1. Prataparudriya Vidyanatha Ratnapana Vyakhya of Kumara Swami Kamalashankar Pranshankar Trivedi Part 1 BSS

3 1761 07995436 8

Digitized by the Internet Archive in 2010 with funding from University of Toronto

http://www.archive.org/details/prtaparudrayaobh01vidy

1 12 134

10 11 12 13 14 WASHINGTON 25, D. C. PHOTODUPLICATION SERVICE

• .

THE LIBRARY OF CONGRESS .

Vidyanatha, courtier of Pratāparudra.

Departmeut of Fublit Fustruttion. THE PRATÂPARUDRAYAS'OBHÛSHANA OF VIDY ÂNÂTHA WITH THE COMMENTARY, RATNAPANA, OF KUMARA- SVÂMIN, SON OF MALLINATHA, AND WITH A CRITICAL NOTICE OF MANUSCRIPTS, INTRO- DUCTION, CRITICAL AND EXPLANATORY NOTES AND AN APPENDIX CONTAINING THE KÅVYALAŃKARA OF BHÅMAHA BY

KAMALÂS'AŃKARA PRÂNAS'AŃKARA TRIVEDÎ, B. A., HONORARY FELLOW OF THE UNIVERSITY OF BOMBAY, PRINCIPAL, PREMACHAND RAICHAND TRAINING COLLEGE (FORMERLY PROFESSOR OF ORIENTAL LANGUAGES, SÂMALADÂS COLLEGE, BHAVANAGAR, AND AOTING PEO- FESSOR OF ORIENTAL LANGUAGES, ELPHINSTONE AND DRACAN COLLEGES. )

FIRST EDITION.

(Renisfornted for copy-right under Act XXV. of 1867).

[ Ail rights reserved. ]

Prico Rs. Eloven.

SOLD AT

Gocernment Central Press, Bombay.

Bombay Sanskrit and Prakrit Series, No. LXV.

LIBRARY PK4131

OCT 27 1969 . Vy5

IVERSITY OF TORONTO PK 2916

1909a V./

BOMBAY: PRLNTED AT THR "TATTYA-VIVECHAKA" PRESS.

6 Coor

1!436

3-9-49

viclyanatha श्रीः। श्रीविद्यानाथकृतं पतापरुद्रयशोभषणं Prafabarudho ya co bha sa nam

रस्नापणाए्थटीकथा समेतं

राजनगरस्थशिक्षकशिक्षणालयस्य मुख्याविकारिणा बी.ए. इत्युपाह्वेन मुम्बापुरीस्थ- विश्वविद्यालय स्याकार्यवाहकयशस्करपारिषद्यपदं प्राप्तेन मुम्बापुरीस्थएल्- फिन्स्टनाख्यविद्यामन्दिरस्य पुण्यपत्तनस्थडेकनाख्यविद्या- मन्दिरस्य व कादाचित्केन गीर्वाणभाषाध्यापकेन त्रिवेद्युपपदधारिणा प्राणशंकरसूनुना कमलाशंकरेण संशोधितं स्वनिर्मिताङ््लमा षाभूमिकाटिप्पणीभ्यां च सवाथीकृतं भामहालंकारयुक्तपरिशिष्टसमन्वितं चे। तच्च

शाके १८३१ वत्सरे १९०९ सिस्ताब्दे प्राकाश्यं नीतम् ।

मथमा आटचि:।

(प्रन्थस्यास्य विषये सर्वेऽधिकाराः राजकीयग्रन्थमालाधिकारिणामेव ।)

सूल्यं रूपफेफादृशकम्।

मुम्बापुर्यो तत् वविवेचकमुद्रायन्त्रालये सुद्दितिम्।

446

Contents.

Critical Notice of the Manuscripts of the 132

Prataparudrayas'obhushana, the Ratnapana and the Ratnas'ana. L-VI.

INTRODUCTION. VII .- XXXVIII.

नायकप्रकरणम् १-४२ ... ... ... ...

मजलम् ... ... १-३ 1 .. ... ... ... .. 6

प्रन्थप्रयोजनम् 1.0 .. ... S .. ...

नायकगुणनिरूपणम् ... ४-११ ... ... 1 ..

नायलगुणा :... १२-१७ ... ... ...

महाकुलीनता ... १२ .. .. ... ओज्ज्ल्यम् १२-१३ ... .. 0

महाभान्यम् १३ ...

ओदार्यम् १३-१४ ... ...

तेजस्वत्रिता "१४ .. 0 .. o वैदग्घ्यम् १५-१६ .. ...

धार्मिकत्वम् १६ ...

महानहिमत्वस् ... १६-५७ ..

पाण्डित्यम् १७ ... .. .

नायकस्वरूपम् १८-२० ... ... ...

यश: पतापाभ्यां सुभगत्वम् १८ ... ... ... धर्मकामार्थतत्परत्वम् ... १९ ... .. 0

धुरीणता ... .. "

गुणाद्यत्वम् २० ... ... .. 0 ...

नायकविशेपा: २०-२३ ...

धीरोदात्त: २१ . .0 ...

धीरोद्धतः २२ 0 .. b ..

धीरललित: ·२२-२३ ... . .. ... ...

धीरशान्त: २३ ... . .8 ... .. .

I. Contents.

शंङारविषयनायका: २३-२६ ... ... ... ...

अनुकूल: २४ ... ... .. O ...

दक्षिणः २४-१५ .. 1 ..

घृष्टः २५-२६ ... ... ... ... ...

रठ: ... ... .. ... .. , ..

नायिकानुकूलने नायकसहाया: २७ ... ... ...

पीठमई :- दिट :- चेटः-विदूषक: 6.0

शह्ारनायिका: २७-३२ ... ... ... ...

स्वाधीनपतिका ... ... २८ ...

वासकसज्जिका ... ... 0 .. ... ...

विरहोत्कण्ठिता ... २९ ... ...

चिप्लच्धा २९-३० ... 1 .. ... ...

खण्डिता ३० ... ... ... .. ... ...

कलहान्तरिता 6.0 ३१ ... ... ...

प्रोषितभर्तृका ... ... ... ... ३१-३२ अभिसारिका ... ... .. ३२ ...

नायिकानां नायकानुकूलन सहाया :- दूत्य :- दासी-सखी-कारुः-घात्रेयी-प्राति-

मेशिनी-लिज्विनी-शिल्पिनी ३३ 100

नायिकाप्रकारा: ... १३-३६ ...

सुग्धा ... ३३-३४ ... ... ...

मध्या ... ३४-३५ ... ... ...

परोढा ३६ ... ... ... ... ... ...

संग्रहश्रोक: 1 .. २६-३७ ... ...

Appendix to नायकप्रकरणम्-संग्रह्शगेकविवरणम् ... ... ३८-४२

काव्यपरूरणम् ... 1 .. ४२-९९ ...

काव्यस्वरूपम् ... ४२

शब्दार्थविभाग: ... ... ४३

शब्दृत्तय: ... ... ४४ ... ... ... ...

• अभिधा-लक्षणा-व्यज्ञना ... ... .. .. 6 ... गौपवृत्ति :- लक्षणाप्रभेदः .. ... ... ४५ ...

Contents. . III.

... ..

सादृश्यनिबन्धना ४५-६ ... ..

सारोपा ... o .. .. ..

साध्यवसाना ...

संबन्धनिषन्धना ४६ ... ...

वृत्तय :- रचनात्रिता:र सावस्थानसूचकाः ४६-४७ 100

कैश्रिको-आरभटी-सात्वती-भारती ...

रौतय :- वैदभीप्रभृतयः ... 290 ४७

आभधाप्रकारा: ... ४७-४८

रूढिपूर्षिका ... ४७-४८ ...

योगपूर्विका ४८ ... ... ...

लक्षणास्वरूपम् ४3 ... ...

जहहदगा ... .. 0 "

अज हलक्षणा ... ४९-५० .. 0 0.0

सारोण लक्षणा ... ५०-५१ coG .. ...

साध्यवसानलक्षणा ५१ ... ...

व्यअनावृत्ति :- तत्प्रकारथ ... .. O

शब्दशक्तिमूला व्यजना ५२-५४ ... ... ..

अर्थराक्िमूला व्यजना ... ५५-५६ ... .. O

उभयशक्तिभूला व्यजना ५७-५८ ... o.

५८-६२ .. 0 . ...

केशिकी .५९ AOO

आरभटो ६० .. ... ... ...

भारती ... .. " ... ... ... ...

सालती ६१

मध्यमारगटी ६१-६२ ... ... .. 0

गध्यमकेशिकी ... ... . . . ... 8.0 "

रीति वृत्तिभेद: ६२-६३ ... ... ... ... .. ...

रीतिस्वरूपम् 1.0 ... ... ... ... ..

IV. Contents.

रीतिप्रकारा :... eGo 'O .. ६३-६६ ... ...

वैदभीरीतिः ... ६४ ... 0 .. ...

गौडीरीति: ... ६५ ... ... ...

पाश्ालीरीति: ६६ .. ... A.0 ..

शय्या ६७ ... ... ...

पाक: ६७-६९ ... .. ... ...

द्राक्षापाक: ... O.O .. ... "

नारिकेलपाक: ६९ ... ... ... ...

काव्यविशेषा: ७०-७३ ...

ध्वनिः ७०-७१ ... .. ...

गुणीभूतव्यङ्गयम् ७१ .. ...

चित्रम् ... ... ... ... ... ...

शब्दचित्रम् ... ७२ ...

अर्थचित्रम् ... ... ... .. "

उभयचित्रम् ७३ ... ... ... ... ...

ध्वनिविशेषा: ७४-७९ ... ... ... ... o ..

अर्थान्तर संक्मिताविवक्षितवाच्यध्वनेरुदाहरणम् ७९-८० .. ...

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वन्युदाहरणम् ... ८० ... ...

अर्थशक्तिमूलस्य वस्तुना वस्तुध्वनेरुदाहरणम् ... ... ... ८9

वस्तुनालंकारध्वन्युदाहरणम् ... .. ... ८२ ...

अलंकारेण वस्तुध्वन्युदाहरणम् ...

अलंकारेणालंकार ध्वन्युदाहरणम् ८३ ... ... ...

... ...

वस्तुना वस्तुध्वनेरुदाहरणम् ... ... .. " वस्तुनालंकारध्वनेरुदाहरणम् ... ८४ ... अलंकारेण वस्तुध्यनेरुदाहरणम् ... a ..

अलंकारेणालंकार ध्यनेरुदाहरणम् ... ८५ ... ..? ...

कविनिबद्धव कृप्रौढो रिसिद्धार्थशक्ति भूलस्य ... ...

वस्तुना वस्तुध्यनेरुदाहरणम् ... ... ... 0.0 ... "

वस्तुनालंकारध्वनेरदाहरणम् ... ... ८६ .. O ..

८ Contents. V.

अलंकारेणालंका रध्वनेरुदाहरणम् ... ८६ ...

अलंकारेण वस्तुध्वनेरुदाहरणम्. ८७

...

अलंकारध्वनि: ... ... .. .. ...

पस्तुघ्वनिः ... ...

.... ...

असंलक्ष्यकमव्यङ्ग्यध्व निप्रकारा: ... ... ..

गुणीभूतव्य ड्श्यकाव्यप्नकारा: ९०-९५ ... ... ...

अगूढम् ... ९0-59 ... ... ...

थपरस्याङ्गम् ...

वाच्यसिद्धधद्वम् ... ९२ ... .. 0

अस्फुटम् ९३ ... .. 0 ... ...

संदिग्धम् .. ... ... ... "

तुल्यप्राधान्यम् ... 1 .. .. ... .p. "

असुन्दरम् ९४ ...

फाकाक्षिप्तम् १४-९५ ... ... चित्रभेदनिर्देश: ९५ 100 ... ..

महाकाव्यस्वरूप् ... ९६-९७ ... ... ...

तद्विभागा :- . . ... 100 ... ... ..

गद्यमयम्-पद्यमयम्-उभयमयम् (चम्पू) ...

उपकाव्यम् ... .. O ... ...

आख्याययका ... ९६-९७ .. 3

क्षुद्रप्रपन्धा :- ...

उदाहरणम् ९७ ... .. 6 ...

चकवालकम् ... .. DOO 100

भोगावली .. c ... ..

विरुदावली ... ..

तारावली 1 .. ... ... 'O.O ...

नाटकमरकरणम् ... १००-२१८ ... .00 ... ... ...

नाव्यस्वरूपम् ... ... ...

नृत्य स्व रूपम् ... १०१ ... ... 1 .. ...

VI. Contents.

दश रूपकाणि ... ... 1.0 100 ... १०१

वस्तु-प्रख्यातम्-उत्पाद्यम्-मिश्रम् १०२

रूपकभेदकानि ... ... 4 .. १०३ ...

रूपकसामग्री ... १०४ ... poc

संघय: विभागाक्च मुख -प्रतिमुख-गर्भ-विमर्श-निर्वहण अर्थप्रकृतीनां पथ्ानामवस्थानां च समन्वयः संधि :... १०५ ...

अवस्थापश्चकम्- १०५-१०६

शरम्भ: ... १०५ ... .. 0

प्रयत्न: .. ... ... .. 6 ...

प्राप्त्याशा ... १०६ 3 .. o ..

नियताप्ति:

फलागम :... O.0 ...

बीजादिपश्चकम् ... .1. १०६-१०७

बीजम् ... १०६

बिन्दु: ... .. O ... ... .. पताका ... १०७ ... ... ..

परकरिका .. 6

कार्यम् ... ... .. OOP

मुखसन्धेर्रेक्षणम् . १०८ ...

मुससन्धेरज्ञानि १०९ ... ... ...

अज्नामानि तत्स्वरूप च .. " प्रतिमुससन्धे: स्वरूंपम् ... ... .. "

तदङ्गानि ... ... .. १०९-११० ... ... ... गर्भसन्धे: स्वरूपमंज्ञांनि च ११०-१११ ... .. ... विमर्शसन्धे: स्वरूपमज्गानि च ११२ ... .. ... निर्वहणसन्धेः स्वरूपमङ्गानि च ११२-११३ .. संधिप्रयोजनानि ... ... ११३ .. ...

इतिवृत्तविभाग :- सूध्यमसूच्यं च ... ११४ 1 .. ... ...

असूच्यप्रकारा :- दृश्यं श्राव्यं च ... ... .. 0 ...

सूच्यस्य सूचनाकविभागा :- ... ... ...

विष्कम्भ-चूलिका-अङ्कास्यम्-प्रवेश :- अङ्गावत रणम् ... विष्कम्भस्वरूपम् ... ... ११५ ... ...

Contents. VIL

धूटिका स्परूपन् ... ... O .. ... ११५ ...

मङ्ास्यत्परूपम् ... ११६ ... ... ... ... ...

प्रवेशकसपरूपम् ... ... o .. "

अङ्कावतार स्वरूपम् o .. ... "

भङ्स्वरूपम् .. ... ११७ ..

आमुसस्रूपम्-प्रस्तावना ११८ ... .. ...

आमुखाद्ानि ... ... ... 99८-११९ ...

कथोद्वात: ... ११९ .. 0 .. ... प्रवर्तकम् ... ...

पयोगातिशय: .. 0 .. . ... " वीथ्यद्वानि न्रमोदर १२० ... .. b ... तेषां स्वरूपम् ... ... ...

दशरूपकस्वरूपम् १२२ ... ...

नाटकम् ... ... १२२-१२३ ...

नान्दी ... .. १२३ ... ... ... ..

प्रकरणन् ... १२५ ...

माण: " प्रहसनम्-शुद्धं वैकृतं संकीणे च। १२६-१२७ ... ...

डिम: १२७ ... ... ...

व्यायोग: १२८ ... ...

समरकार: १२८-१२९ 9 .. .. ... ...

वीथी १३० ... ... .. 0

अङ्त: ... ... 006 .. 0 " ईदामृगः १३१ ...

साहनाटकोदराइरणम् १३१-२१८ ... . ..

प्रथमोऽ्ः (कल्याणस्वप्रः .. c १३१-१५७

नान्दी-उदाहरणम् ... ... १३१-१३२

रहप्रसाधनम्- १३२-१३३ .. . . .. d ...

संप्रार्थनम्- १३३ ... . .. ...

भारतीवृति :- १३४ ... ...

प्ररोचना- १३६ . .. ... ...

त्रिगतम्- " १३७ ... .. ... ... ... .. .

VILL Contents.

छलनम्-उदाहरणम् ... ... १३८ ... ... ...

नालिका- १३९ " ... ... ...

अवलगितम्- " १४० ... ..

उद्धात्यकम्- " .. .. "

प्रपश :- १४१ .. c ... ...

वाकूकेलि: १४२ .. ...

अधिवलम्-

गण्डम्- .. " . .. . अवस्यन्दितम्- १४३ .. ..

असत्प्रलप :- १४४ ... ...

व्याहार :- .. ...

मृदयम्- e.c .. .. 0

प्रवर्तकम्- १४५ .. .. ...

प्रयोगातिशय :- , १४६ oco

प्रस्तावना-

उपक्षेप :- ... ... ... .. "

परिकर :- १४७ .. 0 ...

परिन्यास :- ९४८, .. 9 ..

विलोभनम्- .. " ... .. .

युर् :- १५४ .. ...

प्राप्ति :- ... "

समाधानम्- . ... ..

विधानम्- १५५ ... o ..

परिभावना- ... "

उद्धेद :- .. ...

भेद: ... ... ... ... "

मुखसंधि :- १५६ " ... . . . ...

द्वितीयोऽङ्गः (विजययात्राविलासः) १५८-१७४ .. . .. ...

बिन्दु :- उदाइरणम् १५८ ... 1 .. ... .. . ...

विलास :- " .. .. ... "

परिसर्प :- १५९ " ... 1 .. . .

प्रतिमुख सन्धिः, .. ... ... ... ...

Contents.

प्रवेशक :- उदाहरणम् ... १६० ... ... ...

विधूतम् १६२ " ...

रम: १६३ " 100 .. ... नर्म-उदाहरणम् ... ... " नर्मदुति :- " ... ... ...

शगम :- १६४ निरोध :- ... . ..

घञ्रम्- १६५ .. 0 .. ... ...

पर्युपासनम्- .. . ... "

पुष्पम्- १६६ ... O.O ... ...

उपन्यास :- १७१ ...

वणसंहार :- " १७३ ...

तृतीयोऽङ्क :- (वीररुद्रविजय:) १७५-१९१ ... .. O ...

अङ्कास्यम्- १७५ .. 0 ...

गर्भ संधि: ... ... "

अभूताहरणम्- ,, १७७ ... ...

अनुमानम्- "१ ... ... " मार्ग :- " १७८ ...

रूपम्- " .. O O "

उदाहृति :- ...

कम :- १८० .. O o ..

संग्रह :- " .. ... ... " तोटकस्- १८६ " ... .. 0 ... ...

अधिवलम्- १८७ ... ... DOO

उद्देग :- " ... ... ...

पताका- ..

संभ्रम :- १९० " ..

आक्षेप :- " ..

वतुर्थोडङ :- (त्वरितमहोत्सवः) १९२-955 ... ..

विमर्श संधि :- १९३ " ... ... ... ... .. ...

अपदाद :- " ... .. ... ... ...

Contents. X. . सफेट :- उदाहरणम् १९३ ... ... ...

विद्रव :- १९४ .. .

द्रव :- .. ... १९५ शक्ति :- ... .. 0

प्रवेशक :- ... "

दुति :- १९६ .. 0 o.

प्रसङ्ग :- " १९७ छलनम्- .. 0 ...

व्यवसाय :- विरोधनम्- १९८ ...

प्ररोचना- ... " ... ..

विचलनम्- ... " " ..

आदानम्- १९९ .. ... २००-२१ A पश्चमोऽङ्क :- (प्रतापरुद्रराज्याभिषकः ...

अङ्कावतरणम्- ,, २०० a ..

निर्वहणसंधि :- ,, ... . .

संधि :- . . .

विराध :- २०२ 1 .. . . . .. C

प्रथनम्- २०३

निर्णय :- ... ... ... "

परिभाषणम्- २०४ " ... 0.0

प्रसाद :- उदाहरणम्- ... ... " २०५ आनन्द :- " ...

समय :- २०६ ... ...

कृति :- २०७ ...

आभापणम्-, 600

पूर्वभाव :- 20९ " ... .. 0

उपगूहनम्- , २१२

संहृति :- २१७ " ..

प्रशस्ति :- २१८ "

रसप्रकरणम्- ११९-२९५ ... ...

रसस्वरूपम् २१९ .. ' ... oct

Contents. : XI.

रसविशेपा: ... २२१ ... ... 1 .. स्थायिभावा: ... .. .. . ... 1 .. " विभाव :- आलम्बन :- उद्दीपनः ... २२२ ... ...

अनुभाव: .. ... ... ... " सातत्विका :- स्तम्भादयः २२३-२२४ ... ...

व्यभिचारिभावा :- निर्वेदाद्य: ... २२५ ... ...

शृह्गाराभासः २२७ ... ... ... ...

व्यभिचारिभावानां चातुर्विध्यम् ... २२८ ..

स्थायिभावानां स्वरूपम् २२९-२३७ .. ... ...

रतिः २२९ ... a .. .. ... ...

हास: २३०-२३१ .. ... 100 O.0 ... शोक: २३१ ... ... ...

क्रोध: २३१-२३२ ... D .. ...

उत्साह: २३१ .. ... ... ...

भयम् २३३ ... ... ...

जुगुप्सा २३४ ... .. ...

वित्मयः २३५ ... 100 ... 1 ..

शम: २३६-२३७ ... ... .. 0 .. 0 ..

आलम्बनविभाव :- उदाहरणम् ... २३८ .. 0 .. ..

उद्दीपनविभाव :- २३८-२३९ " . .. ...

अनुभाव :- २३९ ... ...

सात्विका :- उदाहरणम् २३९-२४२ ... ...

स्तम्भ :- ... २३१-२४० " ...

प्रलय :- २४० "१ ...

रोमाश् :- २४१ ... ... ...

वेपथु :- " .. ...

स्वेद :- " . .. .. 9 ... ...

विवर्णता- .. 0 "

अश्रु- २४२ ... ... ...

वैस्वर्यम्- ...

XII. Contents.

व्यभिचारिभावा :- उदाहरणम् २४२-१६ ... ... ...

निर्वेद :- २४३ ... ... ..

ग्लानि :- ... .. 6 २४४ ... ... o.

असूया- "

मद :- २४५ ...

श्रम :- "

आलस्यम् २४६ o.o ...

देन्यम्- "

चिन्ता- २४७ ...

मोह :- २४८ ...

स्मृति :- ",-४९ o.0

धृति :- २४९ .. COS ...

व्रीडा- ... १-२५०

चपलता- २५० ...

हर्ष :- २५०-५१ .. ...

आवेग :- २५१

जडता- s .. ... "

गर्व :- १५२ ...

विपाद :- २५३ ... ओत्सुक्यम् २५३-५४ 100

निद्रा- २५४ .. E OOS tos

अपस्मार :- २५५ ... ... ...

सुति :- .. ... "

वियोप :- १५९

अमर्प :- .. t ... "

अवहित्या- २५७ .. C

उमता- 100

मति :- २५८ ... .. O ...

न्याधि :- J .. " ...

उन्ाद :- १५९ .. !. र .!. .. 0

मरणम्- . . . ... .. .

Contents. XIII.

प्रास :- उदाहरणम् ... २६० ... ...

वितर्क :- " ... .. ... .. C "

शृङारचेष्टा :- उदाहरणम् ... २६२-२७० ... ... ...

भाव :- २६२ " .. ...

हाव :- २६३ ... o. ... ...

हेला- . .0 ... " माधुर्यम् .. ... भैर्यम्- २६४ ... .. 0 ...

लीला- ... " विच्छितति: २६५ " O .. ... ...

विलास :- .. ... "

विभ्रम :- २६५-२६६ ... ...

किलकिश्वचितम् , २६६ ...

मोहयितम् २६६-२६७ .. ... 106 ...

कुटमितम्- " २६७ विञ्वोक :- २६८

ललितम्- .. 0 ...

फुतृहलस् २६९ ... s .

चकितम् " विहृतम् २७० .. ...

हसितम् 9.0 ... ... " 000

कृदारस्य द्वादशावस्या :- ... २७१-२७७ .. ...

पःप्रीतिः-उदाहरणम् २७१-७२ ... ... ...

मनःसम् :- २७२ ... ...

संकल्प :- २७३ " ...

प्रलाप :- .- २७४ .. . ..

जगर :- २७४ 0 ..

कार्श्यस्- २७५ .. ...

अराते :- १-२७६ ... ...

बरीणलान :- २७६ ... ..

उ्यर :- .. ... ...

.

KIV. Coutents.

मुच्जी उपहरणम् ... .. . .. ... ..

.. .. .. s ...

२७५७८ .. . ...

२७८-७९ ...

१७१-८० .. 6

२८० .. 0

१८१ ...

रथानाख: - उशहरणन् ... ... ...

२८२ . . ... ..

" ... ..

भारमनदि :- २८३ .. ..

... .. १८४ ... ...

रोन बीनत्स संक र :- १ २८५ ... 1 .. .. . ..

रसविष्य हा विवार :- रसवदा- .. ... २८६-१९५

यलंकारविचार :... ... ... १९६-३२१ ... 6 .. ... ...

दोषसामान्यलक्षणस् २९६ ... ... ... .. O

पदगतदोपा :- ... ... 100 ... ... "

तत्स्व रूपन्- .. २९६-१९८ ... ... ... .. O ...

अप्रयुक्तम्-उदाहरणम् ..

... " 2

असगर्यम्- २१९ ...

अनर्थरम्- " ...

नेयार्थकम्- " ..

2 ध्युनसंस्कारम् , .. C

संदिग्धण्- ...

थप्रगोजरम्- किटम्- ३०० .. . ..

गूटार्थम् आानशम्-अन्यार्यम्- ...

अप्रतीतिरम्- , ३०१ .. . ..

विरद्धमतिक्न्-,, ... ...

अश्वीलम्-अमहलकरम्- .. . 1 .. . . . .. .

Contents. XV.

... ३०१ ... ...

परुपम्- ३०१ .. 1. 0

माक्यदोपा :- स्वरूपम्- ३०२ .. s 1 ..

शब्दहीनम्- ३०२-३ ... ...

३०३-०४ . .. ...

अयरमभम्न: ... ... " शव्दक्रमभग्गः ३०४ ... ... दिसन्धि- ३०५ ...

पुनरुक्तिमत्- " .. .. ...

ध्याकीर्णम्- .. . वाक्य संकीर्णम्- ३०६ ... .. अपूर्णन् -- .. 0 घाक्त्यगर्भतम्- ३०७ " ... ...

भिन्नलितम्-भिन्नवचनम् ... ... ... " अधिकोपमम्- ३०८ ... ... ... न्यूनोपमम्- "

.. C

अमच्छन्द :- ३०९ ...

यतिभ्रषम्- ... ... अरारीरम्- ... ... .. " भरीतिकम्- ... ३१० विसर गेळनम्- ... ... .. O " अपदस्यसमासम्- ३१०-३११ " ... ... ... माच्यवर्र्ितम्- ... ३११ ...

समापपुनरातकम्-पतत्पय्रपन्- .. ... " सपन्य नर्जितम्- " ३१२ ...

अनिकपदभू- ... ... ... भगननमम्- ... .. n अर्यदोपा :- स्वरूपम्- अपाधेम्-उदाहरणम् -... .. ... .. ३१३ ... ... व्यर्पम्- ... . .. ११४ ... एकापंम्- ... ... ... .. ... ...

XIV. Contentaj

मृर्च्छा-उदाहरणम् ... २७७ ... ... ...

शङ्कारस्य प्रकारा :- ...

संभोग :- २७७-७८ " .. ...

विप्रलम्भ :- अभिलाषह्देतुक :- २७८-७९ .. ... ...

" -र्हष्याहेतुक :- २७९-८० 1 ..

-विरहहतुक :- . . .

२८१ " -प्रवासहतुक :-

रसाभास :- उदाहरणम् .. .. 6 .. 0 "

भार्वादय :- २८२ .. .. ...

भावशम :- ... "

भावसन्वि :- २८३ ... ... ... ..

भाव शवलता- " ... ... "

शक्करकरुणसंकर :- , १८४ .. ...

रौद्रवीभत्स संकर :- , २८५ .. ...

रसविषयको विचार :- रसवदा- २८६-२९५ ... .. .. .

दयलंकारविचार :... ... .. .

दोषप्रकरणम्- ... २९६-३२१ .. ...

दोपसामान्यलक्षणम् २९६ .. 0

पदगतदोषा :- ... . .. "

तत्स्वरूपम्- ... २९६-२९८ .. .. . .. 0 ...

अप्रयुक्तम्-उदाहरणम् २९८ ..

अपुष्टार्थम्- .. .. .

असमर्थम्- २९९ .. 5

अनर्थकम्- " .. ...

नेयार्थकम्- " ... .. 0

च्युनसंस्कारम् " ... .. 0 ... ...

संदिग्धम्- " ... ...

३०० . .8

गूढाथम्-ग्राम्यम्-अन्यार्थेम्- ... .. .

अप्रतीतिकम्- ,, ३०१ ...

विरुद्धमतिकृंत्-,, ... ... . .. ...

... ... ... ...

Contents. XV.

व्रीडाकरं-जुगुप्सा प्रतीतिकरम् ३०१ 1 ..

परुपम्- ३०२ " ..

वाक्यदोषा :- स्वरूपम्- " ३०२ ...

शब्दद्दीनम्- ३०२-३ ... ... ...

कमभ्रष्टम्- ३०३-०४ .. 1 ..

अयक्रमभङ्ग: ... ... "

शव्दकमभङ्ग: ३०४ .. 0

विसन्धि- ३०५ ... ...

पुनरुक्तिमत्- ... . . . ... " व्याकीर्णम्- .. .. ... . . . घाक्यसंकीर्णम्- ३०६ " .. .. C

अपूर्णम्- "

वाक्यगर्भितम्- ३०७

... ... " अधिकोपमम्- ३०८ .. ... ...

न्यूनोपमम्- .. 010 " भमच्छन्द :- ३०९ " ... ...

यतिभ्रष्टम्- ... ... " अशरीरम्- ... ... .. o " अरीतिकम्- ३१० ... ... ... विसर्गलुसम्- " ... J .. ... .. 6 0OO " अपदस्थसमासम्- ३१०-३११ ... ... ... वाच्यवर्र्ितम्- ३११ ... .. .. ..

समाप्तपुनरात्तकम्-पतत्प्रकषम्- ... ... " सबन्धवर्जितम्- ३१२ ... DOO .. 0 ..

अविकपदम्- ... ... ... ... ...

भम् प्रकमम्- " ... ... " अर्थदोषा :- स्वरूपम्-

अपार्थॅम्-उदाहरणम् -... ... ३१३ 1 .. ... ... व्यर्थम्- " ३१४ .. 6 ...

एकार्थम्- ... "

XVI. Contents.

ससंशयम्-उदाहरणम् ... se ... ३१४ ...

अपकरमम्- ३१४-३१५ " ... 2 .. ... 0 ..

भिन्नम्- .. ३१५ ... a .. ... ..

अतिमात्रम्- ३१५-३१६ ... ... e ... ...

परुषम्- ३१६ ... .. s ...

विरसम्- ... .. " हीनोपमम्- ३१६-१७ ... ...

अधिकोपमम्- ३१७ .. ... .. .

अतुल्योपमम् 1 .. " अप्रसिद्धोपमम् " ३१८ ... ...

हेतुशून्यम्- "> .. 100

निरलंकृति- ३१९ .. .

अश्लालम्- .. ..

विरुद्धम्- .. .. 0 ...

सहचरभ्रष्टम्- ३२०-२१ ... ..

गुणप्रकरणम् ... ३२२-३३५ .. . .. ... .. ...

गुण निरूपणम् .. ... ३२२-३३ ... ...

लेष :- उदाहरणम् ... ३२३ ... ... ...

प्रसाद: ... " ... .6

समता- ३२४ ... ... .. 6

माधुयम्- " .. .. 0

साकुमार्यम्-, 1 .. ..

अर्थव्यक्ति :- , ३२५ ... .. . .. .

कान्ति :- " ३२५-२६ .. ..

औदार्यम्- ३२६ .. 6

उदात्तता- ३२७ ... ... ... ..

ओज :- "> .. ... .. . ...

सुशब्दता- ३२८ ...

प्रेय :- ... ... "

आर्जित्यम्-,' .s'. ३२९ ... . ..

समाधि :- " ... ... .. O ...

Contents. XVIL

विस्तर :- उदाहरणम् ... ३३० ... 0 .. ... ... संमितत्वम्- " ... 100 " गाम्भीर्येम्- ... ३१ संदेप :- " o .. ... " सौदम्यम्- "9 .- .. 0 O .. 100 प्रोढि :- ३३२ ...

उत्ति :- " रीति :- ... ३३३ भाविकम्- " 100 " गति :- .. .. " गुणाजामयेगतत्वम् ... ... ... ३३४ .. ...

गुणानां संघटनाश्रयत्वमेव- ... 0.0 "-३५

शब्द्ालंकारम्करणम् ... ३३६-३५० ... ..

अलंकारस्वरूपनिरूपगम् ३३६-३७ ... O.0 0.0 गुणालंकारभेद: .. ३३७ ... 0 ..

अलंकारविभाग :- शब्दालकारा :-... ... ... अर्थालंकारा :- उभयालंकारा: ३३७ .. अर्थालंकाराणां चातुर्विध्यम्- .. " तत्रान्तरविभाग: ३३८ ..

अलंकारकक्ष्याविभाग: ३३८-३९ ... अलंकारागां परस्परवेरक्षण्यम् ३३९ ... ...

... .. ... छेकानुप्रास :- .. ३४१ o .. ... .. e

षृत्त्यनुग्रास :- ... ३४१-४२ यमकम्- ... ३४३ ... ... OO ... ...

पुनरुकतवदाभास :- .. " लटानुग्रास :-... ...

चेत्रालंकार: ... .0 .. 8

अष्टदलपद्मबन्ध :- उदाहरणम् ... ३४५-३४६ ... ... ...

चररपन्ध :- ३४७-४८ ... ... O ..

नागवन्ध :- १४८-४९ "> ... ... .. 0 3

XVIIL Contents.

अर्थालंकारपकरणम्- ... ३५१-४७१ ...

. उपमा ३५१-३६९ ... .. ... ...

उपमालक्षणम् ... ... ३५१-३५५ ... .. . ...

उपमाविभागा :- पूर्णा-लुप्ता- ... ३५५-५६ ... ... ...

वाक्यगा पूर्णा श्रोती- उदाहरणम् : ३५७ ...

समासगा पूर्णा श्रीती- " .. " तद्धितगा पूर्णा श्रीती " .. ... "> वाक्यगा पूर्णा आर्थी ३५७-५८ ... ...

समासगा पूर्णा आर्थी " ३५८ .. ....

तद्धितगा पूर्णा आर्थी ... " अनुक्तधर्मा वाक्यगा श्रीती " ३५८-५९ .. s ... ...

अनुक्तधर्मा समासगा श्रौती ३५९ .. O .. ...

अनुक्तधर्मा वाक्यगा आर्थी " अनुक्तधर्मा समासगा आर्थी ... "

अनुक्तधर्मा तद्वितगा आर्थी ...

अनुक्तधर्मेवादि: कर्मक्यचा लप्ता " ३६० .. अनुक्त धर्मेवादिराधारक्यचा लप्ता " .. " अनुक्तधर्मेवादि: कर्मणमुलुप्ता ३६०-६१ ..

अनुक्तधर्मेवादि: कर्तृणमुछ्लुप्ता ३६१

अनुक्तधमेंवादि: किपा लुप्ता ... ...

अनुक्तधर्मीवादि:कर्तृक्यचा लुप्ता ३६१ ...

अनुक्तधर्मेवादि: कर्तृक्यड लुप्ता ३६३ ... ...

अनुक्तोपमाना वाक्यगा लुप्ता .. " अनुक्तोपमाना समासगा लुप्ता ३६३-६४ " O.o

अनुक्तधर्मोपमाना वाक्यगा लुप्ता ३६४ ... ... ...

अनुक्तधर्मोपमाना समासगा लुप्ता , ... ... " अनुक्तेवादि: समासगा लप्ता ३६५ ... ...

अनुक्तधर्मेवादुपमाना समासगा लप्ता " ... ... ... "

साधारणधर्मोंपादानवविशेषा: ३६६ ... ... ...

धर्मस्य सकृन्निदेश :... ३६७ ... ... ... वस्तुप्रतिवस्तुभादेन द्विधा निर्देश :... .. ... ... ... ...

Contents. XIX.

विम्बप्रतिबिम्बभावः : ३३७ .... ... ... ?

समस्तव स्तुविषया २६८ .... 100 ... . .. 0 ...

एकदेशावेवर्तिनी ... o .. .... मालोपमा o ... .... ३६८-३६९ अनन्दय: ३६९ .... उपमेयोपमा ३६९-३७० ... ... ...

स्मरणम् ३७०-३७१ .. .. 0 ... ...

रूपकमू ३७१-३७६ ... .. ... ...

सावयवम्-

समस्तव स्तुविषयम् ... .... .. ३७२ एक देश विवर्ि ... ३७१-३७३ ...

निरवययम्- कवलम्- 1 .. ३५४ ... 1 ..

मालारूपम्- ... .. ...

परम्परितम् .... ३७४-३७५ .. .. ... .. ... श्विष्टकेनलपरम्परितम्-,, ३७४-३७५ ... ... लिषमालापरम्परितम्-, ३७५ 0 .. ...

... ... ... ... "

३७६ ... .. c ... अश्विष्टमालापरम्परितं वेवर्म्येण .. " परिणाम: ... ... ३७७७८ .. s.0 ... सामानाधिकरण्येन- ... .. .. ... ३७७-३७८ वैयधिकरण्येन -... ३७८ 1 .. .. ... संदेहः ... ... ३७८-३८० ... ...

शुद्ध :-... ३७८-३७९ .. . .. .. ... निश्चयगर्भ :- ३७९ ...

निश्चयान्त :- ३८० ... भ्रान्तिमान् ... ... ... .. " थपहुतिः ... ३८१ ... ... ... ... ..

अपहुत्यारोप: ... ... ...

आरोपापहदः ... ... .. a छलादिपदेरसत्य त्वप्रतिपादनम् ... ... ... ... "

Contents.

उट्लेस: ... .. . . ...

.1 रुच्यर्थयोगाभ्याम् ३८२ ... ... ...

केषेण ... ... ... "

उत्मेक्षा ... ... ३८३-३९६ . .. . ... ..

... ... .... ... ... ३८३-३८६

उपात्तगुणनिमिस जातिभावस्वरूपोत्पेक्षा-उदाहरणम् ३८७

" ...

अनुपत्तनिमितजातिभाव स्वरूपोल्मेक्षा- ...

उपात्तगुणनिमित्त जात्यभावस्वरूपोत्प्रक्षा " ... ...

...

जाति देतुतरपेक्षा- ३८८-३८९ ... ...

जात्यभाव हतूत्प्रेक्षा- ... ३८९ ...

. ...

जात्यभावफलोत्प्रेक्षा ३८९-३९० .. O ...

कियास्वरूपात्प्रेक्षा -... ३९० ... ...

-९9 ...

क्रियाभावहेतूलेक्षा- " ३९१ ...

क्रियाफलोत्प्रेक्षा- ... ...

क्रियाभावफलोत्प्रेक्षा- ३९१-३९२ ... ... गुण स्वरूपोत्ग्रेक्षा- ३९२ ... ...

गुणाभावत्वरूपोत्प्रेक्षा ... ... " गुणहेतूत्ेक्षा ...

गुणाभापइतू तपेक्षा ३९२-३९३ ... ...

गुगफलोलोक्षा- ३९३

गुणाभावफलोत्प्रेक्षा .... ... "

द्रव्यस्वरूपोत्प्ेक्षा- ३९४ ...

द्रव्य स्वरूपाभावोत्प्रेक्षा- "> ... .. A. "

द्रव्यहेव्त्रपेक्षा ३९४-९५ .... ...

द्रव्याभावहेतूत्प्रेक्षा- ३९५

द्रव्यफलोत्प्रेक्षा- 10. ...

द्रव्याभावफलत्वोत्प्रेक्षा- ... . . . ३९५-९६

Contents XxI.

गतिशयोकत: .. ... १९६-३९९ .१. ... भेदेड्मेदः उदाहरणम् 1 .. ३९७ अमेदे भेद :- " .. ... " संबन्धेड़संबन्ध :- , . .. ... ... 0 .. ३९८ असंबन्धे संबन्ध :- कार्यकारणयो: पौर्वापर्यरूपा, ... ३९९

सहोकि :- ... ... ४००-४०१ ... .0. .. O विनोफि :- अरम्यता-रस्यता ... ४०१-४०३ ... ... . ... समालोफि :- ... .... ४०३-४१० ...

... ४०३-४०४ .. .... .. ... साधारणविशेषणन ... ४०४-४०५ .... ... ... ... औपम्यगर्भिशेषणेन .. ४०५ .. 1 ... ... ... व्यवहारसमारोप :- चत्रुवध :- ४०६ ... .... .. र. लौकिके वस्तुनि लौकिकव्यवहरसमारोप :- ... ... ४०६-०७ लोकिके वस्तुनि शाजीयव्यवहारसमारोप :- ... ४०७ शाध्त्रीये वस्तुनि शास्त्रीयव्यवहारसमारोप :- ४०८ ... शाजीये वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमारोप :- ४०९ . . .

... .. 10. ... ४१-

धकोकि: ... 1 .. ... 4 ..

काकषा ... ४११ ... .. O.

सपेण ... .. "

स्थमावोफि :... ४१२ .. ... 0 ..

्याजोकि: ... ४१२-१३ ... ... ...

भोलनम् ... ४१३ ... ... 10. ... ..

सहजेनागन्तुकतिराधानम् O . " आगन्तुकेन सहजतिरोधानम् ४१४ ... .. ...

सामान्यम् ... ४१४-१५ O.O

तद्गुण: ४१५ ... ... 5 .. ..

अतदूण: ४१६ ... .. 0 o .. ...

विरोष: ४१६-४२० .. .. O ... ... ...

स्वरूपम्-प्रकारा: ४१६-१७ ' ... .... ... ...

XXII.' Contents.

जातेर्जात्या करियया च-उदाहरणम् ४१७ ...

जातेर्गुणद्रव्याभ्याम्- ४१७-१८ ...

क्रियाया: क्रियया- ४१८ ... ... a .. .. c

क्रियाया गुणद्रव्याभ्याम्-, ... ... .. 6 ...

गुणस्य गुणन ४१८-१९ ... ...

गुणस्य द्रव्येन- ४१९ ... ... ... .. .

द्रव्यस्य द्रव्यन- . .. .. ... . .. "

अश्लेषेण विरोध :- ४१९-२० .. ...

विशेष :- प्रकारत्रयम् ... ४२०-२१ ... . ...

अधिक :- प्रकारद्यम् ... ४२१-१२ .. . ...

विभावना-विशेषोकि :- ४२३-२४ ... ...

असंगतिः ४२४ ... 1 .. .. . विचिन्नम् ... ४२४-२५ . .. ... ... .. .

अन्योन्य: ... ४२५ ... ...

विषम :- प्रकारत्रयम् ... ४२६-२७ . .. ... ...

सम: .. ... ... ४२७ ...

तुल्ययोगिता-प्रकारद्वयम् ... ४२८-२९ .. . . . दीपकम्- ... ... ४२९ ..

आदिदीपकम् ... ४३०* ... .. ... ...

मध्यदीपकम् ... ...

अन्तदीपकम् ... ४३०-३१ .. ...

प्रतिवस्तूपमा ४३१-३२ ... .. साधर्म्येण ४३२ ... . ... ... वैधर्म्येण ४३२ O .. ... ... ... दशन्त: ४३२-३३ 10. .. साधर्म्येण ४३३ .. ... .. वैधर्म्येण ... ..

निदर्शना-प्रकारदयम् ४३३-३४ ... ... .. . ... व्यतिरेक: ... ... ४३५-३६ ... ... ...

... ४३६-३८ . .. ... ... ... केवलप्रा करणकयो :- .... .... ४३७-३८ . .. . ... ...

Contents. XXIn

अप्राकरणिकयो :- ... .. ... ... ... . ४३८ प्राकरणिकाप्राकरणिकयो :- ४३८-३९ .. ...

परिकर: ... ... ... ४३९ .. ...

आलेप: .. ४४० उक्तविषये वस्तुनिषेध :... ..

.. ... ... उक्तविषये कथननिषेध: " ४४१ ... वक्ष्यमाणविषये कथननिषेध: ... " . अंशो कावंशान्तरत्य निषेध: ४४ :- ४२ ... आक्षेपान्तरम् ४४२ ... ... .. 0 ...

व्याजस्तुति :... ४४३ ... ... 0 ... ...

निन्दया स्तुतिः ... ... o ..

स्तुत्या निन्दा ... ... ... ... ...

अप्रस्तुतपशंसा- ... ... o. ... ४४३-४४६ सारूप्येण- ... ४४४ 0 .. .. 0 .. .

सामान्याद्विशेषप्रतीतिः ४४४-४५ . . . ...

विशेषादविशेषप्रतीति: ४४५ . .. ...

कार्यात् कारणग्तीति: ... ... ...

कारणात् कार्यप्रतीतिः .. ..

पर्यायोक्तम् ... .. "

पतीपस्-प्रकारद्वयम् ... ४४७ ... 0 S .. o ..

अनुवानम् ... .. ४४७-४८ .. .

काव्यलिजम .. ...

हेतोर्वा्यगतत्वम् ४४८ ... ... . . . ... हेतोःपदार्थगतत्वम् ४४९ ... . .. ... ... मर्थान्तरन्यासः ४४९-५१ ... ...

कार्यकारणभावेन ४५० !. 0 ...

सामान्याद्विशेषसमर्थनम् . . 9 ... " विशेपात् सामान्यसमर्थनम् ४५०-५१ o .. ... ...

यथासंख्यम् ... ... ४५१ ... अर्थापशि: ... ४५२ ... ... .. O ...

परिसंख्या ... . ४५३-४५४ ... ... OO ...

-शब्दवर्जनीया प्रश्नपूर्विका ४५३ ... ...

XXIV. Contents.

आर्थवर्जनीया प्रश्नपूर्विका .. ... .. 4 ... ४५३-४५४

शान्दवर्जनीया अप्नश्नपूर्विका .. ४५४ ... ...

आर्यवर्जनीया अप्रश्नपूर्विका ...

उतरम्-प्रकारद्वयम् ... ... ... S.0 ४५४-४५५ ...

विकरप: ... ... ... ... ... ४५६ ...

समुचय :- एकः ... ... ... ... ... ४५६-४५८

गुणसमुचय: भिन्नविषयः ४५६ ..

कियासमुचय भिन्नविषयः ४५७ ... .. 0 ... ...

क्रियासमुदयः एकविषयः .. ... "

गुणाकैयासामस्त्येन समुच्चय: ४५८ ... ...

समुच्चय :- द्वितीय: ... ... ४५८-४५९ ... ..

समाघि: ४५5 .. 0 ... 100 ... ...

भाविक: ४६०-४६२ ... ... ...

प्रत्यनीकम् ४६०-४६२ ... ...

व्यापात: ४६३ .. ...

पर्याय: ४६४ .. 0 .. 0 ... ...

सूक्ष्म :... ४६५-४६६ ... ... ...

उदात्त: ४६६-४६७ ... ... ... ... .. 0 ...

परिवत्ति: 1 .. ... ४६८-४६९ ...

समेन समा ... ४६८ ... ... .. 0 ... .. 0

न्यूनेनाधिका ... ... ... " धिकन न्यूना -६९ .. ... .. 0 .. ...

कारणमाला ... , ... ४६९ .. .. ... ...

एकावली ... ... -७० ... ... ... ...

स्थापनेन ... 1 .. ...

अपोहनेन ... ... ... ४७०

मालादीपकम् ... ... .. ... "

सार ... ... .. ... ४७०-४७१

मिशालंकारप्रकरणम् ... ... ४७२-४७८

संसृषटिः ... ... ४७२-४७३ ... ... शब्दालंकार संसृषि :... ४७३ ... ... ... ....

Contents. XXV.

अर्थालंकार संसृषटिः ४७३ .. . ..

उभयसंसष्टिः ... " संकर: ... ... ४७४ ... .. .. ...

अज्नाज्तिभाद संकर: ४७४-७५ ... .. .. ...

विजातीयरांकर: ४७५ ... .. . ..

एकवचनानुप्रविष्संकर :.. ... .. . " संदेइसंकर: ४७६-७७ .. ...

रत्नशाण: ... ... ... ... ४७८-५३६

नायकप्रकरणम् ... ४७८-५०२ ... ... ...

काव्यप्रकरणम् ... ५०३-५३६ ... .. . .. ... ... Notes ... ... ... ... १-९४ ... .. Nâyaka-Prakaraņa १-१० ... ...

Kâvya-Prakarana ... १०-२६ ... ... .. ....

Nataka-Prakaraņa ... २७-४९ .. ...

Rasa-Prakaraņa ५०-६८ ... ... ... 5.0 Dosha-Prakaraņa ... ६5-७९ ... o.s Guna-Prakaraņa ... ... ८०-८५ ...

S'abdâlankara-Prakaraņa ८६-८७ Arthalankara-Prakarana 22-83 ... ... Mis'ralankara-Prakarana ९४ .... Appendix I. ( Readings of T" and T".) ... ९५-१४१ Appendix II. ( Readings of V.) ... ... १४२-१५१ ... Variants in Ratnapana १४५-१५१ ... ... ... Appendix III. An Alphabetical List of the Karikâs and the verses occurring in the Pratâpa- rudrîya ... ... १५२-१६५ Appendix IV. Names of Works and Authors and other Proper Names worth noting, occurring in the Prataparudriya, alphabetically arranged .. ... १६६-१६७ 4

XXVI. Contents.

Appendix V. .. Quotations in the Pratâparudriya ar- ranged alphabetically ... ... ... ... १६८-१७० Appendix VI. Names of authors and Works found in the Rutnapana alphabetically arranged 109-1v? Appendix VII. Quotations in the Ratnapana, alphabeti- cally arranged ... ... ... ... ... १७४-२०८ Appendix VIII. Containing Bhamaba's work on Poetics ( Kâvyalankara ) as under ... ... २०९-२३९

प्रथम: परिच्छेद: ... ... ... ... ... ... २०९-२१३ मनलम्-कवित्वस्तुतिः-कवित्वहेतुः-काव्य स्योपादेयता-दुष्काव्य- निन्दा अकवित्वकुकवित्वभेद :- सौशव्ययम्-अर्थव्युत्पत्तिः ... २०९-२१० काव्यलक्षणम्-तद्जेदा :- गद्यम्-पद्यम्-संस्कृतम्-प्राकृतम्-अप-

धयम्-सर्गवन्धः- अभिनेयार्थम्-आख्यायिका-कथा-अनिव- ... २१०-२१२

भिधानम्-न प्रयोज्यान्येतानि-एतहक्षणानि सोदाहरणानि- २१२

णोदादरणानि- ... ... ... .. २१३ ... संनिवेशविरोपाद् दुरुक्तमपि शोभाकरम्- .. ... द्वितीय: परिच्छेद :- ... ... .. २१३-२२२ 100 ... ... माधुर्यम्-प्रसाद :- ओोज :- ... ... २१३-१४ ... ... अनुप्रासः-भाम्यो लाटीयय- ... २१४ ... . . . ... 4

समस्तपादयग कच- ... २१४-१५ ... ... यगरल राजम्-सुयपगरम्- ... २१५ ... नहेरिक-तिन्दा .। ... ... ...

Contents. XXVIL.

रूपकम्-समस्तवस्तुविषय मेकदेशविवरति च -. ... ... २१५ दीपकम्-आदिदीपकम्-मध्यदीपकम्-अन्तदीपकम् ... ... २१५-१६ उपभा-प्रतिवस्तूपमा -... ... ... ... ... ... २१६

..

निरर्थकता -... ... .. ... ... ... ... " मेधाव्युदिता उपमादोषा :- हीनता-असंभवः-लिक्गवयोभेद :- विप- र्यय :- उपमानाधिकत्वम्-उपमानासदृशता- ... २१६-१९ आक्षेप :- वक्ष्यमाणविषयः-उक्तविषयक्ष- ... ... ... २१९ अर्थान्तरन्यास :- व्यतिरेक :- विभावना-समासोक्ति :- ... ... २१९-२२० अतिशयोक्ति :- अनया विना नालंकारत्वम्- ... २२०f२१ ... ... हेतुसूद्षमलेशानां नालंकारत्वम्- ... .. ...

वार्ता-यथासङ्ख्यम्-उत्प्रेक्षा-अतिशयोकि :- इत्थं स्वयंकृतनिद- शैनैरलंकाराभिधानम्- ... ... ... २२२ ... ...

तृतीय: परिच्छेद :- ... ... ... २२२-२२८ ... ... ..

प्रेय :- रसवद्-ऊर्जस्विन्-पर्यायोक्तम्- ... ... ... २२२-२३ उदातं द्विप्रकारम्-लिलिष्टम्-शिटरूपकयोभेंद :- सहोक्तिनिर्दिष्टम्-

... ... ... २२३-२४ अपहुति :- विशेपोक्ति :- विरोध :- तुल्ययोगिता-अप्रस्तुतप्रशंसा- व्याजस्तुति :- निदर्शना-उपमारूपकम्-उपमेयोपमा-सहो- रि :- परिवृत्तिः अर्थान्तरन्यासवती-ससन्देहः-अनन्वय :- उत्प्रेक्षावयव :- संसषटिः-भाविकत्वम्-तद्वेतव :- चित्रोदात्ताद्भु- तार्थत्वं कथायाः स्वभिनीतता शब्दानाकुटता च-आशी :- २२४-२८

पहुर्थ: परिच्छेद :- ... ... .. .. ... २२८-२३१ ...

एकादशानां दोपाणां संकीर्तनम्- .. .. ... २२८

.. .... "> अपार्थम्-व्यर्थम्-एकार्थम् (अन्यमते पुनरुक्तम्)-शव्दपुनरु- कस्य भयादिषु न दोषत्वम्-संशयलक्षणम्-ससंशयम्-

लोकविरोधि-न्यायविरोधि-आगमविरोधि- ... २२८-३१

Custents.

Appendis V. Quot huiss in the I'riaparudilya ar. range l slybalsucally ... ...... ... Appoulia VI. Names of authors and Works found in the Ratrayana alphaletically arranged 1oi-1vt Appombia ViI. Quotatious in the Ratnapana, alphabeti- cally urrangol ... ... ... ... ... १७४-२०८ Appendix VIII. Coutaiuiug Bhammba's work on Poetics ( Kavyalaukara ) us under ... ... ... १०९-१३९

प्रयम: परिच्छंद: ... ... ... ... .. ... १०९-११३

निन्दा अकुवित्कुकुवित्वभेद :- सौशव्यम्-अर्थवसुतपत्तिः ... १०९-२१० काव्य वक्षणम्-तव्नेदा :- गय्यम्-पयम् -सरकृतम्-प्राकृतम्-अप-

... २१०-११२

भिधानम्-न प्रयोज्यान्येतानि-एतलक्षणानि सोदाइरणानि- २१२

जोदाहरणानि- ... .. ... २१३ J .. ... 4 .. संनिवेशविशेषाद् दुरुक्तमवि शोभाकरम्- " द्वितीय: परिच्छेद :- ... ... २१३-२२२ ... ... माधुर्यम्-प्रसाद :- ओज :- , .. २१३-१४ ... ... .. ? ... अनुप्रासः-भ्राम्यो लाटीयक्ष -... ११४ ... ... यमकम्-आदियमकम्-मध्ययमकम्-अन्तयमकम्-यमकावली- . समस्तपाद्यमर्क च- २१४-१५ ... .. ... ..

यमकलक्षणम्-सुयमकम्- ... २१५ ... ... प्रहेलिका-तनिन्दा ... ... ... ... "

Contents. XXTIL

... ... ११५

... ... २१५-१६

आमा-२/7. य -... ... ... ... ११६ समा-एवां मेदाना fauasi -... ... ... " गेधाणुदित वस्ामेश :- हीवता-शसंभव :- लिश्वयोगेद :- विप-

... .. ११६-१९ भयेर :- गश्यमाणविकम :- उक्कविषवश- ... ... २१९ अर्था-तरन्वव :- व्यविरेक :- विभावना-रामासाफि :-... ... २१९-२२० अतिशिपोकि :- बनया बिना नालंकारत्म्- ... ... ... २०-२१ हेनुगू, गणेशाना नारलपारत्म्- ... ... .. ... २२१

शर्ता-पयारकूण्यम्-उतमेश्षा-अतिशयोकि :- इत्यं स्वयंकृतनिद-

... ... ... २२२ ... 1 ..

एृतीय: परिच्छेद :- . .. ... ... २२२-२२८

२२२-२३ ... ... ...

... ... ... .. २२३-२४ अपसुति :- विरेषोकि :- विरोध :- तुल्ययोगिता-अप्रस्तुतप्रशंसा- व्याजसतुति :- निदर्शना-उपमारूपकम्-उपमेयोपमा-सहो- कि :- परिवृत्तिः अर्थान्तरन्यासवती-ससन्देहः-अनन्वय :- उत्प्रेक्षावयव :- संसृषटिः-भाविकत्वम्-तद्वेतव :- चिन्नोदात्ताद्भ- तार्थत्वं कथाया: स्वभिनीतता शब्दानाकुलता च-आशी :- २२४-२6

चतुर्थ: परिच्छेद :- ... ... २२८-२३१ ... o. ... ...

एफादशानां दोषाणां संकीर्त्तनम्- .. ... ... २२८ ... पदलक्षणम्-वाक्यलक्षणम्-शब्दनित्यानित्यत्वम्- ... ... ' " अपार्थम्-व्यर्थम्-एकार्थम् (अन्यमते पुनरुक्तम्)-शब्दपुनरु- कस्ष्य भयादिपु न दोपत्वम्-संरायलक्षणम्-ससंशयम्-

भिन्नवृत्तम्-विसन्धि-देशविरोधि-कालविरोधि-कलाविरोवि- लोकविरोधि-न्यायविरोधि-आगमविरोधि- ... २२८-३१

XXVIII. Contents.

पञ्चमः परिच्छेद :- ... ... ... ... ... ... २३१-२३५ हेतुन्यायलवोच्चय: शास्ाद्विभ्यत उपच्छन्दाय- ... २३१ श्दवाच्यन्यायकलानां काव्याद्गत्वम्-सत्त्वादीनां प्रमाणजत्वम्-

लक्षणम्-प्रतिशालक्षणम् -... ... ... २३१-३२ ... .. प्रतिज्ञाहीनं दुष्टम्-तदर्थविरोधिनी प्रतिज्ञा-हेतुविरोधिनी प्रतिज्ञा- सिद्धान्तविरोधिनी प्रतिज्ञा-सर्वागमविरोधिनी प्रतिज्ञा-प्रसिद्ध- धर्मा प्रतिज्ञा-प्रत्यक्षवाधिनी प्रतिज्ञा- ... ... २३२ हेतुलक्षणम्-हेत्वाभास :- दृष्टान्त :- जातय :- ... ... ... २१२-३३ काव्यसंश्रयं न्यायलक्षणम्-प्रतिज्ञालक्षणम्-प्रतिज्ञायाश्रतुविध-

विरोधिनी-अर्थवाधिनी-कामवाधिनी-कोपवाधिनी-सन्धा-

षान्त :- अर्वाचीननिवन्धनस्य पदस्यासाधुत्वम्-वकरार्थशब्दोक्ते- र्वाचामलंकारत्वम्-अपरमतम्- ... ... २३३-३५ .. ...

षष्ठः परिच्छेद :-... ... ... २३५-२४० ... ... ... ... व्याकरणस्यार्णवत्वेन निरूपणम्-शव्दरत्नाधिगमार्थ तस्य पारगम- नमावश्यकम्-शव्दलक्षणम्-स्वशक्त्या प्रवर्तनं मुख्यो न्याय :- अन्योक्तानुवादिनां निन्दा -... .. ... ... . २३५-३६ अन्यमते शब्दलक्षणम्-स्फोटवादिनां निन्दा-अन्यापोहस्य शब्दा- र्थत्वमिति मतस्य निराकरणम्- ... ... ... ... २३६ शब्दानां चतुर्विधत्वम्-( द्रव्यक्ियाजातिगुणभेदेन) -यदच्छा- शब्द :- शव्दानामनियत्ता-साध्वसाधुशव्दविवेक :- ... २३६-२७ एतानि न प्रयोक्तव्यानि-अप्रयुक्तं दुयोधमपेशलं प्राम्यमपार्थ- कमप्रतीतं शिष्टरुक्तमित्येव च न तन्त्रान्तरसाथितं च्छान्दस च -... २३६ ... .. ... , .. ... क्रमागतं श्रुतिसुखमर्थ्य च वाच्यम्- ... ... ... 4 .. २३५ इष्टयोपसङ्ख्यानाच सिद्धं वाच्यं न तु योगविभागजम्- ... " बृद्धिपक्षादीनां प्रयोग: श्रेयान् -... ... ... २३७-३३

CRITICAL NOTICE

OF

THE MANUSCRIPTS OF THE PRATÂPARUDRA -. YAS'OBHUSHANA AND THE RATNAPANA.

The present edition of Vidyanâtha's Pratparudrayaso- bhushana is based upon the following manuscripts :-.

z A manuscript in the Tanjore Palace Library. It is complete and correct and wants only a few lines at the end. It is a palm-leaf manuscript in Telugu characters and is neatly written on both sides. It contains 78 leaves., Some pages contain six, and some, seven lines. It was written about S'âlivâhana S'aka 1650. The colophon at the end is -. इति विधानायगदोपाप्यापछृती पतापवदयभञोभ्ूपण मतापरतीर्य नामाउंकारणायं nuiag. The palm leaves are about 20 inches in length and It inches in breadth. Some of them are a little worm-eaten in the middle and much in the corners. There is an orna- mental border on each side. It is designated T'.

2 A manuscript in the Raghunatha Temple Library, Jammu, Kashmir. A copy of this was secured for me by S'âstrî Gangâdhar P. Gokulchandra. It is a generally correct manuscript and gives very good variants. It is in Nâgarf characters and consists of 258 pages. Each page contains 7 lines and each line has 49 letters. The manuscript is dated Vikramasamvat 1830. It is marked R.

3 Manuscripts in the Government . Oriental Library, Madras. Six of them are collated.

ii. - CRITICAL NOTICE OF MANUSCRIPTS.

I. A palm-leaf manuscript, written in Grantha characters in 238 pages of 6 or 7 lines each, and 52 letters to a line. It is by appearance about 70 years old. It is an original, correct manuscript, purchased for the library before 1893 A.D. It is designated M.

2. 'It is a paper manuscript, written in Telugu characters in 192 pages, of 25 lines each and having about 22 letters in a line. It is copied for the library. It is not correct throughout, but it is complete. It is designated My-

3. It is a palm-leaf manuscript in Telugu characters, of 141 years. Each page has 6 lines and each line 80 letters. It is incomplete and stops in the 8th Prakarana. The end of the manuscript is अपन्ति वीरसतृत्य रणप्राज्णकेलयः। एवमणविधस्यापि वान्यसमासगतत्वे भोउसमेदाा It is designated M2.

4. It is a palm-leaf manuscript in Telugu characters. It contains 190 pages of 6 lines each. Each line has 75 letters. It is by appearance more than one hundred years old. It is an original and presented to the Library in x893-94 A. D. from the North Arcot District. It contains the following Prakaraņas :--

· I, 2 ( incomplete ), 4, 5, 6, 7 and 8. It is designated M 3.

5. It is a palm-leaf manuscript in Telugu characters in 93 pages of 7 lines each and 55 letters to a line. It is by appearance about 75 years old. It is a correct manuscript, but incomplete. On the first fly-leaf it is stated that the manuscript belores to Chakravarti Desikalu. It is designated M4 It wants I, 2, 7 and 8 Prakaranas.

6. A palm-leaf manuscript in Telugu characters. It has 150 pages with 8 lines to a page and 50 letters to a line. It is by appearance about 50 years old. It is incomplete, 7 and 8 Prakaranas being wanting. It is designated M5.

CRITICAL NOTICE OF MANCSORIPTS. ini.

4. Two printed editions, a lithograph copy printed at Poona, designated P. and a Telugu printed edition of the year 1888, designated T. The Telugu printed edition contains the Ratnapana also.

5. In addition to these, I have also consulted two other manuscripts of the Tanjore Palace Library and a manu- script lent to me by my friend S. P. V. Ranganatha Swam of Vizagpattam. As copies from Tanjore were secured after the text was prepared and sent to the press, their vatiants are given in an Appendix. They are numbered 5348 and 5350 by Dr. Burnell.

No. 5348 is a paper manuscript, written on European paper in Nagart characters and contains 109 folios. Some pages contain 9, some o and others Ir lines. It was written about 1750 A. D. It is a carefully correct copy and gives many good readings. It is designated T".

No. 5350 is also a paper manuscript, written on Gos or Venice paper and contains 128 folios. Each page has 7 lines till folio 16 and then 8 lines till the end. It was written about 1750 A. D. The copy seems to have bees prepared in the northern parts. A few lines are injured by damp. It is designated T". It is written in Devanagart characters-

The manuscript, lent to me by my friend S'astrt Ranga- nâtha Swâmt of Vizagpattam, was also secured after a por- tion of the text was printed off. The variants in it are there- fore given in an Appendix. The manuscript is a palmr-leaf one of 161 leaves (362 pages) with 5 to 8 lines on each page and about 75 letters to a line. The characters are Andhra. It is designated V. ..

The text of the Ratnapana is based upon the following manuscripts :-

iv ORITICAL NOTICE OF .MANUSCRIPTS.

I. A manuscript, numbered 10473, in the Tanjore Palace Library and two others in the same library, numbered 10474 and 10475. All the three manuscripts have been consulted. They are all written on palm-leaves in Telugu.

No. 10473 consists of 152 leaves with 6 or 7 lines on each side. It is a little worm-eaten. It was written about 1700 A. D. It is marked tır

It begins thus :-

भीगणेशाय नमः। प्रतापरद्रीयण्। श्रीगणेशाय नमः । भों सीताभगवत्ये नमः। कल्याणानि तनोतु &c.

It ends as under : -

इति श्रीपदवाक्य &c. श्रीअमयाम्बिके नमः॥। मान्ततप्पुवठनवाच कुललुनक । तप्पुरेलिगिनेनितगिनयेडठ। वेठपुनयरपुलवरसतो बेदुण्डितुकपुठनवारउर्टिरखगा॥ मङ्गदमाह। श्री साम्यमूर्तये गमः। श्री रामचन्द्रायु गमः। भी सरस्वत्यै नमः । शुभमस्तु । वेदव्यासाय नमः। शरी गुरुभ्यो नमः ॥ श्री ... जैयर। श्रीकृष्णापेंणमस्तु।।

No. 10474 has 217 pages with 5 or 6 lines on each page. It is much worm-eaten in the beginning. It is designated tr It opens thus :-

भी गणेशायनमः। श्री प्रतापरद्वीयम। ओ सीताभगवत्यै नमः। कल्यागानि &c. and has the same end as No. 10473.

No. 10475 is a beautifully written manuscript, containing about 100 leaves with 7 lines on each side. It breaks off at the fourth Prakarana, near the end. The first leaf is numbered 64 and successive numbers are given to the following leaves, the last one being 160. It is certified to be a beautifully written manuscript of about 1650 A. D., much more correct than the others, by Dr. A. C. Burnell, in his classified index to the Sanskrit manuscripts in the library. It is marked t.

ORITICAL NOTICE OF MANUSCRIPTS.

. The last two manuscripts appear older than the first. The last is the oldest of all and is perfectly correct. The dates, ascribed by Dr. Burnell to the first and the last, are C. I700 and C. 1650 respectively.

No. 10473 is a true copy of No. 10474.

Doshaprakaraņa and Gunaprakarana are not commented upon in Nos. 10473 and 10474.

2. Manuscripts in the Government Oriental Manuscripts : Library, Madras. They are three. The first is 'complete; but incorrect in many places, particularly in the beginning. It is designated m.

The second is a palm-leaf manuscript in Grantha charac- ters. It contains 285 leaves and 7 to 1o lines on each side. It is marked mr

The third is also a palm-leaf manuscript in Grantha characters of 470 pages with 6 to 8 lines on each page. At the end of the third Prakarana the copyist adds the following date :-

Sunday, the 17th of S'ravana month of Ananda year. It appears thus to be 150 years old. In addition to these manuscripts of the commentary, a printed Telugu edition, consulted for the text and marked T. as shown above, is also collated and another edition printed at Trivandrum, marked p.

Copies of the manuscripts from Madras were obtained through my friend P. Varadachâri in the Government Oriental Library, Madras, and those from Tanjore, through my friend Prof. A. Radhakrishna Aiyer of Pudukota. The Tanjore manuscripts were very carefully copied and compared by Mr. A, R. Tirumalachariar and his cousin Venkatachariar, B. A.

ri. CRITICAL NOTICE OF MANUSORIPTS.

In addition to the above, the manuscript lent to me from his 'Arsha Library' by my friend, S'astri S. P. V. Ranga- nâthaswami of Vizagpattam, designated V. as shown above, was also consulted. It contains the commentary also. The variants in it are given in an Appendix. The text of the Ratnasâna, another commentary on the Pratâparudrîya, is based upon a palm-leaf manuscript in Grantha characters, lent to me by my friend S. P. V. Rauga- nathaswami of Vizagpattam. It goes only up to the end of the and or Kavyaprakarana. It is given at the end of the work,

INTRODUCTION.

The Prataparudrayasobhushana: Its Contents-The Pratapa- rudrayasobhushara, or the Prataparudriya as it is called in short, by Vidyanatha, is a work on poetics on the lines of the Kavyaprakasa of Mammata and of the Ekdvalt of Vidyadhara, published with the Tarala by me in the Bombay Sanskrit Series, No. 63. It is divided into nine Prakaranas. The first Prakarana deals with the qualities essential in the hero or; Nayaka of a work and is therefore called Nayakaprakarana. The author justifies the production of his work by stating that though old writers on poetics have treated different. branches of the subject, none of them have described a Nuyaka with it and that the greatness of compositions and their authors depends upon the representation of merits of the hero or the Nayaka described in them." It is on this account that the very first Prakarana deals with the qualities essential in the hero of a work. Having mentioned them in general and described their charac- teristics with illustrations, the author divides the Nayaka into Dlirodtta, · Dhiroddhata, Dhiralalita and Dhira- eanta and speaks of them with their sub-divisions. Then follows the treatment of the Nayikds or heroines with their divisions and characteristics. The second Prakarana is the Kâvyaprakarana. It describes the nature of a Kavys or poetry, treats of varieties of Sabda (word) and Artha (sense), the Vrittis and the Ritis or styles of dramatic composition favourable to the development of different sentiments and prevalent in different parts of the country, the S'ayya or the repose of words in their mutual favourable- ness, the Paka or the maturity or profundity of sense, divi-

· Vide verse 60, pp. 36-37.

.

viii. INTRODUCTION.

sions and sub-divisions of a Kvya with instances of the chief of them, and varieties of compositions, such as Akhydyika, Kathd, Champu, Udaharana, Bhogavalt and others. The third Prakarana deals with the varieties of Rúpakas or compositions that can be represented on the stage, their cha- racteristics and points of difference, takes up Nâtaka (drama) which is the most important of them, divides its plot into five parts (Sandhis), treats of the Sandhis and their sub- divisions and gives a model drama illustrative of all its characteristics and describing Prataparudra, how he ascended the throne and established himself firmly on it by the con- quest of kings in different directions. The fourth Prakarana is the Rasaprakarana. It mentions Rasas or poetic sentiments, their theories, characteristics and divisions. The next two Prakaranas, the Doshaprakarana and the Gunaprakarana, deal with Doshas (demerits) and Gunas (merits) in compositions with their varieties; while the last three Prakaranas de- scribe Alankaras or figures, those of S'abda, Artha and both and are therefore called S'abdâlankaraprakarana, Arthâlan- karaprakarana and Misralankdraprakarara. It will be thus seen that the work covers a wider range of subjects than the Kâvyaprakása and the Ekâvalt, since it deals with all the sub- jects of poetics and dramaturgy. A later work, Sáhityadar- pana of Visvanatha, goes over the same ground as the present one. The striking feature of the book is, as mentioned before, the glorification of Prataparudra. All the instances, given in illustration of different points, therefore panegyrise Pratapa- rudra and the work is appropriately designated Pratapa- rudrayasobhúshana-Adornment of the Glory of Pratâpa- rudra. Its title is similar to that of Nanjarjayasobhû- shana of Narasimhakavi. The Ekavalt and the Alankara- mañjúshá of Purohita Devasankara Nahanabhai of Ráner* are similar works, in which illustrations go to glorify the Râuder near Surat.

INTRODUCTION:

Narasimha of Utkala and the Peshwas, Madbavardo the first. and his uncle Raghunatharao respectively.

Works that quote the Prataparudrayasobhushana-The work is quoted very frequently by Mallinatha in his com- mentaries on the Mahakavyas, in his "Sanjtvint on the Ku- marasambhava and the tMeghaduta, the 1Ghantapatha on the Kiratarjuntya, the fSarvankashd on the S'isupdlavadha, the

" Vide the Nirnsyasagars Preds editien of the Kumaresambhavs, p. 8 (where the definition of हु्ययोगिता is quoted), p. 14 (where the deanition of निदर्शना is quoted), pp. 22 and 41 (where the definition of स्वमायोचि is quoted,, p. 24 (उqमा, the reading there is वाच्यं चैकपदोपमा for वाच्यं चेदेक; दोपमा), P. 48 (पतिवस्तूपमा ) p. 124 (the definition of संक्षेप Gans, the reading there is परिकीर्तितः for परिकीत्यंते), and p. 145 (for सात्विकमान'8, the xecding thero is ह्तम्मप्रलयरोमाञ्या: for सवम्म: प्रलयरोनाञ्ची). t Vide Prof. K. B. Pâthak's edition of the Meghadata, p. 6 (whera the definition of विषम is quoted), p. 9 (अर्थान्तरन्यास), p. 30 ( माषिक, the readings there are अतीतानागर्त यत्र प्रत्यक्षत्वेन लक्ष्यते for अतीतानागते यत्र प्रत्यक्षे इव लक्षिते), pp. 57-8 ( अनुकूलनायक and स्वाधीनपतिका)- t Vide the Benares edition of the Kirdtarjuntya 1887, p. 6 (काव्यलिङ्ग); Pp. 30 and 121 (अतिशायोकि, the reading on p. 121 is विषप्यन्युपदाव्यते fot वितप्युपनिवण्यते), P. 44 (विशेषोक्ति, the reading there is तत्सामप्यामनिवृत्ति: for तत्सामव्यामनुत्पत्तिः h p. 81 (विभावना ), p. 86 (पर्यायोक, the reading there is प्रसउतत्वेन संचन्ध: for प्रस्तुतत्वेन संचद्रम् ), pp. 64, 210 (स्व्रमावोत्त, the reading on p.64 is स्व्रभावोक्तिरलंकारो for सवभावोक्तिरसी चार), p. 86 (निदर्शना), pp. 93, 205 ( तद्गुण, the readings there are दन्योतकृष्टगुणाश्रयात् and° दन्योत्कष्टगुणग्रद्दातूं for दन्योत्कृष्गुणाहृतिः), p. 112 (अर्थापति, the variants there are अन्यया for अन्यदा and कमुत्येन यतः for कैमुत्यन्यायतः ), p. 127 (विषम, the variants are विरुद्वकार्योत्पत्तिश् and विरूपघटना वा स्यातू, the text of the घण्टापप there is in- correct), p. 128 (सामान्य), p. 129 (मीलन ), p. 146 (सु्ययोगिता ), p. 170 ( पर्याय, the reading there is पर्यायालंकनिर्दिया). $ Vide pp. 25, 91 ( विषम, v. 1. या स्पातू for चासी, मता for तिधा), pp. 52, 481 (उप्रतुतरसंसा, Y. J. सारूप्याद्विनियन्न्रिता p. 52 for सारूप्यादिनियन्त्रिता. Oa p- 481 the quotation is exactly as in the text of the प्रतापरद्रीय ), p. 57 (पर्यायोक्त, . 1. संबन्धात् पर्यावोक्तः स उच्पते for प्रस्तुनलवेन संबद्ध तत् पर्यायोक्मुच्यते), p. 72 (दीिक, v. 1. च for दु and साम्पे तु for सामस्त्ये ), p. 78 ( उत्प्रेका, V.1 भन्य देवोपवफंतम् for अन्य्लवेनोपतकितम् and प्रकृते for परक्त ) pp. 92, 272, 329

X. INTRODUCTION.

Sarvapathtna" on the Bhattikavyat. Nowhere in these numerous instances has Mallinatha, however, mentioned the name of the work or its author. It may be owing to the fact that the work and the author were very popular in the

889, 536 ( सानान्य), p. 94 (हुष्ययोगिता), pp- 109, 504 (तट्कुण, v. 1. 'दन्यो० त्कृष्टगुणग्रद्दः and दन्योत्कट्टगुणाश्रयात्), pp.125, 294 (विभावना ). pp. 152,580 (परिदृत्ति), pp. 182 and 294 (मीलन ). Pp. 189, 275 (कलद्दान्तरिता नापिका), P. 208 (भान्तिमान्, v. 1. विधेये for बिषये), P. 213 (मध्यमा नायिका), p. 214 (प्रोगा), Pp. 216, 291 (मुग्वा v. 1. लज्जापिहितमन्मथा for लज्जाविजितंमन्मथा),PP. 219, 891 (रुम, on p. 591 it is called समान, the reading there is समानालंकृतियोगे for सा समालंरतिरयोगो), p-224 (अर्थापत्ति and पर्याय), pp. 227, 320 (स्वमावोकि), p. 238 (संदेह), pp. 239, 409 (सहोकि, v. 1. एिडेष्यते for 'रितीष्यते), pp. 256, 294, 413. (विशेषोक्ति ), p. 275 (विरहोत्काण्ठता नायिका, v. 1 चिरं प्रत्युरनालोके for चिरयत्यधिकं कान्ते), p. 277 (प्रत्यनीक ), p.281 (लूक्ष्म), P. 291 (समुञ्चय ), p. 310 (श्रम अनुमाद, v. 1. श्वासस्वेदातिममिकृतू for णातः स्वेदाति- ममिकृत्), P. 296 (एकावली, v. 1. विशेषकत्वकथन" for विशेषणत्यकशन), p. 300 (असंगति, V 1. स्पाद्संगतिः for सत्यसंगति: ) p. 809 (अतदूण, v. 1. वतद्रूप for दसद्रप), pp. 331 and 391 (उदात्त), p. 331 (खण्डिता, v. 1. खण्डितेष्यकषायिता for कृपिता लण्डिता मता ). p. 352 (व्यतिरेक, र. 1. अधिकाल्पत° for आविकयाल्पत्व'), P. 381 (कुतहल, v, 1. परिकीरतितम् for परिकीत्यंते ), p. 382 (विभ्रम, v. 1. विपर्यये for 'विपरययः), p. 397 (दृष्टान्त, v, 1. सामान्यधर्मवाक्योक्ते: for सामान्यधर्मो वाक्यज्ञेः), T. 418 (परिसंख्या, v. 1. नैकधा यदा for घैकदा यदि), PP. 421, 581 (साक्ष्म्य, v. L °संकम्परूपत्वं for संजदपरूपत्वं). Vide Appendix III. and the foot-notes there in my edition of the Bhatlikarya, Bombay Sanskrit Series, No. LVIL. The qnotations there are definitions of the figures,-भाषिक, निदशना, विरोध, यथासंख्य, भ्रान्तिमान, पर्यापोक्त अर्थान्तरन्यास, विरोपोक्ति, अपहुति, उपमेयोपमा, तुज्ययोगिता, दीपक, व्यतिरेक, दृष्टान्त, पकावली. आक्षेप, संदेद, सदोक्ति, सम, स्वमावोनि, and काव्यलिङ्, of the नायिका's- कलदान्तरिता, विप्रलब्धा, खण्डिता, of the अनुमाव'8 -- विषाद, and स्तम्म, of स्ात्विक- माव's and of सौशब्य. t Works like the Pratparudrlya are thus condemned in साहित्य रत्नाकर of चर्मसूरि :- अलंकिया: पूर्वतरः प्रणीताः प्रयोजिताः काश्न नायकेन। कैश्रितु कुर्क्षिमरिमिर्नि- बद्धा: सोदीयसा काशन नायकेन ॥ In the commentary on this by मछादिलक्ष्मणसूरि the fullowing is fonnd :- तहिं सनायकाः प्रतापरुद्रीयादिप्रवन्धाः प्रथन्त एवेत्याशङक्याद कैशरिदिति। कुर्विंमरिमिः स्वरोदरपूरकैः धनमात्नलोलुपैरित्यर्थः। कैशिद्वियानाथादिभिस्तु क्षोदी- यसा क्षुद्रतरेण। तरलीकृतकाचाना तारहारयष्टीनामिव तासामपि चाहयत्वादप्रामलम्। ..

INTRODUOTION.

southern parts of India and were widely known to the learned circle. Prof. M. Seshagiri S'âstri, M. A., states that the work is even now very popular in southern India and is studied by every Sanskrit student. The Pratâparudrtya is also quoted by Visvesvara Pandita in the Alankarakaustubhat and by Appa Dikshita in the Chitramimamsat A verse in honour of Virarudra or Prataparudra is found in the Kuva- layânanda of Appayya Dlkshita -: - गिरिः कृसवास रावसानः। इसि खषउपयाति पचवाकी वितरणयाजिने वीरदरदवे॥, given as an instance of eruifduni.

Vidyanatha .- Prataparudrayasobhushans is the only known work of the author. Dr. Aufrecht ascribes Prataparudra. kalyanz also to him; but it is only a part of the Prataparu- drîya, comprehended in the third prakaranas, and is simply a model drama composed to illustrate the characteristics of a Nâtaka, its Sandhis and their divisions.

Vidyanatha's Age .- The age of the author is easily settled from the internal evidence that the work affords and from

Vide Report on & Search for Sanskrit and Tamil Mes. for the year 1898, No. 2 of 1899, by Prof. M. S'eshagiri S'astri, M. A., pp. 82 and 83. t Vide, the Alankarakaustubha, p. 12, where Appayya Dikshita is attacked and Vidyanatha justified by Visvesvara Pandita. There the instanca of द्रव्यस्परूपात्प्रेक्षा-न नित्यमत्मिन परिपर्णतेति &c is aleo guoted. + Vide pp. 7 and 8 (where the propriety of स्पतः सिदधेन in विद्यानाप' definition of aqur is questionod), pp. 56-8 (where the dofinition of yRena is quoted, प्रकृतस्योपयोणि स्वास is the rending there). The inetence, पष शान्यति पस्तापो राजपादनिषेकया। कण्टकट्ठमणूलेपु वाशस्तं धमपेतू कथम् li, ascribed to Vidyanatha on p. 58, is not found in the garesiy, p. 84 and p. 87, where Vidyanatha's method of the division of adkn is mentioned. § Vide p. 189 of the text where the name of the Nataba is giren

JNTRODUETION.

inscriptions of the Kakatiya kings. of Ekalilar or Orangal: We will consider them in order and then compare them. .:

The internal evidence .- The age of Vidydnatha is very easily settled from the internal evidence of the work. That he has panegyrised Prataparudra so much that the very name of the work is called after him, that the glorifica- tion of the hero of a work is given as the principal cause of the greatness and fame of the work and its author and that all the instances given in illustration of the properties of poetry and its inherent characteristics, are in honour of Prataparudrą are all clear indications of the fact that he lived in the time of Prataparudra. As regards Prataparudra, we learn much from the work itself apart from his own inscriptions and those of his predecessors. He was a Kaka- itya king or Kakati Virarudra and was so called because he worshipped a Goddess called Kâkati,t which is explained as Durgâsakti, a tutelary deity of his family installed in the Ekajild town. Ekasildnagart was the capital of the Andhra or Trilingat country, so called on account of the three famous lingas of S'rtiaila, Kaleśvaras and Draksharama||. The river

• . Dr. Burnell says that Warangal ( Worangal ) is a Muhammadsn and corrupt way of writing 'Orukkal' which means ' one rook' and is thus rendered eT in Sanskrit. : The word . Orangal' is variously spelt as Vorangallu, Vorsngolu, Orangallu, Orangolu, Voruvakallu, Voruvakalli. Fide Robert Sewell's Sketch of the Dynasties of Southern India,' p. 32. In the Teluga Chronicle (Medras Jonrnal for 188), p. 238) we find the form 'Orugallu', Single Rock' which tallies with the Sanskrit word Ekasila' Vids feot-note, Ind. Ant. Vol XXL, pp. 197 et soquentia. .t: Vide the commentary Ratndpana, p. 10, कातिनीम दुर्याशकिरेकशिलानग ऐे्दराणा कुलदेवता सा शच्तिर्भजनीया अस्पेति काकतीय: ), alo Ratnaidra, p. 485. $ Vüs p. 213 ( v. 22 ). § The temple at Kalahasti in the North Arcot Distriot In the Godavarf District.

INTRODUOTION,

Gotams and- Hanumadachala were near-the capital. Dar -. gadeut is described as the tutelary deity of the Kakatiya family. Prataparudra is also called Virarudra or Rudra .; He was son of Mehadevat and Munmudit or Mummadzmba Vidyandtha states that he was called Prataparudra, becauso be was as brilliant as the suns and Virarudra, because he was an incarnation of Vishnu,| being son of Munmudi in Kaliyuga, designated Rama in Tretd and S'auri in DwaparaT .: He encouraged learning$ and was himself learned."* His warriors are called Andhrakshamabhridbhatas.tt He had a boar as a sign on his bannertt and his enemies are de- gcribed as propitiating him by wearing a mark of a boar on their bosom.§s He is described as having borne the title of Chalamartigandz.11

· Vide p. 160. t pp. 12 and 13 (v. 14) : also p. 133 (v. 4)- t pp. 16-17 (v. 20). Munmudi is called Mommudamba, Mummadlya, Munmudamba and Mummadambd in different Mss. § Vide p. 139 (v. 11). [ Vide p. 139 (v. 12). . Vide pp. 16-17 (v. 20). . $ Vide p. 23 (v. 83) snd p. 467 (v. 202). The Râmayana is said to have beon translated into Telnga in his time. Vide Report of Sanskrit Mss., Indis Office. ** Vide p. 17 (v. 21). tt Vide p. 22 and many,other places .. . # Vide p, 50 (c. 10), §5 Vide pp. 177 and 805. Il Vide p. 60 (v. 21), p. 66 (v. 33), p. 210 (x. 15) The biruda or title of chalamartiganda is also borne by. Vanapati. Vide Epi. Ind., Vol. IV., p. 314. The Ratnosana calls the birada Chalamartyaganda and explains it as ' A big atone to. those mortale who rqn away on battle-fields-a brave prince who himself never ro- treated from the battle-field. Vide p. 512. On p. 39 we have chala- martyaganda.

INTRODUCTION.

. Further, the drama, called Prataparudrakalydna, given as a portion of the Natakaprakaranz, supplies the following main points of information regarding Prataparudra and the family of the Kakaliya kings :- Svayambhu (S'iva)* is de- scribed as the family-deity instructing all the members of the family in their duties.t He is also described as having manifested himself in a dream to king Rudra who, though daughter of king Ganapati, was designated by Ganapati by a male name.t Her real name, as given by the commentator Kumarasvamin, was Rudramba. She succeeded Ganapati on the throne of Ekasila. She was, as mentioned above, called Rudra or Rudradeva and her greatness is shewn by the fact that her mother was Um herself, known among the people as Somd, and father God S'iva himself, Gznapati, Lord of Pramatha and other Ganas. In the dream which Rudradeva had, God S'iva, manifesting himself, praised the greatness of Prataparudra and advised Rudradeva to place the burden of the kingdom upon the shoulders of the prince, his grandson, who had been adopted by him as his son by His command.§ The prince then sets out for the conquest of directions before he is installed as Yuvaraja or crown prince. In his expedition of conquest he first sets out for the east and conquers the Kalingas.| He then goes south. wards and vanquishes the Pandyas.I He next marches towards the west and conquers it. Then crossing the Narmada, he starts northwards. There the $Angas, the Vangas and the Malavas combine and oppose him. The leaders of the

· Vide pp. 152-53 (v. 27). t Vide p. 149 (r. 22). $ Vide p. 149. § Vide p. 153 (v. 29). | Kalinga corresponds to the modern Northern Circars. T Their country corresponds to the modern province of Madura. $ Their kingdom lay on the right bank of the Ganges, with the capital Champa, probably Bhagalpar.

INTRODUCTION. xv.

army of Prataparudra challenge them, speaking in derision of them." Here are mentioned the Gurjars, the Lampakas, the Vangas, the Konkanzs, the Hunast and the Maharashtras. Further on are named the following kingsf :- Kings of Chola,§ Kashmir, Nepal, Suhmal, Kambojal, Sevana$, Gauda*", Latatt, Simhalatt, Karņita, Bhojass, Keralall, PanchâlaTI, Kikațas$ and Kampila." ** - Sevanz, jewel of the kings of the Yadava family, all power: ful and mighty as he was, is described as having run away on having heard the war-drum of Prataparudra.ttt He is in another place described as one whose retreats, when he was insulted by the soldiers of Prataparudra, were known by

Vide p. 186 (v. 14). t A nomsdic non-Aryan tribe that established itself in the Punjab and along the Indus. $ Vide p. 188 (verses 16, 17, 18). § The country of the Cholas corresponds to the modern province of Tanjor. I Suhmudesa lay to the west of Vanga or Eastern Bengal with its capital Tamralipta, identifiod with modern Tumlook. The name of a non-Aryan people in the north-west. $ 'Seunadesa was the name of the region extending from Nasik to Devagiri, the modern Daulatabad' Vide Dr. R. G. Bhandarkar's 'Early History of the Dekkan ', p. 76. The psople of Northern Bengal. tt Ancient name of central and southein Gujarat. tț Ceylon. §s 'The Bhojas raled over the country of Vidarbha or Berar' Early History of the Dekkan', pp. 8-9. I1 The country of the Keralas corresponds to Malabar. TT The people of the Gangetie Doab. $$ Probably Behar. ... Kampilya was the capital of the Panchalas. tit Vide p. 40 (v. 70).

INTRODUCTION.

the Gautaint river. This means that the Yddava kiag. had crossed the Gautamt river, near the capital Ekasild,: beyond which his kingdom evidently lay, and was obliged by the commander of Prataparuara's army to cross it back. This Yadava king was Ramachandra or Ramadeva, 6th king of the Yadavas of Devagiri, whose dates are S'aka 1193-1231 A. D. (1271-1309).t

It is stated in the Pratdpakalyâna that Ganapati established an image of God Ganapesvara.$

The genealogy of Prataparudra, as shown by the drama ander the Natakaprakarana, is as under :- r. I · Ganapati ( married Soma ).

2 Rudrâmbâ ( known as Rudra ).

Mummadambâ (married Mahâdeva).

: 3 Pratâparudra.

The following additional information is supplied by the inscriptions of Prataparudra and his ancestors :-

(1) §The Conjeveram Sanskrit and Tamil inscription of Prataparudra records that his general Muppidi installed a certain Manavtra as Governor of Kancht. The inscription is dated S'aka era (1238 A. D, 1316). In 1316 Conjeveram was thus tributary to Prataparudra, who is called Kâkattya Mahamandala Chakravartin of Ekasilanagari.

(2) Another inscription of Prataparudra is found at Jam- bukesvara temple near Trichinopoly. It mentions Manma Gandigopâla as his subordinate, whose latest known date is

· Vide p. 439 (v. 156). t Vide Dr. R. G. Bhandarkar's 'Early History of the Dekkan',p. 92. t Vide p. 213 v. 21. § Vide Epi. Indica, Vol. VII., Octo. 1903, Part VIII., pp. 166-67.

:ZNTRODUCTION.

S'aka-samvat 1221 (A, 'D. 1299*) from an inscription"at Nellore.

(3) Three other inscriptions of Prataparudra are found at Bezvâda, Warangal and Palivela. They are dated respec- tively S'aka-samvat 1220, (A. D. 1298, 1235), (A. D. 1313 and I239), (A. D. 1317).t

(4) $The Anmakond1 Sanskrit and Telugu inscription of the Kakattya Mahdmandrlesvara Rudradeva .- His capital was Anmakondz, at a short distance from Worangal. The inscrip- tion is dated S'aka-samvat 1084 (A. D. 1162). Its object is to record that Mahamandlesvara Rudradeva of the Kakatya or Kakattya family set up at his capital the images of God Rudra, the God Vasudeva and the God Surya. The following is the genealogy furnished by the inscription :-

Tribhuvanamalla.

Prola or Prolerâja. 1

Rudra Dęva.

Prola is described in the inscription as having imprisoned in war §Tailapadeva, ornament of the Chalukyas, defeated a king Govinda and given his kingdom to king Udaya and conquered Gundi, lord of the city of Mantrakutz. In his time Anmakondi was besieged by Jagaddeva, who was repulsed and put to flight. Rudradeva conquered a certain Domma. and had a powerful opponent in king Bhtna who was

• (तनाग्रजस्सुतो मन्मो गण्डगोपालभूपतिः । प्रतापरुद्रभूपस्प प्रस्ादारजितवेमयः ।). Vids Epi. Ind., Vol. VIL, pp. 128-32. t Vide Epi. Ind., Vol. VII., pp. 128-32. t Vide Ind. Ant., Vol. XI., pp. 9-20. § Taila III, who reigned from S'aka 1072 (A. D. 1150) to S'aka 1084 (A. D. 1162).

.xviii. INTRODUCTION.

defeated by' Rudradeva and had to fly to a forest. His king- dom was bounded by *S'risaila on the south, the kingdom of the Western Chalukyas on the west and the region of Malya- vân on the north.

(5) tThe Ganapesvaram Sanskrit and Telugu inscription of the time of the Kakattya Ganzpati is dated S'aka-samvat 1153 (A. D. 1231). It is engraved on a pillar in front of the Durgmb& temple at Ganapesvaram, a village in the Masuli- patam taluka of the Krishna district. Besides giving the .information about Prola found in the Anmakonda inscription, it records that Prola married Muppaladevt and had two sons, Rudra and Mahadeva. Rudra succeeded his father Prola and was succeeded by Mahadeva. Ganapati was the son of the latter by Bayydmbika. He defeated the kings of Chola, Kalinga, Sevaņa, Karnâta and Lata and married Narama (Narâmbha) and Perama (Peramamba), the elder sisters of Jaya (Jayana), chief of his elephart troopt.

(6) The Conjeveram (Ekamranatha temple) inscription of Ganipati and his minister and general, Samanta Bhoja, is dated S'aka-samvat 1172 (A. D. 1250). The S'aiva temple of Ekâmranâtha is the largest of all temples at Kdñchi (Con- jeveram) and the inscription is engraved on its wall. In this Ganapati traces his descent from the sun ; his successors that are mentioned being Betmaraja (Tribhuvanamalla), Prodaraja, Rudradeva, and Mahâdeva. Prodarâja is stated to have constructed a lake which he called Jagatikesari-tataka after his surname Jagaltkesarin.§ Ganapati is stated to

• A hill in the Karnal District, to the north-east of it. It is sacred, having the image of Mallikirjuna, a Jyotirlinga on it. t Vide Epi, Ind., Vol. III., p. 84 and Plate. t Vide Ind. Ant., Vol. XXI., pp. 197 et sequentia. S द्विषदुपहृतद्दप्यद्दन्तिमेघंकराशो निरविशदय भूर्मि भूपतिः प्रोडराजः । प्रतिनिधिमुदधीना सञ्चयन् तोयसृष्टेरकृत जगति केसर्व्याख्यया पस्तटाकम्॥ V. 9. of the inscription.

INTRODUOTIOM. xix

have conquered the Yadava king Simhana and the Kalinge king and to have reduced kings of Lâta and Gauda to bis submission." Simhana's (Singhana's) father Jaitrapala. or Jaitugi is represented to have killed Rudradeva, Ganapati's uncle, as appears from the Paithan grant of the Yadava king, Ramachandra, who ruled from S'aka-samvat 1193 to 123I, (A.D. 1271 to 1309) and also from an introduction to Hemadri's Vratakhandast The same Paithan grant shows that Gana- pati was a contemporary of both Jaitugi I. and Singhana II.

(7) tThe Yenamadala fragmentary Sanskrit and Telugu inscription of the Kakattya Princess Ganapambd is dated S'aka-samvat 1172 (A. D. 1250). It gives Madhava as the name of Prola's son. This Madhava lost his life in a battle. § Ganapamb& or Ganapambika was the daughter of Ganapati.

*यदृद्यकृतचेतोरिखणः ्सिहणो यञ्चतुलसुभटधाटीदत्तमङ्ग: कलिङ्गः । अ्यपि प यदुपसेवाजीविनी लाटगौडी गणपतिनपतेः क (:) साघते विक्रमाय ॥ V. 14 of the inscription. दीक्षित्वा रणरङदेषयजने प्रोदस्तराजसुदः श्रोणीभिर्जगतीपतीन हुतबता येन प्रतापानले। श्रेलिक्गाधिपतेः पशोविशसन राद्रस्य रीद्राकृतेः कृत्वा पूरषमेधयज्ञविधिना लब्जीलोकीजयः I St. 41. t Vide Dr. R. G. Bhandarkar's . Early History of the Dekkan', pp. 82 and 113-4. . $ Vide Epi. Ind., Vol. III., p. 94.

यस्तुस्वा सुमहाहवे गजवधूकुंमदयस्पोपरि। 'मक्याताप्सरसस्तनद्यतटे प्रायोधि योधाग्रणीः लोके ख्यात विशालनिर्मलयशा वीरश्रियामाश्रयः । V. 5. Taylor states that: Ganapati, making war against the Devagiri ruler who had killed his uncle Mahadeva, conquered: that chief and took his daughter , named Rudramadey! to be his wife.' Vide Ind. Ant., Vol. XXI., p. 197 ff. Bat the Introdaction to Hemadri's Vrata- kanda states otherwise. Vide v. 41 quoted above.

· INTRODUCTION.

Sle married Beta, son of a chief. After the death of her husband she lived a pious life and built a temple. Beteivara in memory of her lord. The inscription was made in the life- time of her father Ganapati.

(8) .The last inscription. worth noting is the Chebrolu inscription of Jaya in Sanskrit verse and Telugu prose. It . is engraved on a pillar in the Nageivara temple at Chebrolu in the Krishna district. It gives the genealogy of king Ganapati whose descent is traced from the sun. Manu was son of the Sun, his son was Ikshvaku who was followed by Sagara, Kakutstha, Diltpa, Dasaratha and Ramachandra. In this family was born Durjaya, the earliest historical an- cestor of Ganapati. Then follow the names of Beta (Betma), Prola, Rudra, Mahadeva and Ganapati who is described as having borne the biruda of Chhalamattiganda.t Jaya or Jayana was the chief of the elephant-troop of Ganapati and was presented by him with the city of Shanmukha or Tâmprapurt.

• Vide Epi. Ind., Vol. V., p. 142. 1 पर्षा दशे रघू्णा क्षितिपतिरमददुर्अयः शो्यकेलि- स्कूर्ज्जद्रमा ततोऽमूत् प्रतिकरटिघटाशातनो वेतरायः। चके विक्ान्तवाहुस्तदनु वसुमतीपालन मोळभूप- स्तत्पुत्रो रद्रदेवस्तदुपरि च नृपोत्तंसरत्न बभूव॥।८।। ततस्तत्सदर्य: स्वमुजधृतसाम्राज्यमहिमा महादेवक्षोणीरमण इति गीतजिमुवने। भूत् सेवानग्रकितिपतिशिरोमण्डनमणि-

अथ गणपतियेव: प्रादुरासीद मुष्मात् सुरतरंरिव ्सिधो: साष्यविश्राणनश्रीः। विहरति फणिभर्तु: श्वासखेदादपेता सुरभिमलयजार्द्रे यङ्गुजे मूतधानी ॥१०॥ मन्त्री कार्यनिरूपणे पियसुदृषिसंभसंमाचणे काव्यारंमविधी कविः सइचरः संगीतसंपादने। कर्ता शिल्नकलाकलापविषये संप्रेषणे किद्ठरो युद्धे यश्छरमतिनउनृपतेश्म्रेसुरो वर्त्तते ॥ १८॥

INTRODUCTION.

The genealogy of the Kakaltya kings gathered from the inscriptions is then as under :--

I Betma, surnamed Tribhuvanamalla.

2 Prola, surnamed Jagatikesarin, (married Muppa- ladevi).

3 Rudra. A. D. 1162 4 Mahâdeva.

5 Ganapati or Ganapa. (married Nâramâ and Peramâ). A. D. 1231, A. D. 1250.

Gaņapâmbâ or Gaņapâm- bikâ, (married Beta). A. D. 1250.

The drama Pratdparudrakalydna gives Somd as the name of Ganapati's wife and his daughter who appears in the drama as Rudradeva is styled Rudramba" by the commentator

अथेकदा दक्षिणदिकक्षितीयान् विजित्य वीरो विनिवर्तमानः । मध्येप्थ ताम्रपुरीमयासी- शंथत्पताकां छलमत्तिगंडः ॥ १९। It will be seen that the biruda hers given is ocans. In the text it is found as दलम्तिगण्ड and in one place चलमर्त्यगण्ड which is also the reeding of the Ratnasana. Vanapatt bore the biruda eemas. "It was in her reign that Marco Polo, the Venetian, visited the east coast of Indis. He records (Ynle's edit., ii. 295) not only that a woman had been reigning over that country for forty years, bnt that 'she had administered her realm as well as ever her hnsband (In the Nataka she is ealled daughter) did or bettor ; and as she was a lover of justice, of equity, and of place, she was more beloved by those of her . kingdom than ever was lady or lord of theirs before". Vide "Imperial Gazetter of India', Vol. II., p. 341.

txi. INTRODUCTION:

Kumdrasvdmin.She thus becomes the 6th ruler and Pra- taparudra her grandson, the 7th ruler of the Kakattya family; 6 Rudrâmbâ (known as Rudra).

Mummadambâ, (married Mahâdeva).

7 Pratâparudra. A. D. 1316, A. D. 1299, A. D. 1298, A. D. 1313, A.D. 1317. The dates assigned to Prataparudra by Robert Sewell in his 'Sketch of the Dynasties of Southern India' are 1295 to 1323 A. D. In the Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the India Office, and in the Report on Sanskrit Manu- scripts by M. S'eshagiri S'âstrt the dates of his reign are 1268 to 1319 A. D .* In 1303 the Mehomedans invaded the king. dom of Warangul but were forced to retreat. In 1310 they in- vaded it again under Mâlik Kåfur and compelled Pratâparudra to pay tribute. But in 1316 he threw off the yoke and made himself independent. In 1321 Mahmad Taghlakh sent an army under his son Ulughkhan to conquer Worangal. This attempt was unsuccessful, but in 1323 another attempt was made and it succeeded. Worangal was captured and Pra- taparudra was imprisoned and sent to Delhi. He was suc- ceeded by his son Krishna who, though at first victorious in repulsing the Mehomedans from his kingdom with the help of other Hindu states, was finally defeated by the Mehomedans. In 1424 the king of Worangal was slain by Ahmad Shah Bahmani. In 1538 war broke out again. In this the Warangal Raja lost his son and between this year and 1543 the empire was incorporated in a Bahmani king. dom of the Kutub;Snahi dynasty.t In his letter dated 26th July 1901, T. Ganapati S'âsiri of Trivan- drum writes to me as follows :- शालिवाहनशकाव्दवत् प्रतापरुद्रदेवाब्दोSत्य पतचाड्के नियमेन प्रख्याप्यते। तत्र वर्तमानः प्रतापरद्रा्दः ६२४ तम इति लिखितः। t Vide Robert Sewell's sSketch of the Dynasties of Southern .India', p. 32 ff. and W. W. Hunter's ' Imperial Gazetteer of Indin', Vol. XIII., p. 521, New Edition Vol. XXIV., p. 358.

INTRODUCTION. xxiit;

. The Commentator-the commentator is Kumarasuamin Somaptthin, son of Kolachala Mallinatha about whose.date and works I have said fully in my Introduction to the Bhatti- kavya and the Ekavalt. The word 'Ratnapana', as the com- mentary is called, is explained by the commentator himself as a market-place where are sold jewels of poetic sentiment, poetic merits, figures &c. collected together by. Vidya- natha after they have been sharpened on the grindstone consisting of the expression of the merits of a ndyaka the very mention of whose name brings merit; and the appreciating and the fortunate are requested to purchase the gems by giving for them the price of their favour. The commentary. bespeaks a very wide reading and knowledge on the part of Kumarasvâmin, though it does not show the critical acumen of his father. To the student of poetics, however,- it is very useful; for it abounds with quotations and elu- cidates the text very well.

*Another genenlogy of Kumarasvamin is given in the Introduction to the commentary called Padayojana by Veh- katanarayanz on Champuramayana. It is as under :-

Mallinâtha.

Kapardin.

Mallinâtha. Peddubhatta.

Kumârasvâmin.

•कोल चर्मात्वया्घीन्दुमंछिनाथो महायशाः। शतावधानवि्यातः वरिरुद्रामिवर्षितः। मछ्िनापात्मजः श्रीमान कपदीं मन्त्रकोविदः। अखिलश्रीतकल्पस्य कारिकावृत्तिमातनात् ॥ कपर्दितनयो धीमान् मदिनाथोग्रजः हमृतः। द्वितीयस्तनयो धीमान् पेद्दुभट्टो महोदयः॥ महोपाध्याय आख्यातः सर्वदेशेषु सर्वतः । मातुलेयकृती दिव्ये सर्वज्ञेनाभिवर्षितः ॥- गणाविपप्रप्तादेन प्रोचे मन्त्रगणान् बहून्। नैषवज्योतिषादीना व्याख्याताभूज्जगद्गुरुः ॥ पेदुमट्टसुतः श्रीमान् कुमारख्वामिसंजिकः । प्रतापरुद्रीयाख्यानव्याख्याता विद्वदग्रिमः ॥ It may be noted that Kolachalma is giren here as the name of the family. The same word occurs at the end of each Kanda as 'rfa fcnteyray' &c. Vide Report of Sanskrit Manuscripts in Southern India' by Dr. E. Hultzech, No. III., pp. 39-40.

İxiv. INTRODUCTION:

This genealogy cannot be accepted in face of the one given by Kumdrasvamin himself in his introduction to the. Ratnapanz. Venkatanarâyana was seventh in descent from Kumđrasvåmin and his evidence cannot therefore be accept- ed to be as trustworthy as that of Kumarasvamin himnself. ' The Ratnasana is another commentary on the work. I have been able to secure it on the first two Prakaranas only. It is more explanatory than critical and borrows much from the Ratnapanz. The name of the author is not known, but he has composed another work called Hemantatilakabhana." The English notes are explanatory. and critical and avoid the ground already covered in my notes to the Ekâvalt to which references are made. The Appendices are prepared with great care and will be nseful to those engaged in research work. Quotations are verified as far as possible and their places with variants indi- cated in foot-notes. The last appendix contains, as promised in my introduction to the Ekavalt,t, the work of Bhamaha, an

· Vide p. 521. t Vide p. xxxi. of the Introduction of the Ekávalt, B.S.S. No. 63. कुमारस्वामिन्. -

महादेव. Three other sons.

मास्कर.

नागवर.

कोष्ुमट

नागेश्वरयज्वन्. (married नरसक्का).

वेंकटनारापण.

INTRODUCTION.

old Alankarika, whose work is not still published, The text of the work of Bhamaha, published in the last appendix, is based upon the transcript of a manuscript of the worl: in the Maharaja's Sanskrit Library at Trivandrum, secured by me through my friends, Pandit Govindadâs of Benares and S'astrt Ganapati, Principal, Mahâraja's Sanskrit College, Trivan- drum, and upon another transcript secured from the Go- vernment Oriental Library of Madras. The latter seems to be a copy of the former. I tried very hard to secure another manuscript of the work from Kashmir and other parts of India, but I could not get any. The foot-notes in this Appendix indicate the places, ascertained with great care, where quotations of Blidmaha's work are found. They will show how widely Bhamaha is quoted. He is quoted in the Kavyaprakasa of Mammata, in the Dhvanyaloka by Ananda. vardhana, in the Lochana by Abhinavagupta, in the Jaya- mangala on the Ravanaradha or the Bhattikavya, in the commentary on Udbhatalankarasarasangraha by Prattharen- duraja, in the Sarvapathina by Mallinatha on the Bhatti- kavya, in his ttha on Kavyanusasana by Hemachandra, in the Chitramtmaisa by Appayya Dtkshita, by Vallabha in the Subhashitavalt, by Vidyadhara in bis Ekavali,. in the Alar- karakaustubha by Viśveśvara Pandita, in the Yamakaratna- kara ( Introduction I. 33 ) by S'rtvatsankamisra,t in Rajanakaruyyaka's Alankarasarvasvat, in the Suktikarna-

नरसकाखयवध्याक श्रीनागेश्वरयज्वनः । नारायणेन पुत्रेण कोलचन्मान्यपेंदुना ।। चंपूनारायणाख्यस्य प्रबन्धस्याघहारिणः। विद्टतिः करियते प्रेम्णा यधामति समासतः ॥ • यतू पुनरलंकारकोटिनिविटत्वं वस्तुष्धनेर्दमावयन् भामहादयस्तदपि विचारविधुरम्। p.30. t This I have learnt from S'âstrf A: Anantâcharya, Archæological Department, Mysore Government.

रपशनिक्षिसं मन्यन्ते। p. 3.

xxvị. INTRODUCTION.

mrita*, in the commentary by Namisadhu on Rudrata's Kdvydlankdrat, and in the Arthadyotanikd by Ragkave- bhatta on the Abhijnanciakuntale. In the last, however, quotations seem wrongly ascribed to Bhamaha.t He is mentioned in the text also with reverence.j

. Udbhata or Bhattodbhata, who lived in the reign of king Jayâtida (A. D. 779-813) has written a commentary called 'Bhamahavivarana' on the work of Bhâmaha as appears from the commentary of Prattharenduraja on Udbhatalaikarasdra-

. Vide Aufrecht's 'Catalogus Catologorum.' t Vide p. 2 'दण्डिमे धानिषद्र मामहादिकतानि सन्त्येवार्लकारशाखाणि, and 'भामहा- दिमतेन त्वर्थान्तरम्पास एव 'अर्थवस्य ग्यास: सो्यी-तरन्यासः' इति तदीयलक्षणाल्।, p.116. The definition of orat yn escribed to arag is not, howerer, found as given here in the work of ming. Vide p. R&. V. .t. The following quotations are found by me :- 'श्रेमं सर्वगुरुदत्ते मगणो ममिदेवतः' इति भामहोक्तेः। Vide p.4; 'तणमुक् श्रामहेन-'पर्यायोक्तं प्रकारेण पदन्येनाभिधीयठे वान्यवाचकराक्तिम्या शंन्येनावगमात्मना । इति। उदाहतं च छपग्रीतयपस्यं पद्यमू-पं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासम्ीतिरुन्झिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हुरेः ॥ इति' Vide p. 9. It may be noted that the definition of oniatw as given by Raghavabhatta is fonnd in Udbhatalankarasdrasungraha with slight verbal modifications (There it is-र्यायोकं यदन्येन प्रकारेणाभिधीरते वाध्ममाचक. वृत्तिम्यां सान्येनावगमाव्मना) and that the instance 'यं पेकष्य' &c. is fonnd in the Kavyaprakâśa.

*नोपमानं तिडन्तेन इति भामहोकेः। Vide p. 18.

This quotation is not found in the text of Bhamaha. It is found in the '.Kapyidzrsa' 2. 227. as व्यापमाचित (नोपमान तिउम्तेनेश्यतिकम्यापमाचितम्।।') In another place Bhamaha's work is called ' Akara'. ara e erai- संकाराणामतिरायोक्तिगर्मत्दमाकरे दर्शितम्-"नालंकारोऽनया विना" इति। Vide p. 11. § Vide p. y.

INTRODUCTION.

sangraha," from the commentary on Kaoydnuiasans by Hemachendret and from Abhingvagupta's Lochana.t

A critical survey of Bhamaha's work is out of place in this Introduction. When more manuscripts of the work are found, the text will be correctly settled and more light will be thrown upon many points on which at present nothing can be said with certainty. At present, it is sufficient to note that Bhamaha is a very old Alcakarika and his work shows that he was son of Rakrilagomin, that he has dealt with five topics by six Parichchhedas or chapters in his work-(I) Kavyasartra or the body of poetry (by sixty verses), (2) Alaikarus or figures of speech ( by one hundred and sixty verses), (3) Doshas or demerits in com- position (by fifty verses), (4) Nydyanirnaya or settling the logic of poetry (by seventy verses) and (5) Sabdasuddhi

• विशेषोकिलक्षणे प भामहविवरणे भटटोद्गटेन एकदेशशब्द एवं व्याक्पातो एयेदसा- मिर्निरूपितः । तत्र विशेषोक्तिलक्षणम्-पकदेशस्य विगमे या गुणान्तरसंस्तुतिः। विशेषप्रथना- यासी दिशोषोकिर्मता यथा ॥ इति ।. This definition of विश्ेयोकि is found ia the text of Bhamaha's work. It is wrongly ascribed to Udbhata by Colonel Jecob in his ' Notes on Alankara Literatare' Part I. p. 287 ( Journal of the Rogal Asiatic Society, April 1897).

. 1 पतेन •रहयददर्शितस्पष्टशृङ्कारादिरसोदयम्। स्वशब्दस्ायिसंचारि विभावाभिनयास्पदम् । इत्येतद्व्याज्यानावसरे यज्धटोग्गटेन 'पञ्परुपा रसाः' इत्युपकम्य 'स्वशब्दाः शृङ्गारादेवाधकाः शुफ्ारादय: शब्दा।' इत्युक्त तव्प्तिथिप्तम्। Vide ह्ेम'8 काव्यानु०, pp. 110-111. The first half only of tho verse raaefra° is found in the text of Bhamaka printed in the Appendix, while the whole of it is found in Udbhatalankarasarasangraha. The explanation of the veree quoted from Bhattodbhata is found in Prattharenduraja's commentary. भानहोकं 'शम्दशछन्दोमिानार्थ:' इत्यमिधानस् शब्दाद्वेदं व्याज्यार्तुं भट्टोद्गटो दमाषे -- "शव्दानागभिधानममिधाव्यापारो मुख्यो गुणवृत्तिश" इति। Vide ध्वन्या०, p.10.

xxviii. INTRODUCTION.

or grammatical purity (by sixty verses) and that he has named in his work Ramasarman and his work Achyutottara," Medhavint, S'akhavardhanat and his work Rajamitras and Ratndharana T. Of the authors and the works named by 'Bhamaha, Medhavin alone is known; since he is named and quoted by Namisadhu in his commentary on Rudrata's Kd- oyalankara.l

: From the materials at present available, it cannot be conclusively settled whether Bhamaha was anterior or posterior to Dandin, though Prof. M. T. Narasimhiengar, B. A., has, in his paper on Bhamaha published in the 'Journal of the Royal Asiatic Society' (July 1905), argued the priority of Dandin to Bhamgha and thinks he has made out a conclusively strong case in favour of the priority of Dandin on the following grounds$ :-

• (I) Bhâmaha criticizes Dandin, though Dandin is not ex- pressly mentioned by him.

(2) Bhamaha fcllows Dandin. ..

(3) Bhamaha quotes half of the verse given by Dandin as an instance of Prahelika The authorship of this verse is indubitable S'arigadhara who is always very careful in

• Vide 2-58, 2-19. t Vide 2-10, 2-88. t Vide 2-47. § Vide 2-45, 3,10. T Vide 3-8. This seems to be the name of a work. | Vide p. 2 and p. 145. $ ' In his introduction to Kasiraja-Marga (p. 16) Mr. Pathak ssys that Bhamaha is prior to Dandin, but I believo we have conclasive evidence now to prove that the reverse is the case '. .

. INTRODUCTION. xxix.

tracing stanzas to their original sources, specifically ascribes this verse to Dandin'. Dandin's full verse is

विजितात्मभवद्वेषि गुरुपादहतो जनः। दिमापहामिय यरैव्यिं व्योमाभिनन्दति॥

Bhåmaha's verse is

दिनापदामिग परण्यासं व्योमेत्यवाचयाम। सावषादस्ं वाच्येडर्ये नाभिधानं प्रतीयते ।।

Let us examine each of these arguments very carefully and it will be found that none of them is conclusive. There is so much borrowing in Sanskrit literature that it cannot be said who borrows from whom unless there are other argu- ments to support the contention. Had it not been, as shewn above, clear that Udbhata flourished after Bhåmuha, it would have been doubtful to decide who has borrowed from whom ; for most of the definitions of Alankaras are almost the same in both these works. Indeed, such instances of borrowing may be multiplied to any extent from Sanskrit literature. Moreover, a vast field of literature is still unpublished and difficult to find even. Nothing is for instance known about S'akhavardhana and Ramasarmn and their works named by Bhomcha. Both Dandin and Bhamaha may have borrowed from some ancient writer. The points of similarity noted are for the same reasons no conclusive evidence. In some Vide the definitions of oude (My notes to the Ekavalt, pp. 564-65), g (Vids My notes on the Ekasall, p. 575), aRu! (Notes on the Ekåvalt, p. 585), ofauiifs (Notes ou the Eka. p. 589), waRs (Notes p.610), अमस्तुतमरता (Notes, pp. 631-82), पर्यायोक्त (first half of theverse, notea, p. 639), 3TRiT (Notes, pp. 647-48), ftTa (Notes, pp. 649-50), विमायना (Notes, p. 653), यथासक्जय (Notes, p. 683). Thero are many other points of similarity in the two works as in the rcasons assigned for the mA figure, two of which are the same in both (Vide Notes, p. 710), in cousidering <& and aq as expressed and not suggested (Notes, p. 712), in the omission of the treatment of yifara es an Alankara (Vide Notes p. 569) &c.

INTRODUCTION.

cases it is not clear who is criticizing whom. Take fot instance the case of Kathd and Akhyajik&. They are dis* tinguished from each other by many writers on poetics- such as by Abhinavagupta in the Lochana", in the Agnipurdn2, in the Kavyanusasana by Hemachandrat, iby Rudrata in his Kavyalankdrat, in the Mandaramarandachampu by Srtkrishpas, by Vagbhata in the Kavyanutasana I and by Visvanatha in his Sahityadarpanal. Bhamaha too distinguishes between them ; and many writers who preceded Bhamahs and Dandin both and whose works are not available, may be presumed to have distinguished between them; because the word fro (fro na रतिजे) in Dandin's Kdvyddarsa 'तयारोख्यापिका किठ &c'shews that the distinction between emeuauT and wur, mentioned there, is traditional. Indeed, the fact that Bhâmaha distinguishes between them and that Dandin criticizes those who distin- guish between them, the points of distinction mentioned by Dandin being the same as those found in Bhamaha's work, would rather lead one to presume that Bhamaha preceded Dandin. The last line of Bhamaha in his treatment of Kathd, viz. 'स्वगुणावि्कृ्ति कुर्यादभिजातः कर्थ जनः' (How can a high- born person declare his own merits) simply explains why in a Kathå the narrator is other than the hero (ed: eauRa सस्यां नायकेन तु नोच्यते-In a Kathd the hero does not narrate his own story, but it is narrated by another), just as Dandin's line 'स्वशुणाविप्िया दोपो नात्र भूतार्थशंसिन:' (in an Akhyayika, the declaration of one's own merits is no fault, because it simply mentions the true thing) explains, by stating a reason, what is given in the preceding line तयोराखयायिका चिल नायकोनैव वाच्या (of these two Katha and Akhyayika, the latter should be

• Vide my notes, p. 3x. t Vide काव्यानुo, pp. 340-41. $ Vide pp. 170-171. § Vide pp. 187-88. T Vide p. 16 end p. 18. I Vide my notes, p. ?x.

INTRODUCTION.

narrated by the hero alone). Similarly, the fact that misea -! ne: which is called bad poetry (fwwrean) by Bhamahs and good poetry (eeha) by Dandin may by stretch of reasoning be argued to prove that Dandin is criticizing Bhiamsaha and is thus posterior to him; while the probability is that the verss is old and traditional, that old writers on poetics. who preceded Bhamabs and Dandin have recognized it as an instance of an Alankara (andani auua), that some may have called it bad poetry and that these people may bave been in the mind of Dagdin.

It will thus be seen that the first two grounds on which Dandin's priority to Bhamahs is based by Prof. M. T. Nara- simhiengar, B. A., do not afford any conclusive proof. Let us now consider the last argument, the existence of balf the verse 'हिमापदामितधरव्यास व्योग' in both the works, which Prof. Narasimhiengar remarks 'is by itself sufficient to conclu-, sively prove the posteriority of Bhdmaha' It is said that the instances given by Dandin in his Kavyadarsa are generally his own and that S'arngadhara ascribes the verse in question to Dandin. Now feryire anisyifa. &c. in the Kavyadaria is evidently from the Mrichchhakatika and thus shows that all the instances in the Kavyadarsa are not Dandin's own, unless we hold with Dr. Pischel that of: the three works ascribed to Dandin in the well-known verse of Rajasekhara, the third is Mricchakatika itself. This is, however, a bold assertion and is not generally accepted. Indeed, it is doubtful whether Dandin, the author of Dasa. kumaracharita, is the same Dandin that is the author of Kavyadarsa; for the two works are widely divergent in style and purity of language, It is also to be borne in mind that a Prahelika is an artificial and laboured composition and instances of it are more likely to be borrowed from old

• परोधनमखयो वेदाजयो देवाणडो गुणाः । पदो यण्डिमपन्पाध निदु लोफेपु विभ्ुताः I

xxxil. INTRODUCTION.

writers than composed by Dandin himself. Thus both Bhâmdha and Dandin may have borrowed the verse in ques- tion from an old work. Again, 'गतोऽस्तमकों भातीन्तुर्यान्ति वासाय qfaror:' found in the Kavyadarsa (2-244) is found also in Bhdmaha whose words 'वार्तामेनां प्रचक्षते' show that the instance is from old works on poetics and that old writers call this Vartd. Thus, though the generality of instances in the Kavyadarsa is Dandin's own production, there are some instances which are not his. Further, to con- sider the verse दिजितात्मभवद्वेपि° as Dandin's production on the strength of S'arngadhara's having ascribed it to him in his collection is also not safe; because S'ârngadhara is not fault- less in tracing stanzas to their original sources; since the well- known stanza वितरति गुरुः भ्राशे विर्या यथेव तथा जढे &c. which occurs in Bhzvabhuti's Uttararamacharita is ascribed by S'arnga- dhara to Kalidasa. It will thus be seen that the evidence on which .Prof. Narasimhiengar has settled the priority of Dandin to Bhamaha is not conclusive and that the subject requires further materials before it can be conclusively and satisfactorily settled which of the two writers is prior to the other. Though, as shewn above, it cannot be conclusively proved whether Bhamaha is prior or posterior to Dandin, the follow- ing points afford a strong presumptive evidence in favour of the priority of Bhamaha to Dandin :-

(a) Old writers on poetics are mentioned as errq:, Bhamaha's work is called Akara, and the epithet od or aral is applied to Bhâmaha.t There is only one case noticed by * Vide S'ârngadharapaddhati No. 414, pp. 61-62. 1 Vide पूर्वेम्यो भामहादिम्य: in the text, NuyIkaprakarat1, भावहादय: in Vidyadhara's Ekaouli p. 30 (यत् पुनरलंकारकोटिनिविष्त्व वस्तुष्यनेरुदमावयन् भामहादपत्तदृपी विचारविचुरम). भामहोदउप्रभृतयश्चिरन्तनालंकारकारा: in Alaiura. earvasva, p. 3, anqaaa in Rudrata's Kavyalankara p. 116, and अत एव सर्वालंकाराणामतिशपोकिगर्भत्वमाकरे दर्शितम्-'नालकारोऽनया विना' इति। in Arthadyotanika by Raghavabhatta on the Abhijninaśakuntala.

INTRODUCTION.

me in which Dundin is mentioned before Bhamaha by Rudrata*, but the prior mention of nos by Rudrata is no conclusive evidence in favour of his priority to Bhamaha; for it may be as well argued that the same author has r- niuir in another placet, where the views of Bhamaha and. Dandin about Arthantaranyasa being the same, Rudrata might have said ohorir, had he thought Dandin v be prior to Bhamaka.

(b) Dandin's numerous divisions of Upama, Rupaka, Akshepa and Vyatireka as well as his detailed treatment of S'abdalai- kđras in a separate chapter lend colour to the presumption of his belonging to a later age than Bhamaha, whose divisions of Alankaras are not minute and who does not attach much importance to S'abdalankaras.

(c) A close comparison of the treatment of Kathd and Åkhy&yik& by Bhamaha and Dandin shews clearly that a distinction between Katha and Akhyayikd was acknowledged by writers prior to Dandin and as Bhamaha acknowledges it, there is a possibility of his having lived before Dandin. More- over, as the differentiating points between Katha and Akhyâ- yikd, attacked by Dandin, are the same as those given by Bhamaha, there is a strong presumption of Dandin's attack- ing Bhamaha.t

sacana. Vide भामहादिमतेन त्र्थान्तरन्यास पव. p. 116. t Vids p. 211 and Karyâdarsa 1-28-28 and my notes, pp. 25-26. In this connection the following verses deserve special attention :

सर्गनन्परामा एव नैते पैशेपिका मुनाः । कविभाषकुतं विहमन्यभापि न सुष्यति। काव्या० १-२९-२०. Here qs and end have been used pointedly and levelled against the distinctive characteristic given by Bhamaha.

XxxiV .: INTRODUCTION.

(d) In the beginning of the 4th Parichchheda Bhamahr etu- merates eleven Dashas :Dandin enumerates :the' first ter Doshas in the same words and states that the Doshas are ten only, that the eleventh Dosha which is the same as men- tioned by Bhamgha is hard to judge and that there is no frnit in troubling one's self about it. This too favours the rre sumption of Bhamaha's priority to Dandin.

: (e) Talsmrmn &c. which Bhamaha calls bad poetry i: called good composition by Dandin by the words oram. which seem clearly aimed against those who call it |t and as Bhâmaha calls it fsrera, this is also a presumption in favour of the priority of Bhamaha to Dandin.

,(f) The instance of the figure called irg: is the same in the works of both Dandin and Bhamaha, viz. T AT enn Ec. It is highly probable that Dandin has borrowed this fremr Bhamaha; for while the former does not acknowledgr un source where he has borrowed as in feride wsynf &c. tie latter acknowledges, the source where he has borr,: verses from others, as Rajamitra, Achyutottara &c. Mord.e Bhamaha distinctly states at the end of the and Parichctt that the instances of the figures of speech given by him ar. bis own composition.t

(g) काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शाख्रवत् &c. (II. 20), f also in the Bhattikavya, is ascribed to Bhamaha by S' saikamisra of the tenth century A. D. This places Bhdr

• इति दोषा दरैवेते व्ज्याः काव्येषु सूरिमिः ॥ प्रतिश्ाहेसुदृष्टन्तहानिर्दोषो न वेत्यसी। विचार: कर्कशः प्रायस्तेनालीडेन कि फलम् ॥ काव्या० १/१२१-१ 1 सयंकृतैरव निदर्शनेमंपा प्रकुसा खलु. पागर्लंकति: ।३-९.

INTRODCCTION. . IXXV.

before Bhatti. Mcreover, authors like Ramasarmian 'and S'akhavardhana and works like Achyustottara, Ralnaharana, Rajamitra and Aimakavamsa are mentioned by Bhamaha; but nothing is known about them, nor are they found quoted elsewhere. This would place Bhamaha in very ancient times and justity the epithet of q applied to him by old writers on poetics and the respect in which he was held by authors like Mammata and Abhinavagupta.

Prof. K. B. Pithak brought to my. notice that he had found the reference alluded to by Bhamaha*, viz, the-justi fication of the compound gnoer, in Jinendrabuddhi's Kasikd. vivaranapanfika and that Bhamaha is consequently posterios to Jinendrabuddhi who flourished about the eighth century of the Christian era. If this is proved, it would be a very, strong ground in favour of the priority of Dandin to Bhamaha, I.thereupon tried to verify the reference in question and am indebted to the learned S'astri A. Anantacharya of the Archaological Department, Mysore, for an extract from Jinendrabuddhi's Kasikavivaranapanjik&, in question, given in the foot-note, which shews that there is no refer- ence to eagemr in it.t Moreover, a mere mention of

Vide VL. 36-37. विष्पयोगमानेण न्यासकारमतेन वा। तृप्ठा सगरतषशीकं न कपीपडदाहरेत्।। सप सारक मापेण दणब्ता पयोदित: । श्रीः स्प्रनिरनिनेन्पुविषता कायिकाविवरणपचिका वृजका्याम्-भवतरसायिका इत्यादी भावे 'पर्यायाईणोत्पत्तिषु जुच्'। मक्त इति (१) 'कर्धृकर्षणो: प्रति' (इति) कंतरि थही। तत्पयोगे कतरि वहठी नास्त तेगैय क्तुरभिहितित्वातूं। किमर्थ तर्हि तृधो ग्रहणमिन्याह। रुस्मात मणपहणमेतदिति।इडमवियां मे पाररति इति।

xxxi. INTRODUCTION.

Nydsakara by Bhdmaha cannot place Bhamaha after the time of Jinendrabuddhi or eighth century after Christ; for Jinendrabuddhi is not the only Nyasakara; many Nyâsakâras are mentioned in the Dhatuvritti of Madhavacharya:"-ea- म्दन्यास, न्यासोगोत, योषिन्यास, एत्तिन्यास, श्ाकटायनन्यास. A Nydsa by one Vinttaktrit is quoted by S'rivatsdakamisra of the tenth century A. D. in his Yamakaratnakara, Livasa I. Again, Madhava in treating of the use of the root enra quotes the opinion of one Jinendra against that of Bodhinyasa.t This opinion, when compared with that of Jinendrabuddhi in his Kalikavivaranapanjika, as I learn from S'astri Ananta. charya who has got a manuscript of the work with him, leaves room for the inference that the Jinendra of Madhava's quotation must be different from the Jinendrabuddhi of Vivaranapanjikd. The same S'astri informs that there was another Nydsakara who lived in

पूर्ववत् प्युच्। अत्र इसुशम्दात् कद्योगे कर्मणि पड्ठी। मे इति। कर्तरि कृयोग पव। 'हउमय- प्राप्ती कर्मणि' इत्येतन्र प्रवर्तते। अकाकारयोः प्रयोगे नेति वचव्यम्' । इति प्रतिषेषवचात्॥ कर्तरि प-इतरत्र व्यभिचाराभावादिति। दृथि मर्य रूपसाम्य्यात् अकस्प विशेषणार्थन्। कर्तृग्रहणमित्यत्र हेतुः। सम्मवे व्यमिचारे (१) सति विशेषणविशेष्यभाषो मवति। नय तृच् कर्तां व्यमिचरति। तस्प कर्तर्पेव विधानात्। मकस्तु व्यभिपरति। तस्प माथेपि विधानात्। अमतः सामर्य्यात् तस्पैय कर्तृग्रहणं विशेषणं न तृथः। अपां सष्टेति। थपामिति कर्मणि पछठी। स्ष्टेति वश्ादिसूत्रेण पत्वम्। 'सजिट शोर्झव्पमकीति (कीतीतिः) अमागमः । नतु पेत्यादि याजकादिषु पाठात् मरितवयमेवान्र समासेनेव्यमिप्राथः । संबन्विशव्दस्येत्यादि। परिदारः। पायक इति। मातो युक्। भय किमय सानुनन्यस्योआचारणम्। तृजिति तृनो निवृत्पर्थ। नैतदसिति। तद्योगे न लोकाव्ययनिष्ठेत्यादिना पहीपतिषेधात्। परवं. तर्य (हि!) तदेष शापक मविष्यति। वद्योगे कचित् पहठी मवतीति। तेन मीष्मः कुमाराणां मययोकस्य हन्ता इत्येदमादि सिर्द्ध मवति। " Vide Introduction to Madhaviya Dhatugritti, Mysore Government Oriental Library Serics. pp. 3 -? 0. t Vide Hadhastya Dhatusrilli, १२२-' वोविन्यासंऽपि-'सातिस्ुखे वर्तत' इति। जिनेन्द्रहरदच्ती तु 'सातिहेयमण्ण्यन्तः' इति ॥"

INTRODUCTION.

the fifth century A. D. The title Pajyapada was given to him on account of his learning, his real name being Devananda. He was called Jinendrabuddhi on account of his having seen the Jain light. He is said to have written a treatise on surgery, another on Yoga, a Nydsa on Panini, and an independent grammar called Jinendravya- karana. A copy of this Nydsa is reported to be available at Delhi."

Bliamaha was a Brahmin on the following grounds and not a Bauddha as represented by Prof. M. T. Narasimhiengar B. A. :-

(a) He was, as he himself tells us, son of Rakrila Gomin. Gomin is explained by Naighartukas as a contraction of Go- svâmin, a caste designation added after the names of Brah- mins throughout KAshmir and northern India and corres- ponding to the Acharya of the south.t

(b) Performers of soma-sacrifice are praised by him.t

. For all this information on Nyasakaras and on certain other points regarding Bhamaha's priority to Dandin I am indebted to the leerned S'astri A. Anantâcharya of tho Mysore Archsological Depart- ment who took great pains to supply me with all this information and to whom I take this opportunity of expressing my sincere thanks for is troubles on my account अनेन्द्रन्याकारणकर्ता जिनेन्द्रबुद्धस्तु पूज्यपादापरनामा फिटीयप जुमशतक आसीत्। कर्णाटकशम्दालुसारानव्याकपाने जैनेन्द्रोऽपि 'भरिगोनदेडो- पित्यनन्तरं इकस्ताविति तष्छष्द परायुश भगवान देवगन्दः" इत्याइ ॥ Vids Madhartya Dhatugritti Intro., p. 3. Devznanda is called Deour nandin in Auf. Cat. Cat.

t This information was supplied to me by. S'astri A. Anantâchârya of Mysore.

Vide IV. 49.

xxxviji. INTRODUCTIOK.

! (c) There are frequent allusions to' the stories of the Ramayana and the Mahabharata."

. (d) Rama, Siva, Vishnu, Parvali, and Varung are men- tioned in the workt.

(e) There is no reference to incidents in the life of Buddha or to Bauddha heroes. Sarvajna, mentioned by Bhamaha, is not simply a synonym of Buddha, but is given by. Amara as an epithet of S'iva also.t

(f) Bhamaha rejects 'Anydpoha' as a S'abdartha.§

(g) Bhâmaha mentions a person studying the Vedas like a Brahmin.

In conclusion, I trust that the great trouble taken in placing the work of an old Alankariką Bhamaha before Sanskrit scholars, defective as it is, being prepared from only two manuscripts of it which were available, will be appreci- ated by them.

P. R. Training College, Ahmedâbâd. 18th February 1909. K. P. TRIVEDI.

• Vide III. 7,11,13 and V. t Vide IV. 21,28; III: 23, 81; VI, 82.

Vide Amarakosa Ift and Vnt § Vide VI. 16. T Vide II. 38.

अथ श्रीविद्यानाथकृतप्रतापरुद्रयशोभूषणं श्रीमल्िनाथसुत कुमार लाभिकृतरत्नापणोपेतम्।

अंथ काव्यप्रकरणम्। विद्याकैरवकौमुदीं श्रुतिशिरःसीमन्तमुक्तामणि। दारानू पद्मयुवसिलोकजननीं वन्दे गिरां देवतामू।

केल्याणानि तनोतु कश्चन पुमानर्धातदन्तावलो गण्डाभोगविलोलुपानलिगणान् कर्णाव्लैश्वालयन्। यरपादाम्युरहावलम्बशरणा: पूर्वे पुमांसस्रय-

शस्तु कैल्याणदं दिव्यं वस्तु नारीनरार्मकम्। स्वोपर्शं वाङ्मयं यस्य विहारगृह्वेदिका ॥ २ ॥ पॉणी काणसुजीमजीगणदवासासीय वैयासिकी- मन्तस्तन्त्रमरंस्त पञ्नगगवीगुम्फेशु चाजागरीत्। घाचामाचकलद्रहस्यमखिलं यर्श्ीक्षपादरफुरां लोकेडभूयदुपशनेव विदुषां सौजन्यजन्यं यशः ॥३॥ विस्कन्धशाजजलथिं धुलुकीकुरते स्म यः। तस्य श्रीमल्िनाथत्य तनयोऽजनि तादशः॥४ ॥।

१ The Ms. t. begins with श्रीगणेशाय नमः। प्रतापरद्रीयम् । श्रीगणेशाय नमः! ओं सतिामगवत्ये नमः ॥; m, has श्रीरस्तु in the beginning; T. begins with श्रीरिस्तु। श्रीह्यग्रीदाय परब्रह्मणे नमः । रत्नापणसहितप्रतापरुद्रप्ारम्भः । २ कल्याणं वितनोतु t ३ कल्याणगं M., m/.४ T. puts this verse in a parenthesis. ५. गुम्भेपु m., Dl1,Mast., T. ६यश्ास् T. ७ घुलुके कुरते m,; चुलिकीकुरुते ।lg.

प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

यत्पादाब्जनमस्त्रिया: सुकृतिनां सारस्वतमक्रिया- बीजन्यासभुवो भवन्ति कंविताना्यैंकजीवातवः॥१॥ कोलचलपेद्दयार्यः प्रमाणपदवाक्यपारहश्ा यः। व्याख्यातनिखिलशाख्त्र: प्रबन्धकर्ता च सर्वविद्यासु॥५॥ तस्यानुजन्मा तेदनुग्रहास- विद्योऽनवद्यो विनेयावनन्नः । स्वामी विपश्चिद्वितनोति टीकां

पुण्य श्रलोकगुणो किशाणकपणादुँ त्ेजनां लम्भितं संजग्राह रसादिरत्ननिचयं विद्याधिनाथः पुरा। सोऽहं तद्वयवहारहेतुमधुना कंचित् करोम्यापण तत्रानुग्रहर्मूल्यतोऽभिलपितं कीर्णेन्तु धन्या जना:॥।७॥ यैद्यतिगूढमखिलं शक्त्या तत्तत् प्रकाश्यते। नामूलं लिख्यते किंचिज्नानपेक्षितमुच्यते ॥८॥ अथ तत्रैभवान् विद्यानाथनामा महाकविर लंकारशास्त्रमारभमाणस्तस्या- विघ्नपरिसमाप्तये प्रचयगमनाय चे 'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मझ्लान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते' इतयादि भगवज्वाप्यकारवचनम् 'आाशीर्नमस्क्रिया वस्तु- निर्देशो वापि तन्मुखम्' इंत्ाशीराद्यन्यतमस्य प्रबन्धमुखलक्षणत्वप्रतिपादक- माचार्यदण्डिवाक्यं े प्रमाणयन् वृद्धाचारपरिप्राप्तं विशिष्टेष्टदेवतानेमस्कार- लक्षणं मेऊलमन्तेवास्यनुंग्रहायादौ निवध्नाति। विद्येति। विद्या वेदेवदाङ्गादयः। 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या हेताश्रतुर्दश ।'

१ तदनुग्रहात्त° P., T. २ विनतावनम्रः m1, m2. २ दुत्तेजमालम्बित m .; दुत्ते- जनालम्बितं m2; दुत्तेजनां लम्बितं m2. ४ मूत्यतोऽतिमुलभं m., t. ५ गृद्धन्तु m1. f T. puts this verse in a parenthesis; m. and t. omit this verse. · तत्रमगवान् m., m/. ८ m. drops अविप्र. ९ m2 drops च. १० इत्यागमात् m., t, ११ वचनात् m1, m. १२ इत्याद्याशीराद्यन्यतमस्य m. १२ m., m2, and m, omit प. १४ 'प्रणाम m. १५ मङ्गलमादी निवध्नाति m., t. १६ p. and T. have ग्रन्थतः after नुग्रहायादी १७ वेदाङ्गादयः n,, m/

फाव्यप्रकरणम्।

इति स्मरगात्। ता एव कैरवाणि कुसुदानि तेषां कौमुदीं चन्द्रिकां निखिल- विद्योल्लासकारणभूतामित्यर्थः । श्रुतीनां शिरांस्युपनिषद एव शिरांसि मूर्धानः । तत्र सीमन्तमुक्ानणिं केशमार्गाभरणायमानां वेदान्तवेद्यामित्यर्थः। अथास्या- लौकिकस्वरूपमाह। दारानिति। 'दारा: पुंसि चे भूम्न्येव' इत्यभिधाना- द्वहुत्वं पुंसतवं च। त्र्यवयदो लोकख्रत्रिलोकः । शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपद्लोपी समासः। लोकन्रयससुदायोऽत्र त्रिलोकशब्देन विवक्षितः । तस्य जननीमिति पष्ठीसमासः । अन्यथा 'तद्दितार्थ-'इत्यादिना समाहारसमासे अकारान्तोत्तर- पद्त्वेन स्त्रीत्वात् 'द्विगोः' हतीकारे त्रिलोकीति स्यात्। अंत एव 'द्विगोर्लुग- नपत्ये' इत्यन्न "यवयवा विद्या त्रिविद्या। तामधीते वेत्ति वो त्रैविद्यः। नतु तित्रो विद्या अधीत इृत्यणप्रत्ययनिमित्त: 'तद्धितार्थ-' इत्यादिना समासः। अत एवाण्प्रत्ययस्य लुगभावः" इत्याह भगवान् भाष्यकारः । इत्थं नमस्कर्त्तव्य- देवताया वैशिष्ट्यमुक्तवा स्वग्रन्थारम्भोपयोगित्वेनेएत्वं सूंचयति। यत्पादेति। पादाव्जे इवेत्युपमितसमासः । न तु पादावेवाब्जे इति रूपकसमासः । तथा सत्यब्जयोः प्राधान्येन तत्रं नमस्कारायोगात् । सारस्वतप्रक्रियाः काव्य- नाटकादिवाड्रायविशेषास्तासां बीजं कारणभूतः शकिप्रतिपाद्यापरपर्यायः संस्कारविशेपः । तदेव बीजमट्करकारणं तस्य न्यासभुवः आयापभूमयः । कवितानाव्यस्यैकजीवातवो मुल्यजीवनौपधानि अविच्छेदहेतव इत्यर्थः अंत्रे नमस्कारात् कविताकारणभूतः संस्कारो जायते संप्रदायाविच्छेदश्व भवतीति भादः। नमस्क्रिया इति बहुवचनं तासां भक्तिश्रद्धातिशयपूर्वकत्वं धोतयति। तथाविधानामेव शेयस्करखात्। तथा च श्रुति :- 'भूयिष्टां ते नमडकि विधेम' इति। अन्नोपमारूपकविशेपाणां तिलतण्डुलवत् परस्परनैरपेक्ष्यात् संसृष्टिः। तदुचयनपैकारस्त्वलंकारप्रकरणे व्यक्तीभविष्यतीत्युपरम्यते। अ्रन्थादौ वायुबीजस्य वकारस्य क्षेमंकरस्य भूदेवताकस्य मगणस्य चोपादानाद्वर्णगणादि- शुद्धिरस्त्येवेति सर्वमवदातम् ॥१॥ १ इति मनुस्मरणात् mg. २ mg omits उपनिषद एव शिर्रासि. ३ m2 has तु for छ. ४ भम्नि च' m. ५ मध्यमपद्लोपिसमास: m., m7; मध्यमपदलोपिसमास: mg- ६ इत एव m., nl/. ७ वेत्तीति वा m., m2, mge ८ प्रत्ययस्तस्य ml., M/. ९ p .. T., and t. have a before सूचयति. १० mg omits तत्र. ११ कारणमतम् mg. १२ तत्र m. १३ mg drops कविता. १४ 'मूतसंस्कारो m. १५ 'प्रकाश m2, ge: १६ m. drops क्षेमंकरस्य; nl2 bas क्षेमकरस्प.

प्रतापरुद्रीये रसापमसमन्विते

पूर्वेभ्यो भामहादिभ्यः सादरं विह्दितार्अलि:। वक्ष्ये सम्यगलंकारशाख्रसर्वस्वसंग्रहम् ॥२॥ चिरेण चरितार्थोऽभूद काव्यालंकारसंग्रहः। पतापरुद्रदेवस्य कीर्तिर्येन पकाश्यते ॥३॥ रसमधाना: शब्दार्था गुणालंकारवृत्तयः। रीतयंश्रेयती शास्त्रममेयं काव्यपद्धतिः ॥४।। यद्यप्यसौ पवन्धेषु माचां साधु निरूपिता। तैथाप्यस्याः समं नेतुर्नोदाहरणमादतम् ॥५॥ अंथालंकारशाज्प्रणेतृप्रमाणपूर्वकं वर्क्ष्यमाणमर्थ प्रतिजानीते। पूर्वेभ्य इति। यद्यपि रसालंकाराधनेकविषयमिदं शाखं तथापि छत्निन्यायेनालंकारशा खमुच्यते। तत्र सर्वस्वं रसादिप्रमेयं संगृ्ते संक्षिप्यते येनासावलंकारशास् सर्वस्वसंग्रहः प्रांरिप्सितो अन्थस्तं सम्यग् विशदं वक्ष्य इति योजना। संक्षेपवै- यद्याभ्यां रसादिसर्वप्रमयप्रतिपादनात् सर्वोत्कृष्टः स्वग्ञन्थ इति सूचितं भवति।।२॥ संग्रत्यलंकारशाख्त्रस्य लोकोत्तरवर्ण्यलाभेनोत्कर्पमाह । चिरेणेति ॥ ३ ॥ शाखर्सेर्वस्वसंग्रह इत्युकतं तद्विभजते। रसेति। रसम्धाना रसजीचिता इत्पर्थः । यद्यपि वस्तवलंकाररसात्मना त्रिविधस्यापि व्यङ्ग्यत्य जीवितत्वसुत्त रत्र वक्ष्यति तथापि स्वारममान्नविश्रान्तत्वेन प्राधान्याद्रसस्यैव मुल्यं श्ीवितस्वम्। वस्त्वलंकारण्यक्ग्ययोस्तु सर्वथा रसपर्यवसानेनाम्राधान्याव तद- भावेऽपि वाच्यादुष्कृष्टत्वसाम्येनौपचारिको जीवितत्वव्यवदार इति न कषि द्विरोध इति ध्वनिलोचनरहस्यम् । गुणाद्यो वक्ष्यमाणलक्षणाः । अनुक्त- समुश्यार्थश्चशब्दः शय्यापाकावाकर्षति ॥४॥ काव्यस्वरूपनिरूपणे सत्यप्युदाहरणाईनायकनिरूपणाभावात् प्राचां प्रबन्धे- व्वपकर्ष इत्याह । यद्यपीति। असौ काव्यपद्धतिः ॥५॥ १ 'भेति शाखेऽस्मिन प्रमेयं m. २ पतस्या: सदृशं किं तु नोदा" R, M., M2, I, पतस्या: सदशं किचित्रोदा° 15 ३ m. and t. drop अथ. ४ m. and mg have; वक्ष्यमाणपूर्वक before वक्ष्यमाणमर्थ. ५ यद्यद्रसा m. ६ प्रागीप्सितग्रन्धः m. ७ ग्रन्थ: स सम्यग्विशद वक्ष्यत इति m1; ग्रन्थस्तत् सम्यग्विशदं वक्ष्यत इति m2. ८ सचितो p., T. ९ सर्वस्व संगृद्दीतभित्युक्त m., Mpg. १० स्वात्ममात्रविश्रान्तित्वे m.,I1, Ing ११ व्यइन्याना तु t., m. १२ ni.and n,omit सवधा. १३ साम्यादीपचारिको p., T.

काव्यप्रकरणम्।-

पुण्यश्रलोकस्य चरितमुदाहरणमर्हति। न कशितादश: पूर्वैः मवन्धाभरणीकृतः ॥६।। पवन्धानां पबन्धृणामपि कीर्णिमतिष्ठयोः । मूलं विषयभूतस्य नेतुर्गुपनिरुपणम् ॥७॥ यथा रामगुणवर्णनं रामायपवल्मीकजन्मनोर्महाप्रतिष्ठाकारणं महां- पुरुषवर्णनेन श्रेयस्करी प्रवन्धस्थितिः। यथा वेदशास्त्रपुंयाणादेर्हितप्रा- प्रिरहितनिवृस्िश्च तथा सदाश्रयात् काव्यादापि। ईयान् विशेषः । काँव्यात् कर्त्तव्यताधी: सरसान्यत् ने तथा। तथा हि यद्वेदाव मसुसेमितादधिगतं शब्दमधानाचिरं यच्चार्थनवणाद पुराणवचनादिष्टं सुहत्संमिताद्। अत एव प्रबन्धुणामंप्यपकर्ष इत्वाह पुण्येति। चरितोदाहरणे कर्तृक- मंणी ॥ ६ ॥ तगिरूपणे तु महानुभयेपासुरकर्ष इत्याह। प्रबन्धानाप्रिति। प्रबन्धूरणा प्रयन्घकरतृणामू॥७॥ तव दट्टान्तमाह। यथा रामेति। उत्तमगुणवर्णनेनैव प्रबन्धनिर्माणमनेकश्रे- योहेदुरित्याह। महापुरुपेति। अंते उत्तमगुणवर्णनमवश्यकर्तव्यमिति भावः। अथ स्वग्रन्थप्रतिपाद्यस्ये वेदादिवत् पुरुपार्थपर्यवसायितामाह। यथेति। सनुत्तमनायक आश्रयो वर्ण्यत्वेन यस्य तस्मात्। अभ्युचयमाह। इयानिति। उक्तमर्थसुपपाद्- यति तथा हीत्यादिना। मृत्यक्षाद्यविपयमिष्टप्राप्युपायं ज्योतिष्टोमादिकमनि- हपरिहारोपायं कोलेअभक्षणवर्जनादिकं चें येन विदन्ति स वेद:। तटुकम्- प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न सुध्यते। ऐनं विदन्ति वेदेग तस्माद्वेदस्य वेदता ।।' १ नायकस्य निरू M. २°कारि Mg. ३ महापुरुषगुणवर्णने M6. ३ P., Mgr F. aud T. insert तथा before महापुरुष. ४ वर्णने हि M .; वर्णनेन हि T., T .; वर्णनेनैव प्रायशः M1. ५ 'पुराणादिमि' R .; 'पुराणाधे' M. ६ काव्ये इयान विशेष: Mr- काव्ये M. 6 तथा न R. ९ संमतात् M. १० मपकर्ष p.,mg. ११ p.and T, have. तथा महापुरुपेति। १२ अत पवोत्तमपुरुषवर्णनमनेकश्रेयोहेतुरिति माद: p .; m. omits अतः; T. has एव after अतः. १३ p. and T. have काव्यस्य after प्रतिपाद्यस्य. १४ यथा वेदेति p., T. १५ दर्ण्यत्वे p. १६ करञ्ज° p., t. १७ m. omits it. १८ विद्यते m., m1, lg- १२ एतं m., uin myr

प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते

कान्तासंमितया यया सरसतामापाद्य काव्यश्रिया कर्त्तव्ये कुतुकी बुधो विरचितस्तस्यै स्पृहां कुर्महे॥८॥

प्रकाशे तंतः काव्यं दष्टाटष्टफलजनकतया वहूपयुक्तम्। तथा चोकं काव्य-

काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सद्यः परनिर्वृत्तये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे॥ प्रसिद्धं चैतन्महाप्रवन्धेषु पेरिवड्डई विण्णाणं संभाविज्जइ जसो विसप्पंति गुणा:। सुँव्बइ सुपुरुसचरिअं किं तज्जेण ण हरंंि कव्वोलावा।। यत्र पुनरुंत्तमपुरुपचरितं न निवध्यते

इति। तस्मात् प्रभुसंमिताद्राजतुल्यात्। कुतः। शब्दप्रधानात् वाङ्माश्रेण प्रभुरिव वेदोऽपि विधिनिपेधवलेन पुंसां प्रवर्चको निवर्ततकश्च। प्रभुविपक्षे दण्ड- यति वेदस्तु प्रत्यवायं जनयतीति शव्दप्रधानत्वमिति भावः। प्रत्यवायजनकत्वं व वेदस्य स्वरवर्णयोरन्यथोच्चारणेऽपि दुरितश्रवणादन्यथानुष्ठानेऽनबुट्टाने वा कैमुतिर्केन्यायसिद्धेम्। अध्ययनविधेः फलवदर्थावबोधपर्यन्तत्वादिति वेदि- तव्यम्। चिरं मीमांसीपेक्षया कृच्छ्रेणेत्यर्थः। यत् कर्त्तव्याकर्तव्य रूपमधिगतं प्रमितम्। अर्थप्रवणादर्थवादबहुंए त्वेनार्थप्रधानात्। पुराणादिकं न वेदवदेवं कुर्याच्जैवं कुर्यादिति प्रवेर्कं निवर्त्तकं दा विधिनिपेधवलेन किं तु तन्न्यकारेण पूर्वपुरुपचरितस्तुतिनिन्दामुखेन रागद्वेपावुत्पेि मित्रवत् प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूत- मतोSस्यार्थ प्रधानत्वमित्य वगन्तव्यम्। अतः सुहृत्संमितात् पुराणवचनाथ यदि-

१ अतः P., M .; अघ्न M1. २ बहूपकारम् R. ३ तन्चोक्त T,, T'. ४ P. and T. have इति after the verse. ५ छाया। परिवर्धते विज्ञानं संभाव्यते यशो विसर्पन्ति गुणाः। श्रूयते मुपुरुषचरितं ककि तद्येन न हरन्ति काव्यालापाः ॥ P. has मनो after तद्येन. T'. has आज्यन्ते for विसर्पन्ति. ६ परिवद्ठइ T. मुणियवई M. ८ सुपुरिम° P., T'. ९ P. has मणो after तज्जेण. १० कव्वाव्यावा M., M2. ११ रत्तमचरितं M., R .; रत्तमश्लोकचरितं M/. १२ 'तुल्यादिति p. १३ m, and n2 drop शव्दप्रधानत्वम्, ३४ न्यायात् m0g १५ 'सिद्धः P. १६ पेक्षतया m., mp m2; पेक्षताया t. १७ बहुत्वेन M., mr १८ विधिनिषेधवलेन प्रवर्त्तकं निवत्तकं वा । T. १९ घुपपाद्य m.

फ़ाव्यप्करणम्।

ष्टमभिरुचितं तस्मिद्तित्यध्याह्गियते । यत्तदोर्नित्यसंबन्धात्। कान्तासेंमितया यया। कवयते वर्णयतीति कविः। तस्य कर्म काव्यम्। ग्राहणादित्वात् प्यन् प्रत्ययः। तथ पह्कजादिवदरूढत्व:दसोल सितशव्दार्थ सेंघटनात्मकमेव न कर्ममात्रम्। तस्य श्रिया विलासेन । सरसतामापाद्य उत्कण्ठाज ननेनाभिमुखीकृत्येत्यर्थः। कर्तव्ये गुर्वाज्ञाकरणादौ। बुधो विद्वान् न तु पामरः। कुतुकी रागवान् विरचितः। उभयलाप्यकारप्रशलेपादकर्त्तव्ये परदारहरणादावकुतुकी द्वेपवांश्चेति लम्यते। यथा कामिनी कटाक्षवीक्षणादिविलासैरेव कामिनमावर्जयन्ती ममेदमभि- लपितं कुरु अनभिलपितं मा कुर्वित्यजुक्तवैव सर्व संपादयति तथा काव्यश्रीरपि व्येन्जनव्यापारमान्नपरत्वेनोपसर्जनीभूतशब्दार्थतया शब्दार्थप्रधानाभ्यां प्रुसु- हृत्संमितान्यां वेदपुराणाभ्यां विलक्षणा सती सहद्यहदयाल्हादकारिणा व्यन्जन- व्यापारेणैव रामादिवद्वर्तितव्यं न तु रावणादिवदिति पुंसः कर्त्तव्ये प्रवर्त्तयति निवर्चयति चाकर्तव्यादित्यत्या: कान्तासंमितत्वमवगन्तव्यम्। एँतेनास्य .. लर- सतापादनेन प्रवर्तकत्वाद् भयानुनयपुरस्सरं प्रवर्तकाभ्यां वेदपुराणाभ्यां विशेषो वियक्षित दृति योद्धव्यम्। अतस्तल्वक्षणाय प्रयवामर इत्याह। तस्यै स्पृर्दा कुर्मह इति। 'स्पृहेरीप्सितः' इति संप्रदानत्वाश्तुर्थी। एतेन पुरुपार्थोपदेशः काव्यस्य प्रयोजनं तद्युकं काव्यं विषयस्तज्ज्ञानं प्रयोजनमुभयोः साध्यसाधन- भाव: संबन्धो जिज्ञासुरधिकारीत्यंनुंबन्धचतुष्टयं सुचितम् ॥।८।। न हुरुविशेष एयात्र प्रयोजनं किं तु कीर्र्यादिकमपि संभवतीत्याह। तत इति। ततः सम्रयोजनत्वात् बहुग्रयोजनसाधनत्वादुपादेयमिति भावः । अन्न वुद्नसंवादमाह। तंव्रोक्तमित्यादिना। कृद्वियुजशब्दा: भावे सैंपदादित्वात् किवन्ताः। अन्न यशोऽर्थानर्थप्रतीकारा: द्योरपि। व्यवहारोपदेशौ तु सहृदय- स्यैव। निृतिकाले कविरपि सहृदय एवेति निवृतिर्द्वयोरपि॥ परिवड्ईति। परिवर्धते विज्ञानं संभाव्यते येशो विसर्पन्ति गुणा:। भ्रूयते सुपुरुपचरितं किं तद्येन न हरन्ति काव्यालापा: ॥ १ संमिततया m. २ संघुटना° m2. ३ विरसता mg. ४ t, onits अनमिलषितं मा : कुरु. ५ व्यापारमान्नत्वेनो m. ६ व्यञ्जनाव्यापारेणैव p. ७ अनेनास्या: t., mg ८ बोद्धव्य: P. ९ अतस्तस्यै mr १० त्यनुबन्धिचतृष्टयं P., t., T. ११ हुक्तोपदेश- विशेष° t., T. १२ तथोक्त t. १३ संपदादि क्विवन्ताः m., mr mg. १४ यशोऽर्जयन्ति, m .; यशोऽज्यन्ते m1. १५ सत्पुरुष2 mg.

परंतापरुद्रीये रलापगसमन्विते V

तत्ं पेरित्याज्यमेव । तन्मूंला चेयं स्मृतिः फार्व्यालापांश वर्जये- दिति। न केवलं कीव्यजातस्यायं पन्था: शास्त्रजातस्यापि तैदाश्रय- त्वेन महान् लाकादरेः । तथा हि। वैशेपिकादेरीश्वरप्रतिष्ठापकतया जैगत्पूज्यता। महाभारतादीनामपि महापुरुषगुणवर्णनपरतयैव विश्वा- तिशायित्वम्। कि बहुना। वेदान्ता अपि मर्होप्रतिपाद्फंतयेव परतु- त्कष्यन्ते। न हरन्तीत्यत्र मन इति शेषः । विडप्पन्ति गुणाः। 'अर्जेर्विडप्पः' इति कर्मनि विडप्पादेश इति त्िविक्रमभोजराजी। किं बहुना। चतुर्वर्गव्युत्पतत्तिरप्यत्रैव भवतीति भाषः। तथापि परनिवृतिरेवेह मुख्यं फलमिति रहस्यम्। अन्यथा काव्यस्य कान्तासंमितत्वविशेषो न स्यात्। तदुक्तं लोचने। चतुर्वर्गव्युत्पत्ते- रपि चानन्द एव पर्यन्तिकं सुल्यं फलमिति। ननु 'काव्यालीपांश्च वर्जयेत्' इति निषेधाद्विफलोडयं प्रयास इत्याशकक्य स्मृतेरन्यविषयत्वनाह। यत्र पुन- रिति। अन्यथा रामायणादेरपि हेपत्यप्रसंगादिति भावः । काव्ये कैसुतिकन्या- येनोस्तमपुरुषवर्णनत्यावश्यकत्वं प्रतिपाद्यितुं शाख्रजातस्यापि तत्परत्वमाह। न केवलमित्यादिना। ईश्वरप्रतिष्ठापकसयेति। अट्ठरादिकं सकर्तुकम्। कार्यत्वात्। घटवत्। इत्यादिप्रमाणरिति भावः। अन्र 'क्त्तारी च' इति निपे- धात् 'याजकादिभिश्र' इति पष्ठीसमासो द्रष्टव्यः। तस्याकृतिगणरवात्। यद्वा शेपपष्ठीसमासः। तस्यैतन्निषेधाभावात् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। भारता- दीनासपि शासनस्वाच्छास्त्वेन निर्देशः । ननु चिदेकरसतया निर्धर्मकसय म्रहगः प्रतिपाद्केषु वेदान्तेपु गुणवत्पुरुपवर्णनं नास्तीति चेनैप दोष: । ग्रह्यप्यानन्दादी-

P., T. and T.' have काव्यं after तत् २ M5 has त्याज्यमेव for परित्याज्य- मेव. ३ तथा च T'., Mg, Mg. ४ M. and M7 drup इयम्. ५ काव्यालाप च R. ६ काव्यस्पायं P., T., and T.M6; काव्यमानस्यायं Mg. P., T. and T. have कि तु and M2 अपि तु before शास्त्रजातस्यापि; कितु शास्त्रस्यापि M .. ८M. drops तदाश्रयत्वेन; सदाश्रयेण M1; सदाश्रयत्वेन T .; महान् लोकादरस्तदाश्रयेण R., सदाश्रयणेन तथा प्रायेण M2; 1'. 8 तथा प्रायेण for तदाश्रयत्वेन महान्. ९ M3 has सदाश्रयेण after it. १० Fur तथा हि A. and M, have यथा and T. and T. have तथा. ११ जगत्पूज्यत्वम् M6. १२ तथा महा ', T. १३ महापुरुषवर्णन P., T.,T' .; महापुरुष गुणवर्णना M1. १४ ब्रह्मप्रिपादकतया P., 1v; ब्ह्मप्रतिष्ठापकतयेव Mr १५ तया M, Tv. १६ मोजी t., m. १७ स्यादिति mr- १८ आत्यन्तिकं m. १९ 'लापान् विसर्जयेत् m .; 'लापान् विवर्जयेतू t. २० शासकत्वा2 t., m1, T. २१ निर्धर्मकत्वात् t., m.

काव्यग्रकरणम्। 'अथातो धर्मजिशासा' इत्युपक्रममाणेन सूत्रकृता महर्षिणापि पुरु-

नामौपाधिकानां विधयमानरवात्। तटुकं पञ्चपादिका यास्। 'आानन्दो विप- यानुभवो नित्यत्वं चेति तर्द्धर्मा:' इति। अथवा सचिदानन्दस्य म्रझणो निर्गुणस्यापि निर्दोपत्वमेव गुणः। यथाह माघः । 'अपदोपतैव विगुणस्य गुणः' इति। तदेतदभिन्नेरयाह। किं बहुनेति। न चेर्द माघवचनमम्रस्प- रमिति वचनीयद्। तथा हि

द्युतिबिम्यमस्तमितभानु नमः ।

दपदोपतैव विगुणस्य गुणः ।।'

इति। अन्र प्राकरणिकलन्ध्यानभःप्रतिपादनात् प्रतीयमानस्याप्राकरणिकस्य 'न तन्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्', 'को मोइ: कः शोकः' इत्यादुपनिषदर्थ- सनाथस्याकाशपर्यायनभःशब्दार्थस्य ग्रह्ाणोऽर्थान्तरन्यासेन निर्गुणस्य निर्दोप- त्वमेव गुण इति विवक्षितत्वात्। पदार्थविवेचनप्रपज्चः पुनरस्मन्महोपान्याय- "विरचितमाघव्याख्याने सर्वेक पाख्याने द्रष्टव्यः। निरीश्रैरवादिनामपि मीमांस- कानां गुणधौरेयधर्म्रतिपादनादेव गुणवत्पुरुपवर्णनपर्यवसायित्वमित्याह। अथात इति। अथ वेदाध्ययनागन्तरम्। अतो वेदस्य विवक्षितार्थत्वाद् धर्मत्य जिश्ञासा कर्तव्येति सैंक्षेपतः सूत्रार्थः । महर्पिणा जैमिनिनेति शेपः । धर्मो नाम ध्ेय :- साधनभूतो यागादिरेव नापूर्वनात्मनिष्ठम्। तदुक्कम्।

'शेय:साधनता यत्र द्रव्यादौ "विधितो भवेद्। तस्यैव धर्मता शेया धर्मस्गरसाधनं यतः ।।'

१ बह्मजिश्ञासा M. २ 'मीपायिकाना t. ३ विनिर्दोष विद्यमानकत्वात् mr ४ सन्ति तद्वर्मा: t., mp T. ५ सच्विदानन्दबह्मणो t., m., m/. ६ यदाह m. अविभव्य t. Cmg omits it. ९ 'तारकं नमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्रिः तत्र m1. १० 'दर्धसाधनस्या m. ११ ब्रह्मण्यर्थान्तर m. १२ 'विरचिते माघ° m. १३ निरीश्वरादीना- मपि m .; अनीश्वरादीनामपि m/; अनीश्वरवादिनामपि mg. १४ संक्षिप्तःM1. १५ विदिता m. 2

प्रतापरुद्रीये रत्षापणसमन्विते पाश्रितस्य गुणश्रेष्ठस्य धर्मस्य जिशासाद्वारा मंहापुरुषगुणवर्णनमेव शॉस्त्रप्राणा इत्युररीकृतम्। तत्तत्यायनिरूपणपरस्यापि प्रबन्धराशेर्महां- पुरुपगुणवर्णनं हेस्: परमामोद:। अतथ्ञ मैतापरुद्रदेवस्य गुणानाश्चित्य निर्मितः। अलंकारभवन्धोडयं सन्तः कर्णोत्सवोऽस्तु वः ॥९॥ काकतीयनरेन्द्रस्य यशो भूषयितुं कृता। विद्यानाथकृतिश्ेयं स्वयं तेन विभूष्यते ॥१०॥

इति। 'अपूर्व च यागादेरवान्तरव्यापारः शक्तिर्वा' इति भाट्टः। तन्मता- श्रयणे धर्मस्यापूर्वद्वारा पुरुंपाश्रितत्वं गुणत्वं चौपचारिकम्। प्राभाकरास्तु यागादिव्यंतिरिक्त स्थिरकार्य लिङ्वादिवाच्यमपूर्वमेव धैर्म इति प्रतिपेदिरे । तन्मते पुनस्तस्यात्मनिष्ठत्वं गुणैत्वं च संप्रतिपज्रमेवेति सुषटूकं पुरुषाश्रितस्य गुणभ्रेष्ठस्येति। उररीकृतमन्जीकृतम्। नन्वेतच्छाखरं न्यायनिरूपणपरं न पुरुप- गुणवर्णनपरमित्याशङ्क्य तस्यापि पुरुपगुणधर्मनिरूपणार्थत्वात् तत्रैव पर्यवसान- मन्यथा वैफल्यमित्याशयेनाह। तत्तज्यायेति। उंकमर्थमुपसंहरन् स्वग्रन्थस्य विद्वत्परिग्रहमाशास्ते। अंत्ेति। वर्ण्यप्रबन्धयोत्मयोरत्कृष्टत्वादन्योन्यसुपस्का- र्योपस्कारकभाव इत्याह। काकतीयेति। काकतिर्नाम दुर्गाशकिरेकशिला- नगरेश्वराणां कुलदेवता सा शैक्तिर्भजनीयास्येति काकतीयः। 'वृद्वाच्छः' इति शैपिकच्छप्रत्ययः । अंत्र प्रबन्धमहिम्ना वर्ण्यो रस्कारे वृद्धसंवादमाह। तहुंकं दण्डिनेति। अत्र बिम्बशन्द: कर्तवाची। वाङ्मयादर्श: कम। अत्र नलनहुपा- धसंनिधानेऽपि तद्यशोविम्बप्रतिष्टाया वाङ्मयादर्शाधीनत्वोक्ते: प्रबन्धमहिम्ना प्रतिपाद्योत्कर्ष इति भावः। केषुचित् कोशेष्वेतत् पद्यं प्रतिपाद्यम हिम्ना प्रबन्धो-

१ गुणस्य P., T., T. २ जिज्ञासाद्वारेण P., T. ३ महापुरुषवर्णनमेव M. ४ शाखस्य प्राणा P., T'; शालस्य प्राण T .; शास्त्रप्रमेय M .; शाख्रस्य प्रामाण्यादु Mr. ५ 'मदापुरुष- वर्णनं M. ६ ततश्र R .; अतः for अतश् M/; उत घ Mrप्रतापरुद्रस्य गुणान पुण्याना- श्रित्य R., M. ८ वर्णयितुं R. ९ भाटाः m., m0g. १० पुरुषाश्यत्वं Mg; पुरुषाश्रितत्व गुणत्ं m. ११ व्यतिरिक्तस्थिर' T. १२ सधर्म mp mg १३ m, drops गुणत्वं. १४ गुणस्येति P. १५ मुपसंहरति m. १६ ततश्रेति t., n. १७ शक्तिर्भक्तया भजनीया m .; शक्तिः पूजनीया m/. १८. तत्र for अत्र t. १९ संमतिमाह m. २० दण्डिनेति m, २१ आदिराजयशोविम्बशव्दः m1. २२ M1 drops अृपि.

काव्यप्रकरणम्।

देण्डिनापि प्रतिपादितम्। 'आदिराजयशोविम्यमादर्शे प्राप्य वाङ्मयम्। तेवामसंनिधानेSपि न स्वयं पश्य नश्यतति।' सूत्तैव प्रतिपाद्यमहित्ता प्रबन्धमहत्ता। तदुकं प्राचा भामहेन। 'उपन्लोक्यस्य माहात्म्याडुज्ज्वलाः काव्यर्संपद्ः। इति। प्रतिपादितं चोद्टेन । 'गुणालंकारचारुत्वयुक्तमप्यधिकोज्ज्वलम्। काव्यमाश्रयसंपत्त्या मेरुणेवामरद्रुमः॥' ईति। रुद्रभट्टेनापि कथितम्। 'उदारचरितनिबन्धना प्रबन्धप्रतिष्ठा' इति। प्रपधितं चं साहित्यमीनांसायाम्। 'नायकगुपग्रथिताः सूचिराज: सुकतिनामाकल्पमाकल्पन्ति' इति। "निरूपितं च भोजराजेन। 'कवेरल्पापि वा्वृत्तिर्विद्धत्कर्णावतंसति। नायको यदि वर्ण्येत लोकोत्तरगुणोत्तर:।I' दति। तनैते नायकगुणाः। हेकर्पपरमन्थमध्ये लेखकदोपाशिसितं तत्तु 'गौगी: कौमदुधा सन्िः' इत्येतत्प- घपूर्वोत्तर छकपर्यालोचनयास्मदुक्कार्थाव धारणादुपेक्षणीयम्। अथ वर्ण्यमदिद्वा अयन्धोपरकारे भामहादिसंवादमाह । सूक्तैवेत्यादिना। नायकेति। नायको• रामादिस्तरलश्न। गुणाः शौर्याद्यस्तन्तवश्र। आकल्पवदाचरन्ति आकल्पन्ति। 'सर्वप्रातिपदिकेम्प: किब्वा वकव्यः' इति किप। अनेन कर्णावतंसतिर्ज्याल्यातः। एपमवश्यं लोकोतरगुणो नायक: काव्ये वर्ण्य इत्युक्तम्। ते गुणाः क इत्याकाक- १ दण्डिनोक्तम् R., M4; दण्डिना प M2; M.and M3 have तथा च दण्ढिंनोकम् ॥ तदर्क्त दण्डिना। T., T/, २from दण्डिना to नश्यति not found in P. ३ पुव्य शाक्यस्य M1. ४ 'दुज्ज्वला काव्यपद्धतिः P.,T .; 'दुज्ज्वला काव्यसंपट् M, ५ लोलटेन R. ६ M., m2 and R. drop इति. • रुद्रटेनापि M .; श्रीरुद्रदेवेनापि M1. ८ R. drops च. ९ 'माकल्पन्तें M .; माकव्पयन्ति M2,Mg. १०P. has the verse 'आदिराज" introduced by दण्डिनापि प्रतिपादितम् before निरूपितम् &c.in stead of in the place given in the text. ११ गुणाश्रय: M. १२ R., M. and M, drop इति. १३ T. and T have after. इति and before तत्रेते ... the heading महाकुलीनत्वादिनायकगुणाः ।१४ 'त्कर्ष इत्यतः परग्रन्थ® m. १५ कामदुर्घं p. १६ इत्याद्येतत्पद्य T. १७ वामनादि t. १८ सूैरित्या- दिना t .; सूफैरवेत्यादिना m, m; स्रकैरिवेत्यादिना mg. १९ वर्णनीय M14 :1

१२ प्रतापरुद्रीये रत्ापणसमन्विते

महाकुलीनतौज््वल्यं महाभाग्यमुदारता। तेजस्विता विंदग्धत्वं धार्मिकत्वादयो गुणाः ॥।११॥ पूर्वशास्त्रानुसारेण कतिचित् कथिता इमे। पतापरुद्रदेवस्य गुणा वाचामगोचराः ॥ १२.।। अैथैतेषां स्वरूपमुदाहरणं च। तत्रे महाकुलीनता नाम कुले महति संभवः । यथा

क्षोण्यां क्रीडितुमिच्छुभिश्चिरतरं संप्रार्थितः पद्मभूः। अत्यर्केन्दुकुलप्रेशस्तिमसजद्यं काकतीयान्वयं

अथौज््वल्यम्। तस्मिन् संप्रति वीररुद्रवपुषा जागर्त्ति लक्ष्मीपतिः ॥१३॥

रूपसंपन्नदेहत्वमौज्जवल्यं परिकीर्त्यते। यथा मुरारेर्य: पूर्व जलनिधिसुतायामुद्भव- न्महादेवाज्ातः स पुनरवनीभृद्दुहितरि।

क्षायां पूर्वशाख्ानुसारेण कतिचन गुणान् गणयति। तन्रेत्यादिना। अयैतेपा यथोद्देशकरमं लक्षणोदाहरणे प्रदर्शयति। महाकुलीनतेत्यादिना। 'महाकुलाद- मूखजौ'। इत्यत्रान्यतरस्यांग्रहणानुवृत्या खज्प्रत्ययः ॥११।१२: उदाहरति। तादगिति। अन्र भूलोकस्य स्वर्गातिशायि वैभवं काकतीय- नरेद्राणामिन्द्रादिसादृश्यं च व्यज्यते ॥ १३ ॥ औज्ज्वल्यमाह। रूपेति। कुण्डलमुक्ताहारनूपुराङदादिचतुर्विधभूपणाभावेऽपि भूपितवद्वभासमान आाकारविशेपो रूपम्। तदुकं भावप्रकाशे।

यद् भूपितमिवाभाति तद्रूपमिति कथ्यते ॥।' १ विदग्बत्वधार्मिक° P. २ मता: P. It i3 noticed in M1 also. ३ अथेषा R. ४ R., M. and M1 drop तन्र. ५ प्रमूति M.६ वर्णयति m. ७ न तत्रेत्यादिना mg. ८ 'विक्षिप्य° m.

फाव्यमकरणम्। १३

वपुष्मान् कामोऽयं जयति जगतीभाग्यविंभवैः प्रतापश्रीरुद्रः स्वयमिति मनीपा मृगदशाम्॥१४।। अथ महाभाग्यम्ँ। विश्वंभराधिपत्यं यत्तन्महाभाग्यमुच्यते॥ थथा

राज्यश्रीप्रथमावतारपद्वीमारुह्य सिंहासनम्। क्षोणीं रक्षति विक्रमैरनुपमैः प्रत्यर्थिपृथ्वीपति- श्लाघालङ्गनजाद्गिकैर्णुणनिधि: श्रीवीररुद्रो नृपः ॥१५।। अथौदार्यम्! यद्विश्राणनताच्छील्यमौदार्य तन्निगद्यते। यथा

इति। उदाहरति। सुरारेरिति। महादेवान्महादेवनामकान्महाराजाद् । अवनीमृद्दुहितरि राजंपुन्न्यान्। ईश्वरात् पर्वत्यामिति च ध्वन्यते। भत्र मद- नत्वोदेक्षया रूपसंपत्तिरुक्ता ॥१४ ॥ महामाग्यमाह। विश्वंभरेति। विश्वं विभर्त्तीति विश्वंभरा। 'संज्ञार्यां मृद- वृजि-' इत्यादिना खश्प्रत्यये मुमागमः । तस्या आधिपत्यं सार्वभौमत्वमि- त्यर्थ: । उदाहरति । सेवेति। प्रैथमोऽवतारोऽवतरणम् । 'अवे वृख्ोर्घज्' इत्यत्र प्रायेणग्रहणानुवृत्तेरसंज्ञायामपि घन्प्रत्ययः । तस्य पदवीं सिंहासनस्य राज्यलक्ष्मीप्रथमचिह्धत्वादिति भावः। प्रत्यार्थपृथ्वीपतीनां श्राघाया उत्कर्पस्य- लङ्घने। जङ्या चरन्तीति जाद्िका: शीघ्रगामिनः । 'चरति' इति ठक। दुष्ट- निग्रहशिष्टपरिपालनाभ्यामखिलक्षोणीसंरक्षणादस्य महाभाग्यम्॥।

१ विभवात् M., M1; 'विभव: R., Mg. २ M4 has वर्ण्यते after it. ३ Omitted in M5. ४ द्रत्नप्रमामासुरं R. ५ Omitted in M5. ६ पार्वत्यामिव ध्वन्यते m .; पार्व- व्यामिवेति धयन्यते mz; ma has पार्वत्यामिति ध्वन्यते. " प्रथमावतारो t. ८ पालनाम्या m.

१४ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते घदान्यो नान्योऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपते- र्गुणश्रेणीरलाघापिहिंतहरिदीशानयेशसः।

क्रियन्ते तद्विद्वज्नर्मेणिगृहमाङ्गणभुवः॥१६। अथ तेजसिता। जगत्मकाशकत्वं यत्तेजस्वित्वं तदुच्यते। यथा सदा तेजोभानौ स्फुरति जयिनः काकतिविभो-

प्रकाशव्युत्पन्तिर्भवति जरदुद्दामतमसा- मसूर्यपश्यानामवधिगिरिपाश्चात्यदषदाम्।।१७॥ अथ वैदग्न्यॅम्। औदार्यमाह। यदिति। तच्छीलस्य भावस्ताच्छील्यम्। विश्राणने ताच्छी स्यमिति शिवभागवतवत् समासः । उदाहरति । वदान्य इति। त्रयाणां जगतां समाहारख्रिजगदिति 'तद्धितार्थ- इत्यादिना द्विगुः । गुणश्रेणीश्रा- घया गुणोत्कर्पेण पिहितं तिरस्कृतं हरिदीशानामां दिक्पतीनां यशो थेन तस्य। अम्र समृद्धवस्तुवर्णनादुदात्तालंकारः ॥। १६ ।। तेजस्वित्वमाह। जगदिति। उदाहरति। सदेति। जयिनो जयशीलस्य। काकतिदेवतोपासको विभु: काकतिविभुः ! मध्यमपदलोपी समासः । अरिक्ष्मा- भृत्कान्ताचिकुराः शत्रुराजख्त्रीकुन्तला एव तिमिरं तस्याहंकृतिसुपि गर्वनि- र्वापके। प्रियवियोजनेन तज्जिवर्त्तकत्वादिति भावः। तेजोभानौ सदा न दिदैव स्फुरति सतीति भीवलक्षणा सप्तमी। जरन्ति 'जीर्णानि प्रकाशविरहाद् घनीभू- तानीत्यर्थ: । 'जीर्यतेरतृन्' इति भूते अतृनूप्रत्ययः। तान्युद्दामानि बेहुलानि तमांसि यासां तासां तथोक्तानाम्। न सूर्य पश्यन्तीत्यसूर्यपश्याः। 'असूर्यलला- १ 'विहित M. २ 'यशसा R. ३ मदगण्डैः M. ४ 'मणिगण M7. ५ प्राङ्गन R. ६ प्रकाशे व्युत्पत्ति° M. · विदग्धता R., M1, M4; विदग्धरवम् Ms 4 m, drcps ठदाहरति. १ समृद्धिमद्स्तु° m. १० 'लोपिसमास: mg. ११ भावलक्षणसप्तमी ml., m2, mg. १२T. has सर्वदा after जी्णानि. १३ बहलानि P.

काव्यप्रकरणम्। १५

कृत्यवस्तुषु चातुर्य वैदग्ध्यं परिकीर्त्त्यते। यथा चातुर्ये किमु वर्ण्यते गुणनिधे: श्रीवीररुद्रप्रभो- यत्रान्योन्यविरुद्धयोरपि महद्ाणीथियारोजर्वम्। टयोर्दशितपोः' हति खच्मत्ययः। 'अरुर्द्विपत्-' इत्यादिना सुमागमः ।उप- पद्मतिङ्' इति समासः । अन्न नजः सूर्यकर्मिकया दशिक्रियया संबन्धो न तु सूर्यस्थया सत्तया। अतोऽसूर्यमित्यसमर्थसमासः । तथापि साधुरेव । यदाह भगवान् भाप्यकार: । 'अवश्यं कस्यचिव्वञ्समासस्यासमर्थस्य गमकस्य साधुत्वं वक्तव्यमसूर्यपश्यानि मुखानीति'। तासामवधिगिरे: लोकालोकपर्वतस्य पाश्चात्यदपदामप्रकाशप्रदेशवर्त्थुपलानां प्रकाशव्युत्पत्ति: प्रकाशज्ञानम्। यद्दा। अयं प्रकाशशब्दवाच्य इति शृन्गग्राह्किया सेंग्रहः । अत्र सूर्यप्रकाशरहितयोरैपि देशकालयोरतिवेल प्रकाशजननाल्लोकोत्तरमस्य तेजस्वित्वमिति भावः ॥। १७ ॥ वैदग्ध्यमाह। कृत्येति। कृत्यवस्तुषु कर्त्तव्यार्थेपु चातुर्य प्रयोगकौशलम्। उदाहरति। चातुर्यमिति। यत्र विद्या न तत्र श्रीर्यत्र श्रीरन सरस्वतीति न्यायेना- न्योन्यविरुद्धयोरपि वाणीियोयत्र वीररदे महदार्जवं सौहार्दमेकत्रावस्थानमिति यावत्। अस्तीति गम्यते। अस्तिर्भवन्तिपरोSप्रयुज्यमानोSप्यस्तीति महाभाप्य- कारवचनात् । उक्न्यायस्तु वीररुद्रव्यतिरिक्तनिर्गुणभूपालविपय इत्यर्थः ! आभ्यां श्रीवाणीभ्यान्। सहेति शेपः । अत्र सहादिशव्दाप्रयोगेऽपि तदर्थगम्य- तायां 'बृद्धो यूना' इति ज्ञापनोत् तृतीया। सदशैः स्वस्वशीलोचितैरुपचारैः प्रियाचरितसत्कारविशेपैर्ललितां हष्टामित्यर्थः । तर्दुकं भावग्रकाशे। 'उपचारो यथासस्वं स्त्रीणामल्पोऽपि हर्षदः । महानप्यन्यथायुक्को नैव तुष्टिकरो भवेत् ।I' इति। उपचारलक्षणमपि तत्रैव । 'वासो Sरागाभरणमाल्यशय्यासनादिपु। यत्र यत्र स्पृहा तत्तदेशकालानुकूल्यतः । अत्यादरेण सत्कार उपचार इतीरितः ।।' इति। आभ्यामित्यन्नाग्रधाने तृतीयाविधानेऽपि श्रीवाण्यो: शाब्द एवोपसजन- १ परिकीर्तितम् P. २ संगतिग्रद्दः m., m;, mg. ३ m., m2, and na drop अपि. ४ भाष्यकार DL. ५ mp has निपातनात् for ज्ञापकात्. ६ m. drops तदुक्तं भावमकाशे.

१६ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते कि चाभ्यां सदशोपचारलेलितां तत्तादृशैरुत्सवै- र्निःसापल्यमिमां भुवं स नृपतिर्धत्ते दिशां जित्वरः।।१८।। अथ धार्मिकत्वम्। धर्मैकायत्तचित्तत्वं धोर्मिकत्वमुदीर्यते। यथा। परिहासे ऽप्यनौचित्यं सवमेऽप्यन्यवधूकथाम्। शत्रावप्यगुणारोपं काकतीन्द्रो न मृप्य ॥ १९ ॥ आदिग्रहणान्महामहिमत्वपाण्डित्यप्रभृतयः। तन्महामहिमत्वं स्याद्या पुनर्देवतात्मता। यंथा कौसल्यासीत् प्रथमजननी देवकी च द्वितीया विष्णोर्माता तदनुमहिता मुन्सुडी वा तृतीया। मावो न स्वार्थः। सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीत्यत्र प्रहरणे शाखाप्रस्तरयोरिव तयोर्भुवश्र समप्रधानभावोपपत्तेः । अन्यथानौचित्यादिति रहस्यम्। अतरत- स्रोपि सदृशोपचारसंतुष्टा इति भावः । तां भुवम्। स नृपतिः। तच्ताद्टशरा- न्दयोः स्वरूपप्रकारस्मारकयो: खञ्जकुब्जादिवद्विशेपणसमासः। वक्तुमशवयैरि- र्यर्थ:। उत्सवैः हर्पोत्पादकव्यापारैः । 'उत्सूते हर्पमित्येप उत्सवः पैरिकीर्तितः' इति तत्रैवोक्तेः । मिथो विरद्धानामेतासामन्योन्यानुरागजननेन वशीकरणाद्वैद- उध्यमुक्त्म्। वितरणदिद्वद्गोष्ठीप्रजारञ्ञनादिभिः 'श्रीवाण्यौ धरणीं च"निर्विरोधं पोषेयतीति भावः ॥। १८ ॥। धार्मिकत्वमाह। धर्मेति। धर्म चरत्यासेवत इति धार्मिकः। 'सककृस्कृतधर्मो न धार्मिकः' इति वृत्तिकारः। तस्य भावस्तत्वम्। उदाहरति। परिहास इति। थनौचित्यमन्यद्रव्याभिलापानृतभाषणादिहेतुकमित्यर्थः । परिहासादाव- प्यनौचित्यादिकमसहमानस्य धार्मिकत्वं किमु वक्तव्यमिति भावः ॥। १९ ॥। १ ललितैस्त' P .; लुलिता R. २ महीं P. ३ वृत्तित्वं R.,M. ४ धार्मिकत्वं तदुच्यते Mg. ५ पाण्डित्यादय: R. ६ Omitted in M5. ७ कीस्या च प्रथम M5. ८ मोन्मु- डाम्बा तृतीया M .; मुम्मडीया Mp मुन्मुडम्बा T., M3; मुम्मडम्बा T'., Mg. ९ परिकीर्त्यते t. १० श्रीवाणीधरणीरनिर्विरोषं p., T. ११m., mz and ma drop निर्विरोध. १२ तोषयतीति m., mg. १३ अथ धार्मिकत्व t.

फाव्यप्रकरणम्ं। १७

यखेतायां रघुपतिरभूद् द्वापरे शौरिरासीत भातुं क्षोणी स जयति कलौ वीररुद्रावतारः॥२०॥ मंघ्र गरुडष्वजात्मकतया महामहिमतोक्कता। अर्थ पाण्डित्येंम्। सर्वविद्याधिकत्वं यत् पाण्डित्यं तदुदाह्ृतम्। यथा। गोष्ठीभि: परितोपयन् बुधगणान् पड्दर्शनीसीमभि: सत्सारखतमार्गदर्शनचणैः सूकैः कवीन् प्रीणयन्। संगीतोपनिषद्रहस्यपिशुनैरातोद्ययोग्य क्मै- र्थिन्वन् संसदि वैणिकान विहरते शीकाकतीन्द्रो नृपः ।२१।

आदिग्रहणसंगृद्दीतेषु महामहिमत्वमाह। तदिति। उदाहरति। कौस- ल्येति। कोसलस्यापतं स्री कौंसल्या । 'वृद्धेत्कोसलाजादाजूज्यट' इृति म्यरपत्यये टाप्। तद्देवकीत्वमनु पश्राद् देवकीत्वानन्तरमित्यर्थः । 'शतुर्लक्षणे' इति कर्मपवचनीयरवात् तेधोगे द्वितीया। मडिता पूज्यम ना। 'मतिबुद्धि-' इत्यादिना वर्त्तमाने कः। अन विष्ण्वतारत्वेन देवतारमकत्वान्महामडिम्वमू।२०॥ शण्डित्यमाह। सर्वेति। उदाहरति। गोष्टीभिरिति। पण्णा दर्शनार्गां पाणि- न्यादिप्रस्थानानां समाहार: पद्दर्शनी। 'पाणिनेजेंमिनेशरैव व्याससय कपिलस च। कणादसयाक्षपादस दर्शनानि पंडेव हि।' हत्याहु:। द्विगुत्याद् खीपू। सा सीमा गोचरो यासां ताभिस्तयो क्ामिगो- प्रीभि: शाख्प्रसंगैः । सत्सारस्वतमार्नसय सस्कवितामार्गस्य दर्शनं प्रकाशनम्। डशेर्ण्यन्ताल्लशुद्। तेन वितैस्तवणैः। 'तेन वित्तशुखुप्चणपौ' इति चणपूप्रत्ययः।

१ इति M. २ उक्ता i3 omitted in M, ३ अथ is omitted in M5. ४ R. omits अध पाण्डित्यम्, ५ Mg bas तथा after पाण्डित्यम्. ६ सू क्तदर्शन' R .• 'योगकमै: M .; °गीतिकमै: M3; Mg also notices नीतिक्मः. ८ विजयते श्रीवीररुद्रः प्रमु: M .; M, notices विजयते in place of विहरति; M3 and M6 have श्रीवीररुद्रो नृपः; विह्दरति T. ९ मादि- ग्रहणात् m0., m1, mg. १० तद्योगात् m. ११ स्यादपादश p. १२ षढेव तू mg. १३ m. omits इत्याहु :- 3

प्रतापरुद्रीये रल्ापणसमन्विते अंथ नायकगुणेनिरूपणानन्तर नायकस्वरूप निरूप्येंते। यश:प्रतापसुभगो धर्मकामार्थतत्परः। धुरंधरो गुणाव्यक् नायक: पॅॉरिकीचितः ॥ २२॥ यशःप्रतापाभ्यां सुभगत्वं यथा। धर्मालम्पसमुच्छितां निसुवनस्यैकातपत्रश्रियं धत्ते काकतिवीररुद्रनृपतेः स्फारं यशोमण्डलम्। र्विधवाद्योचितपरिपाटीभिः। वीणा शिल्पमेपां वैणिकाः । तानू धिन्धज् प्रीण- यन्। अत्र विभो: सर्वविद्याविशारदत्वादखैण्डं पाण्डित्यमिति भावः । प्रमृति- प्रहणाद्विनीतत्वादयो ये दशरूपकोकारते तन्रैव द्रष्टय्याः । यथासंभवमेते स्त्रीपुंससाधारणा गुणा: पुरुषमान्रनियतास्त्वन्येऽपि शोभादयः । तदुकन्। 'शोभा विलासो माधुर्य गाम्भीर्य स्थैर्यतेजली। ललितौदार्यमित्यष्टौ सात्विकाः पौरुपा गुणाः ।' इति ॥२१॥ तेऽपिं तत्रैव दष्टव्या इत्युपेक्ष्य नायकलक्षणं प्रतिजानीते । अथेति। लक्ष- यति। यश इति। गुणैः पूर्वोकैः साधारणैर्महाकुलीनता दिभिरसाधारणैः शोभादिमिश्राज्य इत्येतावदेव सामान्यलक्षणम्। नयति प्रामोति घृच फलं चेति नायक इति व्युत्पत्या प्रबन्धज्यापी फलवानित्यपि विशेषो द्रष्टव्यः। चर- उदोऽनुकसमुचयार्थस्सगनुत्तममध्यमाधमभेदेन ग्रिविधो नायक इतीमं विभा- गमाकपति । तेनोक्तसकलगुणसंपभ्त: प्रबन्धव्यापिफलशिरस्कव्यापार उत्तमः । कतिपयगुणहीनो मध्यमः । बहुगुणहीनोऽधम इति विवेकः। अत्र धार्मिक- स्वादय इत्यादिग्रहणसंगृहीतानां यशःप्रतापादीनां गुणाज्यपदेनैवोपाचानामपि पुनरुपादानमेतेपां सर्वेप्वपि नायकेष्वावश्यकत्वमभिव्यअ्ञयितुमिति रहस्यम्। सत्समाख्या यशः । कोशदण्डजं तेजः प्रतापः । धर्मादयः प्रसिद्धाः। धूरेव धुरा। 'टायन्तत्वं हलन्तानाम्' इति वचनाट्टाप्। तां धारयतीति घुरन्धरः। 'संज्ञायां भृतृवृजि-' इत्यादिना खश्प्रत्ययः । 'खित्यनव्ययस्य' इति हस्वः । 'अरुर्द्विषद्-' इत्यादिना मुभागमः ॥२२॥ तग्र यथायोगमुदाहरति। धर्मेति। धर्म एवालम्बो दण्डसतजिन् समुच्छिितां विस्तारिताम्। त्रिभुवनस्येति समाहारद्विगुः । पात्रादित्वाव्च स्रीत्वम्। स्फारं १ Omitted in H5. २ 'गुणस्वरूप' M. ३ नायकः स्वरूप्यते M .; नायकस्य स्वरूपं निरूप्यते M, and M4; नायकस्वरूपनिरूपणम् T. ४ T. and T have after this नायकस्वरूपनिरूपणम् as a heading. ५ परिकीर्त्यते M. ६ नाट्योचित° m1. दखण्डपाण्डित्यmरसाबारणेश् p.९ mg omits.सन्. १० माकर्षयति t. ११ मुम् m., nlp mg.

फाव्यमकरणम्ं। १९

छायवास्य नभरली कुवलयश्यामेयमांलोक्यते तन्मन्ये नियतं प्रतापतपनस्तस्योपरि धोतते ।।२३॥ धर्मकामार्थतत्परत्वं यथा। धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरंर्थो धर्म इव स्पितः। कामस्ताविव तौ काम इव रंद्रनरेश्वरे।। २४।। घुरीणता यैथा। गायन्तीरनुमोदते निजवधू: शेष: शिर:कम्पनै- ्लक्ष्मी प्रीणयतेऽद्य कच्छपपतिर्वक्षसलीदर्शनात्।

दोष्णा ककितिवीररुद्रनृपतौ विश्वंभरां विभ्रति॥२५॥

प्रभूतम्। गत्र त्रिभुयनोलद्विनः कीर्चिमण्डलातपत्रस्योपरि प्रतापतपनः प्रका-

कीर्चिप्रतापयोश्चन्द्सूर्याधिकत्वं घ व्यज्यते॥ २३ ॥ धर्म इति। अत्र धर्मार्थयो: पर्यायेणोपमानोपमेयमावादुपमेयोपमालकार इति वक्ष्यति। एतेनानयोरन्योन्यमेव साडश्य न स्वेतत्सर्रशोऽन्य: कोऽपीति व्यज्यते। एवमुत्तरार्षेडपि योज्यम् ॥२४॥ चुरीणतेति। 'खः सर्वधुरात्' इत्न्न 'खः' इति योगविभागात् खप्रलयः। गायन्तीरिति। स्वभ र्पृभारावतरणसंतोपभराद्टीरस्द्रकीर्तिमेवेति भाव: । कच्छ

पर्यन्ताल्ल्युद। लक्ष्मीं प्रीणयते। मीजू तर्पणे इत्यसाद्धातोश्रोरादिकाण्णिचि 'धून्प्रीगोर्नुग्वक्यः' इति जुक्। शनुम्रज्यया रन्तुमनुधावनेन। 'ब्रजयजो- भावे क्यप्' इति क्यप्। करेणुकाशुचं विप्रलम्भजनिताम्। अद्येति सर्वन्र संसध्यते। शेपादयो भुवं बिभ्रति श्रेपादीस्तु कूर्मराज इत्यागमः । शेषादिभर- णीयां विश्वंभरां वीररुद्रो भुजेनैकेन बिभर्त्तीति 'विश्वभरातिशायि घुरन्घरत्वम- स्योकम् ॥ २५ ॥

१ 'मालक्ष्यते R., M. २ धर्मार्थकाम° P .; धर्मकामार्थपरत्वं M5 ३ रुद्रनरेश्वर P .; नरेश्वरः' M3. ४ घुरन्धरत्व P., R., Mg. ५ M4 omits यथा. ६ संप्रति वीरछद्र' M. m has वस्तुतः after सादश्यम् ८ सदशोऽन्योऽस्तीति P. ९ विश्वातिशापि m., T.

प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्धिते

गुणाव्यत्वं यथा। मुसैः सदस्रेण फणी वदेश्वेत् करैः सहस्रेण लिखेद्विवसवान्। नेत्रैः सहस्रेण हरिय् पश्येत् रमाने गुणान् कांकतिवंशभरत्तुः॥२६॥ अथ नायकविशेषा निरुप्यन्ते। उदात्त उद्धतश्रैव ललित: शान्त इसापि। धीरपूर्वा इमे पूर्वैश्चत्वारो नायकाः स्मृताः ॥ २७॥ तेत्र सर्वरससाधारणाश्चत्वारो नायकाः धीरोदात्तधीरोद्धतघीरल- लितधीरशान्ताः। तेषां स्वरूपमुदाहरणं च।

मुसैरिति। करैरित्यग्रांशुहस्तयोरभेदाध्यवसायालेखनसाधनत्वं विशेयस्। पदेदित्यादौ 'र्हे कृत्यतृचश्न' इत्यहर्थि लिछप्रत्ययः । शेपाद्य एवास्य गुणा- नामभिषदनादीन्यईन्ति। तथा वेणुपमिति वाक्यार्थः। असंर्येया गुणा इति भाष: । सहसेणेत्यन्न संख्येयवाहुल्येऽपि 'विंशत्याधाः सदैकरवे संख्याः संख्ये- यसंख्ययोः' इत्यमर्वचनादेकरवमयगन्तव्यम् ॥ २६॥ अथ धीरोदात्ताद्यश्बत्वारो नायका: सर्वरससाधारणास्तेपामेव शुङ्गाराश्रय- सयानुक्लादिमेदेन प्रत्येकं धतुर्विधानार्मुत्तनादिभेदेन पुनः प्रत्येकं त्रैविध्ये अंाचत्वारिंशजेदाः । धीरोदात्तादिशब्दाश्न महावीरचरितादिमहाप्रबन्धेप्वे- कस्यानेकरूपाभिधामेन वत्सवृषभमहोक्षादिशब्दवद्वस्थावाचिनो न जातिवा- चिन इति प्रतिपादितं देशरूपके। तैत्र कतिचिल्लक्षणोदाहरणा्यां प्रदर्श्यन्ते। सथेलादिना। उैदाप इति। धीरपूर्वा उदात्ादय इत्युक्केर्धीरशब्दपूर्वा उदात्तादिशन्दा इत्युकं स्यात्। अतोऽत्र शब्दपरेणार्थलक्षणा कथचित् करप्या। २७॥

१ काकतिवीरमर्तुः M., T., T'. २ अघ्न Mr ३ धीरोदात्तः धीरोद्वतः धीरललितः धरिशान्त: Mg. ४ R. and M2 have इति after धीरशानन्ताः ५ पतेषा T. ६ 'ध्यंवसायात् तेषु श्राघासाधनत्वं III, लिङ् m. ८ 'वचनाद्वगन्तव्यम् m. ९ 'मुत्तममध्यमाधमभेदेन T. १० अष्टचत्वारिंराद्वेदा: p. ११ दशरूपकेन ॥lg. १२ अत्र m. १३ धीरोदात्त इति p.

फाव्यप्रफरणम्।

महासत्त्वोऽतिगम्भीर: कृपावानविकत्थनः । भतापरुद्रवद्धीरो धीरोदाचः स संमतः ॥।२८॥ येथा संदिग्धे कृपया मृदुः क्षणमरीन् हन्तुं धृतासि: पुरः शौर्यश्रीप्रणयप्रशंसिषु नमन्दूर्लजते वन्दिपु। आंकारान् सुसरोपहर्षपिशुनान् वके न धचते मनाक् धैलोक्यातिशयालुकीतिर्सुभग: श्रीवीररुद्रो नृपः ॥२९ ।। अग्र धीरोदात्तादीनां सर्वरससाधारण्येऽपि यथाकमं वीररौद्रशक्कारशान्त- प्रधानतवं वक्ष्यमाणविशेपलक्षणपर्यालोचनया विज्ञेयमिति रहस्यम्। तग्र धीरो- दातमाह। महासत्त्व इति। क्रोघाद्यनभिभूतान्तःकरणो महासस्वः । अय- मेव धीर इत्याहुः। अन्रत्यधीरशव्देन तु उद्योगादेरचलितत्वलक्षणः स्थिर: शास्रचययुर्वाभिधीयते इति न पौनरुक्तयन्। सत्यपि विकारे सावहित्यो गम्भीरः। पैरदुःखापहरणेच्छुः छृपावान्। औरमश्ाघाविहीनोSविकत्थनः । 'अनुदाचे- तश्र इलादे:' इति युय्। एवंगुणको यः प्रतापरुद्रवद्वर्र्तते स धीरोदाप इति योजना। एवं प सर्वोस्कर्षेण पृत्तरौदार्यमिति फलतिम्। अत्र स्थैर्यादिसामा- न्यगुणानां विशेपलक्षणेणूंपादानं तग्रावश्यकत्वसूचनार्थम्। उदाहरति । संदिग्ध इति। कृपया मृदुर्न तु कातर्येणेत्यनेन महासत्वतोच्यते। क्षणमल्प- कालमेव। पश्चातु इन्त्येवेति स्वैर्यम्। पुरः स्थितानरीन् न तु पलायितानिति धार्मिकत्वम्। शौर्येति । बन्दिविदितप्रशंसाकर्णनेनैव लजमानस्यात्मशावा तु दूरत एवेत्यविकत्थनत्वम्। नमद्त्वं लज्ानुभावः। इष्टानुभवजन्य आानन्दु: सुखन्। सापराधविषयोऽमर्पो रोपः । इष्टलाभजन्यो मनःपसादो हर्पः । तेपां पिशुनान् सूचकानाकारानक्षिनिमीलनझुकुटिमुखरागादीन् वक्रे मनागी- पद्दि न धत्त इत्यवहित्यया गाम्भीर्यम्। त्रयो लोकासैलोक्यं तदतिशयाल- रिति मधुपिपासुन्नभृतित्वात् द्वितीयासमासो द्रष्टव्यः । शीज्गो वकव्यादालुध्- प्रत्ययः। अन्न स्वैर्यधार्मिकत्वकतर्तयः साधारणा गुणाः कृपाद्यस्तु विशेषा इति विवेक: ॥ २८॥२९ ॥ १ Omitted in Mc. २ नाकारान् R., M. ३ वक्त्रेण धत्ते R., M. ४ विमव: P. ५ 'शान्ति p. ६ परदुःप्रहारेच्छुः t .; परमदुःखप्रहरणेच्छुः m. आात्मश्लाघाहीनो m. ८ सर्वोत्कर्षवृत्ति° m. ९ हन्तव्य इति m.

प्रतापरद्रीये रत्नापणसमन्विते

दर्पमात्सर्यभूयिष्ठश्वण्डवृत्तिर्विकत्थनः । मायावी सुलभक्ोध: स धीरोद्वत उच्यते॥ ३० ॥ यथा रे रे गुर्जर जर्जरोऽसि समरे लेम्पाक कि कम्पसे वर् त्वससि कि मुधा बलरजःकी्णोडसि किं कोककण। हूण प्राणपरायणो भव महाराष्ट्रापराष्ट्रोऽस्यमी

अत्न भटानां धीरोद्धतत्वम्। निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः। यथा। शौर्योष्मा निरवग्रहः प्रतिनृपाः सर्वेऽपि नम्रीकृताः पातिव्रत्यमुपैति भूरियमयं नाथ: स्वयंभू: शिवः।

धीरोद्धतमाह । दर्पेति। दर्प: शौर्यादिमदः । मात्सर्यमसदनमस्येति यावद्। ताभ्यां भूयिष्टश्चण्डवृत्तिः रौद्रः । विकत्थन आत्मश्राघापरः। मन्ना- दिबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशक: केवलवञ्चको वा मायावी। उदाहरति। रे रे इति। 'हीनसंबोधने तु रे' इत्यमरः । तस्य प्रतिवाक्यर्मोवर्त्यमानस्य 'वाक्या-

द्विर्भावः । अन्न 'सवरितमान्नेडिते-' इत्यादिना प्राप्तस्य प्लुतस्व सर्वंतः साह- समनिच्छता विभाषा वक्तव्येति पाक्षिक: प्रतिषेधः। शाख्रत्यागः साहसमिति हरदत्तः। अन्र गुर्जरादिवाक्येधु यथायोगमुद्भावितैर्दर्पमात्सर्यादिभियोंद्वारो घयमित्यास्म छ्ाघया चान्ध्रक्षमाभृद्भटानां धीरोद्तत्वम्॥ ३०।३१ ॥ धीरललितमाह। निश्चिन्त इति। सुतसचिवादिविनिहितयोगक्षेमतया, चिन्ताविरहितो निश्िन्तः । अत एव कलासु गीतादिष्वासकः । सुखी भोग- प्रवणः । शृङ्गारप्रधानत्वात् सुकुमाराकारो मृदुः। उदाहरति । शौर्यति अग्रा- १ घूर्जर T. २ लिम्पाक P .; कम्पाल R. १ सुखैकमू: P., T., Mg, Mo T. ४ मावर्त्तमानस्य t. ५ सर्वः प्लुतः साहस P., T. ६ चान्भ्रभटाना t .; चान्ध्रभर्त्तृभटाना m0.,' 0 , mg.'विदित° m., mj, mg. ८ कलासंगतिादिम्व। mn., mp mg. ९ सुकुमारो P ..

फाव्यप्रकरणम्। ...

धीरोऽयं युवराज ऐष वहति श्रीवीररुद्रो धुरं सर्वामित्यनुमोदते प्रतिकलं श्रीकाकतीन्द्रो विमु:।।३२।। धीरः शान्त: पसन्नात्मा धीरशान्तो द्विंजादिकः । यथा। वीरं रुद्ररनृपालरत्नमितः प्राप्तोदयं मोदते संख्यावह्नण एप पूपणमिव प्रत्यग्रमव्जाकरः। उन्मीलत्कमलाविहारवसतिर्भूत्वा विकासैनिजे- विश्वामोदमुदश्यनविरतं दोपावसानोत्सुकः ॥३३॥ अत्र विप्राणां धीरशान्तत्वम्। अथ शृङ्गारविपयाश्रत्वारो नायका ईमे। अनुकूलो दक्षिणश घृष्टः शठ इति स्पृंताः ।। ३४। नर्गलशौर्यादिभिदैवांनुकूल्पेन युवराजपुरन्धरंत्वेन च निश्चिन्त: सकलकला- सुसमनुभवतीति वीररन् कुरज्येष्ठस्य धीरललितत्वम् ॥। ३२ ॥। धीरशान्तमाह। धीर इति। विवेचक: हेशसहिष्णुर्वा धीरः । शमप्रधान: शान्तः। हष्टान्त:करणः प्रसन्नातमा : द्विजादिक इत्यादिग्रहणाद्वणिकूसचिवौ विवक्षितौ । 'सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः' इति केचित्। उदाहरति। वीरमिति। संख्या ज्वानं तद्वतां विदुपां गणः संख्यावद्गणः ! प्राप्त उद्योऽभिवृद्धिरन्यत्रोद्याचलो येन तं तथोफम्। प्रत्यग्रसुभयत्राभिनवस्। उन्मीलन्स्या उल्लसन्त्या: कमलायाः संपत्तेरन्यत्र लक्ष्म्या विहारवसतिः । विका- सैर्स वादिभिरन्यत्न दलविश्लेपैः। विश्वस्यामोदं हर्षमन्यत्र गन्धविशेपमुदय यन् उद्धोघयन्। छोपावसानं पापोपरामः । अन्यत्न दोपाया रात्रेरवसानं प्रभा- तमू । 'दोपा रात्रिमुखे रात्रावन्नानव्ययमप्यसौ' इति विश्वः । तत्रोरसुक इति। अत्र दोपावसानेत्यादौ धैर्यशान्त्योर्विश्वामोदमित्यादौ प्रसादादेश् प्रति- पादनात् विप्राणां धीरशान्तत्वस्। ३३॥ अथ शुङ्गारनायकानां यथाक्रममुद्देशलक्षणोदाहरणानि दर्शयति। अथेत्या- दिना ॥ ३४ ॥ १ वीरो Mg. २ एव T. ३ श्रीवीररुद्रो M. ४ नृपः P., T., M3, T', 12. ५ द्विजो- त्तम: P., T. ६ नृपालमेन' M. संख्यावदरूणमेष P. ८ R. and M2 drop इमे. ९ शठो घृष्ट M. १० स्मृत: R., M., M,. ११ t omits संरूयावद्रण :.

प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते ऐषां स्वरूपमुदाहरणं च। एंकायत्तोऽनुकूल: स्याद एकस्यां नायिकायां विशेषानुरक्तोऽनुकूलो नायकः। यथो। कि नामाचरितं तपः सखि भुवा यस्या पतिर्गीयते वीरो रुद्रनृपः क तत् सुचरितं तस्य प्रिया स्यां यतः। जाने मानिनि मा विपीद पुरतः प्रख्याप्य नाम सिपरां त्वां रत्नाकरमेखलां त्वयि सेदा सक्तं विधास्ये नृपम् ॥३५ । अम प्रतापरुद्रस्य क्षोण्यां विशेषानुरागो व्यज्यते थेन वच्चा सिरा रत्नाकरमेखलेति तन्नामग्रहणेन सनेहप्रंख्यापनं क्रियते। तुल्योऽनेकत्र दक्षिणः ।। अनेकासु नांयिकासु अवैषम्येण रोहानुवर्ती देक्षिणो नायकः।

तंत्रानुकूलमाह। एकेति। सत्स्वपि नायिकान्तरेप्विति शेषः। तदेवाह। एकस्यामिति। एकजानिरेवानुकूलो यथा रामादिरितयन्ये। उदाहरति। किमिति। नायिकावाक्यमेतत्। भुवा कयाचिन्नायिकया। नामेति संभावनायास्। यतः सुचरिताद्। अथ सखीं नायिकामाह। जान इति। नायकघटनोपायमिति शेप: । 'अनुपसर्गात् जः' इत्यात्मनेपदस्। नामेति कुत्सायास्र। अनुरागो- सपादनार्थ सपती नामसाय्येन नायिकाप्रकाशनस्य कुत्सितत्वात् 'नाम प्रकाश्य- संभाव्यकुत्साम्युपगमेपु घ' इति विश्वः। अन्र राशो भूमौ विशेपामुरागोऽन्यत्र न तथेत्यानुकूल्यम् ॥ ३५ ॥

• १ ते्षा Mr RT. has शुङ्गारनायका निरूप्यन्ते as a heading after this. ३ M. has तत before एकायत्तो. ४ नुकूलनायक: M. ५ Omitted in M3. ६ प्ररूयात2 Mr समासक्तं M. ८ प्रतापरुद्रदेवस्य M/. ९ Mg omits तन्नामग्रहणेन. १० प्रकटन M1. ११ M. drops नायिकासु १२ दक्षिणनायक: M. १३ R. drops नायकः। यथा. and M,and M, drop नायक: १४ अन्रानु mg. १५t. drops शेषः. A.

फाव्यप्रकरणम्। २५

यंथा नेमोक्तेन निसन्त्रिता समरकलाकेलीपु काचिन्मया साकूतेन विलोकनेन हृदयं कस्यैचिदाविष्कृतम्। फस्याध्ित् प्रहितः प्रसाधनविधिर्दृतीकरेण क या गेच्छामीत्यनुचिन्तयैव वृपतेरासीत् प्रभाता निशा॥३६। तंथा च चाणीं मुखेन नेननाभ्यां त्रिर्यं दोष्णा च मेदिनीम्। मानयंस्तुल्यतां धत्ते तालु रॅट्रनरेश्वरः॥। ३७ ।। व्यक्तापराधो गतभीः स धृष्ट इति कथ्यते। यंथा

दक्षिणमाह। तुल्य इति। सोहेनानुवर्त्तते ताच्छील्येन खेहानुवर्ती। उदा. हरति। नर्मेति। अग्राम्य इष्टजनावर्जनरूपः परिहासो नर्म । केलीव्विति विपयससनी। स्वाभिमतभावप्रकाशको रंग्विकार आकूतम्। तदुकय्। 'ओकूतं तद्यत्र भावः सो" Sप्यभीष्टो विभाव्यते' इति। प्रसाधनविधि: सक- चन्दुनाभरणादिः। प्रभातेति। प्रभातप्रायेत्यर्थः । अत्र वाक्यग्रये थथाक्रममु- किविशेपेण कलाविनोदस्य विलोकनविशेषेण वक्षसस्थलाविष्करणस्य करेणु- पशीकरणस्य व सूचनाद्वाणीरक्ष्मीवसुन्धरा: प्रतीयन्ते। अन्नाप्रभातमणि- श्वितगन्वव्यतया चिन्ताकुलत्वेनास समानुरागत्वप्रतीतेर्दक्षिणोऽयं नायकः॥३६॥ उदाहरणान्तरमाह। वाणीमिति। अत्र वाण्यादीनां वाग्यतवान्मुसादि. शन्दैरनमोक्तयादीनां प्रतीयमानतवा पूर्दोदाहरणाद् भेद:। सीलिजमहिज्ञा प्रतीयमानलीकिकनायिकाभेदाध्यवसायेन वाण्याधयनुरागेऽपि न शृझ्धारनायक.

१ M6 drops यथा. २ नर्मोक्त्यैव T. ३ प्रियतमाकेलिषु M. ४ प्रसादन° M. ५ गन्तास्मी® T., M., T'. ६ Omitted in M5. ·वीरनरश्वरः M. ८ व्यक्तागा गतमीधृष्टः P., T. ९ P. and T. have स्पष्टम् before यथा; M4 omits यथा. १० दृग्बिकार: साकूतम् t.,m., T0z, mg. ११ साकूतं t., nl., mg. १२ सपष्टेऽप्यर्थे विभाव्यते m/. १३ पूर्वोदाहरणाज् p. 4

२६ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते राज्यश्रीपरिभोगशंसि भवतः सर्वाङ्गमालोक्यते कस्तत्राविनयोSस्ति साहसमिदं तन्नाम मंय्यर्पितम्। जाने त्वां बहुवल्लभं किमपरं वकतव्यमल्पा वयं तस्यां प्रेम तवाधिकं वसुमतीया नाम किं जल्पितैः ॥३८॥

नायिकामात्रविंदितविप्रियकारी शेंठः। पथा। दृष्टया पश्यत्ति केवलं न मनसा वाचा प्रियं भापसे नो भावेन भुजान्तरं प्रकटयस्यग्रे न चाभ्यन्तरम्। ज्ञातं काकतिनाथ भूस्तव परं प्राणेश्वरी ध्यायतो मादृसेषु विडम्बनैव तदलं व्यर्थैर्वाहिःसंभ्रमैः ॥३९॥ षृष्टमाह। व्यक्तेति। उदाहरति। राज्येति : राज्यश्रीस्तन्नास्त्री काचिद्वा- यिका राज्यलक्ष्मीश्च । तत्पक्षे सर्वाङ्ं सप्ताङ्गानि। अल्पा दरिद्राः। नामेति प्रसिद्धौ। जल्पितैः कि जल्पितसाध्यं नारतीत्यर्थः। गम्यमानसाधनक्िया- पेक्षया करणत्वात् तृतीया। 'न केवलं श्रूयमाणैद क्रिया निमितं कारकभावस्य अपि तु गम्यमानापि' इति न्यासोद्योतवचनात्। बहुशश्चैतदुक्तं तातपादैः संजी- विन्यादी। धनपरा राजानो न वाल्लभ्यपरा इति नायिकाभिप्नायः । शतः रूयन्तरसंभोगप्रकाशनाद् गोन्नस्खलनाच्चापराधाभिज्यक्तिर्निभीकत्वं चेत्यस षष्टत्वम्। अन्यासंभोगचिह्वैः कुपितत्वादियं खण्डिता। 'अधीरा परुपैर्वाक्यैः खेद्येद्वल्लभं रुपा' इति लक्षणादधीरा च ॥ ३८ ॥ रठमाह। गूढेति। उदाहरति। दृष्टचेति । अग्र दर्शनप्रियभापणयोश्र- क्षुर्वागिन्द्रियकरणत्वाव्यभिचारादेव सिद्धेर्द्ष्ट्या वाचेति न पुनरुपादानस्य तात्पर्यनिषेधार्थकत्वान्न पौनरुक्त्यम्। भू: परं भूरेव। ध्यायतश्िविन्तयतोऽन्या सक्तस्येत्यर्थः । मादृक्षेपु जनेप्विति शेपः । दृशे: क्सप्रत्ययो वेक्तव्यः । अत्र नायि- कामाग्रविदितभावशून्यदर्शनादिविधानादस्य शठत्वम्। नायिका स्वधीर- मध्या॥ ३९॥ १ मप्यर्प्यते M., M1, T. २ वसुमती यन्नाम 1. (M. notices the reading in the text also). ३ विदिताप्रियकारकः Mr. ४ शठनायकः M .; नायकः शठः Mg ५ दुक्तमस्पत्तातपादैः P, T. ६ संभोगवचनैः mg. मेदयेद' m., mr. ८ 'देततसिद्धे" t. ९ वक्तव्यत्वात् p., t.

काव्यप्रकरणंम्।

घर्णनम्।' अेन्र तत्तजायकविषयतया काकतीश्वराणामुंदाहरणेन वीररुट्रॅस्यैव

एषां नायिकानुकूलने पीठमर्दविटचेटविदुषकाः सहायाः।" किंचिदूनः पीठमर्द एकविद्यो विटः स्पृतः। संधानकुशलश्वेटो हास्यमायो विदृपकः ॥। ४० ॥ रैंपष्टमेषा मुदाहरणम्। अंथाष्टविधा: शृङ्गारनायिकाः। स्वाधीनपतिका चैव तथा वासकसज्जिका। विरहोत्कण्ठिता चैव विमलब्धा च खण्डिता ॥४१॥ कलहान्तरिता चैव तथा पोपितभर्ततृका। तैथाभिसारिका चेति कमाल्लक्षणसुच्यते ॥४२॥

वीररुद्रगुणदर्णनप्रतिश्ञाभझं परिहरति। अन्नेति ॥ अय शाङ्गारनादकस्य नायिकासंबन्धनियमात् तद्नुकूलने सहायानाह। एपामिति। क्रमेणैपां लक्ष-

नायक: किंचिदूनशब्देन विवक्षितः। तदुक्तम्। 'पतःकानायकस्तवन्यः पीठमर्दो विचक्षणः । तस्तैवानुचरो भक्त: किंचिदूनस्तु तद्रुणैः ॥' इति। स च सुग्रीवमकरन्दादिः। नायकोपयोगिगीतादिविद्यानामेकविद्याभिशे विटः कलहंसादिः। वाक्याङ्गवेपविकारादिना हास्यकारी विदूपकः ॥। ४० ॥ अथ संभादितनायकलामान्यगुणयोगिनी नायिकेति सामान्यलक्षणं सिद्ध- यत्कृत्य तद्धिशेपा: कतिचिललक्षणोदाहरणाम्यां निरुप्यन्ते। अथेत्यादिना। ४१-४२ ॥ १ अत्र वु तन्नायकपरतया M .; अतस्तन्नाय° M2; अत्र तन्नायकविषयपरतया M5; अंत्र तन्नायकपरतया M5. २ 'विशेषतया Mr. ३ 'मुदाहरणे P. ४ 'रुद्रस्य Mg. ५ P. has तत्स- हाया: पीठमर्दविटचेटविदूपकाः after this. ६ तेर्षा P. ७ विदूषकनामान: T., T. ८P. T. and T.' have तेषां स्वरूपं निरूप्यते after this. ९ हास्यकारी . १० एतेषामुदाहरण स्पट्मू M1. ११ अथाष्टविवशृद्गार° R., M. १२ वासवसज्जिका M. १३ मथा2 M6 १४ अत इति t., m., m/, mg. ११ दूनश्र p.

२८ प्रतापरुद्रीये रत्नापगलमन्विते

मियोपलालिता निसं स्वाधीनपतिका मता। पथा प्रियां सर्वेसहां तैस्तैपिशेषैरपलालयन्। प्रतापरद्रतृपतिः प्रतिक्षणमवेक्षते॥४३॥ प्रियागमनवेलायां मण्डयन्ती मुहुर्मुहुः। केलीगृहं तथात्मानं सो स्याद्वासकसब्जिका ॥ ४४॥ यथा स्तेजसा परिष्कृत्य प्रधानागारमुत्कया। श्रियाभिषेकवेलायां वीररुद्रः प्रतीक्षितः॥४५।।

तत्रें स्वाधीनपतिकामाह। प्रियेति। अध्युपरि इनः स्वामी यस्यासावधीनः आयत्तः । 'अधीनो निम्न आयत्तः' इत्यमरः । खसिमिव्वधीनः स्वाधीनः। यद्वा स्वस्तिद्धिकृतमधीति या विगृह्य 'सप्मी शौण्डैः' इति समासः। 'अप- उक्ष-'इत्यादिना अध्युत्तरपदाचित्यः खम्रत्ययः । सुरतसुखास्वाद्लोभेनास- प्रवात् स्वाधीन आयतः पतिर्यखयाः सा तथोका। उदाहरति। नियामिति। सर्व सहत इति सर्वसहा नाम काचिज्ञायिका। 'संज्ञायान्-'इत्यादिना सश- प्रत्यये मुमागमः । विशेषैरवासोऽद्गरागादिभिरुपलालयप्रपेक्षत इत्यनेनासच्वाय- सरमणस्वप्रतीतेरियं स्वाधीनपतिका। नायकस्त्वजुकूल: । भूपरिपालने नित्य- जागरूकोऽयमित्यपि गम्यसे ॥ ४३ ॥ वासकसजिकामाह। त्रियेति। वासके वासवेश्मनि मोगोपकरणैः सेज्ञा संव्द्धा सैव वासकसज्जिका। 'स्त्रीणां वारस्तु वासकः' इति पक्षे वासके बोरदिवसे सज्जयति सजजीकरोति हर्पेण केलीगृहादिकमिति वासकसज्जिका। अयमेव पक्षो विद्यानाथस्य विवक्षितः । उदाहरति। स्वेति। परिष्कृत्यालंकृत्य पत्कयोन्मनसा उत्कण्ठितयेत्यर्थः । 'उत्क उन्मनाः' इति निपातनात् साधुः। अत्र कीडागारेपैरिप्कारादिभिरियं वासकसज्जिका। अत एवोदाप्तापि। सटुकम्। १ 'गृह्मथात्मानं P., M2. २ या स्याद्वासवसज्जिता M. २ प्रतीक्ष्यते M7. ४ m. omits तत्र. ५ इि खशप्रत्यये T., m., m/. ६ 'मिति च गम्यते m., m,, mgo m., m, and m, have सह before सज्जा. ८ सन्नद्धा सा घासक t .; सन्नद्वासी वासक m0,, m,mg. ९ वासरे दिवसे m., m2, mo. १० p. omits दषेण. ११ परिष्करणा- दिभि° m., nlp mg.

काव्यप्रकरणम्। .. २९

चिरयत्यधिकं कान्ते विरहोत्केण्ठितोन्मनाः। यथा न शङ्कान्या तारग्गुणपरिमले रुद्रनृपतौ कया वा गोष्ठयालौ चिरयति सखीभिन सुलमः। समानेतुं कान्तं वज मदनवद्धोSअलिरयं यतो विष्वद्रीचः किरते किरणांस्त्वत्प्रियलखः ॥४६ । कचिव संकेतमावेच दयितेनाथ वच्चिता। स्मरार्चा विमलव्धेति कैलाविद्धि: मकीर्स्यते ॥ ४७ ॥ यथा गच्छात्रे सखि का प्रियागमकथा प्राप्तो निशीथ: परं संकेतालय मोक्यसे मम वृंथा जातोऽशुमि: प्किलः। 'उदात्ता केशवासोऽज्रमाल्यभूपालु सादरा। शाज्याभवनसंस्कार परिबर्ईसमेधिनी ॥' इति ॥ ४४-४५ ॥ विरहोस्कण्ठितामाह। चिरयतीति। अव्यलीक इति शेप:। अत एव 'चिरयत्यव्यलकिा तुँ' इति धनिकेनोक्तम्। अनपराधप्रियविलम्येनोन्मना विरहोत्कण्ठितेत्यर्थः । उदाहरति। नेति। अन्या शङ्का नायिकान्तरासकिरुपे- त्यर्यः । अत एवानपराध इति भावः। ताटगिति। 'त्यदादिपु-' इत्यादिना किनू र्पत्ययः । 'आा सर्वनाम्नः' तद आत्यम्। अग्र दृश्यर्थाभावेनासत्यप्य- चयवार्थे तैलपायिकादिवत् व्युत्पत्तिर्द्रष्टव्या। अत एवाह वृत्तिकारः। 'वादटशा- दयो रूढिशब्दाः' इति। भाप्ये तु कर्मकरर व्युत्पतिर्दर्शिता । 'तमिव पश्यन्ति जना: सोऽयं स इव दृश्यमानस्तमिवारमानं पश्यति' इति। गोष्टया संगीतादिगसग्नेन । अत एवासौ धीरललितो नायकः। स्वत्प्रियसखश्न्द्रः। विष्वद्रीच: सर्वतोदिकान् । 'ऋत्विक्-' इत्यादिना किनू प्रत्यये 'विप्यण्दे- ययो :- ' इति टेरवादेशः ॥ ४६ ॥ चिप्रलब्धामाह। कचिदिति। उदाहरति। गच्छेति। आगमनसमय इवा- १ चिरयत्यंव्यलीकेऽप R. २ त्कण्ठिता मता M. ३ बद्धाञ्जलि M., M2. ४ सूरिमि: परिकीर्तिता M. ५ प्रकीर्तिता M. ६ मुधा M. p. omits तु. ८ m., m2, and ma omit प्रत्यय:

प्रतापरुद्रीये रक्षापणसंनन्विते

यद्वा रुद्रनेरेश्वरे प्रियतमे राज्यभ्नियो वल्लमे भारत्या दयिते भुवः कृतपदाः प्रायो वयं वश्चिताः ।।४८।। नीत्वान्यत्र निशां पातरागते माणवल्लभे। अन्या संभोगचिह्वैस्तु कॅपिता खण्डिता मता ॥४९ ॥ यथा रात्रिर्यामत्रयपरिमिता वल्लभास्ते सहसत्रं मार्गासक्त्या मम गृहमपि प्रातरेवागतोSसि। किं कर्त्तव्यं वद नृपतिभिर्वीक्षणीया हि र सर्वाः को वा दोपस्तव पुनरहं काममायासयित्री॥५०॥ घुना पुरो गन्तुमशक्ताह । अग्रे गच्छ इति। निशीथः परमर्धरात्र एव प्राप्तः । न तु प्रियः। हे सैकेतालय त्वं मोक्ष्यसे। नाद्यापि संकेतस्थानं मोकुं शक्रो- मीति भावः । अश्चुमिर्न तु सुरतश्रमजलादिना पक्किल इत्यनेन द्वारदेशं प्रति यातायाते सूच्येते। अन्यथा पक्गिलत्वाभावात्। अथ प्रियमुद्दिश्य न चायं तवापराध: किंतु बहुवल्लभे त्वय्यासकाया ममैवेत्याह। यद्वेति। नाहमेकैव स्थया वञ्चिता किं त्वनुमन्तारः सख्यादयः सर्वेऽपि मदीया इत्याह। घयमिति। अत एव न मनेत्येकवचनप्रक्रमभङ्गः। अन्न भारत्या दयिते भुव इति पाठ: साधीयान्। क्षितिनायक इति समासपाठे व्यासप्रक्रमभङ्गः ।अन्न संकेतसावेद्य दयितेन व्चिता सती कामातुरेतीयं विप्रलब्धा ॥ ४७॥४८ ॥ खण्डितामाह। नीत्वेति। उदाहरति। रांतिरिति। आद्यन्तयामार्धयोरकु- ण्ठितसंचारत्वेनारात्नित्वाभिमानत त्रियामेति व्यवहारः । सहस्रमिति 'विंशः स्याद्याः सदैकत्वे सर्वा: संख्येयसंख्ययोः' इत्येकत्वम्। तथापि मार्गासक्त्या न तु मदुद्देशेन। प्रातरेव विहारानर्हसमय एवेति भावः । अत एवागमनप्रयो- जनं पृच्छति। किमिति। यद्ा नैवान्यत् प्रयोजनं प्रजापालनपराणां नृपाणामि- स्याह। नृपतिभिरिति। किं तु तवैवं प्रयासजननात् कियद्वा पापं जमैवं जीवन्त्या इति चिन्तयामीयाह। को वेति। तैन्न प्रातरागतस्य प्रेयसो अन्या- सङ्गविकारदर्शनात् कुपितेयं खण्डिता। 'वक्ति सोत्प्रासवक्रोक्त्या धीरमध्या कृतागसम्' इति लक्षणात् धीरमध्या घ। मायकस्तु एृष्टः ॥ ४९/५० ॥ .. १ नरेश्वरप्रियतमे M. २ क्षितिनायके R. ३ पण्यासंभोग° Mr. ४ कम्पिता 1१. ५ नृपतिमिः प्रेक्षणीया R. ६ सर्वे M5. t. omits हे संकेतालय त्वं. ८ t. drops अथ प्रियमुद्दिश्य. ९ प्रक्रमभङ्गप्रसङ्गात् P., T. १० परिजननात् m., mp mg ११ कोऽपीति t, m, mp mg. १२ अत्र t.

फाव्यप्रकरणम्। .. ३१

कोपाव मियं पैराणुद पथात्तापसमन्विता। कलहान्तरिता नाम सूरिभि: परिकीर्चिता ॥५१॥ येथा तह तह अणुणअंतो पियो तुए हिअअरोसकलुसेण। अवहीरिदो णें ्मुणिओ रापति "विओअवेअणं सेहसु ॥५२॥ देशान्तरगते कान्ते खिन्ना पोपितभर्तृका।। यथा नैलोक्य प्रथमानकीतिर्मेहस: श्रीवीररुद्रप्रभोः सेवार्थ चिरयत्सु काकतिपुरे भूपेषु यद्योपितः। कलहान्तरितामाह। कोपादिति। प्रियं प्रणामादिना प्रसादनपरमित्यर्थः । तटुकन्- 'सत्यवागार्जवरतिरुपकुर्वन् प्रियं वदन्। भजते यः स्वयं प्रीतः प्रियः स भवति ख्तिरियाः ॥' इति। कलहे सति सुखेनान्तरिता कलहान्तरिता। उदाहरति। तहेति। 'तथा तथा अनुनयन् प्रियस्त्वया हृदयरोपकलुपेण। अवधीरितो न ज्ञातो राजेति वियोगवेदनां सहस्व ॥' मुर्ग इति। 'जाणमुणौ शः' इति जानातेर्युणा देशः । विसूरणमिति खिदेरिसूर इति विसूरादेश इति कोशान्तरे। सथा तथे- स्यनेन पुनः पुनः प्रणामादिर्ययोत्यते। अत्र तादशं राजानं प्रियमनादृत्य किमर्थ- मधुना दूयस इति हृदयोपालम्भादियं कलहान्तरिता। नायकस्तूत्तमः । 'काम-' तन्त्रेषु निपुणः कुद्धानुनयकोविद:' इत्यादिलक्षणात् ॥ ५१/५२॥ प्रोपितमर्ृकामाइ। देशेति। कान्त इति। 'कथाभि: कमनीयाभि: काम्यैर्भोगैश्र सर्वदा। उपचारैथ् रमयेद्यः स कान्त इतीरितः ।।' १ रोषात् R. २.कान्तं P., Mg, M3, M4, T.' ३ परामूय M, ४ सूरमिः पंरिकी- कर्यते R .; कविमि: परिकीर्तिता P. ५ Omitted in M6. ६ छाया। तथा तथा अनुनयम् प्रियस्त्वया हृदयरोषकलुषेण। अवधीरितो न ज्ञातो राजेति वियोगवेदन सहस्व ॥अणुणयन्तो M1; अणुणंतो R. ८ अवद्दीरिभो P., Mp M2; ओहिरियो M. .९ण हि मुणओ Mgi ण मुणिअं Mj ण मुणओ रापत्ति Tv. १० ठण भगछाद P. ११ विभह2 B .; विरह्न": P. १२ सहस्सू M .; सहंस T., सडस्स Tv. १३ देशान्तरं गते R. १४ 'विभव P.s .. 'महतः R. १५ वियोगखेद D., Ilp,m2. १६ खणिअमिति T.

प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

द्वारासकदशो नयन्ति दिवसान् व्युष्टाशया च क्षपा- स्तद्धयानप्रतिबद्धसान्द्रपुलकव्याकीर्णकामेषवः ॥५३॥ कान्ताभिसरणोघ्युक्ता स्मरार्त्ता साभिसारिका। यंथा संम्रमैरलमल्पशे प्रेयानस्तु महीपतिः। करेणुस्यां न पश्यामि न शृणोभ्यभिसारिकाम् ॥५४॥

इस्युक्लक्षण इत्यर्थः। उदाहरति। भैलोक्येति। व्युष्टं प्रभावन्। तद्धयान- प्रतिबद्धा: प्रियचिन्तापरूढाः सान्द्रपुलका एव व्याकीर्णकामेपदः कीलितका- मयाणा यासां तास्तथोक्ताः । अग्र चिन्ताजागरादिप्रतिपादनत्वात् सिव्वरवेनेयं प्रोपितभर्तृका ॥।५३ ॥

अमिसारिकामाह। कान्तेति। कान्तस्य कर्मणो भैतु्वाभिसरणे उद्ुका। अत एवोक्म्। 'सरार्त्तामिसरेत् कान्त सारयेद्वाभिसारिका।'

इति। सारयेदिति दूस्यादिमुखेनेति शेपः । उदाहरति। संभ्रमैरिति। कान्ता- भिसरणाय करेणुमानयेति कयाचिदुक्के सख्या चचनमेतत्। अथवा नैव करेणु- स्थाभिसरणं दष्टचरं श्रुतचरं वेत्याभाणकसुखेन सखी नायिकाया: अकटाभिस- रर्ण यारयति। अल्पं जानात्यल्पश्े सुग्धे। अग्र 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति कप्रत्ययो न तु 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इर्यांदिना। भत एवाह भगवान् कात्यायन: । 'आकारादनुपपदात् कर्मोपपदो विप्रतिपेधेन' इति। एतब संजीविनीसर्वक्कपादावसकृदुककं तातपादैः। अत्र कान्तारकर्मकाभिसरणमुक्तम्। एवं कान्तकचृंकाभिसरणेऽप्युदाहार्यम्। एतासां च

चिन्तानिश्वासखेदाश्ुवैवर्ण्यग्लान्य भूपणैः। युक्ाः पडन्त्या द्वे चादे क्रीडौज्जवल्यप्रहर्षितैः ॥ हतयुक्द्शविकारा द्रष्टव्याः ॥।५४ ॥

१ Omitted in M5. २ कलित' P. ३ कर्त्ु' T.

फान्यभ्रकरणम्। रइ

पंतासां नायकानुकूलने सहाया: दूँत्यो दासी सखी कोरर्घातरियी मातिवेशिनी। लिशिनी शिष्पिनी स्व चं सहाया: परिकीचिताः॥५५।। पंतासां स्वरपसुदाहरर्ण पें स्पषटम्। कामशासर्मसिद्धा: पभ्मिनी- चित्रिणीप्रंमृतयो जातिविशेषा: ।1 संसेपेग नीथिका विविधा। सुग्धा मध्या मौढा चेति।. उदयधौवना सुग्धा लज्जाविजितमन्मथा। लज्जायन्मथमध्यस्था मध्यमोदितयौचना।। स्मरगन्दीकवमरीठा मौठा संपूर्ण यौवना ॥५६॥:

अथासां पूँतीराह। तृत्य इवि। दासी कर्मकरी। सखी स्नेहनिबन्धना। कारू रजक्यादि:। पाश्रेयी उपमातृशुता। प्रातिवेशिनी समीपगृहवर्चिनी। लिद्विनी परिधाणिका। सित्पिजी चित्रकारादिसी। स्वा स्वयं चेति दूत्य: सहाया नावकानुफूलने इति दो:i र्वा पेति सीहिजे मूलं मृग्यम्। 'स्वो जाता- वात्मनि स्वं त्निप्चास्तीये स्वोडलियां धने' इति नपुंसकत्वेनाभिधानात्। अथवा स्वा स्वकीया वान्यपजीति यादू। तादुकं सर्वशसोमेश्वरेण। भगिनी इंलालिका वापि मातुळस्याथवा खुवा।

इति॥ ५५ ॥ एता भवन्ति वूत्यस्तु बान्धवंजीति संश्षिताः ॥

पशिन्वादीनां जातिवाचितवं न मुग्बादिवद्वस्थावाचित्वमित्याह। पत्मि- नीते। पगृतियरणाच्भ्विीहजिन्वी गुहेते। छक्षणादिकमेतासां कामशाख एव दष्टज्यम्। इत्यं स्वाधीनपतिकायवस्वाषकसुकतवा तदाश्यभूवानेकनायि कामध्ये सुग्धादिनयं एक्षणोदाहरणाम्यां प्रदर्शयति। संक्षेपेणेत्यादिना॥

१ तासा M., M1; आसा T., T. २ दूती P., M., T., T. ३ चैव घात्रेयी P., M. घेटी धात्रेया T., चेटी थालेयी T .; कामा धापेयी M/; R. notices चारुरघात्रियी also. ४ प्राइनिवेशिनी . ५ चेष P. ६ तास! Mg. *M2 and M5 omit च. ८ प्रसिद्धम् M .; प्रसिद्धाश्र Mg. R P.,.T.and T have शातव्याः after this. १० नायिकाखिविवा; M7,T'. ११ म्पमा M., M7. १२ प्रगष्मा घेति R., प्रगक्मेति M1- १२ पिह्ित' R. १४ भदन M. १५ दूतिकामाद m. 4

३४ प्रतापरुद्रीये रत्ापणसमन्विते

यथाकममुदाहरणानि।' मुग्धे यन्मनसोऽपि गोप्यमखिलं तन्मह्यमावेद्यते कि या काचिदह तव ग्रियससी भच्छाद्य कि ताम्यसि। आसकिस्तव वीररुद्रनृपतावाशास्यते कि भवे- दित्याल्यां प्रणयैकवाचि सुतनुर्दत्तोत्तरा ब्रीडया॥५७॥ रमंध्या यथा लीलाविभ्रमपूर्वरङ्गमुदितं तारुण्यमेत्य त्रपा-

तत्र सुग्धामुदाहरति। सुग्ध इति । या काचिदनासा किम्। नेत्यर्थः। अँनुफेऽपि तव गनोरथं जानामीत्याह। आलकिरिति। अस्तीति शेपः। आशा- स्यत इत्येकं वाक्यम् : यः सर्वाभिरभिलप्यत हत्यर्थः । यद्वा रुद्रनृपतौ तवा- सक्तिराशास्यते थस्माभिरपेक्ष्यत इत्यर्थः। आङः शासु इच्छायामित्यसमाद्ातोः कर्मणि यक। किं भवेदिति संग्रस्ने लिद्। अन्नाभिरूप्यादिगुणयोगसूचकेन सुत- नुशब्देन प्रथमयौवनस दत्तोत्तरा वीडया इत्यनेन लज्ाविजितमन्पथत्वस च प्रतीतेरियं मुग्धा। 'शाभिरूप्यमकाठिन्यमझ्गानां चातिमार्दवम्। एवमादिगुणावसथा प्रथमे यौवने भवेत् ।।' इत्युपरया 'कृताधराऊसस्कारा सखीकेलीपु लालसा' इत्यादिना सघेष्टा- श्रोकाः । तेच्याल्यां प्रणधैकवाचीत्यणेन सूच्यते ॥५६-७. मंध्यामुदाइरति। लीलेति। पूर्वरज्चो नाम नाय्यादौ कर्चव्यो रहप्रसाध नाख्य: कर्मविशेप: । तदुकतम्- 'यग्राव्यवस्तुन: पूर्वे रजविप्नोपशान्तये। कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरक्गः स कीर्ततितः ।।'

१ P., M6 and T. have मुग्वा यथा alter this. २ यन्मघ M. १ वा M., P., MrMg,T. ४ रुद्रदेवनृपता P., T. ५ लज्जया R., M. ६ मध्यमा यथा R., M., M, T.' m. has प्रच्छाद मनुक्त्वेत्यर्थ: before अनुक्तेऽपि. ८ विजितेव्यनेन लज्ा- पिहितमन्मथत्वस्य m. ९ इत्याक्या t. १० मध्यमामु0 m.

फाव्यमकरणम्।: ३५

सख्य: पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुबन्धोज्ज्वलः कोऽप्यस्यास्तरलग्रुवो विजयते शुझ्धारनाटयक्रमः ॥५८॥

इति। लीलाविभ्रमाणामयसलब्धविलासानां पूर्वरक् तारुण्यस विलासहेतुत्वेन तरपूर्वभावित्वात् पूर्वरतत्वेन रूपणम्। यद्दा लीलाविभ्रमा एव पूर्वरक्गो यस्य तत् तालण्यभेव रङ्स्थलमिति गम्यते । त्रपैव नेपथ्यं नीहारावरणसरशी यव- निका। अत एव तरयान्तरे विम्यिता सरकला कामोदीपनं सैव लासप्रपञ्वश्री- र्यत्यास्तथोकाया लजामन्सथमध्यस्थाया इत्यर्थः । लास्यलक्षणं तु. संगीत- चूडामणौ।

अज्ैरनगसेर्वस्वैः शोभातिशयशालिमिः॥ अन्वितो नृत्तभेदो यस्तल्वास्यमिति कथ्यते ।।'

इति। विम्बग्रहणोचितनेपथ्यं तदन्तरे नर्सनं थ । तन्नैवोकं छण्डलिनृत्तप्र- स्तावे

'नीरन्धरा तत्र कर्तव्या खिग्धा यवनिकादिमा। अंपरे हे यवनिके नीहारावरणोपमे।। प्रेक्षकार्णां वितन्वाना नयनानन्दकन्दलस्। नेपथ्यान्तरिता भूरवा नर्चकी नृत्तमाचरेद् ।।'

छति। भावस्य रत्याल्यस्थायिभावस्यानुबन्धो विच्छेदाभावः । सजातीयवि- जातीयैर तिरस्कार इत्यर्थ:। अथवा भावानां सास्विकसंचारिणामनुबन्ध: कछोल- वदसकृदनुवर्त्तनं तेनोज्जवलो मनोहरः नाट्यपक्षे भावो नाम व्यापारविशेष:। तदुछम्।

भावयचान्तरं भावं व्यापारो भाव इष्यते ।।'

इति। कोऽध्यनिर्वचनीयशक्ार एव नाव्यं नर्तनं तस्य करमः । पश्यतेत्यस्य वाक्यार्थ: कर्म ॥ ५८ ॥

१ सर्वस्वशोमा° m.

प्रतापरद्रीये रत्वापणसभन्विते

प्रौढा यथा संहेलं पश्यन्त्या: प्रकृतिसुभगं रुद्रनृपति ैदात्वप्रत्युद्यद्विविधललिताटोपमधुरम्। . 1.

मृगात्स्यासं्तारुप्ये कुलुमशरशिल्पं विजयते ॥५९ ॥ भेदान्तरं यथासंभवमुंदाहार्यम्'। गुणालंकाराणां रसमहतति फाव्ये विलसित स्फुरच्छन्दार्थाभ्यां तदपि दृदयानन्दि भवति।

प्रौढामुदाइरति। सहेलमिति। म्रकृत्या मधुरर पियदर्शनम्। व्यकश द्ारसू चकोऽन्तःकरणविकारो हेला। तत्सहितं यथा भवति तथा पश्यन्त्या: अत एव तदात्वे तत्काले प्रियदर्शनसमय इत्यर्थः। प्रत्युंघन्ति उत्पध्यमानानि विविधानि च

'सुकुमाराङचिन्यासो ललितं परिकीत्यते' इति लक्षणात्। तेषामाटोपेन मधुरमिति स्मरमन्दीकृतन्वीडत्वमुच्यते। रसस्य शृङ्गारस्य प्रादुर्भावादुद्याजुभावादित्यर्थः । 'उत्पन्ना रतिरेकन्न प्रथमं दर्शनादिभिः । हृदारभ्मानुभावेन शुङ्ारं विशिनष्टि सा ।।' इति वचनात्। कुसुमशरशिल्पं कामकलाकौशलम्। अग्रदयितावलोकन- काले अङ्गादौ सातिशाय विशेपकथनाद्विलासः। 'तत्कालीनो विशेषस्तु बिलासोSझक्ियादिपु।' इति लक्षणात् ॥ ५९॥ विस्तरभयादस्माभिरुपेक्षिताना धीराद्यवस्थानामुदाहरणानि स्वयमेव द्ष्ट कयानीत्याह। भेदान्तरमिति। अन्नायं नायिकासंग्नहः।

१ महार्स M. २. तदा तु प्रत्यु R. ३स्ताइण्यं M- M. closes the नायक प्रकरण at °मुदाहार्यम्.

r. काव्यप्रकरणम्।

तयोरप्युन्मेष: जवदमृतमाघुर्यसुभगः परं पुण्यन्लोकं चरितमनुयधञन् विजयते ॥६०॥ इति श्रीविदयानाथक्तौ पतापरद्रयशीभूपणेSलंकारशासत्रे नायकप- करणं सेमातमू ।१ ॥

'स्वान्या साधारणा चैर्य सुग्धा सध्या मगस्भिका।. आयैकधा त्रियान्ये हे धीराधीरोभयात्मना।। ज्येष्ठा कनिष्ठा सेदेन ते एव द्विविधे पुनः ।। अन्या कन्या परोढा च वेश्या स्वेकेति पोडश। स्वाधीनपतिकायष्टावस्याभिस्ता: समन्विताः ॥ परत्येकमट्टया मुख्या मध्या हीनेति वाखिधा। इत्येवं नायिकावस्था: समुद्राष्टाति (३८२) सम्मिताःः ॥। विरहोकण्ठिता पैव पिमलड्धाभिसारिका। हत्पवस्थान्नयं प्राहुः केचित् कन्यापरोकयोः ॥ चतुःपज्ाराद्धिकंत्निशत्यांसा तैदा भवेत्।।' इत्यं प्रसकमनुप्रसकं ए परिलमाप्य परमप्रकृतं पुण्यशोकगुणवर्णनमुपस्कुव- छुपसंहरति। गुणेति । पुण्यः शरोको यशो यलिस्तत् पुण्यश्ोकम्। 'पद्ये यशसि घ छोक:' इत्येमरः ॥ ६०॥

सूनुंना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेइयारयस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमेपी- थिना विरचिते पतापल्द्वीयव्यास्याने रंजापणास्याने नायकनिरूपणं नाम प्रथमं पकरणनें।

१ शोकाचरित p. २ Here ends the मायकप्रकरण of R., T, M2, My M6. ३ विद्यानाथकते M., Mr ४ 'यशोमूषणालं P, T.,T'. यशोमूषणालंकारे Re ५ R. omits समाप्तमू, ६ च स्वा t., T, पस्थाभिश्र m. ८ त मेदवत् P .; तथा मवेल्, m. ९P. and T. have, उपस्कारहेतूंनामित्याद्यतिस्वायाकारणमित्यन्तो ग्रन्थो बहुषु कोशेषु न दृश्यते नापि व्याख्यातः कुमारस्वामिसोमपीथिना। १० p. omits. महोपाध्याय. ११ पेद्द- याचार्यस् mg १२ सोमभट्टेन m., m. १३ p.omits रत्नापणाख्याने १४ नायक- पकरणं नाम P. १५ has समाप्तम् after प्रकरणमू

३८ Appendix to नायकप्रंकरण।

Appendix to नायकप्रकरण।' (Giving the portion found in Mj, P. and T.) एष संग्रहग्लोक: । उपसकारहेतूनां गुणालंकाराणां सदशेऽलंकार्ये सति चरितार्थत्वम्। यस्यालंकाराश्रयत्वं तदेव लोकन्यायेनालंकार्यम्। तेन गुणालंकाराणां काव्यमेवाश्रयभूतमिति तदेवालंकार्यम्। रसादेर- लंकार्यत्वोकि: प्राधान्येनात्मन इव हारनूपुराद्यलंकार्यत्वम्। जीवितभू- तत्वाद्रसादे: काव्यात्मता। कचिद्रलस्य प्राधान्यम्। कचिदलंकारत्य प्राधान्यम्। कचिद्वस्तुनः प्राधान्यं च। रसप्राधान्यं यथा। ईपदकुरितविभ्रमचारी देहपल्लवितकान्तिनि तन्व्याः। • यौवने मुकुलितस्तनमात्रे पुण्पितश्च फलितञ्च मनोभू: ॥६१॥ पतत् कांचिद्वालामालोक्य सरपृहस्य प्रतापरुद्रस्य वचनम्। अेन्न शुङ्गाररसो व्यज्यते।। अलंकारप्राधान्यं यथा। कीततौ प्रतापरुद्रस्य विहरन्त्यां दिगन्तरम्।' लोकालोकतटाः शश्वङ्रवचवन्द्रोपलाड्किताः ॥६२॥। अत्र चन्द्रकान्तकुट्टिमानां लोकालोकतटानां रुद्रदेवकीर्ती चेन्द्रिका- घुद्धया शश्दू ट्रेवोऽभूदिति भ्रान्तिमद्लंकारो व्यज्यते। व्यङ्ग्याव- सायामर्लंकारस्यापि प्राधान्यमस्त्येव।। वस्तुप्राधान्यं यथा। अवतरति वीररुद्रे काकतिवशे त्रिलोकमहनीये। त्यक्त्वा दुग्धपयोधि तल्पफणीशः समन्दिरं प्राप्त ॥ ६३॥ अत्र तल्पफणीशः दुग्धान्धि विहाय स्वगृह प्राप्त इत्यनेन शीरसमुद्रे १ Mj drops अत्र शङ्गाररसो व्यज्यते. २ दिगन्तरे P., T. ३ लोकालोकाचलतटाना T. ४ चन्द्रवुद्ध्या M1. ५ रसो P. ६ मलकारस्य P. दश त्रिलोकमहनीयम् P. ८ दुग्धाम्बुषि T.

Appendix to नायफप्रकरण। ३९

हरिनास्तीति व्यज्यते। अनेन पुरुपोत्तम: पतापरुद्ररूपेण काकतीयकुले वर्सत इति चस्तु व्यज्यते। इति निविधं व्यङ्ग्यमाधान्यम्। फाव्यं समाथित्य गुणालंकाराणां विलासः । तव् काव्यं शब्दस्फुरणे -: नार्थस्कुरणेन तैडुभयत्कुरणेन च सहदयहदयानन्दि भवति।। शब्दस्य स्फुरणं नाम मौढवैन्धस्य डम्बरः। यो पॅन्घाडम्बर आरभट्यां प्रेतिपाद्यिप्यते तच्छन्दस्फुरणम्। यथा क्षोणीरक्षगदक्षिणा: क्षतजगत्क्ोभाददुरीक्ष्यक्रमाः

उद्दामोद्यमनस्य रद्रनृपतेदोरदेण्डयोख्चण्डयो- गर्जवुर्जनगर्वपर्वतभिदादम्भोलय: केलयः॥ ६४॥

यथा ग्गे जुज्जविजिम्भिए रिटमहीणा हांजर्लि विंबिभ पेपखंतो अंअलच्छिवासकमलं मण्णंति विष्णाणिणः। मण्णे वीरपआवरुदविहुणो जण्णेसु घेतुं उणो सिद्धीपं रितुजीविआाइ विहिणो पैसस्य पीठंबुअम्॥ ६५॥ उभयस्फुरणं यथा उचद्वंहितग जिते मिपघटाकाद म्विनीडम्बरै: क्षोगीभृत्कटकोपरोधपटुभि: सद: स्फुरदिक्तटाः।

१ काव्यमाश्रित्य P., T. २ ठमय° M7. ·१ वन्धत्वडम्बकः M1. ४ दन्धारम्म P., शब्दाडम्बर T. ५ प्रतिपादते P. ६ दुर्जरंपर्वपर्वत° Mr. मिष्यते P., T. ८ छाया-खस्गे युद्धविजृम्भिते रिपुमहीनाथाअलि विम्बितं भेदन्ती जयलक्णिवातकमलं मन्या्ति विज्ञानिग:। मन्ये वीरप्रतापरद्रविभारजन्येपु ग्रहीतुं पुनः सृष्टये रिपुजीवितानि विधे: प्राप्तस्य पगिम्युजन्॥ ९ रिपु° T. १० जयलच्छि T. ११ सिठ्ठीप T. १२ रिपु° T. १३ जंत्तस्य p. १४ 'जितेः करिघटा P., T., १५ वाष्पोद्यमर्दुर्दिन Mr- १६ वर्त्तन्ते चल Mr. १७ 'मर्त्तगण्ड' T. १८ तत्सृष्टये Mr

Appendix to नायकंप्रकरण । एवंविधशव्दार्थस्फुरणाम्यां काव्यस्य चारत्वम् । शव्दार्थयोरपि पुण्यश्लोकानुवर्णनेन सहद्यदृदयानन्दित्वम्। अतो नायकस्यैव काव्ये प्ाधान्यम्।

कियते नेतुरेवं यवयत्र बहुसंगतम्।६७ ॥ अथवा मतिपक्षस्य वर्णयित्वा बहॅन गुणानू। तज्जयाननायकोत्कर्पकथनं च कचिन्मतम् ॥ ६८ ।।

यथाक्रमसुदाहरणम्। तत्त्वं यस्य पर: पुमानवतरो यस्यान्वयः काकति- क्ष्मापानां चरितं व यस्य भुवनक्षेमंकरप्रक्मम्।' श्लाधा यस्य लघूक्वतामरतरुसर्धेतुचिन्तामणिः सोडयं विश्वधुरंधरो विजयते श्रीवीरच्द्रो नृपः॥ यत्तेज: प्रतिपक्षभूपविद्दयदर्वान्धकारातपो यद्दोरर्गल विकमसिजगतीशुद्धान्तदौवारिक:। सोऽप्यासीदुधि सेवंणक्षितिपतिः सनाहमेरीध्व्नि खुत्वा रुद्रनरेश्वरस्य महतो भीतः मलापाकुल:॥। ७०॥ •पंवंविधवर्णनमुत्पाद्यनायके न घटते। तस्य सर्वलोकम्रसिद्ध चर्थे कुल- व्यपदेशादयो" वर्णयितुभेवोचिताः।स्वतःसिद्धे तु नायके हवैविव्यमपे संभवति। त्य कुलव्यपदेशादीनां लोकम्रलिद्धत्वात् कविभिर्वलवत्- प्रतिपक्षविजयवर्णनं युकम्। स्वतःसिद्धोत्पाद्यत्वभेदेन नायकद्वैविध्य- मपि संभवति। तेन्र

१ पुण्यक्ोकाचरितवर्णनेन. P; प्रुण्यश्ोकचरितवर्णनेन T. २ नायकस्य प्राधान्यम् P. १ 'त्तदेव P., T. ४ गुणान् बहून् T. ५ वर्णनं T. ६ मतं क्वचित् P., T. · सेवनः क्षितिपतिः P. ८ पलाप्पाकुल: T. ९ एवं वर्णन2 P. १० सर्व is dropped in P. and T. ११ T. hag बहुधा after it १२ वर्णना युक्ता P. ११ P. and T. have qव before it. ११ द्रैविध्यम् P., T. १५ तंत्र व P., T.

Appendix to नायफप्करण। धीरोद्ते यथा रौद्रो वर्ण्यते वाहसंभ्रगैः। यथा च धीरललिते शृद्गारो बहुभावकृद ॥७॥ न धीरोदात्तविपये तथा वर्णनमिष्यते। कार्यतो रससंपूर्तिस्तस्मिन्नप्युचिंतक्रमा ॥ ७२॥ हास्यादीनां तथान्येपां रसानामापि वैर्णनम्। मन्दोद्यमानुभावं स्याद्ीरोदाचे तु नेतरि॥७३॥ सर्वनायकातिशयत्वाद्धीरोदास्तस्य तैद्विषयत्वाद्धि प्रवन्धानामति- म्ाध्यास्पदत्वम्॥।

१ 'संभ्रमः P., T.२ काव्यतो M2. १ कीर्त्तंनम् P, T. ४ 'मावः Mr ५ नेवरे Nr तदविषयत्व P., T. मतिरायास्परम् P; 'मतिश्लाघाकारणम् T. 6

1 ४२ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसंमन्विते। अंथ कोव्यस्वरूप निरूप्यते। गुणालंकारसहितौ शब्दार्थो दोपव्जितौ। गद्यपद्योभयमयं काव्यं काव्यविदो विदुः ॥१॥ अदोपौ सगुणौ सालंकारौ शब्दार्थो काव्यमिति काव्यसामान्य- लक्षणम्। शब्दार्थौ मूर्तितिराख्यातौ जीवितं व्यङ्ग्यवैभवम्। हारादिवदलंकारास्तन स्युरुपमादय: ॥२ ॥ श्लेपादयो गुणास्तत्र शौर्यादय इव स्थिताः । आत्मोत्कर्पावहास्तत्र स्वभावा इव रीतयः ॥ ३॥ शोभारमोहार्यकीं पाप्ता वृत्तयो वृत्तयो यथा। पदानुगुण्यविश्रान्तिः शय्या शय्येव संमता॥४॥ रसास्वादगभेदा: स्युः पाकाः पाका इव स्थिताः। मख्याता लोकवदियं सामग्री काव्यसंपदः।। ५।।७ अथ प्रासद्गिकं नायकस्वरूपं निरूप्य प्रकृतं काव्यस्वरूपनिरूपणं प्रतिजा- नीते। अथेति। काव्यसामान्यलक्षणमाह। गुणेति। अत्र गद्यपद्येत्यादिना काव्यस्य त्रेधा विभागो दर्रितः। शेप लक्षणम्। अतस्तदेव निष्कृप्याह। अदोपाविति। अत्र सूधे प्रथममनुपात्तस्यापि दोपवर्जनस्यादौ व्यास्याननल्फो- Sपि दोप: प्रमादादिनाप्यनुपेक्ष्य इति दोतयितुस्। तदुक्ततं दण्डिना- 'तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुषट कथंचन। स्याद्वपुः सुन्दरमपि शिन्रेणेकेन र दुर्भगम्।' इति। 'एको हि दोपो गुणसंनिपाते निमजतीन्दो: किरणेप्विवाङ्कः' ॥ इति तु काव्यव्यतिरित्तविपयमिति द्वेष्ट्व्यम्॥। १॥ अथ वक्ष्यमाणलक्षणशब्दार्थादिकाव्यसामउयां शरीरादिलोकसामग्रीमारोप- यति। शब्दार्थावित्यादि ! स्वभावा जातिप्रयुक्तधर्माश्रेष्टादयः । आहार्यकीं कृत्रिमाम्। वृत्तयो वर्तनानि । पदानामानुगुण्यं पद्विनिमयासहिष्णरवम्। रसः शृङ्गारादिरास्वाद्यते येन गाम्भी्येण तस्य विशेषा: रसास्वादप्रभेदाः २-५। १ T' has काव्यप्रकरणम्। काव्यस्वरूपनिरूपणम् before अछ. २ काव्य M., M4 १ शोभासाहायकं M2. ४ माहार्यिकीं P., T. ५ स्मृता: M2. ६ This latter half of the verse is omitted in P. M3. has इति after संपद: ८ दुर्गतम् mg ९ बांद्ूव्यम् m .; ग्योध्यम् m।8

फाव्यप्रकरणम्।

घाचकलक्षकव्यशकत्वेन निविधं शब्दजातम्। वाच्यलक्ष्यव्यङ् ग्यत्वेनार्थजातमपि त्रिविधम्। तात्पर्यार्थो व्येङ्ग्यार्थ एव नें पृथ-

अथ यथायोगं विबेचयन् आदौ तावच्छव्दार्थौं विभजते। वाचकेत्यादिना। कमेणाभिधालक्षणाव्यअ्ञनाव्यापारैरर्थावबोधकाः शब्दा वाचकलाक्षणिकव्य- अकाः । तैरेव बोध्या अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङया इति विवेकः। ननु चतुर्थे तात्प- यार्थे जाग्रति कथमर्थत्रैविध्योकिरित्याशङ्क्य तस्य तृतीयेऽन्तर्भाव इस्याह । सात्पर्यार्थ इति। अत्र वक्ृबुद्धिसंनिधापितो वाक्यावगम्यो वाक्यार्थो रसा- दिरूपस्तच्छव्देनोच्यते । तस्मिन् परास्तत्परास्तदासक्ास्तद्विपया इत्यर्थः । तेपां भावस्तात्पर्यम्। नन्वभिहितानां पदार्थानासर्थाभिधायिनां वा पदानां. विशिष्टार्थप्रतयायनशक्तिस्तात्पर्यसिति मतभेदेन मीमांसका वर्णयन्ति। अतस्त- न्मते देवदत्त गामानयेत्यादौ देवदत्तकर्तृकगोकर्मकानयनरूपो विशिष्टार्थ एव व्यङ्ग्यत्वविधुरस्तात्पर्याद्वगतत्वात् तात्पर्यार्थ इत्युच्यते.कथमस्य व्यक्ग्येऽन्तर्भाव इति चेत् सत्यम्। न हि तावन्मात्रे कविसंरम्भविश्रान्तिः । काव्यशब्दानामन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रतृत्तिनिवृत्तिविपयभूतस्य प्रधानस्य प्रयो- जनान्तरस्यासम्भवात्। किं तु तदर्थन्यकूकारेण प्रतीयमाने सामाजिकानन्दा- स्वाँदफले रसादावर्थान्तरे। अतः स एव तात्पर्यार्थः। तत्प्रत्यायकपदार्थशक्ति- रेव तात्पर्यमिति फविसमये। तथ नाभिधा। स्वार्थे संकेताभावात्। नापि लक्षणा। सुख्यार्थवाधाद्यभावात्। अतो वक्ष्यमाणलक्षणस्य व्यञ्ञनस्यैवेदं नामान्तरकरणमिति तदर्थस्य व्यङ्ग्यार्थत्वमेवेति भावः। तर्त्वन्न संसर्गरूपो वाक्यार्थ: करथ प्रतीयत इति चेत् तार्किकाणामिव वाक्यमहिज्ता न पुनस्तात्प- यनति बूगः । थत एव ते वर्णयन्ति। आकाङ्क्षादिमच्वे सति पदानां पदा- र्थानां वा समन्वयशक्तिर्वाक्यं तद्वलायातो वाक्यार्थः । तारपर्यार्थस्तु चरिण- तिविरसं पनसफलं परिणतिसुरसमाम्रफलमित्यादि निन्दाप्रशंसादिवाक्येपु

१ शब्दजातं त्रिविधम् M. २ M, drops अपि. ३ तात्पर्यार्थोडपि T., M5. ४ व्यङ्ू- ग्यार्धान्तर्गत एव M .; व्यडग्यान्तर्गत एवं M1. ५ न पुनः पृथ° R., M5, T. ६ देवदत्तकतृ- कदण्डकरणकगोकर्म° P., T .. ७ 'स्वादे फले m,. ८ T. drops इति. ९ संकेतिताभा. षात् m. १० °स्तात्पर्येण मीर्मासकानामिवेति P., T. ११ 'मिति निन्दा p.

प्रतापरुद्रीयें रलापणसमन्विते।

म्भूतः । अभिधालक्षणाव्यञ्ञनाल्यास्तिसेः शब्दवृत्तयः। गौणेवृत्ति-

हानोपादानादिरूप एव नान्यः । तात्पर्यमिति भावाभिप्रायाद्यपरपर्यायम्। उद्देशो नाम पछृधर्मो न मीमांसकानामिव वाक्यधर्म इति। तदेतदुय- नाचार्यै: कुसुमाअलौ 'उद्देश एव तात्पर्यम्' इत्येतच्छ्रोकव्याख्यानावसरे प्रतिपादितम्। यद्वा वैयासिकदेवताधिकरणे अर्थान्तराभावे संसर्ग एव तात्प- रयार्थ: तत्सद्ावे तंत्रव प्रतीतिविश्रान्तेः स एव तात्पर्यार्थो न संसर्ग इति प्रति- पादितं तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम्। काव्ये संसर्गमाग्रविश्रान्तिर्न संभवतीत्युक्तम्। तर्हि 'अव्यकूग्यमपरं स्मृतम्' इति काव्यप्रकाशवचनस्य का गतिरिति चनैप

क्षितस्वात्। तटुक्तमलंकारसुधानिधौ-

'सनुल्वणत्वाद्वयङ्ग्यानामव्यकूग्यं चित्रमीरितम्। व्यकूग्यस्यात्यन्तविच्छेद: काव्ये कुश्रापि नेप्यते।' इति। एवं च सति प्राचीनालंकारशास्त्रकाराणां संसर्गरूपवाक्यार्थस्य तारपर्या- थंत्वेन प्रतिपादनं मतान्तराभिप्रायेणेति व्रष्टव्यम्। अत एवोक्तं काव्यप्रकाशे 'तात्पर्यार्थोऽपि केपुचित्' हति। उक्त च सुधानिधौ। 'अस्मन्मतं तात्पर्य- व्यापारापेक्षं न भवति' इति। विद्याधरेणाप्युक्तम्। 'तात्पर्य नाम व्यापारा- म्तरं परैरम्युपगतम्' इति। तस्माद्वयअनापरपर्यायमेव तात्पर्य कविभिरक्ी- कृतं नान्यदिति सिद्धम्। अत एवोक्त भावगकाशे-

'अतो ध्वन्याख्यतात्पर्यगम्यमानत्व्रतः स्वतः। काव्ये रसालंक्रिया दिर्वाक्यार्थो भवति स्फुटम्॥

इति। उककं च ध्वन्याचार्येः । 'यर्वभिप्नायविशेपरूपं व्यङ्ग्यं शब्दार्थाभ्यां प्रकाश्यते तन्जवति विव्षितं तात्पर्येण प्रकाश्यमानम्' इति। वृत्तयोऽपि त्रिविधा इत्याह। अभिधेति। गौणवृत्तिर्लक्षणातो भिन्नेति प्रेभाकराः । तद्युक्तम्। तस्या लक्षणायामन्तर्भावादित्याह । गौणवृत्तिरिति। गुणनि-

१ 'स्तिस्त्रो वृत्तय: R. २ गौणवृत्तिर्लक्षणा2 R., M. ३ नीथ्यते p. ४ गम्यमानं तु तस्प तत् m. ५ प्रभाकरा: t., m,

काव्यप्रकरणम्। :

रपि लक्षणाप्भेद एव। संवन्धानुपपत्तिमूलत्वात्। यथान्विर्माणवक

घो्ष इत्यत्र गंगासंवन्धविशिष्टतीरप्रतिपत्तिर्दिवक्षिता ! गंगासंबन्ध- स्योपलक्षणत्वे घोषगतपविभत्वाद्यसिद्धेः। अत एव सादृश्यनियन्धना मित्ता वृत्तिगोंणवृत्तिरित्यर्थः । अत्र हेतुसाह। संवन्धेति। लक्षणाया अपि तथात्वादिति भावः । मुख्यार्थयोग: संबन्धः । तद्राधोऽनुपपत्तिः । अिर्मा- णचक इत्यग्राभिलक्षितपैङ्रगल्यादिगुणसामान्ययोग: संबन्धः । अनभावशिशब्द- प्रयोगोऽनुपपत्तिः। अन्नोभयनिष्ठस्य गुणसामान्यरूपस्य गुणविशेपरूपस्य वा सादश्यस्य संबन्धरूपत्वम्। तस्य चोभयनिरूपणीयत्वसाधर्म्येणोपचाराव्। तदुक वाभ्यपदीये- 'सादृश्यमात्रं सामान्यं द्विएं कैश्चित् प्रतीयते। गुणभेदोऽप्यभेदेन द्विपृत्तिर्वा विवक्षितः ॥' इति। जनु गौण्यां यथा संबन्धस्य लक्ष्यविशेषणत्वेनान्वयो न तथा लक्षणा- याम्। अतः कथमनयोः संबन्धमूलकत्वसाम्यमित्याशङ्क्य लक्षणाबानपि संबन्धस्य विशेपणत्वं सदष्टान्तमाह। यथागनिरिति। अत्र सादश्यस्य माणव- कनिष्ठत्वात् तस्य तद्विशिष्टत्वम् । अन्यत्र गङ्गाशब्दबोध्यत्वहेतुकप्रवाहप्रतीति. विपयत्वमेव तीरस्यापि गङ्गासंबन्धविशिष्टत्वम्। एवं घ स्रोतस्तीरयोरेकशब्द- योध्यरवेन तादात्म्यप्तीते: स्तोतोधर्मा अत्यन्तपावनत्वाद्यस्तीरे प्रतीयन्त इसि प्रयोजनसिद्धिः । एवमनस्गीकारे तदसिद्धिरेव वाधिकेत्याह। गंग्गासंयन्ध- स्येति। उपलक्षणत्व इति नेदं समुद्रादितीरं किं तु गङ्गातीरमिति गङ्गासंब- न्धमात्रपतीतावित्यर्थः । घोषगतेति। तीरद्वारेति भावः । तथा सति गग्गगा- तीरे घोष इति मुख्यशब्दाभिधानाललक्षणाया भेदो न स्यादिति हृदयम्। न च मा भूदेद इति वकुं युकम्। तथा सति मुख्ये संभवति गौणस्यान्यायय- स्वात् सवसंप्रतिपण्ञा लक्षणैवोत्सीदेदिति। अनेन संबन्धानुपपत्तिप्रयोजनानई त्रेयाणां लक्षणाबीजत्वमुक्तम्। तस्या विभागमाह। अत एवेति। निमित्तमे- १ संघन्धानुपपतत्तिमूलकत्वात् P., T., M, M2, T; संबन्धानुपपत्तिप्रयोजकमूलकत्वात् Mg. २ M. drops अग्नि. ३ घोषः प्रतिवसतात्यत्र M1,M2. ४ 'स्योपलक्षकत्वे R. ५ सादृश्ययोग: m. ६ वरदराजीये for वाक्यपदीये m. ७ 'प्रवाहात्मकत्वप्रतीति p- ८ संबन्धस्पेति for गङ्गासंबन्धस्पेति। p. ९ संप्रतिपन्नलक्षणेव p. १० 'प्रयोजनानामपि t. ११ त्रयाणामपि m. १२ p. omits लक्षणा.

प्रतापरुद्राये रलापणसमन्विते।

संबन्धनिबन्धना चेति द्विविधा लक्षणा । संवन्धनिबन्धनों जहृद्वा- ध्याजहद्वाच्या चेति द्विविधा। सादृश्यनिवन्धना सारोपा संंध्यव- साया चेति द्विंधा। एवं लक्षर्णा चतुविधा। कैशिक्यारभटीसात्वती भारती चेति रचनाश्रितत्वेन रंसावस्थानसूचकाश्चतस्त्रो वृत्तयः । तेथोकं दशरूपके दादित्यर्थः । अत्र सादश्यशब्देनारोपोध्यवसायहेतवोऽन्येऽपि कार्यकारणभावा- दयः संबन्धा उपलक्ष्यन्ते। संबन्धशब्देन तद्वयतिरिक्ता गोबलीवर्दन्यायेनो- ध्यन्ते। द्वयोरपि प्रत्येकं द्वैविध्यमाह। संबन्धेत्यादि। अन्र यद्यपि सारोपस।- ध्यवसाययोः सादृश्यनिमित्तत्वे गौणत्वं गौवाहीको गौरयमित्यादौ कार्यकारणभा- घादिसंबन्धान्तरनिमित्तत्वे तु शुद्ध रवमायुर्ष्टतमायुरेवेदमित्यादौ एवं चातुर्विध्ये जहदजहल्लक्षणाभ्यां सह पोढा लक्षणेति काव्यप्रकाशकारस्तथापि मुख्यार्थस्य हानोपादानारोपाध्यव सायलक्षणोपाधिवशाच्चातुर्विध्यमेव लक्षणायाः । आयुर्घृ- तमायुरेवेदमित्यादावपि गौणत्वस्यैव सुकल्पत्वाचच। तदुक्तमलंकारचूडा- मणौ। 'यत्र वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरमुपचर्यते स गौणोऽर्थः । यत्र न तथा स लक्ष्य इति विवेक:' इति। कुशलप्रवीणादिशब्दानां तु साक्षात् संकेतविपयतवेन मुख्यत्वाद्च रूढिहेतुकत्वं लक्षणाया इत्याचार्यहेमचन्द्रः। रूढिपक्षाश्रयणे तु प्रयोजनलक्षणापेक्षं चातुर्विध्यमिति विज्ञेयम्। ननु कैशिक्यादिवृत्तीनां विद्य- मानत्वात् कर्थ तिस्रः शब्दवृत्तय इत्याशङ्क्य शब्दसंदर्भाश्रितत्वात्तासाम शब्दवृत्तित्वमित्यभिप्रायेणाह। कैशिकीति। रसाद्यनुगुणत्वेनौचित्यवानर्थव्या- पारः कैशिक्यादिः। तादश एव शब्दव्यापारो वैदर्भ्यादिः । तदुकं ध्वन्या- चार्येः । 'रसाद्यनुगुणत्वेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः। औचित्यवान् यस्ता एव वृत्तयो द्विविधाः स्थिताः ॥' इति। एवं कैशिक्यादीनामर्थप्राधान्येऽपि नान्तरीयकार्णां शब्दानां यथायोग

१ संबन्धान्तरनिबन्धना R., M. २ लक्षणा द्विविधा M. ३ मंवन्धान्तरनिबन्धना R., M. y T., T iusert q after it .. ५ द्विविया is umitted in R., M., M5- ६ साध्य- बसाना Mr ७द्विधा is omitted in R., M., M,; T. aud T' have द्विविधा. ८ लक्षणा घु M4. ९ R omits इति. १० रसावस्थासूचका '1". ११ तथा चोक्तं T', P., Mg, T. १२ पाध्यवसान m. १३ 'साध्यवसानयो' m. १४ तु is omitted in p. and T. १५ औचित्यवत्यस्ता पता ml. ..

फाव्यपकरणम्।

कैशिक्यारभटी चैव सात्वती भारती तथा। चतस्रो वृत्तयो शेया रसावसानसूचकाः॥ इति। रंचनाया अपि रसव्यश्षकत्वं प्रसिद्धम्। रसाननुगुणवर्णर- चनाया दोपत्वमुक्तम्। वैदर्भीप्रभृतयो रीतिविशेषा न वृत्तिष्वन्त- रभूताः । तेन्र संकेतितार्थगोचरः शब्दव्यापारोऽभिधा। सा द्विविधा रूढिपूर्विका योगपूर्विका चेति । रूढिपूर्विका यथा। वैदर्भ्यादिसापेक्षत्वंस्य धनिकादिभि: प्रतिपादनाद्रचनाश्रितत्वमित्यलुसंधेयम्। कैशिक्यादीनां रसव्यअ्षकत्वस्य रचनाधीनत्वात् तस्यास्तथात्वमन्वयव्यतिरे- काभ्यां दर्शयति। रचनाया अपीति। प्रसिद्धमिति। कांग्यादाविति शेषः । वटुक्तम्। 'यस्त्वलक्ष्यक्रमव्यङ््ग्यो ध्वनिर्वर्णपदादिपु। वाक्ये संघटनायां च स प्रबन्धेऽपि दीप्यते ।' दति । यद्यपि विभावादीनामेव रसव्यअकत्वं रचनादीनां तु विभावादिसहका- रित्वमेव अत एवोकं लोचने। 'सहकारित्वमेवाभिधातुं संघटनायामित्यादौ सतमीनिर्देशः' इति तथाप्यौपचारिकं रसव्यअ्ञकत्वमिति बोद्व्यम्। दोपत्व- मिति 'रसस्य स्याद्विरोधाय वृत्यनौचित्यमेव थ' इति वचनाद्रसभङ्गहेतुत्वा- दिति भावः। अथ प्रसंगाद्वैदर्भ्यादीनां वक्ष्यमाणं कैशिक्याय्यनन्तर्भावमधुना प्रतिजानीते। वैदर्भीप्रमृतय इति। अथोद्देशकमानुसारेणाभिधालक्षणमाह। तंन्रेति। संकेतः शब्दार्थयोः संबन्धावधारणं स कृतो थस्य स संकेतितोऽर्यो"

दातू। सेविपथाना: खलु कवयो भवन्ति। विशेषणद्वयेन व्यक्जनचेष्टयो: क्रमेण व्युदास:। लक्षणायास्तु द्वयोरन्यतरेणेति विवेकः । लक्ष्येऽपि संकेतोऽस्तीलन्वि- ताभिधानवादिनः । तन्मते शब्दव्यापारपदेनैवेति विशेषः । अशब्दव्यापारो लक्षणेति वक्ष्यते। अभिधां विभजते। सेति। रूढिरश्वकर्णादिवद्वयवार्थाभा- वेन समुदायग्रसिद्धिः। तदुक्तमाचायैंः। .

१ सात्विकी M., Mp Mc. २ इति is dropped in M., Ma M4, M6.३ रघ- नायामपि R. ४ रसाननुगुणरूपताया दोषत्व M., M2, M4; रसाननुगुणवणनेन रचनाया Mr ५ अत्र R., Mr ६ तत्र रूढिर्यथा R .; रूियंथा Mp Mo M5."ध्वनिकारा- दिभि: t. ८ काव्यालोकादा t. T., काव्यलोकादी m. ९ विद्यते mlg १० अन्नेति ल, m., T. ११ 'र्थापत्र जाति m., T. १२ सर्वपधीनाः tg. .

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते। तपोविशेषैः प्रथितैः प्रजानां शुभैश्चरित्रैर्जगतीमहिप्याः। भाग्यैः प्रभूतैर्भुवनस्य चास्य विभर्ति सज्यं वरवीररुद्रः ॥ ६ ॥ अन् सर्वे शब्दा रूढाः। योगपूर्विका यथा। राशि रुद्रनराधीशे रअयत्यखिलाः प्रजाः। भूरन्वर्था वसुमती रत्नगर्भा सिरेति च ।। ७॥। भेत्र वसुमती रत्नगर्भेत्येवमादयो यौगिकाः।

'ससत्स्ववयवार्थेपु योऽन्यग्रार्ये प्रयुज्यते। तत्रानन्यगतित्वेन,समुदायः प्रसिध्यति।' इति। योग: प्रोक्षण्यादौ प्रकृष्टोक्षणकरणत्वादिवद्वयवम्नसिद्धि।। आघयासुदाह रति। तप इति। तपोविशेपैः कृच्छरचान्द्रायणादिभिः । जगतीमहिप्या भूका- न्तायाः शमैश्ररित्नैः पुरन्भ्रीसाध्यैरगोरीन्रतादिभिरस्य भुवनस्य मध्यमलोकस्य भाग्यैरंदृष्टपरिपाकैः। अन्न तपःप्रभृतिनिमित्तमेदाह्विच्छित्तिविशेषं बछुं मध्यम-

दिति द्ृष्टव्यम्। अग्र तपःप्रभृतीनामवयवार्थाभावाबूढत्वे न कोऽपि विवाद:। मजादिशव्दानामवयवार्थसद्ावेन यौगिकत्वेऽपि रूढिर्योगमपहरतीति शव्दर किस्वाभाव्यादर्थान्तरे प्रयोगनिवारणाधचिर्मन्ध्यपङ्कजादिव द्रूढत्वमभिमतमेवेला. शयेनाह। अन्र सर्व इति ॥।

द्वितीयामुदाहरति। राजीति। अन्र वसुमत्यादिशब्दानां धैनवत्ताद्यवयवा- बसन्वावाधौगिकत्वमिलाह। अन्रेति॥ लक्षणां लक्षयति। वाच्येति। वाच्यार्थानुपपत्या मुख्यार्थबाधेन हेतुना व्त्संबन्धिनि मुख्यार्थसंबन्धे विपये आरोपितः शब्दव्यापारो लर्क्षणेत्यर्थः । मत्र

१ इत्पत्र M., M4. २ रत्नगर्माव सुमतीत्येवमादयो R., M1; रत्नग्भादयो M., M4, M5. १ न्यतार्थ: प्रयु p. ४ रदृष्टैः परिपाके: D. ५ 'विशेषकं m. ६ योगिकत्वेन P. •धनसत्ता t m. ८ लक्षणा P.

काव्यप्रकरणम्। ४

वाच्यार्यानुपपत्त्या तत्संवन्धिन्यारोपिंतः शब्दव्यापारो लक्षणा। तंत्र जहलक्षणा यथा। जेतु: काकतिभूभर्चुराकर्ण्य पटहध्चनिम्। सामन्तनगराज्युन्चैराक्रोशन्ति समन्ततः ॥।८॥

भवात्।" अंत्र नेगराण्याक्रोशन्तीति पांच्यस्यानन्वयः। अचेतनानामाक्रोशास-

मजहललरूगा यथा। पत्यु: काकतिनाथस्य पादपीठीमनारतम्। रफुखद्रत्नप्रभाजालैरलंकुर्वन्ति मौलयः ॥९ ॥

पंधपि स्वार्थ प्रत्याय्योपरतव्यापारस्य शव्दस्य पुनर्व्यापारान्तरायोगादर्थ एव लक्षक इत्यर्थव्यापारो कक्षणा तथापि वाच्यधर्मो वाचक उपचर्यत इति लक्ष- पाया: श्दवृत्तित्वव्यवहार इति विश्ञेयम्। अत्र तीवत् पूर्वोक्तविभागकमेण जहलंक्षणायुदाहरति। जेलुरिति। अग्ाकोरासिद्धयर्थ नगरशब्द: सवार्य हिल्वा तह्वासिन: प्राणिनो लक्षयतीलेपा जहलक्षणा। वत्रत्यप्राणिमाग्रभयप्रतीति: मयोजंनम्। सुख्यार्थवाध व्यनक्ति। अन्नेति।। अजहलक्षणामुदाहरति। पत्युरिति। पादपीठीमिति। भल्पं पीर्ठ पीठी। गौरादित्वात् डीप्। अत एवोकतममरकोशे। 'स्त्री स्यात् काचिन्मृणाल्यादिर्विवक्षापचये यदि।' इति। बाहुल्यप्रतीतिः प्रयोजनम्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अन्नेति। नृपतय दति। मौललिहिता ऐदेत्यर्थः। एवं चात्नापि स्वार्थ हित्वैव अद्वेशिष्टार्थान्तरल-

१ वाच्यानुपपर्या M., Mg, M5. २ रोपितशब्द2 M1. ३ अत्र M1. ४ अत्र is omitted in M1. ५ नगराण्युञ्चैराको T. ६ वाध्यार्थस्या° R. 'माकोरास्यासं- भवात् P., T. ८ After this M, has तत्रत्या जना इत्यर्: and Mg. तत्रत्या जना लक्ष्यन्ते. ९ पादपीठ M., M1, M4, M5. १० यद्यपि is omitted in t. ११ तावत् is omitted in p. १२ एव is omitted in m. 7

५० प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते।

अेतालंकरणसिद्ध घर्थ मौलिभिराधयभूता नृपतयो लक्ष्यन्ते। सोरोपलक्षणा यथा। मन्थानाचलमूल मेचकशिलारसंघट्टनश्यामिका- कारं यत्तुहिनदुतौ स्फुरति तत् सारक़माचक्षते। मन्ये नन्विह वीररुद्रनृपतेः कीर्तिथ्रिया निर्जित स्तन्युद्राङ्कवराहमिन्दुरुरसा विभ्नत् समुज्जृम्भते ॥। १० ॥

क्षणेति सिद्म। स्थार्थापरित्यागे तु स्वारथोरोडजिधा अंशान्तरे तु लक्षणा चेत्येकस्य शब्दस्यैकदा ृत्तिद्वयापत्तेः। तर्हि जहदजहलक्षणयोरभेद इति चेत् सत्यम्। कि स्वन्नाभिधातः प्रच्याव्य स्वार्थस्यापि लक्ष्यत्वेन स्वीकारादजहृत्स्या- र्येति व्यपदेशः । अन्यत्र तु तदपि नास्तीति जहत्स्वार्थेति। तदुछ तातपादै- रेकाकलीतरले तन्न्रवार्ततिकव्याल्याने सिद्धाशने च- 'स्वार्थत्यागे समानेऽपि सह तेनान्यलक्षणा। यन्नेयमजहत्स्वार्था जहत्स्वार्था तु तं दिना।' इति। नन्वर्थ एव लक्षक इत्युक्तं तथा सतजहत्र्स्वाथौयाः स्वार्थाशे वृत्तिवि- रोध इवि चेवैष दोप:। केवलस्वार्थस्य लक्षकत्वं ततसहितस्यान्यस्य लक्ष्यत्व- मिवि भेदसन्भावादित्येतदृपि तन्रैवोक्तमित्यलमावालसुलमैः प्रसङ्गैः ॥ सारोपलक्षणामुदाहरति। मन्थानेति। मन्धानो मन्थदण्डस्तदचलो मन्था- नाचलो मन्दराद्विरित्यर्थः । 'मन्थान मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा थ वोसुकिम्।' इति विग्णुपुराणात। तत्य मूलोपर5 संघट्टनेन वोसुकिरसघर्पणेन या श्यामिका कालिमा तदाकारमतिनीलमित्यर्थः । तन्मुद्रेति। वराहध्वजत्वात् काकतीश्वर- स्येति भावः । लोके केनचिज्जतस्तन्मुद्रामुरसा बिभर्त्तीति प्रसिद्धिः। अंन्र कुरङस्य वराहात्मकत्वं प्रतीयते। अग्र विपयविपयिणौ विविज्वज्ारोपं दर्श- यति। अन्रेति॥

१ अन्रालंकारसिद्धयर्थ P., T., T'. २ मौलिभिस्तदाश्रयमता T., T. ३ राश्रयतया P. ४ नृपा R. ५ सारोपा लक्षणा R. ६ 'स्वार्थाया m. इत्यावालसुलमैः प्रसङ्गे- रलम् m. ८ सत्र m., योकं p., T. ९ वासुकीम् m. १० पुराणात t., m. ११ वामुकी m. १२ t. omits वासुकि. १३ तत्र m. १४ बराहात्मप्रतीते: I.

काव्यपकरणम्। ५१

अम्न चेन्द्रस्य कैलक्वरूपे कुरझे वराहत्वमारोप्यते।

विषयनिगरणेनाभेदपतिपत्तिरध्यवसायः। सान्यवसानलक्षणा यथा। काकतीयकुलाम्भोधे: प्रभवत्येव चन्द्रमाः। कृतः कुवलयोल्लासो येनोदयमुपेयुपा॥ ११॥

पर्श्च।।

भेदान्तरसांकर्यशष्टानिरासार्भनारोपलक्षणमाइ। विपयेति । विषयः प्रकृतो माणवकादिः। विषय्यम्रकृतो वहयादिः। तयोरभिहितयोरप हुतभेदतया सामा- नाधिकरण्येनोकतयोरित्यर्थ: । एतेनाध्यवसायाजेद उक्कः । प्रसङ्गात् तस्यापि लक्षणमाह । विपयेति । विपयस्य निगरणमत्यन्तापलापस्तेनाभेदप्रतिपचिर्वि- पयिण इति सामर्थ्यालभ्यते। न चायं जहलक्षणाभेद:। अन्न सादश्यादिनि- बन्धनस्य वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरोपचारस्य विद्यमानतवात्। साध्यवसायलक्षणा. मुदाहरति। काकतीयेति। उदयमभ्युदयं पूर्वपर्वतं चोपेयुपा प्राप्तवता। कुय- लयोल्ासो भूमण्डलाहाद: कैरवविकासश्न । अन्रैष चन्द्रमा इत्येतच्छव्देन चन्द्र एव पुरोवर्त्यभेदाध्यवसायेनेदन्तवर विशिष्यते। न तु राजा विवक्ष्यते। अन्यथा सारोपत्वप्रसज्गात्। अतस्तादशचन्द्र एवं जिगीर्णविरषयतया ऐकरस्येन भरती- यते। सर्वमेतन्मगसि निघायाह। अन्नेति। रक्णान्तरयोगे विष्छितिपिये- पोऽस्तीस्यभिप्रायेणाह। काकतीयेति।

१ चन्द्रकलद्व° P., T., T'. २ कुरद्गरूपे कलक्गे Mr ३ रूपकुरद्गे- R. ४ साध्य- वसाय R., T., T. ५ रित्यश्रारोप: R. ६ च is omitted in P., T., T. .p. drops सकर्य. ८ रूपतया t .; रुपतया कर्थचन m.

१र प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते।

अथ व्यञ्जनावृत्ति:। अन्वितेपु पदार्थेषु वाक्यार्थोपस्कारार्थमर्थान्तरविषयः शब्द- व्यापारो व्यञ्नावृत्ति:। सा न्नििधा। शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वेन। तत्र शब्दशकतिमूला यथा। वाहिन्य: काकतीन्द्रस्य सर्वतोमुखसंभ्रमाः। कुर्वन्त्युद्यत्कबन्धाढयं प्रतिपक्षबलार्णवम् ।।१२।।

व्यअ्जनावटृत्तेर्लक्षणमाह। अन्वितेप्विति। पदार्थेषु पदैरमिहितेषु। अन्विते- ध्वाकाक्क्षादिवशान्मिथः संवद्धेषु सत्सु। समन्वयशक्त्या वाक्यार्ये प्रतीत इत्यर्थः। यह्ार्थप्रकरणादिना प्राकरणिकार्थपर्यवसितेष्वित्यर्थः । एतेनाभिधान्व- यशक्त्योः सति संभवे लक्षणायाश्रानन्तरभावी व्यअ्ञनाव्यापार इति सूचितम्।

विन्येवेत्यवोचचभिनयगुप्ता चार्य पादा:। वाक्यार्थस्य काव्यशरीरभूतस्वोपस्का शर्थ शोमार्ये व्यदग्यरहितस्य काव्यस्यानोत्मकशरीरवद्चारत्वादिति भाव:। वाच्यलक्ष्याभ्यामन्योरऽ्थोडर्थान्तरं व्यक््यं तद्विपयः सं्दव्यापारः। शत्र शब्द- भहणमर्थत्याप्युपठक्षणार्थम्। अज्ञातार्थस्य शब्दस्य विशिष्टस्य शब्दानभिधे- धस्य चार्थत्य व्यअकत्वायोगादुभयव्यापारत्वाभ्युपगमात्। किं तु शब्दार्थशकि-

शयोरेवमेव विभागो मष्टव्यः । व्यअ्षनावृत्ति विभजते। सा निविधेति। अन्नानेकार्थस्य रज्स्यार्थप्रकरणादिभिरप्रककृतार्थवाचकत्वे निवारितेऽपि तत्प्र तीतिर्यत्पसादलव्धा सा शव्दशक्तिमूला। वक्बोद्धव्यादिवशात् सहृदयानाम- र्थां सरप्रतीतिहेतुर्याच्याद्यर्थव्यापारोऽर्थशक्तिमूला। उभयसंवन्धे तूभयशकिमू- हेति विवेकः। तन्न शब्दशकिमूलासुदाहरति। वाहिन्य इति। नदीपक्षे सर्व- तोमुखस्योदकस्य संभ्रमो यासां ता इति व्यधिकरणो बहुव्रीहिः। अर्शभादि स्वाद्दा मत्वर्थीयोSच्मत्ययः। सर्वमन्यत् स्वयमेव व्याचक्षाणो व्यँअनावृत्ते: शब्द•

१ त्रिवा T'. २ 'मूलकत्वेन M., T., T. ३ मूलक्त्वं Mg ४ नात्मशरीर° p., M. ५ त्रिधेति P.,m., mg. ६ अत्र m. व्यज्जनवृत्तेः p., m, m, mg

काव्यमकरणम्ं। अंग्र वाहिनीसर्वतोमुलकवन्यशष्द्ानामर्थप्रकरणादिना सैन्यसर्व- व्यापित्वलूनमस्तकदेहपराणां वाचकत्वे नियन्त्रितेऽपि शब्दशक्तमूला नदीजलप्रतिपरिर्यथा जायते सा व्यशनावृत्तिः। प्रीकरणिकार्थपर्यव-

व्यापारान्तरं शब्दस्यैव कल्प्यते। नात्र लक्षणावृत्ति: संभवति। वाच्याः शरिमूउत्वं विविनकि। अन्नेलादिना। वाहिनीसर्वतोमुखकबन्धशन्दाना- मिति। अनेकार्थानामिति शेपः । अर्थः प्रयोजनम्। प्रकेरणं अ्रस्तावः। सादि- ग्रहणादर्थनिर्णायका: संयोगादयो गृह्न्ते। तदुककं वाक्यपदीये। 'संयोगो विग्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थ: प्रकरणं लिहं शब्दस्यान्यस्य संनिधि:॥ सामर्थ्यगौचिती देश: कालो व्यक्ति: स्वरादयः। शन्दार्थस्यानवच्छेदे विशेपस्यृतिहेतवः ।।' इति। एवेपासुदाहरणग्रपद्ञः कव्यप्रकाशिकादौ वष्व्यः । वाचकत्वेSप्रकृत नदीजलवाचकत्वे इस्वर्थः । नियन्त्रिते िवारिते सत्यपि यतस्तत्प्रतिपत्तिजायते सा शन्दराचिजूला व्यअनादृतिरिति योजना। अन्यथोद्देश्यविधेयभावदैपरी- त्यापसे:। नन्यनिधा उक्षणा वा प्रसिदधैवाप्रकृतेऽर्थान्तरेऽपि प्रवर्ततां किमन्र- सिद्ेन व्यैसनान्यापारेणेत्याशकूक्य फरमेण उपयति। प्राकरणिकेत्यादिना । ननु मा भूद्गककतार्थप्रतीतिर्यदर्य व्यापारान्तरकल्पनेत्यत आह। अप्राकरणि- क्षेति। व्ययग्यरहितस्य केव्यत्मस्यैवाभावादिति भावः । शब्दान्वयव्यतिरेका- नुविधोयकरवात् मव्यस्यैयायं व्यादार इलाह। अन्यत इति। अन्यतः शब्द- व्यतिरिकादित्यर्ष:। अथ लक्षणां प्रतिक्षिपति। नान्रेति। तत्र मुल्यार्थवाघा- भाव एव हेतुरित्याह। वाच्येति। नन्वेकरिन् वाक्ये व्यापारभेदेनानेकार्थप्र- १ तन्न T'. २ शब्दादीना युद्धपकरणा M2; शब्दानां युद्धप्रकरणा T'. ३ T has सर्व- तोमुख for सर्वव्यापित्व. ४ प्रतीति° Mr ५ प्रतिपत्तिर्या जायते P,, T., T; प्रतिपत्ति- जार्यते R., M6; प्रतिपत्तिरतो जायते Mg. ६ प्राकरणिके न पर्यवासी Mg पर्यवसा- यिना M1- ८ 'ताभिघाशक्ति: T'. ९ न शक्ताप्राक° P., M1; शक्ता नेत्यप्राक M. १० प्रमितिं M1; प्रतीर्ति Mg. ११ तदन्यत° R. १२ 'न्यतः प्रमाणात्तद® M1; 'न्यतस्तत- स्तद° M. १३ व्यख्नाव्यापारा P. १४ वृत्तिः is omitted in R., Mp T., T. १५ प्रस्ताव: प्रकरणम् p. १६ काव्यप्रकाशादी m. १७ व्यञ्जन° m. १८ काव्यवाक्य- व्वस्येदा° t., काव्यस्येव m, १९ 'विधायिक t.

५४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

नुपपत्यभावात्। नात्र व्यापाद्वयेनार्थप्रतिपादने वाक्यभेदः।प्रंयो- कुर्विवक्षापरतन्त्रत्वाल्लोकिकवाक्यानाम्॥ तिपादने वाक्यभेददोप: खादिलत याह। नान्नेति। अत्र हेतुमाह। प्रयोक्कु- रिति। पौरपेयवाक्यानां प्रयोकृपरतन्त्रत्वाच्ट्रेतो धावतीत्यादिवदनेकार्थतवं न दोपायेति भावः। ननु शब्दशक्तिमूले ध्वनौ प्रकृताप्रकृतौ द्वावप्यथौं वाच्यौ। तन्नाप्रकृतार्थाभिधाने वाक्यस्यासंबन्धार्थाभिधायित्व मा प्रसाश्थीदिति प्रकृत- स्याप्रकृतेन सहोपमारूपणादिकं व्यग्यतया कल्प्यते। तब व्यङ्ग्यमन्यथासिद्धं वेच्छेप एव। यथा अ्रमिमरतिरमेल सहृदयतां प्रलयं मू्च्छी तमः शरीरसादम्। मरणं च जलद्भुजगजं प्रसद्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्।। इत्यत्र जलवाचिना विपशव्देनाप्रककृतगरलार्थाभिधाने यदसंबन्धार्थाभिधायकत्वं तज्जलद्भुजगेति वाच्येन रूपकेणैव निराकृतमिति व्यङ्ग्यस्यावकाशाभावा- च्केप एवायमित्युक्तं ध्वन्याचार्येः। तद्वदन्नापि वाहिन्यादिशव्दानामर्थान्तरा- नभिधाननिबन्धनस्य प्रतिपक्षवलार्णवमिति रूपकेणैव निराकरणाच्छ्लेप एव युज्यते। कि चालंकारसर्वस्वकारोSपि विद्वन्मानसहंसो वीर इत्यत्र राजो हंसत्वेन रूपर्ण मानसमेव मानसं सर इत्यर्थद्वयप्रतिपादकस्य श्रेपसय निमिचम्। अतोऽय रूपकमेव। भ्रमिमरतिमित्यादौ तु विपशन्दस्य गरलार्थाभिधानं भ्रम्या- दिकार्याष्टकनिबम्धनं न पुनर्जलदभुजगेति रूपकहेतुकम्। अतः शेप एंवायं व रूपकमित्यवोचत्। अत एवोकं तद्वयाख्याने चक्रवार्तना- 'रूपकं पूर्वसंसिद्धं ेपमुत्थापयेद्यदि। तदा रूपकमेव स्यादन्यथा क्रेप इप्यते।I' इति। तन्मतावलम्बने तु वाहिन्यादिशव्दानामर्थान्तराभिधाने निमित्तान्तरा- भावादूपकहेतुत्वाच रूपकालंकारतैयोचिता। अतः पक्षद्वयेऽपि न ध्वनित्वर्शद्भाव- काश इति चेत् सत्यमप्रकृतार्थस्य तेन सहोपमादेरलंकारत्य च व्यङ्ग्यत्वमिति केचित् तदुक्तं काव्यप्रकाशे।'शब्दशक्तिमूले तु अभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेय- स्यार्थान्तरस्य तेन सहोपमादेरलंकारस्य च निर्विवाद व्यङ्ग्यत्वम्' इति। अत एवासाविदमेवोदाहरणं प्रंयुज्य व्यङ्ग्यभाविनोरर्थान्तरालंकारयोर्मध्येऽलंकारस्य १ 'प्रतिपादनवाक्यभेद: M4, M6. २ प्रयोक्तृविवक्षा P., M., T., T. १ °मूलध्वनी P. ४ मलसंदत्ता T. ५ इहालंकार° p. ६m. drops एद. पूर्वसंबन्ध m. ८ ध्वनिश द्ू° P. ९ शद्काकलङ्कावकाश m. १० 'मेवोदादत्य. P., T.

काव्यभफरणम्। अर्थशकतिमूला व्येशनावृत्तिर्यथा धुत्वा काकतिभूभर्तु: क्षोणीपाणिग्रहोत्सवम्। अन्नुष्टेनालिसन् भूपा: पॉदपीठीं नताननाः॥। १३।।

कुण्ठीमावाद् व्यअनाव्यापारविषयत्वेनार्थान्तरमेव व्यक्ग्यन्। तथ वाच्चस्य जलद्भुजगेति रूपकस्य साधकत्वाद्वाच्यसिद्धयन्ञं नाम गुणी भृतव्य्ग्यमित्यवोचत्। तद्वद्यापि वाहिन्यादिशब्द्गम्यस्य नदयाधर्थान्तरस् प्रतिपक्षवलार्णवमिति रूपकसाधकत्वाव पूर्वोक्तमेव गुणीभूतव्यङूग्यं भविष्यतीति न दोपः । नन्वेवमपि ध्वन्युदाहरण- प्रस्तावे मध्यमकाव्योदाहरणं किमर्ये क्रियत इति पेदस्तु तद्वा ताहग्वा कोऽन्यग्र विशेष: । व्यङ्ग्यसानग्रीमान्नप्रदर्शनपराणामसाकमुमपत्र प्रयोजनसिद्धेः। उत्त- ममध्यमविवेक: पुनरुतरत्र भविष्यति। नन्वेवमपि शान्ति कर्मण देतालोदयः यदग द्वयोरप्यर्थयो: प्राकरणिकत्वेनाप्राकरणिकत्वेनोभयविधरवेन च त्रिविध: छेपः । तन्र तृतीयं भेदमनङ्गीकुर्वतः काव्यप्रकाशकारस मतेऽर्थान्तरमस्तु व्यहग्यम्। अभिमतोभयश्ेपसय भक्तः पूर्वापरविरोधः खाद्। यदुत्तरत्र भवा- नेव ग्रवीति।

नीराजयन्स्यन्धपुरीरमण्य: प्रदीपजालेर्वरवीररुद्रम्। चन्द्रानना गोन्नपति रजन्य- स्तारागणर्मेरुमिव स्फुरद्धिः ।।

इत्यत्रोभयश्लेप इति। न घ शब्दशक्तिमूलध्वनेरनवकाशत्वम्। यत्र विशेष- स्यापि श्िष्टत्वं तत्र तसावकाशसंभवात्। यथा राजमौलिरसौ भाति रुद्रदेवो जगत्पतिः। इति। एवं च सतीहान्यथोदाहरर्ण परीक्षकप्रतिभापरीक्षार्थमेवेत्यलमतिप्रसङ्गेन॥ अर्थशकिमूलामुदाहरति। श्रुत्वेति। शत्र नताननत्वादेरनुभावस्यानेककार-

१ मूलव्यञ्जना' M1. २ व्यञ्ज्नवृत्ति° M5; M4 drops व्यञ्जनावृत्तिः. ३ B. drops वृत्तिः ४ पादपीठं Mp M1, M5; पादपीठे Mg.

प्रतापरुद्रीये रस्ापणसमन्विते।

अत्र भूपा विषण्णा इंत्यर्थशक्त्या व्यज्यते। न चार्थशकतिमूलेव्यञ्- ने Sनुमानशङ्का। व्यङ्ग्यव्यअकयोरविनाभावाभावाद्। नम्राननत्वादि- कार्यस्यानेककारणकत्वात्। निर्येतकारणप्रतीतिविर्वक्षानुगृहीताच्छन्दा- देव। कि चैकरमादेव व्यक्षकात् तत्तत्मतिप सुविवक्षानुसारेणानेकव्य- ड्ग्यार्थप्रतीतिरनुमानपरिपाटीविरुद्धा। न चाभिधावृत्तिः संकेतितार्थ णकत्वसंभावनया कटिति कारणविशेपाम्रतीतौ वीररुद्रविभोर्वरणिपरिणयश्रवणा- नुसारेण विपाद एव विध्रान्तेखस्य संलक्ष्यकमव्यदग्यत्वम्। शब्दवियमानपेक्ष- पादर्थराक्िमूरत्वं चेरभिप्रायेणाह। अन्नेति। तर्जसंलक्ष्यममव्यकग्यो रसादि- ध्वनिरित्यस्य का गतिः। अत्र स्थायिभावव्यभिचारिभावविभावानुभाववशादाशु- भाविनी रसाभिव्यकि: सैव गतिरिति रहसम्। तदुक्तमभिनरगुताचार्यः। 'यद्यपि रसभावादिरर्थो ध्वन्यमान एव भवति न वाच्यः र्कदाचिदृपि तथापि न सर्वोडसलक्ष्यकमर विषयः' इत्यादिना। अत एव ध्वनिकारोऽपि 'एवंवादिनि देवषो पार्शे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपन्राणि गणयामास पार्वती।।' इस्यत्रोदाहरणे लजाख्यं व्यभिचारिभावमनुरणनव्यद्ग्यत्वेनावोचत्।। व्यअनव्यापारस्यानुमानत्वमङ्गीचकार महिमभट्टस्तन्मतं दूषयति। न चेति। अर्थशकतिमूल इति। अर्थोडभिधेयः स च वस्त्वलंकारध्वन्योर्वरुवलंकाररूपो रसादिध्वनौ तु विभावादिरूपश्रेति विवेकः । तन्यूले तत्सामर्थ्याक्षिप्त इत्यर्थः । अत एवोकं लोचने।'वौच्यसामर्थ्याक्षिप्त इति भेदत्रयव्याप्क सामान्यलक्ष- णम्' इति। अनुमानत्वाभावे व्यात्यभावो हेतुरित्याह। व्यङ्ग्येदि। तन्रापि हेतुमाह। नम्रेति। नम्राननत्वादिहेतोर्गुरनमस्कांरादावनैकान्तिकत्वाद् व्याक्य- भाव इति भावः । तर्यत्र विपादैकविषयग्रतीति: कुत इत्यत आह। नियतेति। शब्दस्वरूपप्रकाशनेच्छा शब्देनार्थप्रकाशनेच्छा चेति द्विविधा विवक्षा। वाच्यो व्यङ्ग्यश्वेति द्विविधः प्रतिपाद्यः । चतुष्टयं चेदं शब्दानां विपयः । तन्र विवक्षा द्यमनुमेयम्। प्रतिपाद्यद्वयं शाव्दमिति विचेकः । तदेतत् सर्वे ध्वन्याचार्येः १ 'मूलव्यञ्जने R. २ व्यञ्जनयो: M/. ३ नतानन P. ४ अनियत P. ५ 'विवक्षितानु" Tv. ६ तत्तव्प्रतीतिवंतृ Mp M2; तव्मतिपत्तुर्विवक्षा B; तत्तद्यड्ग्यार्थप्रतीतिर्वक्तृविवक्षानु- सारेणमवाती। इयमनंक P., T., T has the same reading, but it drops इयम् in इयमनेक. प्रतिपत्तिरनुमान' P., T., T. ८ करथचिदपि mg. ९ लीलाख्यं P. १० मर्थमूल t., m. ११ वाच्ये t. १२ अननापि t. १३ 'विषयत्व0 m,

काव्यप्रकरणम्।

एव तस्या: परिचय इति गमनिका। उभयशक्तिमूला यथा।

प्रपश्चेन प्रतिपादितम्। 'द्विविधो हि विपयः शब्दानामनुमेयः प्रतिपाद्यश्च'इत्या- दिना। तत्र शब्देनार्थप्रकाशनेच्छालक्षणया विवक्षयानृगृहीतात् तत्सहायादि- त्यर्थः । शब्दादिति। व्यञ्ञकादित्यर्थः । दूपणान्तरमाह। किं चेति। यथा- स्तमेति गभस्तिमानित्युक्ते संध्यावन्दनविक्रेयवस्तूप संहरणाभिसरणाद्यनेकार्थप्रती- तिर्यथाकमं विप्रवणिककामुकादीनासुत्पद्यते तथा वह्निमानयं प्रदेशो धूमवत्वा- दिव्युक्ते न कस्याप्यर्थान्तरप्रतीतिरिति व्यङ्ग्यानुमेययोर्विलक्षणत्वादनुमानत्वं व्यञ्ञनस्य विरुद्धमिति भाव: ।। मीमांसका: पुनरभिधैव प्रतीयमानेऽपि प्रवर्त्तत इत्याहुस्तन्मतं दूपयति। न चेति। कुत इत्यत आह। संकेतितेति। आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां प्रतिव्यक्ति संकेतानुपपत्तेः सामान्यरूपाणां केवलपदार्थानां संकेतगोचरत्वम्। ततस्तेपामा- काङ्क्षादिवशात् मिथोऽन्वये तत्संसर्गरूपो वाक्यार्थो लक्ष्यमाणः समुलसतीति भाटः। तदुकम्। 'तसमात् पदरभिहितैः पदार्थर्लक्षणया वाक्यार्थः प्रतिपा- धते' इति। अतस्तन्मतेऽपि स्वार्थसंसर्गरूपतया संनिकृष्टवाक्यार्थाभिधानेऽ- प्यसमथानां पदानामर्थान्तरत्वेन विप्रकृष्टस्य व्यङ््ग्यस्याभिधानं दूरापास्तमिति व्यञ्ञनोपादानमेव समअ्जसमिति भावः । तदुक्तम्। 'विशेषरूपं वाक्यार्थमपदार्थमपीच्छता।

इति। प्राभाकरा: पुनरन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तस्य वाक्यस्यैव प्रयो- गयोग्यत्वात् तदन्तर्वर्त्तिनानेव पदानां पदार्थविशेपान्वितस्वार्थसंकेतपक्षे प्रतिवाक्यं स्वार्थस्य विशेपरूपत्वाद्वाक्यान्तरेप्वस्यार्थस्यैतद्वाचकमिति प्रत्यभिज्ञा- नुपपत्ते: पदार्थान्तरसामान्यान्विते स्वार्थे संकेतः। विशेपन्युत्पत्तिस्तु संबद्धानां पदार्थानां विशेषरूपत्वात् भविष्यतीत्याहुः। तन्मतेऽपि विशिष्टार्थाभिधायिनो वाक्यस्य स्वार्थसंनिकृष्टपदार्थाभिधानेऽप्यसमर्थस्य कुतो विप्रकृष्टार्थान्तराभि- धानशङ्गा! अतस्तेषामपि व्यक्षनमवश्यमेष्टव्यमिति भावः। तदुक्कं काव्यप्रकाशे। १ इतीयती P., T., T.' २ सहायादि m. ३ वादिनाम् P. ४ स्वार्थस्याविरोष्र p. ४

प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते।

विजितारिपुरो मूर्तौ विलसत्सर्वमङ्गलः। राजमौलिरसौ भाति रुद्रदेवो जगत्पतिः ॥ अंत्र विजितारिपुर इत्यर्थशक्तिमूलत्वं विलसत्सर्वमङ्गलो रांजमौ- लिरिति शब्दशक्तिमूलत्वमित्युभयशक्तिमूलत्वम्। अंन्न प्रतापसद्रशङ्ग- रयोरुपमालंकारध्वनि: ॥ अथ कैशिक्यादीनां स्वरूपं निरुप्यते।" अंसर्थसुकुमारार्थसंदर्भा कैशिकी मता। अत्युद्धतार्थसंदर्भा वृत्तिरारभटी स्पृंता ॥ २५॥। 9 ईपन्मृद्र्थसंदर्भा भारती वृत्तिरिष्यते। ईपत्मौढार्थसंदर्भा सात्वती वृत्तिरिव्यते ॥१६ ॥ तंत्रे अतन्तसुकुमारौ द्वौ शृङ्गारकरुणौ मतौ। अत्युद्धतरसौ रौद्रवीभत्सौ परिकीचितौ ॥ १७॥ इास्यशान्ताद्गुताः किंचित्सुकुमारा: पकीर्तिताः । ईपत्यौढौ समाख्यातौ रसौ वीरभयानकौ॥१८॥ यत्र शुङ्गारकरुणावतिकोमलेन संदर्भेण व्ण्येंते तत्र कैशिकी"।

विशेपस्त्ववाच्य एवेत्युभयमतेऽप्यपदार्थ एव वाक्यार्थः' इत्यादि सर्व मनसि निधायाह। इयतीति। गमनिका गम्यते ज्ञायतेऽनयेति गमनी गतिः । अल्पा गमनी गमनिका। करणे ल्युटि टित्वात् डीपि "अल्पे" दति कनि च "केऽणः" इति हृस्वः ॥ उभयशक्तिमूलामुदाहरति। विजितेति। अन्र प्रकृते निर्जितारातिनगरोऽ- १ M. notices जातः. २ Mg. omits अत्र. ३ राजमौलिरसी मातीति Mc. ४ 'मूला M., M5. ५ अत्र is dropped in M,, M2, M,, M6. ६T has कैशिक्यादिवृत्तयः before अथ. ७ निगद्यते R.८ R.has तत्र after निरूप्यते. ९ अत्यन्त M1. १० मता P., T. ११ The order uf the two distichs is reversed in P. १२ सात्विकी Mr १२ तत्र is omitted in P.,M5, T.,T. अत्र M1. १४ संदर्मेणेव Mr १५ M2 has वृत्ति: after it.

काव्यप्रकरणम्।. यत्र रौद्रबीभत्सावतिप्रौढेन संदर्भेण प्रतिपाद्येते तत्रारभटी। यंत्र नातिसुकुमारा हास्यशान्ताद्भुता नातिसुक्ुमारेण संदर्भेण संग्रथ्यन्ते तम् भारती। यत्र नाँतिम्रौठौ वीरभयानकौ नातिप्रौढेन संदर्भेण निर्वा- होते तन्र सात्वती।6 "केशिकी यथा। जितमद्नविलासं काकतीयान्वयेन्दुं नरपर्तिरमनिमेषं द्रष्टमाशसिनीनाम्। सपदि विरचितासीदजनानामपाठ- र्दिवि कुवलयदामश्यामला तोरणथ्रीः॥१९॥

न्यत्र त्रिपुरान्तकः । मूर्त्तौ विरुसत्सर्वमङ्गलः कल्याणमूर्तितरित्यर्थः। अन्यत्र पार्वतीपरिच्छिन्नार्धदेह इत्यर्थः । राजमौली रोजोत्तमः । अन्यत्र चन्द्रशेखरः । अर्थशक्तिमूलत्वमिति । शव्दपरिवृत्तिसहिप्णुत्वादिति भावः । अत्र प्रती- यमानेनाप्रकृतेन शङ्करेण प्रकृतस्य राज्ञ उपमानोपमेयभावो यथेवादिवाचकाप्र- योगाव् गम्यत इत्याशयेनाह। प्रतापेति ॥ अथ संग्रहकारिकोद्देशक्रमप्राप्तौ गुणालंकारौ बहुवक्तव्येनोपेक्ष्य सूचीकटा- हन्यायेनादी तारद्वतिशब्दवाच्यत्वसाम्यात् शब्दवृत्तिनिरूपणानन्तरं कैशिक्या- दिस्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेत्यादिना। गतार्थमेतत्।। कैशिकीमुदाहरति। जितेति। जितमदनविलासमित्यनेन सूचितैलोकोचर- रूपयौवनाधुद्दीपनविभावैर्नरपतिमग्ञनानामिति चालम्बनविभावैरनिमेपं द्रट्टमा- पंसिनीनां कामिनीनामित्यौतमुंक्यादिव्यभिचारिभावैर्दिवि कुवलयेत्युपमाभूषि- तैरपाशैरिखनुभावैश्यासंयुक्तकोमलवर्णसंदर्भसहकृतैः प्रतीयमानो रससार्वभौमः शद्ारः काकतीयान्वयेन्दुं नरपतिं चेति विशेषणदयसूचितमहाकुलीनतादिगुण- गरिमगम्भीरविदग्भनायकविपयतया परिपोपातिभूमिमनुभवतीत्यत्रेयं कैशिकी।

१ The sentence defining मारती follows that defining सात्वती in P. २ प्रति- पाध्यन्ते R .; समर्थ्यनते M., M6, M4; वर्ण्यन्ते Mr- ३ नातिप्रोढेन संदर्भेण नातिप्रौढी वीरभयानकी M., M3. ४ अनतिप्रढिन Mg. ५ प्रतिपाद्येते R. ६ M, has इति after this. "तत्र कैश्रिकी P., T'; तेषु कैशिकी M4 ८ 'मनिशं तं M. ९ राजसत्तम: M. १० समकृतैः M.

प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते।

आरभटी यथा। खंद्गाघातनिकृत्तशात्रवशिरोनिष्ट धूतरक्तच्छटा-

भारती येथा। औन्नत्यं महदन्यदेव महितः कोऽप्येप गंभीरिमा काप्यन्या सरणि: प्रतापयशसोरन्यैव वाह्नोः प्रथा। सर्वे नूतनमेव रद्रनृपतेरजाने न तन्निर्मितौ सामग्री चँतुराननस्य कियती कीदकूक्रमा कल्पिता॥ २१ ॥

आरभटीमुदाहरति। खङ्गेति। अत्र लालादिनिरसनवाचिना निष्ठशृतशब्दे- नोपचारान्निर्गमनमात्रमुच्यते इति चारुत्वातिशयः । तटुक्कं दण्डिना। 'निष्टयू तोद्गीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम्। अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्ष्यां विग्राहते ।।' इति। स्त्यानं धनीभूतमसृक येपां पिशितास्थिखण्डानामिति बहुन्रीहिः। चल- मर्तिगण्डेति शौर्यातिशयसूचकं विरुदनाम। अन्र खङ्गादिशस्त्रोल्लासादिसूचितो रौद्रो रक्तमांसादिसूचितो बीभत्सश्र परस्परं प्रधानोपसर्जनभावमापननौ परुप- घर्णविकटबन्धेन प्रतिपाद्येते।।

भारतीमुदाहरति। औन्त्यमिति। अग्र सर्वत्र यथाक्रमं किमन्यशन्दावनि- वचनीयत्वलोकोत्तरत्वप्रतिपाद कौ। अत एव रुद्रनृपतेः संबन्धि सर्वमौच्चत्यादिकं नूतनमेव सामग्रीति ब्राह्मणादिप्यजन्तात् साम्र्यशव्दात् स्त्रियां डीपप्रत्ययो चैक- ल्पिकः पित्करणसामर्थ्याल्लभ्यते। तदुक्ततं वामनेन। 'व्यजः पित्करणादीकारो बहुलम्' इति। जाने इति। "अनुपसर्गात् जः" इत्यात्मनेपदम्। अन्न संयुक्तमृदुवर्णबन्धेनाद्भुतरसप्रतिपादनात् भारती।।

१ खङ्गापात° M. २ 'ज्वालै M.,M5,Mp Mg. २विकटै: R. ४ ०३च्वण्डच्चल° T. ५ यथा is dropped in M. ६ बाहो P., R. ७ चतराननेन T. ८ कीट्क् क वा P.,T'; कीद्कूक्रमात् कल्पिता M.

काव्यप्रकरणम्।

सांत्वती यथा। दूरादाकर्ण्य विश्वप्रसमरमहसो वीररुद्रस्य जैत्र- प्रस्यानारम्भभेरीनिनदभरिनृपा: पूर्णकर्णज्वरार्त्ताः। आरुह्याद्गीन् विशन्तो गहनमतिमहत्कण्टकांकृष्टकेशा- स्ायध्वं मुश्तेति प्रतिवृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते॥२२॥ भैध्यमारयटी त्वन्या तथा मध्यमकैशिकी। .. वेत्ती इमे उभे सर्वरससाधारणे मॅते ॥ २३॥ मृद्धर्थेऽप्यनतिमौढवन्धा मध्यमकैशिकी। शृद्गारकरुणयोरतिसुकुमारयोरल्पप्रौढेत्वं न दूप्यते। किं त्वतिपौढ़- संदर्भो नेष्यते। मतिकूलवर्णरूपदोषापत्तेः॥ मध्यमारभटी मौढेऽप्यर्थे नातिमृदुक्रमा॥ २४॥ अतिश्रौढयोरप रौद्रवीभत्सयोरीपन्मृदुबन्धो न दूष्यते। अतिमृदु- संदर्भस्तु विरुद्धः।'3 सात्वतीमुदाहरति । दूरादिति । विश्वग्रसमरमहसो विश्वव्यापितेजसः । "सृघस्यद: करच्"। जैत्रयात्रारम्भभेरीझाङ्काराकर्णनेनैव कान्दिशीकानाम- रिभूपतीनां दूरत एव समरकथेति भावः। अत्र विकटवन्धपरुपवर्णसंदर्भेण भयानकप्नतिपादनात् सात्वती।। अथ मतान्तरानुसारेण सर्वरससाधारणं वृत्तिद्वयमाह। मध्यमेति। अनयोः कमेणेपत्कोमलेपतप्रीढयोरति प्रौढातिकोमलरसानुप्रवेशो न विरोधायेति व्युत्क- मेण प्रतिपाद्यति। मृद्र्थ इत्यादिना। न दूप्यत इत्येतदध्याहृत्य व्याचष्टे। शझ्धारेति। किं तर्हि दुष्टमित्याकाङ्क्षायामाह। कि त्विति। विपक्षे दण्ड- माह। प्रतिकूलेति। रसाननुगुणत्वं प्रातिकूल्यम्। एतद्वैपरीत्यं मध्यमारभट्या- मित्याह। मध्यमेति। १ सात्विकी M., M4. २ 'बद्ध° R. ३ कैशिकी मध्यमा त्वन्या मध्यमारमटी तथा ।P. ४ उभे वृत्ती इमे M., M5, Mg. ५ स्मृते M., M4. ६ After this अनयो: स्वरूपं in p. आसा स्वरूपं in T., T. प्रोढसंदर्भतो न M. ८ 'संदर्भतो M. ९ न दुष्यति R. १० प्रतिकूल संदर्भवर्णरूप' P. ११ दुष्यति R., P. १२ कि त्वति M/. १३ After विरुद्धः P., T, aud T.have यथाकममुदाहरणानि। १४ दूष्यतीत्ये M. ..

प्रतापरुद्रीये रक्षापगसमन्विते।

मेन्यमेकैशिकी यथा। आसन्नेSपि महोत्सवे कथमितस्त्यम्वा प्रवार्स बंजे- र्धिंग् धिक् साहसमावयोविघटनं को" वा विधि: कोंङ्क्षति।

बुद्धा सूच्छति काकतीयनृपते त्वद्वैरिनारीजनः॥।२५॥ मध्यमारभटी यथा। मांसकीकर्ससंकीर्णाः प्रसरटु धिरापगाः। वसाकर्दमिता ्युद्धे भुवोऽन्ध्रसुभटै: कृताः॥२६॥ एर्वं रसान्तरेप्वप्युदाहरणं द्रष्टव्यम्।। वैदर्भ्यादिरीतीनां शव्दगुणाशितानामर्थविशेैनिरपेक्षतया केवलर्स

मध्यमकैशिकीमुदाहरति। आसन्न इति। स्यचवा महोत्सवमिति शेषः । इतः सर्वसौभाग्यनिधेर्विवासादित्यर्थः। कथं प्रवासं वजेः। गर्हिदमेतदिति भावः। "विभापा कथमि लिङ् च" इति गर्हायां लिद्। धिग्धिगिति "नित्यवी- प्सयो:" इत्याभीक्ष्ण्ये द्विरकिः। को वा विधिरिति। न त्वमेवं साहसिक इति भाव: । तवद्वैरिनारीजनस्त्वया वियोजितभर्त्तक इति शेपः। अन्नेपत्प्रौढ- संदर्भेण शुद्धारसंकीर्ण: करुणो रसः प्रतिपाद्यते।। मध्यमारभटीमुदाहरति। मांसेति। अन्रेपत्मृदुसंदर्भेण यीभतसः प्रतिपाद्यते॥ अथ वैदभ्यादीनां मतभेदेन वृत्तिशब्दवाच्यंत्वसाम्यात् कैशिक्याद्यनन्तरं तनिरूपणं चिकीर्पुः प्रथमं तावत्तदन्तर्भावं वारयति। वैदर्भ्यादीति। तत्स्वरू पमाह। शब्दगुणाभ्ितानामिति। माधुर्यादिपरतन्त्राणामित्यर्थः। यद्यपि सहद- यहद्यानामाहादक: शङ्गारादिधर्मों माधुर्य चित्तविस्ताररूपदीतिजनको रौद्रा- दिधर्म भोज: शुप्केन्धनानलवद्मलजलवद्वा यथायोगं सेहसा सहदयहृद्यव्यापी सर्वरसधर्मः प्रसादस्तथापि तेपां शब्दगुणत्वमात्मधर्मस्य शौर्यादेराकारधर्मत्व-

१ तत्र मध्यम° P., T., T. २ मध्यमा कैशिकी M., M1, Mg. ३ व्रजेद् P., M., M1, M5. ४ कस्माद्विवि: P. ५ काइसते R. ६ संकीर्णप्रसर MpMg. ७ प्रस्वद्ठ0 R, P. ८ यद्धभुवो B., M1. ९ रसान्तरेऽ्यु° R., M., M2. १० सर्वशब्द M., Mg. ११ निरपेक्षत्वेन M. १२ M. omits सहदसा.

काव्यप्रकरणम्।-

दर्भलौकुमार्यमरौढत्वमान्रविषंयत्वात् कैशिक्यादिभ्यो भेद: । संदर्भ- स्यातिमृदुत्वमसंयुक्तकोमलवर्णबन्धत्वम्। अतिपरौढत्वं परुषवर्णविक- टबन्धत्वम्। संयुक्तमृदुवर्णेप्वीपन्मृदुत्वम्। अविकटवन्धपरुपवर्णेप्वी पतमौंढत्वम्।। अथ रीतीनां स्वरूपसुदाहरणं च। रीतिर्नाम गुणाग्लिष्टपदसंघटना मता। सा तिधा। वैदर्भी गौडी पाश्चाली चेति। मियौपचारिकम्। तदुक्त ध्वन्याचार्यः । 'शब्दधर्मत्वं चैपामन्याश्रितत्वेऽपि शरीराश्रितत्वमिव शौर्यादीनाम्' इति। तदाश्रितत्वं तांसां काव्यप्रकाशे

भोज: प्रकाशकैसैस्तु परुषा कार्मला परैः। केपांचिदेता वैदर्भीप्रसुखा रीतयो मताः ॥' इति। फलितमाह। अर्थविशेपेति। माधुर्यादिपर्यवसितत्वेन शङ्रारादिनिर- पेक्षत्वादित्यर्थः । वैदर्भ्यादीनां रसाश्ितमाधुर्यादिशब्दधर्मपरत्वं कैशिक्यादीनां तु साक्षादेव रसपरत्वमिति महान् भेद इति भावः । तदुक ध्वन्याचार्ये:।

इति। 'शब्दृतत्वाश्रयाः काश्विदर्थतत्वाश्रयाः पराः'

टवर्गवर्जिताः स्पर्शाः स्वस्ववर्गान्त्यशेखराः। लघुरेफणकारौ च कोमला: परिकीर्त्तिताः ॥ रेफेण यस्य कस्यापि योग आद्यतृतीययो: । स्वोत्तराभ्यां तुल्ययोरवा पेरुषाष्टगणः शपौ ॥ इति कोमलवर्णपरुपवर्णसंग्रहः। यद्वा शब्दः पदरचनात्मकः । तदुणा भोज :- प्रसादादयः । यदाह वामनः । 'भोज:प्रभृतयो बन्धगुणाः' इति ॥ अथ रीतिसामान्यलक्षणमाह। रीतिरिति। गुणाश्िष्टपदेसंघटना माधुर्यादि- परतन्त्रशब्दसंदभ इत्यर्थः । यद्वा ओज:प्रसादादिविशिष्टपदरचनेत्यर्थः ॥ १ विषयकत्वात् T". २ पदसंदर्भस्य R. २ अतिविकट2 M., M1, M2, My M5. ४ बन्ध is omitted in P., T., T'. ५ T., T. have अथ वद्भ्यादिरीतयः beforethis. ६ 'वर्ण संघटना M., M2, M6 M5. संदर्भजातिता R .; मंघट्टना मता P., M1. ८ सा त्रिधा is omitted in M., M,, M., My, M5. १ त्रिविधा T'. १० चासा T. ११ वणेर्घटना माधुरीव्यते m. ११ कोमलाक्षरी: m. १२ कीमली परिकीर्तिती m., कोमलत्वेन कीर्तिता: i४ १३ परुषाभुरणाः n. १४ 'संघट्टना" Id.

६४ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते।

वन्धपारुष्यरहिता शब्दकाठिन्यवरजिता। नातिदीर्घसमासा च वैदभीरीतिरिष्यते ॥२७ ॥ यथा काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्तितिचन्दनचर्चनम्। दिगङ्गना वितन्वन्ति वतंलीकृततदरुणाः॥२८॥ यथा वो वितरणगुणलीलातोपिताशेपलोके विभवति नरनाथे काकतीयान्वयेन्दौ।

विदर्भादिदेशीयविद्ग्धजनपरिग्रहेण वैदभ्यादिसंज्ञकानामेतासां विशेपल- क्षणानि विपयव्याह्यर्थे प्रत्येकमुदाहरणद्वयं च क्रमेणाह। बन्धेति। बन्धपारुप्यं दुःसन्धिकृतं शब्दकाठिन्यं परुपवर्णारब्धम्। नजर्थस्य नशब्दस्यातिदीर्घसमा- सेरयनेन "सुपसुपा" इति समासः। एतेनात्रासनासा मध्यमसमासा च विवक्षितेति बोदव्यम्। तदुकतम्। 'अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा।' इति। उदाहरति। काकतीयेत्यादि। दतंसीकृतेत्यत्र 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इति वचनादकारलोपः। वितरणेति। विभवति प्रभौ सति। क्षितिसुरजना ब्राह्मणजनास्तेपां समूह इति जनशब्दान्तात् "ग्रामजन-" इत्यादिना तल्- प्रत्ययः। "खण्डिकादिभ्यश्च" इत्यग्र सामूहिकेपु तदन्तविधिरस्तीति ज्ञापनात्। अन्नोदाहरणद्वयेSपि कोमलवणैरल्पसमासैर्मदुबन्धेन च कीर्च्योदार्याद्युद्दीपन विभा- वव्यङ्ग्यशङ्गारगताह्लादकत्वलक्षणमाधुर्यप्रतिपादनाद् वैदर्भी रीतिः। अन् यद्यपि कीर्तिचन्दनचर्चनमित्यादौ रेफेसयोग: तोपिताशेपेत्यादौ शकारपकारौ चेत्येव- मल्पशः परुपवर्णाः सन्ति तथापि न माधुर्यभङ्ग: । अत एवानन्दवर्धनाचार्येः 'शपौ च रेफसंयोगष्टवर्गश्चापि भूयसा। विरोधिन: स्युः शङ्गारे तेन दर्णा रसच्युताः ।' इत्यत्र भूयसेत्युक्तम् । एवमुत्तरत्राप्यूहनीयम्॥। १ यथा च P., M2. २ प्रभवति, M., M,, M2, M4, M5. १न्वयेन्द्रे P., R., T., M1. ४ यद्यप्यत्र m .; यद्यपि m0r ५ सरेफसंयोगः IlI.

काव्यप्रकरणम्ं] सुरतरुगणनायां कामधेनुप्रसंगे क्षितिसुरजनतेयं घीतकौतूहलासीत्॥ २९ ॥ ओज:कान्तिगुणोपेता गौढीया रीतिरिष्यते।

यथा।

प्रचण्डतर दोर्दण्डखण्डितारातिमण्डलः । विभत्युर्वीचुरां गुर्वी प्रभवन्नान्ध्रभूपतिः॥३० ॥ यथा चा।

ओन्ध्रक्ष्मामर्सुरासीदधिकरणधुरा भिन्नम त्तेभकुम्भ-

गोडीयामाह। ओज इति। ओज:शब्देन समासभूयस्त्वमुच्यते। कान्ति शब्देन चोज्धटपदतवम्। उदाहरति। प्रचण्डेति। उर्वीधुरां भूभारम्। "ऋकू- पुरब्धूर-" इत्यादिना समासान्तोऽच्प्रत्ययः । उद्यदिति। अग्र खज्गोत्कृत्त- प्रतिभटमुकुटेयु स्वर्भानुभ्रान्त्या कान्दिशीकस्य भानोरभयकरणचणतवं नासीर- रेणोरुत्मेक्ष्यते। तेनास्य सूर्यास्तमयप्रतीतिजनकं तन्मण्डलावरणं गम्यते। ततश्र वीरवरणोत्सुकतया समागताप्सरोमुखानां चन्द्रत्वेन दैलितेभकुम्मयुग- लोद्गलितमौक्तिकानां तारात्वेन च रूपणाद्रणधुराया रजनीत्वं गम्यते। न चाने- कनिशानाथकथनं दोपाय वीररुद्रविक्रमविह्वलीकृतचेतसां तद्वैरिवीराणां तथात्वेन प्रतीतेः। अन्र परुपवर्णसंदर्भेण समासभूयस्त्वेन च रौद्ररसगतदीपकत्वलक्षणौ- जःप्रतिपादनाद्गौडीया ।

१ नातिकौतूद्ला° M., M2, M4, M5. २ धुरं P. १ 'त्न्ध' P., R., T., T. ४ किं घ P .; यथा घ R .; यथा वा omitted in T. ५ अन्ध्र' P., T., R., T'. ६ 'परिवृतः P. ७ 'चन्द्रः P'. ८ उवीधुरं t., m. ९ दारितेम2 I,

६६ प्रतापर्द्रीये रत्नापणसमन्विते।

पाश्चाली रीतिर्वैदर्भीगौडीरित्युभयात्मिका ॥ यथा। जेतुः काकतिवीररुद्रनृपतेजैन्नप्रयाणोत्थिते क्षोणीरेणुभरे नभस्यतिभृशं भूविभ्रमं विभ्रति। जाता मर्त्यनदी विशंकटरतेटी दीर्घा वियद्दीर्घिका गाढं गूढतमा च गौतमनदी पातालगड्गायते!। ३२॥ येथा च। स्थाने तञ्चलमर्त्तिगण्डनृपते त्वत्खङ्गभोगी द्विपत्- प्राणैर्यत् परितोपमेति सततं किं त्वेतदत्यद्भुतम्। पोतेन प्रतिपक्षपार्थिचयशःक्षीरेण गौरत्विपं यत् संवर्धयति त्रिलोकर्भरितां त्वत्कीर्तिलक्ष्मीसुधाम्॥३३॥

पाँझ्चालीमाह। पाश्चालीति। उदाहरति। जेतुरिति। नभस्यन्तरिक्षे भूवि- भ्रमं भूभावं विभ्रति सति। वियद्दीर्िका मन्दाकिनी विशक्कटाभ्यां विशालाभ्यां सटीभ्यां दीर्घा सती मत्यनदी भागीरथी जाता। तथा गूढतमा रजोमयभूमे- रधो वर्तमाना गौतमनदी पातालगङ्गायते भोगवती भवतीत्यहो महदद्भुतमिति भाव:। सथान इति। सर्पाणां वाताहारत्वात् खङ्गोरगत्य द्विपतराणपरिपुष्टत्वं नाद्भुतमिति भावः । तर्हि किमद्भुतमित्याकाङ्गक्षायामेतदित्याह। पीतेनेति। 'पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विपवृद्धये' इति लोकप्रसिद्धम्। अन्न पुनरधिकत- रसुधावृद्दय इति महदद्भुतमिति भावः । त्रिलोकभरितामिति। न्यवयवो लोकखिलोकः। शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपद्लोपी समासो न द्विगुरिति पति- पादितं प्रंधेमन्होके त्रिलोकजननीमित्यत्र। अन्नोदाहरणद्वयेऽपि पूर्तोक्करीतिसाइ- र्मेणान्ुतर सप्रतिपादनात् पाञचाली।।

१ पाञ्चालि' P. पाश्चाल T. २ 'वेंदर्भगौडी' R. ३ नमस्पृशि मृश R. ४ 'तटा P. ५ यथा वा M .; तथा च M. ६ 'महिता Mr. " अथ पाञ्चाली t'. ८ पाञ्चालेति t .; m. T. ९ मर्त्या नदी t. १० वाताहरत्वात् t., m. ११ त्रिलोकजननीमित्यन्न प्रथमश्लाके p .; T.

फाव्यप्रकरणम्। ६७'

अथ शय्या।

या पदानां परान्योन्यमैत्री शय्येति कथ्यते।

यथा। दातु: काकतिवंशमण्डनमणेर्निःसीमविश्राणन- श्रलाघालङ्वितकल्पपाद पगुणप्रौढेरगाधौजसः। बिभ्रच्छारद कौमुदीपरिमलं सामन्तसीमन्तिनी- गण्डाभोगनिरूढपाण्डिमचुरां धत्ते यशः प्रायशः॥ अन्न पद्विनिमयासहिष्णुत्वाद्वन्धस्य पदानुगुण्यरूपा शय्या।।"

अथ पाक:।

अर्थगम्भीरिमा पाक: स द्विधा हृदयंगमः । द्राक्षापाको नॉरिकेलपाकथ मैस्फुटान्तरौ।। ३५ ॥ द्रौक्षापाक: स कथितो वहिरन्तःस्फुरद्रसः।

अथ रीतयश्रेयतीत्यत्र चशब्दसमुच्तितयो: शय्यापाकयोर्मध्ये शब्दधर्मत्वसा- म्यात् रीत्यनन्तरं राय्यामाह। या पदानामिति। परा उत्कृष्ट अम्योन्यमैत्री विनिमयासहिप्णुत्वमित्वर्थः । अत एवास्य रीतिभ्यो भेद इति भावः। उदाह- रति। दातुरिति। गतार्थमेतत्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अन्नेति॥ परिशेपात् पाकमाह। अर्थेति। अर्थस्य शद्गारादेर्गम्भीरिमा आस्वाद्यमान- ताविशेष इति पष्टीसमासः । "पूरणगुण-" इत्यादिना निषेधस्तु "तद्- शिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्" 'तद्यरनगौरवं प्रसज्येत' इत्यादि पाणिनिशवर- स्वामिप्रमुखमहापुरुपप्रयोगदर्शनादनित्यः इति पदमश्जरीकार:।

१ धातु: R., जेतु: M2. २ 'निगूढ° P., R. ३ धुर P., T., T. ४ T', has मथ द्राक्ादिपाक :; 1" has अथ द्राक्षादिपाकाः ५ नारिकेर' T., नालिकेर° T. ६ प्रस्फुटार्थक: M1. P. has before this यथाकमं स्वरूपमुदाहरणम् and T, and T. यथाकम स्वरूपमुदाहरण च. ८ अन्योन्यस्य Pa T.९ मयासहत्व m.

६८ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते।

यथा। स्मेरस्मेरान् मन्दस्मितमधुरसी रसौरभ्यसुभगान् मनाग्ीडाजाड्यान् प्रणयरसकल्लोलभरितान्।. द्राक्षापाकमुदाहरति। स्रेति। विषयमात्रविश्रान्तिविरहिणो विशङ्गल- वृत्तित्वमद्मन्थरत्वादिगुणशीलाः सेराः। तदुकं भावप्रकाशे- 'थपरिच्छिन्नविपयं मदमन्थरमीलितम्। स्फुर ्ू पक्ष्मतारं यत् तत् सेरमिति कथ्यते॥' इति। ते च सरप्रधाना: सरसमेराः मन्दस्मिता हासगर्भाः संभोगौत्सुक्यसू- चका: मधुराः संतापहराः सौरभ्येण पद्मिनीजातेरस्याः सिमितनिमित्तेन सुभगाश्र ये तथोका: 'कटाक्षैरहासगर्भैस्तु संभोगौत्सुक्यभावना। शीतलीक्रियते तापो येन तन्मधुरं स्मृतम् ।।' इति चोकेः नायिकायाः श्रौढत्वान्मनागल्पं बीडाजाव्यं येषां ते तथोका अत एव स्वानुकूल्यप्रकाशकाः । तदुकं 'सन्रीडालोकनेनैव खवानुकूल्यप्रकाशनम्' इति। 'विस्रम्भे परमां काष्ठामारूढे दर्शनादिभिः । येनान्तरङ्गं द्रवति स सेह इति कथ्यते॥' इत्युक्तलक्षणः सेहः प्रणयशब्देन विवक्षितः । स एव रसो द्रवद्रव्यं तस्यान्तर- ङवारिधिवास्तव्यकल्लौलैर्म होर्मिभिर्भरिता: प्रेमदायिन इत्यर्थः। 'द्रवीभूतं मनो यत्र दुर्शने प्रेमदायिन:' इति लक्षणात्। कृतानेकस्कन्धाः प्रियदृष्टिप्रतिघातेनौत्सुक्य- भरेप च यथाक्रममासारप्रसाराभ्यामङ्गीकृततरङ्गभड्गिका इत्यर्थः । अत एवैते सोत्सुकास्तरद्विताश्र। तदुक्तम् 'सोत्सुकं तद्दालोक्य भूयो भूयोऽवलोकनम्। कलोल इव यः कान्तिविच्छेदस्तत् तरङितम् ।।' इति। मनसिजसहस्राणि सृजतः विरकस्यापीति भाव: : 'य दर्शने विरक्ोऽपि क्षुभ्यते तत् समन्मथम्' इति लक्षणादेते समन्मथा उच्यन्ते। एवंविधान् १ स्मरस्मेरा R. २ 'सीमाग्य° M4. ३ 'जाड्य P. ४ स्मरणा P.

फाव्यप्रकरणम्। ६९

, कृतानेकस्कन्धान् मनसिजसहस्राणि सृजतः कदाक्षान् वामाक्षी किरति परितो रुद्रनृपतिम् ॥ ३६॥ स नारिकेलपाक: स्यादन्तर्गूढरसोदयः। यथा। लीलाविभ्रमपूर्वरद्गमुदितं तारुण्यमेत्य, त्रपा-

सख्य: पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुदन्धोज्ज्वल: कोऽप्यस्यास्तरलसुवो विजयते शुङ्गारनाट्यक्रमः ॥३७॥ अत्र न द्रागर्थप्रैतीतिः। एवं वस्त्वलंकारप्रतीतावपि द्रष्टव्यम्। पाकान्तराणि यथासंभवर्मूद्यानि॥

कटाक्षान् वामाक्षी मनोहरनयना रुद्रनृपति परितः सर्वतः किरति। "अभितः परितः-"इत्यादिना द्वितीया। कटाक्षलक्षणं तु संगीतरत्नाकरे 'यद्गतागतविश्रान्तिवैचित्र्येण विवर्त्तनम्। तारकाया: कलाभिज्ञास्तं कटाक्षं प्रचक्षते ।।' इति। अन्रैवं सम्मर्दसहिप्णोः शद्ारस्य पाठसमयेऽप्यास्वाद्यमानत्वादन्तर्ब- हिश्र स्फुरणं द्रष्टव्यम्।। नारिकेलपाकमुदाहरति । लीलेति। विस्तरेण व्यास्यातमेतव्वायिकाप्रकरणे मध्यमोदाहरणप्रस्तावे। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अत्रेति। एवं व्याख्यानसा- पेक्षत्वाच् हुँतमर्थप्रतीतिरित्यर्थः। दाक्षापाकनारिकेलपाकावर्थस्य द्रुतविलम्बित- प्रतीत्यो: परां कोटिमारूढौ। अतस्तदन्तरालवर्त्तिन्या मध्यप्रतीतेरनेकविधत्वात् तदनुसारेण कदलीरसालादिपाका: स्त्रयमूझ्या इत्याह। एवमिति॥

१ नालिकेर° T'. २ पूर्वरङ्गमित्यादि R., M2, M4. M6, M. ३ प्रतिपत्तिः Mr ४ P., T and T. have मधुक्षीरादीनि after this. ५ 'मुदाहार्याणि P., M1 T'. ६ ल्वाठ् तदन्त° P. द्रुततरमर्थ° p. ८ मध्यम p.

प्रतापरुद्रीये रत्ापणसमन्विते।

अथ काव्यविशेषा:। व्यङ्ग्यस्य प्राधान्याप्राधान्याभ्यामस्फुटत्वेन च त्रिविधं काव्यम्। व्यङ्न्यस्य प्राधान्ये उत्तमं कारव्यं ध्वनिरिति व्यपदिश्यते। अंप्राधान्ये मध्यमं गुणीभूतव्यङ्ग्यमिति गीयते। व्यङ्ग्यस्यास्फुटत्वेऽधमं काव्यं चित्रमिति गीयते। ध्वनिर्यथा। स्वामिन् गोत्रमहीधरान् किमधुना नीचैरविधत्से कुतो गाधानम्बुनिधीन् करोपि कुरुचे किं दिकूपतीनल्पकान्। इत्थ पार्श्वचरानुलापमखिलं न्यकूकृत्य धर्मैयिणा सृष्टः पद्मभुवा गुणैकवसतिः श्रीवीररुद्रो नृपः ॥३८॥

इत्थं काव्यसामय्रीं निरूप्य तज्जेदा निरूप्यन्ते। अथेत्यादिना। तेपां सामा- न्यतः स्वरूपनिरूपणपूर्वकं विभागमाह। व्यङ्ग्यस्येति। प्राधान्यादिनिमित्त- वशादुत्तमादिकाव्यानां ध्वन्यादिसंज्ञाप्रवृत्तिरित्याह। व्यङ्ग्यस्य प्राधान्य इत्यादिना। यथा लोके कस्यचिद् वस्तुनः संज्ञानार्थ प्रदीपादाविव व्यङ्ग्यार्थ- मेव वाच्यवाचकवैचिन्यादौ महाकविप्रवृत्तर्व्यङ्ग्यस्य मध्ये विश्रान्तिविरहेण स्वपर्यन्तं सहृद्यहृदयाकर्षगाच् तस्य प्राधान्यमित्यनुसन्धेयस्। तद्विरुद्धमप्रा- धान्यम्। तथ व्यङ्ग्यस्य घारुत्वापकर्षोपाधिक्कतं न स्वाभाविकमिति गुणी- भूतव्यङ्ग्यमित्यत्र च्विप्रत्ययेन सूच्यते। अधमकाव्यस्यास्फुटव्यङ्ग्यत्वेन नीर-

तच शब्दार्थालंकारयोव्याससमासाभ्यां निबन्धने शब्दचित्रमर्थचित्रमुभयाे- त्रमिति त्रेधों विभिद्यते॥ तत्र ध्वनिमुदाहरति। स्वामिन्निति। अल्पकानत्यल्पान्। अनुलापं मुँहुर्भा- पामसकृत्कथनमिति यावत्। धर्मैपिणा न तु कुलाचलादेपिमैपिणा। गुणैक-

१ T bas काव्यं after मध्यमं. २ कथ्यते M., M7 Mg, M4, M6. ३ °काव्यादीना t. ४ 'मुभय चित्रमिति p., T. ५ त्रिधा m. ६ मिद्यते m. " मुहुर्भाषणम् p., T, ८ 'द्यापरा- गिणा t.

.काव्यमकरणम्। .. अत्र प्रतापरुद्रस्य कुलशैलातिशायिसमुन्नतत्वमतिसमुद्रगाम्भीर्य लोकपालाधिकमैश्वर्ये च न्यज्यते। तथा कुलशिखरिपयोधिलोकपाल- निर्माणसंरम्भातिशायी सँवविर्लक्षणकाकतीयनिर्माणचिभरव इति चे व्यज्यते।।" गुणीभूतव्य ङ्रग्यं यथा। प्रत्यग्रप्रसरत् प्रतापविभवव्याप्ताखिलाशान्तरे विश्वन्नातरि वीररुद्रनृपतौ सिंहासनाध्यासिनि। आस्थानीं समुपरागतैन्ृपतिभिस्तास्तास्तथा दर्शिता: श्रेष्टा याभिरमुष्य काकतिविभोदृ्टिः कृपार्द्रीकृता॥३९॥

पार्थियानां तथाविधकार्पण्योकिपुर्न:पुनःप्रणामादि व्येंङ्ग्यं तास्ता- शेष्ट दर्शिता इति वाच्यादनतिशायि इति' गुणीभूतव्येड्ग्यता।

चित्रं त्रिविधम्। श्दचित्रमर्थचिन्नमुभयचित्रं चेति।

वसतिर्न पुनरचलादिवदेकैकगुणाधारः। अग्रौव्वत्यादिव्यङ्ग्यस्यागूढत्वाद्यपकर्ष- निमित्ताभावात् प्राधान्येनोत्तमकाव्यत्वमेवेत्यभिग्रायेणाह। अन्नेति।।

गुणीभूतव्यङग्यमुदाहरति। प्रत्यग्रेति। अन्न कार्पण्यवचनादिचेष्टाविशेपरू पव्यङ्ग्यस्य याभिरमुप्येत्यादिवाक्येनोक्तप्रायत्वादगूढत्वेन .न चारुत्वाविशय इत्याह। वाच्यादृनतिशायीति॥

१ शीला P. २ समुद्र गाम्भीर्य P. ३ R. drops च. ४ ध्वन्यते T'. ५ शैल for शिखरि in Mg and T. ६ 'पयोनिधि° Mg T., T. R. drops सव.० ८ 'विलक्षण: T., T, ९ वैभव T., T'. १० च is omitted in R., T., T'. ११ The sentence beginning with तथा and ending in व्यज्यते is dropped in P., M., and Mo १२ नृपवरे° P., T.,T'. १३ कृताभिषेक P. १४ प्रतापरुद्रदेवमहाराज Tv. १५ महादेव P. १६ शरणार्थिताना M., M2, M4. १७ तथातिकार्प' P., R. १८ पुरःसर for पुनः पुनः M1, 2, My M5. १९ प्रणामादिक T., T'. २० व्यह्ग्यादयः M., M2, My, M5. २१ T' has दर्शिता after इति. २२ 'व्यड्ग्यम् M/. २३ Omitted in P., Ra M., M2, Ma; M2 has शब्दार्थोमयचित्रभेदेन after त्रिविधम् T.

७२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

शब्दचित्रं यथा। क्षोणीरक्षणद क्षिणा: क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्ष्यक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्किप्तकौक्षेय काः। उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्दोर्दण्डयोश्चण्डयो- रगर्जदुर्जनगर्वपर्वतभिदा दम्भोलयः केलयः॥ अर्थचित्रं यथा। खग्गे जुज्झविजिम्भिए खिुमहीणाहांजलि विंविअं पेकखंतो जअल्छिवासकमलं मण्णंति विष्णाणिणः। मण्णे वीरपआवेरुद्दविहुणो जण्णेसु घेतुं उणो सिंट्टीए रिुंजीविआाइ विहिणी जरस्स पीठंतुयं ।। ४१।।" शब्दचित्रमुदाहरति। क्षोगीति। दुरीक्ष्यक्रमाः अभ्यासजनितलाघवाति- शयेन दुरवबोधायुधप्रयोगपरिपाटीकाः। कुद्रक्षत्रियपक्षो राजपार्शवलम्। कौक्षे- यक: खङ्ग:। "कुलकुक्षि-" इत्यादिना शैपिको ढकम्प्रत्ययः। यदैतत्सूय्रं भाष्यकारो न ममृपे तदा "दृतिकुक्षि-" इत्यादिना ढज्। स्वार्थिकः कप्र- त्ययः । अत्र दोदण्डक्रीडानामशनित्वरूपणं गर्वाणां पर्वतत्वरूपणे हेतुः । असः परस्परितं रूपकम्। तसिमिन् सत्यपि कवेर्वृत्यनुप्रास एवाभिनिवेशाच्छव्दचिग्र- स्यैव प्राधान्यमर्थचित्रस्य तु गुणभाव एवेति नोभयचित्रत्वमस्येति भावः ॥। अर्थचित्रमुदाहरति। खङ्गेति। खङ्गे युद्धविजृम्भिते रिपुमहीनाथाअ्जलिं बिम्बितं पश्यन्तो जयलक्ष्मीवासकमलं मन्यन्ते विज्ञानिनः । मन्ये वीरप्रतापरुद्रविभोर्जन्येपु ग्रहीतुं पुनः सृष्टयै रिपुजीवितानि विधेर्यांतस्य पीठाम्बुजम् ॥ जन्येषु युद्धेषु यातस्य गच्छतः । पत्तस्येति पाठे प्राप्तस्येति छाया। लच्छिवासे- स्यग्र लक्ष्मीशब्दस्य 'दिहौ मिथः सः' इति पाक्षिको हस्वः। घेतुं उणो इत्यत्र १ T., T, iusert तत् before शब्दचित्रं ; R., M., M2 and M, have चिन्रं यथा for शब्दचित्र यथा. २ दुरीक्ष' R .; 'दुरीक्ष T., 'द्ुरीक्ष्य' T'. ३° विजमिए T .; 'विजुंभिए T' .; विअम्भिप M. ४ रिपु' M., T., T. ५ पेह्गंतो T. ६ जय T., T'. ७ 'वरुंदवि' T'. ८ सिटिए T .; सिट्ठीए M .; सिण्ढीए T'. ९ रिपु° T ;. रिवु° T .; रिठ M. १० विहुणो M. ११ T has. after this अस्य च्छाया। खड्गे &c. as giveu in the commentary. १२ दुरीक्ष t, m., T. १३ प्रेक्षन्तो p. १४ मिदिही t.

फाव्यमकरणम्। ७३

उभयचित्रं यथा। विद्यासमुद्रे भुवनैकमद्रे प्रतापरुद्रे जितवैरिभद्रे। रक्षाविनिद्रे धृतशौर्यमुद्रे कान्तेव पृथ्वी रमते गुणार्द्े।।

'तुमुन्तव्यक्त्वासु अ्रहेः' इति तुसुन्प्रत्यये ग्रहेर्घेरादेशे घेसुमिति सिद्धम्। तस्योत्तरपदेन सन्ध्यभावः । 'पदयोः सन्धिर्वा' इति विकल्पितस्वात्। वीर- पसावेत्यत्र 'बा समासे' इति समासे विकल्पाद् द्वित्वाभाषः । जत्तस्सेति वर्त्तमा- नापदेशेन पराखुवैरिमाणसंग्रहणलम्पटस्य कमलभुवः केमलोपवेशनावकाशा- भावः प्रतीयते। अत्र प्रतापरुद्रखज्नप्रतिबिम्बिते रिपुनृपाञ्जलौ लयलक्ष्मीवास- कमछत्वमारोप्य तदपरवेनार्थसिद्धेन म्रसासनकमलत्वप्रतिपादनादपल्लवाल- कारः। अन्नैव कवेरभिनिवेशादस्यार्थचित्रत्वम्। वृश्यनुप्रासे तु गुणभाव एवेतिं नात्राप्युभयचिन्नत्वमिति भावः ।। उभयचित्रमुदाहरति। विद्येति। अत्रोभयत्र कवेरभिनिवेशादुभयचित्रत्वमित्य- भिग्नायेणाह। अन्नेति। यद्यप्येतत् प्राचीनालंकारकारैनोदाहृतं तथाप्यन्यतरप्रा- धान्येनेतर भेदद्दयवदुभय प्राधान्येनास्यापि सुवचत्वादविरोधः । किं च 'पादाम्नुजं भवतु वो विजयाय मजु-

इत्यत्रोपमानुप्रासयोरन्योन्यनिरपेक्षत्वेन समप्रधानभावयो: संसृष्टिमङ्गीकुर्वाजैः पूर्वैरेवोभयचिन्रमप्यङ्गीकृतमिति विज्ञेयम्। नन्वेपूदाहरणेपु यथायोगं विभावा- नुभावविशेषकथनेन वीरशज्कारयोः पर्यवसानात् कथमधमरवम्। सत्यम्। शब्दार्थालंकारयोरेव कविवियक्षाविपयत्वाद् विद्यमानोऽपि रसो दिवा चन्द्र- प्रेकाशवन प्रतीयते। तदुकं काव्यालोके 'रसभावादिविपयविवक्षाविरहे सति। अलंकारनिबेन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥' इति।

१ विज़ितारिभद्रे M., M4- २ कमलोपवेशनामावः m. ३ सुवचनत्वाद m. ४ प्रकार is omitted in P. ५.निबद्धो me 10

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

अंत्रानुप्रासोपमाभ्यां चित्रता॥ अेथ ध्वनिविशेषा निरुप्यन्ते।

च्याख्यौ प्रथमं द्वो भेदौ। अविवक्षितवाच्यस्यार्थान्तरसंक्रमिता त्यन्ततिरस्कृतवाच्यतया द्विविधस्य वाक्यपद्गतत्वेन द्वैविष्ये चातु- र्विध्यम्। विवक्षितान्यपरवाच्यस्य संलक्ष्यकमव्यङ्ग्यासंलक्ष्यक्रमव्य- ड्ग्यतया द्वौ भेदौ। संलक्ष्यक्रमव्यंङ्ग्ये शब्दशक्तिमूँले वस्त्वलंकार- रूपतया द्वैविध्ये वाक्यपद्गतत्वेन चातुर्विध्यम्।

एवं त्रिविधमपि काव्यं सामान्यतो निरूप्य तत्रोत्तमकाव्यं प्रपज्ञयितुं प्रति- जानीते। अथेति। विभजते। अन्रेति। अविवक्षितं व्यङ्ग्येन न्यग्भावितं वाच्यं यत्र सोविवक्षितवाच्यः । अन्यपरं व्यकूग्यपरं राजतात्पर्येण राजपुरुप- सेर्वनवद् व्यङ्ग्यपरत्वेनैव विवक्षितं विवक्षितान्यपरं तथाभूतं याच्यं यत्र स विवक्षितान्यपरवाच्यः । तत्र लक्षणामूलं चतुर्धा विभजते। अविवक्षितेति। तग्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्ये वाच्यसोपपद्यमानत्वेऽपि तावतानुपयोगादजहल्लक्ष- णामूलत्वम्। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये वाच्यस्यानुपपच्चस्वात् जहल्वक्षणामूलत्व- मिति विवेकः। संक्रमितेति णिचा व्यक्ञनसहकारिवर्गस्ायं प्रभाव इति सूच्यते। अभिधामूलं विभजते। विवक्षितेति। संलक्ष्य: स्फुटसंबेद्य: क्रमो व्यद्ग्यव्य- अकयोर्यत्र स संलक्ष्यकमच्यकूग्यः। यत्र व्यअकस्य विभावादेव्यग्वस च . रसादेः सव्पि कमो निशितसूच्या शंतपत्र पत्रशतवेधवदाशुभावित्वाज्ञ लक्ष्यते सोSसंलक्ष्यक्रम व्यङूग्यः। तत्राचयस्य शब्दार्थोभयवाक्िमूलत्वेन नैविध्यं सिद्धव- स्कृत्यार्यं चतुर्धा विभजते। संलक्ष्येति। जातिगुणादिरूपोरडर्थो वस्तु। तदेव

१ R. omits अत्र; अन्नोपमाप्रासाम्यामुभयचिन्नता M6; मत्रानुप्रासोपमाय M., M/. २ T. has अथ ध्वनिविशेषा: as a heading before it. ३ कथ्यन्ते निरुप्यन्ते व Mr ४ मथ M., M4 ५ मेदी द्ी P., T. ६ जयह्ग्यस्य M., Mg Mr "मूलत्वे R. ८ सेवेद m. ९ नुपपद्यत्वात् t. १० शतपत्रच्छेदवदाशुविदितरपान् m.

काव्यप्रकरणम्।

अर्थशक्िमूले संलक्ष्यक्रमव्यंद्ण्येऽर्थस्य स्वतःसंभवित्वेन केविप्रौ- ढोकिसिद्धत्वेन कविनिवद्धोकिलिद्धत्वेन च 'न्रैविध्यम्। त्रिविधस्य वंस्त्वलंकाररूपतया द्वैविध्ये पँड्डिधत्वम्। पद्गिवस्यापि व्यङ्ग्यव्यंख- कतया दवैविष्ये द्वादशविधत्वम्।द्वादशविधस्यापि प्रबन्धगतत्वेन वाक्य- गतत्वेन पद्गतत्वेन चे नैवित्ये पट्निंशत्मकारोऽर्थशकिमूलोऽनुरणन-

विच्छित्तिविशेपयुक्तमलंकार: । द्वितीयः पदन्रिंशत्प्रकार इत्याह। अर्थशकति- मूल इतयादिना। अर्धल मूलभूतस व्यस्षकरयेलर्थः । यो न केवलं साहित्य- मान्रसिद्ध: किं तु लोकेऽप्यीचिलेन संभाव्यते स स्वतःसंभवी । यः पुनरस- धपि लोके कविना प्रतिभामात्रेण संभाव्य संपाद्यते स कविप्रौढोकिसिद्धः । कविनिबद्धवकृप्रौढोफिसिद्स्तु कविनिबढ्ोकिसिद् इति त्रयाणां विवेकः। षड्डिघस्येति। व्यअकसेति भावः। व्यङ्ग्यव्यअकतयेति। व्यक्ग्ययोर्वस्त्व- लंकाररूपयोर्ष्यअकतयेत्यर्थः । तथा घोकं काव्यमकाशे 'अर्थशक्त्युद्धवोऽप्यर्थो व्यक्षकः संभवी स्वतः। भढोक्तिमान्नात् सिद्धो वा कवेस्तेनोदितस्य वा॥। वस्तु वालंकृतिर्वेति पड्भेदोऽसौ व्यनक्ति यत्। वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः ।।' इृति। हेमचन्द्रस्तु औ्रौढोकिमन्तरेण स्वतःसिद्धस्याप्यकिंचित्करस्वात् सिद्धंत्व- मेव सर्वन्नेति स्वतःसंभवित्वादिभेदत्रयं नाङ्गीचकार। अनुरणनेति। घण्टादे: प्रैथमस्त्रमान्तरभावी सिग्ध: स्वनोऽनुरणनम्। तत्सादृश्यात् संलक्ष्यक्रमव्यद्-

'विष्छित्तिशोभिनैकेन भूपणेनेव भामिनी। पदयोलेन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ।' इति ध्वन्याचार्यवचनात् पद्गतेष्वपि रम्यत्वमस्तीति "वेदितव्यम्। तृतीय-

१ व्यड्ग्यस्य Mr- २ संभावितत्वेन M. ३ R. drops कवि. ४ 'निबन्धनोक्ति' T., T; निबद्धवक्तप्रौढोकिति P. ५ त्रैविध्ये M. ६ वस्त्वलंकारतया R. v पड्डियम् M., M5. ८ 'व्यञ्जकभेदतया M., M2, M6. ९ च is omitted in P.and R. १० कविनिबन्ध- नोकि° t., p. ११ सिद्धमेव p. १२ संमवत्वा p., m., १३ प्रथमध्वननानन्तर° P. १४ स्तििग्वस्व्नो' P .; सिग्वस्व्रनानन्तरमावी T. १५ विदितव्यम् P.

७६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

धधनिः । उभयंशक्तिमूलो वाक्यगतत्वेनैकविध एव। एवं संल- क्ष्यक्रमव्यङ्न्यध्वनेरेकच/वारिंशद्देदाः। असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसा- दिध्वनि: प्रबन्धवाक्यपदपदैकदेशरचनावर्णगतत्वेन पड्डिघः । एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः सप्तचत्वारिंश्देदाः। अविवक्षितवाच्य भेदै- श्रतुर्भि: सह ध्वने: प्रथमं शुद्धा एकपश्चाशद् भेदाः। तेपां प्रत्येकमेकै- कस्यैकेकेन संबन्धे प्रथमभेदस्यैकपश्चाशद् भेदाः । द्वितीयस्य पश्चा- शद् भेदा:। तृतीयस्यैकोनपश्चाशद् भेदाः। अॅनेन क्रमेणोत्तरो त्तरस्यै-

माह। उभयशक्तीति। एकावध एवति। प्रकारवैचित्रयकल्पनस्य र्दुःशकत्वा- दिति भावः। अनुरणनध्वनिभेदान् क्रोडीकृत्याह। दवमिति। एकश्र चत्वारिं- शच्च एकचत्वारिंशदिति द्वन्द्वः। 'सर्वो द्न्द्ो विभाषयैकवन्गवति' इत्येकवभ्भावः।

पुंसकत्वाभावः। नापि भेद्यलिद्गत्वम्। विंशत्यादीनां नवत्मन्तानाममरकोशे 'तासु चानवतेः ख्रिरियः' इति नियमेन स्रीलिङ्गताभिधानात्। यद्वा एकोत्तरा चत्वारिंशदिति मध्यमपद्लोपी समासः। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। द्वितीयम- भिधामूलध्वनिं विभजते। असंलक्ष्येति। रसादीनामानन्त्येन तन्जेदकल्पनस्या- शक्यत्वात् तंद्द्योतकप्रबन्धादिक्कृतो रसादेः पोढा विभाग इत्याह। प्रबन्धेति। सर्वानपि ध्वनिभेदान् संकलरयाह। एवमिति । शुद्धा ध्वन्यन्तरासंबद्धा इत्यर्थः । मिश्रभेदानाह। तेपामिति। तेपां शुद्धानामित्यर्थः। ननु लक्षणामू- लध्वनेरभिधामूलध्वनिसंबन्धे यथैको मिश्रभेदस्तथैवाभिधामूलध्यनेर्षक्षणामूल- ध्वनिसंबन्धे भेदान्तरं भविष्यति। एवमेकपज्जाशतोऽपि भेदानां विचार्यमाणे

छ्विंशत्युत्तरशतत्रयाधिकसह स्रसंख्यावलम्बनमयुक्तमिति चेत सत्यम्। भेदह्येS- पि तस्यामुना संबन्धोऽमुष्य वा तेनेति संबन्धिप्रतिसंबन्धिनोरुचारणव्यत्यास- मात्नं न पुनश्रमत्कारधिशेषः। अतस्तेपां यथायोगं मिथोऽन्तर्भाव एवेति युक्तमे- वोक्तम्। तदेतदाह। अविवक्षितवाच्यस्येति। विषयव्यात्यर्थ ध्वन्यन्तरेऽप्य- न्तर्भावं दर्शयति। अनेनवेति। भूयो विभागमाह। तस्यापीति। ध्वन्योः संदेहा-

१ व्यड्ग्पे R., M5. २ M. omits this sentence. ३ द्वितीये R .; द्वितीयभेदस्य M. ४ तृतीये R .; तृतीयभेदस्य M. ५ अनेनैव M., Mp My M5. ६ 'णोत्तरोत्तरपरित्यामे M., Mg M5. दुःशक्यत्वा m .; दुःशक्तत्वा mg. ८ तद्भेद्ये तत्प्रबधा P.

:काव्यप्रकरणम्ं। ७७

कैंकभेदपरित्यागे पड्विशत्युच्तरशतत्रयाधिकसहस्त्रसंख्याकां मिश्र- भेदाः। अविवक्षितवांच्यस्य विवक्षितान्यपरवाच्यसंबन्धे यो भेद-

न पृथग्भूतः । अनेनैव क्रमेण वस्तुष्यनेरलंकारध्वनिसंबन्धभेदोऽप्यल कारध्वनेर्वस्तुध्वनिसंयन्धान्न पृथग्भूत इति पूर्वपूवस्योत्तरोत्तरसंबन्धे एकेकभेदन्यूनता शेया। तस्यापि मिश्रणस्ये त्रिरूपेण संकरेणैकरूपया संसृष्ट्या च पुनश्रतुर्धायोजने चतुरुत्तरशतत्रयाधिकपश्चसहसत्राणि भेदा:। शुद्धाश्न्द्रशरा मिश्रा ऋुतुनेत्रानलेन्दवः ।

तॅन शुद्धानामेकपश्चाशज्द्रेदानां नामधेयानि कथ्यन्ते। पदगतार्थान्तर- संक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिः। १। वाक्यगतार्थान्तरसंक्रमिताविव- क्षितवाच्यध्वनिः।२। पदगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्यव्वनिः।३। वाक्यगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्यध्वनिः। ४। पदगतशब्दशक्ति-

ध्वनिः। ६। वाक्यगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिः।७। वाक्य- गतशब्दशक्तिमुलसंलक्ष्यक्रमालंकारध्यनिः ।८। पदगतस्वतःसिद्धार्थ-

स्पदत्वेन/नुग्राह्यानुग्राहकभावेनैकव्यअ्षकानुप्रवेशेन च त्रिरूपेणेत्यर्थः। संकरवत् सापेक्षत्वाभावात् संसृष्टेरेकरूपत्वं द्रष्टव्यम्। फलितां संख्यामाह। चतुरुत्त- रेति। न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थमुक्तामेव संख्यां संकेतभापया करोडीकृत्याह। शुद्धा इति। अन्राह्प्रस्तारो व्युत्क्रमेण द्रष्टव्यः । चन्द्र एकः । शराः पञ्च। ऋतवः पद। नेग्रे द्वे। अनलाख््यः । इन्दुरेकः। अब्धयश्चत्वारः । खं शून्यं बिन्दुरित्यर्थः । अग्नयख्तयः । शराः पञ्च। तहि किंनिमित्तं काव्यप्रकाशकारोS- न्तर्भावयातयामानपि कतिचिद् भेदान् संगृह्य चतुरुत्तरचतुःशतीयुवायुतसंख्या-

१ वाच्यस्य संबन्धे R .; 'वाच्यस्य घ संबन्धे M., M4 Mg. २ 'क्षितवाच्यसंबन्धभेद: M., Mg, My M5; 'विवस्य संवन्धोऽपि M1. ३ संबन्धेऽ्य' R. ४ संबन्धभेदात् R. ५ After this M. and Mg have संदेहास्पदत्वेनानुग्राह्यानुग्रादभावेनेकव्यञ्चकानुप्रवे- शेन इति. ६ After this M2 has अनुग्राह्यानुग्राहकभावः संदेहलक्षणश्रैकव्यञ्कानुप्रवे- शक्षेते तु संकरभेदा: ७ अत्र P., M6. ८ क्रमव्यङ्ग्यवस्तु M5. ९ p. drops संख्या.

प्रतापरुद्रीये रत्वापणसमन्विते

शक्तिमूंलो वस्तुना वस्तुच्चनिः।९। पदगतल्रतःसिद्धार्थशक्तिमूलो

णालंकारध्चनिः। ११। पदगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेण वस्तु- ध्वनः।१२। वाक्यगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुच्चनिः१३। वाक्यगतस्वतःसिद्धार्थशकिमूलो वस्तुनालंकारध्यनिः। १४। वाक्य- गतसवतःसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेणालंकारव्वनिः।१५। वाक्यगतखतः- सिद्धार्थशकिमूलोSलंकारेण वस्तुध्यनिः ।१६। प्रबन्धगतसवतःसिद्धार्थ- शकिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः ।१७। प्रबन्धगतखवतःसिद्धार्थशकतिमूलो

रेणालंकारध्यनिः। १९ । प्रबन्धगतस्वतःलिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेग वस्तुप्वनिः। २०। पदगत्केविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्यनिः ।२१। पद्गत केविप्रौढोकिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंका- रध्वनिः।२२। पदगतकेविम्रौढोकिसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेणालंकार- ध्वनिः।२३। पद्गतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्व- निः।२४। वाक्यगतकविप्रौठोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्निः

।२८। प्रबन्धगतकविमौढोकिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः।२९।

प्रबन्धगतकविप्राढीक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेण वस्तुध्चनिः । ३२। कानू संसृष्टिसंकरायत्तमेदानजीगणत्। को वेद किं वात्र निमित्तं तत् पुनस्त एव तत्रभवन्तो विदांकुर्वन्तु। अस्माभिस्तु 'युक्तियुक्क वचो ग्राह्यं न तु पूरुप- गौरवात्' इति न्यायसरणिरनुसरणीयेति विद्योनाथहृदयम्।।

१ 'मूल M- २ 'मूल M. ३ 'मूल M1. ४ 'मूल M1; similarly 'मूल° for 'मूलो althrough in Mr ४ कवि omitted in Mg. ५ T' has निबन्धोक्ति for प्रोढोक्ति ६ °निबन्धोक्ति' T. 'निबन्धोक्ति® T. ८ 'निबन्वोक्ति T. ९ 'निबन्धोक्ति' T'. १० वा तत्र P., T. ११ विद्यानाथस्य हृदयम् P.

काव्यपकरणम्।

पदगतकविनिंब्रद्धोकिसिद्धार्थशकिमूलो वस्तुना वस्तुप्वनिः ।३३।

पदगतकविनिंषद्धोकिसिद्धार्थशक्तिमूलो Sलंकारेणालंकारव्यनिः। ३५।

वाक्यगतकविनिबद्धोकतिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्यनिः।३७।

वाक्यगत कचिनिषद्धोकिसिद्धार्थराकिमूलो 5लंकारेणालंकारध्बनि:३९/

प्रबन्धगतकविनिंषद्धोकिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्निः।४१। प्रबन्धगतकविनिंषद्धोकिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्निः ।४२।

प्रबन्धगतासंला्यकमव्यक््यो रेसादिध्वनिः। ४५। वाक्यगतासंलक्ष्य- क्रमव्यङग्यो रेसादिध्वनिः। ४६। पंदगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि- ध्वनिः। ४७। पदैकदेशगतार्संलक्यक्रमव्यङ्ग्यो रसाविध्यनि: ।४८1 रचनाग तासंलक्ष्यकमव्य कूज्यो रसादिध्वनिः ।४९। वर्णगतासंलस्ष्यन मव्यडूग्यो रसादिध्यनिः। ५० । वाल्यगतोभयशकियूलो ध्वनः।५१। तेन्र दिक्मान्रमुदाहियते।

सूर्धानो यूँयमारमाका: किमित्यौचत्यमिच्कथ। इति प्रतापर्रद्रस्य प्रणता: प्रतिपार्थिवाः॥४३॥ थथ प्रतिपतिसौकर्यार्थ शुद्धभेदानां प्रतिज्ञापूर्वकं नामानि कथयति। तन्रेति। गतार्थमेतद्। अन्र कतिपयोदाहरणप्रदर्शेनेनेह कुशलानां भेदान्तराणि सुबीधानीत्यमिन्रा- येणाह। तत् दिक्मात्रमिति। उदाहरति। मूर्धान इति। आसाका धर- १ निवद्धयक्तप्रोठोक्तिसिद्धा® M1, M4 निबन्धनोकि° M .; 'निबन्धार्थशक्ति° Mg. २ रस-, ध्यनिः M2,Mc. ३ पदपदैकदेशमेदेन रचनागतांसंलक्ष्यक्रम (for ४७-४८-४९) M. ४ अत् M2j अप M/; तभ is omitted in M6. '५ पदगतार्थान्तर° M. ६ यूयमरमार्क Mg. व्योन्नत्यशालिन: M. M. notices देवस्य for र्द्रस्य. ९ सुबोधानीत्याद p:

८० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

: अंत्र आस्माका इति सेवदैन्यभूमयो वेयमीटशानामस्माफं संबन्धिन इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यता।

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथा।

विशदिमविलिप्तवियतो धवलिमपरिपूरिताखिलाशान्ताः। विहरन्ति यशःपूरा गौराः श्रीकाकतीन्द्रस्य ॥ ४४॥

अत्न विशदिमविलिप्तवियत इत्यन्तर्तिरस्कृतवांच्यम्। अनेनैव क्रमेण वाक्यगतत्वेनाप्युदाहार्यम्।

दीयाः। "युप्मदसंदोः" इत्यण्प्रत्यये "तस्पिन्नणि च " इत्यास्माकादेशः। अग्रास्माकप्रंकृत्यास्मच्छव्देनास्मदर्थमहित्वैव तावतानुपयोगाद् दैन्यविशिष्टोऽस- दर्थ: सामान्यविशेषभावसंबन्धेन लक्ष्यत इत्याह। सर्वदैन्येति। व्यङ्ग्यं पुन- र्वीररुद्रवैरिणां वैनतेयसंनिधाने वाताशिनामिद विक्रमविमुखत्वमित्येतदभिसं- धायाह। अन्रेति।

विशदिमेति। अत्र विशदिमधवलिम्नोर्विपयभेदान्मियो न पौनरुक्त्यम्।

नापि न पौनरुक्त्यमिति विज्ञेयम्। अन्न विलितपदं मूर्त्तोचितस्य विलेपनस्या- मूर्ते वियत्यनुपपद्यमानत्वात् स्वार्थपरित्यागेनोपरञ्ञनातिशयं कार्यकारणभावसं- बन्धेन लक्षयदाकासे प्रकाशाधिक्यं व्यनक्तीत्यभिप्रायेणाह। अन्रेति। भनेनै-

१ अन्नास्माकमिति Mg- २ M6 omits सर्व. ३ दैन्यविश्रान्तिभूता ये व्य M1. ४ वयं तादृथाना P. ५ संबन्धिनो यूयमित्यर्था° P.,T., T.६ 'संकमिताविवक्षितवाच्यता T., T. • 'वाच्य M .; °वाच्यध्वनिर्यधा M2; 'तिरस्कृताविवक्षितवाच्यता L4 'वाच्यत्वं MI; वाच्यता R .; वाच्यो ध्वनिर्यथा T., T. ८ धवलिम M. ९ 'तिरस्कृताविव क्षितवाच्यता M4. १० वाच्यत्वम् T., TV., M1, M5; ११ 'स्मदोरन्यतरस्या खञ् घ p., T. १२ मिथो is omittcd in p.

काव्यप्रकरणम्। अंथार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा। अब्दानृतून् विना मासान् शुकपक्षान् विना तिथीन्। रात्रीर्विर्नापि कोंड्कन्ते कोकतीयरिपुलिियः॥४५॥ अत्र ऋतुपभृतीनां मैन्मथोद्दीपकत्वात् तद्भावो रिपुस्त्रीभिराँकाङ्- क्ष्यत इति प्रतीयते। तेन तासां प्रियवियोगर्रूपं वस्तु व्यज्यते। अनेन प्रतापरुद्रस्य सर्वे शत्रवो निहता इति वांच्यादतिशयः । तथा प्रियवि- रहविधुरा: शय्ुलिय: कतिपयवैत्सरान् जीविताशया प्रथममृतूनामें- भावं वॉञ्छन्ति। अनेन्तरं तानि गमयितुमशक्ताः कतिपयमासेपु

वेति वाक्यगतत्वमेवात्र भेदकमिति भावः । अत्र जहदजहल्लक्षणयोर्वस्तुमात्रं व्यङ्रग्यम्। तच शब्दैकव्यापाराद् व्यअ्ञनादेव। अन्यथा लक्षणाया एवांनुपा- देयतवप्रसज्गादिति द्रष्व्यम्। तदुककं काव्यप्रकाशे- 'यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते। फले शन्दैकगम्येSग्र व्यञ्जनाब्वापरा क्रिया ।।' इति। शब्दशक्तिमूलापेक्षया भेदबाहुल्येन बहुवक्तव्यत्वादर्थशक्तिमूलानादावुदाह- र्चुमाह। अथेति। अब्दानिति। अत्र ऋत्वाद्यभावाकाङ्क्षाया वाच्यत्वेऽपि तस्या: कामोद्दीपकतवहेतुकत्वं व्यङ्ग्यमेवेत्यभिप्रायेणाह। अन्नेति। तस्य व्यङ्- ग्यमाह। तेनेति। तेनानन्तरोक्तव्यङ्र्ग्येनेत्यर्थः । तस्यापि व्यङ्ग्यमाह। अने- नेति। मियवियोगेनेत्यर्थः । व्यज्यत इत्यनुपज्यते। एवमुत्तरोचरव्यङ्ग्य एव कविसंभ्रमविश्ान्तेरस्य वाच्यादुत्कर्पो येवास्य ध्वनिव्यपदेश इत्याह। इति वाच्यादिति। किं च प्रथमकक्ष्यायां प्रतीयमानस्य ऋत्वाद्यभावाकाद्क्षालक्ष- णस्य वस्तुनो व्यक्षकवस्तुत्रैविध्यात् त्रैविध्यमित्याह। तथेत्यादिना॥

१ अतः स्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो M1. २ तिथी: M., M1. ३ विना च M., Mp Mg. ४ काइश्षन्ति P. ५ काकतीन्द्ररिपठ° M., M7 M2. ६ कामोद्दीपकत्वात् P., T., T. राकाङक्षित R. ८ 'रूपस्तु Mr-९ सर्वेऽपि M.,Mr M2; सर्वशत्रवो M4; सर्वे is emitted in M5. १० वाच्यातिशाय: M., Mp Mg- ११ तथा हि M4. १२ वत्स- रजीवितेच्छया R .; वत्सरजीविताशया M. (M. notices वत्सरान्); 'संवत्सरान् M4. १३ 'ममावान् M.,M2. १४ माकाड्क्षन्ति M4 १५ तदनन्तरं M/. १६ गन्तुमशक्ता: R. 11

प्रतापरुद्ीये रतापणसमन्विते

प्राणान् धारयितुमुंधुक्ता ज्योत्सावतां पक्षाणां विमाशं वाञ्छन्ति.।,अन- न्तरं मासानप्यपनेतुमपारयन्त्यः कतिपयतिथिषु जीविताशया रॉन्नी- णामसृष्टिमंभिलपन्तीति बंहुवस्तु वस्तुना व्यज्यते। वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा। दृष्टा काकतिवीररुद्रनृपतेः कीति जगद्व्यापिनी वस्तुं वाञ्छति शंसुरत्र शयितुं लॅक्ष्मीपतिः काङ्क्षति। स्नातुं धावति दिव्यतापसगण: संवधितुं वार्धय- श्ेष्टन्ते सविलासमभ्रमुरपि स्प्रष्टं शनरीहते ॥४६॥ अन्र हरस्य कैलासभ्रान्ति: हरे: क्षीराणवभ्रान्तिरिति भ्रान्तिमदर्ल- कारो व्यज्यते।।

प्रतापरुद्रस्य रणे कपाण:

आलम्बते रोषकपायितस्य कालीकटाक्षस्य विजृम्भितानि॥ अेत्रालम्बत इते निदर्शनालंकारेण सकलरिपुक्षय: क्षणाद् हत इति वस्तु व्यज्यते।। दृष्टेरेति। अत्र कीर्ती शंभुप्रभृतीनां निवासाकाङ्क्षादिलक्षणेन वस्तुना तेपा यथाक्रमं कैलासक्षीरोदमन्दाकिनीचन्द्राअमातज्ञआ्रान्तिरूपो भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते। तदेतदाह। अत्र हरस्येति। अन्र व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येनाकंकार्यरवेऽपि ब्राह्मणथ्रमणन्यायेन प्रत्यभिज्ञानबलादलंकारव्यपदेशो न विरुध्यते। एवमन्य- त्राप्यलंकारध्वनौ वेदितव्यम्।। प्रतापेति। कपायितस्यारुणीकृतस्य। अग्र कृपाणस्य चण्डिकाकटाक्षविजृ- म्भितालम्बनासंभवाद्विजृम्भितानीव विजृम्भितानीति सादश्याक्षेपादसंभवद्धस्तु- संबन्धरूपो निदर्शनालंकारः ॥ १ मुद्यता R. २ मासान् वाहयितु° P. २ ०दिवसेषु R. ४ रात्रीणामप्य सृष्टि' M5; रात्रीणा विसृष्टिं M7. ५ 'ष्टि संममिलषन्ती° R. ६ वस्तुना बहुवस्तु P. · ल्क्ष्मीपतिः काइसते R., लक्ष्मीपतिर्वञ्छति T. ८ वाञ्छति R. ९ क्षीराब्धि M., M7, M2, M5. १o R. and M has अलंकारेणालंकारध्वनिः treated before अलंकारेण वस्तुध्वनिः ११ यत is omitted in M., M7, M2, My M6. १२ क्रियत M., M1, Mg, Ms.

काव्यप्रकरणम्। ८३

झलंकारेणालंकार्यनिर्यथा। काकतीयविभो: कीर्ततिपुण्डरीके विजुम्भिते। घप्ते मधुकरकीडां तमालश्यामलं नभः ॥ ४८॥ अन्र कीर्ततिपुण्डरीके नभोभ्रमरकीडां धत्त इति निदर्शनालंकारेणा- श्रयाथयिणोरंनानुगुण्यरूंपोऽधिंकालंकारो व्यज्यते। आश्रयस्य कीर्ति- पुण्ड रीकस्य वैपुल्यं भ्रमरसादृश्यप्रतिपाद्नेनाल्पत्वं नभसः प्रतीयते ।.

अॅथ कविम्रौढोफिसिद्धार्थशकिमूलो वस्तुना वस्तुध्चनिर्यथा। आावं भावं खुरलिविहरत्कार्तिके येषुर्जांत-

शश्बद्वीतां भुवनमहितां काकतीन्द्रस्य कीर्तति क्रौश्चरमामृद्भवति मेहतो विस्मयानिश्धलाङ्क ॥४९ ॥

काकतीयेति। पूर्ववच्निदर्शनालंकारः । अनानुगुण्यरूप इति। आधारस्य नभसोऽल्पसवादाधेयल्य यशसोऽधिकत्वाश्तेति भावः । तच व्यज्यत इत्याह। आश्रयस्येति। एषु खतः सिद्धेति। व्यक्षकस्य लोकसिद्धार्थत्वादिति भावः॥। अथ कविप्रौढोफिसिद्धार्थशक्तिगूलेपु वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरवि। श्रावं भावमिति। श्रावं आवं पुनः पुनः श्ुत्वेत्यर्थः। "आभीक्ष्ण्ये णमुलि नित्यवी- प्सयोः" इृति द्विर्भावः। खुरलिर्मल्लादिसाधनशाला । तत्र विहरतः कीढतः कार्शिकेयस्य कृत्िकापत्यत्य स्कन्दस्येपुणा शरेण जातं यच्छिद्रं तस्य छभना व्याजेन या शवणपदवी । वाहिनिर्गतं बाणरन्ध्रमेव श्रवणसरणिर्वभूवेति भाव: । तत्र चरति ताच्छील्येन तां तथोकाम्। पुरा किल कार्तिकेय: खुरलीविहरणवे- लायां परशुदामस्पर्धया क्रौज्ञगिरिं ददारेति प्रसिद्धिः। भुवनानां महितां पूज्य- मानामिति शेपपछ्ठया निष्ठान्तेन सभासः । अत एव "केन घ पूजायाम्" इत्यादिषु कारकपध्या एव समासनिपेध इति हरदत्तः । अन्र करौज्जादेर्निश्र- १ रपाधिका P. २ 'धिकोऽलंकारो R. १ पष स्वतः सिद्धार्थशचिमूलथ R. ४ अथ is omitted in R., M., Mr Mg, M6; M, has पुनः for अथ. ५ मूलत्वेन M., M6; मूलत्वं यथा R., Mat M4. ६ जात: R., M., M1, M2, M5. •काकतीयस्य M., M1, Mg, M6. ८ कुश्च° M. ९ महिती R.

प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्चिते अत्र प्रेतापरुद्रस्य कीर्तिः स्ावराणामपि विसयकारिणीति वस्तु व्यज्यते।। वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा। वीरर्द्रभटान् दुष्टा जैयलक्ष्मीवृतान् रणे। कर्षन्त्यरिवधूकेशान् कानने कण्टकिट्ठुमाः॥५०॥ अत्र जयलक्ष्मीसेमालिग्वितान् वीर्ररुद्रभटान् टृष्टरा समदना इव कण्ट- किद्ठुमा: शैत्रुवधूकेशान् कर्षन्तीवेत्युत्मेक्षा व्यज्यते। अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा। ओसरइ सहीहि समं लेजा बहुआए सिढिलमाणाए। अप्पग्गहणभैयेण वै सविहगए मेणोहरे दइए ॥ ५१ ॥ लाङ्गत्वे विस्मयादिवेति हेतोरु्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षालंकारो व्यअ्ञकाप्रयोगाद् गम्यः। एवमलंकारे सत्यपि क्रौज्चक्ष्माृदिति वस्त्वेव स्थावराणामपि विसायकारिणी कीर्त्तिरिति वस्तु व्यनक्ति न पुनरलंकारभागः । अतो वस्तुना वस्तुध्वनेरेवेद- मुदाहरणम्॥ वीररुद्रेति। निगदव्याख्यानमेतत्।। ओसरईति। त्वोदवापोता इत्यपशब्दस्याकारः। अपसरति सखीभि: समं लज्ा वध्वा: शिथिलमानायाः। आत्मग्रहणभयेनेव सविधगते मनोहरे देयिते॥ भैयेण वेत्यत्र 'इवस्य पिवमिवतिवद्वा' इति वशव्दस्य केवलो वकारो

छाया। अपसरति सखीभि: समं लज्ा वध्वा : शिथिलमानायाः। आत्मग्रहणभयेनेव सविधगते मनोहरे दयिते॥ १ प्रतापरुद्रकीर्तिः M1, Mg; क्षमाभृतो निश्लाद्गन्वेन वस्तुना स्थावराणामपि विस्मयकारिणी कीर्ततिरिति M. २ वस्तु is omitted in M2. ३ जयश्रिया Mr ४ M5 has समावृतान् for वृतान् रणे. ५ 'वृतान् M4; समागतान् M5-६ वीरभटान् M5. शत्रुवधू is omitted in M5. ८ इव is omitted in M5. ९ अपसरइ P. १० लंजा T,R. ११ अपगद्दण T, अपगहण R. १२ मपण M. १३ व्व P., M. १४ मणहरे R. १५ छाया is omritted in T. and p. १६ भये नेवेत्यत्र t.

काव्यप्रकरणम् ।

अत्ोत्म्रेक्षयालिङनं वस्तु व्यज्यते॥ अलंकारेणालंकारध्चनिर्यथा। अभयं याचमानानां काकतीयेन्द्रविद्विषाम्। रक्षां नाझीकरोतीव वन शौखाग्रकम्पनैः ॥५२॥ अन्र नाजीकरोतीवेत्युत्पेक्षया प्रतापरुद्रशत्रुभ्यो रक्षणं कर्त्तु वनमापे बिभेतीवेत्युत्मेक्षा व्यज्यते।। केविनिद्धव कृपौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा। जह तेह व होदु अँखा णरणाह करेहि रक्खणं ससिणो। जं ताए केडखुक्का ओंणत्ता तं मसीकादुं।। ५३। अम्र विरहातुरा आर्या चन्द्रिकामसहमाना 'रोपोज्ज्वलितया कटा- क्षोल्कया चन्द्रं मपीकरोति सै रक्षणीय इत्यनेन वंस्तुना इतः परं से जीवितं धारयितुमशकांचुनैव त्वैया समागन्तव्यमिति वस्तु व्यज्यते।

अभयमिति। अत्र क्रियोतप्रेक्षयोर्व्यकूग्यव्यस्ञकभाव इत्याह अन्नेति।। अथ कविनियद्धव कृप्रौढोकिसिद्धारथेपु वस्तुना वस्तुध्वनिमुदाहरति। जैह तह वेति। 'नवीच्ययो दातादौ' इति हस्वः। यथा तथा वाभवत्वार्या नरनाथ कुरु रक्षणं शशिनः । यत्तया कटाक्षोल्का आज्ञापिता तं मपीकर्ततुम्।२२बिल- म्पितागमनं प्रियं प्रति विदुग्धदूतीवचनमेतत्।।

छाया। यथा तथा वा भवत्वार्या नरनाथ कुरु रक्षणं शशिनः। यत्तया कटाक्षोल्का आशञप्ता ते मपीकर्तुम्।। १ लिङ्गनरूपं वस्तु T'., R., T .; 'लिङ्ग नादिकं M., M2, Mo्, Mg. "लिङ्गनस्वरूपं M1- २ शाखाप्त® M1. 3 वनमपि is dropped in R. ४ कविनिबद्धार्थशक्तिमूलत्वं यथा R .; कविनिबन्धनोक्तििद्धार्थशक्तिमूललवेन M .; कविनिबन्धनार्थशक्तिमूलं यथा M2; कविनिवद्धार्थ- शक्तिगूलं यथा M5- ५ जह R. ६ वा T"., T. ७ अंआ R. ८ करहि गरणाह Mr ९ कड- खोक्का M1 कडख्खुक्का T. १० आाखित्ता (छाया आक्षिप्ता) M. ११ विरहार्त्ता M- १२ रोष- ज्वलितया M1. १३ सा रक्षणीया M., M1, M2, M4 Mg. १४ वस्तुना is omitted in Mr १५ सा omitted in P. १६ काधुना M/- १७ त्वयागन्तव्यं M., Mr M2; M4,M5. १८ वस्तु omitted in M,- १९ अभयमिति is omitted in p. २० जह तवेति P. २१ नीवाच्य p. २२ छांया is omitted in p. and T. २३ दूती is omitted in t

प्रतापरुद्रीये रलापणलमन्विते

वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा।

कस्त्वं शुभ्राखिलाज्ञश्वरसि ननु यशो वीररुद्रस्य 'वर्ते कोडयं ते दीपदेह: स्फुरति परिसरे मंत्सुद्दत्तत्प्रवापः। प्रच्छाधालं स्फुरन्दिः कुमुदसरसिजैः ख्यापितं वे: स्वरूपं सोमार्कौ स्वागतं वामवधिगिरिरंह कल्पितो निस्तमस्क:॥५४॥

अन्न मतापरुद्रयशःप्रतापयो: सोमार्कसादश्यपतीतेरुपमा व्यज्यते॥ अलंकारेणालंकारध्वनिर्यथा। उवह हला बंहुआए तंईं आरूढो वि जिम्सरो माणो। पिवइसेमाअमसंभमसंजाअभेएव्व ओसरइ॥ ५५॥

फस्त्वमिति। थत्र प्रथमार्धे लोकालोकवीररुद्रयशसोः प्रभनोत्तरवाक्यानि संस्वारि। द्विंतीयार्धमेकं लोकालोकवाक्यं सत्सुहृदिति। उभयोरेकजन्यस्वादिति भावः। मे सुदृदिवि कचिदपपाठो हेसकदोपाव । युष्मदसद्वादेशानां पदाव् परखनियमात्। अत्र तु वाक्यादित्वेन तद्भावादिति। अत एवोक्म्। 'समा- नवाक्ये निवातयुप्मदसदादेशा वकव्याः' इति। प्रच्छाद्यालमिति। न प्रच्छा- दनीयमित्यर्थः । "भलंखल्वो :- " इति क्त्वाप्रत्यये ल्यवादेशः। ख्यापितं व इत्यत्र द्वित्वेऽभिधेये व इति पाक्षिकं बहुवचनम्। 'युप्मदि गुरावेकेपाम्' इवि जयादित्यवचनात्। निखमस्को वाद्यभागेऽपीति भावः।

उवहेति। उवहेति पश्यतेत्यर्थेऽव्ययम्। हलेति च सख्याङ्वाने। 'वा सख्यामामि हलाइल' इति। भओव्वेत्यत्र 'मिवतिविवन्वल इवार्थ' दतीवार्थे द्विखं प्राप्तो

छाया। .. पश्यत हला वघ्वास्तथाल्टोपि निर्भरो मान:। नृपतिसमागमसंभमसंजातभय इवापसरति॥ १ कीर्ति: M .. २ दिव्यदेह्र: T', T .; दीप्रदेहे R. ३ मे सुद्ट° M4, ४ पृष्टायालं M .; कषाष्छाचाल T, R., Mg, Mg, P. ५वा P., M1, My; त्वत्स्व° R. ६ रयं R. • साम्याधन्द्रसूर्यप्रतीते° M4. ८ उअयड R .; पेख्व M., M2; अदह M/.९ ओ वहुए R; M., Mg. १० तमहारुढो R. ११ समागम M1- १२ मओव '1"; मओोविअ M., M1, Mg.

अमोत्मेक्षया प्रियमार्थनां विनैव मोनिनीमन: प्रसन्नमिति विभावना- लंकारो व्यज्यते॥ अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा। अप्राप्य सेवावसर नाथ कान्तावृतस्य ते। त्वेत्कीति सेवमानेव श्यामा सर्वाऊ्पाण्डुरा॥५६॥ यत्र सेवमानेवेत्युत्मरेया सर्वथा सेवीकार्यत्वादिरूपं वेस्तु व्यज्यते।। एवं प्रबन्धादिगतत्वेन यथालंभवनुदाहरणानि द्वष्टव्यानि विस्तरम- यादिह नोकानि। अथ शब्दशक्तिर्मूलव्वनिः।स च वस्त्वलंकारगतत्वेन द्विविधः।तथा घोकम्

घकारः । पश्यत हला वध्स्या रूठोऽपि निर्भरो मान: । नृपतिसमागमर्स- अ्रमसंजातभय इवापसरति ॥।विभावनालंकार इति। अकारणकार्योत्पसे- सलक्षणत्वादिति भाव: ।। अप्राप्येति। श्यामा यौवनवताति। अग्र विरहपाण्टिम्नः कीर्सिसेवाहेतुकरद- सुटप्रेक्ष्यते ।। अवशिष्टा अर्थराजिमूला मन्यत एव द्रष्टव्या इलयाइ। एवमिवि। अग्- मुकौ देतुमाह। विस्तरेति। उक्कोदाहरणावहटितचेतसामुदाहर मान्वरादगमल्र सुलभरवात् पुनस्तटुपादानं ग्रन्थगौरवमेवावहेदिति शब्दप्रपख्ञपरं विखरशन पयुजानस्य हृदयम्। "परथने यावशब्दे" इति घम्प्रतिपेघादपूपलयः। 'सतु शब्दस विस्तरः' इलमरः॥ शब्दरक्तिमूलध्वनेद्वैविध्ये वृद्धसंवादमाह। तथा घोकमिति। यद्यप्यलं-

१ मानिनीजन: प्रसन्न इति R,; मानिनीमान: प्रस्कन्न इति M., Mat M4. २ त्वत्कीतिं: सावमानेव P. ३ सावमानेवे P. ४ स्वीकार्यतं वस्तु M., M, ५ वस्तु is omitted in R. ६ मूलो ध्वनि: Mr मूलत्वेन P., T., लंकारत्वेन M1. C This छाया is omitted in p. and T.

प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

'अर्लकारोSथ वस्त्वेव शब्दाद्यनायभासते। प्रधानत्वेन से श्षेयः शब्दशक्त्युद्धवो द्विधा ।I' इति। तत्रालंकारध्वनिर्यथा। एसो सैवं राआ सामा खु तुमं सेमाअमो दोपणं। कि उण ण पदोसकहा दीसइ पदं खु अंश्वरिअं।। अत्र प्रकरणेन कान्तानृपवाचकाभ्यां श्यामाराजशब्दाभ्यां निशाच- न्द्रप्रतीतेरुपमा व्यज्यते॥

कारोऽपि वस्त्वेव तथाप्यलंकारो विचित्रं वस्तु इतरत्त शुद्धमिति प्रतिपादयितुं वस्त्वेवेत्येवकारः ।। एप सत्यं राजा श्यामा खलु त्वं समागमो हयो: । किं पुनर्न प्रदोपकथा दृश्यत एतत्खल्वाश्रर्यम्।" एसो इति। नायिकां प्रति सखीवाक्यमेतत्। समागम इति। युज्यते इति शेपः । प्रदोपो 'दोपः कालविशेषश्च। अग्र श्यामाराजशब्दवाच्ययोः कान्तानृपयोः प्रकृतयोरप्रकृतनिशाचन्द्राभेदाध्यवसायेन प्राप्तस्य प्रदोषसय काल- विशेषलक्षणस्य प्रतिपेधेन विरोध: प्रतीयते। तद्द्योतकमाश्चर्यपदन्। परिहा- रंस्तु दोपनिषेधादिति विरोधाभासोSलंकारः । व्यङ्ग्यं विविनकि। अन्नेति। अनेकार्थपद्गुम्फनमहिम्ना कवेरर्थान्तरं विवक्षितमेव प्रतीयते। तस्यासंदन्धत्व- परिहाराय प्रकृतेनौपम्यं कल्पनीयम्। तेन व्यङ्ग्यस्योपमालंकारस्य श्िष्टशब्दा- न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाच्छव्दशक्तिमूलत्वमिति भावः ॥।

छौया एप सत्यं राजा श्यामा खल त्वं समागमो द्वयोः। किं पुनर्न प्रदोपकथा दृश्यते एतत्खल्वाश्चर्यम्॥ १ विज्ञेय: R .; संज्ञेय: M. २ अत्रा M., M1, Mo, My M5. ३ संचं T'; से च R. ४ राजा P .; रायो T, T. ५ समाअमं दोण्णं M4. ६ दोहं R .; दाप M .; दुण्णम् and दुष्णम् Mr कि ण्णं M2. ८ णपओस R., M., M1. णप्पदोस T. ९ए मं for पदं ख M. १० अचरिअं R. ११ This छाया is omitted in T and. p; m. givesit after पसो इति। १२ प्रकृष्टो दोषः mg. १३ तद्विरोधसूचक° m. १४ M. has नित्यं राजा in छापा.

काव्यप्रकरणम्।

कान्तारवाससंतप्ता: संशणुध्वं हिंतादितः। कुरुध्वमधुना राजपाद्सेवां नरेश्वराः॥। ५८ ॥ अत्र राजपादसेवामिति शब्दशक्त्या प्रकृतस्य प्रतापरुद्रस्य प्रतीतिः प्रकरणाजायते। अनेन प्रतापरुदरस्य सेवा कर्त्तव्या किमरण्यवासेन सं- तप्ता इति वस्तु व्यज्यते।।

जिप्णुरेष भुजस्तम्भजृम्भमोणान्भुतायुध: । मुश्चन्तु क्ष्माभृत: सर्वे निजपक्षविजृम्भितम् ।।५९/ अत्र क्षमाभृतो निजपक्षविजृम्भितं मुश्चन्तु जिप्णुरेष इत्यत्र शब्द- शक्तिमूलता। भुजस्तम्भजम्भमाणान्द्रुतायुध इत्यत्रार्थशक्तिमूलता।।

कान्तारेति। हितादासवादितोऽसमान् मत्त इत्यर्थः । संशणुध्वमिस्यत्न.क- र्मणो हितोपदेशस्याविवक्षितत्वादकर्मकत्वम्। तदुक्तम्- · 'धातोरर्थान्तरे वृंत्तेर्धात्वर्येनोपसंग्रहाद्। प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका करिया ॥'

इति। अत एव "समो गम्यृच्छि-" इत्यादिनात्मनेपदस्। अग्र प्रंकरणाद, नुगृहीतस्य राजपदस्य महिय्ना प्रतापरुद्रसेवा कर्त्तव्या नैवं दुःखमनुभवितय्य- मिति वस्तु व्यज्यत इत्याह। अन्नेति॥

जिप्णुरिति। जिप्णुर्जयशील इन्द्रश्न। अद्भुतायुधं खङ्गादिकं वंज्रायुर्घ थ। क्षमाभृतो राजानः पर्वताश्र। पक्षा यलानि गरुतश्च। शब्दशक्तिमूलतेति। शब्दपरिवृत्तिसहिष्णुत्वाभावादिति भावः । अर्थशक्तिमूलतेति । तत्सहिप्णु- स्वादिति भावः । अयं तु वाक्यगत एव ।।

१ हितार्थिन: P .; हितानि वः M4 २ पादसेवामिति M. १ निवासेन R .; सेवासंतप्ता M4 ४ °मूलो ध्वनि° M4. ५ माणोद्यतायुधः P. ६ मुश्चत M/. ७ अन्न जिष्णुरित्यत्र M/. ८ मुञ्त M1. ९ हितार्थिन इति पाठा्तरम् is inserted before it in p. and T. १० प्राप्ते 10 1; वृत्ते धात्व° p., T. 12

प्रतापरुद्रीये रत्ापणलमन्विते अस्लंक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रंसादिध्वनिः। तथा चोक शुक्ारतिलके। 'रसभावतदाभालभावशान्त्यादिरक्रमः। मिन्नो रसाद्यलंकारादलंकार्यतया स्पितः ।!' इति। रसभावोदोहरणस्वरूप निरूपणप्रपश्चो रैसम्रकरणे भविष्यति ॥ गुणीभूतव्यङ्ग्यं मॅध्यमं काव्यमष्टविधम्। तथा चोक काव्यप्रकाशे 'अगूढमपरस्याङं वाच्यसिद्ध यङ्गमस्फुटम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरम् ।' इति। कामिनीऊुँचकलशवबूढस्यैव चंमत्कारित्वाद गूंढव्य डग्यं मव्यमं काव्यम्। यथा भसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य रसादिध्वनित्वे संमतिमाह। रसभावेति। तदा- भासा रसभावाभासाः । आदिग्रहणेन भावोद्यभावसंधिभावशवलत्वानि गृ. हन्ते। अक्रमः असंलक्ष्यक्रम इत्यर्थः। न घात्र रसवदाघलंकारशङ्ञा कार्ये- त्याह। भिन्न इति। तत्र हेतुमाह। अलंकार्यतयेति। प्रधानतयेत्यर्थः । रसा- दीनामङ्गभाव एवालंकारत्वात्। तदुक्म्। 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तसिज्वलंकारो रसादिरिति मे माते: ॥।' इति । उदाहरणसुत्तरत्र भविष्यतीत्याह। रसेति।। अथ मध्यमकाव्यस्योक्तलक्षणत्वाद्विभागमाह । गुणीभूतेति। संवाद्व्याजे- नरोदिशति। अगूढमित्यादिना। गूढस्यैवेति। 'सर्वमभ्यर्हित द्रव्यं प्रच्छाद- नमपेक्षवे' इति न्यायादिति भावः । व्यङ्ग्यत्य द्ुतप्रतीतावगूढत्वं मध्यमत्र- सीतौ गूढत्वं विलम्बितप्ररतीतावस्फुटतवम्। तत्राद्यन्तयोर्मध्यमत्वं मध्यमस्यो- तमत्वं चति विवेकः ॥

१ रसध्वनिः R. २ दाहरणं P .; दाहरणतत्स्वरूप' T .; 'स्वरूप रस' M1 दाइरणं तत्स्वरूप° T. १ रसे प्रकरणे R .; रसमावप्रकरणे M4. ४ Before this गुणीभतव्यट्ग्य. बष्टविधं निरूप्यते in T, T. ५ मध्यमकाव्यं M1- ६ काव्यप्रकाये is omitted in Mg. •'कुचवद्रू0 M4. ८ चमत्कारकारित्वात् R., M., T. ९ मूढव्यङ्ग्यं यथा R.

काव्यप्रकरणम्।- औशत्यं यंदि वर्ण्यंते शिखरिण: क्ुध्यन्ति नीचैः कता गाम्भीर्य यदि कीत्यते जलधयः क्षुभ्यन्ति गाधीकृताः। तत्त्वां वर्णयितुं विभेमि यदि वा जातोऽस्म्यगस्त्यः स्थित- स्त्वत्पाशर्वे गुणरत्रोहणेगिरे श्रीवीररुद्रप्रभो ॥६० ॥ भेत्र यदि वा जातोऽस्म्यर्गस्त्यः सिथित इत्यनेन जॅलनिधिपर्वतेभ्यो न विभेमीति वर्यङ्ग्यमनागूढम्।। अपरस्याङ्गं यत्र रसादे रसादिरेंङ्र तदपि गुणीभूरतव्यङ्ग्यमेव। यथा।

'स्वेर्द निर्भरगात्रवेपथुमिलन्मूर्च्छ गलद्वाप्पकम्। संजातमलयं च काकतिमहीनाथ स्मरोद्वेजिता भूपा: शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिङ्विताः ॥६१॥

अगूढमुदाहरति। औद्नत्यमिति। वामनीकृतदिन्ध्य्ाचलशुलुकीकृतसिन्दु- सलिलश्र कुम्मसंभव इति महती प्रथा। अतोऽगस््योऽसीत्यनेन शैलसमुद्रेम्यो न बिभेमीति व्यङग्यस्य वाच्यायमानत्वाद्गूढमित्याह। अन्नेति॥ अपरस्याङ्गमिति। अनयोर्विवक्षितावर्यां क्रमेणाह। यन्रेति। अन्र प्रथमा- दिशब्देन भावादयो वाक्यार्थीभूतो वाच्यश्च गृद्यन्ते। द्वितीयादिशब्देन च भावाद्योऽचुरणनं च गृह्न्ते। तेन यत्राद्विनो रसभावादेरवांच्यस्य वा रसमा- धादिरजुरणनं वाज़रवेन निवध्यते तदपराजमित्यर्थः। उदाहरति। वीतवीड- मिति। एकन्रोत्कोशनादन्यत्रालीपाच मौनत्यागः । वैस्वये गद्गदभापित्वम्। मूर्च्छा शून्येन्द्रियत्वम्। प्रलयो नष्टचेतता। शैलगुहास्वित्यत्रापिशव्दोऽनुक्तोऽपि सामर्थ्यासभ्यते ! अतस्तन्नापि विजनं कञन कोणप्रान्तं प्रविशन्तीति भाव:।

१ किमु M. २ नीचीकृता: M., M1, Mg. ३ दर्ण्यते R., Mp Mg. ४ 'गिरे: M., M, M4. ५ उमयत्र R .; अत्र is omitted in M, ६गस्त्य इत्यनेन R., M., M4; 'गस््यः स्थित: M1 " जलधि M. ८ व्यड्ग्यमगूढम् M., M1. ९ रड्ं भवति Mr १० मतं P. ११ मपास्तमान P., T. १२ माविर्भवेत P., R. १३ 'स्वादं M. १४ लापनाच m

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अत्र शृङ्गाररसस्य भयरसाङ्गत्वम्।' वॉच्यसिद्ध घङ्गं यथा। कराल: काकतीन्द्रस्य करवालनेवाम्बुद्दः। धारया शमयत्युग्रं प्रतापज्वलनं द्विपाम् ॥ ६२।। अंत्र जलधारा व्यड्न्या सा च करवालनवाम्बुद इंत्यत्र वांच्यभू- तस्य रूपकस्य सिद्धिकृदिति गुणीभूतम्।।·

अग्र प्रस्तुतविशेषणसाम्यादप्रस्तुतनायकधर्मप्रतीते: समासोकिः । अन्नान्यपो- पकत्वेनाङ्गस्यापि शज्ारस्य वर्ण्यमानत्वेन प्राधान्याव् तद्वशेन गुणीभूतव्यद्ग्य- मित्येव व्यपदेशो न पुनरङ्गीभूतभयानकरसापेक्षया ध्वनिरिति। अत एवोरक काव्यप्रकाशे। 'क्चित् केनिद् व्यवहारः' इति। एवमपराङ्गान्तरमुदाहा- यर्यम् ।।

तृतीयं भेदमाह। वाच्येति। वाच्यस्य सिद्धेरुत्पत्तेरङ्गमिति व्युत्पत्यव स्त्त :- सिद्धस्य वाच्यस्योपोद्वलकादपराङ्गादस्य भेदो दर्शित इति वेदितव्यस्। उदाह- रति। कराल इति। अत्र जलधारा व्यङ््ग्येत्यभिधायाः प्रकरणात् सङ्गधारा- यामेव नियन्त्रणादिति भावः । अत एव न श्ेप हत्युक्तं । वाहिन्यः काकती- न्द्रस्येत्येतद्व्याख्यानावसरे। रूपकस्य सिद्धिकृदिति। यतो रूपकं स्वनिर्वा- हाय प्रतीयमानजलधारामपेक्षते। अन्यथा करवाल एव नवाम्बुद: करवालो नवाम्बुद इंवेति वा रूपकोपमितंसमारूयो: संदेहः स्यात्। न चात्र प्रयुज्यमा- नस्य करालत्वस्योपमितसमासबाधकत्वम्। के वलकरवालविशेपणर्वाङ्गीकारेण समानधर्मत्वाभावात्। न चास्तु नाम संदेह इति वाच्यम्। साधकबाधकाभाव एव तस्यालंकारत्वाद्विति॥

.' १ शुङ्गारस्य P., T,T. २ मयरसामासन्वम् M., Mg., M4. ३ M, has after this, भयरसस्य प्राधान्यत्वेऽ प्रतापरुद्रस्पाधिक्यं प्रतिपाद्य तच्छत्रूण भयप्रतिपादनेनैवेति; M6 bas भयरसस्य प्राधान्यं प्रतापरुद्रस्याधिक्यं प्रतिपाद्यम्। तञ् शत्रण मयप्रतिपादनेनैवेति। ४ वाच्यसिद्धयद्गत्वं R. ५ नवाम्बुदाः M. (नवाम्बुद: is also noticed). ६ रामयन्त्यु० M (शमयत्यु ) also is noticed. द्विषा R. ८ अत्र च P. ९ इत्यस्य P., T, T. १० वाच्यस्य रूपकस्य M.,M1, M4,M5; वाच्यमूतरूपकस्य R. ११ गुणीभूतः M., गुणी- मूतव्यड्ग्यत्वम् R., गुणीभूतव्यड्ग्यम् T, T.

फाव्यप्रकरणम्'।

अस्फुट यथा। वीररुद्रकृपाणस्य महिमा कोऽप्यंनङ्गुशः। प्रसूते कीत्तिंगेङ्गां यः पीत्वा द्विषदसड्नदीम्॥ ६३ ॥ अन्र कृपाणस्य जहोरोधिक्यप्रतिपादनाद् व्यतिरेक: परमेसफुट: प्रतीयते।। संदिग्धं यथा। काकतिक्ष्माँप तेर्द्ष्टिरनुरागतरङिता। लसा कल्हारमालेव वत्वास्तुड्ले कुचद्वये॥। ६४ ॥. अत्रालिक्गनेच्छायां वाक्यविश्रान्तिरथवा स्तनर्मेण्डलालोक एवेति संदेहः॥ तुल्यप्राधान्यं यथा। नृपाः प्रतापरुद्रस्य निषेव्वं पंदाम्बुजे। अन्यथास्य मनस्तादकरप्रसाद कलुपायते ॥ ६५॥ अस्फुटमुदाहरति। वीररुद्रेति। जहुः पीतामेव नदीं पुनरजीजनदयं पुनरन्य- थे त्युपमानादुपमेयस्थाविक्यलक्षणस्य व्यतिरेकस्य विलम्बेन प्रतीतेरस्फुटमि- त्याह। अनेति॥ संदिग्धप्राधान्यमुदाहरति। काकतीति। अत्रालिङ्गनेच्छारूपव्यङ्ग्यस्य चम- स्कारकारित्वात् प्राधान्यमुत वाच्यस्येति संदेहात् संदिग्धप्राधान्यमत्रेत्याशयवा- नाह। अग्नालिङ्गनेति।। तुल्यप्राधान्यमुदाहरति। नृपा इति। अकलुपं कलुपं भवति कलुपायते। लोहितादित्वात् कयपूप्रत्ययः । "वा क्यपः" इत्यात्मनेपदम्। सर्वत्र कविना व्यअ्ञनैकप्रवणेन भाव्यम्। अन्र तु वाच्यस्य व्यङ्ग्येन सह समप्राधान्यसंपाद- गात् गुणीभाद इति भावः। प्राधान्यस्य संदेहसादृश्ययोः सहृदय एव प्रमा- णम्। उद्धतैरन्यथापि वछुं शक्यत्वादित्युक्तं भट्टगोपालेन।। १ "प्यनन्तकः T'. २ गङ्गाम्म: M4; गङ्गा यः R. ३ नदी R. ४ राधिक्ये M. ५ मसफुट M. ६ संदिग्धप्राधान्यं M. ७ क्ष्माभृतो दृाष्टि P .; काकतीयविभार्द्टेष्टि P. ८ कुचे दये R. ९ मण्डलावलोकन एव R., M., M1, Mr. १० एवेति वा M., Mr M4M5. ११ पदाम्बुजं R. १२ प्रसन्नं M/. १३ p. drops तु-

१४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणउमन्विते

अत्र प्रतापरुद्रस्य पोदसेवा यदि त्यज्यते तैदानी नैगरेपु वासो दुर्लभ इति व्येंङ््यार्थस्य वाच्यस्य च सेमं प्राधान्यम्।। ्असुन्दरं यथा। 'एअसिलामहिलाणं सोऊण र्णरेददंसणामोअं। गुरुअणनिअतिआए बहुआए सामलं वअणं । ६६ ।। अत्र नरेन्द्र दर्शननिमित्तं हर्षमुत्पश्यन्त्या वध्वा सुर्ख श्यामलमिति वाच्यस्यैव चारुत्वम्। गुरुजननियन्त्रिताहं नरेन्द्रं द्रष्टुं न गत- वत्यस्मि इति व्यड्न्यार्थस्याचारुत्वम्।। येत्र काकार्थान्तरमाक्षिप्यते तदैपि गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव।

सप्तमसुल्लकध्य बुद्धिस्थत्वादष्टमं भेदमुदाहरति। असुन्दरमिति। एतेनैते- पामुद्देशकमो न विवक्षित इति सूच्यते। एअसिलेति। एकशिलामहिलानां श्ुत्वा नरेन्द्रदर्शनामोदम्। गुरुजननियम्रिताया वध्वा: श्यामलं वदनम्॥।" अत्र गुरुजनपराधीना काचिदेकशिलामहिलानां नरेन्द्रसंदर्शनसंतोषमहालाभं झुखवा मलिनमुखाभूदिति वाच्यस्यातिचारुतवादात्मनस्तदलामरूपस्य व्यङरग्य- स्यासुन्दरत्वमित्याह। अत्र नरेन्द्रेति। अवशिष्ट भेदमाचष्टे। यत्र काकेति। काकुर्नाम शब्दधर्मः । तत्प्रयोगे सर्वत्र शब्दस्पृष्टत्वेन व्यङ्ग्यस्य गुणीभाव एव। तदुकं लोचने। 'काकुयोज- नायां सर्वत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यतैव' इति। काव्यप्रकाशकारस्तु 'गुरु: सेदं

छाया। एकशिलामहिलानां शत्वा नरेन्द्रदर्शनामोदम्। गुरुजननियन्त्रिताया वध्वा: श्यामलं वदनम्॥। १ सेवा P .; पादपूजा M., M4, M5; यदि पादपूजा त्यज्यते M., M4, M6; पादसेवा यदि त्यज्यते Mr २ तदेदानी P.३ नगरवासो M., Mg, M6. ४ व्यड्ग्यस्य M., M4, M6. ५ समप्राधान्यम् R. ६ M, has अमुन्दर यथा to चारत्वम् before चित्रं ट काव्य &c. सोऊणं T'. ८ नरेंद्र P., णरिंद M., Mp Mg, M4, Mg. ९ णिअन्तिदाप M4 M1, Mas My M5. १० नरेन्द्रं प्रतिद्रशं R. ११ मत्र M5. १२ तत्रापि M., Mg My, Mg. १३ The छाया is not given in p. and T. १४ हg्ा Mg

काव्यप्रकरणम्। १५

यथा।: पिअसहि कहेहि अहिआ खोणी लच्छी सरस्सई मज्झा। जां बडु मण्णइ सो णरणाहो गुणविसेसण्णो॥ ६७ ॥ अन्न क्षोणी मेदधिकेति काकुकल्पनयाधिका न भवतीति व्यज्यते। चित्रं तु काव्यं शॅब्दार्थालंकारचचित्रतया बहुविधं ततपश्चोऽप्यलंकार- प्रफरणे भविष्यति।

खिच्चे मयि भजति नाधापि कुरुपु' इत्यादौ कचित् काको: प्रजमाग्रपर्यवसा. नाद् व्यङ्ग्यस्य मयि न योग्य: खेद: कुरुपु योग्य इस्येवंरूपस्य गुणीभावानौ- चित्येन प्राधान्यात् ध्यनित्वमप्यऔ्ञीचकार। उदाहरति। पिअसहीति।

प्रियसखि कथयाधिका क्षोणी उक्ष्मीः सरस्वती मत्तः। यां बहु मन्यते स नरनाथो गुणविशेपज्ञः ॥' 'मह्मममहनज्दाल्सी' इति पद्ञम्येकवचनेऽसदो मज्यादेशः । 'इसेलुंक' इति वैकल्पिको लुकू। शित्वात् पूर्वस्य दीर्घः । अन्राधिक्यनिपेधस्य वाचका- भादात् केवलवाच्यसामर्थ्यलभ्यत्वेन व्यङग्यत्वम्। तस्य च कांकुसंस्पर्शाद् गूढत्वक्कतचारुत्वातिशयभङ्गेन गुणीभूतत्वमेव। तदेतत् सर्वे मनास निघायाह। अत्रेति।

सधमकाव्यप्रपज्ञोSलंकार प्रकरणे भवि्यतीत्याह। चिन्रं त्विति ।

छाया। प्रियसखि कथयाधिका क्षोणी लक्ष्मीः सरस्वती मत्त:। यां बहु मन्यते स नरनाथो गुणविशेपर:।। १ मज्न P. २ या Mr, जं T, जाओ M., Mp M2, Mg, M5. १" सोअं P. ४ विण M., Mr ५ समधिकेति M. ६ वस्तु व्यज्यते T., T. • राब्दालंकार T., T'. ८ व्यक्िमविष्यति T., T'. ९ This छाया is omitted in P., T. १० लम्पव्पङ्ग्पत्वम् L- ११ काकुस्पर्थाद् P .; काकुसंस्पर्शनादू mr १२ विशेषज्ञाम् Mr

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अंथ महाकाव्यादयः प्रबन्धा निरुप्यन्ते।

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवाः !! विपलम्भो विवाहश्च कुमारोदयवर्णनम्। मन्त्रद्यूतमैयाणानि नायकाभ्युदया अपि।। एतानि यत्र वर्ण्यन्ते तन्महाकाव्यर्मुच्यते।। ऐतेषामष्टादशानां वर्ण्यानां यैः कैश्िदूनमपीप्यते। तत्न्रिविधम्। गद्यमय पद्यमयमुभयमयं चेति। अपाद: पैदसंघातो गद्यं पद्यं चतुष्पदम्। गद्यकाव्यं कादम्वर्यादि। पद्यकाव्यं रघुवंशादि। असर्गवन्धमपि यदुपकाव्यमुदीर्यते। असर्गवन्धरूर्प सूर्यशतकादि। गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयतें। वक्कं चापरवक्कं च सोच्छासत्वं च भेदकम् । वर्ण्यते यत्र काव्यज्ञैरेंसावाख्यायिका मता॥

पूर्व प्रबन्धानां ध्वन्याश्रयत्वमुक्तं तत्स्वरूपस्य लक्षणमन्तरेण 'दुशे दर्झ्ेयत्वाद् त्निरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। तत्र महाकाव्यलक्षणमाह। नगरेत्यादिना। एतच् सर्गनिबन्धचतुर्वर्गफलचतुरोदात्तनायकत्वादीनामुपलक्षणस्। तत्प्रपज्चस्तु काव्यादर्शे द्रष्टव्यः । चम्पूकाव्यं दमयन्त्यादि। आख्यायिका नाम राद्यकाव्य- विशेषः । तल्लक्षणमाह। वक्रमिति। उच्छासः सर्गादिरिव परिच्छेदभेदः। १ T. has महाकाव्योपकाव्यादिप्रबन्धनिरूपणम् as a heading before अथ &c. २ रतोत्सव: M., M1- ३ 'प्रयाणाजि' M., T, प्रमाणाजि M,. ४ मिष्यते M. ५ एवा R.,T. ६ पदसंदोहो R. ७ रामायणादि Mr ८ सोच्छासं त्वथ R. ९ सारसाख्यायिका मता P. १० दुर्ज्ञानत्वात् ni.

काव्यमकरणम्। येत्र वक्रापरवक्रनामानौ वृच्तविशेपौ घण्येते सोचद्रासपरिच्छिन्ना- स्यायिका हर्षचरितादि।' अथ क्षुंद्रा: प्रबन्धा निरुप्यन्ते। येन केनापि तालेन गद्यपधसमन्वितम्। जैयत्युपकयं मॉलिन्यादिभासविचित्नितम्।। तदुदाहरणं नाम विभक्सष्टकसंयुतयू।। तॅत्रादौ जयत्युपकमं मालिन्यादिर्वतरम्यं पदं निंवध्यते । अनन्त- रमपि चेत्युपक्रमाण्यष्टवाक्यानि सप्ासानि सतालानि पविविभक्ति निध्यन्ते। अंनन्तरं विभकत्याभासास्तदुदाहरणम्। भेदुफमिति। कथाया इुति शेपः। तदुरमभिनवगुपाचार्यः। 'आल्यायि- कोच्छ्रासादिना वक्रापरवक्कादिता युक्ता। कथा तु तद्विरहिता' इति। दण्डिना पुनरुभयोनाममान्नभेदो न जातिभेद हृत्युपपादितम्।'तत्कथाख्यायिकेत्येका जाति: संज्ञाद्वयाह्गिता' इत्यादिना। वक्रं नामाष्टाक्षरपादो मात्रावृत्तविशेषः। अररवक्रमर्धसमवृत्तभेद:। उभयोर्लक्षणं तु वृत्तरत्नाकरे 'बफ्ं नाधाबसौ स्यातामब्धेर्योनुष्टुभि ल्पातम्' 'अयुजि ननरला गुरुः ससे तदपरवक्कमिदं नजौ ज़रौ।।' इति। सथ सुद्धपयन्धेधूदाहत्णस्य लक्षणमाह। येन केनेति। तालेन चझ्त्युटादिना

प्रतिवाक्यमादौ तत्तद्वाक्यसमानविभक्तिकनायकनामाह्ितैः शोकैश्च समन्वितस्। मालिनी नाम वृत्तविशेष: । 'तनमयययुत्तेयं मालिनी भोगिलोकैः' इति लक्ष- गात्। अन्न लक्षणस्य न्यूनत्वाद्वर्त्तमानपदानां च संकीर्णत्वादुभयं वारयन् व्याचटे। यत्रेत्यादिना। तन्न संबोधणचिभक्तिरष्टमी। प्रबन्धान्ते सर्वविभक्त्- क्वितो नवमश्लोकश्रेत्यादिविशेषाणां साक्षिोका: साहित्य चिन्तामणौ द्रष्टप्या: अन्ते कविमब्रन्धनामाहितं पद्यविशेपं कुर्यात्। तहुफस { The portion within { and { is omitted in P., T,, T', R T. has yraun -. न्धनिरूपणम् as a hesding before this. २ कषुद्रप्रबन्धा: Mr ४ जयेत्युपकमं M., M1, Me, M4, M6. ५ मालिन्यासादिप्रासचित्रितम् M. ६ विभवत्यष्टकसंमितम् M.1 विभकृत्य- एटकसंयुतम् Mg .; विभक्त्यष्टाद्ग0 P .; विभक्ताष्टक° R. यत्र जयेत्युपकमं M., यन्नादो Tx. & M. drops पृत्त. ९ निगद्ते R., M. १० तदनन्तरं M. ११ विमदत्यामास P., Ri 13

प्रतापरद्रीये रस्ापणसमन्विते संबोधनविभक्सा यद प्रचुरं पद्यपूर्वकम्। विभक्तपुनराकृष्टशब्दं स्याच्चक्वालकम्॥ आद्यन्तपद्यसंयुक्ता संस्कृतमाकृतात्मिका। अष्टमिर्वा चंतुर्मिरवा वाक्यैः स्कन्धसमन्विता॥ प्रतिस्कन्धं भिन्नवाक्यरीतिर्देवनृपोचिता। सर्वतो देवशब्दादिरेपा भोगावली मता ॥

वाक्याडम्बरसंयुक्ता सा मता विरुदावली।।

कुर्यापाटुपरबन्धानामयं साधारणो विधि: ।' इवि। चक्रवाललक्षणमाह। संबोधनेति : पद्यपूर्वकमित्यनेन गधानां कलिकास्वे- नानुप्रवेश उक्कः । विमुक: सन् पुनराकृष्टो दिमुक्तपुनराकृष्टः। खाताजुलिता- दियत पूर्वकालसमासः । तथाभूत: शब्दो द्विचाक्षरपदं यत्य तत् तथोकल्।

रटुकम्।

'भोजस्विपद् भूयिष्ठमाध्यन्ताशी:समन्वितस्। पतुर्षा याष्टधा यृत्त चकवालं प्रचक्षते ।' इति। भोगावलीमाह। याद्यन्तेति। स्कन्धः परिष्छेद्भेदः। अत्र भोगोपकरणो. धानवसन्तनायकगुणादिवर्णनं प्रायेण कर्त्तव्यम्।। बिरुदावलीमाह। वर्च्यमानेति। मत् रविक्रमकुषकमागतविरदवर्णनाति- रिर्क भोगावलीवत् दष्टव्यम्।।

काव्यप्रकरणम्।

ताराणां संख्यया पंदैर्युक्ता तारावली मता। एवं कविग्रौढोफिसिद्धा: भुद्रा: प्रबन्धा यथासंभवमूलाः। अैथेषा- मुदाहरणानि विस्तरभयादिह नोकानि॥

करणं सॅमापमू ॥२॥।

तारावलीमाह। ताराणाभिति। संख्यया सप्तविशस्येत्यर्थः । नन्वन्यऽपि पतुरुसरचतुर्भद्रादिचाटुप्रबन्धा: किमिति म लक्ष्यन्ते इत्यनाह। एवमिति। उदाहरणानुक्तौ देतुमाह। अंथेति।

जुना विश्वजनीनविद्यस विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापलीयब्याल्याने रत्नापणाल्याने' काव्यस्वरूपनिरूपणं नाम द्वितीयं प्रकरणम् ॥1२

१ युक्ता पथेस्ता M., M2. Mg, Mo M6. २ सुद्रप्रबन्ा M., M, Mo Mg सिद्धार्पा: प्रपन्धा: Mg 1अथेतेषा° P., T., T. ४ श्री is omitted in R., T., T. M., M4. ५ 'विरधिते T., P. ६ भूयणालंकार° B. समाप्तम् is omitted in R., M4; M, has काव्यप्रकरण नाम द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम्; M2 bas इति काव्यप्रकरणन्, P. has द्वितीय before समाप्तम्, ८ सूनो: T. ९ 'सोममट्टेन m. २० p. omita रत्ना- पणार्पाने. ११ द्वितीपमकरणं समाप्तम् T. १२ m, has समासं after प्रकरणन्-

प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

अंथ नाव्यप्रधाना: प्रबन्धा निरुप्यन्ते। तंत्र नाट्यस्वरूपं निरुप्यते। चतुर्विधैरभिनयैः सात््विकाङ्गिकपूँ्विकेः । धीरोदात्ताद्यवस्थानुकृतिर्नाव्यं रसाश्रयम्।। अथ श्रीव्यप्रबन्धनिरूपणानन्तरं नाटकादिदश्यप्रबन्धनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। अभिनयत्यभिव्यनक्ति पदार्थानित्यभिनयः । पचाद्यजन्तः । 'भभिपूर्वस्तु नीन्धातुराभिमुख्यार्थनिणये। यस्मात् पदार्थान् नयति तसादभिनयः स्तृतः ॥' इति। तैश्चतुर्विधैः। तत्र परगतसुखदुःखभावनया भावितान्तःकरणतवं सरवन्। सतो भवा भावाः सात्विकाः स्तम्भादयः । तदभिनयोऽनिमेपनयनत्वादि:। गजे इस्तादि। तद्व्यापारः पताकादिराङ्गिकाभिनयः। पूर्वशब्देन वाचिकाहा- यांभिनयौ गृलेते। अन्र पाठ्यापरपर्यायं काव्यनाटकरूपं वाचिकम्। तदभि- नयो रसोचितरागानुपङ्गादि:। 'आाहार्याभिनयो नाट्योचितालंकारधारणम्।' भभिनयादिलक्षणं तु संगीतचूडामणौ। 'अभिव्यअ्ञन् विभादानुभावादीन् नाटकाश्रयान्। उस्पादयन् सहृदये रसज्ञानं निरन्तरम्।। अनुकर्त्तस्थितो योऽर्थोऽभिनयः सोऽभिधीयते। भाङ्विको वाचिकश्रैव सात्विकाहार्यकाविति॥ स चतुर्धा कृतस्तज्ज्ञैराङ्गिको Sङ्गक्रियोच्यते। रागानुपद्गि यद्वाक्यं नाट्ये तद्वाचिकं स्मृतम्। सत्वक्रिया सात्विकं स्यादाहारयो भूपणादिकम्॥' इति। धीरोदात्तादिनायकानामवस्था धीरोदात्तादयः। अनियतत्वाद्व स्थार्वमेव तेषां म जातित्वमित्युक्तं नायकप्रकरणे। तासामनुकृतिरनुकरणं चतुर्विधाभि- नयेनाभिनेयतादात्म्यापत्तिरित्यर्थः। रसाश्रयमिति। वक्ष्यमाणकमेण वाक्यार्थी- भूतरसयिपयमित्यर्थः । अतोऽन्न वाक्यार्थाभिनय इति वेदितव्यम्। नट भव- १ T. has प्रतापरुद्रीये सव्याख्याने नाटकप्रकरणम् and T' has नाटकप्रकरणम् be- fore this. २ प्रधानका: M., M2. २ मथ M,. ४ कप्पते T', M., M2. पूर्वकेः R., T., T. ६ काव्य p., mr.'ति व्यनक्ति mn. ८ सात्विकः p., T,

नाटकमकरणम्।

भावाश्रयं तुनृत्तं स्याशनृत्यं ताललयान्वितम्। ऐेषा दशरूपकोक्ता प्रक्रिया। नृंतनृत्ययोरनीटकाय्यव्वत्वादिद् स्वरूप- निरूपर्ण कृतम्। तथोक दशरूपके मधुरोद्धतभेदेन तद्दयं द्विविधं पुनः। लास्यताण्डवर्रुपेण नाटका धयुपकारकम्॥ तेन नॉस्येन दश रूपकाणि भवन्ति।

स्पन्दन इत्यसाद्धातोरीपच्यलनार्थाण्ण्यत्प्रत्यये नाट्यमिति व्युत्परया सार्विकाभि- नयबाहुल्यं सूच्यते। प्रसङ्गायत्यनृत्तयोर्लक्षणमाह। भावेति। भावाः पदार्थी- भूंता विभावाया आश्रया विपयत्वेन यस्य तद् भावाश्रयम्। अत एवात्र पदा- थामिनयो दष्टव्यः। नृतेगात्रविक्षेपवाचिनो निष्ठान्तादर्शाथे यति वृत्यमिति व्युरपत्या आद्विकाभिनयवाहुल्यं सूच्यते। अत एव नाट्याेदद्योतकस्तुशब्द:। रसविपयं सार्विकबहुलं नाट्यम्। भावविपयमाज्निकवहुलं मार्गापरपर्यायं नृत्य- सिति विवेकः। नृत्तमिति। गीतादिपरिमाणावच्छेदः। कालविशेपसालऋ्वन्वतपु- टादि:। तदुक्म्। 'कालो लघ्वादिमितया क्रियया संमितो मितिम्। गीतादेर्विदधत्ताए: स च द्वेधा बुधैः स्मृतः ॥ इति। लयोऽपि 'तालाम्वरालवर्त्ती यः कालोऽसौ लयनाल्लयः ।' इरयुक्तलक्षण: कालविशेषः । एतदुभयाश्यं देश्यापरपर्यायं नृत्तमित्पर्थः। अस्य स्वकपोलकल्पितत्वं परिहरति। एवेति। नृत्येति कचिदवान्तरपदार्था- भिनयेन शोभाहेतुकत्वेन च. नाटकादावुपयोगात्तदङ्गत्वमिति विशेयम्। तदेत- रसंवादव्याजेनानयो: पुनद्वैविध्यमाह। मधुरेति। मधुरं लास्यमुद्धतं ताण्डव- सित्यर्थः। तनेति । नृत्यनृतीपक्ृतेनेत्यर्थः। दश रूपकाणीति। नाटिकासट्ट- कादीनामननैवान्वर्भावादिति भावः । तत्प्रकारस्तु दशरूपके द्रष्टन्यः। १ 'लयाश्रयम् T', लयाश्रितम् M., M2, Mg, M4; M. notices लयाश्रयम् also. २ एषा M.,Mg. १ नृत्यनृत्तयो M.,M2. M2; नृत्यनत्तंनयो M4. ४ नाव्याघ P .; नाय्यकाङगत्ा R., M., M., M2, M6 ५ सवरूप is omitted in P .; उमयस्वरूप H., M,. ६ भेदेन M., M,. • नाटकानि दरारूपाणि R. ८ °नृतोपयोगिनेत्यर्थ: m.

१०२ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

नाटकं संमकरणं भाण: महसनं डिमः । व्यायोगसमवाकारौ वीथ्यद्वेहमृगा ईति ॥२ ॥ नाव्याश्रयत्वेनाभेद इति शङ्का न युज्यते। वस्तुनेतृरसास्तेपां रूपकाणां हि भेदकाः ॥ ३ ॥ वस्तु त्रिविधम्। प्रख्यातमुत्पादयं मिश्रं चेति। तंथोकं दॅशरूपके। 'प्रल्यातोत्पाद्यमिश्रत्वभेदात् तग्निविर्ध मतम्।' इति।

नाव्यामेदेपि वस्त्वादिभेदादूपकभेद इत्याह। नाट्याश्रयत्वेनेति। वस्तु कयाशरीरम्। तस्येतिवृत्तमिति नामान्तरम्। तदुकं भावप्रकाशे।

'वस्तु यत् स्यात् प्रबन्धस्य शरीरं कविकल्पितम्। इतिवृत्तं तदेवाहुर्नाव्याभिनयकोविदाः ।।'

इति। तद् द्विविधय्। आधिकारिकं प्रासजञिकं चेति। तमाधिकार: फलस्वाम्य सद्वानधिकारी। अधिकारेणाधिकारिणा वा निर्दृतमाधिकारिकं प्रधानम्। यथा रामायणे सीतारामवृत्तान्तः । प्रसग्नेन निर्वृत्तं प्रासशिकमनभृतद्। ततु द्विवि- धम्। पताका प्रकरी चेति। तग्र दूरानुवर्तिनी कथा पताका। यथा सुभ्रीवादि- पुधान्तः । अल्पानुवर्तिनी प्रकरी। यथा जटायुर्श्रमणादिवृत्तान्त:।

एथमेकमाधिकारिकं द्विविधं प्रासज्ञिकमिति न्रैविध्यं सिद्धवत्कृत्य पुनदरैवि- ध्यमाइ। वस्तु ननिविधमित्यादि। प्रख्यातं महावीरचरितादि। उत्पाधं भाल- वीमाघदीयादि। मिश्रसुत्तररामचरितादि। एयमाधिकारिकपताकाप्रकरीणां प्रैत्येकं प्रख्यातादिभेदभिन्ञत्वेन ग्रैविध्ये वस्तुनो नवविधत्वं विशेयम्। एतदेव/-

१ संप्रकरणं R., M1. २ दश P., M. notices it; T. and T' have दर् इति; M. has अपि for इति। ३ तडुकं M1. ४ Ma omits दशरूपके. ५ इति is omitted in P. ६ अ्रदणादि m. p. omits प्रत्येक.

नाटकप्रकरणम्। १०३

इतिहासनिबन्धनं प्रल्यातम्। कविकल्पितमुत्पाद्यम्। संकरायचं मिंश्रम्। एवमादियस्तुभेदाननाय कभेदाद्रूपकाणां परस्परं भेद:। तथा हि। नाटके मल्यातमितिष्टत्तम्। धीरोदात्तो नायकः। शुजारवीररस- योरेन्यतरस्य माधान्यम्। अन्येपां रसानामझत्वेनानुप्रवेशः। प्रकरण उत्पाद्यमितिरत्तम्। धीरशान्तो नायकः । शंजारस्यैव प्राधान्यम्। भोणे धूर्सुविटो नायकः। उत्पाद्यमितिरृत्तम्। शुक्तारवीरयो: सूचना- मात्रसारता। प्रहसने र्फल्प्यमितिवृत्तम् । पांषण्डप्रभृतयो नायकाः । हांस्यरस: प्रधानम्। डिमे प्रख्यातमितिवृत्तम्। देवगन्धर्वरीक्षलपि- शाचाद्यो धीरिोद्धता नायकरैते पोडश। रौद्ररस: प्रधानम्। शास्य- शुक्ारयोरनुप्रवेशः । व्यायोगे प्रल्यातमितिवृत्तम्। धीरोद्धतो नायकः। पीररस: प्रधानम्। सेमवाफारे देवासुरादयो द्वादश नायकाः। वीर- रस: प्रधानम्। कल्पितमितिवृत्तं प्रसि्द्ध वा। वीथ्यां फल्पितमिति- दृत्तम्। 'धीरोद्धतो नायकः। शंजाररसव्य सूचनामात्रसारता। शैद्ध मिग्नेत्याह। ऐंघमादिवस्तुमेदादिति। दिव्यमर्त्योभयात्मना वस्तुनः पुनरपि श्ैविध्याझ्ीकारे तह्दन्येऽपि वहवो भेदा: कल्पयितुं शक्यन्त एव। लक्ष्येपु ते खयनेवोहनीया इति विस्ेरभिया नेह पृथग्न्युत्पाधन्ते। वसवाद्यो रूपकभेद्का इत्युक्तम्। तद्विविकि। तथा हीत्यादिना। स्पष्टोऽर्थ: ।

१ मिश्र चेति T., T1. २ 'मेदाद्रसभेदान्च M .; मेदाद्रसमेदात् Mr १ घीरोद्वतो M. ४ 'र्यतर प्राधान्यम् M1. ५ लेन प्रवेश: M. ६ शुङ्गाररसस्पैव T. • माणे उत्पाद्यमितिवृरं धूत्त T., T'. ८ कल्पितमिति° M., Mr- ९ पाषण्डतामसप्रभृतयो M.4 पिशाचादयो भीरोद्वता नायका: T., T. १० हास्यरसप्राधान्यम् M .; हास्परसस्प प्राधान्यम R. ११ पिशाचरागसादयो P .; राश्सपिशाचप्रभृतयो M. १२ P. drops धीरोद्धता; M1 b28 घीरथानता. १३ M., M2 drop ते. १४ शृङ्गारवीरयो P., T., T. १५ सम- धकारे M,. १६ प्रसिद्ध या is omitted in M., M4. १• धीरोद्तो नायकः dropped in R., M,. १८ Mg. omits शृङ्गररछस्य. सूचनामात्रसारता. १९ मक्के इतिवृत्तं प्रर्यावय M., Mg, M6 २० पथनादिभेदादिति p. २१ विस्तरमयात्नेह P.

१०४ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

मल्यातमितिर्ृ त्तम् 1 प्राकृतजनो नायक: 1 करुणरसः प्रधानस्। ईहा- सृगे मिश्रमितिटच्तम्। धीरोद्वतो नायकः। शंगररसस्याभासत्वम्। अथैतेपां सामन्नी निरुप्यते। तब पश्च सन्धयः 1 तथोकं दश- कपके। मुखं प्रतिमुखं गर्भ: सावमर्शोप्रसंहृतिः। पति। संधिरनामैकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथानामवान्तरप्रेयोजनसंबन्धः। तव्नारम्भबीजसंव्रन्धो मुखसंधिः। यलनविन्दुसंबन्धः प्रतिमुखसंधिः । प्राह्याशापताकयोः संबन्धो गर्भसंधिः । नियताप्तिप्रकर्योः संवन्धो

वस्त्वादिभेदादूपरभेदो निरूपितः । अधुना वस्त्वेकदेशविशेषभूतसंध्यादि सरूपं निरूपयति। अथेत्यादिना। तत्र संमतिव्याजेन संधीनां विभागमाह। सुरमिति। सावमर्शा अवमर्शसहिता उपसंहृतिर्विमर्शो निर्वहणं पेयर्भः। परोषां सामान्यलक्षणमाह । सन्धिरिति। प्रयोजनमत्र निवर्गरूप फलं तब धर्मार्यक्रामेप्वेकैकस्य सव्यतिरिक्ाभ्यां दाभ्यासुपसर्जनाभ्यां ब्यासेन समासेन प्र संबन्धे कैवस्पे व्र द्वादमरविधन्। तदुकन्। "फलं त्रिवर्गसच्छुद्मेकानेकानुवन्धि च'

धिरिव्यर्थः। तदुक्तम्। 'एककार्यान्वितेष्वत्र कथांशेषु प्रयोगतः । अवान्तरैककार्यस्य संबन्ध: संधिरिप्यते।' इतिः। अभावस्थार्थप्रकृतिसंयन्धे मुखादिसंधयो जायन्त इत्याह। तैवेति। रत्र संमतिमाह। अर्थेति। अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेसव इति केचित्। कथाशरीरकारणानीति भौजराजादयः । तद्विशेषा: पूर्योक्ता बीजादय: पय्य। फलसिद्धये स्व्ीन्ियमाणस्य नायकव्यापाररूपस्योपायस्य पूर्वोक्ता आरम्भादय: पञ्ञावस्था भवन्ति। तदुकम्। १ शृङ्गारस्मामासत्त्वम् R. २.तथा चोकतं P., T .; तदुक्तं M1. ३ P. omite इति. ४ प्रयो. बमेन सजन्ध: P. ५.प्रयत्न P., T. ६ वस्त्वेकविशेष p. ७ मत्रेति m. ८ बीजे p., T. ९ योजादप:

माटकप्रकरणम्। १०५:

विमर्शसंधिः । फलागमकार्यसंबन्धो निर्वदणसंधिः । तथा, चोर्क दशरूपके।

अर्थप्रकृतयः पञ्च पश्चावस्थासमन्विताः। यथालंख्येन जायन्ते मुखाद्या: पश्च संघयः। इति। भारम्भादीनां लक्षणं निरुप्यते। .औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे। पयत्नस्तु फेलापातौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः ।।४ ।।

'अवस्था: पञ्र कार्यस्य प्रारब्धस्य फलॉर्थिभि: ।' इति। तदेतदुभयसंबल्धे पञ्च संधयो जायन्त इत्यर्थः । तन्र साधनत्वाद् बीज- स्यादावुपशेपः। साध्यत्वात् कार्यस्यान्ते। अविच्छेदार्थ बिन्दोस्तयोर्मध्ये। पता- काम्रकर्योस्तु बीजकार्ययोर्मध्ये यथायोगं निवेश दति विज्ञेयम्। तत्र पताकाया. विकल्पमाह कोहलः । तन्मते पताकास्थाने

'अपताके निघेशः स्यादविन्दोर्वीजस्य वा क्चित्।' इति भावप्रकाशोक्तो विशेषो द्ष्टव्यः । अवस्थानामुद्देशऋ्मः सामर्थ्यलब्धः स्पट्ट एव। अवस्थापज्नकं क्रमेण लक्षयति। औत्सुक्येति। कालांक्षमत्वलक्षणोSमिलाप. प्रकर्ष आत्सुक्यम्। मात्रशब्दो वक्ष्यमाणप्रयत्नादिव्यवच्छेदकः । फलस्य त्रिव- गरुपस्य लाभाय न पुनः छुद्रस्य। अत्र फलगतं भूयस्तवं लाभे उपचर्यते। नाय- कव्यापारस्य स्वरूपात्किश्निदुच्छूनत्वमारम्भ इत्यर्थः । आरम्भादीना सर्वेपां नाटक एवोदाहरणं भविष्यतीति लक्षणमाग्रमत्र परीक्ष्यते। प्रयत्नंस्त्विति। फलाप्रासञाविति सतिसस्तमी। फलप्रासाविति पाठे विपयससमी। कार्यसंपाद-

· १ 'कार्यये।: संबन्धो T, T. २ यथोकं R .; तथोक्त M., Mg, M4. १ कांख्याः T., T. ४ फल प्राहये P .; फलोत्पत्ती Mg ५ फलार्थिन: P. ६ दोहलः m, 14'

पतापरुद्रीये.रसापण समन्विते

उपायापायशक्काभ्यां माध्याशाकार्यसंभव:। अपायाभावतः कार्यनिशयो नियतास्षिका॥ समग्रफलसंपत्ति: फलागम उदाहृतः ॥ ५॥ अथ वीजादिपश्चकं निरुप्यते। स्तोकोहिंष्टः कार्यहेतुर्वीजं विस्तार्यनेकधा। अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम् ॥ ६ ॥

नयोग्यता प्रयत्न इत्यर्थः । उपायेति। उपायेनापायशक्कया च कार्यस्य संभवः। संभांवनाप्रतिबन्धकोपनिपातेन शङ्रक्यमानत्वं प्राह्तयाशेत्यर्थः। नियतासिं लक्ष- यति। अपायेति। प्रतिपक्षनिवृत्त्या कार्यनिश्चयो नियताप्तिरित्यर्थः। समग्रेति। वाधकबाधनेन फलपर्यन्तत्वादार्थ्य फलागम इत्यर्थ: ।

अथार्थप्रकृतिपञ्मकं क्रमेण लक्षयति। स्तोकेति। स्तोकोदिट्टः सवल्पोपक्षित्ः

हुधा विस्तारी कार्यस्य त्रिवर्गरूपस्य फलस्य यो हेतुस्तद्वीजमिव बीजम्। तछ् कचिदात्माधीनसिद्धेरनाय कस्यात्मोतसाहात्मक कचिदमात्याधीनरि द्वेस्तदुत्साहा हमकं कचिदुभयाधीनसिद्धेरुभयोत्साहात्मकं चेति द्रष््व्यम्। अत्रामात्यगतोऽप्यु- स्साहो याजकव्यापारो यजमानस्येव नायकस्यैव फलं जनयतीति बोद्धव्यम्।

भाव:। तद्विच्छेदकारणं बिन्दुः। तदुक भावप्रकाशे।

'फले प्रधाने विच्छिचे यीजस्यावान्तरैः फलैः।

सस्याविच्छेदको हेतुिन्दुरित्याह कोहल: ॥

१ बीजे पञ्चके R. २ विच्छेदो M. २ लखणम् P. ४ 'विच्छोटे t,.m., T.

:नाटकप्रकरणम्. १

पतिपादयकयाङं स्याद पताकाव्यापिनी कथा। अव्यापिनी पकरिका कार्य निर्वाहकृत फले ॥७॥

इति। प्रतिपाधेति। प्रतिपाद्यंकथायाः फलोद्ेशप्रवृत्ततवेन प्रधानभूताया रामा- दिनायकव्यापाररूपाया थङ्कं तत्संबन्धित्वादिति भावः । तदुकमाचार्येः 'प्रधानं फलसंबन्धि तत्संबन्ध्यङ्गमिष्यते।'

इति। तथाभूता कथा सुग्रीवाध्युपनायकव्यापाररूपा पताका व्यापिनीत्यनेन प्रकरीव्यवच्छेदः। ननु पताकायामपि पृथकृफलमिच्छन्ति शारद्ातनयादयः। सुप्रीवादीनां तथा दर्शनात्। नैतश्यायसहम्। अङ्गानां प्रधानफलेनैव फलव- श्वनियमादिति चेतवैष दोपः। दध्जेन्द्रियकामसेत्यादावङ्रभूतानामपि दध्यादीनां फलसंबन्धाङ्कीकारात्। नन्वङ्कप्रधानफलयोरेकाश्यत्वं दष्टन्ते दार्श्ान्तिके तुन तथेति वैपम्यमिति चेन्मैवम्। फलसंतुष्टस्यैवानुचरस्यार्थक्रियाकारितवेन तत्फल- स्वापि स्वामिफलतवाभिमानाद्। अव्यापिनीति। लघुः प्रकरः प्रकरी। गौरा- दित्वाद् खीयू। तटुकम्।

'स्ी स्यात् काचिन्मृणाल्यादिर्विवक्षापचये यदि।' इति। यथा पुष्पादिप्रकरः परेपामेव वेदिकादीनां शोभायै भवति एवमृतुवर्णन- जटायुश् मगादिवृत्तान्तरूपा गकर्यपि प्रधानस्यैव फलं जनयति न पुनः स्वस्येति अन्यान्तरोक्को विशेषो वष्व्यः। अव्यापिनीति। विशेषनिषेधस्तु पतालोकप- तिपाद्यकथाप्ृत्वमात्राभ्यनुज्ञापर इति दशव्यम्। ार्यमिति। प्रधानफलनिर्या- इकोऽन्तिम: कथावयवः कार्यमित्यर्थः।

इत्थमवस्या धर्थप्रकृतयध् निरूपिता: । तदुभययुगळपत्कसमन्वयसंभूतर्स

१ पताकाख्यायिनी P. २ भारूपापिनी P.

प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

अंथ मुखं निरूप्यते। मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा। अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयाद् ॥८॥

धिपस्चकलक्षणं क्रमेणाह। मुखमित्यादिना। एतदेव लक्षणं दशरूपकादाव- प्युक्तम्। तत्र नानाभूतानामर्थानां प्रयोजनानां रसाना च हेतुर्वीजस सुत्पत्तिर्सु- खसंधिरिति कश्रिद् व्याचष्टे। नानार्थशब्दस्य रसविशेपणतदमङ्ीक्कत्यानेकप्रका- रपयोजन रसहेतुरित्यन्यः । मतद्वयेऽपि सर्वेष्वपि रूपकेपु लक्षणानुगतिलाभाया- रथशब्दस्य त्निवर्गव्यतिरिक्त्त प्रयोजनजातं विवक्षितम् । अत एवोक्तमुभाभ्यां तेनात्रिवर्गफले प्रहसनादौ रसोत्पत्तिहेतोरेव बीजत्वमिति । भवप्रकाश- कारस्तु

'यथा कामोपयोग्यत्र शङ्गारो दृश्यते रसः। अर्थोपयोगी वीरः स्याद्रौद्रोऽपि स्यात् क्चित् क्रचित्।। रक्षारूपेण धर्मार्थोपयोगी करुणो भवेद्। अद्भुतोऽपि मनःप्रीति प्रदत्वात् काम्यसाह्यककृत्।। ते भयानकबीभत्सहास्याः काव्येपु योजिताः।

डरत्यनेन शङ्गारादीनां यथायोगं त्रिवर्गोपयोगित्वमङ्गीचकार तब्। तन्मतेSनेक- विधत्निवर्गलक्षणप्रयोजनकरसहेतुत्वं विवक्षितम्। लक्षणानुगतिरपि सुलभैव। यदत्र युक्तं तद् ग्राह्यम्। यङ्गानासुत्पत्तिमाह। अद्गानीति।

१ M, has अथ सुखादि पञ्च सन्धीनाम क्गानि निरुष्यन्ते। नानार्थरसनिष्पत्ति हेतुर्द्धख मितीरितम्। बीजारम्भानुगुण्येन द्वादशाङ्गानि तस्य तु।। for अथ मुखं निरूप्यते-प्रयोकव्यानि २ तन्मते नैक m .; 'तेनैकविध p.

नाटकशकरणम्। पोजारम्भानुगुण्येन मुससंघेरद्गानि प्रयोक्तव्यानि। उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम्। युक्ति: मापिः समाधानं विधानं परिभावनम् । उद्धेदभेदकरणान्येन्वर्यानि यथाक्रमम् ।। ९।। यंथाक्रममेपां स्वरूपं निरुप्यते। बीजन्यास उपक्षेपः । बीजस्य बेहूपकरणं परिकरः । बीजनिप्पत्तिः परिन्यास: । बीजगुणवर्णनं विलोभनम्। बीजानुकेलसं घट्टनप्रयोजन- विचारो युक्तिः । बीजसुखागमः प्राप्तिः। बीजसंनिधानं समाधानम्। बीजसुखटुःसहेतुर्विधानम्। वीजविपयाश्चर्यावेशः परिभावनम्। गूढ- बीजप्काशनमुन्ेदः । वीजानुगुणप्रोत्साहनं भेद:। बीजानुगुणप्रस्तुत- कार्यारम्भ: र्करणम्। एतानि द्वादश मुखसंधेरङ्गानि। एतेषां मध्ये उप-

अथ प्रेतिमुखम्। लक्ष्यालक्ष्यस्य बीजस्य व्यक्तिः पतिमुखं मतम् । विन्दुमयत्नानुगमादङ्गान्यंस्य त्रयोदश ॥ १० ॥ उद्दिशत्युपक्षेप इति। अन्वर्थानीति। न पृथक् लक्षणापेक्षेति भावः। तथापि मन्दबुद्धनुग्रहार्थमुपक्षेपादीनां क्र्मेण लक्षणं प्रतिजानीते। येथा- क्रममेपामिति। कण्टकशोधनमङ्गलक्षणानां, यथायोगमुदाहरणप्रदेश एव करि- प्यामः । मिथः प्रयोगक्रमो न विवक्षित इति वक्ष्यामः । अथ साङ्गं प्रतिमुखसंधिमाह। लक्ष्येति। केनचिदंशेन लक्ष्यत्वमपरेणांशे- नालक्ष्यत्वं चेत्यर्थः। प्रत्यङ्कनिबद्धकार्यानुकूलानेकप्रयोजनमध्ये कतिपयािप्पत्ति-

१ परिन्यामोऽपि लोभनम् M (M. also notices the reading in the text). २ 'न्यङ्गानि द्वादशकरमम् L. (M. also notices the reading in the text). ३ वतेषा M., T. ४ नहूलीकरणं M.,Mg M4; बहूकरणम् J. ५ 'कूलसंघटन 1'; 'कूलप्रयो- जनसंघटटना K, M.,M4 ६ विषय आश्रर्या M., Dg 6 परिमावना P. ८ कार णम् M., Mg M6 ९ प्रतिमुखसंघि: T., 1', Mg. १० न्यत्र P., M2. ११ पतेषामिति for यथाकममेषामिति T., p.

११० प्रतापर्द्रीये रक्षापणसमन्विते

बिन्दुप्रयत्नानुगुण्येन प्रतिमुखसंधेरद्ानि प्रयोक्तव्यानि। विलास: परिसर्पश्र विघूतं शमनर्मणी। नर्मद्युतिः मगमनं विरोध: पर्युपासनम् ॥ वज्नं ्पुष्पभुपन्यासो वर्णसंहार इसपि ॥१॥ पंपां स्वरूपं निरुप्यते। संभोगविर्षेयमनोरथो विलासः। टष्टनष्टपदार्थानुसरण परिसर्पः। अनिष्टवस्तुविक्षेपो विधूतम्। अरत्युपशमनं शामः । परिहालवचर्न नर्म। अनुरागोद्वाटनोत्था प्रीतिर्नर्मद्युतिः। उत्तरोत्तरवाक्यैरनुरागबी- जप्रकाशनं प्रगमनम्। छद्मनाहितागमननिरोधनं विरोधः।इष्टजनानुनयः पर्युपासनम्। प्रमुखनिषुरवचनं वज्रम्। अनुरागप्रकाशनविंशिष्टवचन पुष्पम्। अनुरागहेतुवाक्यरचनोपन्यासः। चतुर्वर्णनिवर्णनं वर्णसंहारः। ऐतेपां मध्ये परिसर्पप्रगमनेवैज्जोपन्यासपुप्पाणां प्राधान्यम्। अथ गर्भसंधिः। गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेपणं मुहुः।

लंक्ष्यत्वं कतिपयानिष्पत्तिरलक्ष्यत्वं चेति नतान्तरम्। तादंशस्य धीजस्य व्यक्तिः प्रकाशनं प्रतिसुखमिति। अथ साझं गर्भसन्धिमाह। गर्भ इति। प्रतिमुखसन्धौ लक्ष्यालक्ष्यतया हष्ट- नष्टस्य यीजस्यापायशङ्गानुवृत्या विच्छेदानुवृत्तेरमंहुः पौनःपुन्येनान्वेपणं गर्भ- संधिरिति। अन्न पताकया वैकल्पिकत्वात् तदभावपक्षेऽपि प्राह्याशा नियतैय। पताकास्थाने तु बीजबिन्दोरन्यतरस्य निवेश हत्यनुंपदमेवोकम्।

१ निरोध: D., Mgt M6 २ पुष्टमुप R. ३ एतेषा M., Mg, M4. ४ विधये Re ५ विधननम् M., R. ६ 'रागोद्घाटना प्रीति M., Mg. प्रगमः M., B. ८ निरोधः R, M., Mg. ९ प्रतिमुख l'. १० M. and M, arup विशिष्ट. ११ दुष्टम् R. १२. चतुर्वर्गदर्णनं P. २१ पषा R. १४ 'प्रगम° R, M. १५ मस्पाप्पाया R .; M. dropg the whole line.

i. नाटकमकरणम्। ११५

पताकाप्ाप्याशांनुगुण्येन गर्भसंधेरक्ानि कल्पनीयानि। अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणकमाः । संग्रहश्रानुमानं च तोटकाधिवले तथा।। उद्देगसंभ्रमाक्षेपादू द्वादशाङ्गान्यनुक्रमाद॥१३॥ एँपां स्वरूपं निरुप्यते।

वितर्क प्रतिपादनवाचयं रूपम्। प्रस्तुतोत्कर्पाभिधानमुदाहृतः। संचि- न्तितार्थप्राप्तिः क्रमः। प्रस्तुतोपयोगिसामदानवचनं संग्रहः । लिग।- दभ्यूहनमनुमानम्। रोपसंभ्रमवचनं तोटकम्। इष्टजनाभिसंधानमधि- वलम्। अपकारिजनाद् भयमुद्देगः । शंकात्रासौ च संभ्रमः । इष्टार्थो- पायानुसरणमाक्षेप:। एतेवां मध्येSभूताहरणमार्ग तोटकाधिवलाक्षेपाणां प्राधान्यम्। अथ विमर्शसंधि:। गर्भसंधौ सिद्धस्य बीजार्थस्यावमर्शनम्।

अथ साङं विमर्शसंधिमाह। गर्भसंधाविति। येन केनापि हेतुना शरोधव्य- सनादिनार्थस्यावमर्शनं पर्यालोचनं करोधव्यसनादिजन्यौ गर्भनिर्भिन्नबीजार्थसं- बन्ध: फलप्रात्यवसायात्मको विचारनिर्णयो विमर्श इत्यर्थः । तदुक्त्तम्। 'गर्भनिर्भिन्नवीजार्थसंचन्धो व्यसनादिजः । विचारनिर्णयो यस्तु स विमर्श इति स्मृतः ॥' इति।

१ शामिगमादू M., M2, Mr २ रङ्गानि द्वादश परिकम्पनीयानि B. ३ प्रयो- कव्यानि T'., M., M2, M6 ४ प्रमताहरर्ण Mg· ५ °हरणे कम: M., Mg हरणं ममा: B. ६ तोटकादिवले M. पतेषा M .; तेषा Mg ८ तत्वानुकीत्तंनं R., T., M' ९ पादकं वादय R .; "पादनं रूपम् T'. १० प्रस्तुतोत्तरक्षाभिधानं T'. ११ संचितार्यप्राति, M., Mg. १२ सम्पधानवाक्य M. ११ वाक्य P., T. १४ खद्रादग्यू M2: १५ नातिसंधानम° T'.

११२ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्दिते

हेतुना येन केनापि विमर्शः संधिरिष्यते। नियताप्तिमकर्युक्तेरङ्गान्यंत्र त्रयोदश ॥१४॥ नियताप्तिप्रकर्यानुगुण्येन विमर्शसंधेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि। तत्रापवाद: संफेटो विद्रवद्रवशक्तयः। दुतिः पसङ्गशलनं व्यवसायो निरोधनम्॥ मेरोचनं विचलनमादानं तु त्रयोदश ॥ १५ ॥ एतेषां स्वरूपं निरुप्यते। दोषप्रख्यापनमपवादः । रोपसंभापणं सफेटः । वँधवन्धादिकं वि- द्रवः। गुरुतिरस्कृतिर्द्रवः । विरोधशमनं शकिः । तर्जनोद्वेजने द्युतिः। गुरुकीर्तनं प्रसङ्ग: । उपमानं चलनम्। स्वशक्तिप्रशंसनं व्यवसायः।

प्ररोचनम्। ख्वगुणाविष्करणं विचलनम्। कार्यसंग्रह आदानम्। अथ निर्वहणसंधिः। बीजवन्तो मुखादर्था विप्कीर्णा यथायथम्। ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तद् ॥ १६ ।।

फंलाप्तिकार्यानुगुण्येन निर्वहणसंधेरङ्गानि चतुर्दश प्रतिपादनीयानि। अथ सांङ निर्वहणसंधिमाह। बीजवन्त इति। संसर्गे मदुप्। बीजयुका इत्यर्थः। यथायथं यथास्वं विप्रकीणा निजत्थानेपूपन्यस्ता इत्यर्थः । एको सुख्यो- जर्थः प्रयोजनं येपां तेपां भावस्तत्वम्। यत्र बीजयुक्ता मुखसंध्याद्यर्थाः पैरेंमप्र- योजनसंबन्धं लभन्ते स निर्वहणसंधिरित्यर्थः। अन्नोपक्षेपादिपु यत्र क्वचन कार्य- कारणभावसन्भावस्तन्रैव क्रमोऽद्गीकर्त्तव्यो न त्वन्यग्र। वस्तुत्वरूपविचारे क्रमा- झीकारे कारणाभावाल्लक्ष्येपु व्युत्कमदर्शनाच। तदुक्तम्। : १ 'न्यस्य M. २ संस्फेट: T; संभेदो M .; संपोटो Mr ३ विरोधनन् M., M, ४ प्ररो- घना M4- ५च M., Mr ६ संभेद: M .; संपोट: M1. " पद्बन्धा2 P. विधिबन्धा M1. ८ अवमाननं चलनम् M. ९ विरोधनम् Mr १० संग्रद्णं M. ११ नयत्र A12 १२ M. has पतेर्षा स्वरूपं निरूप्पते for फलाप्ति-प्रतिपादनीयानि. १३ साड् is dropped in t. १४ परप्रयोजन' mg.

२१२

संधिर्विरोधो ग्रथनं निर्णय: परिभाषणम्। मसादानन्दसमया: केसाभापोपगूहनम्।' पूर्वभावोपसंहारौ प्शस्तिश् चतुर्दशें ॥ १८ ॥ एतेषां स्वरूप निरुप्यते। बीजोपशमनं संधिः । कार्यमार्गणं विरोधः । कार्योपक्षेपर्ण ग्रथनम्। बीजानुगुणकार्यम्रख्यापनं निर्णयः। मिथोजल्पनं परिभाषा । पर्युपा- सनं प्रसाद: : वाञ्छितार्थपापतरानन्दः। दुःखप्रशमनं समयः। लं्घ- सिरीकरणं कृतिः। प्रापकार्यानुमोदेनमाभायणम् । अन्भुतार्थपातिरूप- गूहनम्। इष्टकार्यदर्शन पूर्वभावः। कार्यार्थोपसंछृतिः संहार: ।.शुभ- शंसनं प्रशस्ति:। एवं चतुःषष्ट्यससमन्विताः पञ्च सन्धयः प्रतिपादिताः । एतेषा पट् प्रयोगनानि, संभवन्ति।विचक्षितार्थ प्रतिपादनम्। गोप्यार्थगोपनम्। प्रकाश्यार्थप्रकाशंनम् । अभिनयरागरसंवृद्धिः ।. चमत्कारित्वम्। इति-

6वस्तुनेतृरसादीनामानुगुण्येन योजयेत्। विवशितोऽन नाङ्गार्ना ऋ्रम इत्येव निर्णय:।।' इति। न च तेपां प्रधानवस्तुसंबन्ध एव निबन्धनीय इति वाच्यम्। अन्ययापि दोपाभावाव्। तटुकं नाटकप्रकाशे 'उपघोपाद्यः प्रबन्धेण्वाधिकारिका या प्रासझिका वा प्रयोक्व्या यथा संद- रभस्य शोभाये भवन्ति' इति.। विभज्य रक्षितानि संध्यक्ञानि संख्यया संकलय्योपसंहरति। एवं चतु :- षष्टीति। तब्राज्वार्ना प्रयोजनमाह। एतेपामिति। अभिनयरागसमृद्धिरितति। अभिनयदर्शनेन सामाजिकमनोरअनसमृद्धिरित्यर्थः । नन्वेतेपां प्रयोजनकय-

१ प्रतिमाषणम् P. २ कृतिर्भाषोपगूहने M., M1 M2, M ३ पर्वमावानुसंद्ारी M. M1, M2, My. & M. :has इति aiter चतुर्दश and drops पतेर्षां स्वरूपं निरूप्यते. ५ वीजोपगमन M1. ६ विरोध: कार्यमार्गणम् M. • 'मोदनं माषणम् P. ८ वाक्याधों' P. ९ वन्ति for संभषन्ति P. १० °सपुद्धिः P. 15

प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

वृत्तविस्तरश्ेति,। तनेतिषृत्तं सूच्यमसूच्यं चेति द्विविधम्। असूच्य- मपि द्विविधम्। दृश्यं धाव्यं च। तन्र सूच्यस्य सूचनाक्रमः पञ्चविधः। तथाकं दशरूपके 'विष्कम्भचूलिकाङ्कास्यप्रवेशाङ्कावतारणैः।' इति।

नमनुपपंज्चम्। अङ्गानां प्रधानफलेनैव फलवत्वनियमादिति न वाच्यम् । वस्यादष्ट्रफलवरवे नियतत्वात्। एतन्तु एटं फलमू। तदुकं शुङ्गारप्रकाशे 'अझ्ानां पद्विर्ध सेतत् दर्ष्ट शाखे प्रयोजनय्।' इति। प्रयोज़नानामेतेपां लक्ष्येपूदाहरणमूहनीयमित्युपेक्ष्य, पुनरपि वस्तुनो द्वेधा विभागमाह। तत्रेतिवृत्तमिति । द्वितीयं द्वेधा विभजति । असूच्यमिति।

'नीरसोऽनुचितस्तन्न संसूच्यो वस्तुविस्तरः। दश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः ।।' इत्याद्ययोर्थ्ययस्था द्रष्व्या। श्राव्यं चेत्यन्न चशव्दः आ्व्यगतावान्तरभेदान- नुक्मश्राव्यभेदं घ समुचिनोति। श्रार्च्य च सर्वभाव्यं नियतश्रान्यं चेति द्विघा। एतेषां 'द्वितीयं च जनान्तिकमपवारितं पेति द्विधा। एतेर्षा लक्षणं तु 'सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादथाव्यं सगतं मतम् ।।', 'त्रिपताककरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम्। अन्योन्यामन्त्रणं यत् स्यात्तजनान्ते जनान्तिकम्।।' 'रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्यापवारितम्।' इति। त्रिपताकग्रहणं पताकस्याप्युपर्लक्षणार्थम्। बदुकं तद्वेदिभिः। 'त्रिपताकः पताकश्च गण्डश्रोत्ं गतः करः। जनान्तिके रहस्ये व दोपे श्रवसि कीर्तितः ।।' इति। लक्षणं रवनयो: संगीतरताकरे।

२ M. has instead of धेति द्विवधम. २ M. drops अपि. ३ अ्रम्प P. •४-तपुस M, .. ५फलविषयत्वात् mo. ६ p. drops द्वितीय-दविषा निपताका कं. ८ त्रिपताका° p.९ लक्षणम् P,

: नाटकमकरणम् । ऐतेषां स्वरूपं निरूप्यते। वृत्तर्वातष्यमाणानां कथांशानां निंदर्शकः। संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रमैयोजितः ॥। १९ ॥ स द्विविघ: । शुद्ध: संकीर्णश्रेति। केवलसंस्कृतप्रायः शुद्धः ।संस्कृ- तप्राकृतमिश्रितः संकी्गः । अथ चूलिका।

यत्र नेपथ्यगतैः पात्रैरर्थ: सूच्यते सैवँ चूलिका।

पताक: संहताकार: प्रसारिततलङ्गुलि: ॥ से एव त्रिपताक: स्याद्वकितानामिकाङ्गुलिः ॥' इति। विष्कम्भेत्यादि शोकशेष: पुनः 'अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्ञभिः प्रतिपादयेद्।" इति। प्रथमाङ्डे प्रस्तावनानन्तरं विष्कम्भं कुर्यादिति भोजराजः। अन्यत्रादृद्वय- मध्ये इतन्ये। मतद्यमप्यज्ञीकृतय तलक्षणमाह। वृत्तेति। वृचवर्ततिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शक: भूतभाविकथासूचक इत्यर्थः । संक्षेपार्थः संक्षेपैकप्रयोजनः । सध्यपात्रेणैकेनानेकेन वा प्रयोजितः। तनैकमध्यपात्रोSनेकमध्यपात्रक्चेति शुद्धों द्विविधः ।नीचमिश्रत्तु संकीर्ण एकविधः । तदुकन्। 'एकानेककृत: शुद्ध: संकीर्णो नीचमध्यमैः । इति। तन्न संकीर्णेऽपि मध्यपात्रसंभवात् तत्योजिततं न विहन्यते। अत ऐव नायकपाग्रप्वेश इति नेदितव्यम्। चूलिकां लक्षयति। अन्तरिति। अन्तःप्रधाना यवनिका अम्तर्यवनिका तग्र संस्था येपां तैर्यवनिकान्तर्वचिभिरप्रविद्वरतरित्यर्थः । विशेष्यमध्याहृत्य व्याचष्टे। यत्रेति। १. एवा P.,M4. २ प्रदर्शक: Mr ३ प्रयोजनम् Mg. ४ केवलं T. ५ 'मिश्र :. M., Mg,M4; मिश्रस्तु M1. ६ 'जवनिका P.सा चुलिका M., T .. ८ p. omits this line. ९ वापि छोदित: m. १० शुद्धो is omitted in p. ११ pdrops नीच-पकविध: १२ एव नाम नायक T.

प्रतापरुद्रीये रक्ापणसमन्विते

अथाङ्कास्यम्।

यत्र पूर्वाङ्गान्तपात्रैरत्तराङ्कार्थः सूच्यते तदङ्कास्यम्। अथ प्रेवेशकः। वृत्तवत्तिष्यमाणानां कथांशानां निंदर्शकः। प्रवेशकस्तु नौधेडक्के नीचपात्रमयोजितः ॥ २२ ॥ मीचपात्रप्रयुकत: प्रवेशक: आधेडक्वे न युक्त: अथाङ्कावतारः।

असूचिताङ्कपात्रं तदङावतरणं मतम् ॥। एभि: सूच्यं सूचयित्वा दृश्यमङैः पदर्शयेद॥ २३॥ अङ्कास्यं लक्षयति। अङ्कान्तेति। यत्र कुत्राप्यद्वान्तपांत्नैरिति राङ्ापुरमु. ए्पाटयन् व्याचषे। यत्र पूर्वेति। प्रवेशकं लक्षयति। वृत्तेति। नीचपात्रैश्चेटीप्रसुखैरेकेन ह्वार्म्यां वहुभिवां

विष्कम्भवत् प्रथमेऽक्के न प्रवेश इत्याह। नाद्येऽक्के इति। अङ्भावतारं लक्षयति। यत्र स्यादिति। पूर्वोत्तराष्टार्थयोर्विष्कम्भादिविच्छे- देन न भाव्यमिति भाव: । असूचितेति। पूर्वाक्वर्तिनामेव पाकाणामन्नानुप्रवे- शान्न सत्सूचनमिति भावः ।

भवेदङ्कवहिर्भावो चिष्कम्भे च प्रवेशके।।

इति। उभयं घूलिकार्या तु यथायोगमिति स्थितिः ॥

१ 'राद्मस्य सूचना M., M2, Mg. २ दूगतपात्रे Mr २ 'र्थस्य सूचना P. ४ प्रवेश: Mr ५ प्रदर्शक: Mr ६ नादक्क P. "योजकः माद्क्के न प्रयोक्तव्यः P., "युक्तप्रवेराकः मदयट्के न प्रयुक: M., M1, Mg, Mg. ८ अद्कान्तपान्रेरिति m, ९t omits इति.

नाटफप्रकरणम्। ११७

तंत्राङ्कस्वरूपं निरूप्यते। पसक्षनेतृचेरितो विन्दुव्यक्तिपुरस्कृतः । अङ्गो नानामकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥ २४॥

दृश्यमहै: प्रदर्शयेदित्युक्त्। तत्र कीटशोऽङ्क, इत्याकादक्षायामाह। तत्रा- द्वेति। प्रत्यक्ष रज्नवेशेन साक्षाद्विर्दिश्यमानं नेतृचरितं नायकव्यापारो यत्र स तथोकः । बिन्दुव्यकतिपुरस्कृतः बिन्दुसूचनार्थ परिच्छित्न इत्यर्थः । नानाप्रकारा- र्थानामनेकावान्तरप्रयोजनानां संविधानानां कथासंनिवेशविशेपादीना 'रसानासङ्भूतानामज्विनो वा रसस्य च। न चातिरसतो दूरं वस्तु विच्छिणतां नयेत्॥ रसं वा न तिरोदध्याद् वस्त्वलंकारलक्षणैः ॥' इस्युकरीत्या परस्परानुपमर्दिनामाश्रयः। अन्राङ्के 'दूराध्वानं वरधं युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम्। संरोधं भोजनं ख्नानं सुरतं चानुलेपनम् ।। अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत्। नाधिकारिवध: क्ापि त्याज्यमावश्यकं न च।। अधिकारिवधसयापि कचित् स्यात् कल्पनाता। शर्वांक् प्रकारात् स पुनः प्रत्युज्ीविष्यते यदि॥ नायकस्य यदेकाहचरितप्रतिपादकः ।

विदूपकादिभि: पात्रैर्योज्यस्तिचतुरैरपि। समस्तपात्र निष्कामांवसानोऽफोsभिधीयते ।।' इत्यादि प्रतिपादिता प्राचीनालद्कारिकपद्तिरनुसरणीया। एवं सूच्यासूच्यवस्तुखण्डप्रतिपादकमङ्कविष्कम्भादिकं स्वरूपतो निरूपितम्। सथ सर्वस्यापि काव्यार्थस्य सूचिका भारती वृत्तिर्निरूपणीया। तस्याश्त्वार्य- द्वानि। आमुखं प्ररोचना वीथिः प्रहसनं चेति। तत्र वीथिप्रहसनयो: प्रायेण प्रबन्धादावनुदाहरणेन कृताकृतत्वाईशरूपकमध्ये प्राधान्येनापि पठितत्वाच १ तत i8 dropped in M., Ma, Ma; M7 has अन् for it. २ सदितो M. दशारूपमष्ये t.

११५ प्रतापसद्रीये रतापणसमन्विते

अथामुखं निरूप्यते। सूत्रधारो मटीं झूते मारिपं वा विदृपकम्। स्वकार्यमस्तुताक्षेपि चित्रोक्सा यचदामुखम् ॥२५॥ पस्तावना वा तत्र स्याद कथोद्वातः प्वर्तकम्। प्रयोगातिशयश्चेति त्रीण्यङ्गान्यामुखस्य हि॥२६॥

तल्लक्षणं प्राचीनालंकारमार्गेण तत्रैव भविष्यतीत्युपेक्ष्याल्पवक्तयां परोचनामु- दाहरणसमय एव दर्शयिप्यन् संप्रति सांङस्यामुखस्य स्वरूपनिरूपणं प्रति- जानीते। अथेति । तत्र पुरुषविशेषप्रयोज्यः संस्कृतप्रधानो वागव्यापारो भारती। प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रोतृणां प्रवृत्युन्मुखीकरणं प्ररोचना। तदुक्तम्। 'भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नेराश्रयः । उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना ।।' इति। आमुखविशेप: प्रस्तावनेति केचित्। प्रस्तावनाविशेष आमुखमित्यपरे। अस्यैव पर्यायः प्रस्तावनेति दशरूपककारः । तन्मतानुसारेण लक्षणमाह। सूत्रधार इति। द्वावत्र सूत्रधारौ। एक: पूर्वरङ्गविधायकः । इतरस्तु नटस्या- पकाद्यपरपर्यायः पूर्वसूत्रधारसदृशगुणाकृतिः प्रस्तावनाप्रवर्त्तकः । अन्र तु नटी- मारीपादिसंभापणादयमेव विवक्षितः । अस्य गृहिणी नटी। मारीपः पारिपा- र्विकः । नर्मसचिवो विदूपकः । एतेपां लक्षणानि भावप्रकाशे। 'आासूत्रयन् गुणान् नेतुः कवेरपि च वस्तुनः । रङ्गम्रसाधनप्रौढः सून्नधार इहोदित:॥ चतुरातोद्यभेदज्ञा तत्कलासु विशारदा। करणाभिनयज्ञा च सर्वभापाविचक्षणा॥ नटानुयोक्की कृत्येपु नटस्य गृहिणी नटी। भरतेनाभिनीतं यो भावं नानारसाश्रयम् ।। परिष्करोति पार्श्वस्थः स भवेत् पारिपार्शिकः । तदात्वप्रतिभो नर्भचसुर्भेदप्रयोगवित् ॥ वेदविज्नर्मवादी यो नेतु: स स्याद्विदूपकः ॥'

३ व for वा P. २ प्रवर्त्तक: M1. ३ व or 'दवि P., T. ४ नल P.

.नाटक्रमकरणस् । ....:

पषामङ्गानां स्वरूपं निरुप्यते। स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सूत्रिण:। .. गृहीत्वा पविशेद पात्रं कथोद्वातो द्विघैव सः।।२७। मस्तूयमानकालस्य गुणवर्णनया स्वतः । पविशेव सूचितं पात्रं यत्र तत स्यात पवर्तकम् ॥२८॥ एपोडयमित्युपक्षेपात सूत्रधारपयोगतः। पात्रमवेशो यैत्रायं प्रयोगातिशयो मतः ॥२९ ॥

इति। स्वकार्यमभिमतरूपकप्रयोगेण परिपदाराधनात्मकं प्रस्तुतं काव्यार्थरूपं वस्त्वादिचतुष्टयं तदाक्षेपिण्या उभयप्रतिपादिकयेत्यर्थः । अंत एव चिग्रोक्स्या वाव्यादिकं यद् ब्ाते तदामुखमित्यर्थः । तदुक्तम्। 'पूर्वरज्कं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते। प्रविश्य तद्वदपरः कोव्यार्थ स्थापयेन्नटः ॥ दिव्यमार्र्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः। सूचयेद्वख्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा।।' इति। स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूतवा माररय वस्तु म्श्यों भूता मिश्रं वस्तू- अयोरन्यतरो भूत्वा सूचयेदित्यर्थः । अथामुखाइन्रये कथोद्धातं लक्षयति। स्वेति। पात्रं कर्त। सूत्रिण: सूत्रधा- रस् वाक्यमर्थ वाक्यार्थ वा। प्रवर्तकं लक्षयति। प्रस्तूयमानेति। काळस भरसुं कंचिदुपादायेति पचनप्रास्तस शरद्वसन्तादेर्गुणवर्णनया आसभ्नप्रवेशपात्र- सान्येनेति भाव: । 'प्रकटितरामाम्भोज: कौशिकवाग्लक्ष्मणानन्दी। सुरचापनमनहेतोरयमवतीर्ण: शरत्समयः ॥' इत्यत्र रामलक्ष्मणविश्वामित्राणां शरद्वर्णनसाम्येन प्रवेशकथनात् प्रवर्तकम्। प्रयोगातिशयं लक्षयति। एष इति। एतदिदमोरन्यतरशब्दप्रयोगेणोपक्षेपादि- स्यर्थ: ।

१ यस्पायं M. २ काव्यमास्था P. १ मत्त्यें P., mg

१२० प्रतापरुद्वीये रक्षापणसमन्धिते वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वादुंच्यन्तेत्र स्वभावतः। उद्धासकावलगिते प्रपश्चन्निगते छलम्॥ ३० ॥ वाक्केल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके। असत्मलापव्याहारमृँदवानि च्योदश॥ ३१ ॥ एषां स्वरूपं निरूप्यते। गूढार्थपदपर्यायमालारूपेण प्रओ्नोत्तरमालारूपेण वोद्धात्यक द्विवि- धम्। अवलगितमपि द्विविधम्। अन्यकार्यच्छद्यना अन्यकार्यकरणम्। अन्यकार्यप्रंसङ्गात् प्रकृतकार्यसिद्धिश्चे। असन्दूतं मिथः स्तोत्ं प्रपश्चः।

नन्वनन्तरमुद्धात्यकादीनि वीथ्यङ्गान्युच्यन्ते कथं तेपामामुखे संगतिरि- स्याराङक्योभयेपामङ्गानामभेदादविरोध इति संगमयग्वाह। वीथ्यङ्गानीति। न चैवं वीध्यामुखयोरद्विनोर्नाममात्रभेद इति शङ्कनीयस्। वीध्यां कथोद्धाता- दिविशेषाङ्गविकलत्वं सूत्रधारादिसंबन्धवैधुर्यमुद्धात्यकादिसर्वांद्गावश्यकत्वं पा- क्षिकप्राधान्यं च। आमुखे पुनरेतद्वैरूप्यमित्यनयोरेत्यन्तविलक्षणत्वात्। अय साधारणाङ्गान्युद्देशपूर्वक लक्षयति। उद्धात्यके त्यादिना।

अन्योन्यालापो गूढार्थपर्द ततः पर्यायश्चेत्येवमेका माला। प्रभोत्तरं चेति द्वितीया। द्वेधावलगितमित्याह। अन्यकार्येति। पूर्वत्र प्रकृतकार्यसिद्धेः प्रय- ह्नपूर्वकत्वमुत्तरत्र प्रासद्विकत्वं चेत्यर्थः । असन्भूतं पारदार्यादिग्नसंगेन दुष्टम। पूर्वाचार्यास्तु स्तोत्रं हारेन विशिंषन्ति।

१ 'दुव्यन्ते तत्स्वभावत: P. २ 'मवस्कन्दित H. ३ मार्दवानि P. ४ प्रश्नोत्तररूपेण पो M .. ५ चोद्धात्यकं T. ६ Before thi3 T. has पत्रेकत्र समावेशात् कार्यमन्यत्न सिद्धयति। वस्तुनोऽ्यत्र वा यत्स्यािधावलगित मतम्। T' drops कार्य. ८ प्रसद्गा प्रकृत M. .९ श्रेति.P. १० प्रपश्चम् M. ११ t. drops अव्यन्त. १२ द्वितीया माला t. १२ t. drops स्तोत्रं. ...

नाटकप्रकरणम्'।' पूर्वर्ने नेटादिसल्लापोऽन्र तु साम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतम्। प्रियेस: इशैर्वक्येरेग्रियैर्विलोभनं हलम्। खाकामस्यापि वाक्यस्य नियचननु-

सोदितं प्रस्तुतविरोधि गण्डम् ।. रसवशादुकान्यथाव्याख्यानमंवस्य- न्दितम्। सोपहासनिगूढार्थप्रहेलिका नालिका। असंबन्धर्कंथाप्रांय :- 'असन्दूतं मिथः स्तोत्रं प्रपज्नो हारयकृन्मतः।' इति। त्रिगत द्विविधम्। तत्रैकं पूर्वरज्ञानमंपरमामुखाग्गमिति विविध्वणुभयो: क्रमेण लक्षणमाह। पूर्वरङ्ग इति। नटादिसल्वाप इत्यत्रादिमहणान्मारिपसूय्रः धारी गृझेते। तदुक्तं भावप्रकाशे पूर्वरङ्गप्रस्तावे। 'सूत्रधारो नटश्रैव तथा वै पारिपार्थ्िकः । सल्लापं यत्र कुर्वन्ति तदेव त्रिगतं स्मृतम् ॥।5 इति। अन्न त्विति प्रस्तावनायाम्। साम्यादिति। शब्दसाम्यादित्यर्थः । तदुकं दशरूपके। श्रतिसाम्यादनेकार्थयोजन त्रिगतं त्विह। नटादिन्नितयालाप: पूर्वरझ्वे तदिप्यते ॥' इति। छलं व्यक्तम्। साकाल्क्षस्येति। निवर्तनमुपरि प्रस्तुतमोज्जमः शिवा- येतिवदिति भाव:" । उक्तेः प्रत्युक्तिरुक्तिप्रत्युक्तिः । अत्र द्विख्विरिति शेपं प्राय्: पूरयन्ति । अन्योन्यवाल्येति। परस्परसामर्थ्यप्रकाशकवाक्याधिक्यमित्यर्यः । सहसोदितमविमृश्योक्तं प्रस्तुतविरोधि गण्डम्। अर्थभेदेन प्रस्तुतोपयोगि गण्ड- मिति केचित्। तदुरन्। 'गण्डः प्रस्तुतसंबन्धि भिद्नार्थ सहसोदितम्' इति। रसवशादित्युक्तेन सम्बध्यते न तु व्याख्यानेन। सोपहासेति। निगूढो गोपितो १ नटादिमि: साम्यादनेका° P .; नटादिशव्दसाम्यादनेका M. २ P. has पूर्वरद्वाकं प्रस्तावनाङ्गगिति तद् द्विविधम् before it and T. notices in a bracket ( त्रिगंत द्विविध पूर्वरङ्गाङ्गं प्रस्तावनाङ्ग चेति). १ रप्रियविलोमन M. ४ चलनम् M .; छलनम् 1". ५ 'प्रयुक्तिरूपेण T., T, ६ 'दिविधा Mr. ७ 'मवस्पन्दितम् P., M/; "मवस्कन्दितम् M. ८ 'निगूढाथां M., M2, D, M4. ९ कथालापो P .; कथापायोऽसत्प्रलाप: M4; कथाभिप्रायोऽसत्प्रलाप: Mr १० ङं तत्र परमामुखाद्ग" t.,me p.has this :- 'कुलशोकहरं कुमारमेक कुदनाभैरवपारणोन्मुखाभ्याम्।

इति महेश्वरानन्दे उपद्टय कृतादरं पितृभ्पायुपरि मस्तुतरमोनम: शिवाय'॥

16

१२२ प्रतापरुद्रीये रस्ापणसमन्विते

प्रलापोऽसत्प्लापंः । अन्यार्थ हास्यलोमकेरं वचनं व्याहारः। दोपा्णा गुणत्वप्रतिपादन मृंदवम्। पतेषां मत्ये यथासंभवं कोनिचित् पस्ताद- नायां प्रयोक्तव्यानि। अंथ दंशरूपकाणां स्वरूपं निरूप्यते। तघ्न साङ्गैर्मुख प्रतिमुखगर्भमर्शोपसंहृतैः । पूर्व पकृतिरन्येपामाधिकारिकवृत्तवद् ॥ ३२॥

बाह्य आभ्यन्तरो वा मुख्यार्थो यत्र सा तथोका। अत एव अन्तर्कापा यहि- र्लापा चेति द्विविधा प्रहेलिका। तदुकक विदग्धमुखमण्डने। 'व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थ स्वरूपार्थस्य गोपनात्। यत्र याझ्यान्तरावर्थो कथ्येते सा प्रहेलिका ।।' इति। प्रलाप इति रसस्वमोन्मादरैशवादिप्रयुक्त्त इति शेपः। अत एव नाय- मसंगतिर्नाम वाक्यदोपः । अन्यार्थमित्यर्थान्तरोद्देशेन हासयभ्लोगकारीस्वर्य:। दोषाणामिति। वैपरीत्यस्याप्युपलक्षणमेतद्। तदुकनू दोषा गुणा गुणा दोपा यत्र स्युर्मदवं हि तत्' इति। एतेपामङ्गानां कार्त्स््येन प्रयोगनिर्बन्धो नास्तीत्याह। पतेषामिति। रूपकोपाद्धातरूपां प्रस्तावनां निरूप्य संप्रति रूपकस्वरूपनिरूपणं प्रतिजा- नीते। अथेति। तत्र सर्वप्रकृतित्वेन प्रधानस्य नाटकस्य स्वरूपमाह। साङै- रिति। यत्रेत्थमिदं कर्त्तव्यमिति कृत्स्नाङ्गसमेतप्रधानोपदेशः सा प्रकृतिः । यथा दर्शपूर्णमासादिः । कृत्स्नाङ्गोपदेशाभावेऽन्यतः सिद्धाङ्गाकाकक्षायां तद्वदिदं कर्त्तव्यमिति अतिदेशेन यत्रानुपदिष्टाम्गपरिपूरणं सा विक्ृतिः । यथन्द्राननादिः।

तिभूतानां प्रकरणादीनां नाटकं प्रकृतिः । तदेतदाह। प्रकृतिरन्येपामिति। फलस्वाम्यमधिकारः । तद्वानधिकारी। अधिकारेणाधिकारिणा वा निर्धृत्तमाधि-

१ अन्यार्थहास्प° M., M .; मन्यार्थस्य M, २ 'करणवचनं M., Me .; 'करणं वचन Mr १ मृदुत्वम् P. ४ एवा N4. 4 कतिचन T'. ६ अत्र P. . T' and Mr. drop दश. ८ स्वस्वरूपं M1. ९ 'गमांमशो P. १० 'स्वरुप t.

नाटकमकरणंम्। १२३:

वीरशृङ्गारयोरेक: पधानं यत्र वर्ण्यते। पख्यातनायकोपेतं नाटकं तदुदाहृतम् ॥ ३३॥ तत्र नोन्दीखरूपं निरुप्यते। अर्थतः शब्दतो वापि मैनाक काव्यार्थसूचनम्। यत्राष्टभिर्द्वादशमिरष्टादशभिरेव वा ॥। द्वारविशसा पदैर्वापि सा नान्दी पैरिकीर्त्यते॥३४॥

कारिकं प्रधानन। वृर्तशव्देनात्र प्रख्यातसुचितं चेति वृखं विवक्षितं तघ्ुकमि- श्यर्थः। प्रधानमित्यनेन रसान्तराणामङ्गरवेनानुप्रवेशः सूच्यते। प्रख्यातो रामा- यणादिप्रसिद्धः नायको धीरोदाप्तो राजविर्दिव्यो वा। तदुपेतं नाटकम्। एवमे- वोकं दशरूपके। 'अभिगन्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्त: प्रतापवान्। कीर्तिकानो महोत्साहख्त्रय्याख्याता महीपतिः । ... मल्यातवंशो राजर्षिदिव्यो वा यत्र नायक:। तत् प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमन्राधिकारिकम्॥ यचन्रानुचितं किंचिद्यायकस्य रसस्य वा। विरुदं तत् परित्याज्यमन्यया वा प्रकल्पयेत्।।" इति। पूर्वरको नाम नाटकादौ कर्त्तव्य: प्रत्यूदपरिपन्थी कर्मविशेष:। तेंटुक्तम्। 'यश्ाव्यवस्तुन: पूर्व रकविम्नोपशान्तये। फुशीलवा: मकुर्वन्ति पूर्वरग्नः से कीर्ततितः ।' इति। तस्य प्रत्याहारादीनि द्वाविशतिरद्ञानि तन्मध्येऽवश्यं कर्सव्या नान्दी। तदुक्कं वादरायणेन "यद्यप्यआ्ञानि भूयांसि पूर्वरक्वस्य नाटके। तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विज्रीपशान्तये॥।"

१ नान्दि' M. २ मनागथंस्य सूचनम् M1. ३ परिकीरतिता T., T'. ४ तदुक्तम् is dropped in p. ५ प्रकीर्ततित: m. ६ विध्रप्रशान्तये mI.

१२४ प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते

नाटकादिरूपकाणामांदौ 'विहितं' पद्यं नान्दीत्युच्यते +कैणीसंहा- रेऽधंदशपदा नान्दी। अनर्धरायवे द्वादशपदा। वालरामायणे द्वावि- शतिपदा । कैश्चिन्नान्य्यां पदनियमो नोभ्युपगतः। नान्धन्तरं प्रविष्टेन सूत्रधारेण रह्गप्रसाधनपुरःस्र भोरतीवृत्त्याश्चयणेनशोकैः काव्यार्थः सूचनीयः। तथोंकं दशरूपके 'रङ्गं प्रसाध्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थसूचकैः। ऋुतुं कैंचिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत्।' ईति । एषा प्रक्रिया नाटकस्यैव मुख्या।

रति। अतस्तत्स्वरूपं निरूप्यत इत्याह। तत्र नान्दीति 'चन्द्रनामाहिता प्रायो मङ्गलार्थपदोज्वला। आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वा प्रकल्प्यते।।' इत्यादि विशेपोऽप्यन्र द्रष्टव्यः । असाधारणत्वमस्या निवारयन् व्याचष्टे। नाट- कादीति। स्पष्टमन्यत्। •भनन्तरकर्तव्यमाइ। नाद्यन्तरमिति। सूत्रधारेण द्वितीयेन। रङ्गपसाधनं नाम सभापतावुपविष्टे रङ्गप्रविष्टसाम्प्रदायिकसंपादितो यवनिकापगमादिर्भूतपात्र विशेषप्रकीर्णपुप्पाञ्ञलिपरिष्कृतो नृचगीतवाद्यविशेषप्रयोगः केवलगीतदाद्- विशेपप्रयोगो गीतादेरेकैकशः प्रयोगो वा। एतच् 'संगीतज्ञर्ष्धैः सार्धे नायके प्रेक्षके स्थिते। पविश्य रज्जन्भूमि ते तिष्टन्तः सांग्रदायिकाः ॥' इरयादिना संगीतरत्नाकरे पपचितम्। तद्पेक्षायां तत्रैव द्रष्टव्यम् 1 भारत्या लक्षणमुक्तम्। अन्रार्थे संवादमाह। रङ्गमिति। अत्र स्वोक्तिसंवादवाक्यगतयोः काव्यार्थसूचनभारतीवृत्त्याश्रयणयोरुद्देश्य विधेय भाववैरूप्यं फलभेदाभावाद् दो- पायेति द्रष्टव्यम्। 'नाटकेडक्का न कर्तव्याः पञ्चन्यूना दशाधिकाः ।' इति। अस्याः सामप्या असाधारणत्वमाह। एपेति। मुख्या नियतेत्य्थः । -- १ पद्यं विहितं P. २ 'एपदा नान्दी T. ३ अनर्ध्यराघवे P. ४ नापेक्षितः M, Mg ५ भारती प्रत्याश्रयेण M .. ६ P. omits इति. प्रतिपादितम् t८ रङ्गमिति is dropped in t. and m.

शाटकमंकरणम्ं। १२५

भथ पकरणम्। उत्पाद्येनेतिवृ्तेन धीरशान्तर्प्रधानकमूं । शेषं नाटकतुल्याङं भवेव भकरणं हि तद ॥ ३५॥

अथ भाण:। भारतीवृत्तिभूँयिष्ठं शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः। सूच्येते वीरगृङ्गारौ विटेन निपुणोक्तिना ॥३६॥ कल्पितेनेतिवृत्तेन धूर्त्तचारित्रवर्णनम्। एकोडङ्को मुखनिवाहौ यत्र, भाण: स संमतः ॥ ३७ ॥

प्रकरणं लक्षयति। उत्पाद्येनेति। इति वृत्तेनोपलक्षितं 'शेषं वस्तु 1 नाटकतु- ल्यान्यङ्गान्यामुखादीनि यत्र तत् तथोक्तम्। अयमतिदेशो यथायोगसुत्तरत्राप्य- नुपअ्नीयः । धीरशान्तग्रधानकमित्यत्र प्रधानग्रहणसुद्देष्टव्यधर्मान्तरसूचकम्। तानि च दशरूपके 'अथ प्रकरणे वृत्तमुतपायं लोकसंश्रयम्। अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच्च नायकम्। धीरप्रशान्तं सापायं धर्मकामार्थतत्परम्। शेपं नाटकवत् संधिप्रवेशकरसादिकम्+' विपद्न्तरितार्थसिद्धि: सापायः । किंच 'तेात्र नायिका ज्ञेया कुलस्त्रीगणिकोभयम्। तद्वशादूपकं त्रेधा तृतीयं धूर्त्तसंकुलम्॥ गणिका पाकृतं मूते कुलस्त्री संस्कृतं तथा।' इंति। विकृत्यन्तरापेक्षया संध्यादीनां प्रकर्षेण करणात् प्रकरणम्.।1 . भाणं लक्षयति। भारतीति। शौर्यसौभाग्ययोः संस्तवैः धूर्चा धूतकाराद्य- स्तेपां चारित्रं स्वेनान्येन वानुभूतमिति शेपः । स्पष्टमन्यद्। :

१ भूयसवं M, 'मूयिष्ठे M1, M2: २ विशोषं t.

१२६ प्रतापरुद्रीये रत्ापणसमन्विते

अथ प्रहसनम्। .1

यत्र सन्ध्यङ्ववृत्त्यङ्गवर्णनं भाणवन्मतम् । हास्यो रसः पधानं स्याद्रवेव महसनं हि तव।। ३८ ।। तत् भ्रिविधम्। शुद्धं वैळ्वेतं संकीर्णे चेति। तंत्र शुद्धम्।

वेषभापादिसहितं शुद्धं हास्यवचोऽन्वितम् ॥। ३९।।

अन्येनानुकमप्यन्यो वथः श्रुतवेव यद्वदेत्।। इति किं भणसीत्येतद् भवेदाकाशभाषितम्। छास्याज्दशर्क चाम् योज्यं गेयपदादिकम् ॥ भावप्रकाशिकाचेषु तत्प्रपद्म:ः पैरीक्ष्मतामू।

पत्रैक एव विटः स्वक्कतं परकृतं या भारतीवृत्तिभूयिष्ठं भणति स भागः। प्रहसनं लक्षयेति। यन्रेति। हासवच:प्रचुरत्वादिरद प्रह्सनमुच्यते। तत्र शोक्यभोत्रियादिवेपभापाविशिष्टं शुद्धम्। विटकामुकवृद्धकम्यकिप्रसुखवचोवेपा- नुकारि वैकृतम्। वीध्यम्रविशिष्टं धूर्तचेष्टितसंकुलं संकीर्णन्। तदेतत् त्रिविधं .

विभज्य क्रमेण लक्षयति। तञ्चेत्यादिना। तत्र शुद्धमाह। पांपण्डेति । पषण्डाः शाक्याद्यः । विप्रा जातिमात्रोपजीविनोऽश्यन्तगृजवो वा। प्रभृतिपदेन तादशा एव वैश्यादयो गृलन्ते। चेव्यादयो लक्षितचराः प्रधानभूतहासयरसविभावभूतै- रेतैः समाकुलय्। वेपभाषादिसहितमिति। अर्थादेतेपामेवेति गम्यते। विक्ृ-

१ 'लास्पाङ्ग° M. (M. notices वृत्यङ्ग° also). २ विकृतं M1. ३ ततः M. ४ पाखण्ड P. ५ नट चेटविटाकुलम् P .; घेट चेटीविटाकुलम् M .; नटचेटीविटाकुलम् M6 ६ श्रुत्वेव t. m. प्रतीक्ष्यताम t. m. ८ 'मीतिभिः t. ९ t. drops शाक्य. १० पाखण्ड° p. ११ पाखण्डाः P.

काव्यशकरणम्। १२७ अथ वैल्ेतम्। कांयुकादिवचोवेपैः पण्डकभुकितापसैः। महासाभिनयपायं वैकृत तव भकीन्यते ॥४०॥ सथ संकीर्णम्। यद्वीथ्यह्ैः समाकीणै: संकीण धूर्चसंकुलमू ॥ ४१॥ अथ डिमः। यत्र वृत्तं मसिद्धं स्याद्वृत्तय: कैशिकीं बिना। नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः ।।४२॥ भूतगेतपिशाचाद्याः षोडशासन्तमुद्धताः। हास्यशृङ्गाररहिता रसा रौद्रैंमधानकाः ॥४३॥ चत्वारोडङ्का संधयश चत्वारो मर्शवर्जिताः। र्मायेन्द्रजालसंग्रा मसूर्यचन्द्रग्रहादयः।। शेषं नाटकवव सर्व सं डिमः परिकीस्पते ॥ ४४ ॥

समाह। अथेति। कायुफादयो भुजसाययाः। तेषां बचोवेपौ येर्षां तैस्तभोकैः। तथा पापणड़कसुकितापसैस्तद्रेपमापायुकतैरेवान्यितमिति शेष: । संकीर्गमाह।

डिमं रक्षयति। यन्रेति। प्रसिरद्ध वत्तु त्रिपुरदाहादयः। वृचतयः कैशिकी- पर्जास्तिसः रसादीता एव। अत एवोकम्।

इति। अतः शान्तरसख प्रसरिरेव नास्तीति भाव: । रौद्र: स्थायिर्वेन प्रधान चेपां ते रौद्रप्रधागकाः । मर्शो विमर्शः । भायादयोऽगुभावा: । तत्र मायेन्द्रजा- लयोर्लक्षणं भावप्रकाशे

१ विकृतम् M1. २ कामकोक्तवचोवेषैः P .; कामुकाना वचोवेषैः M.,My. १ विकृत Mr ४ समाकीर्ण M., MpMg, M, T. ५ संकीणे: P. ६ वस्तु T., M., M1, Mgt M6 नाट्य for रोद्र 1g ८ महेन्द्र2 P., M. ९ अहोदया: H. १० डिमः स B.,

१२८ प्रतापरुद्रीये रत्षापणसमन्विते

अथ व्यायोग:। यंत्र ख्यातेतिवृत्तं स्यादुद्धतो नायको मतः । गर्भावमर्शराहिसं डिमवद्रसपोषणम्॥ एकवासरकार्य च स व्यायोगो महारणः ॥। ४५ ॥ अथ समवकारः। यथामुखं नाटकवत् संधयो मर्शवरजिताः। नेतारो द्वादश पृथकूफला देवासुरादयः॥४६॥

'सद्रूपोद्नावना माया स्वत एवासतः पुरा। अथवान्यपदार्थानामन्यथा कृतिरेव वा ।। अदेशकालपारोक्ष्यं परोक्षस्यैव वस्तुनः । मन्त्रौपधादिभिः सोऽयमिन्द्रजाल इतीरितः ।' इति। चन्द्रग्रहादय इत्यत्रादिशव्देनोल्कानिर्घातादयो गृद्यन्ते। गतमन्यत् । डिमः सङ्कात इति नायकसंघातव्यापारात्मकत्वात् डिम इति धनिक:। व्यायोगं लक्षयति। यत्रेति। शान्तशज्ञारहास्यरहिता रौद्रप्रधानकाः पह रसाः कैशिकीवर्जमितरवृत्तयश्चेत्येतड्डिमवद्रसपोषणमित्यतिदेशेन लम्यते । अम्तरी- निमित्तोऽत्र महारणः । तदुक्तम्।

'अखत्रीनिमित्तसंग्रामो जामदझ्यजयोर्यथा। इति। व्यायुज्यतेऽस्गिन् बहवः पुरुषा इति व्यायोगः । सैमवकारं लक्षयति। यत्रेति। शेषं नाटकतुल्याङ्गमित्यतिदेशानुषक्ञादेवानु- पदिष्टा मुखाद्यखिलाङलाभेSप्यत्रामुखं नाटकवदित्यतिदेशो रूपकाणामिदलाव- श्यकमिति सूचनायेति द्रष्टव्यम्। एककार्याणासपि नायकानां पयोधिमथने सुधालक्ष्मीम्रेंमुखफलभेदं दृष्टाह। नेतार इति। बीरप्रधाना इत्यनेन शझारादी-

१ व्याख्यातमितिवृत्तं स्पादुद्वंतो नाम नाथकः । M4 २ समवाकारः T, M. ३ समयाकारं t. ४ प्रमुखं फल° f.m.

माटकमक्ररणम्। १२९

वीरमधानाथ रसास्रयोडङ्वास्तेषु च क्रमात्। वस्तुस्वभावदैवादिकृता: स्यु: कपटासूयः ॥ ४७ ॥ पुररोधरणाध्यादिनिमित्ता विद्रवासरयः। धर्मार्थकामानुगुणास्तिस्त्रः शृङ्गाररीतयः ॥४८॥ पथमेडङ्के निवद्धव्या कथायामन्रयावाधः।

असौ समवकार: स्थाद्वीथ्यह्ैः कैशिदन्वितः ॥।४९।।

नामग्खवेनानुगपेशः । अत एवात्र मन्दकैशिक्यो वृत्तयक्नेति गम्यते। प्रयोऽक्का हति। प्रथमेटे मुखन्रतिसुरयोर्द्वितीये गर्भस तृतीये निर्वहणस च निबन्धों द्रष्टव्यः। अङ्कग्नये कपटविद्रवशज्ञारत्रिकाणां त्रयाणां कमेण विबन्ध इलाह। तेषु.च क्रमादिति। कपटो नाम मोह:। तटुकं भाघपकाशे. 'कपटस्य स्वरूपं तु अ्रमो मोहात्मक: स्मृतः' इति। स च निमित्ताजुरोधेन त्रिविध इत्याह। वस्तुस्वभावेवि। 'वस्तुखभावकपटः क्रूरसर्वादिसंभवः ।. दैविक: कपटो वह्िवर्षयातादिसंभवः॥ 5 शत्रुजः कपटस्तन्र संग्रामादिसमुन्नवः॥ कपटजन्यं पलायनं विद्रवः । सोऽपि कपटवत् त्रिविध इत्याह। पुररोधेति। पुररोधरणादिनिमित्तोऽरिकृतो विश्रवः । अध्यादिनिमित्तो दैविको विद्रवः। व्यालव्याघ्रादिनिमित्तो वस्तुसवभावकृतो विद्रवः। व्रतादिजनितः कामो धर्म-

कामरभ्ारः। अङ्ग्रयवर्तिनो वस्तुनः कालनियममाह। प्रथमेडक्के इतादि। यथालामसुद्धात्यकादीनामनुन्नवेश इत्याह। वीथ्यद्वैरिति। समन्तादवंकीर्यन्सेs- सिद्धर्था इति समकारः । शेर्ष स्पष्टम् ॥

१ 'द्वितीयाङे P: 17

.

१३० प्रता परुद्रीये रसापण समन्विते

अथ घीथी। यत्र भाणवदङ्गानां क्ेसिर्वृत्तिस्तु कैशिकी । शृंङ्गारः परिपूर्णत्वात् सूचनीयोऽतिभूयसा॥ उद्धासकादीन्यङ्गानि सा वीथी वीथिवन्मता ॥५०॥ अथाङ्क:। यत्रेतिवृत्तं प्ख्यातं मधानं करुणो रसः । स्त्रीणां विलासो वाग्युद्धं नेतार: पाकृता नराः । भाणवत् संधिवृत्त्यादि सर ्ॅत्सष्टोडङ्संजितः ॥। ५१॥ वीथीं लक्षयति। यत्रेति। एकोडड्को सुखनिर्वाहायित्यादिको भाणवदित्यति- देशलेम्यः । विशेषमाह। वृत्तिरित्यादिना। शज्रारोSतिभूयसा सूचनीय इत्य- नेन रसान्तराणामत्यल्पशः सूचनं गम्यते। उद्धात्यकादीनि प्रस्तावनायामुक्कानि। यत्रैवं सामग्री सा वीथी। 'वीथिवदङ्गानां मार्गवत् पङ्गिवद्वा मता। एकपात्रेण पात्रद्वयेन वा योगोभ्रान्यतोऽवगन्तव्यः । इदमप्यत्रानुसंधेयम्। 'अस्यां प्रायेण लास्याङ्गदशकं योजयेव्न वा। सामान्या परकीया वा नायिकात्रानुरागिणी।। वीथ्यज्कप्रायवस्तुत्वान्नोचिता कुलपालिका। लक्ष्यमस्यास्तु विज्ञेयं माधवीवीथिकादिकम्।' इति। अद्क लक्षयति। यँगेति। इतिवृत्तं प्रस्थातमुत्पार्थ वेति केचित्। प्राकृता. दिव्यतिरिक्काः अत एव शारदातनयेनोक्तम्। 'दिव्यैरयुक्तः पुरुपैः शेपैरन्यैः समन्वितः' इति। सुगममन्यत्। य एवंविध: सोऽ्यं पुग्रादीनामिव प्राककृतनायकादीनामा- श्रयत्वादङ्क इति संज्ञितः । अयमङ्गो नानाप्रकारेति लक्षणमुछ्ल्ध्य सष्टत्वादुत्सृष्ट इत्युच्यते। अत एवोत्सृष्टिकाङ्क इति नाटकान्तर्गताङ्कव्यवच्छेदार्थमिति धनिको व्याचष्ट। १ कृत्य वृत्तिस्तु P. २ शृङ्गारोऽपरि° P. ३ उद्घाव्यादीनि चाङ्गानि R., M. ४ ठत्सृष्टाट्ट® M. ५ लक्ष्य: t, m, ६ वीधी P. अन्नेति t.

नाटकप्रकरणम्। १३१

अथेहामृगः । मिश्रमीहामृगे वृत्तं चंतुरककं त्रिसन्धिकम्॥ म्त्त्यदिव्यौ च नियमान्नायकमतिनायकै ॥५२॥ धीरोद्तौ स्तयं दिव्यां हर्नृकामौ च कोमुकौ। अव्धं युद्धमन्योन्यमाभासरसयोस्तयोः॥।५३॥ एषा पक्रिया दशरूपकोक्तरीत्यनुसारेण। तत्न सांङ नाटकसदाहियते। भद्रां फौतुकवेदिमागतवतोरन्योन्यमासेदुपोः

व्यांतां पार्श्वयुगे पुरोऽम्बुजभुवा पद्चाच मेनादिभि: साध्वीभि: शिवयोरपाऊसरणिर्वैवाहिकी पातु वैंः॥ १ ॥ ईहामृगं लक्षयति। मिश्रमिति। गर्भावमर्शरहितास्रयः संधयो यिगिंस्तत् त्रिसन्धिकम्। आभासरसयोरजुरागशून्यनायिकानुरक्तत्वादिति भाव: । अत एवोक दुशरूपके 'दिव्यख्ियमनिच्छन्तीमपहारादिनेच्छतः' इति। अव्धं युद्धमजायुद्धकल्पमितंयर्थ:। गतमन्यत्। युगवद्सर्म्या नायिका नाय- कोउसिन् ईदते इति ईदायृगः । असा रूपकसेामउया: स्वोन्मेपमूलर बार यति। पयेति। केवलोद्देशलक्षणाम्यां रूपकसामग्रया दुर्ग्रहत्वाद्रूपकान्तराणामेतदुदाहरणेनो- दाहतकल्पत्वं हृदि निधाय जिज्ञासुजनानुग्रहार्थ नाटकमात्रमन्नोदाहियत इति भतिजानीते। तन्ेति। अथ सोज नाटकसुदाहर्सुमारभमाणो विद्यानाथस्तत्प्रत्यूहपरिपन्थिन: पूर्वरङ्गस्य प्रधानाज्गभूतामाशीरूपमङ्गलान्दितां नान्दीमौदावुदाहरति। भद्रामिति। भद्रां. १ घतुरद्धत्निसन्धिकम् TV. २ त्रिसन्ध्यकम् M. १ मेध्यं M1. ४ हर्त्तृकामा M1. ५ कामु- कीम् M2. ६ प्रक्रियानुसारेण कथिता Mr. T and T' have नाटकोदाहरणप्रारम्भ: be fore this. ८ साऊनाटर M. ९ पाप्ताम् M2; व्याप्ता R. १० नः M1,M4. ६१ सामडया रसोन्मेब0 p. १२ Dropped in p. १३ Dropped in t.

प्रतापरद्रीये रलापणसमन्विते

एषा द्वार्विशतिपदा नान्दी। अस्यां विवाहमतृत्तयो: शि- वयोः वर्णनया सकलनरेन्द्रपेरिवृतस्य मतापरुंद्रस्य कोकतीयल- क्ष्मीगासिर्नाटकपयोजनरूपा किंचिदर्थशक्ला सूच्यते। देयात् लिद्धि महालक्ष्मीजंगद्रक्षाघुरन्धरा। विष्णुवक्ष:स्फुरन्मालाविहितालयतोरणा ॥ २ ॥ एपा च नान्दी पतापरुद्रराज्यलक्ष्मीमङ्गलविधिलक्षणा। नान्दन्ते सूत्रधार: । (समन्तादवलोक्य सहर्पम्)। कथमासून्नित एव समन्ततो रङ्गमङ्गलविधिः। विचित्रवितानमणितोरणादिपरिष्कारेण मझलाम्। पार्श्वयुगे वधूवरप्रत्यासनैर्में- रुहरिप्रभृतिभिर्ष्यात्तान्। पुरोभागेSम्बुजभुवा याजञिकेन महणा। तदुकं श्रीक- णठलीलायां कल्याणकाण्डे दाता महीमृतां नाथो होता देवश्चतुर्मुखः। घरः पेछ्युपतिः साक्षात् कन्या विश्वारणिस्तथा॥' इति। मेना हिमाचलमहिपी। तदादिभिः साध्वीभिः पुरन्धीभि: पश्राद्भागे व्याप्तां कौतुकवेदिं विवाहोत्सववितर्दिकामागतवतोः प्राप्तयोरन्योन्यमासेदुपो- रयथा मिथः संस्पर्शस्तथासीनयोरित्यर्थः । यथास्थानसुपविश्यान्वारब्धायामित्या- पस्तम्बसरणाद्। शिवयो: पार्वतीपरमेश्वरयोः । 'पुनान् ख्िया' इत्येकशेषः। विवाहे भवा वैवाहिकी। अपाङ्गसरणिरन्योन्यदर्शनमित्यर्थः। इदमपि तन्नैवोककम्। 'देवोऽपि देवीमालोक्य सलजां हिमशैलजाम्। न तृप्यति नतापाङ्गी सा च देवं वृपध्वजम्।।' इति। स वः पात्विति संबन्धः । लक्ष्येण लक्षणं योजयत्येपेति। नान्द्यन्त इति। नान्दीं प्रयुज्य पूर्वसूत्रधारे विनिर्गत इत्यर्थः। सूत्रधार इति द्वितीयो नटाख्य इत्यर्थः । रङ्गप्रविष्ट इति शेपः । इदमनुपदमेव रझं प्रसा- ध्येत्यादिना तत्कृत्यमुक्कतं तदाह। समन्तादिति। सहर्प सूचनमात्रादेव सांप्र- १ °पदी R. २.M. drops विवाइ. ३ °प्रवृत्तशिवयो: M. ४ 'परिकरस्प T., T'. काकतीय राड्यलक्ष्मी T. ६ सूषिता M., Mr. The portion from देयात् to लक्षणा is dropped in R., M1, M2, M4 .; M has दीयात्. ८ समन्तात् M1. ९ प्रमुपति: p'.

नाटकपरकरणम्। १३३

सथाहि आविष्कुर्वन्ति मुरजा सर्वतः शब्दमाधुरीम्। सङ्गीतोपनिषद्विंद्यां वीणाः प्रस्तावयन्त्यमूः॥३॥ एतद्रभ्गपंसाधनम्। संभ्रार्थनम्- भूभृत्सुतामहदादेवौ पितरौ यस्य विश्ुतौ। नरनागाकृतिः श्रीमान् सदेवः श्रेयसेऽस्तु वः॥४॥

दायिकै: सन्नद्धमानद्धादिकमिति सम्रसादमित्यर्थः। त्रिविधं रङ्गप्रसाधनमुक्तम्। तन्र द्वितीयमुदाहरति। आविरिति। शब्दानां वाद्यविशेषाणां माधुरी श्रोत्नप्रि- यरवम्। माधुर्यशव्दात् ध्यणन्तात डीषूप्रत्यये 'यस्य' इति यलोपे माधुरीति सिद्धभ्। अत एवाह वामनः । 'प्येऊ पित्करणादीकारो बहुलम्' इति। सक्गीतोपनिपत् संगीतरहसयम्। तामेव विधाम्। उभयत्र मौरजिका वैणिकाश्च लक्ष्यन्ते। अथ छोकैः काव्यार्थसूचकैरित्यादिना भारतीवृत्याश्रयणमुक्तम्। तदुदाह- रति। भूभृदिति। यस्य देवसय भूमृत्सुतामहादेवौ पार्वतीपरमेश्वरौ पितरौ मातापितराविति विश्ठुतौ। 'पिता मात्रा' इत्येकशेषः । कदाचिल्लीलया गौरी- गिरीशौ गजाकारेण विहरमाणौ गजाननमजीजमताम्। तदुककं स्कन्दपुराणे। प्रशस्तमत्तमातङ्गवपुर्भृत्वाथ भूतपः । भममागो वने तखििन् क्रीडां स्वीकृतवान् विभु: ॥ तामालोक्य महादेवी महेशेच्छानुवर्ततिनी। करिणीरूपमास्थाय तेन सा विचचार है।।' इस्यादिना। एकस्मिद्वर्घे नरस्येतरस्मिन् करिणश्ाकृतिर्यस्य सोऽयं नरनागाकृतिः। तथापि श्रीमान् रमणीयः । स देवोगणेशो वः सामाजिकानां श्रेयसेSस्त्विति वांच्यार्थः। सूंच्यार्थस्तु यस कथानायकस्य भूमृत्सुता राजपुत्री सुम्मडम्बा महादेवस्तव्ामको महाराजः पितराविति विश्ुतौ नरनागा नरश्रेष्ठाः। 'सिंह र द्विद्या R., M.,M/. २ °प्रसाधनसमर्थनम् R. ३ Dropped in R .; P. has सहर्षम् ; M. and T. bave सप्रहर्षम्. ४ ष्यजि षित्क° P. ५ पाच्योर्य: v,m. ६ व्यङ्ग्यस्तु t'. सुम्मडीया. P. T.M.

प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

(ऊर्ध्वमवलोक्य)-चिरादनुकूलेन कालेनापगतदुर्दिनानि दिङ्सु खाि। यतः।

विहरद्राजहंसश्रीर्विलसन्मित्रमण्डलः। प्रेसाधयति सन्मार्गे प्रसन्नः शरदागमः ॥५॥

काव्यार्थसूचकाभ्यां श्रोकाभ्यामृतुसमाश्रयणेन संस्कृतमाय- नराश्रितवाग्व्यवहाररूपा भारती वृत्ति: कथिता।

शार्दूलनागाद्या: पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः' इत्यभिधानात्। उपमितसमासः। तदा- कृतिः नलनहुपदिलीपादिसदृदशः इत्यर्थः। स देवो राजा। 'देवः सुरे धने राज्ञि' इति विश्वः। अत्र द्वयोरप्यर्थयोर्वाच्यत्वाभावान्न श्ेपः। नापि शव्दश- किमूल उपमालंकारध्वनिः। संबन्धान्तरे संभवति सादृश्यमूलकत्वकल्पर्नान- पेक्षणात्। किं तु सूचकत्वसंबन्धाच्छन्दशक्िमूलो वस्तुध्वनिः । अत एवो- कमलंकारसर्वसे शरेपालंकारप्रस्तावे। 'यत्र सूचनव्यापारोऽस्ति तत्र शब्दश- किमूलो वस्तुध्वनिर्बोद्धव्यः' इति।

ऋतुं कंचिदुपादायेतीममंशमुदाहरत्यूर्ध्वमित्यादिना। विहरन्ती राजश्रन्द्रसय हंसानां च श्रीर्यत्रँ स तथोकः। अन्यत्र राजहंसा राजश्रेष्टास्तल्लक्ष्मीविहारभूमिरि- स्यर्थ:। विलसत् प्रकाशमानं मित्रमण्डलं सूर्यमण्डलमन्यत्र सुहृत्समूहो यत्र स वथोकः । प्रसद्नः एकत्र मेघापगमाद्न्यन्न स्वभावाच्चेति भावः । सन्मार्ग नक्षत्रमार्गमन्यत्र साधुमार्गम्। प्रसाधयति भूपयति। अन्र प्रस्तुतशरद्विशेपण- . 1 साम्येनाप्रस्तुतराजसूचनात् समासोकिः । अत एवेदं गुणीभूतव्यङ्ूयं न पुनः पूर्ववद् ध्वनिरिति बोद्धव्यम्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। काव्यार्थेति।

१ प्रसादयति R. २ वाग्व्यापार M2. ३ Dropped in M. ४ दिलीप is dropped in t. ५ सुरेश्वरे t. ६ नपेक्षमाणत्वात् t. ५र्वयस्य P.

नाटकप्रकरणम्ं। १३५

सविनयमुपसृत्य सभाभिमुखमअर्लि बड्दा। भो भो मध्यमभुवनभागधेयविवर्त्तस्यैकशिलानगरपुण्यराशे: काक- तीयकुलदेवताया: स्वयंभूदेवस्य सेवार्थ सततमहोत्सवमासेदिवांसो विद्वांस: कैलार्णव नाट्यवेदांचार्यसय पुत्रमभिनयदर्पणं मामभिमत रू- पकप्रयोगानुशया परमनुगृद्वीत। (आकाशे कर्ण दत्वा) किं बरूथ।

र्यंस्ै स्वयंभू: स्पृह्यत्यजस्रम्। तच्छ्रोन्नयोर्लोचनयो: पंथानः शुज्ञाटकं नाटकमाविरस्तु ॥६॥ इति। .0

(सहर्षम्) अस्मन्मनोरथसंवाद्येव परिपदादेशः । यत् प्रतापरुद्रच-

अथ सामाजिकानुगहमाशासे। सविनयमित्यादिना। भागधेयविदेचस भाग्यपरिपाकस्य। कला्णवो नाम नाव्यवेदाचार्यः। आकाशभापितेन तदीयमुत्तरमाह। आकाश इति। तल्लक्षणं तु किं गवीष्येवमित्यादि बिना पात्रं ग्रवीति यद। शुत्येवानुक्तमप्येकरतत् स्यादाकाशभापितम्।।' इति। यत्मिन्निति। स्यंभूरीश्वरो यसै वस्तुने अजस्रं स्पृह्यति। 'स्पृहेरी- प्सितः' दति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। जगन्नङ्गलं तद्टस्तु यसिन्नाटकेऽस्तीति यो- जना। वाचिकाभिनयेन श्राव्यत्वादितराभिनयेन दृश्यत्वाच्याह। श्रोत्रयोरि- त्यादि। शझाटकं चतुप्पथं तख्राटकमाविरस्तु। इतिशव्द उत्तरसमातौ। संवादेन संतुष्यद्चुत्तरार्धसुद्धाटयति। सहर्षमित्यादि। अघटमानघटकं दैवा-

१ मो मध्यम° R. २ 'विवर्त्तनस्पै० P. २ 'देवस्य साम्बस्य सततमहोत्सवसेवार्थ समासे दिवासो M.,L,, M/; M2 follows the same except साम्वस्य which is omitted. & T' and M, omit सेवार्थ. ५ कलावर्णन° P .; कलार्णवस्य नाट्य M. ६ 'वेदाचार्या- चार्यस्य M. • अस्मिन M., MyMr. ८ यस्मिन् स्पयंभू: R. ९ प्रधानम् Mr १० P. and R. omit इति. ११ विवर्त्तनस्य m.

१३६ प्रतापरुद्रीये रस्ापणसमन्विते

रितानुंबन्ध: सामाजिकानां: मनसि वर्तते। यहो सर्व सुघटितमनुवि- धात्रा बिधाना। यत: सभा स्वयंभूपरमेश्वरस्य प्रतापरुद्रस्य गुणा महार्घाः।

सुधामुचस्तस्य कवेश्च वाचः ॥७॥ प्रेशंसैया भिमुखीकरणरूपा भारतीवृच्तेरङ्गं मैरोचना। (सविमर्शम्) कथमरमत्प्रेयली संगीतशारिका चिरयति। प्रविश्य नटी-( पुरोऽवलोक्य) सस्पृहम्- कि भौरईए सुव्वइ मंजीररवो सहाए विहरंतीए। अह संगीअसुइ व्वा विण्णादं णट्टप्पमुहतूरणिणादो। नुकूल्यं जातमित्याह। अहो इति। सभा गुणग्राहिणीति भावः। महार्घा महा- मूल्याः। नटानामास्नायो नाट्यम्। 'छन्दोगौक्थिक°' इति न्यंप्रत्ययः । तस्य श्रुतिशब्देन चूतवृक्षादिवत् समानाधिकरणसमासः । तसयाः पारं दृष्टवान् नाटय- श्रुतिपारदृशा। दृशे: क्निप्। सुधामुचोऽसृतवर्पिण्यः । प्ररोचनामुदाहरणे योज- यति। प्रशंसयेति। प्रस्तुतार्थस्येति शेपः । अभिमुखीकरणरूपेति। सामा- जिकानामिति शेषः । 'प्रेक्षकाद्युन्मुसीकार: प्रस्तुतार्थम्रेशंसया प्रेरोचना' इति लक्षणाद्। किमिति। भारईए इत्यत्र एकारस् 'एदोतो: कचित् स्वरूपेण हखदः' इति हृस्वः । एवमन्यत्रापि वृत्तानुसारेण द्रष्टव्यम्। लक्ष्ये लक्षणं योजवति। एत- दिति। प्रस्तावनाङ्गमित्यनेन पूर्वरद्गाङ्गत्रिगतव्यवच्छेद:। छाया। किं भारत्या: श्रूयते मंजीररवः सभायां विहरन्त्या। अथ संगीतश्तिर्वा। विज्ञा- तम्। नाव्यप्रचसतूर्यनिनादः। १ 'बन्धः प्रबन्ध: R., T', M; 'बन्श्र प्रबन्धः Mr- २ संघटितं P.३ धात्रा P .; R. ४. एषा प्रशं° P., M,. T. ५ 'सनाभिमुखी' P. 'साया श्मि M1. ६ रूपया M., M6 प्ररोचना कार्यता M1. ८ सविमर्षम् R .; सविस्मयम् P. ९ सारिका P. १० ना० माति T., Mr ११ पुरावलोक्य M. १२ मारदीए p. १३ सुज्जइ P. १४ रको T. १५ सभाए H. १६ अहवा M. १७ ण विण्णाद M. १८ सुज्झ Mo तुंज R .; तुंअ LL १९ रमो P. २० ष्यञ् T' २१ प्रशंसयो t. २२ प्ररोचना is dropped in p.

नाटकप्रकरणम्। २३७

एतत्साम्यादनेकार्थयोजनरूपं त्रिगतं पस्तावनाङ्गम्। (उपसृत्य)-'अज्ज इर्अंम्हि आणवेदु को णिओओ अणुचिट्ठिअदु तति। सूत्रधार :- आर्ये यद्नेहे केंलकण्ठनादमधुरं गास्यामिं गीति ध्रुवां लाखयं चारुभिरङ्गहारललितैराविष्करिष्यामि यत्। नाट्यं यत् किल रक्मक्लविधिं संपादयिष्याम्यहं प्रागित्युक्तवती तद्दय निपुणे निर्व्धूढमेवं त्वया। ९ ॥

नटी-(सभयम्)2णट्टसामगि्ग सैमग्गीकादुं विलंबिअं। सख्जीकिआ पखु एसा केण उण सव्वपण पओोओ उअक्कमीअदु।

इयमस्मि आज्ञापयतु को नियोगोऽनुष्टीयतामिति। सूत्रधारो विलम्बवतीं नटीमुपालभते। यदिति। ध्रुवालक्षणं वक्ष्यामः। माधुर्य गायनीविशेषगुणः । तदुकं शार्ङ्गदेवेन। 'रूपयौवनशालिन्यो गायन्यो गातृवन्मताः ।

इति। चारुभि: प्रियदर्शनैः अङ्गहारेपु ललितैः लललितादिसुकुमाराज्हारैरित्यर्थः। 'सप्तमी शौण्डैः' इति बहुवचनेनाद्यर्थलाभः। लासयं मृदुनर्त्तनम्। 'लासं तु सुकुमाराऊ मकरध्वजवर्धकम्' इति लक्षणात्। गारयामीत्यादीनां स्थानिनोS-

छाया। 1 आर्य इयमस्मि आशापयतु को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति। 2 नाव्यसामग्रीं समग्रीकनुँ विलम्बितम्। सजीकृता खल्ठ एपा केन पुना रूपकेण प्रयोग उपक्रम्यताम्। १ 'प्रयोजन° M1. २ आणवेदु अज्जो P .; R. drops आणवेदु. २ अणुचिठ्ठीयदु त्ति M., P. ४ कलहंस° R, M4. ५ मधुरा M. ६ रम्यं R., M., T. ७ 'मेव P. ८ 'सदरो- वक्येरप्रियै' M., M4. R. drops अप्रियैः. ९ रुपालम्भाच्छ' M .; लम्मनं छ' M4. १० च्छलम् T'., Mi, T. ११ सज्जीकाउं P., M., समद्गीकारम् Mr १२ ख T',, M. १३ स्वपण T., M. १४ उव° M .; उप° T"., M1. 18

प्रतापरुद्राये रत्ापणसमन्विते

सूत्र :- नेन्विदमेव रपयत्विति पत्रिकां ददाति। नटी-(गृहीत्वा संस्कृतमाश्चित्य घाचयाति)। तेज:पर्यायहरयो: कि कि संबोधनं मतम्। किमाशीर्वादविषयो विद्यानाथक्वतिश्च का॥१०॥

मदोऽहमिति विशेषणं धुवागानादीनामविलम्बसूचनार्थम्। अत्र घुवागाना- दिकं सर्वे निर्वहामीति प्रागुक्तवत्या भवत्या सर्वमेवं निर्व्यूढमिति विपरीतलक्ष णया न नि्व्यूदमिति लभ्यते। अ्र नर्चनोपयोगिकरपादादिकर्मविशेषः करेणं पुष्पपटादि। तदुक्कं संगीतरत्नाकरे।

'स्यात् क्रिया करपादादेर्विलासेनाय्ुटद्रसा। करणं नृत्तकरणं भीमवद्धीमसेनवत् ।।'

इति। तत्समुदायसाध्यो नर्त्तनप्रयोगविशेषः । अङ्गानामुचितदेशप्रापणेन हरप्रि- याञ्प्रयोगत्वेन वाङ्गहार इत्युच्यते। तदुकम्।

'अङ्गानासुचिते देशे हरणं सविलासकम्।

यद्वा हारो हरस्यायं प्रयोगोऽद्वैरिति स्मृतः ॥'

इति।

छलितादिलक्षणं बह्मपेक्षमिह विस्तरभयाव् लिख्यत् इत्यन्यतो द्रष्टव्यम्। नाट्यसामग्रीं समग्रीकर्तु विलम्बितम्। सज्जीकृता खल्वेपा। केन पुना रूपकेण प्रयोग उपक्रम्यताम्।

संस्कृतमाश्रित्येति। पत्रिकागतस्य स्वभापितरवाभावात्। वाचयति पठेति। वचिरयं चौरादिकः। नालिकाख्यमङ्गं वछं बहिलापां प्रहेलिकामाह। तेज

१ नन्वियमेव M.,T., T. २ करणं तु T., m .; करणमलिपुष्प° t. १ मोगोऽद्वरिति संस्मृत: m. ४ वदति ६ै,

नाटकप्रकरणम् । १३९.

नटी-(समन्दस्मितम्)-'णिंगूढत्थं खु पदं छोणं वमण पंडि- भादि कीरिसं डत्तरं िरुवेदु अज्जो। सूत्र०-अयि सुव्यक्तमेतत्। प्रतापरुद्रकल्याणमिति प्रतीयत एव।-' एषा निगूढार्था नालिका। नटी-'कहं कहाणाअअणामहेआणुबंधमेंणोहर क्खु नीडअम्। पआ- घोवैवदंकिअं तस्स रण्णो णाम कहं जाअंति पुच्छीअदि। सूत्र०-प्रिये भूयताम्। तं सुजातं समुद्वीक्ष्य क्षोण्यां रविमिवोदितम्। प्रतापरुद्र इत्याख्यामकरोत् काकतीश्वरः॥११॥ अन्य्न। विष्णोर्विश्वैकवीरस्य काकतीयकुले स्थितम्। अवतारममुं झात्वा वीररुद्रं प्रचक्षते ॥१२ ॥

इति। नालिकालक्षणे सोपहासलक्षणं कृताकृतमिति हृदयम्। अत एवोक्म्। एपा निगूढार्था नालिकेति। णिगूढत्थमिति। छेका विदुग्धाः । कथं कथानायकनामधेयानुबन्धमनोहरं खलु नाटकम्। अत्र कथमिलाक्षर्ये। प्रतापोपपदाहितं तसय राज्ो नाम कथं जातमिति पृच्छयते। अत्र कथंशन्य: कारणवाची। 'कारणेऽपि कथं तर्के विसये संपदुद्वे' इति भावप्रकाशवच- नात्। सूर्यसदशत्वात् प्रतापरुद्र इति संज्ञा संजातेत्युत्तरमाह। तमिति। वीरावतारत्वात् वीररुद्रसंज्ञापि समभूदित्याह। विण्णोरिति।

छाया। 1 निगूदार्थ खल्वेतच्छ्रोकस्य वचनं प्रतिभाति कीदृशसुत्तरं निरूपयत्वार्यंः। 2 कथं कथानायकनामधेयानुबन्धमनोहरं खल्ल नाटकम्। प्रतापोपपदाङ्कितं तस्य राश: कर्थ नामधेयं जातमिति पृच्छयते। १ णिगूढं खु P. २ छेआणं R .; com. २ पडिहाइ Tg/; पडिभाइ अ. ४ संबोधणठत्तर P. ५ म णुद्दरं P. ६ णाडअम् M. • 'पपदं T', R., T. ८ कहं तस्त रण्णो णाम जाअ M. ९ पुंछीअदि T"; पुछीअदि P. १० 'विशेषणं t.

१४० . प्रतापरु्द्रीये रसनापणसमन्विते

नटी-'लोआणं कण्णजुअलस्स भोअहेएण पर्द जामजुअलं सुषी- अदि। चिरस्स णट्टविज्ञाणुवट्टणं फलिअं जेण लोअमंगलं काकइणरिं- दचरिअं अभिणिजइ। एतन्नाव्यपसङ्गेन प्रकृतकार्यालेंगनादवलगितम्ँ। सूत्र०-अहो प्रजासंवादोSयम।युष्मत्याः यदियं कवीनां प्रश्नोत्तर- मालिका। यथा किल कि लोकश्रव सोर्भाग्यं मंगलश्रवणं मुङ्डः। किं मंगलं प्रतापाङ्करुद्रस्य चरितान्द्गुतम् ।। १३ ।। एतत्मश्रोत्तरमोलारूपमुद्धात्यकम्। नटी-'अज्जपरिवट्टणेण सव्वं संघटिअदि। सूत्०-आर्ये त्वया दारैरुदारश्रीर्नाट्यसंपदियं मम। प्रबन्धलक्ष्मीरीत्येव विदर्भभणितिस्पृशा॥१४॥ लोकानां कर्णयुगलस्य भागधेयेनैतन्नामयुगलं श्रूयते। अथावलगितस्य द्वि- तीयं भेदमुदाहरति। चिरस्सेति। प्रकृतकार्य नाटकप्रयोगरूपम्। अहो इति। प्रतापोऽङकश्चिह्नं यस्य रुद्रस्य तथोक्तस्य द्वितीय उद्धात्यकभेदो यमित्याह। एतदिति। मिथः स्तोत्रमात्रमपि प्रपज्चलक्षणं मत्दाह। आर्येत्यादिना। आर्यपरिवर्चनेन सर्वे संघट्यते। त्वयेति। दारैः कलत्रेण 'भौर्या जायाथ पुंभूम्रि दाराः' इत्य- मरः। विदर्भकविग्निया भणितिर्विदर्भभणितिः तैत्स्पृशा रीत्या वैदर्भ्या।

*1 लोकानां कर्णयुगलस्य भागधेयेन एतन्नामयुगलं श्रूयते। चिरस्य नाव्यविध्यानवर्त्तनं छाया।

फटित येन लोकमङ्गल काकतिनरेन्द्रचरितमभिनीयते। 2 आर्यपरिवर्तनन सर्वं संघव्यते। १ माअह्ेआदो P .; भाअधेपण M. २ अिणिइज्जइ P .; महिणिज्जइ T. ३ R. omits पतन्नाव्य-गितम्. ४ लम्बनाद' P. ५ लगितं द्वितीयम् T., T'. ६ लोंके श्रवसो. रमाग्यं M., R. · प्रतापार्करुद्रस्य M. ८ चरितं शुभम् M. ९ 'मालकारूप° M1. १० परि- अणेण M; पण्णत्तणेण P. ११ संपद्दीि P. १२ P. omits आ्ये. ११ दाराः पुंसि च मम्न्येव t. १४ t' has प्रबन्धलक्ष्मीरिव after 'मणितिः

नाटकप्रकरणम्।

ऐष मिथ:स्तोत्ररूपः प्रपश्चः। नटी-एआरिसगुण महध्यपआवरुद्दचारअं अहिकरिअंतो तस्स क- इणो संपुण्णो सरस्सईपसादो।

सूत्र०-आर्ये एवमेव नन्वेषा कविभारत्योर्वाक्केलिः। यथा किल

मातर्भारति वत्स किं तव कृपां याचेऽद्य कि प्रस्तुतं जिह्वा काकतिवीररुद्रनृपतेः स्तोनाय सन्नह्यति। .1

शातं ते विहरन्तु वाग्लहरय: संध्यानटद्धूर्जटि-

एतादृशगुणमहार्घ प्रतापरुद्रचीरतमधिकुवर्तस्तस्य कवेः संपूर्ण: सरस्वतीप्रसादः।

कविभारत्योरुक्तिप्रत्युक्त्योख्तिरावृत्तिरूपां वाक्केलिमाह। मातरिति। अग्र मातृशव्देन कवेर्भीरत्यां भक्तिविशेषो वत्सशब्देन तस्यास्तस्मिन् वात्सल्यातिश- यश्ष सूच्यते। कविराह। तवेति। भारती प्रयोजनं पृच्छति। अद्येति। कवि. स्तदाह। जिह्वेति। भारतीसरणमभिनीयैवाह। शातं ते इति। प्रार्थनानि- मित्तमिति शेष: । संध्यानटद् धूर्जटित्वंगन्मौलितर ङ्गिणीकलकलारम्भस्य संध्या- ताण्डवप्रवृत्तखण्डपर शुदोधूयमानजटाजूटविजृम्भमाणजाह्मवीकल्लोलकोलाहलस्य प्रियाभवन्तीति प्रियंभावुकाः । तत्कल्पा इत्यर्थः । 'कर्त्तरि भुवः' इति खुकञ्प्रत्यये मुमागमः । वाग्लहरयो वॉग्वैखर्यः । विहरन्तु प्रवर्त्तन्ताम्। यदि शातमित्येकं वाक्यं तदा 'समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः' इति नियमाद् वाक्यान्तरवर्त्तिपदस्य निमित्तत्वायोगात् पदात् परस्य युष्मदो विधी- यमान: 'तेमयावेकवचनस्य' इति तयादेशो न स्यात् ।

छाया।

एतादृशगुणमद्दार्घप्रतापरुद्रचरितमधिकुर्वतस्तस्य कवेः संपूर्णः सरस्वतीप्रसादः। १ पष कविमिथ:° R. २ 'महध्ये P., R. २ °चरिप P., R. ४ अहिरत्तस्स P., B; अमिरत्तस्स M. ५ धूर्जटेरिङ्ग° P. ६ वात्सक्यं t. ७ वाग्वैरवराः P.

१४२: प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्वित

एषान्योन्यसंलापरूपा वाक्केलिः। नटी-'अम्हार्णं पआरिसणरिंदचरिआणुऊलो णट्टाडंवरो होइ ण वे त्ति सैज्झसेण वेवइ मे हिअअम्। सूत्र०-(किचित् सासूयम्) आः किमुच्यते। निरवद्या नेदु म० साट्यविद्यासामग्री। कीदशी पुनस्तव गीतयोग्यतया भैविष्यति। नटी-'संगीअसारस्स महण्णवो उव्वेलिजा। अवहाणजाणयत्त भरोहदु अजजो। एतदन्योन्यवाक्याधिक्यादधिवलम्। सूत्र०-चिरमवहित पवास्ति। नन्वियमुपकम्यते धुवा। भैटीकर्तृक श्ृवागानप्रतिज्ञावचनं संभ्रमोदितमिति गण्डम् । अम्हाणमिति।" सूत्रधारः सवसामर्थ्यमाविष्कुर्वज्नाह। किंचिदित्यादि। आः कोपे। ननुरव- धारणे। योग्यतया सामर्थ्येन कर्थ्या। नटी स्वसामर्थ्याधिक्यमाविष्करोति। संगीतेति। संगीतसारर महार्णव उद्देल्यते प्रवर्ध्यते। अवधानयानपात्रमारोहत्वार्यः । अवहितो भवेत्यर्थः । अत एवाधिबलमिदमित्याह। एतदिति। चिरमित्यादि गण्डान्तं स्पष्टम्। सूत्रधारवाक्यं विडम्वयति सस्मितमिति। कथमार्यो ध्रुवां गायति।

छाया। 1 अस्माकमेतादृशनरेन्द्रचरितानकूलो नृत्याडम्बरो भवति न वेति साध्वसेन वेपते मे हृदयम्। 2 संगीतसारस्य महार्णव उद्देल्यते । अवधानयानपात्रमारोहत्वार्यः । १ ईरिसणरॅद T., T'. २ होई P. ३ ससइझसं P .; संदेहेण M. ४ P. omits कि- चित्. ५ मे ननु नाट्य M ; ननु मम नाट्य R .; P. drops विद्या. ६ गीतिर्योग्यतया P. मविष्यते R .; M. ८ महण्णभो P. ९ उत्वेलइ T., M. १० अहआजाणवत्तं P. ११ आारोहोदु P. १२ पवाहमस्मि R. १३ नटकृत P. १४ क्रिया R. १५ t. has after it अस्माकमीद्ृशनरेन्द्रचरितानुकूलो नाट्याडम्बरो मवति न वेति साध्वसेन वेपते हृदयम्। १६ चिरतरामेत्यादि t.

नाटकप्रकरणम्। १४३

नटी-(सस्मितम्) 'कहं अज्जो धुंअं गाअइ। सूत्र०-अयि कथमर्धोक्त एव त्वेरा नाट्यविद्येति शेषं न जिघ्रति। एतदुक्तस्यान्यथायोजनरूपमवस्यन्दितम्। आर्ये नूनं धुवागानोत्सुकं तव चेतस्तदारभ्यतां गीतिः। नटी-( तथा करोति) लच्छी सेरस्सई अ धवलिअभुवणंतरा विराअंती। विलसंतकुवलअसिरी राअस्स पसाहणं कुणइ॥ ध्ुवा नाव्यविद्येति मे विवक्षितम्। तंदर्थोक्तमेव त्वमन्यथा मन्यस इत्याह। भयीति। खवरा कत्री। घवागानोत्सुकमिति। अन्यथा तन्मयि नारोपयेरिति भावः। नटी राज्यलक्ष्मीं शरत्कालसरसीं च प्रस्तुत्य प्रवृत्तां ध्रुवां गायति। लं- च्छीति। इमा इयं लक्ष्मीः । शौक्ल्यनिमिचत्वनिबन्धनेन यशसा धवलितानि भुवनान्तराणि लोकान्तराणि यस्या: सा तथोक्ता। विलसत्कुवलयश्री: उल्लस- हुर्वीमण्डलशोभा घ राज्ो नृपस्य प्रसाधनं करोति। अन्यग्र इयं सरसी घव- लितं कालुष्यापगमेन निर्मलीकृतं भुवनान्तरमुदकमध्यं यस्या: सा तथोक्ता। विलसत्कुवलयश्रीरुल्लसव्वीलोत्पलसंपत्तिश्र। राज्ञश्चन्द्रस्य प्रसाधनं करोति। रूपकेपु तावन्सार्गोभिनयेन प्रावेशिकीप्रभृतयः पञ्ञ भ्रुवाः प्रयोक्तव्याः । तदुकम्। 'ध्रुवाः पञ्च प्रयोक्तव्या रसाभिनयसिद्धये' हति। तन्नेयमन्तरा नाम ध्रुवा। तल्लक्षणं तु भावप्रकाशे। 'सर्वासामन्तरा वस्तुरसादिवशकल्पिता। भन्तरा सा ध्रुवा जेया नाट्याभिनयरजिनी ।।' इति।

छाया। 1 कथमार्यों ध्रुवां गायति। 2 लक्ष्मी: सरस्वती च धवलितशुवनान्तरा विराजन्ती। विल्सत्कुवल्यश्री राशः प्रसाधन कुरुते॥। १ धुव T., T'. २ सत्वरा M. १ मवस्कन्दितम M. ४ संगीतिः R. ५ सरसी च इअं M.६ विरायन्ती M. • विअसिभ® M. ८ कुरुए M. ९ तदर्योक्त एव t. १० इच्छाति t. ११ सौकर्य for शाक्ल्य t.

१४४ प्रतापरुद्रीये रत्नापण समन्विते

सूत्र०-(आकर्ण्य सरसावेशम्) गाढालिङ्गनसंमर्द प्रत्यक्षरगलत्सुधाम्। धवां करोमि सर्वाज्गे श्रोत्रैकामृतवर्पिणीम् ॥१७॥ एप रसवशादसंगतार्थव्यांहाररूपोऽसत्मलापः। नटी-(सोपहासम्) 'सुउमारा क्खु एसा अजस्स णिदआर्लिंगण- वेह्लणं ण सहइ। एप हास्यलोभकरो व्याहारः । सूत्र०-(सव्रीडम्) रसास्वादेन तरला ये माद्यन्ति विपश्चितः। त एव भावुका लोके भवन्ति हृदयालवः॥ एतद्दोपस्य गुणत्वारोपान्मृदवम्। नटी-'अजजो अणंतरकरणिजं णिरुवेदु।

विशेषान्तराणि तन्नैव द्रष््व्यानि। विस्तरभयादत्न न लिख्यन्ते। रसप्रयुक्तत प्रलापमुदाहरति। गाढेति। पूर्व श्रोत्रयोरेकं सुख्यममृर्त वर्पति ताच्छील्येन तां तथोक्ताम्। संप्रति गाढालिङ्गनसंमर्देन प्रत्यक्षरं द्राक्षासदक्षा- दशेपादपि वर्णात् गलत्सुधां सतीं ्रुवां सर्वाङ्गे करोमि। सूत्रिणोSसत्प्रलापमुद्धाटयितुमाह। सोपहासमिति। सुकुमारां खल्वेपा- र्यस्य कर्चुनिर्दयालिङ्गनस्य वेरल्वनं क्षेपण प्रेरणं प्रयोगमिति, यावत्। न सहते। क्षिप प्रेरणे इत्यस्य धातोः 'क्षिपेर्वेल्लः' इत्यादिना वेल्लादेशः। दोषं गुणीकरोति। रसेति। तरला. रसलोला ये विपश्चितो विदग्धा रसा- स्वादेन माद्यन्ति परवशा भवन्ति त एव लोके भावुकाश्चर्वणनिपुणाः सन्तो हृदयालव: सहृदया भवन्ति। 'हृदयादालुजन्यतरस्याम्' इत्यालुचूप्रत्ययः ।

छाया। 1 सुकुमारा खल्वेपार्यस्य निर्दयालिङ्गनवेल्नं न सहते। 2 आर्य अनन्तरकरणीयं निरूपयतु। १ व्यवहार° M. २ पीडिअं P .; 'पेसणं M. २ व्यवहार: M. ४ िइपेदु P. ५ दिह् t. ६ वेहण t. omitted in tj. ८ अत t.

८नाटकमकरणम्। २४५

सूत्र०-नन्वयमिदानी सभापतिर्देवं: सयंभूरुपर्लोक्यते।

रुदरस्य महिमा भाति विश्वानुग्रहकारिणः ॥ १९॥ (नेपथ्ये)। भो: सत्यं सत्यम्। सवार्विलसत्सर्वमअलालंकतिरेवायं रुंद्र इति। सूत्र०-(सेहर्षम्) कथमुपक्रान्तमेवारमद्वाक्यानुगुण्येन प्रस्तुत- स्यानुगुणं कुशलै: कुशीलवैः येतः कीफतीश्वरगुणवर्णनयोग्यतया व-

अयं कथोद्वातः । ईदमेव गुणवर्णनात् मेवर्चकम्। (पुरोजवलोक्य) कथमेतौ वैतालिकावित पवाभिवर्तेते। येपां काव्यानुशीलनाध्यासवशाद् बिशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीर्यतन्मयीभवन- योग्यता अत एव हैदयसंवादभाज: सहदया इत्यभिनवगुप्ताचार्याः। आर्योऽनन्तर करणीयं निरुपयतु। सूत्रधारोऽनन्तरकर्सव्यं प्रतिशापूर्वकमाचरति। नन्वित्यादिना । सर्वाक्के विलसन्त्या सर्वमगलया पार्वत्या अलंकृताक्कृतेरर्धाङ्गजानेरित्यर्थः । अत्र सर्वाङ्ग-

क्यमवलम्ब्य वचनसुपक्षिप्यते। नेपथ्य इति। उक्तमर्थमुद्धाटयति। कथमिति। कुशीलवा नटविशेपा: ।

अंधाप्रकृतिसंधानकुशलास्ते कुशीलवा: ।।' इति लक्षणात्। अत एवार्यं कथोद्धातभेद इत्याह । अयमिति। एसच्छन्दोपशेपेण प्रयोगातिशयमुदाहरति। कथमेताविति। वैतायिकलक्षणं तु भावप्रकाशे १ M. omits देद :. २ सर्वाक्गीणसवमङ्गला° R., M., M2, M4. ३ वीररुद्र M. ४ आगम्य सहर्षम् Mr ५ मतः R. ६ काकतीयनरेश्वरगुण' R .; काकतीयगुण M. ·'दर्णने योग्य° R .; वर्णनायोत्थितयोवेंतालिकंयोर्वचनमिवोपलक्ष्यते P. ८ R. drops from इदमेव-प्रवर्त्तकम्. ९ प्रवृत्तकम् P .; प्रव्त्तकं घ M. १० सन्मय t1. ११ सहृदय tz १२ यत्र t1. 19

१४६ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

ऐंपोज्यमित्युपक्षेपात् प्रयोगातिशयः पस्तावनाङ्गम्। तदेहि। औवामप्यनन्तरकरणीयाय सज्जीभवावः (इति निष्फान्तौ) इति संमग्राङ्गा प्रस्तावना। (ततः प्रविशतः कांपिल्यकलूतकौ वैंतालिकौ)। प्रथम :- (सहर्पम्) योऽयं जातखिलोकी प्रेथितसुचरिते कोंकतीयान्ववाये यसे थेयांस्यजसत्रं वितरति भगवान् देवदेव: स्वयंभू:।

सोडयं भूपालमौलिर्जयति गुणमहान् रुद्रदेवो नरेन्द्रः ॥२०।

'सत्तसप्रहरकयोग्यै रागस्तत्कालंवाचिमि: छोकैः। सरभसमेव वितालं गायनू वैतालिको भवति।' इति। इति प्रस्तावना । कथादौ विष्कम्भं कुर्यादिति मतमवलम्ब्य प्रस्तावना। वृत्तस्य वार्तष्यमाणस्य वं वीरंरुद्रचरितत्य निदरशकं मध्यपात्रद्वयप्रयोजितं शुद्धविष्कम्भमुदाइरति। ततः प्रविशत इत्यादिना। इतः स्वमोपदेशपर्यन्तो वृत्तकथाभागः । तत्तोपक्षे- पमुदाहरति। योऽ्ंयमिति। मणिमुकुटश्रेप्या: केलीवयस्या क्रीडाससी। सवे- रपि भूपालैरस्याशा शिरसा धार्यत इति भावः । योऽयमित्यन्रेदंशब्द: ग्रसिद्धि- मात्रपरो न तु यदच्छापेक्षितार्थबोधकः। अन्यथोत्तरवाक्ये तच्छव्द्भ्रयोगानुप- पत्तेः। यतोऽनुवाचवाक्यगवयच्छव्दसंनिहितानां तदेतदिदमदर्सा प्रसिद्धिपरतवम्। एवं विधेयवाक्यगततष्छव्दसप्रिहितानामेतदिदमदसामपि। तथैव लोकेवेदयोः प्रयोगदर्शनादित्यादि बहुधा प्रपध्ितमसन्महोपाध्यायमललिनाथदूरिणैकाव- लीतरळे। अतः सोऽयमित्यत्राप्येवमेव द्रष्टव्यम्।

१ पतावित्युप° M. २ मावामनन्तर° T'; अनन्तर° M. ३ समग्रा P .; साङ्गम् M. ४ °विदित° Mr- ५ काकतीयान्वयेऽस्मिन् P. ६ °यस्पा: R., M. ७ 'न्यास उपक्षेपोऽ्द्वी R. ८ रागे: omitted in t- ९ पात्द्वययोजितं tr १ Omitted in t. ११ केवल tr

नाटकमकरणम्। १४७:

द्वितीयं :- थो र्द्रो रजताचले सितिमगादर्याग्गनारि: पुरा सोऽयं संग्रति फोकतीश्यरकुले सर्वान्नारिः सितः। साने येद्विषमावलोफनफलामात्रेण भलीकृता- न्यासन्वैरिपुराणि चित्रमंचुना खङ्के विर्ष धॉर्यते ॥।२१॥ प्रथम :- सखे सातु समर्थितम्। अन्यथा कथमरमै महाराजाय रवमे फुलगुयर्सरश: सयंभूदेवस्तादशी थ्रेय:संग्रहकारिकार्मुपदिष्टवान्। स्वयंभूदेवमसादरूपस्य बीजस्य बेहूपकरणात् परिकरः।

पुरा किल काकतिकुलसंभूते गणपतिनाजि महाराजे दुहितृमान्रसंताने कदा- चिद् दैवयोगेन कालपरिपाकयुपेयुषि तन्महिपी रुद्रदेवी नाम राशी बहूचि: वर्याणि तद्राज्यमकण्टकं परिपाल्य परिणता सती दौहिये प्रतापरुदे राज्यपुरां निदधे। तामिमां कथां मवसि निधायाह। यो रुद्र इति। अर्धामं नारी- यरयासावर्धाकनारिः । समासान्तविधेरनित्यरवज्ञापनाद् 'नघृतश्' इृवि: कबभावपक्षे 'गोसियोरुपसर्जनस्य' इति डखः । सर्वाह्वेण नारी सर्वाग्ञनारी रुद्रदेवीरूपेण स्थित इत्यर्थः । तत्पुरुपत्वात् परवलिज्ता । अथवात्रापि बहु- चीहिः। प्रक्रियापि पूर्ववदेव। अवतारभेदादाकारभेदेपि ताखन स्द्रे पौरुपमे- दाभावो नाश्चर्यावह इतयाह। रवाने इति। यद्यतः विपमावलोकनं तृतीयरहटिः। अन्यत्र क्रोधदृष्टिः। तंरय कलामान्रेणांशमान्रेण वैरिपुराण्यसुरनगराणि 'स विख: पुरो सित्वैभ्यो लोकेभ्योऽसुरानू प्राणुदत' इति शुतेरिति भावः। अन्यत्न शत्तु4 नगराणि। स्थाने युक्तमित्यर्थेऽव्यंयन्। कैलासवासिनो रुद्रस्य कण्ठे विषं काफ तिकुलवालिनस्तु सोरूपस खज्ने विपमिति महदेतदद्भुतमित्याह। चित्रमिति। 'गुणा: पूजास्थानं गुणिषु न ध लिगं न च वयः' इति भावः। अथ वर्तिष्य- माणकधाभागे परिकरमुदाहरति। सख इत्यादिना। संग्रहकारिका संग्रषः होकः।

१ सखे किमुध्यते before the verse P., M. २ काकतीन्द्रमवने R. १ 'नारी M7. ४ मद्विप° R. ५ धीपते P. ६ सहशं noticed by M. श्रिय: P. ८ °मुपादिष्टयान Mg. ९ बहुलीकरणान् P .; बहूकरणात् M1. १० तस्याः t/. ११ :छोकम् t., tr

१४८ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते द्वितीय :- (सविमर्शाञ्चर्यम्) कथमवगतं राजरहस्यं घयस्येन। प्रथम :- सखे कस्य वा न विदितम्। यत् सर्वरिणपि निजनगरे महोत्सवमादिशता रुद्रनरेश्वरेण कुलदेवताया: स्वमनोपदिष्टाः प्रेंसादवि- शेषा: प्रख्याप्यन्त एव। कुलदेवतामसादरूँपस्य बीजस्य मख्यापनेन परिनिष्पचे: परि- न्यास:। द्वितीय :- अहो निरन्तरप्रसादोन्मुखता देवस्य। यथा काकतीय- भसवेषु श्रेयांस्युत्तरोत्तरमनुवध्यन्ते। बीजस्य श्रेयोतुवन्धरूपगुणख्यापनाद्विलोभनम् । तदरिमननेव महीयसि र महे मेहीमण्डलाखण्डलं चलमर्र्िगण्डमुप- श्लोकयितुमावयोरयमेवावतरः। तदेहि राजकुलं प्रविशावः। प्रथम :- चयस्य सांग्रतं पुरोध: प्रमुखानमात्यवृद्धानैपि पुरस्कृत्य क० ल्याणस्वमक्ंमं मीमांसमानो नृंपतिरभ्यन्तराखानीमधितिष्ठति। तदा- वामपि तावदितो गत्वा यथावसरं प्रतीक्षावहे। (इति निकान्तौ)। भैयं शुद्धविष्कम्भकः ।

रुद्रनरेश्वरेण रुद्रदेव्या स्त्रीव्यक्तावपि पुंस्तवेन निर्देशे स्ययमेवोपपत्ति वक्ष्यति। काकतीयप्रसवेषु काकतीयसन्तानेपु। अनुवध्यन्ते अविच्छेदेन संवध्यन्ते। .. महीयसि महे महोत्सवे। उद्दण्डपुरुपखण्डको वीरप्रकाण्डकश्चलमर्त्तिगण्ड इति विरुदशव्देनोच्यते। वयस्येति। मीमांसमानो विचारयन्। इति शुद्धविष्कम्भः ।

१ विदितभिदम् T. २ अपि is dropped in P. १ नरेन्द्रण M. ४ प्रसादनविशेषाः R. ५ रूपवीजस्य M. ६ निष्पत्ते: M., R. "गुणारूयानात् R., M. ८ महामहे P. ९ मत्त्यंमण्डल°. M. १० M. drops आवयो :. ११ R. drops अपि. १२ क्रममी- मांसमानो M .. १३ नरपति M. १४ प्रतीद्षावः P; प्रयतिष्यावः B; प्रयतिष्यावहे M .; प्रतीक्ष्यावहे Mr. १५ P. drops अयम्,

नाटकप्रकरणम्। १४९

(तेतः प्रविशति यंथानिर्दिष्टवेषो राजा चामरगराहिणी च)। : राजा-(सहर्षातिशयम्) अहो प्रसादातिशयः परमेश्वरस्य। सोमार्काभिजनं तमद्य जयति भीकाकतीयान्वयः पातिवत्यसुपैति सांग्रतमंमीष्वरमातु विश्वंभरा। अराभिनिजद्रो:परसूतिमधुना धन्यामजो मन्यते यत्कर्सव्यसुपादिशत् कुलपतिर्देव: स्यभू: खयम् । २२।। पुरोघस :- महाराज भवादशा एव परमर्हन्ति तादशमहित्तो देवस्य हितोपदेशान्। सथवा। किमन्राभिनयम्। पुत्राणां हितोपदेशाधिकार: पितुरेव। यदित्थं कथयन्ति तैद्विदः। सैवामा चेति निर्दिष्टा सोमा चेति प्रथामगात्। तव माता शिवा साक्षादेवो गणपतिः पिता ॥।२३॥ मन्त्रिण :- एवमेवैतत्। अन्यथा फथमीश्वरप्रसादाटटते निरङ्कशं स्त्री- व्यक्तिविशेषस्य लोकाधिपत्यम्। एवं मानुपशंभुना गणपतिमहाराजे- नाभ्यन्तरस्यानुभर्वमहित्नः सदशमत्र पुत्र इति व्यवहार: कृतः। तदनुः गुणा च रुद्र इत्याख्या। भक्कमारभते। तत इति। हर्पानुभावं प्रियभापणमाह। सोमेति। अभि- जनो पंशः। तं प्रसिदय्। अमीप्वेवमनुअहपाग्रेप्विति भावः । अजो मझा ! निजदो:प्रसूर्ति क्षत्रजातिम्। राजन्यो मनुष्याणामिति तस्ा बाहुजतवश्रवणात्। कुत इत्यत आइ। यदिति। रुद्राम्बायाः पितरौ सोमाम्यागणपतिदेवौ तयोरुमामहेश्वरात्मकत्वं लोकवि- दितं ततः स्वयंभूमहाराजयोः पितापुत्रभावोऽस्ति अतो हितोपदेशो युज्यत एव इत्याह। अथवेत्यादिना। सैवेति। सैव तव माता उमा चेति निर्दिष्टा सती लोकैरिति शेप:। सोमा चेति प्रथां प्रसिद्धिमगात्। परस्परसमुचयाथौं चकारौ। पिता गणपतिस्तु साक्षात् प्रमथाधिपः शिवो देव इति तत्पिग्रो: शिवयोश्र सादात्म्यमिति भाव:। अथामुप्या भविष्यति निरङ्ुशाः प्रभाव इति विरभाव्य महाराजो दुहितरं पुत्र इति बयोहतवान् इत्याह। एवमिति। अभ्यन्तरस्यानुभवमहिद्ाः दुहितृभावि- १ T' has अंकारम्भ: before ततः प्रवशति. २ यथानिर्दिष्टो R., M., Mp M4 ३ तद्द P., M. ४ महामद्विम्रो R. ५ हितोपदेशाय M. ६ द्वितोपदेशः P. तत्त्वविद्ः P., R. ८ मावस्य P. ९ इति समाख्या R, M. १० संभाव्य t. ११ व्यवह्ृतवान् t.

१५०: प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते पुरो०-(संकौतुकम्) कीटशी देवस्य स्वसोपदेशपरिपाटी। राजा-(सादरम्) इदें निवेद्यते। कदाचित् कल्याणे रजनिसमये स्मेरवदनं पुरः प्रादुर्भूतं सयुवतिवपुः साक्षेनिटिलम्। स्रवन्तीचन्द्राभ्यां महितमुकुटं प्रेक्ष्य किमपि स्वयंभूदेवोऽसा्वेहमिति हठोत्थानमभजम् ॥२४॥

माहात्म्यगोचराया अन्तःकरणवृत्तेरित्यर्थः । अत एवाह सत्रभवान् कविकुरशि: रोमणिः कालिदास:। 'सतां हि संदेषपदेवु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रयृ- तयः ।' इति। अत्र दुहितरि। तद्नुगुणा व्यवहारानुगुणा। रुद्र इति पुंस्तवेन समाख्येत्यर्थः । प्राचामियं शैली यदय व्यत्यासेन निर्देश इति। यथा ख्रीव्यत्तौ शिखण्डीति पुंस्त्वेन व्यवहारः । यथा चेन्द्रं पुमांसमपि श्रुतिरेव सुत्रक्ण्येति स्त्रीसवेन निर्दिशति। तथा च पद्धिशाम्ाहणम्। 'सुमसण्यौं सुन्रझण्यों सुमराण्यो मिति ख्रियमिव त्रिराह' इति। एवमुत्तरत्नापि द्रष्टव्यन्।

स्वमोपदेशक्रममादरवशात् प्रतिश्ञापूर्वकं निवेदयति। राजेति। कदाचि- दिति। कल्याणे शुभग्रहयोगादिना मझले रजनिसमये सेरवदन प्रसादोन्मुख- स्वात्। स युवतिवपुरर्धाब्जानिरित्यर्थः । साक्षनिटिलं भाललोचनसहितमि. स्यर्थ: । उभयत्र बहुन्रीहिगर्भो बहुचीहिः। 'बहुमीहौ सक्थ्यक्ष्णोः' इति पजन्तः साक्षशब्दः। स्रवन्ती मन्दाकिनी। किमपि वकुमशक्यं वस्तु प्रेक्ष्य हेठ- शब्देन चिरन्तनतटाकोदकाच्छादितहरितद्रव्यमुच्यते तदुस्सार्यमाणमपि स्वच्छ- न्दतो मुहुरदकमाच्छादयतीति स्वच्छन्दव्यवहारो लक्ष्यत इत्युक्माचार्यरज्नि- दधिकरणे। एवमत्र संभ्रमेणाप्याच्छादनसंभवात् संभ्रमो रक्ष्यत इति बदाम: तेन हठोव्थानं संभ्रमोत्यानमिति पेदितव्यम्। रमे देवतादिदर्शने फलं दैव- शवल्लमे।

१ अवलोक्य सकातुक R. २ इदानी T'. ३ साक्षि R. ४ 'निटल T". ५ 'वयमिति T'. ६ लिङ् व्यव्यासेन t. चेन्दु p. ८ रजनिसमये गोसगांदी t, रजनिसमये गोगर्भादौ t. १ जानीत्यर्थ: t. १० इठ इत्यनेन t., t,.

:नाटकमकरणम्। १५१

मनन्तरर खप्न एव वपुषा तं नमस्कृत्य स्तुवन् सूतृतया गिरा। स्वामिने कोकतीयानां रत्नासनमुपाहरम् ॥ २५॥ चामरग्राहिणी-अहो देवस्स अणुसंधार्ण जं सिविणे वि कुलसा- मिणो समाराहणम्।' चुरो०-किसुच्यते। आविष्टमकय: खलु स्वयंभूदेवे काकतीयनर- देवाः। ततस्ततः। 'सुगन्ध पुप्पाक्षतपूर्णकुम्भ-

सितद्विजादर्शसुवासिनीनाम्।

संदर्शन श्रेषसुशन्ति सन्तः स्वमे गृतानां च सुचेष्टितानाम् ।' इति। अभजमित्यनययतने छदू। तेन चतुर्थयामादवांचीनः स्वम्र इति सूच्यते तस्फलस्य राज्यलक्ष्मीप्रातिरूपसय विजययात्रया द्विन्मासविलम्बसंभवाद्। त- दुर्फ बृहस्पतिमते स्वमाध्याये। 'स्वमस्तु प्रथमे याने वत्सरेण विपच्यते।

शरुणोद्यवेलायां देशाहेन फलं भवेत् गोचिसर्जनवेलायां सय: स्वगफलं भवेत् ।।' इति। यपुषा नमस्कृत्य साष्टायं प्रणस्येत्यर्थः । 'सत्यं प्रियं च वचन यत् तत् धूनृतमुध्यते ।' मृतेर्भूषविभुजादित्वात् कप्रत्ययः । 'अन्येपामपि' इति सोर्दीर्घ: । भाविष्टं भफियेपामिति लिग्वसामान्ये नपुंसकपूर्वपदो बहुवीहिः। स्त्रीपूर्वप- छाया। अदो देवत्यानसधान यत् स्वमेऽरि कळस्वामिन: समाराधनम्। १ काकतीशाना M. २ सण्णे वि P. २ स्वयंभूनरदेवे M,. ४ साइसेन tै.

१५२ प्रतापरुद्ीये रसापगसमन्धिते

राजा- राय्याशिरस्थानकृतस्य पूर्ण- कुम्भस्य तोयैः परिकल्प्य पाद्यम। अतीन्दुसारैमगिभि: किलाह- मपूजयं दैवतमस्मदीयम् ॥२६ ॥ अेथ च विभु: स्वयंभूरवदच्छुचिस्मितां गिरं स्ववामार्धवधूपलालिताम्। दस्वे भक्िशब्दस्य प्रियादिपाठाद् 'शम्रियादिपु' इति निषेधेन 'स्ति्रिया: पुंवद्-' इत्यादिना पुंवद्धावप्रतिपेधप्रसङ्गात्। अत एवाह वृत्तिकार:। 'दढभक्तिरि- स्येवमादिपु स्त्रीपूर्वपदृत्वस्याविवक्षितत्वात् समाधेयम्' इति। भोजराजस्तु 'कर्मसाधनस्यैव अकिशव्दस्य प्रियादिपाठो न भावसाधनस्य। दढभकिरि- स्यादौ तु भावसाधनत्वान्न कश्िद्विरोधः' इत्याह। पपश्चितं पैतत्तातपादैः संजीविन्यादौ तन्न तत्रेत्यसाभिरुपरम्यते। तादत्रापि श्ीपूर्वपदो वा बहु- ब्रीहिरनुसंधेयः । ; शय्याशिरःस्थाने पूर्णकुम्भरथापनं मझलार्थम्। सदुक्क स्सृतिरत्नावल्याम्। 'माङ्गल्यं पूर्णकुम्मं तु शिरःस्थाने निधाय थ। वैदिकैर्गोसडैर्मज्री रक्षां कृत्वा स्वपेजिशि ॥' इति। अतीन्दुसारैरत्युज्जवलै:। सवमे देवतारचने 'सुरपूजोत्सवसेवा नैवेद्यं भृत्त- गीतवारदं च' इत्यादिना दैवशवल्लभोकं महाफलं द्रष्टव्यम्। मणिपूजाफलं चे पुष्पसारसुधानिधौ। 'सुवर्णकुसुमैर्दिव्यैर्मणिविद्रुम विस्तृतैः । राजते रत्नसंभूतैरथवा चित्रवखकै:॥ थेऽर्चयन्ति हैरं भवस्या गरास्ते स्युर्महेश्वराः ॥' इति। : पूजानन्तर्र वृत्तमाह। विभुरिति। स्यवामार्धवधूपलालितां पार्वतयानुजीदि- ताम्। अभयदानशालिना प्रसादसूचकेनेत्यर्थः । १ अपि व Mg. २ Omitted in t. ३ श्रिवं t. ४ वृत्तम omitted in t.

नाटकप्रकरणम्। २५३

स्पृशन् करेणाभयदानशालिना कृताअरलि मां विनयानताननम्॥२७॥ येंत् किल,

स्तपोविशेषैरनघैः पृंथिव्याः। सम्यकूफलै: सच्चरितैः प्रजानां प्रतापरुद्रोSयमिहावतीर्णः॥२८॥ वत्स काकतीयकुलप्रदीप स्वीकृते पुत्रभावेन दौहिने पाङ् ममाशया। अस्मिन्निधेहि धौरेये गुवीमुर्वीधुरामिति ॥२९॥ पुरो०-( सप्रमोदम्) महाराज काकतीयकुलयोगक्षेमविधानदे क्षेण दाक्षायणीपतिना साक्षादेवमादिष्टम् । तवाप्ययमेव मनोरथः। प्रियंकरश्वायं महोत्सवः मेजानाम्। तदारोहतु प्रागतिसृष्टयौवराज्यस्य प्रतापरुद्रस्य भुजशिखरं सागरमेखला।

उन्मस्तकैरुलद्वित शिरस्कैरति प्रभूतैरित्यर्थः । मध्यमलोकस्य भांग्यैरदष्टपरि- पांकेस्तपोविशेपैः कृच्छूचान्द्रायणादिभिः । सधरितैः स्वस्ववर्णाश्रमोचितव्या- पारेः। अत्र भाग्यादिनिभित्तमेदात् विच्छित्तिविशेषं थकुं मध्यमलोक एव सम ष्टिव्यष्टिभ्यामाश्ितः। प्रजापृथिवीव्यतिरिक्त्मध्यलोकासंभवादिति द्रष्टव्यम् । एवं चारिन् राज्यं शांसति सस्याकरादिसंपत्तिः प्रजासमृद्धिश्र प्रभवतीति फलितम्। वत्सेति रुद्राम्बायाः पुंस्तवेन संबोधनम्। प्राग् जन्मकाले। धुरं वहतीति धौरेयो धुरन्धरः। 'धुरो यट्टकजौ' इति ढकू। 'ऋकूपू-' इत्यादिना समा-

सगमोद्मिति। भस्मिन्नर्थे विप्रतिपत्तेरभावादिति भावः । तदुकं बृहस्प- तिभते।

१ तत् किल My २ पृथिध्याम् M. १ 'धुरामिमाम् M. ४ दक्षिणेन P. ५ सर्वप्रकृती- नाम R .; महोत्सवश्रायं स्वप्रकृतीनाम् M. ६ मध्यम t. 20

१५४ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

इयं प्रयोजननिर्धारणरूपा युक्ति:। ततस्ततः । राजा-तद्वचनमाकर्णयन्ती निर्भरहर्षविकस्वरलोचना .मेदिन्यापे देवस्य पार्श्वे दष्टा। चामर०-महाराअस्स हिअअमणुवट्टमाणाए रवसुंधराय ईइदो ख्खु हरिसाविम्भावो। एपा स्वयंभूदेवस्य वचनाकर्णनेन मेदिन्याः सुखागमेन पासिः। राजा-काकतीयकुलथेयसां देव एव प्रमाणमिति तस्याज्ञा मया शिरसि धृता। देवोऽपि सप्रसादातिशयमवलोक्यान्तर्हितोऽभूत्। इद मेदिनीमासिदेदतोर्वीजस्य स्वयंभूदेवस्योपदेशाङ्गीकरणात् र्स- माधानम् । मन्त्रिण :- विश्वप्रियंकरः स्वम्नप्रत्ययः। कि तु काकतीयर्नरेन्द्रवृद्धो- चितमाचारमनुवर्त्तमानस्य देवस्य नगरनिवासवैमुंख्यं तथा कुलधुरं-

'देवताश्च द्विजा गाव: पितरो लिद्विनस्तथा । यद्वदन्ति नरं स्वपे तत्तथैव विनिरदिशेत्।। इति। प्रियं करोतीति प्रियंकरः । 'क्षेमप्रियमन्रेऽण् च' इति सघमत्ययः। अतिसृष्ट दत्तम्। स्वंमशेषमाह। तद्वचनमिति। महाराजस्य हृदयमनुवर्त्तमानाया वसुंधराया उचितः खलु हर्षाविर्भावः। -स्वमनिवेदनं निगमयति। काकतीयेति। विश्वेति। प्रियंकरादिशव्दा अनुपदमेवोक्ताः । धुरंधरशव्दस्तु नायकग- करणे। कुलामात्यमुख्येनेव पार्वतीवल्लभेनैवसुपदिष्टम्।

छाया। महाराजस्य हृदयमनुवर्त्तमानाया वसुन्धराया उचितः खल हर्पाविर्भावः। - १ मेइणीए P. २ उचिओ P ३ 'विम्भाओ P ४ सुखागमनेन R .; सुखागमनप्राप्ति: T'; मुखागमात् प्राप्तः, ५ श्रयसि ६ शिरसि मया R. ७ हेतुवीजस्य M. ८ प्रधानम् M. ९ 'नरेश्वर® M. १० 'वमुख्यं घ तथा" M ; P, drops तथा. ११ t and t2 drop विश्वेति.

नाटकप्रकरणम्। ५५

धरत्य १वीररुद्रस्य विश्वरक्षाक्षमवाह्ुपरिये राज्यघुराविश्रान्तिरिति वि- षादहर्षयोः सीमानं स्पृशत्यंस्माकं मनः। एतत्सुखदुःखहेतुभूतं विधानम्।

मुवािद्ठम्। चामर०-अच्चरिअं अच्रिअं कुलामच्मुहेणेव्व पव्वईवल्लहेण एव-

इयं वीजविपयाश्चर्यरूपा परिभावना। राजा-(संहर्षातिशयम्) (अमात्यान् प्रति)। अयं काकतीयकुलश्रेयःकल्पलताप्ररोहः स्वयंभूदेवानुग्रहः सर्वेषा- मपपि श्रवणमहोत्सवः क्रियताम्। एप बीजमकाशनादुझ्ेदः। मन्त्रिणः-यदाक्षापयति र्परमेश्वरः। राजा-किमिदानीं कर्तव्यम्। पुरो०-मंहाराज किमन्यत्। सजजीकियतां प्रंतापरुद्रदेवस्य राज्या भिपेकसंभारः। एप वीजानुगुणमोत्साहनरूपो भेद:। मन्रिण :- दिग्विजययात्रावशीकृतानां सर्वपार्थिवानां वर्गेणानीतैः

अयं कराकतीयेत्यादि। स्पष्टम्। पड्डिधानि मौलादिरूपाणि बलानि। 'मौलं भैतं सुहृच्छेणी द्विपदाटविक बलम्' इत्यमरकोशाभिधानात्। अन्न विष्कम्भादौ वैतालिकवाक्योपक्षिपसयाऊं-

छाया। आश्रर्यमाश्चर्यम्। कुलामात्यसुखेनैव पार्वतीवल्टभेनैवसुपदिष्म्। १ प्रतापरुद्रस्य 1r २ 'क्षमे P. ३ 'त्यस्माकीन M. ४ हेतुर्विधानम् P .; 'हे तुम्तम- मिधानम् M4. ५ मुख्खेणेव्व. ६ सहर्षातिशय: M. • क्रियतामिति P. ८ काकतीयपर मेश्वरः R .; काकतीयकुलेश्वरः M. ९ P. and R. omit महाराज. १० Omitted in Mr ११ प्रतापरुद्रस्य R., M. १२ राज्ञा for सर्वपार्थिवानां M. ११ मीलभृतं t., tr

१५६ प्रतापरुंद्रीये रतापणसमन्विते

सकलतीर्थसलिलैः प्रंकाशितं स्वयंभूदेवप्रसाद महाभिषेकमनुमवतु राजपुत्र:। पुरो०-उचितमनुमन्त्रितं मन्त्रिभिः। राजा-तर्हि जैत्रयान्रासाधनानि सज्जीक्रियन्तां पड्डिधानि बलाजि। अहमपि सेखो भवामि। एप आरम्भ:। इद वीजानुर्गुणारम्भरूपं करणम्। एवमार- म्भवीजसंबन्धरूपः सॉङ्गो मुखसंधिः । (नेपथ्ये) वैतालिकौ-सुखाय माध्यन्दिनी संध्या भवतु देवस्य। यंदिदानीं लोकालोकगिरीन्द्रकन्दरतमःसंदोहदर्पापहं त्वत्तेज:पटलं कियन्ति भुवनान्याक्र्य संक्रीडते। इत्यालोकनकौतुकीव शिथिलसवीयाधिकारश्रॅमो भाखानेप समग्रदीप्तिरधुना व्योमाग्रमारोहति॥ ३० ॥ अपि च। उद्धायन्ति शरननिशाकरकरस्तोमत्विषस्त्वद्गुणान् क्रीडन्त्यो मलयाद्रिचन्दनलताकुसे भुजङ्गाङ्गनाः।

वशादनुवर्त्तमानस्य वीजस्य नायकव्यापारस्य स्वरूपात् किंचिदुच्छूनत्वलक्षणा- रम्भसंबन्धान्मुखसंधिरित्याह। एवमिति। मध्याह्ववर्णनमारभते। सुखायेति। लोके यत् किंचन विप्रकृष्ट वस्तु दिट क्षवो वृक्षाग्रमद्निशङ्ं वारोहन्ति तत्समाधिमावर्त्तनविकर्तनस्याह। लोकालो- केति। संक्रीडते। 'क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्र' इत्यात्मनेपदम् । स्वीयाधिकारस्त- मोपहतत्वलक्षणस्तत्रिमित्त: श्रमः शिधिलो यस्य स तथोक्त । एतन् राजतेजस एव तन्भारोद्वहनादिति वेदितव्यम्। अत एवालोकनकौतुकीवेत्युटोक्ष्यते। तत्र निमित्तमुपादत्ते। अधुनेति।

भावप्रकाशे उद्गायन्तीति। मलयाद्रिचन्दनलताकुञ्जे दिवा विहारदेशे इत्यर्थः । तदुक्क्तं

१ प्रकाशित° M .; प्रसादितः R. २ संज्जीभवामि R. ३ इदं is omitted in M1. ४ गुणानुरूपं R. ५ साङ्गो is omitted in R. ६ T' omits वदिदानीन्. " क्रमो M.

नाटकप्रकरणस्। .:. १५७

-.- पीत्वा तच्तदुदीर्णवर्णगलितां प्रत्यग्रधारां सुधां वाताहारतया प्रभूतमयशः प्रक्षालयन्त्यो निजम् ॥३१॥ इदानी खेलु आघ्राय किरणान् भानोर्युरामोदमेदुरान्। यतन्ते क्वतिन: सर्वे कर्नु माध्याह्िकीः किया॥३२॥ राजा-(आकर्ण्य सर्वान् प्रति) साधयत. यूयमभिमताचरणाय। अहमपि तावदभ्यन्तरं प्रविशामि। (येंथोचितनुत्थाय परिक्रम्य निष्क्रान्ता: सर्वे)।

इति कल्याणस्वमो नाम पथमोडङ्: ।

सरितं पुलिनं वेला कान्तारारामभूधराः। लतागृहाणि चित्राणि शय्या किसलया्चिता।। दिवा विहारदेशा: स्युः।' इति। कीडन्त्य: निजरमणैरिति शेपः । तत्तदिति वीप्सार्या द्विर्भावः । उदीर्णवर्णादु- चारिताक्षरात्। गलितां गलन्तीमित्यर्थः । 'मतिबुद्धिपूजार्येभ्यश्च' इत्यग्न च- शब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात्। अत एवाह वृत्तिकारः । 'सुप्तशयितेत्येवमादयो वर्त्तमाने द्रष्टव्याः' इति। इदमेव कवेर्विवक्षितम्। यद्न्यत्र प्रत्यक्षरगलत्सुधा- मित्यवोचत् । अत एव प्रत्यग्रधारामतिरसामित्यर्थः । आघ्रायेति। यजुरेवामोद: परिमलविशेष: तेन मेदुरांस्तन्मयांनित्यर्थः। 'यजु- र्वेदे तिष्ठति मध्येऽङ्ः' इति शुतेः। 'भक्जभासमिदो घुरच्'। एतेन भानुकिर- णानां पुष्पसमाधिसिद्धे ज्ञांत्वेत्यसिमित्र्थे आघ्राय इति पदं बोद्धव्यम्। मध्याह्वे कत्तेंव्या माध्याहिकी। 'कालादूक' इति शैपिकष्ठकूप्रत्ययः । ईति नाटकप्रकरणे प्रथमोऽङ्कः।

१ यदिदानीं रलु Mr- २ M. omits it. ३ माध्यन्दिनी कियाम् P., M4; माध्याह्नि- की क्रियाम M. ४ प्रविशामीति P., M/. ५ सर्वे यथोचितमुत्थाय परिक्रम्य निष्कान्ता: R., M. ६ इति is dropped in P., T'. ० 'सिद्धेः t, tz. G t. and t2 drop इति नाटकप्रकरणे.

१५८ प्रतापरुद्रीये रतनापणसमन्विते

(नेपथ्ये) इदो इदो अज्जो। (ततः प्रविशति वृद्धकश्चुकी) कश्रुकी-(सहर्पम् ) चिराय यौवनमतिशयानया चरितार्थया जर- यानया १संचरे। यया दीर्घायुपा प्रतापरुद्र मेहाभिषेकमहोत्सवमनुभ- वितासिम। एप मध्याह्नवर्णनया विच्छिन्नस्य प्कृतार्थस्य पुनरवमर्शाद्विन्दुः । अपि च पदे पदे स्खलन्तं मां वाचा गत्याथ चेष्टया। अवलोक्य हसन्नास्ते स्वामी रुद्रनरेश्वरः । १॥ (सेंविमर्शाश्चर्यम्) काकतीयनेरेन्द्रस्य राज्यश्रीर्मूलवेश्मनः। युवराजगृहानद्य गवाक्षैः स्वैरमीक्षते ॥२ ॥ एप रांजलक्ष्म्याः पतापरुद्रगताभिलापाद्विलास:। (पुरोऽवलोक्य) कथमयं राजपुत्रपरिचारको दारक: ससंभ्रमं माँमभिवर्त्तते।

चूलिकामुदाहरति। नेपथ्य इत्यादिना। ईत इत आर्यः। ततः प्रविश- तीति। नेपथ्यमेव न रङ्गमन्यथा चूलिकालक्षणभज्गप्रसङ्गात्। यौवनगतिश- यानयेति। अन्नैव पुरुपार्थलाभादिति भावः । जरया संचर इति। 'सम- स्तृवीयायुक्तात्' इत्यात्मनेपदम् । पुरुपार्थमाह। धयेति । अनुभवितासि । अनद्यतने लुद। बिन्दुं योजयति। एप इति । इतोऽपि जरायाः श्राध्यत्व- मेवेत्याह। पदे पद इति। आर्य प्रणमामि। कथं कथमप्यनुमतम्।

छाया। इत इत आर्य:। १. संचक्े M. २ 'महामिषेकोत्सव' M. ३ गत्या च R. ५ सविमर्रीम् M. ५ कुले- द्रस्य M. ६ लक्ष्म्पा P. मामू is omitted in M. and T. There is one इतः in t. ९ अंनुभावितास्मि t1.

नाटकप्रकरणम्। १५९

(प्रविश्य) दारक :- अज्ज पणमामि। कञ्चुकी-भद्र कल्याणास्पद भूयाः। किमनुमतं राजपुत्रस्य दिग्वि- जयप्रस्थानं रुद्रनरेश्वरेण। दारक :- 'कहं कहं वि अणुमदम्। कश्चुकी-स्वनामानुगुणमिदं राजपुत्रस्य यत् सज्जीकृतसाधन महाराजं संपादोपग्रहण निवार्य स्वयमेव जैत्रयात्रायामुतिष्टते। दारक :- 'अज् अणणुहदजइसपरिस्समो जुवराओ। दुफ्खरो खु दिअंतजओ कह भॅविस्सदि। कचुकी-भद्र निरद्धुशाः स्वयंभूदेवेस्य प्रवृत्तयः । विण्णोरवतारः खॅल्वयं वीररुद्रोऽप्यचिन्तितमहिमा। एप दृष्टनष्टवीजानुसरणरूपः परिसर्पः । ...

वीजस्योद्वेद इति पतिमुखसंधिरयम्। सपादोपग्रहमिति। सव्यदक्षिणपाणिभ्यां सव्यदक्षिणपादोपस्पर्शरूपो गुरु- नमस्कार: पादोपग्रहः। तदुकं मनुना। 6व्यत्यस्तपाणिना कार्यसुपसंग्रहणं गुरोः। सव्येन सव्य: स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ।।' इति। उत्तिष्ठते उद्ुक्के। 'उदोऽनूर्ध्वकर्मणि' इत्यात्मनेपदम्। आर्य अननुभूतयुद्धपरिश्रमो युवराजः । दुष्करः खलु दिगन्तजयः कर्थ भविष्यति। भद्वेति। अन्र पूर्वाङ्के स्वम्दृष्टस्य मध्याह्ववर्णनया नष्टस्य च बीजस्य स्वयंभू- देवप्रसादरूपस्य भद्र निरङ्कशा इत्यनेनानुसर्पणात् परिसर्प इत्यर्थः । अत एवायं प्रतिसुखसंधिरित्याह। अन्नेति। उन्भेद: प्रकाशनम्। भद्रेत्यादिवाक्येनेति भावः। छाया।. 1 आर्य प्रणमामि। 2 कथं कथमपि अनुमतम्। 3 आर्य अननुभूतयुद्धपरिश्रमो युवराजः। दुष्करःखल्ल दिगन्तजयः कथ भविष्यति। १ संपदोपग्रह्दणं M. २ मुपतिष्ठते P. १ अणणुमूद® M. ४ मविस्सइ T ५ ·देवप्राृत्तयः T'. ६ प्रसक्तय: M., T. ७ ख्वेष M. ८ "प्यचिन्त्य' T, Mr ९ 'ज्ञापना M. - १० बाजस्योत्पादनाद्वेद P., वीजस्य व्यक्ति Mg.

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

दारका :- 'एव्वं एदम्। अेमाणुसो खु सो पहाबो। कश्चकी-कुत्रेदानीं राजपुत्र:। दारक :- 'कोअईअकुलदुग्गादेवीसमाराहणे विअअर्पत्थाणमंगलं काऊण तत्थ हणुमद्अलपेरंतबहिर्रज्जाणे णिवेसिअखंघावारो अमच- परिवुदो जुंवराओ चिहई ता अणुजाणीहि मम तैत्थ पत्थाणम्। कक्षुकी। भद्र साधय। अहमपि राजकुलं प्रविशामि। (इति यथोचितं परिक्रम्य निप्क्रान्तौ) इयं चूलिका। मैवेशकः। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रंतापरुद्रो मन्त्रिणः परिजनश्च)। प्रता०- किं राज्येन शमोन्मुखं रचयता तातं कुलालम्ब्न किं चास्मन समुदाहरन्ति महतो दोषान् बहन् सूरयः। एवमेतत्। अमानुपः खलु स प्रभावः । काकतिकुलदुर्गादेवीससाराधनेन विजयप्रस्थानमङ्गलं कृत्वा तत्र हनूमदचलपर्यन्तवहिरुद्याने विनिवेशितस्कन्धा- वारोSमात्यपरिवृतो युवराजस्तिष्टति। तदनुजानीहि नम तत्र प्रस्थानम्। एवमेत- दित्यादि स्पष्टम्। इयं चूलिका। किमिति। तातं शमोन्मुखं विरक्त रचयता राज्येन मय्यर्पितेन 'सतेति शेषः । किं न मे किंचित् सोंध्यमस्तीति भावः। न केवलसलिन् राज्ये पिनृवि- योगादिष्टहानिरनेकमहादोपसंभवादनर्थप्राप्तिश्चेत्याह। कि चेति। अत एवोक्तं महाभारते शान्तिपर्वण भीमं प्रति युधिष्टिरेण। छाया। 1 एवमेतत्। अमानुपः खलु स प्रभाव:। 2 काकतीयकुलदुर्गादेवीसमाराधनेन विजयप्रस्थानमंङ्गलं कृत्वा तत्र हतुमदचल- पर्यन्तवहिरुयाने निवेशितस्कन्धावारः अमात्यपरिवृतो युवराजस्तिष्ठति तदनुजानीहि मम तत्र प्स्थानम्। १ पवं णेदं P. २ अमाणसो M. २ पहाओ P. ४ काकइकुल M. ५ दुग्गांदेई° P. दुग्गादेवीए M. ६ 'पठ्ठाण° P. • 'हणमन्तालय M .; हणुमन्तामल° P. ८ 'रुइ्झाणे P. ९ णीवेसिअ M. १ परिवुअ P. ११ जुवराम P. १२ ताणुजाणीहि P. १३ तथ्थ M., T'. १४ पथ्थाणम् M., T. १५ P. drops इयं घलिका. १६ R., and M. drop प्रवेशकः. १ राजा M. १८ कुलालम्बिनं M. १९ t. drops सता. २० साध्यमिति t ....

नाटकप्रकरणम्।

धर्माध्वा च खिलीक्वतोऽयमधुना क: संचरेदस्खल- स्तन्नेष्टं किल यौवराज्यमपि मे वाल्योत्सवे कीडतः॥ ३॥

तद्वर्य महाराजसुजपरिघर्मसृणितेषु दिगन्तेषु विजययोत्नाविनोदेन विहरामहे।

'असंतोपोप्रमोदय मदो रागोSप्रशान्तता। बलमोजोऽभिमानश्र ससुद्देगश्च सर्वतः ॥ एभिः पाप्मभिराविष्टं राज्यं त्वमभिकाल्क्षसि ।'

इति। नन्वेवं सति 'यद्ह्ा कुरुते कर्म प्रजा धर्मेण पालयन्। दशवर्षसहस्ताणि तस्य भुझ्गे महत् फलस् ।' इत्यादिना राज्ये महाफलप्रतिपादकमन्वादिवचनविरोध: स्यादित्याशङ्क्य तस्य गुणान्तरविषयत्वाच्ञ विरोध इत्याशयेनाह। धर्माध्वेति। थर्यं यज्ञदानतपोश्ञा- नलक्षगः खिलीकृतः संप्रति पादमात्नावशिष्टत्वादिति भावः । अत एवोकं सूर्य- सिद्धान्ते। 'कृतादीनां व्यवस्थेयं धर्मपाद्व्यवस्थया।'

'न विद्वचा न शुद्धोऽर्थो न शुद्धिर्मनस: कलौ'

इति। अधुना कलिकाले अस्खलन्नप्रमत्त: कः संचरेत्। न कोऽपि संचरितुं शकुयादित्यर्थः । 'शकि लिक् च' इति लिङ्। तृतीयाभावाध्चांरमनेपदम्। तथौवराज्यमपि नेष्टं किल किमुत दुषट राज्यमिति भावः । मसृणितेषु निष्कण्ट- कीकृतेषुं अत एव स्वस्य न प्रयास इति विनयोक्तिः ।

१ मसृणेषु Mr. २ यात्राविनोदे M. ३ एतैः tr. ४ आदित्यपुराणे t1. 21

१६२ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्घिते

एतद्रोज्ये Sनिच्छाभिधानाद्विधूतम्। भन्त्रिण :- राजपुत्र सर्वपथीनया काकतीयान्वयभाग्यसपदा त्वां धुरंधुरं ल्ध्वा नरेन्द्रश्चिरमासक्तां धुरं शिथिलयितुमेध्यवस्यति। आ- चारश्चायं कौंकतीश्वराणां यद्धौरेये पुत्रे शमोन्मुखत्वम्। कुलस्वामिना स्वयंभुवाप्येवमेवानुशिष्टम्। अनतिक्रमणीया राजपुत्रेण गुर्वोगरायसी खल्वाज्ञा। कलिकालदोषशिथिलधर्मप्रतिष्ठां निर्वोदुं वोडुं च महतीं महीधुरमवतीर्णस्य कीकतीयविष्णोस्तेवासाम्प्रतं प्रत्याख्यातुम्। प्रताप०-स्वयंभूस्तात इत्येतावीश्वरौ दिव्यमानुपौ। तयोरन्यतरो राजा युवराजोऽस्मि संर्वथा॥४ ॥ मन्त्रिण :- राजपुत्र साधारणोऽयं "विनयः काकतीश्वराणां स्वैयं- भुवि महाराजे।

राजिपुत्रेति। सर्वान् पथो व्याम्ुवन्त्या सर्वपथीनया। 'तत्सर्वादे:' इति खमत्ययः । आचारश्रेति। 'धर्म्ये वर्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वर्चतेत धर्मवित्। पुत्रसंक्रामितश्रीश्र वने वन्येन वर्त्तयेत्।'

इति व्यासस्मरणात्। गुर्वोर्दिव्यमानुपयोर्गरीयसी गुरुतरा पूज्यतमेति यावत्। 'प्रियस्थिर-' इत्यादिना गुरोर्गरादेशः। कि च धर्मसंस्थापनार्थमेवावतीर्णस्य विष्णुमूर्त्तेस्तवेदं दुप्परिहरमित्याह। कलिकालेति। प्रत्याख्यातुं परिदर्त्तुम्। तर्हि तावत् स्वयंभूदेव एव महाराजोऽस्तु पूर्ववदेवाहं युवराज एवेति वचन- भङ्ग्या राज्यमङ्गीकरोति। स्वयंभूरिति । अरत्युपशमाद् विपयद्वे पनिवृत्ते: ! काकतिकुलवीर स्तत्रभवान् स्वयंभूदेवो धुरं धारयतु राजपुत्रः पुना राज्यश्रियमङ्कें

१ 'द्राज्येऽनमिलाषा' R., M. २ द्विधून नम् M1, M4. ३ सावपथीनाया: M. ४ °सं- पदः M. ५ 'यितुं व्यवस्पति M; 'यितुं व्यवस्पते T' ६ काकतिनृपाणा M,; काकतीयाना M, • मेवोपदिष्टं R. ८ P. drops खलु. ९ शिथिला R. १० 'नर्म Mr. ११ का. कतीयस्य P. १२ स्तव न सांप्रतं P .; 'स्तव साम्प्रतं M ११ सर्वैदा R., M. १४ नियमः M. १५ स्वयंमुवि च M. १६ t. and t2 drop राजपुन्नेति.

नाटकप्रकरणम्।

एष गंकृतविषयारत्युपशमाच्छमः । परिजन :- 'कोकईअकुलथ्थविरो तत्तरभेवन्तो सअंभूदेवो धुरं धार- इदु राअउत्तो उण रजसिरिं अंके आरोवेदु। पंताप०-(सैमन्दस्मितं परिजनमवलोकयति) एतत् परिहासवचोरूपं नर्म। परि०-'चिरेण चरिअत्था मेहणी संवुत्ता। गोवंगिरिसिहरणिठ्ठरवि- अंडसिलावसइवब्बरंगीए खोणीए होटु वासो वाहुम्मि पआवरुद्दस्य। जह हरिचंदस्स भुप जह रहुणाहस्स वाहुफलअम्मि काअइलच्छीपे- इणो बाहुम्मि तैहा मही रमेंदु।

एपा परिजनवंचोत्या परीतिर्नर्मद्युतिः। मन्त्रिण :- राजपुन्नकाकतीयपुरुपोत्तमस्य तेव पाणिग्रहणाय स्पृह- यन्ती राजलक्ष्मीरविर्लम्वनं न सहते। आरोपयतु। चिरेण चरितार्था मेदिनी संवृत्ता। गोत्रगिरिशिखरनिष्ठुरविकटशिला- यसतिवर्वराङ्ग्या: क्षोण्या भवतु वासो बाहौ प्रतापरुद्रस्य। यथा हरिश्चन्द्रस भुजे यथा रघुनाथस्य बाहुफलके काकतिलक्ष्मीपतेर्बाही तथा मही रमताम्। एप सम: । सवाहुस्कुरणमिति। पुंसो दक्षिणबाहुस्फुरणं शुभनिमित्तमिति वक्ष्यते। नर्मवचनमनुरागबीजोद्घाटनम्। छाया। 1 काकतीयकुलंस्थविरस्तत्रभवान् स्वयंभूदेवो धुर धारयतु राजपुत्र: पुना राज्य- .. श्रियमङ्के आरोपयतु। 2 चिरेण चरितार्था मेदिनी सढत्ता। गोत्रगिरिशिखरनिष्ठुरविकटशिलावसतिबर्बरा- डूग्या: क्षोण्या भवतु वासो बाहौ प्रतापरदस्य। यथा हरिश्रन्द्रस्य भुजे यथा रघुनाथस्य बाहुफलके काकतिलक्ष्मीपतेबाही तथा मही रमताम्। १ परिचारका: M4 २ काअइकुल° R., M. ३ 'कुलठेरो त्तत्त° P. ४ हवन्तो M. पधारेदु T' .; धरइ 1. ६ रद्र: M. ७ मन्दस्मितं M, ८ R. drops रूपम्. ९ चरिदय्या R .; चरिअप्या M. १० M. omits गिरि. ११ विअल R .; विदल M. (विपुल). १२ होउ R. १३ वइणो M. १४ तह M. १५ रमइ M. (रमते). १६ नर्मवचनोत्या M/. १७P. drops तब. १८ ्विलम्बं Mr, R. न. विलम्बं M.

१६४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्यिते परि०-'विज्जावहूणं भहिअं दद्ूण पंइम्मि पणअविस्संभं। स्रोणी लच्छी अ कहं विलंबिअ सेहउ जुंवराए। मन्त्रिण :- इत्थमेव। स्वतेजसा परिष्कृत्य प्रधानागारमुंत्सुका। प्रतीक्षितेऽय्य राज्यश्रीर्युवराजसमागमम्॥।७॥ एतस्मिन् मन्त्रिणां परिजनस्य चे वाक्यैवींजातुरागमेकाशनाव् भगमः । परि० -* कहं अंतरिओ खु एसो मंहसओ दिसाविजअजताए। एतददिगन्तयात्रया मकृतकार्यविलम्बनान्निरोघ: । मन्त्रिण :- (सावम्) कथं चिरयन्त्यन्ध्रचमूपतयः। सथवा कि तैः। वयमपि न केवलं मंन्रशख्त्राः कि तु बहुशः सेमरादाराघितस्वा- मिन एव। विज्येति। विद्यावध्वा अधिक इष्ट्रा पत्यौ प्रणयदिस्रम्भंम्। क्षोणी लक्ष्मीश्र कथं विलम्बितं सहतां युवराजे ॥ वधूनां भर्ततृवाल्लभ्यमवलोक्य सपतन्यःसमु- र्सुका भवन्तीति भावः । राज्यध्रियो वासकसज्जिकासमाधिमाह। स्वतेजसेति। गतार्थमेतत्। कहमिति। कथमन्तरितः खल्वेष महोत्सवो दिग्विजययात्रया। निरोधन- लक्षणे छद्मनेत्युक्तं तत् कारणमात्रोपलक्षणमिति द्रष्टव्यम्। सीवशमिति। समरमेवापदानमन्भुतकर्म तेनाराधितः स्वामिनः प्रसादिते-

छाया। I विद्यावध्वा अधिकं दृष्ट्ा पत्यौ प्रणयविस्तम्भम्। क्षोणी लक्ष्मीश्र कर्थ विलम्बितं सहतां युवराजे।। 2 कथमन्तरितः खल्वेप महोत्सवो दिग्विजययात्रया॥। १ वइम्मि M. २ सहदु M. ३ जुअराए P. ४ मुत्कया M. ५ Omitted in T. ६ 'बाजानुगुण° M. · 'प्रकाशात् M1. T'. ८ अंतरिम P .; मंतरीओो M .; अंदरिओो T. अंतरितो खखु M1. ९ महामहूसअ P .; महूसवो M. १० मन्त्रशास्त्रा: R., M. ११ समराप- दानाराधित T. १२t. and t, omit सावज्ञमिति.

नाटकप्करणम्। १६५

एंतन्निष्ठुरवचनरूपं वज्रम् । (प्रविश्य) दौवारिकः। 'जेदु जेदु जुअराओ। पदे खु चमूपइणो घडिहारभूमिर्भाअम्मि सज्जीकिअचउरंगवला वद्टन्ति। मन्त्िण :- अचिरं भोः प्रवेशय। दौवा०-तथा (इति निष्कम्य सेनाधिपतिभिः र्पुनः प्रविष्टः)। सेना०-(यथोचितं प्रणम्य) खामिन् काकतीयकुलतिलक सर्वतो- मुखाटोपा वाहिन्यः शौर्योदन्वन्तं भवन्तमनुप्राप्ता एव तदनुग्रहया- लुना फटाक्षेण निरीक्ष्यन्ताम्। ऐतदनुनयवचनरूपं पर्युपासनम्। मन्िण :- राजपुत्र तर्हि समास्ह्यतां प्रतिपक्षनिवारणो वारणः । श्वराः। वज्रलक्षणे प्रत्यक्षग्रहणं केवलसयाप्युपलक्षणमित्याशयेनाह। एतान्नि- घुरेति। द्वारे नियुक्तो दौवारिको वेन्नधरः। 'तत्र नियुक्तः' इति ठक्। 'द्वारादीनां छ' इत्यैजागमः । स्वामिन्निति। जयतु जयतु युवराजः । एते खलु चमूपतयः प्रतिहारभूमि- भागे सज्जीकृतचतुरङ्जवला वर्तन्ते। सर्वतोमुखाटापाः सर्वतोदिक्संभ्रमा वा हिन्यः सेनाः । शौर्योदन्वन्तमिति। रूपकबलादुदकसंभ्रमवत्यो नघक्वेति ल. भ्यते। अनुग्रह्यालुनानुग्रहीत्रा कटाक्षेण अनुग्रहद्वष्टयेत्यर्थः । ग्रह ग्रहणे इत्य- साद्धातोरदन्ताचचुरादिणिचि 'स्पृहिग्रहि-' इत्यादिनालुच्प्रत्ययः । अतो लोपस्य स्थानिव्वाच् लघूपधगुणः । राजपुत्रेति। परिपन्थिप्रमाथिन्यः शत्रुघातिन्यः वरूथिन्यः सेनाः। प्रस्तूय- तामिति प्रस्थानारम्भ एव नासीरै: सामन्तनगराण्याक्रम्यन्त इति सेनाबाहुल्यं सूच्यते। छाया। 1 जयतु जयतु युवराजः। एते खल घमूपतयः प्रतीहारभूमिभागे सजीकृतचतुर- डयला वर्तन्ते। १ एतन्मन्त्रिणा T. २ जुअराअ P. ३ वइणो R., M. ४ माप M4 ५ 'पतिमिः सह M2. ६ P. drops पुनः. पतदनुवचनरूप M4. ८ M. drops राजपुत्र: ९ प्रति. पक्षवारणो M. १० प्रतिपस्थाना t .; प्रतिप्रस्थानप्रारम्भ tr·

१६६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

ओलोक्यन्तां निरन्तरपरिपन्थिप्रमाधिन्यो वरूथिन्यः । प्रस्तूयंन्तां सेनापुरःसराकान्तसकलसामन्तनिजस्ानं प्रेंस्यानम्। प्रताप०-यथाभिरुचितममात्येभ्यः। (इति गन्धगजाभभिरोहणं नाटयति)। मन्त्रिण :- करोदग्रेण महसा विप्वर्गाकमितुं दिशः। आरोहते गजं वीरेरुद्रो भास्वानिवोदयम्॥८॥ .

एतत् प्रकृतानुगुण्येन विशेपसंबन्धवचनं पुष्पम्। सर्वे युवराजहस्तिनं पुरस्कृत्य ससंवाधं किंचित् परिकामन्ति। · सेना०-(सोत्साहप्रणामम्) स्वामिन्नितो दीयतां दृष्टिः ।

यथेति। गन्धोपलक्षितो गजो गन्धगजः । यद्यपि गजशास्त्रे त्रैवर्णिकजाति- गजेपु गन्ध उक्तस्तथाप्यौचित्यादत्र क्षत्रियजातिरुच्यते। तदुकं 'भद्र श्रीहरितालमुग्गुलुशिलागन्घोऽतिशूरो रणे नानाशख्त्रनिपातवेगसहन: स्तम्बेरमः क्षत्रियः ॥' इति। अत्र शुभाशुभगन्धविभागस्तदभिव्यक्तिस्थानं च तत्रैवोक्तम्। 'स्वेदे द्वारमले शुभाशुभकरं गन्धं सुधीर्लक्षयेव् सेव्यो भूरुहलाजपाटलधृतप्रख्यः प्रशस्ताहयः। एतसादपर: शुभोऽयमुदितः सत्वेन रूपेण यो युक्तः सोऽपि मतङ्गजः समुचितः कल्याण इत्युच्यते ।।' इति। करेति। करेणोदग्रेणोद्धतेन महसा तेजसा भुजबलेनेत्यर्थः । अन्यत्र करैः किरणैः। उदयं पूर्वपर्वतम्। अत्र मच्रिणां वीररुद्रं प्रति रागप्रकाशविशिष्टवच- नात् पुप्पं नामाङ्गमित्याह। एतदिति । प्रकृतानुगुण्येन बीजानुकूल्येनेत्यर्थः । विशेषबन्धो रागविशेषबन्ध इत्यर्थः ।

१ निरीक्ष्यन्ता M. २ परिपन्थिन्यो वरुधिन्यः M/. ₹ 'पुरःसरसंक्रान्त M1. ४M4 omits प्रस्थानम्. ५ रुद्र M. ६ गाकामितुन्दिर: M. ७रुद्रदेवो M. ८ विशेषबहुवचनं R; विशेषबन्धवचनं M. ९ प्रशस्तस्तथा tr- १० दपरो शुभो t.

नाटकप्रकरणम्। १६७

धावत्पादातपादाहतिदलितमहीरन्ध्रनीरन्ध्रनिर्यद्-

उद्यन्निस्साणरांणस्तनितपटपटद्दिकटा: प्रारभन्ते प्रावृट्लक्ष्मीं ध्वजिन्यः करिकरटतटस्यन्दिदानाम्वुधाराः।९। अन्यतो निरूप्य) बले चलति संभ्रम प्रतिभये विजेतुं दिशः पुरन्दरहरिज्यव्यवसिता: सेहायोद्धताः। चलन्ति चिरमत्सरा: शिखरिणो यथा दन्तिनो

परि०-(विलोक्य साध्र्यमू) महंतो खु.एसो तिलंगसुंभडाण- मुट्ठाहो। (संस्कृतमाथित्यें)

धावदिति। पढ़ातीनां समूहः पादातम्। भिक्षादित्वादण्प्रत्ययः । निस्सा- णराणो निस्साणध्यनिः । राण इति । यद्यपि 'घशिरण्योरुपसंख्यानम्' इति कर्बभावे घज् बाधितः अत एवोक्तममरकोशे 'रणक्णः' इति सथापि स्रावा- दिवत् बाहुलको घन् द्रष्टव्यः । पटशब्दादव्यक्तानुकरणात् 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विर्भावे 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-' इत्याचारे किप् कथंचित् कल्पनीयः। ततो लटः शत्रादेशः। पटदित्यस्यैवानुकरणत्वे पूर्वावयवस्य तकाराभावश्चिन्त्यः ! करटतटं गण्डस्थलम्। सेनाङ्वेपु मतङ्गजसैब्नाहमाह। बल इति। चिरमत्सराः पक्षच्छेदात् प्रभृति प्ररूढवैराः अत एव पुरन्दरहरिजयव्यवसिताः प्राचीविजयोद्युक्ता इत्यर्थ: । इयन्तं कालं तू्णीं स्थित्वेदानीं वैरनिर्यातने हेतुमाह । सहायोद्धता इति। यथा कस्यचिद्वस्तुनो भाराक्ान्तः कश्चन भागो नमति भागान्तरं तु न नमति।

छाया। 1 मददान् खल्वेप त्रिलिङ्गसुभटानामुत्साहः। , १ साण P. २ सहायोद्वुराः P. ३ भास्वत्फणा: M. ४ तेलंग P. ५ मुहडाणं T'. ६ मुस्साहो. ७M. has वाचयति after संस्कृतमाश्रित्य. ८ अपामावे t. ९ स्त्रावा- दित्वात p. १० Dropped in t. ११ सामग्रीमाह t.

१६८ प्रतापरुद्राये रत्नापणसमन्विते

उद्यत्तोमरडामरा: प्रतिपद प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः

भ्राम्यन्भीमगदा: समग्रविहरत्प्रासा: स्फुरत्पट्टसाः खेलन्त्यन्ध्रचमूभटाः सवपुषो रौद्रप्रकारा इव ॥ ११। मन्त्रिणः-अहो ्तुरङ्गतरङ्गास्त्रिलिङ्गाधिपतेः। उत्क्षिप्योत्क्षिप्य पादौ रवितुरगशिरस्ताडनायैव पूर्वो पाञ्चात्याभ्यां पदाभ्यामपि धरणिमवष्टभ्य संरम्भनुन्नाः। सद्वइ्दन्तिमाँराकान्तभूतलद्वारा भुजगराजस्य केपांचित् फणानामवनमनमितरे- षामुद्मनं द्रेष्टव्यम्। फकनमत्र संकोचः । फक्क नीचैगीतावित्यसाढ्धातोर्लेट: शत्रादेशः । अत्र यथा शब्दमाहात्म्याद्यद्यप्युपमा प्रतीयते तथाप्युपमानभूतानां विशिष्टशिखरिणामुपमेयदन्तिरूंपतयाध्यवसानादुत्प्रेक्षायां पर्यवस्यतीत्युपमोप- कमोतम्रेक्षेयम्।। महान् खल्वेप त्रिलिङ्गसुभटानामुत्साहः। पेत्तिसंपत्तिमाह। उद्यदिति। तोमरा दण्डविशेपास्तैर्डामरा भयंकराः कौ- क्षेयका: खङ्गा:। 'कुलकुक्षि-' इत्यादिना ढकैज्प्रत्ययः । स्वैरोद्गीर्णमुसुण्ठयः स्वेच्छोद्यतदारुमयायुधविशेषाः। कर्मणे प्रभवतीति कार्मुकं धनुस्तद्विशेपो वा। गदा: प्रसिद्धाः। प्रासाः कुन्तापरपर्यायाः क्षेपणीया आयुधविशेषाः । तदुकं वृत्तिकारेण। 'अकर्त्तरि च कारके संज्ञायानित्यत्न प्रास्यत इति प्रासः' इति। राद्रप्रकारा रौद्रभेदाः । तोमरादीनामभिधानं वैजयन्त्याम्। 'तोमरोऽस्त्री लोहडुलदण्ड: कासूश्र सर्वला।' 'हुलं द्विफलपत्राग्रम्।' 'मुसुण्ढी स्याद् दारमयी वृत्ताय:कीलसंचिता।''का- मुंकं तु चतुर्हस्तम्।' 'पट्टसो लोहदण्डो यस्तीक्ष्णधारः क्षुरोपमः' इति। तुरङ्गसामग्रीमाह। उत्क्षिप्येति। पश्चिमपादाभ्यां भुवि स्थित्वा मुहुरग्रपा- दोत्क्षेपणमश्चानां पुरुषाख्यस्थानभेद:। तदुक्तम्। 'मुहुः पश्चिमपादाभ्यां भुवि स्थित्वाग्रपादयोः । ऊर्ध्वे प्रेरणया स्थानमश्रानां पुरुपः स्मृतः ।।' इति। अत्र पूर्वपादोत्क्षेपणस्य सूर्याश्वशिरस्ताडनफलकत्वमुट्प्रेक्ष्यते। उ्किष- प्येति। 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विर्भावः। पश्चाज्मवौ पाश्चात्यौ! 'दक्षिणाप- १ स्वैरोद्धर्ण° M. २ सवनत् M/- २ 'मुशंडयः P. ४ 'पट्टिशाः P. ५ तुरद्ग मातङ्ग7° M. ६ संरव्यनुन्नाम् Tv. ७ 'मरा' t. ८ t. has गजस्य for मुजगराजस्य. ९ 'मपरेषा० tr १० च द्रष्टव्यम् t. ११ 'रूपतयाम्यूहनादु® P. १२ अतिसंपत्ति" p. १३ ढत् t. १४ हुल' t. १५ मुषुण्डी t.

नाटकंप्रकरणम्। १६९ घालैव्याचूयमानैः प्रतिनृपतिह्योत्साहमुन्मार्जयन्तः कामन्त्यश्वाः सेहेलकमणपेरिणमत्पश्चषाराप्रपश्ञाः॥१२॥:

मन्त्रिणः (विलोक्य )-अंहो विदलितपरवलमनोरथारनां रथानां संग्रम:। तथाहि रथा: सरभसभ्रमननिविडहेमनेमिक्षत-

तिरोहितमसूयया सपदि भानवीयं रर्थ

क्ात्पुरसस्त्यक्'। संर्या संरम्भविषयीभूता सती बुज्नेत्यसंबन्धे संबन्धरूपा- तिशयोकि:। तां धरणिमवष्टभ्यालम्व्यावलम्व्य तन्र स्थित्वेत्यर्थः। सहेलक्रमणेन विनोदगत्या परिणमन्तः प्रयत्नं विना प्रवर्त्तमाना इत्यर्थः । धारा नामास्कन्दि- साद्यो गतिविशेपा: पञ्ञ। तदुकं वैजयन्त्यान्। 'भशानां तु गतिर्धारा विभि्ना सा च पस्चधा। इति।आस्कन्दितं धौरितकं रेचितं बल्गितं प्लुतम्। गतयोंSमूः पञ्च धारा: इत्यमरश्र। एतासामेवाश्वशासत्रे संज्ञान्तरेणोक्कानां प्रत्येकं श्रैविध्ये पञ्चद्शवि- धत्वम्। तदुक्तम्। 'गतिः पुला चतुष्का च तद्गन्मध्यजवा परा। पूर्णवेगा तथा चान्या पंञ्च धारा: प्रकीर्तिताः ॥ एकैका त्निविधा धारा हयशिक्षाविधौ मता। लघ्बी मध्या तथा दीर्घों शात्वैता योजयेत् क्रमात् ।।'

इति। तदेतन्मनि निधायाह। पञ्चधाराप्रपज्ञा इति॥ लोके कब्चिद्वीरभटः प्रतिभटमभिभूय गर्जति तत्समाधिमत्र मानुरयाभिमा- विनां चीररुद्ररथानामाह। रथा इति। असूयया स्पर्धयेवेत्यर्थः । अक्षाणो

: १ सहेलं B.,M .; सलीलं M4. २ परिनमत्° P. ३ M.omits अहो. ४ 'त्रिशितः M. ५ 'दहुल M. ६ जालाम्बुधे: R., M. ७ ्निस्वन: M. ८ 'गतिमेदा: t. 22

१७० प्रतापरु्रीये रल्नापणसमन्विते

प्रंताप०-( सर्वतोऽवलोक्य सपमोदम्) कर्थ समग्रसाधनानि सैन्यानि। वृंहमाणगजाकीर्णा हेषमाणहयाकुलाः। संक्रीडत्स्यन्दना: ्ॅवेडा: सुभटा सैन्यसंपद:॥ १४॥ मन्त्रिण :- युवराजावलोकनाटुद्ेल: सैन्यसागरो वर्तते। अभ्यापतन्तीरभितो महीभृद्वाहिनीर्वहः। काकतीयर्कुलाम्भोधिरेष स्वैर अँसिष्यते।।१५॥

चक्राधारकाष्ठानां धुरोऽग्राणि अक्षधुरः । 'अक्षं रथाङ्ग आधारे' इति वैजयन्ती। अनक्ष इति निपेधात् 'तकपुर-' इत्यादिना न समासान्तः। निद्दृतो निशचलो न भवतीत्यनिभृतो नित्यप्रवृत्त इत्यर्थः । तथाभूतोऽक्षधूर्निस्वनो येपां ते तथोकाः । तृंहमाणेति । वृंहमाणा वृंहणशीलाः । ताच्छील्ये चानशू प्रत्ययः। न तु शानच्। वृह्ि शब्द इत्यस्य धातो: परसमैपदित्वात्। भत एव भट्टमल्लः । 'हेपते ह्रेपतेऽ्ध्वानां हस्तिनां वृंहतीति च' इति। संक्ीढत्स्यन्दना: कूजद्रथाः। 'क्रीडोऽनुसंपरिम्यश्र' इत्यत्र 'समोऽकू- जने' इति नियमात् परसैपदम्। अत एवोक्तम्। 'उतसर्जति संक्रीटत्येतौ शकटकूजने' इति। कवेडन्ते सिंहनादं कुर्वन्तीति क््वेडाः। जिक्ष्विदा खेहन- मोचनयोरित्यसाद्वातो: पघादय्। पृपोदरादित्वाद्दकारस्य उकारः। कविकल्प- द्रुमकारस्तु डान्त एवायं धातुरित्याह। धातूनामनेकार्थत्वादुक्कार्थलाभः । र्भंत एव 'क्वेडा तु सिंहनाद: स्यात्' इत्यमरः । क्ष्वेडदिति काचित्कः शत्र- न्तपाठोऽस्य धातोरजुदात्तेत्वादुपेक्षणीयः । अभ्यापतन्तीरिति। महीमृद्वाहिनी: शत्रुभूपालसेनाः । अन्यग्र पर्वतप्र- भवा नदीः। तदुकं मानसोल्लासे।

१ रुद्र R. २ सर्वतो विलोक्य B. ३ द्वेषमाण R., M. ४ क््वेउत P .; स्वेलत्सुमटा: M. ५ दुदेगः M. ६ वलाम्मोधि° P. ग्रहिष्यते P. ८ p. omits the portion from अत एव to ममर :.

नाटकमकरणम्।

सेनापतयः-येदादिशन्त्यमात्या: इति। (सप्रणामं) विजययाता- फुतूहलिन्यो ध्वजिन्यः सांप्रतं युवराजस्याशां प्रतिपालयन्ति।

भन्तिण :- (सोत्साहम्) प्रतिश्ठन्तां प्राचीं प्रति सैन्यानि। सेना०-धंथादिशन्त्यमात्याः।(इति प्रसाननाटितकेन समन्ता- दवलोक्य सहर्पातिशयम्) पवनेनानुकूलेन प्रसारितपटाश्लाः। उद्युशन्त इवाकषुं ध्वजा: सौत्रामणीं दिशम् ॥। १६॥ (सर्वे झुंशङुनमभिनन्दन्ति)।

शूराणां सिंहनादैश हेपारावैश् वाजिनाम्।

हुति। सूत्राम्ण इन्द्रसयेमां सौत्रामणी दिशं प्राची सुशकुनं शुभनिमित्तम्। 'शक्- नस्तु शुभाशंतिनिमिचे शकुनः खगः ।' इति विश्वः। अनुकूलवायोः शुभ- निमित्तत्वं घ तनैव। 'दक्षिणाक्षिपरिस्पन्दात् दक्षिणसय भुजस्य च। मनसश्व प्रसादेन खवानुकूलानिलेन च।। एवं निमित्तैर्निश्चित्य विजयं भूपतिर्मजेत् ॥'इति। उपन्यासाख्यमऊ लक्ष्ये योजयति। एष इति। उपन्यासलक्षणेऽपि प्रक्ृ- तानुगुण्येनेत्येतदनुपज्यत इत्याशयेनाह । प्रस्थानानुगुणेति। बीजोपयोगित्वात्

१ R. and M. drop यदादिशन्त्यमात्या: इति. १ परिपालयन्ति P .; पालयन्ति MT २ सद्रः M., T, M1, R. ४ 'प्रमोद° P. ५ प्रेष्यन्ता P. ६ यदा° R, P. ७ सौनामणि M .; सोनामणी दिय: B. G सर्वा R. ९ शकुन P. १० प्रस्थानाङ्ग P. ११ 'मुथकुन" M. 'पुशकुनगुण' T. १२ °पासुब्धो t,, t/. ११ निगिरत्यरिवािनीम् t., tz. १४ 'गुण इति P,

१७२ प्रतापरुद्रीये रजापणसमन्विते

समागत एघ विपवरः। !' विप्र :- (सविनयमंग्रतः सित्वा प्रार्प् दक्षिणंभुजमुद्रम्य) विंज- यतां विज्रयतां चीरस्द्र:। राजपुत्र स्वयंभूदेवनहोत्सवाध्यनन्तरमेही- सुरवराशीर्वादवासिता: काकतीयमहाराजेन प्रेपिता: जल्विये गङ्- लाक्षता:।

निधाय) प्रताप०-(सम्रणामादर गृहीत्वा तानू निजोततमाज गजमूर्धनि च

प्रस्थानस्य प्रकृतत्वम्। तद्नुगुणस्य शकुनस्यानुरागहेतुभूतस्य कथनादुपन्यास इस्यर्थ: ।

विप्रविशेषप्रवेशं सूचयति कथमिति। सविनयमिति। प्राध्वमाशीर्वांदानुळूल्येनोद्यम्य 'भानुकूल्यार्थकं प्राध्वम्' इत्यमरः। मकारान्तमव्ययं चैतत्। ननु यात्रायां कनकपात्रादिमङ्गरुद्रव्यदर्शनं कार्यसिद्धिकरमस्तु। किं त्वेकस्मिन् ब्राह्मणे दृष्टे कार्यहानिरिति किंवदन्त्ा: का गतिरिति धेज्नैप दोप:। तसयाः कृपणन्नाह्मणविपयत्वात्। विशिर्टमाह्मणद- शने महाफलसरणात्। इदमपि तन्नैवोकस्। 'पूर्णकुम्भे तथादर्शे दधि मद्ये तथामिपे। मीने शङ्गे ध्वजे च्छत्े चामरे चारयोपिति॥। चापे मृगे भरद्वाजे फलपुष्पाक्षतेषु च। वृषभे सनदे नागे सितवाहे द्विजोचमे।। सुवर्णे दिव्यरत्ने च वीणायां पटहेऽपि च। बढ्े पैक्रपशौ दष्टे यात्रा भवति सिद्धिदा ।।' इति।

१ सद्र: M. २ प्रविश्य विप्र: R., T/. १ ममने P. ४ जयता M1. ५ 'मह्ीसुराशी- बांद° Mr ६ M. has for this राजपुत्रः स्वयं सप्रणामा. ७ तान्युस्तमाङे Mr- 6 मूम M. ९ विदूपक for विशेष° in १० शिद्ध for विशि ११ मिे ाये

.... नाटकम्रकरणंस्। १७३

आमूलात् फलिता प्रंसचिलतिका पत्यु: स्वयंभूप्रभो- राज्ञा क्षतियमौलिमण्डनमणेस्तातस्य सानुप्रहा। विप्राशीर्वचनानि मन्त्रसुरभीण्याकाङ्क्षितान्यन्वहं पौराणां च जयोत्तराणि तद्मूरीपजया: स्युर्दिशः॥१७॥ एप व्रासणक्षेत्रियादिवर्णकीर्चनादर्णसंहारः। मन्त्िण :- रोजपुत्र सवेभावनिरर्गलस्य तव भुजार्णलयोरोजायितस्य कियती भूतलविजयविडस्बना। परि०-'विअथलच्छीपाणिग्गहणसमअदिण्णा विंस मझळ्सदा जुं- घराअस्स सीसे दीसदि। वसन्तराजीयेSप्युकम्। 'धृतातपत्रः शुभशुक्कवासाः

विप्र: शिखावान् कृतभोजनश्र ददाति दृष्टः पथि सर्वसिद्धिम् ।।' इति। महोत्सवादीत्यादिशब्देन धेन्वादिदानं गृझ्यते। तदुक मानसोल्लासे। 'ततः कृत्वा महापूजामुद्दिश्य कुलदेवताम्। धेनुं भूर्मि हिरण्यं च विप्रेभ्यो विधिनार्पयेत्।

इति। तदाशिप: समादाय नीराजितहयद्विपः ।।'

आमूलादिति। संपूर्ण: स्वयंभूप्रसाद इत्यर्थः । पौराणामाकाङक्षितानि म- नोरथाः। नपुंसके भावे कः। जयोतराणि जयप्रधानानि। तत्तसादसूश्रतस एव दिश: ईपजया: सुलभजया इत्यर्थः । 'ईपहुर्-' इत्यादिना खल्प्र- स्ययः। दिग्विजये देवताप्रसादादिकं वृहृतीफलभअने महोपलप्रयोगमेनुकरोतीति भावः । अङ्ग योजयति। एष इति।

छाया। 1 विजयलंक्ष्मीपाणिग्रहणसमयदत्ता इव मङ्गलाक्षता युवराजस्य शीपें दृश्यन्ते। .. १ प्रसक्ि° R., M. २ क्षत्रियादिकतर्तनादू P; क्षत्रियवर्णकीर्तनात M .; क्षन्नियादिवर्णस- कीर्तनाट Mr. ३ राजपुत्रस्प P., R. ४ निसर्ग M4. ५ इविम M. ६ जुमराजस्त P. दीसन्ति R., M. ८ धेनुममि t., tg. ९ इत्यादिना t., tr १० मनुभवर्ती t

१७ प्रतापरुंद्रीये रक्नापणसमन्विते

विप्र :- राजपुत्र तत्तादिग्विजययात्रावार्त्ताहारिण: पुरुषा नातिचिरा- देव प्रेषणीया इति महाराजस्याक्षा।

प्रेताप०-शियस कृतस्तातस्य नियोगः । (अमात्यान् प्रति) फति- चन यूयं काकतीश्वरसेवार्थ निवर्चव्वम्। केतिपये विजययात्रापराः प्रवर्चध्वम्। अमात्या :- (सप्रणामम्) यदाश्वापयति युवराज:। विम्र :- स्वस्ति विजयाय शिवाः पन्थानः सन्तु राजपुनाय। प्रताप०-(सप्रथ्यम्) भगवन्ननुजानीहि। वयमितः प्रतिष्ठामहे। (इति यथोचितं परिक्रम्य निष्कान्ता: सर्वे)।

शेते विजययान्नाविलासो नाम द्वितीयोऽङ्ग: ।

राजपुत्रस्येति। ओजःशब्दो वृत्तिविषये तद्वति वर्त्तते इति पदमंस्जरी- कारः। अतस्तद्वतः सिंदशार्दूलादेरिवाचरितमोजायितं बलमित्यर्थः। 'कर्चु :- क्यक्ू सलोपश्रेति क्यडन्तादू भावे कः। 'ओोजसोऽप्सरसो नित्यम्' इति नित्यः सलोपः।

स्वस्तीति। विजयलक्ष्मीपाणिग्रहणसमयदत्ता इव मङ्गलक्षता युवराजस शीर्पे दश्यन्ते। विजयायेति क्ियाग्रहणाधतुर्थी। राजपुन्नायेति खवस्तियोगे।

सप्रशयमिति। प्रतिष्ठामह इति। 'समवग्रविभ्यः स्थः' इत्यात्मनेपदम्।

ईति नाटकप्रकरणे द्वितीयोऽक्क: ।

१ प्रेपयितव्या R. २ रुद्र: M .; राजा M1. १ काकतिनाथ° P. ४ कतिचन Mr इति is dropped in P. T adds नाटकप्रकरणे after इति. ६ द्वितीयोऽङ: in and t1.

नाटकपरकरणम्। १७५ (ततः प्रविशतो लेखदस्तौ जाङिकौ)। एतत्पूर्वाङ्गान्तेन पात्रेण विगेण निर्दिष्टयोः पात्रयोरुतराङ्के भवे शादङ्कास्यम् । प्रथम :- (सांनुबन्धाश्चर्यम्) अहो प्रतापरुद्रस्य महिमानुभावः । यस्य विजयमात्रासंभ्रमेणैव व्याकुलीक्ृतानि द्वैयानामपि भूभृतां कंट- कानि। द्वितीय :- वयस्य किमुच्यते काफतीय प्रदीपोSयमंशध्चातुर्भुजः स्वयम्। यद्वज्रकेंवचायन्ते प्रसादाश्च स्वयंभुवः ॥१॥ एप स्वयंभूदेर्वमसादरूपस्य बीजस्यान्वेपणाद् गर्भसंधिः। प्रथम :- (अध्वक्लममभिनीय पुरोऽवलोक्य) प्राप्तेयमेन्ध्नगरी। (किचित्मवेशनीटितकेन समन्ततो निरुप्य) अहो निरतिशयमौदार्य रुद्रनरेश्वरस्य। यदेते वैतालिका: सर्वे भोगावली प्रमुखांश्राटुप्रवन्धान् पैठन्तः स्वैभावरमणीयाः प्रतिरवेण पांठयन्तीव ककुभः। तत इति। जज्या चरत इति जाद्विकौ वार्चाहरौ। अङ्गासं योजयति। पतदिति। महिमानुभावो महिमातिशयः। द्यानां पर्वतानां शज्ञां च। कट- कानि पर्वतनितम्बप्रदेशा राजधान्यक। 'कटकं वलये सानौ राजधानीनित- म्वयोः' इति विश्वः। काकतीयेति। चातुर्भुजो वैष्णवः । वज्रकवचायन्ते वग्रकवचवदाचरन्ति। 'कर्त्तुः क्यट सलोपश्च' इति क्यछूप्रत्ययः। डिरवादात्मनेपदम् । गर्भसंधि योजयति। एप इति। वीजस्येति। प्रतिमुखसंधौ लक्ष्यालक्ष्यतया दष्टनट्ट- स्पेति शेप: । एतच्ान्वेपणादित्यनेन लभ्यते।

रुत्पद्यत इत्यर्थः । वैतालिकभोगावलीपमुखा उक्लक्षणाः । पाठयन्तीति प्रतिदिशं प्रतिध्वनि-

१ यन्त्रहस्ती R. २ पूर्वाद्वान्ते P .; पूर्वाद्गान्तपात्रेण Mr १ सानुर्संघानाश्रर्यम् T'. ४६ू० वेषामपि R. ५ महीभृताम् M2. ६ कटाक्षाणि M. • "कवचापन्ति P. ८ 'देवस्य R., M. ९ वलोक्य घ R. १० मान्ध्र° M. ११ नाटितकेनासमन्ततो R. १२ पठन्ति तैः B. १३ स्वभावतो P., T. १४ पाठयन्ति च B; पाठयन्ति M. १५ लक्ष्यते P.

१७६ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

द्वितीय :- (संम्यद्गिर्वर्ण्य सप्रत्यभिशान्धर्यमंपवार्य) सखे पेश्य पश्य। सम्यङ्मागधवेषधारणतिरोभूता अपि क्ष्मोंभुज: सूच्यन्ते प्रभुतारहस्यपिशुनैराविष्कृतैर्लक्षणैः।

राकारैरमनुज्यमात्रसुलभैर्व त्तैरनीचैरपि ॥ २ ॥ अपवार्येति। रहस्यकथनार्थमिति भाव:। सम्यगिति। मागघलक्षण- मुक्तम्। 'राज्ञ: पुरजनस्यापि मङ्गलाचारशंसिनः । मान्यैर्मागधिकागीतैर्मांगधा इत्युदीरिताः ॥' इति। प्रभुतैव रहस्यं गूढं वस्तु मागधवेपतिरोहितत्वात् तेपामिति मावः। ध्जचक- प्रहर्ण राज्यसूचकरेखोपैलक्षणार्थम्। तदुक्कं वराहसंहितायाम्। 'चक्राअपर शुतोर णशक्तिधनुःकुम्भसलिभा रेखाः। कुर्वन्ति चमूनाथं मकरध्वजसत्निभा महीपालम्॥' इति। वक्षोविस्तारफलमपि तत्रैव। 'उरो ललाटं वदनं च पुंसां विस्तीर्णमेव त्रितयं प्रशस्तम्।' इति।. वृत्तर्जद्वादाविति शेपः। 'वृत्तजङ्गो भवेद् भूपो वृत्तलिग्गो भवेढनी।' इति चचनात्। अनीचैरुनतैः वक्षःप्रभृतिपु दीरघैर्वाहनप्रभृतिपु। तदपि. सन्नैवोक्कम्। 'वक्षोऽथ कक्षौ नसनासिकारयं कृकाटिका चेति पडुभ्रतानि ॥ हनुलोचनवाहुनासिकं स्तनयोरन्तरमत्र पञ्चमम्। अतिदीर्घमिदं तु पञ्चकं न भवत्येव नृणामभूमृताम्।।' इति। अत एवामनुष्यमात्रसुलभैः भूपतिव्यतिरिक्त्दुर्लभैरित्यर्थः ॥

• १ संर्व सम्यङ् T. २ सप्रतिज्ञाश्रर्य R. २ अपवार्य is omitted in P. ४ पश्य for पशय मश्य T. ५ क्माभृत: R. ६ मागध is omitted in t. and t1. 'पलक्षकमइ- णार्थम् P.

नाटकप्रकरणम्। १७७

प्रथम :- नूनमेते प्रतापरुद्रसमरपराङ्मुखा वक्ष:सलविरचितवराह- लक्ष्माणः प्राणन्नाणार्थमनया रीत्या काकतीयमहाराजं प्रसादयितु- मध्यवस्यन्तीति तर्कयामि।

केन पुनेस्तैर्लक्षणैर्नरेश्वराभ्यूहनादनुमानं च। द्वितीय :- भहो विजययात्राश्रवणविशेषकुतूहलिता पौराणाम्।यँदा- वामनुसरन्ति पुनः पुनः प्रक्नमालाविधेयास्तत् सखे प्रकाश्यतां प्रताप- रुद्रस्य भुजयोर्विजयोदाहरणम्। प्रथम :- (किंचिदुधैः) भो भोः शूयतां कंकितीयकुलग्लाघाकाम- धेनुः प्रियोदेन्तः। जेन्ना काकतिवीररुद्रविभुना सर्वा दिशो निर्जिताः क्ष्मापाला: करदीकृता: कृतमिदं निर्वीरमुर्वीतलम्।

मशीर ्वनिपूर्ण कन्दरसुखैवर्याकुर्वते पर्वताः॥३॥

सूचितमर्थ द्रउयति। नूनमिति। अस्या अपि रीतेर्दास्यावान्तरभेदत्वादिति भाव:। यदाहु :- 'पद्यमङुलिविच्छेदसुरोविन्यस्तमक्षरम्। तज्ामकरणं चेति दास्यमेतघतुष्टयम्।।' इति। शिष स्पष्टम्। प्रियोदन्तः प्रियवारत्ता। जेन्रेति। करदीकृताः बलि- प्रदा: कृताः । अभूततन्वावे च्विप्रत्ययेनेयन्तं कालमजय्या अपि जिता इति लभ््यते। निर्वीरं प्रतिवीररहितम्। ये करं न प्रयच्छन्ति ते प्राणैरेव वियोजिता इत्यर्थः । ततः किं जातमत याह। यस्येति। व्याकुर्वते व्याचक्षते।

१ प्रतापरुद्रदेवस्य P. २ लिखित M. ३ प्रसादयितुं is dropped in P. ४ वितर्क- यामि M. ५ स्तेस्तैर्लक्षण R. ६ विशेष is omitted in P. यथावामनुपतन्ति R .; यतोऽनुसरन्ति M. ८ प्रश्नमालया T; प्रश्नोत्तरमालया R. ९ प्रतापरुद्रमुजयो P. १० प्रतापरुद्रश्लाघा° R. ११ प्रियोदात्तः M. १२ सरमसारोहं M. १२ मामिनी for कामिनी M. १४ मुखा M. 23

१७८ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

एप तत्वानुकीर्त्नरूपो मार्ग: । द्वितीय :- सखे नूनमेषु दिवसेषु काकतीयमहाराजो निरन्तरं पुर-

सराणि। स्कृतपुरोधःप्रवरामात्यवृंद्धो युवराजविजयमाशंसमानो गमयति वा-

प्रथम :- उचितमाचिन्तितं वयस्येन। द्वितीय :- (पुरोऽवलोक्य सहर्षम्)। कथमस्मदीयं वचनमाकर्ण्य नूनं महाराजाय निवेदयितुममात्यपुत्रः सहर्पसंभ्रमं राजकुला्यन्तरं प्रविशति। तदावामपि प्रतीहारभूमिमध्यास्य काकतीश्वरावसरं प्रति- पालयिप्यावः । (इति परिकामतः) एतद् वितर्कपतिपादनादूपम्। (ततः प्रविशत्यमात्यपुत्रः ।) अमा०-(सप्रमोदम्) अहो ममं धन्यता यदीदृटशानां महोत्सवानां निवेदयितारमि संवृत्तः । यन्मया विशापितः श्रवणप्रियंकरैर्वात्तामृतैः स्वप्रसाक्षात्कृतादपि स्वयंभूदेवप्रसादास् प्रमोदयिप्यते काकतीयवृपा। ऐपोत्कर्परूपोदाहृतिः । (पुरोऽवलोक्य) कथमयं महाराजः पुरोहितैरमात्यैरन्येन परिजनेन च परिवृतो मेहासथानमधिरोहति । तद्हमुपसर्पामि । (इति परि- कामति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा मंत्रिणश्च पुरोघसश्च)। राजा-(सविमर्शाश्चर्यम्) (अमात्यान् प्रति)-अहो शैशवेप्यु-

अप्रियाणि प्रियाणि क्रियन्त एभिरिति प्रियंकराणि। 'आव्यसुभग-' इत्यादिना ख्युन्प्रत्यये मुमागमः । काकतीयवृषा काकतीन्द्रः ।

१ तत्त्वानुकीत्तनो M. २ वृद्धवर्गो M1. ३ मनुचिन्तित° M. ४ अन्नैषोत्कर्ष° Tv. महास्थानमण्डपमधितिष्ठति T'. ६ P. drops मन्त्रिणश्र पुरोपसश्र. परिजनश् R ८°विमर्षा R.

नाटकप्रकरणम्। १७९ चितकारित्वं वत्सवीररुद्रस्य । यदस्मदनुरोधार्थमिमानमात्यान् नि- वर्त्य स्वयमेव प्रैस्थितः । मन्त्रिण :- सबहुमानम्) महाराज भवता खलु पितृमान् से कुमारः। पुरो०-विजयप्रस्थानात् प्रभृति नक्तन्दिवमुन्मिषन्ति केंल्याणानि निमित्तानि। तद्विजिता एव दिशो राजपुत्रेण। राजा-भरवदाशिष एव काकतीयकुलश्रेयांसि स्वयं प्रँदुहते। परि०-'काअइअकुलस्स किंणुण संपुष्णं पुण्णेण जस्सि अंवइण्णो भुंवणेक्कमह्दो पआवरुद्ो। राजा-(सौत्सुक्यम्) कथं चिरयति वत्सस्य विजैयश्रवणम- होत्सवः। अमात्यपुत्रः(सैविनयं ससंभ्रममुपसृत्य सप्रणामम्)-देव मध्यम- लोकपाल युवराजप्रेपितौ विजेयवार्त्ताहारिणौ प्रघाणपरौंङ्गणमधिवसतः।

भवता खलु पितृमानिति कारणगुणानां कार्ये संक्रान्तिरुचितवेति भावः। नकं च दिवा च नकन्दिवम्। 'अचतुर-' इत्यादिना ससम्यर्थवृत्त्योरव्य- ययोर्द्वन्द्वसमासो निपास्यते। कल्याणानि शुभनिमित्तानि उन्मिपन्त्युद्भवन्ति। मदुहते। दुष्तेः कर्मकर्त्तरि तङ्। 'न दुह-' इति यकूप्रतिपेधः। काकति- कुलस्य कित्ु न संपूर्ण पुण्येन यस्मिन्नवतीर्णो भुवनैकभद्रः प्रतापरुद्रः । प्रधाणो बहिर्द्वारप्रकोष्ठकः। अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्र निपातितः । तत् प्राङ्गणमधिवसतः । 'उपान्वध्याङ्वसः' इति सकर्मकत्वम्।

छाया। 1 काकतीयकुलस्य किं तु न संपूर्ण पुण्येन यस्मिन्वतीण्ों भुवनैकभद्ः प्रतापरद:। १ वत्सस्य पीर° M. २ M. omits अमात्यान्, ३ जिगीषुः प्रस्थितः T. ४ स is dropped in P. and T. ५ कल्याणनिमित्तानि P. ६ मव तामाशिष P. T. • प्रादुर्भदन्ति M. ८ काअइकुलस्स M. ९ अवइणो P. १० मुवने P. ११ भडो P. १२ विजययात्रा2 P., T. १३ सविनयसंभ्रमं M. १४ विजययात्रावात्ताी P. १५ 'प्रान्त' M.

प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते एप संचिन्त्यमानार्थमापिरूपः क्रमः । (सरवे सहर्षातिशयं रूपयन्ति)। मन्त्रिण :- भद्र शीर्घ्रं प्रवेशय। अमात्य०-येदादिशन्ति महामन्त्रिणः (इति निप्क्रम्य सह ताभ्यां पुनः प्रविष्टः) पुरुषौ (प्रणमन्तावुपसृत्य)-देव विश्वैकविजयिना. पुत्रेण वर्धसे वाढमप्रमेयमहिमा पतापरुद्रभुजस्थेमा यच्छैशवेऽप्पतिशयिततरुणका- कतीयपराक्रमस्तस्य विक्रमः । राजा-( संहर्षातिशयममात्यानवलोक्य) मनोरथाभ्यामविचि- न्तितोपगताभ्यां मैहाध्य पारितोपिकं प्रतिपाद्यताम्। द्विजुणीरतहैर्पयो- रनयोर्मुखाद्वत्सस्य विजयलक्ष्मीरपीणिग्रहणवृत्तान्तभ्रवणमहोत्सवेन च- रितार्थयाम: भ्रोनवृत्तिम्। मन्त्रिणः-यदाशापयति देवः (इति भौरिकमुखात् तथा कुर्वन्ति) एष सोमदानाचरण: संग्रहः। (पुरुपौ सप्रणामं गृहीत्वा मूर्त्नि निधाय महाराजप्रसादमभि- नन्दत: 1) भूरि सुवर्ण तग्र नियुक्तो भौरिक: कनकाध्यक्षः। नीराजना नाम राष्ट्रसमृद्धये शरत्कालकर्त्तव्यः शान्तिकर्मविशेपः । स च गज- प्राधान्येनींश्वप्राधान्येन च द्विविधः। तदुक्त शौनकेन- 'नवम्यामाश्वयुङ्मासे कार्त्तिकायामथापि वा। हस्तिनीराजनं कुर्याद्राजा जनसमृद्धये।। अश्वनीराजनं कुर्यादश्वानां हितकाम्यया। तद्वचैवाश्वयुङ्मासे पूर्वपक्षे नृपोत्तमः ॥' १ चिन्त्यमाना P. २ रूपकम: R. ३ सर्वे सहर्षातिशयं रूपयन्ति is omitted in M .; सर्वे हर्षातिशयम् R. ४ निरूपयन्ति T. ५ यथादिशन्ति M. ६ मन्त्रिणः B. • ताम्या सह प्रविष्टः P. ८ प्रतापरुद्रस्य M. ९ 'पुराण° M/; तरुणकाकतीय is dropped in M. १० P. drops सद्दर्षातिशयम. ११ महाईम् R., M .; महार्घम् Tv. १२ द्विगुणित R. १३ प्रहर्षयो M. १४ 'परिग्रह° M. १५ सामदानरूप: M .; सामदानाचरणरूपः T'; स- माधानाचरणरूपः M1. १६ न षाजि t. १७ शौनके t ..

नाटफमकरणम्1 :.! १८३ मन्त्रिण :- भद्रावित एत्य युवराजविजयविंद्तय: पराक्रमपल्लविता महाराजसद्स: कर्णपुरीकियन्ताम्। पुरुषौ-सावधानमवधारयतु महाराजः। प्रथम :- देवे देवस्य प्रसादेन वाजिनीराजनासमिध्यमानस्य वीति- होत्रस्य विजयप्रदानेन द्विंगुणीकृतोदग्रप्रतापे प्रतापरुद्रे प्रतिष्ठमाने

क्षुण्णक्षोणितलोत्थितेतिबह्ुले पांसौ वियेद्धयापिनि। जेतव्याः सकला दिशः सवविभुतामन्तः पिधायाधिक- तीसात् क्कापि पलायिता इव दशां नैवाभवन् गोचराः॥४॥ अनन्तरं च। उद्धेललच्तुरर्णवीकलकलो नायं चमूडम्वरो नेदं दुन्दुभिगर्जितं त्रिपुरजिद्कल्पान्तढक्कारवः। इत्याटोपपटीयसीपु पुरतो धाटीधु भारानम- च्छेपाशेषफणासु विस्तमथ तस्तं दिगीशैरपि ॥ ५।।

इति। तत्र द्वितीयं प्रत्याह। वाजिनीराजनेति । वीतिहोत्रस्य हुतभुजः । यात्रेति। महेपूत्सवेपु। अहं प्रथमोऽहं प्रथम इति यस्यां क्रियायामसावहंप्रथः मिका। मगरव्यंसकादित्वात् समासः। स्वारथे कप्रत्ययः । स्वविभुतां निजव्याप- कत्वम्। अन्नानुपहितदिग्गतं विभुत्वं चोपहितास्वपि प्राच्यादिपूपचर्यते। अत्र सेनारजोव्याप्तिनिमित्तस्य दिशामदर्शनस्थ भयनिमित्तपलायन हेतुकत्वोत्प्रेक्षणादु: त्प्रेक्षालंकारः। उद्धेल्लदिति। परितो धाटीपु 'शत्रुदेशावमर्दाय सद्यः सुभटघोटकैः। विजिगीपो: प्रवृत्तिर्या सा धाटीति निगद्यंते।।' इस्युक्तलक्षणासु। आटोपपटीयसीपु संरम्भपटुतरासु सर्वतोमुखसंभ्रमास्वित्यर्थः ।

१ 'विभूतय: M .; °व्याहतयः R. २ R. has यथोचितमुपविश्य after प्रथम :- ३ विज- ययात्राप्रदानेन R .; विजयप्रसादेन M .; विजयप्रदानाम Mr ४ द्विगुणितदानप्रतापे R. ६ जगदूयापिनि R. ६ त्रासा: M. • डक्का° M.

१८२ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

पुंरोधसः-अहो निरेङ्कशमोजायितमन्ध्रचमूपतीनाम्। द्वितीय :- अथ युवराजाजया प्रथमं माघवनी दिर्श प्रचलितानि सैन्यानि। रथेनाभिमुखं यान्त वीररुद्रो विलोक्य मामू। मृष्यते नायमित्यर्कः सैन्यरेणौ तिरोहितः ॥ ६ ॥ मन्त्रिणः-ततस्ततः। द्वितीय :- अनन्तरं सेनाप्रगैरेव पौरस्त्यान् क्षुद्रक्षत्रियान् निर्जित्य सर्वपथीनेनाटोपेन पेंटीयसि तस्मिन् महति वले प्रचलति युद्धाय समनद्यन्त कलिङ्गाः स्फुट पौरुपाः।

तैः सार्धमन्ध्रचमूपतीनां पराकमघने महत्यायोधने पीत्वा मांसोपदशं द्विरदगलगलद्रक्तमैरेयधारां मत्तो मस्तिष्कलशैर्दलितनृपवपुःकीकसैः स्पष्टदंट्रः । बिभ्रद्रौद्रान्मालां जनितजनभयो भैरवाकारघोर: संग्रामोर्व्या: कलिझैर्वलिविधिमकरोद्वीररुद्रस्य खङ्ग:।। ८ ।।

भ्रमदुन्दुभिगर्जितयोर भूत पूर्वयोरंनुभवादज्जुतमभूदित्यर्थः । अथ सैनिकाभिनि- वेशदर्शनानन्तरं दिगीशैरिन्द्रादिभिरपि त्रस्तं किमुतान्यैरन्तरालवर्ततिभिरिति भावः । उभयत्र भावे कः। मधोन इन्द्रस्येमां मौधवनीं दिशं प्राचीम्। सैन्यरजसा सूर्ये तिरोहिते सस्युट्पेक्ष्यते। रथेनेति। मामर्कमयं वीररुद्रो न मृष्यते न सहते परिपन्थि- बुद्धयेति भाव: । पौरस्त्यान् प्राच्यान् सर्वान् पथो व्यामुवता सर्वपथीनेन। युद्धायेति। माद्यद्विपानां घटाः संग्रामादौ संजनानि। 'करिणां घटना घटा' इत्यमरः । तासामुद्दामसंभ्रमेणाधिकाटोपेन डम्बरेण संग्रामपटहप्रणादेनोद्दताः। युद्धे वीरेरुंद्रस्य खङ्गस्य कालभैरवसमाधिमाह। पीत्वेति। मांसेनोपदश्य १ पुरोहित: B. २ निरन्तर° M. ३ 'मन्ध्रचमूपतीनामाजायितम् M., R. ४ विजित्य R; विच्छिद्य M. ५ P. drops पटीयसि. ६ धलति P .; प्रचलिते R. मान्ध्र' M. 6 'घनमहत्या R. ९ सृष्ट' T'. १० 'रनुभावाद t. ११ माधवती t/. १२ सज्जानि P. १३ वीररुद्रखव ड्वस्य t., tz. १४ t2 drops काल.

नाटकप्रकरणस्। १८३

पुरो० --- मानुषनेषेतिरोहितेनापि काकतीयविष्णुना किंचिदाविष्कृतो निजप्रभाचः। मन्त्रिण :- (सहर्षातिशयाद्तम्) अहो पराक्रमातिभूमिः प्रताप- रुद्रस्य। परि०-सरिसं खु पद जं महाराअरुद्दणरेसरणंदणेण किर्देव्वं जं काअइकुलप्पसवाणं खम जं कुलदेवदाए सअंभूदेवस्स प्पसत्तिविसे- साणं जुततं तं खु किअं जुवराएण। राजा-(सप्रमोदगद्गदम्) ततस्ततः । प्रथम :- अनन्तरं

भ्रान्तिध्रंश्यत्पतस्ाभयकर पृतनारेणुवद्धान्धकारा.।

मांसोपदंशं माससुपदंशं कृत्वेत्यर्थः । 'उपदंशस्तृतीयायाम्' इति णमुल्प्रत्ययः । मांसस्य दंशनत्रियाकर्मत्वेऽपि पानक्रियाकरणत्वात् तृतीयोपपदतवम्। 'तृती- याप्रभृत्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पादुपपदसमासः । मस्तिष्कं नाम मस्तक- स्थितो गोर्दापरपर्यायो मेदोविशेषः । तल्लननैः कीकसैरस्थिभि: सृष्टदंष्ट्ः । सदश खल्वेतत् यन्महाराज्द्रनरेश्वरनन्दनेन कर्त्तव्यं यत् काकतिकुलप्रस- क्तिविशेषाणां युकूं तत्खलु कृतं युवराजेन। छिन्नेति। प्रतिभयेन भयंकरेण मुकुटाटोपेन संजातया राहुभ्रान्त्या अ्रश्यतः क्विश्यमानस्य पतङ्गस्य सूर्यस्याभयकरणेनाभयसाधनेन। मुकुटाच्छादकतया राहुभ्रांन्तिनिवर्त्तकत्वेनेति भावः । चमूरेणुना यद्धान्वकारा अत एव संग्रामवे- लाया रात्रित्वं प्रतीयते। तत्रेभकुम्भनिर्गता मुक्तका एव ताराः। भप्सरोमुखमेव चन्द्रोSभूदित्याह। विहरदिति।

छाया। 1 सदृशं खल्वेतत् यन्महाराजरुद्रनरेश्वरनन्दनेन कर्त्तव्यं यत् काकतिकुलप्रसवानां क्षमं यत् कुलदेवताया: स्वयंभूदेवस्य प्रसक्तिविशेषाणां पुक्तं तत् खल्ल कृतं युवराजेन। १ तिरोभूतेनापि M. २ सद्दर्षाद्गतम् P .; सदर्षातिशयम् M .; सद्दर्षातिशयाद्गतः R. ३ णरेस° P., R. ४ कादव्वम् M- ५ समोदगद्गदम् M. ६ वैरिभूप' M. ७ °मकुटा- टोप M. ८ आन्त्या P. ९ त्स्पत् M.

१८४ प्रतापरुद्रीये रह्नापणसमन्विते

आसीत् संग्रामवेला विहरदंसिलतोद्गिन्नमत्तेभकुम्भ-

अनन्तरं युवराजाशया

पारेपूर्वपयोधिकल्पितजयस्तम्भा: स्फुरत्तेजसः। वेलाकाननवासिगीतविभवं देवस्य दोर्विकमं शृण्वन्तो मुहुरन्ध्रसैन्यपतयः प्राप्ता दिशं दक्षिणाम्॥ १०॥ तेत्र च मुनौ लोपामुद्रासुहृदि निकटस्थेऽपि महता भेंवन्त्येता नद्यः कलुषपयसः सैन्यरजसा। इतीव व्योमाग्रे मलयपवनान्दोलितशिखा: पताकाः सोत्पासाः प्रतिपद्मनृत्यनतितराम्॥११॥ अनन्तरं पाण्ड्यप्रमुखान् दाक्षिणात्यान क्षितीश्वरान् काकतीर्यवीर: स्वचमूपतिनिर्विशेषं संभाव्य तैः सह प्रतीचीं दिशं प्रचलितः। वृत्नेति। वृत्रारातिरिन्द्रः। तस्य दिक् पाची। पारं पूर्वपयोधेः पारेपूर्वप- योधि। 'पारेमध्ये पष्ठया वा' इत्यव्ययीभावः। मुनाचिति। लोपामुद्रासुहृदि मुनावगस्ते निकटस्थे समीपस्थेऽपि अग- स्त्योदये नद्यो निर्मला भवन्ति। तदुक्कं वराहसंहितायाम्। 'उदये च मुनेरगस्त्यनान्न: कुसुमायोगमलप्रदूपितानि। हृद्यानि सतामिव सवभावात् पुनरम्वूनि भवन्ति निर्मलानि ॥' इति। कालुप्यमिति। विरोधद्योतकोSपिशब्दः । सोत्म्रासाः सोपहासाः। लोके कंश्चित् प्रबलं कंचन विजित्य सोपहासमुन्नतस्थले चलच्छिखो नरीनर्ति। तद्व- दिति भाव: ।

: १ दसिलतोदविम्® P. २ प्रकर° P. १ स्तम्मा स्फुरत° M. ४ तत्रापि घ T'. ५ व- इन्ते वा P .; वहन्न्येता M. ६ पृषत्का: R. सोद्ासा: M. ८ काकतीश्वर for क्षितीश्वरान् R. ९ P. and R. have शरणमुपगतान् before काकतीयवीरः १० वीरस्दः M. ११ प्रतिचलित: P.

नाटकमकरणम्। १८५

मन्त्रिण :- सांधु समाचरितमात्मनीनं पाण्डयैर्यत् पूर्वमेव देवस्य चरणसूलं प्रोत्ताः । ततस्ततः । द्वितीय :- तत्र च । पाध्ात्यानां व्वजेपु सितमधिकभंरस्रेस्तदण्डेषु गृध.

असत्रं गारुत्मतं तत् समजनि विजय प्रार्थिनामन्धसैन्य- पेष्ठानां जन्यमँन्यन्निजनिविडभुजादण्डकण्डूविडम्बः ॥ १२।। अनन्तरं जित्वा प्रतीचीमथ वीररुद्र:

रेवां समुत्तीर्य गंजानुबन्ध- सेतुं विजेतुं गतवानुदीचीम् ।। १३।। तन्नाङ्गवज्जकलिकमालवप्रभृतयः सैर्वे भूपाला मिलित्वा युद्धाय यद्धा- दया: पुरतः प्रौदुरभवन्। साध्विति : आात्मने हितमार्मनीनम्। 'आत्मनूविश्वजन-' इत्यादिना खप्नत्यय: । पाश्चात्यानामिति। पश्चान्नवाः पाश्ात्याः । 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक'। तेषां ध्वजेपु गृधवातैः स्थितमिति यत्तदेव गारुतमतमखं समजनि। युद्धाव पूर्वे गुधैरेव तरफलं कृतमिति भावः। तदुकं वराहसंहितायाम्। 'करव्यादकौशिकक पोतककाक क इ: केतुस्थितैर्महदुशन्ति भयं नृपख।' इति। अत्र क्रव्यादा गृधादय इति तद्वयाख्यातोत्पलपरिमलकारः। सर्हि पुन. र्युद्धस्य किं फलमत आह। विजयेति। प्रष्ठानामग्रगामिनाम् । 'प्रष्ठोऽग्रगा- मिनि' इति निपात्यते। जन्यं युद्धम्। कण्डूविडम्ब: कण्डूयापनयनम्। जित्वेति। क्त्वाप्रत्ययेनैवानन्तर्ये सिद्धे अथशब्दो विलम्बाभावसूचनार्थः । नयनाम्युपूर्णो दुस्तरामित्यर्थः । तेर्रेणोपायमाह। गजानुबद्धसेतुमिति। रेवां नर्मदाम्। १ साधु साधु P. २ प्राप्तम् P.१ मय M. ४ प्रस्त P. ५ '्वातत° T. ६ प्रेष्टाना P. मन्त्यं निजPM, ८°पूर्णा: M. ९ गजानुवद्धOR .; गजानुबन्ध M. १०P.drous कलिद्ग ११ सर्वेदपि R., M. १२ भूपा P. १३ प्रादुरभूशन् R. १४ युद्धे तत्पूर्व t. १५. तारणो tr 24

.

१८६' प्रतापरुद्रीये रस्ापणसमन्विते

मन्न्रिण :- अहो परमनात्मवेदितोदी च्यानां यत्प्रतापरुंद्रस्यापि पेरि- पन्थिनो भवन्ति। राजा-ततस्ततः। प्रथम :- अनन्तरं सममनीकिनीभिरापतन्तीभी राजकानि विलोक्य सगर्वमेवमुक्तं सेनापतिभिः 'रे रे गुर्जर जर्जरोऽसि समरे लम्पाक किं कम्पसे वड़ त्वङ्गसि किं मुधा वलरजःकागोऽसि कि कोङण। हूण प्राणपरायणो भव महाराष्ट्रापराष्ट्रेऽस्यमी

एतद्रोर्पसंरब्धवचनरूपं तोटकस्।

क्वंदं तेहिं। परि०-'साहु साडु चमूबईणं वअणं। पर्द मंणिअ उण फीरिस डैध-

प्रथम :- कि कथ्यते। सैनिकानां निरुपमः पराक्रमः। यस्तत्राभवद्राहवस्तमखिलं जानाति भागीरथी यात्याक्षीतसुरभूयकारणनिजाहंकारमुच्छङ्खलम्। आराद्वीक्ष्य समग्रमे-्ध्रसुभटप्रोदूर्णखङ्गावली- धारातीर्धमुपेत्य दिव्यनग रीमारोहतो भूपतीन् ॥।१५।। सममनीकिनीभ: सेनाभि: सह। राजकानि राजसमूहान्। 'गोन्नोक्षा-' इत्यादिना वुञ्प्रत्ययः । रे रे इति। व्याख्यातं नायकप्रकरणे। रोपसंबन्धव- चनरूपमिति। रोपसंबन्धसंभ्रमवचनरूपमित्यर्थः । साधु चमूपतीनां वचनम्। एतद् भणित्वा कीटृशमुपक्ान्तं तैः। स्वात्मनि तनुत्यजामन्ते स्वयमेव दिव्यत्वं संपाद्यामीति स्वर्गक्काया योऽयं महानहंकारस्तविरवारकोऽयं महाहवस्तदतिशायिमहिमेत्यनुपमः सैनिकपराक्रम इत्याह। यस्तन्रेति। सुराणां भाव: सुरभूयम्। 'भुवो भावे' इति क्यप्। अत्याक्षीत् त्यककदती। आरातू समीपे।

1 साधु साधु चमूपतीनां वचनम्। एतत् भणित्वा पुनः कीदृशयुपकान्तं तैः। छाया।

१ हद्रस्य P. २ परिपन्थीभवन्ति R., M. ३ अनीकीभिः समापततो राजलोकान् M., M4 ४ रापतन्ति T'. ५ M. drops पवम्. ६ रे रे गुर्जर जर्जरोऽसीत्यादि R.,रे रे घुर्जरा वयमान्ध्रसैन्यसुमटा: प्रत्यथिदायानला: M. घूर्जर T'. ८ संबन्धव घनम् T. ९ M. omits रूपम्. १० भणि M. ११ उवकन्तं M. १२ किमुख्यते R. १३ मान्ध्र M. १४ न्रिपातको t1.

नाटकमकरणम्। १८७

अनन्तरं तन्र तेन्र प्रलीनात्मन: प्रतिपक्षभूपालानन्वेष्टुकामास्त्रिंलिनसैनि- फास्तसद्देशवेपभाषादिकमाविष्कुर्वाणा: सर्वतः पेर्यटन्ति रम। जीव- ग्राहं गृंहीत्वा समानयन्ति सम युवराजान्तिकम्। मन्त्रिण :- साधीयान् खलु सैनिकानानुद्यमः। एतत् पकृतोपयोगित्वेन वचनादघिवलम्। राजा-ततस्ततः । द्वितीय :- अनन्तरं नरपतयो निजर्परिजनेष्वप्यकृतविश्वासा: प्रता- परुद्रस्य पादभूलमेव शरणमुपगताः। परिजन :- 'अंहो णंरवइणं सुंझझकाअरप्तणं। एप भयगतिपादनादुद्वेगः।

भयेन प्रच्छनवृत्तीन् पार्थिचान् परच्छवमार्गेणैवासाधयत्ित्याह। अनन्तर- मिति। जीवग्राहं गृहीत्वेति। जीवतीति जीवः । इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः । जीवन्तं गृहीत्वेत्यर्थः । 'न च हन्यात् स्थलारूढं न ल्ीबं न कृताअलिम्। न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुसरन् ।' इति भीतवधे निषेधसरणादिति भावः । 'समूल-' इत्यादिना णमुल्प्रत्ययः। कपादित्वादनुप्रयोग: । इटजनातिसन्यानमचिबललक्षणम्। तन्नेष्टं प्रकृतोपयोगि। जनातिसंधानं पञ्चनमिरयेवमर्थ मत्वा योजयति। एतदिति। प्रकृतोपयोगि छद्माचरणमात्रम- भूताहरणं तेन परवच्चनमधिवलमित्यनयोर्भेंद इति द्ृष्टव्यम्। अहो गरपतीनां साध्बसकातरत्वम्। एष इति। भयप्रतिपादनादिति। अपकारिकृतभयप्रतिपादनादित्यर्थः ।

छाया। 1 अहो नरपतीनां युद्धकातरत्वम्। .१ P.drops it. २ नन्वेधुं M. २ सिनिलिङ्गाधिपतिसैनिकाः P. ४ देशिका: M4. R. omits परयटन्ति स्म. ६ ग्राहपित्वा p. थलसैनिकानाम् R. ८ परिजनेष्वकृत° T'. ९ अहाहे M. १० णरपइसथ्थस्स M. ११ सइझास° M. १२ t. adds मनुना after मीतवधे. १३ धर्म t ..

१८८ प्रतापरुद्ीये रत्नापणसमन्विते

प्रथम :- किमुच्यते कातर्यमिति। अङ्गा: संगरभीरवः समभवंश्रोला: पेलायाकुला: काश्मीरा: सरणीयविक्रमकथा हूणा निरीणश्रियः ! लम्पाका भयकम्पमानवैपुषो वक्गा निरक्गीक्ता नेपाला: परिपालनव्यसनिनः सुंहान्त नीरंहसः ॥१६॥ अपि च काम्बोजा: क्षतकुम्भिनीपरिचयाः पाप्तवणा: सेवणा गौडाः पीडितविग्रहाः श्रितर्कुलग्रावाङणा: कोङ्गणाः । लाटा: पाटितमूर्तय: पैरिलसन्दीविह्लाः 'सिंहालाः कर्णाटाः परिपूर्णवे पथुभृतस्तन्द्रालवो मालवा॥।१७। कि च भोजा व्यर्थभुजायुधाः क्षतनिजस्त्रीकेलयः केरलाः पाण्ड्या: खण्डितविकमाः प्रकटितहीजर्जरा गुर्जराः। पाश्चाला: प्रणतिप्रपश्चितभियश्चाटूंत्कटा: कीकटाः काम्पिला: शितेपल्लप: कृतयशोभङ्गाः कलिङ्गा अपि॥ १८ ॥ सर्वे हवषातिशयं नाटयन्ति।

कातर्यमेव राज्ञां श्ोकन्रयेणाह। अङ्गा इत्यादिना। पलायः पलायनम् । तत्राकुलाः। 'उपसर्गस्यायतौ' इति लत्वम्। निरीणश्रियो गतसंपदः। रीणा तेर्द्रादित्वाभ्िष्टानत्वम्। निरज्गीकृताः निरवयवीकृताः । नीरंहसो निवेगाः । काम्बोजा इति। कुम्भिनी भूमिः । तन्द्रोलवोऽलसाः निरुद्योगा इत्यर्थः । 'स्पृहिगृहि-' इत्यादिना आलुच्प्रत्ययः। भोजा इति। चाटूनि त्रायस्वेत्यादीनि प्रियवाक्यानि तैरुस्कटाः । श्रितपल्लयः प्राप्ताल्पग्रामा: ।

१ प्रलापाकुलाः P. २ तनवो tor वपुषो M. २ सिंल्ाक् T'; सैंझाश् is noticed by M. which has मुंहाश्र. ४ गिरि° M. ५ ग्रावाङ्गणा: P. ६ परिगलद्वी M: ·सिंहला: P. ८ ०विग्रहाः P. ९ घूर्जरा: T. १० धियः R. ११ शाट्क्त्य: P,, R. १२ काग्पीला: M., काम्पिक्या: T. १२ श्रितवश्कयः P. १४ सहर्षातिशयं M.

१८९ परि०-'अहो वीरबइ्दस्स अइसरदतिभुवणाई जुझसावदाणाई। राजा-(सदवर्षम्) महती प्रतिष्ठामारोपितं खलु कॉकतीयकुल वि- सवैकविजयिना वत्सेन। पुरोहित :- आमूलचूडं फलिता: प्रेंसक्तयः कीकतीयान्वयदेवता- नामू। राजा-ततस्ततः। प्रथम :- अनन्तरं सकलदिग्विजयसमुत्तेजिततेजोविलास: सर्वनरे- शवराणां तानि तान्युपायनानि स्वीकृत्य समग्रसैन्यैः सपक्षर्मह्दामृद्रणै- राशितेन महता बलाणवेन न्यवर्वत विश्वैकवीरो वीररुद्रः । मन्त्िण :- (सदर्षम्) कुणेदानी राजपुत्रः । द्वितीय :- संपति किकुर्वाणराजलोक: सर्वानपि सेनापतीन् नगरं प्रस्थाप्य कतिपयमीलपिवृत: काकतीयवीर: सवैर गोदावरीपरिसरार- ण्येपु मृगयाकुतूहली विहरते। .. मत्रिण :- (सविमर्शम्) महाराज नूर्न त्वय्येव शासति वसुमती यौदराज्यमेव बहुमन्यते राजपुत्रः। एपा पास्याशा । दिग्विजयाकृष्टनरेश्वरवृत्तान्तस्य व्यापित्वात् पेताका निरूपिता।

शहो वीररुदस्य शतिशयितत्रिभुवनानि युद्धावदानानि। आामूलचूडमामू- लाग्रम्। किंकुर्वाणराजलोक: किद्रीभवद्राजवर्गः। मौलं मूलबलम्। एषा प्रात्याशेति। राज्याभिपेकस्य मृगयालक्षणप्रतिबन्धकोपनिपातेन शङ- क्यमानत्वादिति भावः । पतार्कां योजयति। दिग्विजयेति।

छाया। 1 अहो वीरहद्रस्यातिययिततिभुवनानि युद्धावदानानि। १ अदहे M. २ हुवणाई T, M. १ R, omits सद्र्षम्. ४ विशवं विश्वैक° M. ५ प्सत्तय: P. ६ काकतीयान्वयकुलदेव° M .; काकतीयकुल° M. ७ समग्रपक्षः P. ८ स्ते: R., स्वै: M. ९ पताकारूपः M. :

१९० प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते।

राजा-तेदचिरमेव युष्माभिरेवानेतव्यो वत्सः अनुनेतव्यश्च राज्या- भिषेकाय। मन्त्रिण :- यदाज्ञापयति देवः। (इति निष्कान्ताः) नेपथ्ये-(ससभ्रमम्) भो भो नोगरिकाः सत्वरमपसरत दूरम्। यदिदानी आलानं तरसा निपाट्य निगलान्युच्छिद् धूताङ्कशो वगात्पाटितघूर्गतः कटतटीनिर्यन्मदाम्बुख्ुतिः। म्रश्यत्पण्यपथं चेलद्रजहयं विभ्यजजनौघं पुरं विष्वग्याकुलयत्यमन्दर्रभसः खैर कॅरिग्रामणीः॥ एष शङ्कात्रासरूप: संभ्रम: । राजा-(आकर्ण्य सस्मितम्) कर्थ व्याकुलयति कटकं करान्द्रः। पुरुष :- महाराज नूनमिदानीं नगरं प्रविशतां नरेश्वरोपायनानां द्विपानां गन्धानिलेन संक्ुध्यन निरर्गलो जात: प्रधानहस्ती। पुरो०- पित्रा स्वयंभूपतिनोपदिष्ट प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकम् ।

आलानमिति। आलानं बन्धस्तम्भः । निगलानि शुङ्धलानि। पातितू- रगतः पातिताधोरण: करिग्रामणी: राजप्रियो गाणपतिर्नाम गजश्रेष्ठः । अ्रश्य- रपण्यपथमित्या दौ शक्टान्नासयोर्निरूपणात् संभ्रम हत्याह। एष इति।

कटकं नगरम्। पित्रेति। गजास्यो गणेशः । अन्रेष्टार्थस्य महाभिपेकस्य निर्विप्नमित्यनेन गणे-

१ तदध्वरादेव M. २ नागरा: R. १ दूरं दूर M. ४ वेगात्पातितमागग: M. ५ वलद्र' M. ६ तरसा M. • गज) P. ८ प्रविशन्न I. ९ गन्धानिलाय कुध्यन् M

नाटकप्रकरणम्। १९१

निर्विध्नमापादयितुं गजास्य: करेणुराजाकृतिरभ्युपैति॥२०॥

राजा-(सह्र्षम् ) तर्हि वयमपि प्रेमदवनद्वारप्रासादमारह्य गजे- न्द्रमवलोकयिष्यामः (इत्युत्थाय पेरिक्रम्य निष्कान्ता: सर्वे)।

वीरेर्द्र विजयो नाम तृतीयोऽक्क:।

शप्रसादरूपोपायानुसरणादाक्षेपः । इष्टार्थोपायानुसरणमाक्षेप इति लक्षणात्। अत एवात्र गर्भवीजोज्जेदनादित्याह। तस्य प्राप्याशासंबन्धित्वेनैवंविधत्वा- दिति। अन्तःपुरोचितं राज्ञोपवनं प्रमदवनम्। 'स्यापो :- ' इति हस्वः।

. इति सृतीयोऽक्ः।

१ बीजोत्पादना P., बीआक्षेप: M .. २ प्रमदावन° R. १ मधिर्द् R. ४ परिकम्य is omitted in R. and M. 4 ok is omitted in R. and M.

पतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते।

ततः प्रविशति घानी चेटी च। घात्री-( सरोपम्) 'हंजे एआारिससेइस्सकजपजाउले राअउले महूसवे वि सअला वि रअणी केण सर्म तुए पीदा। ईदिसमेंहन्घाई भूंस- णाई कुंदो चोरिआई। कद ण जाणिअं तुप दाँसीए उस्तीए। सैअला दिसो जेऊण चउरंतलमंतपरिवारो पमावरुद्वो णअरं पविठ्ठो कुल- देवदाए पसत्तीए महाराअस्त अण्णाए पुरोहिदाणं अशुरोदेण अम- श्ाणं अणुवद्दणेण पआणं भौअहेएण खोणीए तैवोविसेसेण अम्हारि- सस्स परिअणस्स सुंकअपरिपाएण अभ्भुपनअमहारसादितेओ सुवराओ संजाओ। एव्वं वि ऐआइणी मं मैहसवाउलिअं मोतुण केहं ठिदां। नीचपान्रद्वययुक प्रवेशक प्रारभते। तत इति। तत्र प्रतिहारप्रवेशात् पूर्वः कथाभाग: पूर्वाङ्कशपतया वृत्तः। उत्तरस्तूत्तराङ्कशेपतया वर्ततिष्यमाण इति द्रष्टव्यम्। हँजे चेटि। 'हण्डे हअे हलाह्वाने नीर्चा चेटीं सखीं प्रति।' इत्य- मरः। ईरिसेति। महार्घाणि महामूल्यानि। दास्याः पु्या। 'पुत्रेऽन्यतर- स्याम्' इति विकल्पादलुक। सकला दिशो जित्वा चतुरन्तसामन्तपरिवारः प्रतापरुद्रो नगरं प्रविष्टः कुलदेवतायाः प्रत्यासत्या महाराजस्याशया पुरोहि-

छाया। 1 हजे एतादृशसहस्रकार्यपर्याकुले राजकुले महोत्सवेऽपि सफलापि रजनी केन समं त्वया नीता। ईद्रशमद्दार्घाणि भूपणानि कुतश्रोरितानि। कर्थ न शार्त त्वया दास्या: पुत्र्या। सकला दिशो जित्वा चतुरन्तसामन्तपरिवार: प्रतापरद्रो नगरं प्रविष्टः कुलदेवतापाः प्रसच्या महाराजस्याशया पुरोहितानामनुरोधेनामात्यानामवर्त्तनेन प्रजानां भागधेयेन

पेको युवराजः संजातः । एवमप्येकाकिनीं मां मधूत्सवाकुदितां सुफ्त्ा कर्थ स्थिता। १ कज्जस इस्स M. २ पज्जाउलरामठलमहू. T. १ रामठले वि M. ४ णिदा P. ६ महष्घाई M., M1., महग्घाइं P .; महष्घाइ T'. ६ मूसणाइ P .; मूसणाइ T. ७ कत्तो P. ८ चोरिआई P; चोरिआइ T. ९ मुणिअं M .; विण्णादं T'. १० दासीपुरीप M1- ११ पुत्तीए M., M2. १२ सअलाभ दिसाओ M., Mr १३ सामंद M., M/. १४ आणाप M. १५ अणुवट्ठृणेण P. १६ मामधेएण M. १७ तपो M1. १८ सकिदपरिवपण T .; सुअम्परिपापण M/. १९ रज्जाहिसेम P; रज्जाभिसेप M. २० जुवराभ P. २१ संजाम P. २२ पभाईणि P. २१ उसवा M. २४ मोकूण M. २५ कहिं M. २६ ठिआ M .; य्थिदा M1. २० शेषकथा t. २८ शेषकथा t. २९ ६, and t1 have before हे इसे चेटि. ३ot. and t2 bave before this ईदरमह्दा- र्याणि भूषणानि कुतशोरितानि। कथ न शञावं तया।

नाटकमकरणम्। १९३

अनेन रोपवशान्तियताप्िमदर्शनमुखेन बीजस्यावमर्शनाद्विमर्श

चेटी-'सामिणि भवराई सहस्त (इति पादयो: पतति)। घाती-(समूभग्रम्) *दातीए उेत्ति पटंचलेण सप्पदंसर्ण पेंिम- स्ेसि जं पणामेण ईरिसापराहं सिंढिळेसि। एप 'रोपसंभापणरूपः 'संफेटः। चेटी-ऑरिससंहवेव्व तुमं । ता णिक्कारणंकोविरणी 'हादीं भैणुव- ट्टिउं अहं णें पजता। धात्री-(सरोपशिर: कैम्पनम्) वक्शीरलदुल्ललिए लूणकण्णणार्स तानामनुरोधेनामालानामनुवर्तनेन प्रजानां भागधेयेन क्षोण्यास्तपोविशेषे- णारमादृशस्य परिजनस्य सुकृतपरिपेलिनाभ्युपगतमहाराजाभिपेक्ो युवराजः संजात: । एवमप्येकाफिनीं मां महोर्सवाकुलितां सुका कुत्र स्थिता। विसर्शसंधिं योजयति। अनेनेति। अनेन ग्रन्थसंदर्भेणेत्यर्थः । प्रतिपक्ष- निवृत्या कार्यनिश्चयो नियताप्तिः तस्याः प्रदर्शनसुखेन बीजस्य गर्भसंधौ प्रसिद्धस्यावसर्शनात् पर्यालोचनात्। स्वामिन्यपराधं सहस्वेति। दारया: पुत्रि पटाजचलेन सर्पदंशनं परिमार्जयसि यत् प्रणामनेद्टशापराधं शिथिलयसि। ईंदशस्वभावैव स्वं सधिष्कारणकोपिनी

छाया। 1 स्वामिनि अपरार्ध सहस्व। 2 दास्या: पुत्रि पटाव्लेन सर्पदशनं परिमार्जयसि यत् प्रणामेनेदृशापराधं शिथि- लयसि। 3 ईदृशस्वभावेव त्वम। तत् निष्कारणकोपिनीं भवतीमनुवर्त्तितुमई न पर्याप्ता। 4 वशधीलदुलेलिते लूनकर्णनासां स्वां बध्वा कारागृहभाजन करोमि। १ रोषावेशात् M. २ दर्शन for प्रदर्शन R.,M. ३ दपवादोऽयम् M. ४ सहे- हित्ति P., M1. ५ ठत्ती T. ६ पडंचलेण T. ७ पडिमुजजेसि M. ८ सापरार्म M. ९ सिढिरेसि P. १० सरोषभाषणरूपः M. ११ संमेदः M. १२ समावेव्व M. १३ कोइणीं M. १४ भोदों P. १६ अणुवद्टिदुं T; अणुवेत्तिदुं M. १६न T'. १७ कम्पं T'. १८ शीले T'. १९ णासिअं T. २० 'पाकेन गमित° t. 25

२९४ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

शुमं बन्धिऊण काराघरभायणं करेमि। (इति दाङुबन्धर्न नाटयति) एष बन्धनरूपो विद्रव: । चेटी-(सभयकम्पम्) 'सामिणि रक्खेहि रक्खेहि असरणं णिर- वराहं इमं जणं । तुह अत्तिआए हिडिंबास्समं गच्छतीए अह वल- क्ारेण णीदा। तत्थ पडिऊलं देव्वं पसाद्अंतीय बिलंविदं किं करोमे। घात्री-(सरोषहुङ्कारम्) 'एआरिसं राअउलमहसअं उज्सिअ हि- डिबालअगंडसेलेतुं किंत्ति मचअं तांडिस्सइ मंदभाइणी। एष गुरुतिर्रस्काररूपो द्रेव:। चेटी-सामिणि सहेहि विलंबिअं। तुए कादव्वं मंगलोवआर

भवतीमनुवर्त्तितुमहं न पर्याप्ता। वक्रशीलदुर्ललिते लूनकर्णनासां त्वां बध्वा कारागृहभाजनं करोमि। स्वामिनि रक्ष रक्ष अशरणं निरपराधमिमं जनन्। 'तघ अत्तिकया ज्येष्ठभगिन्या । 'अचिका भगिनी ज्येष्ठा' इत्यमरः । हिडिम्बांश्रमं गच्छन्त्याहं बलात्कारेण नीता । तत्र प्रतिकूलं दैवं प्रसाद्यन्स्या विलम्बितं किं करोमि। एतादशं राजकुलमहोत्सवमुज्जित्वा हिडिम्बालयग- ण्डरैलेपु किमिति मस्तकं ताख्यते मन्दुभागिन्या। स्वामिनि सहस्व सहस्व विलम्बितं त्वया कर्त्तव्यं मज्ञलोपचारं शीघ्रं निवर्चयामि। हसे उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ ।

छाया। 1 स्वामिनि रक्ष रक्ष अशरणं निरपराधमिमं जनम्। तवात्तिकया हिडिम्बाशरमं ग- च्छन्त्याह: बलात्कारेण नीता। तत्र प्रतिकूलं दैवं प्रसादयन्त्या विलम्बितं किं करोमि। 2 एतादृशं राजकुलमहोत्सवमुज्झित्वा हिडिम्बालयगण्डरौलेपु किमिति गस्तर्क ताड- यिष्यति मन्दभागिनी। 3 स्वाभिनि सहस्व विलंबितम। तव कर्त्तव्यं मङ्गलांपचार शी्घ्र निवर्तयाममि। १ बंदिउण M. २ संबन्धन P. '३ हिडिम्यस्समं T. ४ वीलगिदं P. ५ मछअं P .; मय्थअं M. ६ ताडि्जइ M. मन्दभाअणी P .; मन्दमाइणीप M. ८ 'तिरस्कृति P. १ विद्रव: T. १० संगलप्पभारं. P .. . *

नांटकप्रकरणम्। सिध्घं णिंवन्तेम। (इति वपुषा प्रणमति) धानी-(सप्रसाद्ग्) 1हंजे उैद्ठेहि। एपा विरोधरांमनरूपा शक्तिः। चेटी-(सहर्पुत्याय हस्तावलम्वनं दत्त्वा) इदो इदो तत्तहोदी! घान्री-(किंचित् परिक्रम्य पुरोऽवलाक्य च) कैहं एसो पडि- हारप्पेंवरो ससंभम िरओ ताँ प्चासण्णो विभ मैहाहिसेअसमओ। तेण रायउत्तस्स भंगलणीराअणदीवरिक्ोलिं णिवेत्तिदुं अम्भंतरं पैवि- सामो।

इति निष्कान्ते। प्रवेशक:। ततः प्रकशति प्रतीहारः।'

प्रति०-(साटोपं परिकम्य द्वारि नरपतिकुलकलकलमसद्मानः सावमान कैनकवेत्रलतामुद्यन्य)

इत इतसन्रभवती। कथमेप प्रतीहारप्रवरो वृद्धभतीहार: ससभ्रमं निर्गतखसाव प्रत्यासन्न हव महाभिपेकसमयः। तेन राजपुत्रस्य मझलनीराजनदीपरिष्छोलिं दीपपेरि निवर्त्तयितुमभ्यन्तरं प्रविशामः ।

छाया। 1 सखि उनिष्ठ। 2 इत इतस्तवभवती। 3 कथमेप प्रतीदारप्रवरः ससंभ्रमं निर्गतः तत् प्रत्यासनं इव महाभिषेकसमयः। तेन राजपुत्रस्य मङ्गलनीराजनदीपरिव्छोलिं निवत्तयितुमभ्यन्तर प्रविशावः। १ णिवदेमि T. २ ठठ्ठेहि ठठ्ठेदि M. ३ बलम्बं P., M. ४ तत्पहोदि M. ५ पवरो .. P. ६ णिग्गअ P., णिग्गइ M. • तं P. ८ महामि M. ९.० समअ P. १० रिछोर्लि P. ११ णिवुत्तेंदुं M .; णिवट्टेदुं T. १२ पविसम्ब P. ११ करकनक° M .. १४ दीपपद्धर्ति P .:

१९६ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्दिते रेरे नरेश्वराः दन्तिव्यूद्दमुपायनीकृतमर्मु कुर्वन्तु पुर्या बहि- यस्योद्यद्वनवृंहि तैर्न घटिकाघण्टाध्वनि: भ्रूयते। दूरे चास्तु रथाश्वमेतदखिलं यस्यातिसंमर्दतो निष्कामत् प्रविशन्य नागरकुल न स्वैरमाचेष्टते ॥।१॥ एपा तर्जनोद्वेजनरूपा द्युतिः। (किचिदुैः) भो भो कुलामात्यवृद्धाः प्रधानाधिकारिणो पंरिजना: पौराश् शृँणुध्वम्। एपा रुद्रदेवमहाराजस्याज्ञा। यथा किल पूर्वैः काकतिवंशजैरनृपतिभि: सम्यग्धृता या चिंर यस्या मानुषशम्भुना गणपतिक्षोणीभुजाभूत् प्रथा। येयं मन्भुजया कुलाद्रिवसति विसारिता मेदिनी सेयं संप्रति वीररुद्रसुजयोर्यातु प्रतिष्ठां खिराम् ॥।२।। एष स्ववंशजानां कीर्तनातुरुकीर्तनरूपः मसङ्ग:। (पुनः साटोपं परिक्रम्य) अधिक्वता: किमिदानीमोरंभध्वम्। कियु -: पकान्त: स्वयंभूदेवसमाराधनविधिः। कचिद्दत्ताः पुरदेवताभ्यो वलयः। किमभ्यर्चिता: सर्वे वैर्णवृद्धाः । कचित् प्रेसाधिता महाभिपेकवेदिः ।

तत इति। दन्तीति। रथाश्वमिति । सेनाइ्गंत्वादेकवद्भावः'। नागरकुलं पौरसमूहः। स्वैरमसंबाधेन। संशणुध्वमिति। संपूर्वाच्छृणोतेरविवक्षितकर्मकात् 'सभो गम्पृष्छि-' इत्यादिनात्मनेपदम्। काकतिभूपतीनां भूपरिपालनमुदितोदितं भवतीत्याह। पूर्वैरिति। विसारितेष्यत्र 'गतिवुद्धि-' इत्यादिनाणि कर्तु: कर्मत्वम्। तमि- अ्भिधेये कर्मणि कः। 'ण्यन्ते कर्तुश्व कर्मणः' इति वचनात्।

१ नरप्रवरा: M. २ P. has शृणुध्वम् after this. ३ हस्ति° M. ४ घण्टारवः P. ५ वर्लं M. ६ जनाः for परिजना: P. ७ संशुणुध्वम् M. ८ रुद्रदेवस्याज्ञा T'; रुद्रनरे- श्वरस्पाज्ञा M.९ सम्यगृता R. १० चिराम् M. ११ भारमण्वे R., T. १२ किमर्पिताः P. ११ M. omits वर्ण. १४ प्रसादिता R.

नाटकप्रकरणम्। १९७ कि सज्जीकृताबि कनककलशेषु तीर्थसलिलानि। कचिदभ्यर्णयुपनी- तान्युत्तमोपकरणानि। कि मकलगुहर्त्ते कृतावधाना ज्योतिर्विद:। क= चिदलंक्ृतासि्रिलिसनगरी कुरकीटशन् । यदिदानी वसुमतीपाणिग्र- हणोचितमेंक्जलाचारवेष: प्रतापरुद्: काकतीयमहाराज्यलेक्ष्मीमहान्तःपुरे वर्तते। तत्त्वरध्जम्। (अन्यतो गत्वा सभ्रूक्षेपमवलोच्य) कथ रा- जानो न विरमन्ति। (किचिदुपसृत्य) भो भो भूँपाला यथासुखर्मा- ध्वम्। सज्जीकुरुध्यमुपायनजातम्। न वृथा संमर्द सहते मम वेत्र- यष्टिः। एतदवमानरूपं छलनम्। (समन्तादवलोकन्य सगर्वातिशयम्) अहो तृणीकृतजगतां क्षिति- भृतागुद्देलं संमर्द निवारयतो मैम प्रभाव:। अथवा काकतीयदौवा- रिकाणां लिखितपठितमेव राजनिवारणम्। एप स्वशक्त्याविष्करणरूपो व्यैवसायः। (प्रविंश्य पटाक्षेपेण दौवारिक:) दौवारिक :- (साक्षेपम्) औरे केन खल्वसमयविंदो भूपतयो निवा- रिताः। मैंहोत्लवदिद्कवः सर्वे प्रविशन्तु। प्रथम :- (सरोपम्) अरे काकतीयकुलवृद्धप्रर्ताहारं मामसमयवेदि- नमुदाहरसि।

उत्तमोपकरणानि छत्रचामरादीनि। अभ्यर्णमन्तिकम्। उपनीतानि समर्पि- तानि। लिखितपठितमाबाल्यांदभ्यस्तं न नूतनं भवतीत्यर्थः। खत्रातानुलिप्ादिवत् 'पूर्वकाल-' इत्यादिना समासः । पटाक्षेपेण नेपथ्यापसरणेन सूचनं विनैव प्रविश्येत्यर्थः।

१ पुण्यतीर्थ P. २ सगीदृशश्र P. ३ परिग्रहणसमयोचित° M. ४ मङ्ग-लाघरण° M4 ५ लक्ष्म्या अन्तःपुरे M., R. ६ M. drops तत्त्वरध्वम् · भूपा M. ८ यथावकाशं T', M. ९ मारमध्वम् T'. १० क्वितिक्षिताम् M. ११ M. drops मम. १२ परिचितमेव M. १३ विलास: M. १४ महो R .; रे रे P. १५ ०विदुषा R. १६ मह्ोत्सवं दिदस्माणाः R., M. १७ सर्वे5पि R.

११८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमंन्विते

द्वितीय :- भवतु यो वा को वा भवान् प्रवेष्टण्या नरपतय इति मडा राजस्याज्ञां। एतत् मतीहारयोरन्योन्यरोपसंरब्धवचनरूपं विरोधनम्। प्रथम :- किमनेन समं शुप्ककलहेन। तावत् प्रधानागारद्वारवेदि- कामध्यमध्यासीनं पुरोहितपुरस्कृतं युवराजमेवोपसर्पामि। (इति परि- क्ामति) 'द्वितीय :- अहमपि यथानिर्दिष्टमनुतिष्ठामि। (इति परिकामति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रः पुरोधसो मन्निणश्ञ) पुरो०-काकतीयकुलतिलक युवराजेन भवता लीलयैव दिशो दश विजिताः सैत्यममी सम्यगद्य सत्याशिपो वयम्। कि च जैद्यान्वयः काकतिसपतीनां प्राप्तस्त्रिलोकी प्रंथितां प्रतिष्ठाम्। राजन्वती भूरियमद्य जाता वीतोपसर्गा: सकला प्रजाश्च ॥३॥ एपा सिद्धव्वाविश्रेयःकथनात् परोचना । मन्त्रिण :- सूर्यसोमान्वयामात्यमद्त्ताद्याधरीकृता। असमाभिरधिकुर्वाणः काकतीयकुलस्थितिम्।। ४ ॥। एतत् भैकृतानुगुणमशंसनाद्विचलनम्। अभिपेकानन्तरकार्य सिद्धवत् कृत्याह । अद्येति। राजन्वती सुराजी। 'राजन्वान् सौराज्ये' इति निपातनात् साधुः। वीतोपसर्गा निरुपद्गवाः । विचलनं नाम स्वगुणाविष्करणं तत् प्रकृतानुगुण्येन विशिष्यन योजयति। एतदिति। • १ महाराजाज्ञा R. २ रूप ts omitted in M. ३. निरोधनम् R. ४ वेदिमध्यम- ·्यासीनपुरोहित R. ५ युवराजं वा उप° M. ६ Omitted in M. (The whole Bpeech of द्वितीय: is dropped). " सत्यमित्यमी सम्य T. ८Dropped in' M. ९ किं घा M. १० प्रथितप्रतिश्ठाम् M. ११ विलोपसर्गाः T .. १२ रिति कुर्वाणैः P'. ११ प्रतापानुगुण P. १४ विचलं नाम t.

नाटकप्रकरणम्। १९९

पुरो०-राजपुत्र सज्जीकृतेयं महाभिषेकसामग्री काकतीयनरेश्वरा- विष्टितं भद्रासंन भवक्धिरोद्र्ण प्रतीक्षिते। तत् परिपालय स्वयंसूदे- वानुगृहीतां महाराजस्याशाम्। एतत् कार्यसंग्रहरूपमादानम्। प्रताप०-तरहिं कुलदेवतां सवयंभूदेवं नमस्कृत्य गुर्वाशां वोदुमि- च्छायि। पुरो०-सदशोऽयमाचारः काकतीयकुलप्रदीपस्य भवतः । कि तु प्रत्यासीदति महाभिषेकलमयः। तदचिरेणैव विहिर्तकर्त्तव्येन राजपुत्रे- णागन्तव्यम्। वयमित: करणीयशेपं परिपालयामः। प्रताप०-यंथादिशन्ति काकतीयकुलप्रत्याययितारः।(इत्युत्थाय यथोचितं परिक्रम्य निप्कान्ता: सर्वे) इति त्वरितमहोत्सवो नाम चतुर्थोडङ्ग:।

राजपुत्रेति। भद्रासनभभिपेकोपयोगी पीठविशेषः । तदुकं वास्तुशाखश्ञैः 'शृष्षणं पडडुलोत्सेवं पोडशाङ्गुलविस्तृतम्। द्वान्रिशद्ङ्ुलायामं श्षीरदारुसमुद्धवम्। पश्माद्वितं भवेद् भद्रपीठं स्नपनकर्मणि॥' दति। एतत् सिंहासनमिति® वशिष्ठादयो व्यवहरन्ति। प्रत्याययितारो विश्वासयितारः स्वाधीनत्वसम्पादका वा। पक्षद्वयेऽपि ग्राझ्वाच इत्यर्थः । प्रतिपूर्वादिणो ण्यन्तात् तृघूप्रत्ययः। 'प्रत्ययोऽधीनशपयज्ञा- नविश्वासहेतुपु' इत्यमरः । सर्वमन्यत् सुगमम्। इति नाटकप्रकरणे चतुर्थोडङ्:।

१ नरेश्वरक्रमा P. २ देवपरिगृद्दीताम् R. १ माधानम् P. ४ गुर्वाज्ञामेत्ुम् M. M. drops विहित कर्त्तव्येन. ६ यदादिशन्ति P. प्रत्यायितारः P .; 'कुलान्वयप्रत्याय- यितार: T', M. G P. drops इति .; Tv, adds नाटकप्रकरणे after it. ९ द्विदयाङ्ग- P. १० मित्यपिt, t

२०० प्रतापरुवरीये रतापणतमन्विते

ततः प्रविशन्ति ज्योतिर्विद:। ज्योतिर्विद :- (ससंधम परिकम्य) मो मो त्वरध्वम्। कुत पुरोघस: कुत्र वा मन्त्रिणः। समानीयतां स्वयंभूदेवसमाराधनासक्तचित्ततया वि- लम्बमानो राजपुत्रः । येन प्रत्यासन्नतरो वर्तते महाभिषेकमुहर्त्तः।

(सविमर्शाश्चर्यम्) अहो विश्वातिशायिनी काकतीयकुलप्रतिष्ठा। यत: आदेष्टा कुलदेवता स भगवान् यस्य स्वयंभू: शिवो रयं सज्जीकुरुते पराक्रमजितः क्षोणीपतीनां गणः । यसै च स्पृद्यत्यशेषजगती तं वीररद्राकृते- र्विष्णोर्वीक्ष्य महाभिषेचनविधि नन्दन्ति सर्वे जनाः ॥१॥

महापयोजनीभूतमहा भिपेकार्थतया योजनान्निर्वहणसंधिः। नूनमिदानीं स्वम्े Sप्यासून्नितामाशां पालयन्तं कुलोद्वहम्। न मान्त्यन्तर्मुद: शंभोर्विभोरप्यैभिनन्दतः ॥२॥ एप मुखसंधौ मसिद्धस्य स्वम्नोपदेशरूपस्य धीजस्योपगम- सनाव् संधिः।

तत इति। ज्योतिर्विदो मौहूर्तिकाः। अत्र पूर्वाक्कवर्ततिभिमौंहूत्तिकैरसूचितै-

दुत्तरेति। आदेष्टेति। अत्र वीजयुकानां मुखसंध्याध्यर्थाना परमप्रयोजनसंय- लाभात् निर्वहणसंधिरित्याह। एष इति। स्वम इति। आसूत्रितां सूचितामप्याज्ञां पालयन्तमभिनन्दतोऽनुमोदमा- नस्य शंभोर्विभोर्व्यापकस्यान्तर्मुदो न मान्ति। अप्रमेयो विचित्रो हपोडभूदि- त्यर्थः । संध्याख्यमङ्कं योजयति। एप इति। उपगमात् पुनरुपगसनादित्यर्थः । · १ P. drops चित्त. २ पूर्वाङ्कानुसंगत° P .; पूर्वार्थानुसंगत M .; पूर्वाथानुगत° M/; पूर्वाद्कार्थसंगत° B.३ देवनरेश्वर R. ४ °प्रमुखमुर Mr- ५ M. drops योजनात्. ६ (सोछास) यदिदानीम् PI Mr 'प्यमिनन्दिनः M. 6 वीजस्योपगमात् P., R, ९ t, drops अत्र.

नाटकप्करणम्। ( 'किंचिदुशैः) " कल्याणी सकलापि भूतसर: क्षेमप्रदा देवता: जेहपसयनिर्भरा द्विजनुषामाशीर्गिरो जाग्रति। आरूढा: पदमुव्नतं ग्रहगणा: श्रेयान् मुहर्त्त: शुभो नक्षमाणि शिवकराणि शुभदाश्चान्ये निमित्तोदयाः।।३। तेद्वयमेव राजपुन्रानयनाय प्रयतिष्यामहे।

कल्याणीति। भूतसरणिः प्ृथिव्यादिभूतसमूहः । कल्याण्यप्राप्तंविकारतया शुभशांसिनीत्यर्थः। भेय:प्रसवेण श्ेयःसंपादनेन निर्भराः द्विजनुपां द्विजानामा- शीर्गिरो जाग्रति नित्यं प्रवर्चन्त इत्यर्थः । ग्रहगणा: सूर्यादयः । उद्तं पदमुच्च- संभञं स्थानय्। तटुफ दैराहमिहिराचार्येः। 'रजबृपभजुगासनाकुलीरा शपवणिजौ च दिवाकरादितुझ्ञगः ।' हति। भारूठा: पराताः। एतत्फलमुक्कं वृद्धवसिष्ठसंहितायाम्।

गराधिपानामभिषेक इषः। मूछत्िकोणसव गृहोच्यमित्र- गृहस्थितैवांथ तदंशसंस्थैः ॥ शुभे पिलसे सततं ग्रहेन्द्रा दिशन्ति लक्ष्मी विपुलां च कीर्ततिम् ।।' इति। मुहूर्त्तशब्देनात्र पङ्गर्गरूपः कालविशेषो विवक्षितः। स च क्रूरसौम्य- महसंबन्धवशाद् द्विविध: । तटुफम्। 'कझमर्धे तृतीयांशो नवांशो द्वादशांशकः। त्रिंशांशम्रेति पड्डर्गे: क्रूरसौम्यवशाद् द्विधा।।" इति। सग्रायं सौम्य इत्याह। श्रेयानिति। शुभैः सौम्यग्रहैः श्रेयानतिप्रशस्त इत्पर्म:। तदपि तत्रैषोराम्। 'पङगों भवति सदा शुभखचरसमुन्नवः शुभद्ः।

इति। नक्षमाणि रोहिण्यादीनि रोहिण्याध्यन्यतमनक्षत्रमित्यर्थः । एकदा बहू- नामसंभवात् । शिवंकराणि क्षेमंकराणि। यद्यपि 'मेघत्तिभयेषु कृजः' इत्यत्र १ T omits किधिदुदै: २ मुहर्त्त: शुभैः M. ३ शुभकराणि R. ४ तत्सत्वरमेव T. ५ द्विजन्मनामा t., t2. ई मुचकं सथानम् t., t. ७ वराहसंहितायाम् t1. ८ ग्रहेयाः b1. 26

२०२ प्रतापरुद्रीये रस्ापणसमन्विते एष प्रकृतकार्यमार्गणाद्विरोघः । (सत्वर परिक्रम्य पुरोऽ्वलोक्य चे सद्दर्षसंभ्रमम्) नन्वागत एंव पतापरुद्ग:।

र्भूपालैः करसंभृतोपकरणैराप्ैरमात्यात्मजैः।

स्त्रीवर्गश्च यथोचितं परिवृतो नीराजनोद्योगिि:॥४॥ तद्वर्य चास्थानमेव गत्वा समुचितमाचरिष्याम: (इति परिक्रामन्ति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रो मैन्निणक्च।) मन्त्रिण :- (सविनयमग्रतो भूत्वा) काकतीयक्ुलतिलक इत इतः। इर्द राज्यलक्ष्मीर्शुद्धान्तं प्रंधानागारं प्रविशत स्वामी। न विलम्बार्हा कुलदेवताया मनोरथाः।

शिवंकरशन्दश्छन्दस्येव न भाषायामित्याह पदमश्रीकार: तथापि 'क्षेमं करोऽरिष्टताति: शिवताति: शिवंकरः' इत्यमरकोशमूलोऽयं प्रयोग इत्यनुसंधे यम्। निमित्तोदया: दिक्प्रसादादयः।

विग्रैरिति। मङ्गलसूक्तानि 'कनिक्रदजनुपं ममाझे वर्चो बिदृयेपु' हृसेव- मादीनि। आालोकशब्दा जयजयेत्येवमादयः। 'थालोको बन्दिभापणम्' इति विश्वः । भूपा अपि बन्दिभ्रमभूमयो वभूधुरिति भावः। उपकरणानि छम्रचा- मरादीनि। बन्दिजना: 'घन्धभूमृद्गुणोस्कर्पशावकाः बन्दिनः स्सृताः' इस्ु- कलक्षणा: ।

शुद्धान्तप्रधानागारमन्तःपुरप्रधानगृहम्।

१ कृतकार्य P .; कृतकार्यानुमार्गणात् R. २ R. and M. omit च. १ पवार्य वीररुद्रः M. ४ शब्दोदितेः R. ५ सवर्वन्दि° M. ६ विजयै: R. ·M, drops मन्त्रिणश्र. ८ गत्वः M. ९ शुद्धान्तद्वारम् M. १० प्रधानम् R. ११ इत्यामाणकमूलोऽ्यं t., t1.

नाटकप्रकरणम्।

ज्योति०-(किचिदुचैः) भो भो कुलामात्याः

संग्राप्ः सुगुहर्च एव विजयी कल्याणसंपत्खनिः। यस्मिन् भ्राप्य महाभिषकविभवं क्षोणी प्रलीनाखिल हमापालां चिरमन्वशाद्गणपतिर्भुभृत्कुलग्रामणीः॥५॥

परि०-'कई पच्चासण्णे वि मुहत्ते कि विलंविअदि महामच्चेदिं। मन्तिण :- (उपसृत्य) नाथ किं विस्मृता गुर्वाज्ञा नायमवसरो नरे- श्वरविज्ञापनाकर्णनस्य। महासान्यामेवानुगृद्यन्ताममी। प्रताप०-शिरति धृंतैव संल तातस्याज्ञा। किं तु नोपदिश्यते पुन- रनन्तरकरणीयम्।

पुरा खलु गणपतिमहाराजो यसिमन् मुह्ूर्त्तेऽभिपेकमनुभूय समस्तां भुवमे- कातपत्रां सुसुजे एतादशोऽयं मुहूर्त: संप्राप्तः । अतोऽवधानेन देवताराधना- दिकं कर्सव्यमिलाह। सनह्यध्वमिति। सग्नह्यथ्वं मुहूर्त्ते सावधाना भवते- र्यर्थ:। उचितद्रव्याणि तीर्थकलशादीनि। सुरानुपाध्वमर्चयध्वम्। अग्रेदं पित्रा- दीनामप्युपलक्षणस्। यथाह बृद्धवसिष्ठः। 'आाशिपो वाचनं कृत्वा पूजयेब सुरान् पिटृन्। आयुधानि च पट्ट च विभ्रान् गन्धादिनार्चयेत् ।।' इति। अन्वशात्। शास्तेलेंद्। अनुभूतार्थख्यापनादिति। अनुभूतस्य बीजा- युगुणस्यार्थर ख्यापनादित्यर्थः ।

छाया। 1 कर्य प्रत्यासनेऽपि सुद्ध्त्तें कि विलम्व्यते महामात्यैः। १ कार्यस्य क्षेपणा P .; कार्यस्योत्सेपणा° M .; कार्यप्रक्षेपणा° R. २ व्याप्प R. १ निर्णीतार्थ M. ४ शापनात् P. ५ M. has शुत्वा before this as stage direction. { विलंबीआदि P. किचित् स्मृता P. ८ महास्थान्यामनु0 M1.9 P. ९ कृतेव M. १० P. drops ख्वलु. ११ नाथस्य Mr. १२ डुमोज t., tz. ११ अनुमूतख्यापनादिति t., tr

२०४: प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते एतत् पकृतानुर्गुण्येनान्योन्यपेरिभापणात् परिभापणम्। पुरो०-(सविनयसंभ्रमसुपसृत्य) सवीक्टतमहाभिषेकवेष: फनकवे- दिकामारोहतु प्रेतापरुद्रः। देवे महाराजपर्यायेण भैवन्दजशिसरमरो- हतु मेदिनी।. प्रताप०-तथा भवतु (इति वेदिकामारोहति) नृपा :- सप्रणामं मङ्लवेदिकां परिवार्य) विजयतां विजयर्ता काकतीयकुलस्वांमी। एप नरेश्वरपर्युपासनात् प्सादः। परि०-(विलोक्य सीमोदकौतुकम्) 'पुव्वपैव्वअकणअसारणुं सह- स्सरस्सि "विअ सुमेरुकणअतडं मेहेदो विभ पर्सचकवंत्तिणं चेक धरो दिअ कणअवेर्दि आरूढो पभावरुदो। मन्त्रिण :- काकतीश्वर समार्हयतां भद्रासनम्। अमी पुरोंधलो महाभिषेकाय तीर्थसलिलंपूर्णान कनककलशान् धारयन्ति। प्रताप०-तथा भवतु (इति स्वयंभूदेवं काकतीयकुंलवृद्धां प्रण- मन् सिंहासने समुपविशति)

कर्थ प्रत्यासच्ेपि मुहूर्त्ते किं विलम््यते महामालैः। पूर्वपर्वतकनकसानुं सह- सरश्मिरिव सुमेरुकनकतटं महेन्द्र इच पक्षिचकवर्ततिन चलधर इद कनकवे- दिकामारूठ: प्रतापरुद्रः। ग्रयीसमभिमन्रणसुरभीकृतसलिलान् वेदत्रयाभिम- प्रितोदकानित्यर्थः। अभिपेकमुहूर्त्तसूचकं जयघण्टिकाध्वनिमा शीर्वादसाधुवादा- दिरूपतया संभावयति। प्रतापेत्यादि।

छाया। 1 पूर्वपर्वतकनकसानुं सहस्ररश्मिरिव सुमेरुकनकतर्ट महेन्द्र इव पक्षिचक्रवर्ततिनं चक्रधर इव कनकवेदिमारूढ: प्रतापरद्रः। १ 'गुणेन M. २ कथनात् M. ३ महाभिषेकोचितवेष: R. ४ रुद्र: R .; रुद्रदेवः M. ५ देव &c., is given in P. as the speech of नृपाः ६ पर्यायस्य M. • तद्गुज° M. ८ मधिरोहतु P. ९ R. gives विजयताम् once. १० समोद M. ११ 'पव्वद" M. १२ कडमP. १३ व्य P. १४ कर्णिम M. १५ भहिंदो व्य P; मदन्दो दिन् M. १६ पछि P. १७ वट्टिणं T; पट्टणं M. १८ चकहरण P. १९ पूर्णकनक° P .; R. २० R. and M drop कुल.

माटकप्रकरणम्।

पुरो०-(ध्रयीसंमभिमन्त्रणसुरभीक्वतसलिलान् कनककलशानमा- त्यहस्ते्ववि निधाय सादरम्) प्रतापरुद्रतृपते काकतीयकुलोचितैः। प्रजानुरशनः शोणी पालयाचन्द्रतारकम् ॥६॥ (इत्याशीर्वादसाधुवादायमानं पाणिग्रहणकौतुकत्वरमाणमेहांराज्य- लक्ष्मीमशीरशिक्ितानुमोदितं स्वयंभूदेव प्रॅमोदाट्ृहा सोपवृंहितं काकती- यकुलश्ेय:प्रस्तावनाडिण्डिमं चिरावलम्वितधरणीभारखिज्ञानां फाण-

मनोहरं महाभिषेकसार्समशंसिनं कनकजयघण्टिकानिनाद्मनुसन्द- धाना: सत्वरं पतापरदमभिषिशन्ति) एष वाञ्छितार्थगासिरानन्दः। एकतो वैतालिका :- (सहर्पातिशयपुच्ैः) हे लोका: पिव्त श्रैवःभैवृतिभि: फल्याणवार्त्तामृर्त जात: काकतिवीरद्द्रनृपते राज्याभिषेक्रोत्सवः। अद्यारम्य कलि: कृतः कैतयुगं राजन्वती मेदिनी देवा: पूर्णहविर्भुजस्तदधुना यूयं छतार्थीक्कताः।।७।

अथ विश्वातिशायिमहिज्जो वीररुद्रस्य राज्याभिपेकमहोत्सवो विश्वप्नियंकर इस्याह। एकत इति। एकतः पुरत इत्यर्थः । अवःप्रसृंतिभिः श्रवणचुलुकैः। कलि: कृतयुगं कृतः परिपूर्णधर्मत्वादिति भावः । कुतः । राजन्वती सुराजी। 'राजन्वान् सौराज्ये' इति निपातनात् साधुः। मेदिनीति 'राजा कालसय कारणमिति भावः'। पूर्णहनिर्भुज इति। 'यजेत राजा ऋतुभिर्विविधैरासद- छिणैः' इति विहिंतोगुष्ठानादिति भावः।

१ मन्त्रेण P., M1, M4. २ °सलिलजान् R. १ 'हस्तेष P .; इस्तेष्वेद M. ४ P. drops मदा ५ लिश्िता P., R. ६ तामोदितम् P. 'तानुमोदिनं M. • 'प्रसादाट्ट T'.g' प्रमोदोणवृंहितम् M. G M. drops पति. ९ विडम्बिनम् M .; 'विडम्बितम् T. १०R. and M. drop कोलाइल. ११ श्रवप्र° P., M. १२प्रभृतिभि: P., R. १३ कृतयुगो M : १४ हृतयुग: t., t ११ विविधानुष्ठाना t., t.

१०६ प्रतापरुद्रीये रस्षापणसमन्विते

अन्यतो वैतालिका :- आारूढे वरवीररुद्रनृपतौ सिंहासर्न शासितुं तस्याश्ञा क्षितिपालमौलिवंलमी: स्वच्छन्दमारोहति। लोकांस्तीनधिरोहतो निरवधी कीर्तिप्रतापौ हठा- दारोहन्ति च विन्ध्यभूधरतटान् प्रत्यर्थिन: पार्थियाः॥८। दक्षिणतो वैता०- गायन्तीरेंनुमोदते निजवधूः शेष: शिर:कम्पनै लंद्षे्मी प्रीणयतेऽ्य्य कच्छपपतिर्वक्षसलीदर्शनात्। दिङ्नागाश्च करेणुकाशुचमपाकुर्वन्त्यनुन्रज्यया दोप्णा काकतिवीरर्द्रनृपतौ विश्वंभरां विम्नति ॥९॥ उत्तरतो वैतालिका :- प्रस्ेभ्य: कुलभूभृतामपि हरिदन्तावलानां महा- कुम्भेभ्योऽपि फणाभृतामधिपतेर्मूआं सहस्रादपि। कूर्मेन्द्रस्य च कॅर्परादृपि जगद्विख्यातसारोन्नती बाहौ संप्रति वीररुद्रनृपतेः प्रापप्रतिष्ठा मही ॥१०॥ एप सेर्वदुःखशमनात् समयः।

अन्यत इति। पश्चादित्यर्थः। आरूढ इति। स्वच्छन्दमनर्गलम्। अनेनास्ष्य राज: प्रभुशकिरुका। तदुकं मानसोल्लासे। 'आाज्ञारूपेण या शक्ति: सर्वेपां मूर्धनि स्थिता। प्रभुशक्तिर्हि सा शेया प्रभावमहितोदया ।।' इति। निरवधीति। सूर्याचन्द्रमसो: सीमाचल इव कीर्ततिश्तापयोरवधिभूतः कोऽपि नास्तीत्यर्थः । हठशब्दो व्याख्यातः । वीरर्वे सिंहासनमेकमारूे सति सदाशायास्ततकीसिप्रतापयोस्तत्परिपन्थिनां च वतोऽप्युनतानि यङ्ून्यारोहणस्था- नानि बभूवुरिति महदेतदद्भुतमिति भावः। गायन्तीरिति। व्याख्यातमेतद्।

१ सति M. २ शामितुस्तस्या P.,M. ३ वलमिस्वच्छन्द M. ४ 'रनुमोदताम् R. ५ लक्ष्मीमद्य धिनोतु R. ६ ·दन्तावलीनाम् R. ७ कूर्परा P. ८ °प्रतिष्ठाम R. ९ M. drops सर्व. १०t. and t, have before this नशि्यविधेयो भूपतिरस्तीति भावः

माटकमफरणम्। २०७

मन्त्रिण :- महो प्रभाव: काकतीयान्वयस्य । यदिदानी प्रतापरुदस्य महागिषेक- पय:कणा ये निपतन्ति राहाम्। प्रणामनगेषु शिरःतु तेषां तैः कुल्पितः स्वस्वर्षेदाभिषेकः ॥११॥ पुरो०-काकतीयकुलोत्तंस राज्यलक्ष्मीसंवरणलगयमुत्तंसीकिय- ताम् (इति पट्टवन्धमाचरन्ति) सर्वे-(संपमोदातिशयम्) िय नः प्रियं नः। एपा मकृतकार्यस्थिरीकरणात् कृति:। मन्निणः-( सर्वतोऽवलोक्य) क: कोऽन भो:। आानीयतां छर्र चामरयुगलं च। (प्रविश्य प्रधानपतीहार:) प्रती०-यदाशापयन्ति महामात्या: (इति परिक्रम्य तान्युपान- यन्ति। प्रान्तवर्त्िनो नरपतयोऽभ्येत्य तानि सादरं गृहीत्या यथोचि- तमाचरन्ति) प्रसेभ्य हति। प्रस्थेभ्य: सानुभ्यः। कर्परात् पृषास्यिकपालात्। पतापेति। शरणागता महीपतयः महाभिषेकसमये सवखपदेवु स्थापिता इति भाव:। उतंसीकियतां शिरोभूपणं क्ियताम्। 'शुछ्माल्याम्बरमृतः प्राकसुलसय महीपतेः। पट्टं शिरति यभ्ीयात् सिंहासनगतस च ॥' इति पसिष्ठसरणात्। पट्सतु। 'राजां नैधाकुलयामो मध्येऽषाङुलविस्तृतः। चतुरकुलविसतारपार्शः स्वर्णमय: शुभः। पट्टः पचशिखो राज्यप्रजासौख्यसगृद्धये।' इत्यायुकतलक्षणो व्रष्टवय:। कसक इति। स्वन्तस्य किमो वीप्सायां द्विर्वचनम्। कस्कादित्वात् सत्बम्। १ कल्पिता: R. २ 'पदामिषेका: R. १ वरण° P .; 'स्वयंवरण M. ४ 'मुत्तंसी- थताम् R. ५ मारचयन्ति B.६ प्रमोदातिशयम् .P .• R. gives प्रियं नः once, ८ ता- न्युपानपति P. ९ प्राडुमुखसतु p. १० नृपाङ्ग० t.,t ११ कर्णमयः t.,tr.

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

पुरो०-(सहर्षातिशयम्). थूयन्ते यहवो महानृपतयः किं तैरनीट्क्क्मै- रीदग्विश्वजनीनशौर्यगरिमा जागत्ति कः क्ष्मातले।

किकुर्वाणसमस्तसूपतिगण: श्रीवीररुद्रो यथा ॥ २ ॥ एतदखिलातिशायित्वमुखेन पकृतकार्यानुमोदनादाभाषणम्। तदिदानीं खल यत् काफतीयनृपराज्यविलासचिह्नं यच्छायया वसुमती विजहाति तापम्। छत्रेण तेन हतलक्ष्मणि वीरर्द्रे मुक्तातपन्नविभवाः सुदृदो द्विषश्च ॥१३॥ भ्रूयन्त इति। महानृपतयो नलनहुपादयः । ईटकूक्रमो वीररद्रर्सेटशप- रिपाटी तद्रहितैरनीरकरमैः। तत् कथनित्याशङ्क्य वीररुद्रे विशेषमाह। इट- गिति। विश्वसै जनाय हितो विश्वजनीनः शौर्यगरिमा यस्य स तथोकः नीति० पुरस्कृतपराक्रम इत्यर्थः । शौर्यगरिमाणमाह। वाल्येति। त्रिभुवनक्षेमंकरप्र- क्ियः सम्यकृपरिपालनेन प्रजाहितस्वभाव इत्पर्थः । यभाह मनु: । 'संग्रामेध्वनिवर्त्तित्वं प्रजानां चैव पालनस्। शुश्रूपा ब्राह्मणानां च राजां श्रेयस्करं परम्।!' इति। न केवलं पराक्रमेण किं तु सामादिभिरपि त्रिभिरुपायैः सर्वोऽपि राज- लोको वशाकृत इत्याह। किंकुर्वाणेति। तदुकतम्। 'एवं विजयमानस्य चस्य स्युः परिपन्थिनः । तानानयेद्वशे सर्वान् सामादिभिरूपक्रमैः ॥' इति। छत्रधारणं विशिनष्टि यदिति। यत् काकतीयकुलक्रमागतमितयर्भः । यच्छा ययेति। दुष्टनिग्रहशिष्टप्रतिष्ठापनयोरुपलक्षणम्। तेन सुहृदो मुक्कातपत्रविभवा: द्विपत्सु त्यक्कातपत्राश्चेत्युभयोपपादनम्। .: १ महिमा M. २ जयत्रिमुवन° T'. ३ पतत्सर्वातिशायित्व M. ४ p. omits सहय ..

जाटकपकरणम्। एष राज्यमापिहेतुभूतच्छेत्रारोपणरूपकार्यदर्शनात पूर्वभावः। मन्त्िण :- सविनयसुपसृत्य) नाथ काकतीयलक्ष्मीपते सनाथा: सर्वा: प्रकृतय: सुराजानं त्वां दिदकन्ते। तत् सांप्रतं महालयानी प्रसा- धयतु देव:। पुरो०-आचारोडयं कांकतीश्वराणां यन्महाभिषेकानन्तर भजानां

राजा-पदाशञापयन्ति धर्मविद: (ईत्युत्तिष्ठति) काकतीयर्ङुलवृद्धा :- ससभ्रममुचैः)

कुर्बन्तु नीराजनर्मम्युजाव्यः। प्रतापरदरस्य जगल्मदीप-

नृपतयः (शिरस्वअलि बस्ा) अहो चरितार्था सांप्रतमासमाकी चक्षुष्मत्ता यया खल्वीद्टगनुभूयते। यतः

नाथेति। सुराजनमिति। 'न पूजनात्' इति न समासान्तः। आचार इति। गलब्धलाभो योग: । लब्घपरिपालनं क्षेमः । तयोः । परी- क्षण विचारः।

अभिपेकानन्तरकर्राव्यं नीराजनमाह। काकतीयकुलवृद्धा इति। धम्बु- जाक्षीविशेपणमेलव्। उप्ैरवतम्। 'अधः प्रवर्तयेदपं दीपमूर्ध्व प्रवर्त्तयेत्' इति वचनादिति भावः । उर्वाश्वरमौलिरतै: प्रकरान्तमिति। रर्शा प्रणामा- नन्तरमिलर्थः । प्रताप एव प्रदीप: तेन नीराजितानि दिक्मुखानि येन तयो- फस्य अत एव तस्फलं नीराजनमिरैवानुभूयते इति भावः।

१ छतरोपकरण° R,.M- २ कार्यरूपदर्शनात् M. १ काकतीयेश्वराणाम् M., ४ परिर. क्षणम् T'. ५ इत्यपतिष्ठति R. ६ P. omits कुल. मुर्वीश्वर R. ८ मम्बुजाक्षा: R: ९ जगगातिष्ठा M .; P. has जगव्पतापप्रदीप°. १० P. has शिरस्यअ्ज्ज्रलिम्. ११ निवाय M. १२ सश्वियमनु0 M. 27

२१० प्रतापरुद्रीये रस्नापणसमन्विते

नीराजयन्त्यन्धरंपुरीरमण्य:

चन्द्राङ़ना गोत्रपति.रजन्य- स्तारागणैमेरुमिव स्फुरन्दिः ॥ १५॥ सर्वे जयशब्दं कुर्वन्ति। मन्त्रिणः-महाराज कोंकतीश्वर सज्ीकृतं सिंहासनं सर्दतः परि- ष्कृतमिदं महासथानमण्डपं सनार्थीक्रियताम्। प्रती०-(ससंधर्म पुरोभृत्वा) देव इत इतः। (राजा सगौरवं परिकम्य महासथान्यां सिंहासनमारोहति। सर्वे प्रणम्य यंथार्हसुपविशन्ति) प्रती०-(समयोचितं परिक्रम्य साभिमानं मूर्धाभिषिक्तान् कनक- वेत्नलतया निर्दिशन्) कालिङ्गात्र निषीद कोङ्कणपते दूरे भवाङ्गेश्वर प्रान्तं संश्य मालवेन्द्र शनकैः सवोपायनं प्रापय। पाण्ड्याग्रे भव सेवणक्षितिपते पंश्रान्धवाद्यैव वः स्वामी 'संप्रति वीररुद्रनृपतिः सर्वान् क्रैमादीक्षते ॥ १६॥ अस्माकमियमास्माकी। 'युप्मदसदोः' इत्यण्प्रत्यये 'तस्मिन्नणि च' इत्य- साकादेशः । चन्द्राननाः चन्द्रसदृशाननाः । अन्यत्र चन्द्र एवाननं यासां तास्त- थोक्ताः । गोन्नस्य कुलस्य पतिम्। अन्यत्र गोत्राणां पर्वतानां पतिम्। परिष्कृतं विचित्रवितानसुवर्णकलशादिना भूपितम्। सिंहासनलक्षण मान- सोललासे। 'रुचिरेण सुवर्णेन निर्मितं रतनरज्जितम्। अष्टभि: स्फाटिकैः सिंहैर्मूर्धि तत् सुविराजितम्॥ अधः काज्वन विन्यस्तरत्नवेदित्रयान्वितम्। आस्थानमण्डपे राज्ञां सिंहासनमिदं परम् ॥' इति। १ 'पुरो रमण्यः R. २ P. has प्रवालजलर्वरवीररद्रम्. ३ वरवीररुद्रम् M7. ४ रजन्या तारा P. ५ काकतीयेश्वर R. ६ 'कृतसिंहा R. ७ R. has इतः once. ८ यथाक्रममुप R. १ मूर्धाभिषिक्तान साभिमानम्T'. १० पश्चाद्वजादेव वः M. ११ स्वामी काकतिवीररुद्र0 B., M. १२ कमाद्वीक्षते R., M.

नाटकप्रकरणम्ं । २११

नृंपतयः प्रणम्य यथार्हसुपविशन्ति। पुरो०-स्वस्ति काकतीयकुलावतीर्णाय सुंपर्णकेतनाय महामहिस्े। अद्य सुप्रजसा काकतीयान्वयेन सनाथानि त्रीण्यापे जगन्ति। शासितर्य विनीतानां नरेन्द्र त्वय शौसति। मध्यस्थतास्य लोकस्य चिरेणान्वर्थतां गता॥१७॥ राजा-( सविनयम् ) स्वयंभूदेव भोगाकुलानां भवदाशीर्वादानां फलमिद काकतीयकुलं यद्वर्द्धते। मन्त्रिण :- राजन् प्रतापरुद्व पूर्वेवां काकतीयानां भागधेयविभृतयः । एवंरूपा विर्वर्तन्ते यत्कुलालम्बनं भवान्।। १८।। पुरो०-न केवलं काकतीयानामेष पुण्यपरिपाकः अपि तु सँवासा- मपि प्रजानाम्। (प्रविश्य पतीहार:) प्रती०-देव सर्वाः प्रकृतयो वर्णवृद्धान् पुरस्कृत्य प्रतीहारमध्या- सते। मन्त्रिण :- शीघं पंवेश्यन्ताम्।

सौवर्णकेतनाय महिन्ने गरुडध्वजावतारायेत्यर्थः । सुप्रजसा शोभनसंतानेन। 'नित्यमसिच् प्रजामेधयोः' इत्यसिच्प्रत्ययः । शासितरीति। अविनीतानां दुष्टानां मिग्राणाममित्राणं चेति भावः । अत एवेयन्तं कालं स्वर्गपातालमध्य- वर्ततित्वेन मध्यस्थस्य मध्यमलोकस्य। संग्रति पक्षपातराहित्येन माध्यस्थ्यमित्य न्वर्थतामित्यर्थः । सर्वेपामिति। भागधेयविभूतयो भाग्यसंपदः । एवंरूपा: धीररुद्ररूपाः । विवर्ततन्ते परिणमन्ति।

१ सौपर्ण T; सोवर्ण्य M. २ राजति M. ३ देवानुकूलानाम् R .; देववरानुकूलानाम् T'. ४ यत्काकतीयमतिक्षत्रियं वर्द्धते T'; काकतीयक्षेत्रं यद्र्धते R .; यत्काकतीयक्षात्रं वर्षते M .; काकतीयक्षात्रं यद्वर्धते M, ५ सर्वेषा R .; P.६ निवर्त्तन्ते B. • सर्वासा प्रजानामापि P. ८ प्रविश्यन्ताम् R.

२१२ प्रतापर्द्रीये रल्नापणसमन्विते

प्रती०-यंदाजापयन्त्यमात्या (इति निष्कन्य ताभि: सइ प्रविशति) (ततः प्रविशन्ति वर्णवृद्धाः।) वर्णवृद्धा :- (सहर्ष राजानमवलोक्य) वरः प्रतापरुद्रोऽयं वधूरेषा वसुंधरा। तयोर्घटयिता देव: स्वयंभू: सहेशकमः॥

(सविनयमुपसृत्य) स्वामिन् विश्वंभरावल्भ प्रतापरुद्र सर्वाशी:फलविकमैकवसतेः कि वा तवाशासहे यद्वा विश्वविभौ सवयंभुवि शिवे नस्तन्वतामाशिप: । कि चित्रं स विभुर्भवानपि संयो गौरीथियोर्वलभा- वाचन्द्रार्कमिमां क्षेमां कृतयशोरक्षौ युवां रक्तम्।। मन्त्रिण :- स्वामिद्नेते स्वायंमुवा: सुधिय:। (राजा सादर प्रणमति)

वर इति। अत्र वसुन्धरावीररुद्रयोर्वधूवरयोः स्वयंभूदेवः खयमेव संधातेति अनुरूपघटनाद्भुतमिति भाव:। अथ स्वयंभूदेवे विदुपामाशीर्वादमाह। स्वामिश्चिति। सर्वाश्ी:फछाना- मैश्वर्यादीनां विश्रमेण संकोचेनकवसते मुख्याधारस्य सर्वाणि श्रेयांसि प्रात्तव- तस्तवाशास्यं नास्तीत्यर्थः। तथाप्यवासतसमस्तकामे स्वयंभुवि शिवेऽपि देवरयान- न्तभोगोऽस्त्वित्येवमाशिप: प्रयुसानानामसाकं तादशे स्वय्यपि नैतदाश्रर्यमि- स्वाह। यद्वेति। आशीर्वादप्रकांरमाह। स विमुरिति।

१ यथाज्ञा M. २ पुनः प्रविशति P. २ वर्णवृद्धाः प्रजाश्र M. ४ सदृशः कमः M. ५ स्वयंमदेवस्य B., M. ६ विधातृ P. ७. प्रापतिरुप° R, P. ८ 'विभ्रमेक° T', M. ९ विश्वभुवि T". १० समी M. ११ P.and R.bave मुवम. १२ रक्षताम P. १३ सूरय: M.

नाटकप्रकरपम्। :- २१३:

अन्ये-(सहर्षातिशयमग्रतः सित्वा) महाराज काकतीश्वर यस्त्वद्वोत्रमहत्तरस्य जगतां वातु: स्वयंभूविभो-

देवोडसौ गणपेश्वर: प्रतिकल स्फारप्रसादोन्मुखो नमुस्ते कुलमेण्डनस्य महर्ती पुष्णातु राज्यश्रियम्॥२१॥ पुरो०-राजजेते गाणपतर्विराः सूरयः। (राजा सादरं नगस्करोति।)

यैर्देशस्तरिभिरेष याति महती ख्याति तिलिद्गाख्यया येपां काकतिराजकीत्तिविभवैः कैलासशैला: कृताः। ते देवा: प्रसरत्पसादमधुरा: श्रीशेलकालेश्वर- द्राक्षारामनिवासिन: प्रतिदिनं त्वच्छ्ेयसे जाग्रतु ॥२२॥ पुरा खलु काकतीयानां पूर्वो गणपतिमहाराजो सवनामाडितं गणपेश्वं नाम भहेश्वरं प्रतिष्ठाप्य तसय सवंकुलदेवतया स्वयंभूदेवेन समं नानाविधवैभवं वि- धाय तत्र विद्वांसो बहवः स्थापिता: तेपामाशीर्वादमाह। महाराजेति। यो गणपेश्वरस्तव्ताटक्चारितैर भिलपित पदाना दिभिरद्ुतैः स्व्रीयमहिमभि: सामथ्यैस्त्व- द्रोत्रमहत्तरस्य स्वत्कुलदेवताया: सवयंभूदेवस्य द्वितीयोऽभवद्। द्वावपि देवौ. काकतिकुलयोगक्षेमधुरीणाविसर्थः । असौ देवः। प्रतिकलं प्रतिक्षणम्। स्फारस्य. प्रभूतस्थ प्रसादरयोन्मुखः सन् राजो देवस चाभेदोपचाराद्वीररुद्रस्य नप्तुस्व- ष्यवहारः। तस ते राज्यश्ियं पुष्णात्विति संबन्धः। .. अथ नगरवासिनां विदुषामाशीर्वादमाह। यैरिति। त्रयो लिय्रूपा: श्रीरौल- नाथाद्यो देवा यसिन् देशे स त्रिषिजेऽन्ध्रदेश इत्यर्थः। द्राक्षारामेति। तत्र- त्यानामारामाणं तज्जयिष्ठत्वादिति म्रौढोक्ति: । वस्तुतस्तु दक्षसंबन्धित्वाद् द्राक्षा. राम इति तग्ाम। तदुक्तं स्कन्दपुराणे भीमेश्वरखण्डे 'दक्षस्यारामभूमित्वाद् .. द्राक्षारामोSभिधीयते' इति। १ सहर्षांदर° R. २ P. drors मह्दाराज. १ प्रतिकलस्फार T. ४मण्डलस्प R. ५ राज्यश्रिये R. ६ 'तीश्वरसूरयः T'. गाणपेश्वरा: R. • M. drops.देश. ८ प्रतिदिशम् R., M. ९Dropped in p. १o Dropped in.p .· ११ 'मारशीर्वादप्रकार° t., t7 १२ स्कान्द t., t-

२१४ प्रतापरद्रीये रतापणसमन्विते

पुरो०-रांजन्नेक शिलानगरवासिनो महाद्विजास्त पतें। ... (राजा यथोचित वन्दते) मन्त्रिण :- साधीयान् श्रीमतो वन्दनकमः (शंते सर्वानुपवेशयन्ति) पुरो०-(सोलासम्) राजनेकशिलानगरीवल्लभ साहस्रांशवमैन्दवं च महती ये द्वे कुले विश्रुते ते जाते लघुनी गुणैर्विजयनि श्रीकाकतीयान्वये। भूपालेषु भवत्पतापयशसो: पूर्णाङ्कचन्द्रश्ियोः प्राप्यानुग्रहमूर्जितेषु पुनरप्येते लभेते स्थितिम् ॥२३॥ (राजा सर्वान् पश्यति) (पुरोहिता येथाहै सर्वानुपवेशयन्ति) प्रकृतय :- विजयतां विजयतां प्रेतापरुद्रमहाराजः। भूपा: सन्तु चिराय संश्रुणुमहे भास्वत्कुलालंळती रामोऽयं न जगाम लोचनपरथ तेनैव सिंन्ना वयम्। अद्य त्वां वर वीररुद्नृपते तस्यावतारान्तरं वीक्ष्यैवं चरितार्थतां सुमहतीमहाय गाहामहे॥ २४॥

साहस्रेति। निर्मिते ग्रह्मणेति शेपः । लघुनी जाते निःसारे अभूताम्। अंधुना भवतातापयशसो: पूर्णार्कचन्द्र्नियोः सतो: भूपालेष्वनुग्रहं प्राप्य प्रवल- विरोधजीवनस्य दुर्लभत्वं मत्वेति भावः । ऊर्जितेपु समृद्धेपु सत्सु। ततसम- भिव्याहारादेते सोमसूर्यकुले पुनरपि स्थितिं प्रतिष्ठां लभेते। मद्नुग्रहस्य किभ- साध्यमिति भावः । भृंपा इति। सन्तु नाम भूँपा: किं तैरसर्वगुणाढ्यैरिति वाक्यशेषः। न चात्र- विप्रतिपत्तिरित्याह। चिराय संशुणुमहे इति। 'समो गम्यृच्टि-' इत्यादि- नात्मनेपदम्। सर्वगुणाव्योऽपि रामो न लोचनगोचरं गत इति खेदो रामाव- तारस्य तव दर्शनाव्विवृत्त इति धन्यतासनुभवाम इत्याह। भास्वदिति। अर्हणया पूजया।

१ महाद्विजास्त्वेते T'. २ साधीयानाथीवादक्रम: F, T. ३ पुरोधसः T; मन्त्रिणः पुरोऽव- लोक्य M. ४ यथोचितम् R., M. ५ प्रतापरुद्रदेवमद्दा M. ६ दीना Mr. ७ वमुमर्ताम0 R, M. ८ 'विरोधे t., tg. ९ मूपाला इति t., t/. १० भूपाला: t., t.

नाटकप्रकरणम्ं।: २१५

मन्त्रिण :- सामिन् सांप्रतं यथार्हमर्हणया माननीया: पौराणां केणयः। राजा-(सानन्दौदार्यम्) जागर्ततु राजशब्दोऽयं ममैवाशाफलैकभू:। राज्योपभोगविभव: सर्वसावारणो हिनः ॥२५॥

भवतः। सर्वे-(सप्रमोदम्) सशोडयं प्रसाद: काकतीयकुलतिलकस्य

राजा-प्रसीदतु भगवान् स्वेयंभूदेव: (इति पुरोहितावर्जितकनक- कलशसलिलधारापुरःसरं सकलभोगरसेंमग्रान् ग्रामान् सप्रश्रयादरस- स्कारं विग्रसात् करोति। अन्येपामपि नगरवासिनां येथाप्रभावं संभा- वनामाचरति) जागस्विति। आज्ञा प्रभुशि: निग्रहानुग्रहादिसामर्थ्यमित्यर्थः। तत्फल० -

स्यानुप्रहादेरेकभूर्सुख्यनिवास: राश एवाज्ञाश्रयत्वादिति भावः । तदुकं मान- सोलासे 'अनुग्रहे निग्रहे व दाने चादानकर्मणि। प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च ग्रहणे मोक्षणे तथा॥ स्वयं समर्थो यः सोऽयं राजा साज्ञा निररगला ।।' इति। एंवशब्दो भिन्नक्रमः । ममायं राजशब्द एव जागर्रिति संबन्धः । राज' कर्म राज्यम्।. पुरोहितादिरवाद्यवत्ययः। आज्ञामान्नमेव मे भूँयादनुभवः पुनर- स्माकं सर्वेपामिति वाक्यार्थः । अथ पृथिव्यादिदानमाह। राजेति। प्रसीदतु भगवानिति परमेश्वरप्रीणना- र्थत्वाद्विमलं नाम चतुर्थमिदं दानमिति द्रष्टव्यम्। यथाह व्यास: 'ईश्वरप्रीणनार्थरवात् ब्रह्मवितसु प्रदीयते। चेतसा भक्तियुक्तेन दानं तद्विमलं शिवम् ।।' इति। सलिलधारापुरःसरमित्यत्नापस्तम्वः 'सर्वाण्युदकपूर्णानि दानानि' इति। सकलभोगेति। भोगोपकरणसमआ्रानित्यर्थः । प्रश्रयो विनयः । आदर: सत्कारः । तत्सहित सात्विकमित्यर्थः । तदुक्त व्यासेन। १ T' drops सांप्रतम्. २ स्वयंभूनाथः TV, M. ३ सर्व° M. ४ पुरःसरान P. ५ यथा- प्रधानम् T; यथास्यानम् M. ६ एकशब्दो t. t. and t, drop मे. ८ प्रीणनारथ यदूह t., t1.

२१६ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

नृपतय :- सामात्यानुरोघमुत्थाय महार्घाणणि गजतुरगरथामरण- विशेषरूपाण्युपायनानि यथावकाशमुपनीय विरचिताअलयः) स्वांमिन् काकतीयमहाराज पायस्वेत्यडवाद एव भुवनत्राणैकबद्धवते त्वन्हृत्या इति सिद्धसाधनमिदं विश्वैकनाथे त्वयि। i: त्वद्रभें वसति गताः स इति च स्पष्टार्थमैसे हरे: कुक्षिलाखिलविष्टपस्य सदशं किं वात्र विज्ञाव्यते॥ २६॥ (राजा सप्रसादममात्यानवलोकयति) मन्नि्िण :- राजनेते सोमार्कवंश्या नरपतयो महतीमर्हणाधर्हन्ति तेन ेषु स्वेषु पदेपु प्रतिष्ठापनीया: प्रसथापनीयाश्च। राजा-तथा (इति यथोचितं नरपतीन् संभाव्य प्रसानमादि- शति) • (राजान: सहर्पातिशरय प्रणम्य काकतीश्वरक्कपावलोकनानिर्व्तितप्- याणमेक्ला दिगन्तविहरणोद्यतया तदाशया छृतर्साहाय्या निष्कान्ता:) प्रकृतय :- चिरमँनव चंयितन्या र्काकतीयनरेश्वरपंरिपालनपरिपाटी महाराजेन (इति निष्क्ान्ताः)

रतव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे। देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्विकं स्मृतम् ।।' इति। आ्मानू विप्रसाद् म्राह्णाधीनान् करोति। 'देये त्रा च 'इति साति- प्रत्यय: ॥ "तायस्वेति। भुवनत्राणपरायणे रवयि भुवनान्तःपातिनामसमाकं परित्राण- प्रार्थनं पुनरुकंमेवेत्यर्थः । त्वन्दृत्या इति। विश्वैकनाथे त्वयि विश्वान्तर्वर्तति नामस्माकं भृत्या इति वचनं चर्रितचर्वणमेवेत्यर्थः । त्वद्गर्भ इति स्पष्टार्थम्। क्युर्पन्नं प्रति स्फीतालोकमध्यवर्तिन: कलशस्य कलशोऽयमिति कथनवदिति भाव: । सदृशमुचितम्। तदाशया कृतसाहाय्या इति। तदाज्ाकरा इत्यर्थः। १ विशेषाण्युपायनानि R. २ मेशो P. ३ °विष्टरस्य R. ४ नृपतीन यथोचितं संमाव्य P., M. ५ मङ्गलया R. ६ साहाप्पका R. 'मनुसर्त्तव्या M,, R. ८ काकतीधवर" R. ९ P. drops परिपालन.

नाटकप्रकरणम्।

चिह्ान्यस्य पदाव्जयो: पिशुनयन्त्युर्वीश्वरोपास्यतां पाणी सूचयतः सचापकुलिशाबुद्धाहलीलां भुवः। नेत्रे शारदपुण्डरीकविशदे ळीलायतारं हरे- राख्यातस्तेदतीह सिद्धवचन प्रत्यक्षमीक्षामहे॥२७॥ राजा-(सविनयवीडम्) किमसान्यं स्वयंभूदेवमूर्त्त्यन्तराणां भूदे- चतानां भवतामनत्रहस्य। पुरो० -- (सादरम्) महाराज काकतीश्वरकुलवासनावासितया भव- दुपासनया परं प्रसेदिवान परःसहसत्रपंदानप्रमोदोन्मुखः स्वयंभूनाथ: किं ते भूय: मियर्मुपररोत। एपा वाक्यसमाशिरूपा संहृतिः।

चिह्ानीति। पदाव्जयोशिज्वानि सांसलत्वादीनि। उर्वीश्वरोपास्यता पिशुन यन्ति सूचयन्ति। तदुक सोमेशरेण। 'मांिलौ गूडगुल्फी घ कूर्मपृष्ठसमावपि। भवेतां चरणौ यस्य स भवेत् पृथिवीपतिः ॥' इति। पाणी सचापकुलिशौ धनुर्वजरेखासहितावित्यर्थः । तदप्युक्तम्। 'चक्रा- सिचापवज्राभा रेखाः कुर्वन्ति भूपतिम्।' इति। शारदपुण्डरीकरुचिनी नेत्रे पुण्डरीकाक्षावतारमाल्यातः कथयतः इति यत् पूर्वोंक सिदस करचिद्- नागतविद: पुरुपस्प वचनमधुना प्सक्षमीशामहे। काकतीश्वर कुलवासनया वासितया कुलधर्मत्वेन प्राप्तयेत्यर्थः। भबदुपासनया परं प्रसेदिवानतिप्रसक्न: । अत एव परे सहसात् परःसहसाः । 'पज्चमी-' इति योगविभागात समासः। राजदन्तादिरवात् सहस्रशब्दस्य परनिपाते पार-

१ इचिनो B., M. २ °स्तदतीव P. १ सानन्दम् R. ४ कुलयासनया परं प्रसे' R. ५ प्रसादप्रदानोन्मुखः B .; T', omits प्रदान; प्रमोदप्रसादोन्मखः M7; °प्रप्तादनप्रदानो-मुखः M43 M. has पुरो०-राजन् सविनयप्रसादोन्मुखः स्वयंभूनाथः किमयमतः परं प्रियमुपाहरत्. मुपहरतु R. • वाक्यारथ० R. ८ सम्भूतिः, ९°गुम्मी t., t1. 28

२१८ प्रतापरुंद्रीये रननापणसमन्वित राजा-( सप्रणामादरम्) काकतीय धुंरायामवहितमेव स्वयंमूदे- घेन। तथापीदमस्तुं। भूरस्तु संपन्नसमस्तसस्या भूदेवता: पूर्णमनोरथाश्च। भूपाश्च धर्मप्रवणैकचित्ताः सर्वे जना: सन्तु निरामयाश् ॥ एषा शुभशंसनरूपा प्रशस्ति: । (इति निष्कान्ता: सर्वे)' इति प्रतापरुद्रराज्याभिषेको नाम.पञ्चमोडङ्ग:। इति श्रीविद्यानाथक्ृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे नाटकम- करणं समाप्तम्।

स्करादिरवात् सुडागमः । तस्याविभक्तित्वात् विसर्जनीयाभावात् सत्वमेवरेति; दशटीकासर्वस्वकारः । 'परश्शताद्यास्ते येषां परा संख्याः शतािकाद्' इत्यमरः । तावतां प्रसादानामुन्मुखः स्ययंभूनाथः। प्रशस्तिसंज्ञकं मङ्गलमाह। भूरस्त्विति। सर्वमन्यद् सुगमम्। इति नाटकप्रकरणे पञ्ञमोऽक्:।

नाथसूरिसूनुना विशवजनीनविद्यरय विद्वन्मणे: पेद्यार्यस्या- युजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते पताप- रुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने नांटकप्रकरण नाम तृतीयं प्रकरणस् ।।

•१ राज्यधुरा Mi राव्यघुरायामाहितमेव M .. २ M, drops पव. .३ मस्तु. मरतवा- क्यम् M. ४P. has this before तथापीदमस्तु. ५ After this R. and M. have एत्रं साजं नाटकमुदाहतम्. ६ T drops श्री. भषणालंकारे R. ८ तृतीयप् R.९ मद- तामू P. १० रूपकनिरूपणमू t., t.a

रसप्नकरणम्। २१९

अथ रसप्रकरणम् । अथ सर्वेषां प्रबन्धानां जीवितमूतस्य रसस्य स्वरूप निरूप्यते।

तथा चोकं दशरूपके

इति। आनीयमान: स्वादुत्वं खायी भावो रसः स्मृतः।'

दश्यश्राव्यभेदेन द्विविधा अपि प्रबन्धा निरूपिताः । तेपामात्मभूतस्य रसस्य स्वरूपनिरूपणं पतिजानीते। अथेति। रससामान्यलक्षणमाह। विभावेवि। वक्ष्यमांणर्लेक्षणा विभावादय एव सामग्री तया सरसकाव्यसंगृहीतया निपुणनट- प्रदर्शितया वा सामाजिकमाव्यमानया ससुल्लासित आस्वाद्यमानो निर्भेरानन्द: संविदृपतां नीयमान: सव्ित्यर्थः। तदुकं भावप्रकाशे। 'प्रकाशानन्दचिद्रूपां रसतां प्रतिपदते। प्रक्कष्यमाणो यो भावः स स्थायीति निगद्यते।' इति। एवंविध: सामाजिकनिष्ठो रत्यादिस्यायिभावो रस्यते स्वाद्यत इति ध्यु- रपच्या रस इत्युच्यते। तदुक्तम्। 'रंसतेः स्वादनार्थतवाद्रस्यन्त इति ते रसाः।' इति। उक्कार्ये वृद्धसंमतिमाह। विभावैरिति। व्यअ्ञनादिसंबन्याद्व्वस्येव वि० भावादिसमाश्रयणेन स्थायिभावस्यापि स्वादुर्वमित्यर्थः । तदुककम्। 'व्यअ्ञनौषधिसंयोगो यथाचं स्वादुतां नयेत्। एवं नयन्ति रसतानितरे स्थायिन श्रिताः ॥।' इति। अर्य घ रसोऽनुकार्ये रामादावुरपज्नो रामाद्यभेद्भावनया नटे प्रती- यत इत्युत्पत्तिवादिनो भट्टपल्लादयः । तादशे नटे विभावादिभिरनुमितः सामाजिकेश्रपर्व्यत इत्यनुभिंतिवादी श्रीशङ्ककः । नटादिगतत्वपरिष्टारेण साधा- रणतयाजुसंधीयमान: प्रकाशानन्दसंविद्रूपेण भोगापरनाइ्ना भावकव्यापारेण भु- ज्यत इति युक्तिवादी, भटटनायकः । वक्ष्यमाणप्रकारेण सामाजिकाश्रयोऽभि- व्यज्यत इत्यभिनवगुप्तादयः । अयमेव पक्षो यथायोगं पक्षान्तरनिराकरणपूर्व- फसुत्तरत्र सिद्धान्तीकरिप्यते। १ P. drop3 य रसप्रकरणम्. २ जीवमनस्य Mr. २ समुष्ासित: B. ४ 'स्थायी' P ५ वक्णविभावा p. ६ पर्वविवसामाजिकt., t].स्थायी p. ८ भावव्यापारेण P. :

प्रतापयद्रीये रसापणसमन्विते

भावस्य स्थायित्वं नाम सजातीयविजातीयानभिभूततया यावद- नुभवमवस्थानम्। अथ स्थाचिभावस लक्षणमाह। भावस्येति । इदमन्रानुसंधेयस्। काव्ये- नाभिनयेन वा निवेधमानरामादिसुसदुःसाधनुभवजनितवासनारूप: संस्काराप- रपर्यायः सामाजिकमनोविकारो भावः। सदुर्म्।

इति। तरय भावकरय भावध्सं तसय भव्न वासितरवं तन्नावभावनम्। स तावद् द्विविधः । सग्रिहितो व्यवहितश्रेति। तग्राद्यः पटं प्रति तन्तुवद्रसं प्रति आकारमान्रव्यवहित: स्थायिभाव इत्युच्यते तस साक्षाद्रसभावप्रतिपादनाव्। सटुकन्। 'प्रकृष्यमाणो यो भावो रसतां प्रतिपधते। स एव भाव: स्वायीति भरतादिभिरुच्यते ।।' इति। द्वितीयस्तु कुविन्दादिवद्धावान्तरव्यवहितो विभावादिः। तरय स्थायि० द्वारा रसोल्लासकरवसमर्थनात्। एतेन सामाजिकम नोविकारविशेषोपाधिक्ो प्रझ्ञानन्दसमज्चारिगो रसस्य सै्निहितपूर्वावस्थाविशेष: स्थायिभाव इति फलि- तमू। अत एवोक्तमभियुक्केः।'शङ्ाराधनुभवयोग्यतया यदात्मनः सथ्वं स भाव:' इति। ने घ भेदमान्नशङ्गाकलइ्वरहितत्य निरुपाधिकस सन्मात्ररा- वस्थासंबन्धः कथमिति शङ्कनीयम्। गगनमध्यमध्यासीनसय सुधानिधेकदका घुपाधि संबन्धनिवन्धमचाढ्ल्यादिवदुपपत्तेः। एवंविधसय भावसेलर्थः । कस्यां- चिज्ञायिकायामनुरागस्य नायिकान्तरविषयानुरागः सजातीयः । अत्र बीभरसा- दिर्विजादीयः । तैरनभिभूततयातिरस्कृततवेनाविर्द्वत्वेनेति यावत्। एतच बृद्ध- त्कथामालतीमाधवादौ द्रष्टव्यम्। यथा लवणोद: स्वानुप्रविष्टं मधुरमपि नादे- यमुदकं लवणयलेवमन्यानप्यातमनैक्यं नयतः स्थायिभावस्य कुतरतैः सह 'विरो. धवर्तिवेति भावः । तदुकम्। 'विरद्वैरविल्द्वैर्वा भावैविच्छियते न यः। भात्मभावं नयत्यन्यान् स्थायीव लवगाकरः ॥' इति। यावदनुभवमिति। सैंस्कारात्मनोऽस्य भावर्य संततं चिन्तादिवशेन १ 'विजातीयरहिवत या R. २ यावदनुमवावस्थानम् P. ३ सन्निद्वितापूर्वावस्था p. ४ न च वस्तुतो मेद' t. ५ t. drops अप्न. ६ विरोधवार्त्तेति मावः t. • संस्कारात्मनास्य p. ८ संततभिता P

तंथा चोकं दशरूपके

यावड्रसं वर्तमान: लायीभाव उदाहतः ।।' अेथ रसविशेषा:। गृक्गारहास्यकरणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतशान्ताथ्त रसा: पूर्वैः पकीर्तिताः॥ एषां स्थायिभावाः। रतिर्हासश्र शोकथ क्रौधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयशमाः स्थायिभावा नव क्रमाद्।।

वादिमहिज्ञा यावतन्मयमिव करोति तावददस्थाननित्यर्थः । बदुकन्। 'अघस्थिताधिरं चिच्े संवन्धात्वानुवध्िभिः । वर्िता ये रसात्मानसे स्मृताः स्थायिनो बुघैः ॥' पृति। 'शुजार एक एव रसः' इति शृसारध्काशकारः। 'शान्तवर्जमट्टौ रसा:' इति धनिकादय: । 'शान्तवत्सलसहिता दश' इत्यन्ये । एवमादिविप्रतिप- सिळन्धन्यूनाधिकसंख्यानिवारणाय रसविभागमाह। शृद्गारेति। पूर्वेरभिनव- गुनाचार्यादिभि:। अन्र चतुर्वर्गमध्ये सर्वमाणिसुलभरय कामस्य सर्वहृद्यंगम- स्वात् प्रथमं शङ्ारंः। ततस्तज्जन्यत्वेन हास्य: । ततसतद्विरोधित्वात् करुणः। ततस्तत्निमित्तभूतोऽर्थप्रधानो रौद्रः । ततोऽर्थकामयोधर्ममूलत्वाद धर्मप्रधानो वीरः। तस्य भीताभयप्रदानसारत्वाचद्नन्तरं भयानकः । ततसतत्कारणभूतो बीभरसः । वीराश्षिप्तभयानकाद्यनन्तरं धीररसफलभूतोऽद्ुतः। त्रिवर्गकलकर- सानन्तरं मोक्षफलक: शान्त इत्येयमुद्देशकमोपपत्ति: ।

१ तथोक्तम् B., M. तदुक्तम् M1. २ R. has अन्नैते स्थायिभावाः । रतिर्दासश-स्थायि- मावा: प्रकीर्तिता: । शृद्धारहास्प. १ करुणरौद्र M. ४ पूर्वेइदानता: P. ५ स्थायीमावा P. ६ु स्थायीमावा P. " रस' P. ८ फल० t. ९ श्ान्तरस p.

प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

अथ विभाव:। विभाव: कथ्यते तत्र रसोत्पादनकोरणम्। आलम्वनोद्दीपनात्मा से द्विधा परिकीर्त्यते॥ रससमवायिकारणमालम्बनविभावः । इतरत्कारणजातमुद्दीपनदि- भाव:। से चतुर्विधः। तथा चोकं शुक्ारतिलके। 'भालम्बनगुणश्रैव तच्चेश्ट तदलंकृतिः। तटस्थश्रेति विजेयध्तुर्थोद्दीपेनकमः ॥: आलम्यनगुणो रूपयौवनादिरुदाइतः। तचेष्टा यौवनोद्दरतहावभावादिका मताः।। नूपुराङदहारादि तदलंकरणं मतम्। मलयानिलचेन्द्रादास्तटसा: परिकीर्तिताः॥' अथानुभाव:। कार्यभूतोऽनुभाव: स्याद कटाक्षादि: शरीरजः । A

अथ रससामत्रयां विभावस्य विभागं दर्शयन् लक्षणमाह। विभाव इति ।- तंत्र विभावादिचतुष्टयमध्य इत्यर्थः । तन्न रसशब्देनात्र लौकिको रत्यादिभावः थोदनं पचतीत्यादियद् भाविनीं वृत्तिमाश्रित्य व्यवा्ियते। मुल्यरसरयोत्पत्य- भावाद्। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। लोके नायकाद्यालम्बनकारणं विशिष्टदेश- कालाधुद्दीपनकारणं च काव्यनाटकव्यापारजनितेन भाव्यत जायत ईति व्युत्य- स्या उभ्यते। तदुकम्। शायमानतया यत्र विभावो भावपोषकृद्।' इति। शिष्टमुदाहरणसमये स्पष्ट भविष्यंति। अनुभाव लक्षयति। कार्येति। ननु कार्यत्वं नाम नियताप्तरभावित्वं तथानु- भावस्य किं रसापक्षयोत स्वाय्यपेक्षया। नाचः। विभावैरनुभावैद्वेति करणतृ-

· १ M.drops विभाव: २ 'कारक: P. ३ B. drops स.चतुर्विधः. ४ 'द्वीपनः कमात् M. ५ हास' M. ६ मता P. चन्द्राका P,८ इति विभाव इति t.९ स्थायिभावा° t-

रसप्रकरणम्। २२३

परगतसुखादुःसभावनया भोवितान्तंङरणं स्त्त्वं ततो भवाः सात्विका:।

तीयया सत्य पूर्वभावित्वप्रतीतेः । नियतपूर्ववार्तित्वलक्षणकारणविशेपत्वाद कर पाख। न चान्, तृतीयाया: कर्गाध्यर्भान्तरं संभाव्यते। एवं पानुभांवे संति: रसो रसे सत्यजुभाव इसन्योन्याध्यप्रसङ्ः सादिति। अत एव न. द्वितीयः । न हि भावकमनोवस्यायिन: स्थायिन: पूर्वभाविनां कामिनीकटाक्षभ्रविक्षेपादीनां त- र्कार्यतवमिति। यतः स्वायित्वयोग्यस्य लौकिकस रत्यादेः कार्यभूतो योऽर्य कटाक्षादिरभिनयादिद्वारा भावकमनःप्रतिबिम्बितः सहृद्यहृद्यसयतं रत्यादि- भावमनुभावयति सोऽनुभाव इत्युच्यत इतर्थः । तदुकम्। 'भरविक्षेपकटाक्षादिविकारो हृदयस्थितम्। भावं व्यनकि यः सोऽयमनुभाव इतीरितः ।।' इति। अथ सास्विकानामपि कार्यभूतानां कटाक्षादियद् भावसंसूचनात्मकरवेनांनु- भावरवे सिद्धेऽपि सेवां माहणपरिमाजकन्यायेन पृथगुपादानेSसाधारणकारण-

णरवारयन्तानुकूलखं सर्वभित्यर्थः। प्रलयार्थमाइ। तत इति। सरवेन निवृत्तर भावा: सास्विका इत्यर्थः। अनेनैवंविधेनेवान्त:करणेन कटाक्षाद्यो भाव्यन्त इति वेपामजुभावजैव न सार्विकत्वमित्ति भाव:। तटुकं भावपकाशे 'परस्य सुखदुःखादेरनुभावेन चेतसः। अलन्तेणाबुकूल्येन येन तभ्मावभावनम् ॥ तद् सरवं तेन निर्ृता: सास्विका इत्युदीरिताः । अनुभावत्वसामान्ये सत्यप्येपां पृथकृतया ॥ लक्षणं सत्यजत्वाद्धि ते घ स्तम्भादय: स्मृताः ॥' इति। यत्र तन्ावभावनं नाम तन्मयत्वेनावस्थानस्। तदुक्म्। 'राजाधाणितदुःखादेरनु भूतर्स्तदारमनः । सामाजिकस मनसो भापसल्नायभावनम् ।I' १ T has अथ सात्त्यिकमावाः before this. २ 'सुखादि' P. ३ "मावना P. ४ विमा- विता° for. माविता R .. ५ तःकरणत्यम T', M .. ६ स्थायिभावात् t. तन्रt ८ 'स्तदात्मना t.

प्रतापरुद्ीये रक्षापणसमन्विते स्तम्भ: पलयरोमाधौ स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू। अश्रु वैस्वर्यमिसष्टी सातत्विका: परिकीर्तिताः ॥

इति। एवं प विभावादिदर्शनजन्बा अनुरागनिर्वेदादिमनोवृंत्तयो विभाषादि० सम्मचीभयनरू्पेण :सत्पशव्याभिधेयेन सामाजिकमनसोSलन्तानुकूल्यजन्येना. साधारणकारणेनावस्मान्तरमापजा: सम्सादयो भावा: सारिवकगावा मयन्ति। से य स्वकार्यभूतैरत एव सात्बिक्रपद्प्रतिपाधैणासेजीडेसौतिकै: शारीरे: सम्भा- दिभिरनुभावैः सूय्यन्ते। तथा व रतिनिर्षेदादिभावा एव सूचिता भवम्तीति फलितम्। तदुकमाचार्वहेमचन्द्रेण। 'याझास्तु स्तम्भादयः शरीरधर्मा अनु. भावास्ते चान्तरालिकान् भावान् गमयन्तः परमार्थतो रतिनिर्वेदादिगमका इति स्वितम्' इति। एवं च स्थायिसंचारिसङ्क एव जीवस मनोमयावस्यां ग्राप्य. कार्यकारणरूपेण द्विविधं बाह्यमोन्तरं घ सात्दिकगणं संपाद्यतीति रहसम्। केचिदर्य मनोसयवर्सी रत्ादिगण: पञ्मभूतात्मकाजमयक्षोभकतया मनो- मयतादात्म्यापर्च सीदत्यल्िन् मनोमय इति व्युत्पस्या सरवगुणोत्कर्पात् साधु- स्वाच सत्वशन्दाभिधेयं माणमय प्रविश्धः सार्विकत्वमनुभवति। तैच प्राणस मूभागानुग्रहे स्म्भ: जलभागानुग्रहे. वाप्प: सीम्रतेजोनुगरे खेद: पैपरीले वैव- पर्यसाकाशानुग्रहे प्रलयः। अनिलाबुग्रहस्य मन्दमध्यमोत्कृष्टतया लैविध्ये कनेण रोमाध्यवेपयुदैखवर्वाणीति बदन्ति। क्रेमिवित् भावान्तरगैरपेक्ष्येण रसापरोक्षीकर- गत्वलक्षणो पलविशेषः स्वं तगन्दा: साप्विका इलाहुः। थन्ये पुनरसमय- प्राधान्येनाभिव्य्क व लक्षणसरवजन्यतोपाधे: कटाक्षादिसाधारण्येऽपि पह्कजा- दिवद् योगलूढरबेन स्तम्भादय एव सास्यका इत्याहु:। केचिसु. फणादशाचप्र- सिद्धया द्रव्यादिमयवाचकार्थशनवदलंकार शालमसियया सम्मादिप्येव सात्वि- कव्यवहार इति वर्णयन्ति। एवं प्राचामालंकारिकाणामनेकधा.पारिप्लव वर्तते। तघ्था तथा वास्तु न सन्नासाकमाग्रहः। कि तु सम्भादीनासनुभावान्तर्जा- वेडपि केनचिद्विशेपेण पार्थक्यमिलेतदेवापदयत इति। विशेषान्तराणि नरह- रिसुरिविरचिते रसनिरूपणे दषय्यानि। विखारमीरमिरसाभिरुपरम्यते।

१ माम्यन्तरं rt. २ त्राम t. ३ तस्प t. ४ करणलक्षणो p. ५ न्रसिद्वा p. ६ व्येतदेवास्माभिरपेक्ष्यम् t.

सम अय व्यमिचारिमादा:।

आलस्पं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्पृतिर्धृति: । वीठा चपलता हर्ष आवेगो जढता तथा। गर्वो विपाद औत्सुक्यं निद्रापस्णार एव च।।

मतिर्व्याधिस्तथोन्यादस्तथा मरणमेव चै।। आसवैय वितर्कथ विज्ञेया व्यभिचारिणः। नर्या प्रशदमी भावा रसस्य सहकारिण: ॥ तथा योक काव्यपकाशे। 'कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादेः सपायिनो कोफे तानि चेणाव्यकाव्ययो:॥ विभावाभ्ानुभावाम कथ्यन्ते व्यनिचारिण:।।' इति। 'विशेषादाभिमुल्येन परन्तो व्यमिचारिणः' इस्युफदिशा व्यनिचारिशन्दष्युत्पतवैय निर्वेदादीनां सामान्यलक्षणं सिद्धमिति मस्वा तेपां केवउ सामान्यसो विजेपतओोदेशमाह। अथेति। रसस्य सहफा- रिण इति। कलोला: सागरखेव रस्पादे्डीटिकस परिपोपकतया सहकारेणा सन्सो नाज्वादौ व्यभिचारिण, इस्सुच्यन्त इतर्थः । तदुचन्। 'मजन्तथ निमजन्त: कहोलाखे यथार्णदे। ससयोत्कर्ष वितन्वन्ति यान्ति सबूपतामपि॥ तथा स्वायिनि निर्मना सुन्मता व्यभिंचारिण: । पुष्णन्ति स्थायिनं स्वांश्च तत्र यान्ति रसात्मताम् i' इति। उफ्केऽर्थेऽभियुक्तसंबादमाह। कारणानीति। स्थायिनः स्थायित्ययो- ग्यस्येत्यर्थः । अनुभावा उभयेऽपि गृहन्ते। नतु चेष्टालक्षणोद्दीपनविभावानों १-मदः श्रमः M. २ धृतिः स्मृतिः R. ३ समप्रयोधी R. ४ व्यवहित्या तथोग्रता M. ९ दा R. ६ विभावभानुमायभ् M. 29

मतापरुद्रीये रज्ापणसमन्यिते

लोके कार्यकारणसहकारिशब्दवांच्या नायिकानायंकफटीक्षमुजाक्षे- पनिर्वेदादय: फाव्यनाट्ययोस्तु विभावानुभावव्यभिचारिशन्द्व्यप-

भावहावांदीनां शकारकार्यतयानुभवत्वं प्रतीयते। कटाक्षभ्रूविक्षेपादीनामनु- भावानामनुरागजनकरयेन संभवत्वेव विभावस्वन्। उक्कानामुभयेषां कछोलाय- मानतया रसपरिपोपणात् संचारितापि। संनस्तसंचारिणामपि चिन्तादीनामनु- रागकार्यतयानुभावर्त्व। तददर्शनश्रवणाम्यामनुरागातिशायजननाद्विभावतवं पा- नुभूयते। तदुक्तं भावप्रकाशे। 'विभावोऽप्यनुभावः स्यादनुभावोऽपि भाववत्। तौ पुनश्वारिणौ स्यातां ते च तौ स्युः परस्परम्।' इति। अत्र परस्परशब्देन संचारिणामेव मिथोऽनुभावत्वं चेतादि द्रष्टव्यम् अतः कर्थ पूर्वोक्का विभावादिव्यवस्थेति चेत् सत्यम्। कत्याश्रिदनुरागव्यक्तेर्यानि कार्यकारणसहकारीणि तानि तां प्रति तथैय न किंचिदपि साङ्कर्यमस्ति । व्यकत- न्तरापेक्षया तरया एंवाकारभेदापेक्षया वान्यथाभावे को विरोध: ! यथैकस् पुत्रापेक्षया पितृत्वं पिन्नपेक्षया पुत्रत्वं च व्यवतिष्ठते। अतो चिभावादीनामपि प्रतियोगिभेदादिभि: कल्पिताकारान्तराणां सांकर्थशङ्कानवकाशाद्वियावादिर पता नियतैवेति सिद्धम्। एवं च विभावादिसामग्रीसंकोधे सति रसाभासरव- मित्यनुसंघेयस्। 'नगून्मर्याद प्रवृसेनाऊरसेन बाधितः प्रधानरसो रसाभाखः । तदुछ- रसार्णवे। 'अङ्गेनाङ्गी रस: स्वेच्छावृत्तिवर्द्धितसंपदा। थमात्येनाविनीतेन स्वामीवाभासरता भ्रजेत् ।' दति। अझरससय तृतीयांशानुप्रवेशो मर्यादोल्श्घनम्। तदुकं। भावप्रकाशे। 'भागद्वयं प्रविष्टस प्रधानस्ैकभागतः । रसानां दृश्यते यत्र तस्सादाभासलक्षणम्।।' इति। तत्र हांसादिभूयिष्ठाः शुङ्ारादय आभासीभवन्ति। अग्रैतौ संग्र-,

१ "वाध्यनापिका" M, २ ननून्मदप्रवृत्तेना" t.

देश्या भयन्ति। सुझारवीररौद्राहुतानां लोकोच्रनायकाश्यंत्येन परि- पोषातिशयः। गंत एव शुभारस्य म्लेच्छादिविषयत्येगांमालत्वम्। तथा चोकस्।

"हासो झुंगुप्सा सागारहारौ शोकभयानकौ। मयानको रौद्रपीरौ तथा शझरविसायौ।। पीभवराकरणी रौव सदारी प यथांक्रमम्ं। एकरादीनामविश्य रसामासानू वितम्बते ।।' इति। यद्यप्येवं नवानामदि रसानामाभासत्वं संभवति तथापि कचिद्धिक्षेषमा मिन्य कुमारमते। शुसाारेति। शान्तसाप्युपलक्षणमेतत्। लोकोप्तरनायफा- अयत्वनेति। भीरोदासादिनांयको चमविषयरवेनेत्यर्थः । अत एवोंक लोचने। "धर्मयुद्धवीरप्धानो धीरोदासः। वीररीद्रमधानो, धीरोदतः। पीरशारण- धानो धीरलकितः । दानधर्मवीरणान्तगधानो धीरशान्त इति पत्वारो नायका:' इति। अन्र वीररससमानयोगक्षेमत्वादन्भुतोपादानय्। यदाह मुनिः। 'वीरख प्रैव यद कर्म सोडगुतः परिकीचित:' इति। विदग्धजनैकविषमो रसपरिपोपविदेप इृति भाव :. । पिपशे विरोधमाह। अत पदेति। इदमनाजुसंधेयग्। यत्र विग्ावादिप- रिपूर्चितत्र मुल्यो रसः। तदु्क लोचने। 'रसस्तु स एव यो यत्र सुल्यतया

पर्दणप्युक्त एवासादप्रकर्ष' इति। उदाहतं घ तन्नैव ।. कच्छादूरयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्रवा नितम्बस्थले मध्येऽसासिवलीतरजविषमे निस्पन्दतामागता। मदृष्टस्तृपितेव संप्रति शनैरारुझ सुगौ खनौ साकाबूक्षं मुहुरीक्षते जलरवप्रखन्दिनी लोचने ।।

कनादू वत्सराजरय परस्परास्थावन्वरूपो रतित्थामिभावो विभावानुमावसंचारि- संयोजनावशेन चर्वणारूट इति। एवं च यत्र विभावादिपरिपूर्त्यभावखन्नारो- १ नायकाश्वितत्वेन M. २. परितोषातिशय: R. ३, "नायकोत्तर p. ४ t.omits विशेष. ५ संयोजनावेवचर्वणा t.

२२८. प्रतापरदरीये रक्षापणसमन्विते

र्मावयो: स्पर्धया संबन्धेनान्योन्योपमर्दकतया बहूनां सयावेशेन चातुर्विध्यम्। तथा चोक दशरूपके

इति। 'भावस्य शान्तिरदय: संधिः शवलता तथा।'

पितो रसः । म्लेच्छादौ तथाभूतत्वाद्रसाभासरवमिति भावः । उक्कार्ये संमति- माह। एकतेति। अत्र एवेलवधारणेनान्यत्रांनुरागालन्तामायः सूच्यते। थथा रायणे सीताया:। तेन स्रीपुंसयोरेकत्रानुरागे जतेऽन्यत्रायुरागन्ागभावे घ विभावादिसंपूर्तिसंभावनया नैव रसाभासत्वमिति भावः। अन्यया प्रयमं- मजातानुरागे वत्सराजे आातानुरागाया रत्नावल्या: पूर्वजुरागर्याभासत्यग्रस- झाद। म्लेच्छास्तिर श्ामनाघ्रातवैद्सध्यग न्यानामननुभूतविभावा दिभावानामभि- वद्नव्यापारमान्नविकक्षणा: सहोदराः। अतसेपां द्यानाजपि समानयोगके- मत्वात् सहोपादानम्। अत एव शुद्ाराभासस श्रैविध्योख्रपि। बहुसाकि- शनेकत्रानुरागः । अग्रापि सुरन्तरेण समानुरागफलामावात् विभावाययरिपू- पिरिति भाव: । पुंसोऽप्यनेकनायिकानुराने रलाभासरयमिति केचित्। तर्हि

यम्। वसाप्येकसयामेव गाढानुरागत्याद्। अन्यत्न तु फंचिन्मध्यरवं छचिन्म- न्दस्वमिति निश्ितम्। 'तुल्योडनेकन्र दक्षिणः' इति लक्षणम्। पुनरनेकाशु नायिकास्वनुगृत्तिमान्नपररवेन तुल्यत्वपरमिति दष्टव्यम्। अत्र पकद्वयेपि कमेण समानुरागाभावाद्विवेकादनेकानुरागाच् रतेरारोपितत्वेन हार्यास्पदत्वाच्ि- बन्यनत्तिविधोऽयमाभास इति विवेकः। न धारोपितरसाभावाद विर्यगादिणु कथं धमत्कार इति धेव् शुकिकारजतं गृहीत्वा प्रमोदमानं पृच्छ। प्रश्ास्का- लीनवाधस्तु प्रपशसरत्वाभिमानसमयसांसारिकव्यवहारखेव तादालयिकचम- स्कारख न विरोधीति रसाभासोऽप्युपादेय एवेत्वलं मपजेन।

पनिवन्वनं चातुर्विध्यमाह। व्यभिचारीति। अन्योन्योपमर्दकतयेति। रव- १ ्यानुरागभ तिर्यद P.२ य P. १ 'मुद्येन R. ४ 'श्रितमाययो Tv. ५ सपलता B. १ कपिदधन्यरवम् P.

रंसप्रकरणम्।- अथ यथाकर्य स्थायिभावाना स्वरूपमुदाहरण च। तन्र संभोगविषय इच्छाविशेषों रति:। यथा शझारेकरसः सरोऽस्तु जगदानन्देकनिष्पन्दभू- रिन्दुस्तिएट विभ्रमैकवसतिर्जागर्तु पुप्पाकरः। सन्त्यन्येगपे गुणपेसादितदिश: कि तैरशषोघतो जात: काफतिवलमो मम पतिः कामस्य कामोत्सवः।१। स्ववाध्यानां याधकत्वेनेत्यर्धो वक्ष्यमाणोदाइरणानुसारेण कल्पनीयः । रसाभा सादीनांमुदाहरणयुस्तरम भविष्यति।. अथ स्यायिभावेपूड्ेशकमानुसारेण रवि लक्षपति।सन्रेति । यूनोरन्यान्या- नन्दज़नकं दर्शनाकिमिनादिक कर्म संभोगः। तदुकं भावमकाशे। 'कामोपचार: संभोग: काम: खीपुंसयो: सुसू। सुसमानन्दसंभेद: परस्परचिमर्दतः ॥ उपपारसदानन्दकारकं कर्म कथ्यते ॥' इति। तद्विपय इच्छाविशेष: रपृहायपरपर्यीयः पमोदात्मा मनोवृत्तिविशेषो रतिरित्यर्य:। सदुककम्।

नवयौदनयोः शाव्यम्रकृत्यो: भेष्ठरूपयोः॥ नारीपुरुदयोस्तुल्या परस्परविभाविका। स्पृहाहया चित्तवृत्ती रतिरित्यभिधीयते ।।' हृति। स्पृहालक्षणमपि तैन्रैयोकन्। 'आात्मोपभोगकरणं स्पृशन्ती प्रियवर्सना। या जहातीतरान् योगान् सा स्पृहेतभिधीयते ।!' इवि। उदाहरति। शुद्धारेति। जगतामानन्दसयानन्दहेतोरेकस्याद्वितीयस्प निष्प- न्ल मृष्टांशसय भू: स्थानं गुणैराभिरुप्यािभिः प्रसादिताः प्रसन्नीकृता: दशो : लोकटष्टयो पैसे तथोकाः । गुणप्रसादितदिश इति पाठे गुणालंकृसदिशो दिग- न्तविध्ान्तगुणा इतर्थः। अन्ये गन्धर्वगीर्वाणादयः । तैरेफैकगुणाशयैः। किं नं :.. : The heading bofore अप.given by T is रत्यादिस्थापिमावलयणोदादरणानि. २ स्थायीमावानास्. P. ३ M. drops च. ४ विषयेच्छा R. ५ प्रसादितदय: R., प्रसा- वितदिय: P. ६ रशेषैयंतो M. तन्रेद t.

२३० प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

विंकृतिदर्शनादिजन्यो मनोविकारो हास:। यथा विधाणान् कबरी धृताअनरश: कृत्वा कुचौ छृन्रिमौ स्त्रीवेषाधिशि काकतीन्द्रनगरे प्रच्छनरूपान् नृपान्।

किमपि साध्यमित्यर्थः । अशेपोऽनन्तः सर्वाधिकः । थम्र कामरापि कामोस्लय: काकतिवल्लभो मम प्रेयानभूदिति वागारम्भेण स्वानुरक्तत्रियलाभजनितहर्पानु- भावेन करपाश्विंज्ञायिकाया आलम्बनविभावणूताया प्रमोदता रतिरभिष्यज्यते। इयं च निसर्गादिनिमिसभेदात् सप्विधा। तत्र मदनेन्दुवसन्तादिवैराग्येण प्रियविषयप्रेम्णा चेयमभिमानमूलेति वेदितव्यम्। इदमेव मम नियं नान्यदिति प्रत्यय एवाभिमान इत्याहुः । भेदान्तरोदाहरणप्रपञ्चस्तु रसार्णवे दरश्व्यः। हासं लक्षयति। विक्कृतीति। आत्मन: परस्य वा ये वेपभापाकारविकार- विरुद्धालंकारास्पष्टभाषणकुअ््वाद्यः तद्दर्शनश्रवणजन्यो मनोविकारो हासः। 'सवनहसोर्वा' इति विकल्पाद् घञ् प्रत्ययः । अयमेव वाष्पादनुभावो निद्धा- लस्ादिसहकवृत श्रर्यनाणो हासे साधुरिति व्युत्पत्या हारयो भवति। स धोतमा- दिपु त्रिप्पेकैकयुगलक्रमेण पड्डिष: । तटुकन्। 'विकृताकृतिवाग्वेपैरात्मनो वा परस्य वा।

इति। हास: स्यात् परिपोपेऽस्य हास्यस्िप्रकृतिः स्पृतः ।'

'स्मितमिह विकसख्नयनं किंचिलक्ष्यद्विजं हसितम्। भधुरस्वनं विहसितं साङशिरःकम्पमुद्धसितम्॥ अपहसितं सास्राक्षं विक्षिस्ताङं भवत्यतिहसितम्। द्वे द्वे हसिते चैपां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः ॥' इति। उत्तमस्य स्वकीयपरकीयविकारदर्शनास् क्रमेण सितहसिते। मध्यमस्य विह- सितोयसिते। अधमस्यापहसितातिहसिते इति। तत्राधमाश्रयमन्यदीयवेषदि कारजन्मं हासमुदाहरति। विध्ाणानिति। कबरीः सत्रीजनोचिताज् केशपा. शान्। 'जानपदेपु-' इत्यादिना खीप्। अग्र बन्दीग्राहं गृहीतानत एव पला- .· १ विकृत P. २ विकासो M. १ कबरी: T' कवरीभृतो M. ४ इदमेवाप्रियं नान्यदिति t. ५ धोत्तमादीघष्व t. ६ विकासि नयनम् m.

रसप्रकरणम्। २३१

दष्ट्ा क्षौममपास्य घक्षति कुचावाक्कव्य मीवीस्पृशो हो हा कष्टमिति त्यजन्ति विपणिश्रेणीषु धूर्त्ता विटाः ॥।२। इष्टजनवियोगादिर्नोत्मनि दुःखातिभूमि: शोक:। थथा घातर्निवेकरुणोSसि शिक्षयति कि वन्यां शरीरस्यिति तप्तादत्विभवा गृहाः क नु गताः स्थानं मरुः कल्पितम्। हा नाथा: पतिता: प्रतापनृँपतिकोघार्चिषीति द्विषट्- घोषाणां तदनूपमश्चमिरहो जातं सलं मारवम् ।। ३ ।। शत्रुर्कृतापकारेण मनःप्रज्वलनं क्रोधः ।

यनपरतया स्रीवेपधारिणो वैरिभूपतीन् नीवीप्रदेशादिस्पर्शनेन पुमांस इति जानतां धूर्तविटानामालम्बनविभावार्ना परुपस्वनस्य हासस हीहीत्यनुकरणम्। शोक लक्षयति । इष्टेति। आदिग्रहणादनिष्टपराप्तिगृंद्यते । दुःखातिभूमि: दुःखभ्रकर्षः ! आयं शोकुदाहरति। धातरिति। निष्करुणो नृशंसः । वन्यां. फलमूलादिरूपाम्। तन्तादग्विभवा नानाविधभोगोपकरणपरिपूर्णा इत्पर्थः । स्थानं सरुरिति पिपासार्या यत्रोदकमपि दुर्लभमित्यर्थः । महारण्ये वा भर्षृभि: सह मृगमिथुनादिवद्यथाकथंचिद्वर्त्तामह इति विचारितेऽपि कर्म वा कियान् वा नो दैवदुर्विपाकः । ते भर्तारोऽपि तत्कोधवहौ शलभतामजगनरोति परिदे- वितं 'हेति शव्देन सूचयन् भाइ। हा नाथा इति। अनूप जलमापम्। पत्र शतुसीणामालम्बनविभावानां भसतृवियोगराज्यअंशादिजनिता दुःलातिभूमिदे- वोपालम्भसहितेन रोदनेन सूच्यते । अन्नोर्षीलुठनोरसाउनाद्योऽनुभादाः । दैन्यमोहचिन्ताविपादादयो व्यभिचारिणश् विशेषेणोपात्ताः करुणतामापाद यन्ति। .. क्रोधं लक्षयति। शबुक्वतेति। शत्रुग्रहण मृत्यादेरुपलक्षणार्थम्। तस्कृतेनाप: चारेण ववावशादिना प्रज्वलिता मनोवृत्तिः क्रोध इत्यर्थः । स घ न्निविध: कोध- कोपो रोपश्रेति। तदुकं भावप्रकाशे.।

१ ही ही P., T'. २ श्रेणीव R. ३ दुःखादिरात्मनि R. ४ नात्मदुःखाति® M. ६ निष्कइणोडय M. ६ कल्पितः M., T'. 'मृपतेः मोधा P. ८ कुतापराधेन M .; कृतापराध M1. ९ दासव्देन m.

२३२ प्रतापरुद्रीये रस्षापणसमन्विते

यथा रे रे शेवण कस्तवायमनिदंपूर्वोऽद्य गर्वो महा- नुत्तीर्ण: किल येन गौतमनदी पातोऽसि मृत्योर्मुखम्। एषा काकतिवीररुद्र इति कि नाशावि सताक्षरी

लोको त्तरेषु कॉर्येषु स्थेयान भयन उत्साइः।

'करोधः कोपक् रोपश्वेत्येप भेदखिधा मतः।' इति। तत्रारातिवधादिपर्यन्तः क्ूरजनाशयः क्रोधः। अभ्यर्थनायधिर्वीरजनाभ्रय- कोप: । स्त्रीपुंसयोरन्योन्यविषयः पत्यायनपर्यन्तो रोपः । तत्रावज्ञामूलं क्रूरा- छम्यनं कोधसुदाहरति। रे रे इति। 'वाक्यादेः-' इत्यादिना कोपे द्विरुफि:। अयं पूर्षो यस्यासाविदंपूर्वः । सन भवतीत्यनिदंपूर्वः नूतन हत्यर्थः । अन्यधि- कारेणारमोत्कर्षो गर्वः । कुतोञ्यं ते महानिदानीमंभूतपूर्वो गर्वः प्रांदुरभूदित्पर्थः। येन गर्वेण गौतमनद्युत्तीर्णेत्यवज्ञाकथनम्। किलेत्यलीके। तेज वार्तामात्रानेत दिति भावः । तथापि तस्पेदं कर्मणः फलमित्याह। प्राप्त इति। अवज्ञानिषि- चमाशङ्कते। एपेति। अन्यथा भूतग्रहादिकल्पानां वैरिभूपतीनां कल्पान्तकाल- रुद्रस्यासत्स्वामिन: काकतिवीररुद्ररय नाममात्रमहामन्त्रं निशम्यैद कान्दिशी कचरः कथमधैवमुद्युकक्ते भवानिति भावः । कोघोऽयं विपक्षदर्शनादिविभावः कण्ठगर्जनदन्तघट्टनाद्यनुभावो गर्वामर्पादिव्यभिचारी चर्व्यमाणः सन् रौद्रो भवति। उस्साहं लक्षयति। लोकेति। स्थेयानतिस्थिरः। विवक्षितकार्यविपयमौर्सुक्य- मेवात्र स्वैर्यमिति भावः। 'अहमेवंविध इत्येवंप्राणतवेनाभिमानातमक उत्साहः' इति लोचनकारः । शारदातनयस्तु कार्यमात्रमङ्गीचकार। तदुक्म्। 'उत्साहः सर्वकृत्येषु सत्वरा मानसी किया। सहजाहार्यभेदेन स द्विधा परिकीर्तितः ।।'

१ सेवक T'. २ नुत्तीणां T'. ३ नदी T'. ४ M, omits कारयेषु. ५ कोदस्तापभ 10. ई तत्र वधारद° P. मननुमूतपूर्वे m. ८ गोतमी तीर्णेत्यवज्ञा" m.

रंसप्रकरणम्। २३३

यथा क्षुब्घंप्यब्धिषु संघ्रमात् त्रिभुवनग्रासेच्छया संर्वतः सघ्द्ेष्वपि पर्दतेषु परितो गण्डोपलान् वर्षितुम्। शक्ता एव वयं निवारणविधौ शुद्रसमाभृजये छाघा नः कियतीति काकतिविभोर्गर्जन्ति सैन्ये भटाः ॥५॥ रौद्रसंदर्शनादिभिरनर्थाशङ्कनं भयम्।

इति। उदाहरति। शुग्घेप्विति। त्रिभुवनग्रासेच्छया कल्पान्तवदिति भाषः। शुब्धेपु सुनितेष्यिसपर्थः । अत्र यथ्यपि 'क्षुब्धस्वान्त-' इत्यादिना निपातना- म्म्यमात्रवाची सुग्धरब्द:। तथा सुभितार्थत्वं कर्थचित्सादृश्यात कल्पनी- यम्। समुद्राणां मन्थयोगपत् कालवैषम्येऽपि क्षोभसंभवात्। अत एवाह वृत्ति- कार: । 'कथं क्षुब्धः समुद्रः क्षुब्धा नदीत्येवमादावुपमानाद् भविष्यति' इति : गण्डोपलान् गण्डरौलान् स्थूलोपलानित्यर्थः । अत्र वैरिभूपालविजयवि- पय: सहजोत्साहः समुद्रसंक्षोभपर्वतसंनाहनिवारणे वयमेव शक्ता इति वागा- रम्भेण व्यज्यते। अन्रात्म हाघान्यधिक्कारादिसंभवाद्धीरोद्धतोऽयं नायकः । तस्य वीररसेऽपि प्राधान्येनानुप्रवेशसंभवाद्। तदुक्कं लोचने। 'वीररौद्रप्रधानो धीरोद्तः' इति। अयमेव प्रतापविनयादिभिर्विभावित: करुणायुद्धादिभिरनु- भावितो गर्वहर्पादिभिर्भाषितो वीररसो भवति। स च त्रिविधः । यथाह मुनि: 'दानवीरं युद्धवीरं धर्मवीरं तथैव च। रस वीरमपि प्राह ग्रझ्ा त्रिविधसंमतम् ।।' इति। धर्मवीरस्थाने दयावीरमुवत्वा त्रैविध्यमाह धनिक: । तत्र दानवीरो बलिजामदभ्यादिः। युद्धवीरो रामादिः । धर्मवीरो युधिष्टिरादिः । दयावीरो जी- मृतवाइनादिः। तत्न प्रसेदरक्ाक्षत्वाद्यनुभावराहित्ये युद्धवीरः । तत्साहित्ये रौद्र इति विवेक: । भयं लक्षयति। रौद्रेति । आदिग्रहृणाद्रौद्रशन्दश्रवणादयो गृद्यन्ते। तज्ज- न्यमनर्थाशष्टनमनश्ाज्जल्यरूप भयमित्यर्थः । एतच्च खत्रीनीचप्रभृतीनां स्वाभा- विकमुशजानां कृतकमित्याहुर्हेमचन्द्रशारदातनयादयः । शिङ्गभूपालस्तु १ सत्वरम् M., M2. २ नः आाषा M., R. २ रनर्यराद्कनम् P'. ४ रीद्र इति P. 30

२३४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यथा दूंरादाकर्ण्य विश्वप्रसृमरमहसो वीररुद्रस्य जैत्र- प्रस्थानारम्ममेरीनिनदमरिनृपा: पूर्णकर्णज्वरात्ताः। आरुह्याद्रीन् विशन्तो गहनमतिमहत् कण्टकाछष्टकेशा- स्त्रायन्वं मुश्चतेति प्रतिनृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते॥६॥ अर्थानां दोषसंदर्शनादिभिर्गर्हणा जुगुप्सा। यथा

सर्वत्र कृतकमेवेति प्रत्यवदत्। अनेकविधमित्यन्ये। तत्र रौद्रश्रवणजन्यं भयमु- दाहरति। दूरादिति। विश्वप्रसृमरमहसो विश्वव्यापिप्रतापस्य। सरतेः 'सृघ- स्यद:' इत्यादिना क्मरच्प्रत्ययः । कर्णज्वरार्त्ताः कर्णव्याधिपीडिता: बघिरी- कृतकर्णा इत्यर्थः । तन्नाप्यतिमहत् दुप्प्रवेशं गहनमरण्यं विशन्तः खदिरादिक- णटकाकृष्टकेशा: सन्तः व्याकुलान्तःकरणाः प्रतिपक्षवुद्धया पादपान् त्रायध्द- मित्यादिभिर्दीनोकिभि: प्रार्थयन्ते। अन्र वैरिभूपालसमवेतो भयस्थायिभावो व्यज्यते। अयं च स्वोचितसामग्रीको भयानको भवति। तदुकम्। 'विक्कतस्वरसरवादेर्भयभावो भयानकः । स्वराङ्गवेपथुस्वेदशोरपेवैवर्ण्यलक्षणः ॥। दैन्यसंभ्रमसंमोहत्रासादिस्तत्सहोदरः ॥'

इति। जुगुप्सां लक्षयति। अर्थानामिति। रुधिरोद्वान्ताधहृययपदार्थश्रवणदर्शना- दिजन्यो मनःसंकोचो जुगुप्सेत्यर्थः । अयमेव नासापिधाननिष्ठीवनाद्यनुभावो भयापस्मारादिसहकारी बीभत्सो भवति। स च विभावादिभेदात् क्षोभ उद्दे- गश्चेति द्विधा। तदुक्ततं भावप्रकाशे। 'क्षोभात्मा रुधिरान्त्रादिदर्शनस्पर्शनादिजः । उद्देगात्मा कृमिच्छर्दिपूर्तिचिष्ठादिजो भवेत् ।।'

१ दूरादाकर्ण्येत्यादि R. २ मिया M2. दोषदर्थना P. ४ शोफ P. ५ °विष्ठादितो t.

रसप्रकरणम्। २३५

विष्वङ्मस्तिष्कपङ्के महाते निपतितोच्छ्नमातङ्गदेद्- श्रेणीलेब्धप्रचारा: पवहदुरुवसा्मेजरक्तप्रवाहाः। राशीभूतास्थिकूटस्थपुटितनिकटा निस्सरद्विसगन्धा कुर्वन्त्यायोधनोव्यों भयमवनिभृतां वीररुद्रेण सकाः।।७।। अपूर्वार्थसंदर्शनाच्वित्ताविस्तारो विस्मयः । यथा औशत्यं महदन्यदेव महितः कोSप्येप गम्भीरिमा काप्यन्या सरणि: प्रतापयशसोरन्यैव वाह्नोः प्रथा। सर्वे नूतनमेव रुद्रनृपतेजाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीहकूकमा कल्पिता॥८ ।।

इति। वैराग्याद्युवतिगर्हासिद्धस्तृतीयो बीभत्स इत्याह धनिकः। तत्र क्षोभण धीभत्ससुदाहरति। दिष्घक्किति। महति विप्वङ्मस्तिप्कपक्के सार्वत्रिकमेद :- क्दमे पतिताः गन्तुमशक्त्या प्रहारैश्चेति भावः । तथा मृतत्वादुच्छूना विवृद्धाश्र तेपां मातङ्गानां देहश्रेणीपु लब्ध: प्रचारो गोमायुप्रभृतीनां यासु तास्त- धोक्ताः प्रवहन्तः प्रकर्पेण स्रवन्तः उरवोऽधिका: वसादीनां वपादीनां प्रवाहा: स्रोतांसि यासु तासतथोक्ताः । राशीभूतैरस्थिकूटै: कीकससमूहैः स्थपुटिता विक- टीकृता: निकटा: प्रान्तदेशा येषु तास्तथोक्ताः । निःसरद्विस्त्रगन्धाः उद्धवदाम- गन्धाः । वीररुद्रेण सष्टा आयोधनोर्व्यो युद्धभूमयः सर्वेपां भयं कुर्वन्ति। विस्यं लक्षयति । अपूर्वेति। लोकसीमातिवृत्त: पदार्थोऽपूर्वार्थः तद्दर्शना- दिजन्यो मेनोविस्तारो विसाय इत्यर्थः । अयमेवाकस्मिकमनोरथलाभांलौकिकदर्श- नादिविभावो नयनस्तारसाधुवादाद्यनुभावो हर्षावेगादिसहकृतोऽद्धुतः । उदा- हरति। औननत्यमिति। व्याख्यातचरमेतत्। (काव्यप्रकरणे संख्या १५)। अम्र किमन्यशब्दा्यामलौकिकत्वेन प्रतीयमानौव्ञत्यादिविलोकनविभावो वि- समयः अतीयते।

१ निपतितोडूरि Mr २ दद्ध° Mr १ प्रप्तरदुृ° P .; प्रमवदुरु° M. ४ रक्तमज्जा R. स्फुटितकरिकटा m. ६ मयनिभृतो R. ७ विकारो R., M1. ८ औन्नत्यं महदि- त्यादि R. ९ मनोविकारो p. १० लौकिकवस्तु° t.

२३६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

शमो वैराग्यादिना निर्विकारचित्तत्वम्। यथा कि लब्धं चतुराननेन महतीमायुःप्रथां गच्छता लब्ध्वा संपद्मप्यनन्यसुगमामिन्द्रेण कि वा कृतम्।

शर्म लक्षयति। शम इति। अम्रादिशब्देनेश्वरानुग्रहसत्सङ्गमादिक सृद्यते। विकारा विपयाभिलापादयः । तद्रहितचित्तत्वं वैराग्यादिजन्यतृष्णाक्षयाद्यपरप- र्यायो निर्वेदाख्यो मनोविकारः शम इत्यर्थः । अयमेव यमनियमाध्यनुभा्वो ष्टतिनिर्वेदादिव्यभिचारी चर्व्यमाण: शान्तो भवति। उदाहरति। किमिति। महतीमायुःप्रथां चतुर्युगसहस्रमेकं दिनमित्यादिक्मेण संवत्सरशतरूपामनन्य- सुगमामसाधारणामित्यर्थः। अस्तान्तरुपप्लवा निरस्तकामक्रोधादयः । बाझं वातातपादिजन्यमित्यर्थः । उपप्लवं पीडाम्। अतिदीर्घमायुरत्युच्छ्रितमैश्वर्ये चेत्यु- भयमाशासं सर्वेपाम्। तत्सम्पादकेषु परमावधितया प्रसिद्धौ पितामहपुरुहू- तावपि तृणाय मन्यमानानां वैराग्यातिभूमिलक्षणः शमः प्रतीयते। ननु 'अष्टौ नाट्ये रसा: स्मृताः' इति नियमासवमः शान्तरसो न भवतीति चेत् तर्हि त एवं प्रष्टव्याः । कि मुनिना शान्तस्थायिन एवानिरूपणात् तदभाव उत तल्ता-

निर्वेद एव शान्तस्य स्थायिभाव इति मुनिनाङ्गीकृतत्वात्। तथ्नानेकरससाधा- रणस्य व्यभिचारिणः सतोऽप्यमङ्गलप्नायत्वेऽपि सजातीयाग्रगण्यत्वं जाधान्येन कंचिद्रसविशेपं प्रत्यसाधारणं स्थायित्वं बोधयितुमिति प्रेतिपादनात्। तदुर्क काव्यप्रकाशे। 'निर्वेदस्यामङ्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽपि उपादानं व्यभि- चारित्वेऽपि स्थायित्वाभिधानार्थम्। तेन निर्वेदस्थायिभावः शान्तोऽपि नव- मोऽस्ति रसः' इति। उक्तं च ध्वन्याचार्येः ।'तृप्णाक्षयसुखस यः परिपोपस्त- लक्षणो रसः प्रतीयत एव' इति। एतद्वयाख्यानव्याजेन लोचनेऽप्युक्म्। 'तृष्णानां विपयाभिलापाणां सिद्धो यः क्षयः सर्वतो निवृत्तिरूपो निर्वेदः स एव सुखं तस्य स्थायिभूतस्य यः परिपोपस्तस्य चर्व्यमाणताकृतः स एद लक्षण यस्य स शान्तो रसः प्रतीयत एव' इति। न च निर्वेदस्तृष्णाक्षयात्मा शम-

१ रमो नाम M1. २ 'मुलमामि° R. ३ वा किमू M1. ४ प्रसादनात् t.

रसप्ररुरणम्। २३७

इत्यास्तां तरुपल्लवा: सुळ्ृतिनो नो जानते बाह्यम- प्यंद्योपप्लवमन्धनाथतिलके विश्वंभरां बिद्वात ॥९॥। पर्यायो न सुखरूप इति शङ्कनीयम्। वैयासिकानामविद्यानिवृत्तिवद्स्यापि सुख- रूपटवसंभवाद्। तदुकम्। 'यद कामसुखं लोके यच दिव्यं महत् सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाईतः पोढशी कलाम्।' इति। न द्वितीयः । वैराग्यादिसामप्रयाः सुलभत्वात्। तथाहि वैराग्यपरमेश्र- रानुग्रहपाचीनकुशलपरिपाकसत्पुरुपसेवावेदान्तविचारादयो विभावाः। यमनि- यमाद्योऽनुभावाः। राज्यधुरोद्वहनादयोऽपि शान्तस्य जनकादेरनुभावा इत्युकं लोचने। मतिस्मृतिचिन्ताष्टतिवितर्कादयो व्यभिचारिण इति। न तृतीयः। रागद्वेपक लुपितान्त:करणानामचर्वणीयत्वेनाश्ाष्यत्वेऽपि वीतरागाणां तदभा- वात्। यदि कतिपय श्राध्यत्वमात्रेण रसत्वात् प्रच्यवेत तहि वीतरागाणामलाध्य इति शझ्ारोऽपि प्रच्यवताम्। न चतुर्थः। न तावच्छज्गारादावन्तर्भावः संभ- वति। अप्रसकत्वात्। ननु दानाद्युपाधिना त्रिविधो वीरः। तदुकं मुनिना। 'दानवीरं युद्धवीरं धर्मवीरं तथद च।। रसं वीरभपि प्राह व्रक्षा त्रिविधसंमतम्।।' इति। थयं च धर्मप्रधानो वीर एवेति तत्रैदान्तर्भावः शान्तस्य संभावित इति चेख। उत्साहस्ाहमेवंविध हृत्येवंग्राणत्वेनाभिमानमयो वीरः सर्वाहंकार- प्रशमैकरूपः शान्त: । एवमनयोरत्यन्तवैजात्यात्। तर्हि दयावीरेऽन्तर्भाव इति चेज्न। तस्याप्येवंविधत्वे शान्तस्वैव नामान्तरकरणमनैवंविधत्वे वीरप्रभेद ए- वेति। एवमप्यन्तर्भावाङ्गीकारे सर्वत्रैकरसस्य प्रसङ्गः । नापि पञ्ञमः। चतुर्थ- पुरुपार्थरय मुक्तेरेतदेकसाध्यत्वात्। तदुक्कं भीवप्रकाशे। 'सर्वप्रकारैः संपूर्णकामः संतुष्टमानसः। पमोति मुककिं चरमे शान्सेैव रसेन सः ॥' इति। लोचने घोकम्। 'मोक्षफलरवेन घायं परमपुरुपार्थनिप्नरवात् सर्वरसेभ्यः प्रधानतमः स घायं शान्तरसः' इति। तरान्नवैव रसा इति सिद्धम्। दत्स- लादिरसान्तराणामन्तर्भावादिकमन्यतो द्रष्टव्यम्।

१० पद्योपद्रव° R. २ p. drops मावप्रकाशे.

२३८ प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

अथ शृङ्गारस्यालम्बनविभावो यथा। लोवण्यैकनिधिर्विधातृरचनाशिल्पप्रतिशावधि: शृङ्गारप्रतिभूर्विलासविपणि: कन्दर्पघेण्टापथः । नारीणामधिदेवता च तरुणी सेयं किमन्यैर्गुणै- रस्या मन्मथमन्मथः प्रियतमः श्रीवीररुद्रो नृपः ॥ १० ॥ उद्दीपन विभावो यथा। उरोमात्रोत्सेधं भवदपि विलासैरभिनवै- रमृगाक्ष्यास्तारुण्यं त्रिभुवनमिदं व्याकुलयति।

विभावानुभावादीनां प्रतिरसमसाधारणतया यथारसमुदाहर्तुमुचितत्वादादौ शङ्गारमुदाहरिप्यमाणस्तदालम्बनसुदाहरति। लावण्येति। 'मुक्ताफलेषु छायायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यद्ङ्गेषु तल्लावण्यमिहोच्यते ।।' इति तल्लक्षणः कान्तिविशेपो लावण्यम् । तस्यैकखनिः । कदाचिदपि तन्न क्षीयत इति भावः । रचनाशिल्पमङ्गोपाङ्गसौष्ठवनिर्माणं तद्विपयप्रतिज्ञाया अ- वधिः। इतः परं विधाता प्रतिज्ञातुमपि न शक्कोति किमुत विधातुमिति भावः। शङ्गारस्य प्रतिभूः । स्वामिभृत्याधमर्णानां व्यवस्थापैरिकल्पने। अन्यो यः क्रियते शिष्टः प्रतिभू: स निगद्यते ॥।' इति सोमेश्वरोक्तलक्षणः । यथा प्रतिभूरधमर्णाद्धनमुद्धरति तथेयर्मपि वैराग्या- छ्छद्गारमिति भाव: । विलासानां विपणिः पण्यवीथिकाविलासापेक्षायामत्रैव संपाद्या इति भावः । कन्दर्पस्य घण्टापथो विस्रम्भविहारभूमिरित्यर्थः । सेयं प्रसिद्धा। तरुणी युवतिः । नारीणामधिदेवता च सर्वगुणाश्रयत्वेनोपास्यत्वादिति भाव: । यदाहुः । 'गुणा: पूजास्थानम्' इति । गुणसामग्रीफलस्य प्रेयसो लाभात् किं गुणान्तरकथनेनेत्याह। किमन्यरिति। अन्र लावण्यादीनामालम्व- नगुणानामुद्दीपन विभावत्वेSप्यालम्बनोपस्कारार्थमे दोपादानाव तत्माधान्यम्। उद्दीपनविभावमुदाहरति। उर इति। उरोमात्रे उत्सेध उच्छूनता यसििन् वयास स्तनालवालस्थले किंचिदुग्नतमुर इति प्रतीतिर्जायते तदित्यर्थः । स्तनयो- १ लावण्यैकखनिः T. २ घण्टारवः M. ३ परिकल्पकः t. ४ t. drops विद्वार,

रसप्रकरणम्। २३९

स्तनामोगस्फीतं यदि किल भवेत् का खल कथा भविष्री कि चान्यद्विजितमखिलं पुप्पधनुषा ॥। ११ ॥ अनुभावो यथा। समेरसमेरान् मन्दस्मितमधुरसौर्यसुभगान् मनाकू ब्ीडाजाड्यान् प्रणयरसकल्लोलभरितान्। कृतानेकस्कन्धान्मनसिजसहस्राणि सृजतः। कटाक्षान् वामाक्षी किराते परितो रुद्रनृपतिम् ॥१२॥ सम्भ: स्यान्निष्क्रियाङ्गत्वं रागभीयादिसंभवम्। पथा। काअइपुरठ्ठिआ `पेख्खंतीओ णरिंदकंदप्पं।

राभोगो विस्तारः । स्फीतं समृद्धम्। 'र्फायः स्फी निष्ठायाम्' इति स्फीभावः। उदयदेव यौवनं जगन्मोहनं जायते। उदितं परिपूर्ण वा किसु वक्तव्यमिति भाव: । अनुभावमुदाहरति। समरेति। व्याख्यातमेतत् प्रसङ्गेन काव्यप्रकरणे। एव रसान्तरसंबन्धिनो विभावानुभावा यथायोगं स्वस्वरसप्रकरणे द्रष्टव्याः। सात्विकानां सामान्यलक्षणप्रस्तावे बाय्याभ्यन्तरभेदेन द्वैविध्यमुक्तम्। तत्र बाध्यानां स्तम्भादीनां स्वरूपोदाहरणे वकु प्रतिजानीते। अथेति। वक्ति। स्तम्भ इति। विपादविसपयादिजन्यो जौड्यनिष्कम्पत्वाद्यनुभावो विष्टब्धचेतनतया चे- ष्टाविघातः स्तम्भ इत्यर्थः । रागसंभवं स्तम्भमुदाहरति । काअईति । काकति पुरन्धय: पश्यन्त्यो गरेन्द्रकन्दर्पम्। मदनशरोत्कीर्णाः कामबाणकीलिता इति। अत्र पश्यन्त्यो निश्चलाङ्ग्य इत्यनेन सलपि चतन्ये निश्रेष्टत्वकथनात् स्तम्भ इति भाव: ।

छाया। 1 काकतिपुरखितयः मश्यन्त्यो नरेन्द्रकन्दर्पम्। १ वान्यद् T. २ स्मरस्मेरनन्दस्मित M. ३ T' has before this-सात्त्विकाना स्वरूपोदाहरणानि। अथ सात्त्विकाना स्वरूपोदाहरणं च. ४ हिआ P .; ठ्विओ M. ५ अपे- खंतीअ P .; पेच्छंताओ R., M. ६ णरेंद R., T. ७ बाध° t.

२४० प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

म्अणसंरक्किण्णाओो विअ टटिंआ णिश्चलंगीओ। मलय: सुखदुःखाद्यैगांढ मिन्द्रियमूर्च्छनम्।

यथा। जिअमअणरूवसारो साह एसो वीररद्दणिवचंदो। जं दठ्ूण णिमजइ र्मुच्छाअ ईदिअग्गामो ॥। १४॥ सुखाद्यतिशयाज्जाता रोमाश्चो रोमविक्रिया। रागरोषभयादिभ्यो वेपयुर्गान्नवेपर्नस् ॥

प्रलयं लक्षयति। प्रलय इति। सुखमदनिद्राप्रहारादिजन्यं दुःखाभिपद्ञा- धयनुभावं निश्वेतनतया नष्टचेष्टत्वं प्रलय इत्यर्थः । तटुक्तम्।

'वाक्कायमनसां प्रायः प्रलयो नष्टचेष्टता।'

इति। सुखमूलं परलयमुदाहरति। जिएति। जितमदनरूपसारः साखे एप वीररुद्रनृपचन्द्रः । यं दट्टा निमज्ति मूर्च्छायामिन्द्रियग्रामः ॥ सर्वाणीन्द्िथाणि स्वस्वव्यापारेभ्य उपरतानीत्यर्थः । अत एव निश्चेतनतया नष्टचेष्टत्वमिति भातः ।

रोमाझ्चकम्पयोरुदाहरणलाघवार्थ युगपल्लक्षणमाह । सुखेत्यादि। सुखोत्सा- हमयविसयादिजन्यो गात्रसंस्पर्शोल्लसनाद्यनुभावो रोमोद्गमो रोमाज्ज इत्यर्थः । भयज्वरजरादिजन्यः स्फुरणाद्यनुभावो यात्रकम्पो वेपथुरित्यर्थः । सुखजन्ययो

छाया। 1 मदनशरोत्कीर्णा इव स्थिता निश्रलाङूग्यः। 2 जितमदनरूपसार: सखि एप वीररुद्रनृपचन्द्रः । यं दष्टा निमज्ति मूर्च्छायामिन्द्रियग्रामः॥

१ सरकिण्णाओ M., सरकिण्णाओ T. २ किण्णाअ P. २ हिमाअ P., ठविआओ M. ४ वोढमिन्द्रियमूर्च्छिंतम् M. ५ रूअ° P. ६ मुछाए P. · 'विक्रिया: M .; विक्रम: M ८ कम्पनम् M.

रसप्करणम्। २४१

द्वयोरुदाहरणं यथा। *दइआर्लिंगणणिम्भर कैपा बह विओअज्जिणंगी। उग्गिरइ अंतरद्विर्देमअणर्सरे पुलअछम्मेण॥। १५ ।। वपुर्जलोद्रमः स्वेदो रतिघर्मश्रमादिभिः । यथा। शृण्वती प्रियसंदेशं प्रेयस: काकतीशितुः। स्मरराज्याभिविक्तेव स्विन्नाड्गी वामलोचना ॥१६ ॥ विपादमदरोपादेर्वर्णान्यत्वं विवर्णता। यथा। णरणाह चंदधवले तुज्झ गुणे साहु सम्हरंतीए। अंगाइ पांर्डुराइ दाणीं जाआइ सामलंगीए॥१७॥

रोमाञ्चकम्पयोरुदाहरणमाह। दुइएति । दयितालिङ्गननिर्भरकम्पा च वषू- रचियोगजीणांङ्गी। अत एव। उद्विरत्यन्तरस्थितमदनशरान् पुलकच्छधना। सरे- त्यन्न 'शस्येत्' इसेत्वम्। सेदं लक्षयति। वपुरिति। निदाघश्रमहर्पव्यायामलज्जाभयफ्रोधादिजन्यो बातेच्छाव्यजनग्रहणाद्यनुभावो वपुर्जलोद्गमः स्वेद इस्पर्थः । र्पजन्यं स्वेदमु- दाहरति। शृण्वतीति। प्रियसंदेशं स्वकुशलप्रेपणम्। वैवर्ण्ये लक्षयति। विपादेति। कोपातपशीतभयादिजन्यं कार्श्यसौन्दर्यवि- प्लवाद्यनुभावं भिन्नवर्णतवं वैवर्ण्यमित्यर्थः । विरहजन्यविषादमूलं वैव्ण्यंमुदा- हरचि। णरणाद्वेति।

छाया। 2 दयितालिङ्गननिर्भरकम्पा वधू वियोगजीणांङ्गी। उद्िरत्यन्तरस्थितमदनशरान् पुलकच्छय्यना।। 5 नरनाथ चन्द्रधवलान् तव गुणान साधु संस्मरन्त्याः। अङ्गानि पाण्डुराणि इदानीं जातानि श्यामलाङ्ग्या:। १ कंपा पहुआा P .; वहूआ M. २ विभअ P. ३ खिण्णड़गी M. ४ अंतर' P. ५ िअ M .; 'द्वित T'. ६ सरान् M. ७ श्रमादिज: T. ८ अंगाई P .; भमाई 11. ९ पाडुराई P; पाडुराई M. १० पद्वि M., T. ११ सामाप M., T. 31

२४२ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

अश्रुनेत्रोद्गवं वारि दुःखरोषपहर्षजम्। यथा। वीररुद्रनृपाद् भीतं पाण्डयं मर्भ पयोनिधौ। अन्वेष्ुमिव तद्योपिद्शुधारायगायते॥ १८.। मेत गद्गदभापित्वं वैस्वर्य ममदादिजम्। यथा। विअणंमि पिपण समं सोमक्खीमाक्खर मणंतीए। एको मुणइ अणंगो अर्थ्थ वहुआए भणिआण ।। १९।। अथ व्यभिचारिणां निर्वेदादीनां स्वरूपमुदाहरणं च।

नरनाथ चन्द्रधवलांसव गुणान् साधु संररन्ता: । अंगानि पाण्डुराणि इदानी जातानि श्यामायाः ॥ यण्हि इदानीम्। श्यामाया युवतेः श्यामवर्णायाश्र। अधूदाहरति। क्रोधहर्पभयजृम्भादिजन्यं नेग्रमार्जनाधनुभाव नेत्रजलमण्वि- त्यर्थ: । दुःखमूलमश्रूदाहरति। वीरेति। वैस्वयें लक्षयति। मतमिति। हर्पशोकभयज्वरादिजन्यं सवरयणस्सालिखा- धनुभावं गद्गदभापित्वं वैसर्यमित्यर्थः । हर्पमूलं वैस्वर्यसुदाहराते । विअण- म्मीति। विजने सुरतसमये इत्यर्थः । प्रियेण समं क्षामशामाक्षरं भणन्ता: सुखपारवश्यादिति भावः । एको जानात्यनग्गोऽर्य वध्वा भणितानाम। न्रायख स्वं मे प्राणा अलमलं मा मेतादीनां दैन्यप्रेमालमर्थादिसमर्थानां वचनानामि स्यर्थ: । मुणइ इत्यत्र जानातेमुंणादेशः । अत्र गद्ठदवाक्यानां कामोद्ीपक- स्वमतिमात्रमभूदिति परमो भावः ॥। संचारिणां स्वरूपोदाहरणे क्रमेणाह। अथेत्यादिना । निर्वेदं लक्षयति ।

छाया। 1 विजने पियेण समं क्षामक्षामादार भणन्त्याः। एको जानात्यनङ्गोजर्थ बध्वा भणितानाम।। १ मदगद्द T'. २ खामं T'. ३ क्खामाक्खर M. ४ जाण्णइ P., R. ५ मद्म् P. ६ T has before this the following heading-न्यमिचारिमावाना स्वछपो- दाहरणे.

रसप्रकरणम्। २४३

गथा। दुःखेर्ष्यातत्त्वबोधादेनिर्वेदो निष्फलत्वधीः। तन्र चिन्ताश्चुनिश्वासदीनताः संभवन्ति च। यथा। *सहि कप्पूरेण कियं कि कंथ्थूरीए मेंलअअं ठाड। गुणसिस्िरं जससुर आणेहि पआवरुद्दणियचंद।। २०॥ अथ ग्लानि:। ग्लानिर्वलस्यापचयो वैवर्ण्यारतिकारणम्। यथा। तेलोकं पहइ महीतं धरइ भुभो पभावरुद्दस्स। तं हिअपण घरंती सेहसिआ दुब्बलंगेम्हि ॥ २१॥ दुःखेति। दुःखादिजनिता निष्फलत्वबुद्धिर्निर्वेद इत्यर्थः । अयं च विभावानु- भावरसाऊत्वेन स्वातन्त्रयेण बहुधा संभवति। अतः तत्संग्रहार्थमादिशब्दः । अस्यानुभावानाह। तन्नेति। चशन्दाद्वैवण्यांदयो गृह्यन्ते। संचारिणामपि कचि- दुनुभावतवं संभवतीत्युक्तम्। तत्र प्रियवियोगजन्यदुःखमूछं निर्वेदसुदाहरति। संहीति। प्रतापरुद्धं चेति। पशन्दोऽवधारणे। कर्पूराधतिरिच्यमानशैत्यसौर- भ्ययोरतन्रैव सुलभत्वादिति भाव: । उदाहरणान्तराण्यन्यतो द्रष्टव्यानीत्युपेक्ष्य ग्लानि लक्षयति। ग्लानिरिति। क्ुत्पिपासानिधुवनादिग्रयासजनितो वलापचयो ग्लानिरित्यर्थः । वैवर्ण्यारतिग्र- एणं क्षामाङ्गवचनक्रियाद्युपलक्षणम्। सुरतश्रान्तायाः प्रियगौरवोद्वहनप्रयासापा- दनमुल्कर्पन्ता: कसपाध्िददौर्दल्यमुदाहरति। तेलोक्कमिति। त्रयो लोकासैलोक्यं विश्वमित्यर्थः । चातुर्वण्यादित्वाद् व्यज्प्रत्ययः । हृदयेन वक्षःस्थलेन साहसिकी छाया। 2 सखि कर्पूरेण कृतं कि कस्तुरिकया मलयजं तिष्ठतु। गुणशिशिरं यशःसरभिमानय प्रतापरुद्रनृपचन्द्रम्।। 3 गैलोक्यं वहति महीतां धरति भुजः प्रतापरदस्य। तें हृदयेन धरन्ती साइसिकी दुर्घलाङ्ग्यस्मि॥। १ वैवण्यॉच्छासदीनता: M., R. २ कि अं P .; किद T. ३ कथ्युरिआ P. ४ मलअजो T'. ५ साहसिई T. ६ सहेति t. सहजकर्पूरेण कृतं कि कस्नूर्या मलयजं ति-

२४४ प्रतापरुद्रीये.रत्नापणसमन्विते

अथ शङ्का। अनिष्टाभ्यागमोत्मेक्षा शक्का रोपादिकारणम्। यथा। 'ण मुंणदु अण्णोत्ति मप हिंअए परिचओ पिअस्स किओ। कि पअडम्हि जणाणं सव्वंग्गिणेहिं पुलयहिं॥ २२॥ अथासूया। परोत्कर्पासहिष्णुत्वमस्या पेरिकीरतिता। पथा। 2अहिआईइ गुणेहिं रूवेण अ मज्झ कि मही अहिआ। जं तं पआवरुद्दो बहुमण्णइ भाअहेअं तं॥२३॥ स्वयं तन्वङ्गीति विदित्वापि प्रवृत्तत्वादिति भावः । सहसा बलेनाविमृश्य वर्त्तत इत्यस्मिन्नर्थे 'ओज:सहोम्भसा वर्त्तते' इति ठगन्तात् साहसिकशब्दाद् कलोपे ख्रियां नित्यईकारप्रत्यये प्राप्ते साहसिकीति रूपं गौरादौ तथाविधानाद्। 'पुंसो जतिर्जव' इति विकल्पस्तु अप्राप्तनीलादिविपय इति साहसिकेत्याका रान्तपाठ उपेक्षणीयः । शङ्कां लक्षयति। अनिष्टेति। परक्रौर्यादात्मदुर्णयाद्वानर्थप्रासेरभ्यूहनं शङ्के- स्यर्थ: । आदिग्रहणाद्वैवर्ण्यवैस्वर्यदिगवलोकनादयो गृद्यन्ते। उदाहरति। ण मु- णद्विति। न जानात्वन्य इति मया हृदय एव परिचयःप्रियस्य कृतः । किं प्रक- टास्मि जनानां सर्वाङ्गीणैः पुलकैः। सुग्धानां गूढानुरागस्य प्राकव्यमेवानर्थ इति भाष: । असूर्यां लक्षयति। परेति। गर्वदौर्जन्यमैन्युजन्यं परोत्कर्यासहिप्णुत्वमसूये- स्यर्थः । निन्दावज्ञाभ्रकुट्यादयोऽनुभावाः। उदाहरति। अहीति । अभिजात्या गुणै रूपेण च मत्तः किं मही अधिका। यत्तां प्रतापरुदो बहुमन्यते भागधेयं तद्। अभिजाति: कुलम् । गुणाः दाक्षिण्यादयः । यत्र चतुर्विधाभरणराहित्येऽपि तत्साहित्येनेवाभासनं तदूपम्। छाया। 1 न जानात्वन्य इति मया हृदये परिचयः मियस्य कृतः। किं प्रकटास्मि जनानां सर्वाङ्गीणैः पुलकैः॥ 2 अभिजात्या गुणै रूपेण च मत्तः किं मही अधिका। यत्तां प्रतापरुद्रो बहुमन्यते भागधेयं सत् । १ जणदु P. २ हिअम्पपरिचओ M, ३.°गीणेडि Tv. ४ परिकीर्त्त्थते M4. ५ अमिजाए T', भमिजाईप M.६ जत्तं M. · भाअहेयं M. ८ जाते जवेति t. ९ परीति t. १ मन्यजनम् t.

रसप्रकरणम्। २४५

अथ मंद:। मदिरादिकृतो मोहहर्षव्यंक्तिकरो मैद:। यथा। भणइ अ असंगदत्थं हसइ अमंदं अ राअभरिअंछि। पिअचिंतार्मइराए पॅरवसा उवह सामंगी ॥ २४॥ अथ थ्रम: । श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेर्जातः स्वेदातिभूमिकृत्। यथा। शरआअच्छइ एव्व पिए कीस करेंती गआगआआसं। तंमसि सेअजलेहिं सुंदरि लुलिअंगराआसि॥ २५॥ 'आवेध्यारोप्यविक्षेप्यबन्धनीयैर भूपितम्। यद्भूपितमिवाभाति तद्रूपमिति कथ्यते ।' इति लक्षणात्। अधिका किं न भवतीत्यर्थः । तथापि बहुमाने भागधेयमेव निमित्तमित्याह। यदिति। मदं लक्षयति। मदिरेति । मोहो वैचित्यम् । हर्पः प्रसादः । मदिरादि- जन्यो हर्षमोहसंकरो मद इत्यर्थः । अत्र वागङ्गस्खालित्यह सितरुदितादयो यथा- योगमुत्तमादिप्चनुभावाः । 'संमोहानन्दसंभेदो मदो मद्योपयोगजः । अमुना चोत्तमः शेते मध्यो हसति गायति॥ अधमप्नकृतिश्चापि परुषं वक्ति रोदिति।' इति साहित्यदर्पणे। उदाहरति। भणईति। श्रमं लक्षयति। श्रम इति। अध्वसुरतादिजन्यः खेद: श्रम इत्यर्थः। स्वेद उपमर्दनादेरुपलक्षकः। उदाहरति। आाअच्छईति।

1 भणति चासंगतार्थ हसत्यमन्दं च रागभरिताक्षी। छाया।

प्रियचिन्तामदिरया परवशा पश्यत श्यामाङ्गी।। 2 आगच्छत्येव मिये कस्मात्कुर्वती गतागतायासं। तान्यसि सेकजे: मुन्दरि छलिताङ्गरागासि॥ १ दम: M., R. २ व्यतिकरो M. ३ दम: M., R. ४ असंनमय्यम् TV,; असंगद. व्थम् M. ५ अख्खी M. ६ मदिराप M. • परवहा M1. ८ माअछइ P. ९ पिमो P. १० करंती M.

२४६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथालस्यम्। मन्दोद्यमत्वमालस्यं कर्त्तव्येषु भकीर्तत्यते।

यथा।

सास्तां मृगाक्या गृहकृत्यवार्ता स्वाङ्गोपचारेष्वपि यत्नमान्द्यम्। कर्त्तव्यमग्रे दयितस्य यत् स्या- त्रूहं वलात्कारयति स्मरस्तत् ॥ २६॥ अथ दैन्यम्। सत्त्वसागादनौद्धयं दैन्यं कार्पण्यसंभवम्।

आलस्यं लक्षयति । मन्देति। गर्वश्रमादिना प्रयत्नमान्यमालस्यमित्यर्थः । कत्र जम्भोपवेशनादयोऽनुभावाः। उदाहरति। आस्तामिति। गृहकृत्यवात्तां भूपवासनाविज्ानसंविधानादिप्रसङ्ग: स्वाङ्गोपचारेषु मृगमदानुलेपनमाल्यधार- जमकरिकारचनादिषु यत्नमान्यं प्रयत्शैथिल्यमुपचारकरणं पुनरतिदूरमिसि भाव:। अग्रे प्रियागमनसमये यत् कर्त्तव्यं प्रत्युद्गमगरभसाश्षेपप्रियभापणादिकं तत् रो बलात् वलमाश्चित्य कारयति। ल्यब्लोपे पञ्चमी। अत्र मन्दयत्न इति पाठे विधेयस्य मान्दस्य समासे गुणभूतत्वादविमृष्टविधेयांशं नाम दोप: स्यात्। बन्वेकं संधित्सतोऽपरं प्रच्यवत इति न्यायेनाविसृष्टविधेयांशं परिहरतोऽनुशास- नविरो- गत्। 'पूरणगुण-' इत्यादिना गुणेन पष्ठीसमासप्रतिपेधात् इति चेन्मैवं मंस्थाः। संज्ञाप्रमाणत्वात् तद्यलगौरवं प्रसज्येत चन्दनगन्ध इत्यादि- सूत्रभाष्यकारादिमह्ापुरुषप्रयोगदर्शनात् तत्स्थगुणेपु प्रतिपेधाभावात् पूरणगु- णेति प्रतिषेधस्य पटस्य शुद्ध इत्माद्यतत्स्थगुणविषयत्वादिति। प्रपश्चितं चैतद- सदुपाध्यायैर्घण्टापथे 'न च न स्वीकृतमर्थगौरवम्' इत्येतद्व्याख्यानावसरे।

दैन्यं लक्षयति। सत्व इति। सत्वत्यागो दौर्गत्यादेरुपलक्षकः। तेन सत्व-

रसप्रकरणम्। २४७

यथा। ओणेर्उ णरणाहं गेओ पखु सैहिणो जणो विलंबेइ। मॅम्मह णमामि चंदं सिक्खअ 'चिरेहि ईसित्ति ॥ २७॥ अथ चिन्ता। ईष्टानभिगमादू ध्यानं चिन्तार्शून्यत्वतापकृद्। यथा। *सैण्णिहिअं विअ गुरुअणं ण अ पेख्खद् पुछिआ वि णालंबेइ। एसा वि मग्गइ गइ हिअअस्स पिआणुबंधस्स ॥ २८॥ अथ मोह:।

स्यागदौर्गत्यादिजन्यं मनसोSनौद्धतयं दैन्यमित्यर्थः। कापण्यवचनं देहवचनमा- लिन्याद्यनुभावानासुपलक्षकम्। उदाहरति। आणेदुमिति। भानेतुं नरनाथं गतः खलु सखीजनो विलम्बते। मन्मथ नमामि चन्द्रं शिक्षय चिरय ईपदिति। चिन्तां लक्षयति। इष्टेेति। अपेक्षितानवाप्तिमूलं ध्यानं चिन्तेत्यर्थः । शून्यतानिःश्वासतापाद्योऽनुभावाः । उदाहरति । सण्णिहिअ- मिति।

सच्निहितमपि गुरुजनं न च पश्यति पृष्टोपि नालपति। एपापि मार्गति गाते हृदयस्य प्रियानुबन्वस्य।। अम्र प्रथमार्घेन शून्यत्वं द्वितीयार्घेन प्रियानवासिमूलं ध्यानं चोच्यते।

छाया। 1 आनेतुं नरनाथं गतः खल्ठ सखीनां जनो विलम्बते। मन्मथ नमामि चन्द्रं शिक्षय चिरय ईपदिति। 2 सन्निहितमपि गुरुजनं न च पश्यति पृष्टापि नालपति। एपापि मार्गति गतिं हृदयस्य प्रियानुदन्धस्य ।। १ म्ाणेदुं M. २ गदो खु T; गओ खु M. ३ सहीजणो TV .; सहि मा अणो M. ४ दम्पह P. १ सिएअ M. ६ चिर पहि P. उहरस्सि M. ८ इष्टमुद्दिश्य यद् ध्यानम् 1g.९ मानसशून्यकृत् R. १० सण्णिहिदं M. ११ पि P .; वि M. १२ लवई P.

२४८ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

मोहस्तु मूर्च्छनं भीतिदु:खावेशानुचिन्तनैः ।

यथा कथमपि गमयित्वा वासरं दीर्घदीर्घ विरचितनववेषा प्रेपयित्वाथ दूतीः। चिरयति हृदयेशे प्रांशुभिश्चन्द्रपादै- रभिद्ृतसंकलाङ्गी मूर््छिता कोमलाङ्गी॥ २९ ॥ अथ स्मृतिः। पूर्वानुभूतविपयं ज्ञानं स्पृतिरुदाहृता।

मोहं लक्षयति। मोह इति। भीत्यादिभिवैंचित्यं मोह इत्यर्थः । 'भोहो विचित्तता भीतिदुःखवेगानुचिन्तनैः । घूर्णनागात्रपतनभ्रमणादर्शनादिकृत्' इति साहित्यदर्पणे । तत्राज्ञानभ्रमोत्पातघूर्णनादर्शनादयोऽनुभावाः। उदाहरति। कथमिति। दीर्घदीर्घ प्रियागमनार्थ कदा वा गभस्तिमानस्तमीयादिति प्रती- क्षणेनातिदीर्घमित्यर्थः । 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति द्विर्भावः । वासरं कथमनि क्षणगणनया कथंचित् प्रयत्नगौरचेणेत्यर्थः ।

'ज्ञातहेतुविवक्षायामप्यादि कथमव्ययम्। कथमादि तथाप्यन्तं यत्गौरववाढयोः ॥' इत्यभिधानात्। गमयित्वा यापयित्वा। विरचितनववेषा विहितप्रियागमनस- सयोचितशङ्गारा सती। अथशब्दो विलम्बाभावसूचनार्थः । दूती: पुङ्गानुपुङ्- सतया प्रेपयित्वा हृदयेशे प्राणनाथे चिरयति विलम्बमाने सति कोमलाङ्गी अत एव प्रांशुभिरायतैश्चन्द्रपादैरिन्दुकिरणैः कशाकल्पैरभिहतसकलाङ्गी मूर्च्छिता। अनाथा पादैरभिहन्यमाना मूर्च्छन्तीति ध्वन्यते। स्मृति लक्षयति। पूर्वेति। सदशादृष्टचिन्तादयैः संस्कारोद्वोधे सति पूर्वानुभू- तार्थविपयज्ञानं स्मृतिरित्यर्थः । अन्र भ्रून्नमनशिरःकम्पादयोऽनुभावाः। स्पर्श-

१ सकलाङ्गा R. २ 'विषयज्ञानम् P, M.

रसप्रकरणम्।

यथा प्रतापरुद्रस्य भुजे वसन्त्या . क्षोण्या तप: कीदशमंर्जितं स्यास्। स्पृष्टं सक्दयेन मदीयमज्गं प्रामोति विष्यक सुखवज्रलेपम् ।। ३० । भथ धृतिः। धृतिश्चित्तस्य नैस्सपृहवं जञानाभीष्टागमादिभि: । यथा। वीररुद्रनृपतौ हृदय त्वेंद्- वल्लसे त्रिभुवनैकधुरीणे। साधु साधु कृतकृत्यमति त्वं मन्यसे जगदशेषमसारम्॥।३१॥ अथ वीड़ा। चेतः सेंकोचनं त्रीडानङ्गरागसतवादिभिः। सुखररणसुदाहरति। प्रतापेति। निबिडसुधालेपो वज्चलेपः । अत्र कस्यचि- न्मदर कादाचित्क: प्रियकरस्पर्श: सर्वाग्गीणमविच्छिव्ं च सुखं जनयाते । वीररुद्रसुजे नित्यनिवासाया भूमे: किमु वकव्यमिति भावः। षति लक्षयति । धृतिरिति। आदिग्रहणात् शक्त्याद्यो गृद्यन्ते। ज्ञाना- दिभिर्निःस्पृहत्वं ध्रतिरित्यर्थः । ज्ञानाभीष्टागमाधयैस्तु संपूर्णस्पृहता धतिः । सौहित्यवचनोल्लाससहासप्रतिभादिकृत् ।। 2तैरेव संतोपो पतिरित्यन्ये। भव्यग्रभावादयोऽनुभावाः । उदाहरति। वीरेति। हे हृदय त्रयाणां भुवनानां समाहारत्रिभुवनम्। पात्रादित्वाद्य स्त्रीत्वम्। धुरं व- हतीति धुरीण: । 'सःसर्वधुराद्' इत्यत्र योगविभागात् खप्रत्ययः । साधुसा- भित्याभीक्ण्ये द्विर्भावः । अग्राभीष्टागमाद् ष्तिः । मीडां लक्षयति। चेत इति। अनसवनिमिन्तो रागोSनद्गरागः । सतवः स्तो- ग्रम्। आदिगहणादाचारअ्रंशादयः । चेतःसंकोचनं धार्ष्ट्याभावः । मदनाभि- १ मर्ख्जितम् P.२ नाना P., R. १ मादिषु P. ४ त्वम् M. ५ संजीउनम् T'. ६ ०मद राग° R., M. निविडहसुघा t.८ एते t. 32

२५० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसभन्विते

यथा। तथासमालोकनकौतुकानां मनोरथैरंन्ध्रपुराङ्गनानाम्। चिलोकिते रुद्रनृपे भवन्ति पर्यस्तपक्ष्माणि चिलोचनानि ॥ ३२ ॥ अथ चंपलता। चापलं त्वनवस्थानं रागद्वेपादिसंभवम्।

यथा। दृष्टा रुद्रनरेन्द्रं तरलतराक्षी विलासमृटुहासा। कलयति मौक्तिकह्दारं स्पृशति चं कर्णोत्पलं वाला ॥। ३३॥। अथ हर्षः। मेसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्षः स्वेदाश्रुकम्पकृत्।

लाषादिर्मनःसंकोचो व्रीडेत्यर्थः । अग्रान्तर्धानवैवण्याधोमुखरवादयोऽगुभावाः। उदाहरति। तथेति। अव्यासङ्गेनानिमिषेण च तृष्णानुगुणं दद्टा जन्मनो जीवि- तस्य नयनानां च साफल्यं संपादयाम इत्यादयोऽभिलापा मनोरथाः । तैर्हेतु- भिस्तथाभूतं गाढमालोकनकौतुकं दर्शनोत्कण्ठा यासां तासामन्ध्रपुराङनाना विलोचनानि रुद्रनृपे विलोकिते सति पर्वस्तपक्ष्माणि सनिमेपाणि भवन्ति दृष्टि- मपसारयन्तीत्यर्थः । अत्र नृपावलोकनानन्तरमेवानुरागोदयाल्लजाभूदिति भावः। चापलं लक्षयति। चापलमिति। रागद्वेपमात्सर्यादिमूलमनवस्थानं चापल- मित्यर्थः । अत्रानुभावाः भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दचरणादयः । अत्र रागमूलं चाप लमुदाहरति। दृष्ट्ृति। बाला रुद्रनरेन्द्रं दृष्ट्ा तरलतराक्षी अतिलोलदृष्टिरित्यर्थ:। विलासमृदुहासा विलासप्रधानमन्दस्मिता च। भवतीति शेपः। अत्र तरल- दर्शनादिचेष्टाचतुष्टयमध्ये क्षणमप्येकत्र मनसोऽनवस्थानाध्चापलम्। हर्ष लक्षयति। प्रसत्तिरिति। प्रियागमनपुत्रजननाद्युत्सवादिजनितो मन :-

१ रानध्र M. २ चापलम् M2. ३ R. drops च. ४ प्रसक्ि M. ५ स्वेदादिकात् पृथक् R .; स्व्रेदादिकम्पकृत् M., M1. ६ मान्भ्र P.

रसप्रकरणम् । २५१

यथा। यत् पूर्व सरसीषु पद्मपुकुलव्याजात् तपः संश्चितं यक्षोजी युवयोस्तदद्य फलितं जातौ कृतार्थो युवाम्। दत्ता काकतिवल्लभेन भवतोरेषा स्ववक्ष:स्थली- कस्तूरीद्विगुणोभवत्परिमला कल्हारमाला यतः ॥। ३४ ।। अथावेगः । इष्टानिष्टागमाज्जात आवेगशित्तसंभ्रमः । यथा। निस्साणध्वनिमाकलय्य सहसा हेलाविह्ारोद्यतं द्रषुं काकतिवीररुद्रनृपति प्रत्यगकौतूहलाः। अर्धालम्बितमण्डना: प्रतिपद व्यत्यस्तभूपा जवा- दारोहन्ति सुवर्णसौधवलभीशृङ्गाणि पौरस्त्रियः ॥३५॥ भथ जडता। जाड्यमगतिपत्तिः स्यादिष्टानिष्टागमोद्गवा।

प्रसादो हर्ष इत्यर्थः । स्वेदादयोऽनुभावाः । उदाहरति। यदिति। अत्र कामि- नी कुची संबोध्य तयोः प्रियदत्तस्वयंष्टृतकल्हारमालालाभजन्यघन्यत्वकथन- व्याजेन स्वकीयं हर्षमाविष्करोति। आवेगं लक्षयति। इष्ट्ेति। प्रियादेरिष्टस्य राजविङ्गरवातवर्पादेरनिष्टस्य चाग- मात् जातश्वित्तसंभ्रम आवेग हत्यर्थः । अग्र हर्षसोकत्वरास्तम्भादयोऽनुभावाः। उदाहरति। निस्साणेति। अर्धाम्बितमण्डना: एकसिमिजेव लोचनेऽअनमेक- सिशेव धरणे लाक्षाविलेपनमित्यादिक्रमेणेति भावः । प्रतिपदं प्रतिस्थानम्। व्यत्यस्तभूण वैपरीत्येनामुक्तामरणा: कण्ठादौ काड्यादिकं कटितटादौ हारादिकं घ धारयन्त्य इत्यर्थः । जाड्यं लक्षयति। जाड्यमिति। इष्टानिष्टागमोद्दूतमितिकर्त्तव्यतामूढत्वं जा- व्यमित्यर्थः । अन्नानिमेषनयननिरीक्षणतूण्णींभावाद्योऽनुभावाः । उदाहरति।

१ इशमिगमना W,. २ पीराऊना: M., R.

:२५२ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

यथा। समायाते नांथे प्रमनसि गृद्दान् रुद्रनृपतौ

पुरस्तादालीनां प्रेंचलति तथा नो विरमति॥३६ । अथ गर्वः। अन्यधिक्करणादात्मोत्कर्पो गर्वो बलादिज: । पथा। को वा शस्त्रग्रहणसमयो मोदशामीद्ृशानां कीदग्वैरं प्रतिधरणिभृत्खेटकीटेण्वमीषु।

संकीडन्ते रणभुवि भटाः काकतीन्द्रस्य जेतुः ॥ ३७॥

समायात इति। सखीसेमक्षनिसित्तलजाभरेणाच्छादितानुभावो हर्पोडन्त- स्तोषः । तस्य व्यतिकरः संबन्धः । अत्र नोपचरितुमित्यत्र नगो न चलति नो विरमतीत्युभयत्राप्यनुपङ्गः । तेनोभयत्र नेंजद्येन लजासंभावितस्य चलननि- पेधस्योत्कण्ठासंभावितस्य विरमणनिपेधस्य च निवृत्तिः सूच्यते । यथाह घामनः। 'संभा्यनिषेधनिवर्तने द्वौ प्रतिषेधौ' इति। अग्नोत्कण्ठाप्रतापार्भ्यां प्रियोपचारं प्रति प्रेथृत्तिनिवृश्योरुभयत आकर्षणाशायिकायाः सर्वव्यापारप्रतिब- ्नी सेयमुभयतः पाशा रज्जुरभूदिति भाव: । गर्वे लक्षयति। अन्येति। बलैश्वर्याभिजनलावण्यादिजन्योऽन्यधिक्कारावश्ञा- मसविलासाशवीक्षणाधनुभाव आतमोत्कर्पाभिमानो गर्व इत्यर्थः । बलमूलं गर्व- मुदाहरति। क इति। मादशामतिसूर्यप्रतापानामिति भावः । शस्रग्रहणसमयः को वा लक्ष्याभावादायुधग्रहणावसरो नास्तीति भावः । ये पुनः पुरो वर्त्तन्ते प्रतिभटमानिनस्तेपु खद्योतकल्पेपु वैरवर्गनमपि लजावहमेवेत्याह। कीदगिति। आवेश भाग्रहः। संक्रीडन्ते नैव प्रयासमनुभवन्तीति भावः । 'क्रीडोऽनुरसंप- रिम्यश्च' इति तकू। १ कान्ते M1. २ प्रमहस R. ३ मदनोद्दामयशसि M. ४ न चलति M1. ५ °स्माद -. शाना पुरस्तात् P. ६ इन्याटोप R .; इत्यावेशात P. • प्रतिभट° P. ८ क्रीउन्ते ते P. ९ समके t. १० नद्येन t. ११ वृत्ति t.

रसप्नकरणम्।

अथ विषाद:। विषादश्रेतसो भङ्ग उपायाभावचिन्तनैः ।

पथा। पेलेमि मणेति मुंदा ते में मोतूण वललहे लगं। रमं उज्किम णो गच्छइ मअणो सहि किं तु कादव्वं ।। ३८ ।। मथौत्सुक्यम्।

कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं मनस्तापत्वरादिकद।

विपादं छक्षयति। विपाद इति। प्रारठधकार्यभङ्गापराधपरिज्ञानविप्नविष- दादिभवः सर्वसंक्षयो विषाद इत्यर्थः । थयं चोपायान्वेषणवैमनसपमुखशोषाद- नुभावतारतम्पादुत्तमाधाश्रयत्बेन त्रिविध इत्याहुः। तत्रोत्तमाश्चयं विपादसुदा- हरति।, पेसेमीति प्रेपयामि मन इति सुधा तन्मां सुक्ा वल्लमे लगम्! मासुज्यित्वा तो गच्छति मदन: ससि किं नु कर्त्तव्यम्। मन इति। नपुं- सकस्वेनेद्मन्यग्र रिरंसारहितमिति मत्वेति भावः । अत एवोकं पूर्वैः । 'नधुंसकमिति शास्वा सां प्रति प्रेपितं मनः । . . तचु तंत्रैष रमते हता: पाणिनिना वयम्।।' इति। कत कि कर्चव्यमित्युपायगवेपणगोचरवागारम्भसूचितया चिन्तया वि: पादो व्यज्यते। और्सुक्यं लक्षयति। फालेति। इष्टविरहरम्यवस्तुदिरक्षादिजन्यं मनस्तापत्व-

छाया।

1 प्रेषयामि मन इति सुधा तन्मां मुक्त्वा वल्लभे लग्रम्। मागुज्शित्या नो गच्छति मदन: सखि किं तु कर्त्तव्यम्।।

१ उपायापायचिन्तनेः M., P. २ मणेत्ति T,; मणती M. १ मुहातं P. ४ मोकण M.

प्रतापरुद्रीये रल्ापणसमन्विते

यथा। 'अंघ डरमामिणिजणो अंगाइ पसाहिऊण तुवरंतो। रुद्दणेरिंदागमणे विलंबिअं संहइ किच्छेण।। ३९॥ अथ निद्धा।

निद्रा चित्तनिमीलनम्।

यथा *सिविणे दिट्ठ दइअं वेहुआ आलिंगिदुं कंउजजोआ। डैवह दरमीलिअच्छी गअणम्मि करे पसारेई॥ ४० ॥

रानिःश्वासनिद्राद्यनुभावं कालाक्षमत्वमौत्सुक्यमित्यर्थः । उदाहरति। अंधेति। अन्ध्रपुरभामिनीजनोऽद्वानि प्रसाध्य स्वरमाणः। रुद्रनरेन्द्रागसने विलम्बितं स० हते कृच्छेण।। भामयत्यवश्यं कुप्यतीति भामिनी। भाम क्रोध इत्यसाद्धातोश्रौ- रादिकादावश्यको णिनिः । यद्वा स्त्रीणां ललितकोपो भाम इति भोजराजः। तद्दती भामिनी। अन्र कृच्छूशव्दसूचितैश्चिन्तानवस्थानगान्नगौरवशय्याभिलापा- धनुभावैः प्रियदिद्दक्षाविषय मौतसुक्यं व्यज्यते। निद्रां लक्षयति। निद्रेति। चित्तस्य निर्मालनं बाहेन्द्रियसंबन्घविरहः । चिन्तानैथचिन्त्यव्यायामादिजन्यं जृम्भाङ्गभङ्गनेत्रनिमीलनाद्यनुभावं चित्तनिमीलनं निद्रेत्यर्थः । उदाहरति। सिविण इति। अत्रालीकप्रियालिङ्गनोद्योगादनवरत- चिन्ताप्रतीतेख्न्मूलेयं निद्रेति भावः । अत एवाहुः प्रशस्तपथवादाः। 'यम- थैमाद्टतश्चिन्तयन् सवपिति सैव चिन्तासन्ततिः प्रत्यक्षाकारा संजायते' इति।

छाया। 1 अन्ध्रपुरभामिनीजनोडङ्गानि प्रसाध्य त्वरमाणः। रुद्न रेन्द्रागमने विलम्बित सहते कृच्छ्रेण ।। 2 स्वन्ने दृषट दयितं वधूरालिद्गितुं कृताधोगा। पश्यत दरमीलिताक्षी गगने करौ प्रसारयति॥ १ वुर° T' .; आन्धउर M. २ मामिणी M. १ अंगाई P. ४ तुवरेन्तो T'. ५ 'णरेंदा T. ६ सहद Tv. ७ किण्छेण T' 6 मिविणइ M. ९ वहुंआ M. १० किउज्जोमा M. किदोज्जोआ T ११ ठवहदनिमी M. १२ भामिनि t. १३ जम्भाभद्र t.

रसप्रकरणम्।

अथापस्मारः।

यथा। दृष्टा सने कुपितवचन काकतीन्द्रक्षितीशं हा हा रक्षत्यसकलगिरः संभ्रमोत्थानभाजः। धावन्त्न्तर्वणभुवि लुउन्त्याह्नयन्त्यात्मयन्धू- नारन्दरतानपि रिपुगणा व्यस्तनामग्रहेण ॥। ४१ ॥ अथ सुप्तिः।

यथा। विश्वैकरक्षाजुषि कॉकतीन्द्रे निश्चिन्ततां पाप्तवतो मुरारे:।

दुग्धाम्बुधिनैव भिनत्ति निद्राम् ।।४२। अपसारं लक्षयति। आवेश इति। अशुचितवधातुवैषम्यभूतावेशादिजन्यो भूपातभ्रमणर्भुंजास्फोटविकटोक्तिलालफेनादनुभाव आवेशोऽपसार इत्यर्थः। उ- दाहरति। दृष्टेति। कुपितवदनं सुकुट्यादिना भयंकरमुसमिलर्थः । अन्तर्वण- भुवि वनमध्य इत्यर्थः । 'प्रनिरन्तर-' इत्यादिना णत्वम्। आराद्द्ूतान् समीप- स्थानपि। अत्र भयकार्यमोहमूलोऽपसमारो दैन्यधावनप्रभृतिभिरनुभावैर्व्र्यज्यते। सुंतिं लक्षयति। सुप्तिरिति। निश्वासोय ससनिश्रलत्वनेत्रनिमीलनाधनुभाळो निद्रासमुद्रेक: सुंप्तिरित्यर्थः। उदाहरति। विश्वान। काकर्त न्द्े वि्ैकरक्षानुषि त्निभुवनैकन्नाणपरायणे सति। जुपेः किप्। निश्चिन्तर्तां प्राप्तयतः अवतीर्णभा- रखादिति भावः। अत एव मुरारे: पयोधिवृद्धावपि निद्राभङ्गाभावात् सुपुष्ि- रित्याह। तदिति।

१ आवेगो P. २ पस्माराङ्ग' R. ३ क्षितीन्द्रम् T', M. ४ व्यन्तर्वन M. ५ वीररंद्रं M,. ६ मुजास्फाट t. अत्र शघ्रणा मयकार्य t. ८ सुपं लक्षपति t. ९ मुप्तमिति t. १० मुप्तमित्यर्थ: t.

२५६ प्रतापरुद्रीये रसापणसम न्विते

अथ विबोध:।

यथा प्रतापरुद्रे नृपमौलिरले। विश्वंभरां रंक्षति शिक्षितारौ। विजृम्भमाणा: परितः प्रजानां भाग्यश्रियस्तत्क्षणमुन्मिषन्ति ॥४३॥ अथामर्षः । अमर्षः सापराधेषु चेतःपज्वलनं मतम्। यथा। अरे भूपाश्चापान् नमयत शिरांस्युन्ननयत प्रवृत्ता: सवस्त्रीणामहमहमिका वीरवरणे। त्वरन्ते ने: खङ्गा: प्रेतिदलनकेल्यामिति भटा रणात्रे गर्जन्ति प्रकटितरुषो रुद्रनृपतेः॥।४४॥

विवोधं लक्षयति। विवोध इति। शब्दास्पर्शाहारपरिणामादिजन्या भुजो-

स्यर्थ: । उदाहरति। प्रतापेति । विजृम्भमाणा: विवर्धमाना: जुम्भा कुर्याणान। उन्मिपन्ति उद्धवन्ति नेत्राण्युन्भीलयन्ति च। अन्नेत्यमर्थद्वयसाभेदाध्यवसाया. दारोपितचेतन धर्माणां भाग्यसंपदासुदविद्रत्वप्रतीतेविबोध इति भाव: । : अमर्पे लक्षयति। अमर्ष इति। अधिक्षेपायमानादिना स्वापराधेपु मनःरज्य- लनमभिनिविष्टत्वं प्रतिचिकीर्पेति यावत्। एवंविधेऽमर्मे स्वेदशिरःकम्पचि- न्तोपायान्वेषणोत्साहतर्जनादयोऽनुभावा दष्टव्याः। उदाहरति। अरे इति। स्व० स्ीणामप्सरसामन्योन्यं श्रेष्ठाहमित्यभिमानोऽहमहमिका। 'अहमहमिका तु सा स्यात् परस्परं यो भवत्यहंकारः' इत्यमरः। अहमिति विभक्तिम्तिरूपकमव्ययं निपातितम्। तस्य वीप्सायां द्विरकिः। संज्ञायां कनू प्रत्ययः। प्रतिदलनफेरस्या खण्डनकीडायाम्।

१ विमेदये R. २ वाप्तिजम्मा M. ३ निभ्रति M/. ४ त्वत्खङ्गा: 1, ५ प्रविद्लन° T'. ६ स्फोट for विस्फोट t. • घतनापात्ति° t,

रसप्रकरणम् । २५७

अथावहित्था।

यथा। गगोट्ठीए महिलाणं सोऊण पआवरुद्दचैरिआइ। आलिहद्द ओर्णअमुही मुद्धा चलणेण महिपुंदठ।। ४५।। अथोग्रता। दृष्टेऽपराधे चण्डत्वमुग्रता तर्जनादिकृत्। यथा। प्रियमानीय मानिन्या विरहात्तिर्निवार्यताम्। यदेतस्या: कटाक्षोल्कापातैरिन्दुर्मपीकृतः ॥४६॥

अवहित्थां लक्षयति। हर्षेति। भयब्रीडाकौटिल्यादिभिर्हर्पादिकार्याकारगो-

उह्याः। उदाहरति। गोट्ठीए इति। गोष्ठयां महिलानां श्ुत्वा प्रतापरुद्रचरि- तानि। आलिखत्यवनतमुखी सुग्धा चरणेन महीपृष्ठम्।। अत्र काचन सुन्दरी प्रसङ्गादात्मानुरागप्रधानानि प्रियचरितानि श्रुत्वा प्रहर्पन्ती लज्या मुखविका- सादिसंगोपनार्थमधोमुखी महीमालिखतीत्यवहित्थेति भावः । महिपट्ठमिति । 'पृष्टेऽनुत्तरपदे' इति नियमेनेत्वाभावाद् 'ऋतोऽत्' इत्यत्वम्। 'दिहौ मि- थस्स' इति महीकारस्य हस्वः । उग्रतां लक्षयति। दृष्ट इति। अपराधे पुत्रमित्रकलन्नादिद्रोहरूपे दृष्टे सते तर्जनोद्ेजनताडनबन्धनाद्यनुभावं चण्डत्वं क्रार्यमुग्रतेत्यर्थः । कस्याश्चिद्विरहिण्याः राख्री प्रियं प्रति दूतिकां प्रेपयति। प्रियमिति। अन्र संतापजननेन स्वापराध- स्येन्दो: कटाक्षज्वालाभिर्मपीकरणोद्यागादुग्रतेति भावः।

छाया। 1 गोष्ठयां महिलानां श्षत्वा प्रतापरद्चरितानि। आलिखत्यदनतमुखी मुग्धा चरणेन मह्दीपृष्ठम्।। १ गोशीप P. २ सोदूण M4. ३ घरिआई P. ४ औणइमुही M. ५ मुध्धा Mr ६ पठठम् T; पिठठम् M. ७ 'रिन्दी मषी कृता R .; "रिन्दुमहीकृतः M. 33

२५८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्वित

अथ मतिः। तत्त्वमार्गानुसंधानादर्थनिर्धारणं मतिः। यथा। 'को संसओ महिअले चंदो ऍव्व वीररुद्दणरणाहो। जस्स करप्पस्सादो अंगाइ मिर्अकरण्णंति॥४७॥ अथ व्याधि:। मनस्तापाद्यभिभवाज्जवैरादिर्व्याधिरिष्यते। यथा। प्रतापरुदरस्य दिशां जिगीषोः प्रत्यर्थिनारीजनदे हजन्मा। स्मरज्वरोप्मा 'हिमवत्प्देशान् सर्त्तव्यनीहारकथान् करोति॥४८ ॥

मति लक्षयति। तत्वेति। नानाविधशास्त्रचिन्तोहापोहादिम्योरऽर्थनिश्चयो मतिरित्यर्थः । अत्र शिप्योपदेशसंशयच्छेदविदग्धव्यवहारमनःसंतोपादयोऽनु- भावा: द्रष्टव्याः । उदाहरति। को संस्सअ इति। कः संशयो महीतले चन्द्र एव वीररुद्रनरनाथः । यस्य करस्पर्शादङ्गानि मृगाङ्करत्न्ति॥ अन्र प्रियकरसं- स्पर्शेऽद्गानामिन्दुकिरणस्पर्शे चन्द्रकान्तानामिव द्दीभावादयं चन्द्र एवेत्यध्य- वसायान्मतिः। व्याधिं लक्षयति। मन इति। मनस्तापदोपवैपम्याद्यभिभवजन्ना शीतोष्ण- ज्वरादिश्शीतालुतोष्णालुताद्यनुभावो व्याधिरित्यर्थः । विरहजन्यं तापज्वरमु- दाहरति। प्रतापेति। दिशामिति 'शेपे पष्ठी। 'न लोक-' इत्यादिना कारक षछ्ठया: प्रतिपेधात्। अत्रोष्णालुतया हिमवत्प्रदेशवासिनोऽपि शत्रुख्ीजनस् हिमापेक्षेति महीयानयं तापज्वर इति भावः ।

छाया। 1 कः संशयो महीतले चन्द्र एव वीररुदनरनाथः। यस्य करस्पर्शादङ्गानि मृगाङ्करकन्ति।। १ 'दर्थे निर्धाM. २ संशमो M. ३ चंद P. ४ विम M. ५ अंगाई P. ६ मिअंकरअणति T'. ७्वराधि M. ८ 'संगजन्मा R. ९ हि वनप्रदेशान M. १० 'संस्पर्शे t. ११ शोषलक्षणा षठ्ठी t.

रसप्रकरणम्। २५९

अथोन्माद:। उन्मादस्तुल्यवत्तित्वं चेतनाचेतनेष्वापे। यथा। प्रतापरुद्रस्य जयप्रेयाण- भेरीध्वनौ मूच्छति दिङ्मुखेपु। त्रासाकुला धान्तिमुपेत्य वृक्षान् पृच्छन्ति मार्ग रिपुभूमिपालाः ॥।४९। अथ मरणम्। मरणं मरणार्थस्तु मंयत्: परिकीर्त्तितः। यथा। 'पिअविरहं असहंती वहुआ णिअजीविअं डॅवेक्खंती। सेव्वइ जोहगं दष्खिणपवणस्स तणुं सॅमप्पेई॥। ५०॥

उन्मादं लक्षयति। उन्माद इति। भयसंनिपातेष्टवियोगधननाशादिभिंश्चि- नविभ्रान्तिरुन्माद इत्यर्थः। मत्रानिमित्तस्मितासंबन्ध प्रलापनिहेतुकधावनोपवे- शनोत्थानरोदनांदयोऽनुभावा भवन्ति। भयमूलमुन्मादमुदाहरति। प्रतापेति। स्पष्टमेतत्। 1.

मरण लक्षयति। मरणमिति। व्याध्यभिघाताभ्यां देहान्मनसोऽपायो हिक्का- श्वासादयनुभावो मरणमित्यर्थः । धनिकहेमचन्द्राद्यनुसारेण साक्षात्तदुदाहरण- स्यामङ्गलत्वात् तदुदयोगोऽत्र विषक्षित इत्याह। मरणार्थ इति। शारदातन- यस्तु मरणेऽभिनयो नास्तीत्येतत् काव्ये न पैठ्यत इत्याह। उदाहरति। पि- पति । प्रियविरहमसहमाना वधूर्निजजीवितमुपेक्षमाणा। सेवते ज्योत्खां दक्षि- णपवनस्य तनुं समर्पयति ॥ भसीकरणबुद्धयेति भावः।

छाया। I प्रियवरहमसहमाना वधूर्निजजीवितसुपेक्षमाणा। सेवते ज्योत्खां दक्षिणपवनस्य तनुं समर्पयति॥ १ प्रयाणम् R. २ प्रयत्नस्तु प्रकी्त्त्यते M/; प्रयत्नः परिकीत्यते Mr ३ निअ P. ४ उवस्खंती M. ५ जोण्हं T'. ६ दाहिण P. ७ समप्पेई P .; समप्पेहि M. ८ ग्रह° ।. ९ तत्रा t. १० कथ्यते t.

२६० प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

अथ त्रास: । आकस्मिकययाच्चितक्षोभस्त्रासः म्रंकीर्सते। यथा। पणअकुविआचिरेण वि वहुआ सोऊण घणघणत्थणिअं। दइअं सेरअसवलिआ आर्लिंगइ वेपमाणंगी ॥। ५१॥ अथ वितर्कः। संदेहाव कल्पनानन्सं वितर्कः पैरिकीर्तितः । यथा। गुणैस्ततासकं मम हृदयमन्यन्न गणिर्त सखीभिर्नालोचि क्षितिपतिरसौ दुर्लभ इति।

त्रासं लक्षयति। आकस्मिक इति। अकस्मादेवाकस्मिकम्। विनयादित्वात् स्वार्थे ठकूप्रत्ययः । तकारान्तत्वात् 'इसुसुत्कान्तात् कः' इति कादेशः । अव्य- यत्वाट्टिलोपः । तस्मात् भयात् भयहेतोरित्यर्थः । विद्युद्गर्जितभूकम्पादिजन्यः कम्पगात्रसंकोचरोमाञ्चमोहाद्यनुभावश्चेतश्रमत्कारस्त्रास इत्यर्थः । गर्जितमूलं त्रा- समुदाहरति। पणपूति। प्रणयकुपिताचिरेणापि वधू: श्रुत्वा घनघनस्तनितम्। दुयितं सरभसवलिता आलिङ्गति वेपमानाङ्गी॥। वितर्क लक्षयति। संदेहादिति। उपलक्षणं चैतत्। तेन संदेहविमर्शादिज- न्योऽनेकधासंभीवनात्मा भ्रूक्षेपशिरःकम्पाद्यनुभावो वितर्क इत्यर्थः। उदाहरति। गुणैरिति। गुणैर्महाकुलीनतादिभिः । तत्र क्षितिपतौ। अन्यद्दौर्लभ्यादिकं न गणितं मदीयहृदयस्य कामान्धत्वादिति भावः। सखीभिरिति विवेकवतीभि- रपीति भावः। ननु किं गतोदकसेतुबन्धेन इतः परं वा प्रियप्राप्तावुपायं चिन्त-

छाया। 1 प्रणयकुपिताचिरेणापि वधू: श्रुत्वा घनघनस्तनितम्। दयितं सरभसवलिता आलि्दृगति वेपमानाङ्गी। १ प्रकीर्ततितः M4. २ सोदूण M4. ३ ध्यणिद M .; 'घ्घणिअं T. ४ सरहस T"; सरमअ M .; सरमस M4. १ वेवमाणंगी 1"; तेपपाणांग P. ६ कम्पनान्यत्व P. ७ परिकीत्पंते R. ८ धर्नारोचि T. ९ दुर्वध Mg- १० संभावितात्मा t.

.रंसप्रकरणम्। २६१

उपायः को वा स्यात्तदभिगमने मुद्यति मनः कियान् कोऽयं कीटक् कियदवधिरन्तवर्यतिकरः ॥५२॥ तत्र सात्विकानां व्यनिचारिणां चानेकरससाधारणत्वान विशेषमपे- क्ष्योदाहरणं कृतम्। तथा हि शृङ्गारे सर्वेषामनुप्वेशः संभवति। हास्ये ग्लानिश्रमचपलत्वहर्षावहित्यानां संभव: । करुणे मदधृतिवीडाहर्ष- गर्वोत्सुक्योग्रताभिर्विनान्ये संभवन्ति। रौद्रे ग्लानिशङ्कालस्यदैन्यचिन्ता- व्रोडावेगजडताविषाद सृप्तिनिंद्ापरमारावहित्थाव्याध्युन्मादर्शेमाः न सं-

च चिन्तान्नासादयो यथासंभव मूद्याः । शान्ते निर्वेदधृती संभवतः। याम इत्युक्ते सोऽपि न प्रतीयत इत्याह। उपाय इति। तत्र हेतमाह। मुद्ति

वा दुरवमगमत्वेन दुश्निकित्सस्य मोहमह्दाव्याधेरानन्तर्यमपि दुर्लभमेवेत्याशये- नाह। कियानिति। गच्छता कालेन स्वयमेव मोहशान्तेः किं तया चिन्तये- त्याशङूक्य कालावधिरपि दुरवबोध एवेत्याह। कियदवधिरिति। व्यतिकरो व्यसनं विपत्तिर्मोह इति यावत्। एवमत्र संदेहेन कल्पनानन्त्याद्विवर्क इति भाव:। ननु विभावादिवत् सात्विकसंचारिणामपि तत्तद्रसप्रस्ताव एव किमिति नोदाहरणं कृतमत आह। तन्नेति। व्यभिचारिणामनेकरससाधारणत्वमुपपा- दयति। तथाहीतादिना। भावाद्यश्चित्तारम्भाः । लीलादयो गात्रारम्भा: । उभयेऽप्यनुभावाः । तदु- कम्। 'अनुभावश्रतुर्धा स्यान्मनोवाकूकायबुद्धिभिः।' इति। एतेपां योषिदालम्बनचेष्टारूपाणां यौवनजन्यानामुद्दीपनविभावत्वमपि प्राचामाचार्याणां संमतम्। अतः संकीर्णस्वरूपाणामेतेषां प्रकरणनियमाभावेना- १ यथा हि M. २ P. drops संमवति. १ मुप्त° R .; सुषुति M, ४ M. omits निद्रा. ५ 'शमत्रासा न संमवन्ति T, त्रासा न भवन्ति (i. e, शम is dropped) M. ६ रौद्राद्गत- निर्वेदो M. ७ T' drops अमर्ष. ८ °धृतिसंभवः Mg.

२६२ प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

अथ शाङ्गारचेष्टा निरूप्यन्ते। भावो हावश्च हेला च माधुर्य धैर्यमिसापे। लीला विलासो विच्छित्तिर्विध्रम: किलिश्चितम्।। मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितं तथा। कुतूहलं च चकितं विह्ृतं हास इसपि।। एवं शङ्गारचेष्टाः स्युरष्टादशाधा मताः ॥ तंत्रासां स्वरूपमुदाहरणं च। अंथ भावः। रसाभिज्ञानयोग्यत्वं भाव इसभिधीयते। यथा। 'रुद्दणरेंदस्स गुणे गाअइ बॉलन्णम्मि सेविस्संभं। लजेइ दरपुलइओ जुवइजणो जोव्वणे गाउं॥ ५३॥

यमेव स्वरूपनिरूपणावसर इत्यभिग्रायेणाह। अथेति । परिगगनादेवाडादशवि- धत्वे जातेऽपि कण्ठोक्तिर्मतान्तरेष्वेतेपायुच्चावचत्यमसतीति सूचयितुम्। सदप- झवस्तु भोजराजीयादिग्रन्थेषु द्रष्टव्यः। तन्न भावं लक्षयति। रसेति। बाल्ययोवनसंधावुत्पव्यशङ्गारविषय: प्रथ- मोऽन्तःकरणविकारो भावः इत्यर्थः । तदुक्तस् 'चित्तस्य विककृतिः सत्वं विकृते कारणे सति। ततोऽल्पा विककृतिर्भावो बीजस्यादिविकारवद् ।।' इति। उदाहरति। रुद्देति। रुद्रनरेन्द्रस्य गुणान् गायति बालत्वे सविस्रब्धम्। लजते दरपुलकितो युवतिजनो यौवने गातुम्।। अन्र यद्यपि ईपदर्ये दरशब्दोऽ- व्ययमिति त्रिविक्रमः तथापीपत्तमत्वमत्र विवक्षितम्। तेन दरपुलकितो दुर्ल- क्षपुलक इत्यर्थः ।

छाया। 1 रुद्रनरेन्द्रस्य गुणान् गायति बालत्वे सविसम्भम्। उजति दरपुलकितो युवतिजनो यौवने गातुम्॥ १ किलचिन्तितम् P. २ अन्रासाम् M .; आसाम् M4. ३ T' omits अथ. ४ वालत- गम्मि M. ५ विस्सम्मं T. ६ वुलइओ TV. • गाई .

रसप्रकरणम्। २६३

अथ हाव:। ईपद्टष्टविकार: स्याद्धावो हावः मकीर्त्त्यते। यथा। अन्नैवेषत्पुलिकित इँतिं। अथ हेला। सुव्यक्तविक्रियो भावो हेलेति पतिपादयते। थथा। मा होदु कस्स वि पेफुडं इइ सुध्धे कुणोसि वल्लहं हिंअए।

अथ माधुर्यम्। धोसिजइ तुह भाओ सव्वंगीणेदि पुलपहि॥

अभूषणेऽपि रम्यत्वं माधुर्यमिति कथ्यते। यथा। जितन्ैलोक्यलावण्या प्रकृत्या हरिणेक्षणा। कि तु भूषयितुं धत्ते भूषणानीति मे मतिः ॥५९॥ हाव लक्षयति । ईषदिति। दरशब्दस्य मुख्यार्थविवक्षायामिदमेवात्रोदाहरण- मित्याह। अन्नैवेपदिति। हेलां लक्षयति। सुव्यक्तेति। उदाइरति। मेति। मा भवतु कस्यापि स्फुट- मिति मुग्धे करोपि वल्लमं हृदये। घोष्यते तव भाव: सर्वाङ्गीणैः पुलकैः॥ माधुर्ये लक्षयति। अभूपण इति। अत एवोक्तं दशरूपके। 'सर्वास्वप्यव- स्थार्वनुत्वणत्व माधुर्यन्' इति। उदाहरति । जितेति। प्रकृत्या स्वभावेनैव न तु अयलेनेति भावः। जितं नैलोक्यं येन तत् तथाभूतं लावण्यं पूर्वोक्त: का- न्तिविशेषो यस्याः सा तथोका। अन्र स्वांभाविकसौन्दर्यस्य प्रसाधनविधिनि :- स्पृहत्वान्माघुर्यमिति भावः ।

छाया। 1 मा भवतु कस्यापि स्फुटमिति मुग्धे करोपि वल्भं हृदये। घोष्यते तव भाव: सर्वाङ्गीणैः पुलकैः॥ १ विकारस्तु भावो M. २ इत्यादि R. ३ परिकीर्त्यते R. ४ फुहइ T .; पुडंअ M. ५ कु. णपि T; कूणसि M. ६ हिहए P. उघसिज्जइ P. ८ माअ P4 भावो M. ९ °गी- णेहिं P. १० परहि P., M. ११ t. drops मुख्यार्थ,

२६२ प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

अथ शुङ्गारचेष्टा निरूप्यन्ते। भावो हावश्च हेला च माधुर्य धैर्येमिसापि। लीला विलांसो विच्छित्तिरविभ्रम: किलकिश्चितम् ।। मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितं तथा। कुतूहलं च चकितं विह्ृतं हास इसपि। एवं शृङ्गारचेष्टाः स्युरष्टादशावेधा मताः ॥ तत्रासां स्वरूपमुदाहरणं च। अंथ भावः। रसाभिज्ञानयोग्यत्वं भाव इसभिधीयते। यथा। 1रुद्दणरेंदस्स गुणे गाअइ बॉलत्तणम्मि सेविस्संभं। लजेइ दरपुंलइओ जुवइजणो जोव्वणे गाउं॥ ५३॥ यमेव स्वरूपनिरूपणावसर इत्यभिप्रायेणाह। अथेति। परिगणनादेवाष्टादृशवि- धत्वे जातेऽपि कण्ठोक्तिर्मतान्तरेष्वेतेपामुच्चावचत्वमस्तीति सूचयितुस्। सद्प- झस्तु भोजराजीयादिग्रन्थेषु द्रष्टव्यः। तत्र भावं लक्षयति। रसेति। बाल्ययौवनसंधावुत्पन्नशङ्गारविषयः प्रथ- मोऽन्तःकरणविकारो भावः इत्यर्थः । तदुक्त्तम् 'चित्तस्य विकृतिः स्त्त्वं विकृते कारणे सति। ततोऽल्पा विकृतिर्भावो बीजस्यादिविकारवत् ।।' इति। उदाहरति। रुद्देति। रुद्रनरेन्द्रस्य गुणान् गायति बालत्वे सविस्रब्धम्। लजते दरपुलकितो युवतिजनो यौवने गातुम्। अन्र यद्यपि ईपदयें दरशब्दोऽ- व्ययमिति त्रिविक्रमः तथापीपत्तमत्वमत्र विवक्षितम्। तेन दरपुलकितो दुर्ल- क्षपुलक इत्यर्थः । छाया। 1 रुद्रनरेन्द्रस्य गुणान् गायति बालत्वे सविस्रम्भम्। लज्ति दरपुलकितो युवतिजनो यौवने गातुम्।। १ किलचिन्तितम् P. २ अन्रासाम् M .; आसाम् M4. ३ T' omits अथ. ४ बालत- गम्मि M. ५ विस्सम्मं T. ६ वुलइओ TV. गाई M.

रसप्रकरणस्। २६३

अथ हावः। ईपदृष्टविकार: स्याद्धावो इाव: मकीर्त्त्यते। यथा। सत्रैवेषत्पुलिकित हूति। अथ हेला। सुव्यक्तविक्रियो भावो हेलेति पंतिपाद्ते। यथा। मां होटु कस्स वि पेफुडं इइ मु्धे कुणोसि वल्लह हिंमए।

अथ माधुर्यम्। घोसिजइ तुह भाओ सव्वंगीणेदि पुलपंह॥

अभूषणेऽपि रम्यत्वं माधुर्यमिति कथ्यते। यथा। जितनैलोक्यलावण्या प्रकृत्या हरिणेक्षणा। कि तु भूपयितुं धत्ते भूषणानीति मे मतिः ॥५९॥ हाव लक्षयति। ईपदिति। दरशव्दस्य मुख्यार्थविवक्षायामिदमेवात्रोदाहरण- मित्याह। अनैवेपदिति। हेलां लक्षयति। सुव्यक्तेति। उदाहरति। मेति। मा भवतु कस्यापि स्फुट- मिति सुग्धे करोपि वल्लभं हृदये। घोष्यते तव भाव: सर्वाङ्गीणैः पुलकैः॥ माधुर्ये लक्षयति। अभूपण इति। अत एवोक्तं दशरूपके। 'सर्वास्वप्यव- स्थासवनुल्वणत्वं माधुर्यम्' इति। उदाहरति। जितेति। प्रकृत्या स्वभावेनैव न तु प्रयलेनेति भावः। जितं त्ैलोक्यं येन तत् तथाभूतं लावण्यं पूर्वोक्त: का- न्तिविशेषो यस्याः सा तथोक्ता। अग्र स्वांभाविकसौन्दर्यस्य प्रसाधनविधिनि :- स्पृहत्वान्माघुर्यमिति भावः ।

छाया। 1 मा भवतु कस्यापि स्कुटमिति सुग्धे करोपि वल्लभं हृदये। घोष्यते तव भाव: सर्वाङ्गीणैः पुलकैः॥ १ विकारस्तु भावो M. २ इत्यादि R. ३ परिकीर्त्यते R, ४ फुहइ T .; पुडंअ M. ५ कु- णसि T; कूणसि M. ६ हिहए P. उघसिज्जइ P. ८ माअ P .; भावो M. ९ °गी- णेहिं P. १० एहिं P .; M. ११ t. drops मुख्यार्थ,

२६४ प्रतापरुद्रीये रस्षापणसमन्विते

अथ धैर्यम्। शीलादलङ्धनं नाम धैर्यमिसभिधीयते । यथा। 'कुलवंहुआणं ण जुजइ मजाओलंघनं हु विसमे वि। रुद्दणरिंदगुणा उण हिअअहराः किं णु कादव्वं ।५६। अथ लीला। तियानुकरणं लीला वॉग्भिर्गसाथ चेष्टितैः । यथा। 2पेछंह सहिअ एसा लच्छी रण्णो पआवरुद्दस्स। चरिआइ अणुर्कुंणंती रेण्णीसु पइव्वआ जाआ ॥५७॥ धैर्ये लक्षयति। शीलेति। उदाहरति । कुलेति। कुलवधूनां न युज्यते म- र्यादालङ्गनं खलु विपमेऽपि। रुद्रनरेन्द्रगुणाः पुनर्हदयहराः किं नु कर्त्तव्यम् । विषमे विपद्यपि। लीलां लक्षयति। प्रियेति। उदाहरति। पेच्छहेति। प्रेक्षथ सख्य एषा लक्ष्मी राज्ञः प्रतापरुद्रस। चरितान्यनुकुर्वती राज्ञीपु पतिव्रता जाता।। अत्र लक्ष्मी- र्नाम काचिव्वायिका प्रियचिरतानुकरणाल्लीलावती जातेत्यर्थः । तस्या: पातिन्रत्ये हेतुत्वमुक्तं सर्वज्ञसोमेश्वरेण। 'भुक्ते भुङ्गें या पत्यौ दुःखिते दुःखिता यदि। मुदिते सुदितात्यर्थ प्रोपिते मलिनाम्बरा ॥ सुसे पश्चाचु या शेते पूर्वमेव प्रबुध्यते। नान्यं कामयते चित्ते सा विज्ञेया पतिव्रता ॥' इति। राज्यलक्ष्मीरपि दानभोगादावत्यन्तंननुकूला राज्ञि निश्चलाभूदिति व्यज्यते।

छाया। 1 कुलवधूनां न युज्यते मर्यांदालङ्घनं खलु विषमेऽपि। रुद्रनरेन्द्रगुणा: पुनर्हृदयहराः किं तु कर्त्तव्यम्॥। 2 प्रेक्षथ सख्य एपा लक्ष्मी राज्ञः प्रतापरद्स्य। चरितान्यनुकुर्वती राज्ञीपु पतित्रता जाता ॥ १ वहुआए M. २ लज्जाआ M. २ लंघणं V. ४ क्खु P. ५ वाग्पिगत्यादिचेष्टितैः P. ६ पेछह P. ७ सहिओ T', M. ८ चरिआई P. ९ कूणंती M. १० रणगी ख P.

रसप्नकरणम्। २६

अथ विच्छित्तिः। विच्छित्तिरतिरम्यत्वं स्वल्पैरपि विभूषणैः । यथा। 'कस्स कप केण किंभ काअइपुरइंछिआणं सुंदेरं। साहारणभूंसाए पिसहि तेहेोक्करमणिजं ॥५८ ॥ गथ विलास:। तात्कालिको विकार: स्याद्विलासो दयितेक्षणे। यथा। सहेल पश्यन्त्या: प्रक्ृतिसुभगं रुवनृपर्ति तैदात्वप्रत्युद्यद्विविधललिताटोपमधुरम्।

घृगाक्ष्यास्तारुण्ये कुसुमशरशिल्पं विजयते॥। अथ विभम: । विभ्रमस्त्वरया काले भूपास्थानविपर्ययः। विलासं लक्षयति। तात्कालिक इति। विलासो नेत्रभ्रूवऋ्रकर्मणां विशेष इत्यर्थ: । उदाहरति। सहेलमिति। व्याख्यातमेतच्वायकप्रकरणे (५९) प्रौढो- दाहरणप्रस्तावे। विच्छित्ति लक्षयति। विच्छित्तिरिति। उदाहरति। कस्सेति। कस्य कृते केन कृतं काकतिपुरन्ध्रीणां सौन्दर्यम्। साधारणभूपया यत्सखि त्रैलोक्यरमणी- यस् ॥ साधारणभूपया स्रकचन्दनताम्बूलादिन्पि केन कृतमित्यनेन सौन्दर्यस्य विधातृशिल्पवलक्षण्यं प्रतीयते। कस्य कृत इत्यनेन भोक्ता तदनुरूपो नोपल- भ्यत इति। विभ्रमं लक्षयति। विभ्रम इति। काले प्रियसमागमादिसमये। त्वरया मद- नावेशादिसंभ्रमेणेत्यर्थः। भूपाणां हाराङ्वदादीनां स्थानविपर्ययः स्थानव्यत्यास छाया। 1 कस्य कृते फेन कृतं काकतिपुरस्त्रीणां सौन्दर्यम्। साधारणभूपया प्रियसखि बैलोक्यरमणीयम्।। १ "इव्थिमणसुनदेरे T"; इन्धीआणं सुन्दरें M. २ साधारण° M. ३ मूसाप वि M. ४ ज सहि T', M. १ तेलोद्व0 T. ६ महासं M. " तदा तु प्रत्यु° R. ८ °स्ताहृण्यं Mr ९ In the commentary the order of treatment is विभ्रम, वि्छितति and विलास. 34

२६६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

यथा। सोऊण सहीमुहदादो दिवसो विरेतोत्ति संममेण वह। हैत्थेसु णेउराइं चेरणेसु कुंणइ वैलआइ॥। ५९ ॥ अथ र्किलकिश्चिंतम्। रोपाश्ुहर्पभीसांदे: संकर: किलकिच्चितम्। यथा। भोहैर गरणादे विअणंमि पडंचलं मिअल्लीए। वेवइ तणू वि णैबइ भुंउडी अवि गग्गआ वाआ।। ६० ॥ अथ मोट्टायितम् मोट्टायितं स्यादिष्टस्य कथादौ भावसूचनम्। इत्यर्थः । उदाहरति। सोऊणेति। श्रुत्वा सखीमुखादिदसो जिरत इति संभ: मेण वधू: । हस्तयोर्नूपुरे चरणयो: करोति वलये ॥ शुत्दा सखीसुखाद्दिवसो विरत इति प्रियासकचित्ततया स्वयं दिवसावसांनमपि न जानातीति भाव:। सतः संभ्रमेण वधूईस्तयोर्नूपुरे चरणयोर्वलये चे करोति। किलकिञ्चितं लक्षयति। रोपेति। उदाहरति । गेण्ह इति। गृह्ृति नर- नाथे विजने पटाज्ल मृगाक्ष्याः । वेपते तनुर्दिनृत्यति भ्रुकुव्यपि गङ्गदा वाच: ॥ अंत्र भयादिविकाराणा कम्पादीनां मेलनात् किलकिचितम्। भोट्टायितं लक्षयति। मोट्टायितमिति। प्रियगुणकंथनादौ स्वाभिलापप्रकटनं

छाया। 1 शुत्वा सख्ीयुखादिवतो विरत इति संघमेण वधू:। हस्तयोर्नपुराणि चरणयो: करोति वलयानि॥ 2 गृदति नरनाथे विजने पटाञ्चलं मृगाक्ष्याः। वेपते तचरपि नृत्यति धुकुव्यपि गद्गदा वाच: ॥ १ दिमहो M. २ विरओोति M. ३ हत्ते M. ४ णोठराई M .; जूपुराई P .. १ चल- णेसु M. ६ कुलई P .; कूणइ M. वलआई P, ८ किलचिन्तितम् P. ९ क्रोधाश्र0 पv. १० भीत्यादिसंकर: R. ११ किलचिन्तितम् P. १२ गेल्लति P .; गह्न्ते M. १३ काकइणाहे T' .; णरणाह्दो P. १४ व्विणज्इ P. १५ मिठडी P. १६ विअ Mo १· वाचा P. १८ मावसूचितम् R. १९ वलयति t. २० कथनाद्य P.

रसप्रकरणम्: २६७:

यथा। मंहुराइ रुद्दणरवइचेरिआइ वहए सुणतीए। तणुगोवणेण पअडो जह भोओ ण तह पुलपहिं॥ ६१॥ अथ कुट्टमितम्। .. संगर्देऽपि सुखाधिक्यं रतौ कुद्टमितं मतम् । यथा।

रकैर्विस्तमानसां प्रियससीमालोक्य जातत्रपा। वैघात्यं निजमात्मवल्भक्टतां रागान्यतां जानती सद्यो नय्मुखेन्दुरिन्दुवंदना क्षोणीं लिखन्ती सिता॥। ६२। मोहायितमित्यर्थः । उदाहरति। महुराईति । मधुराणि रुद्रनरपतिचरितानि वध्पा: शुण्यत्याः। तगुगोपनेन पकटो यथा भावो न तथा पुलकैः ॥ पुलकानां

'गुणान् वर्णयति स्वैरं वीक्षते भावमन्थरम्। रोमाज्ो गद्गदपदा वाकू स्वेदश् कपोलयोः ॥ विसम्भकथनं दूतया सत्समागमचिन्तनंम्। एवंगुणस्तुतिभवा भावा मन्मथसूचका: ।।' इति। कुद्टमितं लक्षयति। संगर्द इति । केशाधरादिग्रहे. सत्यपि' बहिःप्रकोपजन- कोउन्त:सान्द्रानन्दत्वं कुट्टमित मित्यर्थः । उदाहरति । निर्मर्यादेति। निर्मयांदो निर्दयप्रवृत्तो मनोभवोत्सवकेशाधरग्रहादिकामकीडैव कथावादस्तस्य विस्रम्भ कर्णेगपेरुच्छङ्गलत्वसूचकैर्नसदन्वपदादिद्वी रेणेति भावः । 'सम्यकर्णयो रमि- जपो:' इतचूप्रत्यये 'तत्पुरुपे कृति बहुलम्' इति संसम्या अलुक। वैयात्यं धाष्टर्चम्। धत्मवल्लभकृतां तत्संबन्धिनीमित्यर्थः। करोत्यर्थस्य घावर्थसामान्य- स्वात् विशेषपर्यचसानम्। रागान्यतां विशुदलविद्दारहेतुभूतामिति भावः ।

छाया। 1 मधुराणि रड्रनरपतिचरितानि वध्वा: शृण्वत्या। तनुगोपनेन प्रकटो यथा भावो न तथा पुलकैः॥ १ भहुराई P. २ चरिभाइं P. १ वहू पणं (वथ्वाः ननु) T. ४ पकमो P. ५ भावो M. ६ तह्ा P. • भवोद्गव° P. ८ गुणान् न गणयंति t. ९ कोपने .for प्रकोपजनको t. १० द्वारोते मावः t.

२६ट प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ विन्वोक:। मनाक् मियकथालापे विव्वोकोडनादरक्रिया। पथा। लक्ष्मीः सद्मनि निर्भरं विहरतां क्षोणीभुजालम्बन- क्रीडां नैव जहातु किं च सततं वाणी सुखे खेलतु। शांतं रुद्रनरेश्वरस्य बहुभिर्विश्ञातपूर्वैः प्रिय- व्याहारै: कृतमेव दूति मदनश्चापाय संनह्यतु ॥ ६३ ॥ अथ ललितम्। सुकुमारोऽङ्गविन्यासो ललितं परिकीनर्यते। यथा।

सहेलं व्यावल्गत्करवलयनिकाणसुभगम्। सितज्योत्जावीचीतरलवचनं रुद्रनृपतेः पुरन्ध्ीणामास दिंनुरहास सेवाविलसितम् ॥। ६४॥ अन्न लिखन्तीति वर्त्तमानापदेशेन तत्कारणभूताया लज्ाया अविरामः सूच्यते। अन्नाभूतपूर्वसंभोगचिह्हसाक्षात्कारेण विस्मयमानां भ्रियसखीं प्रेक्ष्याधुना मन्दाक्ष- मन्थरस्वेन शातचरकेशाधरादिग्रहदुःखतया तादात्म्यसुखातिभूमिसूचनात् कुट्ट- मितमििति भाव: । विग्योकं लक्षयति। मनागिति। उपलक्षणमेतत् । तेन गर्वाभिमानादिना दयितेऽप्यनादरकरणं विव्वोक इत्यर्थः । उदाहरति। लक्ष्मीरिति। अयि सखि स्वय्यचिरतकोपार्या लक्ष्म्यादिनायिकासु नानाविधविहारैः प्रेयसीपदं लभमानासु सव पुनर्नावकाशो लभ्यते। प्रियो हि प्रियाणि कथयतीत्येवं प्रियप्रेपितया दूत्या कथिते मानग्रन्थिग्रंथितहृद्यतया मरणेऽपि कृतसंकल्पाया अनादृतग्रियकथाया नायिकाया वचनमेतत्। अत एवायं विव्वोक इति भावः। ललितं छक्षयति। सुकुमारेति। उदाहरति। पदेति। अनुगतं रहोऽनुरहस- मिति प्रादिसमासः । अनुगतं रहोऽस्िचिति बहुव्रीहिर्देति पक्षमश्जरीकारः। 'अन्ववतप्ताद्रहसः' इति समासान्तोऽच् प्रत्ययः। अन्रान्धरनायकपुरन्ध्रीणामे- १ सादरम् M- २ तिष्ठतु P. ३ ख्यातम् M2. ४ रसनम् P. ५ °निकाण M. ६ दनुरमससेवा° R. · 'गृद्दीत t.

रेसमकरणम्। २६९

अथ कुतूहलम्। कुतूहलं रंम्यदृष्टौ चापलं पैरिकीर्त्त्यते। यथा। वीररुद्रमधिरूढसिन्धुरं द्रष्टुमन्ध्रनगरीपुरन्ध्रयः। कुर्वते रचितसंक्रमत्वेरास्तुङ्गसझशिखराधिरोहणम् ।६५॥। अथ चकितम्। चकितं भैयसंभ्रम: । यथा। अविक्ञातायातं स्वमकथितमाल्यापि हसितुं

कान्ससेवायां मेंणिम्ीरादिशिज्जितम शुलस्य करचरणविन्यासस्य क्रीडासहेल- पदाभ्यामालापानां मन्दहासमधुरत्वकथनेन च सौकुमार्यप्रतिपादनाल्ललित- मिति भाव:। कुतूहलं लक्षयति। कुतूहलमिति। उदाहरति। वीरेति। अधिरूढसिन्धुर- मारूढगजम्। रचितसंक्रमत्वरा: कृतगंतिवेगाः। उत्सृष्टलीलागतय इत्यर्थः । तुङ्ग- सग्शिखराधिरोहणं हर्म्याग्रारोहणं कुतूहलात् कुर्वते। चकितं लक्षयति । चकितमिति । उदाहरति। अविज्ञातेति। पश्राद्धागे पादन्यासमान्धेन अज्ञातं प्रियानवगतमायातं स्वस्यागमनं यस्य तं तथोक्तम्। हसितुं परिहसितुं परिहासार्थमित्यर्थः । आल्या सख्याप्यकथितं स्वमात्मानं हठा- दहच्छया उत्पश्यन्त्याः । आसीनैस्तिष्ठन्त ऊर्ध्चमवलोक्यन्त इति भावः । अत एव

त्यर्थः । तथा उदच्विता ऊर्ध्वप्रसारिर्तापाङ्गो दशो यस्यासतथोक्तायाः । तल्लक्षणं भावप्रकाशे। · 'मीलनोन्मीलनावृत्तिर्यत्र तचकितं विदुः। अपाङ्गयोरूर्थ्वभागावलोक नमुद श्चितम्।।' इति। दिलासान् 'तत्कालिको विकार: स्याद्विलासो दयितेक्षणे ' इत्युक्तलक्ष- • १ परिकीर्त्तितम् R. २ मान्ध्र' M. ३ संभ्रम P. ४ ज्वरा R. ५ मूयसंभ्रमः R. ६ मल्पाति हस्तितम् B .; मल्पोपह्सितम् B. ७ मणिमयमध्जीरा° t. ८ °तापाङ्गाश्र t.

२७० प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

विलासानुद्वेलानुदितमदनान वीक्ष्य सुतनो- स्तथैव प्रत्येतुं पुनरवनिपाल: स्पृहयति ॥६६॥ अथ विहृतम्। विह्वतं पाप्तकालस्य वाक्यस्याकथनं हिया। यथा। प्रतापरुद्रस्य भुजान्तरस्थां कल्हारमालामसुना स्पृशेति। स्तनद्वये पत्र लिपि लिखन्तीं सर्खी वधू: पश्यति साभिमानम्।। अथ हंसितम्। आकस्मिकं तु हसितं यौवनादिविकारजम्। यथा जह जह हसइ मिअच्छी जौवेणलच्छिसिस्जिम महुरं। तह तह कुसुमेसुसरा विभसंति पिअस्स आासा में।। .. 4

णानू वीक्ष्य तथैवालिङ्गनादिसत्कारमनुभूयैवेत्यर्थः। पुनः प्रत्येतुं सत्या पुनरागन्तु. मित्यर्थः । सर्वोऽपि मदनमहोत्सवश्चकितसुखस पोढशी कलां नार्हतीति भाव:। विहृतं लक्षयति। विद्ृतमिति। प्राप्तकालरयावसरोचितस्येलर्थः। उदाह- रति। प्रतापेति। भुजान्तरस्थितां वक्षःस्थिताम्। अमुना सतनद्वयेन स्पृश आलिद्वेत्यर्थः । इतीत्थमाशिपमुक्तेति शेपः । साभिमानं सखीवचनस्येष्टत्वाय् सकृत्निमकोपमित्यर्थः । पश्यति न पुनः किमपि झूते लजयेति भाव: ! हसितं लक्षयति। आकस्निकमिति। यौवनादिविकारजं न तु हास्यवद् द्वेपमावादिविकारजमित्यर्थः । अत एवाकसिकमहेतुकम्। ध्याख्यातमेतद् । उदाहरति। जहेति। 'यथा यधा हसति यृगाक्षी यौवनलक्ष्म्या शिक्षिता मधुरम्। ..

तथा तथा कुसुमेषुशरा विकरान्ति प्रियस्य आशा च।

1 यधा यथा हसति मृगाक्षी यौवनलक्ष्मीशिक्षिता मधुरं। छाया।

तथा तथा कुसमेपुशरा विकसन्ति प्रियस्य आशा च।। १ हास: B. २ जोव्यणलळ्छीप T' (योवनलक्ष्म्या), जौव्वणलण्छीप M. १ ०सिछ्धिमा P. ४ मा M.

.रसम्रकरणम्। २७१

रुप्यन्ते। चक्षुःप्रीतिर्मन:सङ्ग: संकल्पोऽय पलापिता। जागर: कार्श्यमरतिली्जासागोऽथ संज्वरः।। उन्मादो मूच्छनं चैव मरणं चरमं विदु:। अवस्था द्वादश मता: कौमशास्त्रानुसारतः॥ केचिदंशावला इति कथयन्तिं। आसां सेरूपमुदाहरणं घ। आदराददर्शनं चक्षुःगीतिरियभिधीयते।

अन्र यौवनजन्येन मदनोद्वीपकेन मृगाक्षीहसितेन प्रियमनोरथः पृथुलीभक- वीति भाव:। हतथं रससामग्री निरूप्य शुद्धारास्पदकमनिमित्तभूता द्वादशावस्था निरूप- यति। अथेत्यादिना। शुद्धारस्येति। सामर्थ्याद्योगाल्यविप्रलम्मशक्कारस्ये- स्यर्थ: । कामशा्ानुसारत इतयनेन अलंकारशाखत्रे संख्यासंज्ञादौ 'विशेषोऽस्ती ति सूच्यते। अत एवोकं भावप्रकाशे w .. 'दशधा मन्मथावस्था भवेद् द्वादशधापि वा।

उद्ेगोऽय प्लाप: स्यादुम्मादो व्याधिरेव घ। जाळ्यं मरणमितयाधे द्वे कैथ्विद्वर्जिते बुघैः ॥' इति। अन्ये तु 'हडमन:सजसंकल्पा जागरः कशता रतिः। हीतयागोन्मादमूर्च्छान्ता इत्यनदशा दश ॥' इत्याहुः। तदेतदाह। केचिदिति। आसां क्मेण लक्षणोदाहरणे दर्शयति। आदरादित्यादिना। तत्र प्रत्यक्षचि- . १ ब्रीडा R .. २ मूर्च्छना R. ३ कामंश्राखानुसारिमि: M. ४ केंचित्तु दया P. ५ स्वरूप निरुप्यते उदाहरणं घ P. ६ विशेषो नास्तीति P .-

२७२ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

यथा। 'सहि पसो रुद्दणिओ णेअणाणमतकिओत्सओ जोओ। मअणो व मुत्तिमंतो चंदो विअ मुक्कलंछणो पुण्णो ।। ६९ ।। अथ मनःसङ्ग: । मनःसङ्ग: मियतमे निसं चित्तस्य विश्रमः ।

यथा। *सइ मंह मेंणो विलैगइ रुद्दणरेदम्मि कीस कुविआओ। तेणाहं वि विर्भुका हेलाओ तुहेसु का वत्ता॥ ७०॥

त्रस्वप्ादौ सादरं प्रियदर्शनं चक्षुःप्रीतिरित्यर्थः । उदाहरति। सदीति। सखि एंप रुद्रनृपो नयनयोरतर्कितोत्सवो जातः । मदन इव मूर्ततिमान् चन्द इव मुक्तलाम्ठन: पूर्णः ॥ अत्र राज्ञो नेत्रोत्सबत्वादिप्नतिपादनेन तदर्शनेऽत्यादर: प्रतीयते।

मनःस्ङ्ग लक्षयति। मन इति। सर्वदा प्रियविश्रान्तचित्ततवं मनःसङ्ग इत्यर्थः । उदाहरति। सईति। सदा मम मनो विलगति रुद्रनरेन्द्रे कस्मात्. कुपिताः । तेनाहमपरि विमुक्का सख्यो युप्मासु का वार्त्ता॥। सह सदा। 'इस्स- दादिपु' इति सूत्रेणात्राकारस्येकारादेशः। कस्मात् कुपिता यूयमिति शेपः। तेनाहमपि विमुक्ता संनिहितापीति भावः। सख्यो युप्मासु का वार्त्ता व्यवहि- तास्विति भावः । तरमान्न मे युष्मदुपालम्भभाजनत्वमिति भावः ।

छाया। 1 सखि एप रुद्रनृपो नयनयोरतर्कितोत्तवो जातः। मदन इव मूर्तिमान् चन्द्र इव मुक्तलाव्छन: पूर्णः॥ 2 सदा मम मनो विलगति रुद्रनरेन्द्रे कस्मात् कुपिताः। तेनाहमपि विमुक्ता सख्यो गुप्माछ का वार्त्ता।। १ णिवो M. २ णअणस्स M. ३ मतकि M. ४ ओस्सओ T', उसवो M. ५ संजामो M. ६ व्. P. ७ विभ्रम: R. ८ सहि P .; सई M. ९ मम P. १० मणं M. ११ विलग्गाइ M. १२ णरिदम्मि M. १३ कुरिआसि P., M. १४ विमुत्ता M. १५ हलावो M .; सहिओ P. १६ तुहमु M.

रसपकरणम्।

अथ संकल्प: । संकल्पो नाथविषयो मनोरथ उदाहृतः ।

यथा। 'दरहसिअंगम्भिआई सिणेह सिणिध्धाइ राअभेरिआइ। .. रुंद्दणिवविलोइओई कहं णु मेहंमि णियदति॥ ७१॥ अथ प्रलाप: ।

मलाप: पियसंश्चिष्टगुणालाप उदाहृतः ।

संकल्प छक्षयति। सकल्प इति। उदाहरति। दरेति। दरहसितं मन्द- सिमितं तद्गर्भितानि संभोगौत्सुक्यसूचकानीत्यर्थः। 'कटाक्षैर्हासगभैंस्तु संभो- गौरसुक्यभावना* इति वचनात्। सेहखिग्धानि रागभरिवानि। मेहो नामा- र्द्ान्ति:करणतवम्। तदुकम्।

'मनसो यद्रवीभावो विषयेषु ममत्वतः। भयराष्ट्रावसानात्मा स एव खेह उच्यते ।।' इति। तटाकर्पो रागः । तदुकम् । 'दुःखमप्यधिकं चित्ते सुखतवेनैव रज्यते। येन रोइग्रकर्पेण स राग इति कथ्यते।।' इति। रुद्रनृपविलोकितानि कदा मयि निपतन्ति। प्रलापं लक्षयति। प्रलाप इति। प्रियगुणस्तुतिः प्रलाप इत्यर्थः। उदाह

छाया। . . 1 दरहसितगर्भितानि घेहजिंग्धानि रागभरितानि। रद्रनृपविलोकितानि कथ नु मयि निपतन्ति॥ १ इसिद" M. २ गम्भिणाई T'. २ सिणह° M. ४ 'सिणिधा P. ५ मरिआई P. ६ रुद्दणिवलोइ M. ७ दाई M. ८ कइ आणु T (कदा नु ); का पणु M. ९ मममि T .. १० दंदि M. ११ संसृष्ट0 M. 35

प्रतापरुद्ीये रलापणसमन्विते

यथा। 'तह णिउणो तह महुरो तह सुहभो तैह सोम्मसस्भाओ। एको रुदणिवो विअ इदि गोट्ठी पोढमहिलाणं॥ ७२॥ अथ जागर:। जागरस्तु विनिद्रत्वम्। यथा 'गमिअं र कहं वि दिणं चंदादवदूसहा णिसा दीहा। मअणो वि पुंखिअसरो णिद्दा वि णियो वि णो पंद ।। ७३॥ रति। तहेति। तथा निपुणो विद्ग्धः कृत्यवस्तुपु चतुर इत्यर्थः । तथा मधुरः प्रियदर्शन: प्रियंवदो वा। तथा सुभगो गम्भारगुणो नायकविशेषः।तल्लक्षणं वक्ष्यामः । तथा सौम्यस्वभाव: सुशील एको रुदरगुप एवेति गोषठी गौठमरि- लानाम्। सर्वत्र तथाशब्द: पूर्वानुभवपरः। अत्र निपुणादिगुणयोगात् प्रताप- रुद्र एवासाकमभिगम्य इति प्रौठाडना: प्रसङ्क कुर्वन्तीति भाव:। शद एवोफ मावभकाशो। 'महोदयो महाभाग्य: कृतज्ञो रूपवान् युवा। मानी सुशील: सुभगो विदग्धो वंशसंभदः ॥ अहर्निद्रो मधुरवागभिगम्यो भवेत् धिये: ।।' इति। तथा निपुणस्तथा मधुरस्तथा सुभगस्तथा च सौम्यस्वभावः। एको रुद्र नृप एवेति गोष्टी प्रौढमहिलानाम् ।। रद्दणिवो विअ रुद्रनृप एव 1 विभवेअ अवधारणे इृत्यवधारणार्ये विभवेग इस्येतौ शब्दौ निपातितौ। जागरं लक्षयति। जागर इति। उदाहरति। गमिअमिति। गमितं कंथ- कंथमपि दिनम् प्रियागमनप्रतीक्षणादिभिरिति भावः । चन्द्रातप्दुःसहा जिश्ञा-

'1 तथा निपुणस्तथा मधुरस्तथा सभगस्तथा सौम्यस्वभावः । छाया।

एको रुद्रनृप एवेति गोषठी प्रौदमहिलानाम् ॥ 2 गमितं कथमपि दिनं चन्द्रातपदःसहा निरादीघा। मदनोऽपि पुद्ितशरो निद्रापि नृपोऽपि नो एति॥ :१ सुदवो H. २ तअ 1. २ समाओो P .; सम्भावो M. ४ एव् P. ५ विनिद्रत्व विरहादि- समुद्रपम् T'. ६ कह कह वि (कथंकथमपि) T .; किह किह M. -हीदा P. ८ गिषो M. ९ वेइ M. १० ममिगम्यते t. ११ बिया t.

-1

रसप्रकरणम् ।

अथ कारश्यम्। काश्यमङ्गस्य तानवम् यथा। चन्द्रास्ये कथमम्कलीयकमिदं केयूरितं ते सखि प्रेम्णा प्रेयसि वैभवैः स खलु को भूमे: सपली यत:। ज्ञातं मानिनि काकतीयतृपतौ सकाति सत्यं शुभे श्यामानी स जलु सिरां रमयते त्वां तां च शैलस्तनीम्।।७४। अथारतः।

थत एव दीघों। मदनोऽपि पुंसितशरो नृपोऽपि निद्धापि नोपैति। खवमसमा- गमरवापि परिपन्थी जागरहतको जागर्त्तीति भावः। काश्यमाइ। काश्यमिति। उदाहरति। चन्दरास्य इति। अङ्कुलीयंक मिति। 'जिह्वामूलाङुलेश्ठः' इति छप्रत्यये स्वार्थिकः कनप्रत्ययः। केयूरित मजदीकृतमित्यर्थः। नायिकाह। सखीति। प्रेम्णां प्रेमादीनां- प्रियविपयरत्यव स्वाविशेषाणामित्यर्थः । तदुक्कम्। 'प्रेमा मान: प्रणयः खेहो रागोऽनुरागश्र। शङ्करपल्लवकलिकाकोरकफलभोगभागयं क्रमशः।।' इति। 'सस्तमी शौण्ठैः' इति वदादयर्थलाभः । सखी प्रेमविषयं पृष्छति। स सह कः इति। नायिकोत्तरमाह। मूमेरिति। यत इति। सार्वविभक्िक- स्तसिः । येनाइं भूमे: सपली भवेयं स दत्यर्थः । सखी नायिकाभिन्रायमुद्घाटयति। शातमिति। नायिकाङ्गीकरोति। म- लीति : भूछल्पायास्तवापि सर्वथा तद्वदेवोपभोगो भविष्यति किसेतेन कारश्ये- नेति सखी नायिकामुपलालयति। शुभ इति। श्यामाङ्ीं यौवनयुक्ताङ्ीमन्यत्र कष्णाद्गीन्। शैलस्तनीं शैलसदशस्तनीमन्यत्र स्तनायमानशैलामित्यर्थः । भरति एक्षयति । अन्यन्नेति। प्रियव्यतिरिक्तविषयवैराग्यमरतिरिसर्थः। १ मूमिः M .; मूर्मे P. २ ता व्वा च R., M.

२७६ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

यथा। दूसेइ चंदसिट्ठि गिंदइ मेलआणिलस्स मोहापप। ऊसवपरमुही सा सुहअ तुमं कि णु मंतेसि॥ ७५॥ अथ बीडात्यागः। यथा 'लंधिअमहिलारसेमहं तह भणिअं मअणदु्विणीदाए। जह सोऊण गुरुअणो ओसरइ विलज्िओ दूरं ॥ ७६॥ अथ ज्वर:। तापाधिक्यं ज्वरो मतः। - यथा। मोहसिसिरावआरा बंहुआ विरहज्रेण गंरुपण। दार्णि रुदंणरेसर कांखइ तुह दंसेणामिअअं।। ७७॥ उदाहरति। दूसेईति। दूपयति चन्द्रसृषटि निन्दति मलयानिलस्य माहात्म्यन्। उस्सवपराठ्मुखी सा सुभग तवं किं नु मन्त्रयसे। सुभग त्वमिति। सुमगो नाम नायकविशेष: । तदुष्म्। 'सपलीनखदन्तादिचिहं यत्र न दृश्यते। विसार्यमाणमानेर्ष्य: सुभगः सोऽभिधीयते ॥' इंति। अत एवात्र विपयान्तराद्वैराग्यलिग्ाभावेन प्रेमास्पदत्वं द्रष्टव्यम्। रज्ात्यागमुदाहरति। क्गिएति। रद्वितमहलासमयं तथा भगितं मद- मदुर्विनीतया। यधा श्रुत्वा गुरुजनोऽपसरति विलजितो दूरल्॥ रुद्धितमहिला- समयं सुरतव्यतिरिककाले लजा स्त्रीसमयः । कि विलम्व्यते चुम्बनादिकमि- हेदानीमेव कर्चव्यमित्यादिकं तथाशब्दार्थः । ज्वर्र लक्षयति। तापेति। उदाहरति। मोहेति। मोघशिशिरोपचारा वधू- .र्विरहज्वरेण गुरुणा। इदानीं रुद्रनरेश्वर काङक्षति तव दर्शनासृतकम् ॥

1 दृपयति चन्द्रसृष्टिं निन्दति मलयानिटस्य माहात्म्यम्! छाया।

उत्तवपराक्रमुखी सा सुभग त्वं कि तु मन्त्रयसि।। 2 लह्वित्तमहिलासमयं तथा भणितं मदनदुर्विनीतया। यथा श्ुत्वा गुरुजनोऽपसरति विलजिती दूरम् ॥ 3 मोघशिशिरोपचारा वधूर्विरहज्वरेण गुरुणा। इदानीं रद्रनरेध्वर काद्क्षति तव दर्शनामृतम्। १ दूसअइ P. २ दि्ट्टिं TV., P. ३ णिदह TV. ४ मणआ P. ५ माहाणं P; माइप्पं M. ६ परम्मुहा M. ७ दुमं M ८ लज्जात्याग: T ९ समअं M. १० वहूआं M, ११ गुरुएण M. १२ 'नरेसर P. ११ किरइ M. १४ देसणामअमं T'. (मृतकम् ), M.

रसप्रकरणम् । २७७

उन्माद्मरणयो: प्रागेवोदाहरणं दर्शितम्। अथ मूर्च्छा। सूर्च्छ त्वभ्यन्तरे वृत्तिर्वाहेन्द्रियनिमीलनाद्। यथा ।. 1चिंतअतिए णरेदं दह्ुूं हिअअडितं मीअच्छीप। करणाइ बाहिराई विसंति अभ्मंतरं वि सुप्णाए।। ७८ ।। अथ शुझारः । स च द्विविधः । संभोगो विप्रलम्मश्च। 'संयुक्त- योस्तु संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः' इति शृङ्गारतिलके कथितम्!

नानन्त्यादेकविधत्वेन गंणना कता। यथा।

अवस्थाद्वयं व्यभिचारिप्रस्ताव एवोदाहतमियाह। उन्मादेति। स्थायिभाव- सहकारित्वेनोपाधिना संचारिख्म्। रसास्त्रादनिमित्तेत्वनोपाधिना भवस्थात्वं वेति विवेक: । मूर्च्छी लक्षयांते। मूर्च्छेति। बाखेन्द्रियाणां चक्षुरादीनां निमीलनं स्वस्व- विषयग्रहणाभावः । अत एवाम्यन्तरे अवृत्ति: शून्यान्तःकरणत्वमित्यर्थः। उदा- हरति। चिन्ततीए इति। शून्यायाश्चिन्तया शून्यान्त:करणाया इत्यर्थः।

र्त्वेऽपि पृथगुदाहरणं चमत्कारविशेपद्योतनायेति द्रष्टव्यम्। अथ रसविशेषानुदितोद्देशक्रमानुसारेण विभागपूर्वक लक्षणोदाहरणाम्यां द- र्शयति: अथेतादिना। तत्र संभोगस्यावान्तरविभागाभावे हेतुमाह। संभो- गस्येति।

छाया। 1 चिन्तयन्त्या नरेन्द्रं दहुं हृदयस्थितं मृगाक्ष्याः। करणानि वधिरानि विशन्ति अभ्यन्तरमपि शन्यायाः॥ १ कृतम् T'. २ त्वाम्पन्तरी T. ३ चिंततीप M. ४ णरिंदं M. ५ °त्पि्त P. ६ कर- णाईं P. " सुणाए T. ८ P. drops कथितम्. ९ परस्परालोकन2 M. १० कथिता for गणना कृता M. ११ t. drops वत्. १२t. drope दिता. 2.

२७८ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

रह:प्रत्यासन्ने हेदयदयिते रुद्रनृपतौ निवृत्ता मानाका विरलमपि लज्जाविलसितम्। किमन्यचे गोप्यं षहिरवहिरानन्दमसृणः स्मरावेशः कोऽपि प्रियसखि नृपेणैकयति मान् ॥७१॥ विप्रलम्भ: तुनरभिलावेर्ष्या विरहप्रंवासहेतुकत्वेन चतुर्विधः। अभिलापो नाम संभोगाव मागनुरागः । यथा।

शाय्या च सार्धमपदानि मनोरथानाम्। उदाहरति। रह इति। रहःप्रत्यासचे विजनमुपगते हृदयद्यिते प्राणद- छभे मान: कोपविशेषः । 'स्रीणामीर्व्याकृतः कोपो मानोऽन्यासंगिनि प्रिये' इति छंक्षणात्। तराज्ञा ततपरवशत्वमित्यर्थः । लज्जादिलसितमपि दिरलं निवृत्त- मित्यर्थः । सुरतसमये स्रीणां प्रागल्म्यभूषणत्वादिति भावः । अत्र विस्रम्भवि- हार विरोधिनोर्लजामानयोर्निवृत्तिकथनादुन्मर्यादो विमर्द: संवृत्त इति सूच्यते। तसफलमाइ। किम्रिति। अवकव्यं ते नास्तीत्यर्थः । बहिरवह्टिरानन्दमचणः वि- गलतिवेधान्तरत्वेनापरिच्छिद्धानन्दमय इत्यर्थः । अत एवालौकिकोडयं सरावेशो दुर्निश्रयस्वरूप इत्याह। कोऽपीति। कि बहुना। तदानीमावयोः सामदसयं सम- जनीत्याह। नृपेणेति। एकां करोति एकयति। एकराब्दात् 'तत्करोति' इति ण्यन्तात् 'वर्त्तमानसामीप्याद्वर्त्तमानवद्वा' इति वर्त्तमानप्रत्ययः। अन्र हृदय- दयितपदोदितेनालम्बनविभावेन रहःशब्दसूंचितैरुद्दीपनविभावैर्मान निवृत्तिव्यक- ग्यैईपादिव्य भिचारिभिरनुक्तिसिद्धैःस्तम्भादिभिरनुभावैश् परिपोषं प्राप्तः ईत्याख्य: स्थायीभाव: शङ्ारतामङ्गीचकारेति वेदितव्यम्। विप्रलम्भं विभजते। विग्रलम्भ इति। तन्नाद्यं लक्षयति । अभिलाप इति। अयोगपूर्वानुरागाद्यपरपर्यायो विप्रल- म्भविशेषोऽभिलाप इत्यर्थः । उदाहरति। अन्योन्येति। अन्योन्यभापणमिष्टा- लापरूप ततोऽनज्विलासगोष्ठी नर्मकथाप्रसङ्ग इत्यर्थः । सार्ध शय्या सह शयन- मित्यर्थः । 'संज्ञायां समजनि-' इत्यादिना क्यप् प्रत्ययः। अग्र यद्यपि शेर- १ हृदयनिहित T". २ पुनः पुनर P. ३ प्रवासादिहेतुकः T". ४ संमोगादनुरागः Ma ५ सार्धमपराण M. ६ रत्याख्यस्थायिमावः t.

रसप्करणम्।

'लभ्येत रुद्रनृपतेरंलोकिरत वा ॥। ८० ॥ ई्ष्या नाम नायकस्यान्यासंकिभवा चित्तविक्रिया। तया विप्लम्भो घथा।

तेडन्रेति अधिकरणव्युत्पत्या शय्याशब्द: खट्टापरो न शयनपरस्तथापि भृत्या- दिशव्दवद्न्नापि भावानुवृत्या भावार्थत्वमाभेमेने कविरित्यनुसंधेयम्। मवोर- थानामपदान्यस्थानानि अविषया इत्यर्थः। मनोरथविषयमाह। प्रेमेति । 'स प्रेमा यन्मिथो यूनोर्निल्टं भाववन्धनम्।' इस्युकलक्षणेन प्रेम्णानुबिद्धं युकं तथा उदयललुद्दीप्यमानो बहुलानुरागो यत्र सत्. दथोकन्। 'रागोऽनुवृत्तो विच्छिन्नमनुराग उदाहृतः' इति। रवेरेयावरथा- विशेषा: प्रेमाद्य इस्युक्कं रसाणवे

प्रेमा मान: खेहः प्रणयो रागोऽनुरागश्च ।।'

इस्युकके:। एताइशमवलोकितं वा लम्पेत। प्रार्थनार्यां लिङ्।

ई्ष्याविप्रलम्भं छक्षयति। नायकस्येति। स्वप्ियस्यान्यासकमावाग्चायिका-

भावः । चित्तचिक्रिया ईर्ष्या मानरूपेत्यर्थः । अत एवाकें दशरूपके। 'स्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासक्गिनि मिये। शुते वानुमिते दृष्टे ईर्ष्याकोप: स उच्यते ।।' इति। अत एवायमीर्र्याविप्रलम्भ: ख्रीणामेव न पुरुपाणामिति दष्टव्यम्। तटुफ हेमचन्द्रेण।

१ मवलोकनं वा M. २ नायकस्यान्यासक्तिमवा चित्तविक्रिया ईर्ष्या M. १ मछि मावाशित्त P. ४ त्वमप्पमिमेने t.

'२८. प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते लक्ष्मीर्यस्य विलोचनाव्जवसतिः सेर्ष्या त्वैदालोकने :: वंक्यस्थापि सरस्वती न सहते सार्क त्वया भाषणम्। लीलाकर्षणविघ्नक्ृत् त्वयि मही वाहुसिता काकति- क्षोणीन्द्रे न हि कैतवानि सुभगे मानेन कि तान्याँस ॥। ८१। विरहो नाम लब्धसंयोगयोर्नायिकानायकयोः केनचित का- रणेन पुनः सैमागमकालातिक्षेपः। यथा। अङ्गेपु जीर्णेषु विभूषणानां व्यत्यासमार्गोSपि मुहर्त्तशोभी। संख्यस्तदास्तां परिकर्मरीति- रानीयतां रुद्रनृप: किमन्यत् ॥८२ ॥ 'ईर्ष्या मान: सीणामेव' इति। उदाहरति। लक्ष्मीरिति। थग्र नेग्राननबा. हुवासिन्य: श्रीवाणीधरण्यो यथाकमं त्वदालोकनसंभापणलीलाकर्पणानि प्रति- पग्नन्ति। काकतिनाथोऽयं पुनर्न तथा कितवस्तसान्न तत्न मान: कार्य इत्यर्थः। कैतवाभावोऽन्र नायकविशेषवाचिना सुभगशब्देन सूच्यते। तल्लक्षणमुक भावप्रकाशे। 'सपत्रीनखदन्तादि चिह्नं यत्र न दृश्यते। विसार्यमांणमानेर्ष्यः सुभगः सोऽभिधीयते ॥' इति। अत एव भारविणाप्युक्म्। 'कः प्रिये सुभगमानिनि मान:' इति। : विरहविप्रलम्भं लक्षयति । विरह इति। नायकयो: स्त्रीपुंसयो:। केनचित् कारणेनेति। अविद्यमान एवान्यासङ्ग इति भावः । नायकयोर्निर्निमिचो वि- प्रयोग: प्रणयमानापरपर्यायो विरहविग्रलम्भ इत्यर्थः । तदुकं रसमअर्याम्। 'परस्परमाँज्ञोलइनं प्रणयमानः' इति। अयं पुनर्द्वयोरपि भवति। तन्नं स्त्रीवि- रहमुदाहरति। अङ्गेष्विति। व्यत्वासमार्ग: अङ्गुलीयकादीनां कटकादिर्स्थानेषु भारणादिति भावः । मुहूर्तशोभी अनन्तरमतिकारद्यसंभवेन तत्रापि तेषामन- वस्थानादिति भावः । परिकर्मरीतिः प्रसाधनप्रकारः। किमन्यदिति कार्यान्त- रस्य वृथा विलम्बनहेतुत्वादिति भावः। एवं पुंविरद्देऽप्युदाहाररर्यम्। .१ लक्ष्मीरस्य R .; M. २ तदालोकने B. ३ वक्तत्था घ P .; वक्स्थापि M. ४ संपो- गनायिका P. ५ समागमे M ६ सरयस्तदानीम Mg. मानोल्ङ्नम् t. ८ 'सथाने t.

रसप्रकरणम्। २८१

यूनोर्देशान्तरवृत्ित्वं पवास: । तेन विप्रलम्भो यथा। सेन्योऽस्तु रुद्रनृपतिर्निखिलैर्नृपालै- .रैम्युत्सवेषु सुलमा ने हि वल्लमा नः । इत्थं कलिप्सुद्दशां विरेहार्त्तितापा- दज्ानि यान्ति तनुतां दिवसा युगन्ति॥८३॥ रसामासो यथा। प्रासाद गर्भवलभीषु कपोतपाल्यां पारावतीं रमणचुम्बितचश्रुकोटिम।

मालोक्य फाकतिवियु: सितमातनोति।।८४।।

प्रवासविप्रलम्भं उक्षपति। यूनोरिति। उदाहरति। सेव्य इति। निखि० छेतरभूपालयद् वीररवं खवप्रिया अपि सेवन्ता नाम। अर्किचनैरप्यादरणीयेपू- रसवदिवसेव्वपि से नो दुर्लभा अभूवचचिति दूयामहे इत्यर्थः । इस्थमनुलपन्ती वामिति शेष: । दिवसा युगन्ति युंगकल्पा भवन्तीत्यर्थः । युगप्रातिपदिकादा- सारकियन्ता्द्वसमाने रद। रात्रयस्तु दुरतिवाहा एवेति भावः । विधा रसामास इत्युक्कं तत्न तिर्यग्गतसुदाहरति। प्रासादेति। वडमीडु गोपानसीपु। कपोतपाल्यां विटक्धे ध रमणचुश्बितचख्ुकोटिमत एवाविर्भवरसु- रतकूजितामयतोद्यन्मणितां रककण्ठीं मधुरखवनाम्। अत्र तिरश्रोःपारावतयोः कलाकौश लाभावेन तदीयशद्गारस्य विभावादिपरिपूर्यभावादाभासत्वं द्रष्टव्यम्। रस एवायं नाभास इति केचित्। तटुकं विद्याधरेण। 'विभावादिसंगवो हि रसं प्रति प्रयोजको न विभावादिशानं ततश्र तिरश्ामप्यस्त्येव रसः' इति । भेदान्तराणासुदाहरणमन्यतोSवगन्तव्यम्।

• १ प्रवासो नाम यूनोर्देशान्तरवृत्तित्वम् P. २ 'रप्युत्सवेषु M. १ मद्विव्वमा R ४ दिरह्ा- तिपातात् M. ५ पारावतीरमण R.१ कूणित' R. ७ चन्द्रवदना T'. ८ 'दर्त्तमानार्ये t. 36

प्रतापरुद्रीयें रतापणसमन्विते

भावोदयो यथा। मुग्घे कस्तव वर्त्तते हदि मनोजन्मैव नान्य: शपे सख्ये तस्य किमत्र कार्यमपर किं जैन्मसचादर:। कोऽन्यस्तत्प्रतिबिम्ब एव निंपुणे जानासि कामाधिक: प्रेयानुद्रनृपस्तवेति कथिता नगाननाभूद्धू:।।८५।। भेत्र लज्जाया उदय:। भावशमो यथा। लक्ष्मीस्त्वं पुरुपोत्तमस्तव प्रतिः श्रीवीररुद्रो नृपः सृष्ट्याधम्युजविष्टरस्य सदशोर्योगश्षिरात संभृतः । तस्मात् छृत्रिममप्यसाम्प्रतमिदं वां वैमनस्यं मना- गित्यालि प्रणतां विलोक्य विकसदवक्नाम्युजा मानिनी ॥८६ ।

भायोद्यमुदाहरति। मुग्ध इति । सुग्धे सुन्दरीति संबोध्य ससी प्रृच्छति। बथ नायिकोत्तरमाह। मनोजन्मेति। शपथविशेषेण सखीमत्र प्रतयाययति। राप इति। 'राप उपालम्भने' इतयात्मनेपदस्। 'वाचा शरीदस्पशंनमुपा सम्भः' इति वृत्तिकारः। 'शराघपुस्था-' इत्यादिना सख्या इति संप्रदा- नत्वाचयतुर्थी। पुनः सल्याह। तस्येति। अग्र मनास। सस्य मगोसुयः । नायिका प्रतिवकि। अपरमिति। जन्मभूमिखेहादन्यत् किमषि नास्त्रीतर्थः । कामस्तावदास्तां द्वितीय: क इति सखी पृष्छतति। कोऽन्य इति। तयतिषि- म्वादन्य: कोऽपि नासीत्युत्तरमाह। तदिति। पुनः सख्याह। निषुण इति। जानासि प्रवारणप्रकारमिति शेपः। नम्रानना उजयेति भावः। भावशान्तिमुदादरति। लक्ष्मीरिति। अम्बुजविष्टरस्य कमलासनस। सदशो: .. समानयो:। तलाद्वां युक्योवैंमनस्यं मनागल्पं कृत्रिमं बाह्मपीत्यर्थः। थसाम्प्रत- मयुक्म्। यतो 'न पुनरेति गतं धतुरं वयः' इति भावः। इत्युकरवेति शेषः। अणतामाछि ससीं विलोक्य विकसद्वक्काम्युजा अुकुटिवैवर्ण्याविकोपानुभावाप- गमादित्यर्थः । कोपः शान्त इति भाव: ।

१ सख्येतस्य P., R. २ जन्मसद्यादरात् M. जन्मपद्माकर: Mg ३ नियुणो P. ४ जानामि B. ५ तत्र Mg. मावशान्तिर्यथा M. 'विश्पस्प M.

.रकप्रकरणस् २८२;

केत कोपस्य मैरम:। भावसन्विर्यथा। मरतापरुद्रस्य दिगन्तजैत्र- यात्रापभूतैः पटहपणादैः। पियानुलापेश्च तंथा भदानां रोमाश्चवर्यावृत्तमसमासीत्॥।८७॥ .. अन्न वीरशुन्ार्हेतयोर्हर्षयो: संधिः। सावशवलता यथा। 'निन्दन्तन्न कुललिय: प्रियतमो लभ्यः सुखं केन वा भाग्येनानुमतं न किं गुरुजने: का वा सखी प्रेण्यते। किं लोकस्य भवेत् प्रसिद्धमतिरात् सवच्छन्दमक्कं कदा रोश्यामि सिरता कदा दृद्धि भवेद्यातव्य एव प्रिय: । ८८ ।।. : भावसन्विमुदाहरति। प्रतापेति। प्रियाणां प्रेयसीनामनुलापैरनुरागतर्गि-

धया सम्यन्वकधनात् भावर्सधिरेव चर्वणास्पदमित्यर्थः। तदेतदाह। अन्नेति। भावशावलतामुदाहरति। निन्दन्त्विति। प्राप्तकाले लोद ! अद्य भातमो- पसरणावसर इत्यर्थ: । अनेन कार्यकारणमूला लज्ा व्यज्यते। प्रियतम इति। कत्र ग्रियसालभ्ये किं या भाग्यं निमित्तमित्यूहकथनाद् विमर्शमूलो वितर्कः। अनुगतमिति। अत्र किमर्थ या गुरुजनानुमतिर्नाभूदिति कार्पण्योकत्ा दैन्यं ध्हन्यते। पियानयनार्थे का वा सखी प्रेग्यत इति सहायाँन्वेपणानुभावेव. प्रारब्धकार्यानिर्वहणरूपो विपादो व्यज्यते। किमिति प्रसिद्धमिति स्वर्दुर्षिनी , तत्ववैभवमिति शेष:। अतसतन्मूलानर्थोतमेक्षालक्षणा राङ्ेयमिति भावः। अचि- रादिति। स्वः स्वकीयण्छन्दोऽभिप्रायो यश्िन् कर्मणि तत् स्वच्छन्दं स्वेच्छयेत्यर्थः । अई गियसेति शेपः। अम्र कालाक्षमतवलक्षणमौत्सुक्यं प्रतीयते । खिरतेति। अन्र हृट्यलैयोंकाडकया नैस्स्पृश्तलक्षणा परृतिरवधार्यते। यातव्योऽभिसरणीय एव मिय इसनेन सर्वनिर्धारणात्मिका मतिरिति। अन्न छजादीनामष्टानामपि" भावानामन्योन्योपनर्दकतया समावेशाद् भावरावलतेसर्थः । अत्र लजा वित- १ तम M. २ अम: M2. १ तदा R., M. ४ फृतदर्षयोः P. ५ हर्षांमर्षयो: Mr. ६ निन्दन्त्वद्य T., M. · यानेषणेनानुमावेन t. ८ °मूलो t. ९, पुरनीतिवमव' t. :

अतापरुद्रीये, रतापणसमन्विते

अत्नौत्सुक्यादीनां शवलता। अथ रससंकरस्योदाहरणम्। तत्र शृद्गारकरुणयो: संकरो यथा। आसन्नेऽपि महोत्सवे कथमितस्त्य चवा प्रवास बेजे- र्धिंगू घिकू साहसमाचयोविघटर्न को वा विधि: कांङ्कति।

बुद्धा मूच्छंति काकतीयनृपते त्वद्वैरिनारीजनः ।।८९।।

रकेंण बाध्यते दैन्यं चिषादेन शङ्का औत्सुक्येन ष्तिर्मसेतेवनन्योन्ययाध्यवाधक- भावेन द्वन्द्वशो भवन्ती भावशवलतां ततो गरवा मतेरेव माधान्यमादघाना परमास्वादस्थानमित्यर्थः । तदेतदभिसंघायाह। अन्चेति। अन्रानादेरप्यौत्सुक्य- स्यादित्येनोपादानमन्येपामौत्सुक्यजीवितत्वसूचनार्थ मित्यनुसंघेयम्। शत्र उज्जा- दीनामभिसरणविरोधित्वाद्वाध्यत्वम्। वितर्कादीनां तु तद्भावाद् बाधकत्वमिति विवेकः । ननु 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्' इति न्यायेन लज्ा- दीनां बाध्यानामनुपादानमेव श्रेय इति न शङ्कनीयम्। विरोधिनामपि रसादी- तदुपादानस्य न्याय्य- ख्ाद्। तदुकं ध्वन्याचार्येः। 'विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम्। बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला ।।' इति। अग्नोक्भावोद्यादीनां राजानुगतविवाहप्रवृत्तभृत्यवत् कदाचिद्रित्वम- प्यग्गीळ्कियते। तदुककं काव्यप्रकाशे। 'सुख्ये रसेऽपि तेSझित्वं प्रामुवन्ति कदाचन' इति। भावमेलनप्रसङ्गाद्रसमेलनमप्युदाहर्तु प्रतिजानीते। अथेति। तत्र शज्ञा- रसंकीणे करुणमुदाहरति। आसन्न इति। व्याख्यातमेतत् कोव्यप्रकरणे (पृ० ६२) मध्यकैशिक्युदाहरणे। १ बजेदू P., M., Mo M6. १ करमादविधि: P. १ काङ्श्षते R. ४ t. drops ठक्त. ५मध्यमकैशिक्यामुदाहरणे (क्राव्यप्रकरणे omitted ) t.

:रसप्रकरणम्'- अथ रौद्रबीभत्सयो: संकरो यथा। पीत्वा मांसोपदरश द्विरदगलगलद्टकमैरेयघार्रा

विघद्रादान्तमालां जनितजनभयो भैरवाकारघोर:

बीभरससंकीर्णे रौद्रमुदाहरति। पीत्वेति। व्याल्यातमिदमपि नाटके तृती -: येडद्े (पृ• १८२)। अन्नोदाहरणद्वये द्वयो: करुणरौद्रयोर्विश्रान्तिधामत्वेन चर्वणार्यां प्रथमभावित्वात् प्राधान्येनाहित्वम्। शक्ारबीमर्सयोखदुपस्कारक- ख्वेनासरवमिति विषेक:। अत एवोकं भावग्रकाशे। 'रसाः कार्यवशात् सर्वे मिलन्त्ेव परस्परम्। प्रथर्म यो रसः ख्यातः स प्रधानो भविष्यति ॥' इति। नन्चयमङभूतो रसः परिपोषमप्राप्तः प्राप्तो वा। नाथः। रसत्वव्याघाताद्। न द्विंतीयः । उपस्कार्यत्वेनाङ्गत्वभग्गात्। तरपादयुक्का रससंकरवाचोयुक्किरिति

दुकमभिनवगुप्ताचा्येः । 'संभूतान्यवि रसान्तराणि स्वविभावादिसामध्यां स्वावस्थायां यदपि लब्धपरिपोपाणि चमस्कारगोचरतां प्रतिपयन्ते तथापि स चमत्कारस्तावत्येव परितुष्यन् न विश्राम्यति किं तु चमस्कारान्तरमनुघावति' इति। अङ्गाद्वकिभावे सर्वत्रेयमेव भङ्ग्यग्गीकरणीया। तदुक्कमाचार्येः। 'गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानमनुषज्यते। प्रधानरयोपकारे हि तथा भूयसि वर्चते ।' इति। तथावृत्वं स्वाभाविकं रूपकादिवलादारोपितं चेत्यादिविशेषास्तवन्यतो दष्टव्या इत्याशयेनाइ। एवमिति।

. M. and R. drop this line and after having given the two verses R. has अन्न भीमत्सरौद्ररसयो: संकर: and M. has अत्र राद्रवीमत्सरसयो: संकरः- २ सृष्ट T. १ 'स्तदुपस्कारत्वेना. t. ४ अय" P. ६ लामे P.

२८६: प्रतापरुद्रीये रस्ापणसमन्विते

एंवमन्यदपि यथासंभवसुदाहार्यम्। अन्न रसो नायकाश्य एव। यदि परं निपुणनटचेष्टया तथाविध- काव्यभावणवलेन च सामाजिकै: साक्षाद् भाव्यते तदा परगतस्यापि रसस्य सम्यग्भावनया परत्र निरतिशयानन्दजननमविरुद्धम। अथवा मालत्यादिशब्देभ्यो योषिन्मान्नप्रतीतौ रावणादिशेव्देभ्यः शयुमाघप-

भैर्यं च रसो लौकिकालौकिकभेदेन द्विविधः । तन्नाद्यः कदलीरसालादिफला स्वादजन्यानन्दसदशः कार्यश्र। इतरो म्रझ्ानन्दसग्रह्मचारी नितश्न। तत्नाद्यस्या- खयमाह। अन्नेति। रसो लौकिको नायकोऽनुकार्यो रामादिराश्रयो यस्य स सथोक: । एवकार: आाश्रयान्तरव्यवच्छेदार्थः । यद्येवं सामाजिकार्ना पौनःपुन्ये- माभिनयावेक्षणकाव्यभ्रवणकौतुकमुन्मत्तचेष्टितं स्यात्। अत आाह। यदि पर- मिति। 'शिल्पविब्वायकादीनां तादात्म्यापत्तिभावकः । चतुर्धाभिनयाभिज्ञो नटो भापादिभेदवित् ।।' इत्युक्लक्षणसय निपुणस्य नटस्य चेष्टयाभिनयेन तथाविधस्य गुणालंकारपरिष्क- तरसोहसित शब्दार्थसंघटनात्मकस्य काव्यस्य अवणवलेन समाज: सभा तत्र समवेता: सामाजिका: रामादितन्मयीभवनयोग्यमनस्का भावकप्रेक्षकाद्यपरप- र्याया: सहृदया इतर्थः । संपूर्वादजे: सगूहृवाचिनो धमन्तात् 'समवायान् सम. चैति' इति ठकूप्रत्ययः । तैर्यदि परं साक्षाद् भाव्यते केवलं स्वसंबन्धित्वेनानु- संधीयते चेदित्वर्थः। तर्हि पुत्राद्यानन्ददर्शने पित्रादिवदन्नाप्यानन्द उद्देतीति भाव:। भव एवोकं भावप्रकाशे। 'यस्तुष्टौ तुष्टिमामोति शोके शोकमुपैति च। कोधे कुछो भये भीरः स श्रेष्ठः प्रेक्षकः स्मृतः ॥' इति। न केवलं तग्र तावन्मात्रं किं तु विशेषोऽप्यस्तीत्याह। परगतस्येति। भावनाविशेषादानन्दविशेषो युक एयेति भाव:। अथालौविकरसस्याश्रयमाह। सथवेति। मालत्यादिशव्देभ्य इति। शभिनयवेलायां नटादिसमुच्चारितेम्यो विशिष्टकाव्यगतेम्य इत्यर्थः । योपिन्मात्रपतीती न तु माललादिविशेषोलेखे-

१ एवमन्यदपि द्रष्टव्यम् R. २ नायिकाश्रित एव R., M. २ अत एव माली T. ४ वब्देम्योऽपि T'., M. ५ अयं च p. ६ मावादि° p.,

रसंप्रकरणम्। सीतौ च स्पृत्यारूढेन तत्तद्योषिद्विशेषेणांनुकार्येण सामाजिकाश्रयत्व- नेत्यर्थः । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। स्मृत्यारूढेनेति। सामान्यम्रतीतौ विशेष

.. ननु सामाजिकाना श्रूयमाणमाळत्यादिविशेषपरिह्वारेण स्वाभिलपितनायिका- स्रणे कि प्रमाणनिति न शहनीयम्। काव्यादौ विशेषाणामविवाक्षितत्वाद्। न हि महाकविभिरवाल्मीकिप्रमुखैरिव ध्यानरट्टया रामादीनासवस्थाः भाति- स्विका निरुप्यन्ते किं तु रामादिकमाश्चयतया परिकल्प्य स्वप्रतिभाग्रभावलब्घा: सर्वसाधारणा इति। तटुकं पट्सहसीकारेण। 'एभ्यश्र सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते' इति। तर्हि तैरपि विशेषमात्रं विहाय, सामान्यमेव किमिति मोपादीयत इति न वाच्यन् । विशेषोपादानेनैव ओोतणामासवादसंभवाद्। सदुक्तन्। 'फीढतां गृण्मयैर्यद्वद् बालानां द्विरदादिमिः। स्वेच्छा हि खवदते तद्दष्छ्रोवृणामर्जुनादिभि: ।'

योषिन्मान्नेण रसनिष्प तेर भावात्। ननु भवन्तु नाम स्मृताः स्त्रीपुंसादय: कथ से रसनिप्पत्तिः कर्थ या रसरय सामाजिकाश्यत्वमिति चेदिदमन्रानुर्संधेयन्। सामाजिकासावत् पूर्व लौकिकनायकानुरागाधजुमानेन संस्कृतहृदया: काम्या- दिशन्महिश्ा रामादीन् सामान्यातमना स्वसंबन्धित्वेन भावयन्ति। ते घ मा- विता भावकमनोऽक्गणे वर्त्तमानवदवभासन्ते। तदुफं भर्नृहरिणा। 'शब्दोपहितरूपांस्तान् बुद्धेविदयतां गतान्। प्रत्यक्षमिव कंसादीन् साधनत्वेन मन्यते ।।' इति। कंसादीनां प्रत्यक्षरूपमिव शब्दोपहितरूपमप्यर्थक्रियाकारीसर्थः। नेंव सीतारामादीनां खवख्तीपुंसतया भावनादनौचित्यम्। तेपां जनकदशरयंतनयरवा- दिविशेषपरित्यागेन स्रीपुंसमाग्रानुवादित्वादित्युक्तत्वात्। ते य स्रीपुंसादयो लौकिका एव । काव्याभिनयमुखेन विभावादिपदाभिधानराज्याभिषिकमाय- कैर्भाव्यमाना: सन्तो मुद्रामुद्वितन्यायेन तदन्तःकरणप्रतिबिम्विता: स्रामाजि कनिष्ठा भवन्ति। रत्यादयोऽपि लौकिका एवैवंविधा: सन्तः स्थायिभावसाग्ना-

१ M. drops अनुकार्येण. २ मृन्यये t. ३ मप्युपलस्कम् t. ४ न तु p ..

प्रतापरुद्रीये रल्ञापणसमन्विते

मपि न विरुद्धम्। नटस्यानुकरणमात्रपरतया नैव रसाश्रययोम्यता। तस्य भावकत्वाभ्युपगमेऽपि' सामाजिकत्वमेव। अनुभावादीनां प्रका- शनं तु शिक्षाभ्यासपाटवेनैव घटते। वधु रेसादीनां परस्परविरोधे- Sपि कविप्रोढोक्तिसमाश्नयेणैकन्र समावेशो न विरुद्धः। विरोधक्रमः गृङ्गारतिलके कथितः।

ज्यमूर्धाभिपिक्ा भवन्ति। तेऽमी विभावादयः सर्वेदरपि चित्रतुरगन्यायेन सम्य-

षयतवादलौकिका एव। तशिष्पाद्यरवेनालौकिकस्य रसस्य सामाजिकान्तःकर- गप्रतिबिम्बितस्थायिपरिणामत्वात् सामाजिकाश्रयत्वम्। अस्मिन्र्थे वृद्धसंवाद: प्रकरणान्ते वक्ष्यते। तदेतदभिसंधायाह। सामाजिकाश्वयत्वमपि न विरु द्धमिति। अपिश्द: पूर्वोक्तलौकिकपक्षं समुचिनोति। न पुनरलौकिकसैवा- श्रयान्तरत्वमसंभावितत्वात्। आाश्रयान्तरमाशङ्कमानस्तावदेदं प्रष्टव्यः । शाश्रयः किमनुकार्योऽनुकर्ता वा। नाद्यः। अतीतत्वात्। न द्वितीयः इत्याह। नट- स्येति। अनुकरणमात्रपरतयाभिनयाभिनिविष्टचित्तत्वेन। ननु कदाचिद्ामादि- तादात्म्यानुसंधानात् सामाजिकत्वमनुभवतो नटसानन्दपराधीनस्य कथमाभि- नयप्रकाशनमत आह। अनुभावादीनामिति। ननु तन्न तत्र रसान्तरसमा- वेशो न कथं प्रकृतरसभङ्गहेतुरत आह। रसानामिति। अपिशन्दोऽविरोधे। किमु वक्त्व्यंमिति भावः। प्रौढोक्तिसमाश्रयणेनेति। रसानां मिथोविरोधोs स्तु मा वा। कस्यचिदद्वित्वाङ्गीकारेणेतरेषां परिपोषाभावाशासित विरोध इति कविसमयाश्रयणादित्यर्थः । तदुक्कतं ध्वन्याचार्येः। 'अविरोधी विरोधी वा रैंसोडमिनि रसान्तरे। परिपोषं न नेतव्यस्तदा स्यादविरोधिता ।।' इति। न केवलमविरोधः प्रत्युत तथाविधे विपये सहृदयानां प्रहादातिशय एवेत्यपि तत्रैबोकन्।

१ T' drops अपि. २ 'पाटवेन घटते M. ३ T, and M. omit पषु. ४ रसानाम् T'. ५ अपिशब्दादविरोधे , अविरोधो विरोधो वा . रसेऽङ्विति P.

:रसप्ररणम् 'शुभारबीमत्सरसौ तथा घीरमयानकौ। रौद्रादुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः॥' रसाद्रसोत्पत्तिरि संभेता। तथोक शृङ्गारतिलकें। 'हास्यो भवति शज्ारात् करुणो रौद्रकर्मणः । अद्भतश्च तथा वीराद्वीभत्साथ भयानकः॥' व्यभिचारिभावानां तत्तदसाहगुण्यमेवं प्रतिपादितं शृङ्गारतिलके। तथाहि। 'शक्कासूयाभंये ग्लानिव्याविचिन्ता स्मृतिर्ृतिः। औत्सुक्यवि्रयावेगा वीडोन्मादौ मैदस्तथा॥ विपादो जडता निद्रावहित्था चापलं मृतिः। इति भावा: प्रयोक्तव्या: शुङ्गारे व्याेचारिण:॥ थ्रमश्चपलता निद्रा खमो ग्लानिस्तथैव च। शङ्कासुयावहित्था च हारये भावा भवन्त्यमी।। संन्नासो मरणं दैन्यं ग्लानिश्चैव भयानके। अपरारो विषादश्च भयं रोगो मृतिर्मदः॥ उत्साहथ्रेति विद्रेया भावा वीभत्ससंभवाः। आवेगो जळता मोहो हर्पणं विलय: स्मृतिः॥ इति भावा निषद्धव्या रसगैरट्ते रसे। दैन्यं चिन्ता तथा ग्लानिनिर्वेदो जडता स्मृतिः॥

एकत्र प्रबन्धे वा वाक्ये वा रसविरोधिक्रमं संमतिव्याजेनाह। शृद्ारेति। प्रसंगाच्छृम्वारादिभ्यो हास्यानासुत्पत्तिमाह। रसादिति। अत्र बाल्यार्थसंव घसय यथायोगं सत्वरजरतमोSहंकारसहितसप मनसो विकारविशेपा: शझ्ारादयः । एतेभ्य एव सत्वरजस्तमोSहंकारेषु यथायोगमावापोद्धारसहितेभ्यो हास्यादय उत्पध्यन्त इति नारदादयः । वासुकिनोक्तो विशेषो भावप्रकाशे द्रष्टव्यः।, अथ व्यभिचारिभावानां व्यवस्थामाह। व्यभिचारिभावानामित्यादिना।- १ मटा for संमता P., R. २ तथा घोक्तम् P. ३ T%. has तथा हि after शङ्गारति- सक्े. ४ नय P. ५ औतमुक्यं विस्मयो वेगो R. ६ विस्मयी वेगो M. रतिर्मद: B. ८ मोहोऽमर्थणम् M. ९ नियोद्धव्या M. 37

२९० प्रतापरुद्रीये रस्षापणसमन्विते

व्याधिश्च करुणे वांच्या भावा भावविशारदैः। हर्षोडसूंया तथा गर्व उत्साहो मद एव च।। चापल्यमुग्रता चैवे रौद्रे भावा: प्रकीर्त्तिताः । अंमर्षः प्रतिबोधश्च वितर्कोSथ मतिर्धृतिः॥ कोधोऽसूयाथ संमोह आवेगश्चोपे हर्पणम्। गर्वो मदस्तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्यमी॥ रस: सर्वोऽपि संपूर्णस्तिरोधत्ते रसान्तरम्।।2 इति। भारतीयोक्तप्रक्रियया यद्यप्येक एव रसस्तथापि महाकविप्रसिद्धया रससंकर: सवीकियते। तत्र रसादेरमाधान्ये रसवदाद्यलंकारा भवन्ति। रैसनिर्बन्धे रसवदलंकारः । भावनिबन्धे परेयोडलंकार: । रसाभासभावाभां- सनिबन्धे अर्गस्विदलंकारः। भावशान्तिनिबन्धे समाहितमलं- कारः। तथा भावोदयादयोऽपि।

अथ रसवदाद्यलंकारविचारमारभते। रस इति। वाक्यार्थत्वेन प्रधानभूत इत्यर्थः । संपूर्ण: स्वस्वविभावादिसामग्रीपरिपुष्टः । रसान्तरमङ्गभूतम्। महाक- विप्रसिद्धचेति। अङ्गभूतस्य विश्रान्तिविपयत्वाभावेन रसत्वाभावेऽपि महाक- विभी रसत्वेन व्यवहारादित्यर्थः। वस्तुतस्तु तदानीमलंकारत्वमेव रसादीना- मपीति भाव:। तदेव विविनकि। तत्रेत्यादिना। अग्र रसवद्लंकारस्योदाह- रणं यथा। 'अय स रशनोत्कर्पी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी मीवीविजंसन: करः ॥' रणभुवि पतितं भूरिश्वसो भुज़ं दृष्टा ततरेयसीनामयं विलापः। अग्राधिकारि- कस्य करुणस्याङभूतशुङ्गारोSलंकारतामापधते। एवमन्यदप्युदाहार्यम्।

१ मावा वाच्या R. २ धेति P. ३ अमषश्र वितर्कश्च प्रतिबोधमदी धृतिः P. ४ सूया च Mg. १ शपमर्षणम् R., M. ६ संकराःस्वीक्रियन्ते M.P .. has अन्याङ्गत्वेन before this. ८ निबन्धने P. ९ निबन्धने P. १० मासनिबन्धने P. ११ ठर्जस्वी मरुंकार: M. १२ निवन्वने P. १३ समाहितोऽलंकारः R., M.

रसप्रकरणम्।

पतद्लंकारखर्वस्वे प्रपश्चेनोक्तम्। 'रसभावतदामालतत्प्रशमननिबन्धने रसवत्प्रेयोर्जखिसमाहितानि। आवोदयभांवशान्तिभावसंधिभावशवलताश्च पृथगलंफाराः' इति। पंतेपासुदाहरणमलंकारप्करणे भविष्यति। गुणालंकारथीक्ृतपरिकरो भावविभव: स्फुरत्मादुर्भावः कमगलितवेद्यान्तरमतिः। अथ प्रतिपतिसौक्यार्थ रसस्वरूपं कोकत्रयेण संगृङ्भाति। गुणेति। गुणा- लंकारग्रहणं वृत्तरीलादीनामप्युपलक्षणार्थम्। तेपां श्रिया संपश्या कृतपरिकरो विशिष्टकाव्यप्रतिपादितविभावाद्यभिव्यक्त इत्यर्थः । अत एव स्फुरनुत्पद्यमान: मादुर्भावो रसोन्मुखत्वं यस्य स तथोकः । भावविभवो रत्यादिस्थायिभाववर्गः । प्रथर्म तावत् काव्याभिनयाभिनिविष्टस्य सामाजिकस्य रसप्रादुर्भावसमये नटे रांमादिप्रतीतिदाव्यमुरपधते । ततः सामाजिकांनुकार्यहृदययोरमेदप्रतीतिः । तत: सामाजिकहदयं नृत्तगीतादिवानाविधनाव्यधर्मेपु मैजति। ततो वेदान्त- रमतिर्विगलति। तदानीमलौकिको रसो योगिवेयम्रश्ञानन्दसदशः स्वयमेव चर्व- णास्पव भवति। यदाहुः। 'पाव्यादथ धुवागानात् ततः संपूरिते रसे। तदास्वादभरैकाओ्रो हृप्यत्यन्तर्मुखः क्षणम्। वतो निर्विपयरयास्य स्वरूपावस्थितो निजः। व्यज्यते हादनिष्यन्दो येन तुष्यन्ति योगिन: ॥' इति। तदेतत् सर्वे मनसि निधायाह। क्रमगलितवेद्यान्तरमतिरिति। इयां- स्तु विशेष:। म्रसानन्दानुभवे वेद्यान्तरं किमपि न स्फुरति। रसास्वादे तु विभा- वादिव्यतिरिक्त्वेद्यान्तरनिरास इति। तर्हि विभावादिप्रतीतावखण्डानन्दानुभवः कथनिति पेतू सतयम्। 'द्राशामधूकखर्जूरकाश्मयैः सह रूपकैः। हु्यांशौः कस्पितं पूतं शीतं कर्पूर वासितम्।। पानकं पञ्चसाराख्यं दाहतृष्णानिवर्तकम् ।।' इ्स्युक्लक्षणनानारसकदम्यस्वरूपपानकरसन्यायेनेति ब्रूम:। नन्वानन्दमूले श- अरादावस्तु नाम सुखास्वाद: । शोकजूले पुनः करुणे कथमेतदित्याशङ्क्यानु- १ नियन्धे M. २ 'प्रेयोजस्पत् P. १ P. and M. drop मावशान्ति. ४ तेषामु० Mp M,. ५ युत्वादते t. ९ 'कानुकार्ययो . निमज्जति t.

२९२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

सुखं वा दुःखं वा 'निविडयतु यूनो: सहदये स्वमन्दानन्दात्मा परिणमति पूर्णो रसमरः ॥८८ ॥ .. रसो वाक्यार्थ: सन् विलसति पदार्था: पुनरमी विभावाद्या यस्मिन् किल दधति विश्रान्तिमुचिताम्। कार्यविपयेयमास्वादवैचित्नी न सामाजिकविपयेत्याह। सुखं वेति। अन्नास्य सूत्रस्य शाटकं वयेति न्यायेग भाविनीं वृत्तिमाश्रित्य लौकिको रत्यादिभाव: छेपमङ्ग्या भावविभावशव्देनोच्यते। अयं यूनो: स्त्रीपुंसयो: सुखं लौकिकं शंङ्गारादौ दुःखं करुणे निविडयतु दृढं करोतु। येपां काव्यानुशीलनाभ्यासव- शाद् विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता अत एव हृदयसंवाद- भाज: सहृदया इत्युक्तलक्षणे सहृदये तु पूर्णः पूर्वोक्तरत्या विजावादिससुल्ला- सितः सच्चित्यर्थः । रेसभरस्य पूर्णस्य भारत्वं युक्तमेवेति भावः । अमन्दानन्दाल्म म्रझ्मानन्द इव निरतिशयसुखस्वरूपः परिणमति। ननु यद्ययमानन्दात्मकः कथ तंर्हि भावकानां करुणात्मककाव्यश्रवणे तथाविधाश्रुधाराविर्भाव इति चेन्नैप दोषः। संभोगसमये स्त्रीणामधरदंशनादौ कृत्रिमदुःखानुभावसीत्कारवदत्राप्युप- पत्तेः सुखेऽपि दुःखवदुपचारः कुट्टभितमिति तल्लक्षणात्। यद्यप्यस्यापि सहज- दुःखात्मकत्वं स्याद कोऽपि सामाजिकसतन्र प्रदर्त्तेत। ततश् करुणैकरसानां रामाय- णादीनासुच्छेदप्रसङ्ग: स्यात्। ससमाद्रसान्तरवत् करुणरयापि आनन्दात्मकमेवेति निरवधम्। ननु रसास्वादे विशेपाभावात् छथ नवधा विभाग इति चेत् सत्यम्। यथकस्य म्रह्यानन्दस्य चन्द्रकान्तसोपानपक्किप्रतिविम्बितचन्द्र बिम्बवदु- पांधिभेदादनेकधा कल्पनं तद्वदव्रापि व्यक्षकविभावादिभेदाद्वरतुस्त एकस्यापि मानात्वमिति वेदितव्यम्। .. अथैवंविधो रसः काव्यादौ केन कारणेन प्रतीयत इत्याकाङ्क्षायामाह। रस इति। वाक्यार्थ इति। कविसंरम्भविश्रान्ते रसस्यैव प्राधान्यादिति भावः । सट्ठुकम्। 'कवेर्विवक्षया यत्र प्राधान्यं परिकल्प्यते। भवेत् स एव वाक्यार्थ इति निर्णीयते बुधैः ॥' इति। न चास पदार्थसंसर्गादिरूपवाक्यार्थवन्मतभेदेन वाच्यत्वं लक्ष्यत्वं घा संभवति। अभिघालक्षणयोरत्रानवकाशात्। तात्पर्यविशेपस्तु व्यज्ञनान्तर्भूत १ निबिड्यति P. २ रसमरः P.

रसप्रकरणम्। .२९३

तेतो माघा एककमसमुदितान्योन्यविभवा रसीमाव विध्त्यथ च पटतां तन्तव इव ।। ८९।। एवेति प्रतिपादितं काव्यप्रकरणे। अतोऽयं वाक्यार्थो व्यङ्ंग्य एवेति वेदित- व्यम्। अमी रेंसस्य व्यक्षका विभावाघाः पुनः पदार्थाः । यद्यपि विभावादीनां स्वस्ववाक्यापेक्षया वाक्यार्थतवं तदुकम्- 'स्थायी वा सारिवको वापि संचारी या कचित् कचित्। भावो वाक्यार्थतामेति तत्तद्भावविशेपतः ।।' इत्यादिना तथापि रसं प्रत्यवान्तरव्यापारत्वात् पदार्थव्यवहारः । एवं च पद्रार्थ- स्थानीयभावादिप्रतीत्युत्तरकालीनस्फुरणतया रसो वाक्यार्थस्थानीय इति नि- ष्कर्षः। रसं ग्रति विभावादीनामवान्तरव्यापारत्वं निर्वहति । यरिमन्निति । उचितां विश्वान्तिं दधति कारकज्ञापकभाववैलक्षण्येन व्यअ्ञनध्यननचर्वणचम- हकारादिशन्दवाच्यरसगोचरशानविशेषोपयोगित्वं भजन्त इत्यर्थः । अत एवोक्तं लोचने। 'विभावादिरत्र न शञापको नापि कारकः । अपि तु चर्वणोपयोगी' इृति। अत ऐवालीकिकत्वमसेति भावः । एतच्ाघटितघटनसूचकेन किलश- ब्देन धोलते। अत इति। विभावादिविश्रान्तेरित्यर्थः । भावाः स्थाविभावा. एव कमेणाग्करितकन्दलितपल्लवितत्वादिरूपेण समुदितोऽन्योन्यविभव: सवसपरि- पोपो येपां ते कमससुदितान्योन्यविभवाः । यद्यप्यन्योन्यशब्द: कर्मव्यतीहारे द्विर्भावितस्तथाप्यौचित्यादुक्तार्ये योजनीयः । अथ च विभावादिसंनिधानान्तर- मेवेत्र्थः । चोऽवधारणे। अनेन व्यङ्ग्यव्यअ्ञकयो रसविभावाद्योरस्त्ेव कमः। किं तु शतपन्रपत्रशतव्यतिभेदवदाशुभावित्वान्न संलक्ष्यत इति सूचितं भव- तीति भाव: । विभ्रति पूर्व वासनामात्रावस्थायिन: स्थायिनो विभावादिमहिस्या रसात्मना परिणमन्ति रसादिशब्दप्रतिपाद्यत्वं च भजन्त इत्यर्थः । तत्र दष्टान्त- साह। पटतां तन्तव इति। तदुक््कम्। 'यथा हि तन्तवो वेमतुर्यादिक्रिययान्विताः । पटात्मना परिणता पटनाच्या भवन्ति ते॥ सथैव स्थायिनो भावा विभावादिभिरन्विताः । रसारमना परिणता रसवाच्या भवन्ति ते ।।' इति। १ अतो P. २ एव Mr १ विभ्रव्यपि घ M. ४ रसव्यञ्नका t. ६ एव न लौकि- कत्व p.

प्रतापरुद्धीये रक्षापणसमन्विते मावे स्यायनि वर्धमानविभवे रत्यादिके सिंघुवत् कललोला इव संभवन्ति विलयं चायान्ति भावा मुङ्ठः। निर्वेदादयुपभोगभावितनिजास्वादातिरेको रसो लोके स्यादनुकार्य एवं कथितो नाट्ये तु सामाजिके ।।९०।। अथ निर्वेदादीनां रसपोषकाणामवस्थानकममभिदधानः प्रतिपत्तिदादर्यार्थ पूर्वोक्कमेव रसराश्रयं स्ारयति। भाव इति। वर्धमानविभवे विभावादिभि- रिति भावः । यथार्णवे कल्लोला उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च तद्वद्वत्यादिस्थायिभावे निर्वेदादयो निमज्न्त्युन्मजन्ति चेति भावः । तदुक्त्म्। 'मजान्तश्च निमज्न्त: कल्लोलाल्ते यथार्णवे। तसमोत्कर्ष वितन्वन्ति यान्ति तद््पतामपि॥ तथा स्थायिनि निर्मझा सुन्मझा व्यभिचारिणः । पुष्णन्ति स्थायिन: स्वांश्र त्तयन्ति रसात्मताम्।।' इति। ततः किमत आह। निर्वेदेति। निर्वेदादीनाभुपभोगेन चर्वणया भावित उत्पादित: निजः खवगोचर इत्यर्थः। स्वरादभित्नस्यापि खरूपस्य स्वेनैव विप- • यीकरणसंभवाद्। यथाहुः। 'आत्मानमात्मन्यवलोकयन्तम्' इति। तथाभूत: स्वादातिरेकोSलौकिकचमत्कारात्मा यस्य स तथोक: सन् रसोऽखण्डानन्दामको सवति। अयं च लोके स्यात् लौकिकश्रेदित्यर्थः । अनुकार्ये रामादावेव नान्यत्र। नाव्ये तु अलौकिकश्रेदित्यर्थः । सामाजिके कथित इति। अत्र रसो नायका- अय एवेतन्नेति शेषः । अत एवोक्तं लोचने। 'स च न व्यतिरिकमाधारमेपे- क्षते किं स्वनुकार्याभिन्नाभिमते नर्त्तके आस्वादयिता सामाजिक: तेन नाव्य एव रसा नानुकार्यादिषु' इति। उक च शारदातनयेन। 'व्यापारेण च काव्यस्य तदीयाभिनयेन च। रसारमतवं नीयमान: स्थायी स्वोद्यत्वमेप्यति ॥ सामाजिकादिरेवांस्य रसस्याश्रय उच्यते। रसस्य वर्त्तमानत्वात् नानुकार्यस्य संभवः ॥ अनुकार्यस्य रामादेः कालातिक्रमदर्शनात्। नातिक्ान्तानुकार्यस्य रसोन्भावनया कवि: । बन्नाति काव्यं यत् तरमाद्रसः सामाजिकाश्रयः ॥!'

१ भपेक्ष्य किं तु t. २ स्वादुत्व t.

रसप्रकरणम्।

इति श्रीविद्यानाथक्कतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेलंकारशास्त्रे रसपक- रणं संभात्तम।

इति। केचिदेतत् सामाजिकाश्रयरवमारोपितं न तु मुख्यमित्याङ्कुः। तदुक महोपाध्यायनरहरिसूरिणा।'एवं सामाजिकसमवेतर्ता रसरयाङ्गीकृत्यालकि- कता पर्णिता। परमार्थतः पुनः परिपूर्णाखण्डैकरसानन्दरूपपरमेश्वरपर्यायरास्य रसराधिकारचिन्ता कुतो वा। न सत्यानन्तानन्दारमके ब्रह्मण्यपि पदमासाद- येदिति विचारचतुरैरनादिकविभिरनाधारो रसः सामाजिकै: परं चर्व्यते विभा- वादिभि: परं व्यज्यते। योगिगम्यत्वमात्रेणेश्वरस्य योगिमनोनिवाससंवादववं सामाजिकाधिकरणत्वारोपोडपि सद्यत' इत्यादिभिर्युक्तिभि: प्रतिपादितम्। अन- धिकरणत्वमेव सिद्धान्तः । अत एवायं म्रझ्ानन्द एव। इयांस्तु विशेषः । मझानन्दो योगगम्यः । अ्यं तु विभावाधनुसंधानगम्य इति। इदमपि तेनै- वोकय्। 'सर्वन्रैकैवानन्दव्यक्तिलौंकिकं सुखमिति व्यवह्ियते। अलौकिकवि- भावायभिव्यवला कविसमयप्रसिद्ध यनुसारादलौकिको रस इति कथ्यते। ना- नाविधविमलकर्मनिर्मलान्त:करणेषु शमदमादिसाधनसंपन्नेषु अवणमनननिदि- ध्यासनपरेपु परमयोगिषु विर्विकल्पकसमाध्यभिव्यक्त्या म्रहोति परमात्मेतीश्वर इति शब्यत' इति। उक घ स्वात्मयोगप्रदीपे।

'या स्थायिभावरतिरेव निमित्तभेदा- घछृ क्वार मुख्यनवनाट्यरसीभवन्ती। सामाजिकान् सहदयाजटनायकादी- नानन्द्येत् सहजपूर्णरसोऽसिपि सोऽहम् ॥I'

इति संक्षेप:। इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोलचल- मल्िनाथसूरिसनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारसवामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापर्द्वीयव्याध्याने रस्षाप- णा्याने रसनिरूपणं नाम घतुर्थ प्रकरणम्।।

FK Vidyanatha 2916 Prataparudrayasobhusanam V5 1909a v.1

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 14 21 07 14 006 8