रबन्धस्य काव्यस्य महत्तोत्कर्षः सूक्ता सुष्टक्तैव। ग्राचा प्राचीनेन भामहेन। तन् पूर्वोक्तं प्रबन्धमहत्त्वमुक्तम्। उपश्लोक्यस्य वर्ण्यस्य माहात्म्याढतिशयात् काव्यसंपत् काव्यसंपत्तिरुज्ज्वला अतिशयिता। इत्येवमुक्त्त- मिति पूर्वेगान्वचः ।

४८६ रत्नशाण: ।

उद्भटेन च तग्रामकेन काव्यकृता च प्रतिपादितम् । गुणेति। गुणाः प्रसा- दादयः। अलंकारा उपमादयः। तैश्रारुत्वं रुचिरत्वं तेन युक्तमपि काव्यम्। आश्री- यत इत्याश्रयस्तस्य वर्ण्यस्य संपत्या माहात्म्येनेत्यर्थः । अमरद्रुमः कल्पवृक्षः मेरुणा सुमेरुणेवाधिकोज्ज्वलमत्युज्जवलम्। रुद्रदेवेनापि केनचित् कविना कथितम् । उदारेति। उदारस्य महतः । 'उदारोदातृमहतोः' इत्यमरः । तस्य चरितस्य निबन्धनादवूर्णनात् प्रबन्धस्य प्रतिष्ठा स्थितिरतिशयो वा कथितेति पूर्वेणान्वयः । साहित्यमीमांसायां च तन्नामकग्रन्थे च प्रपञ्चितमुक्तम्। नायकेति। नायकस्य गुणाः शौर्यादयः । अत एव गुणाः सूत्राणीति ्लिष्टरूपकं तैर्ग्रथिता गुम्फिताः सूक्तय एव निर्दोपवच- नान्येव स्रजो मालिकाः । सुकृतमेषामस्तीति सुकृतिनस्तेषां सुभगानाम् । आकल्पं कल्पपर्यन्तम्। आकल्पन्ते वेषायन्त अलंकारायन्ते। 'आकल्पवेषो नेपथ्ये' इत्यमरः। निरूपितं च भोजराजेन। भोजराजेन निरूपितं च प्रतिपादितं च । कवे- रिति। लोकोत्तरैः लोकश्रेष्ठैरनन्यसुलभैगुणैरुत्तरः श्रेष्ठो नायको वर्ण्येत यदि प्रतिपाद्येत चेत्। अल्पापि गुणालंकारा दिभिर्न्यूनापि वाग्वृत्तिर्वागव्यापार: प्रबन्ध इति यावत्। विदुषां बुधानां कर्णावतंसति श्रोत्रालंकारो भवति। अतः स्वयं तेन विभूष्यते इति तात्पर्यम्। एवमवश्यं काव्ये लोकोत्तरगुणो नायको वर्ण्य इत्युक्तम्। ते गुणाः क इत्याकाङक्षायामाह। तत्रेति। तत्र लोकोत्तरगुणेप्वेत अग्रत एव वक्ष्यमाणलक्षणा नायकस्य वर्ण्यस्य गुणाः। तन्नामान्येवाह। महाकुलीनतेति। स्वग्रन्थे प्रतिपाद्यमानानां प्रतापरुद्रगुणानां विशेषमाह। पूर्वेति। पूर्वशास्त्राणां साहित्यमीमांसादिशास्त्राणां अनुसारेण कतिचित् कियन्त एवेमे गुणाः कथिता उक्ताः। प्रतापरुद्रदेवस्य गुणाः शौर्यादयो वाचां वचनानामगोचरा अविषया वक्कतुमशक्या इत्यर्थः । अथेति। अथ गुणोद्देशानन्तरं तेषां गुणानां स्वरूपं लक्षणमुदाहरणं च लक्ष्यं च। उच्यते इति शेपः । तत्राद्यं लक्षयति। महाकुलीनतेति। महत्युत्कृष्टे कुले वंशे संभव उत्पत्तिर्महाकुलीनता। नामेति प्रसिद्धा। उदाहरति। यथा ।

नायकप्रकरणम्।

यथा स्पष्ट भवति तथोच्यत इत्यर्थः । तादृगिति। स एव दृश्यत इति ताटकू। अनिर्वाच्यमित्यर्थः । मध्यमलोकस्य भूलोकस्य यन्धाग्यं तस्य विभवादतिश- याद्धेतोः। 'भाग्यं कर्म शुभाशुभम्' इत्यमरः । क्षोण्यां भूमौ क्रीडितुमि- च्छुभिरिन्द्र आदिर्येषां तैर्वृन्दारकैर्देवैः । 'वृन्दारका दैवतानि' इत्यमरः । चिरतरं बहुकालं यथा तथा संप्रार्थितः पद्मभूर्बह्या । अर्केन्द्रोः सूर्याचन्द्रमसोः कुलयोरवशयोः प्रशस्तिं प्रशंसां प्रतिष्ठामतिक्ान्त इति तथोक्तम्। यं काकतीया- नामन्वयं वंशमसृजत् सृष्टवान् । तस्मिन्नन्वये लक्ष्मीपतिर्विष्णुः संप्रतीदानीं वीरर्दवपुषा प्रतापरुद्ररूपेण जागर्तति जागरूको भवति। अवतरतीत्यर्थः। सूर्येन्दु- कुलातिशायित्वादस्य कुलस्य महत्त्वम्। तत्रावतीर्णत्वात् प्रतापरुदस्य ना विष्णुः पृथिवीपतिरिति न्यायात् लक्ष्मीपतिरेवासावित्युक्तमिति वेदितव्यम्। नन्वत्र क्षोणीविहरणेच्छुभिर्देवैर्याचितो ब्रह्मा सत्कुलं सृष्टवान्। तत्र प्रतापरुद्रेण विष्णु- रवतीर्ण इत्युक्तम्। तथा च देवानां क्षोणीविहरणेच्छा कथं घटत इति चेदुच्यते। विष्ण्वतारं विना तेषामवलम्बाभावात् क्षोणीविहरणं न संभवति। तदवतारे तु यथेष्टविहरणं संभवतीति तदवतारो वर्णित इति। तथा च प्रतापरुद्रसंब- न्धिनां देवांशसंभूतत्वं व्यज्यते। अत्र पद्मभुव इन्द्रादिप्रार्थनासंबन्धेऽपि तत्सं-

अथ महाकुलीनतानिरूपणानन्तरमौज्ज्वल्यं नाम गुणः । निरूप्यत इति शेषः। एवमेवाथ महाभाग्यमित्यादावप्यन्वयो बोध्यः । रूपेति। रूपेणाकारविशेषेण संपन्नः संपूर्णो देहो यस्य स तस्य भावस्तत्वम्। लावण्यमिति यावत्। तदौ- ज्ज्वल्यं नाम गुण इति परिकीर्त्येते। उदाहरति। मुरारेरिति । यः कामो मन्मथः पूर्व पूर्वकाले मुरारेः श्रीकृष्णात् जलनिधिसुतायां रुक्मिणीरूपश्रीदे- व्यामुदभवदुत्पन्नः । 'राघवत्वेऽभवत् सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि' इति विष्णुपुराणाद् रुक्मिण्या जलनिधिसुतात्वम्। स कामो जगत्या भूमेर्भाग्यविभवाद् भाग्यातिशयात् पुनर्भूयो महादेवात्तव्वामकान्महाराजात्। ..... ' अवनीभृद्दहितरि राजपुत्रयाम् । ईश्वरात् पार्वत्यामिति च ध्वन्यते। जात उत्पन्नः । अत एव वपुष्मान् प्रशस्तशरीरः सन् स्वयं साक्षादयं प्रतापश्रीरुद्रः प्रतापश्री- बिशिष्टरुद्र: प्रतापरुद्रः । मध्यमपद्लोषे समासः । प्रतापरुद्रो भूत्वा जयति

४८२ रत्नशाण: ।

प्राचीनकविभि: प्रबन्धस्य स्वग्रन्थस्याभरणीकृतो न। अभूदिति शेषः । एतेन प्रबन्धृणामपकर्ष उक्त इति न पौनरुत्तयम्। सच्चरितनिबन्धने प्रबन्धप्रबन्धृणामुत्कर्षमाह। प्रबन्धेति। विषयभूतस्य प्रतिपादनीयस्य नेतुर्नायकस्य गुणनिरूपणं दानदाक्षिण्यादिगुणोदाहरणं प्रबन्धानां ग्रन्थानां प्रबन्धृणामपि तन्निर्मातृणां कवीनां च कीर्त्तिर्यशः प्रतिष्ठा चिरावस्थानं तयोरमूलं कारणम्।

अत्र दष्टान्तमाह। यथेति। रामस्य दाशरथेर्गुणानां वर्णनम्। रामायणं काव्यम्। वल्मीकाजन्म यस्येति वल्मीकजन्मा वाल्मीकिः । तयोर्महाप्रतिष्ठाया कारणं यथा भवति तथैव मूलमिति पूर्वेणान्वयः। 'काव्यालापांश्र वर्जयेत्' इति प्रतिपेधपरिजिहीर्षयाह। महापुरुषस्योत्तमनायकस्य गुणवर्णने प्रबन्धस्थितिः प्रबन्ध- निर्माणं श्रेयांसि करोतीति श्रेयस्करी। 'काव्यं यशसेऽर्थकृते' इत्याद्यालंकारिक- वचनप्रामाण्यादस्य श्रेयःसाधनत्वम्। निषेधस्त्वसत्काव्यविषय इति तात्पर्यम् । काव्यस्य पुरुषार्थसाधनत्वं सदष्टान्तमाह। यथेति । वेद: श्रुतिः । शास्त्रेति।. शास्त्रं स्मृति: पुराणानि चादिर्यस्य प्रबन्धस्य तस्मात्। आदिशव्देन गुरूप- देशादिर्विवक्ष्यते। हिते कर्त्तव्ये प्रवृत्तिरुद्वेगोऽहितान्निवृत्तिश्चानुद्वेगश्च यथा तथा सन्नुत्तमनायक आश्रयो वर्ण्यत्वेन यस्य तस्मात् काव्यादपि हितप्रवृत्तिर- हितनिवृत्तिश्च भवतीत्यर्थः । ननु वेदादेरेव पुरुषार्थसिद्धि: किं काव्येनेत्याशङ्क्य काव्यस्य विशेषमाह । काव्य इति। काव्ये इयान् एतावान् विशेषो भेद:। अस्तीति शेष: । काव्यादिति हेतौ पञ्चमी। कर्त्तव्यतायां कर्त्तव्यत्वे धीबुद्धि: सरसा रससहिता भवति। कर्त्तव्यार्थे काव्यादिच्छया प्रवत्तते। अन्यत्र वेदादौ तथा न सरसा भवतीत्यर्थः । अकरणे प्रत्यवायभिया प्रवर्त्तते न तु संतुष्टः प्रवत्तते। अयमेव विशेष इत्यर्थः । तथा हि। अयमेवार्थः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ।

यदिति। प्रभुणा राज्ञा संमित: समः। 'सम्मितं समम्' इत्यमरः । तस्मा- च्छन्द: प्रधानं प्रवर्त्तकं यस्य तस्माद्वेदात् । यदिष्टं कर्त्तव्याकर्त्तव्वरूपमभीष्टम् । अधिगतं ज्ञातम्। ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्था इति नियमात्। वाङ्गात्रेण प्रभुरिव वेदोऽपि विधिनिषेधबलेन हितेषु पुंसः प्रवर्त्तयति निवर्त्तयति चाकर्त्तव्येभ्यः । विपक्षे राजा दण्डमिव वेद: प्रत्यवायं जनयति। अतः शब्दप्राधान्यमिति भावः।

नायकप्रकरणम्। ४८३

अत्रार्थस्य प्राधान्यमात्रत्यागो न स्वरूपतः । तथात्वे तून्मत्तवाक्यवद्वेदस्याप्र- वर्त्तकतैव स्यात्। अतोऽध्ययनं फलवद्थावबोधनपर्यन्तमिति वेदितव्यम्। अर्थः प्रवणः प्रधानं प्रवर्त्तकं यस्य तसमात् । अत एव सुहृत्संमितात् मित्रतु- ल्यात् पुराणवचनाच्च चिरं विचारापेक्षिततया कृच्ेणेत्यर्थः । यदिष्टमधिगतम्। अर्थप्रधानं पुराणम्। एवं कुर्यान्मैवं कुर्यादिति विधिनिषेधबलेन प्रवर्त्तकं वा न भवति। किं तु पूर्वपुरुषचरितस्तुतिनिन्दामुखेन रागद्वेषावुत्पाद्य मित्रवत्प्रवृत्ति- निवृत्तिहेतुभूतम् । अतः पुराणमर्थप्रधानं सुहृत्संमितं चेति वेदितव्यम्। यत्तदो- र्नित्यसंबन्धात् तस्मिन्नित्यध्याहारः । तस्मिन् कर्त्तव्ये कार्ये कान्तासंमिततया कामिनीतुल्यया यया काव्यश्रिया काव्यसंपदा सरसतां सरसत्वमुत्कण्ठामित्यर्थः । आपाद्य उत्पाद्य। बुधो विद्वान् पुमान् कुतुकी कौतुकवान् विरचितः। अकर्त- कयेऽकुतुकी च च्छेदः । अकर्त्तव्ये अहिते अकुतुकी विरचितः । कर्त्तव्ये कुतुकी- त्यनेन हितप्रवृत्तिः । अकर्तव्य इत्यनेनाहितनिवृत्तिश्रोक्तेति बोध्यम्। यथा कामिनी कटाक्षवीक्षणादिविलासैरेव कामिनमावर्जयन्ती सर्वे कार्य कारयत्येवं काव्यश्रीरपि व्यक्षनाव्यापारेणैव रामादिवद्वर्त्तितव्यं न रावणादिवदित्यर्थ द्योत- यन्ती पुंसः कर्त्तव्ये प्रवर्त्तयति निवर्त्तयति चाकर्त्तव्यादितीदं काव्यं कान्तास- म्मितम् । अतोऽस्याः सरसतापादनेन प्रवर्त्तकत्वान्मयानुनयपूर्वकं प्रवर्त्तकाभ्यां वेदपुराणाभ्यां विशेषोऽस्तीति बोध्यम्। अतः काव्यनिर्माणाय प्रयतामह इत्याह। तस्यै काव्यश्रियै स्पृहामिच्छां कुर्महे। वयमिति शेषः ।

तत इति। वेदादयुपदेशाद्विशिष्टत्वाद्वेतो: काव्यं दष्टस्यार्थादेरदृष्टस्य कीर्च्यादेः फलस्य प्रयोजनस्य जनकतयोत्पादकतया बह्वधिकं यथा तथोपयुक्तमुपयोग्युपा- देयमित्यर्थः । अन्र वृद्धसंवादमाह। काव्यप्रकाशे ग्रन्थे। तथा च तर्थैवरोक्तम्। अस्माभिर्यथोक्तं तथोक्तमित्यर्थः । काव्यं यशसे कीर्त्यैं। अर्थकृते अर्थप्रयोजनाय। अर्थार्थमित्यर्थः । व्यवहारस्य विदे ज्ञानाय। शिवेतराणामशुभानां क्षतये नाशाय सद्यस्तदानीं परनिर्वृतय उत्कृष्टसुखाय। कान्तासंभिततया कान्तातुल्यत्वेनोप- देशयुजे योगाय। उपदेशार्थमित्यर्थः । भव्रतीति शेषः ।

प्रसिद्धमिति। महाप्रबन्धेषु प्राचीनोतकृष्टग्रन्थेषु । एतत् काव्यस्य कीर्त्या- दिसाधकत्वं प्रसिद्धं च प्रसिद्धमेव। परिवद्ठ हति। छाया। विज्ञानं परिवर्धते

४८८ रत्नशाण: ।

सर्वोत्कर्षेण वर्त्तत इति। एवं मृगदशां स्त्रीणां मनीषा बुद्धिः। भवतीति शेषः। अत्र साक्षान् काम एवायमित्युत्प्रेक्षया रूपसंपत्तिरुक्ता। अथ महाभाग्यम् । महच्च तन्द्राग्यं च महाभाग्यम्। लक्षगमाह । यद्विश्वं- भरावा भूमेराधिपत्यमधिपतित्वं तद् महाभाग्यमिति विशेषः। उच्यते। यथा संवेनि। सेवायां नम्राणां प्रणतानां नरेन्द्राणां राज्ञां मोलिपु किरीटेपु विलसभ्ि: स्कुरद्दी रत्नांशुभी रत्नकान्तिभिर्नीराजितं नीराजनां प्रापितम्। राज्यश्रियो राज्यलक्ष्म्याः प्रथमावतारस्य प्रथमप्रवेशस्य पदव्रीं मार्गभूतम् । सिंहासनस्य राज्यलक्ष्मीप्रथमचिह्नत्वादिति भावः । भद्रासनं सिंहासनमारुझय। तत्र स्थित्वे- त्यर्थः । गुणानां दानदाक्षिण्यादीनां निधिराकरः श्रीवीररुद्रो नृपः प्रतापरुद्- नृपतिः । प्रत्यथिपृथ्वीपतीनां शत्रुभूपालानां श्लाघाया उत्कर्पस्य लङ्खने जाङ्विकै- जङ्गया चरन्तीति जाङ्ङिकाः शीघ्रगामिनस्तैः समथैरित्यर्थः । अत एवानुपमैः सादृश्यरहितैर्विकरमैः परात्रमैः क्षोणीं भुवं रक्षति। दुष्टनिग्रहशिष्टपरिपालनाभ्यां निखिलभूमण्डलसंरक्षणादस्य महाभाग्यमिति भावः । अथौदार्यम्। लक्षणमाह। यदिति। तस्मिन् शीलं स्वभावो यस्य स तच्छी- लस्तत्परस्तस्य भावस्ताच्छील्यं तत्परत्वमासक्तिरिति यावत् । विश्राणने वितरणे ताच्छील्यमिति शिवभागवतवत् समासः । यत् तदौदार्य निगद्यत उच्यते। यथा। वदान्य इति। गुणश्रणीनां गुणगणाना श्राघयोत्कर्षेण पिहितमाच्छा- दितं तिरस्कृतं हरिदीशानामिन्द्रादिदिकूपतीनां यशः कीर्ततिर्येन स तस्य रुद्रनृपते: समस्तुल्यः । अन्यो वदान्योSपरो दाता त्रिजगति त्रिलोके। लोकत्रयेऽपीत्यर्थः । नास्ति। अत्र हेतुमाह। यद्यस्मात् कारणाद् विद्वांस इति जनो विद्वज्नस्तस्य मणिगृहाणां मणिमयमन्दिराणां प्राङ्गणभुवोऽङ्गणभूमयः । समन्तात् सर्वत्रोन्द्ूतै- रुल्लसिंतर्द्विरदानां गजानां मदगन्धैर्दानगन्धैः सुरभयो वासिताः क्रियन्ते। अत्रो- त्तरवाक्यार्थेन पूर्ववाक्यार्थसमर्थनात् काव्यलिङ्गाल्कारः । अथ तेजस्विता। लक्षणमाह। जगदिति। यज्जगतां प्रकाशकत्वं प्रकाशका- रित्वं तत् तेजस्वित्वमुच्यते। उदाहरति। सदेति। जयिनो जयशीलस्य काक- तिविभो: काकतिदेवतोपासकविभोः । मध्यमपद्लोपी समासः । प्रतापरुद्रस्या- रिक्ष्माभृत्कान्तानां शत्रुभूपाङ्गनानां चिकुरः कुन्तला एव तिमिरं तस्याहंकृ- तिमहंकारं मुष्णातीति तन्मुषि तस्मिन् तथोक्ते। तेजः प्रताप एव भानु:

नायकप्रकरणम्। ४८९

सूर्यस्तस्मिन् सदा सर्वदा स्फुरति सति। जरन्ति जीर्णान्युद्दामान्युत्कटानि तमांसि यासां तासाम्। कुतः । न सूर्ये पश्यन्तीत्यसूर्यपश्यास्तासां सूर्य- प्रकाशरहितानामवधिगिरेश्वक्रवालस्य पश्चात् भवाः पाश्चात्यास्तासां दृषदां शिलानां प्रकाशस्यालोकस्य व्युत्पत्तिर्विशेषेणोत्पत्तिः संभवो भवति। अत्र सूर्यप्रकाशरहितयोरपि देशकालयोरतिवेलप्रकाशजननादस्य तेजस्वित्वं लोकोत्तर- मिति भाव: । रूपकालंकारः । अथ वैदग्ध्यम्। लक्षणमाह। कृत्येति । कृत्यवस्तुषु कर्तव्यार्थेषु चातुये चतुरत्वं वैदग्ध्यं परिकीर्त्यंते। यथा । उदाहरति। चातुर्यमिति। गुणनिधेः श्रीवीररुद्रप्रभोश्चातुर्य किमु वर्ण्यते । अशक्यत्वात् किमपि न वर्ण्यंत इत्यर्थः । अशक्यत्वमेव विशद्यति । यत्रेति। यत्र विद्या न तत्र श्रीर्यत्र श्रीर्न तत्र विद्येति न्यायादन्योन्यं परस्परं विरुद्धयोरपि वाणीश्रियोः सरस्वतीलक्ष्म्यार्यत्र प्रतापरुदे महदार्जवमृजुत्वमेकन्नावस्थापनशक्तिरिति यावत्। अस्तीति शेषः । पूर्वोक्तन्यायस्तु निर्गुणजनविषय इति भावः । किं चाभ्यां सह श्रीवाणीभ्यां सदशैः स्वोचितैरुपचारैः सत्कारविशेषैर्ललितां हृष्टामित्यर्थः । इमां भुवं ते तादृशा अनुपमास्तैरुत्सवैर्हर्षोत्पादकव्यापारैः । 'उत्सूते हर्षमित्येष उत्सवः परिकीत्यते' इति भावप्रकाशे। दिशां जित्वरो जयशीलः स नृपतिः । समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नी तस्या भावः सापत्यं विरोध इति यावत् । निःसाप- त्यमविरोधं यथा तथा धत्ते दधाति। आभ्यामित्यत्नाप्रधाने तृतीयाविधानेऽपि शाब्द एवोपसर्जनभावो न त्वार्थ: । सह शाखाप्रस्तरं प्रहरतीत्यत्रेव समप्रधा- नभावोपपत्तेः । अन्यथानौचित्यादिति बोध्यम्। अत्र मिथो विरुद्धानामे- तासामन्योन्यानुरागजननेन वशीकरणाद्वैदग्ध्यमुक्तम्। वितरणविद्वद्गोष्ठीप्रजा- नुरजनाभि: श्रीवाणीधरणीरनिर्विरोधं पोषयतीति भावः । अथ धार्मिकत्वम्। लक्षणमाह । धर्मस्यैकं मुख्यं यथा तथा आयत्त- मधीनं चित्तं यस्य तस्य भावस्तत्वं धार्मिकत्वमुदीर्यत उच्यते। उदाहरति। यथा। परिहास इति। काकतीन्द्रः परिहासेऽपि विहस्य वचनेऽप्यनौचित्य- मौचित्याभावं सवप्नेऽप्यन्यवध्वाः कथां गोष्ठीं शत्रौ रिपावप्यगुणस्य दुर्गुण- स्यारोपं न मृष्यति न सहते। आरोपो नामासतो धर्मस्य स्थापनम् । परिहा- सादावप्यनाचित्यादिकमसहमानस्यास्य धार्मिकत्वं क्िमु वक्तव्यमिति भावः। 62

४९० रत्नशाण: ।

महाकुलीनतेन्यादि गुणोद्देशश्लोके आदिशव्दग्रहणादादिशब्दस्वीकारान्महामहिमा पाण्डित्यं च प्रभृतिरादिर्येपां गुणानां ते तथोक्ताः । निरूप्यन्त इति शेषः। तत्र महामहिमलक्षणमाह। तदिति । देवता आत्मा अधिष्ठानं यस्य तस्य भावो देवतात्मता या देवांशसंभूतत्वं तन्महामहिमत्वम्। उच्यते इति शेषः। उदाहरति। कौसल्येति। विष्णोः प्रथमजनन्यादिमाता कोसल्यासीत्। देवकी द्वितीया मातासीत्। किं चेति चार्थः । तदनु पश्चान्महिता पूज्यमाना मुम्मडिम्या इति राजस्त्री सैव प्रतापरुद्रमाता तृतीया माताभूत्। तमेवार्थ विशदयति । य इति । यो विष्णुस्त्ेतायां त्रेतायुगे रघुपतिः श्रीरामोऽभूद् द्वःपरे युगे शौरिः श्रीकृष्ण आसीत् । स विष्णुः कलो युगे वीररुदस्यावतारो, यम्य स रुद्रूपेणावतीर्णः सन् जयति। अतो विष्णोर्मातृत्रयं सिद्धम्। महाम- इिमत्वं स्वयमेव विशद्यति। अन्रेति श्रोके गरुडध्वजात्मकतया विष्ण्ववतारत्वेन महामहिनतोन्हा। सव्ेति। सर्वाभिविद्याभिरधिकत्वं यत्तत्पाण्डित्यमुदाहृतमुक्तम्। उदाहरति। यथा गोष्टीभिरिति। श्रीवीररुद्रो नृपः पण्णां दर्शनानां समाहारः पड्दर्शनी। 'पाणिनर्जैमिनेश्चैव व्यासस्य कपिलस्य च। कणादस्याक्षपादस्य दर्शनानि पडेव हि।।' इत्याहुः । सा सीमा गोचरो यासां ताभिस्तथोक्ताभिर्गोष्टीभिः शास्त्रप्रसंगैर्वु- धगणान् विद्वत्समूहान् संसदि सभायां परितोपयन् सतः श्रेष्टस्य सारस्वतमार्गस्य कवितामार्गस्य दर्शनेन वित्तर्दर्शनचणैर्दर्शनसमर्थः सूक्तः सुभापितैः कबीन् प्रीणयन् संतोपयन्। संगीतोपनिषदः नाट्यवेदान्तस्य रहस्यपिशुनर्मर्मसूचकै - रातोदस्य ततादिचतुविधवाद्यस्य योग्यैरुचितै ः रमैः परिपाटिभिः । 'ततं वीणादिकं वाद्यमानद्वं मुरजादिकम्। वंशादिकं तु सुपिरं कांस्यतालादिकं घनम्। चनुविधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम् ।' इत्यमरः। वैणिकान् वीणावाद- कानू धिन्वन् प्रीणयन् सन् बिहरति। तत्र विभो: सर्वविद्याविशारदन्वादखण्डं पाण्डित्यमिति भावः । अधति। अथेत्यारम्भे। 'मङ्गलानन्तरारम्भपश्नकार्त्स््यप्वथो अथ' इत्यमरः। प्रथमसेव नायकगुणनिरूपणानन्तरं नायकस्वरूपं निरुप्यते। लक्षणोदाहरणाभ्या- मिति शेपः । महापुरुषगुणवर्णनेत्यादिना गुणवर्णनस्यैव प्रबन्धोत्कर्पावहत्वेनोक्त-

नायकप्रकरणम् । ४९१

त्वात् प्रथमतो गुणनिरूपणमिति वेदितव्यम्। लक्षणमाह । यशः कीर्त्तिः । कोशदण्डजं तेजः प्रतापस्ताभ्यां सुभगो धर्मकामार्थेपु तत्पर आसक्तो धुरन्धुरः समर्थो गुणैः कुलीनत्वादिभिराठ्य: पूर्णश्च। पुमानिति शेषः । नायकः परिकी- त्तितः । यद्यपि गुणाढ्य इत्यनेनैव यशःप्रतापधर्मादीनामुपादानं भवति तथापि पुनरुपादानं तेपामावश्यकत्वद्योतनाय। उदाहरति। यशःप्रतापाभ्यां सुभगत्वं यथा। धर्मेति। काकतिवीररुद्रनृपतेः स्फारं प्रभूतं यशोमण्डलं कीत्तिमण्डलं त्रिभुवनस्य त्रिलोकस्य धर्म एवालम्बो दण्डस्तेन समुच्छितामुद्धतामेकातपत्रस्या- द्वितीयच्छत्रस्य श्रियं शोभां धत्त इति निदर्शना। प्रतापमाह। छायेति। कुवल- यश्यामेन्दरीवरनीलेयं परिदृश्यमाना नभस्थल्याकाशस्थल्यस्य छत्रस्यातपत्रस्य छायानातप इव लोक्यते दृश्यते। अत्र यदिति शेषः। उत्तरवाक्ये तच्छव्दप्रयो- गातू। यद्यस्मात् कारणादालोक्यते तत्तस्मात् कारणात् तस्य छत्रस्योपरि भागे प्रताप एव तपनः सूर्यो नियतं यथा तथा द्योतते प्रकाशत इति मन्ये त्रिभुवनोपरि कीत्तिस्तदुपरि प्रताप इति महती यशःप्रतापसंपत्तिरुक्ता। धर्मकामार्थतत्परत्वं यथा। धर्म इति। रुद्रनरेश्वरे धर्मः पुण्यसंपादको गुणः सोऽर्थ इव द्रव्यरूपपुरु- पार्थ इव पूर्णः श्रीर्यस्य स तथोक्तः स्थितः । अर्थो धर्म इव पूर्णश्रीः स्थितः कामो विषयेष्वभिलापस्ताविव धर्मार्थाविव पूर्णश्रीः समृद्धः । तौ धर्मार्थो काम इव काम: पुरुपार्थ इव पूर्णश्रियौ स्थितावित्यन्वयः । अत्र धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि समृद्धत्ववर्णनेन तुल्यवृत्तित्वं द्योतितम्। अत्र त्रयाणां परस्परसादृश्यवर्णनेनोप- मेयोपमालंकारः । धुरीणता घुरन्धरत्वम्। यथा गायन्तीरिति। काकतिवीररुद्र- नृपतौ दोष्णा बाहुना विश्वंभरां भुवं बिभ्रति वहति सति शेषोऽनन्तो गायन्ती: स्वभर्तृभारावतरणात्। प्रतापरुद्रकीर्ततिमिति शेपः। अद्येदानीमेवेति भावः। निज- वधू: स्वजाया: शिरसां कम्पनैः श्राघनैरनुमोदत अनुसृत्य तुष्यति। कच्छपपति- रादिकूर्मावतारो हरिरपि वक्षस्थल्या दर्शनात् । आलिङ्गनार्थमिति भावः। लक्ष्मी श्रियं प्रीणयते संतोषयति। दिङ्गागाश्च दिग्गजाश्रानुवज्यया सुरतार्थमनुधावनेन करेणूनामिभीनां शुचं विरहजं दुःखम् । 'मन्युशोकौ तु शुक् ख्त्ियाम्' इत्यमरः। अपाकुर्वन्ति परिहरन्ति। शेपादिभिर्भरणीयां विश्वंभरामयमेक एव बिभत्तीति विश्वातिशायिघुरन्धरत्वमस्योक्तम्। मुखैरिति। फणीति सामान्यवा- चकस्य विशेषपर्यवसानात् शेप इत्यर्थः । सहस्रेण मुखैः सहस्रसंख्यांक्ैमुख्-

४९२ रत्नशाण: ।

रित्यर्थः । सहस्त्रेणेत्यत्र 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे संख्याः संख्येय संख्ययोः' इत्यमर- वचनादेकवचनत्वम्। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । काकतिदेवताको वंशः काक- तिवंशः । तन्भर्तुर्गुणान् शौर्यादीनिति सर्वत्र संबध्यते। वदेच्ेद्याद्यदि। तथा विवस्वान् सूर्य: सहस्त्रेण करैरंशुभिरेव हस्तैरिति श्िष्टरूपकमस्य लेखनसाधनत्वा- योगाद्विलिखेच्चेत्। हरिरिन्द्रश्च। 'इन्द्रो दुश््यवनो हरिः' इत्यमरः। सहस्रेण नेत्रैः पश्येच्चेत्। स्थाने युक्तम्। 'युक्ते द्वे सांग्रतं स्थाने' इत्यमरः । शेषादय एव प्रतापरुद्रगुणस्तुत्यादिकं कुर्युश्रेद्युक्तम्। समर्थत्वात्। अन्ये तु कर्तमुद्युक्ताश्रे- द्युक्तमिति वाक्यार्थः । अथ नायकसामान्यनिरूपणानन्तरम्। उदान्तेति। उदात्त उद्धतो ललिसः शान्त इति चत्वारः । धीरो धीरशब्द: पूर्व आदिर्येषां ते तथोक्ताः । इम उदा- ततादयो नायकाः स्मृता उक्ताः । अत्र धीरशब्दपूर्चत्वमुदात्तादिशव्दानामेव न तु नायकानाम्। तथापि शब्दपरेणाप्यर्थलक्षणेति 'देवपूर्वे गिरिम्' 'धनुरुपपदमस्ै वेदम्''हिरण्यपूर्व कशिपुम्' इत्यादौ मलिनाथेन व्याख्यातम्। चैवादीनां पादपूरणादपूरणार्थत्वं द्रष्टव्यम्। श्रोकार्थ कविः स्वयमेव व्याकरोति। तत्रेति। तत्र नायकस्वरूपप्रकटनप्रस्तावे । सर्वरसानां शृङ्गारादिनवरसानां साधारणाः समाना धीरोदात्तादीनां सकलरसानुगुणत्वमनुकूलादीनां चतुणी तु नास्तीत्या शयेनोक्तम्। कमेण चतुर्णा लक्षणान्याह। महदधिकं सत्त्वं सत्वगुणो यस्य स तथोक्तः कोधाद्यनभिभूतान्तःकरणोSतिगम्भीरोऽगाधचित्तः कृपावान् परदुःखप्रहरणेच्छु- रविकत्थन आत्मस्तुतिरहितो धियं रात्याद्धातीति धीरो वत्सल एवंगुणको यः अतापरुद्रवत् प्रतापरुद्वतुल्यं वर्त्तते स धीरोदात्तो धीरोदात्तनामको नायकः संमतः। संदिग्ध इति। त्रैलोक्यमतिशयेन कीर्च्या सुभग: सुन्दरः श्रीवीररुद्रो नृपः । धतोऽसिः खङ्गं येन सः । कृपया मृदुः न कातर्येणेत्यनेन महासत्व- तोक्ता। क्षणमल्पकालमेवारीन्। पुरः स्थितानिति शेपः। हन्तुं संदिग्धे संदेहं गच्छति। क्षणमित्यनेन धैर्यमुक्तम्। पुर इत्यनेन न तु पलायितानिति धार्मिकत्व- मुक्तम्। बन्दिपु स्तावकेषु शौर्यश्रियां शौर्यसंपत्तौ प्रणयं प्रेमाणं प्रतापरुदसंब- न्धिनं प्रशंसन्त इति तथोक्तेषु सत्सु। नमन्ती भरूर्यस्य स तथोक्त्तः सन्निति लज्जानुभावः। लजते लजितो भवति। स्तावकस्तुतावेव लज्जित स्यात्मस्तुतिर्दू-

नायकप्रकरणम्। ४९३

रापास्तेत्यविकत्थनत्वमुक्तम् । सुखस्येष्टानुभवजन्यानन्दस्य रोषस्यामर्षस्य हर्षस्ये- ष्टलाभजन्यमनःप्रसादस्य च पिशुनान् सूचकान् । 'पिशुनौ खलसूचकौ' इत्यमरः । आकारान् अक्षिनिमीलनादीन् वक्रे मनागीषद्पि न धत्ते न बिभार्तति। एतेनातिगम्भीरतोक्ता। दर्पेति। यो नायको दर्पः शौर्यादिमदो मात्सर्यमसहनं ताभ्यां भूयिष्ठः प्रचुरः । चण्डा तीक्ष्णा वृत्तिर्व्यापारो यस्य स विकत्थन आत्माश्राघापरः । मायावी केवलवञ्जचकः । सुलभः करोधो यस्य सः। स नायको धीरोद्धत उच्यते। रे इति। रे रे इति हीनसंबोधनम् । 'हीनसंबोधने तु रे' इत्यमरः । रे रे इति सर्वत्र संबध्यते। रे रे घूर्जरदेशाधिपते। एवं देशवाचकलम्पाकादीनामपि तदधिपतयो वाच्याः । समरे युद्धे जर्जरः शिथिलगात्रोऽसि। हे लम्पाक किं किमर्थ कम्पसे वेपसे। हे वङ्ग मुधा किं किमर्थ त्वङ्गसि त्वङ्गनमूर्ध्वोच्चलनं करोषि। हे कोक्कण बलस्य चतुरङ्गस्य रजसा परागेण काणोऽन्धोऽसि किम् । हे हूण प्राणाः परायणं प्रधानं यस्य तथोक्तो भव। महाराष्ट्र अपगतं राष्ट्र यस्य स तथोक्तोऽसि। एतत् सर्व कथमित्याकाङ्क्षायामाहुः। अमीति हस्तनिर्देशे- नात्मदर्शनेन दुर्जयत्वं सूचितम् । वयं योद्धारो युद्धकारिण इत्युक्तरीत्यान्ध्रक्ष- माभृत आन्ध्रदेशनायकस्य प्रतापरुद्रस्य भटा योधा अरीन् परिभवन्ति तिरस्कु- र्वन्ति। अत्र रे रे इत्यादिना दर्पादिगुणप्रकाशनाद् भटानां धीरोद्धतत्वम्। निश्चिन्त इति। कलासु गीतादिष्वासक्तः सुखी भोगप्रवणो मृदु: सुकुमा- राकारो निश्चिन्त: सुतादिनिक्षिप्तयोगक्षेमतया चिन्तारहितो नायको धीरललित उच्यते। शौर्येति। शूरस्य युधि निर्भीकस्य भावः शौर्य तस्योष्मा तापः। प्रताप इति यावत्। निर्गतोऽवग्रहः प्रतिबन्धको यस्मात् सः । यद्यपि 'वृष्टिर्वर्ष तद्वि- घातेSवग्राहावग्रहौ समौ' इत्यमरकोशादवग्रहस्य वर्षप्रतिबन्धकवाचकत्वं तथापि 'विव्वोकैर्बकसहवासिनां परोक्षैः' इत्यादिमाघव्याख्याने विशेषवाचकस्यापि सामान्यवाचकत्वमिति निर्णीतं मलिनाथेन। तथैवात्रापि विशेषवाचकस्य सामा- न्यवाचकत्वं ध्येयम् । प्रतिनृपाः शत्रवः सर्वेऽपि नम्रीकृता वशीकृताः । इयं भूर्भूमि: पातिव्रत्यं पतिव्रतात्वं पत्युर्वशंवदत्वमुपैति प्राम्नोति । सर्वापि भूमि- र्वशीकृतेत्यर्थः । अयं स्वयंभू: स्वयंभूनामकः शिवो नाथः परिपालक एकशिलायां कश्चन शिवालयोऽस्ति। तस्य शिवस्य नाम स्वयंभूरिति। स एव रक्षक इति।

४९४ रत्नशाण: ।

धीरः धैर्यवानयं युवराजः श्रीवीररुद्र एव सवा धुरं राज्यभारं वहति। नान्य इत्येवकाराथेः । इत्येवं विभुः समर्थः श्रीकाकतीन्द्रः काकतिकुलज्येष्ठः प्रतिकलं प्रतिक्षणमनुमोदते संतुप्यति। अत्र शौर्यादिभिदैंवानुकृल्येन युवराजधुरंधरत्वेन च निश्चिन्तः सदा सुखमनुभवतीति काकतिकुलज्येष्टो धीरललितः। धीरो विवेचकः केशसहिप्णुर्वा धीरः। शान्तः शान्तिप्रधानः । अतः प्रसन्न आत्मान्तःकरणं यस्य सः । द्विजादिकः पुमान् धीरशान्त इत्युच्यते। आदि- शन्देन वणिकूसचिवौ विवक्षितौ। धीरमिति। एप संख्यावता पण्डितानां गणः समूहो धीरं प्रत्यग्रं यथा तथा प्राप्त उदयोऽभिवृद्धिरुदयाचलश्च येन तम्। नृपालरत्नमभितः प्रतापरुद्राभिमुखं यथा तथेत्यर्थः। अब्जाकर: कमलाकरम्ता- मरसम्। पूषा सूर्यः । 'विकर्त्तनार्कमात्तण्डमिहिरारुणपूपणः' इत्यमरः । तमित्र निजैःस्वीयैविकासरु सवादिभिर्दलविश्लेपेश्रोन्मीलन्त्याः कमलायाः संपत्तेः। अन्यन्न लक्ष्म्याः । विहारवसतिः केलिस्थानं भूत्वा विश्वस्य प्रपञ्चस्यामोदं संतोषं गन्धविशेषं चोदञ्चयन् वर्धयन् दोषाणां पापानामवसान अन्ते नाशे। उत्सुकोऽन्यत्र दोषाया रात्रेरवसान अन्ते प्रभात उत्सुकः सन् मोदते। अब्जाकरस्याप्यन्तः- संज्ञासन्भावादोत्सुक्यं वर्त्तते चेतनत्वादन्यथा वृद्धिक्षयासंभवादिति। 'अन्तः- संज्ञा भवन्त्येते सुग्नदुःखसमन्विताः' इति मनुवचनं च। अत्र प्राप्तोद्यमि त्यादिश्लेपानुमाणितः पूपणमिवेत्युपमालंकारः । एकस्येव नायकस्य धीरोदात्ता- दिशब्दवाच्यन्वं मारावस्थाभेदेनति वेद्यम्। अथ सर्वरससाधारणनायकनिरूपणानन्तरं शद्गारस्य प्रथमरसस्य विषया गोचराः । उद्दिशति। अनुकृल इति । स्मृत इति प्रत्येकं संबन्धः। अन्यथा बहुवचनापत्तः । उद्देशक्रमेण चतुणा लक्षणान्याह। एकायत्त एकस्यां नायिकायामासक्तो- घीनः। एकासक्त इति वा पाठः। अमुमेवार्थमाह। एकस्यामिति। नायि- कान्नरसन्भावेडपीति भावः । किमिति। नायिका सखीमाह। हे सखि किं नाम किमभिधानं तपः भुवा भूदेव्या नायिकया चाचरितं कृतम्। भूतपःप्रश्ने हेतु- माह। धीरो रुद्रनृपो यस्या भुवः पतिर्भत्ती । इतीति शेषः । गीयते उच्यते। भूनपानामग्रहणे तत्तपोऽहं करिप्यामीति तात्पर्यम्। इदानीं तव भाग्यात्तस्य पत्नी भवेत्याकाङ्गायामाह। क्केति। तत् सुचरितं सुकृतं क्व कुत्रास्ति। नास्ती-

नायकप्रकरणम्। ४९५

त्यर्थः । यतः सुचरितात् तस्य प्रतापरुद्रस्य प्रिया स्यां भवेयं तत् क्वेत्यन्वयः । सख्याह। जाने। प्रियसंघटनोपायमिति शेषः। हे मानिनि मा विषीद विपादं मा गच्छ । त्वां रत्नानामाकरः खनिस्तथाभूता मेखला काञ्ची यस्यास्ताम्। भूपक्षे तु रत्नाकर: समुद् एव मेखला यस्यास्ताम्। स्थिरां स्थेर्यवतीं भुवं च। पुरतः । अस्येति शेपः । प्रख्याप्याख्याय नृपं सदा त्वयि रक्त्तमनुरक्तं विधास्ये करिष्ये। 'रसा विश्वंभरा स्थिरा' । 'भूतधान्यब्धिमेखला' इति चामरः । लक्ष्ये लक्षणानुगति दर्शयति। अत्रति। द्वितीयलक्षणमाह। तुल्येति। अनेकत्रानेकासु नायिकासु तुल्यस्तुल्यवृत्तिर्द- क्षिणः। अमुमेवार्थमाह। अनेकास्विति। उदाहरति। नर्मेति। मया काचित् प्रिया समरकला मन्मथविद्यास्ता एव केल्यः सुरतक्रीडेत्यर्थः । तासु विषये। अग्राम्य इष्टजनावर्जनरूपः परिहासो नर्म तत्सहितमुक्तं वचनम्। भावे क्तः । तेन निमन्त्रिता आहूता स्वाकृतेन स्वाभिप्रायेण तत्सूचकेनेत्यर्थः । विलोकनेन कस्यचित् नायिकायै हृद़यं मन अभिलाप इत्यर्थः । आविष्कृतं प्रकटितम्। दूत्याः करेण साधनेन प्रसाधनविधि: प्रतिकर्मविधानमाभरणजातमिति यावत्। 'प्रति- कर्म प्रसाधनम्' इत्यमरः। कस्याश्चिन्नायिकायाः प्रहितः प्रेषितः।क्व वा नु कुत्र वा गच्छाम्यविलम्बेन गमिष्यामि। वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवत्प्रत्ययः । तत्तदु- चितव्यापारेणानेकत्र भावप्रकाशनेनैकत्र गमनमनुचितमित्यनुचिन्तयैव विचारे- णैव न तु गमनेनेत्येवकारार्थः । नृपते राज्ञो निशा रात्रिः प्रभाता प्रभातप्राये- 1 त्यर्थः । आसीदित्यन्वयः । वीररुद्रस्यापि दक्षिणनायकत्वं वक्तुमुदाहरणान्तर- माह। वाणीमिति। वाणीं सरस्वतीं नायिकां च। मुखेन वक्रेण लक्षणया सल्लापेन। अन्यत्र नेत्राभ्यां श्रियं लक्ष्मीं नायिकां च । दोष्णा बाहुना। मेदिनीं भुवं प्रियां च। मानयन् बहु मानयन् रुद्रनरेश्वरस्तासु वाणीश्रीमेदिनीषु तिसृपु नायिकासु च तुल्यतां तुल्यवृत्तित्वं धत्ते। अत्र महाभाग्यवतोऽस्य स्वमुखादिपु वाण्यादिसद्ाववर्णनेन वाण्यादिगतस्त्रीलिङ्गाक्षिप्तनायिकासु तिसृपु सल्लापाव- लोकनहस्तावलम्बनेस्तुल्यानुरागप्रकाशनादस्य दक्षिणत्वम्। घृष्टलक्षणमाह। व्यक्तति। यो व्यक्तोऽपराधो यस्य सः । गतभीनिर्भीकश्च स नायको धृष्ट इति कथ्यते। राज्येति। राज्यश्रियो राज्यलक्ष्म्यास्तन्नाम्न्या नायिकायाश्च परिभोगमुपभोगं संभोगं च शंसतीति तथोक्तम्। हे राजन् भव-

४९६ रत्नशाण: ।

तस्तव सर्वाङ्गं सप्ताङ्गानि समस्तशरीरं च।'स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च । राज्याङ्गानि' इत्यमरः। आलोक्यते दृश्यते। तत्र दर्शनेविनयो दौष्टयं कः कीदृशो। नास्तीत्यर्थः । तस्या राज्यश्रियः सपत्न्या नाम मय्यर्प्यते निक्षिप्यत इति। यत इदमर्पणं साहसं न केवलं तत्संभोगसूचकावयवदर्शनं प्रत्युत तन्नान्ना ममाह्वानं क्रियत इत्यतिसाहसमित्यर्थः । अहं त्वां बह्वयो वलभाः प्रियतमा यस्य तं तथोक्तं जाने। बहुवल्लभत्वमेव व्यनक्ति। किमित्यादिना। ततोऽपरमन्यद्व- कव्यं वाच्यं किं किमस्ति। नास्तीत्यर्थः । वयमल्पा दरिद्राः। या वसुमती नाम वसुमतीति प्रसिद्धा भूः। 'वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा' इत्याद्यमरकोशादिना। नायिका तु वसुमती धनवतीति प्रसिद्धा तस्यां तव प्रेम स्नेहः। अधिकजल्पि- तैर्वाक्यैः किम्। भाषितसाध्यं नास्तीत्यर्थः। प्रतापरुद्रस्यैकपत्नीव्रतस्य नायिकान्तरसं- भोगवर्णनानौचित्यात् राज्यलक्ष्म्यादिषु स्त्रीलिङ्गमहिम्रा नायिकान्तरत्वं परिक- ल्प्योहियत इति बोध्यम्। अत्र परिभोगप्रकाशनात् गोत्रस्खलनाच्चापराधा- भिव्यक्तौ तत्सकाशगमनान्निर्भीकत्वमित्यस्य द्रष्टव्यम्।

शटलक्षणमाह। गुढेति । गृढमन्यैरविज्ञातं यथा तथा विप्रियमपराधं करोतीति गृढविप्रियकृत् यः स शठः शठनायकः । दृष्टयेति। दृष्टया केवलं दृष्टयैव पश्यसि मनसान्तःकरणेन न पश्यसि वाचा प्रियं मनोहरं वचनं भाषसे। भावेनाभिप्रायेण नो भाषसे न वदसि। किं भुजान्तरं वक्षस्थलमग्रे पुरतः ग्रकटयसि। आभ्यन्तरमन्तस्थितचित्तव्यापारं न च प्रकटयसि। हे काकतिनाथ ज्ञातम्। तव हृदयमिति शेषः । ध्यायतोऽन्तरालोचयतस्तव प्राणेश्वरी प्रेयसी भू: परं भूरेव मादृशेषु। जनेष्विति शेषः । विडम्बनैव अनुकरणमेव। तत् तस्मात् कारणाद व्यथैनिरर्थकैर्बहिःसंत्रमैर्बाह्यसंरम्भैरलं पर्याप्षम्। बाह्यसं- भ्रमान् मा कार्षीरित्यर्थः । अत्र दर्शनभाषणयोश्चक्षुर्वागिन्द्रिययोरभावे असंभ- वादेव पश्यसि भाषस इत्यनेन चारितार्थ्ये दृष्ट्या वाचेति पुनरुपादाने तात्पर्य- निषेधार्थमिति न पौनरुक्त्यम्। अत्र नायिकामात्रविदितभावशून्यदर्शनादिवि- धानादयं शठः । वीररुद्रगुणवर्णनप्रतिज्ञाभङ्गं परिहरति। अत्रेति। रे रे घूर्जर शौर्योप्मा नर्मोक्तेनेत्यादिषु धीरोद्धतत्वात् तन्नायकविशेषत्वेन काकतीश्वरादयुदा- हरणे वीररुद्रस्यैव वर्णनम्। तेषामन्योतकर्पावहत्वादिति भावः ।

नायकप्रकरणम्। ४९७

पीठमदांदिनायकानुकूलनसहायलक्षणान्याह। किंचिदूनो न्यून: पीठमर्दः । एका विद्या यस्य स एकविद्यो विटः। सन्धाने नायिकानायकयोः संघटने कुश- लश्चेटः । हास्यकार्यनुवाक्यवेषविकारादिना परिहासको विदूषकः । स्मृत इति सर्वत्र संबन्धः । शृङ्गारप्रधाना नायिका: शङ्गारनायिकाः । ता उद्दिशति। स्वाधीनपतिके- त्यादि। तथाभिसारिका चेत्यन्तेन। करमादुद्देशकमाल्लक्षणं तासामिति शेषः। उच्यते। प्रियेति। नित्यं प्रियेणोपलालिता या सा नायिका स्वस्मिन्नधीन आयत्तः पतिर्यस्याः सा स्वाधीनपतिका मतेत्यन्वयः । उदाहरति। प्रियामिति। सर्वे सहत इति सर्वेसहा तां प्रियां नायिकां प्रियामिष्टां भुवं च तैस्तैर्विशेषैर्वा- सोऽङ्गरागादिभि: सारकरणादिभिश्चोपलालयन् लालनं कुर्वन् प्रतापरुद्रनृपतिः प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे अंवेक्षते । अवेक्षत इत्यनेनासन्नायत्तरमणत्वप्रतीते: सर्वेस- हाया: स्वाधीनपतिकात्वम्। प्रियेति। प्रियस्यागमनवेलायामागमनसमये मुहुर्मुहुः केलिगृहं तथात्मानं स्वशरीरं च मण्डयन्त्यलंकुर्वती या सा नायिका वासकसजिका। वासके निवा- सस्थाने सजा सन्नद्धा सैव वासकसज्जिकेत्यन्वर्थसंज्ञा। 'स्त्रीणां वासस्तु वासकः' इति वचनात्। वासके वारे दिवसे सजयति सजीकरोति केलिगृहमिति वा। अमुमेव पक्षमवलम्ब्योदाहरति। स्वेति। प्रधानागारं प्रधानगृहं स्वतेजसा स्वप्रकाशेन परिष्कृत्यालंकृत्योत्कयोन्मनसोत्कण्ठितया श्रिया राज्यलक्ष्म्या नायि- कया चाभिषेकवेलायां पट्टाभिषेकसमये वीररुद्रः प्रतीक्ष्यते निरीक्ष्यते। अत्र क्रीडागारपरिष्कारादिभिरियं राज्यलक्ष्मीर्वासकसज्जिका। चिरयतीति। अव्यलीक इति शेष: । अनपराधे प्रिये कान्ते अधिकमत्यन्तं चिरयति सत्युन्मना उत्कण्ठिता। नेति। तादग्गुणानामनिर्वचनीयगुणानां परिमल: प्रकाशो यस्य तस्मिन् रुद्रनृपतावन्या शङ्कान्याङ्गनासक्तिरूपो वितर्कः । नास्तीति शेष: । कया वा गोष्ट्या केनचित् संगीतादिप्रसङ्गेन चिरयति। अतोऽसौ धीरललित इति बोध्यम्। सखीभिरवयस्याभि: सुखेन लभ्यत इति सुलभ: सुखेन लभ्यः । न हि। मदन स्मर त्वं समानेतुं ब्रज। अहं बद्धोऽञ्- लिर्यया सा। नमस्करोमीत्यर्थः । अन्र हेतुमाह । यतो यस्मात् कारणात् तव प्रियसखश्रन्द्रो विष्वक् समन्ततोऽञ्चन्ति गच्छन्तीति विष्वग्यञ्जः । तान् सर्वतो- 63

४९८ रत्नशाण: ।

दिक्कान् किरणान् किरति विसृजति ततसत्वां नमस्करोमि कान्तं समानय। भन्यथा चन्द्रकिरणा दुःसहा इति भाव: । क्वचिदिति । क्वचित् कुन्रचित् स्थले सङ्केतं मर्यादामावेद्योक्त्वाथ पश्चात् दयितेन वञ्चिता वञ्चनां प्रापिता सती या स्मरेणार्तता सा विप्रलब्धेति सूरिभिः पण्डितैः परिकीर्तिता। गच्छेति। हे सखि त्वमग्रे पुरो गच्छ। आगमनसमय इवाधुना स्वयं पुरो गन्तुमशक्यत्वादिति भावः। प्रियस्यागमस्यागमनस्य कथा कथ का कीदशी। इतः परं नागमिष्यतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह। निशीथोऽर्धरान्रः परमत्यन्तं प्राप्तः। कालातिक्रमान्नागमिष्यतीत्यर्थः। यद्वा प्रियागमकथा कीदशी। न कार्येत्यर्थः । निशीथः परं निशीथ एव प्राप्तो न तु प्रियः । हे संकेतालय भो संकेतस्थान त्वं मोक्ष्यसे । मयेति शेषः । मोक्ष्यस इति भविष्यन्निर्देशेनेयं नाद्यापि मोकुं शक्कोतीति द्योत्यते। मम वृथा व्यर्थैः। साध्यांशाभावादिति भावः। अश्रुभिर्नेत्रजलैर्न तु सुरतश्रमजलादिना पङ्किलः संभूतपङ्को जातः। न चायं तवापराध: किन्तु बहुवल्लभे त्वय्यासक्ताया ममैवेत्याशयेनाह। यद्वेति। यद्वेति पक्षान्तरे। प्रियागमनातिरिक्ते पक्ष इत्यर्थः । राज्याश्रियः प्रियतमे भारत्याः सरस्वत्या वल्लभे भुवो दयिते रुद्रनरेश्वरे विषये प्रायः प्राचुर्येण कृतं पदं व्यवसितं समागमयत्नो याभिस्ता वयं विप्रलब्धाः । नाहमेकैव वञ्चितापि तु कारका: सर्वेऽपि सख्यादयोऽपीति द्योतयितुं वयमिति बहुवचनम् । राज्य- श्रिय इत्यादिषु स्त्रीलिङ्गाक्षिपास्तिस्रोऽपि नायिका ध्येयाः । नीत्वेति। अन्यत्र स्थलान्तरे निशां रात्रिं नीत्वा गमयित्वा प्रातः प्रातःकाले प्राणवल्लभ आगते सत्यन्यस्याः संभोगस्य चिह्नैरङ्गरागादिलक्षणैर्या नायिका कुपिता सा खण्डिता मतोक्तेत्यर्थः । काचित् गृहमागतं प्रियं प्रत्याह। रात्रि- रिति। रात्रिर्यामत्रयेण परिमिता परिच्छिन्ना। आद्यन्तयामयोरर्धयोरकुण्ठितसं- चारत्वेनारात्रित्वाभिमानात् त्रियामेति व्यवहारः । ते तव वल्लभाः प्रेयस्यः सहस्त्रं सहस्रसंख्याकाः । सन्तीति शेपः । मार्गस्यासच्या प्रत्यासत्या ममापि गृहं प्रातरेव प्रभात एव न तु रात्रावित्येवकारार्थः । आगतोऽसि। त्वत्प्रेय- सीसहस्त्रसंदर्शनगमनमार्गेणैतस्य मत्सन्दर्शनस्यागमने प्रातरभूत्। अतस्तवापराधो नास्तीति प्रातीतिकार्थः । आ प्रभातं त्वत्प्रेयसीगृहेषु चरित्वा विहारानुचितकाल अत्रागमनं मद्वेदनायैवेति तात्पर्यार्थः। कर्त्तव्यं किं किमस्ति। नास्तीत्यर्थः। वद कुतः

नायकप्रकरणम्। ४९९

नृपतिभी राजभिः सर्वा वल्लभा वीक्षणीया द्रष्टव्या हि। सर्वा द्रष्टव्या इत्यनेनेतराभि: सह स्वस्यापि दर्शनार्हत्वेन न तु तासामिव संभोगाहतेति द्योत्यते। दोषो वा दोषोऽपि कः। नास्तीत्यर्थः । अहं पुनरहं तु तव काममत्यन्तमायासायेत्र्यायास- कारिणी। प्रत्युत ममैव दोषो यतो वक्रेण मार्गेण गत्वा मद्गहपर्यन्तमतिश्रमेण त्वदागमनहेतुत्वान्ममेति हृदयम् । अत्र प्रातरागतस्य प्रियस्यान्यासंभोगचिह्न- दर्शनात् कुपितेतीयं खण्डिता। वक्रोक्त्या कोपप्रकाशनात्। कोपादिति। कान्तं कोपात् पराणुद्य निष्कास्य प्रियनिर्गमनानन्तरं या तापसमन्विता सा सूरिभिः कलहान्तरिता नामेति प्रसिद्धा परिकीर्तिता । काचित् स्वहृदयमुपालभते। तह तहेति। छायैव व्याख्यायते। हे हृदय रोष- कलुषेण कोपक्षुभितेन त्वया तथा तथा तेन तेन प्रकारेणानुनयन्ननुनयं कुर्वन् प्रियोऽवधीरितस्तिरस्कृतः । राजेति स्वतन्त्र इत्यर्थः । न ज्ञातम्। भावे कः। ज्ञानं नास्तीत्यर्थः । वियोगे या वेदना पीडा तां सहस्व। अनेन महासंतापो द्योत्यते। देशेति। 'कथाभः कमनीयाभि: काम्यैर्भोगैश्र सर्वथा। उपचारैश्र रमयेद्यः स कान्त इतीर्यंते ॥' इत्युक्तलक्षणे कान्ते देशान्तरगते सति खिन्ना खेदयुक्त या सा प्रोषितभर्त्तका। प्रोषितो देशान्तरगतो भर्त्ता यस्याः सेत्यन्वर्थसंज्ञा। त्रैलोक्येति। त्रैलोक्ये प्रथमानया वर्धमानया कीर्त्या महतः श्रीवीररुद्रप्रभोः सेवार्थ सेवायै भूपेशु काकतेर्देवतायाः रे काकतिपुरे एकशिलायां चिरयत्सु चिरं स्थितेषु सत्सु तेषा भूपानां योषितो द्वारेष्वासक्ता लग्ना दशो दृष्टयो यासां ता सत्यः । दिवसान् वासरान् नयन्ति गमयन्ति। तेषां पतीनां ध्यानेनाविच्छिन्नस्मृत्या प्रतिबुद्धा उत्पन्नाः सान्द्रा: पुलका रोमाञ्जा एव व्याकीर्णा व्याप्ताः कामस्येषवो बाणा यासां तास्तथोक्ताः सत्यः व्युट्टं प्रभातं तत्राशया क्षपा रात्रीर्नयन्तीत्यन्वयः। अत्र चिन्ताजागरणादिप्रतिपादनात् खिन्नात्वेनेयं प्रोषितभर्त्तका। कान्तेति। कान्तस्य कर्मणोडभिसरण अभिगमन उद्युक्ता। कुतः सरार्ता या साभिसारिका। संभ्रमैरिति। कान्ताभिसरणाय करेणुमानयेति वदन्तीं मायिकां प्रति सखीवचनमेतत्। अल्पं जानातीत्यल्पज्ञे मुग्धे संभ्रमैर्गजानयनादिसंभ्रमै- रलम्। संरभं मा कुरु। महतः कान्तस्य सकाशं कथं निकृष्टावद्गमिष्यामीत्या-

५०० रत्नशाण: ।

शङ्क्याह। महीपती राजा प्रेयान् कान्तोऽस्तु। अभिसारिकां करेणुस्थां गजा- रोहिणीं न पश्यामि न शणोमि च । कान्तमाहात्म्येनाभिसारिकाया: प्रकटग- मनसुचितमिति भावः। दूत्य इति। दासी कर्मकरी। सखी स्नेहनिबन्धना। कारू रजक्यादिः। धात्रेयी उपमातृसुता । प्रातिवेशिनी प्रतिवेशोऽभिगृहं तत्रत्या। लिङ्गिनी परिव्राजिका कापालिका। शिल्पिनी चित्रकारखी। स्वा स्वीया बान्धवस्त्रीत्यर्थः । 'भगिनी स्थालिका वापि मातुलस्याथवा सुता। एता भवन्ति दूत्यस्तु बान्धवस्त्रीति संजञिताः ।' इति सोमेश्वरेणोक्तत्वात् । दूतय: संधानकारिण्यः सहायाः परिकीर्त्तिताः। एतल्लक्षणोदाहरणादिकं पद्मिन्यादिजातिभेदश्व विस्तरभयान्नोच्यत इत्याशयेनाह। पतासामित्यादि जातिविशेषा इत्यन्तेन। संक्षेपो नाम विविच्य वक्तव्यार्थस्य संकोचेनोक्तिः । तेन नायिकानां त्रैवि- ध्यम्। तदेवाह। मुग्धेत्यादिना क्मेण लक्षणोदाहरणानि। उदयदुदब्वद् यौवनं यस्याः सा लज्जया त्रपया विजितोऽभिभूतो मन्मथो यस्याः सा। या सा नायिका मुग्धेति यत्तच्छब्दाध्याहारेण योजना। अथवोद्यद्यौवना लज्जाविजित- मन्मथा च स्त्री मुग्धेति लज्जामन्मथयोर्मध्यतीति तथोक्ता तुल्यलज्ास्मरेत्यर्थः। उदितमुत्पव्वं यौवनं यस्या: सा नायिका मध्यमा। समरेण मन्दीकृता व्रीडा यस्याः सा। संपूर्ण यौवनं यस्याः सा नायिका प्रौढा। कमेणोदाहरणानि। मुग्ध इति। हे मुग्धे यदिष्टं मनसोऽपि किमुतान्यस्येत्य- पिशब्दार्थः । गोप्यं गोपुं योग्यं तन्मझ्यमावेद्यते । एतावत्पर्यन्तमिति शेषः। अहं या काचिदनाप्ता किम्। नेत्यर्थः । वद ब्रूहि। हृदिस्थमिति शेषः । हे प्रियसखि प्रच्छाद्यानुक्त्वा किं किमर्थ ताम्यसि दूयसे। आच्छादने परितापं विना न किञ्ञित् फलमस्तीति भावः। तवासक्तिर्वीररुद्रनृपतौ प्रतापरुद् आशा- स्यत अभिलष्यत ऊह्यात इत्यर्थः । मयेति शेषः । पुनस्तदभिप्रायं ज्ञातुं पृच्छति। किं भवेदित्याल्यां सख्यां प्रणयेन विस्त्रम्भेणेका मुख्या वाक् यस्यां तस्यां सत्याम्। शोभनं तनुर्यस्याः सा मुग्धा वीडया दत्तमुत्तरं प्रतिवाक्यं यया स. तथोक्ता। अभूदिति शेषः। प्रतापरुद्रगताभिलाषप्रश्नेन व्रीडोत्पत्तौ प्रत्युत्तरेणैव ब्रीडयैव तदासक्तिर्ज्ञातेत्यर्थः।

नायकप्रकरणम्। ५०१

लीलेति । पूर्वरङ्को नाम रङ्गप्रसाधनाख्यः नाव्यादौ कर्त्तव्यः कर्मविशेषः। तदुक्तम्। 'यब्राव्यवस्तुनः पूर्वे रङ्गविप्नोपशान्तये। कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्ग: स कीर्तितः ॥l' इति। लीलानायासस्तया विभ्रमा विलासा अयत्नसिद्धविलासा इत्यर्थः। ता एव पूर्वरङ्गो यस्य तत् । उदितमुत्पन्नं तारुण्यं तदेव रङ्गस्थलमिति गम्यते। अत एवैकदेशवर्ति रूपकम्। एत्य प्राप्य त्रपैव नेपथ्यं विहारसदृशयवनिका तस्या- न्तर आभ्यन्तरे बिम्बिताः प्रतिफलिता: प्रकाशमाना: सरकला मन्मथविका- रास्ता एव लास्यप्रपञ्चस्य नृत्तविस्तारस्य श्रियः संपदो यस्यास्तस्याः । अस्या इति हस्तनिर्देशेनोक्तेः। तरले भ्रुचौ यस्यास्तस्याः स्त्रियः काकतीयनृपतौ भावस्य रत्याख्यस्यानुबन्धेनाविच्छेदेनोज्जवलः । भावानुबन्धेन व्यापारविशेषानुबन्धेने- त्यन्यत्र। 'वागङ्गसत्वाभिनयैर्मुखरागोपशोभितैः। भावयव्नान्तरं भावं व्यापारो भाव इष्यते ।।' इति। अत एव कोऽप्यनिर्वचनीय: शद्गार एव नाट्यं तस्य क्मो विजयते। हे सख्यः पश्यतेति वाक्यार्थः । अयमर्थः । यथा रङ्गप्रसाधनपूर्वकं रङ्गस्थलं गत्वा यवनिकान्तरे दृश्यमाननृत्ताया: पात्र्या अभिनयोज्ज्वलः साध्यक्रमः प्रकाशते तथा विलासपूर्वे यौवनमेत्य त्रीडामिश्रितमन्मथविकारवत्यां प्रेमोज्जवलः शृङ्गा- रक्मो विजयत इति। सहेलमिति। प्रकृत्या स्वभावेन न त्वलंकारैः सुभगं रुद्रनृपतिम्। हेला नाम व्यककाङ्ारसूचकोऽन्तःकरणविकारः । तत्सहितं यथा तथ श्यन्त्या मृगाक्ष्यास्तारुण्ये यौवनें। चदतन्ने तत्काले। प्रियदर्शनभय इत्यर्थः । प्रत्युद्य- न्त्युत्पद्यमानानि विविधानि ललितानिं कणेकण्डूयनकुचविमर्दनादिकोमलाङ्ग- विन्यासाः । 'सुकुमाराङ्गविन्यासो ललित: परिकीर्त्तितः' इति लक्षणात्। तेषामाटोपेनाडम्बरेणेति स्मरमन्दीकृतन्रीडत्वमुक्तम्। रसस्य शृङ्गारस्य प्रादुर्भावादुदयाद् युगपदेकदैवोदयन्तः सात्विरिका यरिंगस्तत् कुसुम- शरस्य मन्मथस्य शिल्पं कलाकौशलं विजयते। अहो इत्याश्च्ये। सुभगदर्श-

५०२ रत्नशाण: ।

नादेव मृगाक्ष्या ललितसात्विकादिजननेन स्मरकौशलमत्याश्चर्यकरमिति भावः । भेदान्तरं स्वीयात्वादिकं यथायोग्यमुदाहार्यम्। ग्रन्थान्तरेध्विति शेषः। इत्थं प्रसक्तानुप्रसकततं नायकादिस्वरूपनिरूपणं परिसमाप्य प्रकृतं पुण्यक्षो- कगुणवर्णनमुपष्ट्वन्नपसंहरति। गुणेति। रसैः शङ्गारादिभिर्महत्युज्जवले काव्ये गुणानां प्रसादादीनामलंकाराणासुपमादीनां विलसितं विलासः । भावे क्ः । विजयते। तदपि गुणादिविलसितमपि स्फुरद्भ्यां शब्दार्थाभ्यां हृदयमानन्द- यतीति तथोक्तं मनोहरं भवति। स्रवद्मृतमाधुर्यवत् सुभगो मनोहरः स्रवन्म- धुरामृतसुभग इत्यर्थः । भावानयने द्रव्यानयनमिति न्यायात्। तयोः शब्दार्थ- योरुन्मेषो विकासोऽवि परमुत्कृष्टम्। पुण्यः श्रोको यशो यस्य तच्चरितं चरित्र- मनुबन्नन् वर्धते विजयते। उत्तमनायकचरितस्यैवोदाहर्त्तव्यत्वेन नायकस्वरूप- निरूपणम्। तत्प्रसक्त्या नायिकास्वरूपनिरूपणं च कृतम्। ततः स्वचिकीर्षि- वशास्त्रविषयाणामलंकाराणामाश्रयभूतकाव्यस्वरूपनिरूपणमिति सर्वमवदातम् ।।

इति श्रीप्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नशाणाख्याने नायकप्रकरणम्।।

अथ काव्यप्रकरणम्।

अथ काव्यप्रकरणं व्याख्यायते। अथेति। अथ नायकस्वरूपनिरूपणानन्तरं काव्यस्य कविकर्मण: शब्दार्थसंदर्भरूपस्य स्वरूपं निरूप्यते। लक्षणोदाहर- णाभ्यां स्पष्टीक्रियते। काव्यलक्षणमाह। गुणति। गुणैः प्रसादादिभिरलंकारै- रुपमादिभि: सहितौ दोषवजितौ शब्दारथौं दोषरहितौ शब्दार्थों कर्म काव्य- विदो विद्वांस: काव्यं विदुः। तदिति शेषः । तत् काव्यं गद्यपद्योभयमयम्। गद्यमयं पद्यमयमुभयमयं गद्यपद्यात्मकं चेत्यन्वयः । एककारिकायां काव्यसा- मान्यविशेषलक्षणसद्भावात्। तत्र सामान्यलक्षणं अ्रन्थरूपेण व्याख्यात्यदोषा- वित्यादिना।

काव्यसामप्र्याः कामिनीसाम्यं वर्णयति। शब्दार्थाविति। काव्यसंपद: काव्यलक्ष्म्या: शब्दार्थों मूर्त्तिः शरीरमाख्यातावुक्तौ । व्यङ्ग्यवैभवं व्यङ्ग्या- तिशयो जीवितमात्मा आख्यातम्। एवमुत्तरत्रापि लिङ्गादिविपरिणामेनान्वयः। अलंकारा उपमादयो हारादिवद् मुक्ताहारादिप्रायाः । तत्र शब्दार्थशरीरे श्रेषः श्लेषाख्यो गुण आदिर्येषां ते तथोक्ताः । गुणाः शौर्यादय इव शौर्यादितुल्या: स्मृताः । आत्मनः काव्यस्य जीवितस्य चोत्कर्षावहा अतिशयसंपादका रीतयः रीत्याख्या: शब्दसङ्गटनाधर्माः स्वभावाः प्रकृत्यपरनामका आत्मधर्मास्तत्तुल्याः । आहार्यकीं कृत्रिमां शोभां प्राप्ता वृत्तयः कैशिक्यादयो वृत्तयो यथा वर्त्त- 1 नानीव। शौर्यादिशोभायाः कृत्निमत्वमर्थविशेषोत्पाद्यत्वम्। लोकवर्त्तनशोभायाः कृत्रिमत्वं स्वजात्युपयोगि यागादिजन्यत्वमिति बोध्यम्। पदानां शब्दानामा- नुगुण्ये विनिमयासहिष्णुत्वे विश्रान्तिः विश्रमो यस्याः सा पदविनिमयासहिष्णु- त्वरूपा। शय्या नाम शब्दधर्मः । अन्यत्र पदानां व्यवसितानां संभोगादिव्या- पाराणामानुगुण्येनानुकूलत्वेन हेतुना विश्रान्ति सौख्यं यस्याः सा शय्येव शयनी- यमिव संमता। रसस्य शङ्धारादेरर्थस्य। आस्वाद्यते अनेनेत्यास्वादो गम्भी- रिमा तस्य प्रभेदा विशेषरूपाः पाकाः । अन्यत्र रसस्य मधुरादेरास्वादो रुचि- स्तस्य प्रभेदा येषु ते। पच्यन्त इति पाका अन्नानीव स्थिताः । एवं काव्यसंपद इयं सामग्री शब्दार्थादिसाधनसामग्री लोकवल्लोकस्येव कामिन्या इवेत्यर्थः ।

५०४ रत्नशाण: ।

तस्या एव हारशययादयश्रमत्कारकारकाः । अत एव काव्यसंपद इति स्त्रीलि- ङत्वेन निर्देश: कृतः कविना। प्रख्याता प्रसिद्धा। आदौ काव्यशरीरभूतशब्दार्थयोर्मध्ये शब्दं विभजते। वाचक्रेति। शब्दानां जातं समूहः। वाचकलक्षकव्यअ्ञकत्वेन वाचकत्वेन लक्षकत्वेन व्यञ्ञकत्वेन च। त्रिविधं त्रिप्रकारम्। अर्थ विभजते। अर्थानां जातमपि वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेन वाच्यत्वेन लक्ष्यत्वेन व्यङ्ग्यत्वेन च त्रिविधम्। द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणो भावशब्दः प्रत्येकमभिसंधीयत इत्यत्र भावशब्दो भावार्थकशब्द इति संप्रदायः। ननु तात्पर्यार्थ इति चतुर्थेऽर्थे स्थितेऽर्थस्य कथं त्रैविध्यं तत्राह। तात्पर्येणाभिप्रायविशे- पेण गम्योऽर्थस्तात्पर्यार्थः । स च व्यङ्ग्यान्तर्गत एव। व्यङ्ग्यान्तर्भूत एव। एव- कारेण लब्धमेवार्थ कण्ठतो निषेधति। न पृथग्भूत इति। पृथग्भूतो न भवति। तात्पर्यमिति व्यञ्ञनाया अपर नाम । तदर्थो ... त्यर्थः । नान्य इति ध्वन्याचार्ये- रुक्तम्। 'यस्त्वभिप्रायविशेषरूपं व्यङ्र्ग्यं शब्दार्थाभ्यां प्रकाश्यते तन्भवति विवक्षितं तात्पर्येण प्रकाश्यमानम्' इति। यथा चक्षुरादीन्द्रियेण घटाद्यर्थज्ञाने संयोगादिसंबन्धोSपेक्षितस्तथा शब्देन त्रिविधेनार्थबोधने संबन्धोऽपेक्षितः । स च संबन्धोऽभिधादिरूपः। अतस्तद्विभजनं करोति अभिधा लक्षणा व्यञ्जने- त्याख्या: यासां ताः शब्दवृत्तयः शब्दधर्मास्तिस्रस्त्रिप्रकारा इत्यर्थः । अभि- धादीनां शब्दधर्मत्वं वाक्यानामाकाङ्क्षादिमत्वमिति वेदितव्यम्। वाचक- शब्दोऽभिधावृत्त्या वाच्यार्थंबोधकः। लक्षकशन्दो लक्षणावृत्या लक्ष्यार्थबोधकः । व्यक्ञकशब्दो व्य्ञनावृत्या व्यङ्ग्यार्थबोधक इति विवेकः। गौणी वृत्तिरिति वृत्यन्तरवादिनां मतम्। निराकरोति। गौणवृत्तिर्गुणनिमित्ता पैङ्गल्यादिगुण- निमित्ता वृत्तिर्लक्षणायाः प्रभेदविशेष एव न वृत्यन्तरमित्येवकारार्थः । तत्र हेतु- माह। संबन्धेति। संबन्धोऽनुपपत्तिश्च मूलं कारणं निमित्तं यस्यास्तस्या भाव- स्तत्त्वं तस्माल्लक्षणाया अपि तथात्वात् तत्रैवान्तर्भाव इति भावः । उभयो: संबन्धानुपपत्तिरभिरित्यत्रास्ति । गौणवृत्तिमूलत्वमुदाहृत्य दर्शयति। यथेत्या- दिना। माणवको बटुरित्युदाहरणे सादृश्येनाभनिगतपैङ्गल्यादिसाम्येन विशिष्टस्य माणवकस्य प्रतिपत्तिर्विवक्षिता वक्तुमिष्टा । तथैव गङ्गायां गङ्गाप्रवाहे घोषः पल्ली प्रतिवसति तिष्ठतीत्यत्रास्मिन् लक्षणावृत्युदाहरणे गङ्गासंबन्धस्य विशेषण- भूतस्योपलक्षणत्वे यथाकथंचिद्विद्यमानत्वे घोषगतस्य पवित्रत्वादेर्धर्मस्यासिद्ेः।

काव्यप्रकरणस्। ५०५

तथा चोपलक्षणत्वं नाङ्गीकार्यम् । अङ्गीकारे तूभयोर्भेंद: सिध्यति। तथा हि काकवद्देवदत्तगृहं पश्येत्यत्र गृहविशेषणस्य काकस्य यथाकथंचिद्विच्यमानत्वं तथा गङ्गासंघन्धस्य यथाकर्थंचिद्विद्यमानत्वे गौण्यां विशेषणस्याग्निसादश्यस्य यथाकथंचिद्विद्यमावत्वसंभवात् । संबन्धस्य तथा विद्यमानत्वे गौणी। यथाकथं- चिद्विद्यमानत्वे लक्षणा च संभवति। अनुपपत्तावित्येवं व्यवहारो माणवके पैङ्ग- ल्यादेरघोंषे पवित्रत्वादे: सिद्धयर्थ तदसिद्धिरेव बाधिकेत्यलमनया शास्त्रिबोध्यप्र- कियया। अत एव उभयोरभेदादेव हेतोः । सादश्यं विमिनं यस्वाः सा सादृश्य- निबन्धना। संबन्धान्तरमन्यसंबन्धनिबन्धनं यस्या: सा चेत्येवंरीत्या लक्षणा द्वे विधे प्रकारौ यस्याः सा द्विविधा। अग्निर्माणवक इत्यादौ सादृश्यनिबन्धना । यङ्गायां घोष इत्यादौ संबन्धान्तरनिबन्धना इत्यवगन्तव्यम्। द्वितीयां विभजते। संबन्धान्तरनिबन्धना जहत् परित्यजद् वाच्यमथ यस्याः सा जहद्वाच्या। अजह- दपरित्यजद् वाच्यं यस्याः सा अजहद्वाच्या चेति द्विधेत्यर्थः । सादृश्यनिबन्धना सारोपनिबन्धना आरोपसहिता साध्यवसाना अध्यवसानसहिता चेति द्विविधा। एवंरीत्या लक्षणा चतुर्विधा। आरोपाध्यवसानयोर्लक्षणे कविरत एव वक्ष्यति। एवं शब्दार्थावुद्दिश्य ततः शब्दवृत्तीरभिघादीरुददिश्यार्थवृत्तीनां कैशिक्यादी- नामुद्देशं करोति। कैशिक्यारभटी भारती सात्वती चेति चतस्रो वृत्तयो रसाद्य- नुगुणत्वेनोचिता अर्थव्यापास रचना पदसन्दर्भमाश्रिताः । कर्त्तरि कः । तत्तेव हेतुना रसावस्थानस्य शङ्गाराद्यवस्थानस्य सूचका ज्ञापकाः । कोमलवर्णशब्द- रचनायां शङ्गारो वर्णितः । परुषवर्णपदरचनायां रौद्रो वर्ण्यत इत्यनुमीयत > इत्यर्थः । ग्रन्थान्तरसंवादमाह। तदुक्तमिति। कारिकार्थस्तु स्पष्ट एव। रससू- चकत्वं कुत्रोक्तमित्याकाङ्क्षायामाह । रचनाया अपि सन्दर्भस्यैव रसव्यञ्जकत्वं असिद्धम्। प्राचीनग्रन्थेष्विति शेषः। रसस्याननुगुणा अननुकूला चर्णा येषां शब्दानां तेषां शब्दानां रचनाया दोषकत्वं दुष्टकत्वमुक्तम्। एवमन्वयव्यतिरे- का्यां रचनाया रसव्यञ्जकत्वमिति बोध्यम् । वैदर्भी प्रभृतिरादिर्यासां त्ा रीतिभेदाः वृत्तिषु कैशिक्यादिषु नान्तर्भूताः। अथाभिघादीनां लक्षणोदाहरणे दर्शयति । अग्राभिधादिमध्ये संकेतोऽस्मा- चछब्दादयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरनिर्णीता शक्ति: सोऽस्य संजातः स चासावर्थश्र तद्वोचरः तत्प्रतिपादकः प्रकृतार्थपर्यचसायीत्यर्थः। शब्दव्यापारः शब्दधर्मोऽभिधा 64

५०६ रत्नशाण: ।

अभिधेत्युच्यते। ता विभजते। रूठिरश्वकर्णादिपदे अवयवार्थाभावेन समुदाय- सिद्धि: पूर्विका प्रधानं यस्या साः रूढिपूर्विका । योगः पीताम्बर इत्यादिपदे- Sवयवार्थसिद्धि: पूर्विका यस्याः सा चेति साभिधा द्विविधेत्यन्वयः । आद्यामु- दाहरति। तप इति। प्रजानां प्रथितैः प्रसिद्धैस्तपोविशेषैः कृच्छचान्द्रायणा- दिभिर्जगतीमहिष्याः भूकान्तायाः शुभैर्भव्यैश्चरित्रैः पुरन्ध्रीसाध्यैगौरीव्रतादि- भिरस्य भुवनस्य मध्यमलोकस्य प्रभूतैः प्रचुरैभांग्यैरदृष्टपरिपाकैश्च वरवीररुद्रो राज्यं बिभर्त्तीति। अन्रास्मिन् श्रोके सर्वे प्रजादिशब्दा रूढाः । अवयवार्थाभा- वेन समुदायार्थवाचिनः । यद्यप्यत्र प्रजायन्त इति प्रजा इत्यवयवार्थो लभ्यते तथापि पङ्कजादिपदानामिवात्र रूढिरेवेति बोध्यम् । द्वितीयामुदाहरति । राजीति। रज्जयतीति राजा तस्मिन् रुद्रनराधीशेऽखिलाः प्रजा रज्जयति सति भूर्वस्वस्यास्तीति वसुमती। रत्नानि गर्भे यस्या: सा रत्नगर्भा। स्थिरा शाश्व- तीत्यादिव्युत्पत्त्यान्वर्था सार्थनाम्री। अभूदिति शेषः। लक्ष्ये लक्षणसंगति दर्शयति। अत्रेत्यादिना। इत्येवं पदमेवमादिर्येषां ते शब्दा यौगिका योगेनावयवार्थ- लाभेनार्थबोधकाः । लक्षणालक्षणमाह। वाच्येति। वाच्यार्थस्य मुख्यार्थस्य स्वसंबन्धिनि संब- न्धवत्यारोपितो निवेशितः शब्दव्यापारो लक्षणा। गङ्गायां घोष इत्यत्र लक्षकं गङ्गापदम्। लक्ष्यार्थस्तीरम्। गङ्गाशब्दनिष्ठव्यापारो लक्षणेति ज्ञातव्यम्। अत्र लक्षणासु जहल्लक्षणामुदाहरति। जेतुरिति। जेतुर्जयशीलस्य काक- तिभूभर्तुः पटहध्वनिं भेरीध्वनिमाकर्ण्य सामन्तानां शत्रूणां नगराणि पुराणि सम- न्तन्त उच्चैस्तरमाक्रोशन्ति। अत्रोदाहरणे नगराण्याक्रोशन्तीत्येतद्रपस्य वाच्यार्थ- स्याचेतनानां नगराणामाक्रोशासंभवादन्वयानुपपत्तिः। नगरशब्देन तत्रत्यजना नगरस्थजना आक्रोशन्तीत्यर्थः। संबन्धस्त्वाधाराधेयभावः। प्रयोजनं प्राणिमात्रस्य भयप्रतीतिः। पुररूपमुख्यार्थस्यात्यन्तं विसृष्टत्वादियं जहल्लक्षणा। द्वितीयामुदाहरति। पत्युरिति। मौलय: किरीटाः पत्युर्नाथस्य काकतिना- थस्य पादपीठं सिंहासनान्तिकस्थितमल्पपीठं स्फुरद्भी रत्नप्रभाणं जालै: समूहैर- नारतं सदालंकुर्वन्ति। 'सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम्' इत्यमरः। अत्र श्रलोकेऽलंकरणसिद्धयर्थ मौलिभिराश्रयभूताः किरीटाधारभूता नृपतयो लक्ष्यन्ते लक्षणयोच्यन्ते। अत्र श्रोके मौलिशब्दो नगरवन्न स्वार्थ हित्वा स्वाधारप्रभृ-

काव्यपरकरणम्। ५०७

तिबोधकः। कि तु स्वार्थेन सहैव तदर्थबोधकः। परस्परं विना परस्परस्यालं- करणाशक्तत्वात्। तस्मादियमजहद्दाच्या। अ्रापि संबन्धादिकमूह्यम्। अथ सादृश्यनिबन्धनां सारोपां लक्षणामुदाहरति। मन्थानेति। मन्था- नाचलो मन्थदण्डभूताचलो मन्दराद्रिः। 'मन्थानं मन्दरं कृत्वा योकं कृत्वाथ वासुकिम्' इति विष्णुपुराणात्। तस्य मूलेषु या मेचकशिला: श्यामलशिलाः। 'कालश्यामलमेचकाः इत्यमरः । तासां संघटनं चन्द्रोत्पत्तिसमये तन्मण्डलसं- घर्षणं तेन श्यामिका नैल्यं तदाकारं तद्रपम्। मन्थदण्डमूले नवनीतवन्मन्दरा- द्विमूले चन्द्रमण्डलस्य लग्नत्वाद्विशिष्टशिलासंघर्षणं संभवतीति भावः । यन्नैल्य- मिति शेषः । तुहिनं हिमं द्युतिर्यस्य तस्मिन् चन्द्रे । 'तुषारस्तुहिनं हिमम्' इत्यमरः । स्फुरति प्रकाशते तन्नैल्यं सारङ्गं कुरङ्गमाचक्षते वदन्ति। सुधेति शेष: । इहास्य वीररुद्रनृपतेः कीर्त्तिश्रिया यशस्सम्पदा निर्जित इन्दुस्तस्य नृपतेर्मुद्रा अङ्कं लक्षणं यस्य स चासौ वराहश्च तं तन्मुद्राङ्कवराहमुरसा वक्षस्थलेन बिभ्रद् द्धत् सन् समुज्जृम्भते । समुम्जृम्भणं प्राप्नोति खलु। इति वाक्यार्थ: कर्म। मन्ये तर्कयामीति संबन्धः । अत्र श्लोके कुरङ्गस्येव रूपं यस्य स कलङ्कस्तस्मिन् वराहत्वमारोप्यते निर्धार्यते। लोके निर्जितो जेतुश्चिह्वं बिभ्ति। प्रस्तुतयशसा जितश्रन्द्रः केतुभूतरुद्रवराहं बिभर्तीत्युत्प्रेक्षा। मन्य इति तद्वाचकशब्दः। कुरङ्गरूपे कलङ्ख इति। कलङ्कस्य वराहस्य च साद- श्योक्तिः । अतः सादृश्यनिबन्धना सारोपलक्षणेति भावः । आरोपाध्यवसानयोर्लक्षे आह। विषयविषयिणोः प्रकृताप्रकृतयोरभिहितयोः स्वशब्दाभ्यामुल्लसितयोरभेदप्रतिपत्तिर भेदबुद्धिरारोपः । अत्र कलङ्कवराहौ विष- यविषयिणावभिहितावित्यारोपलक्षणसंपत्तिरस्तीति बोध्यम्। अनुपदमेवाध्यव- सायप्रसत्तया तल्लक्षणमाह। विषयस्य प्रकृतस्य निगरणेन परित्यागेन स्वशब्दे- नानुत्त्यैवेत्यर्थः । अभेदप्रतिप्रत्तिर्विषयिण इत्यर्थः । विषयिणोऽभेदबुद्धिरध्यव- सायः। प्रकृतं विहायाप्रकृतमात्रमुक्तोभयोरभेदे वर्ण्यमानेऽध्यवसाय इत्यर्थः । साध्यवसाना अध्यवसानसहिता च सा लक्षणा च। सा यथा। काकतीयेति। काकतीयानां कुलमेवाम्भोधिस्तस्मादयं चन्द्रमाः प्रभवति जायते। उदयं वृद्धि- मुदयपर्वतं चोपेयुषा प्राप्तवता । येन चन्द्रमसा को: भवम् । 'गोन्रा कुः पृथिवी पृथ्वी' इत्यमरः । वलयं मण्डलं तस्योल्लासो विकास: कृतः । कुवल-

५०८ रत्नशाण: ।

यानामुत्पलानामुल्लासः कृत इत्यन्वयः । अत्रोदाहरणे प्रतापरुद्रश्चन्द्वतयाध्य- कसीयतेऽध्यवसायमभेंदं प्राप्यते। नन्वेष दत्यस्व पुरोवर्त्तिवाचकत्वेनैतच्छब्देन प्रतापरुद्र एवोच्यते । अतो विषयनिगरणं कथमिति चेदुच्यते। सर्वनामश- व्दानां सामान्यवाचकत्वेन विशेषणत्वमेव न तु विशेष्यत्वम्। तथा च प्रकृत- विशेष्यभूतप्रतापरुद्रवाचकपदाभावात् विशेषणभूताया एतत्तायाः प्रकृतविशेष्ये चन्द्रमस्येवान्वयोऽगत्याङ्गीकरणीयः। ततश्चैतच्छब्दस्य प्रतापरद्रवाचकत्वाभावाद् विषयनिगरणं संभवति। अत एवोक्तं साहित्यरत्नाकरे-'सिंहोऽयमित्यत्रा- ध्यवसायः सिंहो देवदत्त इत्यत्रारोपश्च' इति। काकतीयकुलाम्भोधेरित्यत्रा- रोपस्तल्लक्षणसन्भावादिति भावः ।

अथ व्यञ्जनावृत्तेर्लक्षणमाह। अन्वितेषु इति। पदानां शब्दानामर्थेपु वाच्या- र्थेष्वन्वितेषु निर्बाधमन्वयं प्राप्तेषु सत्सु वाक्यार्थस्य काव्यरूपस्योपकारार्थम्। अन्योर्ऽर्थोऽर्थान्तरं वाच्यलक्ष्याभ्यामन्योर्र्थो व्यङ्ग्य इत्यर्थः । तद्विषयः शब्दव्या- यारो व्यञ्जनावृत्तिः । अभिधया प्रकृतार्थे नियमिते यया व्यङ्ग्यरूपोऽप्रकृतार्थः प्रतीयते सा व्यञ्जनेत्यर्थः । अत्र शब्दव्यापार इत्यर्थस्याप्युपलक्षणम्। अर्थस्यापि व्यक्षकत्वाङ्गीकारेण व्यञ्जनायास्तस्यापि धर्मत्वात्। शब्दव्यअ्ञकत्वेऽर्थस्य सहका- रित्वम्। तस्य व्यक्षकत्वे शब्दस्य सहकारित्वमिति ज्ञेयम्। तां विभजते । शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वेन। शब्दशक्तिमूलत्वेनार्थशक्तिमूलत्वेनोभयशक्तिमूलत्वेन घ सा व्यक्षना त्रिविधा। तत्र त्रिविधायां वृत्तौ शब्दशक्तिमूला यथा। वाहिन्य इति। सर्वतोमुखः सर्वस्याप्यप्रतिहत इति यावत्। तादृशः संभ्रम आघोषो यासां ताः। काकतीन्द्रस्य वाहिन्यो ध्वजिन्यः। प्रतिपक्षबलमेवार्णव इति रूप- कसमासः । उद्यन्िर्नदद्भिः कबन्धैरपमूर्धकलेवरैराढ्यं प्रभुं कुर्वन्तीति प्रकृतार्थः । अप्रकृतार्थस्तु सर्वतोमुखमुदकम्। 'कबन्धंमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम्' इत्यमरः । तस्य संभ्रमो यासां ता वाहिन्यः सद्यः प्रतिपक्षबलार्णवमुद्यता कब- न्धेनोदकेनाढ्यं पूर्ण कुर्वन्तीति। लक्षणानुगतिं दर्शयति। अन्नेति । अत्रोदाह- रणे अर्थः प्रयोजनम्। प्रकरणं प्रस्तुतत्वं तदादिर्यस्यार्थनिर्णायकस्य तेन सैन्य- सर्वव्यापित्वलूनमस्तकदेहः परं प्रधानमर्था येषां तेषां वाहिन्यादिशब्दानां वाच- कत्वे नियत्रिते निबद्धे निर्णीते सति शब्दशक्तिर्मूलं यस्याः सा । नदीजलयोः प्रतिपत्तिर्बोधो यया वृत्या जायते सा वृत्तिर्व्यज्ञना। अर्थप्रकरणादीनां लक्षणो-

काव्यधकरणम्।

दाहरणादिकं काव्यप्रकाशादौ द्रष््व्यम् । विस्तरभयादुपरम्यते। नन्वभिधा- रुक्षणयोरन्यतरैवात्र वृत्तिरस्तु किं व्यअ्ञनारूपेण व्यापारान्तरेणेत्याशङक्य तदु- भयदूषणद्वारा व्यञ्ञनां द्रढयति। प्राकरणिकेति। प्राकरणिकेऽर्थे प्रकृतार्थे पर्यव- सिता पर्यवसानं प्रापिताभिधाप्राकरणिकार्थस्याप्रकृतार्थस्य प्रमितिं प्रतीति कर्त्तु न शक्ता। नन्वप्रकृतार्थप्रतीतिर्मास्तु यदर्थ व्यापारान्तरकल्पनमित्याशङ्क्य तस्यावश्यकत्वे युक्तिं वदति। अप्राकरणिकार्थस्यापि वाक्यार्थोSप्रकृतार्थस्तस्य शोभार्थ वक्तु: कवेर्विवक्षितत्वाद् वक्तुमिष्टत्वात्। अन्यतोऽन्यस्माच्छब्दव्यति- रिक्तात् प्रमाणात् प्रमितिकरणात् प्रतीतिसाधनात् तस्य प्रकृतार्थस्याप्रतीतेरस्फूर्ते: शब्दस्यैव व्यञ्ञनाख्यं व्यापारान्तरं कल्प्यते। लक्षणां च निषेधति। नेति। अत्राप्रकृतार्थप्रतीतौ लक्षणा च वाच्यार्थानुपपत्त्यभावान्न संभवति। लौकिक- वाक्यानां वेदव्यतिरिक्तपौरुषेयवाक्यानाम्। प्रयोक्तु: कवेः। वक्तुमिच्छा विवक्षा। तत्परतत्रत्वात्तद्धीनत्वात्। अत्र वाहिन्य इत्याद्युदाहरणे व्यापारद्येनार्थस्य प्रतिपादन उक्तो वाक्यभेद:। अभिधया प्रकृतार्थप्रतिपादकमेकं वाक्यम्। व्यञ्ञ- नयाप्रकृतार्थप्रतिपादकमेकं वाक्यमिति भेदो न भवति। एवं च दोषाभावा- दितरव्यापारासंभवाच्च व्यञ्जनाङ्गीकर्त्तव्येति भावः । अर्थशक्तिर्मूंलं यस्याः सा व्यञ्जनावृत्तिर्यथा । श्रुत्वेति। काकतिभूभर्तुः क्षोण्याः पाणिग्रहो विवाहः पट्टाभिषेक इत्यर्थः। तमेवोत्सवं श्रुत्वा भूपा नता- नना: सन्तः पादपीठीमङ्गष्ठेनालिखन्। अत्रोदाहरणेऽर्थशक्त्या सुखनमनरूपया भूपा विषण्णाः खिन्ना इत्यर्थो व्यज्यते। पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यनुमाने धूम- रूपहेतुना वहहनिर्व्यज्यते एवमत्र नम्राननत्वरूपहेतुना तत्कारणभूतो विषादो व्यज्यते। तदत्रानुमानमेवेत्याशङ्रक्य निषेधयति। नेति। अर्थशक्तिर्मूलं यस्य तस्मिन् व्यक्षने प्रतीतावनुमानशङ्कानुमानं प्रमाणमिति संदेहः । न च कार्येति। व्यङ्रग्यं विषादो व्यञ्जको नम्राननत्वरूपार्थः । तयोरविनाभावः साहचर्य तस्या- भावात् न कार्येति पूर्वेणान्वयः । धूमानुमाने व्यङ्ग्यव्यअ्ञकयोर्यत्र धूमस्तत्रा- भिरिति साहचर्यमस्ति। प्रकृते तन्नास्ति । अन्र हेतुमाह। नम्राननत्वमादिर्यस्य तत्तस्य कार्यस्य। अनेकानि कारणानि यस्य तदनेककारणकं तत्वात् नम्राननत्वं न विषादमात्रकार्य किन्तु लजादेरपीति भावः । तर्हि विषादरूपविवक्षितकारण- प्रतीति: कथमिति। अत्राह। नियतस्य विवक्षितस्य कारणस्य प्रतीतिर्वक्तुमिच्छा

५१० रत्नशाण: ।

विवक्षा शब्देनार्थप्रकाशनेच्छा । अनेन शब्देनायमर्थः सिध्येदितीच्छेत्यर्थः । तयानुगृहीतात् तत्सहायकत्वात् शब्दादेव भवति। दूषणान्तरमाह। किं चेत्यादिना। एकस्मादेव व्यक्ञकात् शब्दादर्थाद्वा तेषां तेषां व्यङ्ग्यार्थानामि- त्यर्थः । प्रतीतिर्वक्तुर्वाक्यप्रयोक्तुर्विवक्षाया अर्थप्रकाशनेच्छाया अनुसारेणानुवृत्त्या भवति। अत्रायं भावः । अस्तमेति गभस्तिमानिति केनचिदुक्ते तच्छूत्वा मुनीनां सन्ध्यावन्दनकाल इत्यर्थः प्रतीतः । स्त्रीणां संभोगायालंकारकाल इत्यर्थः प्रतीत इति चोराणां चौर्यादेरिति चार्थः प्रतीतः । तदेतत् सर्व व्यङ््ग्यजातं वक्तुस्तात्प- र्यानुसारेण जातमिति चेत् किमित्यत्राह । एकेन हेतुनेति शेषः। अनेकव्यङ्र- ग्यार्थप्रतीतिरनुमानस्य प्रमाणस्य परिपाठ्या मर्यादाया विरुद्धा विरोधिनी। एकेन हेतुनैकव्यङ्ग्यार्थप्रतीतिरनुमानमर्यादा शास्त्रे। काव्ये त्वेकस्माट्वयक्जका- दनेकार्थप्रतीतिरङ्गीकृता हेतोरनैकान्तिकतायामपि स्वापेक्षितार्थप्रतीतिः स्वविव- क्षानुसारेणैव भवति। अतो नानुमानशङ्केति भावः। व्यङ्ग्यार्थेऽप्यभिधैव प्रवर्त्तत इति मीमांसकमतम्। तन्निराकरोति। न चेति। अभिधावृत्तिर्न च व्यङ्ग्यार्थे प्रवर्त्तते। कुत इत्युक्ते तस्याभिधायाः संकेतितार्थः एव प्रकृतार्थ एव परिचयः प्रवृत्तिर्न व्यङ्ग्यार्थ इत्येवकारार्थः । गम्यत ज्ञायतेऽनयेति गमनिका । इयत्येतावतीति। अभिधादिज्ञानसाधनभूतोऽल्पो ग्रन्थः संक्षेपरूप एतावा- नित्यर्थः । उभयो: शब्दार्थयोः शक्तिर्मूलं यस्याः सोभयशक्तिमूला। तामुदाहरति। विजितेति। विजितान्यरिपुराणि शत्रुपुराणि त्रिपुराणि च येन सः । मूत्तौं शरीरे। 'मूर्त्तिः काठिन्यकाययोः' इत्यमरः । विलसन्ति सर्वमङ्गलानि शुभानि शुभकरसामग्रीकचिह्नानि वा यस्य सः । अन्यत्र मूर्त्तो विलसती सर्वमङ्गला पार्वती यस्य सः । 'शर्वाणी सर्वमङ्गला' इत्यमरः । राज्ञां मौलि: किरीटः किरीटभूतो मुख्य इत्यर्थः । राजा चन्द्रो मौलौ जटाजूटे यस्य स इत्यन्यत्र । 'राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे।' 'मौलिः किरीटधम्मिलौ' इति चामरः। जगतां पतिरसौ रुद्रदेवः प्रतापरुद्रः शिवश्च भाति । अत्र श्लोके विजितारिपुर इत्य- त्रार्थशक्तिमूलत्वम्। शत्रुपुर इत्यपि प्रयोग उभयार्थसिद्धेरिति भावः। विलसत्स- र्वमङ्गलो राजा मौलिरित्यत्र शब्दशक्तिमूलत्वम्। सर्वमङ्गलादिपदाप्रयोगेन सर्वथा पुर इत्याद्यन्यपदप्रयोग उभयार्थसिद्ध्य्रभावादिति भावः। इत्येवमुभयशक्तिमूलः।

काव्यप्रकरणम्। ५११

प्रतापरुद्रशंकरयो: प्रकृताप्रकृतयोरुपमालंकारस्य वनेः प्रतीतिर्भवति। नन्वर्थ- शक्तिमूलोदाहरणे नतानना इत्यत्राभिधया वाच्यार्थबोधः। व्यञ्जनया विषण्णा इति व्यङ्ग्यार्थबोध: तदुक्तमुभयशक्तिमूलोदाहरणेSभिधया विशिष्टप्रतापरुद्र- बोधः। व्यञ्जनयोपमालंकारादिव्यङ्ग्यार्थप्रतीतिः। विशिष्टशिचरूपाप्रकृतार्थः कया वृत्या स्फुरतीति चेदुच्यते। अप्रकृतार्थस्योपमालंकारादिव्यङ्र्ग्यार्थस्य व्यज्ञना- वृत्या सहैव स्फुरणम्। तथा चोभयोरपि व्यङ्र्ग्यत्वम्। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'शब्दशक्तिमूले तु निमत्रणेनाभिधेय स्यार्थान्तरस्य तेन सहोपमादेरलंकारस्य च निर्विकारं व्यङ्ग्यत्वम्' इति। अभिधादिनिरूपणानन्तरं कैशिक्यादीनां स्वरूपं निरूप्यते। अत्यन्तसुकुमा- रस्यातिमृदोरर्थस्य शङ्गारादेः संदर्भो रचना यस्याः सा वृत्तिरिति शेषः। केशि- मतेष्टा कैशिकी। कैशिकीवृत्तेरत्यन्तसुकुमारार्थसंदर्भत्वं लक्षणम् । अत्युद्ध- तेति। अत्युद्धतस्यात्युग्रस्यार्थस्य रौद्रादे संदर्भो यस्याः सा वृत्तिरारभटी स्मृता। ईपन्मृदोरल्पमृदोरर्थस्य हास्यादेः संदर्भो यस्याः सा वृत्तिर्भारतीष्यते । ईषत््रौ- ढस्य किश्ञिदुद्धतस्यार्थस्य वीररसादेः सन्दर्भो यस्याः सा वृत्तिः सात्वतीष्यते। अत्यन्तसुकुमाराद्यर्थान् विशद्यति। अत्रेत्यादिना। शङ्गारकरुणौ द्वौ रसा- वत्यन्तसुकुमारौ मतौ। रौद्रबीभत्सावत्युद्धतरसौ परिकीर्ततितौ। हास्यशान्ताङ्भ- तरसाः किश्ञित् सुककुमारा: शङ्गारादिवन्नात्यन्तसुकुमाराः किं त्वीषन्मृदवः । वीरभयानकावीषत्प्रौढौ समाख्यातौ। वृत्तीनां रसावस्थानसूचकत्वात् शङ्गारा- धत्यन्तसुकुमाराद्यर्थानुगुणेनात्यन्तसुकुमारादिना संदर्भेण भवितव्यम्। तथा च रचनाभेदेनार्थः सूच्यत इत्याशयेनाह। यत्रेत्यादिना। यत्र श्रोके शङ्गार- करुणावतिकोमलेन संदर्भेण रचनया वर्ण्येते तत्र कैशिकी कैशिक्याख्या वृत्तिः। यत्र श्लोके रौद्रबीभत्सावतिप्रौढेन संदर्भेण प्रतिपाद्येते तत्रारभटी वृत्तिः। यत्र नातिसुकुमारा अनतिसुकुमारा हास्यादयो नातिसुकुमारेण संदर्भेण वर्ण्यन्ते तन्न भारती वृत्तिः । यत्र वीरभयानकावनतिप्रौढेन संदर्भेण प्रतिपाद्येते तत्र सात्वती। तथा च रसानुगुणसंदर्भेण रससूचका वृत्तिरिति बोध्यम्। कैशिकीमुदाहरति। जितेति। जितो मदनस्य विलास: सौन्दर्यातिशयो येन तं काकतीयानामन्वयस्तस्येन्दुं चन्द्रं नरपति प्रतापरुद्रम् । अनिमेषं निमे- परहितं यथा तथा द्रष्टुमाशंसिनीनामाशंसावतीनां प्रार्थयमानानामङ्गनानां वधू-

५१२ रस्नशाण: ।

विशेषाणाम् । 'विशेषास्त्वङ्गना भीरू: कामिनी वामलोचना' इत्यमरः । अपाङ्गै: कटाक्षैः कुवलयदामवन्नीलोत्पलस्रगिव श्यामला तोरणस्य श्रीः शोभा दिव्याकाशे विरचिता कृतासीत् 1 अत्र शुङ्गाररसोऽतिकोमलसंदर्भेण वार््ण- तोडत: कैशिकी वृत्तिः । आरभटीमुदाहरति। खङ्गेति। आयोधने युद्धे। 'युद्धमायोधनं जन्यम्' इत्यमरः । चलानां रणभीतानां मर्लयानां गण्डः स्थूलोपलस्तद्वनाशकः । यत्र कुत्राष्यस्य पराजयाभावात् चलमर्त्यगण्ड इत्यभीरुतोपलब्धिः । तदुपलक्षितस्य नृपते: प्रतापरुद्रस्येति मध्यपदलोपः । क्रोध एवाअनि: खङ्गघातेन खङ्गप्रहारेण निकृत्तेभ्यः शात्रवशिरोभ्यो निष्ठयूता निर्गता रक्तच्छटा रक्तधारा एव ज्वाला बेषां तैः। अत्र निष्ठयूतेत्यत्न गौणार्थत्वान्न ग्राम्यतादोपः । तदुक्तं दण्डिना। ' निष्ठयूतोद्गीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम्। अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते ॥' इति । उन्द्टा उद्धता: शस्त्रघट्टनभवाः परस्परशस्त्राघातजाताः स्फारा: स्फीताः स्फुलिङ्गोत्करा अभनिकणसमूहा येषां तैः । असृजोपलक्षितं पिशितं मांसमस्क्- पिशितम्। स्त्यान धनीभूतमसृकूपिशितं येषां तान्यस्थिखण्डानि शल्यशकला- न्येव विकटा वक्रा: स्थूला: पृथुला उज्जवला जाज्बल्यमाना अङ्गारका अग्निख- ण्डास्तरुच्चण्ड: प्रचण्डस्तीक्ष्णः । भवतीति शेपः । अत्र क्रोधस्थायिको रौद्रोऽत्यु- द्धतसंदर्भेण वर्णित इत्यारभटी भारतीमुदाहरति। औन्नत्यमिति। रुद्रनृपतेर्महदौन्नत्यमन्यदेव । लोकनि- 14 र्माणकारणसामग्रीजन्यौन्नत्यं भिन्नमेव। महितः पूज्योऽत एव कोऽप्यनिर्वाच्य एप अतापरुद्रसंबन्धी गम्भीरिमा गाम्भीर्यम् । अन्य इति लिङ्गभेदेन योजना । अतापयशसो: काप्यनिर्वाच्या सरणिर्मागोऽन्या। बह्वी प्रथा प्रसिद्धिरन्यैव न तन्न संदेह इत्येवकारार्थः । अतः सर्वमेवौन्नत्यादिकार्यजातं नूतनमेव नवीनमेव । कारणसामग्रीनूतनत्वनिमित्तक मेवेदमौन्नत्यादिकार्यनूतनत्वमित्याशयेनाह।जान इति। तन्निर्मितौ प्रतापरुद्रनिर्माणे चतुराननेव ब्रह्मणा कियती कियत्प- रिमाणा कीदृशी क्रमो यस्याः सा तथोक्ता। सामग्री कारणसामग्री कल्पिता संपादितेति वाक्यार्थः कर्म। न जाने। अत्राद्भुतरसोऽनतिसुकुमारेण संदर्भेण वर्णित इति भारती।

काव्यप्रकरणम्। ५१३

सात्वतीमुदाहरति। दूरादिति। विश्वे प्रपञ्चे प्रसमरं व्यापनशीलं महः प्रतापो यस्य तस्य वीररुद्रस्य प्रस्थानारम्भे जैत्रयाव्रापारम्भे यो भेरीनिनदस्तं दूरादेवा- कर्ण्य पूर्णेन कर्णज्वरेण कर्णपीडयार्त्ता अरितृपा अद्रीनारुह्यातिमहद् गहनं काननं विशन्तोऽत एव कण्टकैराकृष्टाः केशा येषां ते तथोक्ताः सन्तः प्रतिनृपतिधिया शचुराजबुद्धया प्रतापरुद्रभटा एवागत्य केशेष्वाकर्षन्तीति भ्रान्त्येत्यर्थः। त्रायध्वं नो रक्षत मुज्जतेति पादपान् प्रार्थयन्ते। अन्र भयानकरसोऽनतिप्रौढसंदर्भेण वर्णित इति सात्वती। अथ मतान्तरसिद्धमखिलरससमानं वृत्तिदयमाह। मध्यमेति। मध्यमार- भटीति। अन्या पूर्वोक्तारभटीभिन्ना वृत्तिस्तथा यथा मध्यमारभटी तथा मध्य- मकैशिकी वृत्तिः । अस्तीति शेषः । उभे इमे पूर्वोक्त वृत्ती मध्यमारभटीमच्यम- कैशिक्यौ सर्वरसानां नवरसानां च साधारणे समाने मते। एतद्वत्तिद्वयेन सर्वेऽपि रसा वर्णनीया इत्यर्थः । मध्यमकैशिक्या लक्षणमाह। मृद्विति। मृद्दर्थे अतिसुकुमारश ङ्गाराधर्थे विष- येऽप्यनतिप्रौढः बन्धः संदर्भो यस्याः सा मध्यमकैशिकी। सुकुमारार्थस्य प्रौढसंदर्भेण वर्णनं दोष इत्याशङ्क्य वारयति। नेति। अतिसुकुमारयोः शङ्रा- रकरुणयो: बन्धोडल्पं यथा तथा प्रौढः संदर्भो न दुष्यति दुष्टो न भवति । तर्हि कीदृशो दुष्यतीत्याकाङ्कां जनयति। किं त्विति । अतिप्रौढ़ः संदर्भ: प्रति- कूलमर्थाननुगुणं वर्णनं संदर्भस्तद्रूपस्य दोषस्यापत्तेहैतोर्नेष्यते नेष्टः। मध्यमारभटीलक्षणमाह। प्रौढार्थे दिषये नातिमृदुरनतिमृदुः क्रमो यस्याः सा वृत्तिर्मध्यमारभटी। अतिप्रौढयोरपि शौद्रबीभत्सयोरीषन्मृदुरनतिमृदुर्बन्धो न दुष्यति। तत् किं त्वित्यर्थः। अतिमृदुसंदर्भो विरुद्धः। अन्नापि पूर्वोत्तयैव प्रति- कूलेत्यादियुक्तिविवक्षितं भवति। मध्यमकैशिकीमुदाहरति। आसन्न इति। महोत्सव आसन्ने सत्यपि त्यक्त्वा। महोत्सवमिति शेषः । इतः सकलसौभाग्यनिधेर्निवासात् प्रवासं प्रयाणं कथं व्रजेर्गच्छेः । साहसं हठादुत्सवपरित्यागरूपसाहसं घिक। धिगिति निन्दायाम्। 'धिङ्गिर्भर्त्सननिन्दयोः' इत्यमरः । आभीक्ष्णयं निन्दार्हमित्यर्थः। आभीक्ष्ण्ये द्विरुक्तिः। आवयोस्तव मम च विघटनं वियोगं को वा विधिः किं वा दैवं काङ्तीच्छति। न कोऽर्दात्यर्थः । इृत्थमेवं प्रकारेण हे काकतीयनृपते सवमे सुप्त- 65

५१४ रत्नशाण: ।

विज्ञाने निवारितस्य प्रियतमप्रस्थानस्य बुद्धिर्मतिर्यस्य तस्य। त्वद्वैरिनारीजनस्तव शत्रुस्त्रीजनः । त्वया वियोजितभर्त्तृक इति शेषः । ततः पश्राद् बुद्धा प्रबोधं प्राप्य मूर्च्छति। अन्रेषत्प्रौढसंदर्भेण उङ्ारसंकीर्ण: करणरसः प्रतिपादित इति मध्यमकैशिकी। मध्यमारभटीमुदाहरति। मांसेति। देशवाचिनान्ध्रशब्देन तदधिपतिः प्रता- परुद्रो लक्ष्यते। तस्य सुभटैर्योधैर्युद्धभुवः समरभूमयो मांसैः कीकसैरस्थिभिः। 'कीकसं कुल्यमस्थि च' इत्यमरः । संकीर्णो व्याप्तः प्रसरन्त्यो रुधिरापगा रक्तनद्यो यासु तास्थोक्ता वसया इन्मेदसा कर्दमिताः संजातकर्दमाः कृताः । अन्रेषन्मृदुसंदर्भेण बीभत्सरसः प्रतिपाद्यत इतीयं मध्यमारभटी। एवं रीत्या मध्यमकैशिकी मध्यमारभव्यो रसान्तरेष्वप्युदाहरणं द्रष्टव्यम्। अथ रीतीनां स्वरूपोदाहरणे प्रदर्शयिष्यंस्तासां वृत्तिभ्यो भेदं निरूपयति । वैदर्भ्यादिरीतीनां शब्दगुणा माधुर्यादयस्तानाश्रितानां तत्परतन्त्राणामित्यर्थः । ननु माधुर्ये नाम सहृद्यहृदयाह्लादकशङ्गारादिधर्म ओजश्वित्तविस्ताररूपो दीक्षि- जनको रौद्रादिधर्मः प्रसाद: शुष्केन्धनानलवदमलजलवद्वा यथायोगं सहसा सहृदयहृदयव्यापी सर्वरसधर्मः । कथमेतेषां शव्दगुणत्वमिति चेत् सत्यम् । आत्मधर्मस्य शौर्यादेराकारधर्मत्वमिव रसधर्मस्य माधुर्यादेः शब्दधर्मत्वमौपचा- रिकम्। तदुक्तं ध्वन्याचार्यैः। 'शब्दधर्मत्वं चैषामन्याश्रितशरीराश्रितत्वमिव शौर्यादीनामिव' इति। रीतीनां माधुर्याद्याश्रितत्वं काव्यप्रकाशे कथितम्। माधुर्यव्यअ्ञकैर्वणैरुपनागरिकोच्यते। ओोज:प्रसादकैसतैस्तु परुषा कोमला परैः॥ केषांचिदेषा वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः' ॥ इति। तासां वैदर्भ्यादीनां वैदर्भीप्रभृतीनामर्थविशेषे शङ्गारादौ निरपेक्षतया अपेक्षार- हिततया केवलमेकं संदर्भस्य सौकुमार्य ग्रौढत्वं च यत् तद्विषयत्वात् कैशिक्या- दिभ्यो वृत्तिभ्यो भेद:। वैदर्भ्यांदीनां रसाश्रितमाधुर्यादिशब्दधर्मपरत्वम्। कैशि. क्यादीनां तु साक्षादेव रसव्यञ्जकत्वमिति महान् भेद इति भावः । तदुकं ध्वन्याचार्यैः । 'शब्दतत्वाश्रयाः काश्चिदर्थतत्वाश्रयाः पराः'। इति। संदर्भसौकुमार्यादिकं विशद्यति। संदर्भस्येति। संदर्भस्यातिमृदुत्वं नामासं-

काव्यप्रकरणम्। ५१५

युक्तानां संयुक्तव्यतिरिक्त्ानां कोमलानां वर्णानां बन्धः संबन्धो यस्य तसय भाव- स्तत्वम्। असंयुक्तकोमलवर्णपदसंदर्भोSतिमृदुरित्यर्थः । अतिप्रौढत्वं नाम परुष- वर्णानां विकटो बन्धो यस्य तस्य भावस्तत्वम्। विकटपरुषवर्णपदसंदर्भोऽति- प्रौढ इत्यर्थः । संयुक्तमृदुवर्णेष्वीषन्मृदुत्वं भवति। अविकटपरुषवर्णबन्धेष्वीष- तप्रौढत्वम्। संयुक्तत्वं नाम स्वररहितव्यञ्ञनानां संयोग: वर्णानां। कोमलत्वपरु- वत्वे तु 'टवर्गवर्जिता: स्पर्शाः स्वस्ववर्गान्त्यशेखराः । लघुरेफणकारौ च कोमला: परिकीर्ततिताः । रेफेण यस्य कस्यापि योग आद्यतृतीययोः । स्वोत्तराभ्यां तुल्ययोवां परुषाक्षरकौ शषौ ।।' इति। कोमलपरुषवर्णपद्संग्रहोक्तरीत्या ज्ञातव्ये। अथ रीतिनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति । अथ कैशिक्यादिनिरूपणानन्तरं रीतीनां स्वरूपं लक्षणमुदाहरणं चोच्यत इति शेषः । रीतिसामान्यलक्षणमाह। रीतिरिति। रीतिर्नाम गुणाश्रिष्टा माधुर्यादिगुणविशिष्टा पदसंघटना पदरचना मतेष्टा। तां विभजते । सेति। वैदर्भी विदर्भदेशीया विदर्भजनपरिगृहीता रीतिः । गौडदेशीयपरिगृहीता गौडी। पाज्जालदेशीयपरिगृहीता पाज्जाली। इत्येवं सा रीतिख्रतिरिविधा। वैदर्भीलक्षणमाह। बन्धेति। बन्धस्य पारुष्यं दुःसन्धिकृतपरुषत्वं तद्रहिता शब्दस्य काठिन्यं परुषवर्णारब्धत्वं तद्वर्जिता नातिदीर्घा अनतिदीर्घाः समासा यस्याः सा चासौ रीतिवैंदर्भीष्यते। उदाहरति। काकतीयेति। काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्त्तिरेव चन्दनं मलयजं तस्य चर्चितमालेपनम्। भावे कः । दिश एवाङ्गना वतंसीकृता अवतंसीकृतास्तस्य नृपतेर्गुणाः शौर्यादयो यासां ताः सत्यो वितन्वन्ति कुर्वन्ति।

तथा च यथा पूर्वोदाहरणं तथैवोदाहरणान्तरमित्यर्थः । वितरणेति। वितरणं दानं तदेव गुणः स एव लीला क्रीडा तया तोषितोऽशेषलोको येन सः। एतेन वितरणं लीलाप्रायत्वान्निर्बन्धपूर्वकं न भवतीति व्यज्यते। काकतीयानामन्व- यस्येन्दौ चन्द्रे नरनाथे विभवति प्रभौ सतीयं क्षितिसुरा ब्राह्मणास्त एव जनता

५१६ रत्नशाणः ।

जनसमूह: सुरतरुगणनायां कल्पतरुकथायां कामधेनोः प्रसङ्गे गोष्ठयां वीतम- पगतं कौतूहलं यस्या: सा आसीत्। प्रतापरुदे सकलाभीष्टप्रदातरि सति वैयर्थ्यात् कल्पवृक्षादावासक्तिर्नाभूदित्यर्थः । अत्रोदाहरणद्वयेऽपि कोमलवणैरल्पसमासै-

घुर्यप्रतिपादनाद्वैदर्भी रीतिः । ननु कीत्तिचर्चेत्यादौ रेफसंयोगस्तोपिताशेषेत्यादौ शवर्णषकारौ चेत्यनेकपरुषवर्णसंभवात् कथं कोमलवर्णत्वमिति चेन्न।

'शपौ च रेफसंयोग: टवर्गश्चापि भूयसा। विरोधिन: स्युः शङ्गारे तेन वर्णा रसश्र्युताः ॥' इति।

धवन्या चार्योक्तेरभूयसेत्युक्तत्वान्न कोमलत्वभङ्गः। एवमुत्तरत्राप्यूहनीयम्। गौडीमुदाहरतति। ओजः समासभूयस्त्वं कान्तिरुद्वटपदत्वं त एव गुणौ ताभ्यामु- पेता या रीतिः। सेति शेषः। गौडीष्यते। उदाहरति। प्रचण्डेति। प्रचण्डतरेण दोदण्डेन बाहुदण्डेन खण्डितमरातीनां शत्रणां मण्डलं येन स समर्थः । आन्ध्र- भूपतिरगुंर्वीमलघ्वीमुर्वीधुरां भूभारं बिभर्त्ति। धुरेति समासान्त आकारः।

नथा च। उद़ाहरति। उद्यता दो:सतम्भे यः खङ्गसेन निमितेन त्रटतां दलता- मरिमुकुदानां शत्रुकिरीटानामाटोपेनाडम्बरेण संजाता या राहुरिति भ्रान्तिस्तया अ्रश्यतो भयात् पलायमानस्य पतङ्गस्य सूर्यस्याभयस्य करणेन वित्तोऽभयक्र- णचग: स्फारो नासीरस्य सेनामुखस्य संबन्धी रेणुः परागो यस्याः सा तथोक्ता। आन्ध्रक्ष्माभत्तुरधिका विस्तृता रणधरा युद्धभूभिर्भिन्नेभ्यो दलितेभ्यो मत्तेभु - म्भेभ्यः प्रोद्यद्विरुतप्रवभ्निर्मुक्तौघा एव तारानिकरास्तैः परिवृता परिवेष्टिता स्वर्वधूवक्राण्येव चन्द्रा यस्या: सा आसीत्। अत्र खङ्गनिकृन्तनोत्पतद्रिमुकुटेपु राहुभ्रमेण कान्दिशीकस्य भानो: नासीररेणुकर्त्तकाभयप्रदानसामर्थ्योतप्रेक्षया सूर्यास्तमयप्रतीतिजनकसूर्यावरणं व्यज्यते। विदलितमत्तेभकुम्भोद्यतमुक्तानां तारात्वेन विवरणोत्सुकतया समागतस्वर्वधूवक्राणां चन्द्रत्वेन च रूपणाद् रण- धराया रजनीत्वं च गम्यते। गजानां मुक्ताकरत्वं गजायुर्वेदे। 'करीन्द्रजी- मूनवराह' इत्यादिना। न चात्रानेकनिशाकरकथनं दोषावहम्। प्रसिद्धचन्द्र- स्यानेकत्वासंभवेऽपि वधूमुखचन्द्राणामनेकत्वसंभवात्। अत्र परुपवर्णसंदर्भेण समासभूयसत्वेन च रौद्ररसगतोदीपकत्वलक्ष गौजःप्रतिपादनात् गौडी।

काव्यप्रकरणम्। ५१७

पाञ्चालीमाह। पाश्चालीति। वैदर्भी गौडीति च ये पूर्वोंक्ते रीती तदुभयमात्मा स्वरूपं यस्या: सा। पाञ्चालानां संबन्धिनी रीतिः पाञ्चालीत्यर्थः । पूर्वोक्तोभय रीत्यात्मकत्वं पाञ्चाल्या लक्षगमित्यर्थः । उदाहरति। जेतुरिति । जेतुः काकति- वीररुद्रनृर्तेजैन्रप्रयाणेषूत्थिते क्षोणीरेणुभरे भूपरागपुञ्जे नभस्याकाशेऽतिभृश- मत्यन्तं भ्रविभ्रमं भ्रविलासं बिभ्रति सति वियद्दीर्धिकाकाशगङ्गा। विशंकटाभ्यां पृथुलाभ्यां तटाभ्यां दीर्घातिदीर्घा सती मर्त्यनद्ी भागीरथी जाता। गाढं दढं गूढतमा पराच्छादनादप्रकाशमाना गौतमनदयपि गोदावरी तु पातालगङ्गायते भोगवतीव भासत इत्यर्थः । अत्र नभसि सवनद्यां सत्यां भागीरथी पाताल- गङ्गेति कथनं युक्तम्। तद्विहाय गौतमनदीत्युक्तं किं तु गाढं गूढतमापि जह्ग- तनयेति पाठपरिकल्पने जह्गतनया भागीरथीत्युक्ति: समज्जसेति प्रतिभाति। स्थाने इति। हे चलमर्त्यगण्डनृपते त्वत्खङ्ग एव भोगी सपो द्विपतां प्राणैः प्राणवायुभि: सततं परितोषमेति प्राप्ोतीति यत् तत् संतोषोपगमनं स्थाने युक्तम्। 'युक्ते द्वे सांप्रतं स्थाने' इत्यमरः । सर्पस्य वायुना तृह्युपगमनं नाश्चर्यकरं वाताशनत्वादिति भावः । तर्हि किमाश्चर्यभित्याकाङ़ां जनयति । किं तु परं तु त्वत्खङ्गभोगिपतिनाभ्यवहृतेन पीतवर्णेन च प्रतिपक्षपार्थिवानां शत्रनृपाणां यश एव क्षीरं पयस्तेन गौरत्विषं शुभ्रकान्ति त्रिलोकभरितां लोक- त्रयपूर्णा त्वत्कीर्त्तिलक्ष्मीरेव सुधा तां संवर्धयतीति यद्ेतत् सुधासंवर्धनमत्य- द्धुतं महच्चित्रम्। 'पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवृद्धये' इति लोकप्रसिद्धिः। खङ्गभोगी त्वरियशःक्षीरं पीत्वा कीर्त्तसुधां वर्धयति। कीर्ततिसुधाजननरूप- कार्ये प्रत्युपादानकारणीभूतपीतवर्णारियशःक्षीरेण साधनेन गौरवर्णकीर्ततिसुधा- रूपं कार्ये जनयतीति च महदद्भुतमिति भावः । अत्रोदाहरणद्वये पूर्वोक्तरीति-

अथ रीतयश्चेयतीत्यत्र चकारसंग्रहयोः शय्यापाकयोर्मध्ये शब्दधर्मत्वसाम्यात् शययां निरूपयति। येति। परमुत्कृष्टा पदानां सुप्तिडन्तानां यान्योन्यमैत्री। अन्र मैत्री नाम संहितासमये यत्समीपे स्थितस्य पदस्य तेनैवान्व्यः सेति शेषः। सा मैत्री शय्येति कथ्यते। उदाहरति। दातुः काकतिवंशस्य मण्डनमणेर्निःसी- मविश्राणनस्य निर्मर्यांदं वितरणस्य श्राघयोत्कर्षेण लङ्गितातिकरान्ता कल्पपा- दपस्य गुणानां दानादीनां प्रौढि: प्रौढिमा येन तस्यागाधं गम्भीरमोजः प्रतापो

५१८ रत्नशाण: ।

यस्य तस्य वीररुद्रस्य संबन्धि शारदकौमुद्याः शरत्कालचन्द्रिकाया: परिमलं सौभाग्यं बिभ्रद्शः प्रायशः प्राचुर्येण सामन्तसीमन्तिनीनां पतिवियोजितारि- स्त्रीणां गण्डाभोगेपु यः पाण्डिमा तडुरां पाण्डिमभारं धत्ते तद्वद् भातीत्यर्थः । अवशिष्टस्य पाकस्य लक्षणमाह । अर्थेति । अर्थस्य शङ्गारादेर्गम्भीरिमा- स्वाद्यता पाकः। इत्युच्यत इति शेषः । स पाको द्विधा द्विप्रकारेण हृदयंगमो मनोहरो द्राक्षापाको नारिकेलपाकश्रेति प्रस्फुटमन्तरं भेदो ययोस्तौ। भवत इति शेप:। 'अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्रिभेदतादर्थ्ये' इत्यमरः। तत्र प्रथमोद्िष्टिस्य द्राक्षापाकस्य लक्षणमाह। द्राक्षापाक इति। यः पाको बहिः पठनसमयेऽनतरर्थविचारसमये च स्फुरन् स्फुरमाणो रस आस्वादो मनो- हरत्वं यस्य स द्राक्षापाक इत्यन्वय: । उदाहरति। स्मरेति। विषयमात्रविश्रान्तिविरहेण विशङ्गलवृत्तित्वमन्दम- न्थरत्वादिगुणशीला: सेराः। तदुक्ं भावप्रकाशे। 'अपरिच्छिन्नविषयं मदमन्थरमीलितम्। स्फुरद्धूपक्ष्मतायुक्तं तत् स्मेरमिति कथ्यते।।' स्मरप्रधानाश्च ते स्मेराश्च स्मरस्मेरास्तान् मन्दं स्मितं येपां ते। मधुराः संताप- हरा: सौरभ्येण पद्मिनीजातित्वादस्य स्मितनिमित्तेन परिमलेन सुभगास्तान् तथोक्तान्। 'कटाक्षैहासग भैंस्तु सुभगौत्सुक्यभावना। शीतलीक्रियते तापो येन तन्मधुरं स्मृतम् ।।' इति। चोक्तेर्नायिकाया: श्रौढत्वात् मनागल्पं व्रीडाजाड्यं येपां ते तथोक्ताः । अत एव स्वानुकूल्यप्रकाशकाः । तदुक्तम् । 'सव्रीडालोकनेनैव ख्वानुकूल्यप्रकाशनम्' इति। 'विस्रम्भे परमां काष्ठामारूढे दर्शनादििः । येनान्तरङ्गं द्रवति स स्नेह इति कथ्यते।।' इन्युक्तलक्षण: सेहः प्रणयशव्देन विवक्षितः स एव रसो द्रवद्रव्यं तस्ान्तरके घासतव्यस्य कलोलैर्महातरङ्ैः 'महत्सूल्लोलकल्लोलानि' इत्यमरः । भरिताः प्रेमदायिन इत्यर्थः ।

काव्यप्रकरणम्। ५१९

'द्रवीभूतं मनो यत्र दर्शने प्रेमदायिनः ।' इति। लक्षणात्। कृतानेकस्कन्धा: प्रकाण्डास्तरज्का यैसते प्रियदृष्टिप्रतिघातेनौत्सुक्यभरे- णौत्सुक्यभरेण च यथाऋ्रममासारप्रसाराभ्यामङ्गीकृततरङ्गभङ्गीका इत्यर्थः । अत एवैते तरङ्गिता: सोत्सुकाश्र । तदुक्तम्। 'सोत्सुकं तद्यदालोक्य भूयो भूयोऽवलोकनम्। कल्लोल इव यत् कान्तेर्विच्छेदस्तत्तरङ्गितम् ।।'

मनसिजानां सराणां सहस्राणि सृजतो विरक्त्तस्यापीति भावः । 'यद्दर्शने विरक्तोऽपि क्षुभ्यते तत्समन्मथम्।' इति लक्षणात्। कटाक्षान् वामे रम्ये अक्षिणी यस्याः सा वामलोचना रुद्रनृपर्ति परितः सर्वतः किरति क्षिपति। कटाक्षलक्षणं तु 'यद्गतागतविश्रान्तिवैचित्र्येण विवर्त्तनम्। तारकाया: कलाभिज्ञास्तं कटाक्षं प्रचक्षते ।I' इति। अन्रैवं सम्मर्दसहिष्णोः शङ्गारस्य पाठसमयेऽप्यास्वाद्यमानत्वात्तदन्तर्बहिश्र स्फुरणं द्ष्टव्यम्। नारिकेलपाकलक्षणमाह। य इति शेषः । अन्तगूंढः अन्तर्लीनः रसोदयो यस्य स पाको नारिकेलपाकः। उदाहरति। लीलेति । नायकप्रकरणे मध्यमा- प्रस्तावे श्लोकोऽयं व्याख्यातः । अत्रास्मिन् श्लोके द्राक् शीघ्रमर्थस्य शृङ्गारस्य प्रतीति: स्फुरणं न भवति। अतोऽत्र नारिकेलपाक इति बोध्यम्। द्राक्षापाके शीघ्रमर्थप्रतीतिर्नारिकेलपाके विलम्बेनार्थप्रतीतिः । तदुभयमुद्दाहृतमनतिद्रुता- नतिविलम्बितार्थप्रतीतिभाजः कदलीरसालादिपाका: स्वयमेवोद्या इत्याह। एवं प्रकारेण वस्तुनोऽलंकारस्य प्रतीतावप्युदाहरणं द्रष्टव्यम्। पाकान्तराणि कदल्या- धन्यपाकाश्च यथासंभवमुदाहार्याणि। एवं काव्यसामग्रीं निरूप्य काव्यविशेषनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेत्यादि। अथ वृत्त्यादिनिरूपणानन्तरं काव्यविशेषाः । निरूप्यन्त इति शेपः । व्यङ्ग्यस्य व्यङ्ग्यार्थस्य प्राधान्यं वाच्यार्थमतिशय्य चमत्कारकारित्वम्। अप्राधान्यं वाच्या- *र्थानतिशयेन वाच्यपरं चमत्कारकारित्वं ताभ्यामस्फुटत्वेनास्फुरणेन च काव्यं त्रिविधम्। त्रैविध्यमेवाह। व्यङ्रग्यस्य प्राधान्य उत्तमं काव्यम्। यत्र वाच्या-

५२० रत्नशाण: ।

तिशायि व्यङ्ग्यं तदुत्तमं काव्यमित्यर्थः । ध्वनिर्ध्वनिकाव्यमिति व्यपदिश्यते व्यवहियते। अप्राधान्येन मध्यमं काव्यं गुणीभूतं वाच्यानतिशायित्वादप्रधा- नभूतो व्यङ्ग्यो व्यङ्ग्यार्थो यस्मिन् तत्तथोक्तमिति गीयते। अस्फुटत्वेऽनभि- व्यक्तौ अधमं काव्यं चित्रमिति कथ्यते। शब्दार्थवैचित्रयाद्वयङ्ग्यानभिव्यक्ता चित्रप्रायत्वात् चित्रमिति तात्पर्यम्। ध्वनिनामकमुत्तमं काव्यमुदाहरति। स्वामिन्निति। स्वामिन् ब्रह्मन् अधुना गोत्रमहीधरान् नीचैरनुन्नतान् हस्वान् विधत्ते किम्। अम्बुनिधीन् गाधानुत्ता- नानू कुतो हेतो: करोषि। दिक्पतीन् दिगीशानल्पकानत्यल्पान् कुरुषे किम्। इत्थमखिलं पार्श्वचराणामनुजीविनामनुलापं मुहुर्भाषाम्। असकृत्कथनमिति यावत्। न्यक्कृत्य धिक्कृत्य धर्मेंषिणा केवलपरेण पद्मभुवा ब्रह्मणा गुणानामौ- न्नत्यादीनामेकवसतिरेकालयः श्रीवीररुद्रो नृपः सृष्ट उत्पादितः । अत्र व्यङ्ग्यस्य वाच्यातिशायित्वं स्वयं विशद्यति । अन्नति । अत्रोदाहरणे कुलशैलानतिशेत इति तथोक्तम्। समुन्नतत्वमौन्नत्यम्। अतिसमुद्रं समुद्रातिशायि गाम्भीर्यम्। लोकपालेभ्योऽप्यधिकमैश्वर्य च व्यज्यते। तथा कुलशिखरिलोकपालानां निर्माणे यः संरम्भ: साधनसामग्रीसंपादनारम्भस्तदतिशायी काकतीयस्य निर्माणसामग्र्या विभवः सर्वविलक्षण इति व्यज्यते। तथा च वाच्यार्थापेक्षया व्यङ्ग्यार्थ- स्यैव चमत्कारकारित्वात् वाच्यातिशायित्वमितीदं ध्वनिकाव्यभित्यर्थः । मध्यमकाव्यमुदाहरति । प्रत्यग्रेति। प्रत्यग्रमभिनवं यथा तथा प्रसरता व्याभ्ुवता प्रतापविभवेन व्याप्तमाक्रान्तमखिलाशानां सकलदिशामन्तरं येन तस्मिन् विश्वस्य त्रातरि रक्षके वीररुद्रनृपतौ सिंहासनमध्यास्त इति तस्मिन् तथोक्ते सत्यास्थानं पट्टाभिषेकशालां समागतैर्नृपतिभिस्तास्ता नानाविधा इत्यर्थः। चेष्टा व्यापारा इत्यर्थः । तथा तेन प्रकारेणानिर्वाच्यमित्यर्थः । दर्शिताः प्रका- शिता याभिश्चेष्टाभिरमुष्य काकतिविभोर्दृष्टिः कृपया आर्द्रीकृता रसवती। अत्रो- दाहरणे प्राप्ताभिपेकमहोत्सवस्य प्रतापरुदस्याग्रे पुरोभागे शरणार्थिनां शरणं प्रार्थयमानानां पार्थिवानां तथाविधकार्पण्येन कृपणत्वेनोपलक्षितोक्तिः कार्प- ण्योक्ति: पुनः पुनः प्रणामः प्रार्थनं चादिर्यस्य तच्च व्यङ्ग्यं तास्ताश्रेष्टा इति वाच्याद् वाच्यार्थादनतिशायीति हेतोर्गुणीभूनं व्यङ्ग्यं यस्य तस्य भावस्तत्ता तथा चेदं मध्यमं काव्यमिति भावः ।

काव्यप्रकरणम् । ५२१

अवशिष्टं चित्रं विभजते। चित्रमिति। चित्रं काव्यं त्रिविधम्। नैविध्यमे- चाह। शब्देति। शब्दचित्रमर्थचित्रमुभयचित्रमिति। त्रिविधमिति पूर्वेणान्वयः । शब्दचित्रमुदाहरति। क्षोणीति। क्षोणीरक्षणे दक्षिणा उदाराः। समर्था इति यावत्। 'दक्षिणे सरलोदारौ' इत्यमरः। क्षतो जगता क्षोभो याभिस्ता दुरी- क्ष्योऽभयासलाघवातिशयेन दुरवबोधः क्रम आयुधप्रयोगपरिपाटी यासु ताः क्षुद्रक्षत्रियाणां पक्षस्य बलस्य शिक्षणस्य विधौ विधाने प्रोर्क्षिप्त उद्धतः कौक्षे- यक: करवालो यासु ताः। युद्धायोद्दामोद्यमनस्योच्छृङ्गलाटोपस् रुद्रनृपतेश्र- ण्डयोर्दोदण्डयोः केलयः कीडा गर्जतां दुर्जनानां गर्व एव पर्वतः तस्य भिदायां भेदने दम्भोलयोऽशनयो भवन्ति । 'दम्भोलिरशनिर्द्वयोः' इत्यमरः । अत्र केलिपु दम्भोलित्वरूपणं गर्चे पर्वतत्वारोपणे हेतुरिति परम्परितरूपकम्। अत्रा- नुप्रासेन शब्दचित्रता। यद्यप्यत्रार्थालंकारस्य रूपकस्य सद्भावादुभयचित्रत्वं तथापि कविविवक्षायाः केवलानुप्रास एव पर्यवसानात् शब्दचित्रत्वमिति भावः । शुद्धशब्दचित्रं तु मदीये हेमन्ततिलकभाणे। 'चाद्वारावमपास्य चाखिल- दिशा अध्यास्य वाद्यावलीभेद्याकाश ... र्कोशिसुररादपद्यालिसंमोदितः । पद्यालीः क्कणयन् प्रसर्पदबलावद्याति भूपारवैः साद्यानेकफलागमै रघुपतिः स्वोद्यानवाटी- कुटी: ॥' इति। अर्थचित्रमुदाहरति। खद्ग इति। युद्धविजम्भिते खङ्गे बिम्बितं रिपुमही- नाथानामञ्ञलिं युतकरद्वयम्। 'तौ युतावञ्जलिः पुमान्' इत्यमरः । पश्यन्तो विज्ञानिनो विद्वांसो मन्यन्ते मन्त्रते। अहं तु पूर्वोक्तिविशिष्टाञ्तलिं वीरप्रताप- रुद्रविभोर्जन्येपु युद्धेषु पुनः पुनरपि सृष्टयै सर्जनाय रिपुजीविनानि ग्रहीतुं संग्रहीतुं यातस्य समागतस्य विधेर्विश्वसृजः पीठाम्बुजं मन्ये। 'विरिज्जिः कमलासनः' ।'लक्ष्मीः पझ्मालया पद्मा' इति चामरः । अत्रोत्तरार्धे छन्दोभङ्गस्तु प्राकृतानुसारिच्छायात्वप्रयुक्त इति न दोषः । पाठान्तरकल्पनं साहसमिति बोध्यम्। अन्रापि यथाकर्थंचिदनुप्राससंभवेऽपि कवेरर्थचित्र एव तात्पर्यात् तस्यैवोदाहरणम्। शब्दचित्रं त्वप्रधानमिति भावः । उभयचित्रमुदाहरति। विद्येति। शुद्धमर्थचित्रं तु मदीये हेमन्ततिलकभाणे। 'आहृतवसुः प्रतीच्या भानुः क्षिप्तोऽपराब्धिजलमध्ये। कथमपि पूर्वाब्धिगतो ध्रु ... मुद्रो भुवनानाम्।।' 66

1

५२२ रत्नशाण: ।

एकभद्रे मुख्यशुभे। जितानि वैरिणां भद्राणि येन तस्मिन्। धृता शौर्यमुद्रा येन तस्मिन्। रक्षायां विनिद्रे निद्वारहिते। अनलस इति यावत्। गुणैर्धमादि- भिरार्द्े प्रतापरु्रे पृथ्वी कान्ता जाया रमते रज्यति इव। अत्रानुप्रासोपमाभ्यां शब्दार्थधर्मांश्यां चित्रता काव्यस्येति शेषः । नन्वत्रोदाहरणेषु यथायोगं विभा- वानुभावविशेषकथने वीरशङ्गारयोः पर्यवसानात् कथमधमत्वमिति चेत् सत्यं शब्दार्थालंकारयोरेव कविविवक्षाविषयत्वाद्विद्यमानोऽपि रसो दिवा चन्द्रप्रका- शवन्न प्रतीयते। तदुक्तं काव्यलोचने। 'रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति। अलंकारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥' इति। एवं त्रिविधमपि काव्यं सामान्यतो निरूप्य तत्रोत्तमं काव्यं प्रपञ्जयितुं प्रति- जानीते। अथेति। अथ कव्यसामान्यनिरूपणानन्तरं ध्वनिविशेषा उत्तमका- व्यभेदा निरूप्यन्ते। तानेव विभजते। अत्रेत्यादिना । अन्न ध्वनिप्रस्तावे ध्वने- रुत्तमकाव्यस्य लक्षणा चाभिधा च ते मूले कारणे यस्य तस्य भावस्तत्वेन हेतुना प्रथममविवक्षितं व्यङ्ग्येन न्यग्भूतं वाच्यं यस्य सोऽविवक्षितवाच्यः । अन्यत् वाच्यादन्यत् व्यङ्ग्यं परं प्रधानं यस्य तदन्यपरं विवक्षितमन्यपरं सत् वाच्यं यस्य स विवक्षितान्यपरवाच्योऽन्यपरत्वेन विवक्षितवाच्य इत्यर्थः । तौ इत्याख्या ययोस्तौ द्वौ भेदौ। अविवक्षितवाच्यध्वनिर्लक्षणामूलः। विवक्षिता- न्यपरवाच्यध्वनिरभिधामूल इति बोध्यम्। अविवक्षितवाच्यध्वनेरर्थान्तरसंक्रमितं चात्यन्ततिरस्कृतं च वाच्यं यस्य तस्य भावस्तत्ता तयार्थान्तरसंक्रमितवाच्यतयात्यन्त तिरस्कृतवाच्यतया चेत्यर्थः । अर्थान्तरे लक्ष्यार्थे संक्रमितं प्रवेशितं वाच्यं यस्येति व्युत्पत्त्यायमजहल्लक्षणामूलः । अत्यन्ततिरस्कृतं भृशं न्यग्भूतं वाच्यं यस्येति व्युत्पत्त्यायं जहल्लक्षणामूलः । एवं द्विविधस्य ध्वनेर्वाक्यपद्गतत्वेन वाक्यगतत्वेन पद्गतत्वेन च द्वैविध्ये सति चतस्रो विधा यस्य तस्य भावश्रातुर्विध्यम्। तेषां संख्याऋ्रमस्त्वग्रे कविनैव प्रकुप्यत इत्युपरम्यते। अभिधामूलध्वनिं विभजते । विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेः संलक्ष्यः स्फुटसंवेद्यः कमो व्यङ्ग्यव्यक्षकयोः परिपाटी यस्य तत् तथाभूतं व्यङ््ग्यं यस्य स संलक्ष्यत्रमव्यङ्र्ग्यः । असंलक्ष्यो- डस्फुटवेद्यः कमो यस्य तदसंलक्ष्यक्रमं व्यङ्र्ग्यं यस्य सोSसंलक्ष्यत्रमव्यङ्ग्यः। यत्र व्य अकस्य विभावादेर्व्यङ्रग्यस्य रसादेविद्यमानोपि क्रमो निशितसूच्या शतपत्र-

काव्यपकरणम्। ५२३

पत्रवेधवदाशुभावित्वान्न संलक्ष्यते सोऽसंलक्ष्यक्रम इत्यर्थः । संलक्ष्यत्रमव्यङ्ग्या- सलंक्ष्यकमव्यङ्ग्यतया तत्त्वेन हेतुना ह्वौ भेदौ। संलक्ष्यकमव्यङ्ग्यध्वनिरसंलक्ष्यत्र- मव्यङ्ग्यध्वनिश्चेत्युभौ भेदौ। संलक्ष्यत्रमव्यङ्ग्ये शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वेन त्रैविध्यं सिद्धवत्कृत्याह। संलक्ष्येति। शब्दशक्तिमूले संलक्ष्यक्रमव्यङर्ग्ये वस्त्व- लंकाररूपतया वस्तुजातिगुणाद्यर्थस्तद्रूपत्वेनालंकार उपमादिस्तद्रूपत्वेन च वस्तु- ध्वनिरलंकारध्वनिरिति च द्वैविध्ये सति वाक्यपदगतत्वेन चातुरविध्यम्। अर्थ- शक्तिमूले संलक्ष्यकरमव्यङ्ग्येऽर्थस्य मूलभूतस्य व्यञ्जकस्येत्यर्थः । स्वतो लोकतः संभवतीति स्वतःसंभवी तत्वेन लोकसिद्धत्वेन कवे: प्रौढोत्तया प्रतिभाजन्योत्तया सिद्धत्वेन कविनिबद्धेषु कविसमयसिद्धेष्वर्थेषु वक्तुर्विरच्यमानप्रकृतकृतिकर्तुः श्रौढोक्त्या सिद्धत्वेन च त्रैविध्यम् । त्रिविधस्यार्थशक्तिमूलस्य प्रबन्धवाक्यपद- गतत्वेन प्रबन्धगतत्वेन वाक्यगतरवेन पदगतत्वेन त्रैविध्ये सति षडुत्तरा त्रिंशत् पदत्रिंशत् तावत्संख्याका प्रकारा यस्य स तथोक्तोरऽर्थशक्तिमूलोऽनुरणनं घण्टादे: प्रथमस्वरानन्तरभाविस्वनोऽनुरणनं तत्सादृश्यात् संलक्ष्यक्मव्यङ््ग्यस्त्रिविधोऽप्य- नुरणनध्वनिर्घण्टादेः स्वरानुसारी स्वनोऽनुरणनम्। व्यञ्जकानुसारि व्यङ्ग्यम्। तथा च साम्येन हेतुनास्य ध्वनेरप्यनुरणत्वमिति बोध्यम् । तृतीयमाह। उभयस्य शब्दार्थरूपस्य शक्तिर्मूलं यस्य स संलक्ष्यत्रमव्यङ्ग्यध्वनिर्वाक्यगतत्वेन हेतुनैकविध एव । एवमुक्तरीत्या संलक्ष्यत्रमव्यङ्ग्यध्वनेरेक्ोत्तरचत्वारिंशत्सं- ख्याका भेदा: । एवमुत्तरत्र समासो द्रष्टव्यः । असंलक्ष्यत्रमव्यङ्ग्यो रसादिः । आदिशब्देन भावादिर्विवक्षितः । तस्य ध्वनिस्तत्प्रधानं ध्वनिकाव्यमित्यर्थः । प्रबन्धगतत्वेन वाक्यगतत्वेन पदगतत्वेन पदैकदेशगतत्वेन रचनागतत्वेन वर्ण- गतत्वेन च षड्डिघः। प्रबन्धादिपदानां गतपदेन प्रत्येकं संबन्धः । एवमुक्तरीत्या विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेरभिधामूलध्वनेः सप्तचत्वारिंशज्जेदाः । चतुर्भिरविव- क्षितवाच्यस्य लक्षणामूलध्वनेर्भेंदैः सह संख्याने प्रथममादौ शुद्धा मिश्रणव्यति- रिक्ता एकपज्चाशद्बेदाः। तेषां शुद्धानां प्रत्येकमेकैकस्य पदगतार्थान्तरसंक्रमितावि- वक्षितवाच्यध्वन्यादेरेकैकेन वाक्यगतार्थान्तरसंक्रमिताविवाक्षितवाच्यध्वन्यादिना सह संबन्धे सति प्रथमभेदस्य पदगतार्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनेः पञ्ञा- शद्देदाः । अथ स्वस्य स्वेनापि संबन्धे एकपञ्जाशन्जेदा इति बोध्यम्। द्विती-

५२४ रत्नशाण: ।

पूर्वोक्तरीत्योत्तरस्य प्रथमभेदाद्वितीयमुत्तरं तस्मादुत्तरं तृतीयम्। एवं द्वितीया- देरेकैको भेदः । द्वितीयस्य पञ्चाशदित्युक्तरीतिको भेदम्नस्य परित्यागे सति पठत्तरा विंशतिः पड्डिंशतिस्तदुत्तरं शतत्रयं तदधिकं सहस्तमिति संख्या येपां ते तथोक्ता मिश्रभेदा भवन्ति। ननु वाच्यगतार्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनेः पदगतार्थान्तरसंक्रमिता विवक्षितवाच्यध्वनेः संबन्धे यथैको मिश्रभेदस्तेनैव पद- गतार्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिसंबन्धे अन्यो मिश्रभेदस्तथा चैकपज्ञा- शनो भेदानां विचार्यमाण एकोत्तरशतपडधिकसहस्त्र दूयसंख्याकममिश्रभेदसंभवे एकन्यूनताकरमेण न्यूनसंख्याकमिश्रभेदकल्पनमनुचितमिति चेत् सत्यम्। भेद- द्वयेऽपि प्रथमस्य द्वितीयेन संबन्धो द्वितीयस्य प्रथमेन संबन्ध इति संबन्धिप्र- तिबन्धिनोच्चारणव्यत्यासमात्रं न पुनश्रमत्कारविशेषः। अतस्तेपां यथायोगं मिथो- Sन्तर्भाव एवेति युक्तम्। अमुमेवाभिप्रायं व्यनक्ति। अविवक्षितन्यपरवाच्यध्व- निसंबन्धे यो भेदस्तस्मिन् भेद एव विवक्षितान्यपरवाच्यस्याविवक्षितवाच्येन संब- न्धोऽन्तर्भूतः । पृथग्भूतो न भवति। अनेनैव क्रमेणोक्तरीत्या वस्तुध्वनेरलंकारध्व- निना संबन्धेन भेदोऽपि। अपिशब्द: समुच्चयार्थः। अलंकारध्वनेर्वस्तुध्वनिसंबन्धान्न पृथग्भूतः किं तु तत्रान्तर्भूत इत्यर्थः । विपयव्याह्यर्थमुक्तत्वान्न पुनरुक्तार्थता। इत्युक्तरीत्या पूर्वपूर्वस्य वाक्यगतार्थान्तरसंक्रमितवाच्यादेरुत्तरोत्तरसंबन्धे पद- गतात्यन्ततिरस्कृतविवक्षितवाच्यादिसंबन्धे एकैकभेदस्य द्वितीयध्वन्यादेर्न्यूनता न्यूनसंख्याकता ज्ञेया। तस्य पूर्वोक्तस्यापि मिश्रणस्य संकीर्णध्वनेस्त्रीणि रूपाणि यस्य तेन संकरेणैकरूपया संकरवद्गुपाधिभेदाभावादेकविधया संसृष्ट्या च पुन- र्भूयश्चतुर्धा चतुर्विधं योजने संबन्धे सति चतुरुत्तरं यच्छतत्रयं तदधिकानि पञ्च- सहस्राणि भेदाः। संकरस्य त्रिरूपत्वं कथमित्याकाङ्क्षायामाह। अनुगृद्यत इत्य- नुग्राह्यमनुप्राण्यम् । अनुगृह्णातीत्यनुग्राहकमनुप्राणकं तयोर्भावोऽङ्गाङ्गिभावः । संदेह इति लक्षणं नाम यस्य संकरस्य स च। 'लक्षणं नाम्नि चिह्ने च' इति विश्वः । एकव्यञ्जकेऽनुप्रवेशश्च। एते पूर्वोक्तास्तु संकरस्य भेदाः ।

न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थमुक्तामेव संख्यां गणितमर्यादया क्रोडीकृत्याह। शुद्धा इति। अङ्कानां वकतो गतिरिति गणितशास्त्रम् । पुस्तके विलेखनस्य व्यत्यासेन अङ्का निक्षेपणीयाः। उच्चारणं तु लौकिकरीत्या शुद्धा असंकीर्णा ध्वनि-

काव्यप्रकरणम्। ५२५

भेदाश्चन्द्र (१) शरा: (५)। तथा च प्रथममेकं पङ्कं लिखित्वा पश्चात् पञ्च पङ्कं विलिख्य ऋजुरीत्योच्चारण एकपञ्चाशन्जेदा इति सिद्धं भवति। एवमुत्तर- त्रापि द्रष्टव्यम्। मिश्रा: संकीर्णा ऋतु (६) नेत्र (२) अनल ( ३ ) इन्दु (१)१३२६ । संसृष्टेः संकरस्य चायत्तास्तु तद्धीनास्तु तत्प्रयुक्तभेदवन्त इत्यर्थः । ध्वनयस्तु अब्धि: (४) खं शून्यं बिन्दुरित्यर्थः अभि: (३) शरा: (५ ) ५३०४ एतत्संख्याका भेदा: सिद्धा इत्यर्थः । तत्र ध्वनिभेदेषु शुद्धानामसं- कीर्णानामेकपज्चाशतो भेदानां नामधेयानि कथ्यन्ते। प्रतिपत्तिसौकर्यार्थमित्यर्थः। पद्गतेत्यादिना ध्वनिरित्यन्तेन । तत्रार्थविचारो नास्तीति सर्व विसृष्टम्। नाम्नामप्येकपच्चाशद्देदानां मध्ये कतिपयोदाहरणप्रदर्शनेऽपीह कुशलानां भेदा- न्तराणि सुबोधानीत्यभिप्रायेणाह। तन्न ध्वनिषु दिङ्गात्रमल्पमात्रमुद्दाहियते न त्वेकपञ्चाशद्देदा इति भाव: । चतुर्विधेष्वविवक्षितवाच्यध्वनिषु पदवाक्यगतत्वादिभेदान् विहायार्थान्तरसं- कमिताविवक्षितवाच्यध्वनिमुदाहरति। मूर्धान इति। हे मूर्धानो यूयमास्माका अस्माकं संबन्धिनः । किमिति केन हेतुना। औन्रत्यमुन्नतत्वमिच्छथ इति । मनसि वदन्त इति शेषः । प्रतिपार्थिवाः प्रतापरुद्रस्य प्रणताः प्रणाममकुर्वन् । अत्रास्माका इत्यस्मत्संबन्धितवं वाच्यम्। तत्प्रकृत्या सिद्धतयानुपपन्नं सदस्मदर्थेन सहैव राजसु सर्वदैन्यविश्रान्तिभूमित्वरूपार्थान्तरे संक्रमति । तस्मादजहल्लक्ष- णामूलोऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिः । व्यङ्ग्यं तु प्रतापरुद्रवैरिणां तदग्रे गरु- डाग्रे पन्नगानामिव युद्धवैमुख्यम् । तत् सर्वे मनसि निधायाह । अत्रेति । अत्रोदाहरणे सर्वदैन्यस्य विश्रान्तिभूमयो विश्रामस्थानभूता दीनतयेत्यर्थः । वयमीदृशानां दीनतमानामस्माकं संबन्धिन इति रीत्या। अर्थान्तरे दैन्यरूपा- न्यार्थे संक्रमितं वाच्यमस्माकत्वरूपं यस्य तस्य भावस्तत्ता। द्वितीयमुदाहरति। विशदिमेति। विशदिन्ना धावल्येन विलिसं कृतलेपनं घ्यास्तमित्यर्थः । वियदाकाशं यैस्ते तथोक्ताः । धवलिम्ना परिपूरिता अखिला आशान्ता दिगन्ता यैस्ते। गौरा: शुभ्रा: काकतीन्द्रस्य यशसां पूराः परम्परा विहरन्ति विज्ृम्भन्ते। अत्र विलिप्तेत्यत्र मूर्त्तद्रव्योचितस्य विलेपनस्यामूर्ते वियत्यसंभवात् सवार्थपरित्यागेनोपरज्ञनातिशयस्याकाशे लक्षितत्वादत्यन्ततिरस्कृ- तवाच्यत्वमिति मनसि निधायाह । अन्नेति । अन्र विशदिमविलिप्रवियदिति-

५२६ रत्नशाण: ।

स्थल अत्यन्ततिरस्कृतमतिन्यग्भूतं वाच्यं विलेपनरूपं यस्य तत्त्वम्। विषयभेदा- द्विशदिमधवलिन्नोर्न पौनरुत्तयम्। अनेन पूर्वोक्तेनैव क्रमेण वाक्यगतत्वेनाप्यु- दाहार्यम्। एतेनोदाहृतं पदगतमिति सूचितम्। अर्थशक्तिमूलानां ध्वनीनां बाहुल्यात् तानेवादावुदाहरति। अद्दानिति। काकतीयस्य रिपुस्त्रिय ऋनून् विनाब्दान् संवत्सरान् । 'संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनः' इत्यमरः । शुकपक्षान् विना मासान् रात्रीर्विना तिथीन् दिवसांश्चेत्यर्थः । आकाङ्कन्ते। अन्र वाच्यार्थस्य व्यङ्ग्यातिशायित्वं विशद्यति। अत्र ऋतुप्र- भृतीनां मदनस्योद्दीपकत्वात् तेषामृतुप्रभृतीनामभावो रिपुस्त्रीभिराकाङ्क्ष्यते प्रार्थ्यत इति प्रतीयते। अत्र ऋत्वभावाकाङ्डाया वाच्यत्वम् । ऋतूनामुद्दीपकत्वं व्यङ्र्ग्यम्। तेन व्यङ्रग्येन तासां स्त्रीणां प्रियवियोगरूपं वस्तु व्यज्यते। अन्र वस्तुशब्दो वाच्याद्यर्थयोरन्यतमार्थवाचकः । अनेन प्रियवियोगरूपवस्तुना प्रता- परुद्रस्य सर्वे शत्रवो निहता इति प्रतीयते इति वाच्याद्वाच्यार्थादतिशयः। व्यङ्ग्यार्थस्येति शेषः । इदमेव वस्तूद्दीपकवस्तुभेदेन भिन्नमित्यभिप्रायेणाह। तथेति। तथा प्रियविरहेण विधुराः कष्टाः शत्रुस्तिरियः कतिपयेषु वत्सरेषु जीवि- ताशया प्रथममादौ ऋतूनामभावं वाञ्छन्ति । अनन्तरं तानू संवत्सरान् गम- यितुं नेतुमशक्ता: कतिपयमासेषु प्राणान् धारयितुमुद्युक्ताः सत्यो ज्योत्स्नावतां पक्षाणां विनाशं वाञ्छन्ति। अनन्तरं मासानप्यपनेतुमपारयन्त्योSसमर्थाः कतिपय- तिथिषु जीविताशया रात्रीणामप्यभावमेव समभिलषन्तीति रति्या बहुवस्तुना ऋत्वाद्युद्दीपकबहुवस्तुना बहुवस्तुभेदप्रयुक्तत्वाद्वहुविधं त्रिविधमिति यावत् । ज्योत्स्नारात्रिरूपोद्दीपकसामड्यास्त्रिविधत्वादिति भावः। वस्तु शत्रुनिहतिरूप व्यज्यते। ऋत्वाद्यभावाकाङ्कारूपेण वस्तुना वाच्यार्थेन वस्तुना वस्तुध्वनिरिती- दमुत्तमं काव्यम्। दृष्ट्रेति। काकतिवीररुद्रनृपतेर्जगन्ति व्याप्नोतीति तथोक्तां कीर्तति दृष्टा शंभु: शिवः । अत्र कीत्तौं वस्तुं स्थातुं वाञ्छति। अन्रेति सर्वत्र संबध्यते। लक्ष्मी- पतिः श्रियः पतिः शयितुं शयनं कर्त्तु काद्ृति। दिव्यानां नारदादिमुनीनां गण: स्त्नानुं खनानं कर्त्ते धावति त्वरया गच्छति । वार्धयः सागराः संवर्धितुं वृद्धिं गन्तुं चेष्टन्ते यतन्ते। अभ्रमुरैरावतभार्यापि सविलासं यथा तथा शनैः स्प्रष्टुमी- हते इच्छति। 'इच्छाकाङ्वास्पृहेहातृङ्गाञ्छालिप्सा' इत्यमरः । अन्र शिवादीनां

काव्यप्रकरणम्। ५२७

क्मेण कैलासक्षीराब्धिमन्दाकिनीचन्द्राभ्रमातङ्गभ्रान्तिरिति भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यत इत्याह। अन्नेति। अन्र हरस्य कैलासभ्रान्तिर्हरे: क्षीरा्णवभ्रान्तिरिति रीत्या भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते । नन्वत्रालंकारस्य व्यङ्ग्यत्वं तस्य प्राधान्ये सत्यलंकार्यत्वमेव न ध्वनिकाव्यत्वमिति चेन्न। ब्राह्मणस्य श्रमणत्वे तस्य श्रमण इति व्यवहारे ब्राह्मणत्वहानिर्यथा न संभवति तथा प्रधानभूतव्यङ्ग्यार्थस्यालंका- रव्यपदेशे न ध्वनिकाव्यत्वभङ्ग इति। एवमन्यत्राप्यलंकारध्वनौ द्रष्टव्यम्। प्रतापेति। रणे सद्यः समुद्यता स्रवता रुधिरेणारुणश्रीर्यस्य स प्रतापरुद्रस्य कृपाणः खङ्गो रोषेण कषायितस्यारुणीकृतस्य काल्याः काल्याख्यदेवतायाः कटा- क्षस्य दृष्टेर्विजृम्भितानि विज्ञृम्भमाणानि । भावे कः । आलम्बते प्राप्नोति। अत्रालम्बत इति वाच्येन निदर्शनालंकारेण सकलरिपूणां क्षयो नाशः क्षणात् कृत इति वस्तु व्यज्यत इत्यलंकारेण वस्तुध्वनिः । काकतीयेति। काकतीयविभो: कीर्तिरेव पुण्डरीकं सिताम्भोजं तस्मिन विजृम्भिते विकसिते सति तमालवच्छयामलं नभी मधुकरस्य क्रीडां शोभां धत्ते। अत्र कीर्त्तिपुण्डरीकं मधुकरक्रीडां धत्त इति निदर्शनालंकारेण वाच्येनाश्रया- श्रयिणोराधाराधेययोरनानुगुण्यमानुगुण्याभावस्तदेव रूपं यस्य सोऽधिकालंकारो व्यज्यते। आनुगुण्याभावः कथमित्यत्राह। आश्रयस्य कीर्ततिपुण्डरीकस्य वैपुल्यं भ्रमरेण सह सादृश्यप्रतिपादनात् नभसोऽल्पत्वं प्रतीयते । अत आनुगुण्याभा- वादधिकालंकारप्रतीतिरिति भावः। एषूदाहृतध्वनिषु स्वतःसिद्धार्थस्य शक्तिर्मूलं यस्येति तत्त्वम्। अथ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलेषु वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति। श्रावं श्रावमिति। खुरलिर्मल्लादिसाधनशाला। भाषान्तरे सा मुगरली। तत्र विहरतः कार्त्तिकेयस्य स्कन्दस्य इषुणा शरेण जातं यच्छिद्रं रन्ध्रं तस्य छद्म कपटं यस्य तस्य श्रवणस्य श्रोत्रस्य पदव्यां मार्गे चरतीति तथोक्ताम्। कुतः। चारणाना- मोवैर्वृन्दैः शश्वद्गीतां भुवनानां महितां पूज्यमानाम्। वर्त्तमाने क्तः। काकतीयस्य कीर्ति श्रावं श्रावं पुनः पुनः श्रुत्वा कौज्जक्ष्माभृत् चक्रवालाचलो महतो विपुलात् विस्मयान्निश्चलं निभृतमङ्गं यस्य स तथोक्तो भवति। पुरा किल परशुरामस्पर्धया स्कन्दो बाणेन कौज्ादिं ददारेति प्रसिद्धिः । अन्र कौज्जाद्ेर्निश्चलाङ्गत्वे विस्मया- दविति हेतोरुप्रेक्षणादुत्प्रेक्षाव्यजञकाप्रयोगाह्म्यता। एवमलंकारप्रतीतावपि कौञ्-

५२८ रत्नशाण: ।

क्षमाभृदिति वस्त्वेव कीर्ततिस्थावरविस्मयकारित्वरूपं वस्तु व्यनक्तीति वस्तुना वस्तुध्वनिरेवेति तात्पर्येणाह। अत्रेति। वीररुद्रेति। रणे जयलक्ष्म्या जयश्रिया कान्तया च वृतान् वीररुद्रस्य भटान् योधान् दृष्टा कानने कण्टकिद्रुमाः कण्टकयुक्तद्रुमा अरिवधूनां केशान्। प्रतापरुद्रस्येति शेषः। कर्षन्ति। आलिङ्गनार्थमिति भावः । अत्र जयश्रिया समा- लिङ्गितान् वीररुद्रभटान् दृष्टा समदना इव मदनयुक्ता इव कण्टकिद्रुमाः शत्रुव- धूकेशान् कर्षन्तीति वाच्येन वस्तुना समदनत्वोत्प्रेक्षा व्यज्यत इत्यलंकारध्वनिः। अपसरतीति। शिथिलो नष्टो मानः । 'स्त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मान इत्यभिधीयते' इत्युक्तलक्षणो यस्यास्तस्या वध्वा लजाया मनो हरतीति तथोक्ते दयिते पत्यौ सविधे समीपं गते सति आत्मनः स्वस्य ग्रहणे यन्नयं तेनेव सखीभिः समं सहापसरति। सख्यो लजा च गतेत्यर्थ। अत्रोत्प्रेक्षया भयेनेवेति हेतूत्प्रेक्षयालिङ्गनमादिर्यस्य तत्तथोक्ं वस्तु व्यज्यत इत्यलंकारेण वस्तुध्वनिः। अभयमिति । वनमरण्यम् । अभयं रक्षणं याचमानानां काकतीये- न्द्रस्य विद्विपां रिपूणां संबन्धि संरक्षां शाखानां प्रकम्पनैनाङ्गीकरोतीव। यथा शिरःकम्पनरूपसंज्ञया नाङ्गीकारं प्रकटयति तद्ददिति भावः । अन्र नाङ्गी- करोतीवेत्युत्प्रेक्षया प्रतापरुद्रशत्रुभ्यो रक्षणं कर्त्त वनमपि बिभेतीवेत्युतप्रेक्षा व्यज्यते इत्यलंकारेणालंकारध्वनिः । यद्यप्यभयमिति श्लोको वस्तुनालंकारध्वन्युदाहरणा- नन्तरमेवोद्देशकरमेण व्याख्येयस्तथापि दृश्यमानमूलपुस्तकलेखनक्रमेण व्याख्यातो रत्नापणे व्यक्त एवेति वेदितव्यम्। कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलामुदाहरति। यथा तथेति। नायकं प्रति दूतीवाक्यमेतत्। आर्या मत्स्वामिनी यथा तथा वा मादृशावस्था वा भवतु। तदवस्थाया अल्पत्वानल्पत्वविचारो मा भवत्वित्यर्थः । हे नरनाथ शशिनश्चन्द्रस्य रक्षणं कुरु। तस्य का बाधेत्यत्राह। यद्यस्मात् कारणात् तयार्यया तं चन्दं मपीकर्त्तु दग्धुं कटाक्षा एवोल्का निर्गतज्वाला आज्ञप्ाः प्रेपिता इत्यर्थः। चन्द्रमपीकरणात् पूर्वमेव त्वयागन्तव्यमित्यर्थः । अत्र विरहेणार्ता पीडिता आर्या चन्द्रिकामसहमाना सती रोपज्वलितया कटाक्षोल्कया चन्द्रं मपीकरोति स रक्षगीय इत्यनेन वस्तुना वाच्येनेतः परं संजीवितुं प्राणान् धारयिनुमशक्ता अधुनैव त्वया समागन्तव्यमिति व्यज्यत इति वस्तुना वस्तुध्वनिः ।

काव्यप्रकरणम्। ५२९

क इति। इंदं पद्यं चक्रवालप्रतापरुद्रयशसोः प्रशोत्तररूपम्। तन्रादौ चक्वालस्य प्रश्नः । त्वं कः शुभ्रं धवलमखिलाङ्गं यस्य स सन् चरसि। ततः कीर्तेरूत्तरम् । ननु हे चक्रवाल। 'प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु' इत्यमरः । अहमिति शेषः । वीररुदरस्य संबन्धि यशो वर्त्ते संचरामि। दीप्षः प्रकाशमानो देहो यस्य स ते तव परिसरे स्फुरति प्रकाशते। प्रकाशमानः क इति गिरिप्रश्नः । मम सुहृत् मित्रम्। एकजन्यत्वादिति भावः । तस्य राज्ञ: प्रताप: प्रभावः । 'स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम्' इत्यमरः। अवशिष्टं वाक्यं प्रच्छाद्य स्वस्वरूपमिति शेषः। अलं प्रच्छादनं न कर्तव्यमित्यर्थः। स्फुरद्विर्विकसद्भिः कुमुदैः सरसिजैश्च। वो युष्माकम्। पूज्यत्वबुद्धया बहुवचन- मिति ज्ञेयम्। स्वरूपं ख्यापितमनुमितमित्यर्थः । हे सोमार्कौं चन्द्रसूर्याविति संबोधनम्। वां युवयोः स्वागतं शोभनागमनमिति काकुः। स्वागतं किमित्यर्थः। स्वस्वरूपं कथयति। अवधीति। वामवधिगिरिश्वक्रवालाचलो निर्गतं तमो यस्मात् स निस्तमस्को विहितः कल्पितः कृतः । सूर्यप्रकाशरहितो बहिभागेSपीति- भावः । अनेन प्रश्नेत्तररूपेण वस्तुना वाच्येनात्र प्रतापरुद्रयशःप्रतापयोः सोमा- केसादृश्य प्रतीतेरुपमालंकारो व्यज्यत इति वस्तुनालंकारध्वनिः । पश्यतेति। इदं वधूमुद्दिश्य सखीनां सल्लापवचनम्। हलेति सखीसंबो- धनम्। 'हजे हण्डे हलाह्वाने नीचां चेटीं सखीं प्रति' इत्यमरः। तथारूढस्तेन प्रकारेणोत्पन्नोऽत एव निर्भरो वध्वा नायिकाया मानो नृपतेः समागमेन यः संभ्रमस्तन्द्रा तेन संजातं भयं यस्य स तथोक्त इवापसरति निर्गच्छतीति। अत्र संजातभय इ्वेत्युत्प्रेक्षया प्रियप्रार्थनं विनैव मानिन्या मनः प्रसन्नं कोपरहितमिति विभावनालंकार: कारणं विना कार्योत्पत्तिरूपो व्यज्यत इत्यलंकारेणालंकारध्वनिः। अप्राप्येति। इदं नायकं प्रति सखीवचनम्। हे नाथ नायक कान्ताभिर्वृ- तस्य ते तव सेवायामवसरमप्राप्य अनेकत्रासङ्गतत्वात् तवेति भावः। इ्यामा नीला यौवनवती च । वधूस्तव कीति सेवमानेव सर्वेष्वङ्गेव्ववयवेषु पाण्डुरा धवला भवतीति शेपः । धवलकीर्तिसेवनादङ्गधावल्यमिति भावः । अत्र सेवमानेवेत्यु- त्प्रेक्षया सर्वथा स्वीकार्यत्वमङ्गीकार्यत्वमादिर्यस्य तद्रूपं वस्तु व्यज्यते इत्यलंकारेण वस्तुध्वनिः। एवं प्रबन्धादिगतत्वेन यथासंभवमुदाहरणानि द्रष्टव्यानि। ग्रन्था- न्तरेष्विति भाव: । कुतोऽवशिष्टा ध्वनयो नोदाहियन्त इत्यत्राह। विस्तरोत। 67

५३० रत्नशाण: ।

'स तु शब्दस्य विस्तरः' इति भावः। इति कोशात् शब्दप्रपञ्चात् भयं तस्माद्वेतोरिह प्रबन्धे नोदाहृतानि। उक्तोदाहरणेषु सावधानचित्तानामुदाहरणान्तरगम्यत्वस्य सुलभत्वात् पुनस्तदुपादानं ग्रन्थगौरवमेवावहेदिति विस्तरशब्दप्रयाक्तुस्तात्पर्यम्। तथार्थशक्तिमूलध्वनिर्निरूप्यते। स च स तु शब्दशक्तिमूलध्वनिर्वस्तुगतत्वे- नालंकारगतत्वेन च द्विविधः। स्वोक्तौ वृद्धसंवादमाह तथा। यथास्माभिरुक्तं च पूँवरिति शेपः । यत्र श्रोके शब्दालंकारोऽथ अथवा वस्त्वेव वस्तुना अवभासते व्यज्यते प्रधानत्वेन शब्दप्रधानत्वेन। एतेनार्थस्याप्राधान्यम्। शब्दशक्त्या उद्भव उत्पन्नः सध्वनिर्द्विधा वस्तुध्वनिरलंकारध्वनिरिति द्विविधो भवतीत्यर्थः । अलंकारध्वनिमुदाहरति। एष इति। नायिकां प्रति सखीवाक्यम्। एष प्रकृतः प्रतापरुद्रः पुरोवर्ती राजा नृपतिश्चन्द्रश्च। त्वं श्यामा खलु यौवनमध्यस्था खलु रात्रिश्च। चेत् किमित्याकाङ्क्षायामाह। द्वयोर्युवयोः समागमः संगतिः। युज्यत इति शेषः । तर्हि किं न युज्यत इत्याकाङ्क्षायामाह। किं पुनः किंतु प्रकृष्टो दोपो मानादिस्तस्य कथा वार्त्तापि न दृश्यते प्रदोषो रजनीमुखं तस्य कथा प्रसक्तिरपीत्यन्यत्र। एतत् खलु प्रदोपादर्शनमेव आश्चर्य चित्रम्। चन्द्ररात्योः समागमे रजनीमुखरूपप्रदोषप्रसक्तिरस्ति। राजश्यामयोर्युवयोः समागमे प्रदोष- प्रसक्तिर्नास्तीति चित्रमिति भावः । अत्र श्यामराजशब्दवाच्ययोः कान्तानृप- योर प्रकृतनिशाचन्द्राभेदाध्यवसायेन प्राप्तस्य प्रदोपस्य रजनीमुखरूपस्य प्रतिषेधेन विरोधः प्रतीयते। तद्द्योतकमाश्चर्यपदं परिहारस्तु दोपनिषेधादिति विरोधाभासः। अत्र करणेन प्रकृतत्वेन कान्तानृपवाचकाभ्यां श्यामाराजशब्दाभ्यां निशाचन्द्रप्र- तीतेहैंतोरुपमा व्यज्यते। अनेकार्थपद्गुम्फनमहिम्ना कवेर्विवक्षितमेवार्थान्तरं प्रतीयते। तस्यासंबन्धत्वव्यवहाराय प्रकृतेनौपम्यं कल्पनीयम्। तेन व्यङ्ग्यस्यो- पमालंकारस्य श्विष्टशब्दसन्भावे प्रतीतिस्तदभावे त्वप्रतीतिरिति हेतोरयं ध्वनिः शब्दशक्तिमूल इति भाव: । वस्तुध्वनिमुदाहरति। कान्तारेति। हे नरेश्वराः कान्तारवासेनारण्यवासेन संतप्ताः संतापं गताः । यूयमिति शेपः । हितादाप्तात् इत मत्त इत्यर्थः । संश- णुध्वं हितोपदेशमिति शेपः। अधुना राजपादसेवां प्रतापरुद्वाड्डिसेवां चन्द्रकि- रणसेवां चेत्यन्यत्र। कुरुध्वं चन्द्रकिरणसेवायाः संतापनिवारकत्वात् सा कर्तव्या इत्यन्यो भावः । प्रतापरद्रं शरणं प्राप्य वनवासजनितसंतापं त्यजतेत्येको भावः।

काव्यप्रकरणम्। ५३१

अत्र राजपादसेवामिति शब्दशक्त्या प्रकृतस्य प्रतापरुद्रस्य प्रतीतिः प्रकरणात् प्रकृतत्वाजायते। अनेनार्थेन प्रतापरुद्रसेवा कर्त्तव्या। अरण्यवासेन किं किमर्थ संताप इति वस्तु व्यज्यते। उभयशक्तिमूलध्वनिमुदाहरति। जिष्णुरिति। भुजस्तम्भे जम्भमाणमन्भुतं तारतम्यादिना विचित्रं पर्वतेष्वप्यकु्ठितत्वाद्विचित्रमित्यन्यत्र। आयुधं खङ्गादि वज्रायुधं च यस्य स एष प्रतापरुद्रो जयशील इन्द्रश्च। अतो हे क्ष्माभृतो राजानः पर्वताश्च निजपक्षस्य युद्धमेव कुर्म इति स्वगतस्य स्वगरुतां चत्यन्यत्र । विजृम्भितं जृम्भणं सुञ्जत त्यजत । व्रिणः पुरतः पर्वतगरुद्विजृम्भण- वत् प्रतापरुद्वस्य पुरतो भवतां विजृम्भणं व्यर्थमिति भावः। तथा चोपमा व्यङ्ग्यम्। तदुभयशक्तिमूलमित्याह । अत्रेति। क्ष्माभृत इत्यादिपु शब्दशक्तिमूलता। क्मामृदादिशब्दान् विहाय नृपादिपदप्रयोगे अन्यार्थ- प्रतीतिर्न भवति। एवं चौपम्यं न प्रतीयते तत्प्रयोगे प्रतीयते। तस्माच्छन्दशक्ति- मूलत्वमिति भावः । भुजस्तम्भे विज्म्भमाणे त्वित्यन्न तत्सर्वे विहाय 'करस्तम्भ- विलसच्चित्रहेतिकः' इति प्रयोगेऽप्यन्यार्थप्रतीतेरर्थस्यैव शक्तित्वादर्थशक्तिमूलत्व- मिति भाव: । एवं संलक्ष्यक्रममुदाहृत्यावशिष्टमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यमुदाहरति। असंलक्ष्ये- त्यादिना। असंलक्ष्यक्रमं व्यङ्र्ग्यं यस्य स रसादे रसभावादेर्ध्वनिः। वृद्धसंवाद- माह। तथा चेति। शृङ्गारतिलके तथा अस्मदुक्तरीत्या। उक्तं च रसादी रस- भावादिर्योऽलंकारस्तस्माद्विन्नः । अक्रमोऽसंलक्ष्यक्रमो रसाः शृङ्गारादयोः । भावास्तदाभासा: रसाभासा भावाभासाश्च भावशान्तिश्चादिर्यस्य ध्वनेः सध्वनिः। आदिशब्देन भावोदयादि गृह्यते। अलंकार्यमलंकाराहे काव्यमित्यर्थः । तत्तया कायस्वरूपेण स्थितः । रसादीनामङ्गत्वे अलंकारत्वं प्रधानत्वे काव्यत्वमिति भावः । रसभावानामुदाहरणस्य प्रपञ्चो विस्तरो रसप्रकरणे भविष्यति। तत्राव- श्यकत्वादत्र विसृष्टमिति भावः । एवं चोत्तमकाव्यं व्यङ्ग्यप्रधानं चतुरुत्तरशत- त्रयाधिकपञ्चसहस्त्रभेदभिन्नमिति बोध्यम्। अथ मध्यमकाव्यनिरूपणं प्रतिजानीते । गुणीभूतेति । गुणीभूतमप्रधानं वाच्यानतिशायि व्यग्ङ्यं यत्र तद्गुणीभूतव्यङ्गयं काव्यं मध्यमम्। तन्मध्यम- काव्यम्। अष्टौ विधा यस्य तद्ष्टविधम्। पूर्वशास्त्रमनुवदति काव्यप्रकाशे तथा

५३२ रत्नशाण:।

उक्त्तं च। अगूढमिति। अगूढं यत्र व्यङ्ग्यं शीघ्रं प्रतीयते तत् काव्यमगूढम्। यन्रापरस्य रसादे रसादिरङ्गं भवति तदपरस्याङ्गम्। वाच्यस्य वस्त्वादेर्यां सिद्धिस्तस्या यदङ्गं तद्वाच्यसिद्धचङ्गम्। यत्र व्यङ्ग्यं विलम्बेन प्रतीयते तदस्फुटम्। यत्र वाच्यार्थे व्यङ्ग्यार्थे च वाक्यविश्रान्तौ संदेहस्तत् संदिग्धम्। वाच्यार्थव्यङ्रग्यार्थयोरयंत्र तुल्यता तत्तुल्यप्राधान्यम्। काक्का काकुस्वरेण यत्र व्यङ्ग्यमाक्षिप्यते तत् काक्का- क्षिप्तम्। यत्र वाच्यस्यैव चारुतातिशयो न व्यङ्ग्यस्य तदसुन्दरम्। एवमष्टविधम्। व्यङ्ग्यस्य द्रुतविलम्बितप्रतीतौ मध्यमकाव्यम्। मध्यप्रतीतावुत्तमकाव्यमिति तात्पर्यम्। अगूढस्य मध्यमकाव्यत्वं सहेतुकमाह। कामिनीति। कामिनीकुचक- लशवदुत्तरीयावृतस्त्रीस्तनवत् गूढस्यैव चमत्कारित्वादिति। मनोविकारजन्योऽनुका- रवाचकश्चमदेव चमत्कारस्तत्कारित्वाद्धेतोरगूढे व्यङ्ग्ये मध्यमकाव्यमिति। उदाहरति। औन्नत्यमिति। औन्नत्यं त्वदुन्नतत्वं वर्ण्यंते यदि मयेति शेषः। शिखरिणो गिरयो नीचैः कृता वामनीकृताः । पराजिता इत्यर्थः । त्वदान्नत्यस्य ततोSप्यधिकत्वादिति भावः । गाम्मीर्य कीर्त्यते यदि जलधयो गाधीकृता उत्तानी- कृताः सन्तः क्षुभ्यन्ति क्षोभं यान्ति तत् तस्मात् गिरिकोधाद्विक्षोभरूपाद्वेतो- स्त्वां वर्णायतुं बिभेमि। भीतिपक्षं विहाय तदभावपक्षमवलम्बते। यदि वेति। यद्वा गुणा एव रत्नानि तेषां रोहणगिरे उत्पत्तिस्थानभूतपर्वत श्रीवीररुद्रप्रभो त्वत्पार्श्व अगस्त्यो जातः कुम्भसंभवो भवन् स्थितोऽस्मि। अत्रागस्त्यो वामनी- कृतविन्ध्यः परिपीतसमुद्र इति प्रसिद्धिः । तथा च तज्जेतृत्वादगस्त्यस्य कुम्भ- संभवो भूत्वा स्थितोऽस्मि। तन्नापि त्वत्पार्श्व इत्यनेन तेभ्यो न बिभेमीति व्यङ्ग्यार्थो वाच्यार्थप्राय इत्यगूढमित्याह। अत्रेति। नन्वत्र कवेर्विन्ध्यमात्रा- भिभाविनः कुम्भसंभवस्य स्वरूपप्राप्तावपि सकलपर्वतेभ्यो भयनिवृत्तिः कथ- मिति चेत् सत्यम्। अखिलपर्वतशायिविम्जृभणस्य विन्ध्यस्याभिभवेनैव सर्वेऽपि पर्वता अभिभूता एवेति कवेरगस्त्यत्वे तन्निवृत्तेराघश्यकत्वादिति। द्वितीयमुद्दिशति।अपरस्याङ्गमिति। तल्लक्षणमाह। यत्रेति। यत्र काव्ये रसा- देर्भयानकाढ़े रसादिः शङ्गारादिरङ्गं साधनं भवति तदपि गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव। उदाहरति। वीतेति। काकतिमहीनाथ एव स्मरो मन्मथस्तेनोद्वेजिताः पाडिताः 'उद्देगस्तिमिते केशे भये मन्थरगामिनि' इति विश्वः। भूपाः शत्रुभूपा वीडा त्रपा यस्मिन् तत्। एकत्र वैस्वर्यादन्यत्र प्रागल्भ्यादिति भावः। अपास्तो निरस्तो

काव्यप्रकरणम्। ५३३

मान: कुलाद्यभिमान ईष्याकृतकोपश्च यस्मिंस्तत्। अन्रापि पूर्ववदेव हेतुद्वयं बोध्यम्। विकृतस्वरो विस्वरस्तस्य भावो वैस्वर्यम्। उदयद् वैस्वरय गद्गदभाषित्वं यस्मिन् कर्मणि तत्। आविर्भवन् स्वेदो यस्मिन् कर्मणि तत्। निर्भरः पूर्णो गात्रवेपथुरङ्गकम्पो यस्मिन् कर्मणि तत्। मिलन्ती मूर्छा शून्येन्द्रियत्वं यस्मिन् कर्मणि तत्। गलन्बाष्पो यस्मिन् कर्मणि तद्गलद्वाष्पकम्। संजातः प्रलयो नष्टचेष्टता यस्मिन कर्मणि तत्। इत्येतदष्टकर्मालिङ्गनक्रियाविशेषणम्। एकत्र स्वेदादय: साध्वसदुःखाशयादिजन्या अन्यत्र सात्विकभावाः । तद्वक्ष्यति कविरेव वक्ष्यति। 'स्तम्भ: प्रलयरोमाञ्जः स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू। अश्रु वैस्वर्यमित्यष्टौ सात्त्विका: परिकीर्तिताः ॥।' इति। भीत्या भयेन स्त्रीलिंङ्गाक्षिप्तया कयाचित् प्रौढा- ङ्गनया च । तद्यथा सुग्धामध्यमयोः प्रियकर्मकालिङ्गनासंभवादिति भावः । समालिङ्गिता: सम्यग्युक्ताः । अन्यत्र गाढालिङ्गिता: सन्त इत्यर्थः । शैलगुहासु। अन्रापिशब्दाध्याहारोऽर्थसौकर्याल्लभ्यते। शैलगुहास्वपि विजनं जनरहितं देशं यान्ति। एकत्र प्राणपरित्यागार्थमन्यत्र रन्तुमिति भावः । अत्र प्रस्तुत- क्रियाविशेषणसामर्थ्यादप्रस्तुतनायकवृत्तान्तप्रतीतेः समासोक्तिः । अत्र भयानक- रसस्य प्रधानत्वादङ्गित्वं तस्य प्रतीयमान: शङ्गाररसोSप्रधानत्वादङ्गं भवतीत्याह। अन्नेति। शङ्गाररसस्य भयरसं प्रत्यङ्गत्वं भयरसाङ्गत्वम्। भयानकरसस्य प्राधान्यमङ्गित्वम्। भयानकरसस्य प्राधान्यं कुत इत्यव्राह। अत्र श्रोके प्रताप- रुद्रस्याधिक्यं प्रतिपाद्यं तच्च प्रतिपादनं च शत्रूणां भयप्रतिपादनेनैव न तु शृङ्गारसेने त्येवकारार्थः । संभवतीति हेतोः प्राधान्यमिति पूर्वेणान्वयः । तृतीयमुदाहरति। कराल इति। करालस्तीक्ष्ण: काकतीन्द्रस्य करवाल: खङ्ग एव नवाम्बुदो नवमेघ उग्रसुज्जवलं द्विषां प्रतापमेव ज्वलनममनिं धारा कोटि: सैव जलधारेति श्िष्टरूपकम् । शमयति नाशयतीत्यर्थः । अन्र जलधारारूपो व्यङ्ग्यार्थ: करवालनवाम्बुद इति वाच्यस्य रूपकस्य निर्वाहक इति वाच्यसि- द्धयङ्गम्। ननु करवालो नवाम्बुद इवेत्युपमितसमास: कथं न भवतीति चेदुच्यते। धारयेत्यत्रोपमितसमासस्य वक्तुमशक्यत्वेनोत्तरपदार्थप्रधानरूपरूपकसमासाश्रयणे जलधाराया: प्राधान्यम्। तथा च तदनुसारेण मेघस्य प्राधान्यसिद्धयर्थ तत्रापि रूपकमेवोचितम् । ननु 'उपमितं व्याघ्रादििः सामान्याप्रयोगे' एवोपमितस- मासाङ्गीकारेणातः कराल इति समानधर्मस्य सत्त्वात् तस्यैव रूपकनिर्वाहकत्वं

५३४ रत्नशाण: ।

न तु जलधारारूपव्यङ्ग्यार्थस्येति चेत् सत्यम् । मध्यमकाव्यनिरूपणप्रस्तावे व्यङ्ग्यार्थस्य जलधारारूपस्य प्रतिपाद्यमानरूपकनिर्वाहकत्वे कविविवक्षा न तु समानधर्मस्य तननिर्वाहकत्वे। कविविवक्षानुसारेणैवोदाहरणं द्रष्टव्यमिति शब्द- चित्रोदाहरणस्थले दर्शितम्। कि च जयिनः काकतीन्द्रस्येति पाठे समानधर्मानु- पादानेन जलधाराया रूपकनिर्वाहकत्वं निर्विवादमित्यलमतिप्रसङ्गेन। वाच्य- सिद्धचङ्गत्वं लक्ष्ये कथयति। अन्नेति। अत्र जलधारा व्यङ्ग्या प्रतायमाना। अभिधाया: प्रकरणात् खङ्गधाराया निर्वाहकादिति हेतोर्गुणाभूतव्यङ्गयं मध्य- मकाव्यम्। अस्फुटमुदाहरति। वीरेति। वीररुद्रकृपाणस्यानङ्कुशोऽङ्कुशरहितः स्वतत्ररो महिमा कोऽप्यनिर्वाच्यः । कुतः। यः कृपाणः द्विपदसड्गदं शत्रुरुधिरप्रवाहं पीत्वा कीर्तिरेव गङ्गा तां प्रसूते। जहुगंङ्गां पतिवां गङ्गामेवाजीजनत्। खङ्गस्तु रक्तनदीं पीत्वा गङ्गां सूत इत्युपमानादुपमेयस्याधिक्यरूपव्यतिरेकः । कवेराविष्करणं विना बुद्धारोहाभावाद्विलम्बेन प्रतीयते। ततोऽस्फुटं मध्यमकाव्यमित्याशयेनाह। अत्रेति। अत्र कृपाणस्य जन्द्वपेक्षयाधिक्यप्रतिपादनाद्वयतिरेकोऽलंकारः। परमत्य- न्तमस्फुटो विलम्बित इति यावत् प्रतीयते। पञ्चममुदाहरति। काकतीति। काकतिक्ष्मापतेरनुरागेण तरङ्गिता संजाततरङ्गा तरङ्गवत् पुनः पुनः प्रेयमाणेत्यर्थः । दृष्टिस्तुङ्गे वध्वाः कुचदये कह्वारमालेव सौगन्धिकमालेव लग्ना। 'सौगन्धिकस्तु कह्वारम्' इत्यमरः। अत्रालिङ्गनेच्छा- दिरूपस्य व्यङ्ग्यार्थस्य चमत्कारकारित्वात् प्राधान्यं वोत वाच्यस्य वेति संदेहात् संदिग्धं प्राधान्यमत्रेत्याशयेनाह। अन्नेति। अन्रालिङ्गनेच्छायां वाक्यस्य विश्रा- न्तिर्विश्रमः पर्यवसानमथवोत स्तनमण्डलस्यावलोकन एव वाक्यविश्रान्तिरित्य- न्वयः । इति संदेहः । षष्टमुदाहरति। नृपा इति। हे नृपाः प्रतापरुद्रस्य पदाम्बुजे पादपद्मे निषे- वध्वं सेवां कुरुध्वम्। अन्यथा सेवायां तादृग्दयादाक्षिण्यादिगुणवत्तया निरुपमं प्रसन्नं सदा कालुप्यरहितमस्य राज्ञो मनः कलुपायते कलुषीभवति। अत्र प्रतापरुदस्य पादसेवा त्यज्यते यदि तदानीं वो नगरेपु वासो वसतिर्दुलभ इति यो व्यङ्ग्यार्थस्तस्य वाच्यस्य मनःकालुप्यस्य च समप्राधान्यम्। सर्वत्र कविना व्यञ्ञनैकप्रवणेन भवितव्यम्। अत्र तु वाच्यस्य व्यङ्ग्येन सह समप्राधान्यसं- पादनाद्गुणीभूतव्यङ्गग्यत्वमिति भावः।

काव्यप्रकरणम्। ५३५

अगूढमित्यादिकारिकोक्त्तक्रमो वैवक्षिको न तु पौर्वापर्यकृत इति सूचयितुं सप्तममुल्लङ्ध्याष्टममुदाहरति। एकशिलायामिति। एकशिलायां पुर्या या महिला वनितास्तासाम्। 'वनिता महिला तथा।' इत्यमरः। नरेन्द्रसंदर्शनेन य आमोद: संतोषस्तं श्रुत्वा गुरुजनेन संवादिना नियत्रिताया निवारिताया वध्वा वदनं श्यामलं मलिनं नृपानवलोकनविषादेनेति भावः । अन्र नरेन्द्रदर्शनं निमित्तं कारणं यस्य तं संतोषमपश्यन्त्या अननुभवन्त्या इति यावत्। वध्वा मुखं श्यामलमिति वाच्यस्यैव चारुत्वम्। गुरुजननियत्रिताहं नरेन्द्रं द्रष्टुं न गतवत्यस्मीति व्यङ्ग्यार्थस्य चारुत्वं चमत्कारकारित्वं नास्तीति शेषः। अवशिष्टमुदाहरति। यत्र काव्ये काक्का काकुस्वरेणार्थान्तरमाक्षिप्यते आकृष्यते तदपि गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव। उदाहरति। हे प्रियसाख कथय। प्रत्युत्तरमिति शेषः । क्षोणी लक्ष्मीः सरस्वती च मत्तः । अस्मच्छब्दात् पञ्चम्यर्थे तसिल। अधिकेति। प्रत्येकमन्वयोऽन्यथा बहुवचनप्रसङ्गात् नाधिकेत्यर्थः । अधिका इति वा तथैतास्तिस्र इत्यध्याहारेणान्वयः। गुणविशेपान् जानातीति गुणविशेषज्ञः स नरनाथ: यां बहुमनुते अधिकां मनुते अत्रोत्तरं कथयेति पूर्वेणान्वयः । अत्राधिक्यनिषेधस्य वाचकाभावात् केवलवाच्यसामर्थ्यलभ्यत्वेन व्यङ्र्ग्यत्वं तस्य च काकुस्पशांत् गूढत्वकृतचारुतातिशयभङ्गेन गुणीभूतत्वमेवेतदिं सर्वे मनसि निधायाह। अत्रेति। अत्र क्षोणी मदधीनेति काकुकल्पनया काकुस्वरावलम्बने- नाधिका न भवतीति व्यज्यते। अथ चित्रकाव्यस्य शब्दार्थोभयगतत्वेन पूर्व त्रैविध्यं प्रदर्श्य संप्रति शब्दार्था- लंकारवैचित्रयादनेकविधत्वमस्तीत्याह। चित्रं त्विति। चित्रं काव्यं तु शब्दालं- कारा वृत्त्यनुप्रासादयः । अर्थालंकारा उपमादयः । तैश्चित्रतया बहुविधं शब्दा- लंकारा यावन्तस्तावद्विधं शब्दचित्रम्। अर्थालंकारा यावन्तस्तावद्विधमर्थचित्रम् उभयचित्रं त्वेकविधम्। तेपां शब्दार्थालंकाराणां वंशो विस्तारोSलंकारप्रकरणे व्यक्तीभविष्यति। एवं काव्यसामान्यं निरूप्य महाकाव्यादिनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। अथ काव्यसामान्यनिरूपणानन्तरं महाकाव्यमादिरयेषां ते तथोक्ताः प्रबन्धा निरू- व्यन्ते। नगरेति। नगरस्यार्णवस्य शैलस्य ऋतोर्वसन्तादेश्रन्द्रार्कयोरुदये वर्णनं वर्णनाद्वयोक्तिः । उद्याने सलिले च क्रीडा मधुपानं रतोत्सवश्च तेपां द्वन्द्वः।

५३६ रत्नशाण: ।

विप्रलम्भो वियोगो विवाहः कुमारोदयस्य वर्णनं च मत्र: पर्यालोचनं धूतं च प्रयाणमाजि युद्धम्। नायकाभ्युदय: प्रतिनायकोत्कर्षश्र इृत्येतान्यष्टादश यश्र काव्ये वर्ण्यन्ते तन्महाकाव्यसुच्यते। अत्र यद्यपि स्थलदूये वर्णनशब्दप्रयोगात् वर्ण्यन्त इत्यनेन पौनरुत्तयं प्रसज्येत तथापि कवीनां निरङ्कशत्वादविवक्षितमिति सोढव्यम्। यद्वा उभयत्रापि वर्णनं यन्दवतीत्यन्वयं विधाय एतानीत्यनेन तदितर- संग्रहं कृत्वा वर्ण्यन्त इत्यन्वयो बोध्यः । एवं पूर्वोक्तानामष्टादशानां मध्ये यैः कैश्रिन्यूनं रहितमपि काव्यं महाकाव्यं महाकाव्यमिष्यते। तन्महाकाव्यं गद्यमयं पद्यमयमुभयमयं चेत्येवंप्रकारेण त्रिविधम्। गद्यादिलक्षणान्याह। अपाद इति। अपाद: पादराहितः पदसंघातः पद्समूहो गद्यम्। पद्ं चत्वारि पदानि पादा यस्य तत् पद्यम्। कादम्बरी आदिर्यस्य तत् गद्यकाव्यम्। पदकाव्यं रामायणादि। असर्गबन्धं सर्गबन्धरहितम्। तदपि तन्तूपकाव्यसुदीर्यते। असर्गबन्धं सूर्यशतकादि। गद्यपद्यमयं गद्यपद्योभयमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते। भोजरामायणादि। वक्रं वक्रनामकं वृत्तम्। अपर- वक्रं तन्नामकं च वृत्तम्। भेदकं स्वर्गादिवत् परिच्छेदकम्। उच्छास उच्छासा- दिवद्विच्छेदकस्तेन सहितं सोच्छ्रासं तत्वं सोच्छृस्त्वं लक्षणमुच्छास इत्यर्थः । एतानि यत्र काव्ये वर्ण्यन्ते असावाख्यायिका। कारिकां ग्रन्थरूपेण व्याख्याति। अर्थ: स्पष्टः । श्रीहर्षचरिताद्याख्यायिका। महाकाव्यनिरूपणानन्तरं क्षुद्रकाव्यस्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेत्यादि। येनेत्याद्येकं प्रकरणम्। अ्रन्थस्य अकृतेऽपि व्याख्याने विस्तराद्विभ्यता कविना- नुदाहृतत्वान्न स्फुटतरोऽर्थः प्रतीयते। ततोपि स एव यथामत्यर्थो द्रष्टव्यः। इति प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नशाणाख्याने काव्यस्वरूपनिरूपणं नाम द्वितीयं प्रकरणम्।

NOTES.

NAYAKA-PRAKARANA.

४. पूर्वम्यो भामहादिम्य :- Bhamaha is one of the old Alaikarikas and is quoted in many works as can be seen in the foot-notes on his work given in one of the Appendices. His name is similarly mentioned first in Râjanakaruyyaka's Alankâra- sarvasva-'इ हि ताव द्वामहोद्वटप्रभृनयश्चिरन्तनालंकारकाराः प्रतीयमानमर्थ वाच्योपस्कारकतयालंकार पक्षनिक्षिप्ं मन्यन्ते । p. 3. चिरेण चरितार्थोऽभून -- It will be seen that the Ratnas ana gives this verse after the next verse रसप्रचाना: शब्दार्था: &c.

५-६ यदवेदान् प्रमुममितादविगतम्-वेद is called प्रभुमंमित (like a lord), पुराण, मुहत्संमित (like a friend) and काव्यश्री, कान्तासमिता ( like a beloved ) on account of the authoritative, friendly and deli- cate manner in which they advise people to secnre good and avoid evil. cf. the following from Vidyadhara's Ekavali :- शब्दप्रधानं वेदाख्यं प्रभुसंमितमुच्यते। ईषत्पाठान्यथापाठे प्रत्यवायस्य दर्शनात्॥४॥ इतिहासादिकं शास्त्रं मित्रसंमितमुच्यते। अस्यार्थवादरूपत्वात् कथ्यतेऽर्थप्रधानता ॥५॥ ध्वनिप्रधानं काव्यं तु कान्तासम्मितमीरितम्। .. शब्दार्थों गुणतां नीत्वा व्यज्नप्रवणं यतः ॥ ६ ॥ परिवहुइ विण्णाण-This is a stanza qaoted from सेतुनन्धमहाकाव्य of प्रवरसेन p. 9. It is also qnoted by Mallinatha in the Tarala on the Ekavali of Vidyadhara. Vide my edition of the work in the Bombay Sanskrit Series p. 17. विढप्पंति is the reading in the सेतुबन्ध instead of विसप्पंति. विढप्पंति means अज्यन्ते, i. e. are obtained. 'अजेर्विढप्पः ८।४।२५१, Hemachan- dra's Prakrita Grammar. For arsua three forms are given by Hemachandra :- विढप्पइ, विढविज्जइ and अज्जिज्जइ. cf. जेहि विढप्पइ किती विढविज्जइ जेहि उज्जलं नाणं। अज्जिज्इ जेहि सिरी सव्वेहि वि तेहि झायव्वा ।!

२ NOTES ON THE NAYAKAPRAKARANA.

That is, यैः अर्ज्यते कीर्तिः अर्ज्यते यैः उज्ज्वलं ज्ञानम्। अर्ज्यते यैः श्रीः सवैरपि तैः ध्यातव्या ॥ The adjective ध्यातव्या refers to श्रुनदेवी that manifested herself to Kumarapala. Vide कुमारपालचरितम् (B. S. Series) p. 253, Canto VII. verse 88. ११. आदिराजपशोचिम्वम् &c., is from Dandin's Kavyadarsa, 1st Parichchheda,, 5th verse. उपसोक्यस्य माहात्म्यान &c. is given a: a verse of Bhamaha. It is not, however, found in the manuscript copy of Bhamaha with me. गुणालंकारचारत्वप्रयुक्तम् &c. is not found in उद्गटालंकारसारसंग्रह with the commentary of प्रतीहारेन्दुराज of which there is a manuscript in the Deccan College collection. It must be in a bigger work composed by him or in his commentary on Bbamaha. Udbhata was Sabhâputi of Jayâpîda, king of Kâśmîra who was son of Vappiya and who learned grammar from Kshirabdhi. ef. Rajatarngini by Kalhaņa. 'शान्तेऽथ संग्रामापीडे कनायान् वप्पियात्मजः । राजा श्रीमान् जयापीड: प्रापराज्यं ततःकमात् ॥४ तरङ्ग ४०२श्रो. 'देशान्तरादागमय्य व्याचक्षाणः क्षमापतिः । प्रावर्त्तयत विच्छिनं महाभाष्यं स्वमण्डले।। क्षीराभिधाच्छ्दविद्योपाध्यायात् संभृतश्रुतः । वुधैः सह यया वृद्धिं स जयापीडपण्डितः ॥' ४-४८८-४८९, विद्वान् दीनारलक्षेण प्रत्यहं कृतवेतनः । भट्टोडभू दुन्दटस्तस्य भूमिभर्तुः सभापतिः ॥'४-४९५. Udbhata has composed a commentary on Bhamaha's work, called Bhamahavivarana to which reference is made by Pratiharendnraja in his commentary called U Ibhatalan- karasarasangrahalaghnvritti as under :-

र्निरूपितः। विशेषोक्तिउक्षणे च भामहवित्ररणे भट्ोद्गटेन एकदेशशब्द पवं व्याख्यातो यथे हास्मामि -

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARANA. ३

रुद्रभट्टेनापि कथितम-Rudrabhtta is different from Rudrata anthor of Kavyalankara. Rudrabhatta is the anthor of Sringaratilaka. प्रपश्चितं च साहित्यमीमांसायाम्-साहित्यमीमांसा is a work on Alankara quoted by Rajanaka Ruyyaka in his Alankâra- sarvasva as under :- पषा (उत्प्रेक्षा) च समस्तोपमाप्रतिपादकविषयेऽपि हर्षचरितवार्त्तिके साहित्य- भीमांसायां च तेषु तेषु प्रदेशेषूदाहता। इद तु ग्रन्थविस्तरभयान्र प्रपञ्चिता। p. 61 अलंकारसवस्व्र. १२. महाकुलनिताज्ज्यम &c .- The author enumerates a few of the qnalities of the Nayaka or hero. Different authors give different lists of his qualities. Dasarupaka of Dhananjaya has the following in the 2nd Prakaśa :- 'नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्ष: प्रियंवदः । रक्तलोक: शुचिवाक्की रूढवंशः स्थिरो युवा ॥ १ ॥ बुद्धुत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिक: । भदैश्चतुर्धा ललितशन्तोदात्ताद्वतैरयम् ॥२॥ Bhoja in his Sarasvatikanthabharana enumerates twelve Iqualities as ander- महाकुलीनतौदार्ये महाभाग्यं कृतज्ञता। रूपयौवनवैदग्ध्यशीलसौभाग्यसंपद:।। मानितोदारवाक्यत्वमदरिद्ानुरागिता। द्वादरोति गुणानाहुनार्यकेष्वाभिगामिकान्' । 5th Pari. ver. 23-24. Visvanatha in his Sahityadarpana gives eight Sttvika mualities as under :- शोभा विलासो माधुर्ये गाम्भीय धैयतेजसी। ललितौदार्यमिव्यष्टौ सत्त्वजाः पोरुषा गुणाः ॥ 3rd Pari. ver. 89. Also त्यागी कृती कुलीन: सुश्रीको रूपयौवनोत्साही। दक्षोडनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्ध्यशीलवान् नेता। 3rd Pari. ver. G4.

४ NOTES ON THE NAYAKAPRAKARAŅA.

Rudrata gives the following sixteen qualities essential to a Nâyaka ;- रत्युपचारे चतुरस्तुङ्गकुलो रूपवानरुङ् मानी। अग्राम्योज्ज्वलवेषोऽनुल्वणचेष्टः स्थिरप्रकृतिः ॥ सुभग: कलासु कुशलस्तरुणस्त्यागी प्रियंवदो दक्षः । गम्यासु च विस्रम्भी तत्र स्यान्नायक: ख्यातः ॥ काव्या० १२-७-८. १३. आवालङ्गनजाङ्गिकगुणनिविः श्रीवीररुद्रो नृप :- The same expression आावालङ्गनजाङ्िक occurs in the following :- शाणोत्कीर्णमिवोज्ज्वलद्युति पदं बन्धोऽधनारीश्वर- शलाघालङ्गनजाङ्गिको दिवि लतोद्भिन्नेव चार्थोदतिः। and also in विश्वालद्दनजाद्विकीं वितनुते कीर्ति विधत्ते श्रियम् । See my edition of Vidyanatha's Ekavali. pp. 18 and 16. २१ महासत्त्वोऽतिगम्भीर :-- Visvanatha's definition runs as under :- अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः । स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः ॥ ३।६६ Dhananjaya's definition is exactly similar :- महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः । स्थिरो निगूढाहंकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः ॥ दशरूप श४

of. मायापर: प्रचण्डश्चालोडहंकारदर्पभूयिष्टः । आत्म ्लाघानिरतो धीरैधीरोद्धतः कथितः ॥ साहि०द० ३।६ दर्पमात्सर्यभूयिष्ठो मायाछझ्मपरायणः । रधीरोद्धतस्त्वहंकारी चलश्रण्डो विकत्थनः ॥ दश० २-५ निश्रिन्तो वीरललित :-- निशिन्तो मृदुरननिशं कलापरो धीरलीलतः स्यान् ॥ साहि० ३।६८ निशिन्तो धीरललितः कलासक्तः मुखी मदठः। दश० २-२ le २६ वारः शानन :- रf. सामान्यगुगर्भूयान् द्विजादिको धीरप्रशान्तः स्यात्। साहि० ३।६९ सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः । दश० २३ मं-

NOTES ON THE NÂYAKAPRAKARAŅA. ५

The definitions of the four varieties of the hero of a poetie composition given in the text are, as will be seen, almost similar in language to those of Dhananjaya in the Dasarupa. Bharata states that the धीरोद्रत hero is generally a god,the शीरललित, a king, the धीरादात्ते, a commander or a counsellor and the धीरप्रशान्त, a brabmin or a bania :- देवा धीरोद्वता ज्ञेया: स्युर्धीरललिता नृपाः । सेनापतिरमात्याथ् धीरोदात्ताः प्रकीर्तिताः ॥ ब्राह्मणा वणजश्रैव प्रोक्ता धरिप्रशान्तकाः ॥ नाट्यशा० २४।४-५ On these verses of Bharata the following gloss of Hema- handra given in his Kavyanusasana and the remarks of phanika in his Avaloka on Dasarupa which seem to have leen copied by Hemachandra making slight changes like रोद्धतादि for धीरललितादि are worth noting :- देवा धीरोद्वता इति । अत्र हि 'धीरोदात्तं जयति चरितं रामनाम्रश्व विष्णोः' इत्यादेर्दशना- जनकप्रभृतीनां रामादीनां चन धीरललितत्वानुचितत्वमिति धरिललितत्वं राज्ञ एव वर्गनीयं नान्यस्य। सेनापत्यमात्ययोघींरोदात्तत्वमेव द्विजादानां धीरप्रथान्तत्वमेवेत्येवंपरं व्याख्येयम्।' काव्यानुशासन 7 th अध्याय. 'धीरललितादिशब्दाश्र यथोक्तमुणसमारोपितावस्थामिधायिनो वत्सवड 7होक्षादिवत्र जा या कश्िदवस्थितरूपो ललितादिरस्ति। तत्त्वे हि महाकविप्रनन्धेणु विरुद्रानेक- रूपाभिधानमसंगतमेव स्याज्जातेरनपायित्वात्। तथा च भवभूतिनैक पव जामदग्रथः ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदम्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते॥ इत्यादिना रावणं प्रति धीरोदात्तलेन । कैलासोद्वार सारत्रि भुवन विजयौजित्यनिष्णातदोष्ण: पौलस्त्यस्यापि हेलोपहतरणमदो दुर्दमः कार्तवीर्यः। यस्य कोधात् कुठारप्रविघटित महास्कन्धबन्धस्थवीयो- दो: शाखादण्डमुण्डस्तरुरिव विहितः कुल्यकन्दः पुराभूत्॥। महा ०। २।१६ इत्यादिमिश्र रामादीन् प्रति प्रथमं धरिोद्धतत्वेन पुनः पुण्या व्राह्मण जातिरन्वयगुणः शास्त्रं चरित्रं च मे येनैकेन हृतान्यमूनि हरता चैतन्यमात्रामपि। एक: सन्नपि भूरिदोषगहनं सोडयं त्वया प्रेयसा वत्स त्रान्मणवत्सलेन शमितः क्षेमाय दर्पामयः ॥ महा० ४।२२

६ NOTES ON THE NAYAKAPRAKARAŅA.

इत्यादिमिश्र धीरशान्तत्वेनोपवर्णितः । न चावस्थान्तराभिवानमनुचितम्। अङ्गभूत- नायकानां नायकान्तरपेक्षया महासत्वोदरव्यवस्थितत्वान्। अङ्गिनस्तु रामादेरेकप्रबनधो- पातान् ।यथोदात्तत्वामि मतस्य रामस्य छद्मना वालिवचादमहासत्त्वतया स्वावस्थापरित्याग इति। वक्ष्यमाणा च दक्षिणाद्यवस्थानां 'पूर्वा प्रत्यन्यया हृतः' (in 'दक्षिणः शठो धृष्टः पूवा प्रत्यन्यया हनः') इति नित्यसापेक्षतवेनाविर्मावादुपात्तावस्थातोऽस्थान्तराभिवानम झाद्रिनोरय- विरुद्वम् ॥ अवलोक on दशरूप ३।५. अथ शृङ्गारविषया :- The four varieties of the hero might repre- sent all the poetic sentiments. When they exhibit the sritn- gara or the erotic sentiment they are each further divided into four sub-varieties, अनुकूल, दक्षिण, घृष्ट and भठ. The following definitions of these sub-varieties represent their characteris- ties clearly :-- एवं स चतुर्धा म्यादनुकूलो दक्षिण: शठो धृष्टः । तत्र प्रेम्ण: स्थेर्यादनुकूलोऽनन्यरमणीकः ।। खण्डयति न पूर्वस्यां सद्भावं गौरवंभयं प्रेम । अभिजातोऽन्यमना अपि नायी यो दक्षिण: सोऽयम्।। वक्ति प्रियमभ्यधिकं यः कुरुते विप्रियं तथा निभृतम्। आचरति निरपराधवदसरलचेष्टः शठः स इति ॥ कृतविप्रियोऽप्यशड्को य स्यानिर्भत्सतोऽपि न विलक्षः । प्रतिपादितेऽ् दोषे वक्ति च मिथ्येत्यसौ घृष्टः ।। रुद्रट's काव्यालंकार १२/९-१२. ७. किचिदूनः पीठमर्द :- The assistance of a hero in secaring a mistress are पीठमर्द, विट, चेट and विदूषक. Of these पठिमर्द is a little short of a hero in his qnalities. He is the hero of minor ineidents in the plot of a drama, a पताकानायक as he is called. Visvanâtha defines him as under :- दूरानुवर्तिनि स्यात् तस्य प्रासद्गिकतिवृत्ते तु। किंचित्तद्रुणहीनः सहाय एवास्य पीठमर्दाख्यः ॥साहि० ३/७६ Makaranda in the Malatimadhava and Sugriva in the Ra -! maraua are snch snbordinate heroes. विट and विदूषक are defined as under :- संभोगहीनसंपद विटस्तु वृर्त्त: कलैकदेशज्ञः । वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्टयाम्॥

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARAŅA. 9

कुसुमवसन्ताद्यभिध: कर्मवपुर्वेषभाषाद्यैः । हास्यकरः कलहरतिर्विदूषकः स्यात् स्वकर्मज्ञः ॥ साहि० ३।७८-७९ Rudrata describes पीठमर्द, विट and विदूषक as three नर्मसचिव's or istants in amorous sports. Agnipurana also describes them ilarly :- पीठमर्दो विटश्रैव विदूषक इति त्रयः । शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः ॥ The sixteen varieties and sub-varieties of a hero are fur- r sub-divided into उत्तम, मध्यम and अधम by Visvanatha. There thus 48 divisions of a hero according to him :- एषां च त्रैविष्यात् सर्वेषामुत्तममध्याधमत्वेन। उक्ता नायकभेदाश्चत्वारिंशत् तथाष्टौ च।। साहि० ३/७५

३३ कामशास्त्रप्रप्तिद्धाः पद्मिनीचित्रिणीप्रभृतयो जातिविशेषाः- पद्मिनी, चित्रिणी, शङ्गिनी and इस्तिनी are defined as under iu रतिमञ्जरी :- भवति कमलनेत्रा नासिकाक्षुदरन्ध्रा अविरलकुचयुग्मा चारुकेशी कृशाङ्गी। मृदुवचनसुशीला गीतवाद्यानुरक्ता सकलतनुसुवेशा पद्मिनी पद्मगन्धा।। भवति रतिरसज्ञा नातिखर्वा न दीर्घा तिलकुसुमसुनासा स्त्निग्धनीलोत्पलाक्षी। घनकठिन कुचाद्या सुन्दरी बद्धशीला सकलगुणविचित्रा चित्रिणी चित्रवक्रा।। दीर्घांतिदीर्घनयना वरसुन्दरी या कामोपभोगरसका गुणशीलयुक्ता । रेखात्रयेण च विभूषितकण्ठदेशा संभोगकेलिरसिका किल शङ्गिनी सा ॥ स्थूलाधरा स्थूलनितम्बबिम्बा स्थूलाङ्गाल: स्थूलकुचा सुशीला। कामोत्सुका गाढरतिप्रिया च नितान्तभोक्त्री खलु हस्तिनी स्यात॥

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARANA.

उदयद्योवना मुग्ा- The following are the deflnitions explaining fully t characteristics of मुग्धा, मध्या and प्रौढा'- प्रथमावतीर्णयावनमदनविकारा रतो वामा। he

कथिता मृदुश्च माने समघिकलज्जावती मुग्धा ॥ मध्या विचित्रसुरता प्ररुढस्मरयौवना। ईपत्प्रगल्भवचना मध्यमव्रीडिता मता॥ स्मरान्धा गाढतारुण्या समस्तरतकोविदा। भावोन्नता दरव्रीडा प्रगल्भाक्रान्तनायका।। साहि० द० ३-९९-१०१ The following tree represents the sixteen divisions of नायिका. These sixteen varieties are each sub-divided in eight snb-varieties, according as they are स्वाधीनपतिका, वास सज्जिता, विरहेत्कण्ठिता, विप्रलब्धा, खण्डिता, कलहान्तरिता, प्रोषितभतृका छ अभिमारिका. Thus there are eight times sixteen or one hundr. aud twenty-eight varieties, each of which is again sub-divide into उत्तम, मध्यम and अधम, making up altogether 384 varietie नायिका

स्वा अन्या साधारणा (परकीया)

मुग्वा मध्या प्रगल्भा पराढा कन्यका

धारा अधारा धीराधीरा धीरा अधीरा धीराधारा 1

ज्यष्टा कानष्रा ज्यष्रा कनिष्ठा

ज्यष्ट कनिष्ठा ज्येष् कनिष्रा

ज्यष्टा कानपा ज्येष्ट कनिष्ठा

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARANA.

The following definitions show the characteristics of मध्या धारा and other sub-varieties :- धीरा सोतपासवकरोत्तया मध्या साश्रु कृतागसम् । खेदयेद्दयतं कोपादधीरा परुषाक्षरम् ॥ द० रू० २/१६ Thas when the hero is guilty, the middling patient heroine would pain him by her joking and ironical speeches, the middling impatient heroine, by harsh words through anger, while the middling heroine who is at once patient and impatient wonld pain the hero by her joking and ironical words accompanied by tears. सावहित्थादरोद्दास्ते रतौ धीरेतरा क्रुधा। सन्तर्ज्य ताडयेन्मध्या मध्याधीरेव तं वदेत्॥ द० रूप० २११८. The same idea is expressed 1 more clearly by the following :- प्रगल्भा यदि धीरा स्याच्छन्कोपाक्ृतिस्तदा ।। उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्त्यादरान् वहिः ॥ धीराधीरा तु सोदुण्ठभाषितैः खेदयेदमुम् ॥ तर्जयेत् ताडयदन्या-साहि० दर्प० ३।१०४-५ Thus the mature patient heroine disgnises her anger, shows ontward courtesy and remains indifferent abont amorous sport; the matnre impatient heroine goes to the length of scolding and beating the hero; while the mature heroine who is at once patient and impatient acts like the middling heroine who is at once patient and impatient and simply pains the hero by her ironical sperches. ३८. पत संग्रहश्रोक :- This refers to the verse गुणालंकाराणां रसमदति काव्ये विलसितम् e. which snmmarizes what is mentioned before. ४०. श्ृत्वा रुदनरश्वरस्य महतो नीतः प्रलापाकुल :- Another reading is पला- carao: which is uudoubtedly the better of the two readings. It is not adopted because it was found only in T., the text printed in Telngn characters. It is found in one of the Mss. also, secured after the text was printed. पवंविधवर्णनमुत्पाद्यनायके न घटते -- सवतःसिद्धोत्पाद्यत्वमदेन नायकद्वैविध्यमपि सभवति- 2

१० NOTES ON THE NAYAKAPRAKARANA.

A काव्य is divided into उत्पाद्य and अनुत्पाद according as it is partly or wholly the poet's own creation or is founded upon a mythological or historical basis. सन्ति द्विधा प्रबन्धाः काव्यकथास्यायिकादयः काव्ये। उत्पाद्यानु-पाद्या महल्लधुत्वेन भूयोपि।। तत्रोत्पाद्या येपां शरीरमुत्पादयेन् कविः सकलम् । कत्पितयुक्तोत्पतिं नायकमपप कुत्रचित् कुर्यात् । पअ्चरमितिहासादिप्रसिद्धमखिलं तदेकदेशं वा। परिपूरयत् स्ववाचा यत्र कविस्ते त्वनुत्पाद्याः ॥ काव्यालंकार १६।२-४. Thus when the poet takes up a well-known hero and creates his history by his own imagination as in Maghakâvya or' when he creates the hero also as in Kadambari, the poem is aiq. But when he takes a mythological story wholly or partly and describes it in his own language, enlarging upon it, as in Kiratarjuniya, the poem is अनुत्पाद्य. A hero also is similarly called त्पाद्य and अनुत्पाद्य or स्वयंसिद्ध according as he is the poet's own creation, or a mythological or historical character.

KÂVYAPRAKARAŅA. ४४-४१ गौणवृतिरपि लक्षणाप्रमेद एव-The Mimarsakas look upon moft as a separate power of words: while the Naiyayikas look upon it as a variety of लक्षणा. 'शक्तिलक्षणाभ्यामतिरिक्ततव गौणी वृत्ति- रिनि मीमासका: । सा च तदनिरिक्ता नेनि नैयायिका आहुः।' न्यायसिद्रानत म० प्र०. अग्रिमागबक:, which means Manavaka, characterised by yellow- ness, briiliaucy and other qnalities of fire, is au instance of गीणी, while गङ्ायां धोष:, which means a shepherd's hut on the bank of the Ganges, is an instance of gon. Vidya. natha proves that गौणी is not a separate वृत्ति, but a variety of लक्षणा; for both are based upon सब or connection of the principal meaning with the secondary or implied meaning and अनुपपतति or inapplication of the primary sense. In अग्निरमाणवकः the primary sense of afa is inapplicable; for MAnavaka is

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA. 99

not fire. In गङ्गायं घोष: similarly the primary sense of गङ्ा viz., the current of the river, is inapplicable; for there can be no hnt on it. Thas in गौणी and लक्षणा both there is अनुपपत्ति or मुख्यार्थवाघ. In both there is संबन्ध or मुख्यार्थयोग. In अग्निर्माणवक: अगरि means अग्नितादृश्यविशिष्ट, characterised by the simi- larity of fire; similarly in गङ्गायां घोषः गङ्गाया means गङ्गासंवन्धीिशिष्ट- aft, or on the bank characterized by the connection of the Ganges. If, on the contrary, we understand FIt to mean गङ्गासंवन्धोपलक्षिततीरे, that is, on the bank marked ( not invariably characterised, but marked now and then as Devadatta's honse by a crow ), the purity, coolness &c., suggested by im- plication in the hat, on account of the bank being always. characterized by the counection of the Ganges will not be proved and then there would be no difference between 5T41 घोष: and गङ्गातीरे घोष: But a difference there andoubtedly is be- tween the two expressions; for in the first the af is identi- fied with the namag and the idea of purity, coolness &e. of the hnt is snggested. While in the second no snch idea is snggested. Therefore गङ्गायां घोष: does not mean गङ्गासंबन्धोपलक्षित- तीरे घोष:, bat गङ्गासंबन्धविशिष्टतीरे घोष: Thus in गौणी and लक्षणा both, there is संबन्ध or rather विशेषणवैशिष्टयसवन्ध and consequently there is no difference betweeu लक्षणा and गोणी. काकेन देवदत्तगृहम् is au instance of उपलक्षण. प्रयोगकाले गृहे काकासत्वेऽपि यदाकदाचित् काकसमवधानेऽपि पूर्वोपस्थितकाकस्मरणेन देवदत्तगृहं विज्ञायते इति काकस्योप- लक्षणत्वमिति बोध्यम्। न्या को p. 151. In this seuse उपलक्षण is syno- nymous with तटस्थलक्षण or that property of a thing which is distinct from its natare or by which it is recognized A crow is not always found on the honse of Devadatta, and is not thus its distingnishing characteristics, bat the honse is recoguized, because the crow is remembered to have been seen there. ५२-५४. वाहिन्यः काकतीन्द्रस्य-लौकिकवाक्यानाम्- When in a verse notwithstanding that words have their expressed ( वाच्य) sense restricted by coutext (प्रकरण) and other restrieting agents of which a list is given by Hari in

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

in the verses 'संयोगो वित्रयोगक्न माहचर्य विरोधिता' &c. another sense is conveyed by them, it is the snuzested (:a4;) sense and the verse, an instance of शव्दराकिमूलध्वाने. In the verse वाहिन्यः काकनीन्द्रस्य the sense of aifea and 4 is restricted by context to an army and a headless trunk respectively. Another sense, however, namely a river and water comes out. This is due to another power of words called eysm ; and as this power in this case depends npon the very words बाहिनी and कबन्व and would cease to exist with the substitution of synonymous words like नदी and जल, the व्यञ्जना Or ध्यनि is शब्दशक्तिमूल. The ex- pressive power of words (अभिवा) stops or ends when the sense bearing on the context is conveyed. It is not compe- tent to convey the sense that has no bearing on the context and this sense is intended by the speaker to be conveyed to give a charm to the sentence. What then is the power that conveys this अप्राकरणिक sense? It is not अमिता, as we have seen; for thongh it is competent to convey more than one meaning, H9TT, or some other restricting agent limits the word to one particular sense. Nor can this power be called impli- cation ( लक्षणा ), for there is no मुख्यार्यवान or inapplication of the primary or expressed sense. The power therefore is as. Nor can it be objected that becanse two powers arfirar and व्यख्चना are at work in conveying two senses, वाच्य and व्यङ्ग्य, there are two different sentences unconnected with each other; for all hnman sentences or sentences other than -the Vedas which are superhuman ( "f ) are dependent npon the desire of the speaker and the desire of the speaker is to convey the suggested sense. The difference between शव्दशक्तिमूलध्वनि and श्रेष is dealt with in the अलंकारप्रकरण. According to Yidyanatha शब is either प्रकृत- विषय, Or अप्रकृतविषय, or उभयविषय. That is, the two meanings con- veyed are either both प्रकृत, or both अप्रकृत, or one of them प्रकृत and the other aga. The last variety, viz., when one of the two meanings is प्रकृत and the other अप्रकन, is not accepted by Mammata, Vidyadhara and others as a variety of dq.

NOTES ON THE KAVYAPRAKARAŅA. १३

Vidyadhara says, 'कि चास्मिन् वाच्यत्वं विशेष्ययोस्तुल्ययोरेव' (Vide Ekavali p. 259 ). This is regarded by them as श्रेषोपमा Rayyaka ac- cepts this kind of u and Vidyanatha follows Rayyaka. Mallinatha in his Tarala criticizes Ruyyaka as under :- 'ननु विशेष्ययोः पृथङ्निर्दशे विशेषणमात्रसाम्ये प्रकृताप्रकृतश्लेष इत्यन्यैरुक्तं कि नेष्यते। तत्रोपमादपिकाद्यलंकारानतरावरोधे श्रेषस्य प्रतिभासनात्रसारत्वात्। ननु गुणक्रियासाम्यवच्छब्द- साम्यमुपमायां प्रयोजकमपि तूपमाप्रतिमोत्पत्तिहेतुः क्षेष पवायम्। अन्यथात्रापि विविक्तविषया- लाभात सर्वत्रैवास्य बाघ: स्पात् ततो निरवकाशत्वात् स्वीलंकारापवादोऽयमि त्यलंकारसर्वस्वकार इति चन्न। पूर्वोक्तमेददयेऽस्यावकाशत्वात्। न च तत्रापि तुन्ययोगिताशङ्कावकाशः तत्र विशेष्यक्षेषाभावात्। तस्माद् द्विविध पत्र श्रेष इति सिद्धम् ।। ' Jagannatha also accepts the third variety of v, viz. प्रकृताप्रकृतश्रेष. The difference between the third variety of शेष and शब्दशक्तिमूलव्यञ्चना is that in the latter the विशेष्य is also ष् and there is no expressed उपमा. Compare विजितारिपुरो मूतौं विलसत्सर्वमङ्गलः । राजमौलि: प्रतापाङ्करदरो रुद्र इव स्थितः ॥ and विजितारिपुरो मूतौ विलसत्सर्वमङ्गलः । राजमौलिरसौ भाति रुद्रदेवो जगत्पतिः The first verse is an instance of प्रकृताप्रकृतश्ेष and the second is an instance of शब्दशक्तिमूलध्वनि. The first adjective विजितारिपुरः of the second illustrates अर्थशक्तिमूलध्वनि also as shown further on in the text. ५८ अत्यर्थमुकुमारार्थसंदर्भा कैशिकी मता -- In regard to Vrittis and Ritis the reader is referred to my notes on the Ekâvali pp. 356-7 and 481-3. Vrittis are styles of dramatic composition and may be included under Anuprasas of different sorts and are favonrable to the development of different sentiments. They are like movements of the body in acting rendered artificially beantifnl or graced by dress, ornaments, decora- tions &e .- 'शोभामाह्ार्यकीं प्राप्ता वृत्तयो वृत्तयो यथा' as Vidyadhara states. Their origin is explained as under by Bharata in his Natyas'astra :-

१४ NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

Once when Vishnn was asleep in the ocean on the snake, restraining all the worlds within himself by his Maya, the demons Madhu and Kaitabha challenged him to fight, re- viling him by their speech. Brahman, hearing their speeches of different kinds and their menaces, said, ' Has dramatic acting commenced with speech? Kill him.' Hearing what Brahman said, Vishnu replied, 'Oh Lord ! this speech is created by me with a purpose. Let them go on speaking; this speech will increase and become Bharatî. I shall kill the demons to-day '. Saying so, Vishnn fought with the demons, jesticulating his body in varions ways. When Hari placed his feet on the ground, the earth felt a great burden ( "R ) and thus Bharati was created there. By his movements brilliant, powerful (: ) and anconfased, Satvati was created. The various sportive movements by which he tied his hair (+), gave rise to Kais'iki and his diverse modes of fighting, abounding in vehemance ( #TF ) led to the creation of Ara- bhati. The movements of Vishnu were worshipped by Brah- man with prayers suitable to them. When Madhu and Kaitabha were killed by Vishnu, Brahman said to him, 'Oh Lord! you have killed the demons by diverse, beantiful and clear movements of your body. Therefore in the discharge of all weapons, this mode of fighting in the world will be known as Nyaya. Becanse fighting was conducted by movements based on Nyaya, and arising from Nyaya, it will be called Nyaya.' Then Brahman placed the Vrittis in the Vedas. Again in dramatic representations these were chosen, ac- companied by varions feelings and were called Vrittis. Pro- duced from the Natyaveda and accompanied by vocal repre- sentations, they were thrown by me ( Bharatamuni ) in dramas at the command of Brahman for the parpose of the composition of poetry. ( Vide Natyasastra, Ch. XX. )

Vrittis were thus movements of the body originally and then became movements of speech or styles of dramatic composition which are represented by such movements. The

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA. १५

following verse describes how the Vrittis arose from the different Vedas :- ऋग्वदाद्भारती वृत्तिर्यजुर्वेदात्त सात्त्विकी। कौशिकी सामवेदात्त शेषा चाथर्वणात्तथा ॥ २०-२४ कौशिकी derives its name from कौशिक, the sentiment of love, or केशिन् Krishna; आरभटी from आरम् which has the sense of सरंभू or vehement beginning; सात्वती frum सत्व or strength and भारती, from its being dear to wa or actors. The following definitions from the Natyas'astra of Bharata explain their characteristics with derivations :- या श्लक्ष्णनेपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसंयुता वा बहुनृत्तगीता। कामोपभोगप्रभवापचारा तां कैशिकीं वृत्तिमुदाहरन्ति॥ प्रस्तावपातप्युतलद्वितानि छदयानि मायाकृतमिन्द्रजालम्। चित्राण युद्धानि च यत्र नित्यं तां तादृशीमारभटी वदन्ति। आरभट प्रायगुणा तथव बहुकपटवश्चनोपेता। दम्भानृतवचनवती त्वारभटी नाम विज्ञेया॥ या सात्त्वतेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च। हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा सा सात्त्वती नाम भवेत्तु वृत्ति: । या वाक्यप्रधाना पुरुषप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संस्कृतवाक्ययुक्ता । स्त्रनामधेयैर्भरतैः प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः ॥ The Vrittis in the above do not refer to mere dramatic style, but they also refer to dramatic machinery and repre- sentation of events on the stage. ६२-६३ वैदम्यादिरीतीनाम-This shows the difference between Vrittis and Ritis. The former reside in sense, while the latter in words. The former go to develop varions sentiments, while the latter residing in words independently of sense, simply bring abont delicacy or arrogance of style. Both refer to styles of composition, but the Vrittis develop poetic senti- ments, while the Ritis reside in Gunas and simply make the style soft or harsh by their nature; by partienlar kinds of letters and their arrangement and by particular kinds of constructions of words. Ritis bring abont different kinds of poetic qualities or Ganas and are thus said to reside in them

१६ NOTES ON THE KAVYAPRAKARAŅA.

६. आज: कान्तिगुणोपेता-Kanti is freedom from valgar expres- sions used by rustics. It is defined as 'ओज्ज्वक्यम् कान्तिः' ३।२/२९ by Vamana. Mammata explains भज्ज्वल्यम् as ग्राम्यपदाघटितत्वम्. ६७ या पदानां परान्योन्यमैत्री-शप्या is the repose of words in their mutnal favonrableness like the repose of the body in a bed. The mutnal friendship of words, so close that they cannot be replaced by their synonymes, constitutes what is called शप्या. It is thus the nnchangeableness of words. In the stanza दातुः काकतिवशमण्डनमणे: &c. the arrangement of words is such that their change would spoil the beanty of the poem. This therefore is शप्या.

In the Tarala on the Ekavali, Mallinatha thus explains the word :-

पदानां परिवृत्तिवैमुख्यं विनिमयासहिष्णुत्वम्। पतदेव मैत्री शप्येति चाख्यायते। यथास्म- दीयश्लोके चन्द्रोदयवर्णने। निशाकरकरस्पर्शान्निशया निर्वृतात्मना । अमी स्तम्भादयो भावा व्यज्यन्ते रज्यमानया ।। मत्र निशादिपदस्थाने क्षपादिपदान्तरप्रक्षपे पदाना परस्परमैत्रमिङ्ग :. । ( Vide my edition of the Ekavali pp. 22 and 23). Mandaramaranda of S'rikrishnakavi gives the follow- ing definition of ryr ;- सा शय्या कीरतिता मेत्री या पदानां परस्परम्। दाता जेता रणे त्राता भीतानां भाति भूपातः । In Agnipnrana Rr41 is taken as synonymous with 8a1 which is given as one of the sabdalankaras. शब्दालंकारमाहुरतान् काव्यमीमांसका विदः । छाया मुद्रा त्थाक्तिश्च युक्तिर्गुम्फनया सह ।। अभिप्रार्यवशपेण काविशक्ति वितृण्वती। मुन्ग्रदायिनी सा मुद्रा सव शय्यापि नो मते ॥ अगन पु० ३४२ -- १९, २६ The definition is very indefinite. No instance is given to show clearly what is meant,

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

अतिकान्तेन कुत्रापि यदर्थ वर्णयोः क्वचित्। वाक्यार्थे वाक्ययोः क्वापि प्रकीर्णानां च दृश्यते॥ स० क० २-५४-५५ Bhoja in his Sarasvatikanthâbharana defines it as under. He also considers it as S'abdâlankâra .- शय्येत्याहुः पदार्थोनां घटनायां परस्परम् । सा प्रक्रान्तेन कस्मिंश्चिदप्रक्रान्तेन कुत्रचित् । Ratnes'vara in his Ratnadarpana explains it as under :- किंचिदेकं वस्तु बुद्धी समाधाय तदधिकारप्रबन्धरचनायामिकस्यान्तरान्तराप्रकृते योजना शप्या। Bhoja in his Sarasvatîkanthabharana explains Ea1 clearly, giving almost the same definition as the Agnipurâna :- साभिप्रायस्य वाक्ये यद्ूचसो विनिवेशनम् । मुशां तां मुत्प्रदायित्वात् काव्यमुद्राविदो विदुः ॥ स० क० २-४०. Ratnadarpana on this is very good :- यद्यपि संपूर्णमेव काव्यं वत्रभिप्रायप्रपिच्छन्दकभूतं उक्तं च 'वक्रभिप्रायं सूचयेयुः' इति तथापि नास्मिन्नितरसाधारणतया वाक्यार्थगोचरमभिप्रायमावेदयत्येव काव्यसनाथीकरण- क्षमवत्कमिप्रायविशेषप्रतिरूपक पकदेशनिवेशो दृश्यते। अत पवाङ्गलीयादिमुद्रेव मुद्रेत्युच्यते। ...

Thus according to Bhoja aar means the mutnal arrange- ment of प्रस्तुत and अप्रस्तुत objects. It is brought alout by the arrangement of प्रस्तुत with another प्रस्तुत matter, or of अप्रस्तुत matter with maa matter, or by the formation of what is past by the power of memory, or by the formation of a word from letters, or of a sentence from sentences, or by the formation of matters of a mixed character, not existing in one place or at one time. The following is given as an instance of प्रक्रान्तघटना :- स तथेति प्रतिज्ञाय विसृज्य कथमप्युमाम्। ऋपीञ्योतिर्मयान सप्त सस्मार स्मरशासनः ॥ सेयं सप्तरषाणामागमनस्य प्रकाम्तस्यैव घटना। अप्रक्रान्तघटना is illustrated as under ;- 3

१८ NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। निषादस्य च संवादमृषेः संवरणस्य च ॥। सेयमप्रकान्तस्य निषादसंवरणसंवादस्य घटनादप्रकान्तघटना। The following is an example of अतिकान्तघटना :- तस्य चक्रुश्चमत्कारं व्यतीतसमया अपि। स्मिताद्रमुक्ुलोद्वेदाः कदम्बवनराजयः ॥ इयमतिक्रान्तस्यापि कदम्जवनराजीनामार्द्रमुकुलोद्रेदस्य विराहमनश्रमत्कारकारिणो रामस्य स्मृतिद्वारेण घटनादतिकान्तघटना। पदघटना and वाक्यघटना are illustrated as under :- छिन्नेन पतता वहौ यन्मुखेन हठात् कृते। स्वरेति हेति हरेणोक्ते स्वाहासीत् सैष रावणः ।। इय स््रति हेति वणाम्यां स्त्राह्देति पदस्य घटितत्वात् पदघटना। हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरस्यास्त्वया हता। विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते।। इयं पूर्वशास्त्रनिवद्वस्योत्तरार्धस्य तदथीननुयाययिनापि अस्तुतार्थीविरुद्वेन पूर्वार्धेनक- वाक्यतयेव घटितत्वाद् वाक्यघटना । Finally प्रकीर्णघटना is beantifully illustrated by the following instance :- एकिंहिं अच्छिहिं सावणु अण्णहिं भहवड माहउ महिअलसत्थरि गण्डत्थल सरउ। अङ्गहिं गिह्म सुहन्छिइ तिलवण मग्गसिरु मुद्धिहिं मुहपङ्कअसरि आवासिउ सिसिरु॥ [ एकस्मिन्रक्ष्णि श्रावणोऽ्न्यस्मिन् भाद्रपदः माधवो महीतलस्रस्तरे गण्डस्थले शरत्। अङ्गे ग्रीष्मः मुखासिका तिलवने मार्गशीर्षः मुग्धाया मुखपङ्कजसरसि आवासित: शिशिरः ॥ ] अत्र श्रावणादीनामयुगपद्गावित्वेन विप्रकीर्णानां घटनादिय प्रकीणघटना।। It will be seen that the RrqT as understood by our anthor Vidyanatha is less artificial and more charming than that of Bhoja. The last division, प्रकीर्णघटना, is according to later writers on rhetoric a kind of Atis'ayokti ( अयोगेऽपि योगवाचका अतिशयोक्ति).

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA. १९

अर्थगम्भीरिमा पाक :- पाक is depth of sense. It is of various sorts and these varieties are brought about by different tastes of different poetic sentiments like varieties of food. Vidyadhara describes it as under :-- पाकस्तु रसोचितशब्दार्थनिबन्धनम् । श्रवणसुवास्यन्दिनी पदव्युत्पत्तिः पाक इत्यग्ये। पदानां परिवृत्तिवैमुख्यं पाक इत्यपरे। ( Vide my edition of the Ekavali p. 22 ). The last alternative पदाना परिवृत्तिवैमुख्यम् constitates शप्या according to Vidyanatha.

Bhoja calls it प्रौढि and enumerates it as a शब्दगुण. He defines it as under :- उक्तेः प्रौढः परीपाकः प्रोच्यते प्रौढिसंझया। स० क० १-७७. नालिकेरीपाक is thus explained by Ratnes'vara in the Ratna- darpaņa :- नालिकेरफलं पक्कं त्वचि काठेनं शिरास्वविवृतकोमलप्रायं कपालिकार्या कठिनतरं तथा कश्चिन् संदर्भो मुखे कठिनस्तदनन्तरं मृदुप्रायस्नतः कठिनतरो नालिकेरपाक इत्युच्यते। मृद्राकापाक or द्राक्षापाक is explained as under by the same com- mentator :- यथा द्राक्षाफलं त्वच आरम्य कोमलमन्तरा द्वित्रिचतुरास्थिसंपादितं किंचित्काठिन्यमेव कश्रिन् संदर्भ उपक्रमोपसंहारयोः कोमल एव मध्ये कठिन पव। संयोगदीर्घस्वरमात्रकृतमनाक्कठोर- भावो मृद्ठीकापाक इत्युच्यते। These explanations refer to प्रौदि as a शव्दगुण. The पाक in the text is connected with depth of sense. This kind of 4r is described by Bhoja at the end of the fifth Parichchheda as under :- पाकभक्तिष्वादावस्वाद्वन्ते स्वादु पृद्वीकापाकः। आदयन्तयोः स्वादु नारिकेलीरीतिपाकः। ५-२५१-२५२. पाकानतराणि यथासंभवमूद्यानि-Ratnesvara mentious one such पाक, viz. सहकारपाक and explains it as under :- यदूञ्र परिणतं सहकारफलमारम्भादेव कोमलमस्थनि तु कठोरप्रायमेवमपरः संदर्भो मुखादा- रम्य मृदुरन्तरे कठिनतरः सहकारपाक इत्युच्यते। यथा कमालनि कुशलं ते सुप्रभातं रथाड्गा: कुमुदिनि पुनरिन्दाबुद्रते त्वं रमेथाः।

२० NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

सखि रजनि गतासि त्वं ततो जीर्णमुच्चै- रिति तरलितपक्षाः पक्षिणो व्याहरन्ति। सुपूतिङ्व्युत्पत्तिलक्षणस्तु वार्ताकपाक: कैश्रिदुक्तः स तु सुशन्दतालक्षणगुण एव। कविकल्पलताकारादिभिरुक्तो नीलकपित्थपाको नास्ति। Therefore he says, तेऽमी नय पत्र शुद्धपाका व्यतिकरजन्मानस्तु भूर्यासः।

For the different divisions of safa and their explanation the reader is referred to my notes on the subject in my edi- tion of the Ekavalf pp. 413-419 and pp. 452 and 457-58 and pp. 464-5. Vidyadhara has divided असलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनि into रस, भाव, रसाभास, भावाभास, भावशान्ति, भावोदय, भावसंवि and भावशवलता. Vidyanatha calls असलक्ष्यक्रमव्य ड्ग्यध्वनि रसािध्वनि, that is, रसध्वनि, भावध्वनि and so on and sub-divides each into six varieties according as the aa is found in प्रबन्ध, वाक्य, पद, पदैकदेश, रचना or वण. There are, as shown and ennmerated in the text, 51 va- rieties of शुद्धध्वान. In regard to मिश्रध्वान, it is said that these 51 divisions should be connected with each other. The first with itself and with each of the following 50 divisions leads to 51 mixed varieties, the second with itself and each of the fol- lowing leads to 50 mixed varieties, the third to 49 mixed varieties and so on. The first mixed with the second and the second with the first and so on lead to the same mixed varieties. These sub-divisions are therefore disregarded. Thus there are in all 1,326 sub-divisions and each of these sub-varieties being again sub-divided into four classes by संसृष्टि and संकर of three kinds (by सदेह, अनुग्राध्यानुग्राहकत्व and पकव्यञ्ज- कानुप्रवेश), the total comes 5,304. Mammata, however, does not consider the sub-varieties omitted by Vidyanatha ( such as the combination of the first of the 51 pure varieties of aaa with the second and the com- bination of the second with the first and so on ) to be worth omitting. He has therefore 51x51x4 or 10,404 varieties of a in all. Pradipa on this is worth reading. It is as under :-

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA. २१

'अत्रावार्चीना :- " गणनेयमयुक्ता । अग्रिमाग्रिममेदस्य योजने पककमेदन्हासात। तथा हि अर्थान्तरसंक्मितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्येन योजने यो भेदः स पवात्यन्ततिरस्कृत- वाच्यस्यार्थान्तरसंकमितवाच्येन योजनायाम्। पवमन्यत्रापि। तस्मात् 'एको राशिर्द्विधा स्थाप्य एकमेकाधिकं कुरु। समार्धेनासमो गुण्य एतत् संकलित लघु ।।' इत्युक्तदिशा द्विपश्चाशदर्वैन षडिशत्या पकपञ्चाशतं गुणयेत्। तथा च 'रसदस्राग्रिमेदि- न्यः' इति त्रयोदशशतानि षड्गिशत्यधिकानि जायन्ते। योगश्रतुःप्रकार इति तेषु चतुर्मिगुणितेषु 'वेदाभ्रदहनेषवः' इति पञ्चसहस्त्राणि चतुरविकं शतत्रय संकीर्णमेदा इत्येव ज्यायः " इति वदन्ति। अत्र ब्रूम :- अनुभवसिद्वौ तावन पुण्ड्कादीक्षुरसेष्विव ध्वनिष्वपि हृद्यत्वातिशयानुशयौ। नथा चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य यत्रातिशयस्तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्येन तद्योजनम्। यत्र तु तद्वैपरीत्यं तत्राव्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्येतरेण योजनमिनि व्यपदेशः । एवमन्यत्राप्यूह्यम्। पतदेव प्राधान्यमादाय गणना सौत्री। नन्वेवं यत्रोभयोस्तुत्यमेव चारुत्वं तत्र भेदान्तर स्यादिति। मैवम्। अपकषीभावस्यातिशयपदेन विवक्षितत्वात् तत्रोभयभेदसंकरस्व्रीकारात्। पताद्ृशे चास्थाने पदा- लम्बनमात्रमेव महत् परिषमिति सहृदयभावमास्थायालोचनीयभिति । ९०. तथाचोक्त शृङ्गारतिलके- S'ringaratilaka is a work on poetics by Rudrabhata. There is a commentary on it called Rasataranginf by Gopala- bhatta, mentioned in the commentary on p. 93. ९६. नगराणवशल्त्तुचन्द्रारकोंदयवर्णनम्- Vidyanatha in describing a महाकाव्य follows Dandin as will be seen from the following description of it given in the Kâvyâdarśa :- सर्गबन्धो महाकाव्यमुच्यते तस्य लक्षणम्। आशीनमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्॥ इतिहासकथोद्दूतमितरद्वा सदाश्रयम्। चतुर्वर्गफलोपेतं चतुरोदात्तनायकम् ।। नगरार्णवशैलतुंचन्द्रा कोदयवर्णनैः । उद्यानसलिलकीडामधुपानरतोत्सवैः ।। विप्रलम्भैर्विवाहैश्व कुमारोदयवर्णनैः । मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयैरपि ।। अलंकृतमसंक्षिप्तं रसभावनिरन्तरम्। संगैरनतिविस्तीणैंः श्रव्यवृत्तैः सुसंधिमिः ॥

२२ NOTES ON THE KAVYAPRAKARAŅA.

सर्वत्र भिन्नवृत्तान्तैरूपेतं लोकरअकम्। काव्यं कल्पान्तरस्थायि जायेत सदलंकृति॥ काव्या० १-१४ -- १९. A comparison of the text with the above quotation will show clearly to what extent Sanskrit authors are open to the fault of plagiarism. मन्त्रद्यूतप्रयाणाजि,° though not adopted in the text, being found only in one or two Mss. ont of the Mss. consulted when the text. was settled, is a better reading than the one adopted in the text, as it is the reading in the Kavyadarsa. It appears to be the reading intended by the author, since he shews further on that he has enumerated 18 topics of description and this number cannot be made up unless af is adopted as the reading. पतेषामष्टादशानां वण्याना यैः कैश्रिदूनमपीष्यते- ef. what is said by Dandin :- न्यूनमप्यत्र यैः कैश्विदङैः काव्यं न दुष्यति। यद्युपात्तेषु संपत्तिराराधयति तद्विदः ॥ काव्या० १-२० गद्यपद्यमयं &c. Champu is an artificial composition in which the same subject is continued throngh prose and verse. भोजचम्पू or चम्पूरामायण attribated to Bhoja, भारतचम्पू or चम्पूभारत by Anantakavi, नलचम्पू, दमयन्तीचम्पू or दमयन्तीकथा by Trivikramabhatta are some of the Champus. The following are some of the varieties of a apay ennme- rated by Anandavardhana in his Dhvanyaloka :- 'यतः काध्यस्य प्रभेदा मुक्तकं संस्कृतप्राकृतापभ्रंशनिबद्धं संदातनिकविशेषककलापककु लकानि पर्यायवन्धः परिकथा खण्डकथासकलकथे सगबन्धोऽभिनेयाथमाख्यायिकाकथे इत्येव- मादयः ।' ध्वन्या० ३-७. Of these Hi is a single stanza complete in itself. The stanzas of Amarus'ataka are instances of ga5. In Agnipurana it is thus defined :-- 'मुक्तकः श्रोक एवेकश्रमत्कारक्षमः सताम्।' अम्ि० ३३७-३६.

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA २३

मुक्तक is also one of the four varieties of गद्य thus defined by Vis'vanatha :-- वृत्तगन्धोज्झितं गद्यं मुक्तकं वृत्तगन्धि च। भवेदुत्कलिकाप्रायं चूर्णकं च चतुर्विधम्।। आदयं समासरहितं वृत्तभागयुतं परम् । अन्यद्दीर्घसमासाढ्यं तुर्ये चाल्पसमासकम् ॥ साहि०द० ६-३३०-३२. When two stanzas are connected grammatically, they form संदातनिक and three, four and five sach stanzas form respec- tively विशेषक, कलापक and कुलक. Other writers call two stanzas forming a grammatical whole y and three such stanzas संदातनिक. द्वाभ्यां तु युग्मकं संदातनिकं त्रिभिरिष्यते। कलापकं चतुर्भिंश्र पञ्चभि: कुलकं मतम् ॥ T3 is the name given to five or more stanzas forming grammatical wholes. Some writers, however, use different words as under :-- एक: श्रोको मुक्तकं स्याद् द्वाभ्यां युगलकं स्मृतम्। त्रिभिर्गुणवती प्रोक्ता चतुर्भिस्तु प्रभद्रकम्।। बाणावली पञ्चभि: स्यात् षङ्गिस्तु करहाटकः । (Vide commentary on Kâvyâdars'a by Premachandratar- kavagis'a, which is a good commentary. Stanzas on one topic form पर्यायबन्धन-'अवान्तरक्रियासमाप्तावपे वसन्त- वर्णनाद्चेकवर्णनीयोद्देशेन प्रवृत्तः पर्यायबन्धः' लोचन on ध्वन्यालोक. परिकथा-A continned description in varions ways regarding one of the four ends of existence-'पक च धर्मादिपुरुषाथमुद्दिश्य प्रकारवे- चित्र्येणानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रकारा परिकथा' लोचन on ध्वन्या० पर्यायेण बहूनां यत्र प्रतियोगिनां कथाः कुशलैः। श्रयन्ते शूद्रकवज्जिगीषुभि: परिकथा सा तु॥ This is परिकथा according to Hemachandra. Vide काव्यानुथासन 8th Adhyaya at the end in his gloss. tq3Fuf is a short tale forming a portion of the entire de- scriptiou as a खण्डकाव्य is a short poem; while सकलकथा is a com-

१४ NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

plete tale-पकदेशवरणना खण्डकथा। समस्तकलान्तेतिवृत्तवर्णना सकलकथा। क्योरपि प्राकृतप्रसिद्धत्वाद् दवन्द्वेन निर्देशः! लोचन on ध्व्रन्या०. Hemachandra defines it as under :- ग्रन्थान्तरप्रसिद्धं यस्यामितिवृत्तमुच्यते विवुधैः । मध्यादुपान्ततो वा सा खण्डकथा यथन्दुमती।। Vide 8th Adhya- ya, gloss at the end. Vamana divides गद्य into वृत्तंगन्वि, चूर्ण and उत्कलिकाप्राय. 'पातालता- लुनलवासेषु दानवेषु' is given as an instance of वृत्तगन्धि, becanse a part of षसन्ततिलका metre is recognized in it. चर्ण is defined as अनाविद्ललित- पदम् which means having delicate words and no big com- poands. 'अम्यामो हि कर्मणां कौशलपावहति। न द्ि सकृन्निपातमात्रेणोदविन्दुरपि ग्रावणि निम्रतामादघाति.' उत्कलिकाप्राय is the reverse of चूर्ण. कुलिशाशखरखरनखवरप्रच-

is given as an instance of it. See काव्या० सु० of वामन. १।३।२२-२५. माख्यायिका and कथा are explained in different ways by dif- ferent writers :-- आख्यायिका उच्छासादिना वक्त्रापरवक्त्रािना च युक्ता। कथा तद्विर- हिता। उभयोरेपि गद्यबन्धस्वरूपतया द्वन्दन निर्देशः। लोचन o धवन्या० कथायां सरस वस्तु गद्यैरव विनिमितम्। क्वचिदत्र भवेदार्या क्वचिद्वक्त्रापवतत्रके। आदौ पद्यैर्नमस्कार: खलादेर्वटत्तकीर्तनम्॥ यथा कादम्बर्यादि: । आख्यायिका कथावत् स्यात् कवेवशानुकीर्तनम्। अस्यामन्यकवीनां च वृत्तं पद्यं क्वचित् कचित्।। कथांशानां व्यवच्छेदः आश्वास इति वध्यते। आर्यावक्त्रापकत्राणां छन्दसा येन केनचित्।। अन्यापदेशेनाश्वासमुखे भाव्यर्थसूचनम्। यथा हषचरितादिः। साहि० द० ६-३३२-३६ In Agnipurana the following is the description of आख्यायिका and कथा :- कतृवंशप्रशंसा स्याद् यत्र गद्येन विस्तरान्। कन्याहरणसंग्रामविप्रलभ्भविपत्तयः । भवन्ति यत्र दीप्ताक्ष रीतिव्ृततिप्रवृत्तयः । उच्छामंश्र परिच्छेदो यत्र या चूर्गकोत्तरा। वक्त्रं चापरवक वा यत्र आख्यायिका स्मृता ।।

NOTES ON THE KAVYAPRAKARAŅA. २५

श्लोकैं: स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति। मुख्यस्यार्थातताराय भवेद् यत्र कथान्तरम् ।। परिच्छेदों न यत्र स्याद् भवेद्वा लम्बकेः क्वचित्। सा कथा नाम तदर्मे निबध्नीयाचतुष्पदीम् ॥ ३३७-१३-१६. Dandin criticises writers who make divergent distinctions between आख्यायिका and कथा and is of opinion that they both belong to the same class of prose compositions. अपाद: पदसन्तानो गद्यमाख्यायिका कथा। इति तस्य प्रभेदौ द्वौ तयोराख्यायिका किल। नायकेनैव वाच्यान्या नायकेनेतरेण वा। स्वगुणाविष्किया दोषो नात्र भूनार्थशंसिन: । अपि लनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्येरुदीरणात्। अन्यो वक्ता स्वयं वति कीदृग्वा भेदलक्षणम् ॥ वक्रं चापरवतत्रं च सोच्छासत्वं च भेदकम् । चिह्नमाख्यायिकायाश्रेत् प्रसङ्गेन कथास्वपि॥ आर्यादिवत् प्रवेश: किं न वक्त्रापरवक्रयोः । भेदश्च दृष्ठो लम्भादिरुच्छृासो वास्तु किं ततः ॥ तन् कथाख्यायिक येका जाति: संज्ञाद्याङ्किता। अन्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्राख्यानजातयः ॥ कात्या० १-२३-२८. Thus according to Dandin कथा and आख्यायिका are synony- mous and varieties such as खण्डकथा, परिकथा, कथानिका ('भयानकं सुखपर गर्मे च करुणो रसः । अद्गुतोऽन्ते सुकनार्थो नोदात्ता सा कथानिका ॥' अग्रिपु० ३३७-२०) and such other divisions are to be disregarded. Dandin seems to be criticizing Bhamaha as will seem from the following from Bhamaha's work :- प्रकृतानाकुलश्रव्यशब्दार्थपदवृत्तिना। गद्येन युक्तोदात्तार्था सोच्छासाख्यायिका मता ।। वृत्तमाख्यायते तस्यां नायकेन स्व्चेष्टितम् । वक्त्रं चापरवक्त्रं च काले भाव्यर्थशंसि च।। कवेरभिप्रायकृतैः कथानैः कैश्विदड्किता। कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भोदयान्विता।। न वक्त्रापरवक्त्राभ्यां युक्ता नोच्छासवत्यपि। संस्कृतं संस्कृता चेष्टा कथापत्रंशभाकू तदा॥

NOTES ON THE KAVYAFRAKARANA.

अन्यैः स्वचरितं तस्यां नायकेन तु नोच्यते। स्त्रगुणाविष्कृति कुर्यादभिजातः क्थं जनः ।। ९७ येन केनापि तालेन-Cuaharana is a sort of panegyric, part in prose and part in verse, begiuning with the word aufa, com- posed in the Malini and other metres and abounding in alli- teration. It opens with a charming verse in Malini and sther metres. Then follow eight sentences in all the cases inclnding the vocative, abonnding in Aunprâsas and with a proper beat of time and winding np with an account of the poet's prodnction. The word is nsed by Kalidasa in his Vikramorvasfra- 'चारणभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्त्वा' and in the Raghuvars'a -जयोदाहरणं माह्वारगापयामास किन्नरान्' & mma-The word is nsed by Magha in his Sisupala- vadha 5-57 as under :- स्पष्टं वहिःस्थितवतेऽपि निवेदयन्त- श्ेश्विशेषमनुजीविजनाय राज्ञाम्। वेतालिका: स्फुटपदप्रकटाशमुच्चे-

व्येमाना ङ्कविरुद्वर्णनप्रचुरोन्ज्वला- Darpanakara defines विरुद as गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्विरुदमुच्यते। साहि० द० ६-३३७. ९० ताराणां संख्यया पद्यैयुक्ता- Maudaramaranda of Krishua has the same definitions of उदाहरण, चक्रवालक, भोगावली, बिरुदावली and तारावली as are fonnd in the text. Further, it mentions विश्वावली, रत्नावली and पञजाननावली and describes them as under :- विश्रेषां संख्यया पद्यैर्यक्तो विश्वोदयो मतः । रत्नानां संख्यया पदयैर्युक्ता रत्नावली मता। पदैक्च पञ्चभिर्युक्ता प्रोक्ता पञ्चाननावली ॥ 11th शे० बि० of म० म०. The same work has the following remarks as regards the style to be adopted in these varieties of prose works: आख्यायिकायां शङ्गारेऽयुद्धता रचना मता। कथायां नाटकादो च न रौद्रेऽप्यिकोद्धताः । अन्येषु च प्रवन्धेषु रचना स्याद्यथोचितम् ।।

NATAKAPRAKARAŅA.

१०० चतुवैवेरेमिनयै :- Natya is the imitation of the condi tions of heroes, ( Dhirodatta &c. ) and others by four kinds of representations, gestural (आङ्गिक), vocal (वाचिक), extraneouts (आहार्य i. e., by dress, ornamets and decoration ) and internal. (सात्त्विक, i e., by the manifestation of the eight feelings called सासत्विकमाव's describel in the verse स्तम्भः सवेदोऽथ रोमान्चः स्वरमङ्गोषथ वेषथु:। वैवण्यमश्षु प्रलय इत्यष्टी सास्विका: स्मृनाः ) and is full of poetic. sentiment. It is full of वाक्याथीभिनय or representation of the meanings of sentences; for poetic sentiments are fouud in sentences and not words. It abounds in सास्विक अभिनय. Nritya is fll of feel- ings known as भIa and of पदार्थाभिनय, becanse feelings can be represented by words. It abouuds in आङ्रिक अभिनय. Nritta is simple dancing without any representation, attended by ar and लo, time in music. ताल is beating time in music. लय is either द्ुन (qnick), or मध्य (middling ). or विलम्वित (slow). Dhauanjaya thus distinguishes between नाव्य, नृत्य and नृत्त :- अवस्थानुकृतिर्नाट्यं रूपं दृश्यतयोच्यते । रूपक तत्समारोपाद् दशघेव रसाश्रयम् ॥। अन्यद् भावाश्रयं नृत्यं नृतं ताललयाश्रयम्। आय्य पदार्थाभिनयो मार्गो देशी तथा परम् ॥ दश० १-७, ९, Dhanika's Avaloka on it is worth realing-काव्योपनिबद्धी रोदात्ताद्यवस्थानुकारश्र वुर्विवामिनयेन तादात्म्यापत्तिनाम्चम्। तदेव नाव्यं ह्यमानतया रुपमि त्मुच्यते नीलादिरूपत्रत्। नटे रामाद्यवस्थारोपेण वमानदरपकं मुखचन्द्रादिवदित्येकस्मिन्र में प्रवर्तमानस्य शब्दत्रपस्य इन्द्रः पुरन्दरः शक्र इनिवत् प्रतृतििमिनमेदो दर्शिनः। रमानान्नित्य वर्नमान दशप्रकारकम्। ......... । रसाश्रयान्नास्याद् भावाश्रय नृत्यमन्यदेव तत्र भावाश्र यमिति वितयमेदान् नृत्यमिति नुतेगत्रिविवेपरथतवेनाङ्गिकवाहुन्यात् तत्कारिषु च ननकन्यपदेश- छ्लोकेऽपि चात्र प्रेक्षगीय रुमिि व्यवहारान्नाटकादेश्यत्तत्यम्। ...... नाटकादि च रमविनयम्

मित्यनेन दीरीतम्। नाव्यममिति च नट अवसान्दन इति नटेः किचच्रलन्थत्वार् मान्वििक बाहुन्यम्। अत एव तत्कारिषु नटव्यपदेशः। यथ च गात्रविल्वेपार्थत्वे ममानेऽ्यनुकागत्मकत्ेन नृत्तादन्यन्नत्यं तथा वाक्यार्याभिनयात्कान्नास्यात् पदार्थाभिनयात्मकमन्यदेव नृन्यमिति! ताल, श्रम्व्त्पुरादिः। लयो द्रुनादिः। त्नात्रपक्षे ङ्गविक्षेपोषभिनयशून्यो नृतनिति। नृत्यं पदार्थीभि- नयात्मक मार्ग इति प्रमिद्धम् । नृत्त च देशि। अभिनय is thus esplained by Bharata :-

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA.

अभिपूर्वस्तु णीञ्धातु: पुरा मुख्यार्थनिर्णये। यस्मात् प्रयोगं नयति तस्नादभिनयः स्मृतः ॥ विभावयति यस्माच् नानार्थन हि प्रयोगतः । शाखा झोपाइसंयुक्तस्तस्मादभिनयः स्मृतः ॥ नाट्य०-८-६-७, Jestnral representation (अङ्गिकामिनय ) is called शाखा. It is subdivided into शारीरं, मुखज and चेष्टाकृत. The six अङ्ग's and the six 344's are enumerated in the following stanza :-

तस्य शिरोहस्तोर: पार्श्वकटीपादतः षडङ्गानि। नेत्र त्रू नासाधरकपोलचियुकान्युपा ह्ञनि।। सात्त्विक भावs are perspiration, and others, enumerated above. They are so called becanse they are produced in a sympathe- tic heart by the complete oueness of the mind of the action with that of the character represented. Bharata thus ex- plains it .-- किमन्ये भावाः सत्त्वेन नाभिनीयन्ते येनैते सात्त्विका उ्यन्ते। अ्त्रोच्यते -- इह हि स- व्वं नाम मनःप्रभवम्। तच्ज समाहितमनरत्वादुत्पद्यते। मनःसमावानाच सद्यो निरवृनिरिति। तस्य योऽसौ स्व्मावो रोभाञ्चाश्रवादिकृतः स न शक्यतेऽ्यमनसा कत्तुमिति। लोकस्वमा धानुकरणाञ्च नाट्यस्य सत्वमीप्सितम्। को दृष्टान्नः । इह हि नाव्ययमश्रृत्ताः मुखदुः- खकृनो भावास्तथा सत्त्वविशुद्धाः कार्या यथा सरपा भवन्ति। दुःखं नाम रोदनात्मक तत्कथम- दुःखितेन मुखं च प्रहषत्मक तत् कर्थ दुःतेनामिनेयम्। एनदेवास्य सत्त्वं यद्दुःखितन सुखतेन वाश्तुरोमाश्ची दर्शयितव्याविति कृत्वा सात्विका भावा इत्यमिव्याख्या। It is similarly explained by Dhamka also. See my notes on the ' Ekavali ' pp. 422-23. The Ratnapana also explains it in the same way. The word is similarly explained in the text itself. p. 223. १०४ संधिनीमैकेन प्रयोजनेनान्विरितानाम्- The plot of a drama is divided into five parts called san- dhis, so uamed becanse they are like the joints of the drama- tic body. It is defined as the connection of parts of the dra- matic story joined together by their tending towards the same end, with an intermediate end. There are five leading sources of the accomplishment of the grand object in a drama. They are called aragzf's, origins of the accomplishment of the grand object iu a drama. There are five such sources, namely

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

बीज, बिन्दु, पताका, प्रकरी and कार्य. बीज is the source of the principal object in a drama ; it is a meaus for the accomplishment of the final aim, put forth a little, but developing in various ways; like a seed developing into a tree, while farg is the source of an intermediate object. It is the sudden development of a secondary incident and supplies important elements in the development of the plot. When the main object of the drama seems cut off as it were by intermediate objects, farg is the cause of its continuity. It spreads through the whole plot like a drop of oil in water. YHI#T and yno are episodical inci- dents inserted in a drama to explain what follows. They form प्रासङ्गिक वस्तु or subsidiary and occasional plot; of these पताका is a long aud continuous episode such as the history of guîa in the Ramayana, while yn is a small episode that has no continuity, as the story of S'ravana in the Ramayana, प्रास्गिकं परार्थस्य स्वार्थो यस्य प्रसङ्गतः । सानुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक ॥ दश० १-१३. यद्धत्तं हि परार्थ स्यात् प्रधानस्योपकारकम् । प्रधानवच्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता॥ फलं प्रकल्प्यते यस्याः परार्थ केवलं बुधैः। अनुबन्धविहीनं स्यात् प्रकरीमिति निदिर्शेन्। नाट्य० १९-२३,२४. कार्य is the denouement of a drama. These five origins of the grand object are joined respectively with five conditions, viz., those of commencement, effort, hope- fulness, certainty of success and the accomplishment of the end and thus arise five Sandhis, मुख, प्रतिमुख, ग्भ, विमर्री and निर्वहण. In the ga sandhi the seed of the dramatic action is laid ; it grows and the growth leads to manifold objects and the repre- seutation of poetic seutiments. In the Ratnavali, for instance, the union of Vatsaraj'a with Sagarika is the grand objeet of the drama and its seed is the love of Vatsaraja and Sagarika. In the first act we have gra sndhi ; for the seed is laid and developed. In the gAgd saudhi the seed manifests itself in such a way that it is partly seen and partly not seen. We have the represeutation of qfage sandbi, for instance, iu the

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA.

second Act of the Ratnavali. The seed of dramatic action, viz., the love between Vatsaraja and Sagarika, put forth in the 1st Act, is partly seen, having been known to Susangatâ and Vidushaka and partly unseen, being inferred by Vasava- datta by the incident of the picture-tablet. The seed which has thus manifested itself and is lost has to be searched ofteu and often. It is at one time secured though nnder great obsta- cles, it is then lost, again obtained and again lost. Thus it has to be searched freqnently. There is no certainty of secu- ring it, though there is every hope fo: it. This constitntes what is known as nhafa. It may or may not contain qarr or episodical incident. Bat it must show hopefnlness of secu- ring the end. It is so called; because it contains the fruit as it were within itself ( फलस्य गर्भीकरणाद् गर्भ:). As in the Ratnavalt a hope of meeting Sagarika is engendered in the king's heart. It is, cut off, however, by the appearance of Vasavadatta. There is again hope and again disappointmeut. She was sought often and often, and though there is no certainty of getting her, still there is every hope for it. In the fourth or fra Sandhi there is a determination to secure the eud somehow or other; the means of accomplishing the grand object are more deve- loped than in the n4 Sandhi. There are however obstacles like the curse of a sage as in the S'akuntala or the fear of some one as the fear of Vasavadatta in the Ratuavali: but there is a determination to secure the end and a deliberation as to how to do it. For instance, in the 4th Act of S'akantale the curse of Durvasas is an obstacle in the way of the accom- plishment of the great aim of the play, and the whole account from the curse to her recognition by the king constitutes fnir or HaHT Sandhi. In the Ratnavali Vatsaraja shews his deter- mination of having Sagarika at any risk even by falling into the flamies to save her. In the last or faar Sandhi the seeds scattered here and there are focussed together and lead to the accomplishment of the great object of the drama. It is the final denonement, the last stage iu which the action of the play is brought to a head.

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA. ३१

The follwing are the notes of Dhanika on अर्थप्रकृति's and अवस्था's :- अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेतव। स्तोकोदिष्टः कार्यसायकः पुरस्तादनेकप्रकारं विस्तारी हेतुविशेषो बीजवद्वीजम्। यथा रत्नावव्यां वत्सराजस्य रत्नाक्लीप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवो यौगन्वरायगव्यापारो विष्कम्भके न्यस्तः। योगन्वरायणः। 'कः सदेहः। द्वपादन्यस्मादिति पठति' इत्यादिना 'प्रारम्भेऽस्मिन् स्वामिनो वृद्धिह्वेतौ' इत्यन्तेन। वेणसंहारे द्रपदीकेशसयमनहेतुर्भीमकोधोपचितयुविष्ठिरोत्साहो बीजमिति। तञ्र महाकार्यावान्तरकार्यहेतुभेदादनेक्कप्रकारमिति। अवान्तरवजिस्य संज्ञान्तरमाइ 'अवान्तराथविच्छेदे चिन्दुरच्छेदकारणम्'। यथा रत्नावन्यामवान्तरप्रयोजनानङ्गपूजापरिसमात्ी कथार्थविच्छेदे सत्यनन्तरकार्यहेतुः 'उद- यनस्येन्दारिवोदीक्षते। सागरिका। (श्रुत्वा) कह एसो सो उदयणणरिन्दो जस्स अहं तादेण दिण्णा' इत्यादि। बिन्दुजले तैलबिन्दुवन् प्रसारित्वात्। दूरं यदनुतर्नते प्रास्तङगिकं सा पताका मुग्रीवादिवृत्तान्तवत्। पताकेवासाधारणनायकचिहवत् तदुपकारित्वात्। यदल्पं सा प्रकरी श्रवणादिवृत्तान्तवत्। तस्येतितृत्तस्य कि फलमित्याह-कार्य नरिवर्गस्तत् शुद्रमेकानेकानुबन्धि च'। धर्मार्थ- कामा: फलम्। तञ्र शुद्रमेकैकमेकानुबन्वं द्वित्यनुबन्धं वा। अवस्थापञ्चकमाह ॥I ('अवस्थाः पञ्च' इत्यादिना). इदमहं संपादयामीत्यध्यवसा यमात्रमारम्भ इत्युच्यते। यथा रत्नावक्यां 'प्रारम्भेडस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेतौ देवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे।' इत्यादिना सचिव्रायत्तमिद्वेवंत्सराजस्य कार्यारम्भो यौगन्वारायणमुखेन दर्शितः । तस्य फलस्याप्राप्तावुपाययोजनादिरूपश्रेष्टाविशेषः प्रयत्नः । यथा रत्नावन्यामालेख्याभिलेखनादिवर्त्सराजसमागमोपायः 'तहावि णत्थि अण्णो दंसणुवा् ओोत्ति जहा तहा आलिहिअ जवा समीहिअं करिस्स' इत्यादिना प्रतिपादितः। उपायस्यापायश ङ्कायाश्र भावादनिर्वारितैकान्ता फलप्रापप्ति: प्रात्याशा। यथा रत्नावल्यां तृतीयेऽङ्के वेषपरिवर्ताभिसरणादौ समागमोपाये सति वामवद त्तालक्षणर पायशङ्काया 'एवं जारद अआलवादाली विअ आअच्छिअ अण्णदो य णइस्सदि वासवदत्ता' इत्यादिना दर्शितत्वादनिर्धारितैकान्ता समागमफलप्रासिरुक्ता। अपायाभावादव चारितैकानता फलप्रापतिर्नियतासितिरिति। यथा रत्नावल्यां विदूषक :- 'सागरिका दुक्करं जीविस्सदि' इत्युपक्रम्य 'कि ण उपाय चिन्तेसि।' इत्यनन्तरं राजा-'वयस्य देवीप्रसादनं मुक्त्वा नात्रोपायं पश्यामि' इत्यननतराङ्कार्थ- बिन्दुनानेन देवीलक्षणापायस्य प्रसादनेन निवारणान्रियता फलप्रातति: सूचिता।

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA.

फलयोगमाह-'समग्रफलमंततिः फलयोगो यथोदिनः।' वथा रत्नावक्यां रत्नावलीलाभचक्रवर्नित्वावा मिरिनि।। १०८ मुगवं बीजसमुत्पत्ति :- The definition of मुग्व Sandhi is exactly the same as in Das'raupa, 1st Parichcheda, 23rd Karika. ११० गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य &c .- Dhanika explains this very clearly in the following. प्रतिमुग्वसन्धौ लक्ष्यालक्ष्यरूपनया स्नोकोद्विन्नस्य वीजस्य सविशेषोद्ेदपूर्वकः सान्तरायो लाभ: पुनर्विच्छेद: पुनः प्रापिः पुनर्विच्छेदः पुनश्र तस्यैवान्वेषणं धारंवारं सोनिधारितैकान्त- फलप्राम्याशात्मको गर्भेसन्धिरिति। यथा रत्नाव्यां तृनीोेक्क वत्सराजस्य वासवदत्तालक्षणापायेन तद्वेषपरिग्रहसागरिकाभि- सरणोंपायन च विदूषकवचसा सागरिकाप्रात्याशा प्रथमं पुनवीसवदत्तया विच्छेद: पुनः प्राप्ति: पुनर्विच्छेद: पुनरपायनिवारणापायान्वेषण 'नास्ति देवाप्रसादन मुक्त्वान्य उपायः' इत्यनेन दारितमिति ॥ ११२ बीजवन्तो मुग्ाद्यर्था :- The definition of निरवहण Sandhi given in the text is exactly the same as in the Das'arúpa. १११ वृत्तवर्तिष्यमाणानाम्-The definitions of विष्कम्भ and चलिका in the text are exactly in the wording of those in the Das'arupa. १११ अङ्कान्तपात्रिरङ्कास्यम् &c .- अङ्कास्य or अङ्कमुख is where characters at the end of a preceding Act snggest the events that are to come in the succeeding Act. Vidyanatha follows Dhanañjaya in explaining अङ्कास्य. 'अङ्काम्तपात्रर ङ्वास्यं छित्राङ्कस्यार्थसूचनान्'. दश० १-५५. That is, characters at the end of the act cut short the story and suggest the introduction of another Act. Just as in the Viracharita at the end of Act II. Sumantra cnts off the story of S'atananda and Janaka and introduces the story of the next Act. Vis'vanâtha explains it differently. He takes it to mean that part of an Act which intimates the snbject-mat- ter of all the Acts. It describes the germ as well as the end. यत्र स्यादङ़क एकास्मिन्नद्कानां सूचनाखिला। सदङ मुखमित्याहुर्बी जार्थख्यापकं च तत्।। सा० द० ६-५९-६० As in the Malatimadhava in the beginning of the Ist Act Kamandakî and Avalokita suggest what part Bhurivasu and other characters are to play and the arrangement of the plot of the play.

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA. ३३

थत्र स्यादुत्तराङ्कार्थ :- Where theincidents described in two Acts are not interrupted by Vishkambhaka or such other cause, bnt where they are connected together and where the entrance of characters is not suggested, that is, where the same actors are found in both the Acts, there we have agraar. Vis'va- nâtha defines it as under :- अङ्कान्ते सूचितः पात्रैस्तदइस्याविभागतः । यत्राङ्कोऽवतरत्येषोऽङ्वावतार इति स्मृतः ॥ That is, the next Act has its incidents suggested by charac- ters at the end of the preceding Act and it comes down as it were as a special component part of the preceding Act. The instance given there is the sixth Act of S'akuntala which is suggested by actors at the end of the Fifth Act and which therefore comes down as it were as a special component of the Fifth Act. Dhananjaya calls the preceding Act as agnan or leading to the following :- अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पातोऽइ्कस्याविभागतः । दश० १-५६. That is, where the succeeding Act falls into the end of the last Act withont any break. The instance given there is the end of the 1st Act of the Malavikagnimitra of Kalidasa. There the examination of the musical teachers, Haradatta and Ganadasa, suggested at the close of the Ist Act, is carried on in the 2nd Act; thus the thread of events is unbroken and the 2nd Act falls as it were as a part of the 1st Act. Katayavema, a commentator on the Malavikagnimitra, thns comments upon it :- अत्र नृत्यदर्शननिश्चयान्ते प्रथमाङ्कार्थे समासेऽपि तमसमाप्यैवो- तराङ्कादी विषकमभादी प्रतिपाद्यायाः संगीतरचनाया अत्रेव निपातनाद द्वावतरण नामार्थीपक्षपकमुक्त भवति। तथा चोक्तम्-'अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पत्रणाद्कस्य सूचनात्' इति। In his commentary on the Malatimadhava Jagaddhara quotes a similar definitioa of अद्धवतार :- अङ्कावसाने यत्रैव भाविनोऽङ्वस्य सूच्यते। वस्तुबीजमुपोद्दातेः सोउङ्वावतार इष्यते॥ 5

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

Vide Act I. तदत्र भगदती कामन्दकी नः शरणम्। ११९ स्व्रेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थ वा-The प्रस्तावना or Introdaction in an Act is according to Vidyanatha who follows Dhananjaya, of three kinds, कथोद्दरात, प्रवर्तक and प्रयोगातिशय In the first an actor takes up either the very words of the Sutradhâra or their sense agreeing with the story of his life and enters: the stage. In the second, called m77 in the Das'artpa, the entrance of an actor is suggested by the description of the qnalities of the season of the year then prevalent. In the third an actor's entrance is suggested by the words of the Satradhara, such as qsyu' ( Here this one ). The Sutradhara goes out, hinting the entrance of a character and thus performing a part of an actor at the same time that he is performing his own. The definitions of कथोद्वात and प्रयोगातिशय are the same as those in the Das'arupa. The notes of Dhanika on this are as under :-- कथाद्धातः-वाक्यं यथा रत्नावत्याम्-यागन्वरायण :- 'द्वीपादन्यस्मादपि -- ' इति। वाक्यार्थ यथा वेप्ीसंहारे मीम :- निर्वागवैरिदहना: प्रशनादरीणाम्'-इत्यादि। ततोऽर्येनाइ भमि :- 'लाक्षाग हानलविषान्नसभाप्रवशैः' इत्यादि। परवृत्तकालसमानगुणवर्णनया सूचितपात्रप्रवेश: प्रवृत्तकम् । यथा आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रदास: प्राप्तः शरत्समय एप विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ॥I ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा रामः । अथ प्रयोगातिशयः । 'पपोऽयमित्युपक्षेपान्' इत्यादि। यथा 'पष राजेव दुष्यन्त' इति।

उद्धात्य or उद्धात्यक is of two kinds. In the first there is a dia- logue which contains a series of words of which the sense is con- cealed and then their synonyms. In the second there is a series of questions and answers. Das'arupa has the same defi- nition :-

NOTES ON THE NATAKAPRAK ARANA. ३५

गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा। यत्रान्योन्यं समालापो द्वेधोद्वात्यं तदुच्यते ॥ Dhanika explains it as under :- गूहार्थ पदं तत्पर्यायश्रेत्येवं माला। प्रश्रोत्तर चत्येवं वा माला । दवयोरुक्तिप्रत्युक्तौ तद् द्विवि- षमुद्धात्यकम् । तत्राद्यं विक्रमोवश्या यथा -- विदूयक :- भो वअस्स को एसो कामो जेण तुमं पि दूमिज्जसे। सो किं पुरिसो आदु इत्थिअत्ति। यजा-मनोजातिरनाधीना सुखेष्वेव प्रवर्वते। स्नहस्य ललितो मार्ग: काम इत्यभिधीयते ॥ विदूषक :- एवं पि ण जाणे। राजा-वयस्य इच्छाप्रभवः सः 1 विदूषक :- कि जो जं इच्छदि सो तं कामेदित्ति। राजा-अथ किम् । विदूषक :- ता जाणिदं जह अहं सूअआरसालाए भोअणं इच्छामि। द्वितीयं यधा पाण्डवानन्दे- का श्रलाध्या गुणिनां क्षमा परिभवः को यः स्वकुल्यैः कृतः कि दुःखं परसंश्रयो जगति क: श्रलाध्यो य आश्रीयते। को मृत्युर्व्यसनं शुचं जहति के यैर्निर्जिताः शत्रवः कैर्विज्ञातमिदं विराटनगरे छन्रस्थितैः पाण्डवैः ॥ उद्धात्यक is considered as one of the varieties of प्रस्तावना by Vis'vanatha. It is also given as one of the parts of at. His definition, which is the same as Bharata's, is- पदानि त्वगतार्थानि तदर्थगतये नराः । योजयन्ति पदैरन्यैः स उद्धात्यक उच्यते । The instance given there is the following passage from the Mudrarakshasa in which Sutradhara's speech is construed differently by Chanakya as he shews by the speech with which he enters the stage. करग्रहः स केतुश्वन्द्रमसंपूर्णमण्डलमिदानीम्। अभिभवितुमिच्छति बलात् -- is the Shtradhara's speech on hearing which Chânakya utters the following behind the curtain and enters the stage- क्यः क पष मयि जीवति चन्द्रगुप्तभभिभवितुमिच्छाति।

३६ NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA.

अवलगित is also of two sorts :- I. Doing one thing under the pretext of another as in the Uttararamacharita when Sita is sent to a forest under the pretext of satisfying her desire in pregnancy, Rama's real object being to free himself from public slander. II. Accomplishment of the object aimed at while doing another thing. Dhanika gives the following instance for the second sort :- द्वितीयं यथा छलितरामे -- राम :- लक्षमण तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेषं शक्रोमि। तदवतीर्य गच्छामि। कोऽपि सिंहासनास्याधः स्थितः पादुकयोः पुरः । जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते।। इति भरतदर्शनकार्यसिद्वि: । Vis'vanatha considers aaafra also as one of the varieties of प्रस्तावना besides considering it as a part of बीधी. His definition which is the same as Bharata's is :- यत्रेकत्र समावेशान् कार्यमन्यत् प्रसाध्यते। प्रयोगे खलुं तज्ज्ञेयं नाम्रावलगितं बुधेः ॥ His instance is यथा शाकुन्तले-सूत्रवारो नटीं प्रति 'तवाम्मि गीतरागेण' इत्यादि। तनो राज्ञः प्रवेशः । yy-The definition found in Sahityadarpana is faTR- मसदूतं प्रपञ्चो ह्ास्पकृन्मनः '. The instance given there is the dialogue -' between विदूयक and चेटी in the Vikramorvas'iya Act. II. faH-Vis'vanatha gives the following instance from the Vikramorvas'iya :- राजा :- सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सवाइमुन्दरी। रामा रम्ये वनान्तडस्मिन् मया विरहिता त्वया॥ (नेपथ्ये तयेत प्रतिशब्दः) राजा-कथं दृष्टेत्याह. Here the question is construed as an answer. 374-The following from the Venisamhara is the instance given in the Das'arupa and the Sahityadarpana :- कर्ता द्यृनच्छलानां जनुमयशरणोदीपनः सोडभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्राजस्य मित्रम्।

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA.

कृष्णाकेशो त्तरीयव्यपनयनपटः पाण्डवा यस्य दासा: क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत पुरुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ।। वाक्क्ेलि :- Sport in words is of two kinds, when a sentence is left incomplete as in Vasanti's speech in the Uttararâmacha- rita the sentence त्वं जीवितं त्वमासि मे हृदय द्वितीयम &c. इत्यादिमिः प्रियशत- रनुरुध्य मुग्धां तामेव is left incomplete by the words शान्तमथवा किमिद्दोत्तरेण and when in a dialogue there are two or three speeches in which there is a pun upon words as in the following dialogue between Vidushaka and Madanika :- विदूषक :- भोदि मअणिए, एदं चच्चरिअं मं पि शिक्खावेध। मदनिका (विहस्य)-हदास ण होदि एसा चचरी। विदूषक :- ता किं क्खु एदं। मदनिका-हदास दुबदीखंडं क्खु एदं। विदूयक: (सहर्षम्)-किं एदिणा खंडेण मोअआ करीअन्ति लह्डुआ वा। मदनिका (विहस्य)-हदास ण हि ण हि पठीअदि क्खु एदं।। Vis'vanatha explains it somewhat differently. According to him when in a dialogne there are two or three replies such as would cause langhter, it is an instance of वाककेली. The following is the instance given by him :- भिक्षो मांसनिपेवणं प्रकुरुषे कि तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं प्रियमहो वाराहनाभि: सह। वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं द्यतेन चौर्येण वा चौर्ययूतपरिग्रहोऽपि भवतो नष्टस्य कान्या गतिः ॥ He gives other acceptations also of वाक्केलि-केचिन् 'प्रक्रान्तवा- क्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिवांककेलिः' इत्याहुः। अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम्'। अविचलम्-Das'arupa gives the following instance :- यथा वेरणामंहारे अर्जुन :- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा मुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणाशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डुपुत्रः ॥ इन्युपकमे

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

राजा-अरे नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगत्भः । कि तु द्रक्ष्यन्ति न चिरान् मुपं बान्ववासत्वां रणाङ्गणे।

3-It is an unexpected combination! of words in which the following speech is syntactically connected with the pre- ceding and gives an opposite sense. The following are the instances :- राम :- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवत्तिर्नयनयो :- किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥ प्रतीहारी (प्रविश्य)-देव उअत्थिदो। राम :- अयि कः । प्रती०-देवस्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो। or in the Mudrarakshasa :- राक्षसः-तदपि नाम दुरात्मा चाणक्यबट्: । दौवारिक :- (उपसृत्य) जदु। राक्षसः-अतिसंधातुं शक्य: स्यात्। दौवा०-अमच्चो। or in the Venisamahâra राजा- अध्यासितुं तव चिराज्घनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥ कक्षुकी (प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्तः)-देव भग्नं भग्नम्- (सर्वे सातङ्कं पश्यन्ति ) राजा-केन। कञ्चकी-भीमेन । राजा-आ: किं प्रलपास । कश्चुकी (सभयम् :- देव कथयामि सर्वम्। भमनं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनम्। अ्यवस्यन्दितम्-Explaining in another way what is said nnder the influence of sentiments. Das'arupa defines it as under :- रसोकतस्यान्यथा व्याया यत्रावस्थन्दितं हि तत्। Dhanika's notes are :-

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA. ३९ पथा छलितरामे सीता-जाद कल्लं क्खु तुम्हेहें अजुज्झाए गन्तव्वं। तहिं सो राआ विणएण णमिदव्वो। लव :- अम्ब किमावाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम्। सीता-जाद सो क्खु तुम्हाणं पिदा। लव :- किमावयो रघुपतिः पिता। सीता (साशङ्म्)-जाद ण क्खु परं तुम्हाणं सअलाए जेव पुहवीए इति। नालिका-Nalika is Prahelika, in which the sense is con- cealed with a fun or jocular air abont it. It is a sort of enigma or a conundrum. Das'arupa defines and illustrates it as under :- सोपहासा निगूदार्था नालिकैव प्रहेलिका। यथा मुद्राराक्षसे। चर :- हं हो वह्मण मा कुप्प किं पि तुह उअज्झाओ जाणादि किं पि अम्हारिसा जणा जाणन्ति। शिष्य :- किमस्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि। चर :- यदि दे उवज्झाओ सव्वं जाणादि ता जाणादु दाव कम्स चन्दो अणभिप्पेदोत्ति। शिष्य :- किमनेन ज्ञातेन भवति इत्युपक्रमे चाणक्य :- चन्द्रगुप्तादपरक्तानू पुरुषान् जानामि इत्युक्तं भवति। Vis'vanâtha defines it in the same way :- प्रइ्ेलिकैव हास्येन युक्ता भवति नालिका। प्रहेलिका is a riddle, an enigmatic answer to a question, संवर- णकार्युत्तरम् as Vis'vanatha puts it. 'प्रहेलिका तु सा ज्ञया वचः संतृतिकारि यत्-अभिप्रेतार्यसंवरणकारिवचनविन्यासः प्रह्ेलिकेति सामान्यलक्षणम्। Prahelika is thus enigma used with the object of exciting pleasnre and langhter or that which conceals what the speaker wishes to conceal. The following is the instance given in the Sahitya- Darpaņa :- यथा रत्नावल्याम्- सुसंगता-सहि जस्स किदे तुमं आअदा सो इध जेव चिटृदि। सागरिका-कस्स किदे अहं आअदा। सुसंगता-णं क्खु चित्तफलअस्स। अत्र त्वं राज्षः कृते आगतेत्यर्थ: संवृतः

४० NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA.

Vidagdhamukhamandana of Dharmadasa mentions two kinds of Prahelika .-- Arthi and S'abdi. The former, also called Bahirlapika, is illustrated as nnder :- तरुण्यालिङ्गिनः कण्ठे नितम्बस्थलमाश्रितः । गुरुणा संनिधानेऽपि कः कूजात मुहुर्मुहुः ॥ The answer is इंषदूनजलपूणकुम्भ: S'abdi Prahelika or Antarlapika is thus illustrated :- सदारिमध्यापि न वेरियुक्ता नितान्तरक्ताप्यसितेव नित्यम् । यथोक्तवादिन्यपि नेव दूती का नाम कान्तंति निदेदयाशु।। The answer is सारिका. Dandin mentions sixteen kinds of corrrect Prahelika and states that as the Doshas are innumerable he has not thought it proper to give fourteen kinds of दुट्ट प्रहेलिका The Prahelikas are nsed in assemblies of learned men with the object of sport or creating pleasure or showing cleverness, or with the object of concealing what is intended to be concealed :- क्रीडागोष्ठीविनोदेपु तज्ज्ञैराकी्णमन्त्रणे। परव्यामोहने चापि सोपयोगा: प्रहेलिकाः ॥ Mandaramaranda explains नालिका as nnder :- सोपहासनिगूार्थमालिका नालिका मता। अन्तर्लापा वहिलापा चेतीय द्विविधा मता॥ प्रवह्निकां च तां केचित् केचिद्चुः प्रहेलिकाम् ॥ Bhoja divides प्रहेलिका into six kinds such as च्युनाक्षरा, दत्ताक्षरा, yaRU and so on. Vide Sarasvatikanthabharana, 2 nd Pari- chchheda. The word प्रहल्िका is derived from हिलु to suggest some thing. प्रहिलनि अभिप्राय सूचयनीनि प्रह्ेलिका. असत्प्रलाप-It cousists mostly of irrelevant or incoherent speech caused by childhood, dream, madness and sentimental- ism. Das'arupa defines it as under :-

Dhanika comments upon it as under :-

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA. ४१

ननु चासंपद्रार्थत्वेऽसंगतिर्नाम वाक्यदोष उक्तः । तत्र। उत्स्वमायितमदोन्मादरैशवादीनाम- संबद्धपलापितैव विभावः। यथा अर्चिष्मन्ति विदार्य वक्रकुहराण्यासक्कतो वासुके- रङ्ुल्या विषकर्वुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्करान्। एकं त्रीणे नवाष्ट सप्त षडिति प्रध्वस्तसंख्याक्र्मा वाच: क्रौश्चरिपोः शिशुत्वविकलाः श्रयांसि पुष्णन्तु वः ॥ यपा च हंस प्रयच्छ मे कान्तां ............ इत्यादि। यथा वा भुक्ता हि मया गिरवः स्नातोऽहं वहिना पिवामि वियत्। हरिहरहिरण्यगर्भा मत्पुत्रास्तेन नृत्यामि।। Beneficial speech nttered before a thonghtless person who does not accept it is also असत्प्रलाप according to Vis'vanatha- अगृह्नतोऽपि मूर्खेस्य पुरो यच्च हिंत वचः । यथा वेण्यां दुर्योवनं प्रति गान्धारीवाक्यम्। व्याहार-It is humorons and enticing speech for the sake of another. Dhananjaya thus defines it-अन्यार्थमेव व्याहारो हास्पलोभकरं aa: I Dhanika's comment on it is as under :- यथा मालविकाग्निमित्रे (लास्यप्रयोगावसाने मालविका निर्गन्तुमिच्छति) विदूषक :- मा दाव उवपसमुद्रा गमिस्ससि (इत्युपक्रमे) गणदासः-(विदूषकं प्रति) आर्य उच्यता यस्त्वया क्रमभेदो लक्षितः । विदूषक-पढमं पज्चसे वम्हगस्स पूआ भोदि सा तए लङङ्गिदा। (मालविका स्मर्यते) इत्यादिना नायकस्य विश्रब्धनायिकादर्शनप्रयुक्तन हास्यलोभकारिणा वचनेन व्याहारः। a7-Representing merits as demerits and demerits as merits. Dhananjaya's definition of it is as under :- दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं हि तत्। The following are the instances given by Dhanika: -. मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः-इत्यादौ मृगयादोषस्य गुणीकारः। यथा च। सततम निर्व्ृतमानसमाया ससहस्त्रसंकुलक्िष्टम्। गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीपुरयम्।। 6

४२ NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

इति रा्यगुगस्य दोषीभावः। उभयं वा सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्न्णा: सर्वेत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा। अन्युत्मन्नमतिः कृतेन न सना नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥ १२२. आविकारिकवृत्तवन्-वृत्त means the plot. It is also called इतिवृत्त or कथा. It is divided iuto आधिकारिक or principal and प्रासङ्गिक or subordinate, occasional. प्रासङ्गिक plot is either पनाका or प्रकरी according as it is a long and continuous episode or a small one. Each of these kinds of plots, viz. आधिकारिक, पताका and पकरी, is snbdivided into three kinds, ख्यात or historical, कवन्य or created by the poet and संकीण or mixed. वस्तु is otherwise divided into सूच्य or suggestible, and असूच्य or not suggestible. सूच्य is further divided into श्राव्य and अश्राव्य and असूच्य into अश्राव्य, दृश्य and श्राव्य. Of the there sub-varieties, अश्रावय is a speech to one's self. It is generally introdnced in dramatic works by words like स्वगतम् or आत्मगतम् दृश्य is full of रस and भाव put forth in a charming manner and आव्य is either सर्वश्राव्य, (fit to be heard by all ), introduced by प्रकाशम्, Or नियतश्राव्य ( fit to be heard by restricted persons ), or आकाशभाषितम् नियतश्राव्य is introda- ced by जनान्तिकम् or अपवारितम् according as the communication is war- ded off from others by placing the hand with the अनामिका finger bent on the cheek or in a simple way without such a prepara- tion. आकाशभाषित is a specch in the air as it were. It is a question addressed by a character on the stage to a character not on the stage and the reply to it is supposed to be given by the charac- ter which is not on the stage and is introduced by words like किं कथयसि Or कि ब्रवीषि. It is a device to prevent the introduction ot a fresh character on the stage and is very largely used in Bhâna. १२५ माण :- Dhanika's note on it is as nnder :- धूत्तीक्षीरद्यूतकारादयस्नेषां चरित यत्रैंक एव विटः स्वकृतं परकृतं वोपवर्णयति स भारती- वृत्तिप्रधानत्वाद्राणः। एकस्य चोक्तिप्रत्युक्तयः आकाशभाषितैराशद्वितोत्तरतवेन भवन्ति। अस्पष्ट- त्वाच वीरशृङ्गारी सीभाग्यशीर्योपवर्णनया सूखनीयी।

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA. ४३

faz is a companion of a prince in assisting him to secure his beloved. He is skilled in singing, musie and poetry and is on nearly as familiar terms with his associate as fzsa. १२६ प्रहसनम्-A kind of low comedy. Vis'vanatha's defini- tion is as under :-

भवेत् प्रहसनं वृत्तं निन्धानां कविकल्पितम् ॥। वृत्त्यङ्ग-Another reading is लास्याङ्ग. The Vritti in भाण and प्रहसन is भारती and its parts are the following :- भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नराश्रयः । तस्याः प्ररोचना वीथी तथा प्रहसनामुखे। अङ्गान्यत्रान्मुखीकारः प्रशंसातः प्ररोचना ॥ साहि० द० ६/२९-३०. गेयपदं स्थितपाठ्यमारसीनं पुष्पगण्डिका। प्रच्छेदकस्त्रिगूढ च सन्धवारयं द्विगूढकम्॥। उत्तमोत्तमकं चान्यदुक्तप्रत्युक्तमव च। लास्ये दशविधं ह्वेतदङ्गमुक्तं मनीषिभिः ॥ साहि० द० ६-२११-१४ For their explanation see the same work. १२७ डिम :- Hemachandra's note on the word is :- 'डिमो डिम्बो विद्रव इति पर्यायास्नद्योगादयं डिमः' काव्यानुशासन p. ३२२. १२८-९ समवकार-The time for dramatic action in the three acts of this kind of composition is in other works measured by 'Nalika ' which is equivalent to two 'Ghatis' or 48 minutes. द्विसन्धिरङ्कः प्रथमः कार्यो द्वादशनालिकः । चतुर्द्विनालिकावन्त्यौ नालिका घटिकादयम् ॥ दश० ३-५९. वस्तु द्वादशनालीभिर्निष्पाद्यं प्रथमाङ्कगम् । द्वितीयेडङ्गे चतसभिर्द्वाभ्यामङे तृतीयके॥ साहि० द० ६-२३८-९. १३० अङ्क-It is called उत्सृष्टिकाङ्क by some. Vis'vanatha's note on it is as under :- इमं च केचिन् 'नाटकादयन्तःपात्यद्कपरिच्छेदार्थमुत्सृष्टिकाङ्कनामानम्' भदुः। अन्ये तु 'उत्कान्ता विलोमरूपा सृष्टियत्रेत्युत्सृष्टिकाङ्ग:' यणा-शर्मिष्ठाययातिः।

४४ NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

१३१ ईद्दामृग :- According to the definition in the text the hero and his antagonist should be invariably mortal and celes- tial. मर्त्य and दिव्य are not to be taken respectively with नायक and प्रतिनायक. The line is to be understood to mean that both the hero and his antagonist might be mortal or both might be divine or one of them a mortal and the other divine. Bnt they shonld not be other than mortals and divines. The read- ing in the Das'arupa is नरदिव्यावियम त्रायकप्रतिनायकौ.' Vis'vanatha's reading is also the same :- 'नरदिव्यावनिय॥ौ ( v. 1. वनियमौ) नायकप्रति- 4a.' Mandaramaranda has the same reading as in the text. १४१ पष मिथः स्ोतरूप: प्रपञ्चः- प्रपञ्ञ as generally nnderstood and as defined by the anthor himself on p. 120 असदूतं मिथः स्तोत्रं qua: is matual praise which is objectionable, it being the praise of another's wife. Here it is the praise of the husband by his wife and of the wife by her husband. So this sort of praise is not ge or vicious. The anthor thns gives an instance of qu which does not conform to its definition given by him. १४२ नटीकर्तृकभृवाज्ञानप्रतिज्ञावचनं- Satradhara's whole speech is नन्वियमुपक्रम्यते ध्रुवा नाट्यविद्या. Natt, however, does not stop to listen to the end; but having heard the speech up to ध्रुवा, she says कहं अज्जो धुअं गाअइ. This is an instance of me in which the following word yat which is syntac- tically intended to be connected with नाट्यविद्या is connected with the preceding उपक्रम्यते and gives an opposite meaning. In verse 9 Sutradhara has mentioned the promise given by Nati to sing Dhrava ( यन्रेदे कलकण्ठनादमधुरं गस्यामि गीति ध्रुवाम्). ध्रुवा was thus to be sung by the Nati while Sutradhara is under- stood by her to mean नन्वियमुपकम्यते ध्रुवा मया This is thus a sndden statement opposed to what is mentioned and thns satisfies the defiuition of गण्ड (सहसोदिनं प्रस्तुनविरोधि गण्डम्) given by Vidyanatha. Dhruva is fully treated in the Natyas'astra of Bharata in the 32nd chapter. घ्रवासंज्ञानि तानि स्युर्नारदप्रमुखेर्द्विजेः । गीताद्वार्नाद्द सर्वाणि विनियुक्तान्यनेकशः ।।

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA. ४५

या ऋचः पाणिका गाथा सप्तरूपाङ्गमेव च। सप्तरूपप्रमाणं च तद्र्रवेत्यभिसंज्ञितम् ॥ वाक्यवर्णा ह्यलंकारा यतयः पाणयो लयाः । घ्रुत्रमन्योन्यसंबद्धा यस्मात् तस्माद्रुवाः स्मृताः ॥ १४५ इदमेव गुणवर्णनात् प्रवर्तकम्-The author departs a little from his own definitiou of प्रवत्तकम्. Vide p. 119 and the notes there-on. Here we have a description of the merits not of the season of the year then prevalent, but of the Nayaka himself. पतत् प्रस्तुनोपयोगिप्रतिराजच्छद्याचरणादभूताहरणम्-अमूताहरण is a subdivi- sion of mim9. It is ntterance of nnreality, an utterance based on frand, अभूताहरणं छद्य as Dhananjaya defines it. Kings who retreat from the battlefield, vanquished by Prataparndra, propitiate him to save their lives, by making marks of boars on their chests as a sign of subjugation. The marks of boars made on their breasts are not really speaking such marks, bnt they are marks of subjngation in disguise. Kings thus prac- tise frand which is however useful to the action of the play which is meant to raise Prataparndra to ascendancy. The instance of amarur given by Dhanika is the fraud practised in the Ratnâvali by Sâgarikâ who goes to meet her lover Vatsarâja in the disguise of his queen Vasavadattâ. Dhani- ka's note on the word is as under :-- यथा रत्नावल्याम्। साधु रे अमच्ज वसन्तअ साधु। अदिसइदो तप अमब्चो जोगन्वराअणो इमाए सन्धिविग्गद्- चिन्ताए इत्यादिना प्रवेशकेन गृहीतवामवदत्तावेषायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरणं छद्म विद्षक- मुसंगताकुप्तकाञ्चनमालानुवादद्वारेण दर्शितमित्यभूताहरणम्। Vis'vanatha illustrates it by the frand practised by Yudhishthira in the Venisamhara :- 'अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुकत्वा स्वैरं शेषे गज इति पुनर्व्याहृतं सत्यवाचा॥ १८० एष संचिन्त्यमानार्थप्रासिरूप: क्रमः-क्रम is a division of गर्भसन्धि consisting in the acquisition of an object when it is being thonght of. The king was thinking of the victory of Pratapa- rndra when news actnally came to him, declaring his complete victory.

4

४६ NOTES ON THE NATAKAFRAKARANA.

Das'arupa mentions another kind of a as under :- भावज्ञानमथापरे। Dhauika's note on this is as follows :- यथा रत्नावल्याम्। राजा (उपसृत्य ) प्रिये सागरिके शीतांगुर्मुखमुत्पले तव दशो पद्मानुकारों करो रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाहू मृणालोपनौ।। इत्याह/दकराखििलाद्गि रभसान् निःशाङ्कमालिङ्ग्य मा- मङगानि त्वमनङ्गतापविधुराण्येह्येहि निर्वोपय।। इत्यादिना 'इह तदप्यस्त्येव बिम्बावरे' इत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराजभावस्य ज्ञातत्वात् क्रमान्तरमिति। Thus #4 here consists in Vatsaraja's love for Sâgarikâ having been known to Vasavadattâ. Vis'vanatha has a similar definition of क्रम-भावतत्त्व्रोपलव्विस्तु क्रम: स्यान्। The instance given by him is from S'akuntala where Dushyanta comes to know the reality of S'akuntala's love to him while she is composing a love-song- यथा शाकुन्तले- राजा-स्थाने खलु विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा प्रियामवलोकयामि। तथा हि उन्नमितकभ्नलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः । पुलकाश्चितेन कथयति मय्यनुरागं कपोलेन।। सामदानाचरण: संग्रह :- पाम=sweet words, प्रियवचनं साम. संग्रह is taking some person on one's side, winning him over by the use of sweet words and gifts. The two mestengers who bronght news of Prataparudra's victory are won over, induced to de- scribe the victory in detail by the use of sweet words and gifts. Dhanika gives the following instance of it :- यथा रत्नावन्याम्- साधु वयस्य साधु इदं त पारितोपिकं कटकं ददामीत्याभ्यां सामदानाभ्यां विदूपकस्य सागरिकासमागमकारिण: संग्रहात् संग्रह इति। १८१ वीनिद्वत्र-Fire. वीति भक्ष्य पुरोडाशाि हूयतेऽस्मिन्रिति वीतिहोत्रः । १८t नवाङ्गङ्गकलिङ्गमालवभूपतय :- Most of the Mss. have this reading. but fag seems wrongly inserted. It is not found in

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA. ४७

P. and T". कलिङ्ग has already been conquered. Vide युद्धाय समनद्यन्त कलिङ्गा: स्फुटपौरुषाः p. 182. १८६ वतद्रोषसंरव्धवचनरूपं तोटकम्-तोटक or त्रोटक as some pat it is an angry and violent speech. Bharata defines it as संरम्भवचनप्रायं तोटकं त्विति संज्ञितम् The instance given by Dhanika is a scene from the Ratnavali where Vasavadatta having clearly perceived the king's attachment to Sagarika orders her maid-servant Kauchanamalika to bind Vidushaka and Sâgarika in fetters and to take them away. यथा रत्नावल्याम्- वासवदत्ता (उपसृत्य)-अज्जउत्त जुत्तमिणं सरिसमिणं। (पुनः सरोषम्)-अज्जउत्त उटठाहि। कञ्चणमाले पदेण ज्जेव पासेण बन्धिअ आणेदि पणं दुटूबह्णं। पदं पि दुट्ुकण्ण अं भग्गदो करेहि- इत्यनेन वासवदत्तासर्यवचसा सागरिकासमागमान्तरायभतेनानियतप्राप्तिकारणं तोट. कमुक्तमू। Another instance is given from the Venisamhara, viz. the angry speech between As'vatthaman and Karua, shewing hope of conqueriug the Pândavas. यथा च वेणीसंहारे- प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशाम् इत्यादिना धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुघैः इत्यन्तेन अन्योन्यं कर्णाश्वत्थाम्रोः संरब्ववचसा सेनाभेदकारिणा पाण्डवविजयप्रात्याशान्वितं तोटकमिति। १८ पतत् प्रकृतोपयोगित्वेन वचनादधिवलम्-अधिबल is a part of गर्भसंचि. It is a deception practised on others with the purpose of accomplishing the object in hand. Kings who had concealed themselves through the fear of Prataparudra are found out by his men who assume the dress and speak the language of those kings with the object of inspiring them with confidence and thus detecting them. अधिबल is defined by Bharata as 'कपटेनामिरुंधानं ब्रुवतेऽधिबलं बुघाः'. Dhanika gives the following instance from the Ratna- vali :-

४८ NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA.

यथा रत्नावळ्याम्- काञ्चनमाला-भद्विणि इअसा चित्तसालिआ ता वसन्तअस्स सण्णं करेमि (छोटिकांददाति)-

दधिबलमिनि। १९१ पष गर्भवीजोद्गेदनादाक्षेप :- आक्षेप, otherwise known as क्षिप्ति, is defined by Bharata as गभस्योद्रेदनं यत् स्यात् क्षिप्तिरित्यमित्रीयते. It is as Vidyanatha has defined it, the adoption of means for the accomplishment of the desired end. The olject aimed at in this case is the coronation of Prataparudra and the means to attain it withont any obstacles is the propitiation of God Ganapati. It lays open the germ of the plot lying concealed in the गर्भ Sandhi. Dhanika gives the following instances :- यथा रत्नावन्याम्- राजा-वयस्य देवीप्रसादनं मुक्त्ा नान्यमत्रोपायं पश्याममि। पुनः क्रमान्तरे-सर्वया देवीप्रसादनं प्रति निष्प्रत्याशीभूनाः र्मः! पुनः-तत् किमिह स्थितेन! देवीमेत्र गत्वा प्रसादयामि -- इत्यनन देवीप्रसादायत्ता सागरिकासमागमसिद्विरिति गर्भरवाजोद्गेदादाक्षेपः । यथा च वेणीसंहारे- मुन्दरक :- अहवा किमेत्थ देव्वं उआलहामि तस्स काु पदं णिव्मच्छिदविदुरवअणवीअस्स परिभूदपिदामहहिदोवदेमंकुरस्स सउणिप्पोच्छाहणासटमूलस्स कूडविससाहिणो पंचालीकेसग्गह- णकुसुमस्स फल परिणमदि। इत्यनेन बीजमेव फलोन्मुखतयाक्षिप्यते इत्यप्याक्षेपः । १४.४ एष गुरुनिरस्काररूपो द्रव :- Bharata calls it अभिद्रव also-गुरुव्य- तिक्रमो यस्तु विज्ञियोऽभिद्रवस्तु सः (v. 1. हिद्रवस्तु सः). Dhanika illustrates it by a speech of Lava shewing contempt for Rama from the Uttararamacharita-वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिश्ठत्तु हुं वतते &c. १९५ पषा विरोवप्रशमनरूपा शक्ति :- शक्ति is a division of विमश Sandhi in which opposition to the accomplishment of the desired end which forms the action of the drama is allayed. Dhanika illnstrates it by two instances, one from the Ratnavalf in which the king's speech shews that the opposition made by Vâsava- datta so long to his fulfilment of Sagarika's love is removed-

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA. ४९

सव्याजे: शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्याधिकं वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाकयैः सखीनां मुहुः। प्रत्यासत्तिमुपागता न हि तथा देवी रुदन्त्या यथा प्रक्षाल्यैव तथव बाष्पसलिलैः कोपोऽपनीतः स्वयम्। and the other from the Uttararamacharita where Lava's opposition to the army of Chandraketn is removed at the sight of Râma- विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निर्वृतिघनः &c. १९९ पतत् कार्यसंग्रहरूपमादानम्- भादान consists in the collection of preparations for the accomplishment of the desired object. Dhanika gives the following illustrations from the Venisamhara and the Ratna- vali :- यथा वेणीसंहार- भीम :- ननु भोः समन्तपञ्चकसंचारिणः रक्षो नाहं न भूतं रिपुरुधिरजलाप्तविताङ्गः प्रकामं निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि । भो भो राजन्यवीरा: समरशिखिशिखादग्धशेषाः कृतं व- स्त्रासेनानेन लीनेर्हतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ।। इत्यनेन समस्तरिपुत्रघकार्यस्य संगृहीतत्वादादानम्। यथा च रत्नावल्याम् -- सागरिका (दिशोडवलोक्य)-दिटिआ समन्तादो पज्जलिदो भअवं हुअवहो अज्ज करिस्सदि दुक्खावसाणं- इत्यनेनान्यपरेणापि दुःखावसानकार्यस्य संग्रहादादानम्। २०२ एष प्रकृतकार्यमार्गणाद्विरोघ :- This division of निर्वहण Sandbi is called निरोच or विबाध by Bharata and विबोष by Dhanaujaya and Vis'vanâtha.

RASAPRAKARAŅA.

For the full and clear explanation of रस, भाव, रसाभास, मात्राभास, विभाव, अनुमाव, व्यभिचारी or संचारीभाव &c., the reasons why they are so called and the different theories of <a the reader is referred to my notes on the Ekavali on the third Unmesha in which the subject is dealt with by Vidyâdhara. २२०-१ मावस्य स्थायित्वं नाम-स्थायीभाव उदाहतः- The following quotation from Bharata shews the matual relation of रस and भाव in dramatic representation :- अन्नाह-किं रसम्यो भावानां निवृत्तिरुताथ परस्परसंवन्धादेषामभिनिर्वृत्तिरिति। दृश्यते हि मावेम्यो रसानामभिनिर्वृत्तिर्न रसभ्यो भावानाम् ! नानाभिनयसंबद्धान् भावयन्ति रसानिमान्। यस्मात् तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः। न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः । परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत् ।। व्यञ्जनोषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत्। एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम् ॥ यथा बीजाद्भवेद्वक्षो वृक्षात् पुष्पं फलं यथा। तथा मूलं रसाः सर्वे ततो भावा व्यवस्थिताः ॥ TE-The following is another verse which explains the nature of permanent feelings :- विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दाङ्करकन्दोडसौ भावः स्थायीति संज्ञितः ।। The love of Naravahanadatta for Madanamanjusha, which remains as strong as ever, with its vigour undiminished by his love for other heroines, as described in the Brihatkatha aud the love of Madhava for Malati described in the Malatimadhava to have been as strong as ever, undiminished in the least by opposite feelings even in the cemetery are given by Dhanika as instances of स्थायी भाव. यथा बृहत्कथायां नरवाहनदनस्य मदनमञ्जूषायामनुरागस्तत्तद्वान्तरानेकनायिकानुरागै- रतिरस्कृतः स्थायी। यथा च मालतीमाधवे श्मशानाङ्के बीभत्सेन मालत्यनुरागस्यानिरस्कागे 'मम हि प्राक्तनोपलम्भसंभावितान्मजन्मनंः संस्कारस्यानवरतप्रवोात् प्रतायमानस्तदिसहरीः 2

NOTES ON THE RASAPRAKARANA. ५१

शरैतन्यम्' इत्यादिनोपनिवद्धः। २२१ अथ रसविशेषा :- शङ्गार, रौद्र, वीर and बीभत्स are the poetic sentiments which lead to the remaining sentiments as Bharata describes in his Nâtyasastra :- शृङ्गाराद्वि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणो रसः । E शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्यस्तु प्रकीर्तितः । रौद्रस्यैव च यत् कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः ॥ वीरस्यापि च यत् कर्म सोऽद्भतः परिकीत्तितः । बीभत्सदर्शनं यच्च ज्ञेयः स तु भयानकः ॥ २२८ एकत्रैवानुरागश्षेत्-According to Vidyanatha, Vis'vanatha and other writers on poetics, feelings in animals do not consti- tute poetic sentiments. Vidyâdhara in his Ekavali criticizes this view as under :-- अपरे तु रसामासं तिर्यक्षु प्रचक्षते तन्न परीक्षाक्षमम्। तेष्वपि विभावादिसंभवात्। विभावा- दिज्ञानशून्यास्विर्यञ्चो न भाजनं भवितुमर्हन्ति रसस्येति चेन्न। मनुष्येष्वप केषुचित्तथाभतेषु र सवि कयभावाभावप्रसङ्गात। विभावादिसंभवो हि रसं प्रति प्रयोजको न विभावादिज्ञानम्। ततश्र तिरश्षामण्यस्त्येव रसः।। Mammata's view appears to be the same as that of Vidyadhara. His definition of रसामास and भावाभास is तदाभासा अनौ- चित्यप्रवर्निनाः । ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तहाष्टिः &c. is given by him as an iustance of भयानकरस. २४२ अथ व्यमिचारिणां निर्वेदादीनां स्वरूपमुदाहरणं च-Feelinge ( भाव्र ) are divided into permanent ( fra1 ) and evanescent ( HI or व्यमिचारी). Those which leave a permanent impression in the mind even when they disappear are permanent. While those which are temporary and which disappear without having a permanent impression as soon as their causes disappear, are evanescent. The following qnotation from Hemachandra's Kavyanu- s'asana well illustrates the nature of these feelings :-

५२ NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

भाव्यन्ति चित्तवृत्तय पवालौकिका वाचिकाद्यमिनयप्रक्रियारूढतया स्वात्मानं लौकिकदशा यामनास्वाद्यमप्यास्त्राद्यं कुतेन्ति। यद्ा भावयन्ति व्यापुवन्ति सामाजिकानां मन इति भावा: स्यायिनो व्यमिचारिणक्ष। तत्र स्थायित्वमेनावनामेव (रत्यादीनामेव)! जान एव हि जन्तरि- यतीमि: संविद्धि: परीतो भवाति! तथा हि दुःखद्वेषी सुखास्व्रादनलालसः सर्वो रिरसया व्याप: स्वात्मन्युत्कर्षमानिनय। परमुपहसति। उत्कर्षापायशङ्या शोचति। अपायं प्रति कुध्यति। अपायहेतुपरिहवारे समुत्सहते। विनिपाताद्विमति। किंचिदयुक्ततयाभिम-यमानो जुगुप्सते। ततश्व परकर्तव्यवैचित्र्यदशनाद्विस्मयते। किचिज्जिहासुस्तत्र वैराग्यात् प्रशम भजते। न ह्येतञ्वित्त- वृत्तिवासनाशून्यः प्राणी भवति (Dharmadasa well says-निर्वासनास्तु रङ्गान्तर्वेश्म कुड्याश्मसंनिभा:)। केवलं कस्यचित् काचिदविका भवति चित्तवृत्ति: काचिदूना। कस्यचिदुचि- तविषयनिपन्त्रिता कस्पचिदन्यथा। तत् काचिदेव पुरुषार्थोपयोगिनीत्युपदेश्या। तद्विभागकृत· श्रात्तमप्रकृत्यादिव्यवहारः । ये पुनरमी धृत्यादयश्चित्तवृत्तिविशेषास्ते समुचितविभावाभावाज्जन्ममध्ये न भवन्त्येवेति व्यभिचारिणः। तथा हि रसायनमुपयुक्तचतोग्लान्यालस्यश्रमप्रभृतयो न भवन्त्येव। यस्यापि वा मवन्ति विभाववलात तस्यापि हेतुप्रक्षये क्षीयमाणाः सस्कारशेषतां नावश्यमुपनन्नन्ति । रत्यादयस्तु संपादितस्व्रकर्तव्यतया प्रलीनकल्पा अपि संस्क्ारशेषतां नातिवर्नन्ते। वस्त्वन्तरविष- यस्य रत्यादेरखण्डनान्। यदाह पतञ्जलि :- 'न हि चैत्र एकस्यां स्तियां विरक्त इत्यन्यामु विरक्त्तः' इत्यादि। तस्मात् स्थायिरूपचिनवृत्तिसूत्रस्यूता पवामी स्वात्मानमुदयास्मयवैचित्र्यशतसहस्त्रधर्माणं प्रतिलभमानाः स्थायिनं विचित्रयन्तः प्रतिभासन्त इति व्यभिचारिण उच्यन्ते । तथा हि ग्लानोऽयमित्युक्ते कुत इति हेतुमश्रेनास्थायितास्य सूच्यते। न तु राम उत्साहशक्तमानित्यत्र हेतुप्रश्नमाहुः। अत एव विभावास्तत्रोद्वाचकाः सन्तः स्वरूपोपरञ्जकत्वं विदधाना रत्युत्साहादेरुचि- तानुचित्त्वमात्रमावहन्ति न तु तदभावे ते सर्वथैत निरुपाख्याः । वासनात्मना सर्वजन्तूनां तन्मयत्वेनोक्तत्वात्। व्यमिचारिणां तु स्व्रविभावाभावे नामापि नास्ति। In fact, व्यभिचारिमाव's are like the waves in the ocean of स्थायिभाव's-'स्थायन्युन्मन्ननिमग्राः क्लोला इव वारिघ।' while the स्थायिभाव's are feelings not ent off by other feelings, consistent or inconsistent, but standing predominent and reducing other feelings to their own nature :- 'विरुद्वेरविरुद्वैर्वा भावेर्विच्छियते न यः । आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः ।' Jagannatha distinguishes between the two Bhavas as nnder :- तत्र भा प्रबन्ध स्थिगत्वादमीषां भावानां स्थायित्व्रम। न च चित्तत्रनिरुपाणामेगमाशु- विनाशित्व्रेन स्थिरत्वं दुर्ल्मं वासनारूपनया स्थिरत्व तु व्यमिचारिष्वतिप्रमक्तमिति वाच्यम्। वामनारूपाणाममीयां मुहुर्मुहुरमिव्यक्तेरेव स्थिर पदार्थत्वात्। व्यभिचारिणां तु नैत्र तदभिव्यक्तर्वि-

NOTES ON THE RASAPRAKARANA. ५३

Bharata's note on this is also worth reading :--

व्यभिचारिभाव) भावैः सामान्यगृणयोगेनाभिनिष्पद्यन्ते रसास्तत्कर्थं स्थायिन एव भावा रमत्व- मामुनन्ति। उच्यते-यथ्म हि समानलक्षणास्तुन्यपाणिपादोदरशरीराः समानाङ्गपरत्यङ्गा: कुलवि- द्याकमेशिक्वविचक्षणत्वाद्राजत्वमामुवन्ति तत्रैव चान्येपबुद्यस्तषोमेवनुचरा भव्ति तथा विभावा- नुभावव्यभिचारिणः स्थायिभावानुपाश्रिता भवन्ति। बह्ाश्रयत्वात् स्थमिभूताः स्थायिनो भावाः । तत्स्थानीयपुरुषगुणभूता अन्ये भावास्तान गुणतयाश्रयन्ते परिजनभूता व्यभिचारिणो भावाः । यथा नरेन्द्रो बहुजनपरिवारोऽपि स एव नाम लभते नान्यः मुमहानपि पुरुषस्तथा विभावानुभाव- व्यमिचारिपरिष्कृतः स्थायिभावो रसता लभते। यथा नराणां नृपति: शिष्याणां च यथा गुरुः। एवं हि सर्वभावानां भाव: स्थारयी महानिह॥ Snch are the स्थायिभाव's while the व्यभिचारिभाव's disappear as soon as their function of nourishing the स्थायिभाव' s is discharged- ये तूपकर्त्तुमायान्ति स्थायिनं रसमुत्तमम् । उपकृत्य च गच्छन्ति ते मता व्यभिचारिणः ।। Vide note on स्थायीभाव p. 50 निर्वेद-निष्फलतववी := Conscionsness of one's being useless. It is eqnal to स्व्रावमाननम ( contempt of one's self ). Dhananjaya's definition of निर्वेद is तत्त्वज्ञानापदीष्यादेर्निर्वेद: स्वावमाननम्। तत्र चिन्ताश्रुनिःश्वासवैवर्ण्योच्छासदीनताः॥ Dhanika gives the following instances :- तत्त्वज्ञानान्निर्वदो यथा- प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघास्ततः किमू &c. आपदो यथा राज्ो विपद् बन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः आस्वाद्यतेऽम्याः कटुनिष्फलायाः फलं मर्येत्तू चिरजीवितायाः ॥ ईष्यातो यथा- न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः । सोडपयत्रव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः ।।KC.

५४ NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

वीररृङ्गारयाव्यभिचारी निर्वेदो यथा- ये वाहवो न युधि वीरकठोरकण्ठ- पीठोच्छल द्रुधिरराजिविराजितांसाः । नापि प्रियापृथुपयोधरपत्रभङ्ग- संक्रान्तकुङ्गमरसाः खलु निष्फलास्ते ॥ रमानङ्ग: स्वरतन्त्रो निर्वेदो यथा- कसत्वं भो: कथयामि देवहतकं मां विद्धि शाख्रोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विंदितं कस्माद्यतः श्रयताम्।&c. विभावानुभावरसाङ्गानङ्गमेदादनेकशाखो निर्वेदो निदर्शनीयः। २४९ धृतिः-It is satisfaction obtained either through know- ledge or acquisition of the desired object or power. The text gives an instance of the second kind. The following are the instances of the first and the third kinds :- वयमिह परितुष्ा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स तु भरवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनासि च परितुष्टे कोरऽर्थवान् को दरिद्रः ।। राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सम्यकूपालनपालिताः प्रशमिताशषोपसर्गा: प्रजाः । प्रद्योतस्य सुना वमन्तसमयस्त्वं चेति नाम्रा धृतिं कामः काममुपेत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ॥ २५१ आवेग :- Hurry and excitement arising from varions canses most of which are well ennmerated with their Anubha- vas in the Das'arupa and the Sahityadarpana :- आवेगः संभ्रमस्तत्र हर्षजे पिण्डिताहता। उत्पातजे स्रस्तनाड्वे धृमाद्याकुलतागनिजे॥ राजविद्रवजादेस्तु शस्त्रनागादियोज्नम्। गजादे: स्तम्भकम्पादि पांस्वाद्याकुलतानिलात् ।। इष्टाद्वर्पा: शुचोऽनिटाज्ज्ञेयाश्रान्ये यथायथम् ॥ साहि० द० ३।१४४-४६ २५५ अपस्मार :- Loss of memory. अरस्मारयति स्मरणं लोपयतीति अपगनः स्मार: स्मरणं यस्पाद्वा अपस्नार: Dhanika and Vis'vanatha give the following instance from Magha in illustration of it :-

NOTES ON THE RASAPRAKARANA. ५५

आश्लिष्टभूमिं रसितारमुच्चै- र्लोलद्भुजाकारबृहत्तरङ्कम् । फेनायमानं पतिमापगाना- मसावपस्मारिणमाशशङ्के।। Jagannatha defines it as ग्रहावेशादेश्वोत्पन्नो व्याधिविशेषोऽपस्मार: and states that the same disease and no other serves as a transient feeling in the sentiments of disgust and terror, while in other sentiments other diseases may serve as transient feelings व्यावित्वेनास्य कथनेऽपि विशेषाकरेण पुनः कथनं वीभत्सभयानकयोरस्यैव व्याधेरङ्गत्वं नान्य- स्येति स्फोरणाय। विप्रलम्भे तु व्याध्यन्तरस्यास्यापि च। The following is the instance given by him :-- हरिमागतमाकर्ण्य मथुरामन्तकान्तकम् । कम्पमान: श्वसन् कंसो निपपात महीतले॥ अत्र भयं विभावः । कम्पनिःश्वासपतनादयोऽनुभावाः । २६२ शङ्गारचेष्टा-What Vidyanatha calls amorons jestures is designated by Dhanika and Vis'vanatha as ornaments of ladies (योषिदलंकारा:). They are thus described by Dhananjaya :- यौवने सत्त्वजा: स्त्रीणामलंकारास्तु विंशतिः । भावो हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः ॥ शोभा कान्तिश्व दीप्तिश्च माधुर्ये च प्रगल्भता । औदार्य धैर्यमित्यते सप्त भावा अयत्नजाः ॥ लीलो विलासो विच्छित्तिर्वित्रम: किलकिश्चितम्। मोटटायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितं तथा। विहृतं चोत विज्ञेया दश भावा: स्वभावजाः ॥ Vis'vanatha enumerates the following eight additional ornaments :-- मद, तपन, मौग्ध्य, विक्षेप, कुतूहल, हसित, चकित, केलि. Bhoja calls these ornaments Vilasas and defines and enu- merates them as under :-- स्मृतीच्छायत्नजन्मानो मनोवाक्कायसंश्रयाः । विलासा ये वरस्त्रीणां ज्ञेया लीलादयस्तु ते।। लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रम: किलकिञ्चितम्। मोध्यितं कुट्टमितं विव्वोको ललितं तथा॥

५६ NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

विहृतं क्रीडितं केलिरिति स्त्रीणां स्वभावजाः । • हेला हावादयश्रान्ये ज्ञेया: त्र्रीपुंसयोरपि॥ उपसंख्यानमेतेषामनुभावेषु मन्वते ॥ Further on चेष्टा's are enumerated as under :- हेला हावश्च भावश्र व्याजो विस्त्रम्भभाषणम्। चाटु प्रेमाभिसन्धानं परिहास: कुतूहलम् । चकितं चेति निर्दिष्टाश्चेष्ठाः काश्रिद्विलासिनाम्। शेषाणां विप्रलम्भादौ रूपमाविर्भविष्यति।। In the Mandaramaranda of S'rikrishna these youthful graces are thus enumerated :-- भावो हावश्र हेला च कान्तिः शोभा प्रगल्भता। लीला विलासो विच्छित्तिर्विश्रमः किलकिश्चितम्॥ मोदयितं कुद्वमितं विव्वोको ललितं तथा। चकितं विहृत हासो दीप्तिधैरय कुतूहलम् ॥ माधुर्ये च तथौदार्यमिति त्र्यधिकविंशतिः । कामिनीनामलंकारा यौवने परिकीर्तिताः ।। a-It is the first change worked in the mind by the sentiment of love. निर्विकारात्मकात् सत्त्वाद् भावस्तत्रायविक्रिया is the defiui- tion given in the Das'arupa. The following is an illustration of it :-- हरस्तु किंचित्परिलप्तधैर्य- श्रन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ It is thus capability of the mind to recognize a feeling. It is the first change brought abont in the mind by the feeling of love. It is just like a sprout that has germinated. When the change becomes a little perceptible, it is aia; and when it is clearly perceptible, it is देला. भ्रनेन्नादिविकारेस्तु संभोगेच्छाप्रकाशकः । भाव एवाल्पसंलक्ष्यिकारो हाव उच्यते॥ देलात्यन्तसमालक्ष्यविकारः स्यान् स एव तु।

NOTES ON THE RASAPRAKARANA. ५७

माधुर्यम्- सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ।। is an instance of mrs given in the Das'arupa and the Sâhityadarpana. २६४ घैर्य -- ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकल: शशी &c. is a very good instance of it from the Malatimadhava in which Malati shews her firm resolution not to cross the bounds of chastity of conduct. २६१ विच्छित्ति -- Gracefulness brought about even by a small ornament, or attire, or decoration. Dhanañjaya defines it as आकल्परचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत् । The following is an instance given by Dhanika :- कर्णार्पितो रोध्रकषायरूक्ष गोरोचनाभेदनितान्तगौरे। तस्या: कपोले परभागलाभाद् बबन्ध चक्षूंषि यवप्ररोहः ॥ faa -- Graceful changes in the body and itsactions bronght abont simultaneously by the play of love at the sight of the lover. Dhananjaya's definition of it is तात्कालिको विशेषस्तु विलासोऽड्गकियादिपु। The following is an instance given by Dhanika from the Malatimadhava :-- अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिव्ृत्त- वैचित्र्यमुल्सितविभ्रममायताक्ष्याः । तद् भूरिसात्त्विकविका रविशेषरम्य- माचार्यकं विजयि मान्मथमािरासीन् ॥! 8

५८ NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

Jagaddhara's note on this verse is :-- इह श्रोके विलास उक्तः । यदाह- दयितावलोकनादौ विशेषोऽ्ङ्वक्ियासु यः । शृङ्गारचेष्टासहितो विलासः समुदीरितः ।। fayq -- The definition of faun in thetext is precisely the same that is given in the Das'arupa. २६६ किलकिञ्चितम् -- It is amorous agitation, a fasion of anger, weeping, joy, fear and other feelings. The following from Naishadhacharita is a verse where the word is used :-- त्वयि वीर विराजते परं दमयन्तीकिलकिश्चितं किल। तरुणीस्तन एव दीप्यते मणिहारावलीरामणीयकम् ॥ २-४४ The following instance is given in the Sarasvatikantha- bharana of Bhoja :-- पाणिपल्लविधूननमन्तःसीत्कृतानि घनरोमविभेदाः । योषितां रहसि गद्गदवाचामस्त्रतामुपययुमेदनस्य । In Act VII. of the Malatimadhava Madayantika manifests perspiration and other changes caused by love at the mention of Makaranda. Jagannatha calls this fofafaa and quotes the following definition of it :-- यदन्तर्निहितस्याङः सव्यापारैर्मनोभुवः । सत्रीडाविष्कृतिः स्त्रीणां तदाहु: किलकिश्चितम् । मोट्टायितम्-Silent and involantary suggestion of love when a lover is talked of. It is thus defined by उन्ज्वलनीलमणि- कान्तस्मरणवात्तादो हृदि तद्भावभावतः । प्राकट्यमभिलाषस्य मोद्टायितमु्दीर्यते। It is thus mauifestation of love on the part of a woman in the absence of her lover when he is remembered or talked of. सभ्रविलासमथ सोऽयमितीरयित्वा सप्रत्यभिज्ञमिव मामवलाक्य तस्याः ।

NOTES ON THE RASAPRAKARANA. ५९

अन्योन्यभावचतुरेण सखीजनेन मुक्तास्तदा स्मितसुधामधुरा: कटाक्षाः ।। Jagaddhara's note is :- भ्रविलासेत्यनेन मोट्ायितमपि कटाक्षितम्। Malati's eagerness to hear an account of Madhava from Lavangikâ and her manifestation of love is an instance of मोहायित as Jagaddhara remarks-प्रियकथापरत्वे मोहायितमावोऽयम्। यदाह- श्रुत्वा कथां प्रियजनस्य सखीमुखेम्यः कर्णोदरस्थित चलत्तनुतर्जनीकम्। यत् साङ्गभङ्गमिह जम्भितमङ्गनानां मोटयितं तदुदितं कविभि: पुराणैः ॥l २६6 विव्बोक-Affectation of indifference towards a lover when he is talked of. Magha has used the word in the sense of amorous jestures, dissociating from it the idea of in- difference -- किं तावत् सरसि सरोजमेतदारा- दाहाखन्मुखमवभासते युवत्याः। संशय्य क्षणमिति निश्चिकाय कक्षि- द्विव्वोकैर्ब कसहवासिनां परोक्षैः ॥ Mallinatha explains विव्वोक here by विलास and observes as under :- यद्यपि 'विव्वोकोऽनादरक्रिया' इत्युक्तं तथापि विशेषवाचिनां सामान्ये लक्षणेत्यदोषः । ssa=Gracefulness of the use of limbs. Dhanika gives the following instance :- सभ्रूभङ्गं करकिसलयावर्त्तनैरालपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याञ्चलेन। विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरयातै- र्निःसङ्गीतं प्रथमवयसा नर्त्तिता पङ्कजाक्षी ।। २७० विहृतम्-Keeping silence through shame even when there is a proper occasion for speech. वक्तव्यकालेऽ्यवचो व्रीडया विहृतं मतम्। is the definition given by Vis'vanatha. His instance is :-

६० NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

दूरागतेन कुशलं पृष्टा नोवाच सा मया किंचित्। पर्यश्रणी तु नयने तस्याः कथयांबभूवतुः सर्वम् ॥ २७१ धक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्ग: &c .- Vidyanatha describes twelve conditions of love. Ten conditions are generally described by writers on poetics. Bharata omits the first two and gives the rest as under :- अप्राप्तरतिभोगस्य नवस्त्रीरागजन्मनः । दश स्थानानि कामस्य काममन्तार्वसर्पतः। अभिलाषोडत्र प्रथमे द्वितीये चिन्तनं तथा। अनुस्मृतिस्तृतीये च चतुर्थे गुणकी तेनम् ॥ उद्देग: पश्चमे ज्ेयो विलापः षष्ठ उच्यते। उन्माद: सप्तमे प्रोक्तो भवेद्याधिस्तथाष्टमे । नवमे जडता प्रोक्ता दशमे मरणं भवेत् ॥ Bhartrihari seems to accept the first two conditions mentioned by Vidyanatha as the following verse uttered by Kâmandakî shews :- पुरश्रक्षरागस्तदनु मनसोऽनन्यपरता तनुग्लानिर्यस्य त्वयि समभवद्यत्र च तव। युवा सोडयं प्रेयानिह सुवदने मुश्च जडतां विधातुर्वैदग्ध्यं विलसतु सकामोऽतु मदन: ॥ Jagaddhara's note on the condition of love mentioned in the verse is as under :- इद्द चक्षरागादिकं कामावस्था। यदाह। चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्ग: संकल्पोत्पत्तिरेव च। निद्राच्छेदस्तनुत्वं च व्यावृत्तिरविषयान्तरात् ।। लज्जाप्रणाश उन्मादो मूर्छा मरणमेव च।। These verses omit प्रलापिता and संज्बर mentioned in the test, like the verse हड्मनःसङ्गसंकल्पा जागर: कृशतारतिः quoted in the commen- tary. Mandaramaranda makes up the number ten in another way, i. e. by omitting प्रलापिता aud मूच्छन as under :- अथ शृङ्गाराङुरादिहेत्ववस्था दश त्रुवे। चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्गः संकल्पश्च प्रजागरः ॥

NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA. ६१

अरतः संज्वरः काश्ये लज्ात्यागो भ्रमस्तथा। ततश्रात्मजिहासा स्युरित्यनङ्गदशा दश ॥ Bhoja in his Sarasvatikanthabharana mentions the same twelve conditions of love that are mentioned in the text -- चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्ग: संकल्पोत्पत्तिसंततिः । प्रलापो जागरः कार्श्यमरतिर्विषयन्तरे॥ लज्जाविसर्जन व्याधिरुन्मादो मूर्छनं मुहुः ॥ मरणं चति विज्ञेयाः क्रमेण प्रेमपुष्टयः ॥ ५ परि० ९९-१०१. Dhanañjaya states that the conditions of love are really speaking endless- दशावस्थत्वमाचार्यैः प्रायोवृत्त्या निदर्शितम् । महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते तदनन्तता ॥ २७७ अथ शुङ्गारः ! स च द्विविध :- The word aTt is derived as follows by Vis'vanatha :- शृङ्गं हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः । उत्तमप्रकृिप्रायो रसः शङ्गार इष्यते ॥ साहि० ३-१८३. शृङ्गार or.the erotic.sentiment is first divided into संभोग or enjoyment of love when the lover and the object of love are united and विप्रलम्भ or ilove in separation. Dhananjaya gives three divisions-अयोग, विप्रयोग and संभोग. विप्रलम्म is thus defined by Vis'vanatha :- पत्र तु रतिः प्रक्रष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोSसौ. It is subdi- vided into अभिलाषविप्रलम्भ, ईष्याविप्रलम्भ, विरहविप्रलम्भ and प्रवासविप्रलम्भ. अभिलाषविप्रलम्भ is the same as अयोग or पूर्वराग of other writers. Wheu the lovers are not united even though they desire mutu- al union, we have अभिलाषविप्रलम्भ. अयोग is this defined :- तत्रायोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचित्तयोः । पारत्तन्त्र्थेण दैवांद्वा विप्रकर्षादसङ्गमः ।। पूर्वराग may be unswerving as between राम and सीता in which case it is called नीलीराग, i. e. love as unchangeable as indigo or outward (कुमुम्भराग), comparable to the colour of safflower, or as durable as the colour of madder ( मश्जिश्ठराग). ईष्याविप्रलम्भ is sepa- ration of lovers caused by jealousy. It is called ma by

६२ NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

other writers and subdivided into ईष्यामान and प्रणयमान. ईष्यीमान is caused by the jealonsy of the beloved through her snspicion that her lover is attached to another lady. It is found in the beloved only and not in the lover. Dhananjaya describes it as under :- स्त्रीणामीर्ष्याकृतो मान: कोपोऽन्यासङ्गिनि प्रिये। श्रुते वानुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात्। उत्स्वप्रायितभोगाङ्गगोत्रस्खलनकल्पितः । त्रिधानुमानिको दष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः ॥ Anger throngh jealousy arises in three ways, when the faithlessness of the lover is ( 1 ) either heard of by the belo- ved through her friends, or ( 2) inferred by her throngh her dreams or marks of enjoyment observed on the person of the lover or the lover's mistake in the ntterance of the name of his beloved, or ( 3) seen with her own eyes. IoTyma or love- anger arises in both the lover and the beloved and lasts till anger is over. Dhanika's note on it is as under :- प्रेमपूर्वको वशीकारः प्रणयस्तद्रङ्गो मानः प्रणयमानः । स द्वयोरनयकयोभेवति। तत्र नायकस्य यथोतररामचरिते - अस्मिन्नैव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षण: सा हंसे: कृतकौंतुका चिरमभूद्रोदावरीसैकते। आयान्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामाज्लिः ॥ Similarly it may be through anger arising in the beloved or in both. प्रवासविप्रलम्भ may be cansed by the lover going ont on busi- ness or throngh confusion or curse. The first, viz., rsar. AyaH, may refer to the present, the past, or the future going of the lover and is thonght of beforehand (afeqaw). Coufusion may arise from a calamity or human uffliction and separation though it is unexpected (अबुद्धिपूर्वक). Dhananjaya describes it as under :- कार्यतः संत्रमाच्छापात् प्रवासो भिन्नदेशता।

NOTES ON THE RASAPRAKARANA. ६३

स च भावी भवन् भूतस्त्रिधाद्यो बुद्धिपूर्वकः । द्वितीय: सहसोत्पन्नो दिव्यमानुषविल्ववात् ॥ स्वरूपान्यत्वकरणाच्छापजः संनिधावपि। The following are the illastrations of वर्त्तमानप्रवास, भूतप्रवास and भविष्यत्प्रवास :- प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरसैरजसं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥ उत्सङ्गे वा मलिनवसने साम्य निक्षिप्य वीणां मद्रोत्राङूं विरचितपदं गेयमुद्रातुकामा। तन्त्रीमार्द्रो नयनसलिलै: सारयित्वा कथंचिद् भूयो भूय: स्वयमपि कृतां मूछनां विस्मरन्ती॥ याम: सुन्दरि याहि पान्थ दयिते शोकं वृथा मा कृथा: शोकस्ते गमने कुतो मम ततो वाष्पं कथं मुञ्चसि। शीघ्रं न व्रजसीति मां गमयितुं कस्मादियं ते त्वरा भूयानस्य सह त्वया जिर्गामषोर्जीवस्य मे संभ्रम: । Dhanika's note on संभ्रमजप्रवास is as under :- उत्पात निर्घातवातादिजन्यवप्रवात् परचकादिजन्यविप्रुवाद्वाऽबुद्विपूर्वकत्वादेकरूप एव संभ्र- मजः प्रवासः 1 यथोवंशीपुरूरवसाविक्रमारवश्याम्। यथा च कपालकुण्डलापहतायां मालत्यां मालतीमाचवयोः। Another kind of विप्रलम्भ, not described by Vidyanatha is करुणविप्रलम्भ, separation caused by the death of the lover or the beloved expected to be united in another birth. It is defined by Visvanatha as nnder :-- यूनोरेकतरस्मिन् गतवति लोकान्तरं पुनलभ्ये। विमनायते यदैकस्तदा भवेत् करुणावप्रलम्भाख्यः ॥ यथा कादम्बर्या पुण्डरीकमहाश्व्वेतावृत्तान्ते. This is considered by some to be करुणरस in the beginning and प्रवासविप्रलम्भ after a hope for union is cansed by आकाशवाणी as Dhanika says :-- कादम्वर्या तु प्रथम करुण आकाशसरस्व्तीवचनादूर्ध्व प्रवासशृङ्गार पवेति।

६४ NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

Iu प्रवासविप्रलम्भ the नायिका is प्रोषितभतृका, while in विरहविप्रलम्भ the नायिका is विरहोत्कण्ठिना. The heroic sentiment is divided into दयावीर, युद्रवीर, दानवीर and quak according as the heroism arises from mercy, warlike powers, charity or religion. जीमूतवराहन, रामचन्द्र, परशुराम and युविषठिर are the heroes representing the four varieties in order. Jagannath is not in favonr of these divisions -- वस्तुतस्तु बहवो वीरसस्य शृङ्गारस्येव प्रकारा निरूपयितुं शक्यन्ते। तथा हि प्राचीन पत्र 'सपदि विलयमेतु' इत्यादि पद्ये 'मम तु मतिने मनागपतु सत्यात्' इति चरमपादव्यत्यासेन पद्यान्तरतां प्रापिते सत्यवीरस्यापि संभवात्। न च सत्यस्यापि धर्मान्तगेतनया धर्मवीररस एव तद्वीरस्याप्यन्तभाव इति वाच्यम्। दानदययोरपि तदन्तगंततया तद्वीरयोरपि धमवीरात् पृथग्गणनानीचित्यात्। Jagannatha mentions similarly पाण्डित्यवरि, क्षमावीर and बलवीर, २८२. भावोदय -- On the meanings of भाव, भावोदय, भावसन्वि and aa7, the reader is referred to my notes on the Ekavali p. p. 443-451. २८६-८८. अत्र रसो नायकाश्रय पव -- शिक्षाम्यासपाटवेनैव घटते -- Sentiment is either naturalsuch as is seen in the world ( लींकिक), or super- natural, such as is not generally seen ( अलौकिक). Natural sentiment resides in the hero of a work and none else. If, however, the appreciative andience ( #I ) feels the senti- ment directly by the acting of a very clever actor or by hearing a poem which is full of sentiment, then though the sentiment resides in the hero, as it is very well felt and enjoyed, there is no incousistency in its producing snpernatural joy in the audience or the reader. This savonrs of the theory of Bhatta Lollata or the उत्पत्तिवादिन'3, i. e.,those who hold that sentiment is produced in the hero ( अनुकार्य) who is represented on the stage by the actor. Vidyanatha, being dissatisfied with this theory, introdnces another by अथवा मालत्यादिशव्देम्य: &c. or Malati, Sita and such other words iu dramas and poems are to be understood as representing women in general and Ravana and snch other words are also to be taken as implying enemies in general. That is to say, the विभाव s, the अनुभाव's and the व्यमिचारिभाव's are understood in the general form ( the fHIa Malati is not under-

NOTES ON THE RASAPRAKARANA. 4r

stood in the specific form of Malati, bnt in the general form of f ) and without specific connection, as belonging to onrselves, or to onr enemies, or to those who are neither friends nor enemies, as ममैवैते, शत्रारेवैते, तटस्थस्यैवैते, or न ममैबैते, न शत्रोरेवैते, न तटस्थ- oaa and are thus relished by the audience or the reader. Though the sentiment is really relished by a particnlar person, still at the time of relishing it he does not think that it is relished by himself alone (अहमेत्र आस्वादयिता, ममैव विभावादयः एवंरीत्या आस्व्राद्यमाना: ) on aeconut of the force of the विभाव's &c. taken in their general character, but feels that it is relished by all persons of poetic sensibility. It is snpernatural ( 3ff ), because in the world canses of joy and grief produce respec- tively joy and grief; while here all causes produce joy, the reader or the spectator feels joy even from seeing or reading the representation of the sentiment of grief (करुणरस ). 'लोके द्र्षशोककारगेग्यो हर्षशोकावेव हि जायेते। अत्र पुनः सर्वेम्य एव तेम्यः सुखमित्यलौकिकत्वम्।' 'अलौकिकः लौकिकसामग्रीजन्यविलक्षणः। लौकिकसामग्रीजन्यस्तु पकस्यैव मुखाय तस्यापि पर्यन्ते वैरस्यायैवेति बोध्यम्।'. Thus the poetic sentiment resides either in the hero of the poem or the play, or in the audience of the play, or the reader of the poem, but never in the actor who simply repre- sents it. If it is held that he represents the sentiment so very well that he actually enjoys it, then he ceases to be an actor and becomes a spectator ( EIHIa ). Though sentiment does not arise in him, still he is able to represent it very well be- cause of the skill obtained by constant practice. Vidyanatha has not described the nature of the poetic sentiment so well as Vidyadhara and other writers on poetics. The theory of the poetic sentiment accepted by the learned is the one proponnded by Abhinavagupta which is thoroughly dealt with in the Kavyaprakasa and in the Ekavalf. See my notes on the Ekâvalì. २८८-८९ पत्रु रसादीनां परस्परविरोवेऽपि-वैरिणौ मिथ :-- Of the poetic sentiments, some are consistent, while others are inconsistent. Jagannatha thus describes their consistency aud inconsistency :- 9

६६ NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

पनेषां परस्वरं कैरपि महाविरोधः कैरपि विरोधः। तत्र वीरशङ्गारयोंः शृङ्गारहास्ययोः वीरा- द्रुतयोः बीररींद्रयोः शुङ्गाराद्ुनयोश्राविरोयः। शृङ्गारवीमत्सयोः शृङ्गारकरुणयोः वीरभयानकयोः शान्तरौद्रयो: शान्तशङ्गारयोक्ष विरोधः। If two opposite poetic sentiments are to be described as existing together, then they should be so described that their opposition may disappear. Thns thongh the sentiments of heroism and fear are opposed to each other, they may be so dealt with that their opposition might disappear. For instance, the hero (4 ) may be described as actnated by valour, while his antagonist (प्रतिनायक) may be described as actnated by fear. Or the opposition of sentiments might be removed by placing a friendly sentiment between them. This f is what is called a bold assertion of the poet ( कविनौहोक्तिसमाश्रय) in the text. Jagannatha savs, 'यदि तु विरुद्वयोरि रसयरेकत्र समावरेश इष्यने तदा विरोधं परिहृत्य विधेयः। तथा हि विरोवस्तावद् द्विविधः स्थितिविरोधो ज्ञानविरोवक्ष।

विरोधिनः स्थापने प्रथमो निवततते। यथा नायकगतलवेन वीारसे वणनीये प्रतिनायके भयानकस्य। ..... • । रमान्तरस्याविरोचिनः संविकतुरिवान्तरालेऽवस्थापने द्विनीयोऽप निवत्तते। यथा मन्नि- मितायामाख्यायिकार्यां कण्वाश्रमगतस्य श्वतकेनोमहर्षेः शान्तिरसप्रधाने वणेने प्रस्तुते 'किमिद- मनाकलितपूर्व रूपं कोऽयममिर्वाच्यो वचनरचनाया मचुरिमा' इत्यद्गुनस्पान्तरवस्थापनेन वरवर्णिनीं प्रत्यनुरागवणेने।'

Jagannatha says that when the opposition of ra's is talked of. the word रa is to be understood in the sense of स्थायिभाव's since when a ta is enjoyed the mind is lost in snpernatural happiness as at the time when the Sapreme Being ( पर ब्रह्म ) is contemplated and it knows nothing else ( विगलितवेद्यान्तर ) ..- Moreover, T# never resides in the hero or his autagonist bnt resides alwavs in the anpreciative andience or readler ( सामाजिक) 'रसपदेनात्र पकरणे तदुपाविः स्थायिभावो गृह्यते। रसस्य सामाजिकवृत्तित्वेन नायकाद्यवृत्ति-

२९१ गुणालंकरश्रीकृनपरिकरः-The splendid Bhavas, the permanent feelings of the miud ( स्थायिभाव ), attended by their canses ( विभाव), effects ( अनुभाव) and transient subordinate feelings (व्यभिचारिभाव), and graced with a splendid paraphernalia of poetic merits ( Gunas ) and poetie ornaments ( Alankâras ), whose develop-

NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

ment into poetic sentiment ( Rasa ) is badding forth, may cause happiness or misery to young men, but to the appeci- ative they develop themselves into a fall poetic sentiment which is enjoyed in such a way by them that the mind is wholly absorbed in them, feels excessive joy ( even when the sentiment of grief is represented ) aud knows nothing else at the time than this enjoyment as on theoccasion of the contem- plation of the Sapreme Being ( waw ). Thus the relish of the poetic sentiment is like the bliss of the contemplation of the Brahman, the only difference being that the former is acquired by the investigation of Vibhavas &c. ( fage-), while the latter by concentration of the mind (I). Though the Vibhavas &c. precede their development into Rasa and thongh there is thus a sequence ( H) between the Vibhavas &c. which are saggesters of Rasa ( a ) and Rasa which is suggested ( ags ), yet it is imperceptible as the perception of the Vibhavas &c. so very qnickly leads to the perception of the Rasa that the lapse of time and the seqnence are not felt at all as in the case of a hundred leaves of a lotns, pierced by a needle. Thongh the leaves are not pierced at the same time, yet the difference of time is too small to be felt. Thus though there is a precedence of the Vibhavas &c. to the Rasa, the perception of the Vibhavas &e. and the Rasa follows so quickly that the sequence is not felt at all and the poem becomes an instance of असलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनि. २१ ९३ रसो वाक्यार्थः सन् विलसति-The poetic sentiment shines forth like the sense of a sentence, in which the Vibhavas &c. are like the senses of words. As the senses of words have a proper termination in the sense of a sentence, so the Vibhavas &e. end in the development of poetic sentiments. Thus the Vibhavas themselves turn into poetie seutiments like threads turning into a piece of cloth and their mntual splendour is manifested by their snecessive development; and thongh there is a seqnence between the Vibhavas &e. and the Rasa, it is mperceptible as described above.

NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

तनो भावा रकक्रमसमुदितान्यान्यविभका :- Thongh this reading is adop- ted in the text owing to its being fonnd in the majority of manuseripts, ततो भावा पत्र क्रमममुदितान्योन्यकिमत् is a better reading. It is found in M. also in T. and in the commentary Ratnapana. १९४. मावे स्थायिनि वर्वमानकिभवे- In the permanent conditions of the mind, sach as those of love and others, with their grace enhanced by the Vibhavas &c., the transient attendant feelings ( aframona's ) often arise and disappear, jnst as waves repeatedly burst forth and are absorbed in the ccean. Thas the permanent conditions of the mind are like the ocean aud the transient feelings are like waves in them; and as waves are transformed into water, so do transient feelings tnrn into the state of the permanent feelings by their development. The poetie sentiment of which the relish is greatly increased by the enjoyment of self-dispa- ragement ( faa ) and other transient feelings is fonnd in the world in the hero that is represented, but in dramas and poems it is found in the appreciative audience or reader.

DOSHAPRAKARAŅA.

२०६ दोष: काव्यापकर्षस्य हेतुः शब्दार्थगोचरः-For the natare of Dosha and its divisions see my notes on the Ekâvalî pp. 484-85. Rc auys-Whena word is used, which, thongh sanctioned by a dictionary, is not sanctioned by the usage of poets, it constitutes the poetic defect, called अप्रयुक्त (not used by poets). Mammata explains it as तथाम्रातमपि कविभिरनाितम् It is a Pada- dosha or word-defect, becanse it is connected with a word by positive and negative concomitance (अन्वय and व्यतिरेक), exis- ting as long as the word exists and disappearing when the word disappears. The word aaat:, thongh sanctioned by Amara, is not nsed in this masculine formn by poets. Similary g#yaa is not used by poets in the sense of Indra. Mammata remarks that thongh this poetic defect may come under aaR4, it is treated separately in accordance with the usage of previous writers ( यद्यप्यसमर्थस्यैवाप्रयुक्तादयः केचन भेदाः तथाप्यन्यैरालंकारिकेर्विभागेन प्रदर्शिता इति भेदप्रदर्शनेनोदाहत्तव्या इति च विभज्योक्ता:). The defect अप्रयुक्तत्व is अनित्य (inconstant ); for in the figures श्रेष and यमक they cease to be defects. 'अप्रयुक्तनिहतार्थो, भषादावदुष्टी' काव्य प्र० उ० ७. fayeaqiu-The reader is referred to my notes on the Ekavalî for this defect. arger-Words of which the sense is not useful to the subject in hand constitnte this defect. Instead of using aiga4, aeraisag is used. Though there is nothing wrong with the whole sense, there is no propriety in using agIai for i. The word agraii is not at all nseful to the subject in hand and hence the defect is called agera, words of which the sense is not developed or appropriate. ९० असमर्ष-Vidranatha defines असमर्थना as a defect arising froma word being nsed in an etymological sense (4ifr) which has not the sanction of usage. अम्बुधर is never used (रूढ) in the sense of the ocean, thongh it has that sense by etymology.

NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA.

Mammata explains it thus-यत्तदर्थ पञ्यते न तत्रास्य शक्ति: Thongh हन् is given in the Dhatupa:ha in the seuse of going (हन हिमागत्योः) it is not used in that sense. सुरम्नोनस्वििनीमेष हन्ति संपति सादरम् is there- fore an instauce of असमर्य पददोष. The root हन has the sense of going iu words like पद्धति, जघन and जङ्गा, but not in other cases. Namisadhu mentions four kinds of aarin-1 A root with a prepositiou used in a sense which it has withont it; e. g. 9E4T in the sense of #; 2 A root used in a sense, which, though sanctioned by a dictionary, is not sanctioned by nsage; e. g. aa in the sense of going; 3 A word nsed in a sense which, though etymological, is not sanctioned by usage; e. g. जलभृत् in the sense of वारिि; and 4 A word of which the sense is not clear; e. g. मेचच्छविमारुरोहाश्वम्, where it is said that the sense is not clear as a clond has many colours. The last case however falls under संदिग्वता. The reverse of the first case, a root used in a sense which it conveys only when joined with a preposition, also constitutes the same defect as gg used in the sense of उत्सृष्ट. The first case is called अवाचक by Mammata. नेयार्थम्-A secondary power of words ( लक्षगा ) is resorted to when there is रूहि (usage) or प्रयोजन (reason or object for assuming the secondary power ) sanctioning the implied sense. When it is resorted to in a case other than this, there is a poetic defect called नेयार्वना. Mamiata explains नेयार्थम् as निषिद्व लाक्षणिकम्. In the iostance विहाय च गृहास्तान् वे . व्यत्यसनवतृतयः hus the sense a5374: which is arrived at by reversing the letters of the word न and using the worl so formed ( बन) with अ7य: The seuse of वन from the word व्यत्यस्तनव is not araiu, bnt based upon the poat's own convention. The defect is therefore नेयायेता. 'नयः न्यायपरिहारण कवेः स्वच्छया परिकम्पनीयः अयः यस्य तन्' Bhamaha defines it as under :- नेयार्थ नायते युक्तो यस्यार्थः कृतििर्बलान्। शन्दन्यायानुपार्ढ: कर्थंचित् स्व्राभिसंधिना।। Bhoja's definition is स्व्रसंक्रेनत्रक्रमार्य नेयार्यमिति कथ्यते। IIis instance is

NOTES ON THE DOSHAPRAKARAŅA. ७१

मुखांशवन्तमास्थाय विमुक्तपशुपङ््तिना। पङ्त््यनेकजनामध्रतुका जित उलूकजित्॥ Here मुखाशवन्तम् means इनुमन्तम् पशु means गो and throngh it, arrows. पङ्ि is equal to ten. अनेकज=द्विज, a word अनेकजनाम=चक्र, तद्द=सथ. The whole means दशरथ तत्तुका=Lakshmana. च्युतसंकृति or solecism, grammatical defect, is called भ्रष्टसंस्कार in Mandaramaranda by S'rikrishna and aHTT by Bhoja. Bhoja's instance is :-- भूमिभारभराकान्त बाधाते स्कन्ध एष ते। तथा न बाधते स्कन्धो यथा बाधति बाधते।। २०० किष्ट-This defect is found when the comprehension of sense is distant and the composition laboured or elaborate. अप्रयोजक-When there is no propriety in the nse of a word. वज्नघटनान् प्राक् चलात्ममु as applied to पर्वतेषु has no propriety. There seems not much difference between अपुष्टार्थता and अप्रयोजकता as in both the defects, the sense is not nsefnl to the suhject in hand (प्रकृते अनुपयुक्त ). In the first defect, the sense of an adjective ( as of अeraid ) is not entirely useless; but the particular words to eonvey it in a roundabont way are not reqnired. Vidyanatha follows Bhoja whose definition of अपुष्टार्थ is :- यत्तु तुच्छामिधेयं स्यादपुष्टार्थ तदुच्यते. His instance is :- शतार्धपच्चांशभुजो द्वादशाधार्धलोचनः । विंशत्यर्धार्धमूर्धा वः पुनातु मदनान्तकः ।। अत्र दशवाहु: त्रिलाचनः, पञ्चवक्र्कः इनि तुच्छमेवामिवेयमतुच्छशब्दैरुक्तमित्यपुष्टार्थम्। Rtnadarpana says-स्नोकशव्दामिलम्यडर्ये बहुनरशब्दबहुलमित्यर्थ: (अपु- ष्ार्थस्य). In the second, however, the sense of an adjective ( चलात्मस in the instance ) is entirely nseless. TETi-When a word is nsed iu an obscnre sense, we have the defeet called गूढार्थता. Mammata calls it निहतार्थंता. He explains निहत as यदुभयार्थमप्रसिद्धेऽयें प्रयुक्तम which is the same as the definition of गूदा्थ given by Vidyanatha who follows Bhoja गूढार्थमप्रसिद्रार्थ प्रयोग बुवने बुधाः).

७२ NOTES ON THE DOSHAPRAKARNA.

Ratnes'vara says :- यस्य पदस्य द्वावर्धो सिद्धश्रासतिद्वश्ष तञ्रेदप्रपिद्धे प्रयुक्तं तदा गढार्थम्। अन्यार्य-It is defined as रूढिप्रच्युन-dropped from the conven- tional use. Bhoja's definition is the same-रूतिच्युनं पदं यत्तु तदन्यार्थ- मिति श्रुतम्। It is thus almost the same as असमर्थ. Mammata calls it अवाचक. A word is असमये when it is not able to express the intended sense except by योग ( etymology). It is अन्यार्थ, when it conveys the intended sense by etymology, but has another sense viz., conventional. जलभून् or अम्बुधर caunot express the intended sense of a clond except by etymology. It has how- ever no other sense. It is therefore असमय. विदग्ध in the seuse of' greatly burnt' is अन्यार्थ. It can convey this sense only by etymology, bat it has another sense which is conventional, viz. 'clear '. Bhoja's instance is :- विभजन्ते न ये भूपमालभन्ते न ते श्रियम् । आवहन्ति न ते दुःखं प्रस्मरन्ति न ये प्रियाम् ॥ ३०१ अप्रतीतिक, called अप्रतीत by Mammata, is a word nsed in a technical sense, as मनु used in the sense of मन्त्रशात्त or आशय in the sense of वासना ३०२ परुषम्-It is the same as श्रुतिकटु (harsh to the ear) of Mammata and other writers. शब्दहीनम्-It is the first of the defects in a sentence (वाक्यदोष), ennmerated by Vidyanatha. In ennmerating arFqai4's and defining them, Vidyanatha follows Bhoja. हिनं न संशगमहे is a violation of grammar, according to which ag is Atmanepadî only when it is used intransitively. Mammata thinks that व्युतसंस्कार, अममर्थ and निरयक are only पदद्ोष's and that they can never be वाक्यदाष's. अपास्य च्युतसंत्कारमसमथ निरर्थकम्। वाक्येऽपि दोपाः सन्त्ंते पदस्यांशेऽप केचन ॥ काव्य ग्र० ७-५२. ?o #4zq-This defect arises from a break in the se- quence of sense or words. प्रभवे काकतीन्द्राय &c. is an instance of the first sort. Here presents should be named in order of their value, a more valuable one being named before a less

NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA.

valnable one. Elephants should be therefore mentioned before horses. The instauces का नाम गणनासासु illastrate violation in the sequence of words. The moon has sunk in the ocean of Prataparudra's glory and the sun in the ocean of his great- ness. चन्द्रसूयों is therefore the proper word instead of सूयांचन्द्रामसौ- When tho groups यशः्पतापयोः लग्रौ and सूयांचन्द्रमसौ are connected together grammatically, connection of sense is established according to appropriateness. There is thus no violation of the sequence of sense. But there is a violation of the sequ- ence of words, because when groups containing the same num- ber of words are connected together, words in each are gene- rally to be taken in order ( यथासंख्यमनुदेशः समानाम्). Bhoja's defi- nition and treatment of this Dosha is the same :-

क्रमभ्रष्टं भवेदार्थ: शाब्दो वा यत्र तत्क्रमः ॥ तुरङ्गमथ मातङ्कं प्रयच्छास्म मंदालसम्। कान्तिप्रतापो भवंतः सूर्याचन्द्रमसोः समौ॥ This Dosha corresponds to the Arthadosha called goafr by Mammata. (e.g. विश्राणय तुरङग मे मातङ्गं वा मदालसम्). Mammaata's Vakyadosha called amr arises when a word is used in a place other than where it should be used. 'अक्रममविद्यमानः क्रमो यत्र तत्। यत्पदान-तरं यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्यंत्र तदुपादानं यत्रेत्यर्थः ! प्रदीप e. g्. द्वयं गते संपति शोचनीयतां समागेमप्रार्थनया कपालिनः। कला घ सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकक्य च नेत्रकौमुदी॥। Iu this से च is the proper arrangement of words. 'एवं चायं दोषो निपातविषयः। यथा उपसर्गाणा वातोः पूर्वमेवं पयोगः । एवे- स्यादीना व्यवच्लद्यानन्तरं पुनरादीनां व्यतिरेच्यादननतरमिवादीनामुपमानादनन्तरम्। एवं च 'गूाहुरित्र वामनः' इत्यादावप्पयमेव दोषः । चादीना समुञ्चेयादनन्तरम्' उद्योत. ३०६ विसन्वि-सन्वि is संहिता, i. e. close proximity of letters (वर्णानामतिशयितः सनिषि:). When letters are very close, they generally combine themselves into a new formation. Sometimes they remain as they are without combining. Grammar sanctions certain cases in which combination does not take place. They are cases of sia vowels ( i. e. ending f, #, of dual forms of nouns aud verbs, ई of अमी, ending of the Vedie form असमे, one vowel of indecliuables except आङ्, ओ of अदो, eudiug ओ of 10

७४ NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA.

vocative forms followed by the classical qa, the indeelinable a followed by इनि, the last two cases being optional. 'ईद्देद्रिवचनं प्रगृअ्यम्', 'अद्सोमान्', 'शे', 'निपान पकाजनाङ्', 'भन', 'संतुद्ौ शाकस्येता्व्न नार्ें and ' 357: '), of ga vowels, and of vowels which coming toge- ther by the optional dropping of y and t are not united as the dropping is असिद्व (as in हरे+पहि=हर पि or हरयेहि and similar instan- ues of पे, ओ and ओ; and देवा:+ह=देवायिह or देवा इह and देव:+इह=देवयिह or देव इ. In those cases the dropping of and व् is असिद्द by the Sutra पूवत्रासतिद्वम्. In other words the लोप is to be supposed as not having taken place and so there is no combination of vowels ).

frufa means the ugliness of Sandhi. It is brought about in three ways-( 1) When there is no Sandhi, (2) When the Sandhi gives rise to the implication of an indecent idea and (3) When the Sandhi is harsh to the ear. 'विसंधि संधेषेंरु प्यम्-विश्नेषोऽभ्रीलत्वं कष्टतं च'. The first case, viz., विश्ेष, non-combi- nation, is either dfos (bronght abont by the will of the speaker according to the verse 'संहितैकपदे नित्या' &c. given in the commen- tary or आनुशासनिक ( sanctioned by the rules of grammar as the non-combination of पुन and प्रगृद vowels or the non-combination of vowels by the dropping of y and 4, which is aina ). The मानुशासनिक विश्रेष is thus of two kinds, (1) प्रगृद्यहेतुक and and असतिद्विहेतुक. The पच्छिक non-combination, even if it occurs once in a verse, constitates the defect called fauft; becanse being based only on the wish of the speaker it has no autho- rity to stand upon and is thus unpleasant to the appreciative heart. The आनुशासनिक non-combination, being anthoritative, causes disgust to the appreciative reader only when it is repeated and thus canses TR474 ( looseness of construction ). Vidyanatha illastrates पच्छिक non-combinatiou by शौयाणि इदशानि and विरूप or कष्ट संवि by पृथ्वेश्वयंम्. The latter constitutes a defect by its harshness. The anthor does not give instances of आनुशामनिक non-combination or अश्लीन combination. Iustances of these are given in the Kavyaprakas'a.

NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA, ७५

राजन् विभान्ति भवतश्वरितानि तानि इन्दोर्धति दधति यानि रसातलेन्तः । धीदोर्बले अनितते उचितानुतृत्ती आतन्वती विजयसंपदमेत्य भात: ।। Here even the single non-combination of vowels in तानि and इन्दोः which is पेच्छिक constitutes the defect कसिन्ति; while the repeated non-combination of vowels in धीदोबले and अतितते, and अतितते and उचितानुवृत्ती and उचितानुवृत्ती and आातन्वती which is आनुशासनिक constitutes the same defect. Similarly the same defect occurs when vowels are repeatedly not combined after the optional dropping of य and व्. संहिता न करोमीति स्व्रच्छया सकृदपि दोषः प्रगृद्यादि सेतुकत्वे त्वसकृत्' काव्य प्र०.

१०५-9 व्याकीर्ण, वाक्यसंकीर्ण and धाक्यगमित-Of these, the first defect, व्याकीर्णता, arises when the grammatical connection of nomi- nal or verbal forms is confounded. In the verse मुखार्णिनो महीपाला: the intended grammatical connection is आ्ज्ञा शिरसि बिभ्राणा: and कोषमुद्रिकामुरसि बिभ्राणा :; but it is coufounded on account of improper arrangement of words. The second defect arises when words of one sentence are fonnd mixed up in another sentence- 'यत्र वाक्याम्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रविश्ति' काव्य प्र०. When a whole sen- tence is introdaced, mixed up in the midst of another sentence. the defect गर्मितत्व arises-'यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति' काव्य प्र०. Bhoja's defiuitions are- व्याकीण तन्मिथो यस्मिन् विभक्तीनामसंगतिः । वाक्यान्तरपदैर्मिश्रं संकीणामति ताद्वदुः ।

and वाक्यातरसगर्म यत् तदाहुर्वाक्यगर्मितम् अपर्णता-It is a defect arising from incomplete grammati- cal connection of a verb. In the instance शैलेग्वस्माकमावास: &C., अस्मान is the object of पश्यन. It has a qualifying attribute बन्धुमतः a nsed after aara: shews that there are other attributes of . They are supplied by the first line bnt not given in such a form as can be connected with aEm and hence with पश्यन्. शैलवामान् and वन्यवृतीन would be proper attribates that can

NOTES ON THE DOSHAFRAKARANA.

be connected with अस्मान and hence with पश्यन. As it is. ther is no fqray or connection with a verbal form of the words in the first line and hence the defect arquiar. भग्नच्छन्दता and यतिभ्रष्टता correspond to हतवृतता of Jammata who explains it as under :-- 'इतं लक्षणानुसरणेऽ्यश्रव्यम्, अप्राप्तगुरुभावान्तलयु, रसाननुगुणं च वृत्तं यत्र ततु शत्तवृत्तम्' The first case constitutes यतिभ्रष्टता, and the second भग्नच्छन्दता. The third case of हनवता where the metre is opposed to the poetical sentiment is illnstrated by the following :- हा नृप हा वुध हा कविबन्धो विप्रसहस्रसमाश्रय देव। मुग्धविदग्वसभान्तररत्न क्वासि गतः क्व वयं च तवैते । The metre here is दोधक which is suited to हास्यरस and not करणरस which is the poetic sentiment represented in the verse. 'करणे मन्दाकान्तापुष्पिताग्रादीनामेवानुगुणत्वम्। शुङ्गारादौ पृथ्वीसग्घरादीना वीरादी

Bharata's note is :- गुर्वेक्षरप्रायकृतं बीभत्से करुणे तथा। कदाचिद्वीररौद्राभयां यदा धपणज भवेन्। रूपदीपकसंयुक्तं नार्याउत्तसमाश्रयम् । शृद्ारे तु रसे कार्य काव्यं स्यानाटकाश्रयम् ॥ उत्तरोत्तरसंयुक्तं तीरे काव्यं तु यद्धवंत्। जगत्यानिजगत्या वा संस्कृत्या त्रीणि योजयेत्। तरथैव युद्धसंफेटी प्रकृत्यां संप्रयोजितौं। करुणे शकरी चैव तथा चातिवृतिः स्मृना । यद्वीरे कीर त्यने छन्दस्तद्रौँद्रे संपरयोजयेन्। शेषाणामर्थयोगेन छन्दः कार्य तथा रसः ॥ नाट्य० १६-१०५-१०९. ३१० अर्रीनिकन्-It corresponds to प्रतिकूलवगम् of Mammata. Bhoja's definition is :--

NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA.

गुणानां दृशयते यन्न श्लेषादीनां विपर्ययः । अरीतिमदिति प्राहुस्तत्त्रिधैव प्रचक्षते।। His treatment of this is long. विसर्गलुप्तम् corresponds to उपहतलुप्तविसर्गम् of Mammata. अस्थानसमासम्-In अपदस्थसमासम्, पद is equal to स्थान. When a compound is used in an inappropriate place, the defect is called अस्थानसमासता, Mammata mentions another defect called अपदस्यपद्ता which arises when a word is used in an inappropriate place, e. g. स्रजं न काचिद्विजहौ. This implies न काचिन कि तु सबा: while the inten- ded sense is काचिन् न विजहौ. न therefore should succeed काचित् and not precede it.

३११ वाच्यवर्जिनम corresponds to अनभिदिनवाच्यम. 'कमपराधलवं मयि पश्यसि'is an instance of this defect. Here अपि is omitted. 'अवश्यवक्तत्यमनुक्तं यत्र' काव्य प्र०.

पतनुप्रकनंम्-The defect called पतनप्रकर्षजा occnrs, according to Vidyanatha, where the excellence of the objects described drops down by their improper arrangement. In the verse aig &c., elephants shonld be mentioned first and deer last. But this order is not preserved, excellence of these objects has therefore dropped down. Hence this defect. According to Manmata this defect arises when the excel- lence of style falls down. The instance given in the Kavya- prakas'a is the following :-

कः कः कुत्र न घुर्तुरायितघुरीघोरो घुरेत् सूकरः कः कः किं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोदतः । के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीन्नेहविलासवद्धवसतिः पञ्चाननो वर्त्तते॥

The style here instead of rising and becoming more formidable by gradation in accordince with the gradation of boars, elephants and burfaloes, falls. Hence this defect.

NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA.

३१२ संबन्धवर्जितम-When the intended grammatical connec- tion does not come abont, we have संबन्धवर्जिनत्व or अमवन्मनयोग as it is designated by Mammata. Vidyadhara calls it 1a4a in the Ekavalf. In the instance मद्रासनानि and छत्राणि are intended to be grammatically connected with दुदर्शाराज्ये with which, however, they cannot be connected, as it forms a subordinate part of a compound. अविकपदम्-This defective sentence is one in which there is a superfinous word. In स्रूटिकाकृनिनिमल:, आकृति is superfluous. Similarly Eya4 is superfluous in the instance given in the text. Mammata mentions the opposite of this defect, viz., Fuagara which arises by the want ot a word in a sentence. In तथाभूनां दृद्वा नृपसदास पञ्चाया ने ्यसार् ुचिमुषितक्क is wanting and so इत्थं in the last line-गुरुः खद खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु. भग्नप्रक्मम्-For the natare of the defect भग्नप्रकम the reader is referred to my notes on the Ekavali pp. 495-99.

३१३ अपार्थम् &c .- Bhoja enumerates almost the same Doshas, the only difference being that Vidyanatha has tay and सहचरच्युन which are not given by Bhoja. ३१४ व्यर्थम-Mammata calls it अपुष्टार्थ. पकार्थम्-This corresponds to पुनरुक्तार्थम् of Mammata. a44-Vidyanatha like Bhoja designates a defect in sense arising from a break of sequence aqzr. Mammata calls it दुष्कम. Bhoja's definition is :- वाक्य यत्तु क्रमम्रष्टं तद्पकममुच्यते. His instance is

काराविऊण खउरं गामउलो मज्जिओ अ जिमिओ अ। णक्खतत्तिहिवारे जोइसिअं पुच्छिउं चलिओ।। Here the seqnence of knowing the day, getting one's self shaved, bathing and eating is broken. ३१५ मिन्नम्-Some Mss. read खिन्नम. Bhoja also has खिन्नम् and not faaq as one of the Arthadoshas. Bat this definition

GUNAPRAKARAŅA.

३२२ श्ेष: प्रसाद: समता &c .- The definition of Gunas in gene- ral is :-- ये रसस्याद्विनो धर्मा शार्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतत्रस्ते स्युरचल्थितयो गुणाः ।। Rasa is the soul of poetry and Gunas are the properties of Rasa as bravery and other qualities are of the sonl. They reside there by intimate relation and are the causes of its excellence: For the difference between Gunas and the Alankaras and the division of Gunas according to different anthors the reader is referred to my notes on the Ekavalf on the Guna Unmesha.

Bhamaha accepts only three Gnnas and deals with them as under :-

माधुर्यमभिवाञ्छन्तः प्रसादं च सुमेधसः । समासर्वन्ति भूयांसि न पदानि प्रयुख्जते ॥। केचिदोजोऽभिधित्सन्तस्समस्यन्ति बहून्यपि। यथा मन्दारकुमुमरेणुपिज्जरितालका ॥ श्रव्यं नातिसमस्तार्थ काव्यं मधुरमिष्यते। आंविद्वदङ्गनावालप्रतीताथ प्रसादवत्।।

Mammata and Vidyadhara also accept only three Gunas. On this Udyotakara's note is worth reading: -. "व्ेष प्रसादः समंता माधुर्य मुकुमारता। अथव्यक्तिरदवारत्वमोजःकान्तिममाचयः ॥ इनि वैद्भमागेस्य प्राणा दश गुणा मताः।" इति वामनोक्ता दश शब्दगुणा अथगुणाश्र नेत्यथेः। यतः सामाजिकानां नवरसजनयास्तिस्रोवस्थाः द्ुनिर्विस्तारो विकामश्रति। तत्र शृङ्गारकरण- शान्तम्यो द्रुनिश्चितस्य वीररौद्रवभत्सभ्यो विस्तारस्स्य हास्याद्तमयानकभ्यो विकास इति। विकासश्र हास्ये वदनस्य अङ्गने नयनरय भयानक द्रुनापर्सरणरूपी गर्मनस्य! स च क्रचिद द्रुन्या क्वचिद्विस्तारण च युक्त: विभाववचित्र्यात्। प्रमादस्तु सर्वेषामाविक्यकारात्यवस्थात्रयरूप कार्यवरंचित्र्यनियामकतया कारणत्रयमेव कच्म्यते कारणवैचित्र्यण त्रयाणामेत्र स्फुटमुपलम्भान्। अवान्तरगुणानाम झाङ्गिभाववचित्र्येणानत्यास्ुत्वज्ति भावः।

NOTES ON THE GUNAPRAKARANA.

There are, it is thus said, only three conditions of the mind, generated by nine poetic sentiments. They are gia ( melting of the mind ), fTR ( expansion or fring up of the mind ) and विकास ( blooming or agitation of the mind). द्रुति is explained as msmafaa the melting, the dissolution as it were of the mind-'शौयकोवाद्याहितदीतत्व्व-विस्मयहासाद्याहित विक्षेपपरित्यागेन चित्तस्या- द्रताख्यो नेत्राम्ु गुठुलका दिसाक्षि के वृत्तिविरोषः विस्तार is expanding or firing up of the mind. It is explained as दीपि. 'दीप्रिद्वेषवितयासङ्गेन द्रुतिविरोघी कश्षन धर्मः सैव विस्तृतिः। स्त्निग्वस्यापि सामाजिकचित्तस्य द्वेष्यात्मविषयविशेषसंपर्केणोष्णता यथा सूर्यकान्तस्य सूर्यरश्मिसंबन्वेन।'. विकास is the budding forth of the mind in the sentiments of Humour ( हास्य ) and Wonder (अद्ुन) and its agitation in the sentiment of Terror ( "417 ). These states are sometimes mixed up and lead to various conditions of the heart. These are too many and too indistinct to be eonsidered as basis for new Gunas. There are therefore only three Gunas. The rest are either absence of Doshas or incladed in these three Gunas.

३२३ श्रेष-This Gana ( Fnsion of Words into one ) is found according to Vamana and Bhoja in a composition where many grammatical forms ( ya's ) look as one owing to the imperceptibility of Sandhi as it is not harsh to the ear and to the letters belonging to the same organs of pronunciation. 'पकपदवद्गासनं संविसौष्ठवादेकस्थानीयवर्णोपन्यासाच्च।'. 'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा &e.' and ' उभी यदि व्योषि पृथकप्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम्' &c. are given as instances of this Guna. This according to Mammata is included in ओजम ( ilorridity).

प्रसाद-प्रसाद or Incidity arises when words selected in a composition are such as lead to the intended sense at once. Mammata's definition is :-

श्रुतिमात्रेण शब्दात्त येनार्थप्रत्ययो भदेन्। साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥

It is common to all poetic sentiments and all constractions (समग्राणा रमानां संवटनानां व माधारग). 'श्रतिवत्रेगायवोयकाः सर्व उव वर्णादयः 11

NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA.

of it is जात्यादयुक्तावनिर्व्यूढं खिन्नमाहुमंहाधिय: It means that a particular sort of description, shewing the nature of an object and so on, is not carried through. Ratnes'vara thns explains the significance of the term :- उपक्रान्तनिर्वाहाशक्तो लोके खिन्न इत्युच्यते. Rf qEqH-The instance given by Bhoja illustrates the Dosha very appropriately :- खाहि विसं पिअ मुत्तं निज्जसु मारीअ पडड दे वज्म् । दन्तकखण्डिअथणआ खिविऊण सुअं संचइ माआ।। This is the language used by a mother to her child that hurts her breasts by its teeth while sucking. ३१८ द्वेतुशून्यम्-It corresponds to निर्हेतु of Mammata. ३२० सहचरभ्रष्टम-It corresponds to सहचरमित्रम् of Mammata. Rasadoshas are only slightly hinted in the text. They are fully treated in the Kavyaprakas'a.

८२ NOTES ON THE GUNAPRAKARANA.

प्रसादगुणस्य व्यञ्जकाः'. It does not thus require particular letters like माघुर्य. ३२४ समता or uniformity of style is not accepted as a Guna; becanse it is simply absence of defect. It is no excellence. Moreover, it sometimes becomes a defect, as when uniformity of style is preserved even thongh a change is required in it owing to the nature of the speaker or the object described. Mammata says -- 'मार्गाभदरूपा समता क्वचिद् दोषः। तथा हि मातङ्गा: किमु वल्गितैः किमफलैराडम्बरेजेम्बुकाः, सारङ्गा! महिषा! मदं व्रजथ किं शून्येषु शूरा न के।

सिंधुध्वानिनि हुङ्कृते स्फुरति यत् तद्गर्जितं गर्जितम् ।। इत्यत्र सिंहाभिघाने मसृणमार्गत्यागो गुणः'

HTiz or sweetness is defined by Vidyanatha as consisting of grammatical forms appearing distinct on account of absence of Sandhi. The author follows Bhoja in thus defining it. Bhoja's definition is the same :- या पृथक्पदता वाक्ये तन्माघुर्यमिति स्मृतम्. पदेषु संदिताभावात् पृथक्पदत्वेन माधुर्यम् is the explanation given by Bhoja. Mammata's definition is :- 'आल्लादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुनिकारणम्'. The Vritti rans as follows :- शङ्गारे संभोगे। द्रुतिर्गलितत्वमिव। श्रव्यत्वं पुनरोज :- प्रसादयोरपि। and also पृथक्पदत्वरूपं माधुर्य भङ्ग्या साक्षादुपात्तम्. Sweetness is thus that property which ponrs delight into the mind and melts it as it were in the erotic sentiment. aea, sweetness to the ear, the definition of mrgu by Bhamaha, is not proper as it is found in ओजस् and प्रसाद also. सोकुमायम्-It is delicacy of expression. A poem abounding in gentle letters has this merit. Delicacy of letters is ex- plained as having gentle letters with Anusvara, According to Mammata it is simply absence of a poetic defect called agia (Difflculty of Comprehension) or ग्राम्यत्व ( Vulgarism). 'कष्टत्व-

३२५ अर्थव्यक्ति: (Clearness of sense) consists in a sentence being complete in all its limbs. Vidyauatha follows Bhoja

NOTES ON THE GUNAPRAKARAŅA. ८३

in thus defining it. वागर्थाविव संपृक्तौ &c. is the instance given by Bhoja. Vamana's definition is-अर्थव्यक्तिहतुत्वमर्थव्यक्ति: According to Mammata it is included in the Svabhavokti Alankâra. 'अभिधास्यमानस्वभावोत्तयलंकारेण वस्तुस्वभावस्फुटत्वरूपा अर्थव्यक्ति: स्वीकृता.' afa: is a merit arising from the gracefulness of style which comes from its being free from valgarisms. Ratnes'- vara thus explains भज्ज्वव्य which is given as a synonym of कान्तिः-अप्रहृतपदैरारम्भः संदर्भस्यैव कान्तिः तद्यथा-कुमुमस्य धनुरिति प्रहतं कौमुममित्य प्रद्दतम्। जलनिधाविति प्रहतमधिजलधीत्यप्रहतम्। गुरत्वमिति प्रहृतं गौरवमित्यप्रहतमित्यादि। अत पत्र प्रहतशङ्का। चमत्कारित्वं तु सहृदयाक्लादकत्वम्। अस्ति हि तुल्येऽपि वाचकत्वे पदानां कश्चिदवान्तरो विशेषो यमविकृत्य किचिदव प्रधुञ्जते महाकवयो न तु सर्वम्। यथा पह्लव इति वक्तव्ये किसलयमिति स्त्रीतिवक्तव्ये कान्तेति कमलममिति वक्तव्ये राजीवमित्यादि। बतदेव महाक- विभिरुपेयते। According to Mammata it is included in either a ध्वनि or गुणीभूतव्यङ्ग्य poem. ३२६ औदार्यम्-When a sentence is arranged with words which read with stoppages, proceeding as if they are dancing, it constitutes औदार्य. Ratnes'vara's note is :- विकटानि विशालानि। प्रभूतानीति यावत्। तथाभूतान्यक्षराणि दीर्घानुस्वारादिरूपाणि सहृदयसंवेदनीयानि । अत पव नृत्यतुन्यता। यथा दि नृत्येऽङ्गानाम ङ्गुल्यादीनामाकुञचनप्रसारणक्रमेण रञ्जकत्वं तथात्रापि। According to Mammata it is included in ओजस. ३२७ उदात्तता-The definition is the same as that given by Bhoja. It consists in having praiseworthy adjeetives. It is thus the absence of a defect called अनुचितार्थ. ३२८ सौशव्म-Elegance of nominal and verbal forms. Bhamaha says :- सुपां तिडं च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम्। तदेतदाहुः साशव्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी॥ It is thus freedom from च्युतसंस्कृति. q :- Dandin and Bhamaha consider this as an Alankara. Dandin's definition is almost the same-'प्रेयः प्रियतराख्यानम.' It is the reverse of the defect called परुष. ३२९ भर्जित्यम्-It is compactness of construction. It is also freedom from a defect called faaf-a. Bhoja's definition is the same.

NOTES ON THE GUNAPRAKARANA.

#HT4 :- It consists in attributing the properties of one object to another. In the example qaai grafergg &c. the properties of an animate object are attribnted to an inani- mate object. The author follows Bhoja whose definition is the same. Vamana's delnition is different. It is आरोहावरोहनिमिनं समाचिराख्यायते. It is thus slackness and closeness of style so arranged as to be charming. Mammata inelades it in enaa. 3Ro faea :- A detailed corroberation of what is said con- sticutes_ विस्तर Bhoja's definition is व्यापेनोकिस्त विस्तरः1 Ratnes'- vara's note on it is :- 'यत्र स्नोकेऽपि वाच्ये वचनपल्लक्षमत्कारकारी तत्र स एव गुणकक्षाविरोहणक्षम इति गुणेघु युक्तो विवेक्तुमत प्वोंकितिं विशेष्यतया निर्दिशति।. dfada-If a sentence contains just the necessary terms to eouvey the intended sense, neither less nor more, in other words, where there is equipoise of words and sense, it consti- tutes the merit called aifaaau. Bhoja's definition is the same, His instance is :- 'केचिद्वतुनि नो वाचि केचिद्वाचि न वस्तुनि। वाचि वस्तुनि चाप्यन्ये नान्ये वाचि न वस्तुनि॥ अत्रार्थस्य पदानां च तुलाविधृतवत् तुन्यत्वेन संमितत्वम.' ३३१ aq :- A short description sometimes adds charm to a poem. It then constitutes a merit, called wiaq. Bhoja's definition is :- 'समासेनाभिधानं यत् स संक्षेप उदाहृतः ।' The following is the instance given by him :- स मारुतिसमानीतमहपधिहृतव्यथः । लइ्कास्त्रीणां पुनश्रके विलापाचार्यकं शरः ।

मत्र कथाविस्तरपतिवाद्यस्यार्थस्य प्रकृतसंग्रामरसवि्छेदाशङ्गया श्रोकधमत्रणोत्वत् संक्षेप:' Ratnes'vara's note is :- अ्ति्वि्विशो त्र वाक्यसंकोर्प्रकुतचि तीवशेन चमत्कारकारणम,' Anyy-Miunteness or snbtlety of sense. Ratnes'vara's note is :- यथा करतुरगादिरूपकार्णां पाषाणशिलादावभि-यनुमवस्थिती सूक्ष्मरूपती त्थी शब्दानां श्रयमाणानामपि। The instance given by Bhoja is :-

NOTES ON THE GUNAPRAKARANA. ८५

'केवलं दधति कर्तृवाचिनः प्रत्ययानिह न जातु कर्मणि । धातव: सृजतिसंहस्ास्तयः स्तौतिरत्र विपरीतकारकः ॥ मत्र श्रुतावगतवाक्यार्थस्य सृजति-संहरति-शास्ति-स्तयते-इति शब्दानामन्तः संजव्परूपेण सूक्ष्मतया सूक्ष्मत्वम. प्रौहि :- It is matnrity of sense. पाक and some of its varieties are described in the Kavyaprakarana. Vide notes on पाक there. उक्ति :- Cleverness of speech. Bhoja's definition is-' विशिष्टा भणितिर्या स्यादुक्ति तां कवयो विदुः। His illustration is :- 'कुशलं तस्या जीवति कुशलं पृच्छामि जीवतीत्युक्तम्। पुनरपि तदेव कथयासे मृतां नु कथयामि या श्वसिति ॥ अत्र कुशलं तस्या इति पृष्टे कुशलमकुशलं चोति वक्त्तव्ये योऽयं जीवतीत्याद्युक्तिभङ्ग्य जीवितमात्रशेषताप्रतिपादनप्रकार: स काव्ये शब्दगुणेषक्तिसंज्ञा लभते।' ३३४ तदुक्तमलंकारसर्वेस्वे-The quotation is not found exactly as it is given in Alankarasarvasva, but the following occurs there :- उद्गटादिभिस्तु गुणालंकाराणां प्रायशः साम्यमेव सूचितम्। विषयमात्रेण भेदप्रतिपादनात् संघटनाधर्मत्वेन चेष्टेः। तदेवमलंकारा एव काव्ये प्रधानमिति प्राच्यानां मतम् । As for the difference between the Gunas and the Alan- karas, the reader is referred to my notes on the Ekavalî pp. 472-475.

S'ABDÂLANKARAPRAKARAŅA.

३३७ उपस्कुर्वन्ति तं सन्तम् &c .- This verse, quoted from the Kavyaprakas'a, gives the characteristics of Alankaras as op- posed to those of the Gonas which are given in the preceding verse in the same Ullasa (8 th ) by Mammata, viz. ये रसस्याद्गिनो धर्मा: शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः । Vidyanatha in explaining the verse उपस्कुर्वन्ति तं सन्तम् &c. takes the अवयवी ( the soul ) to be काव्यम् ( the poem), and does not explain the sense of तं सन्तम. तम् here stands for रस ( the poetic sentiment ) which is the real soul of poetry as Mammata himself says in the preceding verse giving the natare of the Gunas (रसस्याङ्गिनः) and not for काव्यम् as Vidyanatha seems to take it. Mammata's own gloss (वृत्ति ) on the verse उपस्कुर्वन्ति तं सन्तम् is as under :- यं वाच्यवाचकलक्षणाङ्गातिशयमुखेन मुख्यं रसं संभविनमुपस्कुर्वन्ति ते कण्ठाद्यङ्गानामु- त्कर्षावानद्वारेण शरीरिणोऽप उपकारका हारादय इवालंकाराः । यत्र सु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवैचि- 5्रयमात्रपर्यंवसायिनः । क्वचित् सन्तमपि नोपकुवन्ति। rifear: seems to be the reading of Vidyanatha as it is found in almost all the Mss. mafag however is the reading of Mammata as his वृत्ति shews. Similarly सततं instead of a way may have been the reading of Vidyanatha; though it is found only in R. त सन्तम्, however, is the correct reading as Mammata's own gloss shews. The difference between Gunas and Alankaras as given W by Mammata may be summarized as under :- Guņas. Alankâras. 1 गुणा रसस्य धर्माः । 2 गुणा रसं विना न अवतिश्ठन्ते। अलंकारा न रसस्य धर्माः ।

3 गुणा अवश्यं रसमुपकुर्वन्ति। अलंकारा रसं विना अवतिश्रन्ते ।

4 गुणा रसे साक्षादुपकारकाः । अलंकारा अवश्य नोपकुर्वन्दि। अलंकारा अङ्गद्वारेण रसे उपकारकाः । Gunas are thus the properties of Rasas. As, however, Rasa is suggested by words and their sense, the Gunas may

NOTES ON THE S'ABDALANKARAPRAKARANA.

in a secondary sense be called aaTu's. Letters, words and constrnctions are the suggesters of Gunas. प्रोक्ता: शब्दगुणाश्र ये। वर्णाः समासो रचना तेर्षा व्यञ्जकतामिताः। It is therefore that Vidyanatha calls them संघटनाश्रया:, i. e. residing in constructions. ३४१-३४४ For the full treat ment of अनुप्रास and यमक and their divisions, the stadent is referred to my notes on the Ekavalf pp. 511-516. dngumH is the repetition of two or more pairs of consonants without any intervening consonant. 39 is the repetition of one or more consonant. If only one consonant is repeated, it should be repeated more than once, if two are repeated, they may be repeated only once or more than once with intervening consonants; and if three or more consonants are repeated, they might be repeated once or more with or without invervening consonants. rgm# is the repetition of the same word in the same sense, but with a different import. Though in TTa4, there is a similar repetition of word and sense, the object of the poet is simply to shew that the उपमान and the उपमेय are the same, while he has no such object in लाटानुप्रास. qH is the repetition of a number of letters (two or more ) in the same order, without a meaning or having different meanings. प्ुनहक्तवदामास is the semblance of the repetition of sense which is really different. It is an Arthalankara according to Vidyânâtha, Vidyadhara ond Rajanakarnyyaka; but is given under S'abdalankaras according to the practice of old writers on poetics. According to Mammata, it is S'abdalan- kâra, Arthâlankâra or Ubhaylankâra according as it is connected with words, sense or both by invariable positive and negative concomitance ( अन्वय and व्यतिरेक). f7-For the characteristics of this figure, its divisions (आाकारचित्र, गतिचित्र, स्थानचित्र &c.) and the reason why it is called a verbal figure, see my notes on it in my edition of the Ekavali pp. 516-522.

ARTHALANKARAPRAKARANA.

351 The classification of Arthalankaras according to Vidyanatha and Vidyadhara is given in my notes on the Ekâvalî ( Vide pp. 526-527 ).

The following are the divisions of Upama according to Vidyanatha :-

उपमा

पूर्णा

1 श्रीती आर्थी

१ वाक्यगा २ समासगा ३ तद्भितगा

४ वाक्यगा ५ समासगा ६ तद्धितगा लप्ता 1

*1 एकलुप्ता द्विलुप्ता fit त्रलुप्ता as

१ वादिलप्ता उपमान- धमलुप्ता वादिधर्म- धर्मोपमान-१८धर्मोपमेय-9 give' १धर्मोपमान-

समासगा लुप्ता लुप्ता लुप्ता वादिलप्ता वादिलुपा (क्यचा) 'समासगा)

२ समासगा ३ वाक्यगा १६समासगा १७ वाक्यगा

श्राती आर्थी ९कर्मे- १०आ-११क- १२कते- १३ १४क्ते-१५स- 1 । क्यचा धारक्यचा मेणमुला णमुला किपा क्यडा मासगा

४वाक्यगा ५ समासगा ६ वाक्यगा ७ समासगा ८ ताद्धितगा

NOTES ON THE ARTHALANKARAPRAKARANA.

१५• इवेन सह नित्यसमास :- According to Udyotakara the inser- tion of नित्य in the Vartika is an interpolation. Vide my notes on the Ekâvali p. 539. ३६० दुग्धार्णवीयत्यम्भोधीन-The वादिवर्मलुप्तोपमा when कमक्यच्,आधार- कयच् or कपड़ is affixed is considered by Mammata, Vidyadhara and other ancient writers on poetics as बादिलुप्ता, आचार or acting like some one which is incladed in the sense of क्पच् or क्यङ् being taken as the common property. On this the reader is referred to Jagannatha's criticism on it given on pp. 542-43 of my notes on the ' Ekâvali '. ३६७ रामेणैव परिष्कृत :- रामेणेव is the correct reading, though found only in M. and T" given in the Appendix I. ३७१ आरोपविषयस्य-The following tree shews the divisions of Rupaka according to Vidyanatha :- रूपकम्

सावयवम् निरवयवम् परम्परितम्

समस्तवस्तु एकदश- केत्रलम् मालारूपम् श्लिष- अग्लिष्ट- विषयम् विवर्ति निबन्धनम् निबन्धनम्

घाक्य-समास- वा ० स० दा० स० ा० स०

गतम् गतम् कवलम् मालारूपम् केवलम् मालारूपम्

घा. स० वा• स० वा० स० वा० स• ३ आरोप्यमाण &c .-- On the Parinama Alankara the reader is referred to my full notes on it in my edition of the Ekâvalî pp. 452-456 and pp. 558-560. In the instances given in the text, शश्वत साधनविचानकृतामिलाषा &c. and किरीटमाणिक्यमयूखजालै:&c. the definition of Parinama as given 12

ARTHALANKARAPRAKARANA.

351 The classification of Arthalankaras according to Vidyanatha and Vidyadhara is given in my notes on the Ekâvalî ( Vide pp. 526-527 ).

The following are the divisions of Upama according to Vidyanatha :-

उपमा

पूर्णा

श्रोती आर्थी

१ वाक्यगा २ समासगा ३ तद्ितगा

४ वाक्यगा ५ समासगा ६ तद्धितगा लुपा

एकलुप्ता द्िलुप्ता प्त्रलप्ता

१ वादिलप्ता उपमान- धमलुप्ता वादिधरम- धर्मोपमान-१८धर्मोपमेय-१२धर्मोपमान- समासगा लप्ता लुप्ा लुप्ता वादिलुप्ता ! वादिलुप्ता (क्यचा) ('समासगा)

२ समासगा ३ वाक्यगा १६समासगा १७ वाक्यगा - श्राती आर्थी ९कर्मे- १० आ-११क- १२कने-१३ १४क्ते-१५स- । क्यचा धारक्यचा मेणमुला णमुला किपा क्यडा मागगा 1- ४वाक्यगा ५ समासगा ६ वाक्यगा ७ समासगा ८ ताद्धुतगा

NOTES ON THE ARTHALANKARAPRAKARANA.

१५• इवेन सह नित्यसमास :- According to Udyotakara the inser- tion of नित्य in the Vartika is an interpolation. Vide my notes on the Ekavali p. 589. ३६० दुग्वाणवीयत्यम्भोधीन्-The वादिवर्मलुपोपमा when कमंक्यच्,आधार- क्यच् or कपड़ is affixed is considered by Mammata, Vidyadhara and other ancient writers on poetics as वादिलुमा, आचार or acting like some one which is included in the sense of कपच् or क्यङ् being taken as the common property. On this the reader is referred to Jagannatha's criticism on it given on pp. 542-43 of my notes on the ' Ekavali '. ३६७ रामेणैव परिष्कृत :- रामेणेव is the correct reading, though found only in M. and T" given in the Appendix I. ३७१ आरोपविषयस्य-The following tree shews the divisions of Rupaka according to Vidyanatha :- रूपकम्

सावयवम् निरवयवम् परम्परितम्

समस्तवस्तु- एकदेश- कत्रलम् मालारूपम् श्लिष्ट- अग्लिष् विषयम् विवर्ति निबन्धनम् निबन्धनम्

धाक्य-समास- वा० स० वा० स० वा० स० गतम् गतम् केवलम् मालारूपम् केवलम् मालारूपम्

घा० स० वा• स० वा० स०वा० स० ३० माराप्यमाण &c .-- On the Parinama Alankara the reader is referred to my full notes on it in my edition of the Ekâvalî pp. 452-456 and pp. 558-560. In the instances given in the text, शश्चत्म साघनविवानकृतामिलाषा &c. and किरीटमाणिक्यमयूखजालै:&c. the definition of Pariuama as given 12

S. NOTES ON THE ARTHALANK ARAPRAKARANA.

by Vidyanatha eannot be applied correctly unless प्रकृतोपयोगित्व or usefulness of the superimposition ( आरोप) to the subject of description ( प्रकृतविषय) is taken to be the snbjugation of kings and their obeisance to Prataparndra. Unless the विषयिन् or आरोन्दमाण, in the two instances, स्ज and पुष्पाञ्जाल respectively, assume the form of the आरोपविषय, आज्ञा and मयूग्जाल, they cannot serve the main purpose in hand, viz., kings' subjugation and obeisance. The commentator explains the verses so as to apply the figure Parinama in the sense 'अनः प्रकृतमनपह्वतस्वरूपमेवारोप्यमाणात्मना परिणमतीति परिणामालंकार इत्यर्थः' ( Vide comimentary p. 377). This however, is the sense in which Parinama is explained by Vidyadhara and not Vidyanatha, nnless we take आरोपविषयात्मतया स्थितम् as not connected with प्रकृतस्योपयोगिव्वे or तात्, but simply qnalifying आरोप्यमाणम् and explaining its nature (आरोप्यमाणं कीदशम्। आरोपविषपात्मतयास्थितमारोप्यमाणम्), in which way of interpretation the adjective आरोपविषयात्मतया स्थितम् becomes अपुष्टार्थ. Instances given by Jagannatha and Appaya Dikshita who accept Parinama are very clear. 'विषयी यत्र विषयात्मतयेव प्रकृते प्रकृतोपयोगी न स्वातन्त्रयेण स परिणामः । मव च विषयाभेदो विषयिष्युपयुज्यते। रूपके तु नैकमिति रूपकार्दस्य भेद: अपारे संसारे विषमविषयारण्यसरणौ मम भ्रामं भ्रामं विगलितविरामं जडमतेः । परिश्रान्तस्यायं तरणितनयातीरनिलयः समन्तात् संतापं हरिनवतमालस्तिरयतु ।। भगवदात्मतयैव तमालस्य संसारनापनिवतनक्षमत्वम्। मार्गश्रान्तजनसंतापहारकत्वाद्रमगीयशौ- भाधारत्वाच्च तमालो विषयितयोपात्तः ।' रस० p. 248. Vide also quotation from the चित्रमीमांसा on 'प्रसन्नेन हगब्जेन वीक्षिने मदिरेक्षपा' the instance of परिणाम given by Appadikshita in my edition of the Ekavali p. 454. ३८३ यत्रान्यवर्मसंवन्धाद्-On the meaning of अध्यवसाय and its two varieties as well as on the natnre of the figure 3de, the reader may refer to my notes on this figure in my edition of the Ekâvalî pp. 576-585.

NOTES ON THE ARTHALANKARAPRAKARANA.

The following tree shews the classification of उत्प्रेक्षा :-

उत्प्रेक्षा

वाच्या प्रतायमाना

1 1 जातिविषया क्रिया० गुण • द्रव्य०

स्वरूपात्प्रिक्षा हेतू प्रक्षा फलोत्प्रेक्षा

भावरूपा अभावरुपा भाव० अभाव० भाव० अभाव• उपा० उपा० उपा० उपा ·

उपात्त-३अनुपात्त उपा० ६अनु० निमिता निमित्ता

१गुण- २क्रिया· ४गु० ५कि० ७गु० टक. ९गु० १०करि० ११गु० १२ १३ १४ निमिता क्रि० गु. क्रि०

Similar 14 divisions of कियाविषया उ्प्रेक्षा, गुणविषया and द्रन्यविषया उत्प्रेक्षा, in all 56 divisions of वाच्योत्प्रेक्षा. Old writers on rhetoric divided अनुपात्तनिमित्ता alsointo गुणनिमित्ता and क्रियानिमिता and thus had 8 divisions of जातिविषया स्वरूपोत्प्रेक्षा. They divided जातिविषया हेनूत्प्रेक्षा and जातिविषया फलोत्प्रेक्षा into similar 8 divisions each. Thus जातिविषया उत्प्रेक्षा falls into 24 divisions. There are 24 similar divi- sions of each of क्रियाविषया, गुणविषया and द्रव्यविषया उत्प्रेक्षा. Thus the total comes to 96 divisions. Vide Alankârasarvasva p. 57 which gives the following classification :-

S? NOTES ON THE ARTHALANKARAPRAKARAŅA.

वाच्या

1 जा० क्रि० गु० द्र०= 4

भा० अभा० each = 8

गुण क्रिया० =I6 नि०

उपा० अनु० =32

ho स्व० ह० फृ० =96

Of these 96 divisions, 56 alone are charming and the division of अनुपात्तनिमिता into गुणनिमित्ता and क्रियानिमित्ता is not logical. Therefore the text says :- 'चारुत्वातिशयस्तु षट्पञ्चाशत एव भेदाभाम्'.

प्रतीयमाना

जाति० क्रिया० गुण a द्रव्य०

स्वरूपा० हेतू · फला०

भाव० अभाव० भाव० अभाव० भाव० अभाव० -

उपात्तगुण- उपात्त गु० निमित्ता श्रियानि० कि० गु० क्रि० गु० कि० गु. कि० गु० कि०

NOTES ON THE ARTHALANKARAPRAKARANA.

Similar 12 divisions of करियाविषया, गुणविषया and द्रव्यविषया उत्प्रेक्षा, in all 48 divisions of प्रतीयमा नोत्प्रेक्षा.

४१३-४ For the distinction between मालित or मीलन and सामान्य the reader is referred to my notes on the Ekavalf pp.697-699. ४४९ कार्यकारणसामान्यविशेषाणाम-Vidyanatha follows Rajanaka- ruyyaka in taking the cases where the cause is supported by the effect or the effect by the cause as those of Arthântara- nyasa. Really speaking, however, they belong to Kavyalinga as Jagannatha and Udyotakara, Mammata and Vidyadhara take. Vide my notes on this figure in my edition of the Ekavalî pp. 632-636. The distinction between this figure and Kavyalinga and between this figure and Drishtanta is explained in the same note. My note on the Kavyalinga figure in my edition of the Ekâvalî pp. 676-682 also explains the difference between मर्षानतरन्यास and काव्यलिङ् and also between काव्यलिङ्ग and अनुमान. ४५८ खलेकपोतन्यायेन-For the difference between the second kind of Samuchchaya otherwise designated Tatkar, and Samadhi the reader is referred to my notes on the Ekavali pp. 692-694.

MIS'RALAKKARAPRAKARANA.

४०४ उददवूंहिनगर्जिने :- This verse is given as an instance of HIA or fusion of figures standing in the relation of principal and sabordinate. यात्रा: प्राबृड्डिदारा इब is उपमा and it makes us decide that द्विपचटाकादम्चिनी is to be taken as उपमा and not रूपक. If the componnd is takeu as मयूरव्यंसकादि and dissolvedas द्विपघटा रवर कादम्बिनी, the figure is रूपक; and if it be dissolved as द्विपयटा काद- म्विनीव, it is उपमित समास and the figure is उपमा. If there is सावकबाय- काभाव or absence of what proves the figure to be उपमा or रूपक (उपमासावक or रूपकसाधक) or disproves it to be cither of them (उपमावाधक or रूपकवाधक), the figure is designated संदेहसंकर. In the present instance, however, Upama प्राबृडिदारा इव proves that द्विपघटाकादम्जिनी is to be taken as Upama; for if it be taken as Rupaka, arfaai becomes the predominant word in the com- pound and fageer becomes subordinate to it; the word can in that case be constrned only with प्रावृडडिद्दारा, that is, with the उपमान and not with यात्रा: or the उपमेय. यात्रा प्रावृद्िद्वारा इव is the principal (अङ्गी) Upama and द्विपघटा कादम्चिनीव is the subordinate (a ) Upama; and as they are similar figures, we have fusion of similar figures standing in the relation of principal and subordinate. Read lines 7 and 8 of the commentary as under :- रूपकत्वे विपघटारूपविषयस्थगने कादम्थिनीभिरुपमानस्यैव सविशेषणत्वं नोपमेयस्य, T. has the following reading. रूपकन्वे द्विपघटारूपविषयस्थगने कादम्बिनीरूपोमानस्यैव सविरोषणत्व नोपमेयस्य. This. however, is not so good as the above which is the reading of M. On the whole subject of Alankâras and their varieties and sub-varieties, their points of similarity and dissimilarity and the opinions of different writers on poeties there-on the reader is referred to my notes on the Ekavali, Unmeshas VII. and VIII. where the treatment is full.

APPENDIX 1.

Readings of T" and T' as compared with the text.

4 1. 4 प्रसार्यते T" for प्रकाश्यने. 1. 6 रीतयश्षेत्यमी सत प्रमेयं काव्यपद्धतिःT". 1. 8 पतस्याः सदशं किन्तु T" for तथाप्यस्याः समं नेतु :. 5 I. 5 तथा महापुरुषगुणवर्णनेन हि T" for महापुरुषगृणवर्णनेन. तदा महापुरुषगुणवणनेन हि T".

7, 1. 6 वेदशास्त्रपुराणाद्येहित T" and T"for वे दशास्त्रपुराणादेहिंत 1 7 तदा सदाश्रयात् काव्यादपि T" for तथा सदाश्रयात् काव्यादापि 1. 8 काव्यादितिकर्त्तव्यतावी: T for काव्यात् कर्त्तव्यताधीः. 6 1. 3 दष्टार्थफलजनकतया T" for दृष्टादष्टफलजनकतया. तच्चोक्तं T" for तथा चोक्तं. 1. 8 विसप्पंदि T" for किसप्पंति. 1. 9 किं त जेण T" and T" for कि तञ्बेण. हरंदि T" for हरंति. " After कव्वालावा T" has मन इति शेष :- "

8 1 तथा च समृतिः T" and तन्मूला च स्मृतिः T" for ननमूला चेयं स्मृति. 1. 2 काव्यस्यायं पन्थाः T" for काव्यजातस्यायं पन्था :- कि तु शास्त्रजातस्यापि T" and T" for थास्त्रजातस्यापि. 1. 2-3 सदाश्रयेण T"" for तदाश्रयत्वेन. 1. 3 यथा T" and T" for तथा दि. 10 1. 1 'पाश्रितगुणश्रेष्ठस्य T" and T" for पाश्रितस्य गुणश्रेश्ठस्व. जिज्ञासादवरेण T" for जिज्ञासाद्वारा. 2 शास्त्रस्य प्राण T" and शास्त्रस्य प्रमाण T" for शास्त्रप्राणा. 2 इत्युरीकृतम् T for इत्युररीकृतम्.

4 प्रतापसुपरस्य गुणान् पुण्यानाश्रित्य निर्मितः T". 5 सतां कर्णोत्सवो-स्तु वः I" for सन्तः कर्णोत्सवोऽस्तु वः. 11 l. 1-3 T and T" have the portion from दण्डिनापि प्रतिपादतम to नश्यत after मुकृतिनामाकल्पमाकल्पन्ति. 1. 5 काव्यपद्धतिः T" for काव्यसंपद: 1. 9 रुद्ददेवेनापिT" fur स्वरभव्टेनापि,

APPENDIX I.

11 1. II 'माकल्पयन्ति T" and 1" forमाकश्पन्ति,

" 1 14 'गृणाश्रयः T" forगुणोत्तर. 1. 15 महानायकगुणाः I" for नायकगुणाः 12 1. 2 मताः T" for गुणाः. 13 1. 1 'भाग्यविभवात् T" for भाग्यविभवैः- I4 1. 4 क्रियन्ते यद्विदवज्जन T" and T" for क्रियन्ते तद्विवज्जन.

"' 1. 6 प्रचक्षते T" for तदुच्यते.

,' 1. 12 विदग्धता T" for वैदग्व्यम्. 16 l. I ललितैः T" fur ललिताम् 1. 2 महीम् T" for भुवम् ,, 1. 7 मृष्यते T" for मृष्पति. 1. 12 मुम्मडम्वा तृतीया T" and मुम्नदीया तृनीया T" for मुन्मुडी वा तृतीया. 17 l. 3 T" and T Omit अथ पाण्डित्यम् 1. 8 मागेवर्वेनचणैः also is noticed by T" for मार्गदशन चणैः 17 1. 10 विजयते T" and विहरति T" for विहरते. 18 l. 6 T" notices सार also forस्कारम् 19 1. 4 धर्म इव त्वयि T" for धर्म इव स्थितः.

" 1. 6 धुरन्धरता T" for धुरीणता. 20 1. 2 वकै: T" for मुखैः वदेत् फणी चेत् T" for फणावदेबेन्. 21 1. 2 सतां मनः T" for स संमत :. 1. 4 मुहुः T" and T" for मृदुः and पुरा T" and T" for पुर :. 1. 5 नतभू: T" for नमद्र :. 6 1 मुवरोमहषपिशुनान् ।" for सुखरोषद्वर्षपिशुनान्. ,, 1 7 "कीर्तिमहित: T'" for कीर्तिमुभग: T" notices कार्निविमव: also. श्रीरुद्रदेवो T" for श्रीवीररुद्रो. 22 1 1 सर्वप्ामर्थ्य T" for दपमात्सय. T" notices दर्पसामथ्थ also. 1. 4 घुजर T for गुर्जर. जझेरोऽसि T" and T" for जजरोप्रसि. "> 1. 5 जलरज काणोऽसि T" and T" for बलरजःकीणोऽसि. , 1. 6 त्राणपरायणो T for प्राणपरायणो.

APPENDIX I ९७

22 1. 9 मुख्ैकभू: T" and T for मुखी मृद्ग :- 23 1. 1 वारोऽयं T" fur : रोऽयं. 1. 2 नृप: T" for विभु: 3 द्विजो सतः T" and T" for द्विजादिकः-

" 8 न्नविकलं T" for न्नविरतं. 1. 10 इमे is dropped in T" and T'. I. 11 स्मृत: T" and 1' for स्मृता :- 24 1. 2 तत्र पकायत्तो T for पकायत्तो. 1. 3 नुकूलनायकः T" and 1" for "नुकलो नायक :. 1. 6 यस्य प्रिया T" for तस्य प्रिया. 1. 9 वच्वा: T" and T" for वध्वा. " 25 1. 2 कस्याश्रिदाविष्कृतम् T for कस्पैचिदाविष्कृतम् T" notices कस्ये- चिदा also.

" 1. 6 यथा वा T" for तथा च.

" 1. 6 विदिताप्रियकारी शठनायक: T". 1.10 प्राणेश्वरीं T" for प्राणेश्वरी 27 1. तत्तन्नापकपरतया T" for तत्तन्नायकविषयतया ·विदूषकनामानः T for विदूषकाः 11 3 5 हासप्रायो T" and हास्यकारी T for हास्यप्रायो. 29 I. 10 संकेतालयमीक्षसे मम वृथा जाताश्रुभि: पङ्किलम्। is alonotied by T. 30 l. 2 भारत्याः क्षितिनायके T"and 1" for भारत्या दयिते भुवः ,, 1. 8 नृपतिभि: प्रेक्षणीया T" for नृपतिमिर्वीक्षणीया. 31 I. 4 अणुणयन्तो " for अणुणअंतो and पियो T" for पिओ 1. 5 मुणिअं T" for मुणिओ. ओहीरिओ 1" for अवहीरिदो. रापत्ति T" fur रापति. विसूरणवेअणं is also noticed by T for ण मुणिअं रापत्ति. " 1. 8 "कीर्तिमहतः T and T" for कीर्तिमहसः 83 1 1 मासा T" and T" for एतास 1. 2 दूती दासी सखी चैव धात्रेयी प्रतिवेशिनी T' and T".

"' 1. 4 पर्षां T" for पतासां. 1. 4-5 चित्रिणीपध्मिनीप्रभृतयो T" and T" for पद्मिनीचित्रिणीप्रभृतयो. 1. 5 त्रिधा T" for त्रिविधा. 34 1. 3 कि वा काचिदह T" fur कि या काविदहं T" notices वद also for तत्र पच्छामि।" for प्रच्छाद. 13

36 APPENDIX I.

34 i. 1 'वालक्ष्यते T' for 'वाशास्यते. 1. 6 मध्यमा T" and T" for मध्या 1. 7 तारण्यमत्र तमा is also noticed by T" for तारुण्यमेत्य त्रपा. 35 ललितापाङ्गनधुरम T for ललिताटोपमधुरम्. 36 यथासंभवमूचम् T" for यथासंभवमुदाहार्यम् Appendix to नायकप्रकरण pp. 38-41 is found in T. 38 1. 17 दिगन्तरे T" for दिगन्तरम्. 1. 19 लोकालोकाचलतटानां T" for लोकालोकतटानां. 39 1. 1-2 काकतीयकुलेऽकतार T"for काकतीयकुले वतते. 1. 3 काव्यमाश्रित्य T for काव्यं समाश्ित्य 1. 4 सहृद्यहृदयाह्लादि T" for सहृदयहृदयानन्दि. 1 5 प्रोढवन्वस्याइम्र: T for पौढगन्वस्य डम्बू 39 1. 6 तबब शब्दस्फरणम् T for तच्छव्दस्फुरणम् 1. 8 "क्षोमा दुरीक्ष्यक्रमा: T for क्षोभाद्दुरीक्ष्यकमा: 1. 12 मिष्यते I" for मुच्यते. 14 °विजुभिए (कलंिए) T for विजिम्मिफ 15 जयलच्छि T"for अ्छि 17 रिपुजीविआइ T for सितुजीविआइ. 19 'गर्जितैः करिघटा T for गजितैद्विपघटई 20 सुरद्िकतटैः T" for स्फुरद्दिकतट: 2 22 "श्वलमर्त्तिगण्ड° T" for 'श्रलमत्त्यं गण्ड' 49 1. 2 ईदृशपुण्यश्रोक चरितानुवर्णनेन T" for पुण्य शोकानुवर्णनेन. 1. 6 गुणान् बहून T for बहून गुणान् 1 7 वर्णनं for कथनं is also noticed in T". मतं क्वचित् T for क्वचिन्मतम. 1. 8 'मुदाहरणानि T" for 'मुदाहरणम्. 1. 9 यस्यान्वये 1"" for यस्यान्व्य: 1.16 पलाप्याकुल: T" fur प्रलशाकुल .. 1.17 एवं वर्णनमुत्पाद्ये नायके T" for पव्रंविधवर्णनमुत्पाद्यनायके 1. 20 1.21 " तत्र च T" for तन्र 41 1. 2 बहुधा भवेन् I"" which notices बहुमावकृत also for बहुभाककृत. 1. 3 कथावर्णन T for तथावर्णन. 1. 4 "व्युचितक्रमा: T" for प्युचितक्रमप. 1. 5 कीतनम् T for वर्णनम् 1. 6 मन्दोदमानुभावः T" for मन्दोदमानभाकं I. 7 तदिष्पत्कं T" for तदिषयकत्वद्धि

APPENDIX I.

41 L 7-8 मतिशयास्पदत्वम् T for मतिश्राष्यास्पदलम्.

Ti has at the end of the additional portion the following-इति महो- पाच्यापविद्यानाथकृता प्रतापरुद्रदेवयशोमूषणेSलंकारशासते नायकप्रकरणं समाप्तम्।

42 1. 4 काव्यस्य सामान्य T" for काव्यसामान्य. , . 11 पदानुगुण T" for पदानुगुण्य0, 43 . 2 तात्पर्यार्थोऽपि व्यड्ग्यान्तर्गत एव T", and T" has व्यड्ग्यार्थगत पत्र 45 1. 1 संबन्धानुपपत्तिमूलकत्तत् T" and T". , 1. 3 घोष: प्रतिवसतीत्यत्र T" and T"" ior घोष इत्यत्र. 46 1. 2 T" and T omit द्विविवा. 1. 2-3 साध्यवसाना T" and T" for साध्यवसाया.

" 1. 3-4 भारतीसात्वती T"" for सात्वतीभारती. 1. 5 तथा चोक्त T and T" for तथोक्ततं. .47 1. 3 T" and T' drop इति. 1. 4 वृत्तिष्जेवान्तर्मताः T" for न वृत्तिष्वन्तर्मूतः. 1 5 अत्र I" for तत्र. 1. 6 रूढिर्यथा T and T" for रूढिपूर्विका यधा. 48 1. 2 1. 4 नरवीररुट्रः T" for वरवीररु्र :. 49 1. 9 पादपीठ T and Tr for पादपीठी. 51 1. 1 अङ्कवराह आरोप्यते T" for वराइत्वमारोप्यते. 1. 4 साध्यवसायलक्षणा T" and T" for साध्यवसानलश्रणा.

" 1. 7-8 रित्यारोपः T for रित्यारोपश्र. 52 1. 4 त्रिधा T" for त्रिविधा. 53 1. 1 "कबन्वेति शब्दाना T" for कबन्धशब्दाना.

" युद्रप्रकरणादिना T" and T" for अर्थप्रकरणादिना. नदीजलप्रतीतिर्यया जायते T" for नदीजलप्रतिपत्तिर्यथा जायते. 1. 4 °भिघाशक्ति: T"" for °मिच्रा. "' "प्रतीति T" and प्रमि्ति T" for प्रतिपरति. 1. 6 लक्षणा T" for लक्षणावृत्ति :. " 54 1. 2 "छोकिकशब्दानाम् T" for छौकिकवाक्यानाम् 13 55 1. अथार्थशक्तिमूला T" and T for अर्थशक्तिमूला. पादपीठं T" for पादपीठीं. 56 1 1 विषण्णा जाता इत्य० T" fur विषण्णा इत्य2. 1. 3 "कारणत्वात् T and T" for कारणकत्वात्. 'कारणप्रतिपत्ति' T" for कारणप्रतीति. » 1. 4 तत्तत्प्रतिपत्तिर्वक्तुविवक्षा® Tand T" for तत्तत्प्रतिपत्तुविवक्षा2.

APPENDIX I.

57 1. 1 इतीपती गमनिका I' and इतीयतीति गमनिकाT" for इुन गमनिका 58 1. 2 राजमौलिरिवाभाति T" and T"" bas राजमोलिरयं भाति for राजमौलि- रसी भाति. 1. 3-4 राजमौलिरयमिति I" for राजमौलििति. 1 " 4 'शक्तिमूल: T" and शक्तिमूला ।". 1. 4 T" and T" omit अत्र. 5) 1. 3 अननिप्रोढेन T" and T" for नानिप्रोठेन. 60 1. 2 मान्द्रस्फुलिङ्गोत्करः I' and सारस्फलिङ्गोत्कर: T" for 'स्फाररक- लिङ्गोत्करे :. T" also notices मानद्रस्फुलि क्रोन्य :. 1. 10 छतुराननेन Tand T"" for चतुराननस्प 61l. 1 'प्रसृमरयश्सो T" and T" for 'प्रसुमरमहसो. T" noticea प्रसृमरमहसो also. 1. 5 प्रतिनृपनिमिया T" and T" for प्रतिनृपतिधिया. " 1 7 स्मृते T" for मते. 9 'रूपप्रौढसंदर्भो T"" and T for रल्पप्रौढल. ,, l. 12 दुष्यति T" and T" for दूष्यते. 621. 9 Tdrops द्रष्टव्यम्. 63 1. 3 '्वीष-मृदुवर्णत्वम् 1" for ष्वीषन्मुदुतमु.

" 1. 3 अविकट परुषवन्धेष्वी' ।" for अविकटबन्धपरुषपर्णेष्वी°. ,, 1. 7 त्रिविधा T" and T" for त्रिधा. 64 1. 4 चर्चिकाम् T" for चर्चनम्. 65 1. 6 प्रभवन्नन्ध्रभपतिः T" and T"" for प्रभवत्नानध्रभूपतिः. ,, 1. 7 किं घ l" and T"" for यथा वा. , l. 10 "अन्ध्र T" and T' for आन्ध्र ?. ,, 1. 11 परिवृतस्व्रवंतृत्करचन्दा Tand T" for परितरताः स्वर्वंधूब कचन्द्राः 66 1. 3 प्रयाणोत्सवे for प्रयाणोत्थिते is also noticed by T". 1. 4 नभस्यनिभृत T and T for नमस्पतिभृशं. 1. 7 तथा च T" and T"" for यथा च. 1. 11 त्रिलोकमहितां T" and T for त्रिलोकमरिता. 67 1. 7 गण्डाभोगनिगूढ' T" and T" for गण्डाभोगनिरुद्? 69 1. 3 नारिकेरपाक: I" and 1" for नारिकेलपाक :. 1. 10 701. 1 मुदाहायाणि T" and T"" for मूद्यानि. T" and T" have निरून्यन्ते after का व्यविशेषा: 1, 4 T" has काव्यं after मध्यमं. 'T" has व्यपदिश्यने for गीयने. 1. 5 कथ्यते T" and T" for गीयते. 71 1. 1 कुलपवंता T" for कुलशैला2. I. S सवविलक्षण: 1" and I" for सवंकिलक्षण.

APPENDIX 1. १-T

77 1. 3 काकतीयनरेन्द्रनिर्मांणT" for "काकतीयनिर्माण.

"' T' and T' drop q. 1. 10 प्रतापरुद्रदेवमहाराजस्याग्रे T" and T". 1. 11 "कार्पण्योक्ति: T" and T for कार्पभ्योक्ति

"' प्रणामप्रार्थनादि T" for प्रणामादि. 72 1. 7 cविअंभिए T for विजिम्मिप रिउमहीणांइजलिं T" for रिवमहीणाहांजलिं.

" 1. 10 रिउजीविआइ T" for रिवुजीविआइ. 73 1. 2 विजितारिभद्रे T"for जितवैरिभद्रे and जितवैरिरुद्रे in T"for the same. 74 1. 1 विचित्रता T" for चित्रता.

" 1. 3 तत्र T" and T' for अत्र. ,, 1. 6-7 संलक्ष्यासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यतया दरौ मेदौ T". 1 77 1. 1 षड्विंशदुत्तर T" for षड्विंशत्युत्तर. " 1.3-4 स्याविवक्षितसंबन्धो न पृथगमतः T" and 'स्याविवक्षितवाच्यसंबन्ध- मदो न पृथग्मूतः T". I. 4-5 T' drops the sentence अनेनेवक्रमेण-पृथग्मनः " I. 6 Before त्रिरूपेण संकरेणै' T" bas तस्यापि मिश्रणस्य संदेहास्पदत्वे- नानुग्राद्यानुग्राहिकभावेन पकव्यञ्जकानुप्रवेशेन च.

"' "णेकरूपतया T" for 'णेकरूपया. 14 वाक्यगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितध्वनिः T". 79 1. 1-12 T" has 'निबन्धोक्ति for 'निबद्धोक्ति° i, l. 17 वाक्यगतोभयशक्तिमूलो रसादिध्वनिः T". Between Divisions 44 and 451. 12-13 T has पवमर्थ शक्तिमूलषट्त्रिशत्प्रकारः। शम्दशक्तिमूलश्रतुर्विधः । उभयशक्तिमूलो वाक्यगतत्वेन पकविध पत्र। एवं संलक्ष्यक्रमव्यडग्यध्- नेरेक चत्वारिंशट् मेदा: । and after Division 48 1. 15. T has एवं विवक्षितान्यपरवाच्य- ध्वने: सप्तचत्वारिंशद्रेदाः अविवक्षितवाच्यैश्रतु्भिः सह पकपञ्चाराद्रेदाः अत्र दिङ्मात्रमुदाड्रियते।

80 1. 1 वयमीदृशामस्माकं T' and T"" for वयमीदृशानामस्माकं. 1. 2 इत्यर्थान्तरसंकमिताविव्रक्षितवाच्यता 1" and T". " 3 पद्गतात्यन्ततिरस्कृतवाच्यो क्वानेर्यथा T. 1. 4 मधुरिमपरिपूरिता T" and T" for धवलिमपरिपूरिता°. T" notices धवलिमपरिपूरिता alo. 1. 6 'वाच्यत्वम् T" and T" for वाच्यम्. 81 l. 1 T drops अथ and T" has पदगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यधा.

10२ APPENDIX I.

81 1. 2 तिधी: T" and T" for तिथीन. 1. 3 काद्न्ति T" and T" for काङ्गन्ते. 1. 6-7 T notices प्रियतियोगविधुराः also. 1. 7 कतिपयवत्सरजीविताशया T for कतिपयव्रत्सरान् जीविताशया. 82 1. 2 मासान् व्यपनेतु T" for मासानप्यपनेतु.

" 1. 3 'मसृष्टिं समभिलषन्तीति T' and 'मसृष्टिं वाञक्तीति T" for मसृष्टि- ममिलषन्तीति. 1. 6 T' notices लक्ष्नीपतिवञ्छित also. 1. 9 पान्तिदिव्यतापसादीना भ्रान्तिरिति T".

" 1. 16 मत्र कृपाणः कालीकटाक्षस्य वरजम्भितान्यालम्बत इत &c. T". 83 1. 2 मधुकरक्रीडा T" for भ्रमरक्ीडा. 1. 8 T"" drops अथ and has शक्तिमूलो यथा. "9 1.10 "श्रवणविवरे चारिणी T for °अरवणपद्वीचारिणी.

" 1. 12 "क्ष्माभृद्वहति T" for क्ष्माभृद्गवति. 84 1. 1 प्रतापरुद्रकीर्तिः T" and T" for प्रतापरुद्रस्य कीर्तिः स्मयकारिणी T for विस्मयकारिणी. 1. 1-2 वस्तुना वस्तु व्यज्यते T and T" for वस्तु व्यज्यते. 1. 6 जयलक्ष्मीसमात्ृतान् T" which notices जथलक्ष्मीममालिङ्गितान also. 1. 7 कर्षन्तीत्युत्प्रेक्षा T" and T" for कर्षन्तीवेत्युत्प्रेक्षा. " 1. 10 "भएणेव्व T" for भयेण व.

" " मणहरे T for मणोहरे. In the छाया of the Prakrita verse मोसरइ &c. दइप is explained as देवे or दयिते. 85 1. 1 'यालिङ्गनादिरूपं T" and T" for यालिङ्गनादि. 1. 5 "शत्रणा T" for शत्रुम्यो.

" 1. 7 यथा "

" 1. 8 वा होदु T" for घ होदु. 1. 9 जं त्तीए T for जं ताप. कडरखुक्का T" for कडखुक्का. "

" 1.12 त्वया गन्तव्यमिति T' for तया समागन्तव्यमिति. 86 1, दीप्रदेहः T" and T" for दाप्तदेहः.

" दीप्रदेहस्तव परिसरे T" for दीप्देहः स्फुरति परिसरे. " 1. 4 आच्छाद्यालं T" and T for प्रच्छाद्याल. वां स्वरूपं T" for वः स्वरूपं.

" 1. 8 हलाओ T" for हला. I. 9 'संजादभयोव् T' for संजाअभपन.

APPENDIX I.

87 1. 4 सौधकान्तावृतस्य T" for नाथकान्तावृतस्य. 88 1. 3 अत्रालंकार T" and T for तत्रालंकार. ,1. 5 ण पपदोस T" for ण पदोस. 89 1. 1 संशंणुध्वं हितारथिन: T; संशृणुध्वं हितानि व: is also noticed by T". 91 1. 2 वर्ण्यन्ते T" and T'" for कीत्यन्ते. 92 1. 1 शृङ्गारस्य T and T for शृङ्गाररसस्य. 1. 5 इत्यस्य T" and T" for इत्यत्र. 1. 6 गुणभतव्यड्ग्यम् T" and T" for गुणीमतम् 93 1. 2 कोऽप्यन-तकः T" and कोऽ्यसंशयः T for कोध्यनङ्कशाः 1. 9 स्तनमण्डलालोकन पवेति T and T for स्तनमण्डलालोक पत्रेते. 94 1. 2 समप्रावान्यम T and T" for समं प्राधान्यम्. 1. 4 सोडण T" for सोऊण. णरिंद दंसणामोदं T" for गरेंददंसणामोअं. ", 1. 5 गुरुअणणियन्तिआष I". "' 1. 9 मत्रापि T' for तदपि. 95 1. 1 अधिआ T" for अहिआ. मज्झे 1" for मज्झा. "9 जायो बहु T for जां बढु. 1. 5 शब्दालंकार चित्रतया T" for शब्दार्थालंकारचित्रतया. 96 1. 5 मन्त्रद्यूत प्रयाणाजिनायकाम्युदया अपि ॥ T" and I". n 1. 7 T drops क्ण्यानां and has येः कैश्रिनन्युनमपीष्यते. 1. 13 चम्पु® T for चम्पू. 1. 14 सोच्छासं पञ्चभेदकम T" for सोच्छासत्वं घ मेदकम्. 97 1. 3 क्षुद्रप्रकनधा T" for धुद्राः प्रबन्धा. १, l. 5 जयेत्युपक्रम T" for जयत्युपक्रम- ,, 1. 7 यत्रादौ जयेत्युपक्ररम T" for तत्रादी जयत्युपक्रमं. 99 1. 2 अषेतेषा T" for अथेषा 1. 4 विद्यानाथकृतौ T" for श्रीविद्यानाथकृतौ T" has श्रीमह्ोपाष्याय विद्यानाथकृती- 100 L 3 'पूर्वकैः T" and T" for पू्कक :. 101 1. 1 ताललयाश्रयम T for ताललयान्क्तिम I. 2 दश रूपकोक्तपरकरिया T and T"for दशरूपक्रोत्तरा प्रक्रिया. नृत्यनृत्तयो T" and T for नृत्तनृत्ययो. 102 1. 2 T" notices न्यायोगरमक्कारौ दौ also for व्यायोगसमसकारों अपि T" for इति. 1. 6 प्ुनः T" for मतम्. 1 7 इति is dropped in T"and I". 103 1 2 मिश्रं चोत T" fur मिश्रम्,

१0४ APPENDIX I.

103 1. 3 शाङ्गारवरियो T" for शुङ्गारवीररसयो' 1. 5 शुङ्गारसस्पैव T" for शङ्गारस्यैव 1. 7 पाषण्डतापसप्रभृतयो T" for पाषण्डप्रभृतयो. 1. 8 हास्यरसस्य प्राधान्यम् T" for हास्यरसः प्रधानम् 1.8-9 "पिशा चराक्षसादयो T" and 1" for राक्षसपिशाचादयो. 9 धीरोद्वतनायकारते T" and T"" for धीरोद्रता नायकास्ते. राद्रिरसस्य प्राधान्यम् T" for रौद्ररसः प्रधानम् "' " वीररसस्य प्राधान्यम् T" for वीररसः प्रधानम्. ,' समतकारे T and T" for समत्राकारे. द्वादशविधा T" for द्रादश. "

" 12 प्रधान: T" for प्रधानम्. 13 T" drops धीरोद्वतो नायक: 104 1. 1 करुणो रसः T" and T for करुणरसः. मैकेनैव T" for मैकेन " 7

106 1. 6 " प्रयोजनेन संबन्ध: T" for प्रयोजनसंबन्धः. 'विच्छेदो T for विच्छेदे. 107 1. 'कथाङ्गत्वात् पताका T" for कथाङ्ग स्पान्. 109 l. 3 परिभावना T"" for परिभावनम. 1. 5 पतेषां स्वरूपं निरूप्यते T" for यथाक्रममेर्षा स्वरूपं निरूप्पते. ., l. 6 बहुकरणं T" for बहुपकरणं. , 1. 15 विम्दुप्नयत्नानुगुणान्यङ्गान्यस्य त्रयोदश " बिन्दुपयत्नाभिगमान्यङ्गान्यस्य त्रयोदश T. 110 1. 3 निरोध: T" for विरोध: " 1. 7 विधूननम् T" and T" for विधूनम् 1. 9 प्रगम T and T" for प्रगमनम्. निरोध: T" for विरोध: "' 10 प्रतिमुख T" and T" for प्रमुख". 12 प्रगम T" and T" for प्रगमन 15 अन्याप्याशा' T" for अस्यास्याशा 111 1. 1 "रङ्गानि द्वादरा 1" for रङ्गानि " 1. 4 उद्धेगः संभ्रमाक्षेपौ T" for उद्धेगसंभ्रमाक्षेपात्. ", 1. 7 'प्रतिपादनं वाक्यं T" and I" for 'प्रतिपादनवाक्यं.

" 1. 8 समाधानवाक्यं T" aud T" fur सामदानवचनं. 112 1. 1 "रुच्यते 1 fur 'रिष्यते.

"' 1. 2 "र ङ्गान्यस्य T' and T" for रङ्गान्यत्र. 1. 4 समेदो 1" For संफेटो. L 5 विरोधनम् T' and T" for निरोधनम.

APPENDIX I. १०५

112 I. 6 प्ररोचना T" and T for प्ररोचनं. घ T" and T" for तु. 1. 8 संभेद: T for संफेटः. पद्बन्धादिक T" and T for वधबन्धादिकं. " 1.10 अवमानश्रलनम् T and T" for उपमानं चलनम. " 1. 11 विरोधनम् T" and T" for निरोधनम्. " 1. 12 प्ररोचना T and T" for प्ररोचनम. 113 1. 2 कृतिभाषोपगद्दनम् T and T" for कृत्याभाषोप गूहनम्. , 1. 5 बीजोपगमनं T" and T" for बीजोपशमनं. विरोध: कार्यमार्गणम् T" and T" for कार्यमार्गणं विरोधः " 1. 9 वाक्यार्थीं T for काव्यार्थो. 1. 13 अमिनव T and T" for अभिनय चमत्कारकारित्वम T" and T" for चमत्कारित्वम. "> 114 1. 2 श्राव्यं चेति I" and T" for श्राव्यं च. सूचनामात्रक्रम: T" for सूचनाकन :. >7 115 1 4 स च द्विविध: T and-T" for स द्विविधः. केवलं T" and T" for केवल. 116 1, 6 नन्धन्ते T" for नादेडक्वे. 1. 7 नीचपात्रप्रयाजकः प्रवेशकः स चादेऽङ्के न युक्त: T". 117 1. 1 अत्राङ् T" and T" for तत्राङ्क. 3 संविधानसमाशयः T" and T'" 'संविधानरसाश्रयः. 118 1 4 प्रवृत्तकम T" and T" for प्रवर्त्तकम्. 1. 5 प्रवृत्तकम् T" and T" for प्रवर्त्तकम्. 120 1. 2 उद्गत्यका T" for उद्धात्यका° 1. 3 'मवस्कन्दित T" and T" for 'मवस्यन्दित'. 1. 5 पतेषां T" and T" for पषां. 8 अन्यप्रसङ्गात् I" and अन्यत्र सङ्गात् T" for अन्यकार्यप्रसङ्गान्. 121 1. 1 पूवरङ्गे नटादिि: माम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतम् T" and T' 1. 4 उक्तान्यथाख्यानमवस्कन्दितम् T and उक्तान्यथाख्यानमवस्यन्दि- तम् T". 121 1. 5 निगूढार्था प्रहेलिका T" and T" for निगू हार्थप्रह्ेलिका नालिका 122 1. 1 लोभकरवचनं T' and T" for लोभकरं वचनं. 1. 2 कतिचन T" and T" for कानिचन. 1. 5 'प्रतिमुखैगभ' T" for प्रतिमुखगभ. "> , 1. 6 पूर्ण 1" for पूर्व. "वृत्तिवृत् T for वृत्तवत्. 124 1. 1 पद्यं विहिनंT"" for, षहितं पद्यं. 14

१०६ APPENDEX I

Before वेणीसंहारे &c. T" has the following additional matter :- किं च रङ्गप्रसावनं नान्दी। नन्दी वृषः कोऽपि महेश्वरस्य रङ्गत्वमादौ किल खे जगाम। तद्रङ्गमुद्दिश्य कृनां तु पूजः नान्दीति ता नाव्यविदो वदन्ति ॥ 124 1. 5 नान्धा: T" for नान्दां.

"> 1. 3 After नाम्युपगतः T" has-कालिदासेन वाक्यार्थः पदत्वेनाङ्गीकृतः । शाकुन्तलेऽष्टपदा। 1 6 प्रसाद T for प्रसाध्य- 1. 8 इति is dropped in T". 125 1. 8 मुखनिवाहो T" for मुखनिवाही. ससंभ्रम: I" for स संमतः. "> 126 1. 2 नत्याङ्ग T" for वृत्त्यङ्ग 1. 5 'चेटचटीविटाकुलम् T" for ेटीचेटसमाकुलम्. T'" has नटचेटीविटाकुलम्. 127 1. 1 विकृतम् T" for वैकृतम्. 1. 2 कामुकानां वचेोविषैः T" for कामुकादिवचोवेषैः. 1. 3 विकृत T' for वैकृतं. 1. 5 समाक्राण T and T" for समाकीणेः. 1. 8 यत्र गन्धव 1" for देवगन्वर्व 1. 12 महेन्द्र T" and T" for मायेन्द्र. 128 1. 6 यत्रामुख T" and T" for यथामुखं. 129 1 1 स्तिषु I" for स्ेषु. 1. 2 दैवाधिकृता: T" and T" for दैवादिकृता: 1. 5 निवद्धव्या: T for निबद्धऱ्या 130 1. 4 उद्त्यका T" for उद्धात्यका 1. 'डुसंज्ञकः T"" for इसंज्ञितः- 131 1, 6 प्रक्रियानुसारेण T" for रीत्यनुसारेण. 132 I. 1 द्वाविशत्पदा T" for द्वावशतिपदा- 1. 2-3 राज्यलक्ष्मी T for लक्ष्मी.

" 1. 3 सुचिता T" for सूच्यते. 1. 4 जीयात् सिद्धमह्दालक्ष्मी T" for देयान् सिद्ध्धिं महालक्ष्मी. 134 1. 4 T notices प्रकाशयति also for प्रसाधयति. 1. 5 वाक्यार्थ T for काव्यार्थ. 1. 6 T" drops वृत्ति :- 135 1. 2 मध्यभुवन? T" for मध्यमभुवन, 3 T" and T' drop सेवाथ. 1. 9 नः श्रेत्रियो 1" for तच्छ्रोत्रयो which is also noticed by T". 9-10 प्रवानशृङ्गाटकं T" for पषान्नः शुङ्गाटकं.

APPENDIX I.

135 1. 11 Th has श्रृत्वा after इति. 12 अस्मिन् T" for अस्मन्. 136 1. 8 नायाति T for चिरयति. 1. 9 समाए T for सहाप. 9-10 संगीदमुई वा T" for संगीअमुइ व्ा. "' 1. 10 तुज्झ T" for 'तूर

137 1. 1 'प्रयोजनरूपं T" and T for योजनरूपं.

" 1. 2 T omits अज्ज, 1. 6 T" has रम्य for नाट्यं,

" 1. 7 द्रागि T for प्रागि

"' 1. 8 इपालम्भाच्छलम् T" and T" for रपालम्भनाच्छलनम्. 1. 9 नटृसमग्गी T for णद्टसामग्गि. T notices सामग्ग also. सज्जीकादुं T" for समग्गीकादुं सज्जीकआ T" for सज्जीकिआ. 10 ख T" for क्खु. रुवपण T" for रुव्वपण. ठवक्कमीअदु T for उअक्कमीअदु. " 138 1. 1 नन्वियं T" and नन्वयमेव Tfor नन्विदमेव. 'सूर्यायहरयोः T" for पर्यायहरयोः cc " 1.

139 1. 1 छेआणं T"" for छोआणं. 1 5 मणहरं T" for मणोहर.

" ख T" for कखव. 1. 5-6 पआवोववदंकिदं T" for पआवोबवदंकिअं.

" 1. 11 र्विश्वैकविद्यस्य T for र्विश्वेकवीरस्य 140 1. 1 कण्णजुअलभाअवेषण T" for कण्णजुअलस्स भाअहेपण. 1. 1-2 मुणिआदि T' for सुणीअदि

" 1. 3 अभिणिज्जेइ T" for अभिणिज्जइ 1. 4 प्रकृतकार्यावलम्बना T" for प्रकृतकार्यालगना 1. 7 लोके श्रवसो T" for लोकश्रवसो. 1. 8 प्रतापाङ्कं रुद्रस्य चरिंत शुभम् T.

" 1. 8 मुद्रत्यम T for मुद्धात्यकम्. 1. 10 अऊअपरिअणेण T" for अज्जपरिवट्टणेष.

" संघट्टिअदि T" for संघटिअदि. " 141 1. 2 "मह्घं T" for महध्य. चरिदम्भि T" for चरिअं. " भहिअअरं T" for अहिकरिअंतो. "? 1. 2-3 कईणो T" for कइणो.

१०८ APPENDIX I.

142 1. 1 'सल्लापरुपा T" and T" for संलापरूपा. 1. 2 होदि T" for होइ 1. 3 संदेहेण T" for सज्झासेण, 1. 1-5 मे नाव्यविद्या T" and " for मन्नाव्यविद्या. 1. 5 कीदृश्या T" for कीदशी. "' 1. 6 उव्वेलिज्जई T" for उन्वेलिज्जइ 'जाणवत्तं 1" for जाणयत्तं. 1. 7 आरोहेदु अअओ T" for आरोहदु अज्जो. ,, 1. 10 गीति T' for गान 143 1. 1 अअओ T" for अज्जो. 1. 2 T" has साववानम् before the speech. "' त्वरया T' for त्वरा. " ते चेत: T" and T" for तव चेतः संगीतकम् T and T" for गीतिः- " . 1. 6 वनान्तरा) 1. 7 'कुवलय T" for कुवलअ 144 1. 5 ख I' for कख. अअअस्स T" for अज्जस्स. 1. 6 "वेसण I" for वेल्णं which is also noticed by T". सहई T" for सहइ- " 1. 11 गुणत्वारापण I and T" for गुणत्वारोपणात्. 1. 12 अअओ T" for अज्जो 145 1. 4 सवमङ्गलालद्वताकृति T" and T" for सरवमङ्गलालंकृति 1. 5 वीररुद्र T" and T" for रुद्र.

"

" मिद्दोपक्षिप्यते T"" for मिशोपक्षिप्यते.

" 0 प्रतृत्तकम् T" for प्रवर्तकम्- 14€ 1. 3 समग्राङ्गग्रस्तावन I" for समग्राङ्गा प्रस्तावना.

" 1. 4 "कौलूतो T" fur कलूतकौ. 1. 9 गुणनिवी रुद्रदेवो T" fur गुणमहान् रुद्रदेवो which is also noticed by T". 147 1. 5 धारित: is also noticed by T" for धार्यते. 1. बहूकरणात् T" for बहूपकरणात्. 14.1. 2 विदितमिदम् T" and T"' for विदिनम 1. 5 निष्पने: T" for परिनिष्पत्तेः 1. 9 श्रेयोनुबन्धनगुणख्यानात् T and T" for श्रेयोनुब्वरूपगुणस्यापनात

APPENDIX I.

148 1. 10 महोत्सवे T" and T" for महे.

" मत्येमण्डला T and T for महीमण्डला. 1.14 प्रयतिष्यावहे T and प्रतीक्षावः T" for प्रतीक्षाव हे. " T" aud T' have परिक्रम्य before निष्क्ान्ती. " 1. 15

" 1. 16 विष्कम्भः T" and T" for विष्कम्भकः. 149 1. 1 यथानिर्दिष्टो T and T" for यथानिर्दिष्टवेषो.

" 1 3 तद्द T for तमद. Ì. 7 तादृशमहामहिम्रो T" and T" for तादृशमहिम्रो. 1. 8 हितोपदेशात् T" for हितोपदेशान्. 1. 12 T" drops अन्यथा. 1. 13 गणपतिना महाराजेन T and T" for गणपतिमहाराजेन.

" 1. 14 अभ्यन्तरस्यानुभावस्य सदशः पुत्र इति व्यवहारः कृतः T". T' has अभ्यन्तरस्यानुभावमहिम्रः सदरमत्र पुत्र इति व्यवहार: कृत :. 150 1. 4 साक्षिनिटिल T and T" for साक्षनिटिलं 151 l. 2 वपुषाहं नमसकृ:, I" and T' for वपुषा त नमसकृत्य-

" 1. 3 काकतीशाना I and T for काकतीयानां. 1 4 सिविणए वि T for सिविणे वि. ,1. 7 ततः T" and T" for ततस्ततः- 152 1. 2 'स्थानगतत्य is also noticed by T for स्थानकृतस्य adopted by it .. 1, 8 स्त्रवामाङ्गवधपलालिताम् is also noticed by T". 153 1 13 सर्वप्रकृतीनाम् T" and T for प्रजानाम. 154 1. 7 सुखागमः T" for सुखागमेन. 1. 9 "शयं मामवलोक्या T" fur शयमवलोक्या.

"' 1 10 स्योपदेशस्याङ्गीकरणात् T" for स्योपदेश/ङ्गीकरणात्. 155 1, 1 "रक्षाक्षमे बाहुपरिधे T for रक्षाक्षमबाहुपरिधे. रिति च विषाद' T" fr रिति विषाद'. " 1. 4 "मुखेणेव्द T for मुहेणेव्व.

" पव्व° T" for पत्र. " 1. 11 काकतीयपरमेश्वरः T" and T" for परमेश्वर :.

" 1. 13 सज्जीक्रियन्तां T for सज्जीक्रियता. 1. 14 संभारा: T" for संभारः,

" 1. 16 राज्ञा T" for सर्वपार्थिवानां. 156 1. 5 सज्जीभवामि T and T" for सज्जो भवामि.

" 1. 6 बाजानुसतरणारम्भरूपं T" for वीजानुगुणारम्भरूपं. 157 1. 5 माध्याह्निकीं क्रियाम् T" and I" for माध्याह्िकी: क्रियाः >, 1. 8 T' has इति before यथाचितं and drops परिकम्य.

APPENDIX I.

157 1. 9 इति is dropped by I".

" T'' closes the first Act as under- इति विद्यानाथकृनौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे कल्याणस्व्रमो नाम प्रथमोऽद्कः॥। 158 1. 4 महाभिषेकोत्सव' T' for महाभिषेकमहोत्सव, 1. 7 पुनरवमशीं बिन्दुः I" and T" for पुनरवमर्धाद्विन्दुः 1, 1. 8 गत्या च T and T" for गत्याथ. 1. 12 T" has कटाैः for गवाले: which is also noticed by it. प्रतापरुद्रगमनामिलाषा T' for प्रतापरुद्रगतांभिलाषां " 1. 13 159 1, 1 अअअ T" for अज्ज. 1. 3 काकनीश्वरेण T" for रुद्रनरेश्वरेण.

" 1. 5 तन्नामानुगुण T" for स्वनामानुगुण. सपादोपसंग्रहणं T'/for सपादोपग्रद्दणं. " 1. 6 1. 7 अञअ 1" for अज्ज. अणणुभूद T" for अणणुहूद'. " 1. 8 दिगन्तविजओ T" for दिअंतजओ.

", 1. 9 संपत्तय: T' 'and T" for प्रवृत्तयः वीर विष्णो T" and T" for विष्णो. ", 12 यात्रेद्यमनेना" T and T" for यात्रोद्यमेना " 160 1. 3 काअइ T" for काअईअ. 1. 5 इट्ठइ T for चिट्ठइ. 1. 9 T" and T' drop प्रवेशक: 162 1. 1 1. 2-3 घुरंघरं त्वां T" for त्वां धुरंधरं. 1. 5 स्वयंभूदेवेन T for स्वयंभुवा. "' गुरो T" for गुर्वो'. 6 शिथिलां धर्म" T for शिथिलधर्म2. 7 महीघुरा T" for महीधुर 1. 8 For प्रताप T" has रुद्र: (सानुरोधम्). 1. 9 सवदा T" for सवथा. 163 1. 2 काकइ T" for काकइअ. 1. 2-3 घरइ T" for वारइदु.

" 1. 3 राजपुत्तो 1" for राजउत्तो. 1. 6 'णिच्छुर T" for णिठ्ठर". 1. 8-9 वइणो 1" for पइणो. 1. 11 वचनोत्या T and oनर्मवचनोत्था T" for वचोत्था. 1. 13 रजलक्ष्मीन विलम्ब सहते T" for राजलक्ष्मीविलम्बनं न सहते. 164 1. 1 विज्जावहृपरिणअं T" for विज्जावहूणं अहिअं.

APPENDIX I. १११

164 1. 1 पिअंम T" for पइम्मि. " " पणय T" for पणअ°. 1. 2 सहदु T'for सहउ. 1. 4 " 'मुत्कया is also noticed by T" for मुत्मु का. 1. 7 प्रगमनम् T" for प्रगम :. "' 8 T" drops पसो and has महुसवो for महूसओ. " 1.11 मन्त्रकुशला: T" and T fbr मन्त्रशस्त्राः समरापदानतोषितस्वामिन T" and समरापदानाराधितस्व्रामिन TM. 165 1. 1 पतन्मन्त्रिनिश्ुरवचनानुरूपं वज्रम् Tand T". 1. 2 चमूवइणो T" for चमूपइणो. 1. 5 सेनापतिमिः समं T" for सेनाविपतिभिः 7 तद्नुग्राहयालुना T" for तदनुग्रहयालुना ", 1. 10 T" drops राजपुत्र. 166 1. 1 विलोक्यन्तां T" for आलोक्यन्तां. ,' 1. 9 सामन्तविजयस्थानं T for °सामन्तनिजस्थानं. 1. 3 गन्धगजारोहणं T". 5 रुद्रदेवो 1" for वीररुद्रो .. 1. 7 विशेषब-धवचनं T" for विशेषबन्धनवचनं. 167 1. 6 संभ्रमप्रतिभये I"" for संभ्रमं प्रतिभये. " 1. 7 "सहायोज्ज्वला: is also noticed by T".

" 1. 9 भुजगराजमास्त्रत्फणा: T" and T" for भुजगराजफक्कत्फण। :. 10 तिलंगमुहडाणमुच्छाहो T". 1 168 1. 2 स्वैरोद्वर्ण T" and T/ for स्वैरोद्राण. 1. 3 समग्रविसरत्पासा: T and T" for समग्रविहरत्प्रासा: " 1. 4 सुवपुषो T" for सवपुषो. 1. 5 तुरंगमतरंगा I" for तुरङ्गतरङ्गा. 1. 6 स्ताडनायेव T"" and T for 'स्ताडनायैव.

" 1. 7 संरब्धनुन्नाम् T and T" for संरभनुन्ना: 169 1. 2 क्ाम्यन्त्यश्वा: T and T" for क्रामन्त्यक्षाः- 1. 5 निचित T" for निबिड0. I. 6 समुहप्तत् T and T" for समुच्लत् 170 1. 4 क्ष्वेलत्मुभटाः T" and T for क्ष्वेडा: मुमटा :. 171 1. 2 सप्रमोद® T" for सप्रसाद. "मवलोकयति T" and T" for मालोकयति. 1. 5 यदादिशन्ति T and T for यथादिशन्ति. " 1. 10 'मुशकुन' T" and T" for शकुन. 172 1. 4 महोत्सवानन्तर' T" and T" for "महोत्सव्ाद्यननतर"

११२ APPENDIX I.

172 1. : तान् गृहीत्वा T" and T" for गृहात्वा. 173 1. 1 प्रपति T" for प्रसनि.

,' 1. 8 विजय T' for विअअ.

"' 'समयादिण्णा T" for 'समअदिण्णा. 174 1. 9 T' drops यथाचितं परिक्रम्य. T'"' winds up the Second Act as under :- इति विद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रनाटकप्रकरगे विजययात्राविलासो नाम द्विनीयोऽङ्कः। 175 1. 1 लेखकइस्तौ T" and लेखिकहस्तौ T"" for लखहस्ती. ,, I. 4 सानुमंधानाश्ररयम् T" for सानुचन्वाश्रर्यम्. महिमामहानुभाव: T fo. महिमानुभाव: 1. 5 दूयेषामपि I" which also norices द्यानामपि of the text. , 1. 5-6 T" has समाकुली भूतानि सर्वेषामपि T and I" व्याकुली कृतानि after कटकानि. 175 1. 2 यद्ठज्रकवचीयन्ति T" for यद्वज्रकवचायन्ति. , 1. 11 T' has च after पुरोऽवलोक्य. , 1. 14 पाठयन्ति T" and T" for पाठयन्तीव. 176 1. 1 T' has सर्व before सम्यङ 177 1. 1 T has लिखित for विरचित 1. 5 T" has तैस्तेः for तैः and drops च afterदनुमानं, 1. 6 कुनहलिनां T" for कुतूह लिना. " 1, 6-7 यथावदनुमरन्ति T" for यदावामनुसरन्ति. " 1. 7 प्रश्नमालाविधय T" for प्रश्नमालाविधेया2. 1. 9-10° कामधेनो: T for कामधेनुः

" 1. 1 "भामिनी 3T" for कामिनी 178 1. 8 तथावामनि I" for तदावामपि. " 1. 8-6 प्रतिपालयिष्यावहे T".

" 9 परिक्रम्य निष्क्रान्ती T" for परिक्रामतः. 1. 13 "त्रियंकरणै' T" T" for प्रियंकरे?, " 'वांक्यामृतै: T" and T" for बाचने: "

" 1. 14 नकर्षव चनरूपो T and प्रस्तुतोत्कषवचनरूपो T for त्कर्षरूपो. 1. 15 कथमय च T" for कथमयं. 1. 16 'मवितिश्ुति I" and T" for मधिगेहनि. "' "> मनुसपोमि T" for मुपसपोमि. 179 l. 2 T adds विजिगीषु: hefore प्रस्थितः 1. 3 T" drops स after पितृमान्. 1. 5 T" and T" have कन्याणनिमितानि for कक्याणानि निमितानि.

APPENDIX I. ११३

179 1. 7 प्रदुइन्ते T" and T" for प्रदुहते. 1. 8 काकइ T for काकइअ, सविनयसंभ्रम® T". " J. I2 1. 13 प्रघण T" and I" for प्रघाण2. 180 1. 2 T" and T"" have निरूपयन्ति.

" 1. 5 यथादिशन्ति मन्त्रिणः T" and I'. 1. 6 T" drops पुनः 1. 8 हि क्रम: T for विक्रम :. 1 9 आलोक्य T" for अवलोक्य. 1, 10 "पनताम्या T" and T" for पगताम्या 1. 10 ताम्यां T" before महार्ध्य. महाहै T" for महार्ध्य. "प्रहषयो T" for हर्षयो" परिग्रह T" for पाणिग्रहण'. " J. 11

1. 13 यथाज्ञापयति T" for यदाज्ञापयति देव :. T" drops इति before भौरिक. T' has भौतिक for भौरिक2. " 1, 14 T" has सामदानरूप: and T" सामदानाचरणरूप :. 1. 15 T has सप्रश्रयप्रमाणं for सप्रमाणं. 181 l 1 विजयवृत्तान्तमहोत्सवाः T" for विजयविहृतपः 1. 4 ·समिन्ध्यमानस्य for समिध्यमानस्य. 9 'त्रासा: T" and T" for त्रासात्. 1. 11 चमसंभ्रमो T for चमूडम्बरो. 182 1, 1 पुरोधा: T" for पुरोधसः. मन्ध्रचमूपतीनामोजायितम् T" and T". 11 1. 4 "नाभिमुखायान्तं T" aad T" for नाभिमुखं यान्तं. 7 विजित्य T and T" for निर्जित्य. 1. 9 चलत T and T" for प्रचलति. "> 1. 11 पराक्रमवने T" for पराक्रमघने. 1.14 "दान्त्रवालां T" for दान्त्रमालां भेरवाकारधीर: T for भैरवाकारघोरः- " " 183 1. 3 "शयाश्रयम् T for शयाङ्गुतम्.

" 1. 5 कादव्वं T for किद्वं. 1. काकई T" for काअई. पसत्ति T" for प्पप्तत्ति. "> 1 .. 7 कमं T" for किअं. 1. 8 संमोदगद्गदं T" and I". 15

११४ APPENDIX I.

183 1. 10 मिन्नो T" for छित्रो. "प्रतिभय T and T" for 'प्रतिभट J. 11 (रेणुबन्धा' T" for 'रेणुचद्धा. 184 1. 2 प्रकर T" and T for निकर". परिवृतः T" for परिवृत. "' "' , 1. 11 सोष्लासाः T" for सोत्प्रासा :- 1. 12 वीररुद्र: T" for वार :.

" 1. 13 प्रतिचलित: T" for प्रचलित :. 185 1. 5 'सथेष्वातत T" for पटेष्वाहन 1. 7 प्रस्थानारम्भजन्यं निजनिखिलभुजाडम्बकण्डूविडम्ब: 1. 11 गजानुचद्र' T" and T for गजानुबन्ध l. 13 T" and T' drop कलिङ़ and rightly as explained notes. 1.14 प्रादुरभूवन T" for प्रादुरभवन् 186 1. 4 परापतन्ति राजकानि T" and T" for आपतन्नीभी राजकानि 1. 9 योद्धारो वयमन्ध्रसैन्यमुभटाः प्रत्यर्थिदावानला: ।". 1. 10 "संबद्ध T" for 'संरब्ध T' has द्रोषसंभ्रमवचनं and notices द्रोषसंरव्वं वचनं. 1. 11 इंरिसं T" for पदं. भणी T' for भणिअ. 1.11-12 उवकंतं T" for उवकंदं. 187 1. 5 वंचना T for वचना. 1. 8 'मुपागताः T" for मुपगताः 1. 9 णरवइणं सज्झासकाअरत्तणं T". 188 1. 1 कातरत्वमिति T" and T. 1. 2 समरभीवांचोपरायाकुलाः: T" for समभवंश्रोलाः पलायाकुलाः 1. 4 तनवो T" for वपुषो. 1. 5 T has सिंहाक् and notices मुंहाश् of the text, also. 1, 7 काम्भोजा: T and T" for कांबोजा: "1 1. 8 ग्रामाङ्गणा रिङ्गणा: T" for ग्रावाद्कणाः कोङ्गणाः 1. 9 परिलसद्वाविह्वलाः T". 1. 10 कर्नाटा: 1" for कर्णांटा: 1. 13 गूर्जरा: T for गुर्जरा: 1.15 T" notices काम्पिल्या: and कांपीला: alo. 189 1. 1 T" has also साश्रर्यम् as stage direction after परि' "हुवणाणि T" for भुवणाइं जुझापदाणाणि T" fur जुइझावदाणाइं. "9

APPENDIX I. ११५

189 1. 5 आरूढमूलं T" for आमूलघूडं. 1. 8 तैस्तैः स्वपक्षे T" for सपक्षै 189 1. 11 सांप्रतं T" for संप्रति. 1. 12 मौलि० T" for मोल. T" has भूत्वा after परिवृतः n T" has स्वयं for स्वैरं. L. 16 ख्यापितत्वात् T and T" for व्यापितान्. 190 L 1 तदचिरादेव T" for तदचिरमेव.

n 1. 4 दूरं दूरम् T and T" for दूरम्. 1. 6 विपाट्य T" and T" for निपाट्य 1. 7 वेगोत्पातित T" for वेगोत्पाटित2. 1. 8 परीं T" for पुरं. 7 1. 9 "त्यमन्दरभसा T" and T" for 'त्थमन्दरमसः करिम्राहिणी T" for करिग्रामणीः. 1. 12 नरेन्द्रोपायनान। T and I" for नरेश्वरोपायनानां. l. 13 गन्धानिलाय T" and T" for गन्वानिलेन. 11 दन्ती T" and T" for हस्ती. 191 1. 3 गर्भसन्धेबीजो' T and T for गर्मचीजो. 1. 4 दवारं प्रासाद T and T for द्वारप्रासाद'. 1. 5 T drops परिकम्य. 1. 6 T' has इति before वीररुद्र and T winds up the Act thus 'इति विद्यानाथकृतौ वीररुद्रविजयो नाम तृतीयोऽङ्कः ॥' 192 1. 3-4 महग्याइ भूसणाई कत्तो चोरिआई ।". 1. 4 मुणिअं T" for जाणिअं. प्रुत्तीप T" for उत्तीए. 1. 4-5 सअलाओ दिसाओ जेउण I" 1. अणुवत्तणेण T for अणुवद्टणेण. 1. 7-8 अह्मारिमस्स T" for अम्हारिसस्स. " 1. 8 T' drops परिअणस्स. अम्भुअगअमहाराजाहिसेओ T". 11 1. 9 एआइणि T" for पआइणीं. मोत्तूण कहिं पत्थिदा 1" 193 1. 2 दपवादोऽयम् T for दपवादोऽङ्गम् 1. 3 सहेहि T" for सहस्स. 1. 4 पडंचलेण T" for पटंचलेण. 1. 4-5 पडिमस्सेमि T" for पडिमञजसि. 1. 5 इंरिमावराहं सिदिति T.

११६ APPENDIX I.

193 1. 6 संभेद: T" and T" for सफेट :. महावा एचव T" for 'महवव्व 11 1. 7 1 7 'काइणी T" for कोविणी. होदि T" for होदीं. 1 9 "कम्पम् T" for कम्पनम्- वक्कसलदुल्ललिदे I" 11 194 1. 1 बनदीउण T" for बन्विण. करेंहि T" for करेमि. 1. 3 रक्खिवहि रक्खिहि 1". 1. 4 पुत्तिआए T" for अत्तिआए. 11 हिडिबस्सालयं T". 1. 5 दैवं T" for देव्वं. पसादयंतीए ताप विलंबिअं किं करेहि T". "' 1. 7 हिडिबालयगंडसेलेसु किंति मंत्थअं ताडिज्जदि मदभाउणीप T" 195 1. 4 हस्तावलम्बं T" for हस्तावलम्बनं. तत्थहोदि 1" for तत्तहादि. 11 1. 6 णिग्गदो T for णिग्गओ. 1. 7 मंगलणीराअणादीवपरिछोलिं णिवत्तेदुमब्भंतरं पविसेमि T". 1. 9 इति निष्कान्ताः सर्वेT" 1, 11 प्रतीहारक: 1"" for प्रतीदारः 1. 12 T drops कुल. 196 1. 7 जना: T" for परिजना :. 1. 8. संशृणुध्वं T" for शृणुध्वं. = 1. 9. सम्यग्धृतायाश्विरं 1" and सम्यकुकृतायाश्रिर T" for सम्यग्धृता यो चिरं. 1. 14 'मारभध्वे T" and T"" for मारभध्वम्. 197 1. 3 कुरङ्गदृशश्र T" and मृगदृशश्र T" for कुरङ्गीदृशश्र. 1. 5 T" and T' drop तत्. 1. 6-7 भो भो भृपा: यथावकाशमाध्वम्T"and T. 1.10-11 क्षितिक्षिता' T" and 1"" for कषिनिभृता 1. 15 अरर I" and T" for अरे. 1. 16 महोत्मवं दिदक्षमाणा: T" and T for महोत्मवदिदृक्षनः ,, ']. 17 'प्रतिह्वारं T" and T" for प्रतीहारं. 198 1. 4 T' drops द्वार. 1. 7 यथादिष्ट' T" for यथानिर्दिष्ट I. 10 इन्यमी T" and T" for सत्यममी. 1. 17

APPENDIX I. ११७

198 . 18 रिति कुर्वाणै: T" and T" for रधिकुर्वाण :. 199 1. 1-2 'नरश्वरक्रमाविष्ठितं T" and T. 1. 2 चन्दासनं त्वदविरोहणं T". 1. 3 संग्रहणरूप T" for संग्रहरूप2. 1. 4 रुद्र: T" and T'" for प्रताप? "> 1. 5-6 मिच्छसि T" for मिच्छामि. 1. 9 प्रतिपालयामः T" for परिपालयाम :. 1. 10 रुद्र: T" and T' for प्रताप. यदा T and T" for यथा.

T winds up the Fourth Act thus इति विद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रे नाटकप्रकरणे त्वरितमहोत्सवो नाम चतुर्थोङ्क।। 200 1. 2 त्वरध्वं त्वरध्वम् T" for त्वरध्वम् 1. 12 मुखमंध्यादि' T and T for संध्यादि'. 1. 16 रस्याभिनन्दतः T for रप्यभिनन्दतः- 201 1. 2 भूतसरणी T" for भृतसरणिः देवता T' and T for देवताः 11 1. 3 श्रेयःप्रस्व T" and T for स्नेहप्रस्त्रव2. 1. 6 तत् सत्वरमेव T for तद्वयमेव. 202 1. मार्गणात्निरोधः T" and T" for मार्गणाद्विरोध: 1. 3 वीररुद्रः T" and T" for प्रतापरुद्रः. 1. 8 मेवोपगम्य T" and T" for मेव गत्वा. 1. 9 रुद्र: T for प्रतापरुद्रः. T drops मन्त्रिणश्र. 1. 10 T" drops अग्रतो भूत्वा- "1 203 1. 2 T has श्रूयता before कुलामात्या :- 1. 11 कृतैव T" an1 T for धृतैव. 204 1. 2 ससंभ्रमं सविनयमुपसृत्य T" and T". 1. 2 'समुचितवेषः T" and T" for वेषः. 1. 3 रुद्रदेवमहाराजपर्यायः T and T" for प्रतापरुद्रः। देव महाराजपर्यायेण. 1. 5 रुद्रः T" and T" for प्रताप2 I. 9 समोद T" and T" for सामोद2. "कणक' T for कणअ.

" 1. 10 रस्सीव T" for रस्सि विअ-

1 महेंदोध T" for महेदो विअ. " वट्टिणं T" for वत्तिणं. 1.10-11 चकहरोव्व T" for चक्कवरो विअ. 1. 12 T" has इदं before भद्रासनम्. 1.14 हुद्र: T" for प्रताप

११८ APPENDIX I.

204 1. 12 T" drops कुल. 205 1. 5 T" drops कोतुक. ,, l. 7 T' has क्ष्वेला for श्वेडा.

" T" and T" drop कोलाइल. ,' ,, 1. 8 शंपिनं I" for 'प्रशंसिनं. 206 1. 2 सति T" and T"" for वर. ,, 1. 3 वलभि T" for वलमी. "' स्वैरं T" for स्वच्छन्दं. , 1. 16 सम: T" for समय :. 207 1. 6 "वरण T" and T" for संवरण". 208 1. 3 महिमा T" and T" for गरिमा- यः T for कः.

" 1. 6 पतन् सर्वांतिशायित्वमुखेन T". 209 1. 6 परिरक्षणम् T" and T for परक्षिणम्. 1. 13 शिरस्यञ्जालिं T and T" for शिरस्स्वञ्जर्लिं. 210 1. 15 पश्राद्वजाद्यैव T" and T for पश्राद्गवाद्यैव. 1. 16 क्रमाद्वीक्षते T" and T for क्रमादीक्षते. 211 1. वरानुकल्पिताना T" and वरानुकूलानां T for भोगाकुलाना. 1. 7 यत् काकतीयक्षत्रियकुल बर्धते T" and T" for काकतीयकुलं यद्वर्षते. "

" 1. 9 भागधेयानां काकतीयविभनयः T" and T". 1.14 प्रतिहारभमि T" and 1" for प्रतीहार. 212 1. 1 यथाज्ञा T" and T" for यदाज्ञा. 1. 6 स्व्रयंभ्देवस्य T" and T" for स्वयंभू. " "प्राप्ति' T" and T" for प्राप्ते ?. 213 1. 3 द्वितीयोऽभव्ः T"" for र्द््वितीयोऽभवन्. 1. प्रतिकलस्फार° T" and T for प्रतिकल: स्कार "' 4 1. 5 गंणपतीश्वरसूरयः T" and T for गाणपतीश्वराः सूरय :. 1. 8 T" and T" drop देश. "

" 1. 12 प्रतिदिशं T" and T" for प्रनिदिनं 214 1. 1 स्वामिन् T" and T" for राजन्. a is dropped by T" and T". " " 3 श्रीमतामाशीवेचनक्रमः (इति यर्थोचितं सवीनुपवेशयन्ति) T" and T. " 1.

" 1. 4 T" and T" drop साल्ासं. 215 1. 1 T" and T drop अहंणया. " I. 10 यथाप्रधानं T" nnd T" for यथाप्रभावं. " 1. 1 महारहाणि T and T" for महारवाणि. 1. 2 विशेषोपायनानि T" and T for 'विशेषरूपा्युपायनानि

APPENDIX I.

215 1. 14 कृतसहाया T" and T" for कृतसाहाम्या- " 1.15-16 these lines are omitted in T". 217 1. 9 परः सहस्रप्रसादोन्मुखः T" and T". 1. 10 मुदाहरतु T and T" for मुपकरोतु. 1. 11 वाक्यार्थ T and T" for वाक्य 218 . 1 राज्यघुराया" T and T" for 'घुराया2. l. 10 T has simply पञ्चमोडङू: in place of इति प्रताप ......... ङू:। 219 1. 3 समुल्लमित: T" and T" for समुल्लसित? 221 1. 2 सजातीयविजातीयै' T" and T" 1. 5 "करुणरौद्र' T" and T" for करुणा राद्र". " 1. 7 स्थायीभावा प्रकीर्तिता: T" and T. " 9 स्थार्याभावा: T" and T". 7 222 1. तटस्थाश्रेति विज्ञेयाश्रतुर्रोद्दीपनक्रमाः T". I. 9 भावहावादिका मता ]" 223 1. 1 भावितान्तःकरणत्वं T" and T" for भावितान्तङ्करणं. 225 1. 6 ह्यवहित्थ' T for 'प्यवहित्थ. 228 1. 2 योषितां T" and T for योषितो-

" 1. 3 'मुदयेन T" and T for 'मुदय ?. 1. 4 T" drops भावयो: 229 1. 1 स्थायीभावाना T" and T" for स्थायिभावानां.

" 1. 5 सन्त्वन्ये च गुणप्रसाधितदिशः T" and T" 230 1. 1 विकृत T" and T" for विकृति.

" 1. 3 कबरीर्भृताञ्जन®T". 231 1. 2 ही ही T" and T" for हा हा-

"' 1. 3 दुःखातिशयः T" and T" for दुःखातिभमिः " 1. 6 कल्पितः T" and T for कन्पितम्. l. 9 'पराधेन T" and T" for पकारेण. 232 1. 2 सेवण T and T"" for शेवण. ", 1. 3 "नुत्तीर्णां किल येन गौतमनदी T" and T" 233 1. 2 सत्वरं T" for सर्वतः- 234 1. 2 वीररुद्रस्येति पूवोक्तसात्व्रतीवृत्यदाहरणम् T". 235 1. 2 प्रभवदुरु° T" for प्रवहदुरु 1. 3 "विकटा T" for निकटा 1. 5 चित्तस्य विस्तारो T" for चित्तविस्तारो. 1. 7 औन्नत्यं महदन्यदित्यादि T" 236 1. मुलभा T" and T for 'सुगमा. 238 1. 8 त्रिभुवनमपि for त्रिभुवनमिदं.

१२० APPENDIX I.

239 1. 1 यदि खवलु भवेत् का किलकथा T". ,, 1. 4 स्मरस्मेरान्-इत्यादिT". T" and T"" have the following heading before स्तम्भ: स्पान्रि & :- अथ सात्विकानां स्वरूपमुदाहदरणं च.

,' 1. 10 काकइपुरइत्थिआओ पेच्छंताओT". 240 1. 1 मअणसरुT" for मअणसर ट्विआओवि T"" for द्विआ. "' ,, l. 5 मुच्छाए T for मुच्छाअं. 241 1. 2 वहुआ " for वह. सण्णंगी T" for ज्जिणंगी. "' 1 3 ट्विअ" T for 'ट्विद'. "' 1. 4 "श्रमादिजः T" for श्रमादिभिः 1. 11 पाण्डुराइं T" for पाण्डुराइ. पहिं T" for दाणीं. "'

"' 1. 11 सामाप T" for सामलंगीए. 242 1. 5 मद्गद्द' T" and T for मतं गद्गद2. एक्को T" for पको. Co , I. "' इत्थीए T" for बहुआण. 243 1. 1 T' omits यथा. 1. 6 पआवरुदं अ T" for पआवद्दणिअचंदं. ,, 1. 11 दुब्बलंगेहि T" for दुब्लंगेम्हि. 244 1. 4 हिअअप्परिचओT". कओ T" for किओ. 1. 5 पअडंहि T" for पअ्डं्हि. 1. 9 अहिजाईए T" for अहिआईइ- 1. 10 भाअधेअं T" for भाअहेअं. 245 1. 4 भणइअसंगअमत्थं T". राअभरिअच्छी T". "' 1. 9 आगच्छइ T for आअच्छइ करंती T" for करेंती. " 1. 10 राआसि T" for राआसि. 246 1 5 मन्द्यत्न: T" for यत्नमान्द्यम्- 247 1. 1 ख T" for काव.

" सहिआजणो विलवेदि T" 11 2 चिर पहि T" for घिरेहि 1. 7 सण्णिहिदं वि T" for मण्णिहिविभ 249 1. 7 ध्याना T" fur ज्ञाना.

APPENDIX I. १२१

250 1. 2 तथाप्रियालोकन T for तथासमालोकन. , 1. 12 स्वेदादिकम्पकृत् T" and T". 251 l. 11 अर्वालम्बन T" for अर्धालम्बित°. 252 1. 3 "मदनोद्दामयशसि T" and T".

" 1. 5 न चलति तथा नोपरमति T. 253 1. 2 उपायापायचिन्तनैः T and T". ,, 1. 4 मणंत T" for मणेति. 254 1. 7 सिविणअ T for सिविणे.

" वहू आलिंगिडं T for बहुआ आलिंगिदुं. 1. 8 कर वसारेइ T" for करे पसारेइ 255 1. "क्षितीद्ं T" and T for क्षितीशे 1. 6 रुदन्त्या T" for लुठन्त्या. 256 1. 5 विभ्रति T" for शिक्षति. 1, 11 'अपं T" and T" for शापान् 257 1. 4 चरिआईं T for घरिआइ. 258 I. 4 णरणाओ T" for गरणाहो.

" 1. 5 मिअंकरअणंति T (छा० मृगाङ्करत्नन्ति.) 259 1. 11 णिजजीविअं उवक्खंती T". 1. 12 जोहं T" for जोहगं. 260 1. 4 वहू T" for वहुआ.

,' पुण्णघणत्थणिअं T for घणघणत्यणिअ. 1. 5 दइदं सरमसवलीआ T". 261 1. 2 कीहकू कोऽयं T for कोऽयं कीहक्.

"' 1. त्रासा न भवन्ति T" and 'तासा न संभवन्ति T" for शमा न संभवन्ति 262 1. 3 किलिकिश्चितम् T" and T for किलकिञ्चितम् " 1. 11 'णरिंदस्स T" for णरेदस्स. 1. 12 दर पुलव्पो T for दरपुलइओ. " " गादुं T" for गाठं. 263 1. 2 प्रकीतितः T' and T" for प्रकत्यते. "1 1. 8 फुंटं इदि T" for पफुडं इइ. कुणसि T" for कुणोसि. " 1. 9 घोसज्जइ T for घोसिज्जइ भावो T" for भाओ.

" सव्वंगीणेर्हि पुलपहिं T". " 1, 11 माधुर्यमिह T" for माधुयमिति- 264 1. 4 "महुआण T" for वहुआण.

" लज्जाआलंघणं T" for मज्जाआलंघनं. 16

१२२ APPENDIX I.

264 1. 5 हिममहरा T" for हिमअहरा :- 1. 7 गन्या च T" for गत्याथ. 1. 9 पेकस्वह T" for पेच्छ. 13 " सहिओ T" for सहिअ. 1.10 रण्मी खु T" for रण्जीमु. 265 1. 4 कमं T" for किअं.

" इत्थिआणं T" for इच्छिमणं. सावारणमसाए वि जं सहि T" (साधारणमूत्रयापि यत् सख)- " 1 5 1. 9 सह्ेलं पश्यन्तपा: प्रकृतिमुमगम्-इत्यादि. 266 1. 2 दिअहो विरम्ोत्ति T" for दिवसो विरतोत्ति. 1. 3 चलणेमु T" for चरणेसु. " वलआाइं T" for वलआइ. 1. 4-5 किलिकिश्चितम T" for किलकिञ्चितम्. 1. 7 मेप्हंते T" for गेह्इ. 1. 8 तषू तजूवि T" for तप्पूवि.

", भुडाडि वि T" for भुउडी मवि. 267 1. 2 चरिआइ T for चरिआइ. बहू पणं T" for वहए. 1. 3 भावो T" for मामो. 268 1. 9 मुकुमाराङ्ग्विक्षेपो T" which notices सुकुमाराङ्र्रविन्यासो also. 1. 11 "रशना T" for 'रसनं. ,, 1. 14 'दनुरहससेवा T" for दनुरहास सेवा. 269 1. 5 घंक्रमत्वरा° T" for 'संक्रमत्वरा". 270 1. 13 जोन्वणलच्छीप सिक्खिआ महुरं T. 271 1. 1 272 1. 2 रृद्दणिवो णअणा णं अतक्किदूसबो T". 1. 3 ममणो व्व T for मअणो व. चंदो व्व T" for चंदो विअ. विमुक्कलंछणो परिपुण्णो T". "' " 1. 5 विभ्रमः T" and T" for विश्रम :- 1. 7 मण T" for मणो. विलग्गई T" for विलगइ. 'गरेंदम्मि T" for णरेदम्मि. 1. 8 तण अहं वि विमुत्ता T". " 273 1. 4 'भरिआई T" for 'मरिआइ. i, L 5 रृदणिवपुछ्ठइदाइ (कआ्ा) काप णु मम्मि णिवडति I'. 274 1. 2 महवो T" for मुहओ.

APPENDIX I. १२३

274 1. 2 तह मसोम्मसम्भावो T". , 1. 3 पक्को T" for पको.

" रद्णिवो न् T for रुद्दमिवो विअ. 1. S T drops इदि. गोठ्ठीए पोडमहिलाणं T". " 1. 5 विनिद्रत्वं विरहादिसमुद्रवम् T" and T. 1. 7 किह किहवि T for कहं वि. चंदाअव T" for चंदादव ?. 1 8 जिवो T" for णिओ. वेइ T" for पइ 275 1. 5 मूर्मे T" and T for भूमे :. 1. 6 सक्तं मनस्ते खुभे noticed by T". " 7 ता ला T" for त्वा तो- 276 1. 3 सुहप T for सुहदअ- 1. 6 'समझ T" for समदं- 1. 11 वहुआ T" for बहुआ. 1. 12 कंखइ वुह दंसणामअं T". 277 1. 3 ल्वाम्यन्तरी वृत्ति T" for त्वम्पतरे वृत्ति. 1. 5 चिंतंतीप णरिंदं T".

" हिअअठ्ठिअं T". 1. 6 करणाई T" for करणाइ विस्संति T". 7 स द्विविष: T" for स च दविविच :- "

" 9 परस्परालोकन T and T" for परस्परावलोकन? 279 1. 1 1. 3 नायकस्यान्यासक्तमावाञ्जितस्य विक्रिया ईष्या T", T" has चित्तविकरिया. 280 1. 1 लक्ष्मीरस्य T" and T" for लक्ष्मीर्यस्प. वक्कस्थापि T" for वाक्यस्थापि. " 1. 2 1. 4 क्षोणीन्द्रेण T for क्षोणीन्द्रे न. 281 1. 1 वर्तित्वं T" and T for वृत्तित्वं. 1. 5 विरहातिपाता T" and T" for विरहार्ततितापा. 282 1. 3 सख्ये T" and I" for सरयै. 1. 4 सुमगे T" for निपुणे. 284 1. 4 आसन्ने महोत्सवे-इत्यादि काकतीयनृपतेः प्रत्यार्थिनारीजनः इति मेद: T". 285 1. 5 खेलत्यायोधनोर्व्या त्रिमुवनजयिनो वीररुद्रस्य स्वङ्गः T". 285 After 1. 5 T has मत्र रौद्रवीमत्सयोः संकरः

१२४ APPENDIX I.

286 1. 2 नायकाश्रित T" for नायकाश्रय. 1. 4 अत एव T" for अथवा. ,, 1. 5 श=देम्योऽपि T" for °शब्देम्य :. 287 1. 1 T" drops 4. 288 1. 2 T' drops अपि.

" 1. 3 T' hasपाटवे न घटते for पाटवेनैव घटते. 2891 रसाना T" for पषु रसादीना. 289 1. 2 बैरिणो T for वैरिणौ. 1. 8 "भयग्लानि' T" for भयं ग्लानि2.

", 1. 9 आत्मुक्यं विस्मयो वेगो T". 1. 17 मर्षणं T" for हषणं, 290 1. 9 महाकतिप्रमद्ो " for महाकविप्रसिद्दया. 1.12-13 रसाभासनिबन्धे ऊर्जस्त्र्यलंकार: , 1.13-14 समाहितोऽलंकार: T". 291 1. 2 प्रशमानां निबन्धे T" and प्रशमानां निबन्धने T" for °प्रशमन- निबन्धने. "प्रेय ऊर्जस्व्रि T" for प्रेयोर्जस्व. 11 "' 1. 3 भावोदयभावसंविभावशान्ति T".

" 1. 5-6 भावविभवस्फुरत् प्रादुर्भावः T". 292 1. 1 निबिडयति T". 9 l. 4 दृदति T" for दति. 203 1. 1 अतो T for ततो.

"' " एव T for एक-

T" winds up the Prakarana thus :- इति रसप्रकरण समाप्तिमगमत्. and T" has प्रतापरुद्रस्य रस&C. 296 1. 2 T" drops भत. 1. 7 पद्गतवाक्यगतत्वेन T". 1. 9 'मसमर्थमनर्थकम् T". 297 1. 4 विरुद्ध हि च्युन' T" and T'. 1,

'मिष्यते T" for मुच्यते " 1. 9 पामरेषु प्रसिद्ध यत्तद्राम्यमनुमन्यते T". 1. 11 शास्त्रमात्रप्रनीतं यद्प्रनीतं तदुच्यते T". 1. 14 आश्लीलं तदमङ्गव्यं T". 298 1 1 यस्माद्विहितं T" and T" for यत् स्याद्विदि तं. 1. 4 नस्ते T" and T"" for ते नो. 1. 6 दुश्वयवनादय इतीन्द्रपरत्वेन च कविमि T. i. 9 महशी T" and 1" for माहृशां.

APPENDIX I. १२५

299 1. 2 °विधेयांशस्याप्युदाहरणम् T". ,, 1. 6 क्व नु गन्तव्यमस्माभिररण्येऽप्यमुखा स्थितिः T". 300 1. 10 ग्राम्यार्थान्यार्थानि T" and T". 1. 11 कामक्षाम T for कामं क्षाम. 1. 12 रुविरप्रपिद्वस्य T" for रुधिरे प्रसिद्धस्य- 30I 1. 3 मन्त्रशास्त्रमात्रप्रसिद्ध T". 1. 8 प्रपिद्धा T" for प्रयुक्ता. 1.14 मत्र प्रेतपदावासशब्दात् प्रेतलोकावासप्रतीतेरमङ्गलत्वम् T" 1.14-15 साधनं नीचमित्यनेन T".

" 1. 15 ब्रीडाकरम् T". 302 1. 3 परुषवर्णात् परुषत्वम् T and T for परुषवणरब्वत्वम्.

" 1. 4 वाक्यदोषः T" for वाक्यदोषा :-

" 1. 5 विसंधि: T" for विसन्वि.

" 1. 14 तदुच्यते T" for प्रकीर्त्यंते. 303 1. 2 श्रुवातो T for शृणोते.

" 1. 5 भवेदर्ये शब्दे वा T for भवेदार्थ: शाब्दो वा. 1. 8 "मकुर्वनतो T" and T" for मकुर्वाणा. "

" 1. 9 यथा तुरगा इति T"" for यद्वा ठुरगानिति, 304 1. 5-6 यथायोग्य T" for यथायोग. 805 1. 1 विसन्विः T for विसन्धि.

" 1. 4 पृथ्व्यैश्वर्य T" for पृथ्वैश्वय.

" 1. 5 विसन्वि: T for विसन्धि.

" पृथ्येश्वर्य क्व वा गतमिति वैरूप्यसंविः T".

" 1. 7 व्पोनरुक्ते T for 'पौनरुक्तये 1. 8 पौनहत्तयम् T for पुनरुक्तिमन्. T" also notices पुनरक्तम् which is the reading of T'.

"' 1. 10 दु T"" for च.

" 1. 12 मुखाधीना T for सुखार्यिनो.

" 1. 14 T" drops विभ्राणा. 06 1. 5 जातमस्य T" and T" for जातमदय. 1. 6 मानेनास्माभिर्यत् &c T". " 1. 13 शैलावासान् 1" for शलवासान्-

" 1.14-15 विवक्षितः संबोधनसंपूर्ण: T" for विवक्षितसंबन्धो न संपूर्ण :. 307 1. 2 यत्र T and T" for यस्य. 1. 4 घ्यन्ध्रनरेन्द्रस्य T" and T for प्यन्ध्रपुरीन्द्रस्य. 1, 6 तस्मिन् वयं पतिता इति T" and T" for तस्मिन्निपतिता वयमति. 1. 9 अथ मिन्नवचनम् T" for अथ भिन्नलिद्गवचने.

१२६ APPENDIX I.

307 1. 10 मिन्नलिङ्गिका T for मिन्नलिङ्गका.

808 1. 3 तत्रोपमाधिकं T and T" for तत्राधिकांपम्. " 1. 12 T" drops यथा.

1. 8 म्लानोत्पलविसा इत्यचिकम् T". " 1. 10 वयं यथा T" for यथा वयम्. " 1. 18 न्यूनोपमत्म् T" for न्यूनोपमम्.

" 1. 14 T has यथा after मग्रच्छन्दोयतिभ्रष्टे. 309 1. 3 विन्ध्यारण्य इति T". 1. 11 लिखितम् T" and T" for विदितम्- 310 1. 5 नुचितम् वर्जाउम्बरम् T".

" 1. 12 T" omits अथास्थानसमासम्

" 1. 13 अपदस्प T for अपद्स्थ 311 l. 1 ब्रह्मणे कुप्पर्ता T" for वेघसे कुध्यता.

" 1. 7 T" drops वक्त्तव्य :-

" 1. 8 अथ समाप्तपुनरात्तम् T". 1. 9 पुनरादानं T" for पुनरादाने. 1. 13दशक T" for द्बक'. " 1. 15 पुनरादानेन T" fur पुनरादानात् 312 1. 6 संजन्वेनोक्ते: T for संबन्धो नोक्त: 1. 10 गूर्जर T" and T" for गुर्जर2. 1. 12 सुचांशुपाण्डुरा इत्येतावता T".

" 1. 14 भग्रक्रमम् T for भग्रप्रक्रमम् " 1. 15 भग्रक्रममितष्यिते T". 313 l. 1 अत्र बहुवचनतया प्रक्रमे विन्ध्यभूरित्येकवचनं क्रमप्रष्ट्म् T"; T" has the same reading with this difference विन्ध्यभू: पूरि.

" 1. 7 निरलंकृति: T" for निरलंकृति. I. 11 तदपार्थ T" and T for चापार्थ तत्.

" 1.13 शुष्यदपा नद्यः T". 314 1. 5 न्युपदेशान्नोपयुज्यते T".

" 1. 6 T drops अथेकार्थम्

" 1. 10 विचेतनान् T" for निश्रेतनाम् लवशो T" for शनशो. " 1. 13 तत् संशयषदिष्यते T". " I. 16 हसन्ति T" for हसन्तु. „ 1. 17 स्तनयोश्र T" for स्तनयो :- 315 1. 4 निद्रोत्तरकालभाविनो T" for निद्रोत्तरकालीन. 1. 8 फालेषु T" fr मालेषु.

APPENDIX I. १२७

315 1. 9 निषादन्ति T for विषीदन्ति. » 1. 10 निवासादिषादस्य T" for निवासविषादरप. फाल T for भाल. " लिपिमावस्य T"" for लिप्यमावस्य. " 316 1. 13 चन्द्राननां T" for चन्द्रानना :- 1. 14 सिष्टा: T" for क्रिष्टाः , 1. 15 लीणो वचनेः संभोगप्रार्थना विरसा T"; खी्णां वनचराणां संभोगप्रार्थनं विरसम् T 317 1. 3 वष्व: T for तद :- 1. 4 शुनकैरिव सारङ्गा T" for शुनकैरिव. हीनोपमा T" for न्यूनोपमम्. "1

" 1. 8 अमीषां सरसस्तीरं T.

" 1. 10 'त्यधिकोपमा T". I. 11 T' drops अथावुक्योपमम्. " 1. 15 फाले T for माले. 1. 16 विन्ध्यस्य फालेक्षणोज्लद्वहेरीचवरस्प च T", 318 1. 1 अप्रसिद्धोपमानं यथा T". 1. 6 T' drops कवि. 1. 7 T' drops अथ हेतुशन्यम्, 1. 8 देतोर्विनार्थकथनं देवुशून्यं प्रचक्षते T". 319 1. 1 निरलंकारमू T". 1. 2 निरलंकार उच्यते T" " L 7 T drops अथाश्तीलम्.

" 1. 9 अस्यापि पूर्वमुदाहरणं प्रदर्शितम् T". l. 10 T drops अथ विर्द्वम् 1. 15 उत्तरस्या दिशि T" for अथ दिश्युत्तरस्या- 320 1. 3-4 एवं विरुद्वान्तरमुदाहार्थ्यम् T. 1. 6 निबन्धनम् T for निबन्ने. 1. 9 रात्रव: T" for थात्रव: 321 . 2 "मुदाहार्याणि T" for मूदयानि. रसमासादाना T for रसमावादीना. "वाच्यतापि T for वाच्यता. T" winds up the Prakarana thus :-

इति दोषप्रकरणं समाप्तम्. 322 1. 5 संकेतो T for संक्षेपो.

" I. 9 न सवेंः संमतम् T" for न सर्वसंमतम्

" 1. 11 मतम् T" for संमतम्.

१२४ APPENDIX I.

322 1. 12 संमता T" for स्वीकृता. , 1. 13 पददोषनिराकरणाय T for T for पदनिराकरणाय. निराकरणाय T" for निराकरणार्थम्.

323 1. 1 च्युतसंस्कार' T for च्युतसंस्कृति परिहाराय T" forपरिहारारथ. "' 1. 2 "निवृत्त्यर्थ T" for निराकरणार्थ. " परुषनिवृत्त्यर्थ प्रेयो मतम् T, "' 1. 4 स्वरूपं निरूप्यते उदाहरणं च T. 1. 6 मेकवद्वभासमानत्वं T". 1. 12 "मेकपद्वत् T" for मेकवत. "> भासमानतया T". श्रिष्टम् T for शषः. " 18 अत्र झटित्यर्थसमर्पणपदत्वात् प्रस्ाद: T". 324 1 4 श्रवःपारणां I" for श्रवःपारणं. 1. 8 तुल्यवद्रणनात् समत्वम् T". 1. 10 माधुर्य परिकीत्यंते T for तन्माुर्य प्रकीत्यते

" 1. 18 सौकुमार्यमुदीर्यते T" and सौकुमार्य तदुच्यते T for सौकुमार्य प्रकात्येते. 325 1. 1 निष्पन्द" T" and T" for निष्यन्द"

" 1. 5 यत्र T and T" for यत्तु. 826 1. 2 जेतुः काकतिवरिरुद्रनृपतेरित्यादि T".

" 1. 7 बन्वत्वमौदार्य चेष्यते बुवैः T". 827 1. 2 यत्र T" for पस्तु.

" 1. 11 'भम' T" for भूम. 828 1. 2 मुव्यक्ति: T" for व्युत्पत्ति :. 1. 4 मुद्धूहूर यै' T" for मुद्दइकै". 1. 6 निष्प्रहन्तु T" for निप्रहन्तु2. 1. 9 चाटूक्तौ T for चादूत्तया. 329 1. 3 वीरता T" for धीरता- 1. 6 "ब-वता T for 'बन्वत्वम्. 1. 8 क्षोणीरक्षणदक्षिणेत्यादि T". 1. 13 रन्यधर्मस्य T" for "रन्यवर्माणा. विरोपणम् I" for °विरोहणम् " 330 1. 2 समर्थेन T" for समर्थन. 1. 4 स्तोतर्मुह' T" for स्तोतं मुहठ.

" 1. यत् T" for तु. > l. 11 काकतीयनरेन्द्रस्पेत्यादि. 331 I. 6 दिम्बसनं 1" fur दिग्वस्त्रं

APPENDIX I. १२९

331 1. 9 परिकीर्निन: T" for परिकीत्यते. 1. 11 काकनीयाख्यस्तत्रा T".

" 1. 12 वीररुद्रनरेश्वर: I".

" 1.13 योग्यस्यार्थस्य T". संक्षेपोक्ति: T" for संक्षेपोक्तेः. "' "' 382 1 1 सं जन्परूपत्वं नस्मान् सौक्ष्म्यं (T" has सूक्ष्म) भवति T" anl T". 1. 7 विन्ध्याद्रेः T"for दैत्यारे: 1. 9 श्रीकाक्रतीन्द्रप्रभुम् T". 1. 13 मुभअ T for मुदअ. 1. 14 पस्तादेसि I" for पसताहेसि. 333 1 2 यथाक्रमेण निर्वाहो T" for यथोपक्रमनिवाहो 1. 4 षड् दरीनान्युपादाने " and षड् दशनान्युपासन्ते ।"". 334 1. 3 स्वरारोह: T" for स्व्ररस्यारोह :. 1. 8 काव्यशोभाकरत्वमेव गुणालंकाराणां स्वरूपमुक्तमुद्गटेनT". T" winds up the Prakarana thus :- इति गुणप्रकरणं समाप्तम्. 337 1. 1 सर्वे T" for सन्तं. 1. 4 तथैव T" for तथा, स्तदलंकारतया "" for स्तत्तदलंकारतया " 1. काव्ये T" for काव्येऽपि. "> 6

1. 7 दविवा व्यपदेश: T" for मेदव्यपदेशः. 1. 8 लंकारवर्गस्य 1" for लंकारवर्गाणाम. 338 1. 3 "मायाति T" for मुपयाति. 1. 6 T" drops भावसन्धि 1. 8 1. 8-9 T" drops सम and has विचित्र for चित्र. "कादलि 1" for कावली'. " 9 19 निदर्शनादष्टन्त T" for दृश्न्तनिदशना "प्रनीपमहोक्ति T" for सहोक्तिप्रतीप "> 339 1 8

"> 1 12 अत्रा? I' for अथा ?. 1. 15 रवैंलक्षण्यम 1" for र्भेंद :. ,' 1. 10 "भ्रान्त्यपह्ननीना T" for भ्रान्तिमदपह्ववानां

"' 1.20 सावारणवमस्य I" for साधर्म्यस्य 340 1. 4 उपमानोपमेययोक्ष मेदा T". 1. सुपमयोपमान वयपोर्भेदः ।". 1. 7 T"" has उ4yl before प्रम्ननत 17

१३० APPENDIX I.

340 1. 14 द्विविध: T" for द्वितीय :- » 1. 16 "मपद्वति' T" for 'मपह्रव', ,, 1. 17 व्याजोक्तिमीलितसामान्येषु I".

', 1.20-21 प्रत्यनतरङ्गतवेन T". 341 1. 6 "प्रभवे 1" for विमवे. 342 1, 2 दुरीक्ष T" for दुरीक्ष्य. 1. 6 पीनरुक्ते I"" for पौनरुत्तये. 1. 7-8 यमके तु समस्वरयान्येञ्जनसमुदाययोरावृत्तिः I". 343 1. 2 पद्मषु 1"" for पद्मेष्ट. 344 1. 3 'पौनरुत्तयलंकारः T" for 'पौनरुक्तयालंकार: , I. 7 गुण्यन्ते I" fur गण्यन्ते. " 1. 8 गीयते T" for कथ्यते. 345 1. 5 -समग्रां नति T" for समग्रानति. 3481. 1 विद्यानाथकृतिः T" for वैजनाथकृति T" winds up the Prakarana thus :- इत्ति शब्दालंकारप्रकरणम् 351 . 7 तत्रोपमानस्य कविकन्पितत्वेन लोकसिद्धत्वाभावात् उत्प्रेक्षायामपरसि द्वस्या ... ...... संभवातृ. 3. 8-14 Lir es 8 to 14 are dropped in T". „ 1. 17 and p. 352 l. 1-3 are dropped in T". ,'

352 1. 5 दिङ्गहेम इव क्षोणीधीरेयः काकतीश्वरः I". , I. 11 नाराजयन्त्यन्ध्रपुररीरिमण्य इत्यादि T". 353 1. 11 धर्मोडयें इव पूर्णश्रीरित्यादिT". 354 1. 10 दरणचुजतु T". , 1. 12 परस्परमेदेऽप्रतीते T" for परस्परभदप्रतीते :- ,, 1.16-17न संघटत इति T" for न संभवति इति of the text which is aleo noticed by it. 1. 17 सादृश्याक्षेषे T". 353 1. 3 वीररुद्रमहीपस्य जयहोमं कितन्कतः T". ",

"' 1. 6-7 सादृश्यस्य गम्यत्वा T" for सादृश्यगम्पत्वा. 1, 1. 12 धमंत्यवधानेन T" for धर्मित्यवधानेन. सदृशसंकाशप्रकाशादिशब्दानां T". 337 1. 3 दोदण्डेडथ T" for दोदण्डे च. I. 10 अत्र भास्वानिवोति इवेन सह नित्यसमासः T". , 1. 15 359 1. 11 वस्त्रींक T for वस्त्रांक. 360 I. 9 कर्मणमुला यथा ।".

APPENDIX I.

S60 1.10-11 सत्सरवीदर्श T" for सत्सरोदर्श. 361 1. 3 कर्तृगमुला T for कत्तृणमुल्ला्म. ,, l. 8 T" drops लुप्ता. 362 L T drops इति of the करोति. I. 2 गौत्रशैलशिखरेषु T" for मोत्रशिखरेषु. " 1. 6 T" drops लुमा. 1. 8 शुभ्रा: T" for शुभा :. 363 1. 1 कर्तृक्यङ् यथा T" for कर्तृक्यडा यथा. ", 1. 5 वदान्यो मान्योऽस्तीत्यादि T. 364 1. 4 "भरि' T for मूम. " 1. 6 यन्माघुर्यविज्ञम्भितैः क्षतविषा T. " 1. 8 अनुक्तवर्मोपमेया T" for अनुक्तवर्मोपमाना 1. 13 वदान्यो नान्योऽस्ति राजेनि शब्दाम्यां T. 1. 14 T drops च before साधर्म्यमुक्तम् and च of the अनन्तरोदाहरणदये 365 1. 1 उपमेयस्याविक्यं न विवक्षितम् T" for उपमेयस्याविक्याविवक्षणञ. " 1. 2 तत्र T for तत्रैव.

" 1. 10 "दुपमानं लुपम् T" for दुपमानलुप्ता. 366 1.

" L 4 T" drops द्विविधम् 367 1. 10 रामेणेव T" for रामेणैव. 368 L 9 एकदेशवर्तिनी T" for पकदेशविवर्तिनी. 1. 10 द्विपैमंहद्रि T" which notices द्विपैश्रलद्रि 1. 15 रेकदेशवर्तित्वम्T" for रेकदेशविवर्ततित्वम्, 1. 18 हासति नीहारति क्षपाकरति T". 369 1. 1-2 भेदाभेदसाधारणस्य धमस्य 1. 4 अथानन्व्यः 1" for अनन्वयालंकार :- " 1. 6 370 1. 2 धर्मोऽय इत पूर्णश्रीरित्यादि. " 1. 5 सदृशानुभावादन्यस्मृतिः T". 1. 6 सदृशपदार्थस्य T". 1, 13 निबन्धना अलंकारा दर्शिता: T". 371 1 6 अत्रारोपविषयस्येत्यनेनाध्यव साय गर्भस्योत्प्रेस्ष ेरे ाूलनमृम दीर्ना व्यावृत्ति: T" for अनारोपमूलानां चोपमादीनां व्याृत्ति :. I. 7 T" drops च. 1. 10 परिणामे T" for परिणामालंकारे. 1. 11 सर्वभ्यः सादृश्यमूलेम्यः T" for सादृश्यमूलेम्यः सर्वेभ्यः 1. 12 विलक्षणमिद रूपकम् T".

१३२ APPENDIX I.

8721. 1 मेकदेशवत 1" for मेकदेशविवार्त, 1 त्वेन च द्वैविध्यम

" ,1. 0-10 घाराचरवैि 1" for -धारावर वैरि" 73 i. 6 प्रसूननिरूपणेन T" for प्रसूनत्वनिरूपणन. 1. वर्नित्वम I' for विवर्तित्वम. 1. 10 जाना 1' for राज्ञ :. I. 11 वारिवित्वरूपणेन [" fOr वारां राशित्वनिरूपणेन : 1.11-12 मन्दगद्रित्वरूपणेन T" for मन्दराद्रित्वनिरूपणेन. 1. 13 "वर्ति 1" forविवति. 1.14 यत्रावयनिनिरूपणमात्रे T" for यत्राकयवनिरूपणमात्रे 1. 15 अवयवमात्रनिरूपणेपि नैव 1" for अवयविनिरूपणमात्रेऽपि तदेष 374 1. 2 "प्रक््वेलिता T" for "प्रकष्मेडिता 1. 3 'द्रोः' 1"" for द्रादः. 1. 11 स्कारं 1" for स्कार: 1. 12 रुपके हेतुरूपकं परम्परितम् T". 1. 13 पर्यवस्थितत्वादस्य न समस्तवस्तुविषयेऽन्तरमावः T" 375 1. 7 क्षोणीभृद्रवना T' for क्षोणीभृद्गवना रसो T" for रयं. "' 376 I. 5 -योपिद्विलासभुना T" for योषाविलासभ्रुवा. 377 1. 1 परिणाम: T" for परिणामालंकार :. 378 1. 2 विकासलक्ष्मीम् T" for 'विलासलक्ष्मीम्. 1. 5 मचयन्तः T fur मचयन्ते. ,, l. 8 प्रकृतोपयोगे T" for प्रकृतोपयोगित्वे'. 979 1. : 'दरणचुज्चु T" for द्रण चञ्नरु', 380 1 2 "व्विन्नामणे: स्कूतंयः T" for श्विन्तामणिस्कूरनय: SS1 L 7 शेघरणामु 1" for शेषशिग्ममु. 382 1. 7 विहारपदवी T" for विलामपदवी. 1.11 काम: 1" for राम :. विधयनिगरणेन विर्धयनिगरणेन च T". 1. 7 प्रकृतमभावनमुत्प्रेक्षाT for प्रकृतस्य सभावन मोत्प्रेक्षा. 384 1. 2 मध्यवनायविष्रयत्वेन T" for मध्यवमायविषयत्वे. " 1. 9 T" has यथा after तथादि

"' 1.10-11 रन्योन्यापेक्षितत्वात् "" for रन्योन्यापेक्षन्वान. 1. 11 फलनिमित्तत्वेन I" for फल निमिनम्. 1. 12 मग-छत 1" for संगच्छने. " 1.13 मघटने T" for सघदेन.

APPENDIX I. १३३

385 1. 5 यथा T" for यथा वा 386 I. 1 इत्युत्प्रेक्षानिमित्तस्य भानुमतः 1" for अत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्य भानुमत्. I. 2 स्व्ररूपंणत्प्रेक्षाया T" for स्वरूपोत्प्रेक्षाया ,, 1.15-16 प्रतीयमानोत्प्रेक्षा त्वष्टचत्वारिंशद्गेदा ।"". 387 1. 3 ममिभुजां 1" for भमिभृतां. " 1. 4 'राज्य' T" for 'राज2. 1, 1. 7 त्नोपमाशङ्कावकाशः T"" for त्रोपमाशङ्का. " 1. 11 समुच्छसित T" for समुच्छलित° 388 1.11 खङ्गाम्बुमि: संयति वीरवयाः ।". " 1.13 "प्रसृत' T" for 'प्रथित". 389 1. 10 उपात्तगृणनिमितजातिभाव कलोतप्रेक्षा T" for जानिफलोत्प्रेक्षा. " 1.14 उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावफलोत्प्रेक्षा T" fur जात्यभावफल्प्रेक्षा. 890 1. 4 उपात्तगुणनिमित्तक्रियास्वरूपोत्प्रेक्षा T" for क्रियास्वरूपात्प्रिक्षा.

1. 14 क्रियाया अभावः T" for क्रियाभावः. 1. 15 उपात्तक्रियानिमित्तकियाहेतू प्रेक्षा T" for क्रियाहेतूत्प्रेक्षा. 391 1. 4-6 Lines 4 to 6 are omitted in T".

", 1. 7 उपात्तक्ियानिमिता क्रियाहेत्वमावोलमेक्षा 1"for क्रियाफलोत्प्रेक्षा. 1. 8 दंभोलिसंरम्भमहं जिगाषुः T".

1, 14 चन्द्रिकौघान् T" for चन्द्रिकार्घान 392 1. 1 यशोविकारान् T for यशोविलासान.

11 1. 7 1. 13 उपात्तक्रियानिमित्तगुणहेतूत्प्रेक्षा T"" for गुणहेनूतप्रेक्षा.

1 1. 14 "मुपतः T" fur मुपैति. 1. 17 समुत्मुक्ता Tv for समुत्सुको.

", 1. 18 उपात्त क्रियानिमित्तगुण हेत्वभावोत्प्रेक्षा T" for गुणाभावदेनूत्प्रक्षा. 808 L. 6 उपात्तक्रियानिमितगुणफलोत्प्रेक्षा 1 for गुणकलो्प्रेक्षा. 1. 10 उपात्तकियानिमित्तगुणाभावफलोत्प्रेक्षा"" for गुणाभावफलोतप्रेक्षा. ">

" 394 I. 2 अनुपात्तनिमित्तद्रव्यस्वरूपोत्पेक्षा T for द्रव्यस्वरूपोत्प्रेक्षा "' 1. 6 विभाति लोकानिह काकतीन्द्रः T". 7 1. 12 उत्प्रेक्ष्यते T for उत्प्रेक्ष्यः 1. 13 उपात्तकरियानिमित्तद्रव्यहेनूत्पेक्षा T" for द्रव्यहेनूत्प्रेक्षा.

१३४ APPENDIX I.

395 1. 4 काकतीन्द्र T" for काकतीय 1. 7 उपात्तक्रियानिमित्तद्रव्य फलोत्प्रेक्षा T" for द्रव्यफलोत्प्रेक्षा. 1. 3 दुश्नाणेवशतेनेव ।"" for दुग्वारणवशतायेव. 1 " 396 1. 2 निराकाशमित्रोत्थिनम् T". T" winds up the treatment of उत्प्रेक्षा as under :-- इनि श्रीविद्यानाथकृती प्रनाप र ट्रेऽलंकार शस्त्रि औपम्यगर्भालंकाराः for इत्यापम्यगर्भालंकारविवेक: 1. 6 अथानिशयोक्ति: T" for अतिशयोक्त्यलंकार :- 1. 8 जीवना T" for जीविता. 397 1. 1 तिपर्ययरूपत्वेनाध्यवमाय T" for 'विपर्ययरूपा त्वनध्यवसाय. 1. 5 मत्त्यलोकमहोत्सवः T" for म्त्त्यरूपमद्दोत्सव :. 1. 8 औन्नत्यं महदन्यदेवेत्यादि T". 1. 12 वास्तवामेदेप भेद: T" for वास्तवभेदाभावेऽपि मेद :. कथितः I" for कन्पितः. 1' drops कवि after स्व्रनःसिद्ध and T" has तनः before स्वनःसिदद. 399 1. 3 हरिविरिञ्चयो T" for हरिब्रह्मणो. 1. 5 T" drops पीव्रापय 400 1. 5-6 वातिशयोक्त्या T for चातिशयोकत्या. 1. 7 परिकल्यते 1" for कन्प्यते. 401 1. 3 T" drops काल tefore भाविनो.

"' 1. 3-4 सहकालत्वमुक्तमिति T" for सहकालमिनि

" 1. 5-6 भदऽमदरूपानिशयोक्ति: श्रेषगभी चारुत्वातिशयह्वेतुयंथा T". 1. 10 मनन्त्यभासा 1" for मनिन्दभासा 402 1. 2 परापतत् T" and परापतेत्T"" for पगाभवेत्. 1. 3 रम्यतारम्यना वा स्यान् 1" for अरम्यनारम्यता वा- I. 3 रनुस्मृता T" for 'गिति स्मृना- 1. 4 रम्यतममरम्यनमं वा. T"" for रम्यमरम्यं वा. 11 1. 5 अरम्यना रम्यता चेति is dropped in T"". 1. 8 रुद्र गुणवर्णनेन T" for रुद्रस्य गुणवर्णनं. काव्याश्रयामशोभनत्व T"" for काव्यश्रयाऽशोभनत्व. 1. 9 कवीश्वरैः 1" for कविभि :- 403 1. 3 प्राप्य T" for प्रास्या. 1. 6 तादशगुणव त्तेवर 1" for तादृशगुणवन्तयैव. 1. 9 Before the Karika T" has अथ स मामोक्ति: 1. 10 गम्यत्वं T" for गम्यत्वं. 1. 12 विशेषणमाम्यं शिष्ट T" fur श्विष्टविशेषणसाम्यं.

APPENDIX I. १३५

404 1. 1 विश्लथमेखला T" for विश्वथमेखला.

" 1. 3 संमीलिताक्षा: परं T". 1. 4 विश्लथमेखला T" for विश्लथमेखला

"' 1. 9 ब्रीतव्रीडमपास्तमौनमित्यादि T". 405 1. 1 भीतिसमालिङ्गिता T" fur भीत्या समालिङ्गिता. 4 भृतात्मा T" for भृतात्म. 406 1. 1-2 स च चतुर्विध: T for स चतुर्विध :. 2 लौकिकवस्तुनि T" for लौकिके वस्तुनि. 1. 3 शास्त्रीये वस्तुनि T" for शास्त्रीयवस्तुनि. l. 4 समारोप इति T" for समारोपश्चेति. 407 1. 3 यधावा T" for तथा. 1. 9 यथा च T" for तथा. 408 L 2 यथा च T" for तथा 410 1. 2 अन्येषामलंकाराणा is dropped in T". 1. 7 कदाचित् T" for कयाचित्. = 1. 7-8 अन्यथा विवक्षया योजना क्रियते T" for विवक्षयान्यथा योजनान्या कियते. 1. 9 वैलक्षण्यं T" for भिद्यते. 411 1. 2 सिरीए T" for सिरिमि. णिम्भणारासत्तो T" for णिम्मरासत्ती. 1. 3 जूण T for ूणा. सिरीएवि T" for सिरिणवि. 4 न्यना न्यूनगुणा भवासी T" for न्यूनगुणा भवसि. "; 1. 1. 5 एव T" for पव्रेति. 1. 8 मुमेठरय T" for सुमेरुरपि. 412 1. 1 अथ स्वभावोक्तिर्निरुप्यते T"". 1. 3 यथावद्वस्तुवर्णनं T" for यथावदूणनं. 1. 6 त्रिपदि स्थितेन T" for त्रिपदस्थितेन. 1, 10 T" drops अथ. 5 1. 11 यत्र वस्तु T" for वस्तु यत्र. 1. 12 यत्र प्रकाशवस्तुनिगूहनाहर्षात् केनचिद् व्याजेन T". 413 1. 1 T" has यथा before the verse. 1. 8 व्याजोक्त्या किचित्साम्यान्निमीलनमुच्यते ।". 1. 10 प्रच्छन्नं I" for प्रच्छादितं. = I. 11 T" drops 4. I. 13 विष्कूर्जिने: T" for °ब्रिस्कूर्जिते :. 1.14 'तर्जिनेषु T" for वर्जिनेषु- 41+ 1. 1-2 दागन्तुकमारवोष्मा "" for "दागन्तुको मरूष्म.

१३६ APPENDIX I

414 1. 7 श्रिय: I for स्रिय :.

,' 1. 12 यत्रकस्य I" for यत्र कस्यापि. 415 I. 3 प्रनापरुद्रनरेन्द्रकीच्या T" for प्रनापरुन्कीत्या.

1. 14 T" drops FH. 416 1. 3 यत्र T" for अत्र. रूप हेती T" for रुपहेतौ. 1. 8 'भामुरे I"" for भारवरे. 1. 11 प्रतापरुद्रनरेन्द्रयशमो " for प्रतापरुद्रयशसो. विरोवेन T for विरोधे. 1, 1. 17 417 1. 2 विरोधमेदाः T" for विरोध:

"' 1. 3 T" has विरात: before यथा. 1. 6 कमलाशयो' T" for कमलाकरो. 418 1. 5 मापादयन् T" for मुत्पादयन. " 1. 15 गुणेन गुणस्य विरोधो यथा T". 419 1. 1 भुवणमिमं T"" for भुवणमिअं. जअ T for जए. सिलाहणिज्जो T" for सलाहणिज्ो. 1. 2 जाया T" for जाआ. 1. 5 काकतीन्द्र T" for काकतीय 420 1. 1 'भमुजः T" for भूपनेः- 1 2 'महीभुजाम् T" for महीभृनाम 1. 9 प्रकृतस्याशक्यT fur प्रकृनादशश्य. 1.13 भ्युपेत्य T" for प्युपत्य. 421 1. 8 यथा च T" for तथा च. 422 1. 5 दतनुरुचौ T" for दतुलरचां. 1. 8 रोद:कुहर I' for रोघःकुहर'. राद:कुहक T"" for रांवःकुहर. "' 423 1 1 मेनाम्बुये' " for "मैंन्याम्बुये'. 1. 2 "प्रमृर्तनां राजका T" for प्रभृतिराजका" 1. 3 अथ विभावनालंकार: T". 424 1. 1 T" drops अपि.

", 1. 2 T" has अप्रमिद्धकारणं T" for अप्रमिद्रं कारणं. तथा घस्रेष्वहस्सु 1" for तथाहस्म. " 1. 1' has अत्र before निष्प्रतापत्वादि 1.15 नद्विरुद्रम्प T' for स््विरुद्रम्प. कलस्यात्यर्थ T" fr फलप्रात्यर्थ 7:

APPENDIX I. १३५

425 1. 5 'प्राप्त्यर्थः T"" for "प्राप्त्यर्थ.

" ,1. 9 तत्रान्योन्या T for तदन्योन्या.

" 1. 12 'राज्यपीठम् T" for राजपीठम् 1. 15 रन्योन्यमलंकार्यालंकारकत्वम् T". 426 1. 3 विरुद्धकार्योत्पत्ति T" for विरुद्धकार्यस्योत्पत्ति°.

" 1, 16 विजयस्या T" for जयस्या2 427 1. 3 "वृत्त्यैकनिलया T" for वृत्त्येकनिलया. 1. 4-5 रुद्रनृपनिप्रतापं T" for रुद्रनृपतेः प्रतापं. 1. 8 निरूपिता: T" for निर्णीता :. " 1 15 संघट्टिउण T" for संघटिउण. "

" सरिस T" for सुसरिसं. 427 1. 15 कअत्थो T for कअच्छो. 428 1. 1 प्रतापरुद्रेण T" for प्रतापरुट्रे 1. 7 गम्यते T"" for गम्यं. 430 1 1 किअजुअं T" E .- अजुअं. तेत्ता 1" for तेता. 11 2 दौवारो T" for दावारो. 1. 3 अन्न यथा नल T for अत्र नल. 1. 6 भाईरहीए T" for भाईरहिए. रायइ T" for राअइ. " पुण्णिमाचंदो T for पुण्णिमाअंदो. "> 1. 7 अ T" for बि. 1. 10 अन्त्य T' for अन्त ?.

431 1. 3 T" drops अत्र. 1. 4 रक्ष्यते T" for रक्षितः I. 5 उच्यते T" for निरूप्यते.

432 1. 1 तेन T" for तत्र. 1. 11 यथा चन्द्रेण T" for अत्र चन्द्रेण यथा 433 1. 8 "त्रोपेति is also noticed by T". 1. 17 T" drops निदर्शना. 434 1. 3 काकतीश T" for काकतीय.

" 1. 4 महति T" for भुवन.

"' 1. 11 T" drops बिम्ब. 1. 12 बिम्बप्रतिबिम्बकरणाक्षेपो T for बिम्बकरणाक्षेपो. 435 1. 1 भेदप्रधानं साधम्य T" and भेदप्राधान्यं साधर्म्य T'. 1. 3 T' has वाbefore न्यूनन्वेन 436 1. 9 T" drops केवलाप्रकृतयाश्र. 18

१३८ APPENDIX I.

486 1. 11 विशेष्ययोरपि T for विशेषणविशेष्ययोरपि. विश्विष्टते T for शिष्टत्वे. 437 1. 2 T" drops दूय. I. तथोक्तं।" for तथाचाक्तं. 1. 6 संयोगादे T" for संयोगादयै.

"' 1. 7 त्रिविध: T" for त्रिघा, 438 1. 1 सन्मार्गः 1" for सन्मार्ग, 439 1. 5 विश्रेषणवेचित्र्यमूलत्वात् T".

,' 1. 14 'न्युवासगर्मीणि T" for न्यमिप्रायगरभाणि 440 1. 9 क्रमेण यथा T" for क्रमेणैषामुदाहरणानि. 441 1. 6 इत्येवमाद्युक्तिकथननिषेधाभासरूपादवश्यं परिपालनीयत्वाद्विशेषः प्रतीयतेT" 1. 8 सामान्यप्रतिज्ञया विशेषकथननिषंधो यथा T". 1.11-12 अत्र विज्ञापयाम इति कथनसामान्यप्रतिज्ञया विशेषकथननिषेधामासादय " सवथा रक्षणीया इति विशेष आक्षिप्यते. 442 1. T" drops g. 1. इत्युपगम्यते T" for इत्यम्युगम्यते. 1. 12 आरण्य T" for अरण्य?

" 1. 13 प्रतापरुद्रस्य पादमेवात्यजनं T" for प्रतापरुद्रसेवात्यज -. 1.14 आभासत्वे T" for आभासे. 1.17 गम्यत्व T" for गम्य2. 443 1. 3 सा एका I" for पका सा. 1. 4 निन्दाप्रतातिः T" for निन्दा गम्यते. T" drops व्याजस्तुनिः. 11 1. 7 'चक्ंषु 1" for 'व क्रेषु. T" notices वर्गषु also, 444 1. 1 समासोक्तिव्यावृत्तिः 1" for समासोक्तेव्यावृत्तिः. 1. 1-2 वनुमानान्तर्भावशङ्का T" for वनुमानाविरभावशङ्का 1. 3 पर्योयोक्तित्यावृत्तिरापी T" for पर्यायोक्तस्य व्यावृत्तिरपि. 445 1. 7 पेच्छइ T for पेक्खइ.

" सकोहृह्ला T" for सकोउहला 1. 8 पस्मोमुआ T" for परिसासआ. पुस्मइ 1" for प्पसइ. 1. 9 नवसगमे 1" for संगमे. "'

1.13-14 प्रतापरुद्रस्य व्यासं गाम्भीयांदि T" fur प्रतापरुद्रगाम्भीयीदि 416 1. 5 कारणभूतप्रताप T" for कारणभूता प्रताप. , I. 6 वाच्यस्य मंभव्रा T"" for वाच्यसमवा. 447 1. 2 प्रतीप: T" for प्रतीपम्

APPENDIX I. १३९

447 1. 12 हपगीयते T" for रुपमीयते 448 1. 6 क्रोधाग्रि T for कोपाग्रि. 1. 10 वाक्यार्थगतत्वेन T"" for वाक्यगतत्वेन. पदार्थगतत्वेन T for पद्गतत्वेन T". = 449 1. 3 रिपुम्लानाया T" for परिम्लानाया- भूपालभाललिपे: T" for भूपाललिपे :. 450 1. 10 रिपुभपतयो T for रिपुभूपा. 451 1, 13 T notices अवैति also for अमस्त. 452 1. 1 न्यथा पतेत् T" for 'न्यदा पतेत्. 1,13 तुल्याम् T for तुल्यम्. 453 1 5 यदा T" for यदि. 1. 7 यदैकं T" for यदेकं. निगद्यते T" for नियम्पते. 1. 8 T has द्विधा after प्रथमं.

"' तदन्या चेति T" for तदन्यथा चेति. , I.14 आर्थिकवर्जनीया यथा T" for आ्थवर्जनीया मश्रपूर्विका यथा. 454 1. 13 राजि रुद्रनरावीरो रक्षके विितदविषि T". 455 1 4 किमस्ति T" for किमद्. "व्यवहतौ T" for व्यवहता. " 1 8 प्रभवति T" for भवतत. T' has पूर्णा after धर्मप्रतिश्ठा. "'

" 1. 9 इति प्रश्न उन्नीयते T" for इत्युन्नीयते प्रश्नः. 456 1. 8 विरोधे तुल्य T" for विरोधस्तुल्य°. " 1. 4-5 यत्र तुन्यप्रमाणविशिष्टबलयोर्युगपत्प्राप्तौ द्योर्विकक्पः औपम्यगर्म- त्वाञ्चारुत्वम् I". 1. 10 T drops तयोः- 1. 14 दर्शनादीना is dropped in T". .T" has स for तत्र. 457 1. कलुषीकृतम् T" for कलुषं मनः. 1. 5 णरेंदो T" for णरिन्दो. 1. 6 मण T" for मणो.

" 1. 7 भिन्नविषयत्वे T" for भिन्नविषये. 458 L. 10 T" has द्वितीयः before समुच्चय :. 459 1. 4 कीर्ति T" for रीनि' 1. 6 नयायेन संबन्ध: T" for न्यायसंबन्धः 460 1. 5 T" drops नरेन्द्र. 461 1. 4 पुनःपुनश्वेतासी दर्शनात् T" for पुनश्षेतसि निदर्शनात्. १, 1. 6 'स्वमाव्यथावदूर्णनया T"" for 'स्व्मावस्य यथावर्णमया.

१४० APPENDIX I.

461 1. 6-7 इह त्वत्यद्गुतत्वेन T for इह त्वस्याद्गतत्वेन. ", 1. 7 दुपसधानेन T" for द्यनुसंचानेन. ,, 1. 7-8 रसवद्तभासवत्त्वं T" for रसादेरभाव्यत्वम्. 462 1. 4 अद्गतवणनया T" for अत्यद्गुतवर्णनया. , 1. 5 भभावनार्या T" for भावनया 463 1. 1 यत्र प्रवलप्रतिपक्षस्य T" for प्रचलस्य यत्र प्रतिपक्षस्प. , l.14 यदान्यथा T for यदन्यथा2. 464 1. 1-2 लोकन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते T". 1. 7 अन्र तु क्रमेण T for अत्र क्रमेण. T has वत्तने before स द्वितीयः पर्यायः " 1. 8 1. 9 तस्यानेकत्राT" for तत्राप्येकत्रा "> T" has अत्र तु क्रमेण after युगपद्ग्त्तनम्- 1. 11 कुहनाकिरे T for कुहनाकिटे. 1. 16 द्वितीयो यथा T" for द्वितीयः 465 1. 9-13 The verse दृष्या &c.is dropped in T". 466 1. 1 णरिंदपेसिअं T for णरेंदपोमिआं. 1. 2 कत्तरीविलेवणं T for कत्थूरिविलेवणं. 468 l. 7 T' drops समेन. 1. 18 भजन्ते T" for लभन्ते. 469 1. 1 जाताद्ीयमानस्य T for जातादादीयमानस्य 'र्पत्वम् T" for न्यूनत्वम. "' J. 6 T" has प्रति after पूर्व पूर्व. 1. 6-7 कारणमालालंकार: T" for कारणमालाख्योऽलंकारः 470 1. 2 मजना सफति T". विभवा स्वैर्य T". 1. 14 प्रतापं च T" for पतापश्र. " 1. 19 काकतीयकुलं तत्र 1" for काकतीयान्वयस्तत्र, 471 1. 1 "श्षिराय तस्या T" for 'श्विरादस्या2 " 1. 2 मार इत्य T" for सारत्वमित्य 1 .: T" drops श्री. अलंकारशास्त्रे प्रतापरुद्रयशोभूषणे ।". " 1. 4 समाप्तिमगमत् T" for समामम 472 1. 2 संकरा निरूप्यत्ते T" for 'सकरी निरूप्येने. 1. 9 "लंकाररूपता T" for लंकारशेषता; T" has पूर्वालंकाररूपता. 473 1. 2 " 1. 10 'निरूप्यते T" for 'निगद्यने. 'निर्धारितो T" and निर्वारितो' T for 'निर्दारितो. 1.

APPENDIX I. १४१

473 1. 9 द्विषद्रपान्T". 474 1. 2 अलंकृतीनामेवासा T". 1. 5 ड्डाङ्गीभावेन पकवाचकानुप्रवेशेन संदेहेन च त्रैविष्यम T, ,' 1. 6 'झङ्गीभाव' T". 475 1. 1 रङ्ाङ्गीभावः T". 1. 2 'परोध इत्यत्र T", 1. 9 रड्राङ्रीभाव: T". 476 1. 1 अत्र विजितारिपुर इत्यत्रा T", 1. 2 T' has तौ after नुप्रविष्टौ. I. 5 जने चकोराणां T" for जनचकोराण. प्रास्ताद ज्योत्स्निकामृतं " and प्रसादज्योत्स्नया मुदम् for प्रसादज्योत्स्न- यामृतम्

", 1. 7 काकतीयान्वय एवाम्बुधिः अम्बुधिरिव काकतीयान्वय इति समासदय- संभवात् T".

" 1. 9 साधकबाधकप्रमाणे संदेहनिवृत्ति: T"". तत्र T" for अत्र. 1.10 " परिज्ञानात् 1" for पारिजातात्. 477 1. 6 अत्र प्रतिपक्षबलान्यर्णव इवेत्युपमायां व्याकुली. T. 1. 8 T" has एव after°द्रपकालंकारः T" winds up the chapter as under :- "

इति श्रीमन्महोपाध्यायविद्यानाथकृती प्रतापरुद्रय शोभूषणं नामालंकार शासत्रं संपूर्णम्।।

APPENDIX II.

Giving variations in reading in V. as compared with

the text.

4 1. 8 पतस्याः सदृशं कि तु for तथाप्यस्याः ममं नेतुः- 6 1.10 10 1. 2 शास्त्रप्रामाण्यमित्युररीकृनम् 11 1. 11 माकल्पन्त इति. 12 1. 2 मताः for गुणा :. 18 1. 6 धत्ते काकतिवंशमण्टनमणेः. 21 1. 2 उदाहतः for स संमत :- 24 1. 3 नायक: is dropped. 1.10 स्नंहपकटनं, 27 1 तत्तन्नायकविशेषतया. 28 1. 9 प्रतीक्ष्यते 33 1. 4 पतासां स्वरूपमुदाहरणं व कामशास्त्रे प्रतिपादितम्। प्रसिद्धाः पध्मिनीप्रभृ- तयो जानिविशषाश्रत्वारः । 41 1. 7 45 1. 3 घोषः प्रतिवसतीत्य त्र. 1. 4 पवित्रत्वाद्यसिद्धिः 47 1. 3-4 रचनाया अपि दोषत्वमुक्तम् 49 1. 6-7 माकोशासभवात् तत्न्या जना इत्यर्थः, 53 1. 5 अन्यनः प्रमाणात्तदप्रतीने 58 1. 7 अत्यन्तमुकुमाराथ 77 1. 8 After मदा: V. has अनुग्राद्यानुग्राह्कमावः संदेहलक्षणश्र पकव्यख्चका- नुप्रवेशश्च एते तु संकरमेदा: and then शुद्धाशन्द्रशरा &c. 80 1. 1 81 1. 1 अथ स्वतस्सिद्वार्यशक्तिमूलो. 90 1. 9 चमत्क ारवत्वात् 92 1. After the firat line V. has भयानकरमस्याङ्गित्वं प्राधान्यं तत्प्रताप- रुद्रस्याविक्यं प्रतिपाद्य नच्छगां भयप्रतिपादनेन वा। 97 -1 2 यथा हषचरितादि. 98 4 पादेः for वाक्ये :. 101 1. 1 नाललयाश्रयम। 103 1. 2 रसभेदान for नायकमेदात " 1. 6-7 शुङ्गारवीररसयोः सचनामात्रगसना 109 1. 7-8 बीजानुकूलप्रयोजनसघट्टनविचारो युक्ति:

APPENDIX II. १४२

116 1. 3 यत्र पूर्वाङ्कगतपात्रै', 119 1. 3 दविया मतः for द्वि घैव सः. 1. 7 पात्रप्रयोगो यत्रायं. 120 1. 8 अन्यत्र सङ्गात् for अन्यकार्यपसङ्गात्. 121 1. 1 नटादिसक्वापः प्रस्तावनायां साम्या 125 1. 6 सूच्यते वीरशृङ्गारो. 126 1. 4 प्राकृतं for वैककृतं.

" 1. 5 चंटचेटीविटाकुलम्. 132 1. 4-6 The portion from देयात् to विधिलक्षणा is dropped in V.

12 I. 7 सप्राथनम् for सहर्षम्- 135 1. 8 लोचनयोः प्रधानं 136 1. 1-7 मनसि वर्तते। एषा प्रशंसयाभिमुखीकरणरूपा &c. 1. 9 (पुरोऽवलोक्य) अहो सर्व सुघटितं विवात्रा । यतः सभास्वयंभपरमेश्वरस्य .. कवेश्रवाचः ।

नटी-(सस्पृहम् ) - किं भारईए &c. 137 1. 7 निरव्यूढमेव त्वया 140 1. 8 'रुद्रस्य चरितं शुभम. 146 1. 3 साङ्गा for समग्राङ्गा. 154 1. 9 सप्रसादातिशयं मामवलोक्या 178 1. 17 अहमुपसपामि for तदहमुपसर्पामि. 190 I. 12 प्रथम: for पुरुष :. 192 1. 9 कहिं for कहं. 195 1. 7 दीपपड़कि for दीपरिञ्छोलि. 196 1. 7 कुलामात्यवर्गा :- 200 1. 17 स्त्रतःसिद्धस्य for प्रसिद्धस्य. 203 1. 7 निर्णीतः for निर्णयः 264 1. 9 पश्यत for प्रेक्षथ. 265 1. 4 किण्णं for केण.

" for केन कृतं V. has क न कृनं in the छाया. 286-71. 5 V. drops रावणादिशब्देभ्यः शत्रुमात्रप्रतीतौ. 289 1. 10 चापलं धृतिः. 298 1. 10 सहिष्यध्वे कथं. 299 1. 1 'बाहूनामित्यपुष्टम्। 307 1. 13 मालवभभुज :. 317 1. 9 मह्षय इब क्षुद्रैरद्य. 322 1. 7 Before एषां मच्बे &c. V. has the line चतुर्विशतिरेते स्युर्गुणा: काव्यप्रकाशकाः ।

१४४ APPENDIX II.

324 1. 4 अमत्त्त्यनर for वदान्यतरु 334 1. 3 Before पनेषां गुणाना &c. V. has उत्तरावें व्हस्वाक्षरतया स्वरस्पा- वरोहः। 337 1. 7-8 शब्दसंघटनाश्रया गुणाः 338 1. 17 Before this line V. has अलंकाराणां परस्परवैलक्ष्यं निरूप्यते। 353 1. 7 अत्र प्रकृनस्थ. 354 1. 6 सामानाविकरण्यस्य प्रयोगादन्यथा2 1. 12 परस्परभेदप्रतीतेः 386 1.16-17 निमित्तस्य गम्यत्वेन. 395 1.11 द्रव्याभावफलोत्प्रेक्षा यथा. 403 1. 6

407 1. 2 व्यवहारसमारोप: 431 1. 5 पदार्थंगतालंकार निरुपणानन्तरं. 442 1. 17 गम्यत्व्प्रस्नावाद. 456 1. 2 वाक्यन्यायमूलालंकारप्रस्तावाद. 457 1. 8 पकविषयत्वे यथा क्रियासमुञ्चय: 474 1. 5 एकवाचकानुप्रवेशन संदेहन.

Variants in the Ratnapana in V. as compared with the text.

It begins with the second viz. Kâvya Prakarana.

42 I. 16 ततस्तदेव निष्कृष्याह, 1. 17 दोषवर्जितन्वस्य व्याख्यान. 1.17-18 नाल्पोऽप दोषः प्रमादादिना्युपेक्ष्यः 1. 22 काव्यानिरिक्त. 48 1. 3 विविचन्नादौ. 1. 4 रथबोचकाः 1. 'लक्षक for लाक्षणिक 1. 6 अस्य for तस्य. 1.10 "प्रत्यायक for 'प्रत्यायन 1.12 स्तात्परयादागतत्वान्. 1. 18 मुख्यार्थे बावकामावात् 1,19 नन्वत्र for तत्ंत्र. 1. 23 निन्दाप्रशंसावाक्येषु 44 1. 23 प्रभाकर :- 15 1. 7 1. 9 तस्याभय. 1. 14 'सामान्य for साम्य 1.24 पतसीदेदिति भावः। अनेन &C. 46 1. 6 ध्यवमानहेनवो. 1. 8-9 माध्यवसानयी: 1. 13 आयुरेवेत्यादावपि. 1. 19 कीशिक्यादीनि. 1. 23 ताएना fr ता एव. 47 1. 8 1. 23 शेष: for विशेष: 1. 25 उक्तमाचाये: for तदुक्तमाचार्येः. 48 1. 17 V. drops रूढविर्योगमपहरनि 1.18-19 न्याशडक्याह 1. 23 मुख्यार्थसंनन्वविषये-

49 1. 13 " " आरोपितो निर्वारितः for आरोपितः, ज्ञयम Ior विज्ञेयम तत्र for अत्र. 1. 16 तत्नि. 5O I. 9 लक्षणत्व्रन for लक्ष्यत्वेन. 11 रकानल्यां. 19

१४६ APPENDIX II.

50 1. 15 तत्सहितान्यस्य. 1.17-18 V. drops मन्थाचल: 1. 19 कृत्वाथ वामुकिम्. 1, 20 इनि पुराणात्. 51 1. 18 रकत्वेन for ऐकरस्येन. 1. 19 लक्षणान्नगयोगे. 52 1. 9-10 वाक्यार्थः प्रतीयन इत्यर्थ :- ,, 12 1. 13 काव्यशर्गरस्य. 53 1. 20 व्यडग्यरहिनस्य वाक्यस्य. 54 I. 7 महोपमादिकं.

1.23-24 ध्वनिशङ्काकलङ्कावकाश:

1. 26 निर्विकार for निर्विवादं.

55 1. 9 कोऽन्वत्र 1. 12 यदन्यत्र for यदत्र 1.23 परीक्षमेव

56 1. 7 विशेषार्थ पत्र, 1. 7-8 शब्दशक्तिनियमनापेक्षणान्. ) स्थायिभावस्य व्यभिचारिभावगतविभावानुभाव. I. 25 57 1. 6-7 'दनककार्यप्रर्तानि" 1. 14 V. drops पदार्थे :- 1. 15 V. drops अतः 1. 23 V. drops अस्य. 58 1. 17 पदार्थमत्रिणा. 59 1. 20 V. d ops कामिनीना 60 1.1 :- 20 किमन्यशवदाम्याम निवचनीयत्वलोकोत्तरत्वप्रतिपादकतयैव रुद्रनृपते: &c. 63 1.13-14 निरपेक्षितत्वादित्यर्थ: 64 1. 18 जनपदान्तान्. 1. 22 चच त यादी. शेपत्यत्र. 22-23 त्यवमनकशः, 65 1 12 गीडीयामुदाहरति। ", 1. 16 V. drops अम्य a.ter तन. ", 1. 10 विह्वलितचनसा.

APPENDIX II.

66 1. 19 भरितामित्यत्र. 67 1.13 अथ रीतयश्रेत्यत्र. 68 1. 4 °विश्रान्तिविरह्ेण. 7 पक्ष्मतायुक्तं 1. 19 स पव रसो रसद्रवद्रव्यं 1. 20 V. drops वारिधि and महोर्मिभि: "> 27 समनमथा इत्युच्यन्ते. 70 1. 14 सन्दर्शनार्थ for संज्ञानार्थ. 1. 15 वाच्यवाचकादौ. 1. 17 तस्य व्यङ्ग्यस्य. 1. 20 निबन्धनेन

" 1. 23 न तु कुलाचाराद्युपरागिणा. 71 I. 16 कार्पण्यादिवचनचेष्टा 72 1. 14 न मृष्येत for न ममृषे. 1.14-15 इत्यादिना स्वार्थे कन्प्रत्ययः 73 1 6 म्रहे घेरवदिशे

" 1. 8 समासे वति. 1. 12 दस्यार्थस्य चित्रत्वम्. 74 1.11-12 राजपुरुषसेवेव. 1. 18 यत्र व्यड्ग्ये for यत्र. 75 1. 9 V. drops संभाव्य

,' 1. 10 त्रयाणां विभाग इति क्विक: 76 1. 17 प्रथममिति for एवमिति. 80 1. 15 विलिप्तेति पदं- 81 1. 10 17 कामोद्दीपनहेतुकत्वं, " 1. 19 ववमुत्तरत्र व्यङ््य एक 1. 20 विश्रान्तिस्तस्य- 82 1. 20 तदवाह.

" " 83 I.13-14 आवेयस्प नभसोऽ्पत्वादाधारस्य यशस: 1. 15 एषु स्वतःसिद्धस्यंति. 84 1. 16 ओववापयोरित्यप. "

1. 19 भयेण वेव्यत्र इंवर्लोप इतीकारलोपः। 91 1. 22 कोणप्रान्तदेशं. 92 1. 19 कवलं करवाल. ,, 1. 20 न चास्तूपमान संदेह इति.

१४८ APPENDIX II.

93 1.15-16 रस्फुनत्वमव्याह

" 1.24 दुर्विदग्बै for उद्दते'. 97 1. 19 सन्धिमि: for पद्यैः , 1.24 नवमश्रेत्यादिश्शिषाणां. 98 1. 13 शृङ्कलिनादन्तपदमित्यथः । 100 1. 12 अत्र पूरवापरपयाय 1.24-25 अनियतत्वादवस्थात्वमेतेषां 1. 25 न सहजत्वं for न जातितवं. 101 1. 13 परिमाणावन्छेदक: 10: 1. 22 किञ्चि दूनत्वमारम्भ: 107 1. 16 108 1. 14 कामसाम्यकृत् 1. 18 तळक्षणानुगतिरपि 111 1. 18 व््यमनादिभि: 114 1. 7 तस्यादृष्टफलविषयत्वात. 120 1. 15 तद्परपर्याय 124 1. 13 निरूपयन for निवारयन्. 1. 23 काव्यार्थमचनमत्रधार वृत्त्याश्रयणयो वैपरीत्यं for वरुष्य. "' 126 1. 10 लास्याङ्गं सकलं चात्र. 1. 11 भावप्रकाशकाव्ये तु. 127 1. 17 त्रिपुग्दाहादि 128 1.11 मिन्द्रजालविविः स्मृनः । 182 1. 1-9 मरुमहेन्द्रप्रभृतििः शलै्देवेक्ष व्यापां. 1.1C-11 शितिकण्ठमालायां for श्रीकण्ठमालाय 1.23-2 इदमनुपदमेवोक्ता रङ्कं प्रसाध्ये 11 139 1. 9 शब्दानां वाक्यविशेषाणां.

", 1. 24 मुम्मुडीया for मुम्मडम्बा 134 1. 9 वाच्यत्वाभावाद्गेद: 138 1. 20 पत्रिकार्यस्य 139 1. 19 सूयप्रकाशमहशत्वात् 140 1. 18 मियः स्तोत्रमपि 144 1 18 वेल्न प्रेङ्मन प्रयोगमिति याव्रन् 1. 21 अन पत्र fur त एव 150 1. 15 रजनिममये गोविमगीदी स्मेरवदनं. 158 1 19 प्रजासपतिश्व मवनीनि. 161 1. 16 आदिन्यपुराण.

APPENDIX II. १४९

172 1. 22 चैकशवे दृष्टे. 176 1. 13 कुन्त fur 'कुम्भ 177 1. 17 'विच्छेदं शिरोविन्यस्तमक्षरम्। 179 1. 20 इति कर्मत्वम्. 181 1. 18 अत्रानुपहितदिगन्तव्य।पकत्वं विभुत्वं.

" 1.22 शत्रुदेशावमरशाय 195 1. 15 दीपपङ्कि 198 1.20 सिद्धमित्याह 201 1. 25 खेचरसमुद्गनः 208 1. 13 तदेव कधमित्याशङक्य 1. 25 'शिष्टप्रतिपालनयो" 213 1. 22 त्रिलिङ्गा आन्ध्रदेशा इत्यर्थ: 214 1.16-17 बलवद्विरावेन जीवनस्य. 218 I.13 तस्याभक्तत्वात्. 226 1. 5 संभवति संचारिणामपि. 227 1. 17 सद्ध्वनिस्तु स पव. 1. 24 नायिकाकारस्य वर्ण्यमानस्या. 239 1.1+ प्रपञ्चेन for प्रसङ्गेन. 251 1. 22 कटितटादौ ग्रैवेयादिकं. 257 1. 15 'दात्मानुरागप्रकाशानि. 259 1. 14 267 1. 25 विशेष परयवसानमित्यर्थ :-

269 1. 19 परिहमितुं परित्रासयितुमित्यर्थ:। 270 1. 18 भुजान्तरस्थां. 272 1. 16 अकस्मात for कस्मान. 279 1. 14 भाव्र क्: after मलोकितं. 280 1. 25 न तु निरन्तरमनिकाश्य 284 1. 17 287 1. 8 गुणसामान्ययोगेन. 288 1. 6 चित्रतुरगादिन्यायेन, 1. 17 V. drops न. 1. 19 परिपोषात्नास्ति " 292 1. 27 पदार्थसंमर्गादिरूपवाक्यार्थत्वात्. 295 1. 8 योगिमनोनिवास निन्दावन. 304 1. 7 शब्दकममङ्गमुदाहरति। 1. 24 दोपत्ं च वक्यति।

१५० APPENDIX II.

306 1. 21 करियापरिपूरणा. 810 1. 21 हलि सर्वेषामिति लोपविधानान् 334 1.14 अत एवोज: &c, for पत पवौज :. 335 1. 9 तत्तन्मते काव्यशोभाकरत्वम् 1. 10 336 1. 7 चित्रमथाप्युपमा 1. 11 1. 16 पर्यायोक्तं प्रदीपकम् 1. 27 रसोपस्कारत्वसंभवान् "> 338 1. 21 312 1. 11 अव्यवधाने त्वसकृदावृत्तावपि. 343 1. 11 347 1. 21 उद्धारस्तु वक्ष्यते. 1.22 विनस्येन् for बदयने.

" 1.25 वर्णा: षषांशमारम्य 350 1. 4 गृहादिकम् 1.15 351 1. 20 अनेकालंकार बीजत्वान. 358 1.16-17 इत्यादि शब्दसाम्यऽपि. 355 1. 17 स्वरारमिके वा. 361 1. 23 कर्तृक्यचप्रत्ययस्याभावान् 1.24 तस्य कतृमनविशेषणत्वेन. 368 1.14-15 अनः कर्तृणमुलि. 365 1. 2. वार्तिकवशादिति भाव: 366 1. 13 वृत्तिवाक्यगा. 36: 1.16-17 कश्चिञ्र वस्तुविशेष: 372 1. 18 उमयत्र साधकवावकप्रमाणाभावात् 37t 1. 15 जिद्वाद्यनकारपस्य 11 :- 16 माशाविषाद्यागपं प्रति निमितन्वान् 1. 20 शक्तस्य तत्रामासंभवादिनि भावः I. 7> 1.24 कपिलादय. 377 1. 12 वस्तुताद्रम्यं प्रति मुग्वस्यैव.

387 1.19-20 अन पवत्रवशब्द: संभावना 1. 22 साधम्यव्राचक:

093 1. 15 नदष्नास्तत्प्रमाणा इन्यर्य:

APPENDIX II. १५१

398 401 1.14-15 गुणप्रधानभावनिबन्धनत्वं च. 119-20 न तु श्िष्टत्°. 403 1. 15 चन्द्रमुत्कर्षण जयति सति. 1. 22 प्रतिपाद्यते for प्रतीयते- 404 1. 20 षछ्चं भावविकारं 1. 22 खड्डलतायामिषु च. 406'1. 17 तेनामस्तुतवृत्तान्तारापेण प्रस्तुतं स्वयम्। 407 1. 15 आयुधानां ध्वजायामाजयावहा. 408 1. श्वुनिकटुत्वादि 1.16 श्रुतिग्राह्यं लिडदिप्रत्ययवेद्य. 409 1. 9 अथावयवान्तरेणार्थान्तरं तत्तक्क्रियादि 412 1. 15 यथावदन्यूनानतिरिक्ेण 1.23 शिवविष्णुविरिञ्चय:, 417 1. 22 420 1. 18 विरोधमूलेष्वनेकमेदं. 428 1.20-21 अत्रापि विरोधपरिहारार्थ. 426 1. 18 संगतिगर्भ विषमं 438 1. 16 हरिहरी पूजयतीत्यर्थ :- 439 1. 22 न तु म्लेच्छस्य. 449 1. 13 अत्र for यत्र. 453 1.15 वृत्तान्तयोः प्राकरणिकत्वम्। 454 1.23-24 यत्रोत्तरादुपनिबद्धमानादनुपनिबद्धमानः प्रश्र: 455 1.16 साधुजनव्यवस्थापिता 458 1.19 लुब्यकस्यादष्टतां गत्वा 463 1. 21 अस्यालीकिकत्वमाह. 469 1.20-21 विशेषणत्वस्थापनेना2. 1. 21 वा for च. 472 1.24-25 पृथगुपादानं पूर्वाविशेषद्योतनारथ.

APPENDIX III.

An alphabetical list of the Karikas and the Verses occur- ring in the Prataparudriys. अ. अखर्वगर्वदुर्वार 310 अप्रयुक्तमपुष्टार्थ 206. अगृढमपरस्याङगं 90. *अङ्कान्तपावेरङ्गास्य 116 अप्रसिद्धोपमानं य 318.

अङ्गा सङ्गरभीरव: 188 अप्रस्तुतरसं यत्तद् 316.

अङ्गघु जीर्णेषु विभू2 280. अपस्तुतस्य कथनान् 43.

अचुम्नितार्थसंपत्ति° 39 अप्राम्य सेवावसरं 87.

अतिकृरार्थसहितं 316 अव्दानृतून बिना मासान 81.

अतीतानागते यत्र +00 अभयं याचमानाना 85.

अत्यर्थसुकुमारार्थ® 58 अभिप्रेतपदावासः 301.

अत्यन्तसुकुमारौ द्वौ 58. अभूताहरणं मार्गो 111.

अत्युज्ज्वलत्वं बन्घस्य 325. अभूषणेऽपि रम्यत्वं 263.

अथवा प्रतिपक्षस्य 10 अम्यापतन्तीरमितो 170. अमद: सवभीमोऽपि +17. मद्यान्वयः काकति 198. अध्यय: परिसंश्रिष्टा: 331. अमन्दानन्दनिष्यन्द 325.

अनन्यसाधारणदानशौण्डे 391. अमर्ष: सापराधेपु 256.

अनिष्ठाभ्यागमोत्प्रेक्षा 241. अमी पारेमरस्तीरं 317.

अनुकूलो दक्षिणश्र घृष्टः 23. अम्विकारमणस्याडघि 501.

अनेकार्थस्य शव्दस्य 1137. अरण्यमहिषोदग्र- 820.

अन्त संजल्परूपत्वं 331. अरण्यवासीचित2 398.

अन्तर्यवनिकासंस्थे 115. अरे भूपाश्रापान् 250.

अंधउरभानिणिजणो 204. अर्थगम्भीरिमा पाक: 67.

अन्ध्रक्षमाभृत्मुमटा 400. अर्थतः शब्दतो वापि 123. अन्यत्राप्रीतिररतिः 27 .. अधप्रकृतय: पञ्र 10 ..

अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य 110. अन्यधिक्करणादात्मो :थ अलंकारेण रहितं 310. अन्यान्यभाषणमनङ्ग 278 अलंकारोऽ्य वस्त्वेव 88. अपदस्थसमासं तत् 310. अवतरति बीररुट्रे N, अपाद: पदमंघातो॥6. अविज्ञानायातं 269 अपारकरुणानिवे: 121. अपार्थ व्यर्थमेकार्थ 313. अवैषम्येण भणनं 321.

अपूर्णं तङ्गवेद्यत्र 306. अश्लीलं च विरुद्वं च 313. अश्रु नेत्रोद्धवं वारि 212 अधूविक्षा स 1018. अश्लीलार्थस्य कथनं :19 * The Karikas are printed fat.

APPENDIX III. १५३

असतामुष्णमानष्णं 365. असंलक्षितमूक्ष्मार्थ 165. इ.

असंभवद्ध्मयोगा 433. इति भावा निबद्धव्या 289.

असर्गवन्धमपि य96. इष्टानभिगमाद् ध्यानं 217.

अहिआईइ गुणेहं 244. इषटानिष्टागमाजातः 201. ई. ईशानं समया जग 416.

आअच्छइ पव् 245. ईषदङ्कुरितविभ्रमचारौ 38.

आकस्मिकं तु हसितं 270. ईषद्ृष्टविकार: स्याद् 263. आकस्मिकभयाखचित्त 260. ईषन्मृद्वर्थसंदर्भा 58. आक्षेप उपमानस्य +47. उ. आघाय किरणान् मानो 157. उक्तामिन्नार्थकं यत्स्याद् 31+. व्याघ्ाय सुरमेयोनि 319. मणेउं गरणाहं 217. उर्क्षिप्योत्क्षिप्य पादौ 168. उग्र: सपत्नेषु गुणेषु भास्वान् 382. आदरादशनं चक्षः° 271. आदिराजयशोबिम्ब 11. उग्रै: काकनिवीररंद्रनृपते 413. उत्तरात् प्रश्न उन्नेयो +5.1. आदेष्टा कुलदेवता 200. उत्पाद्येनेतिवृत्तेन 123. आद्यन्तपद्यसंयुक्ता 98. आधाररहिताघेय 420 उत्सादृश्रेति विज्ञेया 289. उदन्वानिव गम्भीर: 352. आधाराधेययोरानु 421. उद्यद्योवना मुग्वा 33. आभासत्वे विरोघस्य 16. मामूलात् फालता प्रसत्ति 173. ठदात्त उद्धतश्रेव 20.

आरूढे वरवीररुद्रनृपती 206. उदारकीत्यां मुजया 389 उद्गायन्ति शरत्निशाकर 156. आरोपविषयस्य स्या 371. उद्दामद्विर दौघदानलहरी 327. आरोप्यमाणमारोप 377. आरोहता रुद्रनरेश्वरण 425. उद्दामोद्यतविक्रमे कृतयुगे 357.

आलम्बनगुणश्षैव 222. उद्दिष्टानां पदार्थानां 451.

आलम्वनगुणो रूप 222. उद्यत्तोमरडामरा: 168.

आलानं तरसा निपाव्य 190. उद्यद्दो:स्तम्भखड्ग0 65.

आविष्कुर्वन्ति मुरजा: 133. उद्य द्वूंहित गजितेर्द्विपघटाकादाम्बिनीडम्बरै: 39.

आवेशो दुःखमोहाचै 255. आशामण्डलकूल® 328. उद्वेजिता रुद्रनरेश्वरस्य 450.

आशासु प्रशमितवासनो 444. 381 आशिषां विषधुम्राणां 393. आसन्नऽपि महोत्सवे 62, 2844. उन्मस्तकैमध्यमलोकभाग्ये 153.

आस्तां जयाशा रिपु 126. उन्मादस्तुल्यवर्तत्व 259. उन्मादो मूर्च्छनं चत्र 271. आस्तां मृगाक्ष्या गृह 216. उपक्षेपः परिकर: 109. 20

APPENDIX 1II.

An alphabetical list of the Karikas and the Verses occur- ring in the Prataparudriya. अ. भरवर्वगर्वदुवार 310 अगृढमपरस्याङ्गं 00. अप्रयुक्तमपुष्टार्थ 296. अप्रसिद्धोपमानं य 318. अप्रस्तुतरसं वत्तद् 316. अङ्गा सङ्गरभीरव: 188 अङ्गेषु जीर्णेषु विभू2 280 अप्रस्तुतस्य कथनान् 143.

अचुम्वितार्थसंपत्ति° 59 मप्राप्य सेवावसरं 87.

अतिकृरार्थसहितं 316 अव्दानृतून बिना मासान 81.

अतीतानागते यत्र 160 अभयं याचमानाना 85.

अत्यर्थसुकुमारार्थ° 58 अभिप्रेतपदावास: 301.

अत्यन्तसुकुमारौ द्वौ 58. अभूताहरणं मार्गो 111.

अत्युज्जवलत्वं बन्धस्य 325. अभूषणेऽपि रम्यत्वं 263.

अथवा प्रतिपक्षस्य 10 अम्यापतन्तीरभितो 170.

मद्यान्वयः काकनि 198. अमद: स्वभौमोऽपि +17.

अध्यवः परिसंश्िष्टाः 331. अमन्दानन्दनिष्यन्द 325.

अनन्यसाधारणदानशौण्डे 391. अमर्ष: सापराधेपु 256.

अनिष्ठाभ्यागमोत्प्रेक्षा 211 अमी पारेसरस्वीर 317.

अनुकूलो दक्षिणश्च घृष्टः 23. अम्विकारमणस्याइबि 301.

मनेकार्थस्य शब्दस्य 137. अरण्यमहिप्ोदग्र320,

अन्त संजल्परूपतवं 331. अरण्यवासोचित 393.

अन्तर्यवनिकासंस्थे 115. अर भूपाश्ापान् 256.

अंवउरभानिणिजणो 204. अर्थगम्भीरिभा पाक: 67.

अन्ध्रक्षमाभृत्मुभटा- 400. अर्थतः शब्दतो वापि 123. अन्यत्राप्रीनिररतिः 27. अधप्रकृतय: पञ्च 105.

अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य 410. अर्थयोगरुचिश्लेषें 382. अन्यविकुकरणाद़ात्मो :थ अलंकारेण रहितं 319. अन्योन्यभाषणमनङ्ग 278. अलंकारोऽय वसत्वेव 88. अपदस्थसमासं तत् 310. अवतर्रि वीररुद्रे 38. अपाद: पदमंघातो 96. अविज्ञातायातं 269 अपार करुणानिच: 421. अवेषम्येण भणनं 32. अपार्थ व्यर्थमेकार्थ 313. अपूर्ण तद्वेद्यत्र 306. अश्लीलं च विरुद्वं च 313.

अयूतपप्राया 10%. अश्र नेत्रोद्गवं वारि 212. अश्लीलार्थम्य कथनं :19 * The Karikas are printed fat.

APPENDIX III. १५३

असतामुष्णभानूष्णं 365. इ. असंलक्षितमूक्ष्मार्थ 465. असंभवडर्मयोगा 433. इति भावा नियद्धव्या 289.

असर्गबन्धमपि य96. इष्टानभिगमाद् ध्यानं 247-

अहिआईइ गुणेहिं 244. इष्टानिष्टागमाजातः 251. ई. आ. ईशानं समया जग 416.

आअच्छइ पव् 245. ईषदङ्करितविभ्रमचारौ 38,

आकस्मिकं तु इसितं 270. ईषद्ष्टविकार: स्याद् 263.

आकस्मिकभयाखचित्त 260. ईषन्मृद्वर्थसंदर्भा 58.

आक्षेप उपमानस्य +47. उ आघाय किरणान् मानो 157. उक्तामिन्नार्थकं यत्स्याद् 314. व्ाघाय मुरभेयोनि 319. माणेडं गरणाहं 217. उत्क्षिप्योत्क्षिप्य पादौ 168. उग्र: सपत्नेषु गुणेषु मास्वान् 382. आदरादर्शनं चक्षुः° 271. उग्रैः काकतिवीररंद्रनृपते 413. आदिराजयशोिम्ब 11. उत्तरात् प्रश्न उन्नेयो 45.1. आदेष्टा कुलदेवता 200. उत्पाद्येनतिवृत्तेन 125. आद्यनतपद्यसंयुक्ता 98. उत्सादश्रेति विज्ञेया 289. आधाररद्िताधेय2 120 उदन्वानिव गम्भीर: 352. आधाराधेययोरानु 121. उदयदयौवना मुग्ा 33. आभासत्वे विरोधस्य +16. उदात्त उद्धतक्रेव 20. आामूलात् फलिता प्रपत्ति 173. उदारकी्त््या मुजया 389. आरूढे वरवीररुद्रनृपतौ 206. उद्गायन्ति शरत्निशाकर 156. आरोपविषयस्य स्या° 371. उद्दाम द्विर दाघदानलहरी 327. आरोप्यमाणमारोप° 377. उद्दामोद्यतविक्रमे कृतयुगे 357. आरोहता रुद्रनरेश्वरण 125. उद्दिष्टानां पदार्थाना 451. आालम्बनगुणश्रैव 222. उद्यत्तोमरडामरा: 168. आलम्बनगुणो रूप 222. उद्यद्दो:स्तम्भखड्ग 65. आलानं तरसा निपाव्य 190. उद्य द्वंहित गर्जिने ्दविपघटाकादाम्बिनीडम्बरै: 39. आविष्कुर्वन्ति मुरजा: 133. आवेशो दुःखमोहावै 255. उद्धेजिता रुद्रनरेश्वरस्य 450. आशामण्डलकूल 328. आशासु प्रशमितवासनो +4t 381 आशिषां विषधूम्राणां 393. आमन्नेऽपि महोत्मवे 62, 284. उन्मादस्तुल्यवर्तत्वं 259. आस्तां जयाशा रिपु 126. उन्मादो मूर्च्छनं चैत्र 271. आास्तां मृगाक्ष्या गृह 216. उपक्षेपः परिकर: 109. 20

१५४ APPENDIX III.

उपश्लोक्यस्य माहतम्या 11. उपस्कुर्वन्ति तं सन्तं 337 करोदग्रेण महसा 166, कलहान्तरिता चैव 27. उपायनं गजाश्वादि 468 कलापूर्णे नित्यं 403. उपायापायशङ्डाम्यां 106. कल्पितेनेतित्तेन 125. उरोमात्रोत्सेवं भवदृपि 288. कन्याणी सकलापि 201. उवह इला बहुआए 86. कविसंमतसाहश्याद 380. ए. कवेर्पापि वागवृत्ति: 11. एअसिलामहिलाणं 94. कस्ते सुन्दरि बनने हदि +11. एकत्रैवानुरागक्षेत् 228. कस्त्वं शुभ्राखिलाङ्गश्रस 86. एकद्विप्रभृतीनां तु 341. कस्स कए केण किअं 265. एकस्मिन् कारणे कार्य 459. काअईपुरठ्ठआ 239.

एकस्य वस्तुन: प्राप्ता 153. काकतिक्ष्मापतेजैत्र359.

एकस्य वस्तुनो भावाद् 452, काकनिक्ष्मापतेहाष्टि 93.

एकस्येवोपमानोप 369. काकतीन्द्रकृपादृष्टि 433.

एकायत्तोऽसुकूल: स्यात् 24. काकतीन्द्रद्विषत्कान्ता 434. एष जिष्णुविहारोपि 418. काकतीन्द्रस्य निःसाण 477.

एष विन्ध्याचल: सान्द्र 317. काकतीन्द्रो रणे भाति 365. एपोऽयमित्युपक्षेपात् 119. काकतीयकुलाम्भोधे: 51.

ओ. काकतीयकुल लक्ष्मी 447.

ओज: कान्तिगुणोपेता 65. काकतीय चमूवंत्ते 473.

ओजः समासभूयस्त्वं 327. काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्ति 64. काकतीयनरेन्द्रस्य राज्य 158. ओोजस्प रुद्रदेव 348. काकतीयनरेन्द्रस्य यर्श 330. ओज: सुशब्दता प्रेयान् 322. काकतीयनरेन्द्रस्य यशो 10. ओत्वलोपौ विसर्गस्या 310. काकनीयप निशीयमहोष्म 463. ओसरइ सहीहि सम 84. काकतीयप्रतापोष्म 395. ओ. काकनीयप्रदीपोऽयं 175. औत्सुक्यमात्रमारम्भ: 105. काकतीयविभो: कीर्निपुण्डरीके 83. औन्नत्यं महदन्यदेव 60, 235, 397. काकतीयविभो: कीर्तिविभवे 380, 354. औन्नत्यं यदि वर््यते 61. काकर्नायविभो: की्त्या 443. अर्जित्यं गाढवन्वत्वं 329. काकतायस्य दुग्बाब्वे 375.

क. काकनीयाभिजातोऽयं 463.

कथमपि गमयत्वा वामरं 218. का नाम गणनास्मामु 304.

कदाचित् कल्याणे रजनि 150. कान्ताभिसरणोशुक्ता 32.

कपालफलकावस्या: 391 कान्नाग्वामसंतमा: 89.

वगल: वाक्तीन्द्रस्य 12. कामुकादिवचोवेषै: 127.

करिकुम्भी स्तनावच 314. काम्बोजा: क्षनकुम्मि 188, कारणं गम्यते यत्र 16.

APPENDIX III. १५५

कारणान्यथ कार्याणि 225, को संमओ महीअले 258. कारणेन विना कार्य 423. कौसव्यासीत् प्रथमजननी 16. कार्यकारणयोर्भिन्न® 424. कमचष्टं भवेदार्थ: 303. कार्यकारणसामान्य® 449. कमेणेकमनेकस्मिन् 264. कार्यभूतोऽनुभाव: स्यात् 222. क्रियापदेन रहित 309 कार्श्यमङ्गस्य तानवम् 275. क्रीडाद्रीयति गोत्रशैल 360. कालाक्षमत्वमौत्सक्यं 253. क्रोधोडस्याथ संमोह: 290. कालाहि: किमयं 379. क्िष्टं गूढार्थकं ग्राम्य296. कालिङ्गात्र निषीद 210. क्विष्टं तदर्थावगति 297. काव्यं यशसेऽर्थकृते 6. क्वचित् संकेतमावेद 29. किं राज्येन शमोन्मुखं 160. क्क भूपालास्नाहग्विभव 427 किं लब्ध चतुरनिनेन 236. क्वापि क्वापि कलिङ्ग 122 कि लोकश्रवसोभाग्यं 110. क्षामक्षाममुखा: कान्ता: 308. किं वा क्षीमवितानं 454. क्षीरनीरनयाघत्र 17+. ककिं कन्पद्रमम्जरीस्ज: 380. क्षुब्घेष्वद्रिषु संभ्रमान 233. किंचिदून: पीठमर्दः 27. क्षागीपाणिग्रहणसमये 113. किं णु धणं कुलविज्जा 455. क्षोणों बिभ्रतु भभृतः 433. किं नामाचरितं तप: 24. क्षोणीं रुद्रनरावीशे 454. किमद्य व्युत्पत्तिस्तव 455. क्षोणीरक्षणदक्षिणा: 39, 72, 329. किमेष नवमो हरित्पति 354, 379. ख. रकि मण्डनं त्रैलोक्या: 153. खग्गे जुज्झविजिम्मिए 39, 72. किरीटमाणिक्यमयूखजालै: 378. खङ्गाघातनिकृत्त 60. कीर्ति: काकतिवाररुद्रनृपत: 351, 387. खलेकपोतन्यायेन 458. कातों प्रतापरुद्रस्य विलसन्त्या 447. ग. कातों प्रतापरुद्रस्य विहरन्त्या 38. गच्छाग्रे सखि 29 कतः कान्तारवृत्तीना 302. गतिर्नाम सुरम्यत्वं 333. कुतः शुष्यदपा नद्ः 313. गवपद्यमयं काव्यं 96. कुतूहलं च चकितं 262. गमिअं कहं वि दिणं 274. कुतूहलं रम्यदष्टो 269. गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य 110. कुन्दति कुमुदति हंसति 368. गर्भसन्वो प्रसिद्धस्य 111. कुलशहुआण ण जुज्जड 264. गाढालिङ्गनसंमर्द 14+. कुलाचारयशःशौर्य 40. गाधा इवार्णवा जाना 445. कर्मवच्छेषवद्गात°357. गाम्भीयमौन्नत्यमन 451. कूर्मे-द्रपन्नगावीशा +29. गायन्तरतुमोदते 19, 206. कृत्यवस्तुपु चातुर्य 15. गुण क्रियायौगपयं 456. कैलासदुग्वाणवयान® 414. गुणा गुणास्ते नण्यन्ते 34. कोपात् प्रियं पराणुय 31. गुणालंकारचारुत्व 11. को वा रास्ग्रहणसमयो 252. गुणालंकारश्री 291.

१५६ APPENDIX III.

गुणालंकारसहिता 12. जह तह व होदु 85 गुणालंकाराणां 36. जागरस्तु विनिद्रत्वं 274. गुणैस्तत्रामक्त 260. जागर्त्तु राजशव्दोऽयं 215. गुरुअणस विद्दम्मि 166. जाड्यमप्रतिपतति: स्यात् 251. गुरुप्रमाणेन निजेन सघ 407. जानः प्रतापरुद्रेन्दुः 476. गुद्दा गृदाणि शबरा 312. जाता वयं संप्रति वीररुद्र 393. गृढविप्रियकृच्छडः 26. जिअमअणरूवसारो 240. गेहइ गरणाह 266. जितत्रैलोक्यलावप्या 263. गोठ्ठीए महिलाण 257. जितमदनविलासं 59. गोरश्ठाभि: परितोषयन् 17. जित्वा प्रतीचीमय 185. ग्लानिर्वलस्यापचयो 243. जिष्णुरिन्द्रः क्षितिभुजा 344. च. जीर्णकाननसकीर्णे 305. चकास्ति काकतीन्द्रस्य 392. जेतुः काकतिभूभत्तुंः 49. चकितं भयसंभम: 269. जेतुः काकतिवीर 66, 326. चक्षु:प्रीनिमन:सङ्ग: 271. जेत्रा काकतिवीररुद्र0 177. चतुर्विवैरमिनये 100. ज्ञात्वाप्यन्ध्रपुरीन्द्रस्य 307. चतारोडङ्का: संयश्र 127. ज्योत्स्नीयन्ति सुधीयन्ति 362. चन्द्रानना: कटाक्षैन: 316. चन्द्रास्ये कथमङ्गलीयक 275. चातुय किमु वग्यत 15. ण.

चापलं त्वनवस्थानं 250. ण मुणदु अंणत्ति 244.

चापत्यसुग्रता चैव 200. णरणाइ चंदधवले 241.

चितअंतिए णरेहं 277. त. चिर्यत्यिक कान्ते 29. तं मुजातं समुदृक्ष्यि 139. चिरेण चरितार्थोऽभूत 4. तत्रापवाद: संफेटो 112. चिह्नान्यस्य पदव्जयोः 217. तत्त्वं यस्य परः पुमानवतरो 40. चेतःसंकोचनं व्रीडा 219. तत्त्वमार्गानुसंधाना2 258

छ. तथासमालोकनकीतुकानां 250.

छन्दोभग्रं वचो यत्र 308. तदन्योन्यं मिथो यत्रो 425,

छित्नोदद्वेरिवीर 183. तदुदात्तं भवेचत्र 466.

ज. तद्रुण: स्वगुणत्यागा 415. तद्वाक्यगर्भितं यस्य 307. जगत्प्रकाशकत्वं यत् 14. तन्महामहिमत्वं स्याव 16. जगत्मु बमुधा भानि 470. तपोविशेषैः प्रथिनैः 18. जग्ना भूयांसि मांसा 326. जयश्रियामाश्रयनामुपेति 392. तह णिउणो तह महुरो 274.

जयश्रीवासपद्मस्य 385. तात्कालिको विकार: स्यान् 265.

जह जह हसइ 270. नाहकपालनसामर्थ्य 358. ताहड्म्यमलोकभाग्य 12.

APPENDIX III. १५७

तापाधिक्यं ज्वरो मतः 276. ताराणां संख्यया पवै० 99. दष्टया पश्यास केवलं 26, 465.

तिलतण्डुलसंग्लेष® 472. दष्टा काकतिवीररुद्रनृपते: 82.

तेज:पर्यायह्रयो: 138. दद्वा रुद्रनरेन्द्रं 250. छष्वा सवमे कुपित 255. तेल्लोक वहइ मही तं 243. तैस्तेमह्ीपालनसविधानै 357. देयात् सिद्धि महालक्ष्मी 132 देवे काकतिवीररुद्रनृपतौ 458. त्रायस्वत्यनुवाद पव भुवन 216. देशान्तरगते कान्ते 31. त्रासश्रैव वितर्कश्र 223. दोरारशीविषजिह्रया 376. त्रासान्धकारमध्याब्ाः 376. दोष: काव्यापकर्षस्य 296. वैलोक्यप्रथमानकीर्तिमहसः 31. द्राक्षापाक: स कथितो 67.

ञैलोक्यसारोगप मुवर्णरौल: 452. द्वे मिन्नलिङ्गवचने 302. त्वया दारैरुदारश्री 140. घ.

दंष्ट्रायां कुहनाकिटेभंगवतो 464. द. धर्मद्विषामर्थमुषां च भङ्ग 418. धर्मालम्बसमुच्छितां 18. दइआलिङ्गण णिम्भर 241. धर्मेकायत्तचित्तत्वं 16. दठ्मणा वि ण पेकखइ 445. धर्मोडथ इव पूर्णश्री 19, 353, 370. दम्भोलिसंरम्भमहाजिगोप: 391. घातर्निष्करुणोऽि 231. दन्तिव्यूद्दमुपायनीकृतममुं 196. धावत्पादातपादाहतिदलित 167. दरहसिअगम्भिआइं 273. धावनन्मृगेषु संभ्राम्यत् 311. दर्पमात्सर्यभूयिष्ठः 22 धीर: शान्त: प्रसन्नात्मा 23. दाक्षिण्यं त्वयि दक्षता 329. धीरोद्ते तथा रौदो 41. दातु: काकतिवंशमण्डनमणे 67. धीरोद्तौ स्त्रियं दिव्यां 181. दावानलेन्धनं सद्यः 316. धृतिश्चित्तस्य नैस्स्पृह्यं 249. दिठ्ठा कमलासत्ती 332. दिनकृति कुमुदधृतो 435. ध्वजाग्रे काकतीन्द्रस्य 462,

दिने दिने रुद्रनराधिपस्य 401. ध्वनिमत्ता तु गाम्भीयम 331.

दिशां जतुविश्वप्रथित° 388 न.

दिश्युत्तरस्यां नेदीया 319. नगरार्णवशैलतु 96.

दुःखेरष्यातत्त्ववोचादे 243. न तद्राज्यं प्रजा यत्र 470. न धीरोदात्तविषये +1. दुग्धार्णवशतायेव 395. दुग्वार्णवीयत्यम्भोवीन 360. न नित्यमस्मिन परिपूणतेति 394. नरेन्द्रमौले न वयं 110. दुदशां प्रतिपन्नाना 311. नर्मोक्तेन निमन्त्रिता 25, दुष्टोऽपि महतां संगाद् 450. नलन हुषदिलीपधर्मपुत्र: 120. दूत्यो दासी सखी कारु 33. न शङ्कान्या ताहग 29. दूरादाकर्ण्य विश्वप्रसृमर 61, 234, न संशणुमह्दे हन्त 302. दूमेइ चदसिटठि 276. नाटकं सप्रकरणं 102. दृष्टेऽपराधे चण्डत् 257. नात्याश्रयत्वेनाभेद: 102.

१५८ APPENDIX III.

नाथ प्रतापरुद्रस्य 112. निद्रा चित्तनिमीलनम् 254. ।पाश्चात्यानां वजेषु 183.

निन्दनत्वत्र कुलस्त्रिय: 283. पाषण्डविप्रप्रभति° 126.

निन्दया वाच्यया यत्र 443. पिअविरहं असहंती 259.

निमयांदमनोभवोत्सवकथा 267. पिअप्तदि कहहि अहिआ 95.

निमल कुलमुद्देल 314. पित्रा स्वयंभूपतिनोपदिष्टं 190.

निर्वेदग्लानिशङ्काख्या 225. पीन्वा मांसोपदंश 182 285.

निश्रिन्तो धीरललितः 22. पुण्यश्लोकस्य चरित 5.

निषिध्य विषयं साम्या 380. पुररोधरणाग्र्यादि 129.

निस्साणध्वनिमाकलप्य 251. पूर्वशास्त्रानुसारण 12,

नीत्वान्यत्र निशां 30. पूर्व पूर्व प्रति यदा 469.

नीराजयन्त्यन्ध्रपुरी 210 352. पूर्वानुभूतविषयं 248.

नूनं मालषु लाटानां 315. पूवभ्यो भामहादिभ्यः 1. पूर्वेषां काकतीयाना 211. नूनं विश्वभराभार 389. पूवेंः काकतिवंशजे 196. नूपुराङगदद्दारादि 222. पच्छन्ती दुग्धसिन्धुं 329. नृपा: प्रणतमूद्धान: 867. पेच्छइ इमां णरिदो 457. नृपा: मतापरुद्रस्य 93. पेच्छह सहिअ एसा 264. नृपंषु शिक्षाविधिदण्डचारं 361. पेसेमि मणेति मुहा 253. प. प्रकाश्ये त्रेलोक्ये 333.

पणअकुविआचिरेण 260. प्रकृताप्रकृताभय 136.

पतत्प्रकर्षमधिक 302. प्रक्रान्तनियमत्याग 312.

पत्यु: काकतिनाथस्य 19. प्रक्रान्तमुर्वीपति 209.

पदन्यासक्रीडा 268. पदे पदे स्ग्वलन्तं मां 158. प्रचण्डतरदोदण्ड° 6 ..

पद्माकरोऽपि विलसति 417. प्रताप: काकतीन्द्रस्य 343.

पद्मायाकारहेतुत्वे 345. प्रतापरुद्र इत्येषा 148.

पद्मोल्वाससदस 375. प्रतापरुद्र एंवैक: 432.

परिवड्रइ विण्णाणं 6. प्रतापरुद्रदेवस्य गृणवणनया विना 02. प्रतापरुद्देवस्य गुणानाश्रित्य 10.

परोत्कषासहिण्णुत्व 244. प्रतापरुद्रदेवस्य पादपीठी 359.

पर्यायेण द्योस्तम्मिन् 309 प्रतापरद्रदेवाङघ्रि 415.

पतरनेनानुकूलेन 171. प्रनापरु्द्रदेवेन 395.

पशानवध्यानालोक्य 390. प्रतापरुद्रदेवोऽयं 323.

पश्यन्तो भयविह्वलाः 421. प्रतापरुद्रदोदण्डो 473.

पध्यन्त्यात्मजदर्श 360. प्रतापरुद्रनगर 170.

पाज्जाली रीतिवैदर्भी 66. प्रतापरुद्रनुपने काकतीय 205.

पामरव्यवाहरैक 297. प्रतापरुद्रनपतेरग्रं 425. प्रतापरुद्रनपतेरपारे 385.

APPENDIX III. १५९

मनापरुद्रनृपतेरहो +43. प्रतापरुद्रनृपतेर्जगन्महित 359. प्रस्तुतानां तथान्येषां 428.

प्रतापरद्रनुपतेधरित्री +46. प्रस्तुताप्स्तुतानां तु 429.

प्रतापरुद्रनृपतेमेण्डलाग्र 354. प्रस्तूयमानकालस्य 119.

प्रतापरुद्रनुपतेः पारिजातात् 476. प्रस्थेम्य: कुलभ्भृतामपि 206.

प्रतापरुद्रनृपतौ भद्रा 457. प्रासाद गर्भवलभीषु 281. प्रियमानीय मानिन्या 257. प्रतापरुद्र: स्वय 441. प्रतापरुद्रस्य कृपाणधारा 175. प्रियां सवसहां तेस्ते 28. प्रियागमनवेलायां 28. प्रतापरुद्रस्य गुणा 388. प्रतापरुद्रस्य जय 259. प्ियानुकरणं लीला 264. प्रियोपलालिता नित्यं 28. प्रतापरुद्रस्य दिगन्त 283. प्रेयः प्रियतराख्यानं 328. पतापरुद्रस्य दिशा 258, प्रौदिरुक्ते: परीपाक: 332. प्रतापरुद्रस्य नरवे 388. प्रतापरुद्रस्य भुज 414. ब.

प्रतापरुद्रस्य मुजा 270. बन्धपारुष्यरहिता 64.

प्रतापरुद्रस्य भुजे 249. बलिन: प्रतिपक्षस्य 62.

प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकपयःकणा 207. बले चलति संभ्रमं 167.

प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकपयःकणैः 392. बहुवल्लहो ख राआ 411.

प्रतापरुद्रस्य रणे कृपाण: 82. प्रतापरुद्रस्य रणे जिताः 468. विभ्रत्युर्वीचुरां गुर्वी 424.

प्रतापरुद्रेण पराजितानां +23. बिभ्राणान् कबरीं 230.

प्रतापरुद्रे नृपमौलिरत्ने 256. बीजबिन्दुपताकाख्य 105.

प्रतापवीररुद्रस्य 375. बीजवन्तो सुखायर्थाः112.

प्रतापश्रीतुन्यं 364. ब्रह्मन मेरुगिरो 398.

प्रतिपाधकथाङ्ग स्यात् 107. म. प्रतिभपालशुद्धान्त 446. भणइ अ असंगदत्यं 245. प्रतिस्कन्वं भिन्नवाक्य 98. भद्रां कोतुकवेदिमागतवतो 131. प्रत्यक्षनेतृचरितो 117. भद्रासनाध्यासिनि 428.

प्रथमेडक्के निबद्धव्या 129. भद्रासनानि दषद: 312.

प्रबन्धानां प्रबन्द्णां° 5. भवेदव्यवधानेन 341.

प्रभवे काकतीन्द्राय 303. माइ णलेण कअजुअं 430. भाईरहिए जलणिह्दी 130. पलय: सुखदुःखनै 240. भाग्यभूमा महीं प्राप्त: 470. प्रलाप: प्रियसं्लिष्ट 273. भाग्यं मध्यमलोकनिप्र 325. प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो 250. भारतीत्तिभूयिषव 125. प्रसाविताशावलया 373. भावतो वाक्यटत्तियां 333. प्रसिद्धार्थपदत्वं यत् 323. भावस्य शान्तिरुदय: 228. प्रस्तावना वा तत्र स्यात् 118, भावाश्रयं तु नृत्यं स्यात् 101.

१६० APPENDIX III.

भावे स्थायिनि बरषे 294. मातः कर्थं काकते 399. भावो हावश्र हेला च 262. मानभारनि वत्स 141. भास्वानिवोद्यन्नुदयाद्रि 357. मानेन महतास्मामि 306. भूत प्रेतपिशाचाना: 127. भूपाला: क्रियतां मूझा 456. माभूदेकाणवं विश्व 316.

भूपा: प्रतापरुद्रस्य 150. मा होदु कस्स' वि 7फुडं 263. मिथः,संश्लिष्टपदता 323. भूपा: सन्तु चिराय 214. मिश्रमीहामृगे उत्तं 131. भभृत्मुतामहादेवौं 133. मुखं प्रिमुख गर्भ: 104. भूमेरकल्पवृक्षत्वादिति 389. मुखं वीजसमुत्पत्ति: 108. भरस्तु सपन्नसमस्नमस्या 218. मुखैः सदस्रेण फणी 20. भूरव भुवनं देव: 454. मुग्धे कस्तव वत्तने 282. भृनात्मगुणरत्नौवै: 405. भेदप्रधानसाधर्म्य 435. मुग्धे यन्मनसोऽपि 34.

भोजा व्यर्थभुजायुवा: 188. मुधानुधावनं जातं 318. मुनौ लोपामुद्रामुहृदि 184. म. मुरारेय: पूर्व 12.

मतं सहचरभ्रष्ट0 320. मूच्छा त्वभ्यन्तरे वत्ति 277. मतं गद्गदभाषित्वं 242. मूर्धानो यूयमास्माका: 79.

मथिताद्वेरिवाराशे 373. मदश्र्युता नर्तित 412. मोट्रायितं कुट्टमितं 262. मदिरादिकृतो मोह 245. मोट्रायितं स्यादिष्टस्य 266. मधुरोद्वतभेदेन 101. मोहसिसिरोवआरा 276.

मध्यमारभटी त्वन्या 61. मोहस्तु मूर्च्छनं भीति 248. मध्यमारभटी पौढे 61. म्लानापि भूभृतां भाल2 449. मनस्तापाद्यभिभवा 258. य मनःसङ्ग: प्रियतमे 272. मनाकप्रियकथालापे 268. यत्काकर्नीयनृप 208.

मनूपदेशाः क्व गना: 301. यत्तु संपूर्णवाक्यत्व 325.

मन्थनाचल एवंक: 432. यत्तंज: प्रतिपक्षभूपविहरद्' 40.

मन्थानाचलमूल 50. यत्पूर्य सरसीषु पद्ममुकुल 251.

मन्दोदमत्वमालस्यं 246. यत्र ख्यातेतिटत्तं स्यात् 128.

मरणं मरणार्थस्तु 259. यत्र पूर्वापरीभाव 314.

महाकुलीनता नाम 12. यत्र भाणवदङ्गानां 130

महाकुलीनतौज्वल्यं 12. यत्र वाक्यद्वये विम्न्न 432.

महासत्वोऽतिगम्भीर: 21. यत्र वत्तं प्रसिद्धं स्यात् 127. मही महीनविभवे 341. यत्र संध्यङ्गटत्त्यङ्ग 126. महुगइ रुद्दणरवइ 267. यत्र सामान्यनिर्देश: 431. मांसकीकससकीणा : 02. यत्र स्यादुत्तराङ्कार्थ: 116. यत्राधिकपदोक्ति: स्पाद् 312.

APPENDIX III. १६१

यत्राभिप्रायगर्भा स्याद् 439. येषा सुखे निजवचू 465. यैर्देशस्त्रिभिरेष 213. यत्रार्थ: प्रमुखे किंचिद् 343. यत्रेतिदत्तं प्रख्यातं 130. योगमात्रप्रयुत्त यदसमर्थ 297. योऽयं जातखित्रिलोकी 146. यत्रोत्तरोत्तरेषां स्यात् 469. यत्रोपमानमधिकं तद्गवे 317. यो रुद्रो रजताचले 147. यो हेवुः काव्यशोभायाः 335. यत्रोपमानमधिकं न्यूनं वा 308. यत्रोपमा भवेद्धित्® 307. र.

यत्सवलोकातीत° 315. रङ्ग प्रसाध्य मधुरैः 124. यथामुखं नाटकवत् 128. रजोधूमः सेनाव्यतिकरभवो 448. यधा रुचा स्व्रामिनि 358. रज्जंतो भुवणमिअं 419. यथोपक्रमनिर्वाह्ो 333. रणाङ्गणे रुद्रनरेन्द्ररोष 460. यदा तु पूर्वपूर्वस्य 470. रतिहासश्र शोकश्र 221. यद्ूहे कलकण्ठनाद 137. रथा: सरभसभ्रमन्2169. यवप्यसौ प्रबन्धेपु 4. रथेनाभिमुखं यानतं 182. यद्विश्राण नताच्छील्य° 13 रम्यामेकशिलामिधान 467. यद्वीथ्यङ्गै: समाकीर्णे: 127. रसप्रधाना: शब्दारथाः1. यद्वेदात् प्रभुसंमिता 5. रसभावतदाभास2 00. यदतुल्योपमानं तद् 317. रसाननुगुणा रीति 310, यदप्रयुक्त कविभि 296 रसाभिज्ञानयोग्यत्वं 262. यमकं पौनरुत्तये तु 342. रसास्त्राद प्रभेदा: स्पु: 42. यशः प्रतापसुभगो 18. रसास्त्रादेन तरला 144. यशस्विनी पद्म 445. रसो वाक्यार्थः सन् 292. यशःश्रियः काकत 324. रहः प्रत्यासन्ने 278. रागो धर्मे न विषय 454. यस्वद्गोत्रमहत्तरस्य 213 .* राज्ञ: काकतिवीर 426. यस्मिअ्जगन्मङ्गल 135. राज्ञ: पूजाविवि धत्ते 138. याता यस्यासमग्रा 35. राज्ञा प्रतापसुद्रेण 370. यात्रा प्रातृषि वीर 372. राज्ञां गवाड्ुरोद्रेदाः 391. यात्रारम्भमहेष्वहंप्रथमिका 181. राज्ञां मौक्तिविभषण 374 यात्र, रम्भविजुम्भमाण2 374. राजि रुद्रनराधीरो 18. या पदानां परान्योन्य 67. राज्ञा याद्ववंश 439. या प्ृथक्पदता वाक्ये 321. राज्यश्रीपरिभोगशंसि 26. यावदर्थपदत्वं तु 330. रात्रिर्यामत्रयपरिमिता 30. युद्धाय समनन्न्त 182. रिपुतिमिर मुदस्यन 431. युवराजेन भवता 198. वेन केनापि तालेन 97. रीतिर्नाम गुणाप्लिष्ट 63.

येन यत्साधितं वस्तु 463. रुद्दणरेदस्स गुणे गाअइ 262.

21 रूपसंपत्रदेहत्व 12

१६२ APPENDIX III.

ररं क्षुद्रमहीक्षिनः 312, रे रे गुजर जजरोऽि 22, 186. तरिअणामे पिषण सम 242

रेरे शवण कस्तवायमनिद 232. विकटाक्षरबन्वत्त्र 326.

रोपाश्रहर्षभीत्यादेः 266. विचित्रं स्वविरुद्धस्य 124. विच्छित्तिरतिरम्पत्वं 265. ल *विजिनारिपुरो मूतो 139. लंधिअमहिलाममहं 276. *विजितारिपुरो मूनो 475. लक्ष्मीनिवामगृह 351, 382. *विजिनारिघुरो मूनौ 58. लक्ष्नी: सद्मानि निभर 268. । विज्जाओ सअलाओ +27. ल्क्ष्नीयस्य विलोचनाव्ज 280. विज्जावहण अहिअ 164. लक्ष्मीवीक्षितवैंभवस्य 347. विज्ञापयामस्ते किवित् 441. लक्ष्नीसत्व्रं पुरुषोत्तम 2x? विनरण गुणलीला 64. लक्ष्यालक्ष्यस्य वीजस्य 100. विदग्धमणिनिर्या स्पन् 332. लच्छीसरस्मईअववलिअ 143. विद्यया विनयोत्कर्षो 469. लावण्यैकनिघि 238. विद्याकेरवकौमुदीं 1. लीलाविभ्रमपूर्वरङ्ग 34, 69. विद्यासमुद्रे भुवनैकमद्रे 78. लोकालोकगिरीन्द्र 156. विना संबन्धि यत्किंचित् 402. लोक काकतिवरिरुद्रनृपते 364. लोकेषु त्रिष्रु काकनीश्वरगुणान् 330. विपरीतार्थचीर्यस्माद् 297. लोकोऽयमविशेषज्ञः 353. विप्रलम्भो विवाहश्र 96. विप्रेम ङलसूक्तपाठमुखरै 202. व. वंशोऽयं काकनीयानां वाररुद्रेण 367. विबोधश्चेतनावाप्ति 256.

वंशोपस्त काकतीयानां तत्रासन् 331. विभानि काकतीन्द्रोऽयम् 19.

वक्रं चापरवकं च 06. विभाति भर्दोरिव 368.

वदान्यतरुमञ्जरी 324. विभाव: कथ्यते तत्र 222.

वदान्यो नान्योऽस्न 14, 363. विरभावेरनुभावैक्ष 219.

वपुर्जलोद्गम: स्वेदो 241. विभु: स्वयंभूरवद° 152,

वपुषा नं नमस्कृत्य 151. वित्रमस्त्वरयाकाले 265.

वयमशरणा इत्येषोक्ति: 141. विमुक्ता वल्लमरेता 312.

वरः प्रतापरुद्रोऽयं 212. विमुग्वा देवताः मवें 298.

वर्ण्यमानाङ्कविरुद 98. विमुखे मनि काकनिक्षितीन्द्रे 390.

वाकेल्ययिवले ग्ण्ड 120. विरुद्वं देशकालादि 319 वाक्यान्तरपदैः कीर्ण 306. विरुद्धकार्यम्योत्पत्ति 426.

वाक्यार्थसंशयो यत्र 314. विरोधस्तुल्यबलयो 456 वाणीं मुख्वेन नेत्राम्यां 25. विलास: परिसर्पश्र 110. वाहिन्यः काकर्नीन्द्रस्य 52. विश.दिमविलििप्तवियतो 80. विशी्ण शनवा चेतो 314. * All the three verses are different.

APPENDIX III. १६३

विशेषणानां तौल्येन 103. विशेषबोचायोक्तस्य 110. *वृंहमाणगजाकीर्णा 327. ृत्तवर्ततिष्यमाणानां 116. विश्वङ्मस्विषकपक्के 235. वृत्तवनिष्यभाणाना 115. विश्वंभराधिपत्यं यत् 13. वृत्रारािदिगनतरालविजय 184. विश्वैकरक्षाजुषि 255. व्यक्तापराधो गतभी: 25. विषं कौक्षेयके गङ्गा 331. व्यर्यांष्टावधिवाहूना 298. विषयस्यानुपादानाद् 396. व्यर्यों मनोरथो यानो 310. विषयो विषयी यत्र 378. व्याकीर्ण तक्भक्तीनां 305. विषादश्ेतसो भङ्ग 253. विषादमदरोपादे 241. व्याजोक्ति: सा समुद्धतं 412.

विषादो जडता निद्ा 289. व्याजोकत्पुत्तरं किंचित् 413. व्याविश्र करुण वाच्या 290. त्रीडा चपलता हर्ष: 225. विष्णोविश्वकवरिस्य 139 विसंहितो विरूपो वा 305. श.

विसर्गलुप्मस्थान° 302. शङ्कामयाभयं ग्लानि® 289.

विहरद्राजहंसश्री 134. शब्दशास्त्रहतं वाक्यं 302.

विहाय च गृहांस्तान वे 299. शब्दस्य स्फुरणं नाम 39.

विहाय वमुधामेना 299. शब्दहीनं क्रमभ्षटं 302.

विहतं प्राप्तकालस्य 270. शब्दार्थपौनरुकस्ये तु 305.

घीतब्रीडमपास्तमौन 91, 404. शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं 344. शब्दार्थो मूत्तिराख्यातौ 12.

वीप्ता पद्मभवस्य 332, शय्या शिरस्थान 152.

वीरप्रधानात्च रसा 129. शश्वत्पुरीमेकशिला2 359.

वीररुद्रकृपाणस्य 93. शश्वत्प्रसाधनविधान 377.

वीररुद्रनरेन्द्रस्प जय 396. शानत्या श्रुतं हिहिया नारी 320.

वीररुद्रनरेन्द्रस्य यशो 131. वीररुद्रनुपतौ 249. शास्त्रमात्रप्रसिद्धं यत् 297.

वोररुद्रनुपाद् भीतं 242. शिला चिन्तारलं 398.

वीरसद्रमटान टष्टा 81. शीलायलङ्कनं नाम 264. शुद्धाश्रन्द्रशरा मिश्रा 77 ..

वीररुद्रस्य भूपाल 3.5. शुनकैरिव सारङ्गा 317.

वीररुद्रसमो राजा 364. शुभ्रं यशः शौर्य 459.

वीरं रुद्रनपालरत्न 23. शुम्भत्तंभ्रमगन्व 478.

वीरगृङ्गारयोरेक: 123. शृङ्गारवीमन्सरसी 289.

वीरस्य रुद्रनृपते: 387. शुङ्गारहास्यकरुगा 221.

*वृहमाणगजारकािा 170, शङ्गांरंकरस: स्मरोऽस्तु 229. शुण्वती प्रियमंदेश 241. *The verses are different. The verses are different.

१६४ APPENDIX III.

शेषायते महीं बोदु 363. शेलेप्वस्माकमावासो 306. सन्नह्यध्वमुपाहरध्व 203.

शोणिताब्जदृश: काम 300. सप्ताङ्गस्फुर 406.

शोभामाह्ार्यकीं प्राप्ता: 42. सभा स्व्यंभू 136.

शौर्याणि ईदृशान्यासन् 305. समन्तादुद्वेलै® 452.

शॉर्योष्मा निरवग्रहः 22. समन्यृनाधिकानां 168.

श्रमश्चपलता निद्रा 289. समथनप्रपञ्चो 330.

श्रमःखेदोऽध्वरत्यादे 245. समाविरन्य 329.

श्रावं श्रावं खुरलिविहरत् 83. समाप्य पुनरादाने 311.

श्रीकाकतीयनृपते° 390. समायाते नाथे 252.

श्रीमत्काकतिवीररूद्र 323. समुदायार्थशन्य 318.

श्रत्वा काकतिभूभनु: 55. समुद्रा इव गम्भरं 307.

श्रयन्ते बहवो महा 208. संचन्धवर्जित तन् 312.

श्लाध्यैयिशेषणैयोंगो 327. संबन्धवर्जितं यत् 315.

श्ेष: प्रसाद: समता 322. संबोधनविभक्त्या यत् 98.

श्रलेषादयो गुणास्तत्र 42. संभ्रमैरलमल्पज्ञे 52. संमर्देऽपि मुखा 267. ष. सम्यडमागधवेर्ष 176. षड् गुणान सेवते राजा 333. सर्वविद्याधिकत्वं यत् 17.

स. सवोङ्गविलसत 145. सइ मह मणो विलगइ 272. सर्वाशी:फलविक्रमैक® 212. संकल्पो नाथविषयो 273. सहार्थेनान्ययो 100. संक्षिप्तार्थाभिधानं यत् 331. सहि पसो 272. सजातीयेविजातीये 221. सहि कप्पूरेण 243. सण्णिहिअ विअ गुरुअणं 247. सहेलं पश्यन्त्या: 36, 265. सति हेतावसद्प 416. साङ्गरमुखप्रतिमुख® 122. सत्यं काकनिर्वारसद्र0 381. साध्यसाधननिर्देश: 447. सत्तत्यागादनौद्धत्यं 246. सामान्यं गुण 414. सदा तेजोभानी स्फुरति 14. सालंकारा लस 409. सदश: काकतीन्द्रोऽयं 438. सा समालंकृतिर्योगो 427. सदृशानुभवा 370. साहस्रांशवमैन्दवं 21+. सद्यो विश्रथ 404. सिविणे दिठ्ठं 254. स नारिकेठपाक: 69. सीमाद्रिकुप्पेषु 391. संत्रासो मरणं 289. संदिग्वे कृपया 21. मुकुमाराक्षर 324.

संदेहात् कल्पनानन्त्यं 260. मुकुमारोजङ्ग 268.

संधिर्विरोधी ग्रथनं 113. मुखाद्यतिशयाज्जाता 240.

सन्तु लोके 352, 369. सुखार्थिनो महीपाला 305. मुधाप्रवाद्दति 361.

APPENDIX III. १६५

मुधारसमुचो 468. स्वभावशिशिरा दाष्ट2 420. सुपां तिडां च 328. स्वभावोक्तिरसौ चारु 412.

सुप्तिर्निद्ासमुदेक: 255. स्व्रयंभुस्तात इत्येता 162.

मुरलोअं मुरणाहो 481. स्त्रसंकेतप्रसिद्धार्थ 297.

सुव्यक्तविक्रियो 263. स्वामिन गोत्रमहीघरान् 70.

सूत्रधारो नटीं बते 118. स्वाधीनपतिका चैव 27.

सुर्यसामान्वया 198. स्वामिंस्तात कुलोत्तंस 333.

मेवानप्रनरेन्द्र0 13, स्व्रीकृते पुत्रभावेन 153.

सेव्योडस्तु रुद्र 281. स्वेतिळत्तसमं वाक्य 119.

सैवोमा चेनि 149. ह. सोउण सहीमुहादो 266. सोमार्काभिजनं 149. हन्त निष्करुणो धाना 309.

स्तम्भ: प्रलयरोमाञ्चौ 224. हन्त वर्त्तामहे वज्र 300.

स्तम्भ: स्यातन्निष्किया 239. हन्त व्यादाय वक्काणि 315.

स्तोके ब्रह्मा डखण्डे 422. हर्षाद्याकारसंगुप्ति 257.

स्तोकोहिष्ः कार्यहेतु: 106. हाराङ्गरागसुभगा 308.

स्थाने कल्पतरु 397. हास्यशान्ताद्ुता: 58.

स्थाने तथ्चलमर्त्तिगण्ड 66. हास्यादीनां तथान्येषां 41.

रफुर च्छ्लेतातपत्रश्रीः 367. हास्यो भवति शृङ्गारात् 289. हिमाचलवदौन्त्ये 358. स्मरस्मेरन् मन्द 68, 239. हीनं यत्रोपमानं स्यात् 316. स्वतः सिद्धेन भिन्नेन 351. *स्वतेजसा परिष्कृत्य 28. हीनाधिकोपमे स्याता 813.

*स्वतेजसा परिष्कृत्य 164. हेतुशन्यार्थकथनं 318.

स्वमेऽप्यासूत्रितामाज्ञा 200. द्देतोर्वाक्यपदार्थत्वे 448. हे लोकाः पिबत श्रवःप्रसृतिमि: 205

*The verses are diderent.

APPENDIX IV.

Names of works and authors and other proper names worth noting, occurring in the Prataparadriya alphabetically arranged. अगस्त्य 91. गौड 188. अङ्क 185, 188, 210,422,423. गौतमनदी 66, 232, 326. अनर्घराघव 121. गौतमी 439. अन्ध्र 22, 65, 164 &c. चलमर्त्तिगण्ड 60, 66, 148, 210. अिनयदर्पण 135. चोल 188, 313, 316. अमरावती 368 तिलङ़ 167. अलंकारसर्वस्त्र 291, 334. त्रिलिङ्ग 168, 187, 197, 213, 368, ठद्गर 11. एकशिला 135, 214, 859, 454, 455, 393. दण्डिन 11. 467. दशरूपक 46, 101, 102, 104, 105, करण 332 114, 124, 131, 219, 221, 228. कणांट 188. कलार्णव 135. दाशरथि 358.

कलिङ् 182, 188, 210, 281, 285, 422, दिलीप 420.

423. दुःशासन 365.

काकतिविमु 1t &c देवकी 16.

काकतीयनरेन्द्र 10, 12 &c. धर्मपुत्र 120, 430.

काम्पिन्य 146. नल 370, 420, 430.

काम्पिढ्ठ 188. नहुष 370, 420.

काम्बोज 188. नीलकण्ठ 138.

काव्यप्रकाश 6, 90, 225, 336, नेपाल 188.

काव्यालोक 73, 437. पाश्चाल 188.

काश्मीर 188. पाण्ड्य 18-1, 185, 188, 210, 309,314, कीकट 188. प्रतापरुद्र 1, 10, 12, 13, &c,

केरल 188. प्रनापरद्रकल्याण 139.

कोङ्कण 22, 186, 188, 210. बलल 404.

क.मन्या 16. बालरामायण 124.

गङ्गा 319. भरन 200.

गणपति 149, 196, 203. भागारथी 186, 430. गणपेश्वर 213. भामह 4,11.

मुंजर 22, 186, 188, 312. भीम 382.

मोदावरी 189. भीममेन 365. मोज 188.

APPENDIX IV. १६७

भोजराज 11. मरु 231, 315, 319. वल्मीकजन्मन् 5. विद्यानाथ 10, 138. महाभारत 8. विन्ध्य 305, 309, 311, 312, 313, महाराष्ट्र 22, 186, 422. मालव 185, 188, 210, 308, 422. 317, 423, 456. वीररुद्र 12, 13, &c. मुन्मुडी 16. वेणीसंहार 124. मुरवैरि 426. शृङ्गारतिलक 90, 222, 277, 288, 289.

मेरु 352. शेवण 232.

ययाति 357. शेष 206,,357.

यादव 439. साहित्यमीमांसा 11. युविष्रिर 357. सेवण 40, 188, 210. रघुनायक 357. सेवणपति 439, 452. राम 5, 214, 367, 382, 430. सोमा 149.

रामायण 5. सिंह्मला: 188.

रुद्रनृपति 14. मंह्म 188.

रुद्रभट्ट 11, 334. इनुमत् 160. रेवा 185. हर 138. लक्ष्मी 206 हरि 217, 438. लम्पाक 22, 186, 188, इरिशन्द्र 370, 438. लाट 188, 315. हिमाचल 358. वङ्ग 22, 185, 188, 422, 423. हूण 22, 186, 188, 313.

APPENDIX V.

Quotations in the Prataparudriya arranged alphabetically.

१ अगूढमपरस्याङ्ग वाच्यपतिद्धयङ्गमरफुटम्।&c. 90. २ अथातो धमेजिज्ञासा 9. ३ अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। 437. ४ अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः ।&c. 105. ५ अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते । &c. 88. ६ आदिराजयशोबिम्बमादर्श प्राप्य वाङ्मयम्। &c.11. • आलम्वनगुणश्रेव तप्रेष्टा तदलंकृतिः । &c. 222. ८ आलम्वनगुणो रूपयोवनादिरुदाहतः । &c. 222. ९ इति भावा निबद्धव्या रसज्ञैरद्रते रसे। &c. 289. १० उत्साइश्रेति विज्ञेया भावा बीभत्ससंभवाः ।&. 289. ११ उदारचरितनिबन्धना प्रबन्धप्रतिश्ठ 11. १२ ठपमितं व्याप्नादिमि: सामान्याप्रयोगे 477. १३ उपश्लोक्यस्य माहात्म्यादुज्ज्वलाः काव्यसंपदः ।11. १४ उपस्कुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण संश्रिता: &c. 337. १५ एकत्रैवानुरागक्षेत् तिर्यइम्लेच्छगतोऽपि वा &c. 228. १६ कवरेल्पापि वामवृत्तिर्विद्वत्कणवतंसति।&c.11. १७ कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। &c. 225. १८ काव्यं यशसेऽथकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। &c. 6. १९ काव्यालापांश्र वजयत् 8. १० कैशिक्यारभटी चैव सात्वती भारती तथा। dc. 47.

१ का० प्र० ५।१. १५ Quoted in the तरo on the पकाव० २ पू० मी०. of विद्याघ p. 105. ३ का० प्र० २१४. १६ By भाज०. ४ द० रू० १।२१. १७ का० प्र० ४!४ (विभावार अनुभावास्तत् ६ का० द० १।४. कथ्यन्ते is the reading there . ७-८ श० नि० of रुद्र०. १८. का० प्र० १।२. ९-१० श० ति०. ११ By रुद्र०. १९ Quoted by Mallinatha in his अवत-

१२ By पाणि०. रणिका or introduction to commen-

१३ By भाम० taries on the Mabakavyas.

१४ का० प्र० (उपकुर्षन्ति and जातुनित for २० द० रु० (not found in the printed

संश्रिता: are the readings there.) edition of the दशरूपक, though ascribed to it in the text. )

APPENDIX V. १६९

२१ क्रोधोऽस्याथ संमोह आ्वेगश्षोपहर्षणम्।&c. 290. २२ गुणालंकार चारुत्वयुक्तमप्यविको ज्ज्वलम्। &c.11. २३ चापल्यमुग्रता चैव रौद्रे भावा: प्रकीर्तिता: &c. 290. २४ नायकगुणग्रथिता: सूक्तिसजः सुकृतिनामाकम्पमाकल्पन्ति 11. १५ नपुराङ्गदहारादि तदलंकरणं मतम् 1 &c. 222. २६ परिवड्इ विण्णाणं संभाविज्जइ जसो विसप्पंति गुणा । &c. 6. २० प्रख्वयातोत्पाद्यमिश्रत्वभेदात् तत्त्रिविधं मतम्। 102. २८ वजिबिन्दुपताकास्यप्रकरीकार्यलक्षणाः।&c. 105. २९ भावस्य शान्तिरुदय: संधि: शवलता तथा। 228. १० मधुरोद्धतभेदेन तद् दवयं दविविष पुनः।&c. 101. ३१ मुखं प्रतिमुखं गर्म: सावमशोपसंदतिः। 104. ३२ यो हेतुः काव्यशोभायाः सोडलंकार: प्रकीरत्यते। c. 335. ३३ रङ्गं प्रसाध्य मधुरेः श्रोकेः काव्यार्थसूचकैः । &c. 121. ३४ रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रम: ।&c. 90. ३५ रसभावतदामासप्रशमननिवन्धने रसवन्प्रेयोजस्व्रिस्माहितानि। भाषोदयभावशान्ति- भावसंधिमावशवलताश्र पृथगलंकाराः।291. ३६ विभावैरतुमावैश्र सातत्विकैरव्यमिचारिमि: । &. 219. २७ विषादो जडता निद्रावहित्था चापल मृतिः।&c. 289. ३८ विष्कम्भचलिकाङ्कास्यप्रवेशाङ्कावतारणैः। 114. ३९ व्याधिश्र करुणे वाच्या भावाभावविशारदैः । &. 290. ४० शङ्कासूयाभयं ग्लानिरव्याचिश्चिन्ता स्पृतिर्धृतिः। &. 289, *१ शुङ्गारबीभत्सरसी तथा वीरभयानकौ । &c. 289, ४२ संयुक्तयोस्तु संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः। 277.

२१ शृ० ति०. ३९ By रुद्रभट्ट. २२ By उद्ध०, ३३ द० रू० ३।४. २३ स० ति०. ३४ श० ति०. २४ सा० मी०. ३५ अलं. स० p.p. 185, 190 (तत्परमाना २९ श० ति०. निबन्धने and प्रेयजस्विरि भावोदयो २६ सेतु० of प्र० से० p. 9. भावसविर्भावशवलता च पृथगलंकार: ). २० द० रू० १११५ ( त्रेधापि तत् त्रिघा). ३६ द० रू० ४।१ ( स्वादत्वं). २८ द० रू० ११९, १।१८. ३७ श० ति० २९ Ascribed to दशरूपक in the text, ३८द० रु१।५२(द्ास्याङ्कावतारप्रवेशकैः). but not found there. ३९ श० ति०. ३० द० रु० १११०. ४० , " ३१ ,, १।१२ ( मुखप्रतिमुखे reading ४१ n " there ). ४२ , 1 22

APPENDIX V.

Quotations in the Prataparudriya arranged alphabetically.

१ अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यपिद्यङ्गमरफुटम्। &c. 90. २ अातो धमजिज्ञासा 9. ३ अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। 437. ४ अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः । &c. 105. ५ अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यन्रावभासते । &c. 88. ६ आदिराजयश्रोविम्बमादर्श प्राप्य वाङ्मयम्। &c.11. • आलम्बनगुणश्रैव तब्रेष्टा तदलंकृतिः। &c. 222. ८ आलम्वनगुणो रूपयौवनादिरुदाहृतः । &c. 222. ९ इति भावा निबद्रव्या रसज्ञैरद्रते रसे । &c. 289. १० उत्साहश्रेति विज्ञेया भावा बीभत्ससंभवाः ।&. 289. ११ उदारघरितनिबन्धना प्रबन्धप्रतिश्ठ 11. १२ उपमितं व्याप्रादिमिः सामान्याप्रयोगे 477. १३ उपश्लोक्यस्य माह्ात्म्यादुज्जवलाः काव्यसंपदः । 11. १४ उपस्कुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण संश्रिता: &c. 337. १५ पकत्रैवानुरागश्चेत् तिर्यइम्लेच्छगतोऽपि वा &c. 228. १६ कवरेल्पापि वामवृत्तिर्विद्वत्कणवतंसति। &c. 11. १७ कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। &c. 225. १८ काव्यं यशसेऽथकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। &c. 6. १९ काव्यालापांश्र वजयत् 8. २० कैशिक्यारभटी चैव सात्वती भारती तथा। dc. 47.

१ का० प्र० ५।१. १५ Quoted in the तरo on the पकाव० २ पू० मी०. of विद्याघ p.105. ३ का० प्र० २।१४. १६ By भोज०. ४ द० रू० १।२१. १० का० प्र० ४!४ (विभावाअनुभावास्तत् ६ का० द० १।४. कथ्यन्ते is the reading there.) ७-८ शु० नि० of रुद्र०. ९-१० श० ति०. १८. का० प्र० १।२.

११ By रुद्र०. ₹९ Quoted by Mallinatha in his अवत-

१२ By पाणि०. राणिका or introduction to commen-

१३ By भाम० taries on the Mahakâvyas.

१४ का० प्र० (उपकुर्वन्ति and जातुचित fur २० द० र० ( not found in the printed

संश्रिता: are the readings there.) edition of the दशरूपक, though ascribed to it in the text. )

APPENDIX V. १६९

२१ क्रोषोडसूयाथ संमोह आवेगश्ोपदषणम्।&c.290. २२ गुणालंकार चारुत्वयुक्तमप्यधिको ज्ज्वलम् । &c. 11. २३ चापल्यमुग्रता चव रौद्रे भावा: प्रकीर्तिता: &. 290. २४ नायकगुणग्रथिता: सूक्तिसज: मुकृतिनामाकम्पमाकल्पन्ति 11. २५ नपुराङ्दहारादि तदलंकरणं मतम् 1 &c. 222. २६ परिवड्इ विण्णाणं संभाविज्जइ जसो विसप्पति गुणा ।&c. 6. २० प्रख्व्यातोत्पाद्यमिश्रत्वमेदात् तत्त्रिविधं मतम्। 102. २८ बजिबिन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्षणा:।&c.105. २९ मावस्य शान्तिरुदय: संधि: शवलता तथा।228. १० मधुरोद्धतभेदेन तद् द्रयं द्विविध पुनः। &c. 101. ३१ मुखं प्रतिमुखं गर्म: सावमर्शोपसंहतिः । 104. २२ यो हेतुः काव्यशोभायाः सोडलंकार: प्रकीत्यंते। &. 335. ३३ रङ्गं प्रसाध्य मधुरैः श्रोकेः काव्यार्थसूचकैः ।&. 124. ३४ रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः ।&c. 90. ३५ रसभावतदामासप्रशमननिवन्धने रसवत्प्रेयोरजस्विसमाहितानि । भाषोदयभावशान्ति- भावसंधिमावशवलताश्र पृथगलंकाराः । 291. ३६ विभावैरतुमावैश्र सात्त्विकैव्यमिचारिमि: ।&. 219. २७ विषादो जडता निद्रावहित्या चापलं मृतिः। &c. 289. ३८ विष्कम्भचलिकाङ्कास्पप्रवेशाङ्कावतारणैः । 114. ३९ व्याविश्र करुणे वाच्या भावाभावविशारदैः। &. 290. ४० शङ्कास्याभयं ग्लानिर्व्र्याधिश्चिन्ता स्पृतिर्धृतिः ।&c. 289. *१ शुङ्गारबीभतसरसी तथा वीरमयानकी । &c. 289. ४२ संयुक्तयोस्तु संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः। 277.

२१ शृ० ति०. २२ By ठद्र०. ३१ By रुद्रभट्ट. ३३ द० रु० ३१४. २३ श० नि०. ३४ श० ति०. २४ सा० मी०. ३५ अलं. स० p.p. 185, 190 (तत्प्शमाना २१ श० ति०. निबन्धने and प्रेयउजस्विरि भावोदयो २६ सेतु० of प्र० से० p. 9. भावसंधिर्भावशवलता च पृथगलंकार: ). २७ द० रू. १११५ ( त्रेधापि तत् त्रिवा). ३६ द० रु० ४।१ ( स्वाद्यत्वं). २८ द० रु० ११९, १।१८. ३७ शृ० ति०. २९ Ascribed to दशरूपक in the text, ३८द० रू१।५२ (द्वास्याद्कावतारप्रवेशकैः). but not found there. ३९ शु० ति०. ३० द० रु० १११०. ४० , ' ३११, ,, १।१२ ( मुखप्रतिमुखे reading "१ , " there ). 22

१७० APPENDIX V.

४३ सजातीयै विज्ञातीयैर तिरस्कृतमूर्तिमान ।&. 221. ४४ संत्रासो मरणं दैन्यं ग्लानिश्रैव मयानके 1 &c. 289, ४५ संघटनाधर्मत्वेन शब्दार्थधमेत्वेन च गुणालकाराणां व्यवस्थानम्। 334. ४६ हास्यो भवति शृङ्गारात् करुणो रीद्रकर्मण: । &c 289.

५३ द० रु०. ४५ अलं० मo p.7. What is given there is :- उद्टादिमिस्तु गुणालंकाराणां प्रायशः ४४ श० नि०.

साम्यमेत्र सूतितम्। विषयमत्रेण मेदप्रतिपादनात्। संघटनायमेलेन चेष्टेः। ४६ शृ० नि०.

APPENDIX VI.

Names of anthors and works found in the Ratnapana alphabetically arranged. अ. काव्यप्रकार 44, 46, 53, 54, 55, 57, वक्षपाद 1,17. 63, 75, 81, 92, 236, 284, 296, व्नर्घराघव 314. 317, 321, 344, 362, 437. अमिनवगुप्ताचार्य 52, 56, 97, 145, 219, काव्यप्रकाशकार 77, 94, 302, 337, 352, 221,285. 361, 372, 376, 396, 436. अमर 20, 22, 28, 49, 76,87,140, काव्यादर्श 96. 155, 167, 169, 170, 172, 182, 192, 194, 199, 202, 218, 256, कुमुमाञजललि 44. कैयट 315, 362, 395, 460. 298, 326, 330, 349, 358, 390, कोहल 105. 394, 418, 454. ग. अलंकारचूडामणि 46. गोपाल 344. अलंकारसर्वस्त् 134, 334, 376, 379, 383, 403, 405, 462. घ.

अलंकारसर्वस्वकार 54, 337, 853. घण्टापथ 246.

आ. च.

आचार्य 47, 107, 150, 285, 310, 408. चकवर्तिन 54, 319, 377, 387, 393, 398, 435, 449, 465. आदिपुराण 161. आानन्दवर्धनाचार्य 64. चन्द्र 320.

आपस्तम्व 132, 215. ज.

उ. जयादित्य 86. जैमिनी 9. उत्पलपरिमलकार 185. उदयनाचार्य 44. त.

ठद्रट 331, 335, 337, 345. तन्त्रवार्त्तिक 50. तरल 50, 146, 397. ए. त्रिविक्रम 8, 262. पकावली 50, 146, 397. द.

क. दण्डिन 2, 10, 42, 60, 97, 307.

कणभुज 1. दशटीकासर्वस्वकार 218,326.

कणाद 17. दशरूपक 17, 20, 101, 108, 123, कपिल 17. 125,131,263,279. कवकल्पद्गुमकार 170. दशरूपककार 118. काव्यापन 32. देवज्ञवश्लम 150, 152.

१७२ APPENDEX VI.

ध. भामह 11, 322, 335, 467. धनिक 29, 47, 128, 130, 221, 233, भारत 8 235, 259. भार वि 280. ध्वनि 4. भावप्रकाश 12, 15, 44, 68, 102, 105, ध्वनिकार 56. 106, 118, 121, 127, 129, 139, धन्याचार्य 44, 46, 54, 56, 63, 75, 143, 145, 219, 223, 226, 229, 236, 284, 288, 316, 467. 231, 234, 287, 267, 269, 271, न. 274, 280. 285, 286, 289. नरसूरि 224. भावप्रकाशकार 108. नरहरिसूरि 295. भावप्रकाशिका 126. नाटकप्रकाश 113. भाष्य 29, 327, 365. नारद 289. भाष्यकार 2, 3, 15, 72, 76, 246, 360, निबन्धन विवरण 109. 363, 369, 460. न्यासोद्योत 26. भीमेश्वरखण्ड 218.

प. भोजराज 8, 104, 115, 152, 254, पञ्चपादिका 9. 262,822. पदमञ्जरीकार 67, 174, 202, 268, 304, म.

327. मनु 159, 208.

पन्नग 1. मछ्विनाथ 1, 146.

पाणिनि 17, 67. महाभारत 160.

पालकाप्य 406. महाभाष्य 315,

पुष्पसारसुधानिवि 152. मद्दावीर चरित 20. पेद्यार्य 2. महिमभट्ट 56. प्रमाकर +4, 409. माघ 9.

प्रशस्नपथवाद 234. मानसोङ्वास 170, 173, 206, 210, 215. प्राभाकर 10, 57. मालतामाचव 220.

ब. मुनि 227, 233, 236, 237.

षाण 326. मौलेश्वर 333.

बादरायण 123. बृदत्कथा 220. रसनिरूपण 224.

बृद्दस्पतिमत 151, 153 रसमख्जरी 280. रसा्णव 226, 230, 279. म. भट्टगोपाल 93. रामायण 8.

भट्टनायक 219. रुचक 393, 396, 425, 448.

भटृम 170, 219. ल.

भर्तृहरि 287. लोचन 4, 8, 47, 56, 94, 227, 233,

भाष 10, 57, 409. 236, 237, 293, 29. लोघनकार 232.

APPENDIX VI. १७३

व. शिङ्गभूपाल 223. पराइमिहिराचार्य 201. शृङ्गारप्काश 114. वराइसंहिता 176, 184, 185. शृङ्गारप्रकाशकार 221. वमन्तराजीय 173. शानक 180. वमिक्ठ 207. श्रीकण्ठलीला 132 वाक्यपदीय 45, 53, 437. श्रीशङक 219. वामन 60, 63, 133, 252, 318, 322, ष. 323, 324, 334, 412. षटसहसत्रीकार 287. वार्तिक 327, 357, 365. वार्ततिककार 304. स

वास्तुयालज्ष 199. संगीतचूडामणि 35, 100.

विद्ग्वमुखमण्डन 122. संगीतरल्नाकर 69, 114, 124, 188.

विद्यावर 44,281. संजीविनी 26, 32, 152, 383.

विद्याघिनाथ 2. सवंङूषा 9, 32.

विद्यानाथ 2, 353, 361. सर्वस्व 424, 449, 452, 467.

विश्व 23, 24, 134, 171, 175, 202, सर्वस्वकार 341, 345, 353, 415, 436,

301, 368, 375, 393, 474. 467.

विष्णुपुराण 50. साहित्यचिन्तामणि 97. साहित्यद्पण 245, 248. वृत्तरत्नाकर 97, 309. वृत्तिकार 29, 152, 157, 168, 233, सिद्धाअ्ज्न 50.

282, 327, 460 मुधानिधि 44.

बृद्धवसिक 203. सुभूतिचन्द्र 326. सूर्यशतक 342.

वैजयन्ती 168, 169,170. सूर्यप्तिद्धान्त 161.

न्यास 1,17, 162, 215. सोमेश्वर 33, 217, 238. 264. स्कन्दपुराण 133, 213. श. स्मृतिरत्नावली 152. शबरस्वामिन् 67. स्वामिन् 2. शान्तिपर्वन् 160. इ. शारदातनय 107, 130, 232, 233, 259, हरदत्त 22, 83, 330. 294 हरि 356, 363. शारिका 409. शारिकानाथ 409. इलायुध 298.

थाकंदेव 137. हेमचन्द्र 46, 75, 224, 233, 259, 279, 299

APPENDIX VII.

Quotations in the Ratnapana, alphabetically arranged. १ अकर्त्तरि च कारके संज्ञायामित्यत्र प्रास्यत इति प्रासः । p. 168. २ अक्षं रथाङ्ग आधारे। p. 170.

भवेद ङ्ूबहिर्भांवो विष्कम्भे व प्रवेशके । उभय चलिकायां तु यथायोगमिति स्थिति:॥ p.116.

प्रेमा मान: स्नेहः प्रणयो रागोऽनुरागक्ष॥ p.279. ५ अङ्गानामुचिते देशे हरणं सविलासकम्। अनेककरणोत्पाद्यमङ्ग हारोभिधियते ॥ यद्वा द्वारो हरस्यायं प्रयोगोऽङ्ैरिति स्मृतः॥ p. 138. ६ अङ्गानां षड्डिघं ह्येतत् दृष्ट शास्त्रे प्रयोजनम्। p.11+. ७अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्रतुर्दश ॥ p. 2. ८ अङ्गेनाङ्गी रसः स्व्रेच्छावृत्तिवार्धतसंपदा । अमात्येनाविनीतेन स्वामीवाभासतां ब्रजेत्॥ p. 226. अजवृषभमृगाङ्गनाकुलीरा झषवणिजी च दिवाकरादितुङ्गाः ।l p.201. १० अतो ध्वन्याख्यतात्पर्यगम्यमानत्वतः स्वतः। काव्ये रसालंक्रियादिवाक्यार्थो मवति स्फुटम् ॥ p. 44. ११ अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा । १२ अत्र चारोप्यमाणस्य धर्मित्वादाविष्टलिङ्गसंख्यानेकत्वेऽपि क्वचित् स्वतोऽसंभवत्संख्या- योगस्य विषयसंख्यानं प्रत्येकमारोपात् । p. 376. १३ अन्नानुगोदं मृगयानिमित्तम् p. 370. १४ अत्राव्जपत्रनयने नयने निमील्य p. 345. १५ अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम्। अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याञ्च नायकम्॥ धरप्रशान्तं सापायं धर्मकामार्थतत्परम्। शेषं नाटकवत् संधिप्रवेशकरसादिकम्॥p. 125. १६ अथ मर्मरः । स्वनिते वस्त्रपर्णानाम्।p. 390.

१ By वृत्ति०. २ वैज०. ४ रसा०. ६ शं० प्र०. ८ रसा०. ९ By व० मि०. १० भा० प्र०. ११ अम० १।७१५ १२ अलं. स० p.p. 39-40 ( दाविष्टलिङ्गत्वेऽपि and विषयसं- रपात्वं). १३ र० वं० १४-३४ (मृगयानिवृत्तः is the reaping there). १५ द० रु० २।३५-३६. १६ अम० १६।२३-२४.

APPENDIX VII. १७५

१७ अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्रिरुच्ेः प्राज्यः प्रोद्यत्रद्ममत्येष धमः ।p. 335. १८ अर्धानो निम्न आयत्तः । p. 28. १९ मध्यवसितप्राधान्ये त्वतिशयोक्ति: । p. 396. २० अधः प्रवत्तयेद्वपं दीपमूर्ध्व प्रवर्त्तयेत्। p. 209. २१ अनन्वये व शव्दैक्यमौचित्यादानुषङ्गिकम्। अस्मिस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव प्रयोजकम् ॥p. 345.

वाच्य पवेत्युभयमतेऽ्यपदार्थ पव वाक्यार्थः।p.58. २३ अनुगतं रहोऽनुरहसमिति प्रादिसमासः। अनुगतं रहोऽस्मिन्निति बहुवीहिवां । p. 268 २४ अनुग्रहे निग्रहे च दाने चादानकर्मण प्रवृत्तो च निवृत्तौ च ग्रहणे मोक्षणे तथा॥ स्व्रयं समर्थो यः सोडयं राजा साज्ञा निरर्गला ॥p. 215. २५ अनुभावश्रतुर्वा स्थान्मनोवाक्कायबुद्धिमिः । p.261. २६ अनुल्वणत्वाद् व्यड्न्यं चित्रमीरितम्। व्यङ्ग्यस्यात्यन्तविच्छेद: काव्ये कुत्रापि नेष्यते॥ p. 44. २० अनेन सार्ध विहराम्बुराशे: p.400. २८ अनीचित्याहृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्। p.316. २९ अन्तेऽनुष्टुभमार्या वा कविकृत्याख्ययान्विताम्। कुयाञ्चाटुप्रबन्धानामयं सावारणो विधि: ॥ p. 98. ३० अपताके निवेश: स्याद्विन्दोर्बीजस्य वा क्वचित्। p.105. ३१ मपदोषतैव विगुणस्य गुण: ! p. 9. ३२ अपरिच्छिन्नविषयं मदमन्थरमीलितम्। स्फुरद्ध पक्ष्मतारं यत तत् स्मेरमिति कथ्यते॥ p. 68. ३३ अपूर्व च यागादेरषान्तरव्यापारः शक्तिवा ।p.10. ३४ अप्रतीतप्रतीता स्यादनुमानव्यवस्थितिः। पदार्यद्वाथ वाक्यार्थान्निर्देशे पति हेततः। समर्थनं प्रतीतस्य काव्यलिङ्गद्वयं मतम्। भवेदर्थान्तरन्यासस्ताटस्थ्ये हेतुभावतः । कार्यकारणभावे व तस्योक्तं लक्षणान्तरम्॥I p. 450. ३५ अप्रस्तुनं प्रतीतं चेद् भेदकांशेकसाम्यतः । व्यवहारं समारोप्य प्रस्तुने न्यग्भवत्यथ ।। १७ It is found in the Tarala on the Ekavali p.146 and in काo प्र० 6. १८ अम० ३।१।१६. १९ By रुच०. २१ अलं० स० p. 24. २२ का० प्र० ५. ('त्युमयनये ). २३ हर०. २४ मान०. २६ अलं० मु०. २० र० वं० ५१७. २८ व्व० लो० p. 145. ३० भा० प्र०. ३१ शि० व० ९।१२. ३२ मा० प्र०. ३३ By मट्ट. ३४ अलं० सर्व० संजी० by वि. चक्र० (काव्यलिङ्गान्वयो मतः). ३५ अलं० सर्व० संजी० of वि० चक्र० न्यवहारसमारोप:, रिय ततः and भेद्ं for वैदयं).

१७६ APPENDIX VII.

तेनाप्रस्तुतवृत्तानतारोपेणाप्रस्तुतं स्वयम् । संक्षेपेणोच्यते यस्मात् समासोक्तिरियं तदा ।। स्याद्विशेष्यांशसाम्यं चेत् प्रस्तुताकाररूपितम्। भवेदप्रस्तुतं वंद्य रूपकालंकृतिस्तदा ॥ p. 406. ३६ अमवन् वस्तुसंबन्ो मघन वा यत्र कल्पयेन्। उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा निदशना । p. 435. ३७ अभिगम्यगुणैयुंक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान् । कीर्तिकामो महोत्साइसप्याखाता महीपतिः। प्रख्यातवंशो राजषिर्दिव्यो वा यत्र नायकः । तन् प्रख्यातं विघातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम् ॥ यत्तत्रानुचितं किचित्रायकस्प रसस्य वा। विरुद्धं तन् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत्॥ p.123. ३८ अभिपूर्वस्तु णीञ्वातुरामिमुख्याथनिणये। यस्मात् पदाथांन्नयति तस्मादमिनयः स्पृतः ॥ p.100. ३१ अमिव्यञ्जन् विभावानुभावादीन् नाटकाश्रयान । उत्पादयन सहृदये रसज्ञानं निरन्तरम्। अनुकर्तृस्थितो योऽर्थोऽमिनयः सोऽमिधीयते। आङ्गिको वाचिकश्रेव सात्त्विकाहायकाविति ॥

रागानुषाङ्गि यद्राक्यं नाव्य तद्वाचिकं स्मृतम् । सत्त्वक्रिया सान्विकं स्यादाहार्यो भूषणादिकम् H p. 100. ४० अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात् पश्चात्।p. 318. ४१ अमेदाध्यवसायो हि फलेऽतिशयनादिह। न पुनः फलिनोस्तत्र भेदेऽेदो न सिध्यति॥p.398. ४२ अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरूजघनस्पर्शी नीर्वाविस्रंसनः करः ॥ p. 290. ४३ अर्थशत्तयुद्गवोऽप्यर्थो व्यञ्ञकः संभवी स्वतः । प्रोढोक्तिमावात् सिद्धा वा कवेस्तेनोदितस्य वा ॥ वस्तु वालकृनिर्वति षड्भेदोऽसी व्यनक्ति यत्। वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः ॥ p. 75. ४४ अर्थांन्तराभावे संसर्ग एव तात्पयर्थि: तत्सद्गावे तत्रैव प्रतीतिविश्रान्तेः स पव्र तान्पर्याथों न संसर्ग: । p. 44. ४५ अर्थोपपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चमिः प्रतिपादयेन्। p. 115.

३० द० रू० ३२०-२२. ३७ भर०S ना० शा० ८1६ (पुरा मुरूया, प्रयोग नयति). ३९ संगी० चूडा०. ४० अि० शकु० ३. ४१ अलं० सर्व० सजी० of वि० चक० (सायोऽपि and 'स्तत्रमिदे मेदो न वाच्यते). ४२ Quoted in का० प्र०. ५. ४३ का० प्र०४१९-४१ ( स्तेनोम्भितस्प वा). ४१ द० रु० १।५२.