1. Prataparudriya Vidyanatha Ratnapana Vyakhya of Kumara Swami Kamalashankar Pranshankar Trivedi Part 2 BSS

3 1761 07995435 0

Digitized by the Internet Archive in 2010 with funding from University of Toronto

http://www.archive.org/details/prtaparudrayaobh00vidy

LIBRA PK

OCT 27 2716

प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते ERSITY 19090 OF TORONIG अथ दोषप्रकरणम्। अथ काव्यजीवितमूंतरसनिरूपणानन्तरं तदुपस्कारहेतूनां गुणामा सम्यगविवेकाय दोषा निरुप्यन्ते। तत्र दोषसामान्यलक्षणम्। दोष: काव्यापकर्स्य हेतु: शब्दार्थगोचरः। १८

शब्दार्थमयत्वात् काव्यस्य तदपकर्षहेतुनामपि दोषाणां शब्दगतत्वे नार्यगतत्वेन च वैविध्यम् । शब्दगतानामपि पद्वाक्यगतत्वेन च द्वैविध्यम। तन्र पेदगतदोपा: कैथ्यन्ते। अपयुक्तमपुष्टार्थमसमर्थ निरर्थकम्। नेयार्थ च्युतसंस्कारं संदिग्धं चामयोजकम्। लिए्टं गूढार्थकं ग्राम्यमन्यार्थ चागतीतिकम्। अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत तथा॥ अश्लीलं परुपं चेति दोपा: सपदश स्मृताः। एपां स्वरूप निरूप्यते। यदमयुक्तं कविभिरमयुक्तं तदुच्यते। मकृतानुपयुक्तार्थमपुष्टार्थ तदुच्यते॥ रसनिरूपणानन्तरं तदुपस्कारहेतुभूतगुणालंकारनिरूपणे प्रसक्तेऽपि तदुछ्ल- क्रव्य मध्ये दोपनिरूपणं संगमयन् प्रतिजानीते। अथेति। गुणानामित्यलंका- राम्यमप्युपलक्षणम्। सम्यगिति। अन्यथा विवेकमात्रस्य प्ररूढत्वाभावाँदिति सायः । तंन्र दोपसामान्यलक्षणमाह। दोष इति। रसापकर्षद्वारा काव्यापक- पहेतुर्दोष इत्यर्थः । अत एवोकं काव्यप्रकाशे। 'मुख्यार्थनिहृतिर्दोपः'-ह- त्यादिना! शब्दार्थगोचर इत्येतद्विभागपरम्। अत्र रसादिअतीतेर्विभावाद्यर्थमूलत्वाद् विभावादेश वाक्याधीनत्वाल् वा- कत्यानां च पेदार्थलब्धत्वात् प्रथमभावितया तेपां तद् दोपनिरूपणं प्रतिजा- नीते। तन्र पद्गतदोपा इति। यथोद्देशमेतेपां लक्षणमाह। यद्प्रयुक्तमित्यादिना। अभिधानादावास्नात- १ M. omits मत. २ मूतानाम् M4. ३ P drops गुणानाम्, ४ हेतूना दोषाणामपि M .; P. drops दोषाणाम्. ५ पदगता दोषा: M. ६ चिन्त्यन्ते M. ७ 'दित्यर्थ: m, ८ अत्र m. ९ पदारब्धत्वात् IL.

दोषप्नकरणम्। योगमाध्रमयुक्त यदसमर्थ तदुच्यते। पादपूरणमौघं. यत्तन्निरर्थकसुच्यते.। स्वसंकेतमेसिद्धार्थ नेयार्थ परिकीर्त्त्यते। शब्दशास्त्रविरुद्धं यच्युतसंस्कारमुंच्यते।। संदिग्धं तन्मतं येद स्यात् संदिग्धार्थमतीतिक्कव। तदमयोजकं यत् स्यादविशेषविधायकम्।। छिष्ट तदर्थावगतिर्दूरदूरायतो भवेत्। पयुक्तममसिद्धार्थे गूढार्थ परिकीर्त्त्यते॥ पोमरव्यवहारैकमसिद्धं ग्राम्यसुच्यते। यद्रूढिगच्युतं नाय तदन्यार्थयुदाहतम्॥ शास्त्रमात्रमेसिद्धं यदगतीतिकसुच्यते। अविमृष्ठविधेयांशं गुणीभूतविधेयकम्।। विपरीतार्थधीर्यस्मा द्विरुद्धमतिकृन्मतम् । अश्लीलं यंदगाङ्गल्यजुगुप्सान्रीडधीकरम्॥ मपि कविमिरनाउतमप्रयुक्तमित्यर्थः । योगमान्रप्रसिद्धं शाख््रमत्रिप्रसिद्धमि- स्वर्थ: । मात्रशन्देन वाचकशक्तिविरहः प्रतिपाद्यते। सवसंकेतप्रसिद्धार्थ- भिति। संकेतमात्राधीनार्थसित्यर्थः । ध्युतः संस्कारो व्याकरणककृतो यसात् तत् च्युतसंस्कारम्। विशेषविधायकं न भवतीत्यविशेपविधायकम्। दूरदूरा अतिदूरा व्यवहितेत्यर्थः । अप्रयुक्तमिति। यदुभयार्थ संदेप्नसिद्धार्ये प्रयुक नदूदार्थमित्यर्थः । एतदेव निहृतार्थमिति केचित्। रूढे: प्रसिद्धेः प्रच्युतं रूढि- पच्युतम्। अन्यार्थमवाचकमित्यपरे। अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्न तदविमृष्टविधेयांशम्। तदेवाह। गुणीभूतविधेयकमिति। १ मात्रार्थ तन्निरर्थक° P. २ प्रकुप्यर्थम् P. ३ 'मिप्पते R., M. ४ यस्मात् संदिग्धा° R. ५ पामरेष्वपि यत् प्रायः प्रसिद्ध R .; पामरेषु प्रसिद्ध यत् तद्वाम्यमनुमन्यते M. ६ 'प्रस्थितम् R. प्रयुक्तम् M .; 'प्रतीत यदप्रती' T'. ८ यद्प्रतीतं तदुच्यते R; यदप्रती- तमुदाहतम् M. ९ यदमङ्ग्व्य R .; तदमङ्गक्यजु M. १० p:drops मात्र. ११ च्यूतो यस्मात् n. १२ न प्रसिद्धार्थ m. 38

२९८ प्रतापरुद्ीये रमापणसमन्विते परुषं नाम तद्यत् स्याद्विहितं परुपाक्षरैः । अत्र वेन्यवृत्तीनां शत्रुखीणां वचनेषु दोषा उदाहियन्ते। अप्रयुक्तं यथा। विगुखा दैवता: सर्वे ते मो दुश्यवनादयः। अरण्यगृहमेधिन्यो यैर्वयं हन्त कल्पिताः ।।१ ।।

भिर्न प्रयुक्तम्। अन्न दैवता इति पुल्ि्लप्रयोग: दुश्यवन इति चेन्द्रपरत्वेन कवि-

अपुष्टार्थ थथा।

कंयं सहामहे धिग्धिकू कठिनं हन्त जीवितम्॥।२।

यथायोगमुदाहरति। विमुखा इति । दैवता इति। 'वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवता' इस्यमरः । दुःसहः ध्यवनो सुनिररेति दुमयवनः इन्य्रः । गृहेण पतन्या गृहैया मेधन्ते संगच्छन्त इति गृहगेधिन: गृहस्था: तत्पर्यो गृहमेधिन्यः । 'गृहं पत्यां गृहेऽपि घ' इति हलायुधः १ 'मेष्ट संगसे थे-

शब्दानुशासनान्नातयोरपि कंवीनामनादराद् दुष्टत्वभित्याह। अन्नेति। एकैको- दाहरणविवक्षायां पददोषद्वयमेतत्। समुदायविवक्षायां तु वाक्यदोपोऽययू। विरोधिनो दुश्नयवनादिदैवता इत्युंक्ते समासदोपः। अप्रयुक्कादीनां त्रैविध्यसयापि काव्यप्रकाशकारादिभिरङ्गीकृतत्वादिति द्रष्टव्यम्। एवमुच्तरत्रापि यथासंसव- मूहनीयम्। व्यर्थेति। यष्टाघीर्घे दवयं तद्विशिष्टा बाहवस्तथोक्ता इति मध्यमपद्लोपी समासः । जीवितमिति धिक्शब्दयोगे द्वितीया। तरय 'नित्यवीप्पयो:' इत्या-

१ वनवृर्त्तानाम् P., M. २ सर्वेऽ्रतस्ते R. ३ देवतशब्दपुछ्िङ्गप्रयोगः R. ४ प्रयुर्तः R., M. ५ मीटर्थी R. ६ सहिष्यथ्वे कर्थ Mr ७जीवनम् M. c.m. has before this 'दारेष्वपि गृद्दः जाया घ गृिणी गृह्ाः' इति विश्वामरहलायुभाः ।. ९ मष्य-

:दोषप्रकरणम्। .... २९९

अन्न व्यर्थवाहुद्वयानामिति विवक्षितेSष्टार्घार्धयाहूलामित्यनुपयुक्तम। पतदेवाविनृष्टविधेयांशस्योदाहरणम्। बाहुद्वयस्य वैपथ्ये विधेये त स्योपसर्जनत्वं प्रतीयते। असमथे यथा। विहाय वसुधामेनां चतुरम्बुधरादृताम्। क तु गन्तव्यमेत्ाकं मरणेऽप्यसुखा सितिः।।३।

अनर्थकनेयार्थच्युतसंस्कारसंदिग्धानि यथा। विहाय च गृहांस्तान् वै व्यत्यस्तनवतृत्तय:। कदा भविष्यते वास: लटकेषु महीगृताम् ।४ ॥ अभ्र वे इति निरर्थकम्। व्यत्यस्तनवशब्देन वनप्रतीति: सवसंकेतमा- भायस्ेति नेयार्थकम्। भविष्यते इति भवतेरात्मनेपदित्वं शब्दशास्त्र- भीक्ष्ण्ये द्विर्भावः । प्रकृतानुपयुकवां दर्शयति। अन्नेति। उदाहरणलाघवमाह। पतदेवेति। व्यर्थवाहुद्वयानामितीदमेवेत्यर्थः । अन्र दुर्दशागस्तावे बाहूद्देशेन विधेयरय वैयर्थ्यत्यान्यपदार्थप्रधानवहुनीदिवर्ततिपदार्थत्वेन गुणीभावादविमृष्ट- विधेयांशाल्यो दोष इत्पर्थः । विहयेति। अग्नाम्युधरशब्दुल समुद्रे शाखप्रसिद्धिरेव व तु वाचकशक्तिः।

लाघवार्थमनर्थकादिचतुष्टयमेकेन शोकेनोदाहरति । विहाय चेति। अन्र वैशन्ददयोरयस्य करयचिदृप्यर्थस्यान्वयाभावाद् पादपूरणमात्रप्रयोजकत्वेन. निर- रथको वैशब्द इलाइ। अन्न वे इतीति। अन्न वाक्यसगधेर्वैकल्पिक त्वादायादे- शाभावः । यमकेषु निरर्थकं न दोप इत्युकं हेमचन्द्रेण। व्यत्यस्तनवेत्यत्न वर्णज्यत्यासेन वनप्रतीतिर्लक्षणयेति वककव्यम्। तरयां च कुशलादिवन्न रूढ़ि- र्निमित्तम्। नापि गङ्गायां घोप इत्यादिवत् प्रयोजनं किं तु रवसंकेतमात्रमतस्त- आ्रशफेयं लक्षणोपेक्षणीया। 'निरुठा लक्षणा: काश्चित् सामर्थ्यादभिधानवद्। क्रिचन्ते साम्प्रतं काश्चित् काश्चिजैव स्वशकितः ।।' इत्याचायैस्तसया निपिद्वत्वात्। अतो नेयार्थमेतदित्याशयेनाह। व्यत्यस्तनवशब्दे- न वनप्रतीति: ससंकेतमान्रायस्तेति। प्राप्त्यर्थरयैव भवतेरात्मनेपदित्वं न सत्तार्थरयेति वैयाकरणा: । अतोऽरय च्युतसंस्कारत्वमित्याह। भविष्यत इति। १ विधेपाशस्याप्युदाहरणम् TV,, M, २ मस्मामिररण्ये M. ३ जलधिपर° T. ४ नेयार्षंक2TV

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसंमन्विते विरुद्धमिति च्युतसंस्कृतिः। महीमृतां कटकेषु वास इत्यनेन रांडां सैन्येषु वास उत पर्वतानां नितम्ये्विति संदेहात् संदिग्धम्। अप्रयोजकल्लिष्टे यथा। हन्त वर्त्तामहे वजघटनात् प्राक चलात्मसु। नभसवद्शनारातिध्वजाग्रजविरोधियु॥५॥ अत्र नभसवदशनाः सर्पास्तेपामरातिर्गरुडः स एव ध्वजो यस्येति विष्णुस्तस्याग्रज इन्द्रस्तस्य विरोधिषु पर्वतेण्वित्यर्थप्रततरतिदूरत्वात् किष्म्। पर्वतेषु वर्ततनं दुःखावहमिति पकते वज्रघटनात् प्राकू चला- त्मस्विति पर्वतविशेषण स्यानुपयुक्तत्वादप्रयोजकमू। गूढार्थग्राम्यान्यार्धानि यथा। शोणिताव्जदश: कामं क्षामगल्लकटिखलाः। विदग्घहृदयाः शोकवहिना राजकन्यकाः ॥६ ॥ अत् शोणितशब्दस्य रुधिरे प्रसिद्धस्य पाटलवर्णपरत्वेन प्रयोगा: दरूंढार्थम्। गैलर्कटिशब्दौ कपोलजघनपरत्वेन ग्राम्यप्रयुक्तौ । विद्ग्ध- हृदया इति विशेषर्ण दग्घहृंदयस्यावाचकत्वादन्यार्थम्

संदिग्धममिनीय दर्शयति। महीभृतामिति। अत्र भृजः पालनधारणार्थत्वानु- शासनम्। 'कटकं वलयं सानौ राजधानीनितम्बयोः' इत्यभिधानं व संदेहगी- जमिति भाव: ।

हन्तेति। व्युस्कमेण छक्षणं योजयति। अन्रेत्यादिना। शाणितेति। आ्राम्यप्रयुक्तौ पामरव्यवहारमान्नप्रसिंद्धावित्यर्थः । विपूर्वस्य द- ग्घशब्दस्य निपुणार्थत्वाद्दाहं प्रत्यवाचकत्वादन्यार्थमित्याह। विद्ग्धेति।

१ व युतसंस्कार: T. २ नगरेषु Tv. ३ P. has अत्र पर्वतेषु वर्त्तनं .... ... प्रयो- जकम् ! नमस्वदशना :............... क्विष्टम् fol अत्र नमस्वदशना :............ ... क्किष्टम्। पर्वतेषु वर्त्तनं ......... दप्रयोजकम्. ४ ध्यजे P., ध्वजेषु M. ५ पर्वतेष्वित्यतिदूरत्वात् P- ६ गूढाथं: M. • 'श्यामगध्व' P. ८ कटी' M. ९ दृदयस्य वाचकत्वा P., M.

दोषप्रकरणम्१ ·..... . अप्रतातिकं यथा। मनूपदेशा: क गता: कुलाचायैरुदीरिता:। अत्न मडशन्दो मन्तरपरत्वेन मन्शास्त्रपसिद्ध इत्यप्रतीतिकम्।

अम्यिकारमणस्याङ्धिसेवा व्यर्था भवेत् कथम्। राशामकार्यमित्राणां विनाशं समुपेयुपाम्।।७॥ अन्नाम्विकार मणशब्दान्मातृसंभोगकारिण: प्रतीतिः । अकार्यमि- पशब्दादकार्येषु मिन्नाणीति प्रतीतिः। वियोगर्दुःखपरतया प्रेयुक्काद्वि नाशशव्दान्नाशपतीतिरिति विरुद्धमतिक्ठत्।

यथा। अभिप्रेतपदावास: कदा नः संभविष्यति। नीचं साधनमेतेषां परोत्सर्गैकजीविनाम् ॥।८।। अंधामिप्रेतपदावासशब्दात् प्रेतलोकपँदावासप्रतीतेर मझ्लत्वम्। नीचं साधनमित्यनेन तुच्छमेहनग्रतीतेरव्रीडाकरत्वम्। परोत्सर्गैकजीविना-

अप्रतीतिकमुदाहरति। मनूपदेशा इति। यथा लोकमात्रप्रसिद्धं ग्राम्यं तथा शाखमात्र प्रसिद्धमप्रतीतिकमित्यर्थः । कुलाचा्येरिसयनेन संप्रदायशुद्धि: सूच्यते। अम्यिकारमणस्येति। विनाशं वियोगदुःसमित्यर्थः। रक्ष्पे लक्षण योजय- ति। अन्रेतयादिना। कार्य विना मिन्नाण निरुपाधिकबध्धव इति विवशितेऽ कार्येष्यनुच्ितकर्मसु मित्राणीति विरद्धमतिकृदिल्याह। अकार्येति। अभिप्रेतेति। अभिगेतपदनिष्टस्थानम्। एतेषां स्वभर्टृणाम्। नीचसाधनम) एपसैन्यंम्। सहायसपत्तिर्नास्तीत्यर्थः । 'साधनं निर्वृत्तौ मदे सैन्ये सिद्धौपधे गतौ' इति विश्वः। परोत्सर्गः परकर्तृकत्यागः। 'उत्सर्गो वर्जने त्यागे' इति विश्वः । त्रिविधमश्ीलं योजयति। अभिप्रेतेत्यादिना। १ व्यर्थामवत् कथम् M. २ कर्थ भवेत् P., M. १ कारिप्रतीति: M. ४ M. drops दुःख. ५ प्रयुक्तविनाशमिति शब्दा® P., प्रसिद्धाद्विनाश" M. ६ R. drups अत्र. R. and M. drop पद्. ८ रमङ्गलाङ्गत्वम् M. ९ साधनं नचाम M. १० 'मित्यनेनाः धोवायु R.

३०२ प्रतापरुद्रीये रल्ापणसमन्विते

परुषं यथा। कुतः कान्तारवृष्ीनां कार्त्तार्थ्यार्थित्वमस्ति नः। अन्न कार्चार्थ्यार्थित्वमिति परुषवर्णारब्धत्वम्। थथ घाक्यदोपाः। शब्दहीनं क्रमभ्रष्टं विसंधि पुनरुक्तिमद्। व्याकीर्ण वाक्यसंकीर्णमपूर्ण वाक्यगर्भितम्। द्वे भिन्नलिङ्गवचने द्वे च न्यूनाधिकोपमे। भगच्छन्दो यतिभ्रष्टमशरीरमरीतिकम् ॥ विसर्गलुप्मस्थानसमासं वाच्यवर्जितम्। समासंपुनरातं च तथा संबन्धवजिंतम्।। पतत्मकर्षमधिकपदं पक्रमभङ्गवद्। चतुविशतिरुच्यन्ते दोपा वाक्यसमाश्रिताः॥ एषां स्वरूपुदाहरण च। शब्दशाखहतं वाक्यं शब्दहीनं भैकीर्न्यते। यथा शत्रुवाक्येषु न संशुणुणहे हन्त हितमासैर्निमन्त्रितम्। येन काकतिभूर्तुः सेवां हित्या हता वयम् ॥।९।। कुतःइति। कार्चार्थ्यार्थित्वं धन्यताभिलाषित्वम्। परुपैः करुणरसाननुगु-

पददोपानन्तरं वाक्यदोपानुद्देशपूर्वकं एक्षणोदाहरणाम्यां दर्शयति। अथे- त्यादिना। नेति। आसैर्निमन्ितमुपदिषटं हितं न संशणुमहे न समश्रौष्मेति वर्तमान- सामीप्ये वर्चमानप्रत्ययेन हिताभवणराज्यभ्रंशयोरविरामः सूच्यते। ननु ध्युत- संस्कार स्यैव शब्दहीनमिति संज्ञान्तरं न पुनः प्ृथग्दोपः । वाक्यगतत्वेन पार्थ- क्यस्य काव्यप्रकाशकारेण पदद्वये युगपदसाधुत्वासंभदेन परिहृतत्वादिति पेत् सत्यम्। यद्यप्येकपद्मेवासाधु तथापि तदसाधुत्वं पदान्तरसूमन्वयसापेक्षभिति वाक्यदोप एवायं न पददोपः किं तु कदा भविष्यते वास इत्यन्रापि पदान्तर- १ मीटथाम् P. २ प्रकीर्तितम् R.

: छोषमकरणस्। .....

मम हितं न संशणुमहे इति पंदद्वयप्रयोगे दोषाविष्काराद्वाकग्रमेव दुष्टमिति न पददोपशङ्डा। संपूर्वस्य शृणोतेरात्मनेपद्त्वे कर्मणोऽनुपा- दाननियमाव्। अथ कमम्रशम्।. क्रमभ्रष्टं भैवेदार्थ: शाब्दो वा यत्र ने क्रमः। यथा। प्रथवे काकतीन्द्राय सुरगान् फरिणो यथा। उपायनमँकुर्वाणा घयं दैवेन वशिताः।१०॥ अन्न करिणो यद्ा तुरगानिति वकतव्ये व्युत्कमेणोक्तम्। तुरगापे- कषया करिणामुत्कर्टत्वात्। अथवा करिण ईंत्यर्थक्रमभङ्ग:। संनिधानादेव दोपरवावगमाद्टाक्यदोवतवमेव केवलं भविष्यतेशव्दस्य लटः शत्रादेशे चतुर्थ्येकवचने सत्यसाधुतवासंभवादिति चेत. सत्यन्। वाक्यरयैवान्र प्रयोगयोग्यत्वादावश्यकपदान्तरसंनिधाने यग्र वाक्यमात्ननिर्वाहसन्न पददोपः। यत्र पदान्तरविशेषसहकृततैवासाधुतवं यथा प्रकृते तत्न वाक्यदोषः । अन्यया पददोपरैवाभावग्रसग्गादिति तदेतव् सर्व मनसि निघायाह। अन्न दितमि- लादि। आात्मनेपदित्व इति 'समो गम्यृच्छि-' इत्यादिनेति शेपः । कर्म- णोडनुपादाननियमादिति। अकर्मकाधिकारादिति शेषः। न च कर्माकाक- क्षल शृणोते: कथसकर्मकत्वमिति वाच्यम्। अविवक्षितकर्मकसैवात्राकर्मक- रवात्। तटुकम्।

प्रसिद्धेरविवक्षात: कर्मणोऽकर्मिका किया ॥।' इति। कमयष्टिति। तम्रार्थकमभ्र्टसुदाहरति। प्रमव इति। लक्ष्ये छक्षणं थोज- यति। अन्नेति। दुर्लभत्वाद् करिणां लुलभत्वाच्च तुरंगाणामिति। नतु यवाम्या- मिहोत्रं जुहोति यदागूं पचतीत्यत्र पाठक्रमानुपपत्तावर्थक्रमो यथा स्वीकृतखतद्वद- परपि यथायोगमन्ययोऽग्ीक्वियतामिति धेत् सत्यम्। अपौरुपेये वेदवाक्ये यथा तथा वास्तु पुंवाक्ये तु शवणानन्तरमेव प्रयोकुसतारतम्यानभिश्ञरवप्रतीतेरन्वय- विलम्बासहिष्णुस्वाद् दुष्टत्वमेवेतयनवद्यम्। १ पद्दूये P. २ शृणुधातोरात्मनेपदित्वे P. १ मवेदर्थ: P., T. ४ शब्दो वा P., T. ६ व्युक्कम: P. ६ करिणोऽथवा M.,P.मकुर्वन्तो M. ८ मुञ्चेः कृष्टत्वात् R. ९ T. drops अपवा. १० इत्यन्र क्रममद: M. ११ तुरद्गाणामिति Mr.

:३०४ प्रतापरुद्रीये रतनापणसमन्विते

शब्दकमभङ्गो यथा। का नाम गणनास्म्सु कांकतीयस्य भूपतेः। यशःप्रतापयोर्मग्नौ सूर्याचन्द्रमलावपि।। ११॥ अन्न यशःप्रतापयोशन्द्रसूर्यो मझाविति शैष्दकमे उचिते तथा नो- कम्। यशःप्रतापयो: सूर्याचन्द्रमसौ मग्नाविति समुदायद्वयान्वये यथा- योगमेर्थान्वये सिद्धे नार्थक्रमविरोधः अपि तु शेब्दप्रयोग एव क्रमभङ्ग:।

शावं क्रमभन्सुदाहरति। का नामेति । सूर्याचन्द्रमसाविति 'देवताद्वन्दे च' इत्यानङ्गादेशः । तेत्र लोकवेदयोरिति प्रसिद्धसाहचर्याणामेव देवतावाचिनां

मानुक्तिनभिनीय दर्शयति। अन्नेति। आद्यभेदसाङ्कर्य परिहरति। यश इति। यशःप्रतापयोरित्येकः समुदायः । सूर्याचन्द्रमसावित्यपरः । तदेतत् समुदायद्वय- मुद्भूतावयवभेदम् । अन्यथा द्विवचनानुपपत्तेः । तस्यान्वये सतीति शेषः । यथायोग्यमर्थान्चये नार्थक्रमविरोध इति। अभिधानक्मेणाभिधेयक्रजाचितेडपिक. विसमयसिद्धोपमानोपमेयभावानुसारेण वर्ततिपदार्थानां कीर्तिप्रभृतीनां व्युत्करमे- णापि संबन्धेऽनन्तरोदाहरणवत् बाधकाभावात् नार्थक्रमभज्ञ इत्यर्यः। कुत्र सर्हि क्रमभङ्ग इताकाङक्षायामाह। अपि तु शब्दप्रयोग पदेति। यथासं- र्यन्यायोल्लङ्गनादिति भावः । ननु द्वन्द्वससासे वर्ततिपदानि प्रत्येकं सवसहचरि- तपदार्थान्तराण्यपि युगपदभिदधतीति वार्त्तिककारमतम्। तदुक्त्तन्। 'युग- पद्धिकरणवचने द्वन्द्वः' इति। तन्मते यशःशब्देनापि युगपचयशःप्रतापावभि- धीयेते प्रतापशन्देनापि। एवं सूर्याचन्द्रमसावित्यत्रापि द्रष्टव्यन्। तथा च मियोऽन्वये शाब्दोऽपि क्रमभग्गो न संभवतीति चेन्नैष दोषः। सर्वदा केवलप- दानामेकैकार्थवाचकत्वाद्वर्त्तिपदानामपि मतभेदेन तथाभावात् प्रायेण सर्वेषा- मप्येवमेव व्युत्पत्तिः। अन्नाप्यलौकिकानेकार्थवाचकत्वनिबन्धनमक्रमं बाधित्ा क्रमस्यैव जागरूकत्वात्। यदाह पद्मस्जरीकारः । 'पाम्राध्मेत्याड़ौ युगपद्धि- करणवचनतायां द्वन्द्वेऽपि क्रमस्य प्रतीते: स एव नियामकः' इति।

१ काकतीयक्षमापतेः Mc २ सूयचन्द्र P. १ शब्दकमेणोघिते M. ४ सूर्यचन्द्र0 P. ५ मर्थश्रये R. ६ सिद्धे शब्दे नार्थ T .; सिद्धोर्थकमविरोध: M. शष्दक्रममङ्ग एवं P. ८ शब्दकममद्ग0 ए. ९मत्र w.

वोषप्रकरणम्1

अथ विसन्धि। विसंहितो विरुपो वा यस्य संधिविसि तत्।। यथा। शौर्याणि ईदशान्यासन पृथ्वैश्वर्ये क वा गतम्।। अन्न शौर्याणि ईटशानीति विसन्धि। पृथ्वैश्वर्यमिति 'संधिवैरुप्यम्। अथ पुनरुक्तिमद्। शब्दार्थपौनरुकसे तु तद्वाक्यं पुनरुक्तिमत्। यथा। जीर्णकाननसंकीर्णे विन्ध्ये काननवृत्तयः॥ अघ काननसंकीर्णे काननवृत्तय इति पुनरुकिमत्। अथ व्याकीर्णम्। व्याकीर्ण तद्विक्तीनां व्याकीणे चें मिथोन्वये। यथा। सुखार्थिनो पहीपाला वर्त्त्वं काकतीशितुः। आशामुरसि विध्ाणा: शिरसि क्रोडमुद्रिकाम्।। भन्न क्रोडमुद्विकापुरसि शिरस्याशां विद्याणा इतिसंबन्ध: । विसंहित इति। विगता संहिता वर्णानां परस्परसंनिकर्षो यत्न विसंहित: विछ्िष्ट इत्यर्थः । विरूप: कर्णकठोर इत्यर्थः । शौर्याणि इदशानि इत्यत्र सवर्ण- दीर्वांभावाद् विश्रेषः । व चात्र व्याकरणविरोधः वाक्यसंघेर्चेवक्षिकत्वाद्। रहुक्तम्। 'संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥' इति। पुनरुकमाह। शब्दार्थपीनरुदत्ये इति। शब्दमान्नपौनरुक्ते बलंकारत्वमर्थ- मात्रपौनरुवत्ये दोषत्वं वक्ष्यति। व्याकीणमिति : विभकीनां विभक्त्यन्तानां पदानामित्यर्थः । संकीर्णपदमे- कवाकये व्याकीर्गभित्यर्थः । सुखार्थिन इति। क्रोडमुद्रिकां काकतीयध्वजवरा- हमुदामू। दार रूपरवात् तद्ारणसेति भाव:। तदुक्म्। १ वैरुप्यम् M. २ पीनइके P., R. १ पुनइकम् R., M .; पुनरुक्ि: Mr ४घुR. ५ यधासुखं मही P. ६ इति न संबन्ध: P. 39

३०६ प्रतापरुद्रीये रज्ापणसमन्विते

अथ वाक्यरसंकीर्णय्। वाक्यान्तरपदैः कीर्ण वाक्यसंकीर्णमुच्यते। यथा। मानेन महतासमामिर्वने वकचेन तिष्टताम्। विन्ध्यस्य जीवितं तननो जातमद्य तृण कृतम् ॥१३॥ अत महता मानेन यन्तृणं वक्ेन कृतं तदय विन्ध्यस्य वने तिष्ठता नो जीवितं जातयिति वाक्यद्वयपदानामन्योन्यसंकीर्णता। अथापूर्णम्। अपूर्ण तद्गवेद्यन्र ने संपूर्णों क्रियान्वयः। यथा। शैलेष्वस्माकमावासो वन्यैः सोच्छासिता वयम्। मृगैर्बन्धुमतश्चास्मान् पश्यन् घाता प्रमोदताम्॥१४॥ अन्न शैलवासान् वन्यवृत्तीन् मृगवान्धवान् पश्यत्निति विवक्षितसंबन्घो न संपूर्णः ।

'पद्यमङ्ुलिविच्छेद उरोविन्यस्तमक्षरम्। तन्नामकरणं चेति दारयमेतचतुष्टयम् ।।' इति। मॉनेनेति। अत्र वाक्यद्वयपदानां मिथः संकीर्णत्वाद्वाक्यसंकीर्णमिलयाह। अन्रेति। शैलेष्विति। वन्यैः कन्दमूलफलादिभिः । सोच्छृसिताः सप्राणाः । अत्र बन्धुमतश्चेति चशब्देनास्मदर्थविशेषणतया शैलवासवन्यर्वृत्ती समुच्चीयेते। तग्र दर्शनक्रियाया असदर्थद्वारा बन्धुमत इत्यनेनैव संबन्धो न शैलवासवन्यवृत्ति- भ्यामिति क्रियान्वयापरिपूरणादपूर्णमित्याशयेनाइ। अन्नेति।

१ मानेनास्माभियंनृणम् M. २ संपूरणों न P. १ वन्यैशाश्वासिता वयम् M. ४ शैल- वनवृत्तीय P. ५ विषश्ित: R. ६ संबन्धोऽपूर्ण: M. · मानसेति m. ८ वृत्तिः समु- शीपते m.

मेपय्करणम्।

अथ वाक्यगर्मितम्। तद्वाक्यगभितं यस्य मध्ये वाक्यान्तरं भवेद। पथा। शात्वाप्येन्ध्रपुरीन्द्रस्य क्रोधाभ्निमतिद्ःसहम्। यद्वा न लङ्ध्यते दैवं तस्मिन्निपतिता वयम् ॥१५॥ अभ्नातिदुःलहं कोधाशि शात्वापि तस्मिशिपतिता वयमिति वाक्य मध्ये यद्ा न उड्व्यते दैवमति वाक्यान्तरमनप्रविष्टममिति वॉक्यग- र्भितत्वय्। अथ भिननलिक्लवचने। यत्रोपमा भवेद्विनवचना भिंनलिङ्गका। तद्भिनवचनं मिसलिङ्ग चाहुर्मनीषिणः। इयोरुदाहरणं पथा। समुद्रा इव गम्भीरं मनो यादवभूसुज: । गिरिणेवान्धनृपतिध्यजिन्या कलुपीकृतम् ॥१६॥ अत् सर्मुद्रा इव गम्भीरमिति भिन्नवचनमू । गिरिणेव ध्वजिन्येति मिन्न- लिझ्कम्। तदिति। वाक्येन वाक्यान्तरेण गर्भितं संजातगर्भ वाक्यं वाक्यगर्भितमि- सर्थ: । उदाहरणं स्पषटम्। नन्वन्र वाक्यार्थत्यापि वाक्यान्तरगर्भितत्वेनोभयदो- पत्वसंभवेऽपिं वाक्यार्थप्रतीतावन्तरव्वरयेन प्राधान्याद्वाक्यदोपप्रायपाठ इत्यनुर्स- घेयमू। एवमन्यत्रापि यथासंभवसूद्यम्।

यणेलादिना। समुद्रा इव गम्भीरं मन इत्यन्रोपमानोपमेययोर्भिद्नलिग्गस्वेडपि मुसं चन्द्र इदेतिवत् सहदयानायुद्देगाभावाद् भिन्नवचनस्यैवेदमुदाहरणम्। अत एषोकं देण्डयाचार्येण। 'न भिजनलितवचने न घ न्यूनाधिके तथा। उपमादूपणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ।।' इति। सदेतन्मनस निधायाह। भत्र समुद्रा इव गम्भीरमिति भिव्नवचनमिति। १ मव T. २ ्यन्धनरेन्द्रस्य R., M. ३ तस्मिन् वयं निपतिता R. ४ वाक्यगर्म- त्वम् P .; वाक्यगर्मितम् M. ५ लिङ्गमित्रता M. ६ M. drops यथा. • नृपतेर्ष्व• जिन्या M., °नापस्य ध्वजिन्या M4. ९ दाहरणम् t. १० दण्डिना m.

प्रतापरुद्रीये रमापणसमन्विते

अथाधिकन्यूनोपमे। यत्रोपमानमधिकं न्यूनं वा स्याद्विशेषणैः । तैत्राधिकोपमं पूर्व न्यूनोपममतः परग्॥ पेथाकममुदाहरणम्। क्षामक्षाममुखाः कान्ता: कानने मौलवेशितु:। प्रीष्मे नद्य इव म्लानपद्मोत्पलविसाविलाः।१७।। अत्न क्षामक्षामुखानां कान्तानामुपमानभूतासु नदीवु म्लानपंदत्व- मा्त्र वक्तव्यम्। म्लीनोत्पलविसाविला ईैत्यधिकम्।. न्यूनोपर्म यथा। हाराङ्रागसुभगा नगरेषु यथा वयम्। तंथैव निर्शराकीर्णा विभान्ति घरणीभृतः ॥१८॥ अन्न हारखाने निर्झरा उक्ाः । अङ्गरागसाने किमपि नोकमिति मंयूनोपमम्। अथ मसच्छन्दोयतिभ्रष्टे। छन्दोभरगं वचो यत्र तद्गग्नच्छन्द उच्यते। यत्र स्थाने यतिभ्रंशस्तद्यतिभ्रष्टमुच्यते।।

पन्रेति। अग्रोपमाशन्दः करणव्युत्पत्योपेमानवाची। तेनाचिकविशेपणोप- मानमधिकोपर्मं न्यूनविरोपणोपमानं न्यूनोपमस्। तेन साधारणधर्माधिक्येSधि- कोपमं तबयूनस्पे न्यूनोपमभिति फलितम्। उभयोदाहरणं सुगमभ्। छन्दोभग्नमिति। भमं छन्दो वृत्तं यस्िन् तच्छन्दोसन्नम्। यतिविच्छेद इति च्छान्दसा: । भ्रष्टा यतिर्यत्र तद्यतिभ्रष्टम्। उभयत्र 'वाहिताशयादिपु'

१ अत्रा B. २ दयोथंथाकम T'. १ मागधेशितु: P. ४ क्षाममुखानाम् R. ५ पद्ममान्नभ् R. ६ म्लानपद्मोत्पल P. •इति न वक्तव्यम् M. ८ यएं यथा R., ९ सर्वतो निर्झरा R. १० न्यूनोपमत्वम् M. ११ न्योपमानोपमेयवाची P.

यथा।

कि भदं भवति जनस्य माटशस्य।। अन्न विन्ध्यारण्येति तृतीयवर्णे यतिभाः । पादान्तवर्णस्य गुरुत्वा- मावाच्छन्दोभङ्गः । अथाशरीरम्। क्रियापदेन रहितमशरीरं पकीर्न्यते। यथा। हन्त निष्करुणो घाता कीडितो मणिकुट्टिमे। फानने कण्टकाकीर्णे सितान् पाण्डयशिशूनमृन् ।। १९।। अत्र क्रियापदं न विहितम्। एतदेवानेन्वयाख्यं दूषणम्।

इति परनिपातः । विन्ध्यारण्येति तृतीयवर्णे यतिभङ्ञ इति। प्रहर्पिणीबृच्ते तृतीयपशमवर्णयोरविच्छेदी विहितः । तदुकं वृत्तरत्नाकरे। 'सौ श्रौ गरिदशयतिः प्रहर्पिणीयम्।' इति। सब्र तृतीयवर्णे तदभावाद्यतिअ्ष्टं पादान्तवर्णस्य गुरुत्वाभावाच्छन्दोभग्गय। ननु कचिदवसानेऽपि लव््यन्त्यमिति वंचनेन पादान्त्लघोर्विकल्पेन गुरुववि- धानादधापि गुरुत्वास्ञीफारे न ध्ठन्दोभव इति चेत् सत्यम्। यत्रेन्द्रयज्ोपेन्य्रव- ख्ादौ पादान्तवर्णस्य लाक्षणिकगुरुतवेऽपि ्ध्व्यभग्ञाभावसतत्र मा भूच्छन्दो- भझ:। प्रएर्षिगीवैतालीयवसन्ततिलकादौ हु वैपरीत्यादस्त्ेव दोप इति प्रा- चीना: । कियापदेनेति। इन्तेलनुकम्पायाम्। पाण्टवशिशुनिति दुर्शनक्रियापेक्षया कर्मणि द्वितीया। अत्र दर्शनक्रियानुपादानात्। आाख्यातं साव्ययकारकविशे- थणं वाक्यमिति वाक्यलक्षणाभावेन वाक्यत्वरयैवाभावादशरीरं नाम दोषः इलाशायेनाह। अन्नेति। क्रियापदराहितेनान्दयाभावाद्चानन्वय इतसैव नामा- न्तरं मतान्तरेणेखाइ। पतदेनेति।

१ P. drops तृतीयवर्णे. २ पदान्त्यवर्णस्य M. ३ शिशनपि P. ४ निहितम् B.t लिखितम् M. ५ नन्वयाख्यदूषणम् R, ६ श्रव्यत्व0 m.

२१• प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्वित

मथारीतिकम्। रसाननुगुणा रीतिर्यत्रारीति तदुच्यते। अखर्वगर्वदुर्वार दोरर्गलनिरर्गला:। हा बन्धुवर्गा: सर्वेऽपि क्ृन्तातातिथय: कृताः ॥२०॥ अन्न कैरुणेऽनुंचितो घर्णाडम्बरः। अथ विसर्गलुप्तम्।

यत्र विसर्गो बहुधौत्वं लोपं वा प्रामोति तद्विसर्गलुत्तम्। यथा। व्यर्थो मनोरथो योतो जातो वासो ध्रुवो मरौ। म्लाना दीना हता जीर्णा वनान्तेष्वीदश्ा वयम्॥२१॥ अथासानसमालम्। अपदस्थसमासं तत् समासो यत्र नोचितः । यथा। कुतो वैमुख्यमस्मासु ब्रह्मण: पुरुषात्यन: ।

अरीतिकमिति। विरुद्धरीतिकमित्यर्थः । अखर्वेति। अग्न वर्णपारुष्यदीर्घस- मासादिनिबन्धनाया गौढरीते: करुणानुचिताया निबन्धनादरीतिकं नाम दोष इत्याशयेनाह। अन्नेति। विसर्गलुप्तमिति। छुतविसर्गमित्यर्थः । ओल्वमिति। म्लाना इतयादौ पर- म्परया विसर्जनीयस्थानिकस्य यकारस्य 'लोपो ब्योर्वलि' इति लोपविधानाव लुसविसर्गत्वम्। व्यर्थो मनोरथ इत्यादौ यद्यपि विसर्जनीयस्य सत्वादिसंधिकार्य- वशाद् गुणे सत्योत्वमेव न लोपः। तथापि विसर्गादर्शनालुसविसर्गव्यवहार इति द्ष्टव्यय्। यदाहुराचार्याः। 'अदर्शनं लोपः' इति। अपदससमासमिति। अस्यानसमासमित्यर्थ:। कुत इति : परुपारमनः क- ठिनहृद्यस्य वेधसे कुध्यतामिति 'छुधदुह-' इत्यादिना संगदानरवाचचतुर्थी। १ पत्रारीतिकमुच्यते R. २ कारण्ये M1. २ नुचितं वर्णांडम्वरं विहितम् P. ४ 'विसगकः 2. ५ जातो यतो वासो धृतो मरी P. ६ दीर्णा M.

दोपमफरपय्। .. ३११

भत्र वेधसे कुध्यतां नृपाणामुक्तौ न समासः । कि तु कविवचने समास इत्यपदस्थसमासः । अथ वाच्यवर्जितम्। नोकं स्यादन वक्तव्यं तदाहुर्वाच्यवर्जितम्। थथा। दुर्दशां प्रतिपन्ञानामसाकं जीवितं मतम् ॥ अत दुर्दर्शी प्रतिपज्ञानामपीत्यपिशेष्दो वक्तव्यो नोक:। अथ समापपुनरांततक पतत्वाकर्षे च। समाप्य पुनरादाने समासपुनरात्तकम् । पतत्मकर्ष तत्माहुः भकर्पो यत्र विश्लय: । इयोरेदाहरणम्। धावन्मृगेपु संग्राम्यत्करिषूद्यत्तरक्षुषु। विन्ध्यारण्येषु तिष्ठाम: क्षुम्यन्नेलकपद्गिषु॥ २३॥ ग विन्ध्यारण्येषु तिष्ठामः इति समाप्य क्षुम्यन्लुकपङ्किष्विति र्पुंनरादानात् समातपुनराचकमू। तथा आम्यत्करिषूद्यररक्षुषु धाव- न्सृगेप्विति वक्तव्ये न तथोकमिति पतत्प्रकर्षता।

न समाल इति। क्रोधव्यअ्षक इति शेषः। किं त्विति। कवे: समासव्यङ्ग्यस ोधसाभावादिति भावः । दुर्दशामिति। अग्र जीवितरय हेयरवं विवक्षितं तथ दुर्दशां प्रतिपन्रानाम- पीसपियान्य प्रयोग एव सम्यते नान्यथा। अतसतद्भावाद्वाच्यवर्जितास्योऽयं दोष इसाह। अन्नेति। समाप्येति। समासस्य वाक्यस्य विशेषणद्वारा पुनरुपादाने. समाप्पुनरा- समू। तदत्र योजयति। अन्नेति। पतत्प्रकर्पमपि योजयति। अथेति। तरक्षवो मृगादनाः । तदपेक्षया करिणां प्रकृष्टत्वात् पूवसुपादानम्। मृगाणां पुनरपक्क- षस्वात् पश्रादेवोचितं तथापि मृगाणामादावुपादाने प्रकर्पश्रंशात् पवत्प्रकर्ष- गिति भाव:।

१ बह्णे M. २ शब्दे वक्तव्ये नोक्तः B .; शम्दो नोक्तः P. १ रात्तकपतव्प्रकर्षें R.1 रासकम् । P., M. ४ हदाहरणं यथा P. ५ महूक° M. ६ पुनरादाने M.

प्रतोपरुद्रीये रसापणसमन्विते

अ्रथ संबत्धवर्जितम्। संबन्धवर्णितं तव स्याद्यन्रेष्टेनान्वयो हतः। पथा। भद्रासनानि दषद: छत्नाणि च महीरुहः।. दुर्दशाराज्यमूर्धाभिषिक्ताः पुनरहो वयम्॥२४ ॥ अन्न राज्ये भद्रासनानि दषद् इत्यादिसंबन्धो नोकत:। अथाधिकपदम्। यत्राधिकपदोक्ति: स्याव तत्राधिकपदं मतम् । यथा। विमुक्ता वल्लभैरेता वनान्ते गुर्जरस्रियः।

मत्र सुंधांशुमण्डलाकार इत्येतावता पॅरिपूर्णे मेण्डलाकारविपाण्डुरत्वे रूपकरम ईत्यघिकम्। अथ भैरापकमम्। पक्रान्तनियमत्यागे भगपक्रममिष्यते। यथा। गुहागृहाणि शबरा यान्धवा विन्ध्यभू: पुरी। सरितो दीर्घिका: फष्टमाकीडा: फननानि नः ॥२६॥ संबन्धेति। संबन्धेनेष्टयोगेन वर्जितं संबन्धवर्जितन्। एतदेव केचिद्भव- म्मतयोगमाहुः । भद्रासनानीति। अत्र दुर्दशाराज्यशब्दःसमासे गुणीभूत इति न तदर्यो भद्रासनादिभि: संबध्यत इत्याह। अत्र राज्य इति। विमुक्ता इति। अन्राधिकमंशं विविनक्ति। अन्नेति। 'व्याधैः सहोपितं विन्ध्ये हन्त वल्कलधारिभिः' इत्यत्रासमाभिरिति पदस्य न्यूनत्वाच्यूनपदं नाम दोषो द्रष्टव्यः। बहुवचनप्रक्रमभऊसुदाहरति। गुहा इति।

१ घूर्जर T. २ विपाण्डरा: 8. ३ सुधाशुपाण्डुरा M .; सुाशुपाडुरा R. ४ परिपूर्ण- मण्डला® M. ५ मण्डलाकाररूपक्म B. १ इत्यधिक: M. • म ग्रमम R. ८ मग्रमममिदेष्पते P. ९ काननीकृताः Mr

अत बहुवचनतया प्रेथरम मकम्य विन्ध्यभू: पुरीत्येकपॅचनं. मेक्रम- खष्टम्। सथार्थदोषाः। अपार्थ व्यर्थमेकार्थ ससंशयमपक्रमम्। भिन चैवातिमात्रं च परुषं दिरसं तथा।। शीनाधिकोपने स्यातामसदक्षोपमं तथा। अमसिद्धोपमं हेतुशून्यं च निरलंकृति।। अश्लीलं च विर्द्धं च तथा सहचरच्युतम्। एवमष्टादश मोक्ता दोपा अर्थसमाश्रयाः।। एषां स्वरूपमुदाहरणं च। समुदायार्थशून्यं चापार्थ तव् परिकीर्न्यते। यथा। कुतः शुष्यदपो नय्य: का वार्ता चोलमण्डले। फणा: सहसं शेपस्य भार: कति कुलाचलाः ॥२७॥ मत्न न कशद्वाक्यार्थ: प्रतीयते। -- अथार्थदोषाणामुद्देशपूर्वकं लक्षणोदाहरणे दर्शयति। अथेत्यादिना। समुदायार्थशून्य वाक्यार्थशून्यम्। कुत इति। शुष्यदपाः शुप्यजळाः। 'मरकपुर-' इत्यादिना समासान्ताप्रलयः। अन्र दशदाडिमादिव:्यवदर्थ-

१ बहुवचनान्तपरतया T. २ प्रथमम् is dropped in R. and M. १ प्रक्रमे P. ४ 'वचनोक्ते: T'. ५ वमभ्रट्टम् R. ६ M. and M, have जिन्नं. • 'समाप्िता'T. ८ पत्तदपार्थ प्रकीरते P. यदपार्थ परिकीर्रर्यते M. 40

प्रतापरुद्वीये रक्षापणसमन्विते यव मयोजनशून्यं स्यात्तद् व्यर्थ परिकीन्यते। पथा। निर्मलं कुलमुद्देलं शौर्ये घः प्रथितं यशः। किमित्यन्ध्रपतेः पादपीर्ठ पोण्डधैर्न सेव्यते ॥२८॥ अन्न निर्मलं कुलमित्यादिप्शंसा सेवा कर्चव्येत्युपदेशे नोपयुज्यते। अथैकार्थम्। उक्ताभिन्ञार्थकं यत् स्यादेकार्थ तलिगदते। यथा। विशीर्णे शतघा चेतो मूर्च्छितान् वीव्य बालकानू। शिशून् निधतनान् दष्ा सण्डितं शतशो मनः ॥ २९॥

अथ संसंशयम्। वाक्यार्थसंशयो यत्र तत् ससंशयमिष्यते। यथा। करिकुम्मौ स्तनावद् जयेतां क्षामतां गतौ। लता वपुःश्रियः ख्त्रीणां हैसन्तु म्लानतां गताः ॥३० ॥ अत्न करिकुम्मयो: स्तनयोलैतानां वपुःश्रियां च फर्त्तृकम िर्मत्यसंशयः। अथापक्मय्। यत्र पूर्दापरीभावविहतिस्तदपक्रमम् ।

निर्मलमिति। थत्र राजसेवाविधावैधवर्यादिलोभवद् कुलादिप्रशंसया निष्य- योजकत्वादू व्यर्थमेतदिलाह। अघ्नेति। : : उक्काविद्यार्थमिति। पुनरुकार्थमिस्यर्थः । करिकुम्भाविति। अनर्घराघवे 'विजपेतां रामलक्ष्मणौ कुम्भकर्णमेघनादौ' इस्न्न पैरिवाक्ये कर्मृकर्मसंदेहेऽपि न दोपः । नायकाम्युद्यसूचकतया सद्नैव कविसंरम्भविभान्ते: । १ स्पाद् व्यर्थ तत् P. २ पाण्ड्यो न सेवते M. २ देकार्य च निगद्यते M. ४ विचे. तनान T' .... ५ लंवशो R.,M. ६ संशप: R. संशयविष्यते T', M. ८ जायेताम् M. ९ हपन्ति M. १० लतावपुःप्रियाम् ४. ११ कमंखवे M. १२ माशमाषस्तत् स्पादपकपम् P.

यथा। हन्त व्यादाय वकाणि निद्वान्त्यन्तर्षण खिय:। तृणैस्तत्पतितेररमान् शिक्षयन््यस्तथाकमम्॥३१॥

अथ मिंनम्। संबन्धवर्जितं यद स्यात् तेंद्विनं परिकीर्त्यते। यथा। नूनं भालेषु लाटानां ने घात्रा लिखिता लिपि:। यदसाकं कुटुम्बानि 'विषीदन्ति मरुखले ॥। ३२।। अत्र मैरुस्थलनिवासविषादस्य भालगतलिप्यभावस्य च न संबन्ध:।: अथातिमान्नम्। यत् सर्वलोकातीतं तदतिमात्रं मंकीर्च्यते।

इन्तेति विपादे। व्यादाय विवृखय। वनेथ्वन्तर्वणम्। विभकत्यर्थेऽध्ययीभावः। 'प्रनिरन्तर्-' इत्यादिना णत्वम्। तत्पतितैर्वकपतितैः। शिक्षयन्त्यस्तथा- कममिति। मृणं अलित्वा भवन्तोऽपि जीवन्तिवतम्ानुपदिशन्ल इवेतर्यः । अत्र निद्रावक्रज्यादानयोलोंके प्रसिद्धं पौर्यापर्ये विदृतमितीदमपकममिलाङ। अन्रेति। पूर्वकालत्वमुकमिति। 'सनानकर्चकयो: पूर्वकाले' इति विहि- तेन काप्रत्ययेनेति शेप:। नतु वक्कं व्यादाय सपितीत्यत्र व्यादानसय पूर्वकार- स्वामावात् छाप्रतयाजुपपत्तिरिति 'दोदयित्वानन्तरभविरवप्नापेक्षया पूर्वका- सत्वसंभवाज्यानुपपत्तिरिति परिहतं यहाभा्ये। तथैव व्याल्यातं फैयटेन। यद्यपि स्वमक्णानां व्यादावात् पूर्वकालता सथापि तद्व्यादानानन्तरभावि- समक्ियापेक्षं व्यादानसय पूर्वकालत्वमस्त्रीति। अतः कथनत्र पौवापर्यविदति: रिति धेत सलम्। व्यादानात् पूर्वकालीनरअ्ञक्ियापेक्षया पौर्णापर्यविघाताद- सलेवारफ्रमदोपोऽग्नेति उदयम्। मितलक्षणं संबन्धवर्जनं दर्सपति। अय्य मरुसलेति। प्रतीयमानस्तु हेतुरेत- मन्नावो न वाखव इति भाव:।

१ कालमापिनो मुख' R., M. २ व्यपकमम् R. ३ खिन्नम् M., M4. ४ तव्िवन्नम् M., M. ५ विधाना लिखिता M. ६ निषीदन्ति M. • मरस्थले वासविषादस्प P. ८. माससचगव0 P., T. १ लिपिमावस्य प4. १० प्रकीर्चितम् M. ११ बोचपित्या m.

प्रतापरद्रीयें रस्षापणसमन्विते

पथा। मा भूदेकार्णवं विश्वमिति संकोचिताशुभिः। अरण्ये हूणनार्रीमिरसंख्या निव्नगा: कताः॥३३॥

अथ परुपम्। अतिक्रूरार्थसहितं पेरुषं परिकीर्र्यते। यथा। दावानलेन्घन सद्य: कियन्तामर्भका इमे। अन्न फलानि याचमानान् शिशनुददिश्यातिपरुषोकि:। अय पिरसम्। अमस्तुतरसं यत् तद्विरसं परिकीर्त्यते। यथा। चन्द्रानना: कटाशैर्न: पश्यतामृतवर्षिभिः। शोचित्वालमिति किष्टाः किरातैश्चोलसुखुवः ॥३४ ॥ मत्र पुरुषवियोगखिज्ञानां श्रीणां वनचरैः संभोगप्रार्थनं विरसम्। मथ हीनोपमम्। हीनं यत्रोपमानं स्याद तद्धि हीनोपमं मतम्। मा भूदिति। एकार्णवभियाशुसंकोचेऽपि असंख्या नद्य: परवृत्ता हत्यतिमा- आालौकिकार्थप्रतिपादनादतयुक्तिरेवायं दोशो नातिशयोफिरलंकार इति भावः। परुवमुदाहरति। दावानलेति। इमे फलानि याघमाना इत्पर्थः । चन्द्रानना इति। शोचित्वाएं न शोचितव्यमित्यर्थः । 'थसंसल्यो :- ' इत्यादिना वत्काप्रत्यय इत्युक्तवा लिष्टा हशिताः। किसातेः 'उदितो या' इति विक- स्पात् 'यस्य विभाषा' इति निषेधः। 'छ्िशः कवानिष्ठयोः' इति विकल्पादि- उभावः। संभोगपार्थनं विरसमिति। अनौचित्यप्रवृत्तत्वादिति भावः! तदुफं ध्वन्याचार्ये:। 'अनौचित्याहते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्।' इति। हीनमिति। जात्या प्रमाणेन घेति शेषः । एवमधिकमित्यग्रापि द्रष्टव्यम् १.पर्प: M. २ विप्रयोगखिन्नानाम्. ३ R, drope छ्ीणाम्,.४ संग° P. 4 हीनोपमा M.,R.

दोगमकरणम्। २१७

पया। शुनकैरिव सारक्वा भेवन्दिरिर्निहता दविप:। क गतं पौरुषं तद्ः काननैकनिवासिनाम्॥३५॥ अत्र शुनकैरिव भवन्भिरिति न्यूनोपमम्। अथाधिकोयमस्। यत्रोपमानमधिकं तदू भवेदधिकोपमम्। यथा। अभी पारेसरस्तीर बका निश्चलमूर्तयः। महर्षय इवासामिरय्य सोपद्रवाः छताः॥३६॥ अन्न पका महर्षय इवेत्येंचिकोपमम्। अथांतुल्योपमम्। यदतुल्योपमानं तद् भवेदसदृशोपमम्। यॅथा। एष विन्ध्याचल: सान्द्रकुओोप्लितनिर्शर:। भालेक्षणस्फुरद्वहिशिसाटोप इवेश्वरः।। ३७।। मत्र कुओपलितनिर्शरस बिन्ध्याचलस्य भालेक्षणस्फुखवह्वेरीश्य- एस्य च मिथो न सादश्यम्।

अत एव पूर्वोकाम्यां न्यूनाधिकोपमाम्यामनयोर्भेदः। जातिहीनमुदाहरति । शकुनैरिति। प्रमाणहीनोदाहरणं तु स्फुलिस इव भानुमानित्यादौ द्रष्टव्यम्। जालचिकमुदाहरति। मभी इति। पारे सरस्तीरस्य पारेसरस्तीरम्। 'पारे- मध्ये पछ्या वा' इतव्ययीभायः। प्रमाणाधिकोदाहरणं तु पातालमिव नाभिख इत्यादी मष्टव्यम्। अग्र सर्वत्र साधर्न्येण चमत्काराय विवशितार्यस शक्कुना- दिभि: प्रतिपतिपरिक्षोमणेन कदर्थीकरणादनौचिलेन दोपत्वमिति भावः । भव एवोंक काव्यपकाशे । 'उपमानस जतिप्रमाणकृत न्यूनत्वमधिकता बा साहश्यनुचितार्थतवं दोषः' इति।

१ मवद्गिर्विह्ता TV. २ त्यधिकोपमा R., M. १ सदक्षोपमम् T. ४ B. omits यपा. ५ विन््यस्य R. १ मालेक्वणोशउवहे: R. ७ न्यूनाधिकान्सामनयोमेद: 22,

प्रतापयद्रीये. रखापणसमन्विते

मेथाप्रसिद्धोपमय्। अमसिद्धोपमानं यदमसिद्धोपर्म मतम् । यथा। याष्पाम्वुस्विन्ननेत्राणि मुखान्यङ् मृगीरशाम्। द्विमदूषितपत्राणि कुमुदानीव निर्मुदाम् ।३८।। अन्र मुखानां कुमुदान्युपमानतया कॅविलोके न प्रसिद्धानि। अथ हेतुशून्यम्। हेतुशून्यार्थकथनं हेतुशून्यं मैकीरस्यते। यथा। मुघानुघावन जातं मार्गेSसिमिन मौकिकाहिते। अन्वेष्टमन्यतो यामि पदवीयं न सुसुवः ।।४९। अत्र सुखुव: पेदवीयं न भवतीत्यत्न हेतुर्नोक:।

यदिति। न ह्ात्र विन्ध्यविरूपाक्षयोस्तद्वर्मयोश्व व्विनिर्शरयोः सादशयप्रसि- . द्विरस्ति। न घ धा्र्णोर्धर्मेद्वारा सादश्यं धर्मयोश् धर्मिद्वारेति वाध्यम्। इवरेतराश्रयत्वप्रसम्गात् । यथाह । 'यभ्रामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्' इत्यन्र वामन:। 'तदेवमितरेतराश्रयदोपो दुरुत्तरः' इति। तदेतत् सर्वे मनसि निषावाह। मत्र कुख इति।

हेतोविनेति। हेतुना विनेत्र्थः। 'पृथग्विना-' इत्यादिना पद्ञमी। मौक्ि- काहित इति। कण्ठीरवाकृष्टकरिक्ुम्भादिगलितमौकिकाह्वित इत्यर्यः । सुघा- नुधावनमिति प्रियाएंकारमौिकाहित इति आन्वेति भाव: । पदवीय न भवतीति। अश्रेति शेष: । हेतुर्नोक् इति। 'अम्युद्नता पुरस्तादवगाढा जय- नगौरंवात् पम्राद् ;: इतयायुकलक्षणपद्पश्चयभायादिरूपो हेतुर्नोक इत्पर्थः ।

-१. मप्रसिद्धोपमानंयया R. १ स्पृतम् T', १ छ्विन्न° T. ४ M. omits कविलोके. * हेवोर्विनाथंकयनम् M .; हेवुं विनार्थकथनम् M/. ६ प्रचक्षितम् T; प्रदक्षते M. ·मी० चिकान्तिके P .. B. ८ अप पद्वीयं न सुभ्रुव हत्पत्र P. ९ पदवी न मवती M.

दोषभकरणम्।

अथ निरलकार:। अलंकारेण रहितं निरलंकारमुच्यते। गथा।

अम न कश्धिदलंकार:। श्वाव्यविशेषणाभावात् न स्वमावोकि:। बथाश्ीलम्। अश्लीलार्थस्य कथनमश्ीलं परिकीर्च्यते। अस्यापि पूर्वमेवोदाहरणम्। अथ विरुद्धम्। विरुद्धं देशकालादिविरुद्ध बहुघोच्यते। गथा। दिश्युत्तरस्यां नेदीयानुड्ेलो लेवणाणदः । मददेशेऽपि गद्ञा न: पिपासां शमयिध्यति॥४१॥ अम् दिशयुत्तरस्यां लवणाणव इति दिग्विरोघ: । मरौ गग्गेवि देश- विरोध: । आध्रायेति। महोशैः पुर्वैः । 'अचतुर-' इत्यादिना निपातनात साधुः। विष्छित्तिविशेपाभावादिति भाव: । वर्ण्यमानवस्तुस्वभावस्तु प्राम्यधर्मतया सह- दय छाघानधिरोहान स्वभावोकिबीजम्। तदुकं चकरवर्त्तिना। 'स्वभावोकिर्युधोभ्रेयवस्तुस्बाभाव्यवर्णनम्।' इति। तदेतदाह। श्ाष्यविशे- षणाभावाज स्वभावोकिरिति।

वीएयुद्धिजनकत्य पूर्वमेवोदाहरणमिलाह। अस्यांपीति। भत्र पर्यायैरप्यस्था- र्थस्य सुवचत्वात् पदविनिमयासहिष्णो: पद्दोपादशीलादसुज्य भेद:। इतरभेदद्व- यस्योदाहरणं खवयमूहनीयम्। विरुदमिति। देशकालादीत्यादिशव्ेन विध्यास्वभावादयो गृझ्न्ते। नेदी- यानन्तिकतमः । अन्यथोत्तरदेशेऽपि लक्षयोजनव्यवहिते लवणोदस्य संभवेन विरेधाभावािति भावः । शामयिष्यतीतषि। घुरादिणिच्युपधावृद्धिः । रामयि- १ निरलंकृति: P., M. २ निरलंकारमिष्यते R; निरलंकृतिरच्यते P. ३ ोदाहरणं प्रदर्शितम् T'. ४ लवणाम्बुधि: R ५ शामयिष्यति T'. ६ उत्तरस्या दिरि R., M.

प्रतापरुद्रीये रसापपासमन्विते

महत्यर्घेऽपि मुकानां द्रियो गुंआाविभूषणाः ।।४२। अघ् महिषविवाणेभ्यो मुक्तानां जन्मेति लोकवियेधः । एवं विरो- धान्तरमप्युदाह्दार्यम्। अथ सहचरघ्रेष्टम्। मतं सहचरभ्रष्टमैतुल्यानां निबन्धने। यथा शान्त्या श्रुतं हिया नारी मन्मथेन रतोत्सवः। 1 शुतेन धिषणा वन्यवृत्या जीवन्ति शात्रवाः ॥४३॥

व्यतीति पाठे चन्द्रमते मितात् हस्वः। मरुदेश इति देशविरोधः । अरण्येति। अर्घे मूल्ये महत्यपि मुक्तामयानि विभूपणानि यासां ता मुक्ताविभूषणाः। गुआ० विभूषणा इति पाठान्तरम्। अत्र 'करीक्षुजीमूतवराहशङ्ग-

मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां तु शुक्त्युद्धवमेव भूरि॥' इति वचनाद् गजादीनामेव मुक्ताकरतवं प्रसिद्धं नान्येपाम्। तस्मान्मदिष विषाणानां मुक्ताकरतवं लोकविरुद्धमित्याह। अन्नेति। दिरुद्धान्तरं विद्याविरुद्धा- दिकम्। यथा। 'सदा स्नारवा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे प शृणोति ६।।' .+

भन्न रात्रौ स्नामं धर्मशास्त्रविरुद्धम्। एवमन्यदप्युदाहायंम्। शान्त्येति। श्रुतधिपणाभ्यां शान्तिश्ुतालक्कतत्वेन सर्वेषामत्यन्तोपादेयतया.

१ मुक्ताविमूषणा: R., M. २ अ्रष्टः M. १ °मतुन्यार्थनिबन्धने M.

योपप्रकरणम्। ३२१

अभ शुतधिषणाम्यां नारीरतोत्सवयोरपकृष्टत्वात् सहचरम्रष्टम्। एव दोपान्तराणि यथा संभवमूद्यानि। रलभावादीनां स्वशब्दवाच्यता दुष्टैव।।

समात्म् ।

सर्वोत्कृष्टाभ्यामित्यर्थः । नारीरतोत्सवयोर्लजामन्मथसमवेतयो: कतिपयोपादेयत- यापकृष्टत्वादित्यर्थः । वन्यवृत्या जीवन्ति शात्रवा इत्येतन्तु सर्वापकृष्टत्ाद् सर्वेभ्यः सहचरेभ्यो भ्रष्टमिति द्रष्टव्यम्। रसेति। भावाः संचारिभावाः। आदिग्रहणात् स्थायिभावा गृहन्ते तेपां स्वशब्दवाच्यता रसशज्ारादिसामा- न्यशब्दाभिधेयता दुषैयेति। रसप्रतीतेर्विभावादिप्रयोगान्वयव्यतिरेकानुविधा- नाद्रसादिशब्दप्रयोगेSपि तदम्रतीतेश्र नित्यव्यदग्यस्य रसादेवाच्यत्वं दुष्टमेवेति भाव:। तदुकं काव्यप्रकाशे रसदोपप्रकरणे। , 'व्यभिचारिरसस्यायिभावानां शब्दवाच्यता।' इति।

न दोप:। एवं म्हानन्दसम्रसचारिणो रसरापि विभावाद्यनुसंधानानस्तरभा- विनश्र्व्यमाणरय वाच्यत्वानुपपत्तायपि सहकारिवैकल्येऽपि परोक्षतया प्रतीयमा- मख्य रसस्य शुम्ारादिशम्दवा्यत्वे न कोऽपि दोष इति द्रष्टव्यम्।

माथसूरिसूजुना विश्वजनीनांवध्यस्य विद्वन्मणे: पेद्दयार्यस्या- नुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रताप- रुत्रीयव्यास्याने रत्नापणाख्याने दोपनिरूपणं नाम पद्ममं भकरणम् ।।

१ दोषान्तरम्M4. २ मदाहार्याणि M .; मुदाहार्यम् M6- ३ रसमावानाम् M4 ४ B. has इति दोषप्रकरणम् and M. दोषप्रकरणं समाप्तम् before this. ५T' drops श्री. ६ कतिपयोपादनतथा m, यदातदादिपद m. 41

३२२ प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

अथ गुणा निरुप्यन्ते। श्लेष: प्रसाद: समता माधुर्य सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वं तथा कान्तिरुदाच्तता।। . -. ओज: सुशब्दता पेयानौजिसमथ विस्तरः। समाधि: सौक्ष्म्यगाम्भीर्ये संक्षेपो भाषिकं तथा॥ संमितत्वं तथा मौढी रीतिरु्तिर्गतिस्तथौ।। पेषां मध्ये केषांचिद् दोपेपरिहारकत्वेन गुणत्वम्। केषांचित् स्वत एवोत्कर्षहेतुत्वाद् गुणत्वम्। तत्र ये स्वत एव चारुत्वातिशयहेतवरते परमुत्कष्टाः। डुष्टत्वपरिहारहेतूनां गुणत्वं न सर्वसंमतम्। ये तु दोपा- भावतया गुणत्वमिच्छन्ति तेपामेव सौकुमार्यादयो गुणत्वेन संमताः। श्रुतिकटुरूंपदोषनिराकरणाय सौकुयार्य संमतम् । ग्राम्यदोपनिरा- करणाय कान्ति: स्वीकृता। अपुष्टार्थनिरीकरणायार्थव्यक्तिर्मता। न्यूना- धिकपद्निरांकरणाय संमितत्वं मतम्। अनुचितार्थनिराकरणार्थ- पुदात्तता स्वीकृता। विसंधिनिराकरणार्थमौजित्यं मतम्। पतत्मकर्ष- निराकरणाय रीतिरिष्ठ। ह्विष्टपरिहाराय प्रसादो मतः । अन्लीलपरि. इत्वं यथासंभवं दोपान् निरूप्य तत्य्र तिभटभूतगुणनिरूपणं प्रतिजानीते । अथेति। तत्र गुणाख्य इति भामहादयः । दशेति वामनादयः । चतुर्वनति- रिति भोजराजः। तन्र भोगराजमतेनोद्देशमाह। ग्ेप इत्ादि। एपां मध्ये केषांचिद्दोपपरिहारकत्वेन गुणत्वमिति। तथापि केषांचिन्मते उत्क- र्पहेतुत्वात् काव्योत्कर्हेतुत्वादिति भाव: । को दोप: केन गुणेन परिहियते इत्याकाङ्क्षायामाह। श्रुतिकटुरूपेत्या दिना। १ गाम्मीर्यम् R. २ सतथा गंतिः ॥ M/. २ After this line M. has चतुविशतिरेते स्पुर्गुणा: काव्यप्रकाशकाः ॥ ४ पतेषाम् R., M. ५ परिह्वारद्वारेण M. ६ अतिथयं- चाहत्वं° Mg; चारत्वादिहेतव° R. " दुष्टपरिहार° T'. ८ सवेंः संमतम् R., M. ९ दोषामावतयापि R .; दोषाभावस्यापि M. १० P. and R. drop रूप. ११ मतम् M. १२ निवर्दणायार्थम0 M2. १२ व्यक्ति: समता M. १४ निरासाय M7- १५ अनौ- चित्यहत्ये M1. १६ निराकरणायो R. १युतसंस्कारपरिह्वाराय सौशव्धमिष्टम् ig found before this in P. १८ निराकरणायी' R., M .; 'लोपायो M .; निवृत्त्त्यथे P. १९ भोज: m. २० भोजमेतेना0 m.

गुणम्रकरणम्। ३२३.

हारार्थमुक्ति: स्वीकृता। च्युतसंस्कृतिपरिहारार्थ सौशव्यमिष्टम्। प्रकममद्गनिराकरणाय समता मता। परुषदोपनितृत्त्यर्थ पेयान मतः। एवं यथासंभवं केपांचिद्दोषपरिहारकत्वेन गुणत्वम्। एवां गुणानां स्वरूपमुदाहरणं च। मिथः संग्छिष्टपंदता लेप इसभिधीयते। वहूनां पदानामेकपेद्वद्वभालमानंत्वं निर्टत्वम्। यथा।

माणिक्यशुतिरजिता ष्रिमखिलप्रख्यांतशोर्योदयम्।

व्योमागारमनल्पवैभवमर्मुं स्ंतोतुं घय नेश्महे॥१॥ अन पाठसमये पदानीभेकवत् प्रतिभासमानत्वात् रेप:। अथ पसाद:। मसिद्धार्थपदत्वं यद स मसादो निगद्यते। था। पतापर्द्रदेवोरष्य भाति लक्ष्मीपति: स्वयम्। येनास लोचने एलएुण्डरीकमेनोदरे॥ २.॥ अन्न शटित्यर्थसैंघर्पकपदत्वात् प्साद:। एपां गुणानामिति। संघटनाश्रयत्वे सति पारताहेतवो गुणा इति वक्ष्पमा- पसामान्यलक्षणानामिति भाव: । मिथ इति। संश्लिटानि मंछृणानि पदानि मल तरय भावसततता। निष्कषमाह। बहुनामिति। तटुकं वामनेन। 'यञैकपदवद् भान्ति पदानि सुबहून्यपि। अनालश्षितसग्धीनि स शरेप: परमो गुणः ॥।' इति।

वितान मुछोच:। उदाहरति। श्रीमद्िदि। अक्षयगुणज्योत्कोति। लौकिकचन्द्रिकाव्यविरेक:।

प्रसादमुदाहरति। प्रतापेति । झटित्यर्थसमर्पकपदत्वादिति। व्यवहि

१ संस्कार° P. २ निवृत्त्यर्थ R., M. १ परुषनिराकरणार्थ R .; परुषदोषनिरा करणाय M. ४ प्रेयो मतः M. ६ 'परिहारत्वेन R., M. ६ सुश्िष्टपदता M. • पदत्येनं मासमानत्वम् P .; पदत्वेनावभासमानत्वम् R. ८ संश्िष्टत्वम् P. ९ 'मन्वयगुण° M. १० सोढम् M. ११ भेकवद्वभाजमानत्वाल् T"., मेकवत् प्रतिमासमानात्मा M. १२ मनोरमे It. ११ समर्पणात् P .; "समर्पणपद्वान् M. १४ ल्विष्ट' m.

१२४ प्रतापनंद्रीये रजापणसमन्विते

भथ समता। अवैषम्येण भणनं समता सा निगदते। यथा। घदाम्यतरुमअ्जरीसुरभय: श्रवःपारण गुणा विदधंते सतां जगति वीररुद्रपमोः ।

अन्न पादचतुष्टयेऽपि तुल्यमणनात् समत्यम्। अथ माधुर्यम्। या पृथकूपदता वाक्ये तन्माधुर्य भकीर्त्यते। पया। यशःश्रिय: काकतिभूपतेर्विशां नितम्यिम्बेधु टुफूलरीतयः।

शिरस्तु जातीकुसुमस्नगुज्ज्वला:।।४ ।। अभ्न वाक्ये पाठसमयेऽपि पृथकूपदृत्वपतीतेर्माधुर्यम्। अथ सुंकुमारत्वम्। सुकुमाराक्षरमायं सौर्कुमार्य पतीयते। सुकुमारत्वं नाम सानुखारकोमलवेर्णत्यम्। वदान्यतरबः कल्पवृक्षाः । तन्मअर्य इव सुरभयो मनोहराः। शयःपारर्ण भ्ोत्रसन्तर्पणम् । सुधामधुरिमाधरीकरणचातुरी युद्नवः थमृतमाधुर्यर्यन्यक्करण-

इसर्थः । पाद्घतुष्टयेऽपि तुल्यवन्मणनादिति। भगेन प्रक्रमभग्नः परिहतः ! यशःथिय इति। दिशामिलयनेन स्रीम्रतीतेस्तासामधोमध्योरभंदेशेवु नितन्ब- खनशिरोऽध्यवसायो युज्यते । उरोजयोरिति। 'सतनादीना द्विस्वविशिट्टता जातिःमायेण' इति वामनवचनात् द्विवचनोपपततिः। क्त्र माधुर्ये पृयकपपुतवं दीर्वसमासानाव इति चामन: । सुकुमारेति। सौकुमार्यमपरुपत्वमित्यर्थः । १धञ्ञवो R. २ तुध्यवद्गणनात् M. ३ सुकुमारता T. ४ सीकुमार्य तदुध्यते R .; भोकुमार्यमुदीर्यते M. ५°वर्णवन्धत्वम् P., R. ६ कल्पद्रुमा: m," 'पथ्चवः P.

गुणमकरणम्।. ३२५

यथा।

नगरे काकतीन्य्रस्य दिवाज्याभाति चन्द्रिका ॥५॥ अथार्थव्यकि:। यंतु संपूर्णवाक्यत्वमर्थव्यक्ति वदन्ति ताम्। यथा। माग्यं मध्यमलोकनिल्रमधुना येनास्य संरक्षिता जातः सेलति वीररुदनृपतिर्निःसीमशौर्योदयः। यदा शीज्यपि विष्टपानि दधते धन्यत्वमंशो हरे- र्यत् साक्षादवतीर्य काकतिकुले सैरं समुज्जृम्भते॥। ६॥ अंभार्थप्रतिपादने वाक्यस्य निराफाफ्जतया परिपूर्णत्वादर्थव्यकि:। अेंथ फान्ति:। अत्युज्जवलत्वं बन्धस्य काव्ये कान्तिरितीष्यते.।

अर्थव्यकतिरिति। वद्धेतौ तरवोपचारः । तदुक्कम् । 'यत्रार्थव्यक्िहेतुत्वं सोडर्थज्यक्ति: स्मृतो गुणः ।' इति । भाग्यमिति । मध्यमलोकनिम्नं मध्यलो- काधीनम्। यद्ा न्िविक्रमावतारस काकतिबिभो: किमनेन संकोचेनेलाइ। यद्वेति। निराकाशक्षतया परिपूर्णत्वादित्वनेन क्रियापदराहिलयाव् साकाकयत्वे- भाएरिपूर्णानामशरीरादीनां दोपाणां प्रत्युदाहरणतवं दर्शितम्। न चापुष्टार्थ- निराकरणायार्भव्यकिरिति पूर्वोक्विरोध: परिपोपाभावलक्षणयोगेन तेपामप्यपुः धार्थत्यात् प्रृतानुपयुक्ार्थत्वलक्षणाएुष्टार्थसय तु निराकाकयत्वेन परिपूर्णस प्रकृतवैपरीलाभायाचारित प्रत्युदाहरणस्वमिति द्रष्टन्यम् । अत्युज्ज्वलत्यमिति। यदभावे चिरन्तनचित्रच्छायेव प्रयन्वष्छाया भवति वदौज्ज्वल्यं सैच कान्तिरित्यर्थः । तदुकम्। 'औौज्ज्वल्यं कान्तिरित्याहुर्गुणं गुणविपश्चितः । 4. पुराणचित्रस्थानीयं तेन वन्ध्यं कवेर्वच: ।' इति।

१ ददनाशुमि: R. २ पत्र T. २ M. drops अत्र. ४ R. has the treatment of मोदार्य before that of कान्ति. माय: m.

प्रतापरद्रीये रसापणसमन्विते

यथा। जेतुः काकतिवीररुद्रनृपतेजैन्नप्रयाणोत्यिते क्षोणीरेणुभरे नैभस्यतिभृशं भूविधर्म विभ्वति। जाता मर्स्यनदी विशंकटतैटी दीर्घा वियद्दीर्घिका गाढं गूढतमा च गौतमनदी पातालगज्ायते।।७॥ अथौदार्यम्।

यथा। जग््वा भूयांसि मांसान्यहमहमिकया बद्धगार्ध्यान् संपीत्या-

संविभ्राणा: र्क्षपाटान् द्विपगँलितवसानिर्झयन्तर्नदीप्णान् कुर्वन्त्यायोधनोर्व्यों भयमवनिभृतामन्भसैन्येन सृष्ठाः॥८।। जेतुरिति काव्यप्रकरणे व्याल्यातम्। औौदार्य नाम विकटाक्षरवन्वत्वं तथ नर्तनदुद्धयुत्पादकपद्चिन्यासः ।तदु- कमू। 'विकटत्वं च बन्घस कथयन्ति शुदारताम्। वैचित्र्यं भ प्रपद्यन्ते यया शून्या: पदक्रमाः ॥ पश्चादिव गतिर्वाच: पुरस्तादिव वेस्तुनः ॥' इति। जग्न्वेति। अन्दोन्यं प्रति श्रेष्ठोऽहमित्यमिमानोऽहमहमिका। अहमिति विभकिप्रतिरूपकमव्ययं निपातितम्। तस्य वीप्सायां द्विरुक्तिः । संशायां कन्- प्रस्यय: । पृपोदरादिसिति सुभूतिचन्द्रः । गर्ध एव गार्ध्यम्। धातुर्वर्ण्यादित्वादौ- पम्यादिवत् स्वार्ये प्यमूप्रत्ययः । सबचं यैस्तान् बच्गार्ध्यान्। समाना पीति: सपीतिः। 'सहपानं सपीतिः स्त्री तुल्यपानम्' इत्यमरः। 'समानस्य च्छन्दसि-' इत्वादिना समानसब्दख सभावः। छान्दसत्वेऽपि वाणादिप्रयोगमहित्ना छोकेऽपि न विरोध इलाह दंशटीकासर्वस्पकार:। 'समानस्व ध्छन्दति- इत्यत्र समानस्येति योगविभागसामर्थ्यात् भापायामपि सपक्षादिप्रयोगसिद्धि- १ दातु: M. २ नमस्पृशि भृश R. ३ तटा P. ४ मौदार्य चेष्यते बुछैः R., M, ५ समित्या P. ६ पलादान् P .; फलादान् M. · कलित' B. ८ 'सैन्येशसृप्टाः T. २ वस्ततः m. १० द्शमिका m.

गुणप्रकरणम्। अथौदाप्तता। शाध्यैरविशेषणैरयोगो यस्तु सा स्यादुदाच्ता। यथा। घृंहमाणगजाकीर्णा हेपमाणहयाकुला।

अथौजः । संकीडत्स्यन्दनो स्वेडमटा रुद्रविभोश्चमूः॥९॥

ओज: सपासभ्यस्त्वम्। यथा।

निःसीमप्रथमानभूमविभवारम्भप्रियंभावुका मोदन्ते भुवि वीरस्द्रनृपतेर्विद्वद्धृहश्रेणयः ॥ १० ॥ रित्याह वृत्तिकार: । पद्मश्रीकारस्तु 'योगविभागाज्गीकारे तस्य नित्यस्वात् समानजातीयशब्दमयोगो न स्याद् । अस्ति घ प्रयोगः । तसात् सपक्षादिशव्येपु सदशार्थर सदशन्दसय पक्षादिभिरखपद्विग्रहे बहुनीहौ सहश्दसय 'धोपसर्ज- नख' इति सभाव: । भाष्यवार्तिकयोश्च योगविभागो नोपन्यख: इलकोचद्। पद्त्र युक्कं तद् ग्हाम्। अस्थ्युत्कपणमस्थिसंघर्षः । कटत्कारोडनुकरणशब्द:। क्षपास्वटन्तीति क्षपाटाः नकंचरा: भूतवेतालादयः । नरद्यां खान्तीति नदीष्णा: कुपाछाः। 'सुपि-' इति योगविभागात् कम्त्ययः । 'निनदीभ्यां स्नाते: कौराले' दति पत्वम्। लाष्वेरिति। अष्नैरचितै: वृंदणादीनां गजानामेवोचितरवादिति भाष: । बैपरीलेडनीचिसयमनेन परिहतमितनुसंघेयन्। धृंहमाजेति चानशान्तोऽर्य व शानजन्त: । यृंहे: परखैपदित्वात्। क्वेउभटेति पचाधजन्तपाठो न क्वेडसटेवि नत्न्तपाठः। तसात्मनेपदित्वादित्यादिप्रपद्चेन व्याल्यातं नाटयप्करणे द्विती- येडढ्वे। अनुचितार्थपरिहारकोऽयं गुणः । उदागेति । वाचालानि कतानि वाचालितानि शब्दायमानानीत्यर्थः । भूम- विभवो महिमातिराय;। ग्रिया भवन्तीति प्रियंभावुकाः। 'कर्त्तरि भुवः खिष्णु- धूसुकजौ' इति सुकज्प्रत्ययः । अत्र वीररुद्रविदुषां गजान्तलक्ष्मीर्माहात्म्यं घ प्रतिपाधते। १ इयेनट्रटा 11, २ झाकृति R. १ वृत्तिकास्योश् m. ४ प्रियमावुकाः P

३२८ प्रतापरद्रीये रसापणसमन्चिते

अथ सुरब्दता। सुपां तिडन च व्युत्पत्तिः सौशव्धं परिकीर्त्यते। यथा।

रक्षन् सुप्रजस: प्रजासियुवनक्षेमङ्करप्रक्रियः। दुष्टानां मुवि निप्रहर्न्तुमतुलैराज्यंभविष्णुर्गुणै- भूंझा संचरतेष्द्य काकतिकुले रुद्रावतारो हरिः ॥ ११॥ अथ प्रेय:। प्रेय: मियतराख्यानं चाटूत्त्या यद्विधीयदे। यथा।

सुपां तिडं चेति। सुबन्ततिउन्तविशेषाणामित्यर्थः । कूलमुद्रहन्तीति कूल मुद्ृदा: कथा यैस्तैर्दिगन्तप्रसिद्धैरित्यर्थः । 'उदि कूले रुजिवहोः' इति खशू- अ्त्यय:। अभं कपन्तीत्यभ्रंकपाः । तैरुत्कृष्टैरित्यर्थः । 'सर्वकूलाअ्रकरीरेपु कपः ' इति खश्प्रत्ययः । दैभवैरैश्वयेः । शोभना नभा यार्सा ताः सुप्रजसः। 'निसम. सिच्प्रजामेधयोः' इत्सिच्प्रत्ययः। प्रजा रक्षतिति शतृप्रत्ययः । रक्षणेन हेतु मेत्यर्थः । अत एवं त्रिसुवनक्षेमंकरप्रक्रियो विश्वजनीनव्यापार इत्यर्थः। 'क्षेमत्रि- थमद्े णच्' इति खश्प्रत्ययः। गुणैः शौर्यादिभिः। भव्यो भवतीत्याध्यंभविष्णुः। 'क्ततरि भुवः' इति सिष्णुचूप्रत्ययः । दुष्टानां निम्रहन्तुन्। 'जासिनिप्रहण-' इत्यादिना कर्मणि पष्ठी। भून्ना महिझा संचरते । 'समस्तृतीयायुक्ताद्' इला- स्मनेपद्स्। इत्यमत्र सौशव्यं नाम गुणः । तस व्युतसंस्कारपरिहारार्थत्ववच- नमयुक्म्। अनभिहितगुणभावेनापशव्दाभावमात्रेण ततपरिहारसंभवाद्। अन्न तु सकलसचेतश्रेतश्रमरकारकारिविशिष्टपद् प्रयोगेण घाल्ताहेतुत्वसंभवादस्तेव : स्वतन्त्रं गुणत्वमिति। प्रेय इति। चाटूका प्रियोक्तौ। दाक्षिण्यं सरलत्वम्। दक्षता क्षिप्रकारिता । धौरेयता धुरन्धरत्वम्। 'धुरो यट्टकौ' इति ठकूप्रत्ययः । निष्ठुरोकिलक्षणपरु चप्रातिपक्ष्यं प्रेयस इस्युक्म्।

१ मिद्मुदत° P .; कूलमुद्रज M. २ निग्रदीतममलै P. १ चाट्को P., P., M.

गुणप्रकरणम्! ३२९

दाक्षिण्यं त्वयय दक्षता त्वयि दया त्वय्युन्नतत्वं त्वयि प्रागव्भ्य त्वययि पौरुषं त्वयि कला संपत्वयि श्रीस्त्वयि। औौदार्य त्वयि धीरंता त्वयि जगद्धौरेयता च त्वयि श्रीमत्काकतिनाथ पालय भुवं वैरिश्चकल्पान् शैतम् ।।१२।। अथौर्जित्यम। औजिसं गाढबन्धत्वम्। यथा। क्षोणीरक्षणदक्षिणा: क्षतजगत्क्षोमा दुरीक्ष्यकमाः श्ु द्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्किषिप्तकौक्षेयकाः। उद्दामोदमनस्य रुद्रनृपतेर्दोरदण्डयोश्चण्डयो- ्गे्जदुर्जनगर्वपर्वतमिदा दम्भोलयः केलय: ॥१३॥ अंथ समाधि:। समाधिरन्यधर्माणां यदन्यत्राधिरोईणम्। यथा। पृच्छन्ती दुग्धसिन्धुं कुशलमनुसरन्त्यादराच्छंङ्कराद्वि चाटूक्या मानयन्ती मुहुरमरनदी चन्द्रमग्रे हसन्ती। वैधानीं यानहंसावलिमनुक्कपया स्वागर्त व्याहरन्ती लोफेषु निष्वमीषु प्रभवति महती वीररुद्रस्य कीर्तिः॥१४ ॥

भौर्जित्यमिति। गाढबन्धत्वमिति विसन्धिवैलक्ष्येणेति भावः । क्षोणीर क्षणेत्यादि शोको व्याख्यातः काव्यप्रकरणे शब्दचित्रे। पृच्छन्तीति। भत्र कुशलप्रभादेश्वेतनधर्मस्याचेतनायां कीर्त्तावधिरोपणाव् समाधि:।

१ वीरता P. २ ध्रुवम् R. १ गाढवन्धत्वमीजित्यम् M. ४ गर्जद्रुर्जरगर्वपर्वतमिदस्त्व- द्वाहुविस्फूर्तय: इत्यादि M. ५दुरीक्ष R .; दरीक्ष T .; "दुरीक्ष्य T'. ६ In M. and R. समाधि is treated after विस्तर ७ वर्मस्य T. ८ रोपणम् T. ९ छादुरादि B. 42

३३० प्रतापरुद्रीये रत्ापणसमन्विते

अथ विस्तर:।

यथा। लोकेषु त्रिषु काकतीश्वरगुणान् स्तोतुं मुड्ुर्वीक्षितुं श्रोर्तुं बह्भिनन्दितुं च फणिनामेक: क्षमो नायकः। यद्वक्राणि सहसमस्य क्वतिनो यंद् द्वे सहस्त्रे दश- स्ता एव श्रुतयः फणा दशशतान्यत्यह्धतान्दोलने ॥१५॥ अैथ संमितत्वम्। यावदर्थपदत्वं तु संमितत्वसुदाहृतम्। था। काकतीयनरेन्द्रस्य येशय्यन्दनचेर्चनम्। दिगज्ना वितन्वन्ति घतंसीकृतततुणाः॥१६॥

समर्थनेति। विस्तर इति समर्थनप्रपद्चनस्य शब्दात्मकरवेन 'पथने. चाय- शब्दे' इति घयः प्रतिपेधे 'अदोरप्' इत्यप् प्रत्ययः । 'स तु शब्दस्य विस्तरः' इत्यमरः। लोकेप्विति। अभिनन्दितुमनुमोदितुम्। स्तोत्रादिपु फगि- पतिसामर्थ्य समर्थयते। यदिति। यसात् कारणादित्यर्थः । अत एवेदं न फाष्य- लिग्गम्। हेतुवाचकविभं्त्यादेरश्रवण एव तत्योत्थानादिति। यावदिति। यावम्तोऽर्या यावदर्थमिति तद्धितान्तेन विग्रहः। तदुर्फ हरदसेन। 'यावदित्यव्ययं चास्ति तद्वितान्तश्च विघते। अतो नित्यसमासेऽपि तद्धितान्तेन विग्रहः ॥' इति। 'यावद्यधारणे' इत्यव्ययीभावः । यावदर्थ पदानि यस्य तस भावसरवम्। अभिधेयापेक्षया यन्रैकमपि पदं न न्यूनं नाप्यधिकं तत्संमितमित्यर्यः। काक- तीयेति। गतमेतद्।

१ ये वे P. २ शतान्यत्तत्कृतान्दोलने M. In R, M, and T'. the order of .the Gunas after विस्तर is-सोकष्म्य, गान्मीर्य, सक्षेप, भाविक, समितत्व, भोडि, रीति, कचि and गति. ४ कीर्विचन्दनM., ५ °घर्चितम् M, 'घ्रधिकाम् Mg

गुणप्रकरणम्। २३१

अथ गास्मीर्यम्। ध्वनिमत्ता तु गाम्भीर्यम् । यथा। विषं कौक्षेयके गद्गा फीचौ दिग्वसनं रिपौ। इन्दुर्सुखे च रुद्रस्य फाकतीयस्य दृश्यते।।१७॥ अभ्न शंकरस्य फण्डे विष मौलौ गद्ा फंडिसिले दिव्यर्सं शिरसि चन्द्र इति ध्वन्यते। अथ संक्षेप:। संक्षिप्तार्थाभिधानं यत् संक्षेप: परिकीर्च्चते। यथा। वंशोऽस्ति काकतीयानां तघालन् बहचो मृपा:। तेषां भोग्यविवर्त्तोऽयं वीरंरदो नरेश्वरः।।१८।। अग्नातिविस्तरकथनयोग्यार्थस्य सक्षेपोके संक्षेप:। अथ सौक््यम। अन्तः संजल्परूपत्वं शब्दानां सौक्ष्म्यमुच्यते। यथा। अध्यघ:परिसंर्ग्लि्टाः छाहँजमूधातयः सदा। पर्तन्ते काकतीयेन्द्रे कर्तर्यन्यत कर्मणि ॥१९॥ ध्वनिमर्वसुदाहरणे योजयति। अन्र शङ्करस्येति। वंश इति। भाग्यविवर्चो भाग्यपरिपाक: । अन्तरिति। समीचीनो जल्प: संजल्प: विवकितार्थः सोऽन्तःकृतो गर्भितो पम तबूपत्वमन्तःसअस्परूपवं सौक्ष्म्यमितयर्थः । अध्यधःपर्शब्दैः संछिछिष्टाः संयदा: प्राकमयुक्ाध्यादिशब्दा इत्र्थः । हा गतिनिदृत्तौ। इकन् करणे। भू सत्तायाभिलेते धातवो 'भूवाद्यो धातवः' इत्युकलक्षणा: शब्दविशेषा: छाकृ- म्भूधातव: काकतीयेन्द्रे सदा कररि वर्तन्ते। कसृवाचिन एव तियादिप्रत्ययान् दपतीतर्यः । अन्यग्न क्मणि कर्मदाचिनो यगादिपतययान् दधतीलर्थः । एतष १ फटी P. २ राशा विवत्तोंडयम् Mg., Mr १ वीररुद्रनरेश्वर: R, Mg., M4. ४ संवेपेणोकि: M,., M,.५ सोऊवल. P. १ लविष्टा B P. द for कृञ् P., कृमि M;

प्रतापरुद्रीये रक्षापणलमन्विते

अन्नाधितिष्ठत्यध:करोति परिभवतीत्यन्तःसंजल्परूपत्यात् सौद्म्य मवति। अथ प्रौढिः। मौढिरुक्ततेः परीपाक:। यथा। वीप्सा पद्मभवस्य चन्द्रमुकुटस्याइृत्तिराप्रेडितं दैत्यारे: प्रतिविम्बनं सुरगिरेरिन्दो: संमुत्तेजना । कर्णादेः पुनरुद्धवः सुरतरोः सर्वस्वमाविष्क्रिया स्वर्धेनोरिति तर्कयन्ति कवयः श्रीवीररद्रप्रसुम् ॥।२०।। अथोकि:। विदग्धभणितिर्या स्यादुक्ति तां कवयो विदु:। यथा। दिद्ठा कमलासत्ती रण्णो तुइ् सुहेअचित्तचरिथस्स। भासन्तो वि तुमं तं कुवलअलच्छि पसाहेसि ॥ २१॥ न केवला प्रकृति: प्रयोक्व्येति नियमेन केवलधातो: प्रयोगाभावात् 'लः कर्मण च भावे चाकर्मकेश्यः' इति प्रत्ययानामेव कर्चृकर्माभिमर्शनदर्शनाचेति द्र- व्यम्। फलितमाह। अन्राधितिष्ठतीत्यादि। मरौढिरिति । परीपाको वैचित्रीविशेषः । वीप्सेति । वीप्सा द्विर्भावः। निमिचनैमित्तकयोर भेदोपचारात्। आग्रेडितं 'द्विघिरुक्त्म्। प्रतिबिम्बनं प्रति- बिम्बः । सेमुत्तेजना शाणोल्लीढत्वम् । सर्वत्र द्वितीयम्रक्मादिरूपत्वमित्यर्थः । अत्र वीररुद्रे विरिश्चिवीप्साद्यारोपलक्षणवैचित्रीवशात् प्रौढिः। दिद्ठेति। कमलासफिरेकन्र कमलायामन्यत्न कमलेप्वासकि: । कुवलयलक्ष्मीं भूमण्डललक्ष्मीमन्यत्रोत्पलसंपदम् । राज्ञश्चन्द्रस्यापि कमलासकिः भारतः सूर्यस्यापि कुवलयप्रसाधनमित्वेवंरूपायां विदग्धभणितावश्ीलं परिषियते।

छाया। 1 दृषा कमलासकी राशस्तव सभगचित्तचरितस्य। भास्वानपि त्वं तां कुवलयलक्ष्मी प्रताधयति॥। १ सोज्जल P. २ समुत्तंजनम् P., T., R .; समुत्तेजनात् Mg. १ श्रीकाकतीन्द्रप्रमुम् T X वि्षिंछ J1,. ५ सुमअ Ag. ६ वासन्तो वि M,. • कर्तकमामिधानाशेति D. ८ दिस्ट mn. ९ खभुत्तेजनम् P.

i .. शुणप्रकरणम् २२३

अथ रीति:। यथोपकमनिर्वाहो रीतिरिसभिधीयते। पड् गुणान् सेवते राजा पड् रिपूनवमन्यते। षड् दर्शनान्युपादच्ते पड् बलानि च वीक्षते॥ २२ ॥ अथ भाविकम्। भावतो वाक्यवैत्तिर्या भाविक तदुदाहृतम् । यथा। स्वामिस्तात कुलोत्तंस वीररुद्र जगत्प्रभो । पुत्रिणां धुरमेषोऽहं पुन्नेणारोपितस्त्वया।।२३॥ अन्न प्रेमरूपभाववशात् स्वार्मिस्तातेति वौक्यवृत्ति:। अथ गतिः । गतिर्नाम सुरम्यत्वं स्वरारोहावरोहयोः। यथा।; प्रकाश्ये वैलोक्ये सततमतुलैः काकतिविमो- र्महोमिर्निःसीमैर्दिनकरकराटोपपटुभिः। षड् गुणाज् सन्ध्यादीन्। 'सन्धिर्ना विग्रहो यानमासवं द्वैधमाथ्यः। पङ्ुणाः' इत्यमरः। पह रिपूनू कामक्रोधादीन्। पह दर्शनानि पाणिनीयप्रमृतीन्युक्ानि। पट बलानि मौलादीनि। तदुकं मौलेश्वरेण। 'भौलं भृत्यं तथा मैत्रं खैणमाटविकं बलम्। आमिन्रमपरं पछठं सप्तमं नोपलभ्यते ।।' इति। अग्र पाद्चतुष्टयेऽप्यादौ पद्दोपादानाधथोपकमनिर्वाहेण फतत्परकर्षपरिहा- रिणी रीतिर्जषव्या। भावत इति। भाव: प्रेमात्रास्तीति भाविकन्। स्वामिक्चिति पुत्रं प्रति जन- इस्योकि:। भाविकं योजयति। अत्र प्रेमेति। गतिरिति। स्वराणामारोहो दीर्घाक्षरप्रायत्वम् । भवरोहो वैपेरीत्यम् । पकाश्य इति। निःसीमैरिति सूर्यादितेजोव्यतिरेकोकिः। वीररुद्रतेजसि विथ्वव्या- १ यथाक्रमेण T. २ वृत्तिः स्याद् भाविकम् M2. ३ वाक्यपवृत्ति: R. ४ वैरुप्युम् m,

३३४ प्रतापरुद्रीये रज्नापणसमन्विते

तम: कृर्त्का शोकज्वलदनलरोचि:पेरिचय

अन्न पूर्वार्धे दीर्घाक्षरप्रायत्वात् स्वरस्याग्ेहः। पतेवां गुणानामर्थ- गतत्वमेपि केचिदिच्छन्ति। प्राचामाचार्याणां मतेन संघटनाध्रयत्वमेव गुणानाम्। तदुक्तम लंकारसर्वखे। 'संघटनाघर्मत्वेन शब्दार्थधर्म- त्वेन च गुणालंकाराणां व्यवस्थानम्' इति। अनयैव भङ््या गुणालं- काराणां सुनिरूपः स्वरूपभेदः। अन्यथा स्वरूपभेदस्य दुर्निरूपत्वाव्। काव्यशोभाकरत्वमेव गुणालंकारस्वरूपम्। तटुकं रुद्रभट्टेन।

पिनि तमसो वैरिहृदयान्येवावकाश इत्याह। तम इति। तत्राशिसंनिधानेऽपि तमसो न याध इत्याह। शोकेति। दधत्स्वपीत्यपिश्दो विरोधसूचकः । दुःखिता मुद्न्तीति परिहारः । उद्वेलति विजृम्भते । अत्र पूर्वार्ध इत्यनेनो- तरार्धे हूस्वाक्षरप्रायत्वादयरोह इति द्रष्टव्यम् ! एतेपां गुणानां मतभेदेनार्थगतत्वलक्षणं विशेषमाह। एतेषामिति : तदुछ वामनेन। 'एत एवौज:प्रेंसादप्रभृतयोऽर्यगुणाः' इति। रनतमाद । प्राचा- मिति। संघटनाशयत्वमेवेति। बहूनां पदानामेपदेवद्वभासमानस्वादिल- क्षणे छेपादावर्थगतत्वर दुर्घटत्यादिति भावः। अलंकारसर्वस्व इवि। उन्टा- दिमतानुवादृत्वेनेति भावः। अनयैव भङ्ग्येति। संघटनाशब्दार्थरूपाश्रयमे- देनैवेत्यर्थः । अन्यथेति। आश्यभेदाभाव इत्यर्थः । ननु कथमेतदुपपद्यते 'काव्यशोभायाः कर्त्तारो धर्मा गुणाः । तद्तिशयहेतवस्त्वलंकाराः' इति वाम- नेन स्वरूपभेदसयोकत्वादिति चेतू नैतत् साधीयः । विकल्पासहतवात्। इंदं हि वददर्शनरहसयम्। रीतिरात्मा काव्यस्य। रीतिश्र गुणविशिष्टपदरचना। सा वैद- म्यादिभेदेन त्रिविधा। तन्न सर्वगुणविशिष्टा बैदर्भी । कतिपयगुण विशिष्टे गौढी. यापाद्याल्याविति। तत्र सर्वगुणानां मिलित्वा काव्यशोभाहेतुत्वे गौउपाच्चालरी- त्योरव्यासिः। कतिपचानां काव्याशोभाऐेतुत्वे १ परिचयान् Mg. २ त्परनृप° P. १ मनस्येव M,M4. ४T%, has ठत्तरार्षे अवरोहः and My. has टसरार्ये प्हस्वाक्षरतया स्वरस्पादरोइ: 4 Mg. omits अपि. ६ मपे R. T. ७ काराणामवस्थानम् P., B. ८ निरूपितः T .; सुनिरुपितस्व° Mg. ९ स्टरूपे मेद: M4. १० स्वरूपमुक्तं रुद्देवेन R., Mc. ११ प्रसादादयो m. १२ पदवदामास० P. ११ 'नुषारत्वेने . १४ मिलितित्यात् m,

गुणप्करणम्। ३३५

'यो हेतु: काव्यशोमायाः सोडलंकार: प्रकीर्यंते। गुणोऽपि तादशो शेयो दोष: स्यात्तद्विपर्ययः ॥' अतो गुणानां संघंटनाथयत्वमेव युकतम्।

समासय।

भद्रायत्र प्ज्वलत्यभिरुषैः प्राज्य: प्रोद्यनुल्लसत्येष धूमः।

दिसंभवेनातिव्यातति: स्यादू। तसाभ्ञारिति गुणानां तन्मते काव्यशोभाकरत्वम्। न च तम्गूलमरंकाराणां तद्तिशयहेतुत्वमिति। खवमतेऽभिमतसंमति च दर्श- यति। यो हेतुरिति। उपसंहरति। अत इति । स्वरूपभेदाभावादित्यर्थः । संघटनाश्चयत्वमेव युक्तमिति। भेदकत्वेनेति भावः । एतश्वोद्द्टादिमतमव- लम््य शेपादीनां माधुर्यादायनन्तर्भावमज्ञीकृत्योक्तम्। वस्तुतस्तु भामहा- दिमतेनान्तर्भावे छेपादिगुणानां रसघर्मत्वम्। अलंकाराणां तु शब्दार्थधर्मत्व- मिति वियत एव स्वरूपभेद इति रहखम्। अत एवं स्वयमेवोक्त्वान् काव्य- प्रकरणे।

छेपादयो गुणात्ग्न शौर्यादय इव स्थिताः ॥। आात्मोत्कर्पाबहा इति।

नाथसूरिसूजुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणे: पेद्दयार्यस्या- नुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रताप- रुद्रीयव्याख्याने रतनापणाख्याने गुणनिरूपणं नाम यछं प्रकरणम् ।।

R. and M. have इति गुणप्रकरणम् before this. २T'. drops श्री.

प्रताप रुक्ीये रसापणसमन्विते

अलंकार स्वरूपनिरूपणम्। अंथ गुणनिरूपणानन्तरमलंकारा निरूप्यन्ते । अलंकियतेऽनेनेति घारुत्वहेतुरलंकारः। तथा चोक काव्यप्रकाशे।

परिशेपादुलंकारनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति।

यमकं पुनरुकवदाभासो लाटोपलालित: प्रासः ॥। १॥ चित्रमथो उपमानन्वयोपमेयोपमारमरणम्। रूपकपरिणामौ द्वौ संदेहआान्त्यपह्वोल्लेखाः ।। २। उत्प्रेक्षातिशयोक्की तथा सहोक्तिर्विनोकिश्च। उकी: समासवक्स्वभावकव्याजपूर्विका विद्याद् । ३॥ मीलनसमानतद्तद्रुणाविरोधो विरोधश्र। अधिको विभावनाथो विशेषपूर्वोत्त्यसंगती स्याताम् ॥।४ ॥ विचिन्नान्योन्यविपमा: समोऽथो तुल्ययोगिता। दीपकं प्रतिवस्तूपमा दृष्टान्तो निदशैना॥ ५॥ ग्यतिरेक: छेपपरिकराक्षेपा मृषास्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसा च पर्यायोकं प्रतीपकम्।। ६ ॥ धनुमानं काव्यलिङ्गं न्यासोऽर्थान्तरपूर्वकः। यथासंख्यार्थापतने परिसंख्योत्तरं तथा॥७॥ वार्थचार्थो द्वौ समाधिर्भाविकं प्रत्यनीककम्। व्याघातपर्यायसूक्ष्मा उदात्त: परिवृत्तिका ।। ८ 0 हेतुमालैकावली च मालादीपकसारकौ। संसृष्टिसंकरौ चेति पञ्ञसप्ततिरीरिताः ॥। ९ । रसवत् प्रेय ऊर्जस्वी समाहितमथोद्यः । भांवरय संधिः शावल्यं द्वयशीतिरिति मे भताः ॥ १०॥ एतेषामलंकारशब्दव्युत्पर्या तत्सामान्यलक्षणलाभं मरवाह । अलंकिय- तेऽनेनेति। अनियमेन रस इति शेप: । 'अकर्सरि व कारके संज्ञायाम्' इति करणे घञ्प्रत्ययः । एतेनैतेपां गुणानामिव रसोपकारासंभवात् तेभ्यो वैलक्षण्यं

१ M. bas अथालंकारं निरूप्यते. २ तश्चोक्तम् R, १ सामान्यतद्रुणा m.

*उपरकुर्वन्ति से स्त येऽप्व्वारेण संिताः हारादिवदलंकारास्ते ऽनुमाखोपमादयः ॥' इति। यथा करचरणाद्यवयवगतैर्वलयनपुरादिभिस्तदलंकारतया प्रसिद्धै-

लंकारतया प्रसिद्धैरवयवीभूतं काव्यमुपस्कियते। आध्याश्रयिभावेनालंकार्यालंकारभावो लोकवत् र्काव्येऽपि संमतः। घारुत्वहेतुत्वेऽपि भुणानामलंकाराणां चाश्यभेदान्देर्दव्यपदेशः। संघट- नाश्रया गुणा: शब्दार्थाश्रयास्त्वलंकाराः। तैच प्रथमं शब्द्रार्थोययगतत्वेन भैविध्यमलंकाराणाम्। अंर्ालंका- राणां चातुर्विध्यय। केचित् प्रतीयमानवस्तवः । केचित् प्रतीयमानौ- पर्याः। केचित् पतीयमानरसमावादयः। केचिव रकुटपतीयमाना इति। सूच्यते। अगिजेवार्ये वृद्धसंयादमाह। उपस्कुर्वन्तीति। येऽगद्वारेण शब्दार्थ- पोरुत्कर्पाधानद्वारेण तमज्ञिनं रसं सन्तं विद्यमानसुपस्कुर्वन्तीत्यनेन रसाभावे चिन्नकाव्ये शब्दार्थवेचिग्नीमान्नपर्यवस।यित्वमलंकाराणामिति सूघ्यते। तेऽछं- कारा: कण्ठादीनासुस्कर्पाधानद्वारेण हारादम इ संयोगवृश्या वर्तन्त इत्पर्थः । न केवलमेव सति रसेऽलुप्रासोपमादिभि: रवाध्रयभूता: शब्दार्था एवं.पस्क्रियन्ते कि. यु तद्यमद्री सूतं, काव्यमपीत्मेतलीविकाश्न्तेनाइ। यथेति। आाश्रयाश्र- विरपनेति। संयोगगूलेनेति शेपः । लोके मूलभूतः संयोगो मुख्यः । अत्र श्वतिलत्वसाधर्म्यादौपचारिक इति भेद:। अथालंकारविभागं करिप्यमाणस्तदुप- योगितयोज्भटादिम तेनो क्कमेव गुणालंकार भेदमनुवदति। चारुत्व हेतुत्वे ऽपीति। इत्थमलंकार स्वरूपं निरुष्य तद्विभागमाह। तम प्रथममिति। शब्दालं- कारा अनुप्रासाद्यः। सर्थालंकारा उपमादयः। उभयालंकारा लाटानुप्रासो- भयसंसृष्याद्यः । एतेपा तुत्येऽपि काव्यशोभाहेतुत्वे शब्दार्थोभयालंकार- व्यवस्यायासाश्याश्यिभाय एव प्रमाणमित्यलंकारसर्वस्वकारः । अन्वय- व्वतिरेकाविति काव्यप्रकाशकारः । रसभावादिव्यज्यत इति ! गुणी- भूताव्यङ्ग्यरवेन प्रतीयत इत्यर्थः । १ उपकुर्यन्ति R., M. २ सनततम् P., सततम् R. २ जातुचित् P. ४ तथैव R., M. ५ "सतदलकारतया R., M. ६ आश्रयाश्रयिमेदेना2 P. • लोके मत् T. ८R. and M. drop अपि. ९ मेदव्यवहार: R .; मेदाद् व्यपदेशः M. १• T has अलंकारविमाग: 23 heading hafore तन. ११ भपालंकारस्प R .; अर्थालंकारवर्गस्य T. १२ उपकषन्तीति की. 43.

'३२८ प्रतापरुद्रीये रत्षापणसंमन्विते

रिकराप्रस्तुतंमशंसानुकनिमित्तविशेषोकित्टु प्रतीयमानं वस्तु काव्यो- पस्कारतामुप्याति।

रसवत्मेयऊर्जस्विसमाहितमावोद्यभावसंधिभावशवलतासु रेसभा- वादिर्व्यज्यते।

माधिप्रत्यनीकपती पविशेष भीलनसा मान्यासंगतितद्गुणातद्गुणव्याजोकि- धकोकिस्वभावोकिभाविकोदाप्तेपु सहृदयहृद्याहादि स्फुटं भतीय- मान नास्ति।

साध्म्य त्रिविघम्। भेदप्रघानमभेदप्रधानं भेदाभेदप्रधानं चेति। उपमानोपमेययो: स्वतो भिन्नत्वाच्छाब्दमेतन्न दास्तवम्।

न्धनत्वम् ।

रेका: भेदप्रधानसाधर्म्यनिबन्धनाः।

सतुर्था विभकेप्वलंकारेण्ववान्तरविभागं प्रतिज्ञापूर्वकमाह। अन्नेति । इृत्यं वक्ष्यमाणम्रकारेण। कक्ष्याविभाग: साधर्म्यविरोधादिमूलतवेनालंकाराणां. वर्गशो विभाग इत्यर्थ: । एतद्भेदप्रधानत्वं शाब्दमारोपितं न वास्तवं न स्वाभाचिकम्।

१ काव्यापस्करणमुपयाति R; काव्योपस्कारमुपैति M. २ 'मायाति T', ३ माव- संति it dropped in R. and M. ४ रसमावादि व्यज्यते R., M. ५गुण- निमित्तविशेषोक्ति P. ६ समविषम P.'विचिन्न R., M. 6. निमीलन" I ९ 'संदेटपरिणाम R. १०. निदर्शनादृश्त R., M.

शव्दालंकारप्रकरणमं। . ३३९. उपमानन्वयोप मेयोपमास्मरणानां भेदाभेदसाधारणसाधर्म्यमूलतां। उत्प्रेक्षातिशयोकती अव्यवसायमूले।

विशेषाणां विरोधमूलता।

ठ्यवहारमूला:। काव्यलिद्गानमानार्थान्तरन्यासानां तर्कन्यायमूलता। कारणमा लैकावलीमालादीपकसारा: शेङ्लावैचित्र्य मूलाः।

समासोकिपरिकरौ विशेषणवैचित्र्यमूलौ। अथालंकारणां परस्परबैलेकण्यं निरुप्यते। आरोपंग र्भत्वे ऽप्यारोप्यमाणस्य प्रक्टतोपयोगानुंपयोगाभ्यां परिणाम- रूपकयोर्भेद:।

आरोपविषयस्य संदेहधान्त्यपछ्वैः संदेहधान्तिमदपहवानां परस्प्र भेद:।

साधर्म्य्य वाच्यत्वादुपमानन्वयोपमेयोपमा भिद्यन्ते। साधर्म्यस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यागुपमेयोपमाप्रतिवस्तूपमयोर्भेदः।

शथालंकाराणामत्यन्तविवेकार्य मिथो वैध्न्यमाह। अंथालंकारणां परस्प- स्वैलक्षण्यं निरूप्यत इतादिना। शिष्टमन्यदुदाइणप्रस्ाव एव स्पषटीभविष्य- तीति नेह विविच्यते।

M. drops विषम. २ विधित्रा R., M. २ T'. drops लोक. ४ 'न्यासा तर्क- न्यायगूला: R., M. ५ शृकलान्यायमूला: M. ६ भभीलनानि निद्धवमूलानि M. वैखप्यं P. R. drops निरूप्यते. ९ दपदर्तीनाम M. १० परतपरमेव: R.,M. ११ साधारणधर्मस्य M., R .- १२ अत्रा° t.

प्रस्तुतांप्रस्तुतानां व्यस्तसमस्तत्वाभ्यां तुल्ययोगितादीपकयोभेंद:।

उपमानोपमेयभावस्य पर्याययौगपद्याभ्यासुपमेयोपमोपमयोर्भेदः। अप्रस्तुतस्य वाच्यत्वगम्य वाभ्यामप्रस्तुतप्रशंसासमासोकत्योर्भेद:। वांच्यव्यग्ययो: प्रंस्तुतत्वे पंर्यायोंकि। वाच्यस्याप्रस्तुतत्वेऽमस्तु- तप्रशंसा ।

साधारणगुणयोगाद् मेंदानुपलब्धौ सामान्यम्। उत्कश्ट्गुणयोगा- न्न्यूनगुणतिरोधाने मीलनंगू। अन्यव्यॅवच्छेदे तात्पर्याभावार्दुदात्तालंकारस्य परिसंख्यातो सेदः। काकतालीयतया कार्यसाधने कारणान्तरोपनिपाते समाधि:। अहयहमिकया कार्यसांधने बहूनां कारणानायुदयये द्विंतीय: समु- खयः।

अन्येषां भेद: स्पष्ट एव। यद्यपि व्याजोक्तिवकीकिमालनसामान्यषु कथंचित् सादृश्यमस्ति तथाप्यविवक्षितत्वाक् सादश्यमूलेषु गणना। शब्दालंकारा निरुप्यन्ते। अथालंकारस्वरूपविभागानन्तरं शब्दार्थयोर्मध्ये शब्दस्यार्थ प्रैत्य- न्तरंगत्वात् प्रथमं शब्दालंकारा निरुप्यन्ते।

इत्थमलंकाराणां पीठिकां विधाय शब्दालंकारनिरूपणं प्रस्तौति। अथेति । तस्प्राथम्ये हेतुमाह। शब्दस्येति। अत्र शब्दप्रतीतिपूर्वकत्वादर्थप्रतीते: शब्दस प्रतीतावन्तरङ्गरवं तेन तस प्राधान्यात् ग्राथम्यमिति भावः। प्रथमं तावष्छव्दा-

१ प्रस्तुतापस्तुतव्यस्तत्वसमस्तत्वाभ्याम. R. २ उपमानोपमेयोस्ट M., उपमानोपमेययोश R. ३ उभयो: प्रस्तुतत्वे R., M .. g Before this R. ha. उत्दृष्टगुंणयोगाद् मेदानु- पलब्धी समम्. ५.निमीलनम् R ,मेननन् P ... १ मन्यत्र व्यवच्छेदे R. ७. व्यवच्छेद. M ८ तद्रुणालंकारस्य M. ९ द्वितीयसमुख्जय: B.१० B. aud M. drop कर्फ्रोचि. ११ मती त्यन्तरक्गत्वात् R .; प्रर्तात्यन्तरङ्गगम्यात् M. ......

छेकालुमास:। भवेदव्यवधानेन द्वयार्व्यअनयुग्मयोः। आदृनिर्यत्र से युपै्छेकानुमास इष्यते॥ यत्राव्यवहितयोर्व्यशनयुन्ययोई्यो: पौगरपत्यं तत्र छेकानुगास:। यथा महीमहीनचिभवे यचचे क्षेमंकरे करे। राजन्यजन्यविजयी राजा राजवुणादयः।१॥

एकद्विमभृतीनां तु व्यज्ञनानां यथा भवेद्। पुनरुफ्तिरसौ नाम वृत्त्यनुगास इष्यते।। यथा।

र्योभयगतत्वेन त्रिविधं पौनरक्यम्। तग्राचे केवउस्परपौनरक्यख चारताहेतु -. ्वांभावाद् व्यअ्ञनमात्रपौनरपस्यम्। स्वरव्यअनससुदायपौनरदस्यं य चास्ता- हेतुः। तम्ाधमपि संल्याजियमे ठेकानुप्रासः । बैपरीले वृत्यनुग्रास दूति सरदे- स्वकार:। तदनुसारेण छेकावुपासं लक्षयति। भवेदिति। रसाद्यनुगतः प्रकृष्टो म्यासोऽनुगास:। तटुकनू। प्रकष्टे वर्णविन्यासो रसाध्यनुगतो हिय:। सोडनुप्रास: स. प छेकपृत्युपाधिगतो दविया ।।' इवि। गृहघरा: पक्षिमृगाद्यभ्ठेका इति केचिव। विदग्धा इति सर्वस्यकारा- ,'

दय:। तटुपलाठितोऽनुंग्रास: छेकानुप्रासः । इयोरित्यन्न वीप्ता द्रष्व्या। तेन: यत्र द्वयोजीअनयुज्सयोरव्यपधानेणावृति: स छेकानुप्रास हुत्र्यः। बदाहरति। महीमिति। शहीनषिभवे फणीन्दुसरश इसर्थः। करे वाहौ। राजन्या: क्षत्रिया: ।- 'राजमसुरावद्' इति यतपलंयः। जन्यं युदद। अत्र पावचतुष्टयेऽपि व्यजन-

संस्मानिवमेन होकानुम्रांससुप्सवान्यभा मृत्यनुमासमाह। एकेति। प्रगृदि: ग्रहणात् विच्तुरादिसंग्रहः। अनैकल व्यअ्नस सकृदावृतौ वैविश्याभावांव १°प P. २-वस R., P. .I

३४२ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

रे रे क्षुद्रमहीक्षित: क्षणमितः श्रीकाकतिक्ष्मापते- र्वीक्षध्वं ध्वजिनी दुरीक्ष्यलुभटां प्रोक्षिसकीक्षेय कैः। योत्स्यध्वे यदि लभ्यमक्षयपदं कान्तारपक्षो तृथा क्षमाभृत्कुक्षिचर त्तरक्षुनिकरात्तत्ात्मरक्षा कुतः ॥२ ॥ यमकमू यमकं पौनरुक्त्ये-तु स्वरव्यञ्ञनयुग्मयोः । छेकानुप्रासे वृत्त्यनप्रासे च स्वरपौनरुकत्यमाउपञ्चिकम्। यमके तु स्वरव्यञ्ञनयोरावचिः । तस्यादिमध्यान्तगतत्वेन बदवो भेदाः । अन्न दिङ्मान्नमुदाहियते।

सामर्थ्यादसकृदावृत्तिर्लभ्यते। द्वयोस्तु सकृदेव । अन्यथा छेकानुप्रासः स्याद्। व्यवधाने त्वसकृदावृत्तावपि न विरोधः । त्र्यादीनां तु सक्कदसक्कृद्वा व्यवधाने- नाव्यवधानेन वावृत्तिर्द्रष्टव्या। वृत्तिशब्देन वैदर्भ्यादयो विवक्षिताः। तदुपल- क्षिंतार्नुप्रासो वृत्यनुप्रांसः । उदाहरति। रे रे इति। योत्स्यध्वे हनिष्यध्वे यदि। युध संग्रहारे इत्यसाद्धातो: कर्मणि लृद। लभ्यमक्षयपद्मिति। "द्वाविमौ पुरुपौ लोके सूर्यमण्टलभेदिनौ। परिव्राङ् योगयुक्तश्र रणे घाभिमुखो हतः ॥' इति सरणादिति भावः। कान्तारपक्षोऽरण्यनिवासपक्षः । तरसुनिकरात् सटगा दनयूथात् दुर्मरणकारणादरंण्यनिवासाच्छुभोदर्के युद्धमरणमेव श्रेय इति नाव:। अग्नासक्कृत्क्षकारावृतत्या वृ्त्यनुप्रासः। एवमन्येऽपि भेदा: सूर्यशतकादौ द्रष्प्याः।

रमाह। यमकमिति। नतु महीमहीनविनव इत्यादौ छेकानुप्रांसे 'युधिहिरं हैतंबने घनचरः' इत्यादावेकदा सादश्यलक्षणे वृत्यनुप्रासे प् स्वरपौनरुंकत्यसं- भवांत् कथं तन्न व्यअनमान्नपौनरक्त्यमिताशरक्य परिहरवि। छेकांछगास इति। अनुषज्दागवमानुपज्ञिकम्। अन्वाचयविशिष्टमभ्युचय इत्पर्थः । सवर-' व्यअ्षनयुंग्मयोरित्यत्र स्वरसहितव्यअनेति मध्यसपदलोपी समासो विंवक्षित इति व्याचषे। यमके त्विति। तब यम्यमानानां पादैकदेशानामादिमव्यमांन्त-

१ मद्ीमृतः M. २ दुरीक्ष M. ३ योत्स्दध्वम् R. ४ 'निकरस्तत्रा' P. ५ P. and R drop वृत्त्यनुप्रासे च. ६ स्वरव्यश्जनसमुदाययो M. °नियासजातोदर्क +,

शब्दालंकारप्करणम्। ३४३

प्रतार्प: काकतीन्द्रस्य महामहिमतेजस:। थियं दाति पंसरेष्टमदामहिमलेजसः ॥३॥. ..!

पुनरुक्तवदाभासः। यत्रार्थ: प्रसुखे किंचिद् भांसते पुनरुक्तवद्। पुनरुक्वदाभासोडलंकार: स सतां मतः'॥ यत्मार्थ: पुनरुकवदाभासते अन्वयवेलायामन्यथा भवति स पुनरु- कवदाभासोSलंकार:। अर्थालंकारत्वेऽप्यस्य शब्दपानरुंकत्याश्रितत्वा- च्छन्दालंकारप्रस्तावे लक्षणं कृतम्। यथा।

सर्वेऽप्येते भेदाश्विरन्तनैरेव बहुधा प्रपध्चिताः । गुरुत्वभीतरंवाध्ेह प्रपज्यन्ते.। तत्रैकसुदाहरति। प्रताप इति। महान् महिमा आधिक्यं यस्य तेजसो महामं- हिमतेजसः काकतीन्द्रस्य प्रतापः । पभरेष्टमहां पभ्मप्रियोत्सवाम्। अहिमतेजसः सष्णांशो: श्रियं दधाति। अत्र द्वितीयपादरय चतुर्थे यमनात् संदष्टयमकं नाम, यमकभेदः । तदुक्कमन्यन्न। अत्र यम्यमानयोरुभयो: सार्थकरवं 'विहगाः कद- म्यसुरभाविह गाः' इत्ययैकस्य सार्थकत्वमन्यस्यानर्थकत्वम्। 'कलयन्तयनुक्षणम- नेकलयम्' इत्यन्नोभयोरनर्थकतवम्। एवं सर्वेध्वपि यमकेषु प्रकारत्रयं यथासंभवं .'. दष्टव्यम्।

यग्रालंकारेऽर्थ: पँसुसे प्रथमं पुनरुकवत् पुनरुफेन तुल्यमत एव किंचित् किमप्यनन्वितो भासते परमार्थतस्तु अन्यथा पर्यवस्यतीत्यर्थः। अर्थपौनरकस्यस प्ररूढदोपत्वात् तदेतभिष्कृष्य व्याचष्टे। यत्रार्थ इत्यादिना। नन्वस्य शब्दाळं- कारप्रस्तावे का संगतिरत आह। अर्थेति। अर्थपौनरुव्त्यादेवार्थाश्रितत्वादर्था- लंकारे सत्यपीत्यर्थ:। शब्दपौनरुक्त्याभ्चितत्वादिति । पर्यायशब्दाश्ितत्वा- दित्यर्थः । भाग्रेडितश्दवत् पर्यायशब्देप्वप्य्थैकत्वसादश्यादौपचारिकं शब्दपौ-

१ पद्मेष्टा P. २ पुनरुकिवत P. ३, मासः सोऽलंकार: सर्ता मतः R. ४ .. P., drops मध्य. ५ काव्यगूह्मूतत्यान्नेह वितन्यन्ते m., t. ६ मितरस्या t. ७प्रमुखम् p.

मतापच्द्रीये. रंजापणलमन्विते

जिष्पुरिन्द्र: क्षितिभुजा श्रीपतिः पुरुपोधनः। भास्वान सूर्यक्फुरत्तेजा काकतीन्द्रो विराजते ॥४॥ अयोभग्रपौनरुक्त्यालंकार: कथ्यते। लाटानुपासः।. शब्दार्थयो: पौनरुक्सं यत्र तात्पर्यभेदवद्। स काव्यतात्पर्यविंदां लाटानुमास इष्यते ॥ पंत्र शब्दार्थयोस्तात्पर्यभेदमा्नन न स्वरूपमेदस्तघ लाटानमास: यथा। गुणा गुणास्ते गण्यन्ते ये रुद्नृपमाश्रिताः। नीतिर्नीतिरसौ तस्य लक्ष्मीर्लक्ष्मीन्च कैथ्यते॥५॥ वस्वत्यं द्रष्टव्यम्। उदाहरति। जिप्णुरिति। जयशीलो जिष्णुः । क्षितिसुजा मिन्द्रो राजाग्रणीः । श्रीपतिः समुद्रः। पुरुपोत्तमः पुरुषन्रेष्टः । भारवान् दीप्षि- मानू। सूर्य इव स्फुरतेजा: र्फुरत्प्रतापः । तग्र जिष्णादीनामिन्द्रादिपयीय- प्रयोगेण प्रमुखे भासमानसय पौनरुक्त्यस्यो कप्रकारेणान्ययपेजायामन्यथा पर्यव- सानात् पुनरुकवदाभास इति भाव:। केचित् पुनरेवमाहुः। 'भाति सदानल्याग: स्विरतायाम्' इतन्र सरपुरुष- प्रणामेन प्रकाशते स्वैर्ये पर्वतभूत इत्यस्यार्थरय दागत्यागशन्दपरिवृसावसंभवा. च्छेन्दालंकारोडयम्। 'तनुबपुः' इलन कृशाऊ इत्यायजर्ये तनुशन्दपेरिवृत्ती नाय- मलंकार इति शब्दाशयत्वं वपुःशन्दविपरिवृच्तौ नालंकारत्वहानिरित्यर्याश्रयत्वय्। भत. उभयालंकारोऽप्ययमिति। तदुकं काव्यप्रकाशे। 'पुनरुकबदाभालो विर्भिन्नाकारशब्दभाड्। एकार्यतेय शब्दल तथा शब्दार्थयोरयम् ।।' इति।

तिश्ापूर्वकमाह। अथेलादिना। शब्दार्थयोः पौनरुकत्यं प्रस्ठदोपः तमव-। ष्छेदार्थ तात्पर्यभेदवदिति। भनेन यमळव्यावर्तकशव्ार्थयोः स्वरूपभेदाभावः रछित इति व्याचटे। यत्रति। लाटजनोपलालितोऽनुप्रासो लाटाजुनासः । न G तु लाटदेशजन्यः कश्षनोपकार: काव्यसय इति गोपालः। उदाहरति। गुणा १ िदा M. २ गीयते M., MT ३ विपरीतवंत्ता m. ४ घछग्दारलंकार्योऽयम् P. ५ ०दिपरीतवृत्ती.m2.

श्दालंकारप्रकरणम्1 ..- चिनालंकार: पश्मवन्धादि:। पद्माधाकारहेतुत्वे वर्णानां चिंत्रसुच्यते।"

याता यस्यासमग्रानतिमिह कैनकाखानसकासनाया यानासकासनला सुखयतु कमलाभ्यासलुद्ञानमाया। इति। असौ वीररुद्रसंबन्धिनी। अत्र द्वितीयगुणादिशब्दाजासुत्कर्षलक्षणस्तात्प- यभेदः।अन्राव्जपत्रनयने नयने निमील्य' इत्यादौ विभक्त्यादेरपौनरक्त्येऽपि शब्दार्थपौनरुक्त्याल्लाटानुपासत्वम्। अत एवायं पदाश्रयः भ्रातिपदिकाक्षयम्रेवि द्वेधा लाटानुगास इति सर्वस्वकार:। उद्धटेनाप्युक्म्। 'स्वरूपार्थीविश्ेपेऽपि पुनरकि: फलान्तराद्। शन्दानां मेंकतीनां या लाटाजुग्रास इप्यते ।।' इति॥

शन्दार्थयौस्यसंभवाल्ाटानुप्रासत्यमेव कि नेव्यते। सलम्। चद्प्यनन्य- केडपपीनएपरपमारय छक्षणं सथापि निर्देशप्रतिनिर्देरयोरैकरूप्याभावे पर्यायप्रत्- मेदो पमलआादाजुपतिकं शब्दपौनसवस्यम्। धत्र तूभयपौनरक्त्यमप्यावश्यकमे- वेति विषयभेदानन कोडपि विरोध:। तटुकम्।

अर्शिस्तु छाटानुप्ासे साक्षादेव प्रयोजकम् ।' इति। चित्रं लक्षयति। पद्चेति। न य आायणानां वर्णानां पममाधाकारहेतुतयं न घटत इति वाच्यम्। वर्णशण्देन तत्सारकार्णा लिप्यक्षराणामाक्षेपात् वे्ण. मुल्यवर्णा: भेदेन रजयवहारादल शन्दालंकारत्वम्। पज्ादि्बनधेषड कर्णिकादिरयानचिश्ये- पेवु दर्मार्चा पौनरवस्मात् पौनर्स्मूलालंकारानन्तर्व च.दृभ्व्यम्। यातेवि । कनकास्पाने सुवर्णमयसभामण्डपे स्फ सतमासवं सिंहासनमयति. प्राशोतीवि कनकास्यानस कासनाया। अयते: कर्मव्य्ण्पलयः । यानेषु सुरगादिष्वासक्छा: :

१ चित्रमिष्यते R. २ यस्या समग्रा M. १ कनकस्थान P. ४ निमीलितेत्यादो ५ पदार्थाना वा t. ६ छोके न्यवहारा° t. ७ कारानन्तरं चt. 44

प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

या मानवा सुसभ्या क्षितिपतितिलकं शातिरक्ता सगेया यागे सक्ा रतिजा सुरतिषु फलितग्रामसस्यायताया॥ ६॥ अष्टद् लपझ्मबन्धोड़यम्।

गे सक्ता रतिज्ञा क्षितिपतितिलकं सुकृतिषु फलित मानज्ञा सुसभ्या या ता यस्या समग्रा सुखयतु कमला नतिमिह कनको नास कासनस्था ...

न्यासनानि पल्ययनादीनि तन्न तिष्ठतीति यानासकासनरथा। राज्योपकरणेपु लक्ष्मीरस्तीत्यागमः । अभ्यासेन परिचयेनोपासनयेत्यर्थः । सुखेन जायते इति सुशाना। 'कृत्यलुटो बहुलम्' इति कर्मणि ल्युद्। माया स्वरूपवैचित्री यरयाः सा अभ्याससुशानमाया। अनुपासकानां दुरवयोधस्वरूपेत्यर्थः । मानं पूर्जा जानातीति मानशा। सभायां साधवः सभ्याः । 'सभाया यः' इति यप्नत्ययः। ते शोभना यत्या: सा सुसभ्या। सम्पन्नसैव सभ्याश्रयत्वादिति भावः। जन- न्तीति शाः विवेफिन: । 'इंगुपध-' इत्यादिना कप्रत्ययः । तम्रातिरिक्ता। गीयते इति गेयं गानं तेन सह वर्तत इति सगेया खवनाभाक्कानेकगीतेत्यर्थः।

१ तिलक° P.

शब्दालंकारपकरणम्।

चक्रबन्धो यथा। लक्ष्मीवीक्षितवैभवस्य जगता नाथस्य भद्रश्रियो दिश्वार्घनिजप्रतापजनितां भालजुरां यच्छत: । नित्यं रुद्रजनाधिपस्य जयिनो भाति प्रकाशसिरा राज त्पाल नमोदितात्मनि भुजे योग्याश्रितत्वाद्वया।। ७।। यागे सका संबद्धा। समृद्धस्यैव तन्नाधिकारादिति भावः। रति स्वविषयाभिरति भरकि जानातीति रतिज्ञा। अत एव सुकृतिविपये फलितैर्ग्रामसरैः कायैरायतो महानू थय: शुभावहो विधिर्यसयाः सा तथोका। खवभककानां आमादिसंपादनेन प्रकटित स्वानुग्रहेत्यर्थः। एवंविधा या लक्ष्मीर्यरय विभोरासमग्रामतिसंपूर्णामानति वश्यत्वं थाता सा कमला लक्ष्मीखं क्षितिपतितिलकं वीररुद्रमिहैव लोके जन्मनि वा सुरयतु सुखवन्तं करोतु। अयमष्टदलपद्मबन्धः ।उद्धारस्तु। 'कर्णिकादि लिखेद्वणान् करमादिक्ु विदिशु घ। सकर्णिकां सलदिश्ु रविदिधु तु विक्र्णिकानू॥। प्रवेशनिर्गमाभ्यां तु दिश्ु ते स्युश्नतुर्दश । - व्यवधानेन तानाधे दलेऽन्यग्र स्वनन्तरान् ॥' इति। चक्रबन्धमुदाहरति। लक्ष्मीति। कोशागारनियुक्तयेव लक्ष्म्या वीक्षितवै- भवस्य विचारितशर्यसय। भद्रग्िय: कल्याणगूर्त्ते: रित्यर्थः । आरब्य: संवर्धितः । भाकबुरां भास्करभावं निजम्रतापेन दिछ् सूर्यकृतं कुर्वत इत्यर्थ: १ राजस्पालनेन सम्यकूसंरक्षणेन मोदितात्मनि स्वरनुमोदितस्वरूपे भुजे। अत एव धोग्या- भितरवात् मकाशं व्यकतत्वं स्थिरा निश्चितसपैर्येत्यर्थः । धरा भूमिर्नित्यं भाति। उद्धारस्तु 'बदयते पडरं चकं प्रतयरं तज्ञवाक्षरम्। भ्रयाणामपि पादानां दशमं कर्रणिकाक्षरम्॥१ ॥ थादित: स्वसवंतुयारैख्यः पादाश्वतुर्थगाः। पर्णा: पष्ठान्लमारभ्य संपतन्तेऽन्तिमाक्षरैः ॥२॥ मध्ये हौ हौ विसंवादौ पढरेपु क्माद् भवेद्। चतुथें: संशमैर्यणैर्वर्णनं किवर्णयो: ॥ ३ ॥' इति। १ सुकृतिषु विषये p., m. २ विदिताश्र विकर्शिका: t., विदिताथ्र विकर्णिका: m संपदन्ते t., m.

भंतापचद्रीये रतापंणसमन्विते अंत्र वैजनाथकृति वीररुद्रयश इति प्रतीयते।' चक्नवन्घोऽयम्।

स्य . भ द्र.

थ द्ध रां य श्रि.

प्र का यो ल ति. त दाननि ना ग्या त्र भा। क्ष्मी द्षवा जयाग्या तां तां लिाल र अ वी नि जयि ज र्थ Я व

नागबन्धो यथा। योजस्ये रुद्ददेपे विभवति महिमत्याजितान्यप्रतापे -1

1 विद्यावर्ये डभिनेतरयुरुहरिचरितं विभ्वविस्तारभाजि। नागबन्धमुदाहरति। गोजस्य इति। थोजो बर्ल तत्र साधुरोजसः प्रबलः। यद्वाहर्वाचिनौजरशब्देनाहस्करो उक्यते तेन योजस्ये सूर्वसटशे इसर्थः। 'योजसोऽहनि यवूलौ' इति यत्पत्ययस्य ्छान्दसरवेऽपि दूतशिवतातियदस भापायां प्रयोगो द्रष्टव्यः । गहिमित्याजितोडन्येपां प्रतापो येन तखिन् तथोके। विद्याभिर्वेदवेदाक्ादिभिर्वरयें शेष्ठे उर्वधिकं हरिचरितमभिनेतर्यनुकुर्वति बिेशु सदृश इत्यर्थः । 'न लोक-' इत्यादिना पष्ठीग्रतिषेधः । विश्वविस्तारं भरणी. यत्वेन. भजतीति विध्वविर्रे्तारभाक।तशिन् विभवति विभौ सति अतिगलिन- ख्यातयो वैरिमाताः शत्रुसंधा देहविद्धा रणे विद्वेशः सन्तो वन्पैर्जन्तुभिर्ज्श लमृंगः सह क्षति: शयः तद्कति । विविधे नानाविधदुःसभाजन पत्यर्थः। श्रवा- १ मत वे R .; मत्र चक्रे वै० M.२ वैद्यनाथ W. ३ कृतिर्वीर M. ४ जिष्णु९,५'विस्तर" P.

शब्दारंकारपकबणम। ३४१

वैरिवाता भंजन्ते,घनमतिमलिनातयो. देइबिद्धा वन्यैरध्वन्यवारि कषंतिमति विविधे जन्तुमि: खथानमाजः॥८॥ नागबन्घोऽयम्।

ओ ज त्य ति म लि न ख्यार र्यु रु ह वि च

स्था यो यै हं वि

दा द्धा भ

वि पे ता ध् र न्यै व न्ना ...

क्ष रि वा ता जि ।त्या म

र्यतुदकें अध्वनि मरुदेशे इत्र्थः । 'आपःखी भूश्ि वार्वारि' इत्यमर:। खथान- भाज: स्विति ग्रा्ाः सन्तो वनं भजन्ते सेवन्ते। उद्धारसु।. - -..... १ उमन्ते R. २ रपातिनो T. ३ क्वितिमति P. ४ विविधैर्जन्धुमिस्तान° P.

३९० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

इति श्रीविद्यानाथकतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशाखे शब्दालं- कारप्रकरणं समाप्तयू ।

6रेखाभ्यां चतुरश्राणि चतुष्कोष्ठानि कस्पयेत्। रेखाद्वयान्तराले स्याय्यथाकोष्ठे गृहाष्टकम् ॥। १ ॥ विदिक्षु कुण्डलीकुर्यात् तद्रेखाम्रैर्यथाक्रमम्। दिग्रेखाग्राणि बाद्यानि योजयेत् दिकूत्रये मिथः ॥२।। एकत्र तु फणापुच्छमेलनं कल्पयेत् तथा। अन्तराण्यक्षयांकुयांत् संदशा: स्युर्यथा मिथः ॥३॥ वर्णावृत्तिस्थलान्यत्र कोष्ठकोणानि पोडश। सन्दशानां चतुष्कं च कण्ठश्रेत्येक विंशतिः ॥४। आवृत्तिर्युग्मवर्णानां नेतरेपामिह क्चित्। अर्केशानद्शम्रह्मवर्णाः पादचतुष्कगाः ॥५॥ आवर्तेर तैर्वतादिकुण्ड लेप्वप्रेदक्षिणम्। यथैवं स्याद् तथा वर्णान् फणातो विन्यसेतू क्रमात् ॥६॥

वेष्टनत्रितये वर्णाः समाप्तिस्तु गलाक्षरे ॥।७॥ एवमेतत्निधायान्तः संगृहीतं महात्मभिः ॥ विदिद्स्थले कुण्डलितं स्वमझं स्वेन त्रिरावेष्ट्य विभ्निभग्गम्। क्षिप्वा गले पुच्छमहे: स्थितस्य पाठ्य: फणातः फणिबन्ध एपः ॥ ८ ॥' इति ॥

नाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्यार्यस्या- नुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रताप- रुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाल्याने शब्दालंकार- निरूपणं नाम सप्मं प्रकरणम् ।।

१ R. has before this इति शब्दालंकारा: and M. इति शब्दालकारप्रकरणम्, २t. drops श्री. अन्तराण्यक्षरा कुर्यात् t .; अन्तराण्यक्ण या कर्यात् m. ४यथायथम् t. ९ प्रदक्षिणेःt. ६ कुण्ड लित्यस्वमङ्गम् P-

३५१

अथार्थालंकारा:। तब्न प्रथममनेकालंकारबीजभूतत्वादुपमा निरूप्यतें। स्वतः सिद्धेन भिन्नेन संगतेन च धर्मतः । साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकदोपमा॥ यत्र सतः सिद्धेन स्वतो भिश्नेन सहदयसंमतेनाप्रकृतेन सह पक्ृ- तस्य धंर्मतः सादश्यमेकदा वाच्यं चेद् भवति तन्नोपमा। स्वतः सिद्धे-

यथा कीचिं: काकतिवाररुद्रनृपतेः सिंहासनाध्यासिनः प्राचां भूमिभुजां यशः पिद्घती कोटोन्दुतुल्यद्युतिः। रक्षादक्षिणराजलाभजनिता मन्दप्रमोदोत्यिता वैलोक्यादृदसप्रमेव कुकुमां प्रान्तेपु विद्योतते।। १। ेंघ् प्रभाशव्दो जातिवचनः वैलोक्याट्टहासप्रभायाः कविप्राढोकि.

सतो भिव्नेनेत्यनेनानन्वयव्यावृत्तिः। अनन्वय एकस्यैवोपमानोपमे- यत्वसंभवात्। तथा हि

अ्रथेति। प्रथमसुपमानिरूपणे निमित्तमाह। तत्रेति। अन्नार्थलंकारेष्वित्यर्थः । 1

अनेकालंकारबीजभूतत्वादिति। वाच्यौपम्यानामनन्वयादीनां गम्यौपम्यानां घ रूपकादीनामन्येपां च सादश्यमूलानां मोलनादीनां निर्दानभूतत्वादित्यर्थः । लक्षवति । स्वत इति । धर्मतो गुणक्रिययोरन्यतरेणेलर्थः१ साम्यमित्यनेन कार्यकारणादिकयोरसंभवात् साधर्म्यादन्यवर्ण्यशब्दयोरपमानोपमेयार्थत्यं द्रष्ट- कयम्। अन्नानुपक्गाध्याहाराविभि: शिष्टमंशं पूरयन् व्याचष्टे। यन्रेति।

₹ P. drops it. २ Portions from यथा कीर्तिः° to ंकावकाशःfr ता t स्वयम्,from यथा to 'त्युपमेवेयम्,from तथा हि to श्रेष एव,from तथा हि to नोपमा,from धर्मोडयं इद to न्युपमेयोपमा,and from तथा to न्रोपमायङ्का are omitted in P.andM. ३ राकेन्दुविम्यद्युतिः Mg. ४ तत्र Mg. ५ निदानत्वात् t.

३५२ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

सन्तु लोके सुघणांद्विरत्नाकरसुघाकयः। तथापि, वीररुद्रोडयं वीररुद्र इव स्वयम्॥। २.॥ संमतेनेत्यनेन न्यूनोपमादिव्यारृत्ति:। यथा उदन्वानिव गम्भीर: सुवर्णाद्विरिवोन्नतः। दिखाहेन्द्र इव क्षोणीधौरेयकाकतीश्वरः॥३॥ भग्न संमुद्रसुवर्णाद्विदिग्गजानामुपमानत्वं योग्यमित्युपमैवेयस्। धर्मत इत्यनेन मलेषालंकारवैलक्षण्यम्। ईलेषे शब्दसाम्यमात्रमभयुप- गतं न गुणकियासाम्यम्। तथाहि नीराजयन्त्यन्ध्रपुरीरमण्य: प्रदोपजालैवेरवीररुद्रम्। चन्द्रानना गोघपर्ति रजन्य- स्तारागणैर्येरुमिव स्कुरद्विः ।।४ ।। अन्न प्रतापरुद्रं पुरसियो नीराजयन्ति मेरूं रजन्य श्वेति नोपमा। गानपतिमिति विशेषणार्थस्य साम्यासंभवात्। राजपक्षे गोभशन्देन कुलप्रतीतिः मेरुपक्षे गोवशब्देन पर्वतप्तातिः । तथा चन्द्रानना इति व्यावृस्यादिकं तु ख्वयमेव व्यकीकरिप्यते। न्यूनोपमादीति। न्यूनविशेषणोपमानं न्यूनोपमम्। आदिग्रष्टणादधिकोप मादिसंग्रषः सहृदयसंमति दर्शयति। उदन्वानिति। 'उदन्यानुदधौ च' इति निपांतनात् साधुः। धुरं धहतीति धौरेयो धुरग्रः । 'धुरो थट्टकौ ' इृति ठडू- प्रत्ययः१ धौण्या धौरेय इति शिवभागवत् समासः। धर्मत इत्यनेन ेपालंकारवैलक्षण्यमिति। शब्दसाम्यमूलर्वात् तरदेरेति भाव:। व्यायर्ये फेप्सूलमुदाहरति। नीराजयन्तीति। पर्वंविधरमले शव्- साम्येऽन्युपगैदेति काव्यप्काशकारः। तदुकम्। १ न्यूनोपमाधिकोपमाव्यावृत्ति: M2 .; दुष्टोपमादिव्यावृत्ति: M. २ क्षोण्या Mg. ३ सुदर्णा- द्रिसमुद्रदिगन्तगजानाम् R. ४ श्ेषव्यावृत्तिः P .; श्लेषालंकारवषम्यम् p. ५ R. omits from ऐेपे to गुणतियासाम्यम्. ६ साम्यामावात् R., M -- • गोनपक्षे राजशब्देन TV. 6 Th. drops गोतसब्देन. ९ शब्दसाम्य नोपमाप्रयोजकमपि तूंपमाप्रतिमोत्पत्तिदेतः स्षेष पवावसेय इत्यवोचत्। विधयानाथः सर्वस्वकारसिद्धान्तश्रद्धालुतया श्ेष पवायं नोपगेत्याइ। अत्रेत्यादिना। t.

अर्थालकारा:

स्त्रीपक्षे चन्द्र इव आननं यासामिति समास: । रात्रिपक्षे चन्द्र एवा- ननं यासामिति शब्दमात्रसाम्येन लोपमाप्राप्तिः । कि तु श्लेप एंव। अन्येन वर्ष्यस्य सान्यमित्यनेन प्रतीपालंकारो व्यावर्र्यते। तथा हि लोकोSयमविशेषश्ञः कि कुर्मः कस्य कथ्यते। यत् काकतिनरेन्द्रेण सुमेरुरुपमीयते॥५॥ अन्नाग्रकृतस्य मेरो: प्रक्ृतेन राशा सादृंश्यमिति प्रतीपालंकारो नोपमा। एकदा साम्यमित्यनेन उपमेयोपमार्व्येवच्छेदः । उपमेयोपमायामुप- मानोपमेययोरनेकधा, साम्यप्रतिपादनम्। धर्मोडर्थ इव पूर्णश्रीरर्थों धर्म इव सितः। कायस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे॥६ ।। अत्र धर्मोऽर्थ इव सर्थो धर्म इवेत्यनेकदा शब्दद्येन धर्मार्थका- मानां सादृश्यं प्रतिपाद्यत इत्युपमेयोपमा। वाच्यमित्यनेन भ्रंतीयमानौपम्यानां रूपकसंदेहभ्रान्तिमंदुल्लेखापंह्-

'सकलकलं पुरमेतज्ातं संप्रति सुधांगगुविम्बमिव ।' इत्यादिशब्दमात्रसा-" म्येडपि सा युकैवेति। अलंकारसर्वस्वकार: पुनरस्मिल्नेवोदाहरणे गुणक्रियासा- म्यवच्छव्दसाम्यं नोपमाप्रयोजकमपि तूपमाग्तिभोत्पत्तिहेतु। श्ेप एवावसेय इत्य- वोचत्। विद्यानाथस्तु सर्वस्वकारश्रद्धालुतया शेप एवायं नोपमेलाह अत्रेलादिना। अन्येन वर्ण्यस्येति। उपमानोपमेयस्येत्यर्थ। लोकोऽयमिति । अत्रोपमा- नोपमेथभावरय वैपरीत्यात् प्रंतीपालंकार इत्याह । अन्नेति। धर्म इति। अन्रैकदा सांम्यस प्रथमार्धमेव प्रत्युदाहरणम्। तावतैवोपमेयो- पमायाश्चरितार्थत्वात्। द्वितीयं पुनरभ्युच्चयः । तदेवाभिंप्रेतयोंक्त धर्मार्थकामाना- मिति।

१ साम्ये नोपमा R. २ प्रतीपव्यावृत्ति: M. १ M. adds प्रतीपे उपमेयस्यो- पमानत्वकल्पनात् सादृश्य वर्ण्यते। ४व्यावृत्तिः P.५ R. "and T. omit उपमेयों- पमायामु -- प्रतिपादनम् For प्रतीयमानी-वेलक्ष्यम् P. bas गम्योपम्यरूपकादें- व्यांवृत्तिः and M. has गम्यीपम्पस्य रूपकादेर्व्यावृत्तिः 45

३५४ प्रतापरुद्रीये रसनापणसमन्विते

वैलक्षण्यम्। तथा हि प्रतापरुद्रनृपतेर्मण्डलाग्रविधुंतुदः। अखण्डविक्रमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम् । ७ । अत्र मण्डलाग्रविधुंतुदपदयो: सामानाधिकरण्यप्रयोगान्यथानुपपत्या सादृश्यं लक्ष्यत इति नोपमा किं तु रूपकालंकार:। किमेष नवमो हरित्पतिरमन्दसंपत्पदं किमेष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गकमः। किमेप हरिरुर्वरोद्धरणचंश्चुरेकादश- श्विरादिति विलोक्यते जगति काकतीन्द्रो जनैः ॥l॥ ८ ॥ अत्र कोकतीश्वरस्य दिगाश्वरादीनां च परस्पराभेदप्रतीते: संदेह निबन्धनान्यथानुपपत्या सादृश्यमाक्षिप्यते। ततः संदेहालंकारः। काकतीयविभो: कीर्त्तिविभवे व्याप्तरोदसि। दिवापि चन्द्रिकावुद्धया चकोरा यान्ति निर्वृतिम्॥९॥ अत्र कीर्त्तिविभवे चन्द्रिकाबुद्धि: चन्द्रिकासादश्यं विना न संभव तीति सादृश्याक्षेपात् भ्रान्तिमदलंकारः। लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्रा शौर्यातिभूमिखनिरित्यरिवीरवर्गाः। विद्याविहोरपदवीति च लब्धवर्णाः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति ॥१०॥

वाच्यव्यवच्छेद्यतया साधर्म्यस्य गम्यत्वं केषुचिदलंकारेपु दर्शयति। तथाही स्यादिना। उदाहरणश्रलोका यथायोगं स्वस्वप्रकरणे एव व्याख्यास्यन्ते।

१ संपत्पदः Mr,Mg. २ 'चुञ्रु M1, Mg., R. ३ विनक्यंते Mg. ४ काकतीन्द्रस्प R. ५ °विहारवलमी R.

अर्थालंकारा:। ३५५

अन्न नगर्यो तत्तत्पदार्थतारोपः सादश्याद्वते न संभवतीति सादृश्य- कल्पनादुल्डेखालंकार:। वीररुदरस्य भूपालजयदोमं वितन्वतः। धूंमराजिरियं भाति न चमूरेणुरुत्थिता ॥। ११ ।।.

अत्रोत्थितां चमूरेणुमवलोक्य धूंगपङ्किरित्यपह्ववेनारोप: सादृश्यमूल प्वेति सौदश्याक्षेपादपह्ववः । एवं तुल्ययोगितादिष्वपि सादृश्य- रम्यत्वात्रोपमाशङ्का। अतः सर्वेभ्यः साधर्म्यमूलेभ्यो विलक्षणे- यमुपमा। सा. प्रथम द्विधा।पूर्णा लुप्ता चेति। उपमानोपमेयसाधारणघर्मसादृश्य- प्रतिपा इकानां चेंतुर्णा प्रयोगे पूर्णा। एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता। पूर्णा द्विविघा। श्रौती आर्थी चेति। साक्षात्सादृश्य प्रति पादके रादिशब्दानां प्रयोगे शौती। धर्मिव्यवधानेन सादृश्यप्रतिपांदकानां सदशसंकाशनी-

उपमाया: स्रूपमुक्त्ा विभागमाइ। सा प्रथममिति। पूर्णामाह। उप- मानेति। उपमीयते सदशीक्रियते येनोत्कृष्टगुणेन तदुपमानं चन्द्रादि। उपमी- यते यद्पकृष्टगुणं तदुपमेयं सुखादि। साधारणो धर्मो गुणः क्रिया वा। साद- शयप्रतिपाद्का यथेवाद्यः । चतुर्णामेतेपां कण्ठोक्तौ पूर्णेत्यर्थः । कतिपयलोपे लुसेलयाह। एकस्येति । लोपे शास्त्रीये. सवारसिके च । तत्रराद्यां विभजते। पूर्णेति। श्रुत्या सादश्यप्रतिपादनात् धमैती। अर्थतस्त्वार्थीत्यर्थः । श्रीतीं लक्ष- यति। साक्षादिति। आर्थी लक्षयति। धर्मिव्यवधानेनेति। संदयाभिधान- द्वारेत्यर्थः । ननु यथेवादिशब्दानां सदशादिशब्दवत् सादश्यविशिष्टार्थपरत्वा- भावात् केवलसादृश्यपरतवं वक्तव्यम् । तथा सति मुखं चन्द्रसादृश्यमित्यर्थः स्यात्। एवं च दशदाडिमादिवाक्यवदसम्बद्धमिदं भविष्यतीति चेत् सत्यम्।

१ सादृश्यादिना R. २ वीररुद्र महीपाले जयहोम वितन्वति M. १ धूमरेणु. R. ४ सादृश्यस्य R. ५T. and M. drop चतुर्णाम्, ६ द्विवा R. • R. drops शबदानाम, ८ ताहशाभिधान t. ९ तादशादि. t.

प्रतापरुदरीये र्षापणसमन्विते

काशप्रतीकाशादिशब्दानां प्रयोगे आर्थी। द्वे अपि वोक्यसमासतद्वितग तत्वेन त्रिविधे। एवं पूणोपमा षट्प्रकारा। लुप्तोपमा एकोनविंश तिभेदा। 'तेन तुल्यं किया चेद्वतिः' इति संदृशार्थे विहितस्य वतेरुपा- दाने आर्थी। 'तत्र तस्येव' इतीवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने औौती। अत एव सादृश्यार्थे विहितस्य वतेः प्रयोगे धर्मोपादान एवान्वयसौ- कर्यादनुक्तधर्मा तद्धितगा श्रौती लेपा नास्ति। कल्पवादिप्योगे त्वार्थ्येव। अँथोदाहरणानि। वाक्यगा पूर्णा औौती यथा। यथा राज्ञ: पुरुष इत्यत्र गुणभूतराजविशेषणभूता पष्ठी अनुशासनवलादुभय- निष्ठसंबन्धमात्रमभिद्धानापि तद्द्वारा प्रधानभूतं पुरुपमप्याक्षिपति। तदुकं हरिणा। 'द्विष्ोऽप्यसौ परार्थत्वात् गुणेपु व्यतिरिच्यते। तत्राभिधीयमान: सन् प्रधानेऽप्युपयुज्यते ॥।' इति। एवमुपमानविशेपणभूता यथेवादय: शब्दाः श्रुत्या सादृश्यं बोधयन्तोऽपि शब्दशक्तिस्वाभाव्यात् तात्पर्येण सादृश्यवति. वर्त्तन्ते। एवं च यथेवादिशब्दानां ध्रुत्या सादृश्यपरत्वात् तत्प्रयोगे श्रौती। सद्दशादिशव्दानामर्थात् सादृश्यपरत्वात् तत्प्रयोगे स्वार्थीति विवेकः। तयो: पुनः प्रत्येकं त्रैविध्यमाह। द्वे इति। एको- नर्विशतिभेदेति। वक्ष्यमाणप्रकारेणेति शेषः। वतिप्रत्ययभेदादुपमाभेद इत्याह। तेन तुल्यमित्यादिना। तन्न श्रीत्या विशेषमाह। अत एवेति। अतोSसादेवा- न्वयसौकर्यादिति संबन्धः । कूर्मवदित्यादिवक्ष्यमाणोदाहरणे मेदिनीभानरू पस्य समानधर्मस्योपादान एवान्वयसौकर्यादन्यथा तदभावाद्य तद्धितग- तायां औौत्यां धर्मोपादानमावश्यकमिति भावः । कल्पवादिप्रंयोगे त्विति । 'ईपदसमाप्तौ-' इति विहिनानां कल्पव्देश्यदेशीयर प्रत्ययानां 'विभापा सुपः' इति विहितस्य बहुचूप्रत्ययस्य च प्रयोग इत्यर्थः । आथ्येवेति। धर्मिव्यवधा- नैनैव सादृश्यप्रतिपादनादित्यर्थः । १ वाक्यगतसमासगततद्धित° T; वाक्यतद्धितसमास R. २ R. has इति after it. १ R. drops सदशार्थे विहितस्य. ४ धर्मानुपादानेऽ्वयासभवान्नानुक्तधर्मा तद्धितगा श्रीती। P. ५ लुप्तापि P. ६ चार्थ्येव P., M. तथोदाहरणानि R. ८ सादृश्यवति वर्त्तन्ते t. ९ श्रत्यादिविशेष t. १० °प्रयोगेष्विति P.

सर्थालंकारा:। ३'१७

उद्दामोद्तविक्रमे कृतयुगे बाहौ ययातेर्यथा ... न्नेतायां रघुनायकस्य महितख्यातौ भुजार्या यथा। दोर्दण्डे च युधिष्विरस्य विलसच्छौर्ये यथा द्वापरे विसन्याद कलौ तथैव रमते क्षोण्यन्धभेरत्तुर्भुजे॥ १२॥ समासगा पूर्णी थौती यथा।

भद्रासनसो वरवीररुद्र:। उत्पश्यतामन्धापुरीजनानां नेत्राब्जजाडयं शमयत्यशेषम् ।१३ ॥ अन्न मास्यानिवेति 'इवेन संह नित्यसमासः' इति नित्यसमासः। तद्धितगा पूर्णा औौती यथा।

भुजे प्रतापरुद्रस्य धुरीणे भाति मेदिनी॥१४.॥ वौक्यगा पूर्णार्थी यथा। 'तैस्तैर्मही पालनसंविधानै- स्तैस्तैः प्रजारसनवैभवैश्च। उद्दामेति। अग्र यथाशब्दप्रयोगादियं वक्यगता श्रौती च। भारवानिवेति। कथमियं समासगेत्याकाङ्क्षायामाह। 'इवेन सह नित्य- समास:' इति। 'इवेन संह समासो विभवत्यलोपश्च पूर्वपद्प्रकृतिस्वरत्वं थ.' इति वार्ततिकादिति शेप:। कूर्मवदिति। 'तन्न तस्येव' इति संतमीसमर्थादिवार्थे वतिप्रत्ययः । भत एवेयं तदितगा थौती। धुरं वहतीति धुरीणे धुरन्धरे। 'सः सर्वधुंरात्' इत्यत्र 'खः' इति योगविभागात्खप्रत्ययः। 'गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत्' इति तरेवेति पतेरुदाहरणम्।

१ विसब्धा दि कली M. २ भूभृद्गजे P. १ व्यजस्रम् P. ४ P. and R. drop सह. ५ नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्षेति P. ६ प्रतापरुद्रस्प मुजे R. वाक्यगता पूर्णारथी T'. ८ ताहङमही for तैस्तैमही P. ९्वाक्यगा t. १०t. drops सह. ११ समान- धर्मार्थवतिप्रत्यय: t. १२ विभागादिति P.

३५८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

विराजते संप्रति काकतीय- लक्ष्मीपतिर्दाशरथेः समानः ॥१५॥ समासगा पूणार्थी यथा। तादकूपालनसामर्थ्यसंपदा काकतीश्वरः। हरिदीश्वरसंकाशः शास्ति मध्यमविष्टपम् ॥ १६ ॥ सद्धितगा पूर्णार्थी यथा। हिमाचलवदौन्नत्ये गाम्भीर्ये क्षीरसिन्धुवत्। प्रतापे भानुवद् भाति वीररुद्रनरेश्वरः ॥१७ ॥ पंषूदाहरणेपूपमेयोपमानसाधारणधर्मसादृश्यप्रतिपादकानि चत्वारि निबद्धानीति पूर्णत्वस्। अथ लुसोपमाया उदाहरणानि। अनुक्तधर्मा वाक्यगा औती लुपा यथा। यथा रुचां स्वामिनि चंक्रवाक्यो यथा च नीहाररुचौ चकोर्यः।

वैभवैश्रीरादिनिवारणपूर्वकै: पालनविशेपैरित्यर्थः । अत्र दाशरथेः समान इति ब्यासेन समानशब्दोपादानादार्थीययुपमा वाक्यगता च।। तादृगिति। हरिदीश्वरेण दिकृपतिना सदशो हरिदीश्वरसंकाश इृति नित्- समासः । 'स्युरुत्तरपदे त्वमी । निभसंकाशनीकाशप्रतीकाशोपसाद्यः ।।' इत्यमरकोशे निभादिशब्दानासुत्तरपदनियमात्। अत एव समासगतेयमार्थी.। हिमाचलवदिति। औज्त्यादौ मेर्वादितुल्यं भातीत्यर्थः । अत्र 'तेन सुल्यम्-' इति विहितस्य वतेः प्रयोगादार्थीयं तद्धितगा। एपूदाहरणेपूपमा- नादिचतुरअनियन्धनात् पूर्णत्वमित्याह। पप्चिति। अथ लुप्तोदाहरणेपु प्रथमं धर्मानुपादाने पद्चोदाहरणानि क्रमेणाह । यथे त्यादि। रुचां स्वामिनि सूर्ये। वीररुद्रे वर्त्तन्ते इति शेपः। अग्र प्रतापाह्लादसा- रस्यानां धर्माणामनुपादानम्।

१ काकतीयो P. २ काकतीयनरेश्वरः R. ३ M. drops एघूदाहरणेषु-पूर्णत्वम्. ४ घूपमानोपमेय R ५ निबन्धनानीति 1'. ६ चक्रवाकाM. • 'श्रोरादिमयनिवारण t.

अर्थालंकारा:। ३५९

यथा प्रसूनस्तयके भ्रमर्य- स्तथा प्रजा: काकतिवीररुद्रे॥१८॥ अनुकधर्मा समासगा श्रौती लुप्ता यथा । प्रतापरुद्रदेवस्य पादपीठीमनारतम्। आराधयन्ति भूपाला: प्रणता देवतामिव ॥ १९॥ अनुक्तधर्मा वाक्यगा आर्थी लुपा यथा। काकतिक्ष्मापते जैचप्रस्थानपटहध्वनिम्। तुल्यं दम्भोलिनिर्घोपैः शुण्वन्त्यरिमहीभृतः ॥२०॥ अनुक्तधर्मा समासगा आर्थी लुप्ता यथा। शश्वत् पुरीमेकशिलाभिधानां

नमन्ति भूपा भुवि काकतीय- राज्यप्रतिष्ठां बहुमन्यमानाः ॥२१॥ अनुक्तधर्मा तद्धितगा आर्थी लुप्ता यथा। प्रतापरुद्रनृपतेर्जगन्महिततेजसः कन्दर्पकल्पमाकारं पश्यन्त्यन्धर्पुरस्तिय: ॥२२॥ एषूदाहरणेषु धर्मस्यानुपादानसू।

प्रतापेति। अत्र पादपीठीदेवतयोः समानो धर्मः सम्पतप्रदृत्मनुक्तम्। भनु- कधर्मा तद्धितश्रौती लुसा नास्तीत्युक्तम्। काकतीति। दम्भोलिनिर्घोपैर शनिध्वनिभिस्तुल्यं तद्वत् भीषणमित्ति गम्यते। शश्वदिति। वस्वोकसारासदृशीमलकासमानां वैभव इति नोक्तम्। प्रतापरदेति। कन्दर्पकल्पं कन्दर्पसदशम्। रूपसंपदेति शेपः। ईपदसमापी कल्पप्प्रत्ययः । इयमेंकेलोपे लुप्ता पञ्ञविधा।

१ पादपीठमनारतम् P. २ शृण्वन्त्यन्ध्रमहीमृतः R .; गृण्वन्त्यरिमहीमुजः P. ३ वस्वे- कसारा' T. ४ काकतीये P. ५ जगन्मोहित R; जगन्महिम0 P. ६ 'पुरन्भ्रयः P. R. and M. drop पषू-दानम्

३६० प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

अनुक्तघर्मेवादि: कर्मक्यचा लुप्ता यथा। दुग्धार्णवीयत्यम्भोधीन् कैलासीयति मूघरान। प्रतापरुद्रदेवस्य यशोवैशय्वैभवम्।।२३॥ अनुकधर्मेवादिराघारक्यचा लुपा यथा। कीड़ाद्रीयति गोत्रशैलाशेखरेष्वास्थानसंद्यीयति द्वीपेष्वब्धिपु दीर्धिकीयति हरित्स्वेकान्तगेहीयति। उद्यानीयति सीमपर्वततटारण्ये ुपर्वाचले प्रासादीयति वीररुद्रनृपतेः स्फारः प्रतापोदयः ॥२४॥ अनुक्तधर्मेवादि: कर्मणेमुल्लुता यथा। पश्यन्त्यात्मजदर्शमिन्दुममरस्रोतरिवनीं संत्सरो- दर्श क्षीरपयोनिधिं प्रियसुहृद्दर्श गिरिं राजतम्।

अथ द्विलोपे लुपां क्रमेणोदाहरति। दुग्धार्णवीयतीत्यादिना। अत्र 'उप० मानादाचारे' इति क्यच्प्रत्ययः । 'क्यचि च' इतीकारः । घावल्यमत्र साधर्म्ये गम्यते। अम्भोधीन् दुग्धार्णवानिवाचरतीत्यत्र वाक्ये प्रक्रान्तं कर्मद्वयम्। तन्रो- पमानकर्मणोऽन्तर्भृतत्वात् तदपेक्षयासावकर्मको धातुः। तटुक्तम्। 'धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्घात्वर्थेनोपसंग्रहात्। प्रसिद्धेरविवक्षात: कर्मणोऽकर्मिका क्रिया ॥' इति। कर्मान्तरापेक्षया तु सकर्मक एव। यथाह भगवान् भाष्यकारः । 'द्वे स्यत्र कर्मणी उपमानकर्भोपमेयकर्म चेति। उपमानकर्मान्तर्भूतसुपमेयेन कर्मणा सक- रमको भवति' इति। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। क्रीडाद्रीयतीति। आस्थानसग्न सभामण्ढपः । दीर्पिका: क्रीढासरांसि। सीमपर्वतो लोकालोकः। सुपर्वाचलो मेरुः। क्रीडापर्वतादिष्विव कुलपर्वंतशिख- रादिप्वाचरतीत्यत्र सुखसाधनत्वं साधर्म्ये गम्यते । 'अधिकरणाख' इति वच- नात् क्यचूप्रत्ययः । क्रीडाद्रीयतीत्यत्र 'अकृत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घः ! अन्यत्र यथायोगं टिलोपे 'क्यच च' इतीकारः। पश्यन्तीति। आत्मजं पुत्रमिव दृष्टा आत्मदर्शम्। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। १ पर्वतान् R. २ हैमगोत्रशिरसि R. २ पद्मीयति P., R. ४ पूर्वाचले P., R, ५ णमुला लुप्ता T'. ६ सत्सखी M, P., R. ७ द्विलोपलुप्ताम् t.

अर्थालंकाराः। ३६१

लीलादर्पणदर्शमंन्यदमलं तारादिहारावली- दर्श खेलति वीररुद्रनृपतेः कीत्तिर्जगद्वयापिनी॥ २५॥ अनुक्तधर्मेवादि: कर्तृणमुल्लुता यथा। नृपेषु शिक्षावि धिदण्डचारं कान्तासु पुप्पायुधधन्वचारम्। प्रजासु चालम्यनयष्टिचारं चरत्ययं रुद्रनरेन्द्रखङ्ग: ॥। २६ ।। अनुक्तघर्मेवादि: किपा लुप्ा यथा। सुधाप्रवाहति सतामसतां कालक्ूटति। वीरर्द्रनरेन्द्रस्य गुणज्योत्स्नाविजृम्भितम् ।२७।। ईति दशोदाहराणानि। एपूदाहरणेषु द्वयोरनुपादानम्।

'उपमाने कर्मणि च' इति णमुलप्रत्यये कपादित्वात् सर्वत्र पश्यन्तीत्यनु- प्रयोगः : अन्रात्मजसख्यादीनामिन्दुमन्दाकिनीमुख्यानां घोपमानोपमेयभावे नैर्मल्यमेव साधर्म्यमूलमिति गम्यते। नृपेप्विति। शिक्षाविधेर्दण्डः शिक्षाविधिद्ण्ड इति तादर्थ्ये अश्वघासा दिवत् पष्टीसमासः । स इव चरित्वा तच्चारमिति 'उपमाने कर्मणि च' इति टकारात् कर्त्तरि णमुद। कपादित्वाघरतेरनुप्रयोगः । अग्न भीपणोद्दीपनविश्ा मभूमित्वानां क्रमेण समानधर्मत्वमुननेयम्। सुधेति। गुणज्योत्साविजृम्भितं कत्तृं। सुधाप्रवाह इवाचरति सुधाप्रवाहति तद्वच्छ्ाध्यमित्यर्थः । कलिकूटमिवाचरति कालकूटति तद्वदसह्यमित्यर्थः। 'सर्वप्रा- तिपदिकेभ्यः क्विव्वाचारे' इत्याचारे क्विप्प्रत्ययः। अन्नाचारस्य समानधर्मत्वं मन्य- मान: काव्यप्रकाशकारसतद्वाचकस्य क्विपः सर्यलोपदिवादिलोपाच द्विलोपः । कयजादौ तु प्रत्ययश्रवणादेकलोप एवेत्याह। विद्यानाथस्तु कर्त्तरि क्यजादावस्तु नाम धर्मान्तरोज्ावना शक्तौ कथचिदाचार: सामर्थ्यम्। कर्मणणि क्यजादौ तूप- मानोपमेयगतो धावल्यादिरेव समानधर्मो नाचारमात्रं तस्यान्यधर्मत्वादिति मन्य- मान: क्यजादावपि द्विलोप इत्याह। एपूदाहरणेषु द्वयोरनुपादानमिति। एत. १ मन्यदखिलम् P., R. २ णमुला लुप्ता Tv. ३ M. drops लुपा. ४ 'नृपेन्द्रखङ्क M. 4 M. omits लुप्ता. ६ The portion from इति दयो to लुप्तत्वम is omitted in P. and M. ७ "चार इत्येके' 1". 46

३६२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अम्भोधीन् दुग्धार्णवीयतीत्यत्र कर्मक्यचि दुग्घार्णवानिव करोतीति गोत्रशिखरेषु कीडाद्रीयती त्याघारक्यचि क्रीडाद्रिष्विव वर्ततत इति चन्द्र- मात्मजदर्श पश्यन्तीति कर्मणमुलि आत्मजमिव पश्यन्तीति शिक्षा- विधिदण्डचारं चरतीति कर्न्तृणमुलि शिक्षाविधिद्ण्ड इव चरतीति इव- शब्दोन्तर्गत इति तत्य लुप्तत्वम्। अनुक्तधर्मावादि: कर्त्तृक्यचा लुप्ता यथा। ज्योत्सीयन्ति सुधीयन्ति चन्दनीयन्ति सर्वतः। प्रतापरुद्रनृपतेः शुभा: कीर्त्तेर्महोर्मयः ॥२८॥ अन्न कीर्त्तीनां स्वरूपमुपमेयम्।

देव वििनक्कि। अम्भोधीनित्यादि। इवशब्दोऽन्तर्गत इति गम्यमानार्थ इत्यर्थः।

लुप्तत्वमिति। अप्रयुक्तत्वमित्यर्थः । यदाह कैयटः । 'गम्यमानार्थस्याप्रयोग एव लोपः' इति। क्विबन्तोदाहरणं तु सर्वसंप्रतिपञ्वत्वाद्य विवृतमिति द्रष्टव्यम्। कचित् त्रिलोपे लुप्तामाह। अनुक्तेति । धर्मः समानधर्मोऽस्यास्तीति धर्मि

धर्मलोपस्तु प्रसिद्धः। कर्त्तृक्यचेति । यत्र क्यच्प्रत्यये प्रकृतिभूत स्योपमानस्य कर्मण: कत्तैवोपमेयं तेनेत्यर्थो द्रष्टव्यः । केवलकर्तृक्यचूप्रत्ययस्यैवाभावात्। तेन लुप्तामुदाहरति। ज्योत्सीयन्तीति। ज्योत्सामि वात्मानमा चरन्तीत्यन्नात्मन उप- मेयस्येवादेः साधर्म्यस्य नैर्मल्यादेश्चानुपादानात् त्रिलोपे लुप्ेयमिति भावः । आचारसामर्थ्यवादिनां तु द्विलोप एव। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'क्यचीवादुप- मेयौ' इति। न च कीर्त्तिमहोर्मय इत्युपमेयोपादानस्। उपभानापेक्षया भिस्न- विभक्तिकत्वात्। न चैतदनुसारेण ज्योत्सीयन्तीत्यत्र ज्योत्सा इवाचरन्तीति समानविभक्तिकत्वकल्पनसुपपद्यते। कर्तृक्यचूप्रत्ययस्यानुशासनविरुद्धत्वात्। न घ शुभा इति समानधर्मोपादानम्। तस्याकर्तृभूतकीर्ततिविशेपणतवेन तग्रैचोप-

१ गोप्नरौलेषु M., Mg. २ व्याचारक्यचि M2. १ अनुक्तधर्मोंपमेयेवादि: कर्मक्यचा लुप्ता यथा P .; अनुक्तधरमोपमेवादिसपमेयवदचा यथा M. ४ कीर्णाः P,, R .; पूर्णाः M.

अर्थालंकाराः। ३६३

अनुक्तवर्मेवादि: कंर्तृक्यडा यथा। शेषायते महीं वोदुं केल्पशाखायतेऽर्थिनाम्। प्रतापरुद्रदोदण्ड: कालदण्डायते द्विपाम् ॥२९॥ अनुकोपमाना वाक्यगा लुपा यथा। वदान्यो नान्योडस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपते-

क्रियन्ते यद्विद्वजनमणिगृहप्राङणसुवः॥३०॥ अनुक्तोपमाना समासगा लुसा यथा।

पुनरपि धर्मेवादिलोपे लुप्तामाह। शेपायत इति । शेप इवाचरति इति शेपायते। 'कर्त्तृः क्यङ् सलोपश्च' इति क्यङ्प्रत्यये डित्वादात्मनेपदम्। अत्रो- पमानकर्सरन्तर्भूतत्वादुपमेयकर्त्रा सकर्ततकत्वमिति भाष्यकारः। अत्र महीवह- नलक्षणसय साधर्म्यरयोपादानात् कल्पशाखायत इत्यादिकमेवोदाहरणम्। शेपा- यत इत्येतदेकलोपरयेति विेकः । अत एवास्य प्रकरणादुत्कर्षः । अत एव कर्त्तृ- णमुलि कविपि च समानधर्मसयोपादानानुपादानाभ्यां द्वैविध्यं द्रष्टव्यम्। पुरुप- व्याघ्र इत्यत्र सामान्याप्रयोग एव सामानाधिकरण्यात् समास: संभवति। तदुकं हरिणा। 'व्याघ्रशब्दो यदा शौर्यात् पुरुपार्थेऽवतिष्ठते। तदाधिकरणाभेदात् समासस्यास्ति संभवः ।। शूरशब्दप्रयोगे तु व्याघ्रशब्दो मृगे स्थितः। भिन्नेऽधिकरणे वृत्तेस्तत्र नैवास्ति संभवः ॥।' इति। अतोऽत्र धर्मलोपादिवादेरभावाच्चानुक्तधर्मेवादि: समासगा लुप्तेत्यष भेदोऽत्र-

उपमानानुक्ी वाक्यसमासगतत्वेनोदाइरणद्वयं क्रमेणाह। वदान्य इति। गतभेतत्। रुद्रनृपतेः समो वदान्य इत्युपमेयवाचकसमानधर्माणां प्रयोगः । उपमान नोकम्।

१ कर्नृक्यडा लुप्ता यथा TV. २ कल्पशाखीयते P. १ अनुक्तोपमेया P., R .; अनु- कृथर्मोपमानवाक्यगा M. ४ अनुक्तोपमेया P., R. ५ p. drops हरिणा. ६ तु नोक्तम् t.

३६४ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसमन्विते

वीररुद्रसमो राजा नास्ति नास्त्येव भूतले। यस्य धर्मानुवन्धेन कलि: कृतयुगीकृतः ॥३१॥ अनुक्तधंमोपमाना वाक्यगा लुपा यथा। लोके काकतिवीररुद्रनृपतेरुद्दामभूमश्रियः कीर्च्या कार्त्तिककौमुदीधवलया तुल्यं न किंचित् क्वचित्। यन्माधुर्यविजृम्भितक्षतविपां ग्रीवां विलोक्याधुना कण्ठालिङ्गनमीशितुर्वितनुते नीरन्ध्रमद्रे: सुता ॥३२॥ अनुक्तर्धेरमोपमाना समासगा लुपा यथा। प्रतापश्रीतुल्यं क्वचिदपि न भूतं न च भवन् न भावि घैलोक्ये किमपि जयिन: काकतिविभो:। यथा लोकालोकक्षितिधरतटेप्वर्कद्टपद: प्रकाशन्ते नक्तंदिवमुदितरोचि:परिचयाः ॥३३ ॥ पूर्वोदाहरणद्दये वेदान्येति राजेति शब्दाभ्यां वितरणशीलत्वं भ्रजा- रसकत्वं च साधर्भ्यमुक्तम्। अनन्तरोदाहरणद्वये र चं धर्मस्याप्यनुपा- दानम्। एघु चतुर्पूदाहरणेपु न प्रतीपालंकारशक्का। उपमानस्याक्षेपा- वीररुद्रसम इति समासेनोपमेयवाचकयोः प्योगः । रज्जनाद्वाजेति साध- रम्यकथनम्। पूर्ववद्धर्मोपमानानुक्तावुदाहरणद्वयमाह। लोक इति। कीर्च्या तुल्यं मधुरं वस्तु किमपि नास्तीत्यर्थः । अत एव साधर्म्योपमानयोरनुपादानम्। यन्माघुर्य- विजृम्भितैः यस्याः कीर्त्तेर्माधुर्यातिशयैरितनेन साधर्म्योपादानमिति न शाङ्कनी- यम्। तस्य वाक्यान्तरगतत्वात्। किं तु माधुर्यमेव साधर्म्य विवक्षितं न कौमु- दीघवलत्वादिकमित्यनेन सूच्यते। प्रतापेति । लोकालोकक्षितिधरतटेपु पाश्चात्येप्वपीति भावः । अर्कट्पद: सूर्यकान्ता: । देशतः कालतश्ष परिच्छेदातीतत्वात् प्रतापश्रीतुल्यं नास्तीत्यन्रोप- मेयवाचकयोरेवोपादानम्। एपूदाहरणेप्वाद्ययोरेकलोपमन्त्ययोश्र द्विलोपं विवि- नक्ति। पूर्वेति। अन्रोदाहरणचतुष्टये प्रतीपालंकारसाङ्कर्यं वारयति। पप्विति। १ वर्मोपमेया P. २ भूमस्पृशा P., शुप्रश्रियः M. ३ विजृम्भितैः क्षत° P. ४ °धर्मों- पमेया P. ५ वदान्यो नान्योऽस्तीति TV., Mj, Mg. ६ शीलत्वप्रजा T',, Mr. • "रञ्जकत्वसाधर्म्यम् T'., M1.9 Mg. < Tv. drops it. ९ धमंस्य धानुपा M1. १० नुपादानमिति भेद: P.

-अर्थालंकाराः ३६५

भावात्। उपमेयस्याधिक्याविवक्षणाच् । यत्रोपमेयस्याधिक्यविव- क्षयोपमानत्वमुच्यते तत्रैव परैतीपालंकारः। अनुक्त्तेवादि: समासगा लुपा यथा। असतायुष्णभानृष्णं सतां शीतांशुशीतलम्। प्रतापरुद्रदेवस्य चरितं विश्वमङ्गलम्॥।३४॥ अनुरूधर्मेवाशुपमाना समासगा लुपा यथा। काकतीन्द्रो रणे भाति भीमसेनपराक्रमः। रकि त्वदुःशासना: सर्वे यस्य प्रत्यर्थिपार्थिवाः ॥३५॥ अत्र भीमसेनस्य पराक्रम इव पराक्मो यस्य स भीमसेनपराक्रम इति धर्मेवादयुपमानलुप्ता। 'आक्षेप उपमानस्य कैमर्थक्येन कथ्यते। यद्वोपमेयभाव: स्यात् तत् प्रतीपसुदाहृतम् ।।' इति लक्षणानुसारेण द्विविधस्यापि प्रतीपसयेहानुप्रवेशाभावास तत्साङ्डर्यशङ्का- कलट्टावकाश इति भाव:। असतामिति। उप्णभानुरिवोष्णमुष्णभानूप्णमित्यत्र, वाचकमाम्नलोपादेक- लोपे लुप्ता समासगा। सर्वस्यापि शब्दस्य शब्दान्तरसंधन्धेन विशेषवाचित्वा- दुष्णादिशब्दानां तथात्वेन सामान्यवचनत्वाभावेऽपि भाष्योकरीत्या समासातू पूर्व सामान्यवचनत्वेन 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति समासः। समासे त्रिलोपमुदाहरति। काकतीन्द्र इति। भीमसेनपराक्रम इष दुःसहः पराकमो यस्यासौ भीमसेनपराक्रमः । अत्र विशेषमाह। कि त्विति। दुःशा- सनो दुर्योधनानुजः तत्सहिता भीमसेनप्रत्यर्थिनः वीररुद्रवैरिणस्तु तद्रहिता इति प्रातीतिकोऽर्थः। दुष्करं शासनं स्वविपयं येपां ते दुःशासना: दुःसाध्याः। ते न सवन्तीतयदुःशासनाः । सर्वेऽपि सुसाध्या इत्यर्थः । त्रिलोपं दर्शयति। अन्नेति। धर्मेवादुपमानलुप्ता इति। धर्मेवाद्योर्गम्यमानार्थत्वाल्लुपत्वम्। उपमानस्य तु वार्तिकादिति भाव:।तथा हि 'सप्तन्युपमानपूर्वपदस्य बहुन्रीहिर्वाच्य उत्तरपदलो- पश्च' इति वार्ततिकम्। असार्थः। सप्तम्यन्तं तावदास्ताम्। उपमानं पूर्वपद १ स्पाधिक्यं न विवक्षितम् M7.9 Mg. २ पमानस्याधिक्यमुच्यते Mg. ३ प्रतीपालं- कारात् P. ४ मङ्गलान्दितम् Mr ५ कि तु दुःशासना: P. ६ धर्मोपमानेवादिः P .; धर्मेवाझुपमानं लुप्तमू M1.9 Mg.

३६६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

इति लुप्तोपमा ऐकोनविशतिप्रकारा। अथ साधारणघर्मोपादाने द्वैविध्यम्। धर्मस्य सक्कदुपमानोपमेयगत- त्वेन निर्देशः। उभयगतत्वेन पृथगुपादानं वा। पृथगुपादानं च वस्तु- प्रतिवस्तुमावेन विम्वप्रतिविम्बभावेन च द्विविधम्। एकस्यार्थस्य शब्द-

यस्य समासस्य तस्य शद्दान्तरेण बहुव्रीहि: पूर्वसमासावयदसोत्तरपदस्य च लोप इति। एतेनेदं फलितम्। अत्रोपमानशब्देन मुख्योपमानभूतस्य भीमसेन- पराक्रमस्याश्रयो भीमसेनो लक्ष्यते। तत्पूर्वपदस्य भीमसेनपराक्रम इत्यस्य समासस्योपमेयवाचिना पराक्रमशब्देन बहुन्रीहिः। भीमसेनपराक्रम इव दुःसहः पराक्रमो यस्येति। ततः पूर्वसमासावयवस्योत्तरपदस्य मुख्योपमानपराक्रम- शब्दस्य लोप इति। तेन धर्मेवाद्युपमानानां लोपात् त्रिलोपवती समासगा। अत्रायं संग्रहः। समासगेवादिलोपे स्यादेका वृत्तिवाक्यगे। द्वे लोप उपमानस्य वाक्यतद्धितवृत्तिगाः ॥१॥ धर्मानुक्तौ पञ्च चैकलोपेऽटटौ मिलिता भिदाः। कर्माधारकेयचा केर्मकर्त्रोश्च णमुला ककिपा ॥२॥ क्यडा कर्त्तर्युपमितवृत्या चेचादिधर्मयोः । अनुक्तौ सप्त धर्मोपमानलोपे समासगा ॥ ३ ॥ वाक्यगा च द्विधेत्येवं द्विलोपे नव कीर्त्तिताः । क्यचोपमानान्यलोपे स्यादेकान्या समासगा॥। ४ ॥ उपमेयान्यलोपे द्वे स्यातामेवं त्रिलोपगे। लुप्ताभेदा मिलित्वा स्युरेवमेकोनविंशतिः ॥५॥ पूर्णाभि: सह पड्गिस्तु भेदा: स्युः पञ्चविंशतिः । दे श्रौत्यौ धर्मलोपेऽन्या आर्थ्यः सप्तदश स्मृताः ॥ ६ ॥ कुत्रचित् कर्तृणमुलि तथाचारक्किपि क्याि। एकलोपे विलुप्ता स्याद्धर्मोपादानसंभवात् ॥। ७॥ इति। समानधर्मोपादाने सर्वभेदसाधारणं विशेषणमाह। अथेति। द्वितीयं द्वेधा विभजति। पृथगिति। तत्राद्यं लक्षयति। एकस्येति। द्वितीयं लक्षयति। द्वयो- १.P. has दर्शिता for पकोनविशतिप्रकारा २ उभयगतत्वेन पृथगुपादानम् P .; M2. drops उभयगतत्वेन. ३ वा दविया T'. ४ 'क्यची t. ५ कर्मलोपेऽटी मिलिता मिदाः।

अर्थालंकारा:। ३६७

द्वयेनाभिधानं वस्तुप्रतिवस्तुभावः । द्वयोरर्थयोर्द्विरुपादानं विम्यप्रति- बिम्बभावः । सकृन्निर्देशो यथा। नृपा: प्रणतमूर्द्धान: सेवन्ते काकतीश्वरम्। असाधूनां विनेतारं गुरुं शिष्या इवाभितः ॥३६॥ अन्न नरेश्वराणां शिष्याणां च प्रणतमूर्द्धान इति सकृदेव साधर्म्य- मुक्तम्। तथासाधूनां विनेतारमिति राज्षो गुरोश्च तुल्यघर्मत्वं सैक्दे- वोक्तम्। वस्तुपतिवस्तुभावेन विघा निर्देशो यथा। वंशोऽयं काकतीयानां वीररुद्रेण भूषितः। अन्ववायः ककुत्सानां रामेणैव परिष्कृतः ॥ ३७॥

स्फुरच्छ्ेतातपत्रश्री: काकतीयनरेश्वरः। हाटकाद्विरिवाभाति शुङ्सँङ्गीन्दुमण्डलः॥ ३८ ।। अन्र श्वेतातपत्रचन्द्रमण्डलयो: सादइयेन काकतीन्द्रसुवर्णाचलयो: सादृश्यमिति विम्बप्रतिविम्बभावः ।

रिति। द्वयो: सदृशयोरिति शेषः । तेन धर्मापेक्षो वस्तुप्रतिवस्तुभावः । धर्म्य- पेक्षस्तु विम्वप्रतििम्बभाव इति र फलितम् । नृपा इति। अन्र समानधर्मस्य सकृत्निर्देशं योजयति। अन्नेति। दविषा निर्देश इति। उपमानगतत्वेनोपमेयगतत्वेन चेति भावः। वंश इति। परिष्कृत इत्यन्न 'संपरिभ्यां करोतौ भूपणे' इति सुडागमे पत्वम्। अत्र संबन्धिमेदेन भूपितपरिष्कृतशब्दाभ्यां समानधर्मकथनाद्वस्तुप्रतिवस्तुभावः। रफुरदिति। अत्र श्वेतातपत्रस्येन्दुमण्डलं प्रतिबिम्बतया निर्दिश्यते। काकती- न्द्रस्वर्णाचलयो: स्वरूपतः सादृश्याभावाद्विशेषणसादृश्यनिबन्धनं विशेष्यसादृश्य- भिति वत्तव्यम्। स एव विम्बप्रतिविम्बभाव इत्याह। अग्रेति। १ भूपा: P. २ तुक्यत्वम् Mg. ३ सकृदेवोपात्तम् P. ४ द्विविधो M, ५ रामेणेव Mr ६ For यथा T. has वस्तुतो मिन्नयोरप्युपमानोपमेयधर्मयोः परस्परसादृश्याद् भिन्नयोः पृथ. गुपादानं बिम्जप्रतिविम्बभाव इत्यालंकारिकसमयः । 'सङ्गममण्डल: Mg. et. drops फलितम्. ९ मुवर्णाचलयो t.

३६८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्यिते

अंपरमपपि द्वैविध्यमस्यालंकारस्य। समस्तवस्तुविषया एकदेशव- ततिनी चेति। यथाक्रमं द्वयोरुदाहरणम्। विभाति भूर्दयौरिव काकतीन्द्र- पुरी विराजत्यमरावतीव। पौरा: प्रेथन्ते विदशा इवार्द्धि धत्ते मरुत्वानिव वीरर्द्रः ॥३९ ॥ एपा समस्तवस्तुविषया। एकदेशविवर्तर्तिनी यथा।

तुरङ्गमश्रेणिभिरुर्मिभिर्वा। नानायुधैर्व्यालजलग्रहैर्वा बलं त्रिलिङ्गाधिपतेर्टुरापम्॥।४० ॥ अन्न त्रिलिङ्गाधिपतेर्वलं समुद्र इवेत्यर्थप्रतीतेरेकदेशविवर्त्तित्वम्। मालारूपेणाप्ययमलंकारो दृश्यते। यथा। कुन्दति कुमुदति हंसति हारति हैरति क्षेपाकराते। कैलासति च येशःश्रीवैशयं वीररुद्रस्यं ।। ४१॥ प्रकारान्तरेण विभागमाह। अपरमिति। समस्तानि वस्तून्यवयव्यवयवाश्च विषया यस्याः समस्तवस्तुविपया। अवयवावयविनोरेकदेशे वर्तत इत्येकदेशव- र्तिनी। आद्यामुदाहरति। विभातीति। मरुत्वानिन्द्रः। 'तसौ मत्वर्थे' इति मसंज्ञायां पैदकार्ये न भवति । 'झय' इति मतोर्वत्वम् । इयमनेकेवो- पमेति केचित्। इवशब्दान्तरप्रयोगे पौनरुक्त्यापत्तेरेकेनैवालमिति दिद्याघरः। द्वितीयामुदाहरति। द्विपैरिति । धरणीधरेर्मैनाकादिभि: । सर्वन्र वाशब्द इवार्थे। 'वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थेऽपि समुचये' इति विश्वः । त्रिलिद्गा- धिपतेरन्ध्रदेशाधीश्वरस्य। नाटके व्युत्पत्तिरुक्ता। एकस्यैवोपमेयस्य बहूपमानोपादाने मालोपमा। तामुदाहरति। कुन्दतीति। १ अन्यद् द्वीवि' P. २ भजन्ते P. ३ P. drops हरति; M2. bas नीहारति. ४ सुधा- करोति Mg. ५ यशतो वैरादयम् M2- ६ पदकार्य जत्वं t.

. -

अर्थालंकायाः। अत्रैकस्योपमेयस्यानेकोपमानदर्शनात् मालात्वम्। उपमायां भेदा- भेदसाधारणसाधर्म्यस्य प्रयोजकत्वमू। एवं भेदान्तरं यथासंभवमुंदा- हार्यम्। अनन्वयालंकार:। एकस्यैवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयो मतः।

असावनन्वयालंकार:। यथा। सन्तु लोके सुवर्णाद्विरत्नाकरसुधाकरा:। तथापि वीररुद्रोऽयं वीरर्द्र इव स्वयम् ॥ ४२॥ उपमेयोपमालंकारः । पर्यायेण द्वयोस्तस्मित्रुपमेयोपमा मता। तस्मिन्नित्यु पमानोपमेयत्वपरामर्शः।

सर्वत्राचारे छिप्प्रत्ययः। साधर्म्य त्रिविधम्। भेदप्रधानमभेदप्रधानं भेदाभेद: प्रधानं चेति। तग्राधं व्यतिरेकादौ। द्वितीयं रूपकादौ। तृतीयमत्रेत्याह। उप .. मायामिति। यदाह भगवान् भाष्यकारः । 'यत्र किंचित् सामान्यं कंश्रिव विशेषस्तत्रोपमानोपमेये भवतः'इति। 'भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्ति :- ' इलादिर्रशनोपमादिकमन्यतो द्रष्ट्व्यमित्याह। एवमिति॥ भेदाभेदसाधारणसाधर्म्यमूलेपूपमानन्तरं प्रतीयमानवस्तुकयोरेकवाक्याश्रय- मनन्वयं लक्षयति। एकस्थेति। एकस्यैवोपमानोपमेयभावानन्वयादन्वर्थेयं संज्ञा 1. वाच्याभिप्रायेणोपमेयसैव द्वितीय सदृशनिवृत्तिलक्षणव्यङ्ग्याभिप्रायेणो- पमानश्वमन्वेतीत्यभिप्रायेण व्याचषटे। यत्र द्वितीयेति। उदाहरति। सन्त्विति। उपमानभावानहैंः किं तैरिति भाव: ।। अनन्वयवैलक्षण्येन वाक्यभेदाश्यमुपमेयोपमालंकारं लक्षयति। पर्यायेणेति। पर्यायो यौगपद्याभावः । द्योरुपमानोपमेययोः । तच्छब्दस्य प्रकृतानन्वयपरा- मर्श वार्यति। तस्मिन्निति। द्वयोरुपमानोपमेयभावविनिमये सत्युपमेयोपमालं- १ अन्नकदेशस्यो' M2. २ 'प्रधान' P. ३ 'मूद्यम् M2- ४ मदृश' P. ५ ०नोपमे- यप्रत्यवमर्श: M. ६ कचित् '. क्वचित् t. ८ शृद्लोपमादित्व t. 47

३७० प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

यथा। धर्मो ऽर्थ इव पूर्णश्रीरथों धर्म इव स्पितः। कामस्ताविव तौ कार्म इव रुद्रनरेश्वरे॥४३ ॥ स्मरणालंकारः। सदृशानुभवादन्यस्मृतिः स्मरणमुच्यते। यत्र सदशस्य पदार्थस्यानुभवेन सदशवस्त्वन्तरपरामर्शो जायते तत्र स्मरणालंकारः । यथा। राझा प्रतापरुद्रेण पालितेयं वसुंधरा। हरिश्चन्द्रनलादीनां प्राचां स्मरति भूभुजाम्॥।४४ ॥ अत्र नलनड्डुपादितुल्यपालनप्रंवीणतया प्रतापरुद्रं रक्षितारं प्राप्तवत्या: मेदिन्या: पूंर्वराजसरणम्। भेदाभेदसाघारणसाधर्म्यनिबन्धनालंकारा: प्रदर्शिताः। कार इत्यर्थः । उपमेयेनोपमा उपमेयोपमेत्यन्वर्थत्वम्। थर्म इति। अत्र वाक्यमे- देन द्वयोरेवोपमानोपमेयभावात् तृतीयसव्रह्मचारिनिवृत्तिलक्षणं वस्तु भतीयते। अन्न पूर्णश्रीरिति धर्मस्य साधारण्यं स च धस्तुप्रतिवस्तुनिर्देशेनापि दृश्यते। सच्छायाम्भोजवदना: सच्छायवदनाम्बुजाः । वाप्योडङ्गना इवाभान्ति यत्र वाप्य इवाङनाः ॥ इति। भेदाभेदप्रधानेषु परिशेपात् स्मरणं लक्षयति। सदृशेति। व्याचषटे। यत्रेति। अन्यशब्दार्थमाह। सदशवस्त्वन्तरेति । 'सदृशादृष्टचिन्ताध्ा स्मृतिबाजस्य बोधका' इति न्यायेन सदृशानुभवात् पूर्वानुभवजनितसंस्कारोद्वोधे सति सद्- शवस्त्वन्तरस्मृतिः सरणालंकार इत्यर्थः । सादृश्यव्यतिरिक्तनिमि तत्वेन 'अन्ना- युगोदं मृगयानिमित्तम्-' इत्यादौ नायमलंकारः। न चेदमनुमानम्। अविना भावाभावात्। उदाहरति। राजेति। भूभुजामित्यत्र 'अधीगर्थ-' इत्यादिना कर्मणि पष्ठी। अथ वृत्तानुकथनपुरःसरं प्रघटकसङ्तिमाह। भेदाभेदेति। आरोपगर्भा १ प्रतीणम् P. २ पूरवजस्मरणम् M. १ निदशनालंकार। R.

अर्थालंकाराः। ३७ •संप्रत्यारोपगरभालंकारप्रस्तावः । तनापि प्राधान्याव् प्रथमं रूपर्क निरुप्यते। रूपकालंकार:। आरोपविषयस्य स्यादतिरोहितरूपिणः । उपरञ्जकमारोप्यमाणं तद्रूपकं मतम्।। अनारोपमूलानां चोपमादीनां व्यावृत्तिः । अतिरोहितरूपिण इत्यनेन संदेहभ्रान्तिमदपहुतीनां च व्यावृत्तिः । संदेहालंकारे विषयस्य संदिद्य मानतया तिरोधानम्। भ्रान्तिमदलंकारे भ्रान्त्या विषयतिरोघानम्। अपहुत्यलंकारेSपह्लवेनारोपविषयतिरोधानम् । उपरअकमित्यनेन परि- णामालंकारव्यावृत्तिः । पॅरिणामालंकारे आरोप्यमाणस्य प्रक्ृतोपयो- गित्वेनान्वयो न प्रक्ृतोपरसकत्वेन । अतः सादृश्यमूलेभ्यः सर्वेभ्यो विलक्षगं रूपकम्। तस्य प्रथमं पैविध्यम्। सावयवं निरवयवं परम्परितं चेति। साव-

अभेदप्रधाना इत्पर्थ: । तेपु रूपकस्य संगतिमाह । तन्रापीति। अभेदप्रधाने-' व्वित्यर्थः । पाधान्यादिति। आरोपमूलालंकारबीजर्भूतत्वेनेति भावः । तस्य लक्षगमाह। आरोपेतति। अन्यन्नान्यज्ञानमारोपः । तद्विपयस्य मुखादेरतिरोहि- तरूपिणः । अतिरस्कृतस्वरूपस्य। सर्वधनादित्वादिन् प्रत्ययः । आरोप्यमाणं चन्द्रादि। उपरअकं तादूप्यप्रतीतिमात्रजनकम्। आरोपस्य तावतैव चरितार्थ- स्वाद्च पुनः परिणामवत् प्रकृतोपयोगान्तमारोपविवक्षेति भावः। यदेवंविधं तदू- पक़मू। प्रकृतमप्रकृतेन रूपवत् क्रियत इति लक्ष्यनिरुक्कतिः। तदुक्तम्। 'ततो विपयिरूपेण रूपवान् विपयो यतः। आरोपणेन क्रियते तेनैतदरूपकं मतम् ॥' इति। विशेषणकृत्यमाह । अन्रारोपविषयस्येत्यादिना । तस्य विभागमाह। तस्य प्रथममितयादिना। समसतवस्तुविषयं लक्षयति। यत्रेति। आरोपविषय- १ सप्रत्याहार्यारोप P. २ दपहवतिप्रमुखाणाम् P., दपहुतिमूलानामेवमादीना प.M. १ संदेहालंकारस्य P. ४ M. drops the portion from प्रान्तिमद-wपह्वेनारोप- विषयतिरोधानम्. ५ परिणामे R. ६ सर्देम्यः सादृश्यमूलेम्यः R., M. •पसङ्गमाह t. ८ °भूतत्वादिति मावः t.९ अन्यध्रान्यधर्मारोप आरोपः p., T.

३७२ प्रतापरुद्रीये रंलापणसमन्विते

यवं द्विविधम्। समस्तवस्तुविषय मेकदेशविवर्त्ति च। निरवयर्व द्विवि- धम्। केवर्लं मोलारूपं चेति। परम्परितस्यापि ग्लिष्टनिवन्धनत्वेना- न्िष्टनिवन्धनत्वेन च द्वैविध्यम्। तयोरपि प्रत्येकं केवलमालारूपतया चातुर्विध्यम्। एवमष्टविधो रूपकालंकारः । अथोदाहरणानि। यत्रावयवानामवयविनश्च सामस्सेन निरूपणं निवध्यते तत् समस्तवस्तुविषयं रूपकम् । यथा। यात्राप्रावृषि वीररुद्रनृपतेर्निस्साणधाराधरे वैरिक्ष्मापतिगर्वपर्वतभिदाभीमं मुहुर्गजति।

वैर्धन्ते हरिदन्तरेषु जगदानन्दा यशःकन्दलाः।४५।। यत्रावयवनिरूपणादवयविनो निरूपणं गम्यते तदेकदेशवि- वर्तति रूपकम्।

वदारोप्यमाणानामपि यत्र शब्देनोपादानं तत् समस्तवस्तुविषयमित्यर्थः । उदा- हरति। यात्रेति। अत्र यात्राप्रावृपीत्यादावयवरूपणम् । यशःकन्दला इत्य- वयविनिरूपणम्। ननु यशांसि कन्दला इवेत्युपमितसमास: प्रामोति यशांस्येव कन्दला इति रूपकसमासोऽपि। उभयो: साधकबाधकाभावात् संदेहसंकर एवायं तेन रूपकमेवेति कथं निश्चीयते इति चेत् सत्यम्। जगदानन्दा इति सामान्यप्रयोगाचोपमितसमास: किं तु मयूरव्यंसकादित्वाद्रपकसमास एव तेन रूपकमेवेदं नोपमा। एवमुत्तरत्रापि साधकवाधकयोस्द्वावनं द्रष्टव्यम्। एकदेशविवर्त्ति रूपकं लक्षयति। यत्रेति। उपलक्षणमेतत्। तेन यथायोग- मवयवावयविनोरेकदेशस्य शाष्दत्वार्थत्वाभ्यामेकदेशविवार्ति रूपकभिति लक्षणं यथोदाहरणं द्रष्टव्यम्। अत एव आह काव्यप्रकाशकार:। 'श्रौता आर्थाश्च ते यस्मिनेकदेशविवर्तति तत्' इति। एकदेशे विशेषेण १ माला चेति P. २ घारावरेवैरि P., घाराधरो वैरि M.२ यथा सवतो M. ४ वतनते P. ५°प्रयोगसंभवात्रो p.

अर्थालंकाराः।' २७३

यथा।

शौर्याकर: काकतिवीररुद्रः। विकखवरवासनया त्रिलोकीं गुणपसूनैः सुरभीकरोति ॥४६ ॥ अघावयवानां गुणानां प्रसूनत्वनिरूपणेन नृपतेः कल्पशाखित्वं निरू- प्यते। तरमादेकदेशविवर्त्तित्वम्। यंथा वा।

राशः प्रतापरद्रस्य कीर्तिलोंकान घिनोत्यमून्॥।४७।। अब वैरिजनस्य वारां राशित्वनिरूपणेन भुजस्य मन्दराद्वित्वनिरू पणेन च जाताया: कीचे: सुंधात्वमर्थादापतति लोकानाममरत्वं चेत्ये कदेशविवर्ति रूपकम्। यत्रावयवनिरूपणमात्रे कविसंरम्भविश्रान्तिस्तन्निरवयवं रूप- कमू। अवयविनिरूपणमात्रेऽपि तदेव।

वर्त्तनादेकदेशविवर्त्तीत्यर्थः । उदाहरति। प्रसाधितेति । प्रसाधिताशावलयान्त- रालो वशीकृतदिङमण्डलः । विकस्वरैर्विकासिभिः । 'स्थेशभास-' इत्यादिना वरधूप्रत्ययः । अवयवरूपणाद्वयविरूपणं गम्यत इत्याह। अन्नेति। उदाहरणान्तरमाह। मथितादिति। पूर्वोदाहरणे अवयवरूपणाद्वयविरू- पणस्य गम्यत्वमत्र त्ववयवस्यापीति भेद:। 'निरकासयद्रविमपेतवसु वियदा- लयाद्परदिग्गणिका' इत्यत्र रविशव्देन विटप्रतीतेरवयवैकदेशमात्रगम्यतयेऽप्ये- कदेशविवर्ततिरूपकत्वं द्रष्टव्यम्। निरवयवं लक्षयति। यत्रेति। पूर्वत्रावयवमात्रेऽन्यत्रावयवान्तरे च रूपणा-

१ प्रासादिता P. २ प्रसूनत्वरूपणेन T'; प्रसूनरनरूपणेन M. १ 'देकदेशवार्ति R.) 'देकदेशवृत्ति M .; 'देकदेशवर्ततित्वम् M,. ४ यथा घ I". ५ मुंजी मन्दरमूभृती M1 ६ वाराधित्वरूपणेन T' .; वारिघरत्वरूपणेन Mr "oरूपणेन T. M1. ८ सुधात्वरूपणम M1 ९ विसण्म' M.

३७४ पतापरुद्रीये रस्ापणसमन्विते

तत्र केवलं यथा।

र्निस्साणध्वनिभि: स्फुटं प्रतिदलद्रोद:कटाहान्तरैः। क्षुब्धेष्वब्धिषु कम्पितेषु गिरिषु शत्वैव मुश्चन्त्यसून् मीता: काकतिवीररुद्रनृपतेः प्रत्यर्थिनः पार्थियाः॥४८॥ अन्न रोदस: कंटाहत्वं निरूप्यते। मालानिरवयवं यथा। राशां मौलिविभूषणसगमला दिक्कुअरश्रोत्रयो: स्फारं चामरभूपर्ण धरणिभृच्छृद्तेषु गङ्गासरित्। ष्योज: श्षीमवितानमुजवलतरं मुकाकलापो भुवः स्फार: काकतिवीररुद्रयशसां जागर्त्ति विस्फूर्जितम्॥४९। रूपकहेतुरूपकं परम्परितरूपकम् । रूपकदयमान्नव्यवसिथितत्वान्न समस्तवस्तुविषयेऽन्तर्भावि। श्िष्टकेवलपरम्परितं यथा।

भावाधिरवयवमिति भावः । अत्नैकस्यारोपविषयस्यैकमेवारोप्यमाणं देत केव. लम्। अनेकं चेदू माला चेति द्वेधा। तत्राद्यमुदाहरति। यात्रारम्भेति। प्रक्ष्वे- डिताग्रेडितैः सिंहनादावृत्तिभिः । रोदो ग्रह्ाण्डमेव कटाहः पात्रविशेष: सुब्धेपु क्षुभितेष्वित्यर्थः । व्याख्यातसेतद्र समकरणे। द्विवीयमुदाहरति। राज्ञामिति। गङ्गा भागीरथी। विस्फूर्जितं विजृम्भणम्। अत्रैकस्य यशसो माल्याधारोप्यमाणानेकतवान्मालानिरवयवम्। परम्परितं लक्षयति। रूपकेति। रूपकं हेतुर्यस्य तत् तथोक्तम्। अत एव परम्परास्य संजाता परम्परितमित्यन्वर्थन्। एकरूपकसापेक्षं रूपकं परम्परितमि- स्यर्थ:। तेनानेकरूपकसापेक्षे समस्तवस्तुविपये नान्तर्भावोऽसेलाइ। रूपक- १ प्रक्वेलिता R. २ प्रविदलद्रो T. ३ कटाहरूपत्वम्. ४ क्षीम° M. ५ स्फारम् M. ६ देतुक रूपक परम्परितमिति बोध्यम् M1. "व्यवस्थितत्वादस्य T'.

फर्थालंकारा:। ३७५

प्रतापवीररुद्रस्य भण्डलाग्रविधुन्तुदः। अखण्डविक्रमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम्॥ ५० ॥ छ्िलष्टमालापरम्परितं यथा।

क्ष्माभृत्पक्षमिदाशनि: कुवलयालंकार राकाशशी। नित्योद्यत्सुमनोविकाससुरभि: कल्याणसंपत्सुर- क्षोणीभृद्धवर्नोश््रयाम्युधिरयं श्रीवीररुद्रो नृपः ।।५१ ॥। आग्लिष्टकेवलपरम्परितं यथा। कांकतीयस्य दुग्घाब्घेर्यशो लीलामहोर्मयः।

द्येति। प्रतापेति। मण्डलाग्र: खज्ग एव विधुन्तुदो राहुः। राजमण्डलं क्षत्रि- यसमूह एव राजमण्डलं चन्द्रबिम्बम्। अन्न मण्डलाग्रविधुन्तुद इति रूपणं राजमण्डलमेव राजमण्डलमिति छिष्टरूपके निभित्तमेकमेवेति छिष्ट्केवलपरम्प- रितम्। पद्मोति। पद्माया लक्ष्म्या उल्लास एव पभमानामुल्लासः । तत्र सहस्त्रमानु: सूर्यः । सन्मार्गः साधुमार्ग एव सन्मार्गो नक्षत्रभार्ग: तत्र चर्यायां बुधः सौम्यः। क्षमाभृत्पक्षो राजबलमेव क्षमाभृत्पक्षाः । पैर्वतपन्राणि तद्विदायामशनि: कुलि- शाम्। कुवलयस्य भूमण्डलस्यैव कुवलयानासुरपलानामलंकारो राकाशशी पूर्णि- माचन्द्रः। सुमनोविकासो विद्वदाह्लाद एव सुमनोविकास: पुष्पविकास: तस् सुरभिर्नसन्तः । कल्याणसंपन्मअलसंपत्तिरेव कल्याणसंपदकयस्वर्णसमृद्धिः । 'कल्याणमक्षयस्वर्णे कल्याणं मझ्लेऽपि च' इति विश्वः । तरया: सुरक्षोणीभृत् सुवर्णाचलः । भुवनं लोक एव भुवनमुदकं तदाश्रयस्याम्बुधिः । अत्र वरिरुद्र एव सहस्रभानुरित्याद्यारोपपूर्वकस्य पझ्मोल्लास एव पद्मोल्लास इत्यारोपस्य श्ेप- निवन्यनस्यानेकधा निबन्धनात् छिष्टमालापरम्परितन्। काकतीयसेति। दिशां कूलमुद्रुजतीति दिक्कूलमुदुजः आटोपो यार्सा तासत- थोक्ता: दिगन्तविश्रान्तसंभ्रमा इत्यर्थः । अभ्रं कपतीत्यभ्नस्कप उच्छूयो यासां

१ विकमोद्दण्डो M. २ नाश्रयोऽम्बुधि R. ३ श्रीकाकतीयदुग्वाब्धे P., R. ४ मुद्ध- ताटोपा: P. ५ खेलनयुच्छृक्ललोच्चया: ]', R. ६ राजमण्डल' t. ७ पर्वतपक्षा t.

३७६ प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

आश्लष्टमालापरम्परितं यथा।

शौर्योग्रानलधूम्यया जयरमायोषाविलासयुवा। संहष्यद्धरणीविलासशिखिनीसंवासयष्टया जगत्- प्रासादार्गलया कृपाणलतया रुद्रो नृपः कीडति॥५३॥ अश्िष्टमालापरम्परितं वैधर्म्येणापि संभवति। यथा। घासान्यकारमध्याहा: केतवातपरात्रयः। जयन्ति वीररुद्रस्य रणप्राङ्गणकेलयः ॥५४॥ एवमष्टविधस्यापि वाक्यसमासगंतत्वेन पोडेशरूपकभेदा: संभवन्ति॥ तास्तथोक्ताः । 'उदि कूले रुजिवहो:' 'सर्वकूलाभ्र-' इत्यादिनोभयत्र खश्- प्रत्ययः । अत्र यशोलीलानां महोमितवरूपणं काकतीयस्य दुग्धार्णवत्वरूपणाघी- नमित्यश्िष्टकेवलपरम्परितम्। दोराशीविषेति। वातानां समूहो वात्या। धूमानां समूहो धूम्या। उभयत्र 'पाशादिभ्यो यः' इति यप्रत्ययः । विलासशिखिनी क्रीडामयूरी। अर्गला- विष्कम्भः । अन्र कृपाणलतायां जिह्वाद्यनेकरूपस्य भुजादीनामाशीविपाद्यारो- पप्रेतीक्षत्वादश्िष्टमालापरम्परितम्। सर्वत्र चात्र हेतुहेतुमन्नावोऽयमलंकारस- वस्वकारमतेनोक्तः । काव्यप्रकाशकारस्तु विपरीतमवोचत्। यदत्र युक्क तद् आाह्म्। व्यतिरेकेणाप्येतत् संभवतीत्याह। अध्िप्ठेति। ग्रास एव अन्धकारस्तस्य मध्याह्वाः। शक्तस्य तस्य त्रासासंभवादिति भावः । कैतवं कपटमेवातपस्तस्य रात्रयः । धर्मयोधित्वात् तैंस्येत्यर्थः। एतज् मुखचन्द्र इत्यादौ समासगतं मुखमेव चन्द्र इत्यादौ वाक्यगतम्। अतः पोडशैते भेदाः । तत्रावशिष्टा भेदा अन्यतो द्रष्टव्या इत्याशयेनाह। एवमिति। आरोप्यमाणस्य धर्मित्वाल्लिज्संख्ययोनें- यत्येऽपि जटावल्कलालम्बिनः कपिलादावसय इत्यन्रैकस्य कपिलमुनेर नेकत्वमनेक- विपयारोपांत्। तदुक्तमलंकारसर्वस्वे। अत्र चारोप्यमाणस्य धर्मित्वादा० •विष्टलिक्संख्यानेकत्वेऽपि क्कचित् स्वतोऽसंभवत् संख्यायोगस्य विपयसंख्यानं प्रत्येकमारोपात्' इति। १ योषिद्िलास R. २ भवति P. ३ गतत्वे M. ४ षोउश मेदा. भवन्ति P. ५० प्रतिनिमित्तत्वाद t. ६ तघ युक्तं ग्राह्मम t. • तस्पति मावः t.

अेर्थालंकारा:। ३७७

परिणामालंकार:। आरोप्यमाणमारोपविषयात्मतया स्थितम्। मेकृतस्योपयोगित्वाव परिणाम उदाहृतः ॥ आरोप्यमाणं प्रकृतोपयोगीत्यनेन सर्वालंकारव्यावृत्तिः । तस्य सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्यां द्वैविध्यम्। सामानाधिकरण्येन परिणामो यथा। शश्वत् प्रेंसाधनविधानकृताभिलाषा नम्रैर्भजन्ति मुकुटैरवनीपवर्गाः ।

रूपकालंकारात् प्रकृतोपयोगित्ववैधर्म्येण परिणामं लक्षयति। आरोप्यमाण- मिति। प्रकृतस्योपयोगित्व इति विषयसप्मी। प्रकृतोपयोगार्थमित्यर्थः । आरो- प्यमाणं चन्द्रादिकम्। आरोपविषेयात्मतया मुखादितादात्म्येन। मुखचन्द्रेण ताप: शाभ्यतीत्यत्न प्रकृतोपयोगान्तमारोपस्य विवक्षितत्वात्। वस्तुतो मुखस्यव तापशान्तिनिमित्तलवेन तादात्म्याभावे चन्द्रस्य प्रकृतोपयोगाभावादिति भावः । अतः प्रकृतमनपहतस्वरूपमेवारोप्यमाणात्मना परिणमतीति परिणामालंकार इत्यर्थ: । एवं च यत्रारोपस्य ताद्रूप्यप्रतीतिमात्रपर्यवसायितया प्रकृतमपहुतस्वरू- पमप्रकृतरूपापन्नं भवति तसमाद्रपकात् परिणामस्य वैलक्षण्यं दर्शितम्। तदुक चक्रवर्सिना। 'विपययाकारमारोप्य विषयस्थगनं यंदा। रूपकत्वं तदा तत्र रञ्षनेन समन्वयः ॥ यदा तु विपयो रूपात् स्वरादप्रच्युतो भवेत्। उपयुद्के पराकारं परिणामस्तदा मतः ॥' इति। अस्य द्वैविध्यमाह। तस्येति । आद्यमुदाहरति । शश्वदिति। प्रसाधन- विधानमलंकारविधि: । अन्नारोपेण प्रकृताज्ञातादात्म्यमापच्चाया अप्रकृताया:

१ मारोप्य M. २ प्रकृतस्योपयोगी स्यात् .; प्रकृतस्योपयोगित्वे Com. ३ 'व्यवच्छेद: M. ४ प्रसाधनविचौ हि P. ५ विषयात्मकतया p. ६ तादात्म्येन स्थितम् ।t योगादिति मावः t. ८ यथा p. 48

१७८ प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

श्रीवीररुद्रनृपते: ककुभां विजेतु- राजामयीं स्रजममन्दविलासलक्ष्मीम् ॥५५॥ वैयधिकरण्येन पैरिणामो यथा। किरीटमाणिक्यमयूखजालै- रविधाय पुष्पाञ्च लिमर्चयन्ते। फलार्थिनो रुद्रनरेन्द्रपाद- पीठान्तसीमानमरिक्षितीशा: ॥५६।

मेऽन्तर्भावः। समासोक्तावारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वेऽप्यवाच्यत्वान्न परिणा

संदेहालंकारः । विपयो विपयी यत्र सादृश्यात् कविसंमतात्। संदेहगोचरौ स्यातां संदेहालंकृतिश्च सा। सा त्रिविधा। शुद्धा निश्चयगर्भा निश्चयान्ता चेति। संदेहमात्रपर्यवसायिनी शुद्धा यथा।

स्त्रजो मुकुटधारणातमकप्रकृतोपयोगात् परिणामालंकारः । अत्र विषयविपयिणो समानविभक्तिकत्वात् सामानाधिकरण्यम्। किरीटेति। अन्र च पूर्ववत् परिणाम उद्धावनीयः । किं तु मयूखजालपुप्पा- अलयो विपयविपयिणोर्भिन्नविभक्तिकत्वात् वैयधिकरण्यमिति विशेषः। ननु प्रकृतोपयोगाविशेपात् परिणामसमासोक्त्योः को भेद इत्याशङ्क्यारोप्यमाणस्यो- --- पादानानुपादानाभ्यां भेद इत्याह। समासोक्ताविति। आरोपगर्भेष्वनवधारणात्मकं संदेहालंकारं लक्षयति। विषय इति। कविसं- मतादित्यनेन स्थाणुर्वा पुरुपो वेति संदेहस्यालंकारता व्यावर्त्यते । वरण्योत्कर्पार्थ कविप्रतिभोत्थापितः प्रकृताप्रकृतगोचरः संदेहः संदेहालंकार इत्यर्थः । तस्य त्रेधा

१ R. omits परिणामो, R. has this verse after यंथा-प्रतिमटविजयाय प्रस्थित- स्पाग्रयायी प्रलयदहनरूक्षो वीररुद्रप्रतापः । समजनि मुजथीर्य वर्मखण्डः सहायः रुमिति विहर- तस्ते साक्षिणी वीरलक्ष्मीः ॥ मत्र प्रतापमुजशीर्यादयः अ्ग्रयायिवर्मादिरूपेण परिणमन्तः शत्रु- विजयहेतो समरकाल उपयोगमुपगताः । २ क्षितीन्द्राः P. ३ परिणामः t. ४ 'विशेषत्वे t.

अर्थालंकाराः। ३७९

किमेष नवमो हरित्पतिरंमन्दसंपत्पद किमेष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गक्रमः।

श्विरादिति विलोक्यते जगति वीररुदो जनैः॥ ५७॥

निश्चयगर्भा यथा।

कालाहि: किमयं मृणालमृदुलं भोगं स घत्ते पुन :. कालसूकुटिरेप किं नु मुख एवोजम्भते सा पुनः। कालोग्रानलधूमपद्धतिरसौ किं सौ पुनर्धूयते वातेनेति विकल्प्यते प्रतिभटै रुद्रस्य कौक्षेयकः ॥ ५८॥ निश्चयपर्यवसाना यथा।

विभागमाह। सेति। आद्यमुदाहरति। किमिति। हरित्पतिर्लोंकपालः। प्रजाप- तिर्य्रझ्या। उर्वरोद्धरणचुन्नुः क्षोणीरक्षणदक्षः । अत्र संपदादिसादृश्याद्वीररुद्रलोक- पालादिकोटिद्वयगोचरसय संदेहस्य तावन्मात्रपर्यवसायित्वाच्छुद्धोऽयं संदेहभेदः। ननु नवमादिपदपिर हे केवललोकपालादीनामारोप्यमाणत्वसंभवादस्तु संदेहः। नवमादिपदप्रयोगे तु लोकपालादीनां वीररुद्रत्वेन संभावनादुतप्रेक्षेयं न संदेह इति चेत् सत्यम्। अस्तु संभावनमारोपो वा। यत्र कोटिद्वयावलम्बित्वं तत्र संदेह एवेति स्वमतम्। एवंविधस्थले केचिदुत्प्रेक्षाश्रयः संदेह इत्याहुः। उत्पेक्षा एव इत्यन्य इत्यादि सर्वमलंकारसर्वस्वे स्पष्टम्। द्वितीयमुदाहरति। कालाहिरिति। भोगं सर्पशरीरम्। कालभ्रकुटिरन्सक- भ्रूभङ्ग:। कालोग्रानलः प्रलयकालाभनिः । तसय पद्धतिर्धूमरेखा। धूयते कम्प्यते। मत्र कौक्षेयकं कृष्णसर्पादिरूपतया संदिद् सुकुमारशरीरादिविशेपादर्शनेन सर्पा-

१ रमन्दर्संपत्पदः M .; रमन्दसस्वासपदम् P. २ चुञ्चु T,; com. १ वा M. ४ मुकुमारादिशरी P.

३८० प्रतापरुद्ीये रलापणसमन्विते

किं कल्पद्रुममअ्जरीसज इमे कि वा पंयोराशयः स्वर्षेनोरथवा किसुज्ज्वलतराश्चिन्तामणिस्पूर्तय:। किं वा सिद्धरसोर्मयश्चिरमिति व्यामृश्य निश्चिन्वते सन्त: काकतिवीररुद्रनृपतेः समेराः कटाक्षा इति ॥५९॥ भ्रान्तिमदलंकारः। कविसंमतसादृश्याद्विपये पिहितात्मनि। आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान् मतः ॥ यथा। काकतीय विभो: कीर्त्तिविभवे व्याप्तरोदसि। दिवापि चन्द्रिकावुद्धया चंकोरा यान्ति निर्वृतिम्॥६० ॥ अपह्नवालंकारः।

निषिध्य विषयं साम्यादन्यारोपे ह्यपहुतिः ।

तृतीयसुदाहरति। किमिति । सिद्धरसोर्मयः सुधारसकल्लोलाः । व्यायृश्य कल्पद्रुममज्ञरीमाल्यादिरूपेण संदिह। ेराः स्मितप्रधाना: सानुग्रहा इत्र्थ:। कटाक्षा इति निश्चिन्वते। अत एव निश्चयान्तोऽयं संदेहः। वीररुद्रकरुणावलो कनविषयाः सर्वे समृद्धा जीवन्तीति भावः । अयथार्थज्ञानत्वसाधर्म्यात् संदेहानन्तरं भ्रान्तिमन्तं लक्षयति । कवीति। पिहितात्मनि आच्छादितस्वरूपे। भ्रान्तिश्ित्तधर्मोSस्यास्तीति भ्रान्तिमान्। कवि- -- प्रतिभोत्थापितः प्राकरणिकं प्रत्यप्राकरणिकत्वेनोपलम्भो भ्रान्तिमानित्यर्थः । एसेन सादृश्यमात्रनिबन्धनायाः शुक्तिरजतादिभ्रान्तेर्नालंकारस्वमिति दर्शितम्। दोषमूलायास्तु किमुतेति भावः । उदाहरति। काकतीयेति। व्यासरोदसि ष्याप्मसाण्डे। अन्न कीर्त्यो चन्द्रिकानुभवात् भ्रान्तिः। सादृश्याद्वस्त्वन्तरप्रतीतिसाम्याद् भ्रान्तिमदनन्तरमपहुति लक्षयति। निपि-

१ ययोराथय: M. २ सरोमंय P., R. • चकोरायन्ति वृत्तपे M. ४ या स्पादन्या रोपे T.

अर्थालंकारा:। ३८१

तस्यास्त्नविध्यम्। अपहुत्यारोप: आरोप्यापह्नवः छलादिशंब्दै- रसत्यत्वप्तिपादनं च।

आद्यद्वयस्योदाहरणं यथा।

उद्वेल्लच्यतुरर्णवीकलकलो नायं चमूडम्बरो नेदं दुन्दुभिगर्जितं त्रिपुरजित् कल्पान्तढैक्कारवः। इत्थं रुद्रनरेन्द्रधाटिषु महीभारावनम्रीभव- च्छेपाशेपशिरर्सु विस्मितमथ भ्वेष्ट दिगीशैरपि॥ ६१॥ छलादिपदैरसत्यत्वपतिपादनं यथा। सत्यं कांकतिवीररुद्रघरणीनाथच्छलेन क्षितिं पातुं मध्यमलोकपालपदवीं प्राप्तः स्वयंभू: शिवः। नैवं चेद्विपमावलोकनकलामात्रेण मस्मीक्ृतै- जातं वैरिपुरैः कर्थ कथमंवाग्भूतं च भूमृद्रणैः ॥ ६२॥

ध्येति। अन्यारोपे आरोप्यमाणप्रतीतावित्यर्थः । तस्यासत्रैविध्यं विविनकि । अपहुत्यारोप इँत्यादि। उद्देछ्वदित्यारोप्यापह्ववः । नेदं दुन्दुभिगर्जितमित्यपठ्ठ- त्यारोप: । नरेन्द्रधाटिप्विति। कृदिकारः । तल्लक्षणं तु 'शत्रुदेशावमर्दाय सघ: सुभटघोटकैः । विजिगीपो: प्रवृत्तिर्या सा धाटीति निगद्यते ॥' ईत्याहुः। सत्यमिति। धरणीनाथच्छलेनेत्यत्र छलशव्देन नायं धरणीनाथः किं तु स्वयंभू: शिव इति राज्ञ: सत्यत्वं प्रतिपाद्यते । तदेव समर्थयते। नैवमिति। विषमावलोकनं निग्रहद्ृष्टिः । अन्यत्र तृतीयनयनदृष्टिः । वैरिपुरैरसंख्यैः त्रिभिश्च कर्त्तृभिर्भसीभूतैः कथ जातं जज्ञे । भूमृद्गणैः राजसमूहैः । अन्यत्र भूमृता कैलासेन गणैः प्रमशैश कथमवाग्भूतं न्यग्भूतमित्युभयत्र भावे कः। ईश्वरस्य गिरीशत्वाद् प्रमथाधिपत्वाच्चेति भावः।

१ मदे P., R. २ यथा is dropped by R., T. १ डक्ा M. ४ त्रस्तम् M. ५ हद्रदेवधरणी T'. ६ मवाग्जातम् R. इत्यादिना t. ८ इत्याह t. ९ मूमृता केलासादीना गणे: t.

३८२ प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

उल्लेखालंकार:। अर्थयोगरुचिश्रलेपैरुल्लेख नमनेकधा। ग्रहीतृभेदादेकस्य से उल्लेखः सतां मतः ॥ रुच्यर्थयोगाभ्यां यथा। लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्रा

: विद्याविलासपद्वीति च लब्धवर्णाः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति ॥६३ ॥ श्लेपेण यथा। उग्र: सपत्नेषु गुणेषु भाखान् राम: प्रतीकेषु रणेषु भीमः । लीलासु लक्ष्म्या: पुरुषोत्तमश्चे- त्याचक्षते रुद्रनृपं कवीन्द्रांः ॥ ६४ ॥

आरोपगर्भेपु परिशेषादुल्लेखं लक्षयति। अर्थेति । अर्थेन प्योजनेन योगो- Sथितवं लिप्सेति यावत्। रुचिरभिरतिः । श्रेपः प्रसिद्धः। एतैः समस्तैर्व्यस्तैवा यथायोगं अ्रहीतृगतैरेकस्य वस्तुनो नानाधर्मयोगादनेकधोल्लेखनं निर्धारणमुल्ले- खालंकार इत्यर्थ:। सर्वालंकारव्यावर्त्तकेन ग्रहीतृभेदादित्यनेन विषयभेदोऽप्युप- --- लक्ष्यते। लक्ष्मीति। शौर्यातिभूमे: पराक्रमातिशयस्य। खनिराकरः । लब्धवर्णा -- विद्वांसः। अत्रैकस्याः काकतीन्द्रनगर्याः समृद्धयादिधर्मयोगानरेन्द्रादिग्रहीदृभे- देन रुच्यर्थयोगाभ्यां लक्ष्मीनिवासगृहादिरूपतयानेकधोल्लेखनादुल्लेखः। उग्र इति। सपतनेपु शत्रुपु उग्र: कपर्दी क्रूरश्र। गुणेपु भासवान् सूर्यस्तेजस्वी घ । प्रतीकेष्वङ्गेपु रामो दाशरथिरभिरामश्। लक्ष्म्या लीलासु पुरुपोत्तमो विष्णुः पुरुपश्रेष्टश्। अन्न ग्रहीतृभेदाभावेऽपि सपत्नादिविषय भेदाच्छुपेणोग्रत्वा-

१ उद्ेश्ष सर्ता मतः P. २ अर्थयोगाग्पाम् R. १ श्ेषे R. ४ p. omits सूर्य:

अर्थालंकाराः। ३८३

अथाध्यवसायगर्भमलंकारद्वयं निरुप्यते। विषयविषयिणोरन्यतरनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिरध्यवसायः । स द्वि- विघः । विषयिनिगरणेन विषयनिगरणेन च। उत्पेक्षा।

पकृतं हि भवेत् पोज्ञास्तामुत्मेक्षां पचक्षते ।। यंत्रा प्रकृतगुणकियासंबन्धादप्रळवतत्वेन प्रकृतस्य संभावनं सोत्परेक्षा। सा द्विविधा। वाच्या प्रतीयमाना च। संभावनाप्रतिपादकानां नूर्न- अभेदप्रतिप त्तेर विशेपेSप्यारोपादध्यव सायस्योतकृष्टत्वाघ्ारोपमूलानन्तरमध्यव- सायमूलालंकार प्रस्ताव इत्याशयेनाह। अथेति। मूलभूतमध्यवसायं निरूपयति। विपयेति। एकतरपरिशेषो मा भूदितन्यथा व्याचष्टे। स द्विविध इति। निग- रणमसत्यत्वमित्यर्थः । अन्यथा विपयनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिरध्यवसाय इति सर्व- संप्रतिपज्ञेन स्वयमपि पूर्वोक्तेनाध्यवसायलक्षणेन विरोधात्। यदा विपयिणो- Sसत्यत्वं तदाध्यवसायः साध्यः । यदा विपयस्यासत्यत्वं तदाध्यवसायः सिद्ध इति विवेक:। तथा हि यदा चन्द्रादिविपयगतं माधुर्यादिकं विपयभूते मुखा- दाबुपनिवद्धं मुखं मुखतवेन जानजेव नूनमिदं चन्द्र इति प्रयुक्के तदा विपयी चन्द्रो मुखत्वेनासत्यो निगीर्णः प्रतिभाति विपयस्तु परमार्थतः सत्य एव। एवं सत्यासत्ययोरभेदप्रतिपरोर भावाशूनमादिशव्दैविपयिणोऽपि सत्यत्वसमर्थनादध्यव- सायः साध्य इत्यत्राध्यवसायप्राधान्यम्। यदा तु मुखपदमनुक्त्वा चन्द्रोडय- मिति प्रयुङ्के तदा वस्तुतोऽसत्यस्यापि विपयिणः सत्यता प्रतीयते। असत्यत्व- ١ निमित्तस्य मुखपदप्रयोगस्याभावात्। विपयस्य वस्तुतः सत्यस्यापि अत्यन्तापला- पादसत्याभिमतसय निगीर्णत्वादध्यवसायः सिद्ध इत्यत्राध्यवसितप्राधान्यमित्यादि सर्वमलंकारसर्वखे तद्वयाख्यायां व संजीविन्यां प्रपञ्चितम्। तत् सर्वमनेनैव गतार्थमिति नेह विस्तरः कियते। तन्न साध्यावध्यवसायमूलामुत्प्ेक्षां लक्षयति। यत्रेति। अन्यदप्रकृतं तस्य धर्मो गुणक्रियादिरूपः । तत्संबन्धात् प्रकृतमन्यत्वे- नाप्रकृतत्वेनोपतर्कितं संभावितं यत्र भवेत् तामुत्य्रेक्षां प्रचक्षत इत्यर्थः । तदेतद् व्याचटटे। यत्रेति। तस्या विभागमाह। सेति। वाच्यां लक्षयति। संभावनेति। १ द्ूयमुच्यते M., R. २ विषय' R. ३ विषयि° R. ४ नोपदशितम् P. ५ प्राश्च- स्ताम् M. ६ P. drops यत्र. ७ समावना M. ८ तम्रोत्प्रेक्षा M .; संभावनमुत्प्रेक्षा P. ९ संमावन P. १० इसंभवात् t. ११ t. omits आदि.

३८४ प्रतापरुद्वीये रत्नापणसमन्विते

धुंवंप्रायइत्येवमादीनां प्रयोगे वाच्या। अप्रयोगे तुं प्रतोयमाना। जाति- कियागुणद्रव्याणां चंतुर्णामध्यवसायविर्षेयत्वे सा द्विविधा प्रत्येकं चेंतु- र्विधा। तेषां भावाभाव रूपतया द्वैविध्येऽप्रविधा। अध्यवसायस्य गुण- निमित्तत्वेन क्रियानिमित्तत्वेन च द्वैविध्ये प्रत्येकं पोडशप्रकारा। निमि- तस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यां द्वैविध्यं वाच्योत्प्रेक्षायामेव। प्रतीयमानो- त्पेक्षायामिवाद्यनुपादाने निमित्तस्य चाप्रयोगे उत्प्रेक्षाया निर्रवलम्बन- त्वात्। तथा जात्यादीनां स्वरूपेण फलरूपेण चोध्यवसाय विषयत्वे बहु- विधत्वम्। वाच्योत्प्रेक्षायामपि हेतुफलयोरुत्प्रेक्षाविर्षयत्वे निमित्वस्यो पादानमेव । तथा हि। सैाध्येऽनुपात्ते साघनत्वेन निर्देशो नान्वर्यं पुष्णाति। तथा साधने Sनुपात्ते साध्यत्वेन निर्देशोऽपि। तयोरन्योन्यां- पेक्षत्वात्। हेतूत्प्रेक्षायां फलं निमित्तम्। तस्यानुपादाने कं प्रति हेतुत्वं संगच्छते। फलोत्प्रेक्षायां साधनं निमित्तम्। तस्यानुपादाने कं प्रति फैलत्वेन संघटेत।

थैथा।

अयादिशब्देन मन्ये शङ्के ध्रुवमित्यादीनां भहेणम्। जाति क्रियागुणद्रव्याणां गौश्र- लवि शुक्को ढित्य इत्येवमादीनामध्यवसायविषयत्वेनोत्प्रेक्षाविपयरवेन द्विविधा याच्या प्रतीयमाना च प्रत्येकं चतुर्विधेत्यष्टविधा जातेत्यर्थः । तेपां जात्यादीनाम्। अष्टविधेति। प्रत्येकमिति शेपः। निमित्तद्वैविध्येनास्या द्वाव्रिंशद् भेदा भवन्ती- स्ाह! अध्यवसायस्येति। वाच्योतोक्षायां विशेषमाह। निमित्तस्येति। अन्यग्रैतद्भावे हेतुमाह। प्रतीयमानेति।

१ ध्रुवम् is dropped by R. and M. २ R. drops तु. ३ P. drops चतुर्णाम् .: ४ °विषयन्वेन P. ५ चतुर्धा R. ६ हेतुक्रिया° R. ७ प्रकारा: R. ८ निरवलम्ब -: नत्वापातात् M. ९ वाध्यवसाय° R. १० विषयत्वेन R. ११ यथा साव्ये T'. १२ ०नयापे- क्षितत्वात् M. १३ फलल्व संघटते P .; फलव्वेन संघटते M .; फलत्वेन संघटनम् R. १४ तथा हि R १५ संग्रः ८

अर्थालंकाराः।

प्तीपरुदनृपतेरपारे कीर्सिसागरे। मझा दुरीशदुष्कीनचिसक्रादिव जगेत्न्रथी॥ ६५॥ : मशोतोशानिभिन्तस्य मजनस्यानपादाने सद्गादिति हेतूतोक्षा न शोभामापइति। येथा पा। जयश्रीवासपश्मस्य विकासायेव भाछमान्। पति विम्यमिपात् खङ्ग पविशत्यन्मभूभृजः ॥६६।

'महिलासइस्सगरिए तुह हिजजे सुहण सामाअन्ती। दिहं अणण्सरणा अंग सणुयं वितशुए हि।।' छाया . महिलासहस्रभरिते तब हदये सुभग सा अमान्ती। दिवसमनन्यशरणा अडं तजुकं बितनुते हि ॥, इत्यग्र महिलासहखभरिते सव हृदये अमान्तीतयुट्पेक्षा प्रतीयमाना इवादि- प्रयोगाभावात्। तरामअ्ञतनूकरणं निमित्त यदि नोपादीयेत तदा तरया निष्म- माणकत्वं खवादिरर्थ: । प्रकारान्तरेण नैविध्यमाह। तथा जात्यादरनामिति। यदा जातिरवरूपसुकयेक्ष्यते वदा सस्य भावाभावरूपतया द्विविधरोपाजगुण- क्रियानिभिचमेदायातुर्विध्यम्। निमित्तायुपादाने तु तस्कृतभेदाभाद्राद हैवि- ध्यमेव । इत्यं पोढा जतिस्वरूपोतम्रेक्षा । एवं कियागुणद्रव्याणां भेदकसपने

प्रत्येकंं चातुर्विध्यमवेति द्वाभिशत्। प्रतीयमानोलेक्षायां सर्वत्र निभिंचोपादान. - पण्णपतिभेदा इत्याशयेनोकम्। बहुविधमिति। वाच्योतोक्षायामपि हेतुफलो- सपरक्षवोर्णिभिय्ोपादान नियममुदाहरणमुखेन हैदयकमीकर्चुमारभते। तैथाइीा दिना। हेतूलेशायां फलं निमित्तम्। फलोसेक्षार्यां हेतुर्निमित्तम्। एवं च निमि-

नियतमेवेति भावः । प्रतापेति। अस्पृश्यस्पर्शने खानस्य विहित्वादिति भावः । जयशीतादि। स्पष्टम। १ भोगादिव जगत्यी R. २ यपा 'Iv, oiuitted in R. and M. ३ हृदय समीकनुं t. ४ वाच्पेत्यादिना. 49

प्रतापरुद्रीये रस्षापणसमन्विते

सायेवेति फलोत्मेक्षणमसमीचीनम्। अतः स्वरूपोत्प्रोक्षायामेव निमित्त- स्योपादानानुपादानाज्यां दवैविध्यम्। अतश्वेत्थं वाच्योत्मेक्षाया भेदग- णना। उपाचगुणनिमि त्तजातिभावसवरूपोत्मेक्षा। १। उपात्तगुणनि- मिच्तजात्यभावस्वरूपोत्ेक्षा।२। उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावस्वरू- पोत्मेक्षा। ३। उपात्तकियानिमि त्तजात्यभावस्वरूपोतेक्षा ।४। अनु-

स्वरूपोत्पेक्षा।६। उपान्गुणनिमित्तजातिभावहे तूत्मेक्षा ।७। उपा-

तूत्मेक्षा। ९। उपासकियानिमित्तजात्यभावहेतूत्येक्षा।१०। उपात्गु-

लोत्पेक्षा। १२। उपासकिया निमित्तजातिभावफलोत्मेक्षा। १३। उपा- सक्ियानिमित्तजात्यभावफलोत्मेक्षा। १४। एवं चतुर्दश मेदा जात्यु- तपेक्षा। जनेनैव कमेण गुणकियाद्रव्योत्पेक्षापि परिगणनीया। एवं च याच्योत्येक्षाया: षट्पश्चाशद् भेदाः । प्रतीययानो त्येक्षायास्त्वष्टदत्वारि- शद् भेदा: । तब स्वरूपोत्प्रेक्षायामपि निमित्तोपादाननियमात् निमि- सस्य गम्यत्वे गुणरूपत्वेन कियारूपत्वेन च चारुत्वविशेषामावादेक एव भेदो गेप्यते। गुणक्रिययोरुत्ेक्षाविषयत्वमुत्प्रेक्षानिमित्तत्वं चाभ्यु- पगतम्। प्राचामलंकार प्रबन्धेषु षण्णवतिभेदोत्परक्षेति गणनामान्नम्। चारत्यातिशयस्तु पदूपश्ाशत एव भेदानाम् । तत्र यथासंभवमुदा- हरणानि।

बुद्धिसौकर्यार्थ भेदगणनामाह। अतश्चेतयादिना। निगदव्यास्यानमेसद्। प्रतीयमानोस्प्रेक्षाया भेदाष्टकन्यूनत्वे निमित्तमाह। अन्नेति। थथा निमित्तसो- पादाने निमित्तभेदाल्ेदस्तथानुपादाने नास्तीत्याह। निमित्तस्येति। गम्यत्वे- नानुपादानादिति भावः। अत एव तत्र गुणक्रियारूपनिमित्तभेदनियन्धनख विष्छितिविशेपस्यानुत्पस्ञपुत्रनामकरणकल्पत्वात् एक एव भेदो गेप्यत इलाइ। १ इत्यनोच्ये R. २ निमित्तमूतस्प R. ३ मानुमतः प्रवेशस्य M .; भानुमतः खङ्गप्र. वेशस्य R. ४ P. has निमित्तक for निमित्त. ५ गम्यते T". ६ षट्पञ्चारदभेदानाम् P. •निमित्तयोईयोर्पादाने t. ८ °कियानुपाद्वाने निमित्त° t. ९ गम्यत t.

अर्थालंकाराः।

उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। कीर्ति: काकतिवीरवद्रनृपते: सिंहासनाध्यासिन: पाचां भूमिभृतां घेशः पिदधती राफेन्दुतुल्यद्युति:। रक्षाद क्षिणराजलाभजनितामन्दपमोदोत्यिता वैलोक्याट्टहसप्रभेव ककुमां प्रान्तेवु विद्योतते।। ६७।। अंन प्रभाशन्दो जतिवचन: । मैलोक्याट्इसप्रभाया: कविपौढोकि-

उपाचकिया निमित्तजातिभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। धीरस्य र्त्रनुपते: म्रियवल्भस्य राज्याभिवेकसलिलै: सरसीक्वतायाः। सघ: समुच्छलितसान्द्रपरागरेखा- शोण्या: प्रमोदपुळकाकरमसरीव ॥ ६८ ॥ अन्न पुलकाककुरमशरीवेत्युत्परेक्षायां सरसीकरणं क्रियारूपं निमिच्म्। गुणरूपत्येनेलवादि। गुणक्रिययोरिवि। न तु जातिम्रग्ययोरिव केवलोख्ेक्षा- विषयत्वमिति भावः। यथायोगमुदाहरति। कीसिरिलादि। पिद्धती याष्छा- दयन्ती। 'वष्टि भागुरिरछ्ञोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यकारलोप: । गटइंसोऽट- हास:। 'स्वनहसोर्वा' इति पाक्षिकोऽप्रतययः । एपा प्रंमोद्गुणनिभित्ता जांति-

कविकल्पितत्वात् गोपमावकाश इलाह। नैलोक्येति। अत एवान्रेवशम्योडपि संभावनावाचको नोपमावाचक: । तदुक चक्रवर्चिना।

तदोपसैव येनेवशब्द: साधर्म्यसूचक:॥ यदा पुनरयं लोकादसिद्धे: कविकल्पितः । तदोळोकैव येनेयशव्द: संभावनापरः ॥' इति। वीरस्येति। प्रिया वलभा प्रेयसी यस्य प्रियवल्यभस्य। पुलकमअ्रीवेत्युत्मे- क्षायामिति। जातिभादरवरूपोत्मेक्षायामित्यर्थ: । कियारूपमिति । निमिच- मिति शेप:।

१ मुजाम् R. २ यशोऽपिदधती P. ३ कोटीन्दु" P., M., R. ४ शद्धाक्काराः M., T. ५ प्रियमादधाने: T. ६ युपमानार्ऐो t. मिच्छति t.

प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते अनुपाचनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। प्रतापरुद्वस्य नखेन्दुकान्ति: पगामभाजां पदयोर्नृपाणाम्। ललाटलय्रा विधिनिर्मिताया वर्णावलेवाचनदीपिकेव ॥ ६९॥ अन्न दीपिकेवेति जातिवचनाजतिरुत्परेक्ष्यते।

प्रतापरद्रस्य गुणामृतोर्मि- . धौता विराजन्त्यमलीलतान्ा। प्रक्षालितात्युद्धतभूमिपाला सङ्वाम्युभि: स्वैच्छतरा भवन्ति॥७०॥ अनुपाचनिमिचजॉसभावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। दिशां जेतुर्विश्वपथितमद्दसो रुद्रनृपते- र्जयप्रस्थानोद्यत्करितुर गसंमर्दजनितम्। •रजः कवृत्वा ग्रस्तप्रतिबलमसूर्यामिव दिवं प्रतापाख्यानन्यान दिशि दिशि विघले दिनकरान्।।७१॥ अघ्नासूर्यामिति जात्यभावः। जातिहेतुत्मेक्षा यथा। प्रतापरुद्रस्येति। अत्र वाचनदीपिकेवेति जातिभावस्वरूपोटेश्षार्यां निमिचं मोपाचम्। दिशापिति। रज: कर्सृ । दिवमसूर्यामिव कृत्वेत्यत्र आसयमाव स्वरूपोट्परेक्षा

१ जातिवचनात् is omitted in P. २ जातिरुव्प्रेक्षा M. १ संयति वीरवर्या: M., ४ After this M. has मन्न ममिपाला इति जात्यमावः । ५ जात्यमांवोन्प्रेक्षा M. ६ प्रसृत T. रजश्छिन्न कृत्वा प्रात° R. ८ M. hes उपात्तकियानिमिचजातिदेतू ेक्षा and similar whole expressions further on. -- . .

भर्थालंकाराः।

उदारकीर्च्या मुजया प्रताप- रुद्रस्य विश्वैकधुरन्परस्य। विश्वंभरा फोमलशय्ययेव., विस्मारिता गोंघमेहीघ्रवासम्।।७२।। अत्र राय्ययेवेति जातिहेतुत्वम्। जासभावहेतूत्मेक्षा यथा। भूमेरकल्पवृक्षत्वादिति घाता विचिन्तयन्। सृष्टवान् काकतीशानां निर्व्याजत्यागवैमयम्।।७३॥ अन्नाकल्पवृक्षत्वादिति जात्यमावस्य हेतुत्वय्।: जातिफलोत्मेक्षा यथा। नूनं विश्वंगराभारस्तम्भीभवितुमायतौ। वीरर्द्ररेन्द्रस्य भुजावाजानुलम्बिनौ ।। ७४॥ अत्न स्तम्भीभवितुमिति जाते: फलत्वम्। जोसभावफलोत्मेक्षा यथा।

उदारेति। उदाररीत्या उदारखभावया। गोत्रमहीध्रवासं कुलपर्वतनियत। विस्यारितेति! 'गतिवुद्धि-' इलादिना अण्यन्तकव्या विश्वंभरावा: हख्वं.। तलिद्यभिधेये कर्मणि कः । 'प्यन्ते कर्तुश्र कर्मणः' इति वचनातुमत्र शय्यवेवेति जातिभावहेतूतमेक्षाया: पर्वतनिवासवियारणं निमित्तम्.। .. गूमेरिति । निर्व्याजं निरुपाधिकं त्यागवैभवमौदार्यातिशयो यस्य कथो- कमू। काकतीशानं सृष्टवानिति फलं प्रत्यकल्पवृक्षत्वादिवेति जायगावहेला। नूनमिति। भुजयोराजानुलम्बित्वं पुरुषसय भाग्यलक्षणम्। तंदुरघाटके. तृतीयेडड्वे। अग्राधारस्तम्भीभवितुमिति जातिभावफलोतेशायामायगुणो., निमित्तम्।- १रीस्या, R. M., Com. २ मद्दीप्रवासम् R. १ वर्शं तत्यागवैमदम् M. नाययी, P. ५ जातिफलामावोकेप्या R. ६ फल निभित्तंम् t.

भतापरुद्रीये रजापणसमन्विते

पशूनवध्यानालोक्य शघवः काफतीशितु:। प्रायेणामानुपत्वाय तृणवृर्त्ति समाशिताः।।७।। प्रेशामानुपत्यायेति जात्यमावस्य फलत्वम्। क्रियास्वरूपोत्मेक्षा यथा। थीकाकतीयनृपतेर द्धिपदद्वनानां श्वासोर्मिभिः सपदि मर्मरितान्तरालाः। तासां निंवालविधये कृतयाचनांनां प्रत्युत्तराणि दधतीव मरोर्वनान्ता:।७६॥

विमुसे सति काकतिश्षितीन्द्रे वनसीमापि फठोरकण्टकामा। चिकुरेपु विकर्षति प्रतीशा- नददानेव निजान्तरप्रवेशम्॥७७॥ त्राददानेति क्रियाभावः। कयाहेतुत्मेक्षा यथा।

फिनिमित्तम्। एवमुत्तरत्नापि तादर्थ्यप्रतिपाद्कचतुर्थ्यादिश्रबणे फलरवम्। तृर्तदिविभक्या सामर्थ्येन वा हेतुतवं चेतादिकमूहनीयम्। कावतीयेति। मर्मरः पर्णध्वनिः । 'अथ सर्मरः । खवनिते वस्तपर्णानाज्' इर। तद्न्ति कृतान्यन्तरालानि येषां ते तथोकता इति गुणनिमिचकथनं दानोशयास्। हस इति। प्रतीशान् प्रत्यर्थिभूपान्। चिकुरेपु केशेपु। निमित्तात् कर्म- संयोपरसमी। विकर्पतीति क्रियादानाभावोठोक्षार्या निमित्तम्। एवं निमि-

drops this sentence, 8o does M. २ नृपतिदविष P. ३ निवासविषये M. पिकुरे प्रविकषति प्रतीया M .; चिकुरेषु विकर्षते प्रतीपा P. ५ कियाया भमाव- 1 .; करिपास्वरूपाभाव: T'.

सर्थालकाराः। राशां गर्वाङुरोन्जेदा: परिम्लाना दिने दिने।

अन्नाभिभवादिति कियाहेतुत्वम्। क्रियाभावहेतुत्मेक्षा यथा। कपोलफलकायस्या: कथ भूत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीरेशी क्षामतां गतौ॥७९॥ क्रियाफलोत्मेक्षा यथा। दम्भोलिसंरम्भमहाजिगोप:

विगाहते शैलगुददान्तराणि॥ ८० ॥ क्रियाभावफलोत्ेक्षा यथा। सीमाद्रिकुशेषु विहारभाज: सिद्धाजनाकल्पित चन्द्रिकार्घान्।

राशामिति। परिम्लानव्वसुस्प्रेक्षाफलन्। क्रियाहेत्वभावोरप्रेक्षाया: प्रतिज्ञा मात्रमेव नोदाहरणमन्न दश्यत हतयन्यतो लिख्यते। कपालफलकावस्या: कथ भूत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदर्शी क्षामतां गतौ॥ इति। अत्र दर्शनळ्ियाहेत्वभावोत्प्रेक्षा क्षामतागमननिमित्ता। दम्भोलीति। महाजिर्महायुद्धमन्याभिभव इति यावत। दम्भोलिसंरम्भमेव महाषि गोपयत्याच्छादवतीति तथोक: तिरस्कृताशनिध्वनिरित्यर्यः ।अन्वेष्टु-

सीमाद्रीति। सीमाद्रिर्लोंकालोक: । कल्पितश्रन्द्रिकाया इवायः पूजावि- १ कियाहेतुत्वामावो R .; क्रियाहेत्वभावों® T. Com. notices the omission of this kind of उत्प्रेक्षा. २ ीटम्ाम् P.२ 'घोष: P.) R. ४ हेमाद्रि' P., M. ५ चन्द्रिकार्थान · P .; चन्द्रिकोघान् M.

प्रतापरुंद्रीये रलापणसंमन्विते

श्रीवीररुद्रस्य यशोविलासान: :

अन्नासंस्पृष्टुमिति क्रियाभावस्य फलत्वम्। गुणस्वरूपोत्मेक्षा यथा। चकास्ति काकतीन्द्रस्य कवपालोकनविधमः । प्रकृतिव्वपि सर्वासु प्रसाद एव मूर्चिमान् ।८२ ।। गुणामावस्वरूपोत्मेक्षा यथा। प्रतापरुद्रस्य महाभिषेक- पय:कणैः शीतलिताखिलाङ्गा। प्रशान्तभारार्संफणीन्द्रगाढ- श्वासानिलोष्मेव विभाति पृथ्वी।।८३।। अत्र प्रशांन्तोप्मेति गुणाभावः। गुणहेतुत्मेक्षा यथा।

श्रीपीरंरुदरस्य रंगे छृपाणः। जयश्रियं पिरिमरी पतीनां . : समुत्तुको वर्तृमसूययेव ।। ८४ ।।

गुणाभावहेवुत्मेक्षा यथा। विर्येषां तानू तथोकान् धन्द्रिकासदशानित्यर्थः। यशोगानस्यान्वकारासंस्पर्श: फलम्। चकारतीति। प्रकृतिषु प्रजासु प्रसादगुणस्य मूर्चिमद्विशेषणादुप्प्रेक्षालामः। निमित्तमत्र नोकस्। प्रतापेति। थन्यत्र धर्मिणि धर्म्यन्तरोखेक्षा । मग्र भूरूपे धर्मिण्यूप्सप्रशा- न्तिलक्षणो धर्म उलोक्यते तत्र शीतलाङ्गववं निमित्तमुपात्तम्। जयेति। विशिष्ट्यस्तुसंग्रहो लेशतोऽपि तस्यान्यत्रावस्धानं न सहत इति भाय:। अत एयोपात्तनिमित्तेयं गुणहेतूतपरेक्षा। १ मंभ्रम: R .- २ खिलाङ्गी R. .३ प्रशीत R. ४ मुपैतः R. ५ करे P., R. F् आयुःस्थिर्ति वैरि M. मुणस्य हेतुत्वम् R. ८ गुणहेत्वमावोलम्रेक्षा R. ९संग्रही t.

सर्थालंकारः।

जाता वय संप्रति वीररुद्र -: नरेन्द्रगन्भीरिमगुल्फदभ्नाः। इत्यप्रमोदादिव जीवनेषु मालिन्यमम्भोनिधयो मजन्ते ॥। ८५॥ अतापमोदादिवेति गुणाभावस् हेतत्वम्। गुणफलोत्मेक्षा यथा। आशिपां विषयूध्नाणां नैर्मल्यार्थमिवोत्सुकाः। भुजङ्ग्य: काकतीन्द्रस्य गुणान् गातुं सुघामुचः ।।८६। अत्न नैर्मल्यार्थमिति गुगस्य फलत्वम्। गुणाभावफलोत्मेक्षा यथा।

मृगीष्ववैरार्थमिवाशरण्याः।

पराङ्सुसा लोचनविध्यमेदु॥ ८७॥

जाता इति। पार्धनिस्सृतौ पादग्रन्थी गुल्फौ तद्दमास्तत्प्रमाणाः । 'प्रंमाणे दयसघ्-' इत्यादिना दमघ्गंतययः । नरेन्द्रगम्भीरिम्णो गुल्फदमाः तद्पेक्षया- तिस्बल्पगाम्भीर्या इत्यर्थ: । जीवनेपूदकेषु वृत्तिपु च मालिन्यं काप्प्ये झ्विष्टरवं व भजन्ते। अन्राप्रमोदादिवेति गुणहेत्वभावोस्प्रेक्षाया न छेपो वाधकः कि स्वज्ञमेव। तदुकं रुचकेन। 'ऐंपार्थाश्रयापि धनविपये छििष्टशन्दहेतुका कचिद् टश्यते' इति। चक्रवर्तिनाप्युक्तम्। 'कचिच्छ्रेपेण धर्माशगतेनैया न बाध्यते' इति। गाशिपामिति। विषधूम्राणां विषमलिनानानाशिपां दंष्टरणाम्। 'आाशीस्ट- गदंष्ट्रायाम्' इति विश्वः । गुणगाननिमित्तां गुणभावफलोटोक्षां योजयति। अन्नेति।" ..

अरण्येति। शरणे रक्षणे साधुः शरण्यः । तद्रहिता अशरण्या: अनाथा

१ गुणफलंलम् P. २ गुणफलामावो' B .. २ वासार्जित M. ४ लोकनविभ्रमेषु P. ६ उठ्पेक्षायामपि धर्मविषये सिष्शम्दहेतुतवं क्वचित् दृश्पते t. .. 50

२९४ प्तापरुद्रीये रन्नापणसमन्विते

अन्नावैरार्थमिति गुणाभावस्य फलत्वम्। द्रव्यस्वरूपोत्मेक्षा यथा। न नित्यमस्मिन् परिपूर्णतति त्यक्त्वा नभः क्षोणितलावतीर्णः। आनन्द्यननिन्दुरिव स्वधासता विभाति लोके नवकाकतीन्द्रः ।। ८८।। द्रव्यस्वरूपाभावोत्मेक्षा यथा। अनन्यसाधारणदानशौण्डे सद्य:कृतार्थीभवदर्थिसार्थे। थ्रीकाकतीन्द्रे भुवि राजमाने द्यौः पारिजातेन विनाळृतेव।।८९॥ अन्न दिव: पारिजाताभाव उत्परेक्ष्यः। द्रव्यहेतुत्मेक्षा यथा।

इत्यर्थ: । अवैरार्थमियेति। विलासविमुखा मृगाङ्गना विलासिनीर्विलोक्य वैरा- यन्ते सधिषेधार्थमिवेत्यर्थः । विभ्रमिमुखत्वमन्न निमिचम्। नेति। असिन् नभसि नवो गुणैरपूर्वः काकतीन्द्रः। मग्रेन्दोः क्षोणितलाव- सीर्णसय कविकल्पितत्वादुखेक्षाविषयत्वमेकत्वाद् द्रव्यतवं घ। अनन्येति। दावशौण्डो बहुप्रदः। 'स्युर्वदान्यः स्थूललक्षदानशौण्डा बट- पदे' इलमर: १ थलानन्यसाधारणत्वमर्थाद् दान इति लभ्यते। उभयो: सअङु्जादिवद्विशोपणसनासः । यद्वा तादशदाने शौण्डो मत्तः निःसीमवित- रणे 'निर्विचार इत्यर्थ: । पारिजातसतावदेक एव तरय राजरूपतया भूलोके वर्त- मानस्वात् कुतो दिव: पारिजात इति भावः।

१ परिपूर्णिमेति M. २ R. omits उठोक्ष्य :; M. has पारिजातामावादुत्प्रेश्य: १ क्षीण्डो त्तम: ८. ४ दक्षिण इत्यर्थ: ६

अर्थालंकारा:। प्रतापरुद्रदेवेन क्षमाभृत्पक्षविजृम्भितम्। समुन्मूलितमामूलादपरेणेव धच्निणा ॥९० ॥ द्रेच्याभावहेदत्ेक्षा यथा। काकतीय प्रतापोष्यचिलीनाद्वेन मेरुणा। असुवर्णाचलेनेव विरिध्धिर्व्याकुलीकृतः ॥९१॥ अन्नाखुवर्णाचलेनेति हेत्वभावः। द्रव्यफलोत्मेक्षा यथा। दुग्धार्णवशतायेव कैलासाचलकोटये। नूनं प्रतापरद्रेण यशो दिश्वु प्रसारितम् ।। ९२ ।। अन्न दुग्धार्णवशतायेति फेलत्वम्। द्रेव्याभावफलत्वोत्मेक्षा यथा।

जृम्भणम्। अत एवापरेणेव वद्निणेति शेपा्गा द्रव्यहेतूरेक्षा। अन्रापरशब्दा- प्रयोगे शब्दमात्रसाधर्म्याच्छेप एव स्ात् । अथ सामर्थ्ये त्विन्द्रस्य सिद्धतया प्रतीतेरुपसैव। तत्प्रयोगे तु भरकृतो राजैवापरचञ्चित्वेनाध्यवसीयते तसेवशब्देन साध्यत्वात् प्रतीतावप्युत्प्रेक्षेव। इवशन्दाप्रयोगे तु सिद्धत्वाद्ध्यवसायस्याति- शयोकि:। इवापरशन्द्योरुभयोरप्यप्रयोगे रूपकमित्यादिविशेपा यथासंभ- यमूहनीया: । काकतीयेति। 'विलीनाङ्गेन द्रवीभूतावयवेन असुवर्णाचलेन सुवर्णाभावे- नेत्यर्थः । अन्राभाववाचिनो नगः क्रियासापेक्षतवेवासमर्थस्यापि 'सुडनपुंसकरय' इति शापकात् कचित् समास इप्यते। यदाह कैयट:। 'असमर्थनमसमासस कचित् साधुत्वज्ञापनायानपुंसकस्येति प्रसज्यप्रतिषेध थाश्रीयते' इति। दुग्धार्णवेति। नूनमिरेतत् द्वितीयोतपरेक्षासाधकम्।

१ द्रव्यहेत्वमावोपेक्षा R., T. २ मलिनाङ्गेन T. ३ कैलासशतकोटये P. ४ द्रव्यस्प फलत्यम् T'. ५ द्रव्यफलाभावोत्प्ेक्षा R .; उपात्तद्रव्यफलाभावोखेक्षा M. ६ विली- नाइर्वेन p.

२९६ प्रतापरुद्रीये रंसापणसमन्विते

वीररुद्रनरेन्द्रस्य जयप्रस्थानसंभवम्। रजः पिंहितदिंग्गोलं निराकाशमिय सितम्॥९३॥ अत्र निराकाशमित्याकाशाभावाय इत्यर्थः । एवं भेदान्तरं यथासंभवमुदाहार्य्यम्। । इसौपम्यगर्भालंकारॅविवेक: । अतिशयोक्यलंकारः। विषयस्यानुपादानाद्विपययुपनिवध्यते। यत्र सातिशयोक्ति: स्याव कविमौढोक्तिजीविता ।। यैत्र कविपरौदोक्या विपयतिरोधानेन विषयी निवध्यते सातिशयोक्तिः। • तस्याश्चातुर्विध्यम्। मेदेऽभेदः । अभेदे भेदः । संबन्धेऽसंबन्धः । असंबन्धे वीररद्रेति। आकाशस्याभावो निराकाशन्। अर्थाभावेऽ्व्ययीभावः । तवश्र- सुर्थ्या 'नाव्ययीभावादतोऽम् त्वपञ्चम्याः' इत्यम्भावः 'कस्तूरीर्तिलकन्ति भाल- फलके देव्या मुसाम्मोरहे' इत्यादावुपमोपक्रमोत्परेक्षा। 'यत्रोल्लसत्फेनतति- च्छलेन मुक्ादृहासेव विभाति शिप्रा' इलादो सापहवोट्प्रेक्षेत्यादिकं तु खवयमूह्- नीयमिलाह। पवमिति। इसयं साध्याध्यवसायमूलामुख्ेक्षां निर्णीय सिद्धाध्यवसायमूलामतिशायोरकि लक्षयति। विषयस्येति। यत्र विषय्यप्रकृतश्वन्द्वादिरुपनिवध्यते प्राधान्येनेति शेप: । कुतः । विषयस्य प्रकृतस्य मुखादेरनुपादानात् विषयिणा निगीर्णत्वादि- स्यर्थ: । इदमत्रानुसंधेयम्। अध्यवसाये सयं संभवति। विपयो विषयी अध्यव- सानव्यापारात्मकं स्वरूपं घ। तग्र विषयस्य निगीर्णत्वेन स्वरूपप्रतिपतेरेवाभा- बाद्ध्यंवसाये न कुश्रापि प्राधान्यशङ्कावकाशः । नूनमादिशन्दैरध्यवसायेन व्यापारप्राधान्ये तूतेक्षा दर्शिता। नूनमादिशब्दाप्नयोगे विषयिण एव प्राधा- न्येSध्यवसायस सिद्धत्वादतिशयोकिरिति। अत एवोकं रुचकेन। 'अध्यव- सितप्राधान्ये स्वतिशयोफिः' इति। इदं रजतमित्यसयातिशयोकिता मा भूदि- स्युक्तम्। कविमौडोकतिजीवितेति। विभागमाह। तस्या इति। ननु पंञ्- १ दिकुकालम् R. २ मियोत्थितम् R. १ त्याकाशामाव इत्यर्थः P., R. ४ इति महामहोपाध्यायविद्यानाथ कृतौऽलकारथाखे भपम्यगर्मालंकार: । R., M. ५ °विवेचनम् T'. ह जीवितम् P., R. .P. drops the .portion from यन् कवि to पोकि ८ तिलक ललाटफलके t. ९ t. drops रचकेन. १० पञ्चमस्याप्य t.

अर्थालंकारा:। . २९७ संबन्धग्धेति। कार्यकारणयो: पौर्वापर्यविपर्ययरूंपा त्वनष्यवसायमूल- त्वाद्वपतिरिक्तेव। किं तु मौढोकिमूलत्वादविशयोकतिरिति कथ्यते। तघ्न भेदेडभेदो यथा। साने कल्पतरुर्जातः काकतीयमहोदघेः। लक्ष्मीपतिरसौ चित्रं मेर्त्त्यरूपमहोत्सवः।। ९४।

अभेदे भेदो यथा। औन्नत्यं महदन्यदेव महितः को प्येप गम्मीरिमा काप्यन्या सरि: प्रतापयशसोरन्यैव याह्ो: प्रथा। सर्वे नृतनमेव रुद्रनृपतेरजाने न तननिर्मिती सामत्री चतुराननेन कियती फीटकूकमा फल्पिता॥ ९५॥ अघौणत्यादेर्वास्तवमेदाभावेऽपिभेद: कल्पितः। खवतःसिद्धकविप्रौढो- किसिंद्धयोपौद्यत्ययोरसेदेपि भेदाध्यवसायः।

मस्यातिशयोकिभेदस्य संभवात् कथ थातुर्विध्यमित्याशङक्याह। कार्यकारण-

हितनिति नेह मपभ्नयते। क्मेणोदाहरति। स्थान इति। कल्पतरोरुदघेरुसप- सिरुचिता किं तु लक्ष्मीसोदरसामर्स्योपयोगिनस्तस्येदमन्भुतमिति भाव:। औत्यमिति। व्याल्यातमेतद्। अग्र राजमेर्वादिसंबन्धिनोरौव्चत्याद्योर्वास- वाभेदेऽप्यन्यदेवेत्यादिना काल्पनिको भेद: प्रतिपाद्यत इतयाह। अन्नेति। तर्श- सिन् भेदे नाध्यवसायलक्षणानुगतिर्रत आाह। स्वत इति। सवतः सिद्धं यदौ- खवत्यं तदेवान्यदेवेति कविप्रौढोक्या सातिशयम्। अतः स्वतःसिद्धप्रौढोकिसिद्ध-

१ मूला R .; °रूपत्वेऽनध्यवसायमूलोक्तिस्तदव्यत° P. २ कविप्रौढोक्ति° R. १ कुलो- दंधे: T. ४ चित्र मर्त्त्यमहोत्सवः R .; मर्त्यरूपो महोत्सवः M, ५ वास्तवामेदेऽपि मेद: कथितः। तवः स्वतःसिद्ध M .; for the whole prose passage P. has वास्तवामेदेऽपि"

< t. drops अतः

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

संबन्धेऽसंबन्धो यथा। शिला चिन्तारतं तरुरमरशाखी पशुरसौ वियद्धेनुः सर्वे जगदापि तथा दोषविधुरम्। न सृष्टिवैंधात्री तदिह चतुरश्री: कथमियं स्पृशेद्देवं रुद्रं संकलगुणसाम्नाज्यनिलयम्॥९६॥

णात्रामेदाध्यवसायः। असंबन्धे संबन्धो यथा। म्रह्मन् मेरुगिरौ कृतेऽपि किमिद नैवंविधास्ते मुद्: स्वामिन् सत्यमधिक्रियाद्य फलिता यद्वीरर्द्र: कवृतः।

योरौद्वत्ययो: फलरूपयोर्भेदेऽप्यभेदाध्यवसायो न पुनः फलिनोस्तयोवीस्तवभेदे सत्यभेदाध्यवसायकल्पनायोगात्। तदुककं चक्रवर्त्तिना। 'अभेदाध्यवसायो हि फलेऽतिशयनादिह। न पुनः फलिनोस्तन्र भेदेऽभेदो न सिध्यति ॥' इति। कि च प्रथमोदाहरणेऽपि स्वतःसिद्धप्रौढोक्तिसिद्धवदान्यत्वयोरेवाभेदाध्यवसायो न राजकल्पवृक्षयोः । अन्यथैकत्र फलयोरध्यवसायोऽन्यत्र फलिनोरिति वैरू- प्यप्रसङ्गांद। एवं च प्रतापरुद्रकल्पवृक्षयोरभेदाध्यवसाच इति यत् पूर्वमुक्कतं तद् फंलगताभेदार्ध्येवसायविपयमिति द्रष्टव्यम्। . शिलेति। यथा चिन्तारत्नादिकं शिलात्वादिदोपदुष्टं तथा सर्वमांि जगदिति दुष्टेयं ब्रह्मसृष्टिः कथमनवद्यमशेपगुणमेनं संस्पृशेदिति रुद्रदेवस्य ब्रह्मसृष्टिसंब- न्धेऽप्यसंबन्धकथनम्। अन्राप्यध्यवसायं संपादयति। अतीतव्रह्मसृष्टिनेति। अयं च स्वतःसिद्धप्रौढोक्तिसिद्धगुणातिशयाध्यवसायमूल इति द्रष्टव्यम्। व्रह्मन्निति। हरिवाक्यमेतत्। विरिश्चिरुत्तरमाह। स्वामिन्विति। अधि

१ कमलगुण R. २ सिद्धेऽन R, १ 'सृष्टीनामीशवरेण M. ४ 'ध्यवसायं संपा दपति t.

अर्थालंकाराः।

मिथ्या कि नु विकत्थसे त्रिंजगतस्त्राणाय मत्प्राथित: शंभु: क्ष्मामवतीर्णवानिति कथा जाता हरिव्रह्णोः।।९७।। अत्र हरिब्रंह्ाणोरेवंविधगोष्ठ यसंबन्वेऽपि संबन्ध उक्क:। शंभुना सह काकतीन्द्रस्याभेदाध्यवसायः ।

कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिर्यथा। मात: कथं र कोकतिनाथदष्टे- रग्रेसरा: कामशराः पतन्ति। तद्ूपलावण्यजित: स्मरोऽपि नूनं गतः किं करताममुष्य।। ९८।। अत्र कार्यभूतस्य स्मरशरपातस्य कारणमूतात् प्रियदृष्टिपाताव पूर्व- कालत्वमुक्तम्।

करिया जगत्सर्जनाधिकारः । विष्णुर्विरिज्ञिकथनमन्यथा करोति । मिथ्येति। अन्रांलौकिकौन्त्यादिगुणयुक्तमेनं ब्रह्मापि निर्मातुं न शक्कोतीति भावः। असं- बन्धे संबन्धं योजयति। अन्नेति। पूर्ववदभेदाध्यवसाय इत्याह। शंम्भुनेति। पद्ममं भेदसुदाहरति। मातरिति। कामशरपीडामसहमानाया: कस्याश्ि- नमाया सह वचनम्। तस्य काकतीन्द्रस्य। अभूपणेऽपि भूपितवद्धासमान शाकरो रूपं लावण्यं कान्तिविशेषः । अनयोर्लक्षणमुक्तम्। अमुष्य काकती- ूसय। कारणं पूर्वमपरं कार्यमिति सर्वत्र नियमः । कवि्रौढोकया तद्विपर्य- ग्ोडलंकार इत्याशयेनाह । अन्नेति। 'अविरलविलोलजलद: कुटजार्जुननीपसुरभिवनवातः। अयमागच्छति कालो हन्त हता: पथिकगेहिन्यः ॥' इत्यादि कार्यकारणयौगपद्यमपि पौर्वापर्यविपर्यय एवेति द्रष्टव्यम्।

१ त्रिमुवनन्राणाय M. २ ०विरिक्यो० M .- ३ गोध्ठ्यामर्स M. ४ काकतिवीरहष्टेः M ५ अन्नेति t.

प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्विते

अथोकिसाम्यालंकारनिरूपणेSतिशयोकिहेतका सहोकिर्निरूप्यते। सहोक्त्यलंकारः। सहार्थेनान्वयो यत्र भवेदतिशयोक्तितः । कल्पितौपम्यपर्यन्ता सा सहोकतिरितीष्यते॥। यत्न भेदेऽभेदरूपतया कार्यकारणपौर्वापर्यवपर्ययरूपया चातिश- योफ्त्या पकस्य प्राधान्येनान्वयेऽपरस्य सदार्थेन संबन्धे उपमानोप- मेयभाव: कैल्प्यते तत्र सहोकिः। प्राकरणिकाप्राकरणिकविषयत्वादुप- मानोपमेयभावस्य सेहार्थसंबन्धेन द्वयोरपि प्रकृतत्वान्न तदात्मता। कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिमूला सहोक्तिर्यया। अन्धक्षमाभृत्सुमटासिधारा रणेषु नीलोत्पलपन्रभास: ।

संहोक्ते: संगतिमाह। अथेति। लक्षणमाह सहार्थेनेति। सहशब्दस्यार्थो यस्य तेन सहार्थेन तत्पर्यायेण चेत्यर्थः । 'अनेन सार्ध पिहराम्बुराशेः' इत्यादौ सहोकिमान्रस्यालंकारता मा भूदित्युक्त्मतिशयोक्तित इति। अन्राकाकूक्षि- तमरमध्याहारादिभि: पूरयन् व्याचषे । यत्रेति। एकस्य प्राधान्येनान्वय इंति। तथा पुत्रेण सहागतः पितेत्यादौ पितुरागमनादिना शाब्द: संबन्धसतद्व- दिति भावः। अपरस्य सहार्थेन संबन्ध इति। तन्नैव पुत्रादिवदिति भावः । उपमानोपमेयभाव: कल्प्यत इति । 'सहयुक्कतेऽप्रधाने' इत्यप्रधाने तृतीया- विधानात् तदन्तस्य गुणभावादुपमानत्वम्। अर्थादितरस्य प्राधान्यादुपमेयत्वं च कल्प्यत इत्यर्थः । अत एवात्र भेदपँधानं साधर्म्यमिति द्रष्व्यम्। सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीत्यत्र प्रहरणे शाखाप्रस्तरयोरिव शाब्द एवार्यं गुणप्रधान भावो न वास्तंवः। पित्रा सहागतः पुत्र इत्यपि सुवघरवात्। उपमानोपमेयभा वम्नात्र काल्पनिको न वास्तव इत्यत्र निमित्तमाह। प्राकरणिकेति। तदात्मत अप्रकृतरूपता। उदाहरति। अन्ध्रेति। अत्र दिव्यमाल्यानीन खज्नधारा: कण्ठे:

१ निरूपणातिशयोक्ति° M. २ रूपयातिथयोक्त्या T". ३ ्रकष्प्यते P .; परिकश्प्यॅ R., M .. ४ सहार्थेन संवन्धेन M ... ५ मान्ध्र ... ६ अधोक्तं संगति t. साघ साधम्य t.

अर्थालंकायाः। ४०१

पतन्ति कण्ठेष्वरिभूपतीनां साफं सुरखीजनमुक्तमाल्यैः ।९९॥ अन्र कृपाणपतनोत्तरकालभाविनो दिव्यमाल्यपतनस्य सहकालत्व- मिति पौर्वापर्यविपर्ययः।

रुतातिशयहेतुर्यथा। दिने दिने रुद्रनराधिपस्य प्रतापलक्ष्मीरुदयं प्रयाति। प्रकाशिताशेपदिगन्तराला विघस्वता सार्धमनिन्ययसासा॥।१००॥ अन्नोदयं प्रयातीति ग्लेपेणोदयपर्वताभ्युदययोरभेदाध्यवसायः।

पतन्तीरेवं प्रतीय मानस्योपमानोपमेयभावसय द्यो: प्राकरणिकस्वात् वैवक्षिक- रवस्। कण्ठएतनसाधर्म्यसय भेदप्रधानतवं चोपमानोपमेययो: सहार्थप्रयुक्कगुण- प्रधानभावनिक मे पेलायुधेयम्। अत्र कार्यकारणपौरवापर्यविपर्ययरूपातिश- गोषिगूल्तवगुप सापुपति। अन्नेति। दिने दिन इति। छेपभित्तिकामेदाध्यवसायोSत्र सहोकिमूलमित्याइ। गगोरपमिति । 'कुमुददलैः सह संप्रति विघटन्ते चक्रवाकमिथुनानि' इत्यन्र छेपभिचिकाभेदाध्यवसायो मूलम्। अत्र विघटनं संबन्धिभेदाद् भिव्वं न तष्ठिष्त्वमिलाह सर्वस्वकारः । 'उत्किषप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः' इत्यादौ .इयं मालयापि दृश्यते। अग्र कर्मसाहित्यात् सहोकि: पूर्वत्र कर्तृसाहित्यादिति भेद:।

१ दिव्यनालपतनस्य R. २०कालत्वमुक्तमिति R. १ रूपश्लेषगमा P. ४ 'रूपा- ने तिशयोक्तिमूला यथा P .; रूपत्वातिशयहेतुयंथा M. ५ रूपविनोक्ति° M. ६ मथेति t. · अन्न कृपाणेति t. 51

४०२. प्रतापरुद्रीये रत्नापणंसमन्विते

विनोक्त्यलंकार:। विना संवन्धि यव किंचिद्यत्रान्यस्य पराभवेद। अरम्यता रम्यता वा सा विनोक्तिरिति स्मृता ॥ यत्र कस्यचिदसंनिघानाद्वस्तु रम्यमरम्यं वा भवेत् सा विनोकि:। सा द्विविघा अरम्यता रस्यता चेति। अरम्यता यथा। प्रतापरुद्रदेवस्य गुणवर्णनया विना। कीदृशी काव्यरचना संशणुध्वं कवीश्वराः॥१०१॥ अन्न प्रतापरेंद्रस्य गुणवर्णनं विना काव्यर्थियोऽशोभनत्वमुक्तम् । अनेन काव्यशोभामिच्छद्धिः कॅविभि: प्रतापरुद्रगुणा वर्णयितव्या इति विधिरेव प्रंकाश्यते।" रम्यता यथा।

विनोक्ते: संगतिमाह। अथेति। लक्षणमाह। विनेति। थत्र संबन्धि यत् किंचिद्वस्तु विनान्यस्य प्रतिसंबन्धिनो रम्यता शोभनत्वमरम्यताशोभनत्वं वा पराभवेदिवर्त्तेत सा विनोक्तिरित्यर्थः । फलितं व्याचष्टे। यत्रेति। रस्यमरम्य- सारहितमरम्यं रम्यतारहितं वेत्यर्थः । व्याख्यानोक्तं व्युत्कमं परिहरन् विभजति। सेति। रम्यत्वाभावः अरम्यत्वाभावश्चेत्यर्थः । कसिंश्चित् सति कस्यचिद्रम्यत्व- मरम्यतवं वेति विधिमुखेनापि विच्छित्तिविशेषो नास्तीत्येवमभिधानमिति द्रष्ट- ध्यम्। तदुक्तम्।

तदा द्विधा विनोकि: स्याद्विधिरत्र फलं भवेद् ।I' इति। आद्यमुदाहरति। प्रतापेति । कीदृशी रम्या न भवतीत्यर्थः । संशुणुभवं व्याख्यातम्। अलंकारफलं विधिमाह। अनेनेति।

१ परापतेत् P., M. २ रम्यतारम्यता वा स्यात् सा विनोक्तिरिति स्मृता ॥ T. ३ 'रनुस्मृता M .; ्विलोक्यताम् P. ४ अरम्यतया M. ५ रद्रगुणवर्णनेन R., M. ६ श्रिया- मशोमनतव° T., M. कवीश्वरेः R., M. ८ प्रतापरद्रस्य R., M. ९ प्रकाशिता B.> M. १० रम्यतया M. ११ ममिदधानमिति P.

अर्थारलंकाराः। कलापूर्णे नित्यं जयति जगतीन्दौ त्रिजगतो वपुष्प्रत्यानन्दे विमलविभवे रुद्रनृपतौ। विना लक्ष्मपास्या प्रतिदिवसपूर्णी निजतनं प्रकाशः स्यादिन्दुर्यदि दिवि भवेत् सोडपि सुभगः ॥१०२। अन्न प्रतापरुद्रे प्रकाशमाने चेन्द्रमसः कलङ्केन विना शोभनत्वमु- कम्। सकलगुणशालिनः प्रतिपक्षस्य पुरस्तात् तादृश गुणवत्तयैव रस्यता नान्यथेति। समासोक्त्यलंकार: । विशेपणानां तौल्येन यत्र प्स्तुतवैर्ततिनाम्। अमस्तुतस्य गम्यत्वे सा समासोक्तिरिष्यते॥ यन्र प्रकृतविशेषणसॉम्यादप्रस्तुतं गम्यते सा समासोकि:। तव् त्रिविधम्। न्लिष्टविशेषणसाम्यं साधारणमौपस्यगर्भ चेति।

द्वितीयमुदाहरति। कलेति। जगतीन्दौ भूलोकचन्द्रे रुद्रनृपतौ कलापूर्ण- स्वादिविशेषणैः प्रतीयमानेन चन्द्रादुत्कर्पेण जयति सति इन्दुः कलङ्वराहित्येन नित्यं पूर्णः प्रकाशत इति प्रकाशः प्रकाशमानो दिवि यदि स्यान्कूलोके स्वेतत्सं- निधानेन तथाविधोऽपि न शोभत इति भावः । स चन्द्रोऽपि सुभगो भवेदित्य- शोभनरवाभावकथनं तदेवाह । अन्नेति। सहोक्तिविनोदयोः सहार्थविनार्थयो- रभावेऽपि तदर्थविवक्षायामुदाहरणमलंकारसर्वस्वादौ द्रष्टव्यम्। उचिलाम्यात् समासोकिं लक्षयति। विशेषणानामिति। स्पष्टम्। समासेन संक्षेपेणार्थदयकथनात् समासोकिः । विशेषणसाम्यं विभजते। तदिति। यत्र, सकृदुचारितशब्देनार्थद्वयं पैतीयते तच्छ्रिष्टम्। यत्रोभयप्रवृत्तिनिमित्तैक्यं सत् साधारणम्। यत्रीपम्यगर्भसमासविशेषाश्रयणं तदौपम्यगर्भम्। तेन समासो-

१ प्राम्य M. २ धन्द्रस्य विना कलङ्वेन R. १ वर्णना R. ४ 'साम्यसाधारणाद' R, ५ विशेषणसाम्य यथा T .; विशेषणे यथा M. ६ तन्रेति। t. प्रतिपाद्यते ६, ८ तच्छेष: t.

प्रतापरद्रीये रसापणसमन्विते

सद्यो विश्वथमेखलापुलकितामृज्वीं तर्नुं त्रिम्रंती रागादन्धपते: कृपागलतिका गृहाति कण्डेप्वरीन्।

शून्यान्त:करणा भजन्ति खलु ते भावसििर्ति कामपि॥१०३॥ अत्र विश्लथमेखैलापुलकितामिति ्लिष्टविशेषणमहिस्ता कृपाणलत- काया नायिकात्वप्रतीतिः । अनुरक्तभावविवशा इत्यादिविशेषणद्वारा रिपूणां नायकत्वप्रतीतिः। साधारणविशेषणेन यथा। घीतवीडमपास्तमौनमुदयद्वैस्वर्यमाविर्भवत्- स्वेदं निर्भरगात्रवेपथुमिलन्मूर्च्छे गलद्वाष्पकम्। संजातप्रलयं च काकतिमहीनॉथ समरोद्वेजिता भूपा: शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिद्विताः ॥१०४॥

किरपि त्रिविधा। तग्रादयं भेदमुदाहरति। सद्य इति। विश्रथा प्रयोगानुकूला मेखला कण्ठरज्जुर्यस्यास्तां तथोक्तां शिथिलकाज्जीगुणां च। पुलकाष्छाया अस्या: संजाता: पुलकिता रोमाज्िता च ताम्। ऋज्वीमकुटिलां रताववामां च। तद्योगात् कृपाणलतिकासंबन्धात् । अनुरक्तोऽनुवृत्तरक्तो भावः स्वरूपं येषां ते तथोक्ताः अत एव विवशा: परतशाः। अन्यत्र तद्योगाज्ायिकासंबन्धाददुरक्तभावेनानुर- कत्वेन विवशा मीलिताक्षा; मूर्च्छया सुखपारवश्याच। तथा शून्यान्तःकरणा गतमनसो विगलितवेद्यान्त:करणाश्च। कामपि वक्ुमयोग्यां साक्षादुक्तावमङ- लत्वेनाश्लीलत्वादिति भावः। भावस्थितिं पष्ठभावविकारं विनाशनिमित्तमित्यर्थः। अन्यत्र कामपि वकुर्मशक्यां भावस्थिति प्रेमानुबन्धं भजन्ति। अत्र श्िष्टविशे- पणसाम्यात् खद्गलतायामरिषु नायिकानायकव्यवहारसमारोप इतयाह। अन्नेति। द्वितीयमुदाहरति वीतेति। व्याख्यातमेतत्। अग्र वीतवरीडादिविशेषणाना- मुभयत्रैकार्थत्वं साम्यं तद्वलान्जीरूणां शङ्गारनायकव्यवहारसमारोप इत्याह।

१. ०मेखलाम् M .. २. संमीलिताक्षा: परम् M. ३ मेखलाम् M. ४ नाथेन संतर्जिता T'. ५ विनाथमित्यर्थ: t. ६ मशवर्य p.

अर्थालंकाराः।१

अम्र शुद्ारमयानकसाघारणविशेषणवलादू भीत्या समालिद्गिता इति नृपाणां नायकत्वप्रतीतिः।

औपम्यगर्भविशेषणेन यथा। भृंतात्मगुगरत्नौघै: पूर्ण: सौजन्यवारिणा। प्रतापरुद्रनृपतिर्धते विश्वंभराभियम्॥१०५॥।

अननेति । म्रीडव्यथादिधर्मसमारोपोSत्र निमित्तम्। 'धामालिलिङ्. मुरमाशु दिर्शा बुनुम्ब' इत्यन्रेक्षणाझौ युवनायकव्यवहारारोपे आलिकन।दिकार्यसमारोप: कारणम्। साधारणविशेषणसाम्ये धर्मकार्ययोरन्यतरारोपं बिना व्यअनव्यापारोन्े- दनेनाप्रकृतप्रतीतेरसंभवात्। एवं च द्विविधो भेदो द्विविधो जातः । तृतीयमुदाहरति। भृतात्मेति। गुणा रत्नानीवेत्युपमितसमासस्य गुणा एव रत्नानीति रूपकसमासस्य च साधकबाधकाभावात् संदेहसंकरः। सतो गुण- सरे रत्नैरिति मध्यमपद्लोपी सम्रासः । एवसुत्तरत्रापि । इत्थमौपम्यगर्भ- विशेषणसाम्येन प्रतापरद्रे समुद्रव्यवहारप्रतीते: समासोकि: । यत्रोपमासमासे साधकमस्ति यथा दन्तप्रभापुप्पचिता लोलाक्षी चारुहासिनी। केश पाशालिवृन्देन सुवेषा हरिणेक्षणा।। इत्यत्र सुवेषत्वं तन्रोपमासमासानन्तरं मध्यमपद्लोपिसमासो द्रष्टव्यः । तथा च तृतीयभेदस्यापि द्वैविध्यं सिध्यतीत्येवं पञ्ञप्रकारा समासोकि: । तदुक्कमलंकार: सर्वस्वे। 'तदेवं ्िष्टविशेषणसमुत्यापितैका। साधारणविशेषणसमुत्थापितां धर्मकार्यसमारोपाभ्यां द्विधा। औपम्यगर्भविशेषणसमुत्थापिता तूपमासट्ढरंसमा- साभ्यां द्विभेदा' इति। यग्र 'निरीक्ष्य विद्युव्नयनैः पयोद' इत्यादौ निरीक्षणादिकं रूपके साधकमस्ति तत्रैकदेशविवर्तिरूपकमेव न समासोकिरित्यादिविशेषा अपि तन्नैय द्रष्टव्याः।

१ R. drops नृपाणाम. २ विशेषणे M. ३ भृतः स्वगुण° P .; भृतात्मा गुण° R. ४ पुष्पयवा t.

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अत्र समासोकौ सर्वत्र व्यवहारसमारोप एव जीवितम् । स चतु- रविधः। लौकिके वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमारोप: शासत्रीयवस्तुव्प- वहारसमारोपश्चेति द्विविधः। तथा शास्त्रीयवस्तुनि शास्त्रीयव्यवहार- समारोप: लौकिकव्यवहारसमारोपश्चेति। एवं चतुर्विधः। यथाकममुदाहरणानि।

प्रतापरुद्रो भद्रात्मा तनुते सार्वभौमताम् ॥१०६।।

विशेषान्तरमाह। अन्रेति। व्यवहारसमारोप एवेत्येवकारो रूपसभारोपव्य- वच्छेदार्थः । तथा हि यदा विशेषणसाम्यादप्रस्तुतं प्रस्तुतविशेष्यतवेन प्रतीयते न तु प्रयुज्यते तदा निष्प्रतियोगिकत्वेनापरित्यक्तस्वरूपस्य प्रस्तुतस्य राजादेर्विशे- पणसाम्यावगमितेनाप्रस्तुतसमुद्रत्वादिधर्मेण विशिष्टतया प्रतीतेः व्यवहारस- मारोपः। यदा त्वप्रस्तुतमपि विशेष्यं प्रयुज्यते तदा तत् प्रस्तुतमर्थ स्वेन रूपेण रूपवन्तं कृत्वा न्यग्भवति। प्रस्तुतमपि स्वरूपं परित्यज्याप्रस्तुतताद्रृप्यमुपगृ- ह्वाति अतस्तत्र रूपकसमारोप एव। तदुक्तम्। 'अप्रस्तुतं प्रतीतं चेद् भेदकांशैकसाम्यतः । व्यवहारं समारोप्य प्रस्तुते न्यग्भवत्यथ।। तेना प्रस्तुतवृत्तान्तारोपेणाप्रस्तुतं स्वयम्। संक्षेपेणोच्यते यसमात् समासोक्तिरियं तदा।। स्याद्विशेष्यांशसाम्यं चेत् प्रस्तुताकाररूपितम्।: भवेद्प्रस्तुतं वेद्यं रूपकालंकृतिसतदा ॥' इति। अम्राप्रस्तुतस्य प्रतीयमानत्वाद् व्यवहारसमारोप एवेति र्भोवः । तं चतुर्धा विभजति। स इति। वस्तुनि जात्यादौ। क्रमेणोदाहरति। सपाङ्गेति। स्वाम्य- मात्यसुहृत्कोशराद्ट्रदुर्गवलानि सप्ताङ्गानि तद्गोचरया दानलक्ष्म्या त्यागवैभवेन विराजितः । अदेयमस्य किमपि नास्तीति भावः । अन्यत्र सप्नाङ्गानि करादीनि तत्र स्फुरन्त्या स्रवन्त्या दानलक्ष्म्या मदवैभवेन विराजितः । तदुक्तम्। 'करात् कटाभ्यां मेदूाच नेत्राभ्यां च मदसुतिः' इति पालकाव्ये। करात् नासारन्ध्राभ्यामित्यर्थः । भद्रात्मा मङ्गलमूर्तिः । अन्यत्र भद्रजातिः । तल्लक्षणं

·१ समारोपणमेव M. २ सराग: स्फुर P; सप्ताङ्ग: स्फुर R. ३ भेदकयोक्ति- साम्यतः P. ४ मेद: t.

अर्थालंकाराः। ४०७

अन्न लौकिके प्रकृतवस्तुनि लौकिकस्य सार्वभौमनामघेयस्य दिग्ग- जस्य व्यवहारप्रतीतिः।

तथा।

गुरुप्रमाणेन निजेन सद्य- स्तिरस्कृतोद्यत्प्रतिपक्षहेतौ। प्रतापरुद्रस्य समित्युदग्रे खङ्गे महत्खण्डनपण्डितत्वम्॥ १०७॥

अत्र लौकिके खड्गे तैर्कशास्त्रप्सिद्धवस्तुष्यवहारसमारोपः।

तथा।

मतङ्ज इति प्रतीयते। सर्वभूमेरीश्वरः सार्वभौमः । 'तस्येश्वरः' इत्यण्प्रत्ययः । अनुशतिकादित्वात् उभयपद्वृद्धिः । तत्तां चक्रवर्त्तित्वम्। अन्यत्र सार्वभौमत्वं दिग्गजविशेपत्वं तनुते। अन्र छ्विष्टविशेषणैः प्रकृतप्रतापरुद्रेऽप्रकृतभद्रगजव्यव- हारसमारोपः। .. लौकिके वस्तुनि शास्त्रोयव्यवहारसमारोपमुदाहरति। गुर्विति,। गुरुणा ्रेष्ठेन प्रमाणेन ध्वजादिशुभायविशिष्टप्रमाणेनेत्यर्थः। आयुधानां ध्वजाधाया जयावहा इति तद्विदः। अन्यत्र प्रमाणेनानुमानेन तस्यैव कथासाधनत्वात्। गौरवं चास व्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्ट्यनिबन्धनं द्ष्टव्यम् । प्रतिपक्षस्य शत्रोः प्रतिवा- दिनश्च। हेतीरायुधं हेतुरनुमानं चेति। इकारयोकारयो: शेपः । उद्यंदिति ।' शंत्रा प्रयोगप्रारम्भ एवानयो: पराभव इति लभ्यते। समिति युद्धे सभायां च। खण्डनपण्डितत्वं विदारणकौशलम्। अन्यत्र दूषणनैपुण्यम्। अत्र विशेषणसा- म्याद्वैतण्डिकः प्रतीयते।

१ दिग्गजस्य प्रतीति: R. २ लौकिकखड्गे R. १ तर्कशाखे प्रसिद्ध M. ४ व्यवह्ान रारोंप: Mr ५ सावभीमता t. ६ शासीयवस्तुग्यव t. ७ गुरुष्विति p. ८ मायुधेषु t, १ उदयच्छन्दप्रयोग° t. ..

प्रता्परुंद्रीये रक्नापणसमन्विते

श्रुतिग्राह्यं तत्त्वं किमपि कलयन्ती प्रंतिपदम्। प्रयन्धश्रीरवीरक्षितिभुजि कवीनां विजयते· वुधश्रेणी यस्यां निपुणमधिकर्तु प्रभवति॥ १०८ ॥

शास्त्रीये वस्तुनि शास्त्रीयव्यवहारसमारोपमुदाहरति। अपूर्देति। अपूर्वस्या- चुम्बितस्यार्थस्य छाघया कथनेन गुरूणां शाध्यानां भणितानां वाक्यानां यद् सारस्ममिमुखीकरणयोग्यत्वं तस्य पदवी स्थानमित्यर्थः । पदे पदे प्रतिपदन्। श्रुतिग्राहयं श्रोत्रेन्द्रियभ्रास्मम्। किमप्यनिर्वचनीयम्। तत्वं माधुर्यरूपन्। कलयन्ती धारयन्ती। श्रुतिकद्वादिदोपराहित्येन शेपादिगुणसाहित्येन च। सुवत्तुधाम- घुरशब्दार्थशरीरेत्यर्थः । प्रबन्धश्री: काव्यनाटकादिप्रबन्धलक्ष्मीः विजयते। यर्स्यां युधश्रेणी विदग्धपरिपत् निपुणमधिकर्चु रसमास्वादयितुं प्रभवति। अधिकारस्य फलस्वाम्यलक्षणत्वात् सहृदय एवात्राधिकारी नान्य इत्यर्थः । अपूर्वाणामर्धोनां चोदनैकसमधिगम्यत्वेन प्रमाणान्तरागोचराणामझिहोत्रादीनां शाघया कत्थनेन गुरूणां भ्रेष्ठानां भणितानां विधिवाक्यानां यत् सारस्यमर्थवादप्रयुक्त्तं प्रवर्तनौ- न्मुख्यं तस्य पद्वी स्थानं विद्यादिविचारसधरीचीनेतयर्थः । श्रुतिशब्देन श्रुत्येक- देशो गृहते। तेन श्रुतिग्राहयं लिङ्गादिप्रत्ययवेद्यमत एव किमप्यलोकिकं तर्रव श्ेय:साधनतारूपं धर्मम्। अत एवोक्तमाचा्ये: । 'श्ेयःसाधनता सेपां नित्यं वेदात् प्रतीयते। वादूप्येण च धर्मत्वं तसमाब्ेन्द्रियगोचरः ॥' इति। पथते गम्यते प्रामाण्यादिकमेभिरिति पदानि न्यायाः । प्रतिपदं सहस्त्रेणापि न्यायैरित्यर्थः । कलयन्ती इतिकर्त्तव्यतारूपेण प्रतिपाद्यन्तीत्यर्थः। मीमांसेति वम्यतें। तदुक्कमाचार्येः । 'धर्मे प्रमीयमाणे हि वेदेन करणातमना। इतिकर्त्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति ।।'इति। यस्यां मीमांसायां बुधश्रेणिः निगमनिरुक्तादिविद्यानिष्णातविद्वस्सङ्क एवा- घिकर्तु प्रभवति तस्यैवान्राधिकारादिति भावः । तदुकं जिज्ञासाम्रस्तावे।

१ प्रतिदियम् M. २ क्वितिपति R., T.

तथा। सोलंकारा लसदर्णा सुगुणा रसनिर्भरा। भावानुबन्धिनी भाति भारती काकतीश्यरे॥ १०९ । अन्नालंकारशाखीये वस्तुनि भोरत्या्ये लौकिकनायिकाव्ययहारस- मारोप:।

'जिश्ञासै कोपनीतस्य. द्वितीया पठितश्ुंतेः। जातविद्यान्तरस्यान्या या मीमांसा पुरस्सरी।। इति। अथवा मतान्तरेणार्थान्तरं तु कियादिव्यतिरिकं स्वायिकार्ये प्रमाणात्वर गोपरमपूर्वथ्। तटुक शारिकानाथेन। क्रियादिभिजं यत् कार्ये वेषं मानान्तरैर्न तव्। अतो मानान्तरापूर्वमपूर्वमिति गीकते ॥।' इति। तदेवार्थो वाक्यार्थः। प्रधागरवात्। तहुंफय्। कार्यस्येव प्रधागरवाह्माकयार्थत्वं च युज्यते ।' इति। एवमादे: डाया कत्यनम्। तम्पधानानां गुरुमणितानां नियन्वनवियरणादिप- भाकरमन्वानर यद् सारत्वं प्रदगन्मीरतयं तत्य पदवी स्थानं तमानियम्रन्यणु- केलर्थः। ईुरिमाल विजरियाप्पन्। एवं फर्गात्के हेवे म्युलयन्ते किकादय इति शारिकोके: विगप्पल्रौकिकं सखम्। 5कार्यव्येन नियोज्यं व स्वरनि प्रेरमघ्यसौ। वियोग इति मीमांरानिष्णातैरभिधीयते ।।' संखुकल् दमियोगापस. शर्म प्रतिपर्द कयन्तीलादि पूर्ववद्। छक्षपे वक्षणं योजगति। म्रमाजकारेति। तनाशासमत्र भाई प्रमाकर देस्युयर्ष

शाजीये वस्सुवि कौविकम्पणहारसमारोपमुदाइरति। सालंकारेति। गलंकारै- रपमादिभि: । कटकादिभिक्र सहिता सालंकारा। लसद्वर्णा मधुराक्षरा मनोशका-

१ शाजीयदस्तुनि R., ... P .; R. drops अन्नालकार. २°सिद्P. R., १, साल- कारलसदर्णसु0 P. ४ शाजीयवश्तुनि P. ५ भारताख्यलीकिकव्यवहार R. :६ वस्तुवि- गद्यम् for श्रुतिग्राध्म् t. वाक्यात्मके t. ८ त्वर्ये . ९ व्युस्पचन्ति t. 52

प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

रुच्यते। वकरोज्यलंकार:।

अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य काका श्रलेपेण का भवेत्। अन्यथा न्योजनं यत्र सा वक्रोक्तिनिंगधते॥

यम्न कयाचिद् विवकया केनचित्युकतस्य वाक्यस्यान्येने विवक्षया- न्यथा योजनांन्या कियते सा पकोकि:। उक्तिवनत्वे कथंचित् संमय- स्यप्येवंविधलक्षणाभावात् सर्वालंकारेम्यो भिधते।

न्तिथ। सगुणा *लेपादिगुणयुक्कता गाम्भीर्यादिगुणयुक्का च । रसेन शदरा- दिनालुरागेग थ । निर्भरा पूर्णा। काकतीधरे विपये। भावोऽभिन्नाय: प्रेमा थ। तलानुबन्धो विच्छेदाभावः । तद्वती भारती याणी। नायिका तु गम्पते। नजु यत्र छिष्विशेषणसाम्यं तत्र ऐेप एवालंकार: कसाव भंवतीलाह। समासो- काविति। अप्रकृतविशेष्यस्यापि पृथगुपादाने शेपः। तद्भावादत्र न शेपरव- मिति भाव: ।

: पकोक: संगतिपूर्वे एक्षणमाह। उत्तिसाम्य इत्यादिना मन्यथोकस्येवि। केनचिदिति शेक:। अन्यथा योजनमिति। अपरेणेति शेषः। तदेतड् व्याचडे। यन्नेति। सर्वेम्यो भेदमाह । उक्कीति। वऋत्वे वैचितन्र्यम संभवत्यपीति। सर्वालंकारेप्विति शेषः । विच्छिन्नमान्नवाचिनो यकशव्दरयोकिविशेषे पर्यवसानाव

• १ अन्येषामलंकाराणाम् is omitted in R. २. निरुप्पते T'., M. १ केन- विदुक्तस्प P .; केनचित्प्रयुक्त M. ४ R. omits अन्येन. ५ नान्यथादिवक्रया P4 M. M. drops अन्या. ७ वेलक्षण्पम् M.

6 अर्थालंकाय:।

काफा यथा। 'बहुवलहो खुं.रोगा सहि तस्त लिरिमि णिम्मराससी। गूणा सिरिएवि तुम अप्पाणं कि पु लडुएसि। ११०।। अम् स्वमपि थियो न्यूनगुणा न भवसि। अतस्त्वय्यपि नृपतिरा- सक पनेति किमित्यात्मान लघूफरोपीति काका प्रतीयते। शेदेण यथा। .. कस्ते सुन्दरि वर्सते ददि सदा राजा किमिन्दुर्न हि शोणीमृतिलक: सुंभेवरपि किं नो रुददेवो विभु:। ईशः कि ससि सत्ययात्थ सुमगे त्वं गोधसारोन्दवे- त्याल्यां सैल्वपहालवाचि विरह किचिद्ध्यूर्ण्येसमरत्॥१११॥

सर्वविलक्षणत्वमिति भायः । फाकुमूर्णा वकोफिसुदाहरति। बहिति। मन्पान- सिखन्र 'आरमनि पः' इति सूनेणातमशब्दे युक्तवर्णस्य पकारादेशः । अत्र प्रय- मार्चे नायिकया संभावितरपात्मन्यूनस्वस द्वितीयार्धे संस्यां ग्रियो न्यूनेलन्र काका निषेधयोजनाद् पकोफि:।

वाप्यानि योजनीयानि। राजा नृपश्रन्द्रम । क्षोणीयृतिलको राजश्रेष्टः पर्वतो- तमय्। रददेव: म्रतापस्डो रदश। सलवमात्थ मूपे। गोत्रसारोज्वा सर्कुछ मसूता पर्वतराजपुत्री च। अपहासमधाना बाचो यरासतखामपहासवाचि बिरहं वियोगदुःखं किचिट् ध्यररद्।

छाया। 1 बहुवलभः खल राजा सधि तस्य भ्रियां निर्भरासफि:। न्यूना भियोऽपि त्वमार्मानं किं तु लघयसि॥ १ कखु P. २ राभो M. १ सिरिप M. ४ णिमिरा P. ५ नूणा T. १ वि मं M. ७ ्कि पु P. ८ तमपि न्यना न. मवसि R. ९ स मेर R. १० खन्युपद्ार P. ११ सकया t. १२ पयुक्तिकतरया ,

प्रतापरुंद्रीये रलायणसमन्विते

अथ स्वभावोक्तिः ।

स्वभावोंक्तिरसौ चारु यथावद्वस्तुवर्णनम्। यत्र चारुतया वंस्तुनो यथावद्धर्णनं निवध्यते सा स्वभावोकि:। यथा। मद्वयुता नर्त्तितकर्णताल- मुद्धतमूरधा त्रिपद्स्थितेन। लोलाग्रहस्तेन गजेन जातो नित्योत्सव: कोकतिवीररुद्रः ॥११२॥ व्याजोक्त्यलंकार:। अथोक्तिसाम्यादू व्याजोक्तिरुच्यते। व्याजोकि: सा समुद्धूतं वेस्तु यत्र निगूहते। यम प्रकाशं वस्तु साम्यगर्भत्वेन निगूहनाईत्वात् केनचिद् व्याजेन प्रच्छायते व्याजोकि:।

वक्रोकिविपर्ययेण स्वभावोकि लक्षयति। स्वभावेति। यत्र चार सम्यग- प्राम्यम्। चथावदन्यूनातिरिकेण वस्तुनो वर्णक्रियासंस्थानरूपस वस्तुखभा- वस्य कविप्रतिभैकगोचरस्व वर्णनमसौ स्वभावोकिः। अत एवेदं ग्राम्यं नालंकार इत्युक्तं दोषप्रकरणे। उदाहरति। मदेति। मद्श्युता मदस्राविणा नर्त्तितकर्ण तालं यथा भवति तथा। उदूतमूर्भा कम्पितकुम्भस्यलेन। त्रिमि: पदैः दसं स्थितिर्यस्य तेन त्रिपदस्यितेन। अग्रं चासौ हस्तश्वेत्यवयवावयविनोरभेदविवक्षारयां विशेषणसमासः । यदाह वामनः । 'हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनोर्भेंदाभे- दाद्' इति। अग्र क्रियास्वभाववर्णनम्। एवं वर्णसंस्थानयोरुदाहार्यन्। व्याजोके: संगतिमाह। उक्तीति। लक्षणमाह। व्याजोकिरितिं। व्याचषे। यत्रति। प्रकाशं निगूढचरं कुतश्चित्निमित्तात् प्रकटमित्यर्थः। मत्र वस्त्वन्तर-

१ R. omits सा. २ काकतिरुद्रदेवः R. ३ B. omits अप. ४ पत्र वस्तु R: ५ साम्पगर्मनिगूद्दनार्पम् P.

झोणीपाणिग्रह्णसमये संमदाबरोमइवे सर्वाक्ञीणे नृपतितिलक: काकतीयान्ययेन्दु:1 धीरोदात्त: शिशिरसलिलैः कि नु राज्याभिषेक: फर्तव्य: स्यादिति मृदु हसनू पीकते गन्निवृद्धान् ॥११३। सब् क्षोणीपाणिग्रंहणजनितं रोमहर्ष धीरोदासतया प्रतापरद्दें- देन महाभिषेकललिलशैत्यव्याजेन पच्छादयता मन्मिजो वीक्यन्ते। मीलनालंकार:। न्याजोस्युत्तरं किंचित्साम्यान्मीलनमुच्यते। मीलनं वस्तुना यत्र वस्त्वन्तरनिगूहनम्.।I ... यत्र वस्तुना वस्त्वन्तरं प्च्छादितं भवति स मीलनालंकार: 1 स द्विविध:। सहजेनागन्तुकतिरोवानमागन्युफेन सहजतिरोघानं पें। यथाकममुदाहरणम्। डगरैः काकतिवीर रुद्रनृपतेर्दोर्दण्डविस्फूरजितै- र्युजमाजणवजितेवु पतिषु कापि पलीनात्मसु। विष्यकतीमतरलरज्वरजुपामहे द्विपद्योपितां सैंकान्तोऽपि न लक्ष्यते पथि महानूष्या चिरं मारंवः ॥११४॥ प्रक्षेपरपस व्याजल वचनाद् व्याजोफिरित्यर्थः । उदाहरति। कषोणीति। सर्वाज्यक्ञानि व्यामोतीति सर्वाज्ञीणः । 'तत्सवादेः' इति खप्रत्ययः। कत्र निगूढः धोणीपाणिग्रहणजन्यो हर्षो रोमहर्षेण प्रकाशित: सलिलरैसेनाच्छायत इंत्याह। अन्रेति। धीरोदासतया गाम्भीर्येणाच्छादितसापि हर्षस्य मृदुहासेन पुनः प्रकाशनं लक्षणान्तःपातीति रहस्यम्। ... मीलनं संगमयति। व्याजोक्तीचि। लक्षयति। मीलनमिति। उत्कृष्टवस्तु- नापकृष्टवस्तुनिगूहनं मीलनमित्य्थः । अत एव गुणसामान्यनियन्धनात् सामा० न्यादस्य भेद इति द्रष्टव्यम्। सहजेनागन्तुकतिरोधानमुदाहरवि। उद्मैरिति । दोर्देण्डविस्कूरणिर: भुजविजृम्भितैः । युद्धप्नाज्णवर्णितेपु वर्जितयुद्धमाग्गणेन्वि- स्पर्थ: । 'साहिताइयादिपु' इति परनिपातः। लक्षणं योजयति। अनेति। ... १ ग्रहणसभयजनितम् T' .; परिग्रदणजनितम् M. १ रोमहर्षंणम् T. ३ व्याजोक्त्या किचित्साम्यात् M. ४ T. and Bi. omit it. ५ मुदाहरणे P. ६ तर्जितेषु B. .• संक्रानतो न हि P. ८°विरोपान लक्षयति t

प्रतापरद्रीये रस्ापणसमन्विते

अन्न सहजेन रियुकामिनीगतेन स्रानकोष्पणा मागवशाद्रागन्तुफो मरूष्मा तिरोधीयते। तथा।

प्रतापरदस्य भुजप्रभावा-

गोषपां घिय: प्रेम्णि न विश्वसन्ति॥११५।

देस्तियेघानम्। अत्न मयजनितेन कम्पादिनागन्तुफेन सहजस्य पेमजनितरम करपा-

सामान्यालंकार:। सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्सरैकता। येश् कस्यापि पस्तुनो गुणसान्येन वस्त्वन्तरैकात्म्यं भवत स सामान्यालंकार:।

यथा। कैलासदुग्धार्णवयानहंसे-

भागन्तुना सहजतिरोधानसुदाहरति। प्रतापेति। भुजप्रभावात् पराक्रमाद् मयहेतोः। अन्तर्गत भवमन्तर्भयमाकारगोपनेनानभिष्यक्कमित्यर्थः । तलाद्ेतो: सूनिसुर्जा संवधिनि ग्रेम्णि बिपये म विश्वसन्ति। प्रेममूलानामपि खेदादीनां

मीलनसाधर्म्यात् रदनन्तर्र सामार्न्य लक्षयति। सामान्यमिति। यत गुणसाम्बाव् प्रस्तुनस्य वस्तुनोऽप्रस्तुतवरखवन्तरैकात्म्यं नियध्यते तत् समान- गुणसंबन्धात् सामान्यमितर्थः । कैलासेति। प्रथमे पुर्मास: शिवपेशववि-

१ यत्रैकस्प वस्तुनो T. २ कीरर्या . . १ मयमूलमावराट्कयेति t.

:अर्थालकाराः। ३१५

अंयः पुर्मांतः प्रथमे स्मयन्ते स्वलेवकान् संग्रमतो विलोक्य ॥ ११६ । अभ प्रतापवद्रकीरयो जगत्तु विजृम्भितायां कैलासप्रमृतीनां विम- बवस्तूलां तंदेकात््यम्। तहुणालंकार:। इतरगुणतंनियानातिरायसाम्यात् तद्दुण उच्यते।

यम ज्यूनं खगुर्ण विहाय संनिहितवस्तुन: सकाशादुत्कषशुण: स्रीकियते स तहुणालंकार:। यथा।:

नमसृपतिमाणिक्यमौलय: शुचयः कृताः॥११७ ॥ गच मणमरतां शूंपतीनां पसमरागयुकुटा: खां शोणपरभा मुक्त्वा काक

अतबुणालंकार:।

रिक्ा: । संग्रगतः संखान्यतः कचिदप्यनवविष्मानान् सायन्ते मन्द हसन्ति। कक्षण योजयति। अन्नेति। तहुणं संगमयन् कक्षयति। तङुण इति। मीछने वसथम्तरनिगूड़नम्। इह पुनरनिगृदितर्त्यान्यगुणेनोपराग इसनयोर्भेंद इृति सर्वस्कारहदयम्। सस्या- प्रकृसस्य गुणोडग्राजीति रहुणः। उदाहर्ण स्पटन्।

१ नयस्त देवाः मथमम् R. २ कैलवदिविमलवस्तूनाम् P. १ तादात्म्यम् R ४ गुणगहः N. ९ भीफिकाः R. ६ मूिपतीनाम् T' पादनज R. ८ न्योत्स्नादवलिमान भजति P. ९ ०स्याच्यस्य t. १० कविहदयम् t

प्रतापरुद्रीये रणायंसमन्दिते

तत्मातिपक्ष्यादतद्रुणो निरूप्यते.। सति हेतावसद्रूपस्वीकार: स्यादतद्रुणः। यत्न संनिधानरूपहेतौ सत्यप्यन्यगुगस्वीकारो मास्ति मसावतङ्तु- णालंकारः। यथा। ईशानं समया जगत्यटति तल्लीलाद्टहासोखवले दैत्यारिं परितस्तदभविलसन्नीलद्युतिदोतिते। म्रह्माणं निकप्रा घे तत्तनुमिलत्स्वर्णप्रभाभोस्वरे पुष्णन् रुद्रनरेन्द्रकीर्त्तिविभव: स्वामेव शुम्रां छाेम्।।११८।। :अत्न हरिहरविरिश्चीनां समीपवर्त्तिपु जगत्सु तचन्नांनापभांसमत्रे- ध्वपि निरन्तरं विहरमाणस्य प्रतापरुद्रयशसो निरकशः स्वकीय एव घवलिमा विजृम्भते। विरोघालंकारः। अैतद्गुणे किंचित् प्रक्रान्तत्वाद् विरोधस्य विरोधालंकारो निरून्यते: आभासत्वे विरोधस्य विरोधालंकृतिर्मता। य प्रथममाभासतया प्रतीतो विरोध: पर्यवसाने परिह्ियते स विरोधालंकार: 1 तत्र जातेर्जात्यादिना सह विरोधे चत्वारो भेदा: । कियायाः कियागुणदव्यैःसह विरोधे भयो भेदाः । गुणस्य गुणद्र- गतहुणसाह। तत्पातिपद्यादित्यादिना। ईशानमिति। अन्नेशानादि- समीपवरिनि तत्तद्ूणविशिष्टे जगति कीर्तिविभवः स्ववर्णमजहदेवाटतीलर्थः। अत एवातह्ुण इलाह। अन्नेति। ईशानमित्यादौ 'भभित: परितः-' डला- दिना दिजीया। विरोधं संगमयति। अतह्ुण इति। विरोधस्य सत्यपि संनिधानेऽन्यगुण- स्वरीकारांभावंछक्षणस्पेत्यर्थः। लक्षयति। आयालत्व इति। प्याघटे। यच्तेति। अत्र विशेपतो विभागमाह। तत्र जातेरिति। क्रियायास्त्रयो भेदा इति। ·' १ हेतादलद्रणस्वीका° R., P. २ रूपे हेती R. ३ °द्योतितः P. ४ चरत्यनुमिलत् M. १ मासुरे P. -१ हरहरि' T .. अतद्रुणेन T. ८ विरोधामास इष्पते P. ९ p. drops कीर्ति.

/घर्थालकाय

व्यान्यां विरेधे दो भेदी। द्रव्यस्य द्रव्येण सह विरोषे पको भेद: । एवं दश विरोषा:। जातेर्जाला कियया च यथा। पझ्ाकरोऽपि विलसति नितरामजडाशयोऽयमुर्वीशः।

अत्न पूर्वार्षे आत्योदिरोधः । कमलाकरोSप्यंजंडाशय इति विये- धास्। उत्तार्घे ज्ातिकिययोविरेष:। विमलतरवरारिधाराया: संताप- करणविरोधाद्। अत ग्ेपमूलो विरोध:। जातेर्गुणद्रच्याभ्यां विरोधो यथा.। यमदः सार्वभौगोऽपि भास्वानपि कलानिधि:। वीरल्ट्रनरेन्द्रोग्यबद्धुतानां विहारनू:।। १२०।।. अब्न सार्वभौमोऽप्यमद इति जातिगुणयोर्विरोधः । भाखानपि कला-

जात्या सहैतत्या विरोधस्य जातेरेतरया विरोधेन गतार्थत्वादिति भाव: । ए्वं यथोतरमेफेकन्यूनता द्रष्टव्या। अन्नायं संगहः। 'कमाजातिगुणद्रव्य क्रियाणां तचदादिभि:। विरोधे दश भेदा: स्युशतुप्तिद्वयेकमेदतः ।।' इति। पभाकर इति। पद्याकर: सरोऽप्यजडाशय इति लडयोरमेदाजडासयो जल- स्थानं न भवतीतिं विरोधस्य लक्ष्मीनिवासोऽथैममन्दबुद्धिरिति परिहारः । विमलतंरा अतिनिर्जला वारिधारापि तापकरीति जातिक्रिययोविरोधस्य तंरवा- रिरायुध विशेषसल्य धारा कोटिरिति परिहारः । सर्वत्रापिशब्दो विरोधचोतकः। नायमौजटानामिव विरोधवाधक: शेपः किं स्ु छेपविरोधयोरक्वा्विभादेन संकर इलापचेवाह। यम्र ऋ्ेवमूलो विरोध हति। उच्चरत्नाप्येवंविधोदाहरणेप्वेव- मेव विरेष इति दृष्टव्यम्। सगद इति : सार्वभौमो, दिग्गजोऽप्यमदो मदरहित इति जांतिगुणयों- विरोध: सर्वभूमीगरोऽपि निरहंकार इति परिहियते। भास्ान् सूर्योऽपि कला- १ कमला P. २ संतापकारण° P. १ यं,मन्द t. ४ t, drops विशेष इवि. 53

प्रतापरुद्ीये रल्षापणसमन्विते

निधिरिति जातिद्रव्ययोर्विरोघः। कलानिधेरेकत्वादू द्रव्यत्वम्। अन्नापि श्वेषमूलता। क्रियायाः क्रियाविरोधो यथा। धर्मद्विपामर्थसुपां च मञ्च- मुंत्पादयन् काकतिवीररुद्रः।

करोति कामद्विषि भावमार्ईम॥१२१॥ अत्न त्रिवर्गसाधारणवृत्तेर्धर्मार्थविरोधिषु भन्टकरण कोमारौ स्तेह करणं च विरुद्धम। क्रियाया गुणद्रव्याभ्यां विरोधो यथा। एप जिष्णुविहायेऽपि गोघवात्सल्यलालस:। करोति फमलोल्लासं राजाप्यन्धनरेश्वरः॥१२२॥ अत्र जिष्णुविहारस्य गोननवात्सल्यमिति क्रियागुणयोर्विरोघः । कम- लोल्वासं कुर्वजपि राजेति क्रियाद्रव्ययोर्विरोधः। अभपि ज्लेपमूलतैव। गुणस्य गुणेन विरोधो यथा।

निधिश्रन्द्र इति जातिद्रव्ययोर्विरोध; तेजस्वी धतुःपट्टिकलाकुशल इति परि- हियते। धर्मद्धिपामिति । त्रयाणां धर्मार्थकामानां वर्गधिवर्गः। त्रिवर्गो धर्मका- मारयें:' इतमरः। त्रिवर्गः साधारणो वैपम्यरहितः गोचरः सेव्यत्वेन विषयो थस स तथोकः । 'न बयाध्यतेऽस्य त्रिगुणः परस्परम्' इति भावः । कामाद्विषि कामपुरुपार्थंद्वेपिणि सरहरे घ। अत एव क्रिययोविरोध: समाचीयत इलयाह। अन्न निवर्गेति। पूर्वत्र द्वयोरपि विरोधिनो: शिष्त्वमत्र पुनरेकर्यैवेति विशेषः। एष इति। जिष्णोरिन्द्रसय विहार हंव विहारो व्यापारो यस्य स तथोकः। सथापि गोन्नवात्सल्यलालस: पर्वतानुरक्त इति क्रियागुणौ विरद्ौ। जयशी- लव्यापार: कुलानुळूलश्रेति समाहितौ। राजा चन्द्रोऽपि कमलोल्लासं करो- तीति विरोधरय क्रियाद्रव्यगतस्य नृपतिर्लक्ष्मीदिलासमिति परिहारः। १ मापादपन् P., B. २ कामद्विषि.Mr.

. अर्थारलंकारा। 1रखंतो भुवणमिर्य रायेत्ति जए संलाहणिजो ति। रूद गरिंद कह सौ रत्ता वि अ पंडुरा जाया॥ १२३॥

गुणस्य द्रव्येन विरोधो यथा। ज्वलत्प्रतापरौद्रोऽपि काकतीयनरेश्वरः। भूत्वा जैवातृको भाति शश्द्विश्वप्रियंकरः॥१२४॥। अन्र प्रतापरौद्रोऽपि जैवातृक इति गुणद्रव्ययोर्विरोधः। द्रव्यस्य द्रव्येन विरोधो यथा। विमाति काकतीन्द्रोडयं रुद्रोऽपि चतुराननः। तथा च विष्णुरित्येष कथ्यते पुरुपोत्तमः ॥।१२५ ॥ एवं दश भेदा दर्शिताः। अयमश्लेपेणापि भवति यथा।

रख्न्त छति' । 'न्तमाणौ शतृशानचोः' इति शतन्तादेशः । 'सलाह- णिजोसि-' इतग्र 'अः क्षमाश्ाघयो:' इांते शाघाशब्दे युकवर्णस्य विग्रकर्षः॥ पूर्वस्याकारयुक्कता घेति वेदितव्यम्। ! ज्वलदिति। प्रतापल्द्रोऽपि जैवातृकश्नन्द्र इति गुणद्रव्ययोर्विरोध: । जैवा- बक भायुष्मानिति परिहारः। विभातीति। रु्द्रोऽपि चतुराननो म्रहोति जिप्णुरिन्द्रोऽपि पुरुषोत्तमो विष्णु- रिवि च द्रव्ययोर्विरोधो रुद्र इति नामादिभि: प्रसिद्धैरथांन्तरैः परिष्रियतें।

छांया। 1 रकयन् भुवनमिद राजेति यया घनीयोडसि। रुदू नरेन्द्र फर्य सा रकापिच पाण्डुरा जाता।। १ सलाढ P.२ सा रता P. ३ पंडरा P. ४ t.has before this रञ्जपन् मुवनमिद &c ..

प्रतापरुद्रीये रज्ापपसमन्विते

स्वमावशिशिरा दृष्टिरपि काकतिभूपतेः। सर्वाझतापिनी जाता प्रतिपक्षमेहीभृताम् ॥१२६.॥ अन्न स्वभावशिशिरापि तापिनीति विरोध:। विशेषालंकार:। अथ विरोधगर्भालंकारा निरूप्यन्ते। आधाररहिताधेयमेकं चौनेकगोचरम्। अशेपवस्तुकरणं विशेषालंकृतिखित्रधा। यन्नाधारमन्तरेणाधेयो निवध्यते स पको विशेष: । पकस्थानेकगो- चरत्वे द्वितीयो विशेष:। प्रकतादशक्यवस्त्वन्तरकरणे तृतीयः । यथाक्रमगुदाहरगानि।

प्रभृतिनरेश्वरसेंश्िता यशश्रीः। अनुदि नमधुनाप्युपेत्य मैनी विलसति काकतिवीररुद्रकीर्च्या।।१२७॥ अत्र प्राचां भूपतीनामाधारभूतानां तिरोधानेऽप्याश्रितायाः कीर्चर- पलानम्।

स्वमावेति। श्ैत्यसन्तापयोर्गुणयोरश्लिष्टयोर्विरोधो विषयभेदेन परि्ियते। विरोधमूलेष्चनेकभेदं विशेषमाह। आधारेति । प्रसिद्धाधाररहित्माधेयमेक परिमितं वस्तु युगपदेवानेकगोचरं तथा किंचिद् वसवारममाणस्तेनैव यत्नेना- शक्यवस्त्वन्तरमारभत इति त्रयो विशेषभेदाः । क्रमेणोदाहरति। नलेति । यधुनापि नलादीनामभावसमयेऽपीत्यर्थः । नलादिसदृशकीर्तिरयं राजेति भाव: । योजयति। अन्नेति।

१ ममुज: R, M. २ मद्दीक्षिताम् R.१ वानेक° R. ४ प्रकृतस्पाशक्य R. ५ संचिता R. ६ मधुनाप्यपैति R. · कीर्त्या अवस्थानम् Mr

अर्धालकारा:i.

: कथा थ। . १ पश्यन्तो भयविह्ला: प्रतिनृपाः पश्चात् पुरः पार्श्वयो- रप्यन्तर्वहदिरन्रपार्थिवपर्ति प्रोत्थिप्कोकषेयफयू। .

अन्न भयभ्रान्तानां शंध्ुनृपतीनां प्रतापरद्रनृपतिरेकोऽप्यनेकंत्र प्रंती- यते। तथा च। अपारकरुणानिधे: सदसि पीररुद्रप्रभो: •प्रसाद्यधुरकमा लगति यम दष्टिर्जने।

न कि किमषितिष्ठति निभुवने स सर्वाधिक: ॥१२९॥ अभ साधारणो जन: प्रतापरद्रदष्ियसादपाधीकृतः किर्कि.न.लभव

अधिकालंकार:। आधाराषेयवैचित्र्यादधिकार्लकारो निरुप्यते।

पश्यन्त इति। धावनव्यतिकरः पलायनसंबन्धः । कम्पेति। कम्पेन विग- सन्सौ मूर्सद्रव्यवत् पतन्तौ गाम्भीर्यशौयश्नियौ येषां ते तथोका इसयविश- पोफि:। योजयति। अधनेति। अपारेति। सदसयास्थाने यत्र जने साधारणे प्रसादमधुरक्रमा प्रसंख्ेतयरयः। अाष्टिर्यगति स जनः सर्वाधिको लोकोचर: सम्नलौकिकं वैभवमनुसवतीलर्य: अत्र पृथग्जनेऽपि मसादमारममाणा दट्टिरटै प्येिशिष्टतामारमवे किल. किमुस विशिष्टे जन हृत्यर्थापतिव्यज्यते। संगतिपूर्वकमधिक लक्षपति। आधारेत्यादिना। तस द्वेधा विभागमाह। १ यपा M .; तथा घ R. २ कौक्षेयके: T. १ शेलाः शैल M. ४ विलसद् T'. ५ शोर्पकिया: P., M. ६ P. drops शञुनृपतीनाम, 'रुप्यामावेऽघिको R. 6 °विशिष्टता विधत्तेt.

धरर प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते

यताश्रयाश्रयिणोरानुरूप्यं नास्ति सोऽधिकालंकार। स विविया। आश्रयस्याल्पत्वमहत्त्वाभ्याम्। प्रथमो यथा। :स्तोके ब्रझ्माण्डखेण्डे विपुलतरतया स्वैरसंचारहेला- संकोचादेकराशीभंवदतुलरुचौ काकतीन्द्रस्य कीर्चो ।. पतेः प्रालेयपृथ्वीधररजतगिरिस्वर्णदीशीतभातु- क्षीराम्भोराशिमुख्यैः प्रकटितमचुना तद्धनीभावरूपम् ॥१३०॥l

वैपुल्यम्। अन्नाशयस्य रोघ:कुहरस्याल्पत्वम्। आशवितस्य ्मेतापसद्रयरसो

द्वितीयो यथा।

निःसीमे पंलवारिधौ विद्धते पूर्तिति न कोणेऽप्यहो ।। १३१॥

सं इति। आध्यमुदाहरति। स्तोक इति। स्वैरसंचारस्य स्वेच्छाविहारस्य हेलाया विस्रम्भस्य संकोचात्। प्रालेयपृथ्वीधरादिभिसतद्वनीभावरूपं प्रक- टितम्। अग्राधारे म्रझाण्डेडल्पतमे आधेयायाः कीर्तेराधिक्येन संचारसंकोचाव तय-तत्र पिण्डीभूता: कीर्तिखण्डा एवामी न तु हिमाचलप्रभृतय इत्यनयोरा- जुरूप्याभाव:। i द्वितीयमुदाहरति। क्वापीति । व्यूहानां मकरादिसंज्ितानां सेनासंनिवेश- विशेपा्णां प्रपश्वस्य थ्िया समृद्धया निःसीमे उद्टेले बलवारिधौ कलिजमालवा. दिंसेना: सेवार्थमागता: सरित इव समुद्रे यत्र कुग्रापि कोणे विलीयन्त इत्पर्थः ! १ रये T'. २ लीला R. १ भवदतनुर्चः M. ४ रोदकुदरस्य M. ५ हद्रय- ससो R. ६ ०श्रियों M .; श्रियाम् R.

मर्थालंकाय:। :४२३ संशाशयेस्य पतापरुद्रसैन्याम्युघेवैंपुल्यम्। आभरितानामङ्गषद्गके लिएपरंभृति येजकानीकिनीना मल्पत्वम्। अथ विभावनाविशेषोकिय। कारणेन विना कार्यस्योत्पचि: स्याद् विभावना।

यत् प्रसिद्ध कारणपरित्यागेन कार्यस्योत्पत्तिर्निगद्यते सा विभावना । थंत्र कारणसाकल्ये सत्यपि कार्यस्यानत्पत्तिः सा विशेषोकि:। यथा। प्तापरुद्रेण पराजितानां प्रत्यर्थिनां विन्ध्य गुहागतानाम्। तमांस्यराव्ीणि समुद्धवन्ति तेजांति घसेष्वपि नौन्पन्ति ॥१३२॥

अग्नाधारस्याधिक्यमाधेयस्याल्पतवं च. न प्रमाणविरुद्वं किं तु महोदनमध्ये भिक्षाकयल इव नानुरूपम्। शत एवोक्तम्। आंघाराधेययोरानुरूप्यांभाव इृति। अत्रावुरूप्यसारूप्याद्धिकानन्तरं विभावनां तद्विपर्ययरूपां विशेषोरकि चोदा- हरणळाघवार्ये युगपल्लक्षयति कारणेनेतादिना । यदि कारणमात्रेण दिना कार्योत्पतिरुण्यते तदा विरोधो दुप्परिहारः स्यात्। कारणान्वयव्यतिरेकानुवि- धायित्वात् कार्यस्येत्यतस्तत्परिहारार्थमाह। प्रसिद्धेति। अत एव वैसिष्टयेन कार्यस्य भावनाद् विभावना। साकल्य इति। कारणानामिति शेषः। मत्रादि- विरोधपरिहाराय सामग्रीवेगुण्यमुद्जेयम् । विभावनायां कार्योरत्पती विरोध:

सयोरनयोर्भेद: । उदाहरति। प्रतापेति। अविघ्यमाना रात्रिः प्रसिद्धकारणं ये्षा सान्यरायीणि। सर्मालन्यकारा मोहाक्र। घरतेषु विनेष्यपि। तेजांसि प्रकाशा १ आश्रयस्य P. १ R. drops कलिङ्. २. प्रभृतीनाम् P. ४ राजानीकिनी R. ५ स्योत्पत्तिस्तु P .; M. ६ यन ध कारणे P., M. .• नो भवन्ति M. ८ वृष्ि- विरोप: t. ९सन्तानानामिt

प्रतार्परद्रीये रंखापणसमन्विते

अत्र तमन्मादुर्भावस्य प्रसिद्धकारणं रात्निः। तया विनापि तस्वोत्प. चिर्नियद्धा। अप्रसिद्धं कारणं शोकाय्यस्त्येव । तयाहल्त कारणेप्ड सत्स्वपि तेजसोऽनुत्पत्तिरिति। निष्मतापत्वादिनिमित्तमस्त्येव। असंगत्यलंकार :- । कार्यकारणविरोधप्रस्तावादसंगतिरुच्यते। कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वे सससङ्गतिः।

गत्यलंकार:। यथा। बिभ्रत्युर्वीधुरां गुर्वी वीररुद्रनरेश्वरे। भवन्त्यतितरां शेश्वनमा: सामन्तमौलय:।१३३॥ अन्न रोति मूभार: शंत्रुषु नमनमिति। विचिन्नालंकार:। विरोधप्रस्तावाद्विचित्रं निरूप्यते। विचित्रं स्वविरुद्धस्य फलंगास्यर्थमुद्यमः ।

विवेकान। योजयति। अन्नेति। शत्र तमसां द्वैविध्येऽप्यमेदाध्यवसायादेकस्वमें- तिशयोक्त्या। सा चास्यारमव्यभिचारिणीति न तद्वाधेनास्या उत्थानम्। धपि तु वद्नुम्नाणितत्येमेतयादिविशेपां अवान्तरभेदाय् सर्वस्वे द्रष्टव्याः। असंगते: संगतिपूर्वकं लक्षणमाह। कार्येत्यादिना। धूमाश्योरिव कार्यकार- णयो: समानदेशखं न्यायसिद्धं तदन्यथाकृतं चेदुचितसंगतिनिब्टचेरसंगतिना- माउंकारः। उदाहरति। विभ्रतीति। स्पष्टस्। विचित्रं संगमयन् लक्षयति। विरोधेत्यादि। स्वस्य हेतोर्विरुद्धस्य विपरी- सस फलस्यात्पर्थनुद्यम उत्साहो 'विचित्रालंकारः । न 'चेदं विपमाचमे

१ सयाइःमु रविकिरणेषु सत्स्वपि T. २ अत्र निष्प्रताप T., M. :१ निगद्त R x चात्ये नगा: T. ६ रशो T'. ६ अन्यत् तु नमनम् R .; मन्यन्न शघुषु नमन मिति T., M.मित्यतिथयोक्ति: t. ८ विचिन्नम् t. .. ९. नायमू:

मर्थालंकारा :! कत्र स्वविरुद्धफलप्रांत्यर्थमुद्योगः कियते स विचिनालंकार: । यथा। भतापरुद्रनृपत्तेरय्रे दूराभरेश्वराः। अवरोहन्ति इस्तिम्यस्तानारोदुमनर्गलम् ॥ १३४ ॥ अधारोदुमवरोद्दन्तीति विपरीतफलमात्यर्थ प्रयत्न। अन्योन्यालंकार:। अथान्योन्यं निरूप्यते। तस्यापि विरोघमूलता। तदन्योन्यं मिथो यत्रोत्पाद्योत्पादकता भवेत्। यत्र परस्परं क्रियाद्वारकमुत्पाद्योत्पादकत्वं तदन्योन्यालकार।; यथा। आरोहता रुद्रनरेश्वरेण विराजते काकतियेजपीठम। आारुत्य तेनोज्वलरत्नभाजा राजापि लक्ष्मीमधिकां बिभर्ति॥१३५.॥

विषमालंकार:। अथ विरोधमूलो विषमालंकार: कथ्यते।

वेऽन्तर्भवति। इह हि खविपेधो वैपरीत्यं गमयति। विषमे तु व्यत्यय इति भेदरय रुचकेनोकत्वात् । उदाहरति। प्रतापेति। योजयति। अन्नेति । अन्योन्यं निरूपयति। अथेत्यादिना। विरोधमूलतेति संगतिकथनम्। क्रिया- द्वारकमिति साक्षात् परस्परजन्यजनकभावसय विर्द्धत्वादिति भावः । आरो- हत्तेति। अन्रालंकारद्वारा रुद्रभद्रासनयोर्जन्यजनकभाव इतयाह। अन्नेति। : १ प्राह्यर्थ: M. २ छंकारः कथ्पते P. १ राज्यपीठम् M. ४ पीठ: Re ५ Ma omits कथ्यवे. 54

४२६ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसमन्यिते

विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिर्यत्रानर्थस्य वो भवेद। विरूपघटना चासौ विषमालंकृतिस्त्रिंधा॥ यत्र कारणाद्विरुद्धकार्यस्थोत्पत्तिस्तदेकं विपमम्। गकार्यमूतस्या नर्थस्योत्पत्तिर्द्वितीयम्। विरूपयोर्वस्तुनो: संघटने देतीयय्। पथमं यथा। राज: काकतिवीररुद्रनृपते: खज्जाव् तमालपभा- दुन्भूतां शरदिन्दुकान्तिधवलां कीर्तिथ्चियं पेश्यताम्। लोकानां मुरवैरिपादकमलाजातां नियचिसगां शुत्वा संग्रति विस्मयाद्विरमति प्राप्तानुभावं मनः ॥१३६॥ अन्न नीलवर्णात् खह्गादिन्दुधवलस्य यशसः समुत्पदतिः। द्वितीयं यथा। आस्तां जयाशा रिपुभूपतीनां

प्रतापरुद्रस्य विलोकनेन भ्रश्यन्ति जीवेः सममायुधानि ॥१३७॥ अत्र सैमरोद्योगफलस्य न केवलं जयस्यानुत्पत्तिर्यांवज्जीवितम्रश- रूपानर्थोत्पत्तिरपि।

संगतिपूर्वकं विपमं लक्षयति । विरुद्धेति । कारणविरुद्धकार्यस्येत्यर्थः । अनर्थस्य वेति। उत्पत्तिरिति शेपः । आद्यमुदाहरति। राज इति। अनुगतो भावो दार्ष्टान्तिकधर्मो यस्यासावनुभावो दृष्टान्तः प्राप्तानुभावमनुभूतद्ृष्टान्तं लोकानां मनो विस्मयात् विरमति। अद्वितीयमेव वस्तु विस्मयावहं न पुनः सद्वि- तीयमिति भाव: । 'जुगुप्साविराम-' इत्यादिना विसमयादिति पज्ञमी । योजयति। तत्रेति। द्वितीयोदाहरणं स्पष्टम्। १ सा P. २ सतथा R. १ स्योत्पत्ती B. ४ तृतीयं विषमम् M. ५ पश्यता R. f P, omits इन्दु. • फलस्योत्पत्तौ न केवलं M .; समरोद्योगस्य फलस्य न केवलम् R .; समरोद्योगेन केवलम् P. ८ विजय R .; M. ९ नुत्पत्तिः कि त्वायुधा्जीवभ्रंश° R.

झर्थालंकारा:।

तृतीयं चथा।

क चेयं कान्तारस्ितिरशिववृत्त्येकनिलया। इति प्रेक्षं पेक्षं वनभुवि रिपून रुद्रनृपते: प्रतार्प न्लाघन्ते शबरपुरवीरा: प्रतिदिशम् ॥१३८ ॥ अन्न महानगरनिवासयोग्यानां राज्ामशिवानां वनम्रदेशानां विरू- पाणां संघटनस्। एवं विरोधगर्भालंकारा निर्णीताः । समालंकारः। अधुना विषमवैधम्यात् सेमं निरूप्यते। सा समालंकृतिर्योगो वस्तुनोरनुरूपयोः । यत्रान्योन्याडरूपपदार्थसंघट्टना करियते स समालंकारः। यथा। विख्ाओ सेअलाओ लच्छीप सम पेआावरुदमि। संघटिऊण मुसरिसं होइ कअच्छो सभं वला ॥ १३९।।

तृतीयसुदाहरति। केति। आिववृत्तानाममग्गलचरितानामेकनिलयः । प्रेक्षं प्रेक्षं पुनः प्रेक्ष्य। आभीक्ष्ण्ये णमुलि द्विर्भावः। दिशि दिशि प्रतिदिशम्। यथा- र्येऽव्ययीभावः । 'रव्ययीभावे चाशरत्प्रभृतिभ्यः' इति समासान्तः । अथ विरोधगर्भालंकारान् निगमयन् समालंकारं संगतिपूर्वकं लक्षयति। एव- मित्यादिना। विषमवैधर्म्यादिति। विषमतृतीयभेदवैधम्यादित्यर्थः। अयं थालं- कारः संबन्ध्यमानवस्तुनो: श्लाव्यत्वाश्चाध्यत्वाभ्यां द्विविध इत्यनुसंघेयम् । विजाओ इति। 'प्रियां शास इदोतौ' इति खीलिहे विद्याशन्दे बर्तमानस

छाया। 1 विद्या: सकला लक्ष्म्या समं प्रतापरुदे। संघटय्य ससदृशं भवति कृतार्थ: स्वयं ब्रल्मा। १ यथा omitted in R. २ समालंकारो निरूप्यते T. २ विज्जाप P. ४ समलाप P. ४ पमावरददेम्मि P. ६ सुरसरिस M. कमच्यो M. 6 निरूपयन् t.

प्रतापरद्रीये रसापणसमन्विते अन्न प्रतापरुद्े सकलविद्यानां लश्ष्म्याश्च योग:। तुल्ययोगितालंकार:। अथ गम्यमानौपम्यालंकारवर्गप्रंस्तावः। पस्तुतानां तथान्येपां केवलं तुल्यधर्मतः। औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता।। यत केवलप्रेरतानां केवलाप्रस्तुतानां वा समानघर्मसंजन्धादौपम्यं गम्यं सा तुल्ययोगिता। भस्तुतानां यथा। भद्रासनाव्यासिनि वीररुद्रे तत्कीवयश्च द्विपद्ज्वनाश्च। अँनारतं भ्रान्तिविशेषभाजः प्रतिक्षणं पण्डुरतां भजन्ते ॥ १४० म

अन्न कीर्चीनां द्विपदरनानां च प्राकरणिकत्वम्। पीण्डुरतां भजन्त इति समानधर्मः । अमाकरणिकानां यथा।

शस ओदादेशः । अत्र श्लाध्ययो: लक्ष्मीसरस्वत्योर्योगः । अभ्लाध्ययोस्तु 'घात्रा निम्बफलास्वादे काकलोको हि कल्पितः'इत्यादौ द्रश्व्यः । गम्यौपम्यानलंकारान् प्रस्तौति। अथेति। तत्र प्रस्तुताप्रस्तुतव्यासाध्रया तुल्ययोगितामाह। प्रस्तुतानामिति। केवलमित्युभयत्र संयोज्य व्याचट्टे। यत्रेति। तुल्यस्य योगोऽरयां संजांत दति तुल्ययोगितेत्यर्थः। सा च प्रस्तुताना- मप्स्तुतानां च प्रतिरवं गुणेन क्रियया च संबन्धे चतुर्विधा। तत्र केवलप्रस्तुत- विषयां गुणाधयामुदाहरत। भद्रासनेति।

१ रद्रेण M. २ R. drops सकल. ३ प्रस्तावना M. ४ प्रख्ुताना केवलाप्रस्तुतानाम् M. ५ गम्यते T. ६ तत्कीर्त्तयस्त M. · अनारतभान्ति° T. ८ पाण्डरताम् M.

सर्थालंकाया:।

कूर्मेन्द्रपन्नगाधीशा हरित्करिकुलाद्रय:। यिथो निःसारतां प्राप्ताः काकतीन्द्रे सहीभृति॥१४१॥ अन्न कूर्मेन्द्रप्रभृतीनामप्राकरणिकत्वम्। निःसारतां भाता इति समान- धर्मः। अन्न गम्यमानौपम्यं वैवक्षिक न वास्तवम्। दीपकालंकार:। अथ दीपकमू। पस्तुतामस्तुतानां तु सामस्ते तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र दीपकं तननिगद्यते।।

यन्र प्रस्तुताप्रस्तुतानां समस्तानामेव समानघर्मसंबन्धनौपम्यं गम्यते तद्दीपकम्। तस्य धर्मस्यादिमध्यान्तगतत्वेन त्रैविध्यम्।

आदिदीपकं यथा।

अन्योदाहरणमाह। कूर्मेन्द्रेति। हरित्करिणो दिग्गजा: । एवसुभयत्र क्रिया-

अनेति । केवलप्रस्तुतेपु करयचिदुपमानत्वस्य केवलाप्रस्तुतेषु कस्यचिदुपमेय- स्वस्य कल्प्यमानत्वादिति भाव: । अथ प्रस्ुताप्रस्तुतसमाश्रयं दीपकमाह। प्रस्तुतेति। अन्न प्रस्तुताप्रस्तुतानां सामस्त्यमत एयोपम्यं वास्तवमिति तुल्ययोगितातो विशेष: । गम्यत्वं पुनरस पूर्ववद्भापि इवाथभावात्। प्राकरणिकाप्राकरणिकमध्ये कुत्रचित्निविष्टः समानो धर्म: प्रशर्थागुष्टितः प्रयाजादि: पुरोढाशस्येवेतरांशस्योपकरोति। अत एव दीप- सादश्यात् दीपकमित्युच्यते। 'संज्ञायां च 'इतीवार्थे कनूप्रत्ययः। तत्र विशेष- माह । तंस्येति। आादिमध्यान्तगतत्वेन आदिमध्यान्तवाक्यगतत्वेनेत्यर्थः ।

१ गाधीय P. २ न दास्तव कि तु वैवक्षिकम् T. ३ p. drops तत्र.

प्रतापरुद्रीये रत्ापणसमन्विते

माइ णलेण केअजुर्अ रहुउलदीवेण सोरिणा तेता। दादारो तवजणिणा कैलिजुअं वीररुद्देण.।। १४२।।:

अत्न मेलरामघेर्मपुत्रैः छ्वतन्नेताद्वापाराः शोभन्ते तथा धीररुद्रेण कलि- युर्गं शोभत इत्यौपम्यं गम्यते।

मध्यदीपकं यथा।

ाईरहिए जलणही रॉयइ जोण्हाइ पुण्णिमाअंदो। सुत्तीए कमलर्भेंवो किंसीए पआवहो बि॥ १४३ ॥

अन्न भागीरथ्यादिमि: समुद्राद्यो यथा तथा कीर्च्या मतापरुद्रो संजत इत्यौपस्य गम्यते।

अन्तदीपर्क यथा।

भाईवि। रेहॅकलदीपेन रामेण। तपसो जनिस्तपत्तिर्यखत तेन सपोजनिना धर्म- सुत्रेण। अत्र भातीति समानधर्मस्यादिवाक्यगतत्यादादिद्दीपकम्।

भाईराेए इति। अंन्र राजत इत्यस्य द्वितीयवाक्यगतत्वान्मध्यदीपदस्।

छाया। 1 भाति नलेन कृतयुगं रघुकुलदीपेन शौरिणा व्रेता। द्वापारस्तपोजनिना कलियुगं वीररद्ेण।। 2 भागीरथ्या जलनिधी राजते ज्योत्स्या पूर्णिमाचन्द्र:। श्रुत्या कमलभवः कीररया प्रतापरद्रोऽपि॥ १ किमजुअभो M. २ तेदा M. १ कळीजुअमं M. ४ यथा नल°R. ५ युषिष्ठिरे: R. १ रहीप M. · रेहई P. ८ जोण्डइ P. ९ घंदो TV, M, १० हषो TV. ११ कितीए P. १२ विराजत M. ११ अन्त्यदीपकम् T. १४ t. has befora this माति नलेन &c. १९ Before this t. has मागीरच्या जलनिधी &c.

अर्थार्लकारा। सुरलोअं सुरणाहो णरलोअं वीररुद्दणरणाहो। फणिलोयं फणिणादो रक्सइ जिरुपद्दवोजेअं ॥। १४४॥

अंत्र यथा सुरलोकफणिलोकौ सुरनाथफेणिनाथाम्यां रेक्षितौ तथा वीररुद्रण नरलोको रक्षित इत्यौपम्यं गम्यते।

प्रतिवस्तूपमालंकार:।

यत्र सामान्यनिर्देशः पृथग्वाक्यद्वये यदि। गम्यौपम्याश्रिता सा स्याद् मतिवस्तूपमा मता॥

सुरेति। अत्र रक्षणस्यान्तवाक्यगतत्वादन्तदीपकम्। एपूदाहरणेप्वनेकका-' रकगततवेनैकक्रियादीपकम्। एवमनेकंक्रियागतत्वेनैककारकमपि दीपकमखि। यथा।

'साधूनामुपकर्तु लक्ष्मी दहुं विहायसा गन्तुम्। न कुतूहृछि कस्य मनश्वरितं व महारमनां थोतुम् ।।' इति।

अनन्तराऊंकारयो: संगतिमाह। अथेति। समानधर्मरय पदार्थगतत्याद्। दीपकतुल्ययोगिते पदार्थगते। तचिरूपणानन्तरं तदारब्धवाक्यार्थमूलालंकार- द्वयसुच्यत इत्यर्थः । तत्रापि पूर्वोक्तरीत्यान्तरङ्गवस्तुभावमू्ला प्रतिवस्तूपमामाह। यन्रेति। फलतो व्याचष्टे। यत्र वस्त्विति। गम्यौपम्ये इवाद्यप्रयोगादिति भाव:। थन्यथेयसुपमैव स्यादिति हृदयम्। तेन प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थसुपमा

छाया। 1 सुरलोक सुरनाथो नरलोकं वीररुद्रनरनाथः। फणिरोक फणिनाथो रक्षति निरुपद्रवोद्वेगम्।। १ नरनाथ: P. २ णिश्वदवुज्जोम M. १ T. omits अन्न. ४ फणिम्याम् P. ५ रक्ष्यत T'. ६ रुद्रेण M. द्वयमुच्यते R. ८ Before this t. has सुरलोकं सुरनाथो &G. -

६३० प्रतापरुद्रीये रत्षापणसमन्विते माइं णलेण केअजुर्अ रहुउलदीवेण सोरिणा तेता। दावारो तवजणिणा कैलिजुअं वीररुदेण ।। १४२॥:

अत्र मॅलरामधेर्मपुत्रैः कृतन्रेताद्वापारा: शोभन्ते तथा धीररुद्रेण कलि- युगं शोभत इत्यौपम्यं गम्यते।

मध्यदीपकं यथा।

भाईरहिए जलणही रॉअइ जोण्हाइ पुण्णिमांदो। सुत्तीए कमलभेंवो किंचीए पआवरुहो बि॥ १४३॥

अन्न भागीरथ्यादिभि: समुद्राद्यो यथा तथा कीर्च्या प्रतापरुद्रो रंजत इत्यौपम्यं गम्यते।

अन्तदीपर्क यथा।

माईति। रेघुकुलदीपेन रामेण। तपसो जनिरत्पत्तिर्यस्य तेन तपोजनिना धर्न- सुत्रेण। अम्र भातीति समानधर्मस्यादिवाक्यगतत्वादादिदीपकम्।

माईराहिए इति। अेत्र राजत इत्यस्य द्वितीयवाक्यगतत्वान्मध्यदीपकम्।

छाया। 1 भाति नलेन कृतयुगं रघुकुलदीपेन शौरिणा श्रेता। द्वापारस्तपोजनिना कलियुगं वीरस्द्रेण।। 2 भागीरथ्या जलनिधी राजते ज्योत्सया पूर्णिमाचन्द्र:। श्रुत्या कमलभवः कीर्च्या मतापरद्रोपि।। .

१ किअजुअभो M. २ तेदा M. १ कळीजुअमं M. ४ यपा नल° R. ५ युषिष्ठिरे: R. ६ रहीप M. रेहई P. ८ जोण्डइ P. ९ घंदो TV, M, १० हवो T. ११ कितीए P. १२ विराजत M. ११ अन्त्यदीपकम् T'. १४ t. has before this माति नलेन &c. १९ Before this t. has मागीरथ्या। जलनिधी &c.

अर्थालंकारा:।

'सुरलोयं सुरणाहो परलोयं वीररुद्दणरणाह्ो। फणिलोअं फणिणाहो रक्खइ णिरुपद्दवोजेअं ।। १४४ ॥

अंत्र यथा सुरलोकफणिलोकौ सुरनाथफेणिनाथाम्यां रक्षितौ तथा वीररुद्रेण नरलोको रक्षित इत्यौपम्यं गम्यते। गथ पदार्थगतालंकारद्यानन्तरं वाक्यार्थगतमर्लकार्व्वॅयं निरूप्यते।

प्रतिवस्तूपमालंकार:।

यत्र सामान्यनिर्देशः पृथग्वाक्यद्ये यदि। गम्यौपम्याश्रिता सा स्याव पतिवस्तूपमा मता ॥

सुरेति। अत्र रक्षणस्यान्तवाक्यगतत्वादन्तदीपकम्। एपूदाहरणेप्यनेकका- रकगतत्वेनैकक्रियादीपकम्। एवमनेकक्रियागततवेनैककारकमपपि दीपकमखि। यथा। 'साधूनायुपकर्तु लक्ष्मीं द्रहुं विहायसा गन्तुमू। न कुतूहूलि करय मनश्वरितं च महातमनां शोतुम् ।।' इति।

अनन्तरालंकारयो: संगतिमाह। अथेति। समानधर्मस्य पदार्थगतत्यात्। दीपकतुल्ययोगिते पदार्थगते। तचिरूपणानन्तरं तदारब्धवाक्यार्थमूलालंकार- द्वयसुच्यत इत्यर्थः । तग्रापि पूर्वोक्तरीत्यान्तरङ्गवस्तुभावमूलां प्रतिवस्तूपमामाह। यन्नेति। फलतो व्याचष्टे। यत्र वस्त्विति। गम्यौपम्ये इवाद्यमयोगादिति भाव:। अन्यथेयसुपमैव स्यादिति हृदयम्। तेन प्रतिवस्तु प्रतिषाक्यार्थसुपमा

छाया। 1 सुरलोकं सरनाथो नरलोकं वीररुद्रनरनाथः। फणिठोक फणिनाथो रक्षति निरुपद्रवोद्वेगम्।। १ नरनाथ: P. २ णिश्वदवुज्जोथ M. T. omits अत्र. ४ फणिम्पाम् P. ४ रक्ष्यत T. ६ रुद्रेण M. द्वयमुच्यते R. ८ Before this t. has मुरलोकं सुरनाथो &.

प्रतापरुद्रीये रक्षांपणसमन्विते

यत्र वस्तुप्तिवस्तुभावेन सामान्यं वाक्यडये निर्दिश्यते तघ गणयौ- पम्या प्रतिवस्तूपमा। सा साधर्म्यवैधस्याभ्यां द्विविधा। पथमा यथा। मन्थनाचल एवैक: क्षमः सिन्धुविलोडने। प्रतापरुद्र एवैकः शक्त शत्रुविलोडने ॥ १४५ ॥ अेन्र यथा समुद्रविलोडने मन्थनाचल: क्षमस्तथा शय्ुविलोडने प्रतापरुद्र: शक्त इत्यौपम्यं गम्यते। द्वितीया यथा। प्रतापरुद्र एवैक: पटीयान् जनरअने। चन्द्राहते क्षमो नान्यश्चकोरपरितोषणे॥१४६॥ अत्र चेन्द्रेण यथा चकोरपैरितोषः क्रियते तथा वीररुद्रेण जनरअर्न कियत इति वैधम्येणौपम्यं गम्यते।

अथ हैष्टान्त:। दष्टान्तालंकार: .. यत्र वाकेयद्वये विम्बपतिविम्वतयोच्यते। सामान्यधर्मो वाक्यजैः स दृष्टान्तो निगद्यते।। यत्र विम्वभ्तिविस्वभादेन सामान्यं वाक्यद्वये निर्दिश्यते स डष्टा- स्तालकारः। सोऽपि साधर्म्यवैधम्याभ्यां द्विविधः। आद्यो यथा। सामान्यं यसयां सा प्रतिवस्तूपमा इत्यन्वर्थेयमजनि : तस्या द्वैविध्यमाहं। साधर्म्येति। साधर्म्येणोदाहरति। मन्थानेति। अन्न संबन्धिभेदेन क्षमशक शब्दाभ्यां समानधर्मस्य कथनाद्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । वैधर्म्येंगोदाहरति। प्रतापेति। पटीयानतिपटः। रष्टान्तं लक्षयति। यन्नेति । दयोः सदृशयोरर्थयोरुपादानं बिन्यप्रतिबिम्ब- ! भाव इत्युकस्। अन्नापीवाद्युपादाने पूर्ववदुपगैव स्यादिति दष्व्यम्। दष्टोडन्हो १ R. and T. drops अत्न. २ यथा चन्द्रेण R., M. .३ परितोषणम् T. ४ दशन्तालंकार: T. ५ वाक्यदूय R. ६ साम्पम् M.

अर्थालंकारा क्ोणी विरव सूमृतः कतिपये कापि प्रतिष्ठा पुनः स्णाद्रेर्दिगधीश्यवासनगरीसंदिग्धकु शभ्रिय:। राजानो जनरशनं विद्यतां भीवीररुद्पभो: फोऽप्यन्यो महिमा जगत्वयधुरापौरेयदोःशालिन: ॥१४७। अनन पतापवहस्य नेरोश विम्यमतिविम्यसावादौपम्यं गमयते। वैघम्पेण यथा।

तापदव्जानि निद्रान्ति पानजोदेति भाडुमान् ॥ १४८। अन्न पथा भासटुष्पमाजेण पमान सहुन्यिलन्ति तथा अेतापरुद्र- द्याविलोकनमालेण संपद्: संभवन्तीति वैवन्येंण विम्यमनिविम्यनम्। निदरशनालंकाय।

पतिषिम्पंक्रिया गम्या यत सा स्वाशिदर्शना॥

न्धार्य विमानवििम्पकरणमाशिणते सैका निदर्शन । तविषर्यये द्वितीया निदरजना। जिश्ययो पत्र स व्यान्त हलर्थः । साधर्म्येनोदाइरति। क्ोणीमिति। भृदुतः पर्यताः। दिगधीसावाजिप्बापीना पासनगरीलेन संदिग्या: संदेशपियपीलया: कुअभियो यस तल तथोकल। तत्र दुअप्येव नगरदुदिरदेतीवि गवः ! संपूर्ष को दिदि: सचमंकोषपपि पल्पते। यथा 'नायुपलज्येन निर्ीजेडयें न्याय्र: पजपचे गपि तु संदिग्धे' इति। अगलायपुरायां धौरेयाम्या पुरन्पराम्या दोभ्यीं शाल्ते वाज्डीस्मेन सयोकल। धीरेयशब्दो व्याल्यातः।। वैदनगोपाहरति। कापतीद्रेति।

लक्षणमाह। गर्तभवदिति। उपमानधर्मलोपमेयगतत्वेनोपरेवधर्मलोदगालग- तत्लेन वा संबन्धासंग वादसंभवद्वामपार्थसंबन्धा निद्शना द्विविवेलर्थः।

४ क्षोणीघतः t. 55

४३४ प्रतापरद्रीये रजापणलमन्विते

मथमा पथा। रिपुतिमिरमुदस्यन रत्नसिंहासनस्थ. सिशुवनमहनीय: काकतीयक्षितीशः।

पहतीति प्रतिभिम्यकरणाशेप:।

वीररद्रनरेन्द्रस्य यशोवैशयसंपद:। लख्यन्ते ्ीरवाराशिलीलादर्पणमण्डले।। १५० ।। अन्न यशोपेशयस्य डुग्यार्जवेडसंगर्वात् सेोदिशयोपगमेन विम्दपति- विम्बनं गम्यते। कचिधिपेधवशादाक्षिपया गाहया विम्यकरणास्ेपो पया। कायतीन्द्रद्विपत्कान्ता घावन्त्य: पतिकाननम्। पदूस्यां सुशन्त्यजासार्म्या सले रकोत्पलश्ियय्।१५१।। अन्न मुं्तीति निवेधात् पूर्वे रक्कोत्पकजीपाधिराशिया। व्यतिरेकालंकार: अथ व्यतिरेक:। व्यायष्टे। यत्रेति । तद्दिपर्यय इति। उपमेयधर्मसोपमानगसत्येनेखर्य: । रिपु- तिमिरमिति। गरद्यशिसरियूटायुन्बिन: प्राचीनपर्वताम्रवसिंग सीन्रमानोर्कि श्रोंडातिलील लोकानन्दित्वरूपामभिल्यां शोभां वहति। योजपति। गमेति।

अत्न यश इति। मत्र घ विशेषान्तरमाह। कचिदिति। काकतीन्द्रेति । थकाकाम्यामद. ककरहिताम्यान्। पूर्वे राज्यसमय इतर्थः । संभवद्वाकयार्थसंयण वापीपमन्बी- रसीकृता। तटुकल्। १ काकतीय: च्ितीय: P. २ विश्वोह्ासिलीला T. १ 'हम्बिन R., T. ४ दुग्वार्ण- मादादरामयात् P. ५ तत्वादक्यो M. ६ विमुद्चतीति R., M. • उपमानघर्गस्मो- पमेयगतव्पेनेत्यर्थ: P. ८ स्वराजधान्यामित्यर्थ: t

अर्थालंकाराः। ४३५

भेदमधानसाधर्म्यसुपमानोपमेययोः। आधिक्यांल्पत्वकथनादू व्यतिरेक: स उच्यते।। गशोप्मानाडुपमेयस्याधिषयेन न्यूनत्वेन वा प्रतिपादनेन मेदमवान

यथा। दिनकृति कष्यैधृतो न राग: शशिनि पेराशिि परं सरोरहाणि।

'अमयत् वस्तुसंबन्धो भवनू वा यत्र कल्पयेत्। उपमाणोपभेवत्वं कथ्यते सा निदर्शना ।।' इवि। शदाहरणं शु 'सूटरमणिपदे घच्चे यो देवं रविमागतम्। ससाई कार्यावियेयीति बोधयन् गृहमेघिन: ॥' इति।' मतर धहवर्सी बचके। 'योधयतिति कारीपोडसिरष्याएपतीविवद् गिरिगृ- हमेबिनो योधनजियालगर्धान् करोतीति रप्समर्थाचरणे जिच: प्रयोगाव संभ- पति पस्तुर्संवन्य:' इति। तवस््सरतबोधनाक्षेपः। सैपा सर्यापि पदार्थकृत्ति:।

एवं शीसण्डलेपेन पॉण्डुरीकरणं विधो: ॥' इति। म पाय पटान्त: । अत्र वाक्ययो: सापेक्षत्याद्। यत्र गिरपेंददापचंडये विम्यनतिविम्यनान: स पटान्त: । यत्र सापेशवाल्यद्वये सोऽसौ निदर्शनेवि महानगयोभेद:। अम्र मालावैभित्रमसपि मषय्यम्। गथ गम्यीपम्यप्रज्ावाद् व्यतिरेक लक्षयति। मेदेति। भेदो बैलशन्यं रध्धानं सांमर्ध्ये गम्यत हसध्याहत व्याचटे। यन्रेति। उदाहरति। दिन- कतीपि : राजोऽयुरागः। पराळ्चि प्रतिकूलानि। अयं तु कुवलमेन भूंमण्डलेन १ परनिपरम् H. २ व्याघडे . १ तत्पाद t ४ पाण्डरी p. ५ इत्यमिप्रेत्य t. १ मूमण्डलेन is dropped in t.

प्रतापरुद्रीये रजापणसमन्विते

कुवलयकमलांडतप्रकाश: :पभवति विश्वशहत् पतापरुद्रः ॥१५२।। अब् रविशशिनोरंसंभवेन सर्वभियंकरत्वेनोपमेयभूतस्य प्रतापरुद्- स्याधिक्यं कुपलयकमलाउतमकाश इति छेपसमुत्यापितो व्यतिरेक:। ऋेषालंकार:। अथ ग्लेपालंकारो निरुप्यते।

शेपोडयं शििष्टत्वं सर्वनाधद्वये नॉन्त्ये।। यत्र केवलप्रछतयो: केवलामकृतयोखे ग्ेप: कथ्यते तम प्रकारवये

शता। विशेषणविशेष्ययोरपि शिष्त्वे शब्दशकिमुल्वनिप्रलज्गात्। के-

कमलया लदम्या घ अर्मेदाध्यवसितै: कुवल्यकमरैराइतप्रकाश इत्युपमानानुप- मेयसाधिक्यंकथनं प्लेपमूलम्। उपमानाटुपमेयसाल्वत्वपसे सइदमानधिरो- हादुदारर नोफज्। भेददयलक्षणं तु सर्वस्वकारानुसारादिति रहखन्। धदी मोदाहरणं तु काव्यप्काशकार: समदूपयत्। समाकारे व्यततिरेक: प्रप- द्म्न तत्रैव दष्टव्य: । 'उपमानायदन्यल व्यविरेक: स एव सः' हृति सहक- णमेच साधीय: । व्यविरेकस्य *लेपगर्भत्वात् तत्प्रसज्ञानन्तरं श्लेपं प्रतिज्ञापूर्णकं छक्षयति। अयेति। यत्न केवलप्कृतयो: केवलाप्रकृतयो: प्रकृताप्रकृतयोम्र शब्दमान्रलाध- कर्यसुक प्रेरि्ष़पदोपनियन्ध: कृतश्रेदिरनेनोपमाव्यवच्छेद:। पयं ेवालंकार:। अग्नाचद्ये केवलप्रकृतम्लेपे केवलाप्रकृतनरेपे पेतर्थः। सर्वत्र नलिदतवं विजेषणेव विशेन्देयु व ्लेप हुतपर्थः। अन्ले उमयभ्रेपे व सर्वत्र निलष्टत्वं किं तु विशेषणे- व्वेदेतर्थः । विशेष्ययोरपि श्लिटत्वे शन्दशाजिमूसध्यनम्रसंगः। तदेतदाह। अनेति। ननूभयसेप एव विशेष्यछिष्टत्वे ध्यनिसंक्ठा नेतरभेददय हलम किं १ 'रसंमवि® P. १ इत्युक्तमिति P.१ यच्लरेपमात्र P. ४ नान्ते B., M. ५R. drops च. ..

सर्यालकाय। चलप्रकृतयो: केवलामळृतयोजैकशन्दगोचरत्वेन नध्वनिशट्ठा। तंत्रार्थ- द्वयप्रॅतिपादने5पस्तुतत्वेन प्रस्तुतत्येन पा वैपम्यामावादभिधेव समर्था। प्रस्तुतापस्तुतविषये तु यमिभाया: प्रस्ततैकपरतज्मपाद्पस्तुवार्थप- तिपसिव्धशानव्यापरायचैव। तथा चोक काव्यपकाशे। 'अनेकार्थसय शब्दस्य वाचरत्वे नियनिते। संयोगी थैरवाज्यार्थपीछद् व्यापृतिरंशनम् ।।' इवि। तदेव निंधा गेप:।

नियामकमत शाह। केवलप्रकृतयोरिति। शांधमेद्हूये विशेष्ययोरपि म्लिट््रवे अर्थट्वयस मन्दुवत्याविशेपादमस्तुतत्वाविशेषाद्वा अभिधाया भकुण्डिदसं रिस्वाद् मस्तुदापस्ुचौ ह्ावप्यमो पाच्यावेव । गवो मापंगेदहपे ध्यपिनिदेवि भादा। रगपण्पेपे कर्म प्यणेश्यकाल इलाकारणापामाइ, 1. मस्युतामयत पिपये स्यिवि। मैकरनादिक मण्यावार्थ एवाभियां: नियण्कतति. गामलुसायें। गवखस ग्र. वाय्मतमितति भाव:। बतु मा भूद् वाच्मतवं म्यट्ण्यतवं तु. कुसो सभ्यते इलत भाह। गमस्तुतेति। अर्थान्तरस व्वसनैकन्ीपारविषयत्चे वृद्धर्स- मतिमाह। अनेक इति। अनेकार्थलायादिशम्दल संयोगाथै: 'संयोगो विप्रयों- गय-'इतादि याज्यपदीयो कर्थनिलायकैर्योचयते नियन्न्रिते मेंतुतपरस्बेन नियमिते सति भवाष्माभबीकृदर्धान्तरप्रतीतिन्द् व्यापृतिरअनं म्यंअंनव्यापार हतर्थ: । सदेपमिति। मकताप्रकतो भयगतस्येनेलर्थ: 1 अयं वं ्लेप: प्रकारा- न्तरेणपि ग्िपिय:। सपा हिं सतुकाउन्यामेन संगज्पद्: शन्दभलेव: । एकना-

१ ेंकार्थखण्ड R. २ गोपरत्वे दु न R., T. १ अवषणT. ४ प्रविपादनेन । . ६ निविष: T'., M. ६ तत्वाविधेषाच्च अमिधाया t. 'व्यापारत्यात् t. ८ प्रक्रता प्रफुसी t. ९ प्ररारणार्थम् :. १० व्यापरिवाभिवयत्वे t. ११ प्रकृतt.

प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्विते

राजः पूजाविर्षि धत्ते सकलोमाधवेतिथि:। ... . नीळकण्ठपोलापाड्डे स्फुरदृन्जमणित्विथि॥ १५३। अत्र पूजाविषयतया हरिहरयो: माकरणिकत्वम्।

सरश: काफतीन्द्रोऽर्यं महाक्ुलमहीभृताम्।

मत्र महाकुलानां हरिशनय्रप्रभुतीनां कुलपर्वतानां पोपमानत्येनामा- करणिकत्वम्। पाकरणिकामाकरणिकयोर्यया।

वद्वियेकस्तु सत्रैव मष्टव्य: । केवलप्रकृतिभ्लेपमुदाहरति। राज इंति। नीउक- पठकलापाडे मनूरपिष्चिटे स्फुरंन्ती सन्यमणे: कौस्तुमख स्दिद् वस्म तक्िन . माधवे सफररिमि: प्रतिपदादि: रा: पूजाविधि धथे। नीर: कण्ठो यसासौ नीटकण्ठ। कका: पोउस पतीति कलापनन्द्रोऽड़: शेसरो यस स तयोक:। रभयोपिरेपनसनास: तखिन् ककुरन्दी भव्जमणेश्रन्ट्रकान्तस लिखिय लिए वस्य रजिनुनायने सकलातिथि: पूजाविधिं घच्ते। 'तदामाजियपोईयो:' इसमर:। सर्वव्यपि तिथिचु हरिहरौ पूजनीगानित्वर्थ:। सफलोमायनेतिि-

संभवं दषवण: केवलामक्तमफेपमुदाहरति। सरश इति। दिरसा गृह्दीतो गौरवेज स्वीकृतः सम्मार्ग: साधुमागो येवां ते तथोकाः । र्करन्त्ः कटकानामलंकारार्णां संपदो देर्षां से तथोचा:। उभयोर्विशोपणसमास: । महत् कुछं येषां ते महाकुलाः। वे य वे महीणुवो राजानो हरिभ्न्द्वादय: पर्वताक्ष। शिरोभि: शिसरैर्गृंदीतः सन्मार्गी नकषत्रमार्गी ये्षा ते तथोकाः । स्फुरन्य: सानुसंपदो येवां देपां महर्वा कुज्महीगुर्ता कुरपर्पतानां च सररा:।

१ माधवो P. १ 'कलापान्ते P., कळापादे Mg.

पर्थालंकाय:।

विजितारिपुये मूर्ती विलसत्सर्वमकलः । राजमोलि: प्रतापाइस्त्रो रुद्र इव सितः ॥१५५ ।

परिकरालंकार:। विशेषणमूळपैचित्र्यमूलत्वात् परिकर उच्यते।

सन्नाभिभायविदुपामसौ परिकरो मतः। यत्र विशेषणानि सामिमायाणि निंबव्यन्ते स परिकरालंकार। यथा।

स्त्वर कुपतुरप सैन्पमदतो मानैकवित्तस्य थ।. संयो खनरेन्यणायकचसूनाथेन केनाप्यधि- शित्स्याचरितानि लेवणपतेर्जानाति सा गौतमी ॥१५६॥ रत राज इलेवमादिपिशेषणान्ध निम्यायगर्माणि।

उमयन्ेषमुदाहरति। विजितेदि। मिजितारिपुरो निर्णितमशुनगरशिपुर्ा म्कम मूचीं विकसन्ति सर्वाणि मस्कानि विलसन्वी सर्वमस्रका पार्यती य पस्प सः।राजगौली राजलेशननमरेलरथ। मत्र रहमतापसमोमिजेज्य- यो: पृथगुपादानमत समयररेप:। संगसिपूर्वक परिकर स्रपति। विशेषणेति । अभिमायगर्मा व्यटूग्यगर्भा ।

गदाहरती। राज हुधि। राहो न तु मस्व वस्यचिद्। पायषवंत्रपाभिंयमणे. मेहा्युपीकस न प्टेच्टल। प्रस्मातशपसिमोडनेकश विडिक्परामस न

उु यना कर्पपित् माणपराममल । सेयणपते: केनाप्यन्ध्रपसूपतिना सधिकितसन

१ ० वैभित्यात् R. २ P, drops निषण्यन्ते. १ न्युव्ास' T'. M.

प्रतापल्द्रीये रंज्ापगसमन्यिते

आसेपालंफार:। अथाक्षेपालंकार। विशेषबोधायोकस्य वश्यमाणस्य वा भवेद्। निषेधाभासकयनमाक्षेप: स.उदाहतः ॥। यत्र विशेषप्रतिपत्यर्थमुक्तवश्यमाणयो: आकरणिकयोनिषेधामास: कथ्यते स ओदेप:। उकतविषये वस्तु वा कथन वा निषिंध्यते। वश्य- माणविषये कथनमेव निषिध्यते। तमापि सामान्यरूपेज प्ेतिका विशे- परूपेण निषेध:। पंशोकावंशान्तरस्य वा निषेष: । एवं चतुर्विधो- ज्यमाशेप:। कमेणेपामुदाहरणानि। नरेन्द्रेमौले न वय तेव संदेशहारिणः । जगत्कुटुम्पिन: कथ्विच शत्रुरिति कथ्यते॥१५७॥ अत्र राज़सन्विविगदकारिणायुकी न वर्य संदेशहारिण इति वच्तु- निषेध:। स चानुपपदमान: संधिषियहकालोचितकेतववचनपरिहारेण तत्वपादित्वे पर्यवसित:। सर्वजगतूपाळकस्य तव शय्ुभावेन नालोक- नीया राजानः कि तु भृत्यरूपेण संरक्षणीया इलेपमादिविशेषमा- सिपति।

गम्यत्वम्रस्तावात् परिकरानन्तरं विशेषगम्यत्वाधवमाक्षेर्प लक्षनवि । विशे- पेति। यन्रोकल वकष्यमाणस या भाकरणिकत्ेन विभातुनिषत्य शत एव निमेचानईस वो निषेमो विशेषयोपार्थमगिवीममान: सजामाती नपति स थाजेन इलर्न:। सत्य पतुर्था विभागमाइ। उकविषय इलादिना। रनोजमस्तुनियय- निषेबयुदाररी। नरेन्द्रेति। मजातरात्रो: किमरये संधिभिमहकारिण छृवि भाद:। मस्तुनिषेवं योजयति। अदेति। सत्तकं विशेषमाह । स पेजि। संदेशदारितु सम्यनिषेदोऽनुपपयनान: सजजादीदा राजागो भूलरूपेज भरणीया

१ आक्षेपालंकार: T. २ P. drops प्रतिज्ञा विशेषरूपेण निषेध: १ कमेण पपा R. ४ मोलेर्न P. ५ राजसंदेश' T. ६ यादित्वपर्य० M. पर्यवस्पितः T.

सर्थालंकारा:। कयननिषेधो यथा। घयमशरणा इत्येदोकि: कर्थ घटते जगत्- वितयशरणे घायस्वासमानिति स्फुटमन्ता। सकलजनतारक्षादक्षे त्वयि प्रणता इति निभुवजनमस्कार्ये सिद्ध प्रतापमहीपते ॥ १५८॥

रिपालनीयत्वादिविशेष: प्रतीयते। वक्ष्यमाणविपये सामान्यं पतिज्ञाय कथननिषेधो यथा। विश्ञापयायस्ते किच्तित् काकतीयकुंलोदह। विज्ञाप्यते किमथवा सर्वके रक्षके त्वयि॥१५९॥ विशापयाम इति सामान्यं प्रतिश्ञाय कथननिषेधामासात् सर्वथा वर्यं रक्षणीया इति विशेष आक्षिप्यते। अंशोक्कावंशान्तरस्य निषेधो यथा। पतापरद्र: स्वयमिद्धतेजा दैवं च तद्दिकमदत्तहस्तम्।

कथननिषेधुदाहरति। वयमिति। सर्वेपां नाथे रक्षके नमस्कार्ये च स्वयि दीप्य- माने सर्वान्तर्भूतानामसाकमशरणास्ायसव प्रणता इत्यादीनि वचनानि व्यर्था- नीत्यर्थ: । योजयति। अन्ेति । वयमशरणा इत्येवमाद्युकिभि: यः कथननिये- धखआदाभासरूपाद्विपयप्रवृत्या निषेधसय परोहाभावादाभासत्वमिति भाव:। .वद्यमागविपये सामान्यं प्रतिज्ञाय विशेषनिषेधमुदाहरति। विश्ञापयाम इति। अम् प्रथमार्षे सामान्येन प्रतिश्ञा यत् द्वितीयार्षे वयं रक्षणीया इवि विशेषशोधार्ये विशेषकथननिषेधादाक्षेप:। : अंशोकार्वश्ान्तरनिषेयसुदाहरति । भ्रतापेवि । दद्तेजा: समृद्धप्रताप:। १ इत्याद्युक्तिकथन R. २ दवश्यपरि° R. ३ परिपालकंत्वादि° P. ४ सामान्य- प्रतिज्ञया विशेषनिषेधो यथा R. ५ कुलोद्रव R; 'महीपते M5- ई अत्र विज्ञापयाम R. कथनसामान्यप्रतिश्ञया R. 56

प्रतापरुद्रीये रसापणसमरन्विते

यूर्यं च तूलोपमसारभाज: स्तदुक्कमेवं यदि वा किमुक्तैः ॥१६० ॥ अन्न प्रतापरुद्रो महीयान् यूयमल्पा इत्यंशोक्या यदि वा किमु- कैरित्यंशान्तरनिषेधाभासेन सर्वथा प्रणामैः प्रसादनीयोऽयं न तु प्रातिपक्ष्यमवलम्बनीयं युष्माभिरिति शत्ुसीवचनमङ्ग्या विशेष आक्षिप्यते। सैमानार्थतयाSनिष्टविध्याभासोऽप्याक्षेप इसम्युपगम्यते। यथा चेष्टनिपेवस्यानुपपद्यमान याभासत्वं तथानिष्टविधेरप्यपप- धयमानतयाभासत्वम्। यथा। नाथ प्तापरुदस्य सेवां त्यजसि चेत्यज। अरण्यगृहमेषिन्या रीतिरभ्यस्यते मया ॥१६१॥ अघ्नानिष्टभूत भतापरुद्रसेवात्यजनं तद्विपुकामिन्या विधीयते। सँ विधिरचपपद्यमान आभाले पर्यवस्यति। अरण्यगृहमेधिन्या रीतिरम्य- स्यत इत्यनेन विध्याभास एव उपवृंहितः । व्याजस्तुत्यलंकार:। अथ गम्यप्रस्तावाद् व्याजस्तुतिरुच्यते।

दुचहखमनुकूलम्। तूलोपमसारभाजो निःसारा इत्यर्थः। तदेवं युक्कमिलंशोच्या कियुफैरिलंशान्तरनिपेध: । तस् व्यकूग्यं विशेषसाह। सर्वथेति। आक्षेपान्तरजुपक्षिपति । समानेति । समानार्थतया समानन्यायतयेत्यर्थः । वदेवाइ। यथा चेति। अनुपपत्तिवशादिष्टनिषेधसेवानिष्टविधेरप्याभासरवा-

अन्नेति। दाक्षेपत्वमिति भावः। उदाहरति। नाथेति । अनिष्टविध्याभासं योजयति ।

1 अथ गम्यत्वप्रसावाद्वाच्याभासत्वप्रसज्गेनाक्षेपानन्तरं व्याजस्तुति लक्षयति।

"१ T. omits तु. २ प्रातिपक्ष्येणावलम्वनीयः P., R. ३ समर्थतया B. ४ इत्युप- गम्यते P. ५ तमानिष्ट° M. ६ प्रतापछ्द्रपादसेवा M .; प्रतापरद्रस्य पादसेवा" T.स प विघि° T'.

अर्थालेकाराः ४४२

निन्दया वाच्यया यत्र स्तुंतिरेवावगम्यते। स्तुला वा गम्यते निन्दा व्याजस्तुतिरसौ मता॥ यत निन्दाकथनगुखेन स्तुंतिर्गम्यते एका सा। यत्र स्तुतिमुखेत निन्दा गम्पते सा.द्वितीया व्याजस्तुतिः। कमेण यथा। फाकतीयविभो: कीर्च्या कि वाद धवलीकृतम्। यत्तंदीयारियक्रेषु वश्यते कालिमा महान् ॥ १६२।। स्तुसा निन्दा यथा। प्रतापस्द्रनृपतेरहो साहसिका द्विपः। यद्विरान्त्युद्धीन शैलानारोद्दन्ति समन्ततः ॥१६३॥ अप्रस्तुतप्रशंसालंकार:। अथ गम्यत्वप्रस्तावादपस्तुतपशंसोच्यते। अमस्तुतस्य कथनात् मस्तुतं यत्र गम्यते। अमस्तुतमशंसेयं सारूप्यादिनियन्त्रिता ॥। यत्र सारुप्येण सामान्यविशेषभावेन कार्यकारणमावेन वोपरस्तुतक- थनात् प्रस्तुतप्रतीतिस्तनाप्रस्तुतपरशंसा। अप्रस्तुताव् प्रस्तुतपरंतीति- निन्दयेति। यत्र निन्दया स्तुत्या वा वाच्यया प्रमाणान्तरवाधितरवरूपया यथा- कमं स्तुतिनिन्दावग्यते सा व्याजेन व्याजरूपा वा स्तुतिरिति द्विविधाप्यन्वर्था ध्याजस्तुतिरिलर्यः । काकतीयेति। विशेषनिषेधे शेपाम्यनुज्ञानमिति न्यायेना- सयकव्यतिरिकं विश्वं कीर्त्या धवलीकृतमिति निन्दुया स्तुतिर्गम्यते।: पतापेति। अत्र शत्रूणां साहसप्रशंसया भीरतवं व्यज्यते।

मम्स्तुतत्वादेव न कथनीयं तथापि प्रस्तुतार्थप्रतीत्यर्थतवादविरोधः । तम्र गम्या- गम्ययो: प्रस्तुताप्स्तुतयोर्नियामकं संबन्धनाह। सारूप्येति। आादिगहणाद् सामान्यविशेपभाव: कार्यकारणभावय्य गम्पते। तेपाभेवार्थान्तरंग्रंतीतिहेतुत्वात् तेन सामान्यं विशेष: कार्य कारणं सरूपं च प्रस्तुतं स्वस्तप्रतियोगिनोऽगस्तुतस १ R. and M. drop छ्ा. २ निन्दाप्रतीति: सा M. १ कीर्त्याम् P. ४ सारुप्यादेः र्नियन्त्रिता R. ५ था M. ६ 'प्रतीतेः स्मा P. "गृद्यते t.

४४४ प्रतापरुद्रीये रसापणसमन्यिते रित्यनेन समासोक्तेर्व्यावृत्तिः । न च कार्यात् कारणप्रतीतावछमाना- विर्भावशङ्का। अनुमानालंकारे प्रत्याय्यप्रत्यायकयोई्वयोरपि प्रांकरण- कत्वाभ्युपगमात्। अनेन पर्यायोक्तस्य व्यावृत्तिरपि। न चायं ध्वनिः। प्रतीयमानस्य वाच्यसिद्ध चंज्गत्वात्। तघ् सारुप्येण यथा। आशासु प्रशमितवासनोदयेभ्य: कि लव्घं भ्रमरगणैर्जरत्तरुभ्यः । पुन्नागो नवनवसौरभप्रसूनै- रामोदं दिशति निवासमारभध्वम्॥१६४॥ अत्र भ्रमरवृत्तान्तेनाप्रस्तुतेन सर्वानसंपूर्ण विभवार्बुर्वीश्वरान् विह्याय संकलगुणपरिपूर्ण: सर्वजनानन्दी प्तापरद्र एक एव सर्वेपां विदुषां सेव्य इति प्रस्तुतं प्रतीयते। सामान्याद्विशेषमँतीतिर्यथा।

कथनाव् प्रतीयत इति पञ्ञाग्रस्तुतप्रशंसाभेदाः । न धेयं समासोकिः । तद्वि- पर्ययेण प्रवृत्तेरिताह। अप्रस्तुतादिति। कार्यात् कारणप्रतीतिभेदरानुमा- नेडन्तर्भावं वारयति। न चेति। शत एव पर्यायोक्व्यावृत्तिरपीलाह। अनेनेति। तत्राप्युभयो: प्रकृतत्वादिति भावः । व्यङूग्यमत्रालंकार्यमत आह। न चेति। तत्र हेतुमाह। मतीयमानस्येति। वाच्यसिद्ध यङ्गत्वादप्रस्तुतस्य वाच्यत्वमेवा- युक्कमिति कृत्वा प्रस्तुतं प्रतीयमानं तत्साधनत्वेनोपकरोतीति वाच्यसिद्धयङ्ध नाम गुणीभूतव्यक्ूग्यं न प्रधानमतो न ध्वनिरिति भावः। तन्न सारुप्येणो- दाहरति। आशास्तिरिति। प्रशमितवासनोद्येम्यो निवर्तततपरिमलप्रचारेम्यो जरचरम्यो जीर्णवृक्षेभ्यः । अन्रापस्तुतत्नमरवृत्तान्तेन प्रस्तुतप्रतापरुव्रवृत्तान्तः सारुप्येण म्रतीयते। सांधर्म्येणेदमुदाहरणम्। वैधर्म्यादिनियन्धनास्त्वन्यतो दष्टव्या:।

१ P. drops दृयो :. २ प्राकरिणकोपगमात् P. १ पर्यायोकेरव्यावृत्ति° M. ४ °तुर्वी, पराम् M. ५ सर्वगुण R. ६. प्रतापरुद्र पव सेव्य B.प्रतिपत्तिर्यपा P.

अर्थालंकारा:।

यशसिनी पद्मभवस्य सृष्टि- रत्पादयित्री नृपशेखराणाम्।

जातविरान्मन्यमलोक पप: ॥१६५॥ अन्न प्रतापरुदवस्य गुणमददत्वे प्रस्तुते सामान्यमभिहितम्। विशेषाद सामान्यमती तिर्यथा। दहुंगणा वि ण पेक्जइ ण भणइ वेत्तुं सेफोऊहला वि। पैरिसासआा वि मे प्पसइ पणिआए कीरिसी सिंट्ठी ॥ १६६॥ अत्र सु्धानां संगधे महती लज्ोति सामान्ये प्रस्तुते विशेषोडमिहित:। कार्याद कारणमतीतिर्यया। गाया इवार्णवा जाता नीचा इव महाद्रय:। महीमवतरत्यसिन् कायतीयकुलेश्वरे॥। १६७ ।। मगार्जवादीनां गावत्वादिभि: कार्यगूतैरप्रख्तुतैः फारणमूर्तं प्रतापरुद्र- गाम्भीर्वादि पतीयते।

यशखिनीति। अन्नाप्रस्तुतराजसामान्यवृत्तान्तवर्णनया प्रस्तुतराजविशेषप्र-

वहुमणावीति। अंत्र दर्शनाधुस्कण्ठायामप्यदर्शनादीनामप्रस्तुतानां लज्बा- विशेषाणामुचया प्रस्तुतलजासामान्यप्रतीतिः । छजाकार्याणां लज्जात्वमौपचा- रिकस्। गाधा इति। मश्राप्रस्तुतार्णवगाधादिकार्यवर्णनया प्रस्तुतप्रतापरुद्रगाम्भीर्य- प्रदीतिः । obET छाया। 1 दषुमना अपि न पश्यति न भणति वछु सकुलूहलापि। स्पर्शापयापि न स्पृपति वनिताया: कीदृशी सृषिः।। १ नृपशेरराणि R .; नृपसेजरस्प P. १ प्रतिपत्तिर्यथा P. ३ प्रक्खइ P. ४ वकठुम् M. ५ सदोग्छ्ा वि M. ६ णस्सूसभा विण छीवड M. · णा च्छिवइ P. ८ सिट्धि P. ९ फुलोइदे M5 १० Before this t. has द्रभ्ुमना अपि &C.

४४६ प्रतापरुंद्रीये रतापणसमन्विते

कारणाद् कार्यपतीतिर्यथा। प्रतापरुद्रनृपतेर्घरित्रीकल्पशाखिनः । जाता मयि ृपादृष्टिः किं वा विस्यसे सखे ॥ १६८॥ अत्र कथमीद्दशविभवभाजनमधुना भवसीति कार्य पृच्छते सिस्म- याय सुदृदे कारणमूता प्रतापरुद्रक्टपादृट्टिरभिहिता। वाच्यसंभवासंभवोभयरूपतया यथासंभवं भेदा: खर्यं द्रष्टव्या: । पर्यायोकालंकार:। गम्यत्वप्रस्तावात् पर्यायोक्तसुच्यते। कारणं गम्यते यत्र पस्तुतात कार्यवर्णनात्। मस्तुतत्वेन संबद्धं तत् पर्यायोक्तसुच्यते॥ यत्र प्रस्तुतस्यैव कार्यस्य वर्णनात् प्रस्तुतमेव कारणं गम्यसे तत् पर्यायोकम्। यथा। प्रतिभूपालशुद्धान्तदीर्घिकास्वाजिघूसराः। प्रक्षालयन्ति गात्राणि काकतीयचमूचराः॥१६९। अत्न रिपुनगरीदीर्घिकावारिविहारेण प्रंतापरुद्रचम्चरक्षर्चृकेन कार्य- भूतेन समरप्रारम्भ एव स्वपुराणि विहाय पलायिता: प्तिनृपा इति कारणं प्रतीयते। प्रतापेति। अत्राप्रस्तुतकारणवर्णनात् प्रस्तुतकार्यप्रतीति योजयति। अन्नेति। अग्र वाच्यस्य संभवादयुपाधिवशाद् भेदान्तराणि खवयमूहनीयानीला। वाच्येति। वाच्यस्य संभवे प्राचीनान्येवोदाहरणानि। असंभवे तु 'कत्त्वं भो: कथयामि दैवहृतकं मां विद्धि शाखोटकम्-' इत्यादावचेवनेन सह प्रओोत- रिकानुपपद्नेति वाच्यस्यासंभवः । एवमन्यदप्युदाहार्यम्। कारणगन्यत्वप्रस्तावात् पर्यायोक्तं लक्षयति। कारणमिति। प्रस्तुंतमिखेत- दप्रस्तुतप्रशंसाव्यवच्छेदार्थम्। पर्यायेण कार्यादिद्वारा प्रतीयमानस्य कारणख वर्णनं पर्यायोककमित्यर्थः। उदाहरति। प्रतिभूपालेति। शुद्धान्तदीर्थिकारन्त :- पुरकीडपुष्करिणीपु। अत्र प्रस्तुतकार्यकथनात् प्रस्तुतसपैद कारणर प्रतीर्ति योजयति। अन्नेति! १ प्रतापरुद्रस्य धमू Ms. २ प्रारम्भणव M5. १ पुराणि for स्वपुराणि P.

अर्थालंकारा: ४४७

प्रतीपालंकार। अथ प्रेतीपम्। आक्षेप उपमानस्य कैमर्थक्येन कथ्यते। यैद्रोपमेयभावः स्याद तत्मतीपमुदाहृतम् ॥ यश्नोपयेयस्य लोकोत्तरत्वादुपमानाक्षेपः क्रियते तदेकं प्रतीपम्। यघोपभेयरयोपमानत्वं कल्प्यते तद् द्वितीयम्। आघयं यथा। फीर्तौ प्रतापरुद्स्य विलसन्त्यां दिगन्तरे। किमर्थमुद्यत्येष निर्लखः शशलाञ्छनः॥१७०॥ द्वितीयं यथा। काकतीयकुले लक्ष्मीपतिरेष न संशयः। सनेन कथमल्पड्वैः सुमेरुरुपमीयते ॥१७१॥ अनुमानालंकार:। अथ तर्कन्यायमूलालंकारा: कैथ्यन्ते। साध्यसाधननिर्देशस्त्वनुमानसुदीर्यते।

स्फुटप्रतीयमानानन्तरमस्फुटप्रतीयमानं प्रतीपालंकारं लक्षयति । आक्षेप इति। उपमेयेनैयोपमानकार्ये सिद्धे किमर्थसुपमानमित्याक्षेप: एकं प्रतीपम्। यन्न सिद्धोपमानरय निकर्पार्थसुपमेयत्वकुसिस्तद् द्वितीयम्। उभयग्राप्युपमेयस्यो- पमानप्रातिकूल्यात् प्रतीपव्यपदेशः । कीर्सताविति। अ्त्र कीतेरेव चन्द्रमारो- द्वइनाद् प्यर्पशन्द हरर्थ:। काकतीयेति। अन्रोपमानतवेन प्रसिद्धस्य सुमेरोर्निकर्षार्थसुपमेयत्वं कल्पि- तमू। काकतीन्द्ररयोपमानरवे विवक्षा प्रयोजिका। अभानुमानाय्यलंकारवर्गमधिकरोति। अथेति। तत्रापि प्राधान्याद्रनुमानः मादौ एक्यति। साध्येति। व्यापकस्य धर्मिण्वयोगव्यवच्छेद: साध्यम्। पक्- १ प्रतीप: M. २ कैमुव्यक्येऽपि कथ्पते M .; कैमर्थ्याय्यदि P., M. १ उपमेयोत्कर्षतो वास्योपमेयत्वकम्पनात् P .; यद्ोपमेयस्याद्यत्व तव्प्रतीपमुदाहतम् T'.,४ निरुप्पन्ते T.

४४८ प्रतापरुद्रीये रत्ापणसमन्विते

रूपकहेतुत्वेन तर्कानुमानवैळक्षण्यम्। यथा। रजोघूम: सेनाव्यतिकरमवो यत् प्रसरति स्फुलिय्ा इश्यन्ते भंटघटितकौदेयकभुवः। ततो मन्ये यात्राशुचिसमयजो रुद्रनृपते: प्रभूत: कोपाशिर्दहति रिपुभूपालनेगरी: ॥। १७२ ।।

अथ फाव्यलिङ्गम्। हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्। यत्र हेतुर्वाक्यगतत्वेन पद्गतत्वेन वा प्रतिपाद्यते तेत् काव्यलिग्म्। यथा। प्रतापरुद इत्येया कापि पञ्चाक्षरी शुभा। दृदिसां विद्रतो भूपा वशीकुर्वन्ति संपद:।।१७३।। अत्र वाक्यार्थगतो हेतु:।

धर्मत्वं सपक्षे सखं विपक्षाद् व्यावृत्तिरितेतद्रूपन्रयसहितो हेतु: साधनम्। यत्र साध्यप्रतीतये साध्यं निर्दिश्यते सोऽनुमानालंकार हत्यर्थ:। तर्कानुमान- वैलक्षण्यं दर्शयति। रूपकहेतुकत्वेनेति । उदाहरति । रजोघूम इति। यात्रैव शुचिसमय आपाढमासो ग्रीष्म इत्यर्थः। अत्र क्रोधान साध्ये रजोधूम: खङ्गभुवः स्फुलज्श्र लिङ्गम्। सर्वसंप्रतिपद्ञा रूपन्रयसम्पद्योर्धमाइयो रूपक- गर्भत्वादजुमानालंकारत्वम्। अनुमानप्रस्गादनन्तरं काव्यलिज्जमाह। हेतोरिति। नाक्यार्थहेतुकं विशेषण- गत्या पदार्थहेतुकं वा काव्यलिगं द्विविधमित्यर्थः । काव्यग्रहणं तर्कवैठक्षण्यार्थन्। तेन व्याहिपक्षधर्मताद्यो न क्रियन्त इति रुचक:। मत एवानुमानादस वैपम्यमिति लम्यते। प्रतापेति। अत्र संपद्वशीकरणे वाक्यार्थे प्रतापरुत्र- पञ्ञाक्षरीप्राशस्तलक्षणो वाक्यार्थो हेतु:। १ हेतुकत्वेन R. २ मवोडयं प्रस° P. १ करकलितकौदे M. ४ नगरीम् M. ५ तन R. ६ सन्ततम् Mr ७ संप्रतिपनरुपत्रय" t.

सेथालंकाराः।

पदार्थगतो यथा। म्लानापि भूभृतां माललिपिरच्छुसिता पुनः।

अन्र पूर्व परिम्लानाया भूपाललिपे: पुनरुच्दवाले प्रतापरद्नरेन्द्रचर- णनखचन्द्रिकासेचनं हेतुः। तस्य विशेषणगतत्यातूं पदार्थगतत्वोकि:।

अधार्थान्तरन्यास:। कार्यकारणसामान्यविशेषाणा परस्परम्। संमर्थनं यत्र सोडर्थान्तरन्यास उदाहृतः ॥ यश कार्यकारणभावेन सामान्यविशेषभावेन या प्रकृतसमर्थन क्रियते

म्लानेति। थत्र शत्रुभूपालभाललिये: पुनरुच्छ्वासे नरेन्द्रनखज्योत्स्नायृतो- द्षितत्वपदार्थों हेतु: ।. यत्र नखज्योत््नामृतोक्षितत्यादिति स्वतलादिशिरंस्कतया पदार्थस्य हेतुर्वेजोपादाने वाक्यार्थहेतुके हेतुत्वप्रतिपाद्कयच्छन्दादिप्रयोगे चं मालंकार:। तथाहेतुहेतुमन्नावस लौफिकत्वेन विच्छित्तिविशेपाभावाद। यत्र सूपासख हेतुएवं यथोदाहते' बिपये सन्र न कब्रिद्विरोध इति सर्वसरहखम्। सदेतन्मनसि निघायाह। तस्य विशेषणगतत्दात् पदार्थगतत्वोकिरिति। कचित्काव्यलगिसाम्यात्, तदनन्तरमर्थान्तरण्वासं लक्षयति । कार्येति। व्याचट्टे। यम्चेति। प्रक्टतसमर्थनमिति। समर्थनाहत्वेनाभिह्टितस प्रक्कतसय यत् समर्थनझुंपपादनं न त्वपूर्वत्येन प्रतीतिरितयनुमानव्यवच्छेद:। समर्थ्यसमर्थक- भावे संमानेऽपि ताटस्थ्येन हेतुत्वात् काव्यलिगाद भेद:। नजु साटस्थ्येन हेतुरवं सामान्यविशेषभाव एव ने तु कार्यकारणभावे। अंतसतम्र का गतिरिति चेतू रश -: पान्तरमस्तु यथायोगमन्यत्र वान्तर्भवत्विति समाधेयम्। तटुकं चक्रपर्तिना।

१ म्लाना भह्ीभृताम् Ms- २ मृताद्िता R. ३ नखज्योत्सना' T'. ४ 'सेवना M. EI ५ विशेषणयोग्यत्वात् R. १ पदार्थगतत्वम् P. ७ मुपादानं t. ८ p. drops न' ब् कार्यकारणभावे. 57

४५ प्रतापरद्धीये रसापणसमन्धिते . कार्यकारणभावेन यथा। भूपा: प्रतापरुदस्य नता मवत नोननताः। उन्नतान नमयत्येष नतानुभ्नमयत्यसौ॥ १७५॥ अन्न फलरूपेणौन्नत्येन नम्नत्वकारणं समर्थितम्.। सामान्याद्विशेपसमर्थनं यथा। उद्धेजिता रुद्रनरेश्वरस्य रणापदानै: प्रतिपक्षभूपाः। विद्रत्यमी चित्रमचेतनेभ्यो भीतस्य सर्वे भयकारि ननम् ॥१७६॥ अन्न भीतस्य सर्वे भयकारीति सामान्यमचेतनेभ्यो रिधुंगूपा विभ्य- तीति विशेषं समर्थयति। विशेपात् सामान्यसमर्थनं यथा। दुष्टोऽपि महतां संगाद्भ्रवत्येव हि सखनः । प्रतापरु्द्रमभ्येत्य कलि: कृतयुगायते॥ १७७॥ अत प्रतापरुद्रसंगतिमहित्ता कलि: कृतयुगसदृश इति विशेषेण सामान्यसमर्थनम्। 'अग्रतीतप्रतीतौ स्यादनुमानव्यवस्थितिः । पदार्थाद्ाथ वाक्यार्ाशिर्देशे सति हेतुतः । समर्थनं प्रतीतसय काव्यलि्दयं मतन्। भवेदर्थान्तरन्यासस्ताटस्थ्ये हेतुभावतः । कार्यकारणभावे तु वस्योकं लक्षणान्तरम् ।।' इति। उदाहरति। भूपा इति। कार्येण कारणसमर्थनं योजयति। अन्नेति। उद्धेजिता इति। रणैरेवापदानैरद्भुतकर्मभिः । सामान्येन विशेषः समर्थ्यत इलाइ। अन्न भीतस्येति। .. दुष्टोऽपीति। भन्न विशेपेण सामान्यसमर्थनं योजयति। अन्न प्रतापेति १ नुन्नमयत्यपि P. २ रिपुभूपाला M ..

अर्थालंकारा:। ४५

कार्यकारणभावेऽि कारणात् फार्यसमर्थनं काव्यलिद्केउन्तर्भूतमिति तच्योकम्। अतः प्रकारघ्नयमर्थान्तरन्यासस्य। तर्कन्यायमूलालंकारानन्तरं वाल्यन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते। यथासंख्यालंकार:। उद्दिष्टानां पदार्थानां पूर्वे पश्चाद्यथाक्रमम्। अनूददेशो भवेदन्र तघथासंख्यमिष्यते। यत् येन कमेणोदिष्टाः पदार्यास्तेनैव क्रमेणानदिश्यन्ते तत्र यथा- संख्यालंकारः। यथा।

मता परुद्रे समवेक्ष्य धाता। अम्मोनिधिप्वद्विषु दिग्गजेपु वरहिटिं प्रयासैकफलामर्मस्त ॥१७८॥ अर्थापत्यलंकार:। अथार्थापत्तिः।

कारणेन कार्यसमर्थनं काव्यलिकेSन्तर्भूतरवाओोदाइतमिाइ। कार्येति। वैध- भ्याश्रयणे पह भेदा मष्टव्या: । सर्कपरिछच्चबुद्धेरेव मीमांसायामधिकारात तन्मूलानन्तरमेतन्मूछानां प्रस्ाद इलाह । सर्फेति । यथासंस्यं लक्षयति। उद्दिष्टानाभिति 1.पूर्व निर्दिट्टा उदिशा:। पम्राभिर्वकोऽनूदेशः । तेनात्र पूर्वपश्रात्पदे स्फुटार्ये। ष्याचटे। यन्ेति। आछोपादी नामशेरहं देव यज्णयेतयाध्यजुमन्त्रणमन्त्रवचश्रोद्दिष्टकमेणानू- देषः स यचासंस्यारलकार इत्पर्थः । गाम्भीर्यमिति। समुद्रादिभ्योऽधिकमस्य गाम्भीर्यादिकमिति भावः ।

मिति केचिव।

१ मुभ्यते.

प्रतापरुद्रीये रलापणससन्विते एकस्य वस्तुनो भावादत्र वेस्त्वन्यदाप्रतेव। कैमुसन्यायतः सा स्यादर्थापत्तिरलंक्रिया।। यत फस्यचिदर्थस्य निष्पत्तौ तत्समानन्यायात् कैसुत्येनार्थान्तर- मापतति सोऽर्थापत्तिरलंकारः । न चाघानुमानशङ्खा। केशुत्यन्याय- संबन्यरूपत्वान्। यथा।

जगत्याँ क्रामन्नप्यजनि विधुरः सेवणपतिः। मनाकू कोघोदश्चत्युकुटिकुटिले रुद्रनृपतौ नृपाणामन्येवां विफलिवरुषां कैव गणना ।। १७१।। अपि च।

पैलोक्यसारोडपि सुवर्णराल: प्रतापरुद्रेण नृपेण तुल्यम्। तुलां समारोडुयपूर्ण एव महीभृतां का गणनेतरेषाम् ॥१८० ॥

वाक्यविदामर्थापचिश न्याय छूति कृत्या संमत्यर्थापतिं लक्षयति। पुढसेवि। यत्रकस्य वस्तुनः कस्यचिदर्थस्य भावाध्िप्पत्तेः । किसुतैव फैसत्यम। चातुर्ई णर्यादित्वात सवार्ये व्यगुपत्ययः । तन्न्यायतोऽन्यद्वस्तु वस्तवन्तरमापतेव् सार्था- पतिः स्यादित्यर्थः। व्याचष्टे। यन्नेति। यथा दण्डभक्षणाद्पूपभक्षणमर्थार्दाप- तिवं तद्द वरयचिदर्थसय निप्पत्ती तत्सासर्थ्यरूपात् ससानन्यायादर्यान्वरमाप तति सोऽर्थापत्यलंकार इंत्यर्थ:। अत एव सर्वस्वसूयं 'दण्डापूपिकयार्थान्तरा- पतंनमर्यापत्तिः' इति । अनुमानान्तर्भावं वारयति। न चेति। उदाहरति। समन्तादिति । अत्र प्राकरणिक: सेवणपतिवृत्तान्तो नृपान्तरवृत्तान्तसप्ाकर- णिकमाकिपति। मैलोफ्येति। तुलां सादश्यम्। महीभृरतां राशामह्नीणां थ। धनायोप्याछोपक- १ वृर्व्वन्यथा TV. २ संबन्धि P. १ तरल्प: R. ४ दाइत ६.

सर्थालंकारा:। ४५३

अथ प्रतापलदापेक्षया मेरावप्यसारेऽन्येषां महीभृतामर्धादसारत्वं कैमुत्यादापतति। परिसंख्यालंकार: । अथ परिसङ्ख्या। एकस्य वस्तुन: मासावनेकचैकदा यदि। एकत्र नियम: सा हि परिसद्ख्या निगदते। यदेकं पस्तु युगपदनेकम संभाव्यमानमेकजैव नियम्यते सा परि- संड्ल्या। सा प्रथमं प्रम्नपूर्विका तदज्यथा, चेति । वयोईयोर्वर्जनी- यत्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यां वैविध्ये चातुर्विध्यम्। तन। शाब्दवर्जनीया मश्नपूर्विका यथा। कि मण्डनं पैलोक्या: काकतितिलको न हाटकक्षितिभृत्। स्तोतव्य: कः सुधियां रुद्रनरेन्द्रो नं मैन्दारः ।। १८१ ।। आर्थवर्जनीया मश्पूर्विका यथा। योरमयमहटीम्ृवृतान्तवोरमाकरणिकत्वस्। महीमृतामिसंत्र स्षेपो विशेषः।

परिसकल्यां लक्षति। एकस्येति। एकस वस्तुनोऽनेकजैकदा युगपस्या- सावन्पतो निवुर्यर्थमेकत्र नियमनं परिसरल्येतर्थः । एतेन 'विधिरत्यन्तमप्रासे नियम: पाक्षिके सति। सग् चान्यम्र घ प्रास्ते परिसंक्स्येति गीयते। इवि मीमांसोकनियमपरिसङल्ययोर्भेदो नालंकारिकैरकीकृत इति दष्टव्यम परिवर्जनेन करयचिद्वर्जनेन ऊुन्रचित् सरल्यानं वर्णनीयत्वेन गणनं परिसक्एये- त्यन्चथेयम्। सस्या विभागमाह। सेति। तयोरिति प्रभपूर्विकाप्रभपूर्विकयोरिलर्थः। कमेणोदाहरति। किसिति। भग्र मण्डनरवेन प्राशयो: कांकतीन्द्रकनकाचलयोः कनका चलं कण्ठोक्या वर्जयित्वा काकतीन्द्रे नियमनात् शाब्दवर्जनीया प्रमापू- र्विकां परिसक्येलर्थः । एवमुस्तरन्नापि द्रष्टव्यम। १ क्षितिभृतः B. १ मन्दरः क्षितिमृत् P. १ आषि° T .; मर्ष M., M2:

४५४ प्रतापरुद्रीये रलापणलमन्विते

किं घा क्षौमवितानं लोकानां काकतीयकुलकीर्तिः। किं सौल्यं घसुमत्या रुद्रनरेन्द्रस्य भुजवास:॥१८२॥ अम्रश्नपूर्विका शाब्दवर्जनीया यथा। रागो धर्मे न विषयसुखे संगतिः सत्सभायां न खीगोछ यां व्यसनम निशं नीतिशाखे ने चाझे। कीर्च्यो नित्यार्जनचतुरता नार्थजाते विनोदो विद्याभ्याले न च परिजने रुद्रदेवस्य राज्ः ॥१८३॥ आर्थवर्जनीया अमश्नपूर्विका यथा। भूरेव भुवनं देव: स्वयंभूरेव पार्थिवः। प्रतापरुद एवैकशिलैव नगरी शुभा ॥१८४॥ झोणीं रुद्रनराधीशे.रेक्षति कर्तविद्विषि। बलिसदन्यहिभयं विदिवे गोत्नभित्कथा॥१८५॥ अलंकारस्यास्य ग्लेषेण चारुत्वातिशयः। उत्तरालंकार:। उचरात् गश्न उद्ेयो यत्र मश्नोत्तरे तथा। बहुधा च निंवध्येते तदुत्तरमुदीर्यते॥ कि वेति। अन्न वर्जनीयस्य चन्द्रिकादेरार्थत्वय्। राग इति। भक्षे धूते। अत्र विषयसुखादि वर्जनीयं शाव्दम्। प्रसस्तु नासि। भूरेवेति। न स्वर्गादिरित्यार्थवर्जनीया प्रशारहिता परिसकख्या। क्षोणीमिति। बलिसद्यनि पाताले। अहिमयं सर्पभयं। स्वपक्षप्रभवं भयं चं। 'महीभुजामदिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम्' इत्यमरः । त्रिदिवे गोत्रसित्कथा इन्दप्रसङ्ग: कुलघातुकप्रसङ्गश्। अग्नाभ्युचयमाह। अलंकारस्येति। परिसदल्यायां प्रभग्रसद्गात् तदनन्तरसुच्तरं लक्षयति। उत्तरादिति। यत्रो- चरादुपनिवध्यमान: प्रभ् उग्ीयते तदेकसुत्तरम् । न चेदमनुमानम्। पक्षधर्म- स्वादिनिर्देशाभावाद्। तथा प्रज्पूर्वकं लोकोत्तरमुत्तरं बहुधा नियध्यते तदप- १ न चाखे R .; न कामे Mg. २ धर्मे M5. १ आ्धि° T., अर्य M., Mg. ४ राशिरुद्र P. ५ रधके P., M. ६ जितविद्विषि P. निवर्त्तेते M:

अर्थालंकाया:। ४५

यशोस्तराभिवध्यमानात् पक् उज्यीयते तदेकयुचरम् । चारुत्यार्थम- सफलोकोत्तर प्रंभप्रतिपादनपूर्णशुत्तरं द्वितीयमुत्तरम्।. कमेण यथा। किमन व्युंत्पचिस्तव सुजनलोकव्यवट्टता यद्ध सातव्यं प्रभपति यदा रुद्रनृपतिः। तदारभ्योन्मूर्धा जयति विशदो धर्मविभवो

अन्न प्रतापरदो यदा भवति तदारम्य पूर्णा धर्मप्रतिष्ठा महीदेवा अपि तथाविघसंतोषभाज: । किमधुना पृच्छसीत्युचरात् प्रतापरुद्धराज्ये कि धर्मपतिपालनमस्ति कि सुचिनो गूसुरा ईत्युननीयते पक्षः। द्वितीयो यथा। कि जु धर्ण कुलरिजा को लाहो सखणेण सहवासो। का पयरी एअशिला को राजा बीररुदणरणाहो॥ १८७॥

रसू। सलचालवं नालीति बहुधा महणमू। नेवं परिसरल्या। वद्रयत्र व्यय च्छेघय्यवषेवकभवरंग्राविवक्षितरवात्। कमेणोदाहरति। किमयेति। सुजन- छोकव्यपहता सापुजनप्रसिद्धा प्युर्पतिर्धार्मिकरवादिज्ञानं तवाध किं यद्ध तव व शातव्यं भवसीति शेष: । कि तदित्याकादक्षायामाइ। प्रभवतीति। प्रसुर्भ- वतीतर्थः । उन्मूर्धा परिपूर्णः । विशदो निर्मलो निरुपाधिक इतर्थः । महीदेवा म्ाहाणाक् उद्यभिविवियैर्चिभवारम्मेरैशवर्यविजृम्मणैर्युदिताः । यत्रोचरात् प्रभो- चयनं योजयति। अनेति। द्वितीयसुदाहरति। कि ग्यिति। अत्र व्यवष्छेधव्यवच्छेदकभावमविवक्षितत्वा-

छाया। 1 कि तु ध्न कुविणा को लाग: सजानेन सहवास:। का नगरी एकग्रिका को राजा वीररदनरनाथः।। १ व्युत्पार्ध तय P. २ °विविधारम्य M .. १ तदाप्रभृति M .. ४ वर्मप्रतिष्ठा पूर्णा P., M. ५ किमू is droppd in T. ६ इति प्रशद्मयमुन्नीयते R., इति मन्न उन्नीयते M. • राभो M.

प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

विकल्पा्लंकारः। घोक्यन्यायप्रस्तावाद्विकल्प उच्यते। विरोधस्तुल्यवलयोर्विकल्पालंकृतिर्मता।

स्तन्न विकल्पः। औपेम्याय्ारुत्यम्। यथा। सूर्पोला: क्रियतां मूर्धी धनुषां घो विनस्रता। पादच्छायाङ्गनाथस्य विन्ध्यादेर्वा निषेव्यताम्॥१८८ ॥ अत्र प्रतापरुदे प्रमवति राशां संधिविग्रदाभ्यां तुल्यपमाणाभ्यां शिरो नमनधनुर्नमने युगपदेव प्राप्ते तयोर्विरुद्धत्वाद्यीगपद्यासंभवे विकल्प:। समुच्चयालंकारः। विकल्पप्रतिपक्षभूत: समुपयो निरूप्यते। गुणक्रियायौगपद्यं समुच्चय उदाहृतः । यत्र गुणानां वैमल्यादीनां क्रियाणां च दर्शनादीनां युगपद्सानं तंच् समुच्यालंकार:।

विकल्पं संगतिपूर्वकं लक्षयति। वाक्यन्यायेतयादिना। तुल्यप्रमाणविसिष्ट- श्वाचुल्यबलयोरेकन्र युगपतप्रात्तौ विरुद्धत्वाधौगपद्यासंभवे विकल्न इतर्यः । लौकिकविकल्पाद्वैरक्षण्यं दर्शयति। थौपम्याच्ार्वमिति । भूपाला इति।; पदष्छाया चरणच्छाया। अन्यत्र प्रत्यन्तपर्वतच्छाया। भत्र ऐेपो विशेष:। लक्षणं योजयति। अन्नेति। समुचयत्य-संगतिमाह। विकल्पेति। लक्षणमाह। गुणेति। व्याचटटे। यन्नेति। यत्र गुणानां क्रियाणां घ व्यखानां समसतानां वा युगपद्दरथानं समु- १ काव्यन्यायमूलप्रस्तावात् R .; वाक्यन्यायमूलप्रस्तावात् M. २ विरोपे तुज्य' T'. २ ओपम्यगर्मव्वा M. ४.मूपालै: M. ५ चापि वा नतिः R. ६ सधिविग्रहवाक्याम्याम M., P. . >:P. drops तुन्यप्रमाणाम्याम; T', has सुन्थयलप्रमाणाम्याम् ८ संभवेन P. ९ स समु T.

यधा। प्रतापरदनृफ्ती भवरासनसुपेयुवि। सतां प्रस्णं हृदयमसतां कलरष मन: ॥१८९॥ क्रियासमुचयो यथा। मपेच्छर ईेर्मा गरिन्दो पविसर् ममणो मे गलइ माणो भ। घुण्गइ मणो यें सुप्णं कि एदं उवह सहिमाओ॥। १९० ॥ पते भिरविषये उदाहरणे। एकविषयत्वे थथा।

सेवार्थ चिरयत्स काकतिपुरे भूपेपु तघोपितः। द्वारं यान्ति विलोकयन्ति पुरतो निश्वलमातन्वते शुण्यन्ति मलपन्ति यान्ति तनतां मुधन्ति मूर्च्छन्ति च॥१९१।

चयालंकार इत्यर्थ: विषयमेदेन गुणसमुखयसुदाहरति। प्रतापेवि I वर्यैव कियासमुचयमुदाहरति। पेच्छईति"। विषयमेदामावेन कियास मुधयनुदाहरति। भैलोक्येति।' वदीपित! प्रोषि- रमर्तृका: उत्कण्ठया द्वारं यान्ति पुरंतो विलोकयन्ति यावद्दषटि: प्रसरतीति भावा। निर्धासमातन्वते प्रियमर्ट्टा चिन्तयेति भावः । ज्वरेंण शुध्यन्ति सुदन्ति जडीभयन्ति इतिकर्सव्यतागूठमनसी भवन्तीखर्थः । यद्ा मोहमू्डयो: संचाम थदस्यामेदेन भेद:। अत्रावस्थानामविवंक्षितः करमः।

छयी।' 1 प्रेदतें इमा नरेन्द्रः प्रविशत मदनंश्र गलति मानथं।' घूर्णति मनश्र शन्यं किमतत् पश्यत सख्य:॥। १ पंच्छइ P .; पेक्खइ R. २ इम T .; धर्म M. ३ P. drops अ. ४ अमुण P; ५ प्रथिमान R. १ महतः H ot. After this t. has प्रेसते इमा नरेन्द्र: &C. ८ विशसन° t. 58

४५८. पतापच्दीये रसापणसमन्विते

गुणक्रियासामस्त्येन यथा। देवे काफतिपीरसत्रनृपती जैय्नप्रेयाणोन्मुखे माद्यइन्ति चेळत्पदातिविचलद्वाजिमवाबदरथय्।

कम्पं धाम्यति सर्वतः प्रतियणं प्रत्यर्थियूमृद्नणः ।। १९२।। द्वितीय: समुचयः। खलेकपोतन्यायेन बहूनां कार्यसाघने। कारणानां समुदयोगः स द्वितीयः समुचय: ॥ यत्रैकं कार्ये साघधितुमरमदमिकया यहूनां कारणानायुद्यम: सोगपे समुचय ऐंव । युगपद्नेरपामपजजनातू। यथा।

गुणक्ंययो: सामसत्येन समुचयमाह। देव इति। मायइन्तीलादीनि चस्वारि प्रयाणकियाविशेषणानि। अन्र कम्प: किया। अन्ये गुणाः। समुधयत्वसाम्यात् द्वितीयसमुचयं लक्षयति। सलेकपोतेति। पुरा किल कुत्र सछे लुम्धफेन प्रसारिते जाले चिन्नम्ीवो नाम कशित् कपोतराज: सपरिवारो धान्यलोभादागत्य बद्ः परस्परं मन्त्रचित्वा सर्वेपि संभूय जालेन सहोङ्टीय लुन्यकाइश्यर्ता गत्वा कुन्नचित् प्रदेशे हिरण्यकनाओो भृषिकराजाम्मिन्रात् पाश- च्छेदं छन्च्या सपरिवारः स्वगृहं पविष्ट इति पद्चतप्रकर्था मनसि निधायाह। घरेफपोतन्यायेनेति। यथा पाशच्छेदं प्रति सर्वेपां कपोतानासुचमः एवं कसचित् कार्यत्य साधने बहूणां कोरणानामुद्यमे सोडपि समुषय एवेति। व्याच- हे। यनेति। अहमहमिका व्याल्याता। समुचयत्वे हेतुमाह। गुगपदिति। सस्येय तत्करमिति संशान्तरम्। तटुकम्।

१ सामस्त्ये R. २ प्रणामो R; प्रमाणो P. २ पतत्पदाति M. ४ M. drops एव. ५ t. omits कारणानाम.

सर्थालंकायः। ४५९

शुदं पश शौर्यमहथ वृचत विदयानवया चिमळं कुलं प। मतापरद्रस्य नरेश्वरस्प लोकोत्तर्रा रीतिनुदश्यन्ति ॥१९३॥ मत्र यशाप्रभृतीनां लोकोतरकीर्तिसंपादने प्रत्येकं हेतुत्वेशपि युगप-

अथ समाधिरुच्यतेः। समाध्यलंकार:।

एकस्गिन कोरणे कार्यसाधनेऽन्यव परापतेव। काकतालीयनियेत: स. समाधिरुदीर्यते॥ यनरैकस्मिम कार्यलाववाय प्रबुचे काकतालीयवयान्यत् कार- णमागत्य तत्कार्ये सुकरं करोति स समाध्यलंकार:। यथा।

'तत्सिद्धिहेत्य्वेकशिन् यत्रान्यत् वल्करं भवेद।' इति। उद्राहरति। शुम्ध- मिति। सयोगे पेदसुदाहरणय्। शुभ्रत्वेन शोभनल यससो लोकोसररीतिसंपा- दने शौर्यगहसादिना शोगनैकपृप्ादिभि: समुचयात्।. 'दुर्वारा: सरमार्गणा: प्रियतमो दूरे मनोऽप्युत्सुकय-' इतादौ बारमार्गणानां दुर्वारत्वेनाशोभनाना बा्शशैरेप न्रियतमादिभि: समुचप इल्मासयोग:। मियतमादीनां रवतः शोभन- वेडपि विरहिविरयत्वेनागाशोभनखवं शेयम्। 'शज्ी दिवसधूसरो गलितयीचना स्कामिनी' इलादी शशिनः शोभनलापि दिक्सधूसरत्वाद्शोभनस्येन सद्सत- सताहशैरेव कामिनीपमृतिभि: समुदय इति सद्सधोगोपत्र दष्टव्व इति शिवि- धोडयं ससुखय: । तत्करसाटश्यात् तदनन्तरं समापि लक्षयति। एकस्मिजिति। व्याचळे। यत्रेति। केनचिदारन्घर कार्यस काकतालीयन्यायेन कारणान्तरेण समाधानाद् समाधिरियर्थ: । काकतालीयेति वृत्तिदिषये काकतालशन्दौ काकतालसमदेत- कियाचाचिनौ। तेन काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालमितीवार्ये 'समा- १ कीतिमु M., २ नीतिसंपा T. १. कपोतिकया संरम्म; M .; ळपोतन्यापेन संगम्म: B. ४ सति कार्यस्य R. ५ °नियतम् P.

प्रतापरुद्रीये रलापणसमन्विते

रणाज्णे रुद्रनरेन्द्ररोप- शमाय शशां विदितख्तुतीनाम्। : वक्रेषु यद्वायुवशात् पतन्ति तृणानि देवस्य स पक्षपातः ॥।१९४। अन्न प्रतापरुद्रनरेन्द्रकोपशान्त्यर्थे रणान्रे प्रकान्तस्तुतीनांराशं वक्केपु वायुवशात् काकतालीयतया पतितैस्तृणैः क्रोपशान्तिलक्षणफार्यसुक- रत्वम्। अथ लोकन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते। भाविफालंकार:। अंतोतानागते यत मैसले इव लक्षिते।

साथ तद्विपयात्' इति ज्ञापनात् सुप्सुपेति समासः। उभयग्रोपमेयं क्रेमेणोभयत्र देवदसागमनं दस्यूपनिपातश्र तेन देवदत्तदस्युसमागम: काकताएसमागमसरस इति भ्यते। ततः काकतालमिव काकतालीयमिति द्वितीयसिभषिवार्येसमा- साथ तद्विपयाद्' इति छप्रत्ययः। यथा पतता तालफलेन काकवधसतद्वदुपनिप- तितैर्दस्युनिर्देवदुसस् वध इत्यर्थः । यदाह भगवान् भाव्यकार:। 'एवं ताहिं द्वावियार्थों काकगमनमिव तालपतनमिव काकताएं काकतालमिच काकताली- यम्' इति। तथ व्याख्यातं केयटेन: 'तन्न काकागमनं देवदसागमनसोप- मार्न तालपतनं दस्यूपनिपातसय। तालेन तु यः काकरय वधः स देवदत्तस दस्युना वधसोपमानमिति वधादि: काळतालीयादिशब्दवाच्यः संपधते' इति। तेन काकतालीयं नामतर्कितोपनरत चिन्नीकरणमुध्यत इति वृत्तिकार: । एवं चानुप- झिकका रणान्तरस् समाधे: समप्रधानसर्वकारणात् समुचयाद् भेद इति द्रष्टव्यम्। उदाहरति। रणाक्कण इति। अ्रन्न करोधशान्तौ स्तुतिः मधानकारणम्। पक्चे वायुवशात् तृणपतनं काकतालीयमिति समाधि:। लोकन्यायमूलेपु चमत्कारातिशयनिदानं भाविकं लक्षयति। अतीतेति। अत्य द्भुतार्थकथनादिति। तथाविधशब्दसंदर्भेणेति शेपः। व्याचषे। यत्चेति। . १ कोपचास्यर्थम् M. २ कार्यस्य सुकात्वम् R. ३ स्तीतानागतं एत्र R, * प्रत्यश- मिव लक्ष्यते R. ५ क्रमेण देवदत्ता t.

थर्थालंकाराः।

स माविकालंकार। न च सूतभाविनो: प्रत्यक्षवद्ववालो विरुद्ध:। अत्यन्भुतवस्तुपर्णनया भोविकानां इदि मापनोदयाव्। त्था प भावनया पुनश्चेवत्ति निदर्शनात् प्रत्यशायमाणतवं घटत दव। यथा पान्यस्य कामिनीभावनया तस्या: पत्यसायमाणत्वम्। न चेरवं रवमादोकि:। तस्यां वस्तुस्वमावस्य वथावदर्णनया पत्यसायमाणता। इह त्वस्थान्नु- तत्वेन। नापि रसवदाद्यलंकारः। तत्र विमावानुरगांयायनुसंधानेन रसा- देर्माव्यत्वम। न त्वत्य द्ुतत्वेन। न चेयमुत्मेशषा। अतीतानागतयो प्रत्य- क्षत्वेनाध्यवसायाभावात्। ने चायं ग्रान्तिमदलंकार:। भावनाया अग्ञा- न्तिरूपत्वाद्। अतः सर्वोच्तीर्ण पंवायमलंकार:।

भाव: कवेरभिनाय: ओतरि प्रतिचिम्वितत्वेनासीति भाविकम्। ननु संबन्धो- वर्समानं प गृखचे चशुरादिना इृति ग्यायेन भूतभाविनो: प्रर्यक्षवद्यभासो विर्द् इलाराकन्य परिहरति। न धेति। तत् हेंतुमाह। यत्यद्धुतेति। भावि- कानां सहदयार्ना भावनोद्यात् संरकारोद्ोपाद्। न वेदमयुक्कमिलाह। तथा धेति। भावनायाः पुनरिति भावनाव्िषयाणामरयन्दुत वस्तूनामिखर्य:। पेतसि सहदयहृदये निदर्शनाभिर्रां दर्शनाल् आदरमत्ययेन धार्यमाणत्वादित्यर्थः। प्रत्यक्षायमाणत्वं घटत एवेति। यथा लौकिकानामिन्द्रियैर्वतमानसंबन्धार्थ- साक्षारकार: यथा वियोगिनामैकाण्पकक्षणया भावनयातीन्द्वियार्यसाक्षास्कार: तथा काव्यतत्वरविर्दा क्राव्यतत्वगतालद्ुतव्वानुसंधानपयुक्कया भावनयातीतानागता- र्थसाक्षास्कारो युज्यत एवेत्र्थः। यत्र दष्टान्तमाह। यथेति। पान्थस्य पथिकस्य विरहिण इत्यर्थः । 'पथोडण् निलन्' इति णप्रत्यः। कामिनी भावनया कामि- नीध्यानेन तरया: कामिन्या: प्रतयक्षायमाणखम्। तटुकम्। 'सांक्षिगतस्साक- लिकोऽयमद्वैववाद' इति। न चेदं खभावोंकावन्तर्भवतीलाह। न चेति। कुत इत्याकाङसायामुभयोवेंपम्यमाह। तस्यामिति। वस्तुखभावरय लौकिकव- स्तुगतसूक्ष्मधर्मसेतर्थः। यथावद्न्यूनातिरिक्रत्येन वर्णनया प्रत्यक्षायमाणता. साधारण्येन हृद्यसंवादिग्रतीतिविषयत्वमित्यर्थः। इह भाविके स्वत्यद्भुतत्वेन

१ चरितोपवर्णनादत° P. २ माविकहृदि P. १ अथ R, ४ पुनः पुनभेतषि P. ५ विटस्य M. ६ मामिनी T. मावाधुपाधित पव P, ८ न च आन्ति° P न चेयं भ्रान्तिमदलंकारराति: M. ९ R. omits एव,

४६२ प्रतापरुदीये रनापणसमन्विते

यथा। ध्वजाये काफतीन्द्रस्य भाति कोडाकृतिहरि:। मृद्धिन्दुरिव दंश्रओे यस्यालक्यत घेदिनी ॥ १९५॥ अन्नाष्टदशद्वीपयुकताया मेदिन्या दध्राग्रे मृद्धिन्दुरूपतेति गत्यद्भुतय- णंनया वथाविषभावनया प्रत्यक्षपत् पतीतिसंमवः। प्रत्यनीकालंकार:। अथ प्रत्यनीकालंकार: प्रतिपाद्यते। बलिनः मतिपक्षस्य भतीकारे सुदुष्करे। यस्तदीयतिरस्कारः मत्यनीकं तदुच्यते।

लोकोचराणां वस्तूनां स्फुटतया ताटस्थ्येन प्रतीतिरिति भेद इत्यर्थः । अत एव रसवदादौ नान्तर्भाव इतयाइ। नापीति। तत्र हेतुमाह। तन्नेति। विभावागुभावा- धनुसंधानेन परमाद्वैतज्ञानवन्ममैपैते शत्रोरेवैते तटस्थरैवेत इतादिविशेपपरि- हारात् साधारण्येन सहृद्यसंवा दिग्नत्ययेगेत्यर्थः। रसादेर्भाव्यत्वं स्वाघव्वमिलर्थः। न त्वत्यद्भुतत्वेनेति। यथा भाविके भूतभाविनोरत्यद्भुतार्थयो; सर्वश्ञवत् ताट- स्थ्येन प्रवीतिर्न साधारण्येन तद्वदत्र न भवतीतर्थः। नन्वत्र भूतभाविनोरप्रत्य- क्षयो: प्रत्यक्षत्वेनाध्यव सायादिवादेरभावाच प्रतीयमानोतमेक्षा कुतो न सादृत आाह। न वेयपुत्मेक्षेति। तत्र हेतुमाह। गतीतिति। न हप्रलक्षं प्रत्यद्षात्वे- बाध्यवसीयते। कि तर्हि काव्यार्थविभि: प्रत्यक्ष दृश्यत इते नोमेक्षेति भावः। ननु भूतभाविनो: प्रत्यक्षतवे भरन्तिगदलंकारः कि न स्यादत आह। न चाय- मिति। तन्न हेतुमाह। भावनाया इति। काव्यतत्वविदां भूतभाविदस्तुसाक्षा- स्कारसामग्री भावना तरया अभ्रान्तरूपत्वात्। भ्रान्ति रूपयति। जनयतीति। भ्रातिरूपा तरया भावसतर्वम्। तद्भावाद् भ्रान्तिज़नकतवाभावादित्यर्थः । मूत- भाविविषयत्वेऽपि भावनामहिद्ा न प्रत्यक्षत्वहानिरिति भाव: कण्टकशोधन- सुपसंहरति। अत इति। यदन्यदवशिष्ट तत्सर्वमलंकारसर्वस्वे द्रष्टव्यम्। उदाहरति। ध्वजाग्र इति। कोडाकृतिर्वराहाकृतिः। योजयति। अन्नेति। लोकन्यायमूल प्रस्तावात् प्रत्यनीर्क लक्षयति। बलिन इति। प्रतीकार इति। 'उपसर्गख घव्यमनुप्ये बहुलम्' इति दीर्घः। व्याचष्टे। यत्नति। अनीकस्य १ P. drops दंभ्ट्राग्रे. २ मद्ुत T, M. २ ज्ानि° T.

अर्थाकांयी:।- प्रेयलस्य पत्र प्रतिपशस्य भतीकारासामर्थ्यात तदीयतिरस्कारो मति तत् पत्यनीकम्। यथा। काकतीयपतिशार्यम होष्- न्यकृतस्यमहिमा वडवाभि:।

बावले निषिमपां बहिरन्त:॥ १९६॥ हात्र साहश्यदेतकं तदीयत्वभित्यळंकारत्वम्।

मथ व्याघातः। येन यत् साधितं वस्तु तेनैव कियतेऽन्यया। अन्येन तदलंकारो व्याघात इति कथ्यते॥ पदस्तु येन केनचित् फर्मा भेन साधनेन साधितं तद्दस्तु तेनैष सा. धनेनान्येन कर्मा यदन्यथाकियते स व्याघातः। पथा। काकतीयाभिजातोऽ्यं नाभिजाताविकस्थिति। दोम्यो लब्घोलयान् भूणंस्ताव्यामेनुदयान् एजन् ।। १९७।। सैन्यस्य प्रतिनििं: प्रलनीकें ततुत्यत्वादिदमपि प्रत्नीकनित्यर्पः। प्रतिपक्षप्रा- मस्यप्रल्यापनमत्र प्रयोजनम्। कालतीयेति। तस काकतीयस गमीरिम्ना गाम्सीर्येण सनारभि सहदयं 'ज्योतिजनपद्-' इतयादिना समानशब्दस्प सभाव:। मखा मलंकारत्यसाह गन्नेति । पूर्वयेव संगला व्याघातं लकषयति। येनेति। येनोपायेन यद्धस्तु साघिवं केनचित् शर्नेति शेप:। तेनैयोपायेनान्येन कर्ना तद्वस्त्वन्यथा कियते चेत् स व्याघातोऽलंकार इत्यर्थः। काकतीयेति। काकतीयाभिजात: काढतीयकुलोद्द्रूतो नाभिजातो मझा ततोऽधिका स्विविर्यस स तथोकः। दौभ्यामीशवरवाहुम्यां उन्धो- दयानू भूपानू राजन्यानू 'बाहू राजन्यः कृतः' इति शुतेः । ताम्यां दोर्भ्या- १ थलिन: P; प्रयलमतिपश्रगतीकारा R, 1, १ व्याघातालंकार: T. १ तािका स्पितिः P. ४ 'मनुदयं थह्म् P.

प्रतापरुद्रीयें रसापणसमन्दिते

यथ लोकन्यायमूंचालकारनिरुपणपस्तावात् पर्यायारलकारो निरू- प्यवे। पर्यायालंकार:। क्मेणैकमनेकस्पिन्नाधारे वर्चते यदि। एकस्मिन्नथवानेक पर्यायालंकतिर्मता। यत्र कमादेकमनेकस्पिण्ाघारे वर्तते स एक: पर्याय:। ने चात्र विशे- पालंकार:। तवैकस्यानेकत्र युगपद्धर्चनम्। मत्र क्रमेण ।. तथैफरिमि- आाघारेऽनेकेंमाधेयं स द्वितीय: पर्यायः ॥न चात्र समुच्यालंकार:। तत्राप्येर्कन्नानेकेपां युगपदर्तनम्। क्रमेण यथा । द्रंष्ट्रयां कुहनाकिटेर्भगवतो देवस्य शौेः पुरा पश्चान्मस्तकमण्डले फणभृत: पाताललोकेशितु:। आद्योर्वीपतिशेखरस्य महतः श्रीकाकतीयप्रमो- बोहौ विश्वघुर्रीणसारमहिते वद्धोत्सवा मेदिनी॥१९१॥ अचैकस्या मेदिन्या: र्कमादनेकप्र वर्चनम्। द्वितीयः।

मनुदयानुदयरहितान् सज्निति निष्पादकस्य निष्पादितवस्तुव्याहतिहेतुत्वाद् ष्याघातः । ठयाघाते वस्तुसाधनान्यथाकरणयो: क्रमिकत्वात् तत्प्रसङ्गेन पर्यायं लक्षयति। क्रमेणेति। एकसयानेकत्र वर्तनमनेकस्यैकन्र वर्चन चेति द्विधा पर्यायालेकारः। उभयस्य क्मिकत्वाद्विशोफ्तमुधययोः कमेण व्यवच्छेद:। दंष्ट्रायामिति। कुछ- नाकिटेर्मायावराहस्य पाताललोकेंशिंतु: फणमृतः शेंपस्य। सर्वधुरा वहतीति सर्वधुरीण: । 'स्र: सर्वधुराव' इृतिं सप्रत्यः । विश्वघुरीणेति पाठे अन्रैव 'सः' इति योगविभागात्. खम्त्ययः । एकस्यानेकन वर्चनं योजयति । अन्रेति।

१ भूलालंकारा निरुप्पन्ते M .; १ प्रस्तावें पर्याप उष्यते B. ३ 'कृतिदिया R. ४ नात्रा लंकारे P. ५ ०नेकाधेयम् P. प्यनेकस्पेकत्र P. दूर्णनम् M .; द्वर्तनमत्र क्मेण। पथा T. ८ कमेणानकेत्र R.

अर्थालंकाराः। येपां सुदो निरावयूसपिधे नृपाणां शोर्पाक्रम: समभवशभिमानगर्माः । तेषं प्रतापनपवीक्षणकातराणां तन्नैव दीनवचनानि समुद्भवन्ति ॥१९९॥ सुक्ष्मालंकार:। अथ सुक्ष्मालंकारो निरूप्यते। असंलक्षितसूक्ष्मार्थपकाशः सूक्षम उच्यते। विदग्धमान्नशेयस्यार्थस्य यत्रांकारेझ्विताभ्यां प्रकाशनं स सुद्ष्मा लंकार:। दैष्टया पश्यसि केवलं न मनसा वाचा प्रियं भापसे नो भावेन भुजान्तरं प्रकटयस्यग्रे न चाम्यन्तरम्। जञातं काकतिनाथ भूस्तव परं प्राणेश्वरी ध्यायतो मादकेपु विडम्यनैव तदलं व्यथैर्वहिःसंखमैः॥ २००॥ यथा वा। ...

येषामिति। निजवधूसविधे योपिन्मध्ये। अभिमानगर्भा गर्वगुम्फिताः । तन्नैव सुखे दीनवचनानि त्रायस्वेत्यादिवाक्यानि समुद्धवन्ति। अत्रैकसििन् मुखे शौर्योककीनां दीनवचनानां च क्रमेण वृत्ति:। एकश्रानेकवृत्तिप्रसज्ञेनैकस्य संलक्षितत्वासंलक्षितत्वसंबन्धाद पर्यायानन्तरं सूक्षमं लक्षयति। असंलक्षितेति। संलक्षितस्य स्थूलबुद्धीना्मेवेद्यस्य सूक्ष्म- स्येद्विताकाराभ्यां तीक्ष्णबुद्धिसंबेध्यस्यार्थस्य प्रकाशो विदग्धं प्रति प्रकाशनं यत्र स सूक्ष्मालंकार इत्यर्थ: । व्याचटे। विद्ग्धेति। इद्गिताकारयोर्लक्षणमाह चकवस्ती।

'आककृतिव्यज्िताश्रेष्टा इद्गितं बुद्धिकारिताः । आकार: पुनराज्नातस्ता एवाबुद्धिकारिता: |।'

१ P. drops आकारेङ्गिताग्याम्. २ दृष्ट्या पश्यसि up to यथा वा is dropped in R Tv., M. and M3. : M. drops from यथा वा to इति प्रकाशितम्. ४ मसंवेद्यस्य t ... 59

प्रतापरुद्रीये रतापणसमन्विते 'गुरुअणसविहम्मि यट्ट दहूण णरेदपेसियां दूई। सग्वंगेसु सहासं कैन्थूरिविलेवणं कुणइ ॥। २०१ ॥। अ्त्र कस्तूरीविलेपनेन तिमिरसमय: संकेतकाल इति प्रंकाशितम्। उदाच्ालंकार:। अथोदाचालंकारेः। सस्यापि लोकन्यायमूलतैवानन्तर्यकारणम्। तदुदाचं भवेद्यन्न समृद्धं वस्तु वर्ण्यते। यन्न महासमृद्धिशालिनो वस्तुनो वर्णनं कियते तन्नोदात्तालंकार:। यथा।

तथा

आकारा; सत्वजा भावा आद्या वुख््यापरेऽन्यथा ।' इति। प्दाइरति। गुर्दिति। मत्र दूतया: संकेतसमयजिश्ञासायां तद्यिन भ्रूमआादिनेद्वितेनोपलभ्य प्रगल्भवध्या रान्निसमयः संकेतकाल इति कस्तूरीम्रिले- प्रवेज प्रकार्यते। सकरपन्दि स्वेद बिन्दुपरव्रन्पै- ईप्टा भिजं कुट्कुर्म कापि कण्ठे । .. पुंस्तवं तन्ज्या व्यअ्यन्ती वयरा शित्वा पाणौ खझ्लेसां लिलेख ।।' इसम्र खेद्दिन्दुनिमित्तकुङ्ूम मेदवक्षणाकारसूचितं पुरपायितं पाणौ कपाणलेखनेन पुरषैकयोग्येव प्रकाश्यत इर्याकारनियन्धन: सूक्ष्मः । दाचमाह। अथेवि। त संगतिमाह। तरयेति। एक्षणमाइ्ट। रदिति। ष्याचष्टे। यज्ञेति। महासमृद्धिशालिन: कविप्रतिभाप्ासैशवर्यशालिन हललौकि छाया। 1 गुरुजनसविधे वपूर्दृष्टा मरेन्द्रभेपितां दुतीम। सर्वोग्मेयु सहासं कस्तूरीविकेपन करोति।। १ णरिदं T. २ कत्थुरि° P. १ विलेपण P. २ कालः R. ४ 'कारः कथ्पते T. ४ लोक- न्याय एव कारणम् P .; लोकन्मायमूलतैव कारणम् M. ५t. drops इद्वितेन.

मथालकारा।

सोवणेदु गृहेतु रत्नरंचितद्वारतोरणेपु सिताः। आस्थाकणमेदिनीयु कैलसान कीडोत्सुकानर्भकान मोदन्ते यदवेक्य रुद्रनृपतेस्तत्त्यागळीलायितम् ।।२०२।।

कर्वकथनादलंकार्यमिति। रम्यामिति। आसेदिवांस: पाताः । कलमानू बालगजान्। सोदन्त इति यत तद तागलीलायितं लागलील। डोहिवादि- क्यपन्तादू भावे कः। अम्भूतमहापुरुपचरितं चोदाच्तम्। यथा। 'तदिदमरण्यं यशिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन् याहुसहायश्रकार रक्षःक्षयं रामः ।।' भम्नारण्ये वर्णनीये रामचरितमङ्गत्वेन दर्णितमिति मतान्तरानुसारेण सर्व- स्वकारः। तथा हि यत्र रसादयो वाक्यार्थीभूताखत्र रसवदादयोSलंकारा इस्- लंकारमान्ररसिका भामहादयः । तन्मते यथा वाक्यार्थीनावादज्भूतो रसादि: तथाअ्भूतमहपुरुपचरितवर्णनातमको द्वितीयोदात्त उपपधते। ध्वनिवर्सने तु काव्यारमनो रसादे: माधान्यवशायामकंकार्यत्वादरयंकारमावो नोपपचते। तदुक

'रसभावतदाभासभावशान्त्ादिरक्रमः । ध्वनेरारमाङ्गिमावेन भासमानो व्यवस्थित: ॥'इति। यत्र रसस्वरूपे वस्तुमान्नेऽएंकारतायोग्ये वाक्यार्थीमावेन प्रमानेडतभूता रसाद्यसन्न रसवदाथलंकारा एव । सदनि तैरेयोकम्। 'पधानेऽन्यत्र वाक्यार्ये यम्राङ्वत्वं रसाद्यः। काव्ये सशिजलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥।' इति। सेदा द्वितीयोदातस्य विषय एव नासीति सर्वलददयम्। अत एद ध्वनि- दर्शनानुसारी विद्यानाथोऽपि द्वितीयमुदानं नाजीचकारेति रहसम। नन्बेकं तर्हि रसवदादय: किमिति नाडीकियन्त दृत्ति चेन्मैवम् । रंलप्रकरण एव तत्स्रूपनिरूपणात् । कि तूदाहरणमलंकारप्रकरणे भविष्यतीति प्रतिज्ञाय केन दाभिगावेणेह नोदाहतम्। अमाभिसतु तत्रैव दिरमान्रमुदाहवमिति नेह पुनः प्रयलते। १ विहित M. २ कलम P. २ योग्यवाक्या t. ४ तद्दद t ..

प्रतापर्द्रीये रसनापणसमन्विते

परिवृत्त्यलंकारः। अथ समानन्यायात् परिवृत्तिर्निरुप्यते। समन्यूनाधिकानां च यदा विनिमयो भवेत्। साकं समाधिकन्यूनैः परिवृत्तिरसौ मता ॥ समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैविनिमय: परिवृत्तिः। समेन समप-

समेन समपरिवृत्तिर्यथा। सुधारसमुचो वाचो देत्वा काकतिभूभुजे। अतो लभन्ते कवयः सहसं गन्धसिन्धुरान्॥२०३॥ अत्र वचसां सिन्धुराणां च समत्वम्।

उपायनं गजाश्वादि कृत्वा सर्वेऽपि भूमुजः। प्रतापरुद्वदेवस्य लभन्ते सुसिरां कृपामू॥२०४॥ अन्न त्यज्यमानादुपायनादेर्दीयमानस्य पतापरुद्रक्ृपाविलेसितस्यैवा- घिक्यम्। अधिकेन न्यूनपरिवृत्तिर्यथा। प्रतापरुद्रस्य रणे जिता: प्रत्यर्थिभूमुजः। 1

दत्वा भूपां किरातेभ्यो लभन्ते वल्कलादिकम्॥२०५॥ समृद्धिकार्यत्वात् विनिमयस्य तद्रूपां परिवृत्तिमुदात्तानन्तरं निरूपयति। अथेति। समानन्यायात् लोकव्यवहाररूपाद्। समेति। किंचित् दत्वा कस्य- चिदादानं विनिमयः । समस्य समेन न्यूमस्याधिकेनाधिकस्य न्यूनेन विनिमय इति त्रेधा परिवृत्तिः । समेन समपरिवृत्तिमुदाहरति । सुधेति। अतः काकती- न्द्रातू। गन्धसिन्धुरान् गन्धगजान्। लक्षणमुक्तं नाटकप्रकरणे। न्यूनेनाधिकपरिवृत्तिमुदाहरति। उपायनमिति। अधिकेन न्यूनपरिवृत्तिमुदाहरति। प्रतापेति। १ षामान्यन्यायमूला P. २ ददत् M. ३ न्यूनाधिक R. ४ विलसितस्पाविक्यम् T. ९ न्यायलोक° t.

अर्थालंकारा:। अन्न त्यज्यमानादाभरणंजातादादीयमानस्य वल्कैलादेर्न्यूनत्वम। कारणंमालालंकार:। अथ शुङ्लान्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते। पूर्व पूर्व पृति यदा हेतु: स्यादुचरोत्तरम्। तदा कारणमालाख्यमलंकरणमुच्यते।। यदा पूर्वे पूर्वे क्रमेणोत्तरोत्तरं प्रति हेतुतां भजते स कारणमाला ख्योऽलंकार:।

यथा। विद्यया विनयोत्कर्षो विनयेन गुणार्जनम्। गुणे: प्रजानुरागश्च क्रमोडयं काकतीशवरे ॥२६॥ यत्रोत्तरोत्तरेपां स्याद पूर्व पूर्व पति क्रमात्। विशेषणत्वकथनमसावेकावली मता॥ यत्र पूर्वे पूर्वे प्रति क्रमेणोत्तरोत्तरं विशेषणत्वं भजते स एकावल्य- लंकारः।

यथा।

अनन्तरालंकारचतुष्टयस्य संगतिमाह। अथेति । कारणमा्लां लक्षयति। पूर्वपूर्वमिति। प्रतिशन्दो भिन्नक्रमः । तेन पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुत्वे कारण- मालेल्र्थः । तथा व्याचष्टे। यदिति। विद्ययेति। विद्याद्यो विनयादीन् प्रति हेतंवः। ईपदेतद्वैपरीत्यादेकावलीं लक्षयति। यन्नेति। पूर्वपूर्व प्रत्युत्तरोत्तरस्य विशेष- णरवं स्थापनेनापोहनेन द्वैविध्यमनुभवतीत्येकावलीं द्विधा करोति। आद्यमु-

१ जाताद् दीयमानस्य P. १ वल्कलादेरल्पत्वम् T, ३ यदा यदा T. ४ गुणार्जितम् M. ५ पूर्वपूर्वपरिक्रमादुत्तरो M.

प्रतापरद्रीये रतापणसमन्विते पतापछदनगरी सुजनैर्पशोमिवा। सुजना: स्फीवविभवैर्चिभवाः सैर्यशालिन: ॥। २०७। पतत्स्ापनेनोदाहरणम्। अपोहनेनापि भवति। यथा। न तद्राज्यं प्रजा यत्र न भवन्त्यूर्जितश्रिय:। न ता: प्रजा: प्रसुर्यासां न स्वयं काकतीश्वरः॥२०८॥ मालादीपकालंका। यदा तु पूर्वपूर्वस्य संभवेदुचरोचरम्। मत्युत्कर्पावहत्वं तन्मालादीपकसुच्यते। यत्र पूर्वपूर्वस्योचरोत्तर गुणावहत्वं स मालादीपफालंकार:। यथा। भाग्यभूमा महीं प्राप्तः काकतीन्द्रभुर्ज मही। भुजः परतापमंतुरं प्रतापध् जगतभयम् ॥२०९।। सारादंकास:। उचरोचरमुत्कर्पः सारालंकार उच्यवे। यथा। जगत्सु वसुधा माति तस्यामेकशिलापुरी। काकतीयान्वयस्तत्र तरिन् रुद्रनरेश्वरः ॥ २१०॥ दाहरति। प्रतापेति। अग्र नगर्यादे: पूर्वपूर्वस्य सुजनायुत्तरोत्तरं स्थापनेन विश्येप- णत्वं भजते। द्वितीयमुदाहरति न तद्राज्यमिति। अन्र राज्यादे: पूर्वपूर्वस्य प्रजादयुत्तरोच्तर- मपोहनेन विशेषगत्वं भजते। पूर्व पूर्व प्रत्युररोत्तरस्योत्कर्पहेत्तुत्वेनैकावलीमुक्त्वोत्तरोत्तरं प्रति पूर्वपूर्वस्यों- त्कर्षहेतुत्वे माळादीपकमाह। यदेति। माग्येति। अत्र माग्यातिशयादिभिर्म- शादीनासुत्कर्ष: क्रमेण विधीयते। परिशेपात् सारं लक्षयति। उत्तरोत्तरमिति। जगत्स्विति । अत्र जगद- १ मखिलम् M.

अर्यालंकारा:। 471 ४७१:

लकलभुवनसारभूतं प्रतापरुई विषयीकुर्षतश्चिरादस्यालंकारस्य

प्रकरणं समाघम्।

पेक्षया वसुधाया उत्कर्ष: । तदपेक्षया एकशिलाया इत्यादिक्रमेणोत्कर्पों रुद्न- रेघरे विध्ान्पति।

नाथखूरिसूगुना विश्वजनीनविदस्य विद्दन्मणे: पेद्यार्यस्या- नुजेन कुमारस्ामिसोमपीथिना विरचिते म्रतापरुद्री- : यज्याल्याने रत्नापणास्माने अर्थालंकारनिरूपणं नाम भष्टसं प्रकरणम्।

१ हययालकारा: R. २ T'. drops श्री.

४७२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ मिश्रालंकारप्रकरणम्। अथ संसृष्टिसंकरौ निरूप्येते। यथा लौकिकानामलंकारार्णां हिरण्मयानां मणिमयानां च पृथक् सौन्दर्यहेतूनामन्योन्यसंबन्धेन चारुत्वातिशयो दृश्यते तथैव काव्यालं- काराणां रूपकादीनां मिथः संबन्धेन सौन्दर्यातिशयः प्रतीयते। स च संबन्धो द्विविधः । संयोगरूपः समवायरूपश्ेति । संयोगे तिलतण्ड- लन्यायः । समवाये क्षीरनारन्यायः । तिलतण्डुलन्यायेन संदृष्टिः। क्षीरनीरन्यायेन संकरः । अनयौः पृथक्चारुत्वातिशयहेतुत्वादलंका- रघुरन्धरत्वम्। न तु पूर्वोक्तालंकारशेषेता। तत्र प्रथमं संसृष्टि- र्निगद्यते। संसृष्टिः। तिलतण्डुलसंश्लेपन्यायाद्यत्र परस्परम्। संश्िव्येयुरलंकारा: सा संसष्टिनिरुप्यते। यत्र तिलतण्डुलन्यायेन पैरस्परसंवद्धा रूपकादयो भवं्ति सा संसृष्टिः। सा तिविधा। शब्दालंकारगतत्वेनार्थालंकारगतत्वेनोभया- लंकारगतत्वेन च।

एकैकालंकारनिरूपणानन्तरं मिश्रालंकारनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। उक्ता- नामलंकाराणां क्चित् सहभावे किं पार्थक्येन पर्यवसानमुतालंकारान्तरत्व- मिति विचार्य लौकिकालंकारन्यायेनालंकारान्तरत्वं सिद्धान्तयति। यथेति। हिर- णमयानां सौवर्णानाम् । 'दाण्डिनायन-' आदिसूत्रेण निपातनात् साधुः। पृथडू मिथः संबन्धाभावेऽपि सौन्दर्यहेतूनां मिथः संबन्धे चारुतवातिशयस्तथैव रूपकादीनामित्यर्थः । सौन्दर्यातिशयहेतोरसंबन्धस्य द्वैविध्यमाह। स चेति। उत्कटभेद: संयोगरूपः । अनुत्कटभेद: समवायरूप इत्यर्थः । आधे तिलतण्डु- लन्यायेन संसृष्टिः। द्वितीये क्षीरनीरन्यायेन संकरः । अनयोः पृथगुपादानं न पूर्वशेपत्वमित्यर्थः । तग्र प्रथममुत्कटभेदनिबन्धनां संखृष्टि लक्षयति। तिलेति। १ संयोगो मिश्रतिलतण्डुलन्यायेन P. २ समवायस्तु मिश्रक्षीरनीरन्यापेन P. २ P. has संबन्धे before संसृष्टिः and संकरः ४ रूपता T'. ५ निगद्यते P. ६ परस्परम् R. p. drops it.

मिश्नालंकारप्रकरणम्।

शब्दालंकारसंसा्टिर्य था।

निःसीमा: प्रसरन्ति रुद्रनृपतेर्जैन्नपयाणोद्यमाः॥२११। अत्र च्छेकानुप्रासवृत्त्यनुपासयो: संसृष्टिंः। अर्थालंकारसंसाष्टिर्यथा। काकतीयंचमूर्धचे महिमानमुदन्वतः। ग्रसते या द्विषद्ूपध्वजिनीस्तटिनीरिव ॥२१२॥ अन्न निदर्शनोपभयो: संसृषिः। उभयसंसष्टिर्यथा। प्रतापरुद्रदोईण्डो मण्डलाग्रेण मण्डितः। दृश्यते समरे वीरैरुत्फण: फणवानिव ॥ २१३॥ अन्न वृत्त्यनुप्रासोपमयो: संसृष्टिः।

तस्यास्त्रेधा विभागमाह। सेति। शन्दालंकारसंसृष्टिमुदाहरति । शुम्मदिति । शुम्भत्संभ्रमा दीप्यमानसंरम्भा ये गन्धसिंधुरा गन्धगजा: तदुरया तद्दरेण. निर्दारितं निर्भिग्रमूर्वीतलं येपु ते तथोक्ताः । त्वत्निः पवमानैस्तुतुरज्जमैः प्रतिभया भयंकरा: द्राकस्यन्दना शीम्रधावना: स्यन्दना रथा येवु ते तथोकाः। अत्र धुरधुरा भटभटेतत्र च्छेकानुप्रासोऽन्यत्र वृश्यनुप्रासश्न संसृज्यते। अर्थालंकारसंसृष्टिमुदाइरति । काकतीन्द्रेति। उदन्वतो महिमानं धचत इत्यम्नासंभवस्धर्मयोगेन प्रतिबिम्य करणाक्षेपाचिदर्शना। तस्यास्तटि नीरिवेत्युपमा- याश्र परस्परनैरपेक्ष्यात् संसृष्टिः । उभयरसंसृष्टिखुदाहरति। प्रतापेति। ७.

१ दोदांरितो P. २ तीव्रारम्मभवत् R., M. ३ काकतीन्द्र T', M. ४ दोदण्डमण्ड R. 60

४७४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसमन्विते

अथ संकरो निरूप्यते। क्षीरनीरनयाद्यत्र संबन्ध: स्याद परस्परम्। अलंकृतीनामेतासां संकरः स उदाहृतः ॥ यत्र नीरक्षीरन्यायेनालंकाराणां मिथः संबन्धो भवति स संकर:। तस्याङ्गाद्विभावेन संदेहेनैकवाचकानुप्रवेशेन च त्रैविध्यम्। तत्राङ्गाद्गिभावसंकरो यथा। उद्यदृंहित गर्जितैर्द्विपघटाका दम्विनी संभमैः क्षोणीभृत्कटकोपरोधपटुभिः प्रावृद्विहारा इद।

यात्रा: काकतिवल्लभस्य जगतामानन्दमातन्वते ॥२१४॥ अन्न यात्राः प्रातृद्विहारा इवेत्युपमालंकारेण गजवटाकादम्विनीत्य-

संकरं लक्षयति। क्षीरेति। यत्रालंकाराणां क्षीरनीरन्यायाददुत्कटभेद: सम्बन्धः स संकर इत्यर्थः । तस्य त्रेधा विभागमाह। तस्येति। क्मेणोदाहरति। उद्यदिति। क्षोणीभृत्कटकानां वैरिभूपालराजधानीनामन्यत्र पर्वतनितम्यानासु- परोधपटुभिर्निरोधनसमथैंः। 'कटकं वलये सानौ राजधानीनितम्वयोः' इति विश्वः। शत्रुखीबहुलाशुवृष्टयेव शमितः क्माचक्रतापोदयो भूमण्डलसंतापाति- शयो यासु तास्तथोक्ताः । दुष्टनिग्रहेण भूभारोऽवतरतीति भावः । सजातीय- संकरं योजयति। अन्नेति। उपमा प्रसाध्यत इति। रूपकत्वे द्विपघटारूपवि- पयस्थगने कादम्विनीरूपोपमानं सैवास्य विशेपणत्वं नोपमेयस्य। अतोऽधिको- पमं नाम दोष: स्यात्। तस्मादुपमा प्रसाध्यत इति भावः । यात्राः प्रावृद्धिहांरा इवेत्यस्यानुग्राह्यत्वादद्वित्वम्। द्विपघटाकादम्बिनीत्यस्या अनुग्राहकतवादङ्गत्वम्। अतोऽद्वाङ्गिभावेन संकरः। अन्योन्यं चमत्कारहेतुत्वाश्रयणेSतिरामणीयकं द्ृष्ट- व्यम्। तर्हि द्विपघटाकादम्बिनीत्यत्र केन समासेनोयमा लभ्यत इत्याकाकूक्षा

१ पहुला M.

मिश्रालंकारप्रकरणम्। ४७५

न्नोपमा प्रसाध्यत इति सजातीययोरक्गाद्िभाव:। कादाम्बिनीवाद्विपघ- टेति, समासाश्रयणात्। क्षोणीभृत्कटकोपरोधेत्यत्र ग्लेपमूलातिशयोकि:। विजातीयसंकरो यथा।

पतापरुद्रस्य कपाणधारा प्रत्यर्थिभालेषु पतन्त्यमन्दम्। प्रक्षालनायेव कवतस्य धात्रा तद्र्त्तिनो दुर्लिपिकल्मपस्य ॥। २१५॥ अत्र प्रक्षालनायेवेत्युतोक्षया दुर्लिपिकल्मपस्येत्यन्न रूपक प्रसाध्यत

एकवचनानुमविष्टसंकरो यथा। विजितारिपुरो मूर्तो विलसत्सर्वमङ्गल:। भुवि शंभुरिवाभाति काकतीयनरेश्वरः ॥२१६॥।

यामाह। कांदम्बिनीव द्विपघटेति। 'उपमितं व्याघ्रादिभि:' इति समासः। अभ्युचयमाह। क्षोणीघृदिति। क्षोणीभृत्कटकशव्देन शत्रुराजधानीपर्वतनित-

पमाया अङ्गं तेनातिशयोचयनुगृहीतया तया यात्रा: प्रावृद्विहारा इवेत्युपमानु- प्राझत इति फलितम्। विजातीयसंकरमुदाहरति। प्रतापेति। कृपाणस्य धारा कोटिरुदकधारा च.। अमन्दमनल्पम्। तद्वर्त्तिनः प्रत्यर्थिभालवर्त्तिनो दुर्लिपिरेव कल्मपं पक्कं तस्य क्षालनायेवेति फलोटप्रेक्षा। अत्र क्षालनयोग्यस्य कल्मपस्य प्राधान्यं रूपकेणैव लभ्यते नान्यथेत्युप्रेक्षया रूपकं प्रसाध्यत इति रूपकोत्प्रेक्षयोर्विजातीययोरन्यो-

एकवोचकानुप्नविष्टं संकरसुदाहरति । विजितेति। योजयति । अन्रेति ।

४ चछेषः उमयोर मेदाध्यपसायाच्छेषमूला.t.

४७६ पतापरुद्वीये रस्षापणसमन्विते

म्यात् ग्लेषश्च शम्भुरिवेत्येकसिमनिवशब्देऽछप्रविष्टो।

संदेहसंकरो यथा। जात: प्रतापरद्रेन्दुः काकतीयान्वयाम्बुधौ। धत्ते जनचकोराणां प्रसादज्योत्स्नयामृतम् ॥ २१७॥ अत्र काकतीयकुलाम्बुधौ इत्यादौ रूपकोपमयोः संदेहसंकरः । अन्वय एवाम्बुधि: काकतीयान्वयोऽम्वुधिरिवेति समासद्वयसंभवात्। न चात्र साधक बाधकं वा प्रमाणमन्यतरस्यास्तीति संदेह एव पर्यव- स्पति। साधकवाधकसंभवे तु संदेधनिवृत्तिः। अन्न साधकं यथा। प्रतापरुद्रनृपतेः पारिजातात् समुन्धवाः । वर्तसयन्ति दिङनार्यों मधुरा कीर्ततिमअरीः॥२१८॥

विजितारिपुर इत्यन्र शब्दपरिवृत्तिसहिष्णुत्वादर्थसाम्यम्। विलसत्सवमङ्गल

सस्योभयोपकारित्वादिति भावः । संदेहसंकरसुदाहरति। जात इति। योजयति। अग्र कुलाम्बुधावित्यादौ समासद्वयसंभवादिति। मयूरव्यंसकादीनां चाकृतिगणत्वाद्रृपकोपमितसमास- द्वयसंभवादित्यर्थः । नन्वत्रामृतदानस्य चन्द्र एव प्रसिद्ध त्वात् प्रतापरुद्र एवे- न्दुरिति रूपकमेव नोपमेति चेन्मैवम्। औपचारिकस्यामृतदानस्य प्रतापरुद्रेऽपि संभवात्। उपमाया याघकाभावात्। तेनात्र रूपकोपमयोः संदेह एव पर्यवस्य- तीत्याह। न चेति। साधकमनुकूलं बाधकं प्रतिकूलम्। तत्सन्भावे संदेइ एव निक्तत इत्यर्थः । तहि कुत्र साधकं कुत्र वा बाधकमित्याकाङ्क्षायां क्रमेण दर्शयति। प्रतापेति। प्रतापरद्रनृपतिरूपात् पारिजाताद्। वतंसयन्तीताग्न 'वष्टि भागुरिरल्ोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यकारलोपः। अत्र वतंसीकरणं मञी- १ ज्योत्स्नया मुदम् R.,M .; ज्योत्स्िकामृतम् P. २ काकतीयान्वय M. १ साधकवाधक- प्रमाणयोहि संदेह पव पय° M, तत्र T. ४ 'नृपतिपारिजातसमु M.

४७७

अभ् कीर्तय एव मसर्य इते रूपकालंकारे वतंसयन्तीति साघर्के प्रमाणम्। अेवतंसीकरणेनाभेदपेतातिः। वाधकं यथा। काकतीन्द्रस्य निःसाणध्वनौ दिश्वु विजृम्मिते। व्याकुलीकवतसत्वोऽभूत् प्रतिपक्षबला्णवः ॥ २१९॥ अत्र प्रतिपक्षवलार्णव इत्युपमाया व्याकुलीकृतसत्त्व इति बाधकं प्रमाणम् । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यनुशासनेग सामान्यप्रयोगस्योपमावाधकत्वात्। अतः पारिशेष्याद्रूपकालंकारः। एवं यथासंभवमन्येषामलंकाराणां संसृष्टिसंकरौ बोद्धव्यौ तत्र तत्र अबन्घेषु।

रेष्वेवानुगुणमिति रूपकपरिग्रहे साधकमित्याह । अन्नेति। तत्रोपद्वलकमाह। वतंसीकरणेनाभेदप्रतीतिरितति। न पुनरुपमायामिव भेदाभेदप्रतीतिरिति भाव :! घाधकं दर्शयति। काकतीन्द्रस्येति। दिक्षु निस्साणध्वनौ विजृम्भिते व्यासे सति प्रतिपक्षवलमेवार्णवो व्याकुलीकृतानि कलुपीकृतानि सरवान्यन्तःकरणानि पराणिनश्च यस्य स तथोकः । याधकं योजयति। अन्नेति। प्रतिपक्षबलमर्णव इवेर्युपमितसमासस्य व्याकुलीकृतसत्व इति सामान्यप्रयोगत्वस्य बाधकत्वाद् परिशेपाद् रूपकमेवेत्यर्थः। अलंकारान्तरसंकरसंसृष्टिप्रपञ्चः प्रबन्धान्तरेषु द्रष्टव्य इत्याह। एवमिति। विवेकिनामेतावतैवेतरदूपि सुबोधमिति विस्तरमीरमिरे- साभिरुपरम्पत इति सर्वमवदातम्। जगति निसिलविद्यासिंधुसुष्टिंधयानां परभणितिपेरीक्षा युज्यते सजनानाम्। वदिह मम निबन्धे दूपणं भूपणं वा भवति यदि विद्ग्धैसद्वयवश्यं विमृश्यम्।

१ वतंसीकरणकर्माभेदप्रतीते: P. २ प्रतिपत्तिः R. ३ अलंकारेषु T. ४ R. has at the end विद्यानाथकृतो वीररुद्रसत्कीर्ततिमण्डनः । अलंकारप्रबन्धोऽयं द्रष्टव्यः सर्वसूरिमिः। ४ P. drops अस्मामि: ५ °विवक्षा T. ६ रूपणं T.

४७८ प्रतापरुद्रीयं रसापणसमन्वितम्। : इति श्रीविद्यानाथक्तौ प्रतापरुद्रयशोमूपणेऽलंकारशास्त्रे मिश्रालं- कारप्रकरणं समाप्तम। प्रतापरुद्रीयं नामालंकारशास्त्रं समाप्तम्।1 इति पद्वाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाच्यायकोलचलमल्ि- नाथसूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्या नुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना) विरचिते प्रतापरु- द्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने मिश्रालंकार- निरूपणं नाम नवमं प्रकरणम्।।

1 व्याखयाते साकल्येनेदं काव्यलक्षणम्। तथ परिष्कुर्वन्तु सहदयधुरीणाः॥ P. १ महोपाध्यायविद्यानाथ R .; विद्यानाथमद्दोपाध्पायकृतों T. २ संपूर्णम R.

प्रतापरुद्रीयव्याख्या रत्नशाणः।

धन्दे हयग्रीमहं घलक्षं

अन्योन्यमन्तर्मिलितावशिष्टः प्रालम्वत शुद्रकलाकलापः ॥१॥ घलक्षवर्णोज्जवलितखवरूपो विज्ञानदानैकनिदानसूतः। सदेहशास्त्रोघ इवाश्ववक्रः सारस्वतं मे दिशतु प्रवोधम् ॥२ ॥।- आचार्यमभिवाद्याहमातनिष्ये यथामति।

न शब्दशास्त्रे न च तर्कशाखत्रे न चान्यशास्त्रेष्वपि विश्रुतोऽहम्।

व्याख्यां तु कुर्यामतिसाहसेन ॥। ४ ॥। रत्नापणे विस्तरसाव्वसेन मुकत्वा पदं कोसलमन्यदेव। व्याख्याय शङ्कापरिहारमार्ग: प्रदर्शित: प्राकनपण्डितेन॥।५।। ततो मया वालवियोधनाय 1 प्रकाश्यते सर्वपदान्वयोSय् न संभ्रमोऽन्यन् ततः पृथड मे ॥६॥ विद्यानाथ: कथमाे वहोराकराच्छास्त्रजालात् संजग्राह प्रकृतिकठिने रत्नजालं करण्डे। ? विद्वद्रोष्टी दृद यरमणे रत्नशाणेऽधुनास्मि- शन्तर्गूढयुतिविलसितं तत् समुत्तेजयामि॥७॥

४८०. रत्नशाण:।

अथ तत्रभवान् विद्यानाथकवि: प्रतापरुद्रयशोभूषर्ण नामालंकारशाखं चिकीपुंश्चिकीर्पिताविभ्नपरिसमाप्तिसम्प्रदायाविच्छेद रूपफलसाधनत्वात् 'मझ्ला- दीनि मङ्गलमध्यानि मङ्लान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते' इत्यादि माण्यकारवचनाखे- ष्टदेवतानमस्काररूपमङ्गलमादौ निबध्नाति। विद्येति। विद्या: सकलशास्त्राण्येव कैरवाणि कुमुदानि तेपां कौमुदीं चन्द्रिकां कौसुदीमिव विद्यानां प्रकाशिकामित्यथ:। ध्रुतीनां वेदानां शिरांस्युपनिपद एव शीर्पाणीति छिष्टरूपकम्। तेपु सीमन्त- मुक्तामणिं सीमन्ते केशवीर्थ्यां यो मुक्तामणिर्मुक्तांमय आभरणविशेषः । 'सीमन्तमख्रिरयां मस्तकेशवीथ्याम्' इत्यमरः। ललन्तिकाभरणायमानामित्यर्थः। पद्माग्याभिकमलान्वतीति पद्मभूः । तस्य म्रह्मणो दारान् जायाम्। 'दाराः पुंसि च भूम्न्येव' इत्यमरः। त्रयवयवो लोकख्त्रिलोकस्तस्य जननीं गिरां वार्चा देवतां सरस्वतीं देवीं वन्दे नमस्करोमि। खवनमस्कारस्य साफल्यं सूचयितुं देवीनमस्कारान् विशिनष्टि! यदिति । पादावब्जे इवेत्युपमितसमासः । रूपकसमासे तु अब्जयोर्नमस्कारानुपयोगात्। यस्या वाग्देवताया: पादाब्जयो- र्नमस्क्रिया नमस्कारा: सुकृतिनां पुण्यक्कता पुंसाम्। प्रकर्पेण क्रियन्त इति प्रक्रिया रचनाः । सरस्वतीनां वाचां संबन्धिन्यः सारस्वत्यः । ताथ् ताः प्रक्रि- याश्र सारस्वतप्रक्रियाः । 'गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः। तासां वाग्रचनानां बीजं कारणं प्रतिभापरपर्यायो बुद्धिविशेष इत्यर्थः । तदेव बीजमन्टरकारणं तस्य न्यासभुवो निक्षेपस्थानभूताः। सारवन्धूमौ निक्षिप्तं बीजं यथाब्कुरयति तद्वद्देवी- नमस्काराद कविताकारणीभूतप्रतिभा जायत इत्यर्थः । कविताया नाटवं नटनं प्रवृत्तिरिति यावत्। तस्यैकजीवातवो मुख्यजीवनौपधानि। 'जीवातुर्जीवनौ- षधम्' इत्यमरः : अस्मावमस्कारादेव जीवनौपधादिव सम्प्रदायाविच्छेदश्व भवतीत्यर्थः । भवन्तीत्यन्वयः । अग्रोत्तरवाक्ये यच्छद्द्म्रयोगाज तच्छन्दप्रयोग- निर्बन्धः । विद्याकैरपेत्यादिरूपकविशेपणम्। पादाब्जेत्युपमायाश्र परस्परापेक्षा- भावात् संसृष्टिः। लक्षणानि खवलंकारप्रकरणे स्पष्टीभविष्यन्ति।

इत्थमिष्टदेवतां नमस्कृत्य प्राचीनमहाकविनमस्कारपूर्वकं प्रारिप्सितअन्थारम्भं प्रतिजानीते। पूर्वेभ्य इति। भामहो नामालंकारशाख्रप्रणेता । स आादिर्येपां ते वेभ्यः प्राचीनेभ्य इति चतुर्थी। सादरं यथा तथा विहितोऽअलियेन सः ।

नायकपकरणम्। ४८१

'तौ युवावअलि: पुमान्' इत्यगरः । अहमिति शेप: । अलंकारशास्त्रसर्वस्वं सर्वधनभूतं रसादिप्रमेयं तत् संगृह्यते संक्षिप्यते येन स तथोकः। अलंकारशा अ्रप्नतिपाद्यमानं रसादिप्रमेयं संक्षिप्य प्रतिपादको अन्थस्तं सम्यक् वक्ष्ये। ननु रसादीनामप्येतच्छास्त्रविषयत्वात् कथमस्यालंकारशास्त्रत्वमिति न शङ्कनी- यम्। छत्रिन्यायेनालंकारत्वव्यपदेशाद्। यद्वा प्रमाणादिपदार्थप्रतिपादकशा- स्त्रस्य न्यायप्राधान्याधयथा न्यायशाख्त्रतवं तथालंकारप्राधान्यादलंकारशास्त्रत्वमिति; घोध्यम्। शास्त्रसर्वस्टसंग्रह इत्यत्रोकं रसादिगमेयं विभजते। रसेति। रसः शुङ्गा- रादिः प्रधानं येपां ते रसजीविता इत्यर्थः । शब्दार्था: शब्दा वाचंकरादि- रूपेण त्रिविधाः । ततो द्वन्द्वः । गुणाः प्रसादादयः । अलंकारा उपमाद्यः । वृत्तय: कैशिक्यादयक्ष। त्रयाणां द्वन्द्वः। रीतयो वैदर्भ्यादयश्च। इयती एतावती। काव्यपद्धति; रामायणादिकाव्यमार्गः । शाखस्यालंकारशास्ट्रस्य प्रमेयं विपयः प्रति- पाद्यमित्यर्थ:। काव्योपयोगिरसादिकमनेन ग्रन्थेन निरूप्यत इति तात्पर्यार्थः। संग्रति स्वग्रन्थस्य लोकोत्तरनायकलाभेनातिशयमाह। चिरेणेति। काव्यस्य ये अलंकारास्तेषां संग्रहः संग्राहको ग्रन्थः । चिरेण चिरस्य चरित आच- रितोऽर्थ: फलं यस्य स तथोक्तः सफलोऽभूत्। चरितार्थतामेव व्यनकि। प्रतापेति। येनालंकारसंग्रहेण प्रतापरुद्रदेवस्य प्रतापरुद्रस्य कीर्तिर्यशः प्रकाश्यते प्रकटीक्रियते। प्रतापरुद्रकीर्ततिप्रकाशनादस्य सफलतेति भावः। पूर्वअ्रन्थानामपकर्पमाह। यद्यपीति। प्राचां पूर्वमहाकवीनां प्रबन्धेप्वलं- कारशास्रेप्वसौ काव्यपसूतिः साधु सम्यक् निरूपिता यद्यपि निरूपितैव । वधपपि ते शष््रानुस्पाद इति संग्रदायः । किं तु परं तु तथापीत्यर्थः । एतस्या: काव्यपद्धतेः प्रबन्धसेत्यर्थः । सदशमुदाहरणं नादतमनादतम्। काव्यांनुरूपो- दाहरणाभावात् पूर्वप्रबन्धेष्वपकर्य इति भाष: । वर्हि कीदृशनुदाहर्चव्यमि- स्ाकाक्का जनयति। किं त्विति। उदाहार्यमाह। पुण्येति । पुण्येन सुकृतेन श्रोक्यते श्राध्यत इति पुण्य- श्लोकः। सकलविद्यासुक्कतशाली महापुरुपस्तस्य धरितं व्यापारः। उदाहरण- सुद्धाटनसुद्दिश्यार्हति। स इव दश्यत इति तादशः सुकृती कश्चन पुमान पूर्वै: 61

४८२ रत्नशाण: ।

प्राचीनकविभि: प्रबन्धस्य स्वग्रन्थस्याभरणीकृतो न। अमूदिति शेपः । एतेन प्रबन्धुणामपकर्ष उक्क इति न पौनरुकयम्। सच्चरितनिबन्धने प्रबन्धप्रयन्धृणामुत्कर्पमाह। प्रवन्धेति। विपयभूतस्य प्रतिपादनीयस्य नेतुर्नायकस्य गुणनिरूपणं दानदाक्षिण्यादिगुणोदाहरणं प्रबन्धानां प्रन्थानां प्रवन्धुणामपि तच्चिर्मातणां कवीनां च कीर्ततिर्यशः प्रतिष्ठा चिरावस्थानं तयोमूंलं कारणम्।

अग्र दृष्टान्तमाह। यथेति। रामस्य दाशरथेर्गुणानां वर्णनम्। रामायणं काव्यम्। वल्मीकाज्न्म यस्येति वल्मीकजन्मा वाल्मीकिः । तयोर्महाप्रतिष्ठाया कारणं यथा भवति तथैव मूलमिति पूर्वेणान्वयः । 'काव्यालापांश्र वर्जयेत्' इति प्रतिपेधपरिजिह्टीर्पयाह। महापुरुपस्योत्तमनायकस्य गुणवर्णने प्रबन्धस्थिति: प्रबन्ध- निर्माणं श्रेयांसि करोतीति श्रेयस्करी। 'काव्यं यशसेऽर्थकृते' इत्याद्यालंकारिक- वचनप्रामाण्यादस्य श्रेयःसाधनत्वम्। निपेधस्त्वसत्काव्यविपय इति तात्पर्यम्। काव्यस्य पुरुषार्थसाघनत्वं सदष्टान्तमाह। यथेति। वेद: श्रुतिः । शास्त्रेति। शास्त्रं स्मृति: पुराणानि चादिर्यस्य प्रबन्धस्य तसात्। आदिश्देन गुरूप- देशादिर्विवक्ष्यते। हिते कर्त्तव्ये प्रवृत्तिरुद्वेगोSहितान्निवृत्तिश्चानुद्वेगश्च यथा तथा सळुत्तमनायक आश्रयो वर्ण्यत्वेन यस्य तसात् काव्यादपि हितप्रवृत्तिर- हितनिवृत्तिश्र भवतीत्यर्थः । ननु वेदादेरेव पुरुपार्थसिद्धि: किं काव्येनेताशङ्क्य काव्यस्य विशेषमाह । काव्य इति । काव्ये इयान् एतावान् विशेषो भेद:। अस्तीति शेपः । काव्यादिति हेतौ पज्मी। कर्त्तव्यतायां कर्त्तव्यत्वे धीर्दुद्धि: सरसा रससहिता भवति। कर्त्तव्यार्थे काव्यादिच्छया प्रवर्त्तते। अन्यत्र वेदादौ तथा न सरसा भवतीत्यर्थः । अकरणे प्रत्यवायभिया प्रवर्त्तते न तु संतुष्टः प्रवर्त्तते । अयमेव विशेष इत्यर्थः । तथा हि। अयमेवार्थः प्रतिपाद्यत दृत्यर्थः ।

यदिति। प्रभुणा राज्ञा संमितः समः । 'सम्मितं समन्' इत्यमरः । तसा- च्छन्द: प्रधानं प्रवर्त्तकं यस्य तसमाद्वेदात्। यदिष्टं कर्त्तव्याकर्तव्परूपमभीष्टम् । अधिगतं ज्ञातम्। ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्था इति नियमात्। वाङ्गात्रेण प्रभुरिव घेदोऽपि विधिनिषेधबलेन द्ितेयु पुंसः प्रवर्त्तयति निवर्ततयति चाकर्तव्येभ्यः। विपक्षे राजा दण्डमिव वेद: प्रत्यवायं जनयति। अतः शब्दप्राधान्यमिति भावः।

नायकपकरणम्। ४८र

अत्रार्थस्य प्राधान्यमात्रत्यागो न स्वरूपतः । तथातवे तून्मत्वाक्यवद्वेदस्याम्न- वर्त्तकतैव स्यात्। अतोऽध्ययनं फलवदर्थावबोधनपर्यन्तमिति वेदितग्यम्। अर्थः प्रवणः प्रधानं प्रवर्तकं यस्य तलात् । अत एव सुहृत्संमितात् मित्रतु- ल्यात् पुराणवचनाज चिरं विचारापेक्षिततया कृच्ेरेणेत्यर्थः । यदिष्टमधिगतम्। अर्थप्रधानं पुराणम्। एवं कुर्यान्मैवं कुर्यादिति विधिनिपेधवलेन प्रवर्त्तकं वा न भवति। किं तु पूर्वपुरुषचरितस्तुतिनिन्दामुखेन रागद्वेपावुत्पाद्य मिन्रवठपवृत्ति- निवृत्तिहेतुभूतम् । अतः पुराणमर्थप्रधानं सुहृत्संमितं चेति वेदितव्यम्। यत्तदो- र्नित्यसंबन्धा् तस्मिज्नित्यध्याहारः । तसिन् कर्त्तव्ये कार्ये कान्तासंमिततया कामिनीतुल्यया यया काव्यश्रिया काव्यसंपदा सरसतां सरसत्वमुत्कण्ठामित्यर्थः। आपाद्य उत्पाद्य। बुधो विद्वान् पुमान् कुतुकी कौतुकवान् विरचितः । अकर्च- षयेऽकुतुकी च च्छेदः। अकर्तव्ये अहिते अकुतुकी विरचितः । कर्त्तव्ये कुतुकी- त्यनेन हितप्रवृत्तिः । अकर्त्तव्य इत्यनेनाहितनिवृत्तिश्रोकेति बोध्यम्। यथा कासिनी कटाक्षवीक्षणादिविलासैरेव कामिनमावर्जयन्ती सर्वे कार्ये कारयत्येवं काव्यश्रीरपि व्यञ्ञनाव्यापारेणैव रामादिवद्वर्त्तितव्यं न रावणादिवदित्यर्थे धोत- यन्ती पुंसः कर्त्तव्ये प्रवर्तयति निवर्त्तयति चाकर्त्तव्यादितीदं काव्यं कान्तास- म्मितम्। अतोऽस्याः सरसतापादनेन प्रवर्तकत्वान्गयानुनयपूर्वकं प्रवर्तकाभ्यां चेदपुराणाम्यां विशेषोऽस्तीति बोध्यम्। अतः काव्यनिर्माणाय प्रयतामह इत्याह। तस्यै काव्यश्रियै स्पृहामिच्छां कुर्महे। वयभिति शेपः ।

तत इति। वेदाधुपदेशाद्विशिष्टत्वाद्वेतो: काव्यं दृष्टस्यार्थांदेरदृष्टस्य कीर्त्यादेः फलस्य प्रयोजनस्य जनकतयोत्पादकतया बह्वधिकं यथा तथोपयुक्तमुपयोग्युपा- देयमित्यर्थः । अन्र वृद्धसंवादमाह। काव्यप्रकाशे ग्रन्थे। तथा च तथैवोक्तम्। अस्माभिर्यथोक्तं तथोक्तमित्यर्थः । काव्यं यशसे कीत्यै। अर्थकृते अर्थप्रयोजनाय। अर्थार्थमित्यर्थः । व्यवहारस्य विदे ज्ञानाय। शिवेतराणामशुभानां क्षतये नाशाय सद्यस्तदानीं परनिर्धृतय उत्कृष्टसुखाय। कान्तासंभिततया कान्तातुल्यत्वेनोप- देशयुजे योगाय। उपदेशार्थमित्यर्थः । भवतीति शेपः । प्रसिद्धमिति। महाप्रबन्धेपु प्राचीनोत्कृष्टगन्थेपु। एतत् काव्यस्य कीर्र्या- दिसाधकत्वं प्रसिद्धं च प्रसिद्धमेव । परिवष्ठहति। छाया। विज्ञानं परिवर्धते

रत्शाण:।

बहुशास्त्राद्यवलोकनादिति भाव: । थशाः कीर्ति: संभाव्यत उत्पघसे। गुणा सौशील्यादयोऽज्र्यन्ते संपाधन्ते। सुपुरुपस्य पुण्यश्लोकस्य धरितं व्यापार: श्रूयते येन. कारणेन काव्यस्यालापा:रचना न हरन्ति। मन इति शेपः । मनोहरा ग भवन्ति। तरकारणं किं किमस्ति। नारतीत्यर्थः । पूर्वोक्तफलसाधनरवासू काज्या- छापा मनोहरा एवेत्यर्थः । अतः काव्यमुपादेयमिति ताप्पर्यार्थः ।

"काव्यालापांद् वर्जयेत्' इति निषेधस्यृतेगतिमाह। यन्चेति । यत्र पुनः पसिमिन् काव्ये तूत्तमः श्ोक्यत इत्युत्तमश्लोकस्तस्योत्तमोत्तमस्य धरितं न निबध्यते नोदाह्रियते तस्काव्यं परित्याज्यं परित्यकुं योग्यमेव। अत्र स्मृतिरस्ती- त्याह। तदिति। स्मृतिश्च मुनिवचनमपि तदसत्काव्यं मूलं कारणं विपयो यस्या: सा। असत्काव्यविपयां स्मृतिमनुवदति। 'काव्यालापांश्र वर्जयेत्' इति। अन्यथा रामायणादेरप्युच्छित्ति: स्यादिति भावः । काव्ये कैमुत्यन्यायेनोत्तम पुरुषगुणवर्ण- नस्यावश्यकत्वं प्रतिपादयितुं शास्रेप्वपि सत्पुरुषगुणवर्णनमेवावश्यकमिलाह। केवलमिति। काव्यजातस्य केवलं काव्यसमूहस्यैवायं पन्थाः सतपुरुपगुणवर्ण- नरूपमार्गो न भवत्यपि तु किं तु शाखजातस्यापि सकलशास्राणामपीवयर्थः । सतां सद्गुणानामाश्चयेणावलम्बनेन प्रतिपादनेन महानुर्कृष्टो लोकानां जनानामा- दरो यथोक्तार्थो यथा स्पष्टो भवेत तथोच्यत इत्यर्थः। वैशेपिकादेर्विशेषपदार्थ- वादिनो वैशेषिकास्तेपां शाखर वैशेपिकं तदादिर्यस्य तस्य। ईश्वरस्य ग्रह्मणः प्रति- षापकतया साधकतया। जगति लोके पूज्यता पूज्यत्वम्। अङ्गरादिकं सकर्तकं कार्यत्वाद् घटवदित्यादि नवानुमानैरिति भावः। महाभारतमादियेंपां तेपा- भितिहासानामपि। महापुरुपस्य धर्मराजादेर्गुणानां वर्णनं परं प्रधानं येषां तेपों भावस्तत्ता तयैव हेतुना विश्वातिशायित्वम् । बहुना किम्। बहूक्तिभि: प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः । वेदान्ता अप्युपनिपदर्थप्रतिपादका ग्रन्था अपि ग्रक्मणः सत्यं ज्ञानमनन्तं ग्रह्दोति ज्ञानादिगुणविशिष्टस्य म्रह्ण: प्रतिपाद्कृतयैव हेतुना परमत्यन्तमुत्कृष्यन्त उस्कृष्टा भवन्ति। अथेति। अथातो धर्मजिज्ञासेति सूत्रमिति शेपः। उपक्रममाणेनोपक्रम कुर्वता सूत्रकृता सूतरकारेण, महर्पिणा जैमिनिनापि पुरुषं महापुरुषमाश्रितस्य गुणश्रेष्टस्य गुणोत्तमस्य धर्मस्य धर्मगुणस्य ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा तद्द्वारेण महापुरुपस्य पुरु-

नायक प्रकरणम्।

शोस्मख गुणवर्णनमेव शास्रस्य प्रामाण्यात् प्रमाणत्वादावश्यकत्वादिसर्थ :. तत्तदिति। नीयते प्रतिपाधत इति न्यायः स स न्यायसचन्यायसच्तद्विपकः । सरय निरूपणं परं प्रधानं यस्य तत्कथाप्रतिपाद्करयापीरर्थः । प्रबन्धराशे: काज्य- जातल महापुरुषगुणवर्णनं हेम्न: सुवर्णस परमामोद इयोत्कृष्टगन्ध इय। ततश्र

प्रतापेति। म्रतापरुद्रदेवस्य गुणान् शौर्यादीनाश्रित्यावलम्ब्यायमलंकारप्र. बन्धो निर्मितो रचितः । हे सन्तः सजना वो युष्माकं कर्णोत्सवः थ्ोत्यो- ररसवोऽस्तु। आनन्दकरो भूयादित्यर्थः ।

इयता ग्रन्थेन प्रतिपाद्यमहिम्ना प्रबन्धस्योत्कर्षमुक्ता स्वग्रंन्थसय विशेषमाह। काकतीयेति। काकतिर्नाम दुर्गाशफिरेकशिलांनगरेश्वराणां कुलंदेवता सा भकिर्भंजनीयां अरपेति काकतीयः। स चांसौ नरेन्द्रश तस्य यशः कीर्चि भूदं- यितुमलंकर्सुमियं चिकीर्पिता विद्यानायस कवे: कृति: कांव्यं स्वयं च स्वंयमेवं तेन यशसां विभूष्यत अलंकरियते। अत्र कीर्तिग्रन्थयोरन्योन्यं भूष्यभूपणभाव- सन्ावादुस्कर्ष इति भाव: । .. :

प्रबन्धमहिज्ञा प्रतिपाद्याविशये वृद्धसंवादमाह। दण्डिनेति ! दण्डिना कविनापि प्रतिपादितम्। प्रबन्धमहिय्रा प्रतिपाद्यमहत्वमिति शेपः। तदेवाह। आदीति। आदिराजानां नलनहुषादिपूर्वपुरुपाणां यशोबिम्बं कीर्तिमण्डलं पाङ्मयं वाक्प्रपञ्चसेवादर्श दर्पणम्। व्यस्तरूपकम्। कर्म प्राप्य तेषां नृपाणाम- सव्विधानेऽपि स्वयं न नश्यति। वाक्यार्थः कर्म। अत्र नलाघसंनिधानेऽपि तद- शोबिम्बावस्थिते: प्रबन्धाधीनतवोक्ते: प्रबन्धमहिद्ा प्रतिपाद्योत्कर्ष इति भावः । अतः कीर्ततिभूपणं स्वग्रन्थ इति तात्पर्यम्।

इत: पर प्रतिपायमहित्ा प्रबन्धमहचामाह। सुक्वेति। प्रतिपादयस वर्ण्यस महिसा सामर्थ्येन प्रबन्धस्य काव्यसय महत्तोत्कर्पः सूक्ता सुंछटूकैव। प्राचा पाचीनेन भामहेन। तत् पूर्वोंक प्रबन्धमहत्वमुक्तम्। उपश्रलोक्यस्य वर्ण्यस्य माहात्म्यादतिशयात् काव्यसंपत् काव्यसंपत्तिरज्ज्वला अतिशायिता। इत्येवमुक्त- मिति पूर्वेणान्वयः ।

४८६ रत्नशाण: ।

उद्भटेन च तव्चामकेन काग्यकृता थ प्रतिपादितम् । गुणेति। गुणाः प्रसा- दादय:। अलंकारा उपमादयः। तैश्वारुत्व रुचिरतवं तेन युक्कमपि काव्यम्। आश्री- पत इत्याश्रयस्तस्य वर्ण्यस्य संपश्या माहात्म्येनेत्यर्थः । अमरदुमः कल्पवृक्षः मेरुणा सुमेरुणेवाधिकोज्ज्वलमत्युज्ज्वलम्। रुद्रदेवेनापि केनचित् कविना कथितम्। उदारेति। उदारस्य महतः । 'उदारोदातृमहतोः' इत्यमरः । तस्य चरितस्य निबन्धनाद्वर्णनात प्रबन्धस्य प्रतिष्ठा स्थितिरतिशयो वा कथितेति पूर्वेणान्वयः। साहित्यमीमांसायां च तव्रामकग्रन्थे च प्रपञ्चितमुक्तम्। नायकेति। नायकस्य गुणाः शौर्यादयः। अत एव गुणा: सूत्राणीति छ्िष्टरूपकं तैर्ग्रथिता गुम्फिता: सूक्तय एव निर्दोएवच- नान्येव स्रजो मालिकाः । सुकृतमेपामस्तीति सुकृतिनस्तेपां सुभगानाम् । आकल्पं कल्पपर्यन्तम्। आकल्पन्ते वेपायन्त अलंकारायन्ते। 'आकल्पवेपो नेपथ्ये' इत्यमरः। निरूपितं च भोजराजेन। भोजराजेन निरूपितं च प्रतिपादितं घ। कवे- रिति। लोकोत्तरै: लोकश्रेष्ठैरनन्यसुलभैगुणैरुत्तरः श्रेष्ठो नायको वर्ण्येत यदि प्रतिपाद्येत चेत्। अल्पापि गुणालंकारादिभिर्न्यूनापि वाग्वृत्तिर्वाग्व्यापार: प्रबन्ध इति यावत्। विदुपां बुधानां कर्णावतंसति श्रोत्रालंकारो भवति । अतः स्वयं तेन विभूष्यते इति तात्पर्यम्। एवमवश्यं काव्ये लोकोत्तरगुणो नायको वर्ण्य इत्युक्तम्। ते गुणा: क इत्याकाङक्षायामाह। तत्रेति। तत्र लोकोत्तरगुणेप्वेत अग्रत एव चक्ष्यमाणलक्षणा नायकस्य वर्ण्यस्य गुणाः। तसामान्येवाह। महाकुलीनतेति। स्वग्रन्थे प्रतिपाधमानानां प्रतापरुद्रगुणानां विशेपमाह। पूर्वेति। पूर्वशास्राणां साहित्यमीमांसादिशास्त्राणां अनुसारेण कतिचित् कियन्त एवेमे गुणाः कथिता उक्ताः। प्रतापरुद्रदेवस्य गुणाः शौर्यादयो वाचां वचनानामगोचरा अविपया वक्तुमशक्या इत्यर्थः । अथेति। अथ गुणोद्देशानन्तरं तेपां गुणानां स्वरूपं लक्षणमुदाहरणं च लक्ष्यं घ। उच्यते इति शेपः । तव्राद्यं लक्षयति। महाकुलीनतेति। महत्युत्कृष्टे कुले वंशे संभव उत्पत्तिर्महाकुलीनता। नामेति प्रसिद्धा। उदाहरति । यथा ।

नायकमकरणम्। यथा स्पष्ट भवति तथोच्यत इत्यर्थः । तादगिति। स एव दश्यत इति तादकू। अनिर्वाच्यमित्यर्थः । मध्यमलोकस्य भूलोकस्य यद्धाग्यं वस्य विभवादतिश- याद्ेतोः। 'भाग्यं कर्म शुभाशुभम्' इत्यमरः । क्षोण्यां भूमौ करीडितुमि- च्छुभिरिन्द्र आदिर्येपां तैर्वृन्दारदैैवैः । 'वृन्दारका दैवतानि' इत्यमरः । चिरतरं बहुकालं यथा तथा संप्रार्थित: पद्मभूर्वझ्ा । अर्केन्द्वो: सूर्याचन्द्रमसो: कुलयोवंशयो: प्रशस्ति प्रशंर्सा प्रतिष्ठामतिकान्त इति तथोक्म्। यं काकतीया- नामन्वयं वंशमसृजत् सृष्टवान्। तसिमिसन्वये लक्ष्मीपतिर्विष्णुः संप्रतीदानीं घीरर्दवपुपा प्रतापरुद्रूपेण जागर्त्ति जागरूको भवति। अवतरतीत्यर्थः। सूर्येन्दु- कुलातिशायित्वादस्य कुलस्य महत्त्वम्। तन्रावतीर्णत्वात् प्रतापरुदस्य ना विष्णुः पृथिवीपतिरिति न्यायात् लक्ष्मीपतिरेवासावित्युक्तमिति वेदितव्यम्। नन्वत्न क्षोणीविहरणेच्छुभिर्देवैर्याचितो ब्रह्मा सत्कुलं सृष्टवान्। तत्र प्रतापरुद्रेण विष्णु- रवतीर्ण इत्युक्तम्। तथा च देवानां क्षोणीविहरणेच्छा कथं घटत इति चेदुच्यते। विष्ण्वतारं विना तेपामवलम्याभावात् क्षोणीविहरणं न संभवति। तदवतारे तु यथेष्टविहरणं संभवतीति तदवतारो वर्णित इति। तथा च प्रतापरुद्रसंव- न्धिनां देवांशसंभूतत्वं व्यज्यते। अत्र पद्मभुव इन्द्रादिप्रार्थनासंबन्धेSपि तत्सं- बन्धोक्ेरतिशयोकि:। अथ महाकुलीनतानिरूपणानन्तरमौज्जवल्यं नाम गुणः। निरूप्यत इति शेप:। एदमेवाथ महाभाग्यमित्यादावप्यन्वयो बोध्यः । रूपेति। रूपेणाकारविशेषेण संपञ्चः संपूर्णो देहो यस्य स तस्य भावस्तत्वन्। लावण्यमिति यावत्। तदौ- ज्ज्वत्यं नाम गुण इति परिकीर्त्यते। उदाहरति। मुरारेरिति । यः कामो नन्मथः पूर्व पूर्वकाले मुरारे: श्रीकृपणात् जलनिधिसुतायां रुक्मिणीरूपश्रीदे- व्यासुदभवदुत्पन्नः । 'राघवत्वेऽभवत् सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि' इति विष्णुपुराणाद् रुक्मिण्या जलनिधिसुतात्वम्। स कामो जगत्या भूमेर्भाग्यविभवाद् भाग्यातिशयात् पुनर्भूयो महादेवात्तव्ामकान्महाराजाद्। अवनीभृद्दुहितरि राजपुत्रयाम्। ईश्वरात् पार्वत्यामिति च ध्वन्यते। जात उत्पन्नः। अत एव वपुष्मान् प्रशस्तशरीरः सन् स्वयं साक्षादयं प्रतापश्रीरुद्रः प्रतापश्री- विशिष्टरद्र: प्रतापर्द्रः । मध्यमपद्लोपे समासः । प्रतापरुद्रो भूत्वा जयति

रत्नशाण:।

सर्वोत्कर्पेण वर्त्तत इति। एवं मृगदर्शा स्त्रीर्णा मनीषा बुद्धिः। भवतीति शेपः। अन्र साक्षात् काम एवायमित्युत्प्रेक्षया रूपसंपत्तिरुक्क्ा। अथ महाभाग्यम्। महच्च तन्नाग्यं च महाभाग्यम्। लक्षणमाह। याद्वेश्वं- भराया भूमेराधिपत्यमधिपतित्वं तद् महाभाग्यमिति विशेषः । उच्यते। यथा सेवेति। सेवायां नम्राणां प्रणतानां नरेन्द्राणां राज्ञां मौलिपु किरीटेपु विलसन्धिः स्फुरद्भी रत्नांशुभी रत्नकान्तिभिर्नीराजितं नीराजनां प्रापितिम्। राज्यश्रियो रांज्यलक्ष्म्याः प्रथमावतारस्य प्रथमप्रवेशस्य पदवीं मार्गभूतम्। सिंहासनस्य राज्यलक्ष्मीप्रथमचिह्वत्वादिति भावः । भद्रासनं सिंहासनमारुह्य। तत्र स्थित्वे- त्यर्थ: । गुणानां दानदाक्षिण्यादीनां निधिराकर: श्रीवीररुद्रो नुपः प्रतापरुद्र- नृंपतिः। प्रत्यर्थिपृथ्वीपतीनां शय्रुभूपालानां क्ााया उत्कर्पस्य लद्धने जाद्िकै- रअङ्वया चरन्तीति जाछ्िका: शीम्रगाभिनस्तैः समयरित्यर्यः । अत एवानुपमैः सादृश्यरहितैर्विक्रमैः पराक्रमैः क्षोणीं भुवं रक्षति। दुष्टनिग्रहशिष्टपरिपालनाभ्यां निखिल भूमण्डलसंरक्षणादस्य महाभाग्यमिति भावः । अथौदार्यम्। लक्षणमाह। यदिति। तस्मिन् शीलं स्वभावो यस्य स तच्छी- लंस्तत्परस्तस्य भावस्ताच्छील्यं तत्परत्वमासक्तिरिति यावत्। विश्राणने दितरणे ताच्छील्यमिति शिवभागवतवत् समासः । यत् तदौदार्य निगद्यत उच्यते। यथा। वदान्य इति । गुणश्रेणीनां गुणगणानां शाघयोत्कर्पेण पिहितमाच्छा- दितं तिरस्कृतं हरिदीशानामिन्द्ादिदिकपतीनां यशः कीचिर्येन स तस्य र्द्रनृपते: समस्तुल्यः । अन्यो वदान्योऽपरो दाता त्रिजगति तनिलोके। लोकत्रयेऽपीत्यर्थेः । नास्ति। अन्र हेतुमाह। यद्यसमात् कारणाद् विद्वांस इति जनो विद्वज्नस्तस्य मैणिगृहाणां मणिमयमन्दिराणां प्राङ्गणभुवोऽद्गणभूमयः। समन्तात् सर्वत्रोद्धूतै- रुल्सितैर्द्विरदानां गजानां मदगन्धैर्दानगन्धैः सुरभयो वासिताः कियन्ते। कत्रो- त्तरवाक्यार्थेन पूर्ववाक्यार्थसमर्थनात् काव्यलिद्गालङ्कारः। अथ तेजस्विता। लक्षणमाह। जगदिति। यजगतां प्रकाशकरवं प्रकाशका- रित्वं तत् तेजस्वित्वमुच्यते। उदाहरति। सदेति। जयिनो जयशीलस्य काक- तिविभो: काकतिदेवतोपासकविभोः । मध्यमपदलोपी समासः । प्रतापरुद्रस्या- रिक्ष्माभृत्कान्तानां शत्रुभूपाङ्गनानां चिकुरः कुन्तला एव तिमिरं तस्याहंकृ- स्ट.

तिमहंकारं मुष्णातीति तन्मुपि तस्मिन् तथोके। तेजः प्रताप एव भानु :. स

नायकपकरणम्।

सूर्यस्तस्मिन् सदा सर्वदा स्फुरति सति । अरम्ति जीर्णान्युद्दामान्युस्कटानि तर्मासि यासां तासाम्। कुतः । न सूर्ये पश्यन्तीत्यसूर्यपश्याख्त्रासां सूर्य- प्रकाशरहितानामवधिगिरेक्षकवालसय पश्रात् भवा: पाश्चात्यासतासां डपर्दा शिलानां प्रकाशस्यालोकस्य व्युस्पत्िर्विशेपेणोत्पत्ति: संभवो भवति। अत्र सूर्यप्रफाशरहितयोरेपि देशकालयोरतिवेळप्रकाशजननादसय तेजस्वितवं लोकोत्तर- मिति भाव: । रूपकालंकारः । : अथ वैदग्ध्यम्। लक्षणमाह। क्वत्येति। कृत्यवस्तुपु कर्तव्यार्येपु धातुयें चतुरतवं वैदग्ध्यं परिकीरर्यते। यथा। उदाहरति । धातुर्यमिति। गुणनिधे: ध्रीवीररुद्रप्नभो्रातुर्य किमु वर्ण्यते। अशक्यरयात् किमपि न वर्ण्यत हत्यर्थः । अशक्यत्वमेव विशद्यति। यन्चेति। यत्र विद्या न तग् श्रीर्यत्र श्रीर्न तत्र विद्येति न्यायादन्योन्यं परस्परं विरुद्धयोरपि वाणीश्रियोः सरस्वतीलक्ष्म्योर्यत्र पतापरुदे महदार्जवमृजुत्वमेकत्रावस्थापनशकिरिति यावद्। अस्तीति शेषः । पूर्वोक्तन्यायस्तु निर्गुणजनविषय इति भाव: । किं चा्भ्या सह श्रीदाणीर्भ्या सदशैः स्वोचितैरुपचारैः सर्कारपिकेपैरलेलितां हष्टामित्यर्थः । इमा भुवं ते तादशा अनुपमारतैरत्सवैर्हर्पोत्पादकव्यापारैः । 'उत्सूते हर्पमित्येष उत्सवः परिकीर्त्यते' इति भावप्रकाशे। दिशां जित्वरो जयशीलः स नृपतिः । समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नी तस्या भाव: सापल्यं विरोध इति यावत्। निःसाप- तन्यमविरोधं यथा तथा धत्ते दधाति। आभ्यामित्यन्नाप्रधाने तृतीयाविधानेऽपि शाब्द एदोपसर्जनभावो न.त्वार्थः। सह शाखाप्रस्तरं प्रहरतीत्यत्रेव समप्रधा- नभावोपपत्तेः । अन्यथानौचित्यादिति बोध्यम्। अत्र मिथो विरुद्धानामे- आसामन्योन्यानुरागजननेन वशीकरणाद्वैदग्ध्यमुक्तम्। वितरणविद्वद्गोष्टीम्जा- तुरअ्नाभि: श्रीवाणीधरणीनिर्विरोधं पोषयतीति भावः। अथ धार्मिकत्वम्। लक्षणमाह। धर्मस्यैंक मुख्यं यथा तथा आयत्त- धीनं चित्तं यस्य तस्य भावसखं धार्मिकत्वमुदीर्यत उच्यते। उदाहरति। था। परिहास इति। काकतीन्द्रः परिहासेऽपि विहृस्य वचनेऽप्यनौचित्य- चित्याभावं स्वमेऽप्यन्यवध्वाः कर्था गोष्ठी शत्रौ रिपावप्यगुणसय दुर्गुण- हारोपं न सृष्यति न सहते। आरोपो नामासतो धर्मसय स्थापनम्। परिह्ा- रदावप्यनौचित्यादिकमसहमानस्यास्य धार्मिकतवं किमु वकव्यमिति भावः। 62

रत्नशाण: ।

महांकुलीनतेतयादि गुणोद्देश शोळे आदिशन्दप्रहणादादिशन्दस्वीकारान्महामहिमा पाण्डित्यं च प्रमृतिरादिर्येषां गुणानां ते तथोकाः । निरूप्यन्त इवि शेषः। तत्न महामहिमलक्षणमाह। तदिति । देवता भातमा अधिष्ठानं यस्य सस्य मायो देवतात्मता या देवांशसंभूतत्वं तम्महामहिमंत्वन्। उष्यते इति शेषः। उदाहरति। कौसल्येति। विष्णो: प्रथमजनन्यादिमाता कौसल्यासीत्। देवकी द्वितीया मातासीद। किं चेति चार्थ: । तदतु पश्नान्महिता पूज्यमाना सुम्मडिम्या इति रांजस्री सैव प्रतापरुद्रमाता तृतीया माताभूद्। तमेवार्य विशद्यति। य इति। यो विष्णुखेतायां त्रेतायुगे रघुपतिः श्रीरामोऽभूद् दापरे युगे शौरि: श्रीक्ृष्ण भासीत्। स विष्णुः कलौ युगे वीररुद्ररयावतारो यस्य स रुद्ररूपेणावतीर्णः सन् जयति । अतो विष्णोमांतृन्नयं सिद्धम्। महाम- हिमत्वं स्वयमेव विशद्यति। अत्रेति छोके गरुठध्वजात्मकतया विष्ण्ववतारत्वेन महामहिमतोककां। : सर्देति। सर्वाभिर्विद्याभिरधिकत्वं यत्तत्पाण्डित्यमुदाहृतमुक्त्म्। उदाहरति। यथा गोष्ठीभिरिति। थ्रीवीररुद्रो नृपः पण्णां दर्शनानां समाहार: पद्दर्शनी। 'पाणिनेरजैंमिनेश्रैव व्यासस्य कपिलस्य घ। कणादस्याक्षपादस्य दर्शनानि पढेव हि ।' इत्याहुः ! सा सीमा गोचरो यासां ताभिस्तथोक्ताभिर्गोष्ठीभि: शासप्संगैर्ु- धगणान् विद्वस्समूहान् संसदि सभायां परितोपयन् सतः श्रेष्ठस्य सारस्वतमार्नसय कवितामार्गस्य दर्शनेन विरैर्दर्शनचणेर्दर्शनसमर्थैः सूक्तैः सुभापितैः कवीन् प्रीणयन् संतोपयन् । संगीतोपनिपद: नाव्यवेदान्तस्य रहस्यपिशुनैर्मर्मसूचकै- रातोद्यस्य ततादिचतुर्विधवाद्यस्य योग्यैरचितैः कमैः परिपाटिभिः । 'ततं घीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम्। वंशादिकं तु सुपिरं कांस्यतालादिकं घनम्। चतुर्विधमिदं वाघं वादित्रातोधनामकम् ॥' इत्यमरः । वैणिकान् वीणावाद- कानू धिन्चनू प्रीणचन् सन् विहरति। तत्र विभो: सर्वविद्याविशारदत्वादखण्डं पाण्ठित्यमिति भावः । अंथेति। अथेतारम्भे। 'मङ्गलानन्तरारम्भपभकात्स्न्येप्वथो अंथ' इत्यमर:। प्रथममेव नावकगुणनिरूपणानन्तरं नायकस्वरूपं निरूप्यते। लक्षणोदाहरंणाभ्या- मिति शेषः। महापुरपगुणवर्णनेत्यादिना गुणवर्णनस्ैव प्रबन्धोर्कर्पावहरवेनोक

नायकप्रकरणम्।

स्वात् प्रथमतो गुणनिरूपणमिति वेदिवव्यम्। कक्षणमाइ परः काचि! कोशदण्डजं तेजः प्रतापस्ताम्यां सुभगो धर्मकामार्थेपु तत्पर शासको पुरन्धुरः समर्थो गुणैः कुलीनस्वादिभिराळ्य: पूर्णश्र। पुमानिति शेष:। नायकः परिकी- र्चितः । यद्यपि गुणाव्य इत्यनेनैव यशःप्रतापधर्मादीनामुपादानं, भवति तथापि पुनरुपादानं तेपामावश्यकत्वधोतनाय । उदाहरति। यशःप्रतापास्यां सुभगत्वं यथा। धर्मेति। काकतिवीररुद्रनृपतेः स्फारं प्रभूतं पशोगण्टडं कीर्तिमण्टलं त्निश्ुवनस्य तिलोकस्य धर्म एवालम्बो दण्डखेन समुष्ठ्ितामुद्तामेकातपत्रस्था- द्वितीयच्छमस्य श्रियं शोभा धच इति निदर्शना। प्रतापमाइ। छायेति। कुव्रछ- यश्यामेन्दीवरनीलेयं परिदश्यमाना नभस्थल्याकाशस्यल्मस्य छत्रत्यातपन्रल्प छायानातप इच लोक्यते दृश्यते। अ्रब्र यदिति शेपः । उत्तरवाक्ये तच्छन्दप्रयो- गाठू। यथशात् कारणादाळोक्यवे तत्तसात् कारणात् वस्य न्नस्योपरि भागे प्रताप एव तपनः सूर्यो नियतं यथा तथा धोतते प्रकाशत इति मन्ये त्रिसुवनोपरि कीर्चिसतदुपरि प्रताप इति महती यशःप्रतापसंपचिरका। धर्मकामार्थतत्परत् यथा। धर्म इति। रुद्रनरेशवरे धर्मः पुण्यसंपादको गुणः सोडर्थ इ द्रव्यरूपपुर- पार्थ इव पूर्णः श्रीर्यस्य स तथोक: स्थितः । अर्थो धर्म इव पूर्णश्ीः स्थितः कामो ।विषये्वभिलापस्ताविव धर्मार्थविव पूर्णधरीः समृद्धः । तौ धर्मायों काम इव ।काम: पुरुपार्थ दब पूर्णश्रियौ स्थितावित्यन्वयः । अत्र धर्मार्थकामानां त्रयागामपि । समृद्त्ववर्णनेन तुल्यवृचितं धोतितन्। अग्र त्रया्णां परस्परसादृश्यवर्णनेनोप- : मेयोपमालंकारः । धुरीणता धुरन्धरत्वम्। यथा गायन्तीरिति। काढतिवीररुद- : नृपतौ दोष्णा बाहुना विश्वंभरां भुवं विभ्रति वहृति सति शेपोऽनन्तो गायन्ती: ३ स्वभर्तृभारावतरणात्। प्रतापरुद्रकीचिमिति शेपः। अधेदानीमेवेति भावः। निज- वधू: रजायाः शिरसां कम्पनैः छाघनैरनुमोदत अनुसृत्व तुप्यति। कच्छपपति- रादिकूर्मावतारो हरिरपि वक्षस्पल्या दर्शनात् ! थलिजनार्थमिति भावः। लक्षमी थ्रियं शरीणयते संतोपयति। दिङ्गागान्त दिग्गजाश्रानुमज्यया सुरतार्थमनुधावनेन करेणूनामिभीनां शुचं विरहजं दुःखम् । 'मन्युशोकौ तु छक स्ियाम्' इत्यमरः। अपाकुर्वन्ति परिहरन्ति। शेपादिभिर्भरणीयां विश्वंभरामयमेक एव बिभजीवि विय्ञाविशाषिपुरन्धरत्वमस्योक्तम्। मुलैरिति। फणीति सामान्यवा ववकत्य विशयेपपर्यमसाणात शेप हतर्थ: । सहसेण मुखै:, सदयसंस्याकैयै

.४९२ :रत्नशाणा।

रित्यर्थः । सहस्त्रेणेत्यत्र :विंशत्याधाः सदैकत्वे संख्याः संख्येयसंख्ययो:'इत्यमर- वचनादेकवचनत्वम्। एथमुत्तरत्रापि द्ष्टव्यम् । काकतिदेवताको वंशः काक- तिवंशः तन्भर्तुर्गुणान् शौर्यादीनिति सर्वत्र संबध्यते.। वदेचेद्याद्यदि। तथा विवस्वान् सूर्य: सहतेण करैरंश्ुभिरेव हस्तैरिति श्िष्टरूपकमस्य लेखनसाधनत्वा- योगाद्विलिखेचेद्। हरिरिन्द्रश्च। 'इन्द्रो दुश्यवनो हरिः' इत्यमरः । सदस्रेण नेत्रैः पश्येघेत्। स्थाने युक्तम्। 'युक्के द्वे सांप्रतं स्थाने' इत्यमरः । शेपादय एव प्रतापरुद्रगुणस्तुत्यादिकं कुर्युश्रेदुकम्। समर्थत्वाद। अन्ये तु कर्तमुद्युक्ाश्रे- द्युक्मिति वाक्यार्थः । अथ नायकसामान्यनिरूपणानन्तरम् । उदान्तेति। उदात्त उद्धतो ललित: शान्त इति चत्वारः । धीरो धीरशब्द: पूर्व आदिर्येपां ते तथोक्ताः । इम उदा- चादयो नायका: स्मृता उक्काः। अत्र धीरशब्दपूर्यत्वमुदात्तादिशब्दानामेव न तु नायकानाम्। तथापि शब्दपरेणाप्यर्थलक्षणेति 'देवपूर्व गिरिम्' 'धनुरुपपदम सै वेदम्' 'हिरण्यपूर्व कशिपुम्' इत्यादौ मलिनाथेन व्याख्यातम्। चैवादीनां पादपूरणादपूरणार्थत्वं द्रष्टव्यम्। श्रोकार्थ कविः स्वयमेव व्याकरोति। तत्रेति। तत्र नायकस्वरूपप्रकटनप्रस्तावे। सर्वरसानां शृङ्गारादिनवरसानां साधारणा: समाना धीरोदाप्तादीनां सकलरसानुगुणत्वमनुकलादीनां चतुर्णो तु नास्तीत्या शयेनोक्तम्। कमेण चतुर्णो लक्षणान्याह। महदधिकं सत्वं स्त्वगुणो यस्य स तथोक:

रविकत्थन आत्मस्तुतिरहितो धियं रात्यादधातीति धीरो वत्सल एवंगुणको यः प्रतापरुद्रवत् प्रतापरुद्रतुल्यं वर्तते स धीरोदात्तो धीरोदात्तनामको नायकः संमतः । संदिग्ध इति। ग्रैलोक्यमतिशयेन कीर्त्या सुभग: सुन्दरः श्रीवीररुद्रो नृपः । धतोऽसि: खज्ञं येन सः । कृप्या मृदुः न कातर्येणेत्यनेन महास्त्व- तोका। क्षणमल्पकालमेवारीन्। पुरः स्थितानिति शेपः। हन्तुं संदिग्धे संदेहं गच्छति। क्षणमिलयनेन धैर्यमुक्तम्। पुर इत्यनेन न तु पलायितानिति धार्मिकत्व- मुक्तम्। बन्दिपु सावकेपु शौर्यश्रियां शौर्वसंपत्तौ प्रणयं प्रेमाणं प्रतापरुद्रसंब- न्धिनं प्रशंसन्त इति तथोक्तेषु सत्सु। नमन्ती अूर्यस्य स तथोक्तः सन्निति लज्ानुभावः। उजते लजिजतो भवति। स्तावकस्तुतावेव लजित स्ात्मस्तुतिर्दू-

नायकप्रकरणम्। ४९३

रापास्तेत्यविकस्थनरवमुक्तम्। सुखस्येष्टानुभवजन्यानन्दस्य रोषस्यांमर्पस्य हर्षसे- षलाभजन्यमनःप्रसादस्य च पिशुनान् सूचकान्। 'पिछुनौ खलसूचकौ' इत्यमरः । आकारान् भक्षिनिमीलनादीन् वक्रे मनागीषद्पि न घचे न बिभर्ि। एतेनातिगम्भीरतोक्का। द्पेति । यो नायको दर्पः शौर्यादिमदो मात्सयंमसइनं ताम्यां भूयिष्ठः प्रचुरः । चण्डा सीक्ष्णा वृत्तिर्व्यापारो यस्य स विकत्थन भात्माश्चाघापरः। मायावी केवलवञ्चकः । सुलभः कोधो यस सः। स नायको धीरोद्धत उच्यते। रे इति। रे रे दति हीनसंबोधनम् । 'हीनसंबोधने तु रे' इत्यमरः। रे रे इति सर्वत्र संबध्यते। रे रे घूर्जरदेशाधिपते। एवं देशवाचकलम्पाकादीनामपि तदधिपतयो वाच्याः । समरे युद्धे जर्जरः शिथिलगांत्रोऽसि। हे लम्पाक किं किमर्थ कम्पसे वेपसे। हे वा मुधा किं किमर्थ त्वङ्गसि त्वङ्गनमूर्ध्वोद्यलनं करोपि। हे कोहकण बलस्य चतुरज्स्य रजसा परागेण काणोऽन्धोऽसि किम् । हे हूण प्रांणा: परायणं प्रधानं यस्य तथोक्तो भव । महाराष्ट्र अपगतं राष्ट्र यस्य स तथोक्तोऽसि। एतत् सर्व कथमित्याकाङक्षायामाहुः । अमीति हस्तनिर्देशे- नातमदर्शनेन दुर्जयत्वं सूचितम्। वयं योद्धारो युद्धकारिण इत्युक्तरीत्यान्ध्रक्ष- मामृत आन्ध्रदेशनायकस्य प्रतापल्दरस्य भटा योधा अरीन् परिभवन्ति तिरस्कु- र्वन्ति। अत्र रे रे इत्यादिना दर्पादिगुणप्रकाशनाद् भटानां धीरोद्धतत्वम्। : निश्चिन्त इति। कलासु गीतादिप्वासकः सुखी भोगप्रवणो मृदु: सुकुमा- राकारो निश्चिन्त: सुतादिनिक्षिप्नयोगक्षेमतया चिन्तारहितो नायको धीरललित उच्यते। शौर्येति। शूरस्य युधि निर्भीकस्य भावः शौरयें तस्योप्मा तापः। प्रताप इति यावत्। निर्गतोऽवग्रहः प्रतिबन्धको यसात् सः । यद्यपि 'वृष्टिर्वर्ष तद्वि- घातेSवम्राहावग्रहौ समौ' इत्यमरकोशादवग्रहस्य वर्षप्रतिबन्धकवाचकत्वं तथापि 'विज्वोकैर्वकसहवासिनां परोक्षैः' इत्यादिमाघव्याख्याने विशेषवाचकस्यापि सामान्यवाचकत्वमिति निर्णीतं मल्िनाथेन। तथैवात्रापि विशेषवाचकस्य सामा- न्यवाचकत्वं ध्येयम् । प्रतिनृपाः शत्रवः सर्वेऽपि नग्रीकृता वशीकृताः । इयं भूर्भूमिः पातिव्रत्यं पतिव्रतात्वं पत्युर्वशंवदत्वसुपैति प्राम्नोति। सर्वापि भूमि- वशीकृतेत्र्थः। अयं स्वयंभू: सवयंभूनामकः शिवो नाथः परिपालक एकशिलायां: फश्वन शिवालयोऽसिति । तस शिवस नाम स्वयंभूरिति। स एव रक्षक इति।

इल्नशाण 1.

धीर: धैर्यवानयं युवराजः श्रीवीररद्र एव सर्वो घुरं राज्यमारं वहति । नाम्य इत्येवकारार्थः । इत्ेवं विभु: समर्थ: श्रीकाकतीन्व्रः काकतिकुलज्येष्ठः प्रतिकलं प्रतिक्षणमनुमोदते संतुष्यति। अग्र शौर्यादिभिदेवानुकूल्येग युवराजधुरंधरतवेन च निश्चिन्त: सदा सुखमनुभवतीति काकतिङुलज्येष्टो धीरललितः। : धीरो विवेचक: द्ेशसहिप्णुर्वा धीरः। शान्त: शान्तिप्रधानः । अतः परूच्न आत्मान्तःकरणं यस्य सः । द्विजादिक: ुमानू धीरश्ान्त इत्युच्यते। भादि- शब्देन वणिकूसचिवौ विवक्षितौ । धीरमिति। एप संख्यावरता पण्डितानां गणः समूहो धीरं प्रत्यग्रं यथा तथा प्राप्त उद्योऽभिवृद्धिरुदयाचलश्न येन तम्। नृपालरत्नमभित: प्रतापल्द्राभिमुखं यथा तथेत्यर्थः । अब्जाकर: कमछाकरसता- मरसम् । पूपा सूर्य: । 'विकर्तनार्कमार्सण्डमिहिरारणपूषणः' इत्यमरः । समिव निजैः स्वीयैर विका सैरुसवादिभिर्द उवि ्ेपैशोन्मीलन्त्ा: कमलायाः संपत्तेः। अन्यत्र लक्ष्म्याः । विहारवसतिः केलिस्थानं भूत्वा विश्वस्य प्रपख्चस्यामोदं संतोषं गन्यविशेषं चोद्यायन् वर्धयन् दोपाणां पापानामवसान अन्ते नाशे। उत्तुकोऽन्यत्र दोपाया रात्रेरवसान अन्ते प्रभात उत्सुक: सन् मोदते । अब्जाकरस्यान्यन्त :- संज्ञासन्जावादौरसुक्यं वर्त्तते चेतनत्वादन्यथा वृद्धिक्षयासंभवादिति। 'अन्त :- संज्ञा भवन्तेते सुखदुःखसमन्विताः' इति मनुवचनं च। अन्न प्राप्तोद्यमि. स्यादिवलेपानुम्नाणित: पूपणमिवेत्युपमालंकार: । एकस्यैव नायकरय धीरोदाजा- दिशब्दवाच्यत्वं मारावस्थाभेदेनेति वेदयम्। अथ सर्वरससाधारणनायकनिरूपणानन्तरं शझ्ारस प्रथमरसस विपया गोचराः । उद्दिशति । अनुकूल इति । स्मृत इति प्रत्येकं संबन्धः । अन्यथा धहुवचनापत्ते:। उद्देशकमेण चतुर्णो लक्षणान्याह। एकायत एकर्स्या नायिकायामासको- Sधीनः । एकासक इति वा पाठः। अमुमेवार्बमाह । एकस्यामिति। नायि- कान्तरसद्भावेऽपीति भाव: । किमिति। नायिका सखीमाह। हे सखि किं नाम किमभिधानं तपः भुवा भूदेव्या नायिकया चाचरितं कृतन्। भूतपःप्रभ्ने हेतु .. माह। धीरो रुद्रनृपो यस्या भुवः पतिर्भर्त्ता। इतीति शेषः । गीयते उच्यते। भूतपोनाममहणे वपतपोडहं करिष्यामीति तात्पर्यम्। इदानीं सभ भाग्यातसय पटनी भवेतयाकाह्गायामाह। केति। तत् सुचरितं सुकतं क कुत्राखि। नाख्ती-

नार्यकमकरणम्।

श्यर्थ:। धतः सुचरितात् सस्य पतापसदरस प्रिया सां भदेपं तद् केत्यन्वय :- । सल्चाह। गाने। प्रियसंघटनोपायमिति शेप: । हे मानिनि सा विपीद · विषार्द सा यच्छ। एवां रत्नानामाकर: रुनिस्थाभूता मेखला काजी बलाखान्। भूपक्षे तु रत्नाकर: समुद्र एव मेसला मस्याख्ञाम्। स्थिरा स्थैर्यवर्ती भुवं च.। पुरतः । अरेति शेष: । प्रस्याप्याल्याय नृप सदा स्वयि रचननुरकं विघाले करिय्ये। 'रसा विशवंभरा स्थिरा'। 'भूतधाध्यब्धिमेसळा' इति चामरः। एक्ष्ये लक्षणायुगति दर्शयति। मन्नेति। : द्वितीयलक्षणमाह। तुल्येति। अनेकन्नानेकासु नायिकासु तुल्यस्तुल्यवृत्तिर्द- : क्षिणः । अमुमेवार्थमाह। अनेकास्विति। उंदाहरति । नर्मेति । मया काचिद गिया सरकला मन्मथविद्यास्ता एवं केल्यः सुरतकीडेत्र्थः। तासु विपये। अग्राम्य इष्टजनावर्जनरूप: परिहासो नर्म सत्सहितमुक वचनम्। भावे कः। तेन निमन्त्रिता भाहूवा स्वाळूतेन स्वाभिप्रायेण तत्सूचकेनेतर्थ:। विलोकनेन कस्यैचित् नायिकायै हृदयं मन अभिलाप इत्यर्थ: । आाविष्कृतं प्रकटितम् । दूला: करेण साधनेन प्रसाधनविधि: प्रतिकर्मविधानमाभरणजावमिति यावत्। 'मति- : कर्म प्रसाधनय्' इतयमरः। कस्याश्विन्ञायिकायाः प्रहितः प्रेषितिः।क् वा नु कुत्न ३ वा गष्छाम्यविलम्येन गमिव्याि। वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवय्प्रत्ययः। तच्दु- : चितव्यापारेणानेकन् भावप्रकाशनेनैकन्न गमनमनुचितमित्नुचिन्तयैव विचारे- गैव न तु गमनेनेत्येवकारार्थः। नृपते राशो निशा रात्रिः प्रभाता प्रभातम्राये- र त्पर्थ: । थासीदित्न्वयः। वीररुद्ररयापि दक्षिणनायकरवं वकुमुदाहरणान्तर- उ माह। वाणीमिति। वाणी सरस्वतीं नायिकां घ। सुसेन वश्रेण लक्षणया सल्लापेन। अन्यत्र नेन्नाम्यां थ्रियं लक्ष्मी नायिकां घ । दोष्णा बाहुना। मेदिनीं घ भुवं प्रियां च। मानयन् बहु मानयन् रुद्रनरेश्वरस्तासु वाणीश्रीमेदिनीपु तिसषु इ

6 नायिकासु च तुल्यतां तुल्यवृत्तितवं धत्ते। अग्र महाभाग्यवतोऽस खसुखाद्विपु

न लोकनएसावलम्यनैस्तुल्यानुरागम्काशनादस्य दक्षिणत्वम्। .. :1. भृ एएलक्षणमाह। व्यकेति। यो व्यक्कोऽपराधो यस्य सः । गतभीर्निरभाकळ ईः स नायको एृष्ट इति कथ्यते। राज्येति। राज्यभ्रियो राज्यलक्षम्यास्त्रमांर्या क. नायिकायाश्र परिभोगयुपभोगं. संभोगं च, संसतीति सथोकम् । हे राजन् भव-

४९६ रत्नशाण: ।

तस्तव सर्वाङ्ं सप्ताङ्गानि समस्शरीरं च। 'स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रुर्गदलानि च । राज्याङ्गानि' इत्यमरः। आलोक्यते दृश्यते। तन्न दर्शनेऽविनयो दौष्टथं कः कीदशो। नास्तीत्यर्थः । तस्या राज्यश्नियः सपत्या नाम नय्यर्प्यते निक्षिप्यत इति। यत इदमर्पणं साहसं न केवलं ततसंभोगसूचकावयवदर्शनं प्रत्युत तसान्जा ममाह्वानं क्रियत इत्यतिसाहसमित्यर्थः । शहं स्वां बह्यो वल्लमाः प्रियतमा यस्य तं तथोकं जाने। बहुवल्लभत्वमेव व्यनक्कि। किमित्यादिना । ततोऽपरमन्यद्व- कव्यं वाच्यं किं किमस्ति। नास्तीत्यर्थः । वयमल्पा दरिद्राः। या वसुमती नाम वसुमतीति प्रसिद्धा भू:। 'वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा' इत्याद्यमरकोशादिना। नायिका तु वसुमती धनवतीति प्रसिद्धा तस्यां तन प्रेम स्ेहः । अधिकजल्पि- तैर्वाक्यैः किम्। भापितसाध्यं नास्तीत्यर्थः। प्रतापरुद्रस्यैकपरनीव्रतस्य नायिकान्तरसं भोगवर्णनानौचित्यात् राज्यलक्ष्म्यादिपु स्त्रीलिङ्गमहिम्रा नायिकान्तरत्वं परिक- ल्प्योहियत इति बोध्यम्। अत्र परिभोगप्रकाशनात् गोन्नस्खलनाच्चापदाधा- भिव्यक्तौ तत्सकाशगमनान्चिर्भीकत्वमित्यस्य द्रष्टव्यम्।

शठलक्षणमाह । गूढेति । गूढमन्यैरविज्ञातं यथा तथा विप्रियमपराधं करोतीति गूढविप्रियकृत् यः स शठः शठनायकः । दृष्टयेति। दृष्ट्या केवलं दृष्टयैव पंश्यसि मनसान्तःकरणेन न पश्यसि वाचा प्रियं मनोहरं वचनं भापसे। भावेनाभिप्रायेण नो भापसे न वदसि । किं भुजान्तरं वक्षस्थलमग्रे पुरतः प्रकटयसि। आभ्यन्तरमन्तस्थितचित्तव्यापारं न च प्रकटयसि। हे काकतिनाथ ज्ञातम्। तव हृदयमिति शेपः । ध्यायतोऽन्तरालोचयतस्तव प्राणेश्वरी प्रेयसी भू: परं भूरेव मादृशेषु । जनेप्विति शेपः । विडम्बनैव अनुकरणमेव । तत् तस्माद् कारणाद व्यथैरनिरर्थकैर्बहिःसंभ्रमैर्बाह्यसंरम्भैरलं पर्याप्तम्। बाह्यसं- भ्रमान् मा कार्पीरित्यर्थः । अन्र दर्शनभापणयोश्चक्षुवागिन्द्रिययोरभावे असंभ- वादेव पश्यसि भापस इत्यनेन चारितार्थ्ये दृष्टया वाचेति पुनरुपादाने तात्पर्य- निषेधार्थमिति न पौनरुक्त्यम्। अन्र नायिकामात्रविदितभावशून्यदर्शनादिवि- - धानादयं शठः। वीररुद्रगुणवर्णनप्रतिज्ञाभङ्गं परिहरति। अन्रेति। रे रे धूर्जर शौर्योष्मा नर्मोक्तेनेत्यादिपु धीरोद्धतत्वात् तसायकविशेपरवेन काकतीश्वराशुदा- हरणे ीररुद्रस्यैव वर्णनम्। तेपामन्योत्कर्पावहत्वादिति भावः ।

नायकपकरणम्।

पीठमदादिनायकानुकूलनसहायलक्षणान्याह। किंचिदूनो न्यून: पीठमर्दः। एका विद्या यख स एकविद्यो विटः। सन्धाने नायिकानायकयो: संघटने कुश- लश्रेटः । हासकार्यनुवाक्यवेपविकारादिना परिहासको विदूषक:। स्मृत इति सर्वत्र संबण्ध: । शकारप्रधाना नायिका: शुजारनायिकाः । ता उद्दिशति। स्वाधीनपतिके: त्यादि। तथाभिसारिका चेलन्तेन। कमादुद्देशक्मालक्षणं तासामिति शेपः! उच्यते। प्रियेति। निर्त्य प्रियेणोपलालिता या सा नायिका स्पसिव्धीन आयत्त: पतिर्यतयाः सा स्वाधीनपतिका मतेत्यन्चयः। उदाहरति। प्रियामिति। सर्व सहत इति सवैसहा ता प्रिर्या नायिका प्रियामिषटां भुवं च तैसैर्विशेपैवां- सोऽअरागादिभि: सारकरणादिभिश्चोपलालयन् लालनं कुर्वन् प्रतापरुद्रनृपतिः प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे अंवेक्षते। भवेक्षत, इसनेनासजायतरमणस्वप्रतीते: सर्वैस- हाया: स्वाधीनपतिकात्वम्। प्रियेति। प्रियरयागमनवेलायामागमनसमये मुहुर्मुहु: केलिगृहं तथात्मानं स्वशरीरं च मण्डयन्त्लंकुर्वती या सा नायिका वासकसजिका। वासके निवा- सस्याने सज्ा सजद्धा सैव वासकसजिकेत्यन्वर्थसंज्ञा। 'ख्ीर्णां वासस्तु वासकः' इति वचनात्। वासके वारे दिवसे सज्जयति सजीकरोति केलिगृहमिति वा। अमुमेव पक्षमवलम्ब्योदाहरति। स्वेति। प्रधानागारं प्रधानगृहं खवतेजसा स्वप्रकाशेन परिष्कृत्यालंकृत्योत्कयोन्मनसोस्कण्ठितया थ्रिया राज्यलक्ष्म्या नायि- कया चाभिषेकवेलायां पट्टाभिपेकसमये धीररुद्र: प्रतीक्ष्यते निरीक्ष्यते। अत्र w क्रीडागारपरिष्कारादिभिरियं राज्यलक्ष्मीर्चासकसजिका। चिरयतीति। अव्यलीक इति शेप: । अनपराधे प्रिये कान्ते अधिकमत्यन्तं चिरयति सत्युन्मना उत्कण्ठिता। नेति । ताटग्गुणानामनिर्वचनीयगुणानां परिमलः प्रकाशो यस्य तसिन् रुद्रनृपतावन्या शङ्कान्याङ्गनासकिरूपो वितर्कः। W नास्तीति शेपः । कया वा गोध्या केनचित् संगीतादिप्रस्गेन चिरयति। अंतोऽसौ धीरललित इति बोध्यम्। ससीभिर्वयसाभि: सुखेन लभ्यत इति सुलभ: सुसेन लम्यः । न हि। मदन सर रवं समानेतुं म्रज। यहं बद्धोऽअ- लिर्यया सा। नमस्करोमीत्यर्थः । अम्र हेतुमाह। यतो यसात् कारणात् तव भ्रियसखश्रन्द्रो विष्वक समन्ततोSअ्वन्ति गच्छन्तीति विष्वग्वज्नः । तान् सर्वतो- 63

५००. रतशाण:।

शाङ्क्याह। महीपती राजा प्रेयान् कान्तोऽस्तु। अमिसारिकां करेणुर्धा गजा- रोहिणीं न पश्यामि न ृणोमि थ । कान्तसाहात्म्येनामिसारिकाया: प्रकटग- मनसुचितमिति भाव:। दूत्य इति। दासी कर्मकरी। सखी स्नेहनिबन्धना। कारू रजक्यादिः । धान्नेयी उपमातृसुता । प्रातिवेशिनी प्रतिवेशोडभिगृहं तत्रत्या। लिज्विनी परिवाजिका कापालिका । शिल्पिनी चित्रकारखी। रवा स्वीया वान्धवसीत्यर्थ: । 'भगिनी स्यालिका वापि मातुलस्याथवा सुता। एता भवन्ति वूत्यस्तु बान्धवर्न्ीति संज्ञिताः ॥' इति सोमेश्वरेणोक्त्त्वात् । दूत्य: संधानकारिण्यः सहायाः परिकीततिताः। एतल्लक्षणोदाहरणादिकं पझ्मिन्यादिजातिभेदश्व विस्रभयाद्योच्यत इत्याशयेनाह। पतासामित्यादि जातिविशेषा इत्यन्तेन। संक्षेपो नाम विविच्य वक्तव्यार्थस्य संकोचेनोकि:। तेन नायिकानां त्रैवि- ध्यम्। तदेवाह । मुग्घेतयादिना करमेण लक्षणोदाहरणानि। उद्यदुदन्रद् यौवनं यस्या: सा लज्या त्रपया विजितोऽभिभूतो मन्मथो यस्याः सा। या सा नायिका मुग्धेति यत्तच्छब्दाध्याहारेण योजना। अथवोद्यधौवना लग्ाविजित- मन्मथा च स्री मुग्धेति लज्ामन्सथयोर्मध्यतीति तथोक्ता तुल्यलजासरेत्यर्थः। पंदितमुरपजं यौवनं यस्या: सा नायिका मध्यमा। सरेण मन्दीकृता ग्रीढा यस्या: सा। संपूर्ण यौवनं यस्याः सा नायिका प्रौढा। कमेणोदाहरणानि। सुग्ध इति। हे मुग्धे यदिष्टं मनसोऽपि किमुतान्यस्येत्य- पिशब्दार्थः । गोप्यं गोसुं योग्यं तन्मद्यमावेधते। एतावत्पर्यन्तमति शेपः। अहं या काचिदनापा किमू। नेत्यर्थः । वद मूदि। हृदिस्थमिति शेपः । हे प्रियसखि प्रच्छाधानुक्खा किं किमर्थे ताम्यसि दूयसे। आच्छादने परितापं: विना न किश्वित् फलमखीति भावः। तनासक्तिर्वीररुद्रनुपतौ प्रतापरुद्र भाशा- स्यत अभिउप्यत ऊद्यात इत्यर्थः । मयेति शेपः । पुनसतद्भिप्रायं ज्ञातुं पृच्छति। किं भवेदिखास्यां सल्यां प्रणयेन विस्म्भेणैका सुख्या वाक यस्यां तस्यां सत्याम्। शोभनं तनुर्यस्याः सा मुग्धा मीउया दुत्तमुत्तरं प्रतिवाक्यं यया सा तथोका। अभूदिति शेपः। प्रतापरद्रगताभिलापप्रश्रेन व्रीडोत्पचौ मत्यु त्तरेणैव मीडयैव तदासक्तिजंतित्यर्थः ।

नायकपकरणय्। ५०९

लीलेति । पूर्वरो नाम रहप्रसाधनाल्यः नाव्यादौ कर्तव्यः कर्मविशेषः। - तदुकम्। 'यचाव्यवस्तुनः पूर्व रङविप्योपशान्तये। फुशीलवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्क: स कीर्तित: ।' इति। लीलानायाससया विभ्रमा विछासा अयत्नसिद्धविलासा इत्यर्यः। ता एव पूर्वरक्ञो यस्य तत्। उदितसुर्पयं तारण्यं तदेव रहस्थरुमिति गम्यते। भद एवैकदेशवर्तति रूपकम्। एत्य ग्राप्य श्रपैव नेपथ्यं विहारसडशयवनिका तरणा- म्तर आभ्यन्तरे बिम्यिता: प्रतिफछिता: प्रकाशमाना: सरकला मन्मभविका- रास्ता एव लास्यप्रपस्मस्य नृत्तविस्तारस्य श्रियः संपदो यस्यास्तस्याः । अस्या इति हस्तनिर्देशेनोकेः। तरले भ्रुवी यस्यास्तस्याः ग्रियः काकतीयनृपतौ भावस्य रत्याख्यस्यानुबन्धेनाविच्छेदेनोज्ज्वलः । भावानुबन्धेन व्यापारविशेषानुबन्धेने- स्वन्यन्न। 'वागङ्गसश्वाभिनयैर्मुख रागोपशोभितैः । भावयच्ञान्तरं भावं व्यापारो भाव इष्यते ।।' इति। अत एव कोऽप्यनिर्चचनीय: शुद्ार एव नाव्यं तस्य कमो विजयते। हे सख्य: पश्यतेति वाक्यार्थः । अयमर्थः । यथा रङ्प्रसाधनपूर्वकं रङ्मस्थलं गस्वा यवनिकान्तरे दृश्यमाननृत्ताया: पात्र्या अभिनयोज्ज्वलः साध्यकमः प्रकाशते तथा विलासपूर्वे यौवनमेल्य म्रीडामिश्रितमन्सथविकारवत्यां प्रेमोज्जवल: शुद्ञा- रकमो विजयत इति। सहेलमिति। प्रकृत्या स्वभावेन न रवलंकारैः सुभगं रुद्रनृपतिम्। हेला नाम व्यकशझारसूचकोऽन्त:करणविकारः । तत्सहितं यथा तथा पश्यन्त्ा मृगाक्ष्यास्तारुण्ये यौवने। तदात्वे तस्काले। प्रियदर्शनसमय इत्यर्थः । प्रस्युद- M

न्युत्पघमानानि विविधानि ललितानि कर्णकण्डूयनकुचविमर्दनादिकोमलाङ्- चिन्यासा :! 'सुकुमाराजविन्यासो छलितः परिकीर्तितः' इति लक्षणात्। तेपामाटोपेनाडम्बरेणेति सरमन्दीकृतव्रीडत्वमुक्तम्। रसस्य शझ्ारस्य प्रादुर्भावादुदयाद् युगपदेकदवोद्यन्तः सात्विका यमिस्तत् कुसुम- शरस्य मन्मथस्य शिल्पं कलाकौशलं विजयते। अहो इत्याश्चर्ये। सुभगदर्श-

५०२ रत्नशाग:।

मादेव सृगाक्ष्या ललितसास्विकादिजननेन सरकौशलमत्याश्चर्यकरमिति भावः । भेदान्तरं स्वीयात्वादिकं यथायोग्यमुदाहार्यम्। अ्रन्थान्तरेप्विति शेपः। इत्थं प्रसकानुप्रसकं नायकादिस्वरूपनिरूपणं परिसमाप्य प्रककतं पुण्यक्षो- कगुणवर्णनमुपष्टवधुपसंहरति। गुणेति । रसैः शङ्गारादिभिर्महत्युज्ज्वले काव्ये गुणानां प्रसादादीनामलंकाराणासुपमादीनां विलसितं विलासः । भाने कः। चिजयते। तदपि गुणादिविलसितमपि हफुरद्भ्यां शब्दार्थाम्यां हृदयमानन्द- यतीति तथोकं मनोहरं भवति। स्रवदमृतमाधुर्यवत् सुभगो मनोहरः स्वन्म- घुरामृतसुभग इत्यर्थः। भावानयने द्रव्यानयनमिति न्यायाद्। तयो: शन्दार्थ- योरुन्मेपो विकासोऽपि परमुत्कृष्टम्। पुण्यः शोको यशो यस्य तच्चरितं चरित्र- मनुबध्नन् वर्धते विजयते। उत्तमनायकचरितस्यैवोदाह र्त्तव्यत्वेन नायकस्वरूप- निरूपणम्। तत्पसच्या नायिकास्वरूपनिरूपणं च कृतम्। ततः स्वचिकीर्षि- वशास््रविषयाणामलंकाराणामाश्रयभूतकाव्यस्वरूपनिरूपणमिति सर्वमवदातम् ।।

इति श्रीप्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नशाणास्याने नायकप्रकरणम्॥

अथ काव्यप्करणस्।

अरथ काव्यप्रकर्ण व्याल्यायते। अथेति। अथ नायकस्वरूपनिरूपणानन्तर्र काव्यस्य कविकर्मण: शब्दार्थसंदुर्भरूपस्य स्वरूपं निरूप्यते। लक्षणोदाहर- णार्म्यां स्पष्टीक्रियते। काव्यलक्षणमाह। गुणेति। गुणैः प्रसादादिभिरलंकारै- रुपमादिभि: सहितौ दोषवर्जिता शब्दारथौं दोपरहितौ शब्दाथों कर्म काव्य- विदो विद्वांस: काव्यं विदुः। तदिति शेषः । तत् काव्यं गद्यपद्योभयमयम्। गद्यमयं पदमयसुभयमयं गद्यपद्यातमकं चेत्यन्वयः । एककारिकार्यां काव्यसा-

वित्यादिना। मान्यविशेषलक्षणसन्भावात्। तत्र सामान्यलक्षणं अन्थरूपेण व्याख्यात्यदोपा-

काव्यसामम्याः कामिनीसाम्यं वर्णयति। शब्दार्थाविति। काव्यसंपद: काव्यलक्ष्म्या: शब्दाथौं मूर्ति: शरीरमाख्यातावुक्तौ । व्यङूग्यवैभवं व्यङ्ग्या- विशयो जीवितमात्मा आख्यातम्। एवमुत्तरत्रापि लिग्गादिविपरिणामेनान्वयः । अलंकारा उपमादयो हारादिवद् झुक्ाहारादिगायाः । तन्न शब्दार्थशरीरे छेषः श्ेपाख्यो गुण आदिर्येषां ते तथोकाः । गुणाः शौर्यादय इव शौर्यादितुल्या: स्मृताः । भात्मनः काव्यस्य जीवितस्य चोत्कर्षावहा अतिशयसंपादका रीतयः रीत्याख्या: शब्दसङ्गटनाधर्माः स्वभावा: प्रकृत्यपरनामका आत्मधर्मास्तसुल्या: । आहार्यकीं कृत्रिमां शोभां प्राप्ता वृत्तयः कैशिक्यादयो वृत्तयो यथा वर्त- नानीव। शौर्यादिशोभायाः कत्रिमत्वमर्थविशेषोत्पाद्यत्वम्। लोकवर्त्तनशोभायाः कृत्रिमतवं स्वजात्युपयोगि यागादिजन्यत्वमिति बोध्यम् ! पदानां शब्दानामा- नुगुण्ये विनिमयासहिष्णुत्वे विश्रान्ति: विश्रमो यस्याः सा पद्विनिमयासहिष्णु- सवरूपा। शय्या नाम शब्दधर्मः । अन्यत्र पदानां व्यवसितानां संभोगादिव्या- पाराणामानुगुण्येनाजुकूलत्वेन हेतुना विश्रान्ति सौखयं यस्याः सा शययेव शयनी- W यमिव संमता। रसस्य शृङ्गारादेरर्थस्य। आस्वाद्यते अनेनेत्याख्वादो गम्भी- रिमा तस्य प्रभेदा विशेपरूपा: पाकाः । अन्यत्र रसस्य मधुरादेरास्वादो रुचि- स्वस्य प्रभेदा येषु ते। पच्यन्त इति पाका अव्ञानीव स्थिताः। एवं काव्यसंपद् इयं सामग्री शब्दार्थादिसाधनसामग्री लोकवलोकस्येव कामिन्या हचेतयर्थः ।

५०४ : रत्नशाणः ।

सस्या एव हारशय्यादययमत्कारकारकाः । अ्रत एवं काव्यसंपद इति सीलि- झरवेन निर्देश: कृत: कविना। प्रख्याता प्रसिद्धा। भादौ काव्यशरीरभूतशब्दार्थयोर्मध्ये शब्दं विभजते। वाचफेति। शब्दानो जातं समूहः। वाचकलक्षकव्यअकरवेन वाचकरवेन लक्षकरवेन व्यअकत्वेन च। त्रिविधं त्रिप्रकारम्। अर्थ विभजते। अर्थानां जातमपि वाच्यलक्ष्य्यङ्ग्यरवेन वाच्यत्वेन लक्ष्यरवेन ष्यङूग्यत्वेन च त्रिविधम्। द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणो भावशब्द: प्रत्येकमभिसंधीयंत इत्यत्न भावशब्दो भावार्थकशब्द इति संप्रदायः । ननु तात्पर्यार्थ इति चतुर्षेडर्ये स्थितेऽर्थस्य कथं त्रैविध्यं तग्राह। तात्पर्येणाभिश्रयविशेः पेण गम्योऽर्थस्तार्पर्यार्थः। स च व्यङग्यान्तर्गत एव। व्यङ्ग्यान्तर्भूत एव। एव- कारेण लब्धमेवार्थ कण्ठतो निषेधति। न पृथग्भूत इति। पृथग्भूतो न भवति। तास्पर्यमिति व्यक्ञनाया अपर नाम। तदर्धो ... त्यर्थः। नान्य इति ध्वन्याचार्ये- रुंक्म्। 'यस्त्वभिप्रायविशेषरूपं व्यक्ग्यं शब्दार्थाभ्यां प्रकाश्यते तन्रवति विवक्षितं तात्पर्येण प्रकाश्यमानम्' इति। यथा चक्षुरादीन्द्रियेण घटाघयर्थज्ञाने संयोगादिसंबन्धोऽपेक्षितस्तथा शव्देन त्रिविधेनार्थबोधने संबन्धोऽपेक्षितः । स घ संबन्धोडभिधादिरूपः । अतस्तद्विभजमं करोति अभिधा लक्षणा व्यञ्ञने- स्याख्याः यासां ताः शब्दवृत्तयः शब्दधर्मास्तिसख्चिप्रकारा इत्यर्थः । अभि- धादीनां शब्दधर्मतवं वाक्यानामाकाङक्षादिमत्वमिति वेदितव्यंम्। वाचक- शब्दोऽभिधावृत्या पाच्यार्थबोधकः। लक्षकशव्दो लक्षणावृश्या लक्ष्यार्थबोधकः। ष्यअकशब्दो व्यअनावृत्या व्यङ्ग्यार्थबोधक इति विवेक:। गौणी वृत्तिरिति घृत्त्यन्तरवादिनां मतम्। निराकरोति। गौणवृत्तिर्गुणनिमित्ता पैक्कल्यादिगुण- निमित्ता वृत्तिर्लक्षणायाः प्रभेदविशेष एव न वृत्यन्तरमित्येवकारार्थः । तम्र हेतु- माह। संबन्धेति। संबन्धोऽनुपपत्तिश्च मूलं कारणं निमित्तं यस्यास्तस्या भाव- स्त्वं तसाल्क्षणाया अपि तथात्वात् तत्रैवान्तर्भाव इति भावः । उभयोः संबन्धानुपपत्तिरभिरित्यत्रास्ति। गौणवृत्तिमूलख्वमुदाहृत्य दर्शयति। यथेतया- दिना। माणवको बटुरित्युदाहरणे सादृश्येनाभिगतपैजल्यादिसाम्येन विशिष्टस माणवकस्य प्रतिपत्तिर्वियक्षिता वक्तमिष्टा। तथैव गज्ञार्यां गझ्याप्रवाहे घोपः पल्ली प्रतिवसति तिष्ठतीत्यन्नासिमन् लक्षणावृत्युदाहरणे गङ्गासंबन्धस्य विशेषण- भूतस्योपलक्षणत्वे यथाकथंचिद्विधमानत्वे घोषगतस् पवित्रत्वादेर्धर्मस्यासिखे:।

काव्यम्रकरणत्।

तया पोपरशगरे नाझीकार्यग् । अहीकारे यूभपीर्जेक सिष्यणि। कया दि काकवद्देवदतगृहं पशयेतन्न गृहविशेषणस: काकस पयाजयंचिियमाणर्य

पथाकर्यचिद्ियमावत्यसंभवाद।संबन्धसव तथा विदयमावत्े यौणी। यपाकथं: चिद्विचमानते कक्षणा य संभवति। अनुपपसाविरेयं प्यपदारो साजबके पैड़ स्यादेघोंपे पवित्रत्वादे: सिदयर्मे तदसिद्धिरेव वाधिकेललयनया शाधियोध्यन्ः कियया। अत एव उममोरमेदादेव हेतोः। साहश्यं बिभिचं यरवा द्ा सादएय: निबन्धना। संबन्धान्तरमन्यसंवन्धनिवन्धवं यरया: सा पेलेवंरीला लकणा हे विधे प्रकारी चरवा: सा द्विविधां। अंधिर्माणयक इसादी सादश्यिबन्धगा। गङ्कायां घोप इसादी संवन्धान्तरनियन्धना इसवगन्तव्यम्। द्वितीयां विभजवे। संवन्धान्तर निबन्धना जहत् परिलबद् वाच्यमर्थो यसा: सा जदद्वाप्या। सजह दुपरिलजद् वाच्यं पस्ा: सा भजहद्ाच्या पेति द्विपेलर्थः । सादश्यनियन्धनत सारोपनियन्घना आारोपसहिता साध्यवसाना अध्यवसतानसहिता चिति द्विगिया। एवंरीता लक्षणा चतुर्विधा। भारोपाध्यवसानयोर्लक्षणे कविरत एव वक्मवि। : एवं सज्ार्थादुदिशय रातः शब्दवृत्तीरभिघादी रंदिशयार्थतृस्तीनां कैशिक्यादी- गामुदेशं करोति। कैशिक्यारभटी भारती सातवती पेति चतजो वृत्तको रसाक नुगुणत्येनोचिता अर्थव्यापारा रचना पदसन्दर्भमाभिता:। फर्धरि कः । खरेब हेना रसावस्थानल शुझ्ाराधवरधानस्य सूचका शापकाः। कोगलवर्णशब्द- रचनार्या शजारो वर्णितः । परुपवर्जपदरचनायां रौह्ो दर्ग्यत इलटुसीयव़ इत्र्थ:। अन्धान्तरसंवादनाह। तदुकमिति। कारिकार्धत्तु स्पष्ट एव । रससूर चकत्वं कुओो फमिलाक्राइशायामाइ। रचवाया अि सन्दर्गरयैव रसमअकतयं मसिद्स्। प्रचीगग्न्गेप्विति शेय:। रसरावनुगुणा शननुकूण वर्षा येपं शन्दावां तेषा शज्दाबां रचनाया दोपकत्वं दुट्टकतवसुफम् ! एवसन्यपष्यतिरे- फार्श्यो रचनाया रसव्यस्ञकत्वमिति बोध्यम् । वैदर्भी अ्रभृतिरादिर्यारसा ता रीतिमेदा: युनिषु पैशिज्यादियु नान्तर्भूदा:। अयाजियादीनां लक्षणोदाहरणे दर्शयवि। अग्राभिधादिमाये संकेतोऽंया च्छवदादयमर्यी बोस््य इतीपरनिर्णीता पककि: सोशस संजात: स चासापर्धत्र रहोपर: रत्यतिसायक: प्रकृतार्थपर्यवसागीलर्य:। शन्दव्य्रापार: शन्द्रधरर्मोऽगिय्य 64.

५०६ ! इलशाण: 1 *:

अभिधेत्युध्यते। तो विभजते। रूढिरश्वकर्णादिपदे अवयवार्थाभावेन संमुदाय. सिद्धि: पूर्विका प्रधानं यस्या साः रूढिपूर्विका । योग: पीताम्यर इत्यादिपदे- Sवयवार्थसिद्धि: पूर्विका यस्याः सा चेति साभिधा द्विविधेत्यन्वयः । आद्यामु- दाहरति। तप इति। प्रजानां प्रथितैः प्रसिद्धैस्तपोविशेषैः कृच्छ्चान्द्रायणा- दिभिर्जगतीमहिष्या: भूकान्तायाः शुभैर्भग्यैश्चरित्रैः पुरन्ध्रीसाध्यैगौरीव्रतादि- भिरस्य भुवनस्य मध्यमलोकस्य प्रभूतैः प्रचुरैर्भाग्यैरदष्टपरिपाकैश् वरवीररुद्रो राज्यं विभ्त्तीति। अभ्नासिमिन् शोके सर्वे प्रजादिशब्दा रूढाः । अवयवार्थाभा० वेन समुदायार्थवाचिनः। यद्प्यत्र प्रजायन्त इति प्रजा इत्यवयवार्थो लभ्यते तथापि पङ्जादिपदानामिवात्र रूढिरेवेति बोध्यम् । द्वितीयामुदाइरति । राजीति। रअयतीति राजा तसिमिन् रुद्रनराधीशेऽखिलाः प्रजा रअयांते सति भूर्वस्वस्यासतीति वसुमती। रत्नानि गर्भे यस्या: सा रतनगर्भा। स्थिरा शाश्व तीत्यादिव्युत्पत्यान्वर्था सार्थनान्नी। अभदिति शेपः। लक्ष्ये लक्षणसंगति दर्शयति। अघ्नेतयादिना। इसेवं पदमेवमादिर्येपां ते शब्दा यौगिका योगेनावयवार्थ- छाभेनार्थबोधकाः । -लक्षणालक्षणमाह। वाच्येति। वाच्यार्थस्य मुस्यार्थस्य स्वसंबन्धिनि संब- *धवत्वारोपितो निवेशित: शन्व्यापारो लक्षणा। गङ्गायां घोप इत्यत्र लक्षकं गङ्ञापद्म्। लक्ष्यार्थखीरम्। गज्गाशब्दनिष्ठव्यापारो लक्षणेति श्ञातव्यम्। अत्र लक्षणासु जहल्वक्षणामुदाहरति । जेतुरिति। जेतुर्जयशीलस्य काक तिभूभचुः पटहध्वनिं भेरीध्वनिमाकर्ण्य सामन्तानां शतरूणां मगराणि पुराणि सम० म्तन्त उंद्यैस्तरमाक्ोशन्ति। अत्रोदाहरणे नगराण्याक्रोशन्तीत्येतद्रूपस्य वाच्यार्थ- स्याचेतनानां नगराणामाक्रोशासंभवादल्वयानुपपतत्ति: : नगरशव्देन तम्रतजना नगरस्यजना आकोशन्तीत्यर्थ:। संबन्धस्त्वाधाराधेयभावः । प्रयोजनं प्राणिमान्नस्प भयप्रतीतिः। पुररूपमुल्यार्थस्यात्यन्तं विसृष्टत्वादियं जहलक्षणा। द्वितीयामुदाहरति। पत्युरिति। मौलय: किरीटा: परयुर्नाथस्य काकतिना 2-

भस्य पादपीठं सिंहासनान्तिकस्यतमलपपीठं स्कुरभी रत्नप्रभाणां जालै: समूदैर भारतं सदासंकुर्षन्ति। 'सततानारताथ्रान्तसन्तताविरतानिशम्' इत्यमरः। अत्र छोकेऽलंकरणसिद्धयर्थे मौलिभिराश्रयभूता: किरीटाघारभृता नृपतयो लक्ष्यन्ते रक्षणयोच्यन्ते। अ्रत्र छोके मौलिशन्दो नगरवत्न सवार्थ हित्वा स्वाधारप्रसृ-

काव्यपकरणम्।

तियोधकः । कि तु स्वार्थेन सहैय तदर्थबोधकः । परस्परं बिना परस्परस्या् करणाशकतत्वाद्। तस्मादियमजइद्वा्या। अत्रापि संबग्धादिकमूह्यम्। , थथ साहश्यनियन्धनां सारोपां लक्षणासुदाहरति। मन्थानेति । मन्या. नाचलो मन्यदृण्ठभूताचलो मन्दराद्रिः। 'मन्यानं मन्दरं कृरवा योकं कृस्याय वासुकिम्' इति विष्णुपुराजादू। वस्य मूलेवु या मेचकशिल: श्यामलशिलाः। 'कालश्यामळमेचकाः' इत्यमरः। तार्सा संघटटनं चन्द्रोत्पत्तिसमये तन्मण्डलसं- घर्षणं सेन श्यामिका नैल्यं वदाकारं तदूपम्। मन्थदण्ढमूले जवनीतवन्मन्दरा- द्विमूले चन्द्रमण्डरस छमरवाद्विविष्टशिलासंघर्षणं संभवतीति भाव: । यद्चैल्य- मिति शेष: । सुहिनं हिमं द्ुतिर्यस्य तसिमन् चन्द्रे। 'सुपारस्तुदिनं हिमन् ' इत्यमरः । स्फुरति प्रकाशते तभ्जैल्यं सारग कुरकमाचकते वदन्ति। सुधेति शेप: । इहास्य वीरर्द्रनृपतेः कीरिथिया यशस्सम्पदा निर्जित इन्दुस्तस्व नृपतेर्मुद्रा अर्द् लक्षणं यस्य स घासौ वराहश्र तं तन्मुद्राङ्वराइमुरसा. वक्षस्थलेन बिभ्रद् दधत् सन् समुज्कृम्भते। समुम्जृम्भणं प्रामोति खल्। इति वाक्यार्थ: कर्म। मन्ये तर्कयामीति संबन्धः । अत्र शोके कुरहस्येय रूपं यस्य स कलडस्तिन वराहत्वमारोप्यते निर्धार्यते। लोके निर्जितो जेतुशिकं विभाति। प्रस्तुतयशसा जितश्रन्द्रः केतुभूतरुद्रवराहं बिभर्चीत्युत्मेक्षा । मन्द इति तद्वाचकशब्दः। कुरझरूपे कलड इति। कलछ्स्य वराहस्य य साह- श्योकि: । अतः सादश्यनिबन्धना सारोपलक्षगेति भावः,। आरोपाध्यवसानयोर्लक्षणे आह। विपयविषयिणोः प्रछताप्रकृतयोरभिहितयोः स्वशब्दाभ्यामुछसित योरभेद प्रतिपत्तिर भेदबुद्धिरारोपः। अत्र कलङ्गवराह्टौ विष- AS विपयिणावभिहितावित्यारोपउक्षणसंपत्तिरस्तीति बोध्यम्। अनुपदमेवाध्यव- सायप्रसत्त्या तल्लक्णमाह। विषयस्य प्रकृतरय निगरणेन परित्यागेन स्वशब्दे- नानुक्यैवेत्यर्थः । अभेदप्रतिप्रत्तिर्विषयिण इत्यर्थ: । विषयिणोऽभेदयुद्विरध्यक: सायः। प्रकृतं विहायाप्रकृतमात्रमुक्कोभयोरभेदे वर्ण्यमानेऽध्यवसाय इत्पर्थः । साध्यवसाना अध्यवसानसदिता च सा लक्षणा थ। सा थथा। फाकतीयेति। काकतीयानां कुलमेवाम्भोधिस्तसादयं चन्द्रमाः प्रभवति जायते। उदयं दृद्धि- • मुदयपर्वतं चोपेयुपा प्राप्तवता। येन चन्द्रमसा को: भवम्। 'गोत्रा : ङु पृथिवी पृथ्वी' इत्यमरः। वलयं मण्डलं तस्योल्लासो विकास: कृतः ।ऊबल-

रतनशाय ।

दांगायुत्पलानासुललसि: कृत इतन्वयः । अश्रोदाहरणें प्रतापरवभ्न्द्रतायाध्य: दसीयतेऽच्यवसायममेदं प्राप्यते। नन्वेष हत्स्य पुरोवर्तिवाचकत्वेनैतच्छव्देन प्रतापरुद्र एवोच्यते। अतो विपयनिगरणं कथमिति चेदुच्यते। सर्वनामश- मानां सांमान्यवाचकरवेन विशेषणत्वमेव: न तु विशेष्यवम्। तथा च प्रकृत- विशेष्यभूतप्रतापरदवाचकपदामाात् विशेषणमूताया एतत्ताया: प्रककतविशेष्ये चन्द्रमलेवान्चयोऽगत्यागीकरणीयः। ततश्रैतच्छब्दस्य प्रतापरुद्रदाचकत्वामावाद् विपयनिगरणं संभवति । अत एोंकं साहित्यरत्नाकरे-'सिंहोऽ्यमिन्ना- व्ययसायः सिंहो देवदत्त इत्यग्रारोपक्' इति। काढतीयङ्ुलाम्भोघेरिलन रीपस्तलक्षणसन्नापादिति भावः । थ व्यअ्नावृत्तेर्लक्षणमाह। अन्वितेषु इति। पदानां शब्दानामर्येपु वाच्या- र्घेष्वन्वितेषु निर्बाधमन्वयं प्राप्तेपु सत्सु वाक्यार्थस्य काव्यरूपस्योपकारार्थम्। अन्योऽर्थोऽर्थान्तरं वाच्यलक्ष्याभ्यामन्योरऽर्थो व्यङ्म्य इत्यर्थः। तद्विपयः शब्दव्या- पारो व्यअ्नावृत्तिः । अभिधया प्रकृतार्थे नियमिते यया व्यङ्ग्यरूपोSप्रकृतार्थः प्रतीयते सा व्यअ्नेत्यर्थः । अत्र शब्दव्यापार इत्यर्थस्याप्युपलक्षणम्। अर्थस्यापि व्य अकत्वाक्ीकारेण व्यअनाया स्वस्यापि धर्मत्वात्। शब्दव्यअकत्वेऽर्थस्य सहका- रिस्म्। तस्य व्यअकत्वे शब्दस्य सहकारित्वंमिति शेयम्। तां विभजते ।

च सा व्यअ्ञना त्रिविधा। तत्र त्रिविधायां वृत्तौ शब्दशक्तिमूला यथा। वाहिन्य इति। सर्वतोमुखः सर्वस्याप्यप्रतिहत इति यादत्। तादशः संभ्रम व्यघोषो मासा ताः। काकतीन्द्रस्य वाहिन्यो ध्वजिन्यः। प्रतिपक्षबलमेवार्णव इति रूप- इसमास:। उद्यत्निर्नदद्वि: कथन्धैरपमूर्धकलेवरैराखवं प्रभुं कुर्वन्तीति प्रकृतार्थः। कप्रकृतार्थस्तु सर्वतोमुसमुदकम्। 'कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम्' इत्यमरः। तल संभ्रमो यासां ता वाहिन्यः सद: प्रतिपक्षयलार्णवसुद्यता कब- म्येनोदकेनाटवं पूर्णे कुर्वन्तीति। लक्षणानुगति दर्शयति। अग्नेति। अग्रोदाह- रणे अर्थ: प्रयोजनम्। प्रकर्ण प्रस्तुतत्वं तदादिर्यसार्थनिर्णायकस्य तेन सैन्य- सर्वव्यापित्वलूनमस्तकदेह: परं प्रधानमर्था येपां तेपां वाहिन्यादिशव्दानां वाच- कस्वे निया्रिते नियद्धे निर्णीते सति शब्दशक्तिर्मूलं यस्याः सा । नदीजलयोः प्रतिपत्तियोधो यया वृष्या जायते सा वृत्तिर्व्यक्षना। अर्थप्रकरणादीनां लक्षणो-

काव्यपकरणम

दाहरणादिक काव्यप्रकाशादौ दश्व्यम् । विसरभयादुपरम्यते 1 नन्वसिया लक्षणयोरन्यतरैवात्र वृत्तिरस्तु कवि व्यअनारमेण व्यापारान्तरेणेलाशइक्य तदु मयदूषणद्वारा व्यअना मृठयति। प्राकरणिकेति। प्राकरणिकेऽर्ये प्रकृतार्ये पर्यव- सिता पर्यवसानं प्रापिताभिघाप्राकरणिकार्थरयाप्रक्कतार्थर भ्रमिति प्रतीति: कर्जु

सस्यावश्यकत्वे युकि वद्ति। अम्राकरणिकार्थरयापि वाक्यार्थोंSप्रकृतार्थखस: शोभार्थ वकुः कवेर्विदशितत्वाद् वकुमिष्टत्वात्। अन्यतोऽन्यसाच्छन्दव्यति- रिकाद प्रमाणात् प्रमितिकरणात् प्रतीतिसाधनात् तस्य प्रकृतार्थरयाग्रतीतेरस्फूर्रो शब्दसैव व्यञ्ञनाएयं व्यापारान्तरं कल्प्यते। लक्षणां च. निषेधति। नेति। अन्नाग्कृतार्थप्रतीतौ लक्षणा च वाच्यार्थानुपपत्यभावान्न संभवति। लौकिक वाक्यानां वेदव्यतिरिकपौरुपेयवाक्यानाम्। प्रयोकु: कचेः। वक्तुमिच्ठा विवक्षा। तत्परतम्रत्वात्तद्धीनत्वात्। अत्र वाहिन्य इत्यादयुदाहरणे व्यापारद्वयेनार्थसय: अतिपादन उक्ो वाक्यभेद:। अभिधया प्रकृतार्थप्रतिपादकमेकं वाक्यम्। व्यस्- नयाप्रककतार्थप्रतिपादकमेकं वाक्यमिति भेदो न भवति। एवं च दोषाभावा- दितरव्यापारासंभवाच व्यअ्ञनाज्ञीकर्चव्येति भाव:। अर्थशाफ्िर्मूलं यस्या: सा व्यअ्नावृत्तिर्यथा। शुत्वेति। काकतिभूभर्तु: क्षोण्या: पाणिग्रहो विवाह: पट्टाभिपेक इत्यर्थः। तमेवोत्सवं श्रुत्वा भूपा नता- मना: सन्त: पादपीठीमङ्गुष्टेनालिखन्। अन्रोदांहरणेडर्थशचया मुखनमनरूपया भूपा विपण्णा: सिद्ञा इत्यर्थो व्यज्यते। पर्वतो वद्धिमान् धूमादित्यनुमाने धूम- रूपहेतुना वशिव्यज्यते एवमत्र नम्राननत्वरूपहेतुना तत्कारणभूतो विपादो व्यज्यते। तदन्रानुमानमेवेत्याशङ्क्य निषेधयति। नेति। अर्थशच्तिर्मूलं यसय .At सखििन् व्यअ्ञने प्रतीतावनुमानशद्ानुमानं प्रमाणमिति संदेइ: ।न च कार्येति। व्यकूग्यं विपादो व्यअ्को नम्राननस्वरूपार्थः । तयोरविनाभावः साहचर्य तस्या- भावात् न फार्येति पूर्वेणान्वयः । धूमानुमाने व्यङग्यव्यअकयोर्यत्र धूमसग्ना- भिरिति साहपर्यमखित। प्रकृते सज्नास्ति। अत्र हेतुमाह,। नम्राननत्वमादिर्यसय तत्तस् कार्यस्य। अजेकानि कारणानि यस्य तदनेककारणकं तस्वाद् नम्राननत्वंः न विषादमात्रकार्ये किन्तु लजादेरपीति भाव: । दहि विपादरूपविवक्षितकारण- Ath प्रतीति: कथमिति। थग्नाह। नियतस्य विवक्षितरय कारणस्य प्रतीतिर्वकुमिच्ठा

A१० रत्शाण: ।

बिवक्षा श्देनार्थंप्रकाशनेच्छा। अनेन शब्देनायमर्थः सिध्येदितौच्छेत्यर्थ: । तयानुगृहीतात् तत्सहायकस्वाद् शब्दादेव भवति। दूपणान्तरमाह। ्कि घेतयादिना। एकस्मादेव व्यअ्जकात् शब्दादर्थाद्वा तेपां तेपां व्यङ्ग्यार्थानामि- स्यर्थ: । प्रतीतिर्वक्कुर्वाक्यप्रयोक्तुर्विवक्षाया अर्थप्रकाशनेच्छाया अनुसारेणानुवृश्या भवति। अग्रायं भावः। अस्तमेति गभस्तिमानिति केनचिदुक्के तच्छुतवा सुनीनां सन्ध्यावन्दनकाल इत्यर्थ: प्रतीतः । ख्त्रीणां संभोगायालंकारदल इत्यर्थ: प्रतीत इति धोराणां धौर्यादेरिति चार्थ: प्रतीतः । तदेतत् सर्व व्यङ्ग्यजातं वक्तुस्ताल्प- र्यानुसारेण जातमिति चेत् किमित्यत्राह। एकेन हेतुनेति शेपः । अनेकव्यङ्- ग्यार्थप्रतीतिर नुमानस्य प्रमाणस्य परिपाट्या मर्यादाया बिरुद्धा विरोधिनी। एकेन हेतुनैकव्यकग्यार्थप्रतीतिरनुमानमर्यादा शास्त्रे। काव्ये तवेकरमाद्वयअ्ञका- दनेकार्थप्रतीतिरङ्गीकृता हेतोरनैकान्तिकतायामपि स्वापेक्षितार्थप्रतीति: स्वविव- क्षानुसारेणैव भवति। अतो नानुमानशङ्केति भावः। व्यङ््ग्यार्थेऽप्यभिधैव प्रवर्त्तत इति मीमांसकमतम्। तच्जिराकरोति। न चेति। अभिधावृत्तिर्न च ष्यङ्ग्यार्थे प्रवर्तते। कुस इत्युक्ते तस्याभिधाया: संकेतितार्थः एव प्रकृतार्थ एव परिचय: प्रवृत्तिर्न व्यङ्ग्यार्थ इत्येवकारार्थः । गम्यत ज्ञायतेऽनयेति गमनिका । इयत्येतावतीति । अभिधादिजानसाधनभूतोऽल्पो अन्थः संक्षेपरूप एतावा- नित्यर्थः । उभयो: शब्दार्थयो: शक्तिर्मूलं यस्याः सोभयशक्तिमूला। तामुदाहरति। विजितेति। विजितान्यरिपुराणि शत्रुपुराणि त्रिपुराणि च येन सः । मूत्तौं शरीरे। 'मूर्त्ति: काठिन्यकाययोः' इत्यमरः । विलसन्ति सर्वमङ्गलानि शुभानि शुभकरसामग्रीकचिद्वानि वा यस्य सः । अन्यत्र मूत्तौं चिलसती सर्वमङ्गला पार्वती यस्य सः । 'शर्दाणी सर्वमङ्गला' इत्यमरः । राज्ञां मौलि: किरीट: किरीटभूतो मुख्य इत्यर्थः । राजा चन्द्रो मौलौ जटाजूटे यस्य स इत्यन्यत्र । 'राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे।' 'मौलिः किरीटधम्मिलौ' इति चामरः। जगरता पतिरसौ रुद्रदेवः प्रतापरुद्रः शिवश्र भाति। अत्र क्लोके विजितारिपुर इत्य- त्रार्थशच्तिमूलत्वम्। शत्रुपुर इत्यपि प्रयोग उभयार्थसिद्धेरिति भावः ।.विलसत्स- र्वमङ्गलो सजा मौलिरित्यन्न शब्दशक्तिमूलत्वम्। सर्वमङ्गलादिपदाप्रयोगेन सर्वथा पुर इत्याद्यन्यपदप्रयोग उभयार्थसिद्धयभावादिति भाक:। इत्येवमुभयशक्तिमूलः।

काव्यप्रकरणम्।

मतापरुद्रशंकरयो: प्रकृताप्नकृतयोरुपमालंकारस्य ध्वने: प्रतीतिर्भवति। नम्वर्थ- शक्तिमूलोदाहरणे नतानना इत्यत्राभिधया वाच्यार्थबोधः । व्यअनया विपण्णा इति व्यदग्यार्थबोध: तदुककमुभयशक्तिमूलोदाहरणेऽभिधया विशिष्टप्रतापरुद्र- बोधः। व्यञ्जनयोपमालंकारादिव्यङ्ग्यार्थप्रतीतिः। विशिष्टशिवरूपाप्रकृतार्थः कया वृत्या स्फुरतीति चेदुच्यते। अप्रकृतार्थश्योपमालंकारादिव्यङ्ग्यार्थस्य व्यञ्ञना- वृत्या सहैब स्फुरणम्। तथा घोभयोरपि व्यङग्यत्वम्। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'शब्दशक्तिमूले तु निमघ्रणेनाभिधेयस्यार्थान्तरस्य तेन सहोपमादेरलंकारस्य च निर्विकारं व्यङ्ग्यत्वम्' इति। अभिधादिनिरूपणानन्तरं कैशिक्यादीनां स्वरूपं निरूप्यते। अत्यन्तसुकुमा- रस्यातिमृदोरर्थस्य शद्धारादेः संदर्भो रचना यस्याः सा वृत्तिरिति शेपः। केशि- मतेष्टा कैशिकी । कैशिकीवृत्तेरत्यन्तसुकुमारार्थसंदर्भतवं लक्षणम्। अत्युद्ध- तेति। अत्युद्धतस्यात्युग्रस्यार्थस्य रौद्रादेः संदर्भो यस्याः सा वृत्तिरारभटी स्मृता। ईपन्मृदोरल्पमृदोरर्थस्य हास्यादेः संदर्भो यस्याः सा वृत्तिर्भारतीप्यते । ईपसौ- ढस्य किञ्धिदुद्धतस्यार्थस्य वीररसादे: सन्दर्भो यस्याः सा वृत्तिः सात्वतीप्यते। : अत्यन्तसुकुमाराधयर्थान् विशद्यति। अत्रेत्यादिना। शजारकरुणौ द्वौ रसा- चत्यन्ससुकुमारौ मतौ। रौद्रबीभत्सादत्युद्धतरसौ परिकीर्तितौ। हास्यशान्ताङ्ु- तरसा: किश्वित्सुक्ुमाराः शद्ञारादिवद्ञात्यन्तसुकुमाराः किं स्वीपन्मृदवः चीरभयानकावीपत्मौठौ समाख्यातौ। वृत्तीनां रसावस्थानसूचकत्वात् शद्गारा-

घ रचनाभेदेवार्थः सूच्यत इत्याशयेनाह। यत्नेत्यादिना। यत्र श्रोके शङ्गार: करुणावतिकोमलेज संदर्भेण रचनया व्ण्येते तन्र कैशिकी कैशिक्याख्या वृत्तिः। यग्र छोके रौद्रबीभत्सावतिप्रौढेन संदर्भेण प्रतिपादयेते तत्रारभटी घृत्तिः । यत्र M नातिसुक्कुमारा अनतिसुकुमारा हास्यादयो नातिसुक्कमारेण संदर्भेण वर्ण्यन्ते तन्न भारती वृत्तिः । यत्र वीरभयानकावनतिप्रौढेन संदर्भेण प्रतिपाधेते तत्र सात्वती। तथा च रसानुगुणसंदर्भेण रससूचका वृत्तिरिति बोध्यम्। कैशिकीमुदाहरति। जितेति। जितो मदनस्य विलासः सौन्दर्यातिशयो येन तं काकतीयानामन्वयस्तस्येन्दुं चन्द्रं नरपति प्रतापरुद्रम्। अनिमेषं निमे- परहितं यथा तथा द्रष्टुमाशंसिनीनामाशंसावतीनां प्रार्थयमानानामङ्नानां वधू-

रत्नशाण 1

विशेषाणाम् । विशेषास्त्वङ्गना भीरू: कामिनी वामलोचना' इत्यमर: । अंपाङ्गै: कटाये: कुवलयदामवज्नीलोत्पलसगिव श्यामला तोरंणस्य श्रीः शोभा दिव्याकाशे विरचिता कतासीत्। अत्र शुङ्गाररसोऽतिकोमलसंदर्भेण वर्ण- सोडत: कैसिकी पृत्ति: । आरमटीमुदाहरति। खङ्गेति। आयोधने युद्धे। 'युद्मायोधन जग्यम्' इत्यमरः। चलानां रणभीतानां मर्त्यानां गण्डः स्थूलोपलस्तद्वप्ताशकः । यश्र कुत्राप्यस्य पराजयाभावात् चलमर्त्यगण्ड इत्यभीरुतोपलब्धिः । तदुपलक्षितस्यं नृपते: प्रतापरुद्रस्येति मध्यपदलोपः । क्रोध एषामि: खज्नघातेव खद्गप्रहारेण निकृत्तेम्यः शात्रवशिरोभ्यो निष्ठ्यूता निर्गता रफच्छटा रकधारा एव ज्वाला पेपां तैः। अत्र निष्ठयूतेत्यत्र गौणार्थत्वान् आम्यतादोषः । तदुकं दण्डिना। निष्ठयूतोद्गीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम्। अतितुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते ॥' इति। उस्टा उद्ता: शास्घट्टनभवा: परस्परशस्त्राघातजाताः स्फारा: रफीताः र्फुलिङ्गोरकरा अभिकणसमूहा येपां तैः । असृजोपलक्षितं पिशितं मांसमसृक- पिशितम्। स्त्यानं वनीभूतमसृकपिशितं येषां तान्यस्थिखण्डानि शल्यशकला न्येव विकटा वका: स्थूला: पृथुला उज्ज्वला जाज्वल्यमाना अङ्गारका अभिख- ण्डांस्वरचण्डः प्रचण्ढस्तीक्ष्णः । भवतीति शेपः । अब्र कोधस्थायिको रौद्रोडयु- दतसंदर्भेण वर्णित इत्यारभटी। भारतीमुदाहरति। औत्यमिति। रुद्रनृपतेर्महदौज्जलमन्यदेव। लोकनि- र्माणकारणसामग्रीजन्यौज्ञत्यं भिचमेव। महितः पूज्योत एव कोऽप्यनिर्वाच्य एप प्रतापरुद्रसंबन्धी गम्भीरिमा गाम्भीर्यम् । अन्य इति लिङ्गभेदेन योजना । प्रतापयशसो: काप्यनिर्वाच्या सरणिमार्गोऽन्या। बह्नी प्रथा प्रसिद्धिरन्यैव व तग्र संदेह इत्येवकारार्थः । अतः सर्वमेवौन्नत्यादिकार्यजातं बूतनमेव नवीनमेव !

इति। तचनिर्मितौ प्रतापरुद्रनिर्माणे चतुरावनेन ब्रह्मणा कियती कियत्प- रिमाणा कीटशी कमो यस्याः सा तधोक्ता। सामग्री कारणसामग्री कल्पिता संपादितेति वाक्यार्थ: कर्म। न जाने। अत्राद्भुतरसोऽनतिसुकुमारेण संदर्भेण वर्णित इति भारती।

काव्यप्रकरणम्। ५१२

सात्वतीनुदाहरति। दूरादिति। विश्वे प्रप्ने प्रसुमरं व्यापनशीलं मह: प्रतापो थस्य सस्य वीररदस्य प्रस्थानारम्भे जैन्नयाम्नाप्रारम्भे यो भेरीनिनदुखं दूरादेवा- कर्ण्य पूर्णेन कर्णज्वरेण कर्णपीउयार्चा शरित्ृपा अद्वीनारज्ातिमहद् गहनं काननं विशन्तोऽत एव कण्टकैराकृष्टा: केशा येषां ते तथोकाः सन्तः प्रतिनृपतिधिया शमुराजबुद्धया प्रतापसम्रभटा एवागत्य केशेप्वाकर्षन्वीति भ्राम्तेखर्थः।न्रायध्यं जो रक्षत सुद्तेति पादपान मार्थयन्ते। अत्र भयानकरसोऽनतिम्रौठसंदर्भेण्ड वर्णित इति सारवती। अथ मतान्तरसिद्धमखिलरससमान वृत्तिद्यमाह। मध्यमेति। मध्यमार- भटीति। थन्या पूर्वोक्तारभटीभिद्या वृत्तिस्तथा यथा मध्यमारभटी तथा मध्य- मकैशिकी वृत्तिः । अस्तीति शेपः। उभे इमे पूर्वोक वृत्ती मध्यमारभटीमच्यम- कैशिक्यौ सर्वरसानां नवरसानां च साधारणे समाने मते । एतहृचतिद्वयेन सर्वेऽपि रसा वर्णनीया हत्यर्थ: । सध्यमकैशिक्या लक्षणमाइ। मृद्धिति। मृदर्ये अतिसुकुमारशम्राराधर्ये विक पेजप्यनतिप्रौढ: बन्धः संदर्भो यस्या: सा मध्यमकैशिकी। सुकुमारार्थसय औढसंदर्भेण वर्णनं दोष इत्याशकक्य वारयति। नेति। अतिसुकुमारयो: शज्ञा- रकरुणयो: बन्धोडल्पं यथा तथा मौढ़ः संदर्भो न दुष्यति दुष्टो न भवति। वर्हि कीटशो दुष्यतीलाकाङां जनयति। कि त्विति । अतिम्रौढः संदर्भ: प्रति- कूएमर्थाननुगुणं वर्णनं संदर्भसतवूपस्य दोपस्यापतेईतोर्नेप्यते नेष्टः। मध्यमारभटीलक्षणमाह । म्रौढार्ये विषये नातिमृदुरनतिमृदु: क्मो यस्या: सा वृसिर्मध्यमारभटी। अतिप्रौढयोरपि रौद्रबीभत्सयोरीपन्मृदुरनतिमृदुर्बन्धो न दुष्यति। तत् किं स्वित्यर्थः। अतिमृदुसंदर्भो विरद्धः। अन्नापि पूर्वोक्तयैव प्रति- कूलत्यादियुकिविवक्षितं भवति। मध्यमकैशिकीमुदाहरति। आसन्न इति। महोत्सव आसचे सत्यपि त्यक्स्वा। महोत्सयमिति शेष: । इतः सकलसौभाग्यनिधेर्निवासात् प्रवासं प्रयाणं कथं अजेर्गच्छे:। साहसं हठादुत्सवपरित्यागरूपसाहसं घिक। धिगिति निन्दायाम्। 'धिङ्गिर्भरवर्सननिन्दयोः' इत्यमरः । आभीक्ष्ण्यं निन्दाईमित्यर्थः । आभीक्ष्णये · द्विसकिः। आवयोस्तव मम च विघटनं वियोगं को वा विधिः किं वा दैवं कहुतीच्छति। न कोऽपीत्यर्थः। हत्थमेवं प्रकारेण हे काकतीयनृपते र्रमे सुते- 3 65

रल्शाण: t

विज्ञाने निवारितस्व प्रियतंमप्रस्थानस्य युद्धिर्मतिर्यस्य तस्य ।खवह्वैरिनांरीजनस्तव शत्रुखीजनः । त्वया: चियोजितभर्त्तृक इति शेयः। सतः पश्राद् बुद्धा प्रयोष भ्राप्य मूर््छति। अन्नेषठौढसंदर्भेण शज्ारसंकीणः करुणरसः प्रतिपादित इति मध्यमकैशिकी। :मध्यमारभटीमुदाहरति। मांसेति। देशवाचिनान्ध्रशव्देन तदधिपतिः मता परुद्रो लक्ष्यते। तसय सुभटैर्योधैर्युद्भुवः समरभूमयो मांसै: कीकसैरस्थिभि:। 'कीकसं कुल्यमस्थि च' इत्यमरः । संकीर्णो व्याप्तः प्रसरन्त्यो रुधिरापगा रकनदो यासु तास्तथोक्ता वसया हन्मेदसा कर्दमिता: संजातकर्दमाः कृताः । अन्रेपन्यदुसंदर्भेण बीभत्सरसः प्रतिपाद्यत इतीयं मध्यमार्भटी। एवं रीत्या मध्यमकैशिकी मध्यमारभव्यो रसान्तरेप्वप्युदाहरणं द्रष्टव्यम्।. अथ रीतीनां स्वरूपोदाहरणे प्रदर्शयिष्यंस्तासां वृत्तिभ्यो भेदं निस्पयति। वैदर्भ्यादिरीतीनां शब्दगुणा माधुर्यादयस्तानाश्रितानां तत्परतन्त्राणामित्यर्थः। ननु .माधुर्ये नाम सहृद्यहृदयाहादकशज्ञारादिधर्म थोजश्ित्तवित्ताररूपो दीक्षि- जनको रौद्रादिधर्मः प्रसाद: शुप्केन्धनानल्वदमलजलवद्वा यथायोगं सहसा सहृदयहृदयव्यापी सर्वरसधर्मः । कथमेतेपां शब्दगुणत्वमिति चेत् सत्यम्। आरमधर्मस्य शौर्यादेरकारधर्मत्वमिव रसधर्मस्य माधुर्यादेः शब्दधर्मत्वमौपचा- रिकम्। तदुक्कं ध्वन्याचार्यः। 'शब्दधर्मत्वं चैपामन्याश्ितशरीराश्रितत्वमिव शौर्यादीनामिव' इति। रीतीनां माघुर्याध्याशिततवं फाव्यम्काशे कथितम्। 'माधुर्यव्य अकैर्वणैरुपनागरिकोच्यते। ओज:प्रसादकस्तैस्तु परुपा कोमला परैः ॥ केपांचिदेपा वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः' ॥ इति। तासां वैदर्भ्यादीनां वैदर्भीप्रमृतीनामर्थविशेषे शद्गारादौ निरपेक्षतया अपेक्षार- हिततया केवलमेकं संदर्भर सौकुमार्ये प्रौढत्वं च यत् तद्विषयतवात् कैशिक्या- दिभ्यो वृत्तिभ्यो भेद:। वैदर्भ्यादीनां रसाश्रितमाधुर्यादिशब्दधर्मपररवस्। कैशि. क्यादीनां तु साक्षादेव रसव्यअ्ञकत्वमिति महान् भेद इति भावः। वदुछ ध्वन्याचार्येः। 'राव्दतत्वाश्रया: काश्चिदर्थवर्वाशयाः पराः'। इति। संदर्भसौकुमार्यादिक विशद्यवि। संदर्भस्येति। संदर्भस्यातिमृदुषं गामास-

काठयप्रकरणम्।

दुकानी संयुकव्यतिरिकानां कोमळानां वर्णोनां बन्धा 'संदन्धो भंख सख माप -:

घर्णानां चिकटो बन्धो यस तस भावसवस्वम्। विकटपरुपवर्णपद् संदर्भोऽति-

धौढत्वस्। संयु कत्व नाम स्वररहितव्य अ्ञनानां संयोग: वर्णानां। कोमलत्वपर -. पत्वे तु 'टवर्गवर्जिता: स्पर्शा: स्वस्ववर्गान्त्यशेखराः । लघुरेफणकारौ च कोमला: परिकीर्तिताः ॥ रेफेण यस्य कस्यापि योग आद्यतृतीययोः। स्वोत्तराम्यां तुल्ययोवां परुपाक्षरकौ शपौ ।' इति। कोमलपरुपवर्णपद्संग्रहोक्करीया ज्ञातव्ये। अथ रीतिनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। अथ कैशिक्यादिनिरूपणानन्तर्रं रीतीनां स्वरूपं लक्षणमुदाहरणं चोच्यत इति शेप: । रीतिसामान्यलक्षणमाह। रीतिरिवि। रीविनॉम गुणा्िष्टा माधुर्यादिगुणविशिष्टा पद्संघटना पदरचना मवेश । तां विभजते। सेवि। वैदर्भी विदर्मदेशीया विदर्मजनपरिगृह्ीता रीतिः । गौउदेशीयपरिगृहीता गौडी । पाश्चालदेशीयपरिगृहीता पाश्चाली । इत्येवं सा रीतिग्रिविधा। वैदर्भीलक्षणमाह। बन्धेति। बन्घसय पारुष्यं दुःसन्धिकृतपरुपत्वं तद्रहिता शब्दस्य काठिन्यं परुपवर्णारब्धतवं तद्दर्जिता नातिदीर्घा अनविदीर्घाः समासा यस्या: सा चासौ रीतिवैदर्भीष्यते। उदाहरति । काकतीयेति। काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्तिरेव चन्दनं मलयजं तख चर्चितमालेपनम्। भावे कः । दिश एवाङ्गना वतंसीकृता भवतंसीकृतासतस नृपतेर्गुणा: शौर्यादयो यासां ताः सत्यो वितन्वन्ति कुर्वन्ति। तथा च थथा पूर्वोदाहरणं तथैवोदाहरणान्तरमित्यर्थः । वितरणेति। वितरण दानं तदेव गुणः स एव लीला फीडा तया तोपितोऽशेपलोको येन सः। एतेन वितरणं लीलामायतवाधिर्बन्धपूर्वकं न भवतीति व्यज्यते। काकतीयानामन्व- यखेन्दौ चन्द्रे नरनाथे विभवति प्रभौ सतीयं क्षितिसुरा म्राह्णास एव जनता

रत्शाणः ।

जनसमूह: सुरतरुगणनायां कल्पतरुकयारयां कामधेनो: मसक्ग गोष्ठ्यां वीतम- पगतं कौतूहलं यस्या: सा आसीत्। प्रतापरुद्रे संकलाभीष्टप्रदातरि सति वैयर्थ्यात् कल्पवृक्षादावासक्तिर्नाभूदित्यर्थः । अग्नोदाहरणद्वयेऽ्रपि कोमलवणैरल्पसमासै-

चुर्यप्रतिपादनाद्वैद्मी रीतिः। ननु कीर्तिचर्चेत्यादौ रेफसंयोगस्तोपिताशेषेलयादौ शवर्णपकारौ चेत्यनेकपरुपवर्णसंभवात् कथ कोमलवर्णतवमिति चेव्न।

'शपौ च रेफसंयोग: टवर्गश्रापि भूयसा। विरोधिन: स्युः शक्ारे तेन दर्णा रसश््युताः ॥।' इति।

ध्वन्याचार्यों के भूंयसेत्युक्कत्वाद कोमलत्वभङ्गः । एवमुत्तरत्राप्यूहनीयम्। गौडीमुदाहरति। ओज: समासभूयसतवं कान्तिर्द्रटपदतवं त एव गुणौ ताभ्यामु, पेता या रीतिः। सेति शेपः। गौडीव्यते। उदाहरति। प्रचण्डेति। प्रचण्डतरेण दोर्दण्डेन बाहुदण्डेन खण्डितमरातीनां शत्रूणां मण्डलं येन स समर्थः । आन्ध्र- भृपतिर्गुर्वीमलघ्वीमुर्वीधुरां भूभारं बिभर्ति। धुरेति समासान्त आकार:। : तथा घ। उदाहरति। उदयता दो:सम्भे यः खङ्गस्तेन निमित्तेन छुटतां दछता- मरिमुकुटानां शत्रुकिरीटानामाटोपेनाडम्वरेण संजाता या राहुरिति भ्रान्तिस्तया अरश्यतो भयात् पलायमानस्य पतक्ञस्य सूर्यस्याभयस्य करणेन वित्तोऽभयकर- पाचण: स्फारो नासीरस्य सेनामुखस् संबन्धी रेणुः परागो यस्याः सा तथोका। आान्ध्रक्ष्माभर्तुरधिका विस्तृता रणधरा युद्ध भूभिर्भिद्नेभ्यो दलितेभ्यो मत्तेभकु- म्भेभ्यः प्रोघ्यद्विरुत्प्वभ्जिर्मुक्तीघा एव तारानिकरास्तैः परिवृता परिवेष्टिता स्वर्वधूवक्राण्येव चन्द्रा यस्याः सा भासीत्। अन्र खङ्गनिकृन्तनोतपतदरिमुकुटेपु राहुभ्रमेण कान्दिशीकस्य भानोः नासीररेणुकर्तकाभयप्रदानसामथ्योप्रेक्षया सूर्यास्तमयप्रतीतिजनकसूर्यावरणं व्यज्यते। विदलितमत्तेभकुम्भोद्यतमुक्क्तानां तारात्वेन विवरणोत्सुकतया समागतस्वर्वधूवक्राणां चन्द्ररवेन च रूपणाद् रण- धराया रजनीरवं च गम्यते। गजार्ना सुक्ाकरतवं गजायुर्वेदे। 'करीन्द्रजी- मूतवराह' इत्यादिना। न घाग्रानेकनिशाकरकथनं दोपावहम्। प्रसिद्धचन्द्र- स्यानेकरवासंभवेऽपि वधूमुखचन्द्राणामनेकरवसंभवात्। अत्र परुपवर्णसंदर्जेण समास भूयस्तवेन च रौद्ररसगतो६्दीपकरवलक्षगौज:प्रतिपादनाद् गौडी।

काव्यप्रकरणम्।

:पाधालीमाई। पाश्चालीति। वैद्भी गौडीति थ ये पूर्वोंके रीती तदुभयमारमा स्वरूपं यस्वा: सा । पाझालानां संबन्धिनी रीति: पासालीत्यर्थ: 1पूर्वोक्कोभय. रीतारसकरवं पाखाल्या लक्षगमितरथः । उदाहरति। जेतुरिति। जेतुः काकति-

मलन्तं भ्रूविभ्रमं भरविलासं बिभ्रति सति वियद्दीर्घिकाकाशगद्ञा। विशंकटाभ्यां पृथुलाम्यां तटाम्यां दीर्घातिदीां सती म्रयनदी भागीरथी जाता । गारं इदं गूढ तमा पराच्छादनादप्रकाशमाना गौतमनद्यपि गोदावरी सु पातालगङ्गायते भोगवतीव भासत इत्यर्थः। अत्र नभसि स्वर्नधां सत्यां भागीरथी पाताल- गन्ेति कथनं युक्तम्। तद्विहाय गौतमनदीत्युक्क किं तु गाढं गूढतमापि जहु- तनयेति पाठपरिकल्पने जहुतनया भागीरथीत्युक्ि: समज्ञसेति प्रतिभाति।: स्थाने इति। हे चलमर्र्यगण्डनृपते स्वत्खन् एव भोगी सपों द्विपतां प्राणैः प्राणवायुभि: सततं परितोषमेति प्रामोतीति यत् तत् संतोषोपगमनं स्थाने युक्तम्। 'युक्ते द्वे सांप्रतं स्थाने' इत्यमरः । सर्पस्य वायुना तृह्युपगमनं नाश्र्यकरं वाताशनतवादिति भावः । तर्हि किमाश्चर्यमिलयाकाड्ां जनयति। किं तु परं तु स्वत्सज्भोगिपतिनाम्यवह्वतेन पीतवर्णेन च प्रतिपक्षपार्थियानां शत्रुनृपाणां यश एव क्षीरं पससेन गौरस्विपं शुभ्रकान्ति त्रिलोकभरितां लोक- ग्रयपूर्णा स्वल्कीतिलक्ष्मीरेव सुधा ता संवर्धयतीति यदेतत् सुधासंवर्धनमत्य- दुतं महचित्रम्। 'पय:पानं भुजग्ञानां केवलं विषवृद्धये' इति लोकमसिद्धि: । खग्गभोगी स्वरियश:क्षीरं पीरवा कीर्तिसुर्धा वर्धयति। कीर्तिसुधाजननरूप- कार्य प्रद्युपादानकारणी भूतपीतवर्णारियशःक्षीरेण साधनेन गौरवर्णकीर्तिसुधा- रूपं कार्य जनयतीति च महद्द्भुतमिति भावः । अत्रोदाहरणद्वये पूर्वोक्करीति-

अथ रीतयश्चेयतीत्यत्न चकारसंग्रहयो: शय्यापाकयोरमध्ये शब्दधर्मत्वसाम्याद शरयां निरूपयति। येति। परमुस्कृष्टा पदानां सुसिउन्तानां यान्योन्यमैत्री । अग्न मैत्री नाम संहितासमये यत्समीपे स्वितरय पदस्य तेनैवान्वयः सेति शेषः! सा मैन्नी शस्मेति कप्यते। उदाहरति। दातुः काकतिवंशस्य मण्डनमणेर्निःसी- मविशाणनख निर्मर्यादं वितरणस् ाघयोस्कर्षेण एद्वितातिक्रान्ता कल्पपा- दपस गुजानां दानादीनां मौदि: मरौढिमा येन तरयागाधं गम्भीरमोजः प्रतापो

रलशाण: 1

वस्य तस्य वीररुद्रस्य संबन्धि शारदकौमुयाः शरतकालचन्द्रिकाया: परिमल सौभाग्यं बिभ्रदशः परायशः प्राचुर्येण सामन्तसीमन्तिवीनां पतिप्रियोजितारि- ख्रीणां गण्डाभोगेपु यः पाण्डिमा तदुरां पाण्डिमभारं धत्ते तद्वद् भातीत्यर्थः । अवशिष्टस्य पाकस्य लक्षणमाह। अर्थेति। अर्थस्य शङारादेर्गम्भीरिमा- स्वाद्यता पाकः। इत्युच्यत इति शेषः । स पाको द्विधा द्विप्रकारेण हृदयंगमो मनोहरो द्राक्षापाको नारिकेलपाकश्चेति प्रस्फुटमन्तर्र भेदो ययोस्तौ। भवत इति शेप:। 'अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादुर्थ्ये' इत्यमरः। · तत्र प्रथमोद्दिष्टस्य द्राक्षापाकस्य लक्षणमाह। द्राक्षापाक इति। यः पाको बहिः पठनसमयेऽनतरर्थविचारसमये च स्फुरन् स्फुरमाणो रस आस्वादो मनो- हरत्वं यस्य स द्राक्षापाक इत्यन्वयः । उदाहरति। स्मरेति। विषयमात्रविश्रान्तिविरहेण विशङ्गरवृत्तित्वमन्दम- न्यरत्वादिगुणशीला: सेराः । तदुकं भावप्रकाशे। 'अपरिच्छित्वविपयं मदमन्थरमीलितम्। स्फुरद्धूपक्ष्मतायुक्क्तं तत् समेरमिति कथ्यते ।' सरप्रधानाश्च ते सेराश्च सरसेरास्तान् मन्दं सिमतं येषां ते । मधुराः संताप- हरा: सौरभ्येण पद्मिनीजावित्वादस्य सिितनिमिचेन परिमलेन सुभगाखान् वथोक्कान्। 'कटाक्षैर्हासगभैस्तु सुभगौरसुक्यभावना। शीतलीक्रियते तापो येन तन्मधुरं स्मृतम् ।।' इति। चोकेर्नायिकाया: प्रौढरवात् मनागल्पं ब्रीडाजाड्यं येपां ते तथोकाः । अत एय खवानुकूल्यप्रकाशकाः । तदुक्तम्। 'सव्रीडालोकनेनैव खवानुकूल्यप्रकाशनम्' इति। 'विस्रम्भे. परमां काष्ठामारूढे दर्शनादिभिः। थेनान्तरङ्गं द्रवति स खनेह इति कथ्यते ।' इस्युक्तलक्षण: खेहः प्रणयशव्देन विवक्षितः स एव रसो द्रवद्रव्यं सस्यान्तरसे वास्तव्यस्य कलोलैर्महातरङैः 'महत्सूल्ोलकल्ोलानि' इत्यमरः । भरिता: भेमदायिन इत्यर्थ: ।

का्यमकरणम्।

'ृचीभूतं मनो पत्र दर्शने प्रेमदायिन:। इति । लक्षणात्। कृतानेकस्कन्धा: प्रकाण्डास्तरङ्वा यैस्े प्रियदष्टिप्रतिघातेनौरसुक्यमरे, णौत्सुक्यभरेण च यथाक्ममासारप्रसाराभ्यामङ्गीकृततरङ्भङ्गीका इत्यर्थः। भव एवैते तरजविता: सोत्सुकाश्च। तदुकम्। 'सोत्सुकं तददालोक्य भूयो भूयोऽवलोकनम्।

मनसिजानां अराणां सहस्राणि सृजतो विरकस्यापीति भावः। 'यद्दर्शने विरक्ोऽपि क्षुभ्यते तत्समन्मथम्।' इति लक्षणात्। कटाक्षान् वामे रम्ये अक्षिणी यस्याः सा वामलोचना रुद्रनृपर्ति परितः सर्वतः किरति क्षिपति। कटाक्षलक्षणं तु .4 'यद्गतागत विश्रान्तिवैचित्रयेण विवर्चनम्। तारकाया: कलाभिज्ञास्तं कटाक्षं प्रचक्षते ॥। इति। अन्रैवं सम्मर्दसहिष्णो: शङ्ारस्य पाठसमयेSप्यास्वाद्यमानत्वाचदन्तर्बहिश्र स्फुरणं द्ष्टव्यम्। नारिकेलपाकलक्षणमाह । य इति शेपः । अम्तर्गूढः अन्तर्लीन: रसोद्यो यस्य स पाको नारिकेलपाकः । उदाहरति। लीलेति । नायकप्रकरणे मध्यमा प्रस्तावे श्ोकोऽयं व्याख्यातः । अन्रासिन् छोके द्राक शीघ्रमर्थस्य शजारस प्रतीति: स्फुरणं न भवति। अतोऽय्र नारिकेलपाक इति बोध्यम्। द्राक्षापाके शीघ्रमर्थप्रतीतिर्नारिकेलपाके विलम्बेनार्थप्रतीतिः । तदुभयमुदाहृतमनतिद्रुता नतिपिलम्वितार्थप्रतीतिभाज: कदलीरसालादिपाका: स्वयमेवोद्या इलाह। एवं प्रकारेण वस्तुलोऽलंकारस्य प्रतीतावप्युदाहरणं द्रष्टव्यम्। पाकान्तराणि कदल्या- धन्यपाकाश्च यथासंभवसुदाहार्याणि। एवं काव्यसामभ्रीं निरूप्य काव्यविशेषनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेत्यादि। अथ वृत्यादिनिरूपणानन्तरं काव्यविशेषाः । निरूप्यन्त इति शेप: । व्यङ्ग्यसय व्यङ्ग्यार्थस्य प्राधान्यं वाच्यार्थमतिशय्य चमत्कारकारित्वम्। अप्राधान्यं: वाच्या र्थानतिशयेव वाच्यपरं चमत्कारकारित्वं ताभ्यामस्फुटत्वेनास्फुरणेन चं काव्यं त्रिविधम्। न्रैविध्यमेवाह। व्यङ्ग्यसय प्राधान्य उच्तमं काव्यम्। यत्र वाच्या-

रत्शाण1

तिशायि व्यङ्ग्यं तदुसम काव्यमित्यर्थः । ध्वनिर्ध्धनिकाव्यमिति' व्यपदिश्यते व्यवङ्टियते। अप्राधान्येन मध्यमं काव्यं गुणीभूतं वाध्यानतिशायितवादप्रघा- नभूतो व्यङग्यो व्यकूग्यार्थो यसििन् तत्तयोक्कमिति गीयते। अस्फुटत्वेऽनभि- प्यक्तौ अधमं काव्यं चिग्रमिति कथ्यते। शब्दार्थवैचिन्नयाद्वयङूग्यानभिव्यकौ चित्नप्रायरवात् चित्रमिति तास्पर्यम्। ध्वनिनामकमुत्तमं काव्यमुदाहरति। स्वामिन्निति । सवामिन् महान् धुना गोत्रमहीधरान् नीचैरनुद्नतान् हूस्वान् विधत्ते किम्। अस्बुनिधीनू गाधानुत्ता- नानू कुतो हेतो: करोषि। दिक्पतीन् दिगीशानल्पकानत्यल्पान् कुरुपे किस्। इतथमखिलं पार्श्वचराणामनुजीविनामनुलापं सुहुर्भापाम् । असकृत्कथनमिति यावत्। न्यकूकृत्य धिक्कृत्य धर्मेपिणा केवलपरेण पद्मभुवा ग्रह्मणा गुणानामौ- पत्यादीनामेकवसतिरेकालयः श्रीवीररुद्रो नृपः सृष्ट उत्पादितः । अत्र व्यद्ग्यत्य वाच्यातिशायित्वं स्वयं विशद्यति। अन्नेति। अन्नोदाहरणे कुलशैलानतिशेत इति तथोकम्। समुन्नतत्वमौच्नत्यम्। अतिसमुद्रं समुद्रातिशायि गाम्भीर्यंस्। लोकपालेभ्योऽप्यधिकमैश्वर्ये च ध्यज्यते। तथा कुलशिखरिलोकपालानां निर्माणे यः संरम्भ: साधनसामग्रीसंपादनारम्भस्तदतिशायी काकतीयस्य निर्माणसामड्रया विभव: सर्वविलक्षण इति व्यज्यते। तथा च वाच्यार्थापेक्षया व्यङ्ग्यार्थ- स्यैव चमत्कारकारित्वात् वाच्यातिशायित्वमितीदं ध्वनिकाव्यभित्यर्थः। मध्यमकाव्यमुदाहरति । प्रत्यग्नेति । प्रत्यग्रमभिनवं यथा तथा प्रसरता व्यामुवता प्रतापविभवेन ध्याप्तमाक्रान्तसखिलाशानां सकलदिशामन्तरं येन सस्मिन् विश्वस्य त्रातरि रक्षके वीररद्रनृपतौ सिंहासनमध्यास्त इति तसिमिन् तथोके सत्यास्थानं पट्टाभिषेकशालां समागतैर्नृपतिभिस्तास्ता नानाविधा इत्यर्थः। चेष्टा व्यापारा इत्यर्थः । तथा तेन प्रकारेणानिर्वाच्यमित्यर्थः । दर्शिताः प्रका- शिता याभिश्रेष्टाभिरनुष्य काकतिविभोर्ष्टिः कृपया आर्द्रीकृता रसवती। अन्नो- दाहरणे प्राप्ताभिपेकमहोत्सवस्य प्रतापरुद्रस्याग्रे पुरोभागे शरणार्थिनां शरणं प्रार्थयमानानां पार्थिवानां तथाविधकार्पण्येन कृपणत्वेनोपलक्षितोक्ति: कार्प- ण्योकि: पुनः पुनः पणामः प्रार्थनं चादिर्यस्य तघ् व्यङ्ग्यं तास्ताश्वेष्टा इति वाच्याद् वाच्यार्थादनतिशायीति हेतोर्गुणीभूतं व्यङ्ग्यं यस्य तस्य भावस्तता तथा चेदं मध्यमं काव्यमिति भावः।

काव्यप्रकरणम्। ५२१

अवशिष्ट चित्र विभजते। चित्रमिति। चिंत्रं काव्यं त्रिविधम्। त्रैविध्यमे- वाह। राब्देति। शब्दचिन्रमर्थचित्रसुभयचित्रमिति। त्रिविधमिति पूर्वेणान्वयः। शब्दचित्रमुदाहरति। क्षोणीति। क्षोणीरक्षणे दंक्षिणा उदाराः। समर्था इति यावत्। 'दक्षिणे सरलोदारौ' इत्यपरः। झ्तो जगता क्षोभो याभिस्ता दुरी- क्ष्योऽभ्यासलाघवातिशयेन दुरवबोध: क्रम आयुधप्रयोगपरिपाटी यासु ताः क्षुद्रक्षत्रियाणां पक्षस्य बलस्य शिक्षणस्य विधौ विधाने प्रोक्किप्त उद्धतः कौक्षे- यक: करवालो यासु ताः । युद्धायोद्दामोद्यमनस्योच्टृङ्लाटोपस्य रुद्रनृपतेश्र- ण्डयोर्दोदण्डयो: केलयः कीडा गर्जतां दुर्जनानां गर्व एव पर्वतः तस्य भिदायां भेदने दम्भोलयोऽशनयो भवन्ति । 'दम्भोलिरशनिर्द्वयोः' इत्यमरः । अत्र केलिपु दम्भोलित्वरूपणं गर्वे पर्वतत्वारोपणे हेतुरिति परम्परितरूपकम्। अग्रा- नुप्रासेन शब्दचित्रता। यद्यप्यत्रार्थालंकारस्य रूपकस्य सन्ावादुभयचित्रत्वं तथापि कविविवक्षायाः केवलानुप्रास एव पर्यवसानात् शब्दचित्रत्वमिति भावः। शुद्धशब्दचित्रं तु मदीये हेमन्ततिलकभाणे । 'चाद्वारावमपास्य चाखिल- दिशा अध्यास्य वाद्यावलीभेद्याकाश ... कोंशिसुररादपद्यालिसंमोदितः । पद्याली: कणयन् प्रसर्पदवलावद्याति भूपारवैः सवाद्यानेकफलागमै रघुपतिः खोद्यानवाटी- कुटी: ॥l' इति। अर्थचित्रमुदाहरति। खङ्ग इति। युद्धविजृम्भिते खज्ने विम्बितं रिपुमद्दी- नाथानामअलिं युतकरद्वयम्। 'तौ युतावअ्लि: पुमान्' इत्यमरः । पश्यन्तो विज्ञानिनो विद्वांसो मन्यन्ते मन्वते। अहं तु पूर्वोक्तिविशिष्टाञ्लि वीरप्रताप- रुद्रविभोर्जन्येपु युद्धेपु पुनः पुनरपि सृष्टयै सर्जनाय रिपुजीविनानि ग्रहदीतुं संग्रहीतुं यातरय समागतस्य विधेर्विश्वसजः पीठाम्बुजं मन्ये। 'विरिख्िः कमलासनः' ।'लक्ष्मीः पझ्मालया पद्मा' इति चामरः । अन्नोच्रार्धे छन्दोभङ्गस्तु प्राकृतानुसारिच्छायात्वप्रयुक्त इति न दोपः । पाठान्तरकल्पनं साहसमिति बोध्यम्। अन्रापि यथाकथचिद्नुप्राससंभवेऽपि कवेरर्थचित्र एव सात्पर्यात् A तस्यैवोदाहरणम्। शब्दचित्रं त्वप्रधानमिति भाव: । उभयचित्रमुदाहरति। विद्येति। शुद्धमर्थचित्रं तु मदीये हेमन्ततिलकभाणे। 'आाहृतवसुः प्रतीच्या भानु: क्षिप्तोऽपराब्धिजलमध्ये। कथमपि पूर्वाब्धिगतो ध्ु ... मुद्रो भुवनानाम् ।' 66

५२२. रत्मशाण:।·

एकभद्रे मुल्यशुभे। जितानि वैरिणां भद्राणि येन तस्मिन्। एता शौर्यमुद्रा येन तस्मिन्। रक्षारयां विनिद्रे निद्वारहिते। अनलस इति यावद्। गुणैर्धमादि- भिरार्द्रे प्रतापरुदे पृथ्वी कान्ता जाया रमते रज्यति इव। अम्रानुप्रासोपमा्भ्यां शब्दार्थधर्माभ्यां चित्रता काव्यस्येति शेपः । नन्वत्रोदाहरणेपु यथायोगं विभा- वानुभावविशेषकथने वीरशङ्गारयोः पर्यवसानात् कथमधमतवमिति चेत् सत्यं शब्दार्थालंकारयोरेव कविविवक्षाविपयरयाद्विद्यमानोऽपि रसो दिवा चन्द्रप्रका- शवन्र प्रतीयते। तदुक्कं काव्यलोचने। 'रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति। अलंकारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥' इति। एवं त्रिविधमपि काव्यं सामान्यतो निरूप्य तत्रोत्तमं काव्यं प्रपञ्चयितुं प्रति- जानीते। अथेति । अथ काव्यसामान्यनिरूपणानन्तरं ध्वनिविशेषा उत्तमका- व्यभेदा निरूप्यन्ते। तानेव विभजते। अत्रेत्यादिना । अन्न.ध्वनिप्रस्तावे ध्वने- रुत्तमकाव्यस्य लक्षणा चाभिधा च ते मूले कारणे यस्य तस्य भावस्तत्वेन हेतुना प्रथममविवक्षितं व्यङ्ग्येन न्यर्भूतं वाच्यं यस्य सोऽविवक्षितवाध्यः । अन्यत् वाच्यादन्यत् व्यङ्ग्यं परं प्रधानं यस्य तदन्यपरं विवक्षितमन्यपरं सत् वाच्यं यस्य स विवक्षितान्यपरवाच्योऽन्यपरत्वेन विवक्षितवाच्य इत्यर्थः । तौ इत्याख्या ययोस्तौ द्वौ भेदौ । अविवक्षितवाच्यध्वनिर्लक्षामूलः । विवक्षिता- न्यपरवाच्यध्वनिरभिधामूल इति बोध्यम्। अविवक्षितवाच्यध्वनेरर्थान्तरसंक्रमितं चात्यन्ततिरस्कृतं च वाच्यं यस्य तस्य भावस्तत्ता तयार्थान्तरसंक्रमित वाच्यतयात्यन्त तिरस्कृतवाच्यतया चत्यर्थः। अर्थान्तरे लक्ष्यार्थे संक्रमितं प्रवेशितं वाच्यं यस्येति व्युत्पत्यायमजहल्वक्षणामूलः । अत्यन्ततिरस्कृतं ृशं न्यग्भूतं वाच्यं यस्येति व्युत्पत्यायं जहल्वक्षणामूलः। एवं द्विविधस्य ध्वनेर्वाक्यपद्गतत्वेन वाक्यगतत्वेन पद्गतत्वेन च द्वैविध्ये सति चतस्त्रो विधा यस्य तस्य भावश्रातुर्विध्यम्। तेपां संख्याक्रमस्त्वग्रे कविनैव प्रकुप्यत इत्युपरम्यते। अभिधामूलध्वनिं विभजते । विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वने: संलक्ष्यः स्फुटसंवेद्यः क्रमो व्यङ्ग्यव्यञ्ञकयोः परिपाटी यस्य तत् तथाभूतं व्यङ्ग्यं यस्य स संलक्ष्यक्रमव्यदूग्यः । असंलक्ष्यो- डस्फुटवेद्यः कमो यस्य तदसंलक्ष्यक्रमं व्यङ्ग्यं यस्य सोSसंलक्ष्यकमव्यकूग्यः। यत्र ष्यअकस्य विभावादेर्व्यङ्ग्यस्य रसादेरविद्यमानोऽपि क्मो निशितसूच्या शतपत्र-

काव्यपकरणम्ं। ५२३

पत्रवेधवदाशुभावित्वाद्च संलक्ष्यते सोऽसंलक्ष्यक्रम इत्यर्थ: 1 संलक्ष्यकमव्यक्ग्या- सलंक्ष्यक्रमव्यकग्यतया तरवेन हेतुना द्वौ भेदौ। संलक्ष्यक्मव्यङूग्यध्वनिरसंलक्ष्यक्र- मव्यङ्ग्यध्वनिश्चेत्युभौ भेदौ। संलक्ष्यत्रमव्यङ्ग्ये शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वेन त्रैविध्यं सिद्धवत्कृत्याह। संलक्ष्येति। शब्दशक्तिमूले संलक्ष्यंक्रमव्यङ्म्ये वस्त्व- लंकाररूपतया वस्तुजातिगुणाद्यर्थस्तद्रूपतवेनालंकार उपमादिस्तद्रूपतवेन च वस्तु- ध्वनिरलंकारध्वनिरिति च द्वैविध्ये सति वाक्यपद्गतरवेन चातुर्विध्यम्। अर्थ- शक्तिमूले संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्येऽर्थस्य मूलभूतस्य व्यअ्कस्येत्यर्थः । स्वतो लोकतः संभवतीति स्वतःसंभवी तत्वेन लोकसिद्धत्वेन कवे: प्रौढोत्त्या प्रतिभाजन्योत्तया सिद्धत्ेन कविनिबद्धेषु कविसमयसिद्धेष्वर्थेषु वक्तुर्विरच्यमानप्रकृतकृतिकर्तुः प्रौढोस्त्या सिद्धत्वेन च न्रैविध्यम्। त्रिविधस्यार्थशक्तिमूलस्य प्रबन्धवाक्यपद्- गतत्वेन प्रबन्धगतत्वेन वाक्यगतत्वेन पदगतत्वेन त्रैविध्ये सति पडुत्तरा त्रिंशत् पदत्रिंशत् तावत्संख्याका प्रकारा यस्य स तथोक्तोऽर्थशक्तिमूलोऽनुरणनं घण्टादे: प्रथमस्वरानन्तरभाविस्वनोऽनुरणनं तत्सादृश्यात् संलक्ष्यत्रमव्यद्ग्यस्त्रिविधोऽप्य- नुरणनध्वनिर्घण्टादे: स्वरानुसारी खवनोऽनुरणनम्। व्यअ्षकानुसारि व्यङ्ग्यम्। तथा च साम्येन हेतुनास्य ध्वनेरप्यनुरणत्वमिति बोध्यम् । तृतीयमाह। उभयस्य शब्दार्थरूपस्य शक्तिर्मूलं यस्य स संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वानर्वाक्यगतत्वेन हेतुनैकविध एव । एवमुक्तरीत्या संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनेरेकोत्तरचत्वारिंशतसं- ख्याका भेदाः । एवमुत्तरत्र समासो द्रष्टव्यः । असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि:। आदिशव्देन भावादिर्विवक्षितः । तस्य ध्वनिस्तत्प्रधानं ध्वनिकाव्यमित्यर्थः । प्रबन्धगतत्वेन वाक्यगतत्वेन पदगततवेन पदैकदेशगतत्वेन रचनागतत्वेन वर्ण- गतत्वेन च पङ्गिधः। प्रबन्धादिपदानां गतपदेन प्रत्येक संबन्धः । एवमुक्तरीत्या विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेरभिधामूलध्वनेः सप्तचत्वारिंशन्ेदाः । चतुर्भिरविव- क्षितवाच्यस्य लक्षणामूलध्वनेर्मेदैः सह संख्याने प्रथममादौ' शुद्धा मिश्रणव्यति- रिक्ता एकपज्याशजजेदाः। तेपां शुद्धानां प्रत्येकमेकैकस्य पदगतार्थान्तरसंक्रमितावि- वक्षितवाच्यध्वन्यादेरेकैकेन वाक्यगतार्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वन्यादिना सह संबन्धे सति प्रथमभेदस्य पद्गतार्थान्तर संक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनेः पज्ञा- शचेदाः। अथ स्वस्य खवेनापि संबन्धे एकपञ्चाशज्जेदा इति बोध्यम्। द्विती- यस्य वाक्यगतार्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वने: पञ्चाशन्मेदाः । तृतीयस्य

५२४ रशाण: ।

पूर्वोक्तरीत्योत्तरस्य प्रथमभेदाद्वितीयमुत्तरं तस्मादुत्तरं तृतीयम्। एवं द्वितीया- देरेकैको भेद: । द्वितीयस्य पञ्चाशदित्युकरीतिको भेदस्तस्य परित्यागे सति पहुत्तरा विशति: पद्डिशतिस्तदुत्तरं शतत्रयं तदधिकं सहस्त्रमिति संख्या येपां ते तथोक्ता मिश्रभेदा भवन्ति। ननु वाच्यगतार्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनेः पद्गतार्थान्तरसंक्रमितावविवक्षितवाच्यध्वनेः संबन्धे यथैको मिश्रभेदसेनैव पढ- गतार्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिसंवन्धे अन्यो मिश्रभेदस्तथा चैकपच्ा- शतो भेदानां विचार्यमाण एकोत्तरशतपडधिकसहसत्रद्वयसंख्याकमिश्रभेदसंभवे एकन्यूनताक्रमेण न्यूनसंख्याकमिश्रभेदकल्पनमनुचितमिति चेतू सत्यम्। भेद- द्वयेऽपि प्रथमस्य द्वितीयेन संबन्धो द्वितीयस्य प्रथमेन संबन्ध इति संबन्धिन्- तिबन्धिनोच्चारणव्यत्यासमात्रं न पुनश्रमत्कारविशेपः । अतस्तेपां यथायोगं मिथो- उन्तर्भाव एवेति युक्तम्। अमुमेवाभिप्रायं व्यनक्ि। अविवक्षितान्यपरचाच्यध्व- निसंबन्धे यो भेदस्तसिमिन् भेद एव विवक्षितान्यपरवाच्यस्याविवक्षितवाच्येन संव- न्घोऽन्तर्भूतः । पृथग्भूतो न भवति। अनेनैव क्रमेणोक्तरीत्या वस्तुध्वनेरलंकारध्व- निना संबन्धेन भेदोऽपि। अपिशब्द: समुच्चयार्थः। अलंकारध्वनेर्वस्तुध्व निसंबन्धाव्न पृथग्भूतः किं तु तन्नान्तर्भूत इत्यर्थः । विपयव्याप्त्यर्थमुक्ततवाच पुनरुक्तार्थता। इस्युक्तरीत्या पूर्वपूर्वस्य वाक्यगतार्थान्तरसंक्रमितवाच्यादेरुत्तरोत्तरसंबन्धे पद- गतात्यन्ततिरस्कृतविवक्षितवाच्यादिसंबन्धे एकैकभेदस्य द्वितीयध्वन्यादेर्न्यूनता न्यूनसंख्याकता शेया। तस्य पूर्वोक्तस्यापि मिश्रगस्य संकीर्णध्वनेख्त्रीणि रूपाणि यस्य तेन संकरेणैकरूपया संकरवदुपाधिभेदाभावादेकविधया संसृष्टया च पुन- भूयश्नतुर्धा चतुर्विधं योजने संबन्धे सति चतुरुत्तरं यच्छतत्रयं तद्धिकानि पञ्ञ- सहस्राणि भेदाः। संकरस्य त्रिरूपत्वं कथमित्याकाङ्क्षायामाह। अनुगृख्त इत्य- नुग्राह्यमनुप्राण्यम्। अनुगृह्लातीत्यनुग्राहकमनुप्राणकं तयोर्भावोऽद्गाद्गिभावः । संदेह इति लक्षणं नाम यस्य संकरस्य स च। 'लक्षणं ना्नि चिह्ने च' इति विश्वः। एकव्यज्ञकेऽनुप्रवेशश्च। एते पूर्वोक्तास्तु संकरस्य भेदाः । न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थमुक्तामेव संख्यां गणितमर्यादया कोडीकृत्याह। शुद्धा इति। अङ्कानां वक्रतो गतिरिति गणितशास्त्रम् । पुस्तके विलेखनस्य व्यत्यासेन अङ्का निक्षेपणीयाः। उच्चारणं तु लौकिकरीत्या शुद्धा असंकीर्णा ध्वनि-

काव्यप्रकरणम्। ५२५

भेदाश्रन्द्र (१) शरा: (५)। तथा च प्रथममेकं प् लिखितवां प्रात् पद्म पह्चं विलिख्य भजुरीत्योद्ारण एकप्चाशभेदा इति सिद्धं भवति। एवमुच्तर- त्रापि द्रष्टव्यम्। मिश्रा: संकीर्णा ऋतु (६) नेत्र (२) अनल (३) इन्दु (१) १३२६ । संसृष्टेः संकरस्य चायत्तास्तु तद्धीनास्तु तत्प्रयुक्तभेद्वन्त इत्यर्थ: । ध्वनयस्तु अब्धि: (४) सं शून्यं बिन्दुरित्यर्थः अभि: (३) शराः(५) ५३०४ एतत्संख्याका भेदा: सिद्धा इत्यर्थः । तत्र ध्वनिभेदेपु शुद्धानामसं- कीर्णानामेकपज्चाशतो भेदानां नामधेयानि कथ्यन्ते। प्रतिपत्तिसौकयार्थमित्यर्यः। पद्गतेत्यादिना ध्वनिरित्यन्तेन । तन्रार्थविचारो नास्तरीति सर्वे विघष्टय्। नास्ामप्येकपश्ाशजेदानां मध्ये कतिपयोदाहरणप्रदर्शनेऽपीइ कुशलानां भेदा- न्तराणि सुयोधानीत्यभिप्रायेणाह। तन ध्वनिषु दिङ्गान्रमल्पमान्रमुदाहियते न स्वेकपज्चाशज्ेदा इति भाव:। चतुर्विधेष्वविवक्षितवाच्यध्वनिषु पदवाक्यगततवादिभेदान् विहायार्थान्तरसं- कमिताविवक्षितवाच्यध्वनिमुदाहरति। मूर्धान इति। हे मूर्धानो यूयमाराका अखाकं संवन्धिनः । किमिति केन हेतुना। औद्यत्यमुद्यतत्वमिच्ठय इति । मनसि वदन्त इति शेपः । प्रतिपार्थिवाः प्रतापरुद्ररय प्रणता: प्रणाममकुर्वन्। अत्राराका इत्यसरसंबन्धित्वं वाच्यम्। तम्प्रकृत्या सिद्धतयानुपपच्न सदसदर्येन सहैव राजसु सर्वदैन्यविश्रान्तिभूमित्वरूपार्थान्तरे संक्रमति। तसपादजहल्क्ष- प्रामूलोऽर्थान्वरसंक्रमितवाच्यध्वनिः । व्यङ्ग्यं तु प्रतापरुद्रवैरिणां तदग्रे गर- डाग्रे पद्मगानामिव युद्धवैमुख्यम्। तत् सर्व मनसि निघायाह। अन्नेति । अग्नोदाहरणे सर्वदैन्यस्य विश्रान्तिभूमयो विश्रामस्थानभूता दीनतयेतयर्थः । वयमीदृटशानां दीनतमानामराकं संबन्धिन इति रीत्या। अर्थान्तरे दैन्यरूपा- न्यार्थे संक्रमितं वाच्यमसाकरवरूपं यस्य तस्य भावस्तत्ता। द्वितीयमुदाहरति। विशदिमेति। विशदिय्ा धावल्येन विलिसं कृतलेपनं व्यास्तमित्यर्थः । वियदाकाशं यैस्ते तथोक्ताः । धवलिय्ना परिपूरिता अखिला आशान्ता दिगन्ता यैस्ते। गौरा: शुभ्रा: काकतीन्द्रस्य यशर्सां पूरा: परम्परा विहरन्ति विजम्भन्ते। अत्र विलिप्ेत्यत्र मूर्त्तद्रव्योचितस्य विलेपनस्यामूर्चे 2 ·वियत्यसंभवात् स्वार्थपरित्यागेनोपरअनातिशयस्याकाशे लक्षितत्वादत्यन्ततिरस्कृ- तवाच्यत्वमिति मनसि निधायाह। अन्नेति। अत्र विशदिमविलिप्वियदिति-

५२६ रत्नशाण: ।

स्थल अत्यन्ततिरस्कृतमतिन्यग्भूतं वाच्यं विलेपनरूपं यस्य तरवम्। विपयभेदा- द्विशदिमधवलिम्नोर्न पौनरुस्त्यम्। अनेन पूर्वोक्तेनैद क्रमेण वाक्यगततवेनाप्यु- दाहार्यम्। एतेनोदाहृतं पद्गतमिति सूचितम्। अर्थशक्तिमूलानां ध्वनीनां बाहुल्यात् तानेवादावुदाहरति। अब्दानिति। काकतीयस्य रिपुस्निय ऋतून् विनाब्दान् संवत्सरान्। 'संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायन:' इत्यमरः। शुक्कपक्षान् विना मासान् रात्रीर्विना तिथीन् दिवसांश्रेत्यर्थः । आकाङ्गन्ते। अन्र वाच्यार्थस्य व्यङ्ग्यातिशायित्वं विशद्यति। अत्र ऋतु्- भृतीनां मदनस्योद्दीपकरवात् तेपामृतुप्रभृतीनामभावो रिपुस्त्रीभिराकाङक्ष्यते प्रार्थ्यत इति प्रतीयते। भत्र ऋत्वभावाकाल्लाया वाच्यत्वम्। ऋतूनामुद्दीपकतवं व्यङ््ग्यम् । तेन व्यङ््ग्येन तासां स्त्रीणां प्रियवियोगरूपं वस्तु व्यज्यते। अत्र वस्तुशब्दो वाच्याद्यर्थयोरन्यतमार्थवाचकः । अनेन प्रियवियोगरूपवस्तुना प्रता- परुद्रस्य सर्वे शत्रवो निहता इति प्रतीयते इति वाच्याद्वाच्यार्थादतिशयः। व्यङ्ग्यार्थस्येति शेषः । इदमेव वस्तूद्दीपकवस्तुभेदेन भिन्नमित्यभिप्रायेणाद्द। तथेति। तथा प्रियविरहेण विधुरा: कष्टा: शत्रुस्तिरियः कतिपयेपु वत्सरेपु जीवि- ताशया प्रथममादौ ऋतूनामभावं वाञ्छन्ति। अनन्तरं तान् संवत्सरान् गम- यितुं नेतुमशक्ताः कतिपयमासेपु प्राणान् धारयितुमुद्युक्ताः सत्यो ज्योत्स्नावर्ता पक्षाणां विनाशं वाल्छन्ति। अनन्तरं मासानप्यपनेतुमपारयन्त्योऽसमर्थाः कतिपय- तिथिषु जीविताशया रात्रीणामप्यभावमेव समभिलपन्तीति रीत्या बहुवस्तुना ऋत्वाद्युद्दीपकबहुवस्तुना बहुवस्तुभेदप्रयुक्तत्वाद्वहुविधं त्रिविधमिति यावत्। ज्योत्सारात्रिरूपोद्दीपकसामग्रयाख्िविधत्वादिति भावः । वस्तु शत्रुनिहृतिरुप व्यज्यते। ऋत्वाद्यभावाकाङ्ारूपेण वस्तुना वाच्यार्थेन वस्तुना वस्तुध्वनिरिती- दमुत्तमं काव्यम्। दृष्ट्रेति। काकतिवीररुद्रनृपतेर्जगन्ति व्यामोतीति तथोक्तां कीर्ति दृष्टा शंभु: शिवः । अन्र कीततौं वस्तुं स्थातुं वान्छति। अन्रेति सर्वत्र संबध्यते। लक्ष्मी- पतिः श्रियः पतिः शयितुं शयनं कर्त्तु काद्वति। दिव्यानां नारदादिमुनीनां गण: सत्नातुं खानं कर्त्तु धावति त्वरया गच्छति। वार्धयः सागराः संवर्धितुं वृद्धिं गन्तुं चेष्टन्ते यतन्ते। अभ्रमुरैरावतभार्यापि सविलासं यथा तथा शनः स्प्रष्टुमी- हते इच्छति। : इच्छाकाङ्गास्पृदेहातृङ्गाल्छालिप्सा' इत्यमरः । अंत्र शिवादीनां

काठ्यप्रकरणम्। ५२७

व्यज्यत इत्याह। अन्रेति। अग्र हरस्य कैलासआ्रान्तिर्हरे: क्षीराणवभ्रान्तिरिति रीत्या भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते। नन्वग्रालंकारस्य व्यकूग्यत्वं तस्य प्राधान्ये सत्यलंकार्यस्वमेव न ध्वनिकाव्यत्वमिति चेव। ब्राह्मणस्य श्रमणत्वे तस्य थ्रमण इति व्यवहारे व्राहणरवहानिर्यथा न संभवति तथा प्रधानभूतव्यङ्ग्यार्थस्यालंका- रव्यपदेशे न ध्वनिकाव्यत्वभा इति। एवमन्यत्राप्यलंकारध्वनौ द्रष्टव्यम्। प्रतापेति। रणे सद्यः समुदता स्त्रवता रुधिरेणारुणश्रीर्यस्य स प्रतापरुद्रस्य कृपाण: खज्नो रोपेण कपायितस्यारुणीकृतस्य काल्या: काल्याख्यदेवताया: कटा- क्षस्य दष्टेर्थिजृम्भितानि विजृम्भमाणानि । भावे कः । आलम्वते प्रामोति। अन्नालम्बत इति वाच्येन निदर्शनालंकारेण सकलरिपूर्णा क्षयो नाश: क्षणात् कृत इति वस्तु व्यज्यत इत्यलंकारेण वस्तुध्वनिः । काकतीयेति। काकतीयविभो: कीर्त्तिरेव पुण्डरीकं सिताम्भोजं तस्िन् विजृम्भिते विकसिते सति तमालवच्छयामलं नभो मधुकरस्य क्रीडां शोभां घत्ते। अत्र कीर्त्तिपुण्डरीकं मधुकरकीडां धत्त इति निदर्शनालंकारेण वाच्येनाश्रया- श्यिणोराधाराधेययोरनानुगुण्य मानुगुण्याभावस्तदेव रूपं यस्य सोऽधिकालंकारो व्यज्यते। आनुगुण्याभाव: कथमित्यव्राह। आश्रयस्य कीर्त्तिपुण्डरीकस्य वैपुल्यं भ्रमरेण सह सादृश्यप्रतिपादनात् नभसोऽल्पत्वं प्रतीयते। अत आानुगुण्याभा- वाद्धिकालंकार प्रतीतिरिति भावः । एपूदाहृतध्वनिपु स्वतःसिद्धार्थस्य शकतिर्मूलं यस्येति तत्त्वम्। अथ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलेपु वस्तुना वस्तुध्वनिसुदाहरति। श्रावं श्रावमिति। खुरलिर्मल्लादिसाधनशाला। भापान्तरे सा मुगरली। तत्र विहरतः कार्चिकेयस्य स्कन्दस्य इपुणा शरेण जातं यच्छिंद्रं रन्ध्रं तस्य छद्म कपटं यस्य तस्य श्रवणस्य श्रोत्रस्य पदव्यां मार्गे चरतीति तथोक्ताम्। कुतः । चारणाना- भोधैर्वृन्दैः शश्वद्गीतां भुवनानां महहितां पूज्यमानाम्। वर्त्तमाने कः। काकतीयस्य कीर्ति श्रावं श्रावं पुनः पुनः श्रुत्वा क्रौज्चक्ष्माभृत् चक्रवालाचलो महतो विपुलात् विसयाज्निश्चलं निभृतमङ्गं यस्य स तथोक्तो भवति। पुरा किल परशुरामस्पर्धया स्कन्दो बाणेन करौज्चादिं ददारेति प्रसिद्धिः । अत्र क्रौज्चाद्रेर्निश्चलाङ्गत्वे विरमया- दिति हेतोरुत्म्रेक्षणादुत्म्रेक्षाव्यञ्ञकाप्रयोगाद्गम्यता। एवमलंकारप्रतीतावपि क्रौञ्ञ-

५२८ रत्नशाण: ।:

क्षमाभृदिति वस्तवेव कीर्तिस्थावरविसयकारित्वरूप वस्तु व्यनकीति वस्तुना वस्तुध्यनिरेवेति सास्पर्येणाह। अन्नेति। वीररुद्रेति। रणे जयलक्ष्म्या जयश्निया कान्तया च वृतान् वीररुद्रस्य भटान् योधान् दष्ट्रा कानने कण्टकिद्रुमा: कण्टकयुक्तदुमा अरिवधूनां केशान्। प्रतापरुद्रस्येति शेषः । कर्पन्ति। आलिङ्नार्थमिति भावः । अत्र जयश्निया समा- लिद्वितान् वीररुद्रभटानू दष्टा समदना इव मदनयुक्त्ता इव कण्टकिद्रुमा शत्रुद- धूकेशान् कर्पन्तीति वाच्येन वस्तुना समदनत्वोठ्पेक्षा व्यज्यत इत्यलंकारध्वनिः। अपसरतीति। शिथिलो नष्टो मानः । 'स्त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मान इत्यभिधीयते' इत्युकलक्षणो यस्यास्तस्या वध्वा लजाया मनो हरतीति तथोकके दयिते पत्यौ सविधे समीपं गते सति आात्मन: स्वस्य ग्रहणे यद्यं तेनेव सखीभिः समं सहापसरति। सख्यो लज्ा च गतेत्यर्थ। अन्रोत्प्रेक्षया भयेनेवेति हेतूत्प्रेक्षयालिङ्गनमादिर्यस्य तत्तथोक्तं वस्तु व्यज्यत इत्यलंकारेण वस्तुध्वनिः। अभयमिति। वनमरण्यम् । अभयं रक्षणं याचमानानां काकतीये- न्द्रस्य विद्विर्षा रिपूर्णां संबन्धि संरक्षां शाखानां प्रकम्पनैनाड्गीकरोतीव । यथा शिरःकम्पनरूपसंज्ञया नाङ्गीकारं प्रकटयति तद्वदिति भावः। अत्र नाङ्गी- करोतीवेत्युत्प्रेक्षया प्रतापरुद्रशत्ुभ्यो रक्षणं कर्त्ते वनमपि विभेतीवेत्युखेक्षा व्वज्यते इत्यलंकारेणालंकारध्वनिः । यद्यप्यभयमिति श्रोको वस्तुनालंकारध्वन्युदाहरणा- नन्तरमेवोद्देशक्मेण व्याख्येयस्तथापि दृश्यमानमूलपुस्तकलेखनऋमेण व्याख्यातो रत्नापणे व्यक्त एवेति वेदितव्यम्। कविनिबद्धवक्तप्रौढोकिसिद्धार्थशक्तिमूलामुदाहरति। यथा तथेति। नायकं प्रति दूतीवाक्यमेतत्। आर्या मत्स्वामिनी यथा तथा वा मादशावस्था वा भवतु । तद्वस्थाया अल्पत्वानल्पत्वविचारो मा भवत्वित्यर्थः । हे नरनाथ शशिनश्न्द्रस्य रक्षणं कुरु। तस्य का बाधेत्यव्राह। यद्यसमात् कारणात् तयार्यया तं चन्द्रं मपीकर्तु दग्धुं कटाक्षा एवोल्का निर्गतज्वाला आज्ञप्ताः प्रेपिता इत्यर्थः। चन्द्रमपीकरणात् पूर्वमेव स्वयागन्तव्यमित्यर्थः । अन्र विरहेणार्ता पीडिता आर्या चन्द्रिकामसहमाना सती रोपज्वलितया कटाक्षोल्कया चन्द्रं मपीकरोति स रक्षणीय इत्यनेन वस्तुना वाच्येनेत: परं संजीवितुं प्राणान् धारयितुमशक्ता अधुनैव स्वया समागन्तव्यमिति व्यज्यत इति वस्तुना वस्तुध्यनिः।

काव्यप्रकरणम्। ५२९

के इंति। इदं पदयं चक्रवालप्रतापरुद्रयरासोः प्रभोत्तररूपम्। तत्रादौ चकवालस्य प्रभ्ः । रवं कः शुर्भ्र धवलमखिलाङं यस्य स सन् धरसि। ततः कीर्त्तेरूत्तरम्। ननु हे चक्रवाल। 'प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु' इत्यमरः । अहमिति शेषः । वीररुद्रस्य संबन्धि यशो व्त्ते संचरामि। दीक्षः प्रकाशमानो देहो यस्य स ते तव परिसरे स्फुरति प्रकाशते। प्रकाशमान: क इति गिरिप्रश्षः । मम सुहृत् मित्रम्। एकजन्यत्वादिति भावः। तस्य राश: प्रताप: प्रभाव: । 'स प्रतापः प्रभावश्र यत्तेजः कोशदण्डजम्' इत्यमरः । अवशिष्टं वाक्यं प्रच्छाद स्वस्वरूपमिति शेपः। अलं प्रच्छादनं न कर्तव्यमित्यर्थः। स्फुरन्भिर्विकसन्िः कुमुदैः सरसिजैश्र। वो युष्माकम्। पूज्यत्ववुद्धया बहुवचन- मिति ज्ञेयम्। स्वरूपं ख्यापितमनुमितमित्यर्थः । हे सोमाकौं चन्द्रसूर्याविति संबोधनम्। वां युवयो: स्वागतं शोभनागमनमिति काकुः। स्वागतं किमित्य्थः। स्वस्वरूपं कथयति । अवधीति। वामवधिगिरिश्वक्रवालाचलो निर्गतं तमो यस्मात् स निस्तमस्को विहितः कल्पितः कृतः । सूर्यप्रकाशरहितो व हिर्भागेऽपीति- भावः । अनेन प्रभोत्तररूपेण वस्तुना वाच्येनात्र प्रतापरुद्रयशःप्रतापयोः सोमा- केसादृश्य प्रतीतेरुपमालंकारो व्यज्यत इति वस्तुनालंकारध्वनिः । पश्यतेति। इदं वधूसुद्दिश्य सखीनां सल्लापवचनम्। हलेति सखीसंवो- धनम्। 'हसे हण्डे हलाह्वाने नीचां चेटीं सखीं प्रति' इत्यमरः। तथारूढस्तेन प्रकारेणोत्पन्नोऽत एव निर्भरो वध्वा नायिकाया मानो नृपतेः समागमेन यः संभ्रमस्तन्द्रा तेन संजातं भयं यस्य स तथोक्त इवापसरति निर्गच्छतीति। अन्न संजातभय इ्वेत्युत्प्रेक्षया प्रियप्रार्थनं विनैव मानिन्या मनः प्रसन्नं कोपरहितमिति विभावनालंकार: कारणं विना कार्योत्पत्तिरूपो व्यज्यत इत्यलंकारेणालंकारध्वनिः। अप्राप्येति। इंदं नायकं प्रति सखीवचनम्। हे नाथ नायक कान्ताभिर्वृ- तस्य ते तव सेवायामवसरमप्राप्य अनेकत्नासङ्गतत्वात् तवेति भावः। श्यामा नीला यौवनवती च । वधूस्तव कीत सेवमानेव सर्वेप्वज्गष्ववयवेषु पाण्डुरा धवला भवतीति शेपः। धवलकीर्तिसेवनादङ्गधावल्यमिति भावः । अत्र सेवमानेवेत्यु- सप्रेक्षया सर्वथा स्वीकार्यत्वमज्गीका येत्वमादिर्यस्य तद्ूपं वस्तु व्यज्यते इत्यलंकारेण वस्तुध्वनिः । एवं प्रबन्धादिगतत्वेन यथासंभवमुदाहरणानि द्रष्टव्यानि। ग्रन्था- न्तरेव्विति भावः । कुतोऽवशिष्टा ध्वनयो नोदाहियन्त इत्यत्राह। विस्तरत 67

५३० रमशाण: ।

'स तु शब्दस्य विस्तरः' इति भाव:। इति कोशात् शब्दप्रपज्ञात् भयं तम्मादेतोरिह प्रबन्धे नोदाहतानि। उक्कोदाहरणेषु सावधानचित्तानामुदाहरणाम्तरगम्यरवस्य सुलभत्वात् पुनस्तदुपादानं ग्रन्थगौरवमेधावहेदिति विस्तरशब्दप्रयात्तुस्तात्पर्यम्। तथार्थशक्तिमूलध्वनिर्निरूप्यते। स च स तु शब्दशक्तिमूलध्वनिर्वस्तुगतत्वे- नालंकारगतत्वेन च द्विविधः। स्वोक्तौ वृद्धसंवादमाह तथा। यथासाभिरुक्तं च पूवैरिति शेषः । यत्र श्रोके शब्दालंकारोऽथ अथवा वस्त्वेव वस्तुना अवभासते व्यज्यते प्रधानत्वेन शब्दप्रधानत्वेन। एतेनार्थस्याप्राधान्यम्। शब्दशच्या उन्ध्व उत्पन्नः स ध्वनिर्द्विधा वस्तुध्वनिरलंकारध्वनिरिति द्विविधो भवतीत्यर्थः । अलंकारध्वनिमुदाहरति। एष इति। नायिकां प्रति सखीवाक्यम्। एप प्रकृतः प्रतापरुद्रः पुरोवर्ती राजा नृपतिश्चन्द्रश्न। तवं श्यामा खलु यौवनमध्यस्था खलु रात्रिश्च। चेत् किमित्याकाङ्क्षायामाह। द्वयोर्युवयोः समागमः संगतिः। युज्यत इति शेपः । तर्हि किं न युज्यत इत्याकाङ्क्षायामाह। किं पुनः किंतु प्रकृष्टो दोषो मानादिस्तस्य कथा वार्त्तापि न दृश्यते प्रदोषो रजनीमुर्ख तस्य कथा प्रसक्तिरपीत्यन्यत्र। एतत् खलु प्रदोपादर्शनमेव आश्चर्ये चित्रम्। चन्द्ररात्र्यो: समागमे रजनीमुखरूपप्रदोषप्रसक्तिरस्ति। राजश्यामयोर्युवयोः समागमे प्रदोष- प्रसक्तिनास्तीति चित्रमिति भावः । अन्र श्यामराजशब्दवाच्ययोः कान्तानृप- योर प्रकृतनिशाचन्द्राभेदाध्यवसायेन प्राप्तस्य प्रदोषस्य रजनीमुखरुपस्य प्रतिपेधेन विरोधः प्रतीयते। तद्धोतकमाश्चर्यपदं परिहारस्तु दोषनिषेधादिति विरोधाभासः। अत्र करणेन प्रकृतत्वेन कान्तानृपवाचकाभ्यां श्यामाराजशब्दाभ्यां निशाचन्द्रप्र- सीतेर्हैतोरुपमा व्यज्यते। अनेकार्थपद्गुम्फनमहिन्ना कवेर्विवक्षितमेवार्थान्तरं प्रतीयते। तस्यासंबन्धत्वव्यवहाराय प्रकृतेनौपम्यं कल्पनीयम्। तेन व्यङ्ग्यस्यो- पमालंकारस्य श्ििष्टशब्दसन्भावे प्रतीतिस्तदभावे त्वप्रतीतिरिति हेतोरयं ध्वनिः शब्दशक्तिमूल इति भावः । वस्तुध्वनिमुदाहरति। कान्तारेति। हे नरेश्वराः कान्तारवासेनारण्यवासेन संतप्ताः संतापं गताः । यूयमिति शेपः । हितादाप्तात् इत मत्त इत्यर्थः । संश्- णुध्वं हितोपदेशमिति शेषः । अधुना राजपादसेवां प्रतापरुद्राडिसेवां चन्द्रकि- रणसेवां चेत्यन्यत्र। कुरुध्वं चन्द्रकिरणसेवायाः संतापनिवारकत्वात् सा कर्तव्या इत्यन्यो भावः । प्रतापरुद्रं शरणं प्राप्य वनवासजनितसंतापं त्यजतेत्येको भावः।

काव्यप्रकरणम्। ५३१

अत्र राजपादसेवामिति शब्दशच्तया प्रकृतस्य प्रतापरुवरस्य प्रतीतिः प्रकरणाद् प्रकृत्वाजजायते। अनेनार्थेन प्रतापरुद्रसेवा कर्त्तव्या। अरण्यवासेन किं किमर्थ संताप इति वस्तु व्यज्यते। उभयशक्तिमूलध्वनिमुदाहरति। जिष्णुरिति। भुजस्तम्भे जुम्भमाणमद्भुतं . तारतम्यादिना विचित्रं पर्वतेष्वप्यकुण्ठितत्वाद्विचित्रमित्यन्यत्न। आयुधं खङ्गादि वज्रायुधं च यस्य स एप प्रतापरुद्रो जयशील इन्द्रश्च। अतो हे क्ष्माभृतो राजानः पर्वताश्च निजपक्षस्व युद्धमेव कुर्म इति स्वगतस्य स्वगरुतां चेत्यन्यत्र । विजृम्भितं जृम्भणं सुञ्चत त्यजत । वञ्रिणः पुरतः पर्वतगरुद्विजृम्भण- वत् प्रतापरुदरस्य पुरतो भवता विजृम्भणं व्यर्थमिति भावः। तथा चोपमा व्यङ्ग्यम्। तदुभयशक्तिमूलमित्याह। अत्रेति । क्षमाभृत इत्यादिपु शब्दशक्तिमूलता । क्ष्माभृदादिशब्दान् विहाय नृपादिपदप्रयोगे अन्यार्थ- प्रतीतिरन भवति। एवं चौपम्यं न प्रतीयते तत्प्रयोगे प्रतीयते। तस्माच्छन्दशक्ति- मूलत्वमिति भावः । भुजस्तम्भे विजृम्भमाणे तिवत्यत्र तत्सर्वे विहाय 'करस्तम्भ- विलसचिन्रहेतिकः इति प्रयोगेSप्यन्यार्थप्रतीतेरर्थरयैव शक्तित्वादर्थशक्तिमूलत्व- मिति भाव: ।

त्यादिना। असंलक्ष्यक्रमं व्यकथ्यं यस्य स रसादे रसभावादेर्ध्वनिः। वृद्धसंवाद- माह। तथा चेति। शुद्गारतिलके तथा असमदुक्त्तरीत्या। उक्त च रसादी रस- भावादिर्योऽलंकारस्तसमाद्भित्चः । अक्रमोऽसंलक्ष्यक्रमो रसाः शृङ्गारादयोः । भावास्तदाभासा: रसाभासा भावाभासाश्च भावशान्तिश्चादिर्यस्य ध्वनेःसध्वनिः। आदिशब्देन भावोदयादि गृहयते। अलंकार्यमलंकाराहै काव्यमित्यर्थः । तपतया कायस्वरूपेण स्थितः । रसादीनामङ्गतवे अलंकारत्वं प्रधानत्वे काव्यत्वमिति भाव: । रसभावानामुदाहरणस्य प्रपञ्चो विस्तरो रसप्रकरणे भविष्यति। तत्नाव- श्यकत्वादत्र विसृष्टमिति भावः । एवं चोत्तमकाव्यं व्यङ्ग्यप्रधानं चतुरुत्तरशत-

अथ मध्यमकाव्यनिरूपणं प्रतिजानीते। गुणीभूतेति। गुणीभूतमप्रधानं ·वाच्यानतिशायि व्यग्ङयं यत्र तद्गुणीभूतव्यङ्रग्यं काव्यं मध्यमम्। तन्मध्यम- काव्यम्। भष्टौ विधा यस्य तद्ष्टविधम्। पूर्वसास्त्रमनुवद्ति काव्यप्रकाशे तथा

५३२ रत्नशाण: । ·

उक्क च। अगूढमिति। अगूढं यत्र व्यङ्ग्यं शीघ्रं प्रतीयते तत् काव्यमगूढम्। यत्रापरस्य रसादे रसादिरङ्गं भवति तदपरस्याङ्गम्। वाच्यस्य वस्त्वादेर्या सिद्धिस्तस्या यदङ्गं तद्वाच्यसिद्धयङ्गम्। यत्र व्यङ्ग्यं विलम्बेन प्रतीयते तदस्फुटम्। यग्र वाच्यार्थे व्यङ्ग्यार्थे च वाक्यविश्रान्तौ संदेहस्तत् संदिग्धम्। वाच्यार्थव्यङ्ग्यार्थयोयंत्र तुल्यता तत्तुल्यप्राधान्यम्। काक्का काकुस्वरेण यत्र व्यङ्ग्यमाक्षिप्यते तत् काका- क्षिप्तम्। यत्र वाच्यस्यैव चारुतातिशयो न व्यङ्ग्यस्य तदसुन्दरम्। एव मष्टविधम्। व्यङ्ग्यस्य द्रुतविलम्बितप्रतीतौ मध्यमकाव्यम्। मध्यप्रतीतावुत्तमकाव्यमिति तारपर्यम्। अगूढस्य मध्यमकाव्यत्वं सहेतुकमाह। कामिनीति। कामिनीकुचक- लशवदुत्तरीयावृतस्त्रीस्तनवत् गूढस्यैव चमत्कारित्वादिति। मनोविकारजन्योऽनुका- रवाचकश्चमदेव चमत्कारस्तत्कारित्वाद्धेतोरगूढे व्यङ्ग्ये मध्यमकाव्यमिति। उदाहरति। औौन्नत्यमिति। औन्नत्यं स्वदुन्नतत्वं वर्ण्यते यदि मयेति शेपः। शिखरिणो गिरयो नीचैः कृता वामनीकृताः । पराजिता इत्यर्थः । त्वदौन्नत्यस्य ततोSप्यधिकत्वादिति भावः । गाम्मीर्ये कीर्त्यते यदि जलधयो गाधीकृता उत्तानी- कृता: सन्तः क्षुभ्यन्ति क्षोभं यान्ति तत् तसमात् गिरिकोधाद्विक्षोभरूपाद्वेतो- सवां वर्णायतुं बिभेमि। भीतिपक्षं विहाय तदभावपक्षमवलम्बते। यदि वेति। यद्वा गुणा एव रत्नानि तेषां रोहणगिरे उत्पत्तिस्थानभूतपर्वत श्रीवीररुद्रप्रभो स्वत्पार्श्व अगस्त्यो जातः कुम्भसंभवो भवन् स्थिंतोऽस्सि। अत्रागस्त्यो वामनी- कृतविन्ध्यः परिपीतसमुद्र इति प्रसिद्धिः। तथा च] तज्जेतृत्वादगस्त्यस्य कुम्भ- संभवो भूत्वा स्थितोऽस्मि। तन्नापि त्वत्पार्श्व इत्यनेन तेभ्यो न विभेमीति व्यङ्ग्यार्थो वाच्यार्थप्राय इत्यगृढमित्याह। अन्नेति। नन्वन्र कवेर्विन्ध्यमात्रा- भिभाविनः कुम्भसंभवस्य स्वरूपप्राप्तावपि सकलपर्वतेभ्यो भयनिवृत्ति: कथ- मिति चेत् सत्यम्। अखिलपर्वतशायिविम्जृभणस्य विन्ध्यस्याभिभवेनैव सर्वेऽपि पर्वता अभिभूता एवेति कवेरगस्त्यत्वे तन्निवृत्तेराघश्यकत्वादिति। द्वितीयमुद्दिशति। अपरस्याङ्गमिति। तल्लक्षणमाह। यत्रेति। यत्र काव्ये रसा- देर्भयानकादे रसादिः शङ्गारादिरङ्गं साधनं भवति तद्पि गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव। उदाहरति। वीतेति। काकतिमहीाथ एव स्मरो मन्मथस्तेनोद्वेजिताः पीडिताः 'उद्देगस्तिमिते क्लेशे भये मन्थरगामिनि' इति विश्वः। भूपाः शत्रुभूपा व्ीडा अ्रपा यस्मिन् तत्। एकत्र वैस्वर्यादन्यत्र प्रागल््यादिति भादः। अपास्तो निरस्तो

काव्यपकरणम। ५३३

मान: कुलादभिमान ईष्याकृतकोपश्न यसिसिस्तत्। अत्रापि पूर्ववदेव हेतुद्वर्य बोध्यम्। विकृतस्वरो विस्वरस्तस्य भावो वैस्वर्यम्। उदयद् वैस्वये गद्गदभापितवं यस्मिन् कर्मणि तत्। आविर्भवन् स्वेदो यस्मिन् कर्मणि तत्। निर्भरः पूर्णो गात्रवेपथुरङ्गकम्पो यसिमिन् कर्मणि तत्। मिलन्ती मूर्छा शून्येन्द्रियत्वं यस्तिन कर्मणि तत्। गलन्याष्पो यास्मिन् कर्मणि तद्गलद्वाप्पकम्। संजातः प्रलयो नष्टचेष्टता यस्मिन् कर्मणि तत्। इत्येतदष्टकर्मालिङ्गनक्रियाविशेषणम्। एकत्र स्वेदादयः साध्वसदुःखाशयादिजन्या अन्यत्र सारिवकभावाः । तद्वक्ष्यति कविरेव वक्ष्यति। 'स्तम्भ: प्रलयरोमान्ः स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू। अश्रु वैस्वर्यमित्यष्टौ सार्विका: परिकीर्तिताः ।।' इति। भीत्या भयेन खीलिंद्गाक्षिप्या कयाचित् प्रौढा- अनया घ । तद्यथा सुग्धामध्यमयोः प्रियकर्मकालिङ्गनासंभवादिति भाद: । समालिद्गिता: सम्यग्युक्ताः । अन्यत्र गाढालिद्गिता: सन्त इत्यर्थः। शैलगुहासु। अन्रापिशब्दाध्याहारोऽर्थसौकर्याल्लभ्यते। शैलगुहास्वपि विजनं जनरहितं देशं यान्ति । एकत्र प्राणपरित्यागार्थमन्यत्न रन्तुमिति भावः । अत्र प्रस्तुत- क्रियाविशेपणसामर्थ्यादप्रस्तुतनायकवृत्तान्तप्रतीते: समासोक्तिः । अत्र भयानक- रसस्य प्रधानत्वादद्वित्वं तस्य प्रतीयमान: शङ्ाररसोSप्रधानत्वादङ्गं भवतीत्याह। अन्नेति। शदङ्ाररसस्य भयरसं प्रत्यङ्गत्वं भयरसाङ्गत्वम्। भयानकरसस्य प्राधान्यमद्गित्वम्। भयानकरसस्य प्राधान्यं कुत इत्यत्राह। अत्र शोके प्रताप- रुद्रस्याधिक्यं प्रतिपादयं तथ्च प्रतिपादनं च शत्रूणां भयप्रतिपादनेनैव न तु शृङ्गारसेने त्येवकारार्थः । संभवतीति हेतोः प्राधान्यमिति पूर्वेणान्वयः । तृतीयमुदाहरति। कराल इति। करालस्तीक्ष्णः काकतीन्द्रस्य करवालः खज्न एव नवाम्बुदो नवमेघ उग्रमुजवलं द्विपां प्रतापमेव ज्वलनममि धारा कोटि: सैव जलधारेति छिष्टरूपकम् । शमयति नाशयतीत्यर्थः । अग्र जलधारारूपो व्यङ्ग्यार्थ: करवालनवाम्बुद इति वाच्यस्य रूपंकस्य निर्वाहक इति वाच्यसि- द्धयङ्गम्। ननु करवालो नवास्बुद इवेरयुपमित समास: कथं न भवतीति चेदुच्यते। धारयेत्यत्रोपमितसमासस्य वक्तुमशक्यत्वेनोत्तरपदार्थप्रधानरूपरूपकसमासाश्रयणे जलधाराया: प्राधान्यम्। तथा च तदनुसारेण मेघस्य प्रधान्यसिद्धचर्थ तन्नापि · रूपकसेवोचितम्। ननु 'उपमितं व्याघ्रादििः सामान्याप्रयोगे' एवोपमितस- मासाङ्गीकारेणातः कराल इति समानधर्मस्य सत्वात् तस्यैव रूपकनिर्वाहकृत्वं

५३४ रत्नशाण: ।

न तु जलधारारूपव्यकग्यार्थस्येति चेत् सत्यम्। मध्यमकाव्यनिरूपणप्रस्तावें व्य ङूग्यार्थस्य जलधारारूपस्य प्रतिपाद्यमानरूपकनिर्वाहकतवे कविविवक्षा न तु समानधर्मस्य तव्विर्वाहकत्वे। कविविवक्षानुसारेणैवोदाहरणं द्रष्टव्यमिति शब्द- चित्रोदाहरणस्थले दर्शितम्। किं च जयिन: काकतीन्द्रस्येति पाठे समानधर्मानु- पादानेन जलधाराया रूपकनिर्वाहकत्वं निर्विवादमित्यलमतिप्रसङ्गेन। वाच्य- .. सिद्धयङ्गत्वं लक्ष्ये कधयति। अन्नेति। अत्र जलधारा व्यङ्या प्रतीयमाना। अभिधाया: प्रकरणात् खङ्गधाराया निर्वाहकादिति हेतोर्गुणभिूतव्यङ्ग्यं मध्य- मकाव्यम्। अस्फुटमुदाहरति। वीरेति। वीररुद्रकृपाणस्यानङ्कुशोऽक्कुशरहिितिः स्वतघ्रों महिमा कोऽप्यनिर्वाच्यः । कुतः। यः कृपाणः द्विपदसड्गदं शघुरुधिरप्रवाहं पीत्वा कीर्तिरेव गङ्गा तां प्रसूते। जहुर्गङ्गां परिवां गझ्गामेवाजीजनत्। खङ्गस्तु रक्तनरदीं पी्वा गङ्गों सूत इत्युपमानादुपमेयस्यधिक्यरूपव्यतिरेकः । कवेराविष्करण विना बुद्धयारोहाभावाद्विलम्बेन प्रतीयते। ततोऽस्फुटं मध्यमकाव्य मित्याशयेनाह। अत्रेति। अत्र कृपाणस्य जन्ह्पेक्षयाधिक्यप्रतिपादनाद्वयतिरेकोऽलंकारः। परमत्य- न्तमस्फुटो विलम्बित इति यावत् प्रतीयते। पञ्चममुदाहरति। काकतीति। काकतिक्ष्मापतेरनुरागेण तरङ्गिता संजाततरज्गा तरङ्गवत् पुनः पुनः प्रेयमाणेत्यर्थः । दृष्टिस्तुझे वध्वाः कुचद्ये कह्वारमालेव सौगन्धिकमालेव लमना। 'सौगन्धिकस्तु कहारम्' इत्यमरः । अग्रालिङ्ग नेच्छा- दिरूपस्य व्यङ्ग्यार्थस्य चमस्कारकारित्वात् प्राधान्यं वोत वाच्यस्य वेति संदेहात् संदिग्धं प्राधान्यमन्रेत्याशयेनाह। अन्नेति। अन्नालिम्ननेच्छायां वाक्यस्य विश्रा- न्तिर्विश्रमः पर्यवसानमथवोत स्तनमण्डलस्यावलोकन एव वाक्यविश्रान्तिरित्य- न्वयः । इति संदेहः । पष्ठमुदाहरति। नृपा इति। हे नृपाः प्रतापरुद्स्य पदाम्बुजे पादपझ्मे निषे- वध्वं सेवां कुरुध्वम्। अन्यथा सेवायां तादृग्दयादाक्षिण्यादिगुणवत्तया निरुपमं प्रसव्नं सदा कालुप्यरहितमस्य राज्ञो मनः कलुपायते कलुषीभवति। अत्र. प्रतापरुद्रस्य पादसेवा त्यज्यते यदि तदानी वो नगरेषु वासो वसतिर्दुलभ इति यो व्यङ्ग्यार्थस्तस्य वाच्यस्य मनःकालुप्यस्य च समप्राधान्यम्। सर्वत्र कविना व्यअ्ञनैकप्रवणेन भवितव्यम्। अत्र तु वाच्यस्य व्यङूग्येन सह समप्राधान्यसं- पादनाद्गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमिति भाव: ।

काव्यप्रकरणम्। ५३५

अगूढमित्यादिकारिकोकक्मो वैवक्षिको न तु पौर्वापर्यकृत इति सूचयितुं सप्तमसुल्लदष्या्टममुदाहरति। एकशिलायामिति। एकशिलायां पुर्या या महिला वनितास्तासाम्। 'वनिता महिला तथा।' इत्यमरः। नरेन्द्रसंदर्शनेन म आमोद: संतोपसं श्रुखवा गुरुजनेन संवादिना निय्रिताया निवारिताया वध्वा वदनं श्यामलं मलिनं नृपानवलोकनविषादेनेति भावः । अत्र नरेन्द्रदर्शनं .. निमित्ं कारणं यस्य तं संतोपमपश्यन्त्या अननुभवन्त्या इति यावत्। वध्वा मुखं श्यामलमिति वाच्यसैव धारुत्म्। गुरुजननियन्िताहं नरेन्द्रं द्रहुं न गतवत्यस्नीति व्यङ्ग्यार्थस्य चारुतवं चमत्कारकारिरं नास्तीति शेषः । अवशिष्टमुदाहरति। यत्र काव्ये काका काकुस्वरेणार्थान्तरमाक्षिप्यते भाकृष्यते तदपि गुणीभूतव्यकूग्यमेव। उदाहरति। हे प्रियसाख कथय। प्रत्युत्तरमिति शेप: । क्षोणी लक्ष्मीः सरस्वती च मत्तः। असच्छव्दात् पञ्ञम्यर्थे तसिल। अधिकेति। प्रत्येकमन्वयोऽन्वथा बहुवचनप्रसङ्गात् नाधिकेत्यर्थः । अधिका इति वा तथैतास्तिख्त्र इत्यध्याहारेणान्वयः। गुणविशेषान् जानातीति गुणविशेषश्ञः स नरनाथ: यां बहुमनुते अधिकां मनुते अन्नोत्तरर कथयेति पूर्वेणान्वयः । अम्राधिक्यनिषेधस्य वाचकाभावात् केवलवाच्यसामर्थ्यलभ्यत्वेन व्यङ्ग्यतवं तस्य व काकुस्पर्शात् गूढत्वकृतचासतातिशयभङ्गेन गुणीभूतत्वमेवेतदिं सर्वे मनसि निधायाह। अन्नेति। अग्र क्षोणी मद्धीनेति काकुकल्पनया काकुस्वरावलम्बने- नाधिका न भवतीति व्यज्यते। अथ चित्रकाव्यस्य शब्दार्थोभयगतत्वेन पूर्व त्रैविध्यं प्रदर्श्य संप्रति शब्दार्था- लंकारवैचित्रयादनेकविधतवमस्तीलयाह। चित्रं त्विति। चित्रं काव्यं तु शब्दाछं- कारा वृत्यनुप्ासादयः । अर्थालंकारा उपमादयः । तैश्चित्रतया बहुविधं शब्दा- लंकारा यावन्तस्तावद्विधं शब्दचित्रम्। अर्थालंकारा यावन्तस्तावद्विधमर्थचित्रम् उभयचित्रं त्वेकविधम्। तेषां शब्दार्थालंकाराणां वंशो विस्तारोSलंकारप्रकरणे व्यक्तीभविष्याति। एवं काव्यसामान्यं निरूप्य महाकाव्यादिनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। अथ काव्यसामान्यनिरूपणानन्तरं महाकाव्यमादिर्येपां ते तथोक्ताः प्रवन्धा निरू प्यन्ते। नगरेति। नगरस्यार्णवस्य शैलस्य ऋतोर्वसन्तादेश्रन्द्रार्कयोरुदये वर्णनं वर्णनाद्योक्तिः । उद्याने सलिले च क्रीढा मधुपान रतोत्सवश्च तेपां द्वन्द्वः ।

536 ५३६ रत्नशाण: ।

विप्रलम्भो वियोगो विवाह: कुमारोद्यस्य वर्णनं च भच्नः पर्यालोचनं यूठं च प्रयाणमाजि युद्धम्। नायकाम्युदय: प्रतिनायकोत्कर्पश्र इत्येतान्यष्टादश यत्र काव्ये वर्ण्यन्ते तन्महाकाव्यमुच्यते। अत्र यद्यपि स्थलद्वये व्णनशन्दप्रयोगात् वर्ण्यन्त इत्यनेन पौनरुत्तयं प्रसज्येत तथापि कवीनां निरङ्ठुशत्वादविवक्षितमिति सोढव्यम्। यद्वा उभयन्नापि वर्णनं यन्भवतीत्यन्वयं विधाय एतानीत्यनेन तदितर- संग्रहं कृतवा वर्ण्यन्त इत्यन्वयो वोध्यः । एवं पूर्वोक्तानामष्टादशानां मध्ये यैः कैश्चिन्यूनं रहितमपि काव्यं महाकाव्यं महाकाव्यमिष्यते। तन्महाकाव्यं गद्यमयं पद्यमयमुभयमयं चेत्येवंप्रकारेण त्रिविधम्। गद्यादिलक्षणान्याह। अपाद इति। अपाद: पादरहितः पदसंघातः पदसमूहो गधम्। पद्यं चत्वारि पदानि पादा यस्य तत् पद्यम्। कादम्बरी आदियंस्य तत् गद्यकाव्यम्। पदकाव्यं रामायणादि। असर्गबन्धं सर्गबन्धरहितम्। तदपि तत्तूपकाव्यमुदीर्यते। असर्गबन्धं सूर्यशतकादि। गद्यपद्यमयं गद्यपद्योभयमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते। भोजरामायणादि। वक्रं वक्रनामकं वृत्तम्। अपर- वक्ं तन्नामकं च वृत्तम्। भेदकं स्वर्गादिवत् परिच्छेदकम्। उच्छ्ास उच्छासा- दिवद्विच्छेदकस्तेन सहितं सोच्छ्रासं तत्वं सोच्छृसत्वं लक्षणमुच्छास इत्यर्थः । एतानि यत्र काव्ये वर्ण्यन्ते असावाख्यायिका। कारिकां अन्थरूपेण व्याख्याति। अर्थ: स्पष्टः । श्रीहर्षचरिताद्याख्यायिका। महाकाव्यनिरूपणानन्तरं क्षुद्रकाव्यस्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेत्यादि। येनेत्याद्येकं प्रकरणम्। ग्रन्थस्य अकृतेऽपि व्याख्याने विस्तराद्विभ्यता कविना- नुदाहृतत्वाच्न स्फुटतरोऽर्थः प्रतीयते। ततोपि स एव यथामत्यर्थो द्रष्टव्यः । इति प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नशाणाख्याने काव्यस्वरूपनिरूपणं नाम द्वितीयं प्रकरणम्।।

NOTES.

NAYAKA-PRAKARANA.

४. पूर्वेम्यो भामहादिम्य :- Bhamaha is one of the old Alankarikas and is quoted in many works as can be seen in the foot-notes on his work given in one of the Appendices. His name is similarly mentioned first in Rajanakarnyyaka's Alankâra- Barvagva-'इइ हि तावद्रामहोद्गटप्रभृनयश्चिरन्तनालकारकाराः प्रतीयमानमर्थ वाच्योपस्कारकतयालंकारपक्षनिक्षिप्तं मन्यन्ते । p. 3. चिरेण चरितार्थोऽभूत्-It will be seen that the Ratnas'ana gives this verse after the next verse रसप्रवाना: शब्दार्थाः &C.

१-६ यवेदान् प्रमुसंमितादधिगतम्-वेद is called प्रमुसंमित (like a lord), पुराण, सुदत्संमित (like a friend ) and काव्यश्री, कान्तासंमिता ( like a beloved ) on account of the anthoritative, friendly and deli- cate manner in which they advise people to secure good and avoid evil. cf. the following from Vidyadhara's Ekavalf :- शब्दप्रधानं वेदाख्यं प्रभुसंमितमुच्यते। ईपतपाठान्यथापाठे प्रत्यवायस्य दर्शनात्॥।४ ॥ इतिहासादिकं शास्त्रं मिन्रसंमितमुच्यते। अस्यार्थवादरूपत्वात् कथ्यतेऽर्थप्रधानता ॥५॥ ध्वनिप्रधानं काव्यं तु कान्तासम्मितमीरितम्। शब्दार्थौं गुणतां नीत्वा व्यअनप्रवणं यतः ॥६॥ परिवज्इ विण्णाणं-This is a stanza qnoted from सेतुबन्धमद्दाकाव्य of प्रवरसेन p. 9. It is also quoted by Mallinatha in the Tarala on the Ekavali of Vidyadhara. Vide my edition of the work in the Bombay Sanskrit Series p. 17. विढप्पंति is the reading in the सेतुबन्ध instead of विसप्पंति. बिढप्पंति means अज्यन्ते, i. e. are obtained. 'अजर्विढप्पः' ८।४।२५१, Hemachan- dra's Prakrita Grammar. For asga three forms are given by Hemachandra :- विढप्पइ, विढविज्जइ and भज्जिज्इ. cf. जेहि विढप्पइ कित्ती विढविज्इ जेहि उज्लं नाणं। अज्जिजइ जेहि सिरी सव्वेहि वि तेहि झायव्वा।।

२ NOTES ON THE NAYAKAPRAKARAN A.

That is, यै: अर्ज्यते कीर्तिः अर्ज्यते यैः उज्ज्वलं ज्ञानम्। अर्ज्यते यैः श्रीः सवैरपि तैः ध्यातव्या । The adjective ध्यातव्या refers to श्रुतदेवी that manifested hersel! to Kumarapala. Vide कुमारपालचरितम् ( B. S. Series) p. 253, Canto VII. verse 88. ११. व्ादिराजयशोबिम्बम् &c., is from Dandin's Kavyadarsa, 1st Parichchheda, 5th verse. उपश्नोक्यस्य माहात्म्यात् &c. is given as a verse of Bhamaba.It is not, however, found in the manuscript copy of Bhamaho with me. गुणालकारचारत्वप्रयुक्तम् &c. is not found in ठद्रटालंकारसारसग्रह with the commentary of प्रतीहारेन्दुराज. of which there is a manuscript in the Deccan College collection. It must be in a bigger work composed by him or in his commentary on Bhamaha. Udbhata was Sabhâputi of Jay&pîda, king of Kaśmira who was son of Vappiya and who learned grammar from Kshirabdhi. cf. Rajatarngint by Kalhana. 'शान्तेऽथ संग्रामापीडे कनीयान् घप्पियात्मजः । राजा श्रीमान् जयापीड: प्रापराज्यं ततः क्रमात् ॥४ तरद्न ४०२श्रो. 'देशान्तरादागमय्य व्याचक्षाणः क्षमापतिः। प्रावर्त्तयत विच्छिन्ं महाभाष्यं स्वमण्डले॥। क्षीराभिधाच्छब्दविद्योपाध्यायात् संभृतथ्रुतः । बुधैः सह ययौ वृद्धिं स जयापीडपण्डितः ॥'४-४८८०४८९. विद्वान् दीनारलक्षेण प्रत्यहं कृतवेतनः । भटोऽभू दुन्दटस्तस्य भूमिभर्तुः सभापतिः ॥'४-४९५. Udbhata has composed a commentary on Bhamaha's work, called Bhamahavivarana to which reference is made by Pratibarenduraja in his commentary called U Ibhat&lan- karasarasangrahalaghuvritti as under :- विशेषोक्तिलप्तणे च भामहविवरणे भट्टोट्रटेन एकदेशशब्द पवर व्याख्यातो यथेहास्मामि- र्निरूपितः ।

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARANA. ३

रद्रभट्टेनापि कथितम-Rudrabhtta is different from Radrata athor of Kavyalankura. Rudrabhatta is the author of Sring&ratilaka. प्रपश्चितं घ साहित्यमीमांसायाम्-साहित्यमीमासा is a work on Alankara quoted by Rajanaka Ruyyaka in his Alankâra- sarvasva as ander :- पषा (उत्प्रेक्षा) व समस्तोपमाप्रतिपादकविषयेऽपि हर्षचरितवार्ततिके साहित्य- मीर्मासाय। च तेषु तेषु प्रदेशेषूदाहता । इद् तु ग्रन्थविस्तरमयात्र प्रपश्चिता। p. 61 अलंकारसवंस्र. १२. महाकुलनिताज्ज्वजपम् &c .- The anthor enumerates a few of the qualities of the Nayaka or hero. Different authors give different lists of his qualities. Dasarupaka of Dhanaujaya has the following in the 2nd Prakâśa :- 'नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्ष: प्रियंवदः । रक्तलोक: शुचिर्वाज्ी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥।१॥ बुद्धयुत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । शूरो दृढश्व तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्व धार्मिकः । भेदैश्वतुर्धा ललितशान्तोदात्तोद्वतैरयम्॥२॥ Bhoja in his Sarasvatikanthabharana enumerates twelve qualities as qnder- महाकुलीनतीदार्ये महाभाग्यं कृतज्ञता। रूपयौवनवैदग्घ्यशीलसौभाग्यसंपदः ।। मानितोदार वाक्यत्व मदरिद्रानुरागिता। द्वादशेति गुणानाहुनार्यकेष्वाभिगामिकान्' ॥ 5th Pari. ver. 23-24. Visvanatha in his Sahityadarpana gives eight Sattvika qualities as under :- शोभा विलासो माधुर्ये गाम्भीरय धैर्यंतेजसी। ललितादार्यमिययष्टौ सत्त्वजा: पौरुषा गुणाः ॥ 3rd Pari. ver. 89. Also त्यागी कृती कुलीन: सुश्रीको रूपयौवनोत्साही। दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्व्यशीलवान् नेता।। 3rd Pari. ver. 64.

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARAŅA.

Rudrata gives the following sixteen qnalities essential to a Nâyaka :- रत्युपचारे चतुरस्तुङ्गकुलो रूपवानरुङ् मानी। अग्राम्योज्ज्वलवेषोऽनुल्वणचेष्टः स्थिरप्रकतिः ॥ सुभग: कलासु कुशलस्तरुणस्त्यागी प्रियंवदो दक्षः । गभ्यासु च विस्रम्भी तन्न स्यान्नायक: ख्यातः ॥ काव्या० १२-७-८. ११. लाघालङ्गनजाङ्गिकैर्गुणनिधिः श्रीवीररुद्रो नृप :- The same expression आघालङ्गनजाङ्विक occars in the following :- शाणोत्कीर्णमिवोज्ज्वलद्युति पदं बन्धोऽधनांरीश्वर- श्लाघालङ्गनजाङ्गिको दिवि लतोद्भिनैव चार्थोद्रतिः । and also in विश्वोद्द्दनजाङिकी वितनुते कीति विधत्ते श्रियम्। See my edition of Vidyanatha's Ekavalf. pp. 18 and 16. २१ महासत्त्वोऽतिगम्भीर :-- Visvanâtha's definition runs as under :- अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः । स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः ॥ ३।६६ Dhananjaya's definition is exactly similar :- महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः । स्थिरो निगूढाहंकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः ॥ दशरूप २।४ ११ दर्पमात्सर्यमूयिष्ठः- of. मायापर: प्रचण्डश्षपलोऽहंकारदर्पभूयिष्ठः । आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धीरोद्धतः कथितः ॥ साहि०द० ३।६७ दर्पमात्सर्यभूयिष्टो मायाछद्मपरायणः । धीरोद्धतस्त्वहंकारी चलश्रण्डो विकत्थनः ॥ दश० २-५ निश्चिन्तो धीरललित :-- निश्िन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरलललितः स्यात् ॥ साहि. ३६८ निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः । दश०२-२ २१ धीर: शान्त :- of. सामान्यगुणैर्भूयान् द्विजादिको धीरप्रशान्तः स्यात्। साहि० ३16९ सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिक:। दश• २।३

NOTES ON THE NÂYAKAPRAKARAŅA. ५

The definitions of the fonr varieties of the hero of a poetic composition given in the text are, as will be seen, almost similar in langoage to those of Dhanañjaya in the Dasarupa. Bharata states that the धीरोद्धत hero is generally a god,the धीरललित, a king, the धीरादात्ते, a commander or a counsellor and the धीरप्रथान्त, a brahmin or a bania :- देवा धीरोद्वता शेया: स्युर्धीरललिता नृपाः । सेनापतिरमात्याथ् धीरोदात्ताः प्रकीर्तिताः ॥ ब्राह्मणा वणिजश्चैव प्रोक्ता धरप्रशान्तकाः ॥। नाट्यशा० २४/४-५ On these verses of Bharata the following gloss of Hema- chandra given in his Kavyanusasana and the remarks of Dhanika in his Avaloka on Dasarupa which seem to have been copied by Hemachandra making slight changes like धीरोद्धतीदि for धीरललितादि are worth noting :- देवा धीरोद्वता इति। अन्र दि 'धीरोदात्तं जपति चरित रामनाम्रश्र विष्णोः' इत्यादेर्दशना- ज्जानकप्रभृतीन। रामादीना। घ न धीरललितत्वानुचितत्वमिति धीरललितत्वं राज्ञ एव वर्गनीयं- नान्यस्य। सेनापत्यमात्ययोवीरोदा त्तत्वमेव व्विजादन। धीरप्रथान्तत्वमेवेव्येवंपरं व्याख्येयम।' काव्यानुशासन 7 th मध्याप. 'धीरललिनादिशब्दाश्र ययोक्तगुणसमारोपितावस्थामिधायिनो वत्सवृषममदोक्षादिवत्र जा व्या कश्रिदवस्थितरूपो ललितादिरर्ति। तत्ते हि महाकविप्रबन्धेषु विरुद्वानेक- रूपामिधानमरंगतमेव स्याउ्जातेरनपायित्वात्। तथा व मवभूतिनेक एव जामदग्रयः ब्राह्मणातिकमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदम्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते॥। इत्यादिना रावणं प्रति धीरोदात्तत्वेन। कैलासोद्वार सारत्रि भुवनविज यौजित्यनिष्णातदोष्ण: पौलस्त्यस्यापि हेलोपहतरणमदो दुर्दमः कार्तवीर्यः। यस्य क्रोधात् कुठार प्रविघटित महास्कन्धबन्धस्थवीयो- दो: शाखादण्ड मुण्डस्तरुरिव विहित: कुल्यकन्दः पुराभूत्॥ मद्दा ·। २।१६ इत्यादिमिश्र रामादीन् प्रति प्रथमं धीोद्धतत्वेन पुनः पुण्या ब्राह्मणजातिरन्वयगुणः शासत्रं चरित्रं घ मे येनैकेन हृतान्यमूनि हरता चैतन्यमात्रामपि। एक: सन्नपि भूरिदोपगहनं सोडयं त्वया प्रेयसा वत्स म्राहमणवत्सलेन शमितः क्षेमाय दर्पामयः ॥ मह्दा• ४।२२

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARANA.

इत्यादिमिश्र धीरयान्तत्वेनोपवर्णितः । न चावस्थानतरामिधानमनुचितम्। अङ्गभूत- नायकानी नायकान्तरपेक्षया महासत्वोदरव्यवस्थितत्वात्। अद्गिनस्तु रामादेरेकप्रबन्धो- ।यथोदात्तत्वाभि- मतस्य रामस्य छद्मना वालिववादमहासस्वतया स्वावस्थापरित्याग इति। वक्ष्यमाणाना व दक्षिणाद्यवस्थाना 'पूर्वी प्रत्यन्यया मतः (in 'दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वी

विरुद्धम् ॥ मवलोक on दशरूप ३/५. मथ शृङ्गारविषया :- The four varieties of the hero might repre- sent all the poetic sentiments. When tbey exhibit the srin- gara or the erotic sentiment they are each further divided into foar sub-varieties, अनुकूल, दक्षिण, घृष्ट and शठ. The following definitions of these sub-varieties represent their characteris- tics clearly :- एवं स चतुर्धा म्यादनुकूलो दक्षिण: शठो घृष्टः । तत्र प्रेम्ण: स्थैर्यादनुकूलोऽनन्यरमणीकः॥ खण्डयति न पूर्वस्यां सद्भावं गौरवं भयं प्रेम । अभिजातोऽन्यमना अपि नार्यो यो दक्षिणः सो्यम् ॥ वक्ति प्रियमभ्यधिकं यः कुरते विप्रियं तथा निभृतम्। आचरति निरपराधवदसरलचेष्टः शठः स इति॥ कृतविप्रियोऽप्यशङ्ो य स्यानिर्भत्सतोऽपि न चिलक्षः। प्रतिपादितेऽ्रि दोषे वक्ति च मिथ्येत्यसौ घृष्टः । रुद्रट's काव्यालंकार १२/९-१२. २७. किंचिदून: पीठमर्द :- The assistance of a hero in secaring a mistress are पीठिमर्द, विट, चेट and विदूषक. Of these पीठमर्द is a little short of a hero in his qnalities. He is the hero of minor incidents in the plot of a drama, a पताकानायक as he is called. Viśvanâtha defines him as under :- दूरानुवर्तिनि स्यात् तस्य प्रासद्गिकेतिवृत्ते तु। किंचित्तद्रुणहीनः सहाय एवास्य पीठमर्दाख्यः ॥साहि० ३/७६ Makaranda in the Malatimadhava and Sugriva in the Râ- mayana are anch subordinate heroes. विट and विदूषक are defined as under :- संभोगहीनसंपद् विटस्तु धूर्त्त: कलैकदेशज्ञः । वेशोपचारकुशलो वाग्मी मंधुरोज्य बहुमतो गोष्ठयाम्॥

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARANA.

कुसुमव सन्ताद्यभिघ: कर्मवपुर्वेषभाषाधयैः । हास्यकर: कलहरतिविदूषकः स्यात् स्वकर्मज्ञः ॥ साहि. ३१७८-७९ Radrata describes पीठमर्द, विट and विदूषक as three नर्मसचिव's or assistants in amorous sports. Agnipurana also describes them similarly :- पीठमर्दो विटश्चेव विदूषक इति त्रयः । शृद्ारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः ॥ The sixteen varieties and sub-varieties of a hero are fur- ther sub-divided into उत्तम, मध्यम and अधम by Visvanatha. There are thus 48 divisions of a hero according to him :- एषां च त्रैविध्यात् सर्वेषामुत्तममध्याधमत्वेन। उत्ता नायकमेदाथसवारिशत् तथाष्टौ च।। साहि. ३।७५

३१ कामशाखप्रसिद्धा: पद्िनीचित्रिणीप्रमृतयो जातिविशेषा: पद्मिनी, चित्रिणी, शङ्धिनी and इस्तिनी aredefined as under in रतिमश्जरी :- भवति कमलनेत्रा नासिकाक्षुदरन्ध्रा अविरलकुचयुग्मा चारुकेशी कृशाङ्गी। मृदुवयनसुशीला गीतवाद्यानुर का सकलतनुसुवेशा पद्मिनी पद्मगन्धा।। भवति रतिरसज्ञा नातिखर्वा न दीर्धा तिलकुसुमसुनासा श्निग्घनीलोत्पलाक्षी । घनकठिनक्ुचाव्या सुन्दरी बद्धशीला सकलगुणविचित्रा चित्निणी चित्रवक्रा। दीर्घांति दीर्घनयना व रसुन्दरी या कामोपभोगरासका गुणशीलयुक्ता। रेखात्रयेण च विभूषितकण्ठदेशा संभोगकेलिरसिका किल शब्गिनी सा ॥ स्थूलाधरा स्थूलनितम्बबिम्बा स्थूलाङ्गुलि: स्थूलकुचा सुशीला। कामोत्सुका गाढरतिप्रिया च नितान्तभोक्त्री खल हस्तिनी स्यात ॥

NOTES ON THE NÂYAKAPRAKARAŅA. 4

उद्यधोवना मुग्ा- The following are the definitions explaining fully the characteristics of मुग्ना, मध्या and प्रोढा :- प्रथमावतीर्णयावनमदनविकारा रतौ वामा । कथिता मृदुथ माने समधिकलज्जावती मुग्धा । मध्या विचित्रसुरता प्रखढस्मरयौवना। ईषतप्रगल्भवचना मध्यमव्रीडिता मता॥ स्मरान्धा गाढतारुण्या समस्तरतकोविदा। भावोन्नता दरव्रीडा प्रगल्भाकान्तनायका ॥ साहि• द० ३-९९-१०१ The following tree represents the sixteen divisions of a नापिका. These sixteen varieties are each sub-divided into eight snb-varieties, according as they are स्वराधीनपतिका, वासक- सज्जिता, विरहेास्कण्ठिता, विप्रलब्धा, खण्डिता, कलहान्तरिता, प्रोषितर्तृका and अमिसारिका. Thus there are eight times sixteen or one hundred and twenty-eight varieties, each of which is again sub-divided into उत्तम, मध्यम and मधम, making up altogether 384 varieties. नायिका 1

स्वा अन्या साधारणा (परकोया )

मुग्धा मध्या प्रगल्भा परोढा कन्यका 1

धीरा अधीरा धीराधीरा धीरा अधीरा धीराधीरा

ज्येष्ठा कनिष्ठा ज्येष्ठा कनिष्ठा

ज्येष्टा कनिष्टा ज्येष्ठा कनिष्ठा

ज्यष्ठा. कनिष्ठा ज्येष्ठा कनिष्ठा

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARAŅA.

The following definitions show the characteristics of aT Rr and other sub-varieties :- धीरा सोत्प्रासवकोत्तया मध्या सात्रु कृतागसम्। सेदयेद्दयितं कोपादधीरा परुाक्षरम् । द० रू० १/११ Thas when the hero is guilty, the middling patient heroine wonld pain him by her joking and ironical speeches, the middling impatient heroine, by harsh words throngh anger, while the middling heroine who is at once patient and impatient wonld pain the hero by her joking and ironical words accompanied by tears. सावहित्यादरोदास्ते रतौ धीरेतरा कुधा। सन्तर्ज्य ताडयेन्मध्या मध्याधीरेव तं वदेत् ॥द• रूप. २११८. The same idea is expressed more clearly by the . following :- प्रगल्भा यदि धीरा स्याच्छन्नकोपाकृतिस्तदा ।। उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्स्यादरान् बहिः ॥ धीराधीरा तु सोल्लुण्ठभाषितः खेदयेदमुम् ॥ तर्जयेत् ताडबदन्या-साहि • दर्प० ३।१०४-५ Thas the matare patient heroine disguises her anger, shows ontward courtesy and remains indifferent abont amoroas sport; the mature impatient heroine goes to the length of scolding and beating the hero; while the mature heroine who is at once patient and impatient acts like the middling heroine who is at once patient and impatient and simply pains the hero by her ironical speeches. ३८. वष संग्रहशोक :- This refers to the verse गुणालंकाराणां रसमदृति काव्ये विलसितम् &c. which snmmarizes what is mentioned before. ४०. भुत्या र्द्रनरेशघरस्य महतो मीतः प्रलापाकुल :- Another reading is पला- tige: which is undonbtedly the better of the two readings. It is not adopted becanse it was found only in T., the text printed in Telugu characters. It is found in one of the Mss. also, secured after the text was printed. पवविधयणंवमुत्पाय्यनायके न घटते-सतःसिद्धोत्पाद्यत्वमेदेन नायकद्वेविध्यमपि संमवति- 2

NOTES ON THE NAYAKAPRAKARANA.

A काष्प is divided into उत्पाद्य and अनुतपाध according as it is partly or wholly the poet's own creation or is founded apon a mythological or historical basis. सन्ति द्विधा प्रबन्धाः काव्यकथाख्यायिकादयः काव्ये। उत्पाद्यानुत्पाद्या महद्दघुत्वेन भूयोऽपि।। तत्रोत्पाद्या येपां शरीरमुत्पादयेत् कविः सकलम् । कल्पितयुक्तोत्पत्ति नायकमपि कुत्रचित् कुर्यात् ॥ पअरमितिहासादिप्रसिद्धमखिलं तदेकदेशं वा। परिपूरयेत् स्ववाचा यत्र कविस्ते त्वनुत्पाद्याः ॥ काच्यालंकार १६।२-४. Thus when the poet takes np a well-known hero and creates his history by his own imagination as in Mâghakâvya or when he creates the hero also as in Kâdambari, the poem is arqra. But when he takes & mythological story wholly or partly and describes it in his own langnage, enlarging upou it, as in Kiratarjuniya, the poem is अनुत्पाद्य. A hero also is similarly called उत्पाद्य and अनुत्पाद्य or स्वयंसिद्व according as he is the poet's own creation, or a mythological or historical character.

KÂVYAPRAKARAŅA. ४४-४५ गोणवृत्तिरपि लक्षणाप्रभेद एव-The Mimarsakas look upon oft as a separate power of words; while the Naiyayikas look npon it as a variety of लक्षणा. 'शक्तिलक्षणाम्यामतिरित्तैव गौणी वृत्ति- रिति मीमासकाः । साघतदतिरिक्ता नेति नैयायिका आहुः।' न्यायसिद्वानत म० प्र०. अग्निर्माणवकः, which means Manavaka, characterised by yellow- ness, brilliancy and other qnalities of fire, is au instance of गाणी, while गङ्गाया धोष:, which means a shepherd's hut on the bank of the Ganges, is an instance of n. Vidya. natha proves that गीणी is not a separate वृत्ति, bat a variety of लक्षणा; for both are based upon संबन्ध or connection of the principal meaning with the secondary or implied meaning and अनुपपत्ति or inapplication of the primary sense. In अग्निर्माणवकः the primary sense of afa is inapplicable; for MAnuvaka is

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA,

not fire. In rt f: similarly the primary sense of t viz., the carreut of the river, is inapplicable; for there can be no lint on it. Thas in nioft and agon both there is अनुपपत्ति or मुख्यार्थवात. In both there is संवन्ध or मुख्यार्थयोग. In अ्ग्निर्माणयकः अि means अग्निसादृश्यविशिष्ट, characterised by the simi- larity of fire; similarly in गद्गारया घोष: गङ्गापा means गङ्गासंबन्धवशिष्ट- aft, or on the bank characterized by the connection of the Ganges. If, on the contrary, we understand giqt to mean. गङ्ासंचन्धोपलक्चिततीर, that is, on the bank marked ( not invariably characterised, but marked now and then as Devadatta's honse by a crow ), the purity, coolness &c-, snggested by im- plication in the hut, on accouut of the bank being always characterized by the connection of the Ganges will not bs proved and then there would be no difference between nrt घोष: and गङ्गातीरे घोष: But a difference there undonbtedly is be- tween the two expressions; for in the first the akt is identi- fied with the namng and the idea of purity, coolness &c. of the hnt is suggested. While in the second no snch idea is suggested. Therefore गङ्गायां घोष: dues not mean गङ्गासंबन्धोपलक्षित- तीरे घोष:, but गङ्गासंबन्धविशिष्टतीरे घोष: Thns in गाणी and लक्षणा both, there is संचन्ध or rather विशेषणवेशिष्ट्यसंबन्ध and congequently there is no difference between लक्षणा and गौणी .. काकेन देवदत्तगृहम् is an instance of उपलक्षण. प्रयोगकाले गृहे काकासत्वेऽवि यदाकदाचित् काकसमवधानेऽपि पूर्वोपस्थितकाकस्मरणेन देवदत्तगृहं विज्ञायते इति काकस्योप- लक्षणतवमिति बोध्यम्। न्या०को० p. 151. In this seuse उपलक्षण is syu0 nymous with ayHT or that property of a thing which is distinct from its natnre or by which it is recognized A crow is not always fonnd on the house of Devadatta, and is not thus its distingnishing characteristics, bnt the house is recognized, because the crow is remembered to have been seen there. ५२-५४. वाहिन्यः काकती-द्रश्य-लौकिकवाक्यानाम्- When in a verse notwithstanding that words have their. expressed (y ) sense restricted by coutext ( 95(r ) and other restrieting agents of which & list is given by Hari in

NOTES ON THE KAVYAPRAKARAŅA.

in the verses 'संयोगो विप्रयोगश्र साहचर्य विरोधिता' &c. another senso is conveyed by them, it is the snggested ( aeg ) sense and the verse, an instance of शब्दशक्तिमूलध्वन. In the verse वाहिन्य: काकतीन्द्रस्प the sense of वाहिनी and कबन्व is restricted by context to an army and a headless trunk respectively. Another sense, . however, namely a river and water comes ont. This is due to another power of words called asr ; and as this power in this case depends apon the very words वाहिनी and कबन्व and wonld cease to exist with the snbstitution of synonymous words like नदी and जल, the व्यञ्ञना or ध्वनि is शब्दशक्तिमूल. The ex- pressive power of words ( afrn ) stops or ends when the sense bearing on the context is conveyed. It is not compe- tent to convey the sense that has no bearing on the context and this sense is intended by the speaker to be conveyed to give a charm to the sentence. What then is the power that conveys this अप्राकरणिक sense? It is not अभिा, as we have seen; for thongh it is competent to convey more than one meaning, warT, or some other restricting agent limits the word to one particnlar sense. Nor can this power be called impli- cation (लक्षणा), for there is no मुरूयार्थबाच or inapplication of the primary or expressed sense. The power therefore is as. Nor can it be objected that because two powers anfm and व्यख्जना are at work in conveying two senses, वाच्य and व्यह्य, there are two different. sentences unconnected with each other; for all hnman sentences or sentences other than the Vedas which are superhuman ( fan ) are dependent npon the desire of the speaker and the desire of the speaker is to convey the suggested sense. The difference between शब्दशक्तिमूलध्वनि and शेष is dealt with in the अलंकारप्रकरण. According to Yidyanatha शष is either प्रकृत- विषय, Or अप्रकृतविषय, or उभयविषय. That is, the two meanings con- veyed are either both प्रकृत, or both अप्रकृत, or one of them प्रक्नत and the other agga. The last variety, viz., when one of the two meanings is प्रकृत and the other अप्रकृत, is not accepted by Mammata, Vidyadhara and others as a variety of av.

NOTES ON THE KAVYAPRAKARAŅA.

Vidyadhara says, 'कि चास्मिन् वाच्यत्व विशेष्ययोस्तुव्ययोरेव' (Vide Ekavali p. 259 ). This is regarded by them as droqm. Rayyaka ac- cepts this kind of or and Vidyanatha follows Rayyaka. Mallinatha in his Tarala criticizes Rayyaka as under :- • ननु विशेष्ययोः पृथङनिदेशे विशेषणमात्रसाम्पे प्रकृताप्रकृतश्लेष इत्यनयैर्क् कि नेष्पते। तत्रोपमादीिकाद्यलंकारानतरावरोधे शेषस्य प्रतिमासमात्रसारत्वात्। ननु गुणकियासाम्यवच्छब्द- साम्यमुपमारया प्रयोजकमापे तूपमाप्रतिमोत्पत्तिहेतुः शेष पवायम्। अन्यथातरापि विविकविषया- लामात् सर्वत्रेवास्य वाधः स्पात् ततो निरवकाशत्वात् सर्वालंकारापवादोऽयमित्यलंकारसर्वस्वकार इति चन्न। पूर्वोक्तमेददयेऽस्यावकाशत्वात्। न च तन्रापि सुन्ययोगिताय द्वावरायः तत्र विशेष्यश्ेषाभादात्। तस्माद् द्विविध एव क्ेष इति सिद्धम् ।।' Jagannâtha also accepts the third variety of dv, viz. प्रकृताप्रकृतशेष. The difference between the third variety of ेष and शब्दशक्तिमूलव्यञ्ञना is that in the latter the विशेष्प is also fue and there is no expressed ठपमा. Compare विजितारिपुरो मूर्तो विलसत्सर्वमन्नलः । राजमौलि: प्रतापाङ्करुद्रो रुद्र इव स्थितः ॥ and दिजितारिपुरो मूतौं विलसत्सर्वमसलः । राजमौलिरसौ भाति रुद्रदेवो जगत्पतिः The first verse is an instance of प्रकृताप्रकृतशेष and the second is an instance of शब्दशक्तिमूलध्वनि. The first adjective विजितारिपुरः of the second illustrates अर्थशक्तिमूलध्वनि also as shown further on in the text. ५८ मत्यर्थमुककुमारार्थसंदर्भा कैशिकी मता-In regard to Vrittis and Ritis the reader is referred to my notes on the Ekavalf pp. 356-7 and 481-3. Vrittis are styles of dramatic composition and may be inclnded nnder Annprâsas of different sorts and are favonrable to the development of different sentiments. They are like movements of the body in acting rendered artificially beantiful or graced by dress, ornaments, decora- tions &c .- 'शोमामाहार्यकीं प्राप्ता वृत्तयो वृत्तयो यथा' as Vidyadhara states. Their origin is explained as under by Bharata in his Natyas'astra :-

NOTES ON THE KAVYAPRAKARAŅA.

Once when Vishnu was asleep in the ocean on the snake, restraining all the worlds within himself by his Maya, the demons Madhu and Kaitabha challenged him to fight, re- viling him by their speech. Brahman, hearing their speeches of different kinds and their menaces, said, ' Has dramatic acting commenced with speech? Kill him.' Hearing what Brahman said, Vishnu replied, ' Oh Lord ! this speech is created by me with a purpose. Let them go on speaking; this speech will increase and become Bharatf. I shall kill the demons to-day '. Saying so, Vishnu fought with the demons, jesticalating his body in various ways. When Hari placed his feet on the ground, the earth felt a great burden ( "R ) and thus Bharati was created there. By his movements brilliant, powerful ( a: ) and unconfased, Satvati was created. The various sportive movements by which he tied his hair (ar), gave rise to Kais'iki and his diverse modes of fighting, abounding in vehemance ( #T ) led to the creation of Aru- bhati. The movements of Vishnu were worshipped by Brah- man with prayers suitable to them. When Madhu and Kaitabha were killed by Vishnu, Brahman said to him, 'Oh Lord! yon have killed the demons by diverse, beantiful and clear movements of your body. Therefore in the discharge of. all weapons, this mode of fighting in the world will be known as Nyaya. Because fighting was conducted by movements based on Nyaya, and arising from Nyaya, it will be called Nyaya.' Then Brahman placed the Vrittis in the Vedas. Again in dramatic representations these were chosen, ac- companied by various feelings and were called Vrittig. Pro- duced from the Nâtyaveda and accompanied by vocal repre- sentations, they were thrown by me ( Bharatamuni ) in dramas at the command of Brahman for the purpose of the composition of poetry. ( Vide Nâtyaśâstra, Ch. XX. )

Vrittis were thus movements of the body originally and then became movements of speech or styles of dramatic composition which are represented by such movements. The

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA. १५

following verse describes how the Vrittis arose from the different . Vedas :- ऋुग्वेदाद्भारती वृत्तिर्यजुर्वेदास्त सात्त्विकी। कौशिकी सामवेदात्तु शेषा चाथर्वणात्तथा ॥ २०-२४ : कौशिकी derives its came from कौ.शक, the sentiment of love, or केसिन् Krishna; आारमटी from आारम् which has the sense of सरंम् or vehement beginning; सात्वती from सत्त्व or strength and मारती, from its being dear to ara or actors. The following definitions from the Natyas'astra of Bharata explain their characteristics with derivations :- या श्क्ष्णनेपथ्यविशेषचित्रा स्ीसंयुता वा बहुनृत्तगीता। कामोपभोगप्रभवोपचारा तां कैशिकी वृत्तिमुदाहरन्ति ॥ प्रस्तावपातप्युतलद्धितानि हेदयानि मायाकृतमिन्द्रजालम्। चित्राणि युद्धानि च यत्र नित्यं तां तादृशीमारभटीं वदन्ति। आरभट प्रायगुणा तथव बहुकपटवश्चनोपेता। दम्भानृतवचनवती त्वारभटी नाम विज्ञेया॥ या सात्वतेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च। हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा सा सात्त्वती नाम भवेततु वृ्ति: । या वाक्यप्रधाना पुरुषप्रयोज्या स्रीवर्जिता संस्कृतवाक्ययुक्ता । स्व्रनामधेयैर्भरतैंः प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः ।। The Vrittis in the above do not refer to mere dramatic style, but they also refer to dramatic machinery and repre- sentation of events on the stage . ६२-६३ वेदम्यादिरीतीनामू-This shows the difference between Vrittis and Ritis. The former reside in sense, while the latter in words. The former go to develop varions sentiments, while the latter residing in words independently of sense, simply bring abont delicacy or arrogance of style. Both refer to styles of composition, but the Vrittis develop poetic senti- ments, while the Ritis reside in Gunas and simply make the style soft or harsh by their nature; by particular kinds of letters and their arrangement and by particular kinds of constractions of words. Ritis bring about different kinds of poetic qualities or Gunas and are thus said to reside in them

१९ NOTES ON THE KAVYAPRAKARAŅA.

६९. मीन: कान्तिगुणोपेता-Kanti is freedom from vulgar expres- sions used by rnstics. It is defined as ' भोउज्वल्यम् कान्तिः'३।२/२६ by Vamana. Mammata explains भीउज्वल्यम् a8 ग्राम्यपदाघटितत्वम्. ६७. या पदाना पराम्योग्यमैत्री-राप्या is the repose of words in their mutnal favonrableness like the repose of the body in a bed. The mntnal friendship of words, so close that they cannot be replaced by their synonymes, constitntes what is called q7. It is thns the nnchangeableness of words. In the stanza दातुः काकतिर्वशमण्डनमणे: &c. the arrangement of words is such that their change would spoil the beauty of the poem. This therefore is an. In the Tarala on the EkAvali, Mallinatha thus explains the word :-

पदाना परिवृत्तिवेमु्यं विनिमयासहिष्णुत्वम्। पतदेव मेत्री शप्येति चाख्यायते । पमास्म- दीप सोके चन्द्रोदयवणने। निशाकरकरस्पशान्निशया निर्वृतात्मना। अमी स्तम्भादयो भावा व्यज्यन्ते रज्यमानया ।। अत्र नियादिपदस्पाने क्षपादिपदान्तरप्रक्षेपे पदाना परस्परमैत्रमिद्ग ::. n (Vide my edition of the Ekavali pp. 22 and 23). Mandaramaranda of S'rikrishnakavi gives the follow- ing definition of aryp- सा शय्या कीर्तिता मैत्री या पदारनां परस्परम्। दाता जेता रणे त्राता भीतानां भाति भूपतिः ।। In Agnipurana arur is taken as syncnymous with 8at which is given as one of the sabdalankaras. शब्दालंकारमाहुरतान् काव्यमीमांसका विदः । छाया मुद्रा तथोक्तिश् युक्तिर्गुम्फनया सह॥ अभिप्रायविशेषेण कविशक्कि वित्ृण्वती। मुत्प्रदायिनी सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते ॥ अभिपु० ३४२-१९, १६ The definition is very indefinite. No instance is given to show clearly what is meant.

NOTES ON THE KAVYAPRAKARAŅA.

अतिक्ान्तेन कुत्रापिं यंदर्थ वर्णयो: क्वचित्। वाक्यार्थे वाक्ययोः क्वापि प्रकीर्णानां च दृश्यते ॥ स० क. १-५४-५५ Bhoja in his Sarasvatikaņțhâbharana defines it as under. He also considers it as S'abdalankara .- शय्येत्याहुः पदार्थानां घटनार्यां परस्परम्। सा प्रक्रान्तेन कस्मिश्चिदप्रकान्तेन कुत्रचित्॥ Ratnes'vara in his Ratnadarpana explains it as under :- किचिदेकं वस्तु बुद्धो समाधाय तदधिकारप्रबन्धरचनायांमधिकस्पान्तरान्तराप्रकृते योजना शप्या। Bhoja in his Sarasvatikanthâbharaņa explains Eat clearly. giving almost the same definition as the Agnipurâna :- साभिप्रायंस्य वाक्ये यद्वचसो विनिवेशनम्। मुदां तों मुत्प्रदायिरवात् काव्यमुद्राविदो विदुः॥ स० क० २-४०. Ratnadarpana on this is very good :- पद्यापे संपूर्णमेव काव्यं वत्रभिप्रायप्रतिच्छन्दकमूतं ठकं च 'वक्तमिप्रायं सूचयेयुः' इति तथापि नास्मिन्नितरसाधारणतया वाक्यार्थगोचरमभिप्रायमावेदयत्येव काव्यसनाथीकरण- क्षमवत्कक मिप्रायविशेष प्रतिरूपक पकदेशनिवेशो दृश्यते। अत पवाङ्गलीयादिमद्रेव मुद्रेत्युच्यते। ... मुद्रैव पदादिप्रकाश्यध्वनिव्यवद्दारममिरन्येषाम् : Thus according to Bhoja aror means the mutual arrange- ment of प्रस्तुत and अप्रस्तुत objects. It is brought about by the arrangement of प्रस्तुत with another प्रस्तुत matter, or of अप्रस्तुत matter with maa matter, or by the formation of what is past by the power of memory, or by the formation of a word from letters, or of a sentence from sentences, or by the formation of matters of a mixed character, not existing in one place or at one time. The following is given as an instance of प्रकान्तघटना :- स तथेति प्रतिज्ञाय विसृज्य कथमप्युमाम्। ऋषीक्योतिर्मयान सप्त सस्मार स्मरशासनः ॥ सेयं सप्तषाणामागमनस्य प्रकानतस्येव घटना। अप्रकान्तघटना is illustruted us under :- 3

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। निषादस्य च संवादमृषे: संवरणस्य च।। सेपमप्रकान्तस्प निषाद्संवरणसंवादस्य घटनादप्रकान्तघटना। The fullowing is an example of मतिकान्तघटना :- तस्य चक्रुश्चमतकारं व्यतीतसमया अपि। स्मितार्द्रमुझलोद्वेदाः कदम्बवनराजयः ।। इयमतिकान्तस्पापि कदम्यवनराजीनामार्द्रमुकुलोद्रेदस्य विराहमनश्रमत्कारकारिणो रामस्य स्पृतिद्वारेण घटनादतिकान्तघटना। ! पद्घटना and वाक्पघटना are illustrated as ander :- छिन्नेन पतता वहौ यन्मुखेन हठात् कृते। स्वेति हेति हरेणोक्ते खवाहासीत् सैष रावणः ।। इप स्ेति हेति वर्णाम्या स्व्राहेति पदस्य घटितत्वात् पदघटना। हंस प्रयच्छ मे कान्ता गतिरस्यास्त्वया हता। विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते।। इयं पूर्वशाखनिवद्धस्पोत्तरार्धस्प तदर्धाननुयायिनापि प्रस्तुतार्थीविरद्धेन पूर्वारेनेक- वाक्यतयेव घटितत्वाद् वाक्यघटना। Finally प्रकीर्णघटना is beautifully illustrated by the following instance :- एकिहिं अच्छिहिं सावणु अण्णहिं भहव माहउ महिअलसत्थरि गण्डत्थल सरउ। अन्गहिं गिह्म सुहन्छिइ तिलवण भग्गसिरु मुद्धिहिं मुहपङ्कअसरि आवासिउ सिसिरु॥। [ एकस्मिनक्ष्णि श्रावणोऽ्न्यस्मिन् भाद्रपदः माधवो महीतलस्स्तरे गण्डस्थले शरत्। अङ्ग ग्रीष्मः सुखासिका तिलवने मार्यशीर्ष: मुग्धाया मुखपङ्कजसरसि आवासित: शिशिरः ॥] अत्न शवणादीनामयुगपद्गावित्वेन विप्रकीर्णान। घटनादियं प्रकीर्णघटना। It will be seen that the R4r as understood by our author Vidyanatha is less artificial and more charming than that of Bhoja. The last division, प्रकीर्णघटना, is according to later writers on rhetoric a kind of Atis'ayokti ( अपोगेऽपि योगवाचका अतिशयोक्ति).

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

अपंगम्मीरिमा पाक :- पाक is depth of sense. It is of various sorts and these varieties are bronght abont by different tastes of different poetic sentiments like varieties of food. Vidyâdhara describes it as ander :- पाकस्तु रसोचितशष्दार्थनिषन्धनम्। श्रवणसधास्पन्दिनी पदव्युत्पत्तिः पाक इत्यग्पे। पदाना परिवृत्तिवेमुख्यं पाक इत्यपरे। ( Vide my edition of the Ekavalf, p. 22 ). The last alternative पदानां परिवृत्तिवमुख्यम् constitates राप्या according to Vidyân&tha. Bhoja calls it प्रोढि and enamerates it as a शब्दगुण. Ho defines it as under :- उक्ते: प्रौढः परीपाकः प्रोच्यते प्रौढिसंक्ञया। स० क० १-७७. नालिकेरीपाक is thus explained by Ratnes'vara in the Ratna- darpaņa :- नालिकेरफलं पक्कं त्वचि काठिनं शिरास्वविवृतकोमलप्रायं कपालिकाया कठिनतर तथा कश्रिन् संदर्भो मुखे कठिनस्तदनन्तरं मृदुप्रायस्ततः कठिनतरो नालिकेरपाक इत्युच्यते। मृ्द्ाकापाक Or द्राक्षापाक is explained as ander by the same com- mentator :- यथा द्राक्षाफल त्वच आरम्य कोमलमन्तरा द्वित्रिषतुरास्थिसंपादितं किचित्काठिन्यमेव कश्रिन् संदर्भ उपक्मोपसहारयो: कोमल एव मध्ये कठिन एव। संयोगदीर्घस्वरमात्रकृतमनाक्कठोर- भावो मृद्रीकापाक इत्युच्यते। . These explanations refer to म्रोढधि as a शब्दगुण. T'he पाक in the text is connected with depth of sense. This kind of yr is described by Bhoja at the end of the fifth Parichchheda as under :- पाकमक्तिष्वादावस्वाद्वन्ते स्वादु पृद्रीकापाकः । आदयन्तयोः स्वादु नारिकेलीरीतिपाकः। ५-२५१-२५२. पाका-तराणि यथासंभवमूद्यानि-Ratnesvara mentions one such पाक, viz. सहकारपाक and explains it as under :- यदूज्च परिणतं सहकारफलमारम्मादेव कोमलमस्थनि तु कठोरप्रायमेवमपर: संदर्भो मुखादा- रग्य मृदुरन्तरे कठिनतरः सहकारपाक इत्युच्यते। वथा कमललिनि कुशलं ते सुप्रभातं रथाड्गा: कुमुदिनि पुनरिन्दाबुद्रते त्वं रमेथाः।

NOTES, ON THE KAVYAPRAKARAŅA.

सखि रजनि गतासि त्वं ततो जीर्णमुच्चै- रिति तरलितपक्षाः पक्षिणो व्याहरन्ति॥ सुपतिङ्व्युत्पत्तिलक्षणस्तु वार्ताकपाक: कैश्चिदुक्तः स तु सुशब्दतालक्षणगुण एव। कविकल्पलताकारादिभिरुक्त्तो नीलकपित्थपाको नास्ति। Therefore he says, तेमी त्रय पव शद्धपाका व्यतिकरजन्मानस्तु मूर्यासः ।

• For the different divisions of Eafa and their explanation the reader is referred to my notes on the subject in my. edi- tion of the Ekavalf pp. 413-419 and pp. 452 and 457-58 and pp. 464-5. Vidyadhara has divided अ सलक्ष्यक्रमव्यड्न्यध्वनि into रस, माव, रसामास, मावामास, भावशान्ति, भावोदय, भावसंघि and मावशवलता. Vidyanatha calls असंलक्ष्यक्रमव्यड्ग्य्वनि रसािध्वनि, that is, रसध्वनि, मावध्वनि and so on and sub-divides each into six varieties according as the eafa is found in प्रबन्ध, वाक्य, पद, पदेकदेश, रचना or वर्ण. There are, as shown and enumerated in the text, 51 va- rieties of शुद्धध्वन. In regard to मिश्रध्वान, it is said that these 51 divisions should be connected with each other. The first with itself and with each of the following 50 divisions leads to 51 mixed varieties, the second with itself and each of the fol- lowing leads to 50 mixed varieties, the third to 49 mixed varieties and so on. The first mixed with the second and the second with the first and so on lead to the same mixed varieties. These sub-divisions are therefore disregarded. Thus there are in all 1,326 sub-divisions and each of these. sub-varieties being again sub-divided iuto four classes by संसृष्टि and संकर of three kinds (by संदेह, अनुग्राह्यानुग्राहकत्व and पकव्यञ्ज- कानुप्रवेश), the total comes 5,304. Mammata, however, does not consider the sub-varieties omitted by Vidyanatha ( snch as the combination of the first of the 51 pure varieties of eaa with the second and the com- bination of the second with the first and so on ) to be worth omitting. He has therefore 51x51x4 or 10,404 varicties of a in all. Pradipa on this is worth reading. It is as under :-

NOTES ON THE KÂVYAPRAKARAŅA. २'

'अतावार्चीना :- 'गणनेयमयुत्त । अग्रिमाग्रिममेदस्य योजने एकैकमेदन्हासात। तथा दि अर्थान्तरसंकमितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाष्येन योजने यो मेद: स पवात्यन्ततिरस्कृत- वाच्यस्पार्थान्तरसंकमितवाच्येन योजनायाम्। पवमन्यतापि। तस्मात् 'एको राशिर्द्विधा स्थाप्य एकमेकाधिकं कुरु। समार्घेनासमो गुण्य एतत् संकलित लघु ॥* इत्युक्तदिशा द्विपश्चाशदर्धेन षड्डिशत्या एकपश्चाथत गुणयेत्। तथा घ 'रसदस्ाग्रिमेदि- यः' इति त्रयोदशशतानि षर्ड्धिशत्यधिकानि जायन्ते। योगश्रतुःप्रकार इति तेषु चतुर्मिगुणितेषु 'वेदाभ्रदहनेषवः' इति पश्चसहस्तराणि चतुरधिकं शतत्रयं संकीर्णमेदा इत्येव ज्यायः" इति वदन्ति। अत्र ब्रूम :- अनुमवसिद्धी तावत् पुण्ड्कादीक्षुरसेष्विव ध्वनिष्वपि हद्यत्वातिरायानुरयौ। तथा चार्थान्तरसंकमितवाच्यस्य यत्रातिशयस्तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाध्येन तद्योजनम्। यत्र तु तद्वैपरीत्यं तत्राव्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्पेतरेण योजनमिति व्यपदेशः । पवमन्यत्राप्यूद्यम्। पतदेव प्राधान्यमादाय गणना सोत्री। नन्वेवं यत्रोभयोस्तुव्यमेव चारुत्वं तत्र मेदान्तर स्यादिति। मैवम्। अपकर्षाभावस्यातिशयपदेन विवक्षितत्वात् तत्रोमयमेदसंकरस्वीकारात्। पताद्ृशे चास्थाने पदा- लम्बनमात्रमेव महत् पारिषमिति सहृदयमावमास्थायालोचनीयमिति। ९०. तपाचोक्त शृङ्गारतिलके- S'ringaratilaka is a work on poetics by Rudrabhata. There is a commentary on it called Rasatarangint by Gopala- bhatta, mentioned in the commentary on p. 93. ९६. नगराणवशलतु चन्द्राकोंदयवर्णनम्- Vidyanatha in describing a महाकाव्य follows Dandin as will be seen from the following description of it given in the Kâvyâdarśa :- सर्गबन्धो महाकाव्यमुच्यते तस्य लक्षणम्। आशीर्नमस्किया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्। इतिहासकथोददरृतमितरद्वा सदाश्रयम्। चतुर्वर्गफलोपेतं चतुरोदात्तनायकम् ॥ नगरार्णवशैल्तचन्द्राकोदयवर्णनैः । उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः॥। विप्रलम्भैर्विवाहैश् कुमारोदयवर्णनैः । मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयैरपि । अलंकृतमसंक्षिप्तं रसभावनिरन्तरम्। संगरनतिविस्तीणैंः श्रन्यवृत्तैः सुसंधिमिः ॥

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

सर्वत्र भिन्नवृत्तान्तैरूपेतं लोकरजकम्। काव्यं कल्पान्तरस्थायि जायेत सदलंकृति॥ काञ्या० १-१४-६९. A comparison of the text with the above quotation will show clearly to what extent Sanskrit authors are open to the fault of plagiarism. मन्त्रद्यतप्रयाणाजि,° though noi adopted in the text, being fonnd only in one or two Mss. ont of the Mss. consulted when the text. was settled, is a better reading than the one adopted in the text, as it is the reading in the K&vyadarsa. It appears to be the reading intended by the anthor, since he shews further on that he has enumerated 18 topics of description and this namber cannot be made up unless arfr is adopted as the reading. पतेषामष्टादथाना वर्ण्याना येः कैश्रिदूनमपीष्पते- ef. what is said by Dandin :- न्यूनमप्यत्र यै: कैश्विवदङ्गैः काव्यं न दुष्यति । यद्युपात्तेषु संपत्तिराराधयति तद्विदः ॥ काव्या० १-२० गद्यपद्यमपं &c. Champu is an artificial composition in which the same subject is continued throngh prose and verse. भोजचम्पू or चम्पूरामायण attribnted to Bhoja, भारतचम्पू or चम्पूभारत by Anantakavi, नलचम्पू, दमयन्तीचम्पू or दमयन्तीकथा by Trivikramabhatta are some of the Champås. The following are some of the varieties of a ary enume- rated by Ânandavardhana in his Dhvany&loka :- 'यतः काध्यस्य प्रमेदा मुक्तकं संस्कृतप्राकृतापभ्रंशनिबद्धं संदातनिकविशेषककलापककु लकानि पर्यायवन्धः परिकथा खण्डकथासकलकथे सर्गयन्धोऽभिनेयार्थमाख्यापिकाकथे इत्येव- मादयः ।' ध्वन्या० १-७. Of these Hia is a single stanza complete in itself. The stanzas of Amarus'ataka are instances of yi5. In Agnipurâņa it is thas defined :-- 'मुक्तकः श्लोक एवैकश्वमत्कारक्षमः सताम्।' अमि• ३३७-३६.

NOTES ON THE KAVYAPBAKARANA;

gwa is also one of the four varieties of ru thus defined by Vis'vanatha :-- वृक्तगन्धोज्झितं गय मुक्तकं वृत्तगन्धि च। भवेदुत्कलिकाप्रायं चूर्णकं च चतुर्विधम्।। आयं समासरहितं वृत्तभागयुतं परम्। अन्यद्ीर्घस मासाद्यं तुये चाल्पसमासकम् ॥ साहि० द· ६-३३०-३२. When two stanzas are connected grammatically, they form waaras and three, four and five such stanzas form respec- tively विशेषक, कलापक and कुलक. Other writers call two stanzas forming a grammatical whole yr and three such stanzas संदातनिक. द्वारभ्यां तु युग्मकं संदातनिकं त्रिभिरिध्यते। कलापकं चतुर्भिंश्व पश्चभि: कुलकं मतम् ॥ 3 is the name given to five or more stanzas forming grammatical wholes. Some writers, however, use different words as under :- एक: श्रलोको मुक्तकं स्याद् द्वाभ्यां युगलकं स्मृतम्। त्रिभिर्गुणवती प्रोक्ता चतुर्भिस्तु प्रभद्रकम्॥। बाणावली पञ्चभिः स्यात् षङ्गिस्तु करहाटकः ॥ (Vide commentary on Kâvyâdars'a by Premachandratar- kavagis'a, which is a good commentary. Stanzas on one topic form पर्यायवन्वन-'अवान्तरक्रियासमाप्तावपि वसन्त- वर्णनाद्येकवर्णनीयोद्देशेन प्रवृत्त: पर्यायबन्धः' लोचन on ध्वन्यालोक. qau-A continned description in varions ways regarding one of the four ends of existence-'पकं च धर्मादिपुर्षार्यमुद्दिश्य प्रकारवे- चित्र्येणानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रकारा परिकथा'लोचन on ध्वन्या० पर्यायेण बहूनां यत्र प्रतियोगिनां कथा: कुशलैः। श्रूयन्ते शूद्रकवज्जिगीषुनि: परिकथा सा तु। This is परिकथा according to Hemachandra. Vide काव्यानुय्ासन . 8th Adhyâya at the end in his gloss. 3Fu is a short tale forming a portion of the entire de- scriptiou as a खण्डकाव्य is a short poem; while सकलकथा is a com-

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

plete tale- पकदेशवर्णना खण्डकथा। समस्तफलान्तेतिवृत्तवर्णना सकलकथा । इयोरपि माकृतप्रसिद्धत्वाद दम्देन निर्देश:। लोचन on बवन्या०. .. Hemachandra defines it as under :- प्रन्थान्तरप्रसिद्धं यस्यामितिवृत्तमुच्यते विबुधैः । मध्यादुपान्ततो वा सा खण्डकथा यथन्दुमती।। Vide 8th Adhya- ya, gloss at the end. Vamana divides गद्य into वृत्तगन्धि, चूर्ण and ठत्कलिकाप्राय. 'पातालता- लुसलवासिषु दानवेषु' is given as an instance of वृत्तगन्धि, because a partof पेसन्ततिलका metre is recoguized in it. चर्ण is defined as अनाविद्धललित- पदम् which means having delicate words and no big com- ponnds. 'अम्यासो हि कर्मण। कौशलमावहति। न हि सकृन्निपातमात्रेणोदबिन्दुरपि ग्रावणि निम्रतामादघाति.' उत्कलिकाप्राय is the reverse of चूर्ण. कुलिशशीखरखरनखरप्रघ- पप्रचण्डचपेटापाटितमत्तमात ङकुम्भस्पल गलन्मदच्छ टाच्छुरित चारुकेसरभारमामुर मुखे केसरिणि' is given as an instance of it. See काव्या० सु० of वामन. १।३।२२-२५. माखयायिका and कथा are explained in different ways by dif- ferent writers :-- आख्यायिका उच्छासादिना वक्त्रापरवक्त्रादिना न् युक्ता । कथा तद्विर- हिता। उमयोरपि गद्यबन्धस्वरूपतया द्वन्देन निर्देशः। लोचन ou ध्वन्या० कथार्या सरस वस्तु गद्यरेव विनिर्मितम्। क्वचिदत्र भवेदार्या क्वचिद्वक्त्नापवक्त्रके। आदौ पद्यैर्नमस्कार: खलादेर्वृत्तकीर्तनम् ॥ पथा कादम्बर्यादि:। आख्यायिका कथावत् स्यात् कवेर्वशानुकीर्तनम्। अस्यामन्यकवीनां च बृत्त पद्यं क्वचित् क्वचित्॥ कथांशानां व्यवच्छेद: आश्वास इति बध्यते। आर्यावक्त्रापकत्राणां छन्दसा येन केनचित् ।। अन्धापदेशेनाश्वासमुखे भाव्यर्थसूचनम्। थथा हषचरितादिः। साहि· द• ६-२१२-१६- In Agnipurana the following is the description of आछपापिका and कथा :- कर्तृवंशप्रशंसा स्याद् यत्र गद्येन विस्तरात्। कन्याहरणसंग्रामविप्रलभ्भविपत्तयः ॥ भवन्ति यत्र दीप्ताक्ष, रीतिवृततिप्रवृत्तयः । उच्छासैश्र परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा। वक्मं चापरवकं वा यत्र आख्यायिका स्मृता।।

NOTES ON THE KAVYAPRAKARANA.

श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति। मुख्यस्यार्थावत्ताराय भवेद् यत्र कथान्तरम् ।। परिच्छेदों न यत्र स्याद् भवेद्वा लम्बकैः कचित्। सा कथा नाम तद्गर्भे निबघ्नीयाचतुष्पदीम् ॥३३७-१३-१६. Dandin criticises writers who make divergent distinctions between आ्यायिका and कथा and is of opinion that they both belong to the same class of prose compositions. अपाद: पदसन्तानो गद्यमाख्यायिका कथा। इति तस्य प्रभेदौ द्वौ तयोराख्यायिका किल। नायकेनैव वाच्यान्या नायकेनेतरेण वा। खगुणाविष्किया दोषो नात्र भूतार्थशंसिन: ।। अपि लनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात्। अन्यो वक्ता स्वयं वेति कीटृग्वा भेदलक्षणम्॥ वक्रं चापरवक्त्रं च सोच्छरासत्वं च भेदकम् । चिह्नमाख्यायिकायाश्रेत् प्रसङ्नेन कथास्वपि॥ आर्यादिवत् प्रवेशः किं न वक्त्रापरवक्रयोः । भेदश्व दृष्टो लम्भादिरुच्छृासो वास्तु किं ततः ॥ तत् कथाख्यायिके येका जाति: संज्ञाद्याङङकिता। अन्नैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः ॥ काव्या• १-२३-२८. Thus according to Dandin कथा and आरूयायिका are synony- mous and varieties such as खण्डकथा, परिकथा, कथानिका ('मयानकं सुखपरं गर्मे च करुणो रसः । अद्भुतोऽन्ते मुकुप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका ॥' अग्रिपु० १३७-२०) and sach other divisions are to be disregarded. Dandin seems to be criticizing Bhamaha as will seem from the following from Bhamaha's work :- प्रकृतानाकुलश्रव्य शब्दार्थपदृत्तिना। गद्येन युक्तोदात्तार्था सोच्छृासाख्यायिका मता। घृत्तमाख्यायते तस्यां नायकेन स्वचेष्टितम्। वक्त्रं चापरवा्त्रं न काले भाव्यर्थरंसि च।। कवेरभिप्रायकृतैः कथानैः कैश्विदड्किता। कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भोदयान्विता॥। न वक्त्रापरवक्त्राभ्यां युक्ता नोच्छासवत्यपि। संस्कृत संस्कृता चेष्ट कथापश्रंशभाकू तदा।।

NOTES ON THE KAVYAFRARARANS.

अन्यैः स्वचरितं तर्स्यां नायकेन तु नोच्यते। स्वगुणाविष्कृतिं कुर्यादभिजातः क्थं जनः ।। येन केनापि तालेन-Udaharana is a sort of panegyric, part in proee and part in verse, begiuning with the word orgfd, com- posed in the Malini and other metres and abounding in alli- teration. It opens with a charming verse in Malini end other metres. Then follow eight sentences in all the cases imcluding the vocative, abounding in Anuprasas and with a proper beat of time and winding up with an account of the poet's prodnction. The word is used by Kalidasa in his Vikramorvasiya- 'पारणेम्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्ुत्वा' and in the Raghuvars'a-जयोदाहरण बहोगापयामास किन्नरान'. ९८ मोगावली-The word is used by Magha in his Sisupala- xadba 5-57 as under :- स्पट बहिःस्थितवतेऽ्र निवेदयन्त-

वैतालिद्ध: स्फुटपदप्रकटार्थमुचै- र्भोगावली:कलगिरोऽवसरेषु पठु: H

Darpanakara defines विहद as गद्यपद्यमया राजस्तुतिर्विरदमुच्यते। साहि० द०६-११०. ९९ ताराणा संख्यया पद्यर्युक्ता- Mandaramaranda of Krishpa has the same definitions of उ्दाहरण, चकवालक, मोमाकली, बिरुदावली and तारावली as are fonnd in the text. Further, it mentions विव्वावली, रत्नावली and क्साननावली and deseribes them as nnder :- विश्वेषां संख्यया पद्यैयक्को विश्वोदयो मतः । स्त्नानां संख्यया पद्यैर्युक्ता रत्नावली मता। पचैश्च पर्चभिर्युच्ता प्रोक्त पधाननावली ।। 11th शे-वि० of म. म० The same work has the following remarks as regards the style to be adopted iu these varieties of prose works :- आख्यायिकायां शंग्ारेऽप्युद्धता रचना मता। कथयां नाटफादौ च. न रौद्रेऽ्यधिकोद्धता: । अन्येषु च प्रबन्धेषु सचना स्याद्ययोचितम् ॥।

NATARAPRARARANA.

१०० चट्विवेरमिनय :- Natya is the imitation of the condi tions of heroes, ( Dhirodatta &c. ) and others by four kinds of representations, gestoral (आङ्िक), vocal (वाचिक), extraneous (arf i. e., by dress, ornaments and decoration ) and internal (सात्यिक, i. e., by the manifestation of the eight feelings called सास्विकमाब's described in the verse स्तम्भ: सेदोऽप रोमा्यः स्वरमङ्गोऽथ पेपपु:। पेवर्ण्यमश्यु पलय इत्यष्टी सात्त्विका: स्मृताः ) and is fall of poetic sentiment. It is full of वाक्यार्थामिनय or representation of the meanings of sentences; for poetic sentiments are found in sentences and not words. It abounds in सास्बिक अमिनय. Nritya is full of feel- ings known as माव and of पदार्धाभिनय, becanse feelings can be. represented by words. It abounds in आङ्गिक भमिनय. Nritta ie simple dancing without any representation, attended by ars end रप, time in music. ताल is beating time in mnsic. लय is, . f either ga (quick), or मथ्य (middling), or-विलम्बित (slow) .. Dhanaijaya thus distingnishes between नाव्य, नृत्य and नृत्त :- अवस्थावरुतिर्नाव्यं रूप दृश्यतयोच्यते। रूपकं तत्समारोपाद् दराधैव रसाश्रयम् ॥ अन्यद् भावाश्रयं नृत्यं नृतं ताललयाश्रयम्। आदं पदार्थाभिनयो मार्गो देशी तथा परम् ॥ दश- १-७, ९. Dhanika's Avaloka on it is worth reading-काव्योपनिषद्धषी रोदात्तासवस्थानुकारश्रतुर्विवामिनयेन तादांत्म्यापत्तिर्नाव्यम्। तदेव नाट्यं दश्यमानतया रूपमि- न्युव्यते नीलादिरूपत्रत्। नटे रामाद्यवस्थारोपेण वर्तमानत्वाद्रूपकं मुखचन्द्रादिवदित्येकस्मिन्नथें प्रंवर्तमानस्य शब्दत्रयस्य इन्द्रः पुरन्दरः शक इतिवत् प्रवृत्तिनिमित्तमेदो दशितः। रसानाभित्य वर्तमानं दशप्रकारकम्। .. । रसाश्रयान्ना्याद् मावाश्रयं नृत्यमन्यदेव। तन ावाश्र यमिति विषयमेदान् नृत्यमिति नृतेर्गात्रविक्षेपार्थत्वेनाङ्गिकषाहुन्यात् तत्कारिषु च नर्तकव्यंपदेशा- शोकेऽपि थात्र प्रेक्षणीय रमिति व्यवहारान्राटकादेर्यवृत्यम्। ...... नाटकादि च रसवित्यम्

मित्यनेन द्शितम्। नाव्यमिति घ नट मवस्न्दन इति नटेः किचिच्चलनार्थत्वा् सात्विक बाहुल्यम्। गत एव तत्कारिषु नटव्यपदेशः। यथा व गात्रविक्षेपार्थत्वे समानेऽ्पनुकारात्मकलवेन नृत्तादन्यतृत्यं तथा वाक्पार्थाभिनयात्मकान्नाट्यात् पदार्थाभिनयात्मकमन्यदेव नृन्यमिति। ताल: शञ्वत्पुटादिः। लयो दुनादिः। तन्मानापेक्षोऽङ्गविक्षेपोपभिनयशून्यो नृत्तमिति। नृत्यं पदार्थामिः नयात्मक मार्म इति प्रसिद्धम्। नृतं च देशीति ॥ अभिनय is thue explained by Bharata :-

. NOTES ON THE NÂTAKAPRAKARANA.

अभिपूर्वस्तु णीम्धातुः पुरा मुख्यार्थनिर्णये। यस्मात् प्रयोगं नयति तस्मादभिनयः स्मृतः ॥ विभावयति यस्माच् नानार्थान् हि प्रयोगतः । शाखा ङ्ोपाङ संयु कस्तस्मादभिनय: स्मृतः ॥ नाव्य-८-६-७, Jestural representation (अङ्गिकामिनय ) is called शाखा. It is subdivided into शारीरं, मुखज and चेष्टाकृत. The siz अङ्द's and the six aqry's are ennmerated in the following stanza :- तस्य शिरोहस्तोर:पार्श्वकटीपादतः षडङ्गानि।

सात्त्विक माव's are perspiration, and others, enumerated above. They are so called because they are produced in a sympathe- tic heart by the complete oneness of the mind of the action with that of the character represented. Bharata thas ex- plains it .-- किंमन्ये मावाः सत्त्वेन नाभिनीयन्ते पेनैते सात्त्विका उच्यन्ते। अत्रोच्यते -- इह हि स० त्वे नाम मनःप्रभवम्। त् समाहितमनस्त्वादुत्पद्यते। मनःसमाधानाज्च सदो निर्वृतिरिति। तस्य योडसी स्वमावो रोमाश्चाश्रवादिकृतः स न शक्पतेऽ्यमनसा. कर्तुमिति। लोकस्वमा बानुकरणाञ्च नाट्यस्य सत्त्वमीप्सितम्। को दृष्टान्तः । इह हि नाव्यवर्मशवृत्ताः मुखदुः खकृतो भावास्तथा सत्त्वविशुद्धाः कार्या यथा सरूपा भवन्ति। दुःख नाम रोदनात्मकं तत्कथम- दुःखितेन सुखं च प्रहर्षात्मकं तत् कर्थ दुःखितेनामिनेयम्। पतदेवास्य स्त्त्वं यद्दुःिितेन सुखतेन वाश्जरोमाञ्ची दर्शयितव्याविति कृत्वा सातत्विका भावा इत्यभिव्याख्या। It is similarly explained by Dhauika also. See my notes on the ' Ekavali ' pp. 422-23. The Ratnapana also explains it in the same way. The word is similarly explained in the 1 text itself. p. 223. १०४ संधिनीमैकेन प्रयोजनेनान्वितानाम्- The plot of a drama is divided into five parte called san- dhis, so named becanse they are like the joints of the drama- tic body. It is defined as the connection of parts of the dra. matic story joined together by their tending towards the same end, with an intermediate end. There are five leading sources of the accomplishment of the grand object in a drama. They are called अर्थप्रकृति's, origins of the accomplishment of the grand object in a drama. There are five such sources, namely

NOTES ON THE NÂTAKAPRAKARAŅA.

रीज, बिन्दु, पताका, प्रकरी and कार्य. बीज is the source of the principal object in a drama ; it is a meaus for the accomplishment of the final aim, put forth a little, but developing in varions ways; like a seed developing into a tree, while farg is the source of an intermediate object. It is the sudden development of a secondary incident and supplies important elements in the development of the plot. When the main object of the drama seems cut off as it were by intermediate objects, frg is the cause of its continuity. It epreads throngh the whole plot like a drop of oil in.water. TaIm and qaft are episodical inci -. dents inserted in a drama to explain what follows. They form परासद्गिक वस्तु or subsidiary and occasional plot; of these पताका ig. a long and continnous episode such as the history of guis. in the Ramayana, while yati is a small episode that has no continuity, as the story of S'ravana in the Râmâyana. प्रासदिकं परार्थस्य स्वार्थो यस्य प्रसङ्गतः । सानुबन्धं पताकार्स्यं प्रकरी च प्रदेशभाकृ ॥ दश० १-१३. यहृत्तं दि परार्थे स्यात् प्रधानस्योपकारकम्। प्रधानवच कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता।। फलं प्रकल्प्यते यस्याः परार्थे केवलं वुधैः। अनुबन्धविहीनं स्यात् प्रकरीमिति निदिरशेत्॥ नाव्य- १९-२१,२४. ad is the denonement of a drama. These five origins of the grand object are joined respectively. with five conditions, viz., those of commencement, effort, hope- fulness, certainty of success and the accomplishment of the end and thus arise five Sandhis, मुख, प्रतिमुख, गर्म, विमर्य and निर्वहण In the gr sandhi the seed of the dramatic action is laid ; it grows and the growth leads to manifold objects and the repre- sentation of poetic sentiments. In the Ratnavali, for instance, the union of Vatsaraj'a with Sagarika is the grand object of the drama and its seed is the love of Vatsaraju and Sagarika, In the first act we have yra sandhi ; for the seed is luid and developed. In the siagr sundhi the seed manifests itself in snch a way that it is purtly seen and partly not seen. We have the representation of afage sandbi, for instance, in the

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA,

second Act of the Ratnavalt. The seed of dramatic action, viz., the love between Vatsaraja and Sagarika, put forth in the 1st Act, is partly seen, having been known to Susangata and Vidushaka and partly unseen, being inferred by Vasava -. datta by the incident of the picture-tablet. The seed which: has thus manifested itself and is lost has to be searched often. and often. It is at one time secured though under great obsta .. eles, it is then lost, again obtained and again lost. Thas it: has to be searched frequently. T'here is no certainty of secu- ring it, thoagh there is every hope for it. This constitutes what is known as ThuPs. It may or may not contain varas or episodical incident. Bat it mast show hopefalness of secn- ring the end. It is so called; because it contains the fruit as; it were within itself ( फलस्प गर्मी करणाद् गर्म:). As in the Ratnavalt a hope of meeting Sagarika is engendered in the king's heart, It is, cat off, however, by the appearance of Vasavadattâ. There is again hope and again disappointment. She was sought often and often, and though there is no certainty of getting her, still there is every hope for it. In the fourth or fagt Sandhi there is a determination to secure the end somehow or other; the means of accomplishing the grand object are more deve- loped than in the na Sandhi. There are however obstacles like the carse of a sage as in the S'akantala or the fear of some one as the fear of Vasavadatta in the Ratnavalf; but there is a determination to secure the end and a deliberation as to how to do it. For instance, in the 4th Act, of S'akautale the carse of Darvasas is an obstacle in the way of the accom- plishment of the great aim of the play, and the whole acconnt from the curse to her recognition by the king constitutes fana or nqqu Sandhi. In the Ratnavali Vutsaraja shews his deter- mination of having Sagarik& at any risk even by falling iuto the flames to save her. In the last or faaur Sandhi the seeds scattered here and there are focussed together and lead to the accomplishment of the great object of the drama. It is the final denonement, the last stage ia which the action of the play is brought to a head.

NOTES ON THE NAȚAKAPRAKARAŅA;

The follwing are the notes of Dhanika on arogmd's and नदस्था8 :- अर्थ प्रकृतय: प्रयोजनसिद्धिहेतव। स्तोकोटिष: कार्यसाधकः पुरस्तादनेकप्रकार दिस्तारी रेसुविशेषो यीजवद्धीजम्। यपा रत्नावक्यां वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदेवो थौगन्धरायणव्यांपारो विष्कम्मके व्यस्तः। योगन्वरायण:। 'कः सदेहः। द्वीपादन्यस्मादिति पठति' इत्यादिना 'पारम्मेग्रिम स्वामिनो वृद्धिहेतो' इत्यन्तेन । वेणसिंदारे द्रौपदीकेशसयमनहतुर्मीपकोधोपचितयुषिठ्विरोत्साडो बीजमिति। तञ् महाकार्यावान्तरकार्यहेतुमेदादनेक प्रकारमिति। अवान्तरवजिस्य संज्ञान्तरमाह 'अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम्'। यथा रत्नावल्यामान्तरप्रयोजनानङ्पूजापरिसमास्ती कथार्थविच्छेदे सव्यनन्तरकार्पेवः 'उद-

सागरिका। (श्ुत्वा) कह पसो सो उदयणणरिन्दो जस्स अह तादेण दिष्जा' इत्यादि। चिन्दुर्जले तैलचिन्दुयत् प्रसारित्वान्। दूरं यदनुवर्तते प्रासद्गिकं सा पताका मुग्रीवादिवृत्तान्तवत्। पताकेवासाधारणनापकंचिहपत् तदुपकारित्यात्। यदल्प सा प्रकरी श्रकणादिवृत्तान्तवत्। तस्पेतिवृत्तस्य कि फलमित्याह-'कार्य निवर्गस्तत् शुद्धमेकानेकानुषन्वि थ'। धर्माय कामा: फलम्। तथ्च शुद्धमेकेकमेकानुबन्धं द्विञ्पनुबन्धं था। अयवस्थापञ्वकमार ॥। ('अवस्पाः पण्छ' इत्यादिना). इदमहं सपादयामीत्यम्यव्स्ा- ममानमारम्म इत्युध्यते। पथा रत्नापन्या 'प्रारम्भेप्रस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे।' इन्यादिना सचिवायत्तसिद्धेर्वत्सराजस्य कार्यारम्मो यौगन्धारायणमुखेन दर्शितः। तस्य फलस्याप्राप्तावुपाययोजनादिरूपश्रेष्टाविशेष: प्रपत्नः । यथा रलावल्यामालेख्यामिलेख्वनादिवरतसराजसमागमोपायः 'तहाकि णत्थि भण्जो दंसणुव्- कोत्ति जहा तहा मालिईिंअ जया समीहिअं करिस्सं' इत्यादिना प्रतिपादितः। उपायस्यापायशक्कायाथ मावादनिर्धारितैकाग्ता फलप्राप्ति: प्रास्पाया। यथा रलावश्या तृतीपेऽक्टे वेषपरिवतीमिसरणादी समागमोपाये सति पासवदत्तालक्षण/- पायशङ्काया 'एवं जादि मभालपादाली विभ आअ्छिभ अण्णदो य पइसदि वासकदचा' इन्यादिना दर्चितत्वादनिर्मारितकान्ता समागमफलमातिरकम। अपायाम्ावादव चारिते कान्ता फलप्रासिनियतात्तिरिति। यपा रत्नावज्यां विदूषक :- 'सागरिका दुकर जीविस्सदि' इत्युपक्म्य 'कि ण उपाये चिन्तेसि।' इन्यनन्तरं राजा-'वयस्य देवीप्रसादनं मुक्त्वा नात्रोपायं पश्यामि' इत्यनन्तराष्पार्य विन्दुनानेन देवीलक्रणापायस्य प्रसादनेन निभारणात्रिपता पंछप्रातिः सचिता।

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA,

second Act of the Ratnavalt. The seed of dramatic action, viz., the love between Vatsaraja and Sagarika, put forth in the 1st Act, is partly seen, having been known to Susangata and Vidushaka and partly nnseen, being inferred by Vasava .. datt& by the incident of the picture-tablet. The seed which: has thus manifested itself and is lost has to be searched often and often. It is at one time secured though nnder great obsta -. eles, it is then lost, again obtained aud again lost. Thus it has to be searched frequently. There is no certainty of secu- ring it, thoagh there is every hope for it. This constitutes what is known as ThuPs. It may or may not contain ynat or episodical incident. Bat it mast show hopefalness of secu- ring the end. It is so called; becaase it contains the fruit as; it were within itself ( फलस्प गर्मी करणाद् गर्म:). As in the Ratuavalt a hope of meeting Sagarika is engendered in the king's heart, It is, cut off, however, by the appearance of Vasavadatta. There is again hope and again disappointmeut. She was sought often and often, and though there is no certainty of getting her, still there is every hope for it. In the fourth or farf Sandhi there is a determination to secure the end somehow or other; the means of accomplishing the grand object are more deve- loped than in the ns Sandhi. There are however obstacles like the curse of a sage as in the S'akantala or the fear of come one as the fear of Vasavadatta in the Ratnavalf; but there is & determination to secure the end and a deliberation as to how to do it. For instance, in the 4th Act of S'akantale the carse of Darvasas is an obstacle in the way of the accom- plishment of the great aim of the play, and the whole account from the carse to her recognition by the king constitutes fagir or gyHu Sandhi. In the Ratnavali Vatsaraja shews his deter- mination of having Sagarika at any risk even by falling iuto the flames to save her. In the last or faar Sandhi the seeds scattered here and there are focussed together and lead to the accomplishment of the great object of the drama. It is the final denonement, the last stage in which the action of the play is brought to a head.

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA;

The follwing are the notes of Dhanika on arugma's and नवस्पा'8 :- अ्र्थ प्रकृतय: प्रयोजनसिद्धिहेतव। स्तोकोिष: कार्यसाधक: पुरस्तादनेकप्रकार विस्तारी हेतुविशेमो पीजवद्गीजम्। यपा रत्नावक्या वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिह्वेतुरनुकूलदेवो यौगन्वरायणव्यांपारो विष्कम्मके मयस्तः। योगन्वरायण: । 'कः सदेहः । द्ीपादन्यस्मादिति पठति' इत्पादिना 'परारम्मेऽस्गिय स्वामिनो वृद्धिदेतो' इत्यन्तेन। वेणीसंहारे द्रोपदीकेशसयमन हेतुर्मीमकोधोपचितयुषिध्विरोत्साहो

अवान्तरदजिस्य संज्ञान्तरमाह 'अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम्'। यथा रत्नावल्यामवान्तरप्रयोजनानङ्गपूजापरिसमाप्ती कथार्थविच्छेदे सत्यनन्तरकार्यदेव: 'उद-

सागरिका। (श्रुत्या) कहे पसो सो उदयणणरिन्दो जस्स अई तादेण दिण्णा' इत्यादि। विन्दुर्जले तेलविन्दुवत् प्रसारित्वान्। .. दूरं यदनुवर्तते प्रासङ्गिकं सा पताका सुग्रीवादिवृत्तान्तवत्। पताकेवासाधारणनायकचिल्ववत तदुपकारित्वात्। यदव्प सा प्रकरी श्रवणादिवृत्तान्तवत्। तस्पेतिवृत्तस्य कि फलमित्याह-'कार्य त्रिवर्गस्तत् शुद्धमेकानेकानुषन्धि घ'। धर्मार्थ- कामा: फलम्। तञ्ज शुद्धमेकेकमेकानुबन्धं द्वित्यनुबन्धं वा। व्यवस्थापञ्चकमाह ॥ ('अवस्याः पञ्च' इत्यादिना) इदमहं सपादयामीत्य्यवस्ा- ममात्मारम्म इत्युख्यते। पथा रत्नावज्या 'प्रारम्भेपस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे।' इन्यादिना सचिवायत्तसिद्धेर्वत्सराजस्य कार्यारम्मो योगन्धारायणमुखेन दर्शितः। तस्य फलस्याप्राप्तावुपाययोजनादिरूपश्रेष्टाविशेष: प्रपत्नः।

क्ोत्ति जहां तहा मालिईिअ जया समीहिअ करिस्सं' इत्यादिना प्रतिपादितः। उपायस्यापायराठ्ठायाश्च मावादनिर्धारितेकान्ता फलप्राप्ति: प्रास्ाया। 1% यपा रलावश्या तृतीपेऽक्े वेषपरिवर्तामिसरणादी समागमोपापे सते वासवदत्तालक्षणा- पायशङ्काया 'एवं जादि अभालपादाली दिभ मअच्छिअ भण्जदो य पइससदि वासवदत्ता" इन्यादिना दर्शितत्वादनिर्धारितकान्ता समागमफलपरातिरच।

पपा रत्नायज्या विदूपक :- 'सागरिका दुकर जीविस्सदि' इत्युपक्रम्य ०कि न उपाये चिन्तेसि।' इत्यनन्तरं राजा-'वयस्य देवीप्रसादनं मुक्त्वा नात्रोपायं पश्यामि' इत्पनन्तराप्ाक फिन्दुनानेन देवीलख्रणापायस्य प्रसादनेन निभारणात्रिपता फलप्रातिः सचिता।

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA.

फलयोगमाह-'समग्रफलसंततिः फलयोगो ययोदितः ।' पथा रत्नावल्यां रत्नावलीलाभचक्रवर्तित्वावाप्तिरिति ।। १०८ मुखं बीजसमुत्पत्ति :- The definition of मुख Sandhi is exactly the same as in Das'raupa, 1st Parichcheda, 23rd Karika. ११० गमस्तु दृष्टनष्टस्प &c .- Dhanika explains this very olearly in the following. ..

प्रतिमुखसन्वी लक्ष्यालक्ष्यरूपतया स्तोकोद्विन्नस्य वाजस्य सविशेषोद्वेदपूर्वकः सान्तरायो लाम: पुनर्विच्छेद: पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनश्र तस्येवान्वेषणं वारंवार सोऽनिर्धारितेकान्त- फलप्राम्याशात्मको गर्भसन्विरिति। यधा रत्नावक्या तृतीयेऽक्वे वन्सराजस्य वासवदत्तालक्षणापायेन तदेषपरिग्रहसागरिकामि- सरणोपायेन च विदूषकवचसा सागरिकाप्राह्याशा प्रथम पुनर्वासवदत्तया विच्छेद: पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेद: पुनरपायनिवारणोपायान्वेषण 'नास्ति देवाप्रसादन मुक्त्वान्य उपायः' इत्यनेन दार्शितमिति॥ ११२ वजिवन्तो मुखाद्यर्था :- The definition of निर्वहण Sandhi given in the text is exactly the same as in the Das'arúpa. ११५ वृत्तवर्त्तिष्यमाणानाम्-The definitions of विष्कम्भ and चललिका in the text are exactly in the wording of those in the Das'arupa. १११ अट्कान्तपात्रेरट्वास्यम् &c .- मद्कास्प Or अद्टमुख is whore characters at the end of a preceding Act suggest the events that are to come in the sncceeding Act. Vidyanatha follows Dhanañjaya in explaining अद्कास्य. 'अङ्कान्तपधिर क्वासप छिन्नाद्स्यार्थसूचनात्'. दश० १-५५ That is, characters at the end of the act cut short the story and snggest the introduction of another Act. Just as in the Viracharita at the end of Act II. Sumantra cuts off the story of S'atananda and Janaka and introduces the story of the next Act. Vis'vanâtha explains it differently. He takes it to mean that part of an Act which intimates the subject-mat- ter of all the Acts. It describes the germ as well as the end. यत्र स्यादक्क एकस्मिन्रद्कानां सूचनाखिला। तदङ्मुखमित्याहुर्बीजार्थख्यापकं तत् ।। सा० द० ६-५९-६० As in the Malatimadhaw. in the beginning of the 1st Act Kamandakt and Avalokita snggest what part Bhurivasu and other characters are to play and the arrangement of the plot of the play.

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA,

पत्र स्यावुप्तराङ्कार्थ :- Where theincidents described in two Acts are not interrapted by Vishkambhaka or such other canse, bat where they are connected together and where the entrance of characters is not suggested, that is, where the same actorg are found in both the Acts, there we have agraan. Vis'va- natha defines it as nnder :- अङ्गान्ते सूचितः पात्रैस्तदइ्स्याविभागतः। यत्र।ङेऽवतरत्येपोऽ्ज्वावतार इति स्मृतः ॥ That is, the next Act has its incidents suggested by charac- ters at the end of the preceding Act and it comes down as it were as a special component part of the preceding Act. The instance given there is the sixth Act of S'akuntala which is suggested by actors at the end of the Fifth Act and which therefore comes down as it were as a special component of the Fifth Act. Dhanañjaya calls the preceding Act as agnak or leading to the following :- अड़ावतारस्त्वङ्गान्ते पातोऽइस्याविभागतः । दश० १-५६. That is, where the succeeding Act falls into the end of the last Act without any break. The instance given thero is the end of the 1st Act of the Malavikagnimitra of Kalidasa. There the examination of the masical teachers, Haradatte and Ganadasa, suggested at the close of the 1st Act, is carried on in the 2nd Act; thus the thread of events is unbroken and the 2nd Act falls as it were as a part of the 1st Act. Katayavema, a commentator on the M&lavikagnimitra, thns comments npon it :- अत्र नृत्यदर्शननिश्रयान्ते प्रथमाङ्कार्ये समाप्तेऽपि तमसमाप्येवो- तराङ्कादी विष्कम्भादी प्रतिपाद्यायाः संगीतरचनाया अत्रेव निपातनाद ङ्वावतरण नामार्थोंपक्षपकमुक्त भवति। तथा चोक्तम्-'अङ्कावतारह्त्वङ्कानते पात्रेणाङ्कस्य सूचनात्' इति। In his commentary on the Malatimadhava Jagaddhara qnotes a similar definitiou of asnar :- अङ्गावसाने यत्रैव भाविनोऽङ्कस्य सूच्यते। वस्तुबीजमुपोद्वातैः सोडङ्गावतार इष्यते॥ 5

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

Vide Act I. तदन भगवती कामन्दकी नः शरणम्। ११९ स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थ वा-The प्रस्तावना or Introdaction in an Act is according to Vidyanatha who follows Dhananjaya, of three kinds, कथोद्वात, प्रवर्तक and प्रयोगारतिशय In the first au actor takes up either tho very words of the Sutradhara or their sense agreeing with the story of his life and enters: the stage. In the second, called nE7F in the Das'artpa, the entrance of an actor is snggested by the description of the gnalities of the season of the year then prevalent. In the third an actor's entrance is suggested by the words of the Sotradhara, such as . qusyu' ( Here this one ). The Sutradhara goes ont, hinting the entrance of a character and thus performing a part of an actor at the same time that he is performing his own. The definitions of कथोद्ात and प्रयोगातिशय are the same as those in the Das'arupa. The notes of Dhanika on this are as under :- कथोद्वातः-वाक्प यथा रत्नावल्याम्-योगन्वरायण :- 'द्वीपादन्यस्मादपि -- ' इति। वक्यार्थ यधा वेपीसंहारे मीम :- निर्वाणवेरिदहनाः प्रशमादरीणाम् '-इत्यादि। ततोर्येंनाह ममिः-'लालागू हानलविषान्नसमाप्रवेशेः' इत्यादि। प्रवृत्तकालसमान गुणवर्णनया सूचितपात्रपदेशः प्रवृत्तकम्।यथा आसादित प्रकटनिर्मलचन्द्रदासः प्राप्तः शरत्समय एप विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः ॥ ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा रामः । भप प्रयोगातिरायः ।'पषोऽयमित्युपक्षेपात्' इत्यादि। यथा 'पष राजेव दुष्पन्त' इति। १२० गूठार्थपदपर्यायमाला रूपेण-प्रकृतकार्यसिद्धिश्र- ठद्धात्य or उद्धात्यक is of two kinds. In the first there is a dia- logue which contains a series of words of which the sense is con- eealed and then their synonyms. In the second there is a series of questions and answers. Dus'arupa has the same defi- pition :-

NOTES ON THE NAȚAKAPRAK ARAŅA. ५

गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्रोत्तरस्य वा। यत्रान्योन्यं समालापो द्वेधोद्वात्यं तदुच्यते ॥ Dhanika explains it as under :- गूहार्थ पदं तत्पर्यापश्चेव्येवं माला। प्रश्नोत्तरं चत्येवं वा माला। दयोर किप्रत्युक्ती तद् द्विवि- वमुद्धात्यकम्। तत्राद्यं विक्रमोर्वश्य। यथा- विदूषक :- भो वअस्स को एसो कामो जेण तुमं पि दूमिजसे । स्ोकि पुरिसो आदु इत्थिअत्ति। यजा-मनोजातिरनाधीना सुखेष्वेव प्रवर्तते। मेहस्य ललितो मार्ग: काम इत्यभिधीयते॥ विदूपक :- एवं पि ण जाणे। राजा-वयस्य इच्छाप्रभवः स: १ विदूषक :- किं जो जं इच्छदि सो तं कामेदित्ति। राजा-अथ किम्। विदूषक :- वा जापिदं जह अहं सूयआरसालाए भोअणं इच्छामि ।: द्वितीयं पथा पाण्डवानन्दे- का श्राध्या गुणिनां क्षमा परिभवः को यः स्वकुल्यैः कृतः कि दुःखं परसंश्रयो जगति कः श्लाध्यो य आश्रीयते। को मृत्युर्व्यसनं शुचं जहति के यैर्निर्जिताः शत्रवः कर्विज्ञातमिदं वियटनगरे छन्रस्थितैः पाण्डवैः ॥ उद्धाच्यक is considered as one of the varieties of प्रस्तावना by Vis'vanatha. It is also given as one of the parts of dt. His definition, which is the same as Bharata's, is- पदानि त्वगतार्थानि तदर्यगतये नराः । योजयन्ति पदैरन्यैः स उद्धात्यक उच्यते। The instance given there is the following passage from the Madrarakshasa in which Satradhara's speech is constrned differently by Chamakya as he shews by the speech with which he onters the stage. क्रग्रहः स केतुश्न्द्रमसंपूर्णमण्डलमिदानीम्। अभिभवितुमिच्छति बलात् -- is the Sutradhara's speech on hearing which Chanakya utters the following behind the curtain and enters the stage- मा: क एष मपि जीवति चन्द्रगुप्तमभिभवितुमिच्छति।

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

अवलगित is also of two sorts :- I. Doing one thing under the pretext of another as in the Uttararamacharita when Sita is sent to a forest under the pretext of satisfying her desire in pregnancy, Rama's real object being to free himself from public slander. II. Accomplishment of the object aimed at while doing another thing. Dhanika gives the following instance for the second sort :- द्वितीयं यथा छलितरामे -- राम :- लक्ष्मण तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेषुं शक्रोमि। तदवतीर्य गच्छामि। कोऽपि सिंहासनास्याध: स्थितः पादुकयोः पुरः । जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते।। इति भरतदर्शनकार्यसिद्धिः । Vis'vanatha considers अवलगित also as one of the varieties of प्रस्तावना besides considering it as a part of वीथी. His definition which is the same as Bharata's is :- यत्रैकन्र समावेशात् कार्यमन्यत् प्रसाध्यते। प्रयोगे खलुं तज्ज्ञेयं नाम्रावलगित वुधैः ॥ His instance is यथा शाकुन्तले-सूत्धारो नटीं प्रति 'तवास्मि गीतरागेण' इत्यादि। ततो राज्ञः प्रवेशः । प्रपञ्न-The definitiou found in Sahityadarpana is मिथोवाक्य- मसङगूतं प्रपञ्चो हास्पकृन्मतः'. The instauce given there is the dialogue betweeu विदूषक and चेटी in the Vikramorvas'fya Act. II. fay-Vis'vanatha gives the following instance from the Vikramorvas'îya :- राजा :- सर्वक्षितिभता नाथ दृष्टा सवाङ्गमुन्दरी। रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन् मया विरहिता त्वया॥ (नेपय्ये तथव प्रतिशब्दः) राजा-कथं दृष्टेत्याह. Here the question is construed as an answer. 334-The following from the Venisamhara is the instance given in the Das'arupa and the Sahityadarpana :- कर्ता य्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी राजा दुःशासनादर्गुहरनुजशंतस्याज्वराजस्य मित्रम्।

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

कृष्णा के शो त्तरीयव्यपनयनपटः पाण्डवा यस्य दासा: क्कास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत पुरुषा द्रष्ुमभ्यागतौ स्वः । वाककेलि :- Sport in words is of two kinds, when a sentence is left incomplete as in Vasanti's speech in the Uttararâmacha- rita the sentence ववं जीवितं त्वमासि मे हृदय द्वितीयम &c. इत्यादिमि: प्रियशते- रनुरध्य मुग्धा तामेव is left incomplete by the words शान्तमथवा किमिहोत्तरेण and when in a dialogue there are two or three speeches in which there is a pun upon words as in the following dialogue between Vidushaka and Madanika :- विदूपक :- भोदि मअणिए, एदं चच्चरिअं मं पि शिक्खावेध। मदनिका (विहस्य)-हदास ण होदि एसा चचचरी। विदूपक :- ता किं क्खु एदं। मदनिका-हदास दुबदीखंडं क्खु एदं। विदूपक: (सहर्षम्)-कि एदिणा खंडेण मोअआ करीअन्ति लुआ वा। मदनिका (विहस्य)-हदास ण हि ण हि पठीअदि क्खु एदं ।। Vis'vanatha explains it somewhat differently. According to him when in a dialogne there are two or three replies snch as would canse laughter, it is an instance of चाककली. The following is the instance given by him :- भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुर्पे कि तेन मद्यं विना मदं चापि तव प्रियं प्रियमद्दो वाराद्गनाभि: सह। वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यदूतपरिग्रह्वोऽपि भवतो नष्टस्य कान्या गतिः ॥ He gives other acceptations also of वाक्केलि-केचित् 'प्रक्रान्तपा- क्यस्य साकाङ्कस्यैव निवृत्तिवाक्केलिः' इत्याहुः। अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यकमुत्तरम्'। अधिवलम्-Das'arupa gives the following instance :- यथा वेणीसंहारे अर्जुन :- सकलरिपुजयाशा यत्र वद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणाशीरसि निद्दन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यम: पाण्डपुत्रः ।। इन्युप कमे

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

राजा-अरे नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगर्मः । कि तु द्रक्ष्यन्ति न चिरात् सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङकणे। मद्रदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम्।।

3-It is an nnexpected combination! of words in which the following speech is syntactically connected with the pre- ceding and gives an opposite sense. The following are ¿tho instances :- राम :- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवत्तिर्नयनयो :- किमस्या न प्रेयो यदि परमसत्यस्तु विरहः ॥ प्रतीहारी (प्रविश्य)-देव उअत्थिदो। राम :- अयि क: । पती०-देवस्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो। 'or in the Mudrarakshasa :- राक्षसः-तदपि नाम दुरात्मा चाणक्यबट्टः । दौवारिक :- (उपसृत्य) जदु। राक्षस :- अतिसंधातुं शक्य: स्याद् । दौवा०-अमच्चो। .. or in the Venisamhara राजा- अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ।। कश्चुकी (प्रविश्य पटाक्षपेण संत्रान्तः)-देव भग्नं भग्नम्- (सर्वे सातङ्कं पश्यन्ति ) राजा-केन। कश्चुकी-भीमेन। राजा-आः कि प्रलपसि। कच्बुकी (सभयम् )-देव कथवामि सर्वम्। भमं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनम्। अवस्यन्दितम्-Explaining in another way what is said nnder the influence of sentimente. Das'arupa defines it as under :- रसोक्तस्पान्यथ व्याक्या यत्रावस्यन्दितं हि तत्। Danika's notes are :-

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA, पपा छलितरामे सीवा-जाद कल्लं क्खु तुम्हहें अजुज्झाए गन्तव्वं। तहिं सो राआ विणएण 1. णमिदव्वो। लव :- अम्ब किमावार्भ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम्। सीता-जाद सो क्खु तुम्हाणं पिदा। लब :- किमायो रघुपतिः पिता। सीता (साशक्म्)-जाद ण क्खु परं तुम्हाणं सअलाए जेव पुहवीए इति। नालिका-Nalika is Prahelika, in which the sense is con- cealed with a fun or jocnlar air abont it. It is a sort of enigma or a connndrum. Das'arupa defines and illustrates it as under :- सोपहासा निगूढार्था नालिकेव प्रहेलिका। यथा मुद्राराक्षसे। चर :- हं हो वह्मण मा कुप्प कि पि तुह उअज्झाओ जाणादि कि पि अम्हारिखा जणा जाणन्ति। शिष्य :- किमस्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि। चर :- यदि दे उवज्झ्ाओ सव्वं जाणादि ता जाणादु दाद कम्स चन्दो अणभिप्पदोत्ति। शिष्य :- किमनेन ज्ञातेन भवति इत्युपक्रमे घाणक्य :- चन्द्रगुप्तादपर कानू पुरुषान् जानामि इत्युक्तं मवति। Vis'vanatha defines it in the same way :-. प्रद्वेलिकेव हास्पेन युक्ता मवति नालिका। प्रहेलिका is a riddle, an enigmatic answer to a qnestion, संवर -. लकार्युंत्तरम् as Vis'vanatha puts it. 'प्रहेलिका तु सा शया वचः संवृतिकारि यत्-अभिप्रेतार्थसंवरणकारिवचनविन्यासः प्रहेलिकति सामान्यलक्षणम्। Prahelika is thns enigma used with the object of exciting pleasnre and langhter or that which conceals what the speaker wishes to conceal. The following is the instance given in the Sahitya- Darpana :- यथा रत्नावल्याम्- सुसंगता-सहि जस्स किदे तुमं आअदा सो इध जेव चिटृदि। सागरिका-कस्स किदे अहं आअदा। सुसंगता-रण क्खु चित्तफलअस्स। अत्र त्वं राजः कृते आगतेत्यर्थ: संवृतः

NOTES ON THE NATAKAPRAKARANA.

Vidagdhamukhamandana of Dharmadasa mentions two kinds of Prahelika .-- Arthi and S'abdi. The former, also called Bahirlapika, is illustrated as nnder :- तरुण्यालिद्गितः कण्ठे नितम्बस्थलमाश्रितः । गुरुणा संनिधानेऽपि कः कूजति मुहुर्मुहुः ॥ The auswer is ईषदूनजलपूर्णकुम्भ: S'abdt Prahelika or Antarlapika is thas illastrated :- सदारिमध्यापि न वैरियुक्ता नितान्तरक्ताप्यसितव नित्यम्। यथोक्तवादिन्यपि नैव दूती का नाम कान्तेति निवेदयाशु॥ The answer is सारका. Dandin mentions sixteen kinds of corrrect Prahelika and states that as the Doshas are innumerable he has not thought it proper to give foarteen kinds of दुष्ट प्रहेलिका. The Prahelikas are used in assemblies of learned men with the object of sport or creating pleasure or showing cleverness, or with the object of concealing what is intended to be concealed :- कीडागोष्ठीविनोदेषु तज्ज्ञैराकीर्णमन्न्णे। परव्यामोहने चापि सोपयोगा: प्रहेलिकाः ॥ Mandaramaranda explains नालिका as under :- सोपहासनिगृढार्थमालिका नालिका मता। अन्तर्लापा बहिलापा चेतीयं द्विविधा मता॥ प्रवह्निकां च तां केचित् केचिदूचुः प्रहेलिकाम् ॥ Bhoja divides प्रहेलिका into six kinds such as च्युताक्षरा, दत्ताक्षरा, ·्युतदत्ताक्षरा and so on. Vide Sarasvatikanthabharaņa, 2 nd Pari- chchheda. The word प्रेलिका is derived from हिल to suggest some thing. पहिलाने अभिप्रायं सूचयतीति प्रह्देलिका. असत्प्रलाप-It consists mostly of irrelevant or incoherent speech caused by childhood, dream, madness and sentimental- ism. Das'arupa defines it as under :- असंब दकथाप्रायोऽसत्प्रलापो यथोतरः । Dhanika commeuts upon it as under :-

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

ननु चासंब द्रार्थत्वेऽसंगतिर्नाम वाक्यदोष उक्तः। तन्न। उत्स्मायितमदोन्मादयेशवादीनाम- संषद्धपलापितैव विभावः। यथा अर्विष्मन्ति विदार्य वककुहराण्यासृक्कतो वासुके- रङुल्या विषकर्वुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताहुरान्। एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त षडिति प्रध्वस्तसंख्याक्रमा वाचः क्रौधरिपोः शिशुत्वविकला: श्रेयांसि पुष्णन्तु वः । .

यपा प हंस प्रयच्छ मे कान्ता ............ इत्यादि। यथा वा भुक्ता हि मया गिरवः स्नातोऽहं वहिना पिवामि वियत् । हरिहरहिरण्यगर्भा मतपुत्रास्तेन नृत्यामि।। Beneficial speech uttered before a thonghtless person who does not accept it is also असव्प्रलाप according to Vis'vauatha अगृह्वतोऽपि मूर्खस्य पुरो यच्च हिंत वचः । यथा वेण्यां दुर्योधनं प्रति गान्धारीवाक्यम्। RK-It is humorons and enticing speech for the sake of another. Dhananjaya thus defiues it-अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलोमकर ae: I Dhanika's comment on it is as nnder :- यथा मालविकाग्रिमित्रे (लास्यप्रयोगावसाने मालविका निर्गन्तुमिच्छति) विदूषक :- मा दाव ठवपसमुद्रा गमिस्ससि (इत्युपक्रमे) गणदासः-(विदूषकं प्रति) मर्य उच्यता यस्त्वया कमभेदो लक्षितः । विदूषक :- पढमं पञ्चसे वम्हणस्स पूआ मोदि सा तए लङ्विदा। (मालविका स्पर्यते) इत्यादिना नायकस्य विश्रब्धनायिकादर्शनप्रयुक्तेन हास्पलोमकारिणा वचनेन व्याहारः। मृद्व-Representing merits as demerits and demerits as merits. Dhananjaya's definition of it is as nnder :- दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं हि तत्। The following are the instanccs given by Dhanika :--. मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्धानयोग्यं वुः-इत्यादी मृगयादोषस्य गुणीकारः। पथा च।

गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीपुरयम्॥ 6

४१ NOTES ON THE NÂȚAKAPRAKARAŅA.

इत्ति राउ्दगुगस्य दोषीमावः। ठमयं वा सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिन: प्रादुर्भवद्यन्त्रणा: सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा। अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥ १२२. आधिकारिकवृत्तवत्-वृत्ञ means the plot. It is also called इतिवृत्त or कथा. It is divided into आधिकारिक or principal and प्रासङ्गिक or subordinate, occasional. प्रासङ्गिक plot is either पताका or प्रकरी according as it is a long and continuons episode or a small one. Each of these kinds of plots, viz. आधिकारिक, पताका and भकरी, is snbdivided into three kinds, ख्यात or historical, कम्प्य or created by the poet and संकीर्ण or mixed. वस्तु is otherwise divided into सूच्य or suggestible, and असूच्य or not suggestible. सूच्य is further divided into श्व्य and अश्राव्य and असूच्य into अश्राव्य, दृश्य and श्रव्य. Of the there sub-varieties, अश्राव्प is a speech to one's self. It is generally introduced in dramatic works by words like स्वगतम् or आत्मगतम् दृश्य is full of रस and माव pnt forth in a charming manner and शव्य is either सर्वभ्राव्य, (fit to be heard by all ), introduced by प्रकाशम्, or नियतश्राव्य ( fit to be heard by restricted persons ), or आकाशभाितम् नियतश्राव्य is introda. ced by जनान्तिकम् or अपवारितम् according as the communication is war- ded off from others by placing the hand with the अनामिका finger bent on the cheek or in a simple way without sach a prepara- tion. आाकाशभाषित is a speech in the air as it were. It is a question addressed by a character on the stage to a character not on the stage and the reply to it is supposed to be given by the charac- ter which is not on the stage and is introdnced by words like किं कथयसि or कि बवीषि. It is a device to prevent the introduction of a fresh character on the stage and is very largely used in Bhâna. १२५ माण :- Dhanika's note on it is as under :- धूर्त्ताश्रीरदूतकारादयस्तेषा चरित यत्रैक एव विटः स्वकृतं परकृतं दोपवर्णयति स भारती- वृत्तिमधानत्वाद्गाणः । पकस्य चोक्तिप्रत्युक्तयः आकाशमाषितराशद्वितोत्तरव्वेन भवन्ति। मस्पष्ट- त्वाज् वीरशुद्गारी सौभाग्यशौर्योपवर्णनया सूचनीयौ।

NOTES ON THE NÂTAKAPRAKARAŅA.

fiz is a companion of a prince in assisting him to secure his beloved. He is skilled in singing, music and poetry and is on nearly as familiar terms with his associate as fazyn. १२६ प्रहसनम्-A kind of low comedy. Vis'vanatha's defini- tion is as under :-

भवेत् प्रहसनं वृत्तं निन्धाना कविकल्पितम्॥ वृत्यर्-Another reading is लास्पाद्ग. The Vritti in माण and प्रहसन is मारती and its parts are the following :- भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नराश्रयः ॥ तस्या: प्ररोचना वीथी तथा प्रहसनामुखे। अङ्गान्यत्रोनमुखीकारः प्रशंसातः प्ररोचना ॥ साहि० द० ६१९-१०. गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका। प्च्छेदकस्त्रिगूढं च सैन्धवाहयं द्विगूढकम् ॥ उत्तमोत्तमकं चान्यदुक्तप्रत्युक्तमेव च। लास्ये दशविधं ह्ेतदङ्मुक्तं मनीषिभिः ॥ साहि• द० ६-२११-१४ For their explanation see the same work. ११७ डिम :- Hemachandra's note onthe word is :- 'डिमो डिम्मो विद्रव इति पर्यायास्तदयोगादरय डिमः' काव्यानुशासन p. १२२. १२८-९ समवकार-The time for dramatic action in the three acts of this kind of composition is in other works measnred by 'Nalika' which is eqnivalent to two 'Ghatis' or 48 minntes. द्विसन्धिरङ्कः प्रथम: कार्यो द्वादशनालिकः । चतुर्द्विनालिकावन्त्यौ नालिका घटिकादूयम् ॥ दश० ३-५९. वस्तु द्वादशनालीभिर्निष्पाद्यं प्रथमाङ्कगम्। द्वितीयेडक्के चतसभिर्द्वाभ्यामक्के तृतीयके॥ साहि• द· ६-२३८-९. ११० अट्ट-It is called उत्सृष्टिकाद् by some. Vis'vanatha's note on it is as under :- इमं च केचित् 'नाटकादन्तःपात्यङ्गपरिच्छेदार्थमुत्सृष्टिकाङ्कनामानम्' भाहुः। अन्पे व "उत्कानता विलोमरूपा सृष्टिर्यत्रेत्युत्सृष्टिकाङ्क:' यथा-थर्मिष्ठाययातिः।

NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

aTyn :- According to the definition in the text the hero and his antagonist should be invariably mortal and celes- tial. मर्त्य and दिव्य are not to be taken respectively with नायक and प्रतिनायक. The line is to be understood to mean that both the hero and his antagonist might be mortal or both might be divine or one of them a mortal and the other divine. Bnt they shonld not be other than mortals and divines. The read- ing in the Das'arupa is नरदिव्यावनियम न्नायकप्रतिनायकों.' Vis'vanatha's reading is also the same :- 'नरदिव्यावनियती ( v. 1. वनियमी) नायकप्रति· 71qa.' Mandaramaranda has the same reuding as in the text. १४१ एष मियः स्तोतरूप: प्रपञ्चः-प्रपत्न as generally nnderstood and as defined by the anthor himself on p. 120 असदूतं मिथः स्तोत्र q4a: is matual praise which is objectionable, it being the praise of another's wife. Here it is the praise of the husband by his wife and of the wife by her husband. So this sort of praise is not ge or vicions. The anthor thus gives an instance of qga which does not conform to its defiuition given by him. १४२. नटीकर्तृकभुवाज्ञानप्रतिज्ञावचनं- Satradhara's whole speech is नन्वियमुपक्रम्यते ध्रुवा नाट्यविद्या. Natt, however, does not stop to listen to the end; but having heard the speech up to ध्रुवा, she says कहं अज्जो धुअं गाअइ. This is an instance of no3 in which the following word yat which is syntac- tically intended to be connected with नाट्यविद्या is connected with the preceding 3yqr4a and gives an opposite meaning. In verse 9 Sutradhâra has mentioned the promise given by Nutf to sing Dhruva ( यह्मेहे कलकण्ठनादमधुरं गास्यामि गीर्ति भ्रुवाम्). भ्रुवा wus thus to be sung by the Nati while Sutradhara is under- stood by her to mean न्वियमुपक्रम्यते धुवा मया. This is thus a sudden statement opposed to what is mentioned and thus satisfies t'.e definition of गण्ड (सहसोदित प्रस्तुतविरोधि गण्डम्) given by Vidyanatha. Dhrava is fally treated in the Natyas'astra of Bharata in the 32nd chapter. घृवासंज्ञानि तानि स्युनारदप्रमुखेद्विजैः । गीताङ्गानीह सर्वाणि विनियुक्तान्यनेकशः ॥

NOTES ON THE NÂTAKAPRAKARAŅA.

या ऋचः पाणिका गाथा सप्तरूपाङ्गमेव च। सप्तरूपप्रमाणं च तद्भ्रवेत्यभिसंजञितम् ॥ वाक्यवर्णा ह्यलंकारा यतयः पाणयो लयाः । ध्रवमन्योन्यसंबद्धा यस्मात् तस्माद्भुवाः स्मृताः ॥ १४५ इदमेव गुणवर्णनात् प्रवर्तकम्-The author departs a little from his own definitiou of gaaag. Vide p. 119 and the notes there-on. Here we have a description of the merits not of the season of the year then prevalent, bnt of the Nayaka himself. पतत् प्रस्तुतोपयोगिप्रतिराजच्छद्याचरणादभूताहरणम्-अमूताहरण i8 a subdivi- sion of mywis. It is utterance of nnreality, an ntterance based on fraud, अभूताहरणं छद्य as Dhananjaya defines it. Kings who retreat from the battlefield, vanquished by Prataparndra, propitiate him to save their lives, by making marks of boars on their chests as a sign of snbjugution. The marks of boars made on their breasts are not really speaking snch marks, bnt they are marks of subjugation in disgnise. Kings thus prac- tise frand which is however usefnl to the actiou of the play which is meant to raise Prataparudra to ascendancy. The instance of agarrur given by Dhanika is the fraud pructised in the Ratnavali by Sâgarika who goes to meet her lover Vatsaraju in the disguise of his queen Vasavadatta. Dhani- ka's note on the word is as under :-- यथा रत्नावल्याम्। साधु रें अमञ्र वसन्तअ साधु। अदिसइदो तए अमब्रो जोगन्वराअणो इमाए सन्थिविग्गद्द- चिनताए इत्यादिना प्रवेशकेन गृहीतवासवदत्तावेषायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरणं छद्म विद्पक- मुसंगताकुप्त काञ्च् नमालानुवादद्वारेण दर्शित मित्ण्भूताहरणम्। Vis'vanatha illnstrates it by the frand practised by Yudhishthira in the Venisamhara :- 'अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुकत्वा स्वैरं शेषे गज इति पुनर्व्याहृतं सत्यवाचा॥ १८० एष संचिन्त्यमानार्थप्राप्तिरूपः क्रमः-क्रम is a division of गर्मसन्धि consisting in the acquisition of an object when it.is being . thonght of. The king was thinking of the victory of Pratâpa- rudra when news actually came to him, declaring his complete victory.

४६ NOTES ON THE NÂTAKAFRAKARAŅA.

Das'arupa mentions another kind of n4 as ander :- मावज्ञानमथापरे। Dhaniku's note on this is as follows :- यथा रत्नावक्याम्। राजा (उपसृत्य ) प्रिये शागारके शीतांशुर्मुखमुत्पले तव दृशौ पद्मानुकारौ करौ रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाहू मृणालोपम।। इत्याह्नादकरा खिलाङ्गि रभसान् निःशङ्कमालिङ्ग्य मा- मङ्गानि त्वमनङ्गतापविधुराण्येह्येहि निर्वापय।। इत्यादिना 'इह तदप्पसत्येव विम्बाधरे' इत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराजमावस्य ज्ञातत्वात् कमान्तरमिति। Thus #4 here consists in Vatsaraja's love for Sagarika having been known to Vasavadatta. Vis'vanatha has a similar definition of क्रम-मावतत्शोपलब्धिस्तु क्रमः स्पात् । The instance given by him is from S'akoutala where Dnshyanta comes to know the reality of S'akuntala's love to him while she is composing a love-song- यथा शाकुन्तले- राजा-स्थान खल विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा प्रियामवलोकयामि। तथा हि उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः । पुलकाश्चितेन कथयति मथ्यनुराग कपोलेन।। सामदानाचरण: संग्रह :- साम=sweet words, प्रियवचनं साम. संग्रह is taking some person on one's side, winning him over by the nse of sweet words and gifts. The two messengers who bronght news of Pratâparudra's victory are won over, induced to de- scribe the victory in detail by the nse of sweet words and gifts. Dhanika gives the following instance of it :- यथा रत्नावल्याम्- साधु वयस्य साधु इदं ते पारितोषिकं कटकं ददामीत्या्भ्यां सामदानाभ्या विदूषकस्य सागरिकासमागमकारिणः संग्रहात् संग्रह इति। १८१ वीतिहोत्र-Fire. वीति भक्ष्य पुरोडाशादि हूयतेऽस्मिन्निति वीतिहोत्रः । १८५ तवाङ्गवङ्गकलिङ्गमालवभूपतयः-Most of the Mss. have this reading, bnt afeg seems wrongly inserted. It is not found in

NOTES ON THE NAȚAKAPRAKARAŅA.

P. and T". कलिक has already been conquered. Vide युद्धाय समनद्यन्त कलिड्गा: स्फुटपौरषाः p. 182. १८६ एतद्रोषसंरब्धवचनरूपं तोटकम्-तोटक or त्रोटक as some pot it is an angry and violent speech. Bharata defines it as संरम्मवचनप्रार्य तोटक त्विति संज्ञितम् The instance given by Dhanika is a scene from the Ratuavali where Vasavadatta having clearly perceived the king's attachment to Sagarika orders her maid-servant Kanchanamalika to bind Vidushaka and Sâgarikâ in fetters and to take them away. यथा रत्नावल्याम्- वासवदत्ता (उपसृत्य)-अज्जउत्त जुत्तमिणं सरिसमिण। (पुनः सरोषम्)-मज्जउत्त उरठेहि। कञ्रणमाले पदेण ज्जेव पासेण बन्धिअ मणेहि एणं दुटूबह्ण। पदं पि दुट्ठकण्णम अग्गदो करेहि- इत्यनेन वासवद्त्तासंरव्यवचसा सागरिकासमागमान्तरायमतेनानियतप्राप्तिकारणं तोट कमुक्तम्। Another instance is given from the Venisamhara, viz. the angry speech between As'vatthaman and Karua, shewing hope of conquering the Pândavas. यधा च वेणीसंहारे- प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशाम् इत्यादिना धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः इत्यन्तेन अन्योन्यं कर्णाश्वत्पाम्रोः संर्यवचसा सेनामेदकारिणा पाण्डवविजयप्राप्यायान्वित तोटकमिति। १८• पतत् प्रकृतोपयोगित्वेन वचनादघिवलम्-अधिवल is a part of गर्मसंधि. It is a deception practised on others with the purpose of accomplishing the object in hand. Kings who had concealed themselves through the fear of Prataparudra are found out by his men who assnme the dress and speak the language of those kings with the object of inspiring them with confidence and thus detecting them. अधिवल is defined by Bharata as ' कपटेनाभिसंधानं नुवतेऽचिगलं सुधाः'. Dhanika gives the following instance, from the Ratna- vall :-

४८ NOTES ON THE NATAKAPRAKARAŅA.

यथा रत्नावल्याम्- काख्चनमाला-मद्टिणि इमं सा चित्तसालिआ ता वसन्तव्स्स सण्णं करेमि (छोटिका ददाति)- वासवदत्ताकाञ्चनमालाम्यां सागरिकामुसंगतावेषाम्या राजविदूषकयोरिसन्वीयमानत्वा- दधिबलमिति। १९१ पष गर्मवीजोद्गेदनादाक्षेप :- आक्षेप, otherwise known a8 क्षिप्ति, is defined by Bharata as गर्भस्योद्गेदनं यत् स्यात् क्षिप्तिरित्यमिधीयते. It is as Vidyanatha has defined it, the adoption of means for the accomplishment of the desired end. The object aimed at in this case is the coronation of Prataparndra and the means to attain it without any obstacles is the propitiation of God Gauapati. It lays open the germ of the plot lying concealed in the गर्म Sandhi. Dhanika gives the following instances :- यथा रत्नावक्याम्- राजा-वयस््य देवीप्रसादनं मुक्त्वा नान्यमत्रोपायं पश्यामि। पुनः क्रमान्तरे-सर्वधा देवीप्रसादनं प्रति निष्प्रत्याशीभूता: स्मः! पुनः-तत् किमिह स्थितेन ! देवीमेत्र गत्वा प्रसादयामि -- इत्यनेन देवीप्रसादायत्ता सागरिकासमागमसतिद्धिरिति गर्भर्वािोद्रेदादा/क्षेपः। यथा च वेणीसंहारे- मुन्दरक :- अहवा किमेत्थ देव्वं उआलहामि तस्स क्खु पदं िब्मच्छिद विदुरवअणवीअस्स परिभूदपिदामहदिदोवदेसंकुरस्स सउणिप्पोच्छाहणारूटमूलस्स कूडविससाहिणो पंचालीकेसग्गदद- णकुमुमस्स फलं परिणंमदि। इत्यनेन बीजमेव्र फलोन्मुखतयाक्षिप्यते इत्यप्याक्षेपः । १४.४ एष गुरुतिरस्काररूपो द्रव :- Bharata calls it अभिद्रव al80-गुरुन्य- तिक्रमो यस्तु विज्ञेयोऽभिद्रवस्तु सः (v. 1. हि द्रवस्तु सः). Dhanika illnstrutes it by a speech of Lava shewing contempt for Rama from the Uttararamacharita-वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिक्व्तु हुं वर्तते &c. १९५ पषा विरोधप्रशमनरूपा शक्ति :- शक्ति is a divisiou of विमर्श Sandhi in which opposition to the accomplishment of the desired end which forms the action of the drama is allayed. Dhanika illnstrates it by two instances, one from the Ratnavalt in which the king's specch shews that the opposition made by Vâsava- datta so long to his fulfilment of Sagarika's love is removed-

NOTES ON THE NAȚAKAPRAKARAŅA,

सव्याजैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुृत्त्याधिकं वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां मुहुः। प्रत्यासत्तिमुपागता न हि तथा देवी रुदन्त्या यथा प्रक्षाल्यैव तथव वाष्पसिलैः कोपोऽपनीतः स्वयम्। and the other from the Uttararamacharita where Lava's opposition to the army of Chandraketu is removed at the sight of Râma- विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निर्वृतिघन: &c. १९९ पतत् कार्यसंग्रहरूपमादानम्- आादान consists in the collection of preparations for the accomplishment of the desired object. Dhanika gives the following illustrations from the Venisamhara and the Rutna- vali :- यथा वेणीसहारे- भीम :- ननु भो: समन्तपच्कसंचारिणः रक्षो नाहं न भूतं रिपुरुधिरजलाश्नविताङ्गः प्रकार्म निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि। भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखादग्धशेषा: कृतं व- स्रासेनानेन लीनैर्हतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत्।। इन्यनेन समस्तरिपुवधकार्यस्य संगृहीतत्वादादानम्। यथा च रत्नावल्याम् -- सागरिका (दिशोऽवलोक्य)-दिट्रिआ समन्तादो पज्जलिदो भअवं हुअवहो अज़ करिस्सदि दुक्खावसाणं- इत्यनेनान्यपरेणापि दुःखावसानकार्यस्य संग्रहादादानम्। २०२ एष प्रकृतकार्यमार्गणाद्विरोध :- This division of निर्वहण Sandhi is called निरोध or विबोध by Bharata and विदोष by Dhananjaya and Vis'vanâtha.

RASAPRAKARAŅA.

For the full and clear explanation of रस, माव, रसामास, मावामास, विभाव, अनुमाव, व्यमिचारी or संचारीमाव &c., the reasons why they are 80 called and the different theories of t# the reader is referred to my notes on the Ekavali on the third Unmesha in which the subject is dealt with by Vidyâdhara. २२०-१ मावस्य स्थायित्व नाम-स्थापीमाव उदाहतः- The following quotation from Bharata shews the mutual relation of रस and माव in dramatic representation :- स्पत्राह-रकि रसम्यो भावाना निर्वृत्तिरताथ परस्परसबन्धादेषामभिनिर्वृत्तिरिति। दशषते दि भावेम्यो रसानामभिनिर्वृत्तिर्न रसभ्यो भावानाम् । नानाभिनयसंबद्धान् भावयन्ति रसानिमान्। यस्मात् तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तभिः ।। न भावहीनोऽ्स्ति रसो न भावो रसवर्जितः । परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत् ॥ व्यअनौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत्। एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम् ॥ यथा बीजाद्भवेद्वृक्षो वृक्षात् पुष्पं फलं यथा। तथा मूलं रसा: सर्वे ततो भावा व्यवस्थिताः। ri-The following is another verse which explains the nature of permanent feelings :- विरुद्धा अविरुद्वा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दाक्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति संजितः ॥ The love of Naravahanadatta for Madanamañjusha, which remains as strong as ever, with its vigour undiminished by his love for other heroines, as described in the Brihatkath& and the love of Madhava for Malati described in the Malatimadhava to have been as strong as ever, undiminished in the least by opposite feelings even in the cemetery. are given by Dhanika as instances of स्थायी भाव. यथा बृहत्कधाया नरवाहनदत्तस्य मदनमञ्जूषायामनुरागस्तत्तदवान्तरानेकनायिकानुरागै- रतिरस्कृतः स्थायी। यथा घ मालतीमाधवे इमयानाङ्के वीमत्सेन मालत्यनुरागस्यातिरस्कारो 'मम हि प्राक्तनोपलम्भसंभावितात्मजन्मनंः संस्कारस्यानवरतप्रबोधात् प्रतापमानस्तदिसहरीः

NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA.

भ्रेतन्यम्' इत्यादिनोपनिबद्धः । २२१ अथ रसविशेषा :- शुद्गार, रीद्र, वीर and पीमत्स are the poetic sentiments which lead to the remaining sentiments as Bharata describes in his Natyaśâstra :- शृद्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राचच करुणो रसः । वीराचैवाद्भुतोत्पत्तिरवींभत्साच्च भयानकः ॥ शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्यस्तु प्रकीर्तितः । रौद्रस्यैव च यत् कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः॥ वीरस्यापि च यत् कर्म सोडद्रुतः परिकीर्तितः । बीभत्सदर्शनं यच्च ्ेयः स तु भयानकः ॥ २२८ पकत्रेव्ानुरागश्रेत्-According to Vidyanatha, Vis'vanatba and other writers on poetics, feelings in animals do not consti- tate poetic sentiments. Vidyadhara in his Ekavali criticizes this view as ander :- अपरे तु रसामासं तिर्यक्षु प्रचसते तन्न परीक्षाक्षमम्। तेष्वप विमावादिसंमवात्। विमावा- दिज्ञानशन्यास्तिर्यञ्चो न माजनं मवितुमर्हन्ति रसस्पेति चेत्र। मनुष्येष्वपि केषुचित्तथामतेषु र सवित्रयभावाभाव प्रसङ्गात्। विभावादिसमवो हि रसं प्रति प्रयोजको न विभावादिज्ञानम्। ततश्र तिरश्रामव्यस्त्येव रसः।। Mammata's view appears to be the same as that of Vidyadhara. His definition of रसामास and माशमास is तदामास्ता भनो- चित्यप्रवर्तिताः । ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुह्ठुरनुपतति स्पन्दने दत्तहाषः &c. is given by him as an instance of भयानकरस. २४२. अथ व्यमिचारिणां निर्वेदादीना स्वरूपमुदाहरणं घ-Feelings ( भात्र) are divided into permanent ( सथायी) and evanescent (संचारी or न्यमिचारी). Those which leave a permanent impression in the mind even when they disappear are permanent. While those which are temporary and which disappear withont having a permanent impression as soon as their causes disappear, are evanescent. The following qnotation from Hemachandra's Kavy&na- B'asana well illustrates the nature of these feelings :-

५२ NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA,

मावयन्ति चित्तवृत्तय पवालीकिका वाचिकाद्यमिनयप्रक्रियारूढतया स्वात्मानं लौकिकदशा यामनास्वाद्यमप्यास्त्राद्यं कुर्षन्ति। यदा मावयन्ति व्यामुवन्ति सामाजिकाना मन इति भावा: स्पायिनो वयमिचारिणक्ष। तत्र स्वायित्वमेतावतामेत (रत्यादीनामेव)। जात एव हि जन्तुरि- यतीमि: संविद्धिः परीतो मवति। तथा हि पुःखदेषी मुखास्वादनलालसः सर्वो रिरसया व्याप: स्वात्मन्युत्कर्षमानितय। परमुपहसति। उत्कर्षापायशङ्कया शोचति। अपायं प्रति कुध्यति। अपाय हेतुपरिहारे समुत्सहते! विनिपाताद्विभेति। किचिदयुक्ततयाभिमनयमानो जुगुप्सते। ततश्र परकर्तव्यवचित्र्पदर्शनाद्विस्मयते। किचिज्जिहासुस्तत्र वैराग्यात् प्रशमं भजते। न ह्येतञ्ित्तं- वृत्तिवासनाशून्यः प्राणी मवति ( Dharmadasa well says-निर्वासनास्तु रङ्गान्तर्वेश्म कुड्याश्मसंनिभा:)। केवलं कस्पचित् काचिदधिका भवति चित्तवृतति: काचिदूना। कस्यचिदुचि- तविषयनिशन्त्रिता कस्थचिदन्यथा। तत काचिदेव पुरुषाथोयोगिनीत्युपदेश्या। तद्विभागकृत· भोत्तमप्ररत्यादिव्य वहारः ।

ये पुनरमी धृत्यादयश्चित्तवृत्तिविशेषास्ते समुचितविभावामावाज्जन्ममध्ये न मवन्त्येवेति व्यभिचारणः। तथा हि रसायनमुपयुक्तचेतोग्लान्यालस्श्रमप्रभृतयो न मवन्त्येव। यस्यापि वा मवन्ति विभावचलात तस्पापि हतुप्रक्षये क्षीयमाणाः संस्कारशेषता नावश्यमुपयभन्ति । रत्यादयस्तु संपादितस्व्रकर्तव्यतया प्रलीनकल्पा अपि संस्कारशेषता नातिवर्तनते। वस्त्पन्तरविष- यस्य रत्यादेरखण्डनात्। यदाह पतञ्जलिः-'न हि चत्र एकस्या स्त्रियां विरक्त इत्यन्यासु विरक्तः' इत्यादि। तस्मात् स्थायिरूपचित्तवृत्तिसूत्रस्यूता पवामी स्वात्मानमुदयास्नमयवैचित्र्यशतसहस्त्रधर्माणं प्रतिलभमाना: स्थायिनं विचित्रयन्तः प्रतिमासन्त इति व्यभिचारिण उच्यन्ते। तभा हि म्लानोऽयमित्युक्ते कुत इति हेतु श्रेनास्थायितास्य सूच्यते। न तु राम उत्साहशक्तिमानित्यत्र हेतुप्रश्नमाहुः। मत पत विभावास्तत्रोद्वाधका: सन्तः स्वरूपोपरञ्जकत्वं विदधाना रत्युत्साहादिरुचि- तानुचितत्वमात्रमावहन्ति न तु तदभावे ते सर्वथेव निरुपाख्याः। वासनात्मना सर्वजन्तूना तनमयंतवेनोक्तत्वात। व्यभिचारिण तु स्वविभावाभावे नामापि नास्ति। In fact, व्यमिचारिमाव's are like the waves in the ocean of स्थायिभाव'8-'स्थयिन्युन्मअ्ननिर्मग्राः कल्लोला इव वारिध।' while the स्थायिभाद's are feelings not cnt off by other feelings, consistent or inconsistent, but standing predominent and reducing other feelings to their own nature :- 'विरुद्वैरविरुद्वैर्वा भावैर्विच्छिय्ते न यः । आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः ।।' Jagannatha distinguishes between the two Bhavas as nnder :- तत्र आ प्रबन्व स्थिरत्वादमीशा भावाना स्थायित्व्रम्। न च चित्तवृत्तिरपाणामेधामाशु- विनाशितेन स्थिरत्वं दुर्लभं वासनारूपतया स्थिरत्वं तु व्यमिचारिष्वतिप्रसक्तमिति वाच्यम्। वासनारूपाणाममीषा मुहुर्मुहुरमिव्यक्तेरेव स्थिरपदार्थत्वात्। व्यभिचारिणा तु नैव्र तदमिव्यक्तेवि- दुद्ुदोतप्रायत्वात्।

NOTES ON THE RASLPRAKARAŅA. ५३

Bharata's note on this is also worth reading :-- यदान्योन्यार्थसंभूते विभावानुमावव्य श्व्रतेरेकोनपञ्चाशता (८स्थायिभाव+८ सास्विकमाव+११ व्यभिचारिभाव) भावेः सामान्यगुणयोगेनाभिनिष्पद्यन्ते रसास्तत्कर्थ स्थायिन एव मावा रसत््- मामुपन्ति। उच्यते-पथा हि समानलक्षणास्तुव्यपाणिपादोदरशरीराः समानान्प्रत्यङ्गा: कुलवि- ध्याकर्मशिक्यविचक्षणत्वाद्रा जत्वमामुवन्ति ततेव ान्येऽ्पबुद्रयस्तषोमेवानुचरा मवन्त तथा विभावा नुभावव्यमिचारिणः स्थायिभावानुपाश्रिता मवन्ति। बह्ाश्रयत्वात् स्थमिमूताः स्थायिनो भावाः। तत्स्थानीयपुरुषगुणभूता अन्ये मावास्तान् गुणतयाश्रयन्ते परिजनमूता व्यमिचारिणो भावाः । यथा नरेन्द्रो बहुजनपरिवांरोऽपि स एव नाम लभते नान्यः मुमहानपि पुरुषस्तथा विभावानुमाव- व्यमिचारिपरिष्कृतः स्थायिभावो रसता लभते। यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः। एवं हि सर्वभावानां भाव: स्थायी महानिह ॥ Such are the स्थायिभाव's while the व्यमिचारिमान's disappear as soon as their function of nourishing the स्थायिभाव' i dd ये तूपकर्तुमायान्ति स्थायिनं रसमुत्तमम्। उपकृत्य च गच्छन्ति ते मता व्यभिचारिणः ।। Vide note on स्थायीभाव p. 50 निर्वेद-निष्फलत्वघी := Conscionsness of one's being useless. It is eqnal to स्व्रावमाननम ( contempt of one's self). Dhananjaya's defiuition of निर्वेद is तत्त्वज्ञानापदीर्ष्यादेनिर्वेद: स्वावमाननम्। तत्र चिन्ताश्ुनिःश्वासवैवर्ण्योच्छासदीनताः ॥ Dhanika gives the following iustances :- तत्त्रज्ञानान्निर्वदो यथा- प्राप्ता: श्रियः सकलकामदुघास्ततः किम् &C. मापदो यथा राज्ञो विपद् बन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः आस्वाद्यतेऽस्याः कटुनिष्फलायाः फलं मयैतत् चिरजीवितायाः॥ ईष्यांतो यथा- न्यकारो ह्यथमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः । सोऽप्यत्रव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यह्दो रावण: ॥&c.

NOTES ON THE RASAPRAKARANA. . वीरशृङ्कारयोर्व्यमिचारी निर्वेदो या- ये बाहवो न युधि वीरकठोरकण्ठ- पीठोच्छल द्रुधिरराजिविराजितांसा:। नापि प्रियापृथुपयोधरपत्रभङ्ग- संक्रान्तकुङ्कुमरसाः खलु निष्फलास्ते॥ रसानङ्ग: स्वतन्त्रो निर्वेदो यथा- करत्वं भो: कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटर्क वैराग्यादिव वक्षि साधु विंदितं कस्माद्यतः श्रयताम्। &c. विभावानुभावरसाङ्गानङ्गमेदादनेकशाखो निर्वेदो निदर्शनीयः। २४९ धृतिः-It is satisfaction obtained either through know- ledge or acquisition of the desired object or power." The text gives an instance of the second kind. The following are the instances of the first and the third kinds :- वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स तु भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनासे च परितुष्टे कोरऽर्थवान् को दरिद्रः । राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सम्यक्पालनपालिता: प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः । प्रदयोतस्य सुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाम्रा धृर्ति काम: काममुपैत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ॥ १५१ आवेग :- Hurry and excitemeut arising from varions canses most of which are well enumerated with their Annbha- vas in the Das'arupa and the Sahityadarpana :- आवेगः संभ्रमस्तन्र हर्षजे पिण्डिताङ्गता। उत्पातजे स्रस्तताङ्के धूमाद्याकुलताग्निजे॥ राजविद्रवजादेस्तु शस्रनागादियोजनम्। गजादे: स्तम्भकम्पादि पांस्वाद्याकुलतानिलात्।। इष्टाद्वर्षा: शुचोऽनिष्टाज्ज्ञेयाश्वान्ये यथायथम् ॥ साहि· द०३।१४४-४६ २९५ अपस्मार :- Loss of memory. अवस्मारयति स्मरण लोपयतीति अपगतः स्मार: स्मरणं यस्मादा अपस्नार: Dhanika and Vis'vanatha give the following instance from Magha in illnstration of it :-

. NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA. ५५

आश्लिष्टभूमि रसितारमुच्चे-

फेनायमानं पतिमापगाना- मसाव पस्मारिणमाशशाड्े।। Jagannatha defines it as ग्रह्ावेशयादेश्रोत्पन्नो व्याधिविशेषोऽपस्मार: and states that the same disease and no other serves as a trausient feeling in the sentiments of disgust and terror, while in other sentiments other diseasas may serve as transient feelings व्याधित्वेनास्य कथनेऽपि विशेषाकारेण पुनः कथनं बीमत्समयानकयोरस्यैव व्याधेरङ्गत्वं नान्य- स्पेति स्फोरणाय। विप्रलम्मे तु व्याध्यन्तरस्यास्यापि घ। The following is the . . instance given by him :- इरिमागतमाकर्ण्य मथुरामन्तकान्तकम्। कम्पमान: श्वसन् कंसो निपपात महीतले॥ अन्र मयं विभावः। कम्पनिःश्वासपतनादयोऽनुभावाः । २६२ शृङ्गारचेष्टा-What Vidyanatha calls amorous jestures is designated by Dhanika and Vis'vanâtha as ornaments of ladies (योषिदलंकारा:). They are thus described by Dhananjasa :- यौवने सत्त्वजा: त्रीणामलंकारास्तु विशतिः । भावो हावश्च हेला च त्रयस्तन्न शरीरजाः ॥ शोभा कान्तिश्व दीप्तिश्व माधुर्य च प्रगल्मता। औदार्य धैर्यमित्येते सप्त भावा अयत्नजाः ॥ लीलो विलासो विच्छित्तिविंभ्रम: किलकिश्चितम्। मोट्ायितं कुद्मितं विव्वोको.ललितं तथा। विहृतं चेति विज्ञेया दश भावा: स्वभावजाः ॥ Vis'vanatha ennmerates the following eight additional ornaments :-- मद, तपन, मौग्ध्य, विक्षेप, कुतूददल, हसित, चकित, केलि. Bhoja calls these ornaments Vilasas aud defines and enu- merates them as under :-- स्मृतीच्छायत्नजन्मानो मनोवाक्कायसंश्रयाः । विलासा ये वरखीणां ज्ेया लीलादयस्तु ते i। लीला विलासो विच्छित्तिर्वि्रम: किलकिश्चितम्। मोहायितं कुधमितं विन्वोको ललितं तथा।

५६ NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA.

विहृतं क्रीडितं केंलिरिति स्त्रीणां स्वभावजाः । हेला हावादयश्वान्ये ज्ञेया: त्रीपुंसयोरपि॥ उपसंख्यान मेतेषामनुभावेषु मन्वते ।। Farther on घेष्टा's are enumerated as nnder :- हेला हावश्च भावश्र व्याजो विस्रम्भभाषणम्। चाटु प्रेमाभिसन्धानं परिहासः कुतूहलम्। चकितं चेति निर्दिष्टाश्चेष्टाः काश्िद्विलासिनाम्। शेषाणां विप्रलम्भादौ रूपमाविर्भविष्यति ।। In the Mandaramaranda of S'rikrishna these youthful graces are thus enumerated :-- भावो हावश्व हेला च कान्ति: शोभा प्रगल्भता। लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रम: किलकिश्चितम् ॥ मोद्टयितं कुद्टमितं विव्वोको ललितं तथा। चकितं विहृत हासो दीप्तिधैर्य कुतृहलम्। माधुर्य च तथौदार्यमिति त्र्यधिकविंशतिः । कामिनीनामलंकारा यौवने परिकीर्तिताः ॥ ma-It is the first change worked in the mind by the sentiment of love. निर्विकारात्मकात् सत्त्वाद् भावस्तत्राद्यविक्रिया is the defini- tion given in the Das'arupa. The following is an illustration of it :-- हरस्तु किंचित्परिलप्तधैर्य- श्वन्द्रोदयारम्भ इवाम्वुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि॥ It is thus capability of the mind to recognize a feeling. It is the first change brought abont in the mind by the feeling of love. It is just like a spront that has germinated. When the change becomes a little perceptible, it is ara; and when it is clearly perceptible, it is हेला. भ्रूनेत्रादिविकारैस्तु संभोगेच्छाप्रकाशकः । भाव एवाल्पसंलक्ष्यविकारो हाव उच्यते ॥ हेलात्यन्तसमालक्ष्यविकार: स्यात् स एव तु ।।

NOTES ON THE RASAPRAKARANA. ५७

माधुर्यम्- सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्य मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ।। is an instance of mryd given in the Das'arupa and the Såbityadarpana. १६४ धैर्य- ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकल: शशी &c. is a very good instance of it from the Malatimadhava in which Malati shews her firm resolution not to cross the bonnds of chastity of conduct. २६१ विच्छित्ति -- Gracefulness brought about even by a small ornament, or attire, or decoration. Dhananjaya defines it as आकल्परचनाल्पापि विच्छित्ति: कान्तिपोषकृत्। The following is an instance given by Dhanika :- कर्णापितो रोधकषायरूक्षे गोरोच नाभेदनितान्तगौरे। तस्या: कपोले परभागलाभाद् बबन्ध चक्षृंषि यवप्ररोहः ॥। AcTH-Graceful changes in the body and itsactions bronght about simultaneously by the play of love at the sight of the lover. Dhanañjaya's definition of it is सात्कालिको विशेषस्तु विलासोऽड्रक्रियादिषु। The following is an instance given by Dhanika from the Malatfmadhava :- अन्रान्तरे किमपि याग्विभवातिवृत- वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः। तद् भूरिसात्त्विकविका रविशेषरम्य- माचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ।9 8

५८ NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA.

Jagaddhara's note on this verse is :- इद सोके विलास ठक्तः । यदाह- दयितावलोकनादौ विशेषोऽन्ञक्रियासु यः । शृङ्गारचेष्टासहितो विलास: समुदीरितः ॥ faa-The definition of faun in thetext is precisely the same that is given in the Das'arupa. २६१ किलकिञ्चितम्-It is amorons agitation, a fasion of anger, weeping, joy, fear and other feelings. The following from Naishadhacharita is a verse where the word is used :- त्वयि वीर विराजते परं दमयन्तीकिलकिश्चितं किल। तरुणीस्तन एव दीप्यते मणिहारावलीरामणीयकम् ॥ २-४४ The following instance is giren in the Sarasvattkantha. bharana of Bhoja :-- पाणिपह्लविधूननमन्तःसीत्कृतानि घनरोमविभेदाः : योषितां रहसि गद्गदवाचामस्त्रतामुपययुर्मदनस्य ।। In Act VII. of the Malatimadhava Madayantika manifests perspiration and other changes caused by love at the mention of Mukaranda. Jagannatha calls this faoiafaa and qnotes the following definition of it :- यदन्तर्निहितस्याङैः सव्यापारैर्मनोभुवः । सव्रीडाविष्कृतिः त्त्रीणां तदाहु: किलकिश्चितम् ॥ niznaR-Silent and involantary snggestion of love when a lover is talked of. It is thus defined by उज्ज्वलनीलमणि- कान्तस्मरणवार्त्तादीं हृदि तद्भावभावतः । प्राकट्यमभिलापस्य मोद्यितमुदीर्यते। It is thus manifestation of love on the part of a woman in the absence of her lover when he is remembered or talked of. सभ्रविलासमथ सोऽ्यमितीरयित्वा सप्रत्यभिज्ञमिव मामवलोक्य तस्याः ।

NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA. ५९

अन्योन्यभावचतुरेण सखीजनेन मुक्तास्तदा स्मितसुधामधुरा: कटाक्षाः ॥ Jagaddhara's note is :- भ्रविलासेत्यनेन मोटायितमपि कटाक्षितम्। Malati's eagerness to hear an acconnt of Madhava from Lavangika and her manifestation of love is an instance of मोह्ापित as Jagaddhara remarks-प्रियकथापरते मोट्टायितमावोऽयम्। यदाह- श्रुत्वा कर्थां प्रियजनस्य सखीमुखेभ्यः कर्णोदरस्थित चलत्तनुतर्जनीकम्। यत् साङ्गभङ्गमिह् जम्भितमङ्गनानां मोधयितं तदुदितं कविभि: पुराणैः ॥ २६6 विव्वोक-Affectation of indifference towards a lover when he is talked of. Magha has used the word in the sense of amorous jestares, dissociating from it the idea of in- differeuce- कि तावत् सरसि सरोजमेतदारा- दाहोखिन्मुखमवभासते युवत्याः। संशय्य क्षणमिति निश्चिकाय कश्चि- द्विव्नोकैबकसहवासिनां परोक्षैः ॥। Mallinatha explains विव्दोक here by विलास and observes as ander :- यद्यपि 'विन्वोकोऽनादरक्रिया' इत्युक्तं तथापि विशेषवाचिना सामान्ये लक्षणेत्यदोषः। ललित=Gracefulness of the use of limbs. Dhanika gives the following instance :- सभ्रूभङ्गं करकिसलयावर्त्तनैरालपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याश्वलेन। विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरयातै- र्निःसद्गीतं प्रथमवयसा नर्त्तिता पङ्कजाक्षी i। १७० विहृतम्-Keeping silence through shame even when there is a proper occasion for speech. वक्तव्यकालेऽन्यवचो ब्रीडया विद्वृतं मतम्। is the definition given by Vis'vanatha. His instance is :-

NOTES ON THE RASAPRAKARANA,

दूरागतेन कुशलं पृथ्य नोवाच सा मया किंचित्। पर्यंक्रणी तु नयने तस्या: कथयांबभूवतुः सर्वम् ॥ १७१ वश्षुःप्रीतिर्मनःसङ्ग: &c .- Vidyanatha describes twelve conditions of love. Ten conditions are generally described by writers on poetics. Bharata omits the first two and gives the rest as under :- अप्राप्तरतिभोगस्य नवत्त्रीरागजन्मनः । दश स्थानानि कामस्य काममन्तर्विसर्पतः।। अभिलाषोडत्र प्रथमे द्वितीये चिन्तनं तथा। अनुस्मृतिस्तृतीये च चतुर्थे गुणकीर्त्तनम् । उद्देग: पश्चमे ेयो विलापः षष्ठ उच्यते। उन्मादः सप्तमे प्रोक्तो भवेद््याधिस्तथाष्टमे ।। नवमे जडता प्रोक्ता दशमे मरणं भवेत्। Bhartrihari seems to accept the first two conditions mentioned by Vidyânatha as the following verse uttered by KAmandaki shews :- पुरश्वक्ष रागस्तदनु मनसोऽनन्यपरता तनुग्लानिर्यस्य त्वयि समभवद्यत्र च तव। युवा सोडयं प्रेयानिद्द सुवदने मुख जडता विधातुर्षदग्ध्यं विलसतु सकामोऽतु मदन: ॥ Jagaddhara's note on the condition of love mentioned in the verse is as under :- इह चक्षूरागादिकं कामावस्था। यदाह। चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्ग: संकल्पोत्पत्तिरेव च। निद्राच्छेदस्तनुत्वं च व्यावृत्तिर्विषयान्तरात्॥ लज्ाप्रणाश उन्मादो मूर्छा मरणमेव च।। These verses omit प्रलापिता and संज्वर mentioned in the text, like the verse हइमनःसङ्गसंकल्पा जागर: कुशतारति: quoted in the commen- tary. Mandaramaranda makes up the number ten in another way, i. e. by omitting प्रलापिता and मूर्च्छन as ander :- अथ शृद्गाराङुरादिद्देत्ववस्था दश- त्रुवे। चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्गः संकल्पक्व प्रजागरः ॥

NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA.

अरतिः संज्वरः कार्श्ये लज्ात्यागो भ्रमस्तथा। ततथात्मजिहदासा स्युरित्यनद्गदशा दश ॥ Bhoja in his Sarasvatfkanthabharana mentions the same twelve conditions of love that are mentioned in the text -- चक्षुःप्रीतिर्मनःसङ्ग: संकल्पोत्पत्तिसंततिः । प्रलापो जागरः कार्श्यमरतिर्विषयन्तरे॥ लज्जाविसर्जनं व्याधिरुन्मादो मूर्छनं मुहुः ॥ मरणं चति विज्ञेयाः क्रमेण प्रेमपुष्टयः ॥ ५ परि० ९९-१०१ Dhanañjaya states that the conditions of love are really speaking endless- दशावस्थत्वमाचार्येः प्रायोवृत्त्या निदर्शितम्। महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते तदनन्तता ।। १७७ अथ शुङ्गारः। स च द्विविध :- The word arn is derived as follows by Vis'vanatha :- शृर्द्ध हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः । उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः शद्गार इष्यते ॥ साहि० ३-१८३. शृङ्गार or.the erotic sentiment is first divided into संमोग or enjoyment of love when the lover and the object of love are united and fanam or love in separation. Dhananjaya gives three divisions-अयोग, विप्रयोग and समोग. विपलम्म is thus defined by Vis'vanatha :- पत्र तु रतिः प्रकृष्टा नामीष्टमुपैति विप्रलम्मोऽसी. It is snbdi- vided into अमिलाषविप्रलम्भ, ईष्याविप्रलम्भ, विरहविप्रलम्भ and प्रवासविप्रलम्म. अमिलाषविप्रलम्म is the same as अयोग or पूर्वराग of other writers. When the lovers are not united even though they degire matu- al auion, we have अमिलाषविप्रलम्म. अयोग is this defined :- तन्नायोगोSनुरागेऽपि नवयोरेकचित्तयोः । पारत्ततयेण दैवाद्वा विप्रकर्पादसङ्गमः ॥ पूर्वराग may be unswerving as between राम and सीता in which case it is called नीलीराग, i. e. love as nnchangeable as indigo or ontward ( FgRRTT ) comparable to the colonr of safflower, or as durable as the colour of madder ( मझ्जिश्ठराग). ईष्याविप्रलम्म is sepa- ration of lovers caused by jcalousy. It is called ma by

$3 NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA.

other writers and subdivided into ईष्यामान and प्रणयमान. ईष्यामान is caused by the jealousy of the beloved throngh her snspicion that her lover is attached to another lady. It is fonnd in the beloved only and not in the lover. Dhanaujaya describes it as under :- स्त्रीणामीर्ष्याकृतो मान: कोपोऽन्यासङ्गिनि प्रिये। श्रुते वानुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात्।।

त्रिधांनुमानिको दृष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः ॥ Anger throngh jealonsy arises in three ways, when the faithlessness of the lover is ( 1 ) either heard of by the belo- ved throngh her friends, or ( 2 ) inferred by her throngh her dreams or marks of enjoyment observed on the person of the lover or the lover's mistake in the ntterance of the name of his beloved, or ( 3) seen with her own eyes. T4ma or love- anger arises in both the lover and the beloved and lasts till anger is over. Dhanika's note on it is as under :- प्रेमपूर्वको वशीकार: प्रणयस्तद्रङ्गो मानः प्रणयमानः । स दयोरनयकयोर्मवति। तत्र नायवस्प पथोतररामचरिते - अस्मिनैव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सां हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद्रोदावरीसैकते। आयान्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामाअलिः ॥ Similarly it may be through anger arising in the beloved or in both. प्रवासविप्रलम्म may be caused by the lover going ont on bnsi- ness or throngh confnsion or curse. The first, viz., rd9arH. fage, may refer to the present, the past, or the fatnre going of the lover and is thonght of beforchand (बुद्धिपूर्वक). Confusion may arise from a calamity or hnman tffliction and separation thongh it is unexpected (अबुद्धिपूर्वक). Dhananijaya describes it as under :- कार्यतः संभ्रमाच्छापात् प्रवासो भिन्नदेशता।

NOTES ON THE RASAPRAKARAŅA.

स च भावी भवन् भूतस्त्रिधाद्यो बुद्धिपूर्वकः । द्वितीय: सहसोत्पन्नो दिव्यमानुषविष्ठवात् ॥ स्वरूपान्यत्वकरणाच्छापजः संनिधावपि। The following are the illustrations of वर्तमानप्रवास, मूतप्रवास and मविष्यव्प्रवास :- प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरसैरजसं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सत जीवित प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते । उत्सङ्गे वा मलिनवसने साम्य निक्षिप्य वीणां मद्रोत्राइं विरचितपद गेयमुद्रातुकामा। तन्त्रीमार्द्रो नयनसलिलै: सारयित्वा कथंचिद् भूयो भूय: स्वयमपि कृतां मूर्छनां विस्मरन्ती॥ याम: सुन्दरि याहि पान्थ दयिते शोकं घृथा मा कृथा: शोकस्ते गमन कुतो मम ततो बाष्पं कथं मुघ्सि। शीघ्रं न व्रजसीति मां गमयितुं कस्मादियं ते त्वरा भूयानस्य सह त्वया जिगमिषोर्जीवस्य मे संभ्रमः ॥ Dhanika's note on संभ्रमजप्रवास is as nder :- उत्पातनिर्घातवातादिजन्यावप्रवात् परचकादिजन्य विप्वुवाद्वाऽबुद्धिपूर्वकत्वादेकरूप एव संप्र- भजः प्रवासः : यथोवंथीपुरूरवसोर्विक्रमावंश्याम्। यथा च कपालकुण्डलापहृताया मालव्य मालतीमाधवयोः। Another kind of विप्रलम्म, not described by Vidyanatha is करुणविप्रलम्म, separation cansed by the death of the lover or the beloved expected to be united in another birth. It is defined by Visvanâtha as nnder :-- यूनोरेकतरस्मिन् गतवति लोकान्तरं पुनर्लभ्ये। विमनायते यदैकस्तदा भवेत् करुणावप्रलम्भाख्यः ॥ यथा कादम्ब्यी पुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते. This is considered by some to be करुणरस in the beginning and प्रवासविप्रलम्म after a hope for union is cansed by आकाशवाणी as Dhanika says :- कादम्बर्यी तु प्रथम करुण आकाशसरस्व्रतीवचनादूर्ष्व प्रवासशृद्धार पवेति।

NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

Iu प्रवासविप्रलम्म the नायिका is म्रोषितमर्तृका, while in विरहविप्रलम्म the नायिका is विरहोत्कण्ठिता. The heroic sentiment is divided into दयावीर, युद्धवीर, दानवीर and yudk according as the heroism arises from mercy, warlike powers, charity or religion. जीमूतवाहन, रामचन्द्र, परशुराम and युधिषठिर are the heroes representing the four varieties in order. Jagannath is not in favour of these divisions-वस्तुतस्तु वहवो वीररसस्य शृङ्गारस्येव प्रकारा निरूपयितुं शक्यन्ते। तथा हि प्राचीन पव 'सपदि विलयमेतु' इत्यादि पद्ये 'मम तु मतिन मनागपतु सत्यात्' इति चरमपादव्यत्यासेन पद्यान्तरता प्रापिते सत्यवीरस्यापि संभवात्। न च सत्यस्यापि धर्मान्तर्गततया धर्मवीररस पव तदीरस्याप्यन्तर्माव इति वाच्यम्। दानदययोरपि तदन्तर्गततया तद्वीरयोरपि धमवीरात् पृथग्गणनानीचित्यात्। Jagannatha mentions similarly पाण्डित्यवरि, क्षमावीर and बलवीर. २८२. मावोदय -- On the meanings of माव्र, मावोदय, माघ्सन्वि and auagal, the reader is referred to my notes on the Ekavalf p. p. 443-451. २८६-८८. अत्र रसो नायकाश्रय पव -- शिक्षाम्यासपाटवेनैव घटते-Sentiment is either nataralsuch as is seen in the world ( faa ), or super- nataral, such as is not generally seen (अलीकिक). Natural sentiment resides in the hero of a work and none else. If, however, the appreciative andience (सामाजिक) feels the senti- ment directly by the acting of a very clever actor or by hearing & poem which is full of sentiment, then thongh the sentiment resides in the hero, as it is very well felt and enjoyed, there is no inconsistency in its prodacing snpernatural joy in the audience or the reader. This savours of the theory of Bhatta Lollata or the उत्पत्तिवादिन'a, i. e., those who hold that sentiment is produced in the bero (अनुकार्य) who is represented on the stage by the actor. Vidyânatha, being dissatisfied with this theory, introduces another by अथवा मालत्यादिशब्देम्य: &c. or Malati, Sita and such other words iu dramas and poems are to be nnderstood as representing women in general and Ravana and such other words are also to be taken as implying enemies in general. That is to say, thei विभाव's, the अनुमाव's and the व्यमिचारिमाव's are anderstood in the general form ( the famts Malati is not under-

. NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

stood in the specific form of Malati, bat in the general form of fn ) and withont specific connection, as belonging to oareelves, or to onr enemies, or to those who are neither friends nor enomies, as ममेरेते, शत्रारेवेते, तटस्पस्येयेते, or न ममैवेते, न सनोरेयेते, न तटस्व- ra and are thus relished by the andience or the reader. Though the sentiment is really relished by a particnlar person, still at the time of relishing it he does not think that it is relished by himself alone (महमेव आ्स्वादयिता, ममैव विभावादय: पवंरीत्या TEamar: ) on aecount of the force of the foT's &c. taken in their general cheracter, but feels that it is relished by all persons of poetic sensibility. It is snpernatural ( af ). because in the world canses of joy and grief produce respec- tively joy and grief; while here all causes produce joy, the reader or the spectator feals joy even from seeing or reading the representation of the sentiment of grief ( FUTTH ). ' हर्षशोककारगेग्यो ह्षशोकावेव हि जायेते। मत् पुनः सर्वेम्य पव तेग्यः सुखमित्यलौकिकत्वम्।' ·मलोकिक: लौकिकसामग्रीजन्यविलक्षणः। लैकिकसामग्रीजन्यस्तु पकस्पेव मुखाय तस्पापि पर्पन्ते वेरस्यायैवेति बोध्यम्।'. Thus the poetic sentiment resides either in the hero of the poem or the play, or in the audience of the play, or tho reader of the poem, bat never in the actor who simply repre- sents it. If it is held that he represents the sentiment so very woll-that he actually enjoys it, then he ceases to be an actor aud becomes a spectator ( amifas). Thongh sentiment does not arise in him, still he is able to represent it very well be- caase of the skill obtained by constant practice. Vidyanatha has not described the nature of the poetic sentiment so well as VidyAdhara and other writers on poetics. The theory of the poetic sentiment accepted by the learned is- the one propoanded by Abhinavagnpta which is thoroughly dealt with in the Kavyaprakasa and in the Ekavalt. See my notes on the Ekâvall.

. २८८-८९ एधु रसादीना परस्परविरोवेऽपि -- बेरिणो मिप :-- Of the poetic sentiments, some are consistent, while others are:inconsistent. Jugaunatha thus describes their consistency and incousisteucy :- 9

NOTES ON THE RASAPRAKARANA,

पतेष। परस्परं कैरवि महाविरोष: केरवि विरोष: । तत्र वीररा क्वारयोः शृक्का रहास्पयो: वीरा- द्रुतयोः धीररौद्रपाः शुङ्गाराद्गुतयोश्चाविरोषः। शृङ्गारवीमत्सयोः शुक्कारकरुणयोः वीरमर्पनकयोः शान्तरीद्रयो: शान्तशङ्गारयोश विरोधः। . If two opposite poetic sentiments are to be described as existing together, then they shonld be so described that their opposition may disappear. Thns thongh the sentiments of heroism aud fear are opposed to each other, they may be so dealt with that their opposition might disappear. For instance, the hero (r9a) may be described as actuated by valour, while his antagonist (प्रतिनायक) may be described as actnated by fear. Or the opposition of sentiments might be removed by placing a friendly sentiment between them. This is what is called a bold assertion of the poet ( कविप्रोढोक्तिसमाश्रय) in the text. Jagannatha savs, 'यदि तु विरद्धयोरपि रसयोरेकन समावेश इष्यने तदा विरोधं परिहृत्य विधेयः। तथा दि विरोधस्तावद् दविविध: स्थितिविरोधी ज्ञानविरोधश्र।

विरोधिनः स्थापने प्रथमो निवत्तते। यथा नायकगतत्वेन वीएरसे वर्णनीये प्रतिनायके मपानकस्प। ... । रसान्तरस्पाविरोधिन: संधिकतुरिवान्तरालेऽवस्थापने द्वितीयोपी निवतंते। यथा मन्नि- मिंज्ञायामाखय।पिकाय। कण्वाशमगतस्य प्वेतकेतोमंहषें: शान्तिरसप्रधाने वणने प्रस्तुते 'किमिद- मनाकलिनपूर्व रूप कोऽयमनिर्याच्यो वचनरचनाया मधुरिमा' इत्यद्गुतस्पान्तरवस्पापनेन वरवर्णिनीं प्रत्यनुरागवणने।'. Jagannatha says that when the opposition of rH's is talked of, the word ra is to be anderstood in the sense of andar's since when a tH is enjoyed the mind is lost in snpernatural happiness as at the time when the Snpreme Being ( na ) ia contemplated and it knows nothing else ( विगलितरेधान्तर). Moreover, t# never resides in the hero or his antagonist bnt resides alwars in the appreciative andience or reader ( wIss) रसपदेनात्र प्रकरणे तदुपाधि: स्यायिमावो गृद्यते। रसस्प सामाजिकष्टतिन्वेन नायकाद्यरतति-

२९१ गुणालंकारश्रीकृतपरिकरः-The splendid Bhavas, the permanent feelings of the mind ( स्थापिमाव), attended by their canses (.विभाव), effects (अनुमाव) and transient snbordinate feelings (न्यमिचारिभाव), aud graced with a splendid paraphernalia of poetic merits ( Gunas ) aud poetic ornameuts ( Alankâras ), whosc develop-

NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

ment into poetic sentiment (.Rasa ) is badding forth, may cause happiness or misery to young men, but to the appeci- ative they develop themselves into a fall poetic sentiment which is enjoyed in such a way by. them that the mind is wholly absorbed in them, feels excessive joy ( even when the sentiment of grief is represented ) and knows nothing else at the time than this enjoyment as on the occasion of the contem- plation of the Supreme Being ( qau). Thus the relish of the poesie sentiment is like the bliss of the contemplation of the Brahman, the only difference being that the former is acquired by the investigation ot Vibhavas &c. ( fonagerqr), while the latter by concentration of the mind (rs ). Though the Vibhavas &c. precede their development into Rasa and thongh there is thus a cequence () between the Vibhavas &r. which are saggesters of Rasa ( 454) and Rasa which is ønggested ( g), yet it is imperceptible as the perception of the Vibhavas &c. so very quickly leads to the perception of the Rasa that the lapse of time and the seqnence' are not felt at all as in the case of a hundred leaves of a lotus, pierced by a needle. Thongh the leaves are not pierced at the same time, yet the difference of time is too small to be felt. Thus though there is a precedence of the Vibhavas &c. to the Rasa, the perception of the Vibhavas &c. and the Rasa follows so quickly that the sequence is not felt at all and the poem becomes an instance of मसंलक्ष्यकमव्यङ्ग्यध्वनि. २९१-९१ रसो वाक्यार्थः सन् विलसति-The poetic sentiment shines forth like the sense of a sentence, in which the Vibhavas &c. are like the senses of words. As the senses of words have a proper terminatiou in the sense of a sentence, so the Vibhavas &c. end in the development of poetic sentiments. Thus the Vibhâvas themselves tnrn into poetic sentiments like threads turning into a piece of cloth and their mutual splendonr is . mauifested by their successive development; and thongh there is a seqnence between the Vibhavas &c. and the Rasa, it is mperceptible as described above:

NOTES ON THE RASAPRAKARANA.

ततो मावा पककमसमुदितापान्यविमवा :- Thoogh this reading is adop ted in the text owing to its being found in the majority of. mannscripts, ततो मात्रा एव क्मसमुदितान्योग्यविमवा: is a better reading. It is fonnd in M. also in T. and in the commentary Ratnapana. २९४. मावे स्थायिनि वर्घमानविमये- In the permanent conditions of the mind, such as those of Jove and others, with their grace enhanced by the Vibhavas &c., the transient attendant feelings ( afaonfae's ) often arise and disappear, jnst as waves repeatedly burst forth aud are absorbed in the ocean. Thns the permanent conditions of the mind are like the ocean and the transient feelings are like waves in them; and as waves are transformed into water, so do transient feelings torn into the state of the permanent feelings by their development. The poetic sentiment of which the relish is greatly increased by the enjoyment of self-dispa- ragement ( faiz ) and other transient feelings is found in the world in the hero that is represented, bat in dramas and poems it is found in the appreciative andience or reader.

DOSHAPRAKARAŅA.

१९६ दोष: काव्यापकर्षस्प हेवः शष्दारथंगोचर :- For the natare of Dosba and its divisions see my notes on the Ekavalt pp. 484-85. : Re aggw-When a wordis used, which, thongh sanctioned by a dictionary, is not sanctioned by the nsage of poets, it constitntes the poetic defect, called agg ( not used by poets ). Mammata explains it as aumann efafafeag. It is a Pada- dosha or word-defect, because it is counected with a word by. positive and negative concomitance (अन्यय and व्यतिरेक), exis- ting as long as the word exists and disappearing when the word disappears. The word sa:, thongh sanctioned by Amara, is not used in this masculine form by poets. Similary guysa. is not used by poets in the sense of Indra. Mammata remarks that thongh this poetic defect may come ander anqa, it is treated separately in accordance with the nsage of previons writers ( यद्यप्पसमर्थस्पेवाप्रयुक्तादयः केचन मेदाः तथाप्यन्यैरालंकारिकर्विभागेन प्रद्शिता इति मेदप्रदर्शनेनोदाहर्त्तव्या इति च विभज्योका:). The defect अप्रयुक्तत is अनित्य (inconstant ); for in the fignres श्ेष and यमक they cease to be defects. 'मप्युक्तनिहतापों, लेषादावपुष्टी' काव्य प्र० 30 . अविमृष्टविवेयाश-The reader is referred to my notes on the Ekâvålf for this defect. ager-Words of which the sense is not useful to the snbject in hand constitate this defect. Iustead of using "ez9, risag is nsed. Thongh there is nothing wrong with the whole sense, there is no propriety in nsing serN for r. The word ngri is not at all useful to the subject in hand and hence the defect is called ageri, words of which the sense is not developed or appropriate. २९९ मसमर्थ-Vidyanatha defines मसमर्थता as a defect arising froma word being used in an etymological sense (ufari) which has not the sanction of nsage. angat is never nsed () in the sense of the ocean, thongh it has that sense by etymology.

NOTES ON THE DOSHAPRAKARAŅA.

Mammats explains it thns-पत्तदर्य पञ्यते न तत्रास्य शक्ति: Thongh ( is given in the Dhatapatha in the sense of going (ta feurqt:) it is not used in that sense. सुरसरोतस्विरिनीमेष हन्ति संपति सादरम् is there- fore an mnstance of असमपं पददोष. The root हन has the sense of going in words like पद्धति, जघन and जड्ा, bat not in otber cases. .Namisadhu meutions four kinds of nandm-1 A root with a preposition used in a sense which it has withoat it; e. g. F9T in the sense of Fr; 2 A root ased in a sense, which, though sanctioned by a dictionary, is not sanctioned by usage; e. g. m in the sense of going; 3 A word ased in a sense which, though etymological, is not sanctioned by usage; e. g. Tøyg in the sense of mftfs, and 4 A word of which the aense is not clear; e. g. मेघच्य विमाररोदाधम्, where it is said that the sense is not clear as a cloud has many colours. The last case however falls under ifngm. The reverse of the first case, a root used in a sense which it conveys only when joiued with a preposition, also constitutes the same defect as ae used in the sense of उत्सष्ट. The first case is called अवाधक by Mumnata. नेयार्म्-A Becondnry power of words (लक्षणा) is resorted to when there ig रूडि (nsage) or प्रयोजन. (reason or object for assuining the secondary power ) sanctioning the implied sense. When it is resorted to in a case other than this, there is a poetic defect called नेपार्थता. Mammata explains नेयार्थम् 88 निषिद्ध लाक्षणिकम्. In the instance विहाय च गृहास्तान वे &c. व्यत्पस्तनवृतपः has the sense sazay: which is arrived at by reversing the letters of the word 4 and using the word so formed ( 47) . with वृतय: The sense of वन from the word व्यत्पस्तनव is not BRITE, but based npon the poet's own convention. The defect is therefore नेयार्थता. 'नेयः न्यायपरिहरेण कवेः संष्ठपा परिकष्पनीपः अर्थः पस्प तत्' .. Bhâmaha defines it as under :- नेयार्थ नीयते युक्तो यस्यार्थ: कृतिमिर्बलात्। शब्दन्यायानुपारूठ: कथंचित् स्वाभिसंधिना।। Phojn's definition is स्वसंकेतप्रक्रमार्थ नेयार्थमिति कथ्पते। His. instance is

NOTES ON THE DOSHAPBAKARANA:

पठत्यनेकजनामघ्तुका जित उलूकजित्।। Here मुस्यारादप्तम् means हनुमन्तम् पशु means गों and throngh it, arrows. पद् is equal to ten. अनेरज=द्विज, a word अनेकननाम=पम तच्तर=एप. The whole means दरारप. तत्तुका=Lakshmana. . वयुतर्संकृति or solecism, grammatical defect, is called भट्टसंस्कार in Mandaremaranda by S'rikrishna and arary by Bhoja. Bhoja'n instance is :- भूमिभारभराकान्त बाधति स्कन्ध एष ते। तथा न बाधते स्कन्धो यथा बाधति बाधते।। lo. fae-This defect is found when the comprehension of sense is distant and the composition labonred or elaborate. भप्रयोगक-When there is no propriety in the use of a word. वच्चपटनान प्राक् चलात्ममु as applied to पवतेषु has no propriety. There seems not mnch difference between अपुष्टार्थता and अप्रयोजकता as in both the defects, the sense is not nsefnl to the subject in hand (प्रकते अनुपपुक्त). In the first defect, the sense of an adjective ( as of aerirt ) is not entirely useless; but the particnlar words to convey it in a ronndabout way are not required. Vidyanatha follows Bhoja whose definition of अपुष्टार्य i8 :- यत्तु तुच्छामिधेयं स्पादपुष्टार्थ तदुष्यते. His instance is :-

विशत्यर्धार्धमूर्धा वः पुनातु मदनान्तकः ॥ मत्र दशवाठु: तिलाधनः पश्चवक्रः इते तुष्छमेशमिवेयमतुच्छ श्देहक्तमित्यपुष्टाथंम्। Ratnadarpana says-सतोकरव्दामिलम्पडयें बहुतरशब्दबह्ुलमित्यर्थ: (मपु- शर्धस्प). In the second, however, the sense of an adjective ( yopug in the instance ) is entirely nseless. U-When a word is nsed in an obscure sense, we have the defect called गूहार्थता Mammata calls it निहतार्थता. He explains निहत as यदुमयार्थमप्रसिद्धेऽर्ये प्रयुक्तम् which is the same as the definition of ys given by Vidyanatha who follows Bhuja गूशार्थमप्रसिद्धार्थ प्रयोगं बुवते दुपा:).

NOTES ON THE DOSHAPRAKARNA.

Ratnea'vara says :- पस्प पदस्प वावरथों सिद्धभाविदय् तवोदमसिदे प्रयु्क्त तदा गूडार्थम्। अन्यार्य-It is defined as रूढिप्रच्युत-dropped from the conven- tional nse. Bhoja's definition is the same-रूविध्युतं परद यत्तु तदग्पार्प- मिति श्रतम्। It is thus almost the same as असमर्च. Mammata calls it भवाचक. A word is मसमर्य when it is not able to express the inteuded sense except by योग ( etymology). It is म्यार्थ, when it conveys the iutended sense. by etymology, but has another sense viz., conventional. oaya or agw cannot express the intended sense of a clond except by etymology. It has how- ever no other sense. It is therefore भसमथ. विदग्व in the sense of ' greatly burnt ' is erurs. It can convey this sense only by etymology, bnt it has anotler sense which is conventional, viz. 'clear '. Bhoja's instance is :- विभजन्ते न ये भूपमालमन्ते न ते श्रियम्। आवहन्ति न ते दुःखं प्रस्मरन्ति न ये प्रियाम् ॥ १०१ अप्रतीतिक, called अप्रतीत by Mammata, is a word nsed in a technical sense, as मनु nsed in the seuse of मन्त्रशाज or भाशय in the sense of वासना १०२ परुषम्-It is the same as श्रुतिकट (harsh to the ear) of Mammata and other writers. शब्दहीनम्-It is the first of the defects in a sentence (वातपदोप) ennmerated by Vidyanatha. In enumerating raria's : defining them, Vidyanatha follows Bhoja. हितं न संशुणमह violation of grammar, according to which aiy s Atmanep ouly when it is nsed intrausitively. Mammata thinks t व्युतसंस्कार, असमर्थ and निरर्यक are ouly पददोष's and that they never be वाक्यदोष' s. अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोषा: सन्तयेते पदस्यांशेऽपि केचन ।। काव्य प्र. ७-५१. ?oy owgq-This defect arises from a break in the se- qnence of sense or words. प्रभवे काकतीन्द्राय &C. is au instance of the first sort. Here presents should be named in order of their vuluc, a more valuuble oue being uamed before a less

NOTES ON THE DOSHAPRAKARAŅA!

valnable one. Elephants shonld be therefore mentioned. before horses. The instances का नाम गणनाहमासु illastrate violation in the seqaence of words. The moon has sunk in the ocean of Prataparndra's glory and the sun in the ocean of his great- ness. चन्द्रसूयों is therefore the proper word instead of सूर्याचद्रामसौ. When tho groups यथःप्रतापयो: लग्रौ and सूर्याचन्द्रमसी are connected together grammatically, connection of sense is established according to appropriateness. There is thus no violation of the seqnence of sense. Bat there is a violation of the seqa- ence of words, because when .oups containing the same num- ber of words are connected together, words in each are gene- rally to be taken in order ( यथासंख्यमनुदेश: समानाम्). Bhoja's defi- nition and treatment of this Dosha is the same :-

कमभ्रष्टं भवेदार्थः शाब्दो वा यत्र तत्क्मः ॥ तुरङ्गमथ मातमं प्रयच्छास्म मदालसम्। कान्तिप्रतापौ भवतः सूर्याचन्द्रमसोः समौ॥ This Dosha corresponds to the Arthadosha called gum by Mammata. (e.g. विश्राणय तरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम्)- Mammata's. Vakyadosha called an4 arises when a word is used in a place other than where it should be used. अकममविद्यमानः कमो यत्र तत्। यत्पदान-तर यत्पदोपादानमुचित ततोऽन्यत्र तदुपादानं यत्रेत्यर्थः । प्रदीप. e. g. द्वयं गतं र शोचनीयता समागमप्रार्धनया कपालिनः । कला च म्ा कग्तिमती कलावतस्त्वमर्य १ नेत्रकोमुदी॥ In this eव is the proper arrangement of 3.एवं चायं दोषो निपातविषयः। यथा उपसर्गाणा धातो: पूर्वमेव प्रयोगः । पवे- वयवच्छेद्याननतरं पुनरादीना व्यतिरेध्यादनतरमिवादीनामुपमानादनन्तरम्। पवं च कार्य(रव वामनः' इत्यादावप्पयमेव दोषः। चादीना समुञ्चेयादनन्तरम्' उद्योत. R०६ विसन्धि-सन्धि is संहिता, i. e. close proximity of letters (वर्णानामतिशपितः संनिधिः). When letters are very close, they generally combine themselves into a new formation. Sometimes they remain as they are withont combining. Grammar sanctions certain cases in which combination does not take place. They are cases of syu vowels ( i. e. ending f, 3, a of dual forms of nouns and verbs, ई of अमी, ending q of the Vedic form अर्मे, one vowel of indeclinables except भइ, भो of अहो, ending ओ of 10

NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA.

vocative forms followed by the classical na, the indeclinable followed by इति, the last two cases being optional. 'ईद्देट्विवचन पणुध्म्', 'अदसोमान्', 'शे', 'निपात पकाजनाङ्', 'भोत्', 'संबुद्धौ शाक्पस्पेतावनार् ें' and ' ao: '), of ga vowels, and of vowels which coming toge- ther by the optional dropping of y and q are not united as the dropping is असिद्ध (as in हरे+पहि=हर पाहे or हरयेहि and similar instan- ces of ऐ, मो and मो; and देवा:+हह=देवायिह or देवा इढ and देव:+इह=देवयिह or देव इद. In those cases the dropping of q and व्is भसिद्द by the Sutra पू्वत्रासिद्धम्. In other words the लोप is to be supposed as not having taken place and so there is no combination of vowels ).

farife means the ugliness of Sandhi. It is brought abont in three ways-(1) When there is no Sandhi, (2) When the Sandhi gives rise to the implication of an indecent idea and (3) When the Sandhi is harsh to the ear. 'विसंधि संधेवेंक प्यम्-विभेषोऽश्रीलत्व कष्टत्वं घ'. The first case, viz., विश्लेष, non-combi- nation, is either dfeos (bronght about by the will of the speaker according to the verse 'महितेकपदे नित्या' &c. given in the commen- tary or मानुशासनिक (sanctioned by the rules of grammar as the non-combination of ga and quu vowels or the non-combination of vowels by the dropping of y and 4, which is afeg ). The - आनुशासनिक विभ्रेष is thas of two kinds, (1) प्रगुद्यदेतक and and असिद्विदेतक. The पच्छिक non-combination, even if it occurs once in a verse, constitates the defect called faps; because being based only on the wish of the speaker it has no autho- rity to stand npon and is thus unpleasant to the appreciative beart. The मानुशासनिक non-combination, being anthoritative, causes disgnst to the appreciative rcader only when it is repeated and thus canses aaffarq ( looseness of constrnction ). Vidyanstha illnstrates पच्छिक non-combination by थोयाणि इंदशानि and विरूप or कष्ट संधि by पृथ्वेश्यंम्. The latter constitutes a defect by its harshness. The author does not give instances of मानुशासनिक non-combination or मसील combination. Iustauces of these are given in the Kavyaprakâs'a.

NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA, -

राजन् विभान्ति भवतश्वरितानि तानि इन्दोर्धुति दधति यानि रसातलेन्तः । धीदोर्बले अतितते उचितानुतृत्ती आतन्वती विजयसंपद्मेत्य भात: ॥। Here even the single non-combination of vowels in mf and इन्दोः which is पष्छिक constitntes the defect विसन्पि; while the repeated non-combination of vowels in चीदोर्नले and अतितते, and अतितते and उचितानुवृत्ती and उचितानुवत्ती and भातन्वत्ती which is आानुशासनिक constitntes the same defect. Similarly the same defect occurs when vowels are repeatedly not combined after the optional dropping of य and q्. संहिता न करोमीति स्ेच्छया सकृदपि दोषः प्रगधादि- रेतकत्वे त्वसकृत्' काव्य प्र०.

२०५-७ व्याकीर्ण, वाक्यसंकीर्ण and वाक्यगर्मित-Of these, the first defect, व्याकीर्णता, arises when the grammatical connection of nomi- nalor verbal forms is confounded. In the verse सुखार्णिनो महीपाला: the intended grammatical connection is aTsTt ferrfe faror: and कोएमुद्रिकामुरसि विभ्राणा :; bnt it is confounded on account of improper arrangement of words. The second defect arises when words of one sentence are fonnd mixed up in another sentence -: 'यत्र वाक्याम्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रविश्ति' काव्य प्र०. Wheu a whole sen- tence is introduced, mixed np in the midst of another sentence, the defect गर्मितत्व arises-'यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति' काव्य प्र० Bhoja's definitions are- व्याकीर्ण तन्मिथो यस्मिन् विभक्तीनामसंगतिः। वाक्यान्तरपदैर्मिश्रं संकीर्णमति ताद्विदुः ।

and वाक्यां तरसगर्म यत् तदा्हुर्वाक्यगर्मितम् aor-It is a defect arising from incomplete grammati- cal connection of a verb. In the instance शेलेष्वस्माकमावास: &C., अस्मान is the object of परयन. It has a qualifying attribnte बन्धुमतः q nsed afcer sagua: shews that there are other attribntes of IT. They are supplied by the first line bnt not given in such a form as can be connected with ar and hence with पश्यन्. शेलवामान and वन्यवृत्तीन would be proper attributes that can.

NOTES ON THE DOSHAFRAKARAŅA. .

be connected with अस्मान and hence with पशपन. Asit is, ther is no fhuray or connection with a verbal form of the words in the first line and hence the defect अपूर्णता. मग्रच्छ्दता and या्तिभ्रष्टता correspond to इतपत्तता of bammata who explains it as nnder :- "हतं लक्षणानुसरणेऽ्यश्रव्यम्, अमाप्तगुरुमावान्तलघु, रसाननुगुणं च पृत्तं यत्र तत्

The first case constitntes पतिप्रश्ता, and the second मगचछ्दता. The third case of हतवृत्तता where the metre is opposed to the poetioal sentiment is illnstrated by the following :- हा नृप हा बुध हा कविबन्धो विप्रसहस्त्रसमाश्रय देव। मुग्धविदग्धसभान्तररत्न क्वासि गतः क्व वयं च तवैते॥। The metre here is दोधक which is suited to हास्यरस and not TOTH which is the poetic sentiment represented in the verse. 'करणे मन्दाकान्तापुष्पिताग्रादीनामेवानुगुणत्वम्। शङ्गारादी पृथ्वीसग्वरादीना वीरादी शिज्रिणीशार्दूलविकीडितानामानुगुण्यम्। हास्पे च दोधकस्य प्रतिपद्विच्छेदित्वेनानुगुण्यमिति।' Bharata's note is :- गुर्वक्षरप्रायकृतं बीभत्से करुणे तथा। कदाचिद्वीररौद्राभ्यां यदा धर्षणजं भवेत्।। रूपदीपकसंयुक्तं नार्यावृत्तसमाश्रयम्। शज्गारे तु रसे कार्ये काव्यं स्यान्नाटकाश्रयम्। उत्तरोत्तरसंयुक्त तीरे काव्यं तु यद्गवेत्। जगत्यातिजगत्या वा संस्कृत्या त्रीणि योजयेत्। तथैव युद्धसंफेटौ प्रकृत्यां संप्रयोजितौ। करुणे शक्करी चैव तथा चातिधृतिः स्मृता ।॥ यद्वीरे कीर्त्यते छन्दस्तद्वौद्वे संप्रयोजयेत्। शेपाणामर्थयोगेन छन्दः कार्य तथा रसः ॥ नाट्य० १६-१०५-१०९. ११० अरीतिकम्-It corresponds to प्रतिकूलनणंम् of Mammata. Bhoja's definition is :-

NOTES ON THE DOSHAPRAKARAŅA,

गुणानां दश्यते यत्र श्लेषादीनां विपर्ययः । अरीतिमदिति प्राहुस्तत्त्रिधैव प्रचक्षते।। His treatment of this is long. विसर्गलुप्तम् corresponds to उपइतलुप्तविसर्गम् of Mammata. अस्पानसमासम्-In अपदस्थसमासम्, पद is equal to स्थान. When & compound is used in an inappropriate place, the defect is called मस्थानसमासता.

Mammata mentions another defect called 444444a which arises when a word is used in an inappropriate place, e. g. स्रजं न काचिद्िजह्ी. This implies न काचित् कि व सर्वा: while the inten- ded sense is काचिन् न विजही. न therefore should succeed काचित् and not precede it. १११ वाच्यवर्जितम् corresponds to अनमिद्तवाच्यम. 'कमपराघलवं मपि पश्यसि'is an instance of this defect. Here अपि is omitted. 'अ वश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र' काव्य प्र०. पतत्प्रकर्षम्-The defect called पतन्प्रकर्षता occnrs, according to Vidyanatha, where the excellence of the objects described drops down by their improper arrangement. In the verse nrqng &c., elephants should be mentioned first and deer last. But this order is not preserved, excellence of these objects has therefore dropped down. Hence this defect. According to Mammata this defect arises when the excel- lence of style falls down. The instance given in the Kavya- prakas'a is the following :--

कः कः कुश्र न धुर्धुरायितघुरीघोरो घुरेत् सूकरः कः कः कि कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोद्तः । के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंही ने हविलासबद्धवसतिः पश्चाननो वर्त्तते॥

The style here instead of rising and becoming more formidable by gradation in accordance with the gradation of boars, elephants and burfaloes, falls. Hence this defect.

NOTES ON THE DOSHAPRAKARAŅA.

११२ संबन्धवर्जितम-When the intended grammatical connec- tion does not come abont, we have संबन्धवर्जितत्व or अमवन्मतयोग as it is designated by Mammata. Vidyadhara calls it 5474.47 in the Ekavalf. In the instance मद्रापनानि and छत्राणि are intended to be grammatically connected with दुदर्शाराज्ये with which, however, they cannot be connected, as it forms a subordinate part of a componnd. अविकपदम्-This defective sentence is one in which there is a superfluons word. In रूटिकाकृतिनिर्मल: आकृति is superflnons. Similarly $yF4 is snperfluous in the instance given in the text. Mammata mentions the opposite of this defect, viz., "यूनपदत्व which arises by the want of a word in a sentence. In तथामूता दृट्ट। नृपसदास पाश्चालतनया वने व्याधैःसारथ मुचिरमषितं वक्कलघरः&c. मस्माि: is wanting and so fru iu the last line-गुरुः खेदं खिन्ने मयि मजति नायापि कुरपु. मग्नप्रकमम्-For the natare of the defect भग्नप्रकम the reader is referred to my notes on the Ekâvali pp. 495-99. २१२ अपार्थम् &c .- Bhoja enumerates almost the game Doshas, the only difference being that Vidyanatha has touy and सहचरच्युत which are not given by Bhoja. २१४ व्यर्थम-Mammata calls it अपुष्टार्थ. पकार्थम्-This corresponds to पुनरुक्तार्थम of Mammata. amn4-Vidyanatha like Bhoja designates a defect in . sense arising from a break of sequence M444. Mammata calls it पुष्कम. Bhoja's definition is :- वाक्यं यत्तु क्रमभ्रष्टं तदपक्रममुध्यते. His instance is काराविऊण खउरं गामउलो मज्जिओ अ जिमिओ अ। णक्ख तत्तिहिवारे जोइसिअं पुच्छिउं चलिओ।। Here the seqnence of knowing the day, getting one's self shaved, bathing and eating is broken. ११५ मिन्नम्-Some Mss. read खिन्नम. Bhoja also has खिन्नम् and not frag as one of the Arthadoshas. Bat this definition

NOTES ON THE DOSHAPRAKARANA.

of it is जात्यासुक्तावनिर्व्यूढं खिन्नमाहमैहाधिय: It means that a particalar sort of description, shewing the nature of an object and so on, is not carried through. Ratnes'vara thns explains the significance of the term :- उपकान्तनिर्वाह्दाशक्तो लोके खिन्न इत्युष्यते. : Rf qqq-The instance given by Bhoja illustrates the Dosha very appropriately :- खाहि िसं पिअ मुत्तं निज्जसु मारीअ पडउ दे वज्जम्। दन्तक्खण्डिअथणआ खिविऊण सुअं सवइ माआ।। This is the language nsed by a mother to her child that hurts her breasts by its teeth while sucking. ११८ हेतशून्यम्-It corresponds to निर्देतु of Mammata. १२० सहचरभ्रष्टम-It corresponds to सहचरमित्रम् of Mammata. Rasadoshas are only slightly hinted in the text. They are fully treated in the Kâvyaprakâs'a,

GUŅAPRAKARAŅA.

१२१ सेप: प्रसाद: समता &c .- The definition of Ganas in gene- ral is :- ये रसस्याद्विनो धर्मा शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहदतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ।। Rasa is the sonl of poetry and Gunas are the properties of Rasa as bravery and other qualities are of the sonl. They reside there by intimate relation and are the causes of its excellence. For the difference between Gunas and the Alankaras and the division of Gunas according to different anthors the reader is referred to my notes on the Ekavali on the Guna Unmesha.

Bhâmaha accepts only three Gunas and deals with them as under :- माधुर्यमभिवाञ्छन्तः प्रसादं च सुमेधसः । समासवन्ति भूयांसि न पदानि प्रयुअते ।। केचिदोजोडभिधित्सन्तस्समस्यन्ति बहून्यपि। यथा मन्दारकुसुमरेणुपिअरितालका।। श्रव्यं नातिसमस्तार्थ काव्यं मधुरमिष्यते। भाविद्वद्ङ्गनाबालप्रतीतार्थ प्रसादवत् ।। Mammata and Vidyadhara also accept only three Gunas. On this Udyotakâra's note is worth reading :.-.

'सेवः प्रसादः समता माधुर्य मुकुमारता। अर्थव्यक्तिरदारत्वमोजःकान्तिसमाचयः ॥ इति वैदर्ममार्गस्य प्राणा दश गुणा मताः।" इति वामनोक्ता दश शब्दगुणा अर्थगुणाश्र नेव्यरथ:। यतः सामाजिकाना नवरसज-यास्तिस्तोवस्थाः द्रुतिर्विस्तारो विकासश्रेति। तत्र शृङ्गारकरण- शान्तेग्यो द्रुतिश्चित्तस्य वीररौद्रवीभत्सेम्यो विस्तारस्तस्य हास्याद्गुतमयानकेम्पो विकास इति। विकासश्र हास्पे वदनस्य अद्भुते नयनस्य मयानके द्रुतापसरणरूपो गमनस्य! स च क्वचिद द्ुत्या क्वचिद्विस्तारेण च युक्त: विभाववेचित्र्यात्। प्रसादस्तु सर्वेषामाधिक्यकारात्यवस्थान्नयरूप कार्यचेचित्र्यनियामकतपा कारणत्रयमेव कल्प्यते कारणवैचित्र्यण त्रयाणामेव स्फुटसुपलम्मात् ! अवान्तरगुणानाम ङ्गाद्विभावचित्र्येणानव्यादस्फुटत्वाश्चेति भावः।

NOTES ON THE GUNAPRAKARAŅA.

There are, it is thus said, only three conditions of the mind, generated by nine poetic sentiments. They are gia ( melting of the mind ), faeaK ( expansion or ftring up of the mind ) and विकास ( blooming or agitation of the mind). द्रुति is explained as गलितत्वमिव the melting, the dissolation as it were

द्वताकयो नेत्राम्यु पुलकादिसाक्षिके वृत्तिविशेष:'. विस्तार is expanding or firing np of the mind. It is explained as दीप्ति. 'दीप्तिर्द्वेषविरयासङ्गेन द्रुतिविरोघी कश्न धर्मः सैव विस्तृतिः। सिग्वस्यापि सामाजिकचित्तस्य वेष्यात्मविषयविशेषसंपर्केणोषणता यथा सूर्यकान्तस्य सूर्यरश्मिसंबन्वेन ।'. विकास is the budding forth of the mind in the sentiments of Hamour ( हास्प ) and Wonder (भद्गुत) and its agitation in the sentiment of Terror ( मयानक). These states ure sometimes mixed np and lead to various conditions of the heart. These are too many and too indistinct to be considered as basis for new Gunas. There are therefore only three Gunas. The rest are either absence of Doshas or incladed in these three Gunas.

R1 04-This Guna ( Fnsion of Words into one) is found according to Vamana and Bhoja in a composition where many grammatical forms ( yz's ) look as one owing to the imperceptibility of Sandhi as it is not harsh to the ear and to the letters belonging to the same organs of pronnnciation. 'पकपद्वद्गासनं संविसीश्ठवादेकस्थानीयवर्णोपन्यापाञ्च।'. असत्युत्तरस्या दिथि देवतात्मा &c.' and ' मो यदि व्योभि पृथकप्रवाह्दावाकाशगङ्गापपसः पतेताम्' &c. are given as instances of this Guna. This according to Mammata is included in ओजम् ( Florridity).

प्रसाद-प्रसाद or lucidity arises when words selected in a composition are such as lead to the intended sense at once. Mammata's definition is :-

श्रुतिमात्रण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारण: समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥

It is common to all poetic sentiments and all constractions (समग्राणा रसाना संघटनाना च साधारणः). 'श्रुतिपात्रेणार्थवोचकाः सर्व एव वर्णादयः 11

NOTES ON THE GUŅAPRAKARANA.

प्रसादगुणस्प व्यञ्जका:'. It does not thus require particular letters like माघुर्य. nx wuat or nniformity of style is not accepted as a Guna; because it is simply absence of defect. It is no excellence. Moreover, it sometimes becomes a defect, as when uniformity of style is preserved even thongh a change is required in it owing to the nature of the speaker or the object described. Mammata says-'मार्गाभेदरूपा समता क्वचिद् दोषः। तथा हि मातङ्गा: किमु वल्गितैः किमफलैराडम्बरैर्जम्बुक्ाः, सारङ्गा ! महिषा! मदं ब्रजथ कि शून्येषु शूरा न के।

सिंधुध्वानिनि हुङ्कृते स्फुरति यत् तद्गर्जित गर्जितम् ॥ इत्यत्र सिंहामिघाने मसृणमार्गत्यागो गुणः'

mydg or sweetness is defined by Vidyanatha as consisting of grammatical forms appearing distinct on account of absence of Sandhi. The athor follows Bhoja in thas defining it. Bhoja's definition is the same :- या पृथक्पदता वाक्ये तन्माधुर्यमिति रमृतम्, पदेषु संहिताभावात् पृथक्पदत्वेन माधुर्यम् is the explanation given by Bhoja. Mammata's definition is :- 'आाह्गादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम्'. The Vritti rans as follows :- शङ्गारे संभोगे। द्रुतिर्गलितत्वमिव। श्रव्यत्वं पुनरोज :- प्रसादयोरवि। and also पृथक्पदत्वरूपं माधुर्य मड््या साक्षादुपात्तम्. Sweetness is thus that property which pours delight into the mind and melts it as it were in the erotic sentiment. gaqea, sweetness to the ear, the definition of nrgg by Bhamaha, is not proper as it is found in ओजस् and प्रसाद also. igurn-It is delicacy of expression. A poem abounding in gentle letters has this merit. Delicacy of letters is ex- plained as having gentle letters with Anusvâra. According to Mammata it is simply absence of a poetic defect called aga (Difflenlty of Comprehensiou) or ग्राम्यत्व (Vulgarism). 'कष्टत्व- आम्यत्योर्दुष्टताभिधा नात्तत्निराकरणेनापारुष्य रूप सौकुमार्यम्' ३२९ अर्थव्यक्ति: ( Clearness of sense) consists in a sentence being complete in all its limbs. Vidyanatha follows Bhoja

NOTES ON THE GUNAPRAKARAŅA. ८३

in thas defining it. wrnsa wgl &c. is the instance given by Bhoja. Vamana's definition is-अर्थव्यक्तिहेतु त्वमर्थव्यक्ति: According to Mammata it is included in the Svabhavokti Alankara. 'अमिधास्पमानस्वमाकोत्तयलंकारेण वस्तुस्वमाक्सफुटत्वरूपा अर्थव्यक्ति: स्वीकृता-' mifa: is a merit arising from the gracefalness of style which comes from its being free from vulgarisms. Ratnes'- vara thus explains aacy which is given as a synonym of कान्तिः-अप्रहृतपदैरारम्मः संदर्भस्यैव कान्तिः तद्यथा-कुसुमरय धनुरिति प्रहत कामुममित्य महतम् । जलनिधाविति प्रहतमधिजलधीत्यप्रहतम्। गुहत्वमिति प्रहतं गौरवमित्यप्रहतमित्यादि। अ्त पत प्रहतशङ्का। चमत्कारित्व तु सहृदयाह्कादकत्वम्। असित हि तुग्येऽपि वाचकत्वे पदाना कश्विदवान्तरो विशेषो यमधिकृत्य किचिदव प्रयुञ्जते महाकवयो न तु सर्वम्। यथा पछ्ठव इति वक्तव्ये किसलयमिति सीतिवक्तव्ये कान्तेति कमलमिति वक्तव्ये राजीवमित्यादि। पतदेव महाक- विभिरपेयते। According to Mammata it is included in either a ध्वनि or गुणीमूतव्यड्ग्य poem. ३१६ मदार्यम्-When a sentence is arranged with words which read with stoppages, proceeding as if they are dancing, it constitutes मदार्य. Ratnes'vara's note is :- विकटानि विशालानि। प्रभूतानीति यावत्। तथाभूतान्यक्षराणि दीर्घानुस्बारादिरपाणि सहृदयसंवेदनीयानि। अत पव नृत्यतुव्यता। यथा हि नृत्येऽङ्वानाम ङ्गुल्यादीनामाकश्चनप्रसारणक्रमेण रञ्ज्कर्त्वं तथानापि। .According to Mammata it is included in आजस्. २२७ उदात्तता-The definition is the same as that given by Bhoja. It consists in baving praiseworthy adjectives. It is thus the absence of a defect called अनुचितार्थ. ३१८ सौशब्यम-Elegance of nominal and verbal forms. Bhamaha says :- सुपां तिर्डा च व्युत्पत्ति वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम्। तदेतदाहुः साशव्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी॥ It is thus freedom from ·युतसस्कृति. a4 :- Dandin and Bhamaha consider this as an Alankara. Dandin's definition. is almost the same-'प्रेयः पियतराख्यानम.' It is the reverse of the defect called qEy. ३२९ भर्जित्यम्-It is compactness of construction. It is also freedom from a defect called faafy. Bhoja's definition is the same.

NOTES ON THE GUNAPRAKARAŅA.

aHTf :- It consists in attributing the properties of one object to another. In the example पृच्छन्ती दुग्धसिन्धुम् &c. the properties of an animate object are attribated to an inani- mate object. The author follows Bhoja whose definition is the same. Vamana's definition is different. It is आरोहावरोद्निमित समाचिरा्यायते. It is thus slackness and closeness of style so arranged as to be charming. Mammata includes it in ओजस्.

?Ro feat :- A detailed corroberation of what is said con- stitotes विस्तर Bhoju's definition is व्यासेनोक्तिस्तु विस्तरः । Ratnes' vara's note on it is :- 'यत्र स्तोकेऽपि वाच्ये वचनपछपश्चमत्कारकारी तन स एव गुणकक्षाधिरोद्दणक्षम इति गुणेषु युक्तो विवेक्तुमत पनोरकि विशेष्यतया निर्दिशति।' संमितत्वम्-If a sentence contains just the necessary terms to convey the intended sense, neither less nor more, in other words, where there is equipoise of words and sense, it consti- tates the merit called संमितत्वम् Bhoja's definition is the same. His instance is :- 6केचिद्वस्तुनि नो वाचि केचिद्वाचि न वस्तुनि। वाचि वस्तुनि चाप्यन्ये नान्ये वाचि न वस्तुनि।। अत्ार्थस्य पदान! च तुला विधृतवत् तुन्यत्वेन संमितत्वम.' १११ संखेप :- A short description sometimes adds charm to a poem. It then constitates a merit, called tialq. Bhoja's definition is :- 'समासेनाभिधानं यत् स संक्षेप उदाहृतः ।' The following is the instance given by him :-

लङ्कास्त्रीणां पुनश्चके विलापाचार्यकं शरैः ॥

मत्र कथा्विस्तरप्रतिपाद्यस्यार्थस्य प्रकृतसंग्रामरसविच्छेदाराठ्या सोकार्धमात्रणोक्तत्वात् संक्षेप:।' Ratnes'vara's note is :- मस्ति 'कश्िद्विशोषो यत्र वाक्यसंकोषंः प्रकृतोचि तीवशेन चमत्कारकारणम.' सौक्ष्म्पम-Minnteness or sabtlcty of sense. Ratnes'vara's note is :- यथा कारितुरगादिरूपकाणा पाषाणशिलादावभिव्यक्तमवस्थितौ मृक्ष्मरूपता तथी शब्दानं श्रयमाणानामपि।. The instance given by Bhoja is :-

NOTES ON THE GUŅAPRAKARAŅA. ८५

'केवर्लं दधति कर्तृवाचिनः प्रत्ययानिह न जातु कर्मणि। घातव: सजतिसंहशास्तयः स्तौतिरत्र विपरीतकारक: ॥ कत्र श्ुतावगतवाक्यार्थस्य सृजति-संहरति-शास्ति-सतूयते-इति शब्दानामन्तः संज्परूपेण सूक्ष्मतया सूक्ष्मत्वम.' प्रोढि :- It is maturity of sense. पाक and some of its varieties are described in the Kâvyaprakarana. Vide notes on पाक there. उल्ति :- Cleverness of speech. Bhoja's definition is- विशिष्टा मणितिर्या स्यादुर्क्ति ता ककयो विदुः। His illustration is :- 'कुशलं तस्या जीवति कुशलं पृच्छामि जीवतीत्युक्तम्। पुनरपि तदेव कथयास मृतां नु कथयामि या श्वसिति॥ मत्र कुशल तस्या इति पृष्टे कुशलमकुशलं घेति वक्तव्ये योऽयं जीवतीत्याद्युक्तिमट्ग्प जीवितमाघ्रशेषताप्रतिपादनप्रकार: स काव्ये शब्दगुणेबक्तिसंज्ञा लभते।' ११४ तदुक्तमलंकारसर्वस्वे-The quotation is not found exactly as it is given in Alankarasarvasva, but the following occurs there :- उद्गटादिभिस्तु गुणालंकाराणां प्रायशः साम्यमेव सूचितम्। विषयमात्रेण मेदप्रतिपादनात् संघटनाघर्मत्वेन चेष्टे:। तदेवमलंकारा एव काव्ये प्रघानमिति प्राच्याना मतम्। As for the difference between the Gunas and the Alan- karas, the reader is referred to my notes on the Ekavalf pp. 472-475.

S'ABDÂLAŃKARAPRAKARAŅA.

१• उपस्कुर्वन्ति तं सन्तम् &c .- This verse, quoted from the Kavyaprakas'a, gives the characteristics of Alankâras as op- posed to those of the Gonas which are given in the preceding verse in the same Ullasa (8 th ) by Mammata, Viz. ये रसस्याद्गिनो धर्मा: शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ।। Vidyanathain explaining the verse उपस्कुर्वन्ति तं सन्तम् &c. takes the अवयवी (the soul ) to be काव्यम् ( the poem), and does not explain the sense of तं सन्तम. तम् here stands for रस (the poetic sentiment ) which is the real soul of poetry as Mammata himself says in the preceding verse giving the nature of the Gonas (रसस्याङ्गिनः) and not for काव्यम् as Vidanatha seems to take it. Mammata's own gloss (वृत्ति) on the verse उपस्कुर्वन्ति तं सन्तम् is as onder :- यं वाच्यवाचकलक्षणाङ्गातिरायमुखेन मुख्यं रसं संभविनमुपस्कुर्वन्ति ते कण्ठाद्यङ्गानामु- न्कर्षाधानद्वारेण श्रीरिणोऽपि उपकारंका हारादय इवालंकाराः । यत्र तु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवेचि- 5यमात्रपर्यवसायिनः । क्वचित् सन्तमपि नोपकुर्षन्ति। rifral: seems to be the reading of Vidyânatha as it is found in almost all the Mss. जातुचित् however is the reading of Mammata as his वृत्ति shews. Similarly सततं instead of a way may have been the reading of Vidyanatha; though it is found only in R. a wa4, however, is the correct reading as Mammata's own gloss shews. The difference between Gunas and Alankaras as given by Mammata may be summarized as under :- Gunas. Alankaras. 1 गुणा रसस्य धर्माः । 2 गुणा रसं विना न अवतिश्वते। अलंकारा न रसस्प धर्माः ।

3 गुणा अवश्यं रसमुपकुर्वन्ति। अलंकारा रस विना अवतिश्ठन्ते। अलंकारा अवश्यं नोपकुर्वन्ति। 4 गुणा रसे साक्षादुपकारकाः । अलंकारा अङ्गद्वारेण रसे उपकारकाः । Gunas are thus the properties of Rasas. As, however, Rasa is suggested by words and their sense, the Gunas may

NOTES ON THE S'ABDÂLANKÂRAPRAKARAŅA.

in & secondary sense be called TT's. Letters, words and constrnctions are the snggesters of Gonas. प्रोक्ता: शब्दगुणाश्र ये। वर्णाः समासो रचना तेर्षा व्यञ्जकताभिताः। It is therefore that Vidyanatha calls them 4T:, i. e. residing in constrnctions. ३४१-३४४ For the full treat ment of अनुप्रास and यमक and their divisions, the student is referred to my notes on the Ekâvalf pp. 511-516. nIE9TH is the repetition of two or more pairs ofconsonants without any intervening consonant. ygqla is the repetition of one or more consonant. If only one consonant is repeated, it shonld be repeated more than once, if two are repeated, they may be repeated only once or more than once with intervening consonants; and if three or more consonants are repeated, they might be repeated once or more with or without invervening consonants. armH is the repetition of the same word in the same sense, but with a different import. Thongh in 74, there is a similar repetition of word and sense, the object of the poet is simply to shew that the उपमान and the उपमेय are the same, while he has no such object in लाटानुप्रास. q44 is the repetition of a number of letters (two or more ) in the same order, withont a meaning or having different meanings. TTH is the semblance of the repetition of sense which is really different. It is an Arthalankara according to Vidyanâtha, Vidyâdhara ond Râjânakaruyyaka; but is given ander S'abdalankaras according to the practice of old writers on poetics. According to Mammata, it is S'abdâlan- kara, Arthalankara or Ubhayalankara according as it is connected with words, sense or both by invariable positive and negative concomitance ( अन्वय and व्यतिरेक). f7-For the characteristics of this fignre, its divisions • (आाकारचित्र, गतिचित्र, स्थानचित्र &c.) and the reason why it is called a verbal figure, see my notes on it in my edition of the Ekavali pp. 516-522.

ARTHALANKABAPRAKARANA.

351 The classification of Arthalankaras according to Vidyanatha and Vidyadhara is given in my notes on the Ekâvalt ( Vide pp. 526-527 ).

The following are the divisions of Upama according to Vidy&nâtha :-

उपमा

पूर्णो

1 भ्रौती आर्थी

१ वाक्यगा २ समासगा ३ तद्धितगा

४ वाक्यगा ५ समासगा ६ तद्धितगा लुप्ता

• एकलुप्ता द्विलप्ता त्रिलुप्ता

१ वादिलप्ता उपमान- धर्मलुप्ता वादिधर्म- धर्मोपमान-१८धर्मोपमेय-१९धर्मोपमान- समासगा लप्ता लप्ता लप्ा वादिलुप्ता वादिळप्ता (क्यचा) (समासगा)

२ समासगा ३ वाक्यगा १६समासगा १७ वाक्यगा

थौती आर्थी १कर्म- १०आ-११क- १२कर्तृ- १३ १४कर्तृ-१५स- 1 क्यचा धारक्यचा मेणमुला णमुला क्विपा क्यडा मासगा 1 1 ४्वाक्यगा ५ समासगा ६ वाक्यगा ७ समासगा ८ तद्धितगा

NOTES ON THE ARTHALANKARAPRAKARAŅA.

१५• इवेन सह नित्पसमास :- According to Udyotakara the inser- tion of नित्य in the Vartika is an interpolation. Vide my notes on the Ekavalf p. 539. १६० दुग्वार्णवीयत्यम्मोधीन-The वादिवर्मलुप्तोपमा when कर्मक्यच्,व्ावार- कपचू or क्यड is affixed is considered by Mammata, Vidyadhara and other ancient writers on poetics as वादिलुप्ता, आधार or acting like some one which is inclnded in the sense of कयच् or क्यट् being taken as the common property. On this the reader is referred to Jagannatha's criticism on it given on pp. 542-43 of my notes on the ' Ekâvali '. ३६७ रामेणैव परिष्कृत :- रामेणेव is the correct reading, though found only in M. and T given in the Appendix I. ३७१ आरोपविषयस्प-The following tree shews the divisions of Rupaka according to Vidyanatha :- रूपकम्

सावयवम् निरवयवम् परम्परितम्

समस्तवस्तु- एकदेश- कवलम् मालारूपम् श्रिलष्- अश्लिष्ट- विषयम् विवर्ति निबन्धनम् निबन्धनम्

घाक्य-समास- चा० स० वा० स• वा० स०

गतम् गतम् केवलम् मालारूपम् केवलम् मालारूपम्

वा. स० वा• स. वा० स• वा० स० १ आरोप्पमाण &c .- On the Parinama Alankara the reader is referred to my full notes on it in my edition of the Ekâvalî pp. 452-456 and pp. 558-560. In the instances given in the text, शचत्प साधनवविधानकृतामिलाषा &C. and किरीटमाणिक्यमयूखजालै:&c. the definition of Parinama as given 12

8. NOTES ON THE ARTHALANK ARAPRAKARAŅA.

by Vidyanatha cannot be applied correctly unless प्रकृतोदयोगित्व or usefalness of the superimposition (म्रोप) to the subject of . description (प्रकृतविषय) is taken to be the subjngation of kings and their obeisance to Prataparadra. Unless the विषयिन or भारोप्पमाण, in the two instances, सज and प्रुष्पाञाल respectively, assume the form of the आरोपविषय, आज्ञा and मयूखजाल, they cannot serve the main purpose in hand, viz., kings' subjugation and obeisance. The commentator explains the verses so as to apply the figure Parinama in the sense ' अतः प्रकृतमनपहतस्वरूपमेवारोप्यमाणात्मना परिणमतीति परिणामालंकार इन्यर्थः' ( Vide commentary p. 377). This however, is the sense in which Parinama ig explained by :Vidyadhara and not Vidyanatha, nuless we take आरोपविषयात्मतया स्थितम् as not connected with प्रकृतस्योपये।गित्वे or त्वात्, bnt simply qualifying आरोप्पमाणम् and explaining its nature (आ्रोप्यमाणं कीदशम्। आारोपविषयात्मतयास्थितमारोप्यमाणम्), in which way of interpretation the adjective आरोपविंषयान्मतया स्थितन becomes मपुष्टाधें Instances given by Jagannatha and Appaya Dikshita who accept Parinama are very clear. : 'विषयी यत्र विषयात्मतयैव प्रकृते प्रकृतोपयोगी न स्व्रातन्त्र्पेण स परिणामः। अत्रं घ विषयाभेदो विधपिण्युपयुज्यते। रूपके तु नैवमिति रूपकोर्दस्प मेदः। अपारे संसारे विषमविषयारण्यसरणौ मम भ्रामं भ्रामं विगलितविसमं जडमतेः । परिश्रान्तस्यायं तरणितनयातीरनिलय: समन्तात् संतापं हरिनवतमालस्तिरयतु ॥ भगवदाव्मतयेष तमालस्य संतारतापनिवर्त्तनक्षमत्वम्। मार्गश्रान्तजनसंतापह्ारकत्वाद्रमणीययो माधारत्वाज तमालो विषयितयोपात्तः ।'रस० p. 248. Vide also quotation from the चित्रमीमांसा on 'प्रसन्नेन हगब्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा' the instance of परिणाम given by Appad:kshita in my edition of the Ekâvali p. 454. ३८३ यत्रान्यधर्मसंबन्धाद-On the meaning of अभ्यवसाय and ita two varieties as well as on the natnre of the figure aar the reader may refer to my notes on this fignre in my edition of the Ekâvalf pp. 576-585.

NOTES ON THE ARTHALANKARAPRAKARANA ;:. S2

The following tree shews the classification of गत्पेत्ा:

उत्प्रेक्षा

घाच्या प्रतीयमाना

जातिविषया क्रिया· गुण. द्रव्य०

स्वरूपोत्प्रेक्षा हेतूत्प्रेक्षा फलात्प्रक्षा

भावरूपा अभावरूपा भाव • अभाव० भाव. अभाव• उपा० उपा० उपा० छपा •

J उपात्त-३अनुपास उपा० ६अनु० निमिता निमित्ता

१ गुण- २क्रिया· ४गु. ५कि० ७ु० ८कि• ५गु० १०क्रि० ११गु० १२ १३ १४ निमिता क्रि. गु. कि०

Similar 14 divisions of कियाविषया उत्प्रेक्षा, गुणविषया and द्रन्यविषया उत्प्रेक्षा, in all 56 divisions of वाष्योव्पेस्षा. Old writers on rhetoric divided अनुपात्तनिमित्ता alsointo गुणनिमित्ता and कियानिमिता and thus had 8 divisions of जातिविषया स्वरूपोत्प्रेक्षा. They divided जातिविषया हेतूतपरेक्षा and जातिविषया फलोव्म्रेक्षा into similar 8 divisions each. Thas जातिदिषया ठत्प्रेक्षा falls into 24 divisions. There are 24 similar divi- sions of each of करियाविषया, गुणविषया and द्रव्यविषया उत्पेक्षा. Thas the total comes to 96 divisions. Vide AlankArasarvasva p. 57 which gives the following classification :-

NOTES ON THE ARTHALANKÂRAPRAKARAŅA.

वाच्या

1 जा० क्रि० गु० द्र०= 4

भा• अभा० each = 8

: गुण क्रिया० =16 नि.

उपा० अनु० =32

स्व० फ० =96

Of these 96 divisions, 56 alone are charming and the division of अनुपात्तनिमित्ता into गुणनिमित्ता and कियानिमित्ता is not logical. Therefore the text says :- 'चारुत्वातिथयस्तु षट्पञ्चाश्रत एव भेदामाम्'.

प्रतीयमाना

जाति ० क्रिया० गुण• द्रव्य०

स्वरूपो• हेतू० फलो०

माव० अभाव० भाव • अभाव० भाव० अभाव० - 1

उपात्तगुण- उपात्त गु. कि० गु० कि० गु. कि० गु. क्रि० निमित्ता क्रियानि० गु.

NOTES ON THE ARTHALANKARAPRAKARAŅA.

Similar 12 divisions of करियाक्षिया, गुणविषया and द्रव्यविषया उत्पेक्षा, in all 48 divisions of प्रतायमानोत्प्रेक्षा.

४१३-४ For the distinction between मालित or मीलन and सामान्य the reader is referred to my notes on the Ekavalf pp.697-699. ४४९ कार्यकारणसामान्यविशेषाणाम-Vidyanatha follows Rajanaka- rayyaka in taking the cases where the cause is supported by the effect or the effect by the cause as those of Arthântara- nyâsa. Really speaking, however, they belong to Kavyalinga as Jagannatha and Udyotakara, Mammata and Vidyadhara take. Vide my notes on this figure in my edition of the Ekavali pp. 632-636. The distinction between this figure and Kavyalinga and between this figure and Drishtanta is explained in the same note. My note on the Kavyalinga figure in my edition of the Ekâvali pp. 676-682 also explains the difference between अर्थानतरन्यास and काव्यलिङ्ग and also between काव्यलिद्ध and अनुमान. ४५८ खलेकपोतन्यापेन-For the difference between the second kind of Samuchchaya otherwise designated Tatkar, and Samadhi the reader is referred to my notes on the Ekavalf pp. 692-694.

MIS'RALANKARAPRAKARAŅA.

४०४ उद्यद्वंहितगरजि3 :- This verse is given as an instance of अङ्गाङ्गिमावसंकर or fusion of figures standing in the relation of. principal and subordinate. पात्रा: प्रावडिद्वारा इव is उपमा and it makes us decide that द्विपघटाकादम्बिनी is to be taken as उपमा and not रूपक. If the componnd is taken as मयूरव्यंसकादि and dissolved as द्विपघटा पव कादम्बिनी, the figure is रूपक; and if it be dissolved as द्विपघटा काद- म्विनीव, it is उपमित समास and the figure ie उपना. If there ie साधकवाथ- कामाव or absence of what proves the figure to be उपमा or रूपक (उपमासाचक or रूपकसाधक) or disproves it to be either of them (उपमावाधक or रूपकवाधक), the fignre is designated संदेहसंकर. In the present instance, however, Upama प्रावृड्डिदारा इष proves that द्विपघटाकादम्चिनी is to be taken as Upama; for ifit be taken as Rupaka, कादम्यिनी becomes the predominant word in the com- pound and faqger becomes sabordinate to it; the word can in that case be constrned only with sfseR:, that is, with the उपमान and not with यात्रा: or the उपमेय. यात्रा प्रावृष्टिदारा इव is the principal (अङ्गी) Upama nnd द्विपघटा कादम्बिनीव is the subordinate (af ) Upama; and as they are similar figures, we have fusion of similar figures standing in the relation of principal and subordinate. Read lines 7 and 8 of the commentary as under :- रूपकत्वे द्विपघटारूपविषयस्थगने कादम्विनीभिरुपमानस्यैव सविशेषणत्वं नोपमेयस्य. T. has the following reading. रूपकत्वे द्विपघटारूपविषयस्थगने कादम्यिनीरूपोमानस्यैव सविशेषणत्व नोपमेयस्प. This. however, is not so good as the above which is the reading of M. On the whole subject of Alankâras and their varieties and snb-varieties, their points of similarity and dissimilarity and the opinions of different writers on poeties there-on the reader is referred to my notes on the Ekavalf, Unmeshas VII. and VIII. where the treatment is fall.

APPENDIX 1.

Readings of T''and T" as compared with the text. 4 1. 4 प्रसार्यते T for प्रकाश्यते. 1. 6 रीतयश्रेत्यमी सप्तं प्रमेयं काव्यपद्धति: T". " 1.' 8 पतस्याः सदशं किन्तु T" for तथाप्यस्याः समं नेतु :- 5 1. 5 तथा महापुरुषगुणवर्णनेन हि T for महापुरषगुणवर्णनेन. तदा महापुरुषगुणवर्थ्नेन हि T.

" 1. 6 वेदशाखत्रपुराणाद्येहित T and T" for वे दयावपुराणादेहित " 1. 7 तहा सदाश्यात् काव्यादपि T for तपा सदाश्रयात् काव्यादपि .. 1. 8 काव्यादितिकर्त्तव्यताधी: T" for काग्यात् कर्त्तव्यताधीः 6 1. दृष्टार्थफलजनकतया T for दष्टादृष्टफलजनकतया. तञ्चोंक T" for तथा चोक्तं. ", 1. 8 विसप्पंदि T" for विसप्पंति. 1 1. 9 कि तं जेण T" and T for कि तज्जेण.

" हरंदि T for हरंति. After कव्वालावा T bas मन इति शेष: 8 1. 1 तथा च स्मृतिः T" and तन्मूला च स्मृति: Tv for ननमूला. षैय स्ृति.

" 1. 2 काव्यस्यायं पन्धा: T" for काव्पजातस्यायं पन्पाः

" " कि तु शाखजातस्यापि T and Tu for चास्त्रजातस्पापि. 1. 2-3 सदाश्रयेण T" for तदाश्रपलेन. " 1. 3 यथा T" and T for तथा हि. 10 1. 1 पाश्रितगुणश्रेष्ठस् T and T forपाश्रितस्य गुणश्रेष्ठस्य. जिज्ञापाद्वारण T for जिज्ञासाद्वारा. 2 शाखस्य प्राण T" and शास्त्रस्य प्रमाण T for शाखप्राणा 2 इत्युरीकृतम् T for इत्युररीकृतम् 4 प्रतापरुद्रस्य गुणान् पुण्यानाश्रित्य निर्मित: T". 5 सर्तां कर्णोत्सवोटस्तु वः T" for सनतः कर्णोत्सवोऽस्तु वः 11 l. 1-3 T" and T have the portion from दण्डिनापि प्रतिपास्तिम to नश्यति after सुकृतिनामाकव्पमाकल्पन्ति. 1. 5: काव्यपद्धतिः T" for काव्यसंपद :. १, 4 9 रुद्रदेवेनापि T/ for रुवृभपटेनमपि.

APPENDIX I.

11 I. II माकशपयन्ति T" and T" for °माकश्पातति.

" 1. 14 गुणाश्रयः T" for गुणोत्तरः. 1. 15 महानायकगुणाः T" for नायकगुणा :. 12 1. 2 मताः Tv for गुणाः. 13 1. 1 भाग्यविभवात् T" for माग्य विभवे: I4 1. 4 क्रियन्ते यद्विदज्जन T" and T for किपन्ते ताददजन°. 1. 6 प्रचक्षते T for तपुच्यते. 1. 12 विदग्धता T for वैदग्ध्यम्. 16 1. I 'ललितेः T" fur ललिताम्. 1. 2 महीम् T" for मुवम् 1. 7 मृष्यते T" for मृष्यति. 1. 12 मुम्मडम्या तृतीया T" and मुम्नदीया दृशीया T for मुन्मुडी वा तृतीया. 17 1. 3 T" and T Omit अथ पाण्डित्यम्. 1 8 मार्गवर्धनचणैः also is noticed by T for मार्गदरंनचणैः 17 1. 10 विजयते T" and विहरति T for विहरते. 18 l. 6 T" notices सrr also for स्कारम् 19 1. 4 धर्म इव त्वयि T" for धर्म इव स्थितः i. 6 धुरन्धरता T" for धुरीणता. 20 L. 2 धक्के: T for मुखैः वदेत् फणी चेत् T" for फणीवदेञ्जेत्. 21 1. 2 सता मतः T" for स संमत :-

" 1. 4 मुहुः T and T for मृदुः and पुरा T and T" for पुर: 1. 5 नतभू: T" for नमद्र :.

" I. 6 मुखरोमहषंपिशुनान् T for मुखरोषहर्षपशुनान. 1. 7 "कीर्तिमहितः T' for कीर्तिसुमगः. T" notices कीर्निविभन: 2/80. श्रीरुद्रदेवो T" for श्रीवीररद्रो. 22 L 1 सर्वसामथ्य T for दर्पमात्सर्य. T" notices दर्पसामथ्यं' aiso 1. 4 धुनर T" for गुर्जर जझंरोऽसि T" and T" for जजरोऽसि. " 1. 5 बलरज:काणोSसि T" and T" for पलरज:कीणोडसि. 1. G धाणपरायणो T for प्राणपरायणो.

APPENDIX I

22 l. 9 सुख्ैकमू: T' and T' for सुखी मृदु :. 23 1. 1 वीरोऽयं T" for धीरोऽयं. 1. 2 नृपः T" for विमु :. 1. 3 दरिजो सतः T" and T for द्विजादिक: " 1. 8 न्नविकल T" for न्नविरत. 1. 10 इमे is dropped in T" and T'". 1. 11 रमृत: T" and T' for स्मृता :- 23 24 1 2 तत्र पकायत्तो T for पकायत्तो. 1. "नुकूलनायकः T" and T" for नुकूलो नायकः 6 यस्य प्रिया T" for तस्य प्रिया. 9 वध्या: T and T for वध्वा. " 1. 25 1. 2 कस्याश्चिदाविष्कृतम् T" for कस्पेचिदाविष्छतम्. T" notices कस्पै- चिदा also.

" 1. 6 यथा वा T" for तथा च. 26 1. 2 1. 6 °विदितापियकारी शठनावक: T". " 1. 10 प्राणेश्वरी T" for प्राणेश्वरी. 27 1. 1 तत्तन्नायकपरतया T" for तत्तन्नायकविषपतया. 1. 8 ·विदूषकनामान: T" for विदूषकाः 1 5 हासप्रायो T" and हास्यकारी T for हास्पप्रायो. 29 1. 10 संकेतालयमीक्षसे मम वृथा जाताश्रुमि: पङ्किलम्। is aleo noticed by T. 30 1. 2 मारत्याः क्षितिनायके Tand T" for मारत्या दपिते मुव: 1. 8 नृपतिभि: पेक्षणीया T for नृपतिभिर्वीक्षणीया. 31 1. 4 अ्णुणयन्तो T" for अ्णुणअंतो and पियो T for पिओ. 1. 5 मुणिअं T" for मुणिओ. ओहीरिओो T" for अवहीरिदों. रापत्ति T" for रापति. विसूरणवेअणं is also noticed by T" for न मुणिअं रापत्ति. 1 8 "कीतिमहतः T" and T' for कीर्तिमहसः- 38 1. 1 आासा T" and T' for पतार्सा.

" 1. 2 दूती दासी सखी चैव धात्रेयी प्रतिवेशिनी T" and T'. 1. .4 पषा T" for पतासा.

, 1. 5 तिधा T' for त्रिविधा. 8i 1. 3 किं वा काचिदह T" for कि या काचिदहं T notices वद also for तव

13 पृष्छामिT' for प्रध्छाय.

APPENDIX I.

. 84 i. 4 "वालक्ष्यते T' for वाशास्यते. L 6 मध्यमा T and T for मध्या 17 ताइण्यमत्र प्रपा is also noticed by T" for तारुण्यमेत्य त्रपा. 85 ललितापाङ्ट्रमधुरम् T for ललिताटोपमधुरम्, 86 यथासंमवमूह्यम् T for यथासभवमुदाह्यार्यम्. Appendix to नापकप्रकरण pp. 38-41 is found in Tr

88 l 17 दिगन्तरे T" for दिगन्तरम्. I. 19 लोकालोकाचलतटाना T for लोकालोकतटाना. 39 1. 1-2 काकतीयकुलेऽक्तार T"for काकतीयकुले व्त्तते. 1 3 काव्यमाश्रित्य T for कार्व्य समाश्रित्य 4 सहृदयहृदयाह्कादि T for सहृदयहृदयानन्दि. " 5 प्रोढबन्धस्थाडम्यरः T" for पीढबन्धस्प डम्बरः. 89 1. 6 तज्च शब्दस्फुरणम् T for तच्छव्दस्फुरणम्. 8 क्षोभा दुरीक्ष्यक्रमा: T" for क्षोमाद्ुरीक्ष्पकरमा: 1 12 "मिष्यते T for मुच्यते. n 14 विजुंभिप (विलंचिए) T for विजिम्मिप 15 जपलच्छि T for जअलच्छि 17 रिपुजीविआइ T for रिवुजीविआइ. 19 गर्जितेः करिघटा T for गर्जितेद्रिपघटा 20 स्फुरद्दिकतटैः T for स्फुरद्दिकृतट!ः 22 शलमर्त्तिगण्ड° T for 'श्लमत्यंगण्ड' 40 1. 2 ईदरापुण्य श्रोकचरितानुवर्णनेन T for पुण्य शोकानुवर्णनेन. 1 6 गुणान् बहून TV for बहून गुणान् n

" 1. 7 वर्णने for कथनं is also noticed in Tr मतं क्वचित् T" for क्वचिन्मतम् 1. 8 मुदाहरणानि TI for 'मुदाहरणम्. 1. 9 यस्पान्वये T for यस्पान्वय :- L 16 फलाप्याकुल: T for फलापाकुलः 1,17 एवं वर्णनमुत्पाद्ये नायके T for परवषिधवर्णनमुत्पाद्यनाय के 1. 20 1. 21 तत्र च T" for तन 41 1 2 बहुया भवेत् T which notices म हुमावकृत- aleo for बहुमात्रकृत. 1. यथावर्णन T for तथावर्णन2. 4 "प्युचितक्रमा: T" for प्युचितकमा. H 1. 5 कीत्तंनम् T for वर्णनम्. 1. 6 मन्दोद्यमानुभाव: T' for मन्दोवमानमार्व. 7 तविषण्पत्वं T for तविषय कत्वादि

APPENDIX I.

41 L 7-8 मतिशयास्दत्वम् T' for मतिसाष्यास्पदत्वम्.

T" has at the end of the additional portion the following-इति महो- पाष्यापविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रदेवयशोमूषणेऽलंकारयाखे नायकप्रकरणं समाप्तम्। 42 l. 4 काव्यस्य सामान्य Tli for काव्यसामर्य " L11 पदानुगुण T" for पदानुगुण्य0. 43 1. 2 तात्पर्यार्थोऽपि व्यड्ग्यान्तर्गत एव TV, and T" has व्पड्ग्यार्पगत पर्र 45 l 1 संबन्धानुपपत्तिमूलकत्वत T" and T". ", I. 3. घोषः प्रतिवसतीत्यत्र T and T" for घोष इत्पत्र. 46 1. 2 T" and T' omit द्विविधा. 1. 2-3 साध्यवसाना T" and T" for सा्यवसाया. L 3-4 भारतीसात्वती T" for सात्वतीभारती.

" 1. तथा चोक्त T" and T" for तथोक्ततं. 47 1, 8 T" and T drop इति. 1. 4 वृत्तिष्वेवान्तर्मता: T" for न वृत्तिष्वन्तर्मूत :. 1. 5 अत्र T" for तत्र. 1. 6 रूढिर्यथा T and T" for रूढिपूर्विका यथा. 48 1. 2 शुट्रेशरित्रे T for शुभेश्ररित्रे. 1. 4 नरवीररद्रः T" for वरवीररुद्र :. 49 1. 9 पादपीठ' T" and T' for पादपीठी. 51 1 1 महूवराह आरोप्यते T" for वराहत्वमारोप्यते. १, L 4 साध्यवप्तायलक्षणा T" and T" for साथ्यवसानलक्षणा. , . 7-8 हित्यारोप: T for रित्यारोपश्र. 52 1. 4 त्रिधा T" for त्रिविधा. 53 1. 1 "कबन्धेति शब्दाना T for कबन्धशब्दाना".

" युद्धप्रकरण।दिना T" and T for अर्थप्रकरणादिना. " 1. 3 नदीजलप्रलीतिर्यया जायते T for नदीजलप्रतिपचिर्यया जायते. L 4 "भिधाशक्ति: T" for मिधा. "प्रतीति T" and प्रमिर्ति T for प्रतपर्ति. " " 1. 6 लक्षणा T" for लक्षणावृत्ति: 54 1 2 "छोकिकशब्दानाम् T" for डोकिकवाक्यानाम्. 55 L 1 अथार्थशक्तिमूला T and T for मर्थशक्तिमुला. 1. 3 पादपीठं TV for पादपीठीं. 56 1 1 विषण्णा जाता इत्य T fur विषण्णा इत्य°. 1. 9 कारणतात् T" and T for कारणकत्वात्. 'कारणप्रतिपत्ति T for कारणप्रतीति

APPENDIX I.

57 l 1 इतीयती गमनिका T" and इतीयतीति गमनिका T for इति गमनिका 58 1. 2 राजमौलिरिवामाति T" and T bas राजमोलिएयं माति for राजमौलि- रसौ माति. 1. 3-4 राजमौलिरयमिर्ति T for राजमोलिरिति.

" 1. 4 'शाक्तिमूल: T" and शक्तिमूला T". ", l. 4 T" and T omit अत्र. 5) 1. 3 अनतिप्रौढेन T and T for नातिप्रोढेन. 60 L 2 °सान्द्रस्फुलिङ्गोत्करैः T" and सारस्फुलिद्गोत्कर: T for स्फारसफ्र लिङ्गोत्करैः. T" also notices "पान्द्रस्फुलि द्रोचये: 1.10 चतुराननेन T" and T for चतुराननस्प. •

61 l. 1 प्रसृमरयशसो T" and T for 'प्रसृमरमहसो. T" noticeg प्रसृमरमहसो also. 1. 5 प्रतिनृपतिभिया T" and T' for प्रतिनृपतिधिया 1. 7 स्मृते T for मते.

" 1. 9 रू्पप्रीढसंदर्भों T" and T for र्पप्रौढत्वं. 1. 12 दुष्यति T aud T" for दूष्पते. 62 1. 9 Tdrops द्रष्टव्य म्. 63 1. 3 'ष्वीषन्मृदुवर्णत्वम् T fur ष्वीषन्मुदुत्वम्. 1. 3 1 7 त्रिविधा T" and T for त्िधा 64 1. 4 घर्चिकाम् T" for चर्चनम्. 65 1. 6 प्रभवन्नन्भ्रभूपतिः T and T' for प्रभवन्नान्ध्रभूपतिः. 1. 7 कि च T" and T" for पथा वा. L 10 "अन्ध्र T" and T' for आन्ध्र'. 1. 11 परिवृतसवर्वधूव कचन्दा T"and T for परिवृताः स्वर्वधूवका चन्द्रा: 66 1. 3 प्रयाणोत्सवे for प्रयाणोस्थिते is also noticed by T". J. 4 नमस्यनिभृत T and T for नमस्यतिभृशं. J. 7 तथा घ T and T for यथा च. 1. 11 त्रिलोकमहिता T and T for त्रिलोकमरिता. 67 1. गण्डाभोगनिगूढ़' T" and T for गण्डाभोगनिरूढ 69 1. 3 मारिकेरपाक: T and T for नारिकेलपाकः. 1. 10 "मुदाहार्याणि T" and T for मूद्यानि. n 70 1 1 T" and T' have निरूप्यनते after काव्यविशेषाः. " 1, 4 T has काव्यं after मध्यमं.

" T' has व्यपदिश्यते for गीते. "

" 1. 5 कथ्यते T" and T for गीयते. 71 1 1 कुल पर्वता T for कुलशेला. 1. 3 सर्वविलक्षण: T" and T for सर्वविलक्षण.

APPENDIX I.

77 1. 8 काकतीयनरेन्द्रनिर्माण T for काकतीयनिर्माण". " T' and T" drop q. " 1. 10 प्रतापरुद्रदेवमहाराजस्पाग्रे T and T". 1. 11 "कार्पण्योक्ति: T" and T for कापंण्योकि2. 721."7 प्रणामप्रार्थनादि T for प्रणामादि. विअंभिए T" for विजि्मिप रिउमहीणांहजर्लिं T for खिवमहीणाइजिलिं. 1. 10 रिठजीविआइ T fur रिुजीविआइ. 73 1. 2 विजितारिमद्रे Tfor जितवैरिमद्रे aud जितवेरिरद्रे in T"for the same. 74 1. 1 विचित्रता T" for चित्रता. ,, I. 3 तत्र T" and T' for अत्र. 1. 6-7 संलक्ष्यासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यतया द्ौ मेदो T". 75 1. 2 कविनिबन्वोक्तिसिद्धल्वेन T" and T for कविनिरयद्धोक्तिसिद्धत्वेन. 77 L 1 षड्विशदुत्तर T for षडुविशत्युत्तर. " 1. 3-4 स्याविवक्षितसंबन्धो न पृथगमतः T" and "स्पावि वक्षितवाध्य संबन्ध- भंदो न पृथग्मृतः T".

" L 4-5 Tdrops the sentence अनेनेवक्रमेण-पृथग्मूतः- 1. 6 Before तरिरूपेण संकरेणे T" bas तस्यापि मिश्रणस्य संदेहास्पदत्वे- नानुग्राद्यानुग्राहिकभावेन एकव्यञ्जकानुप्रवेशेन च. "णेकरूपतया T" for णैकरूपया. " 14 वाक्यगतात्यन्ततिरसकृताविवक्षितध्वनिः T". 79 1. 1-12 T' has निवन्धोकि for निबद्धोक्ति " 1. 17 वाक्यगतोभयशक्तिमूलो रसादिध्वनिः T". Between Divisions 44 and 451. 12-13 T has एवमर्थ शक्तिमूलष ट्रात्रिशव्पकार:। शब्दराक्तिमूलश्रतुविधः। उमयशक्तिमूलो वाक्यगतत्वेन एकविध एव। एवं संलक्ष्यक्रमव्यड्ग्पम- नेरेकचत्वारिंशद् मेदा: । and after Division 48 1. 15. T has एवं विवक्षितान्यपरवाच्य- ध्वने: सप्तचत्वारिंशद्रेदाः अविवक्षितवाच्येश्रतुमिः सह पकपञ्चाशद्रेदाः मत्र दिड्मात्रमुदाड्रियते। पदगतार्थान्तरसंकमिताविवक्षितवाच्यध्व निर्या &c. 80 1. 1 वयमीदृशामरमाकं T" and T for वयमीदृशानामस्मार्क. 2 इत्यर्थान्तरसंकमिताविव क्षितवाच्यता T"and T". " 1. 3 पदगतात्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वानेर्थथा T. " 1. 4 मधुरिमपरिपूरिता T" and T" for धवलिमपरिपूरिता°. T" noticee धवलिमपरिपूरिता al8o. "' L 6 वाच्यत्वम् T" and T" for वाच्यम्. 81 1. 1 T drops अथ and T has पद्गतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यधा.

१.२ APPENDIX I.

81 L 2 तिथी: T" and Tf for तिथीन. 1. 3 काङ्कन्ति T and T for काहग्ते. " 1. 6-7 T' notices प्रियवियोगविधुरा: al6o. 1 7 कतिपयवत्सरजीविताशया 'T for कतिपयवत्सरान् जीविताथया. 82 1. 2 मासान् व्यपनेतु0 T" for मासानप्यपनेतु°. 1. 3 'मसृष्टिं सममिलषन्तीति T' and 'मसृष्टि वाञ्छतीति Tvl for मसृष्टि- ममिलषन्तीति. . 6 T' notices लक्ष्मीपतिर्वाञ्छति also. 1. 9 °आग्तिदिव्यतापसादीना प्रान्तिरिति T",

" 1. 16 मत्र कृपाण: कालीकटाक्षस्य विजुम्भितान्यालम्बत इति &c. T". 83 1. 2 मधुकरकीडा T" for भ्रमरकीडा. L 8 T" drops अध and has शक्तिमूलो यथा. 1.10 °श्रवणविवरे चारिणी T for शरवणपद्वीचारिणी. 1. 12 "क्ष्माभृदृह्ति T" for क्ष्माभृद्गवति. 84 1. 1 प्रतापरुद्रकीर्तिः T and T" for प्रतापरुद्रस्य कीर्तिः स्मयकारिणी T for विस्मयकारिणी. 1. 1-2 वस्तुना वस्तु व्यज्यते T" and T for वस्तु व्यज्यते. i. 6 जयलक्ष्मीसमावृतान T which notices जयलक्ष्मीममालिङ्रितान aleo. 1. 7 कर्षन्तीत्युत्प्रेक्षा T" and T for कर्षन्तीवेत्युत्प्रेक्षा. L 10 "मपणेव्व T" for भयेण व.

" मणहरे T" for मणोहरे. In the छाया of the Prakrita verss ओ्ोसरइ &c. दइप is expiained as देवे or दयिते. 85 1. 1 'यालिङ्गनादिरूप T and T for पालिङ्गनादि.

" L 5 'शत्रण। T" for शत्रुम्यो. 1. 7 कविनिबन्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलत्वं पथा T and कविनिबद्धार्थ शक्तिमूलत्व यधा T". 1. 8 वा होदु T for च होदु. 1. 9 जं त्तीए T for जं ताए कडरखुक्का T for कडखुक्का. P " " 1. 12 त्वया गन्तव्यमिति T for त्वया समागन्तव्यमिति. 86 1, 3 दीप्रदेहः T" and T' for दीप्देहः-

" " दीप्रदेहस्तव परिसरे T for दीप्देह्ः स्फुरति परिसरे. 4 आच्छादयालं T and T for प्रच्छादाल. वा स्वरूपं T" for वः स्वरू्प. "' " 1. 8 हलाओ T for हला. 1. 9 संजादभयोव्य Tv for संजाअमपन.

APPENDIX I.

87 1. 4 सोधकान्तावृतस्य T for नाथकान्तावृतस्प. 88 1. 3 अन्नालंकार T and T' for तत्रालंकार > 1. 5 ण प्पदोस T" for ण पदोस. 89 I. 1 संशणुध्वं हितार्थिन: T"; संशृणुष्व हितानि व: is also noticed by T". 91 1. 2 वर्ण्यन्ते T and T'" for कीरर्पन्ते. 92 L 1 शृङ्गारस्य T and T" for शृङ्गाररसस्य. 1. 11 5 इत्यस्य T" and T for इत्यत्र.

"१ 6 गुणीमृतव्यडग्पम् T" and T for गुणीमतम् 93 1. 2 कोऽप्यन-तकः T and कोऽप्यसंशयः T" for कोध्पनङ्टश: 1. 9 स्तनमण्डलालोकन एवेति T and T for स्तनमण्डलालोक पवेवि. 94 1. 2 समप्राधान्यम् T" and T" for समं प्राधान्यम्.

" 1. 4 सोउण T" for सोऊण. णरिंददंसणामोदं T for गरेददंसणामोअं. 1. 5 गुरुअणणियन्तिआए T". 1. 9 मत्रापि T for तदषि. 95 1. 1 अविआ T for अहिआ: मज्झे 1" for मज्झा. जायो बहु T" for जा बहु. 1. 5 शब्दालंकारचित्रतया T for शब्दार्थालंकारचित्रतया- 96 1. 5 मन्त्रद्यूतप्रयाणाजिनायकाम्युदया मपि । T" and T". 7 T" drops वर्ण्याना and has यैः केश्रिन्यनमपीष्यते. 1. 13 चम्पु' T" for चम्प. " 1.14 सोच्छास पञ्चमेदकम् T for सोच्छासत्वं च मेदकम् 97 1. 3 क्षुद्रप्रबनधा T" for कषुद्राः प्रबन्धा. 1. 5 जयेत्युपक्रम T for जयत्युपकर्म. 1. 7 यत्रादौ जये त्युपकरमं T" for तत्रादी जयत्युपक्रमं. 99 1. 2 अथैतेषा T" for अथेषा 4 विद्यानाथकृतौ T" for श्रीविद्यानाथकृतो Tl has श्रीमहोपाष्याय विद्यानाथकतौ. 100 L 3 "पूर्वके: T" and T for °पूर्विकेः- 101 1. 1 ताललयाश्रयम् T for ताललयान्वितम्. 1. 2 दश रूपको क्तप्रक्रिया T" and T for दशरूपकोक्ता प्रक्रिया. " नृत्यनृत्तयो० T" and T for नृत्तनृत्ययो 102 1. 2 T notices ग्यायोगसमवकारी दी also for व्यायोगसमवाकारो "'

अपि T" for इति. 1 6 पुनः T for मतम्. 1. 7 इति is dropped in Tand T". 103 1. 2 मिश्र चोती T" for मिश्रम्

APPENDIX I.

103 1. 8

" 1. 5 शृङ्गाररसस्पेव T' for शाङ्गारस्यैव. 1 7 पाषण्डताप सप्रभृतयो T for पाषण्डप्रभृतयो. 1. 8 हास्परसस्य प्राधान्यम् T for हास्परसः प्रधानम्. 1. 8-9 °पिशावराक्षसादयो T and I" for राक्षसपिशाचादयो. 9 धीरोद्वतनायकारते T and T for धीरोद्धता नायकास्ते. राद्रिरसस्य प्राधान्यम् T for रौद्ररसः प्रधानम्. " वीररसस्य प्राधान्यम् T for वीररसः प्रधानम्. समवकारे T" and T for समवाकारे. द्रादशविधा T for द्रादश. " " प्रधान: T" for प्रधानम्. " 12 13 T" drops धीरोद्वतो नापकः. 104 1. 1 करुणो रस: T" and T for करुणरसः.

" 7 "मैकेनैव T" for मैकेन. प्रयोजनेन संबन्ध: T" for प्रयोजनसंबन्धः. 106 1. 6 "विच्छेदो T" for °विच्छेदे. 107 1. 1 कथाङ्गत्वात् पताक्ा T for कथाङ्ग स्पात्. I09 1. 3 परिमावना T for परिभावनम्. 5 पतेषां स्वरूप निरूप्यते T" for यथाक्रममे्षा स्वरूपं निरूप्यते. " 1. 6 बहुकरणं T for बहूपकरण.

" 1. 15 विम्दुप्रयत्नानुगुणान्यङ्गान्यस्य त्रपोदश T"भिन्दुप्रयत्नाभिगमान्यङ्गान्यस्प त्रयोदश T. 110 1. 3 निरोध: T" for विरोध: 1. 7 विधूननम् T and T" for विधूतम्. 9 प्रगम T and T for प्रगमनम्. निरोध: T" for विरोध: 10 प्रतिमुख T" and T" for प्रमुख. 12 प्रगम® T and T' for प्रगमन° 15 मन्यास्याथा T for अस्यास्याथा 111 1. 1 रङ्गानि द्वादरा T for रङ्गानि. 1 उद्रेग: संभ्रमाक्षेपी T" fur ठद्ूेगसंभ्रमाक्षेपात्. " 7 प्रतिपाद नं वाक्यं T and T for 'प्रतिपादनवाक्यं.

" 1. 8 "समाधानवाक्यं T' aud T' for सामदानवचन 112 1. 1 "हच्यते T" for 'रिष्पते. 1 2 "ङ्गान्यस्प T' and T" for ङ्गान्यत्न. 1. 4 सभेदो T" for संफेटो. 1 5 विरोधनम् T" and Ti for निरोधनम.

APPENDIX I. १०५

112 1. 6 प्ररोचना T" and T for प्ररोचन.

" T" and T" for d. " 1. 8 संमेद: T" for संफेटः. पद्बन्धादिक T and T" for वधबन्धादिकं. 1. 10 अवमानश्रलनम् T and T" for उपमानं पलनम. 1, 11 विरोधनम् T" and T" for निरोधनम्, 1. 12 प्ररोधना T" and T" for प्ररोच नम. 113 l. 2 कृतिर्भाषोपगूरनम् T' and T" for कृत्यामाषोपगूहनम्, 1. 5 बीजोपगमनं T and T for बाोपशमनं.

" विरोध: कार्यमार्गणम् T" and T" for कार्यमार्गणं विरोप :. 1. 9 वाक्यार्धे। T for काव्यार्थो. 1. 13 अमिनव T and T for अमिनय°

" घभत्कार कारित्वम् T and T for चमत्कारित्वम. 114 1. 2 श्राव्यं चेति T and T for श्राव्यं च. सूचनामात्रकम: T for सूचनाकम: " " 115 1 4 स चं द्विविध: T and.T for स द्विविध :. केवलं T" and T" for केवल. " 116 l. 6 नान्ध्यन्ते T" for नादेऽङ्वे. L नीचपात्रप्रयाजक: प्रवेशकः स चाद्येऽङ्वे न युक्त: T". 7

117 1 1 अत्राङ T" and T for तत्राङ्क. 1 3 "संविधानसमाश्रयः T" and T" eसंविधानरसाश्रय :. 118 1 4 पवृत्तकम T' and T for प्रवत्तकम्.

" 1. 5 प्रवृत्तकम् T and T for प्रवर्त्तकम्. 120 1. 2 उद्रत्यका T' for उद्धात्यका°. 1. 8 मवस्कन्दित® T" and T for मवस्पन्दित

" 1. 5 पतेषा T" and I" for पर्षा.

" 1. 8 अन्यप्रसङ्गात् T" and अन्यत्र सङ्गात् T for अन्यकार्यप्रसङ्गात्. 121 1. 1 पूर्वरङ्गे नटादिमि: साम्यादनेकार्थयोजन त्रिगतम् T" and Tr. 1. 4. तम् T 121 1. 5 "निगूढार्था प्रह्देलिका T" and Tu for °निगूढार्थप्रहेलिका नालिका 122 l. 1 "लोमकरवचन T' and T" for लोमकरं वचनं. 1. 2 कतिचन T" and T" for कानिचन. "

" 1. 5 °प्रतिमुखैर्गर्भ® T" for प्रतिमुखगर्भ.

" 1. 6 पूर्ण T" for पूर्व. " "वृत्तिवृत् T" for 'वृच्वत. 124 l. 1 पद्य विहितं T" for ;वहितं पदमं. 14

١٠٤ APPENDLX I

Before वेणीसंहारे &c. T" has the following additional matter :- कि प रङ्गप्रसाघनं नान्दी। नन्दी वृषः कोषि महेश्वरस्य रङ्गत्वमादो किल खे जगाम । तद्रङ्गमुद्दिश्य कृता तु पूजां नान्दीति ता नाव्यविदो वदन्ति । 124 1. 8 नान्या: T" for नान्या. 1. 3 After नाम्युपगतः T" has-कालिदासेन वाक्यार्थः पहतवेनाङ्गीकृतः । " शाकुन्तलेऽष्टपदा।

" 1 6 प्रसाद T" for प्रसाध्य. 1. 8 इति is dropped in T". 125 1. 8 मुखनिर्वाहो T for मुखनिर्वाहो. ससभ्रम: T" for स समतः. " 126 1. 2 नत्याङ्ग T for वृत्त्यङ्ग°. "

1 5 व्घेटचेटीविटाकुलम् T for चेटीचेटसमाकुलम् .. T bas नटघेटीविटाकुलम्. 127 1. 1 विकृतम् T for वेकृतम्. 2 कामुकानां वचोवेषैः T for कामुकादिवचोवेषैः. 1. 3 विकृतं T' for वैकृतं. 1. 5 समाकीण T and T for समाकीणे :-

" 1. 8 यत्र गन्धवं T' for देवगन्धर्व' महेन्द्र T and TI" for मायेन्द्र. " 1. 12 128 1. 6 यत्रामुख T and T for यथामुखं. 129 1. 1 "खिषु T" for स्तेषु· 1 दैवाधिकृता: T and T for दैवादिकृताः " 2

" 5 निवद्धव्या: T" for निबद्धव्या. 130 1 4 ठद्रत्य का T" for उद्धात्यका. 1. 8 हूसंज्ञकः T" fur हसंज्ञितः. 131 l 6 'प्रक्रियानुसारेण T for रीत्यनुसारेण. 132 . 1 दार्विशत्पदा T for दवार्िरतिपदा- 1. 2-3 °राज्य लक्ष्मी TV for लक्ष्मी. " 1 3 सूचिता T" for सूच्यते. " 4 जीयात् सिद्धमहालक्ष्मी T for देयात् सिरदद्धि महालक्ष्मी. 134 1. 4 T notices प्रकाशयति also for प्रसाधयति " 1. 5 वाक्यार्थ T for काव्यार्थ 6 TW drops पृतत्ति :- 135 1. 2 म्नमुवन T for मध्यममुवन. " 1. 3 T" and T' drop सेवारथ. 1. 9 नः श्रत्रियो T" for तच्छ्रोत्रयों which is also noticed by T". " 9-10 प्रधानशृङ्गाटकं T for पपान्रः शुङ्गाटकं.

APPENDIX I.

185 1. 11 Till hae शुत्वा after इति.

" 12 अस्मिन् T for अस्मन. 136 L 8 नायाति T for चिरयति. 1. 9 समाप T" for सहाए, 9-10 संगीदमुई वा T" for संगीअसुइ व्या. 1. 10 "तुज्झ T" for तूर°. 137 l. 1 "प्रयोजनरूपं T and T for योजनरूपं. 1. 2 T" omits मृज्ज. 1. 6 T has रम्यं for नाव्. 1. 7 द्रागि T' for प्रागि° 1. 8 °इपालम्माच्छलम् T and T for °रपालम्मनाच्छलनम् 1. 9 नट्टसमग्गी T for णट्टसामर्ण्ग. T notices सामग् al8o. सज्जीकादुं T" for समग्गीकायु ११ सज्जीकआ T for सज्जीकिआ.

" 10 ख T" for क्खु. स्वपण T" for रुव्यपण. " उवकमीअदु T" for ठअक्कमीअदु. 138 L 1 नन्वियं T and नन्वयमेव Tfor नन्विदमेव. 1 3 सूर्यायहरयोः T for पर्यायहरयोः 139 1. 1 घेआणं T for छोआणं. " 1. 5 मणहर T" for मणोहर. "9 ख T" for कखट. 1. 5-6 पआवोववदकिद T" for पआवोववदकिअं. 1. 11 विशविकविद्यस्य Tvl for ्विचेकवीरस्य. 140 l. 1 कण्णजु अलभाअधेपण T for कण्णजुअलस्स माअहेपण. " 1. 1-2 मुणिअदि T' for सुणीअदि. " 1. 3 अमिणिज्जेइ T" for अमिणिज्जइ " 1. 4 प्रकृतकार्यावलम्बना T" for प्रकृतकार्यालगना°. 1. 7 लोके श्रवसो T for लोकश्रवसो. 8 प्रतापाङं रुद्रस्य चरितं शुभम् T 1. 8 मुद्रत्यम् T for °मुद्धात्यकम्. 1. 10 अअअपरिअणेण T for अज्जपरिवट्टणेण. " संघट्टिअदि T" for संघटिअदि. 141 1. 2 महष्घ T" forमहष्य. घरिदम्भि T" for घरिअं. "

" महिअअरं T" for अहिकरिअंतो. 1. 2-3 कईंणो-T" for कइणो.

APPENnIX r.

142 1. 1 सलापरुपा T" and T/ for सलापरूपा. 1. 2 होदि T" for होइ. 1. 8 संदेहेण T" for सज्झसेण. 1. 4-5 मे नाव्यविद्या T' and T' for मन्नाव्यविद्या. " 1. 5 कीदृश्या T for कीदशी. 1. 6 उव्वेलिज्जई T" for ठव्वेलिज्जइ. जाणवत्तं T" for जाणयत्त. 7 आारोदेदु अथ्ओो T" for आरोहदु अज्जो. 1. 10 "गीति T" for गान". 143 1. 1 अओओ T for अज्जो. J. 2 T has सावधानम् before the speech.

" त्वरया T for त्वरा. "

" 1. 4 ते घेतः T" and TII for तव धेतः. संगीतकम T and T for गीतिः- . 1. 6 लच्छीसरसिअईमावव लिअभुवणंतरा T" (लक्ष्मीः सरतिजसुषुमाधवलितमु वनान्तरा) 1. 7 "कुवलय T for कुवलअ 144 1. 5 ख T for कख. अअअस्स T" for अज्जस्स. 1. 6 वेसण० T" for वेळ्णं which is also noticed by T". सहई T for सहइ L 11 गुणत्वारोपणं T" and T for गुणत्वारोपणात्. 1 12 अओओ T for अज्नो. 145 L 4 सर्वमङ्गलाल द्वताकृति" T" and T for सर्वमङ्गलालंकृति" 1. 5 वीररुद्र T aud T' for रुद्र. 1 7-8 काकतीय गुणवर्णनायोद्यतयोवैंत लिकयोरवचनमियोपक्विप्यते T". मिहोपक्षिप्यते T fur मिवोपक्विप्यते. 9 प्रवृत्तकम T" for प्रवर्तकम् 146 1. समग्राङ्गप्रस्तावन T" for समग्राङ्गा प्रस्तावना.

n 1 4 "कौलूती T" fur कलूतको. 1. 9 गुण निधी रुद्रदेवो T for गुणमद्दान् रुद्रदेवो which is also noticed by ”. 147 L 5 धारित: is also noticed by T for धार्यते. 1. 8 बहूकरणात् T" for महुपकरणात् 143 1. 2 विदितमिदम् T and T for विदितम्. n 1. 5 निष्पत्तेः T" for परिनिष्पत्तेः 1. 9. श्रेयोनुबन्धनगुणख्यानात् T and T for श्रेयोनुबन्धरूपगुणरूयापनात

APPENDIX I.

148 1. 10 महोत्सवे T" and TI for महे. ". मर्त्यमण्डला T and Til for महीमण्डला. 1.14 प्रयतिष्याव हे T and प्रतीक्षावः T for प्रतीक्षावहे. 1. 15 T" aud T' have परिक्रम्प before निष्कान्ती. n 1. 16 °विष्कम्म: T and T for °विष्कम्मकः. 149 l 1 यपानिर्दिष्टो T and T for यथानिर्दिष्टवेषो. 1 3 तद्द T for तमद्य. 1. 7 तादशमहामहिम्रो T" and Tl for तादृशमहिम्रो. 1. 8 द्ितोपदेशात् 1' for हितोपदेशान्. 1. 12 T" drups अन्यथा. 1. 18 गणपतिना महाराजेन T and T" for गणपतिमहाराजेन. n. 1.14 अम्यन्तरस्यानुभावस्य सदृशः पुत्र इति व्यवहार: कृतः T", T has अम्यन्तरस्यानुमावमहिप्रः सद्यमत्र पुत्र इति व्यवहार: कृत: 150 l 4 साक्षिनिटिल T aud T"r fur साक्षनिटिल. 151 l. 2 वपुषाहं नमस्कृत्य T and T fur वपुषा तं न मस्कृत्य 1. 3 काकतीशाना T and T" for काकतीयाना. " 1 4 सिविणए वि T" for सिविणे वि. " ततः T" and T' for ततस्ततः- 152 1. 2 स्थानगतस्प is also noticed by T" for स्थानकृतस्प adopted by it .. 1, 8 स्व्रवामाङ्गवधपलालिताम् is also noticed by T". 158 J. 13 सर्वप्रकृतीनाम् T and T for प्रजानाम. 154 1. 7 सुखागम: T for सुखागमेन. 1. 9 "शयं मामवलोक्या T fur शयमवलोक्पा". " 1. 10 °ह्योपदेशस्याङ्गीकरणात् T fur स्पोपदेशाङ्कीकर णाठ्. 155 1. 1 "रक्षाक्षमे बाहुपरिधे T" for रसाक्षमवाहुपरिघे. रिति च विषाद' T fr रिति विषाद. 1. 4 मुखेणेव्व T for मुहेणेव्य.

" पव्व° T" for पद्री. 1. 11 काकतीयपरमेश्वर: T and T" for परमेश्वर :. 1. 13 सज्जीक्रियन्तां T" for सज्जीक्रियता ..

" 1. 14 समारा: T for संमार :. 1. 16 राशा T" for सर्वपार्धिवाना. 156 1. 5 सज्जीमवामि T" and T for सज्जो भवामि. 1. 6 बीजानुसरणारम्मरूपं T for वीजानुगुणारम्भरूपं. 157 1. 5 मांध्याहिकी करियाम् Tv and T for माध्याहिकी: क्रियाः 1. 8 T has इति before यथोचितं and drops परिकम्प.

٢٩٠ 'APPENDIX I.

157 1. 9 इति is dropped by T". T'' closes the first Act as under- इति विद्यानापकृती प्रतापरद्रयशोभूष्रणेऽलंकारथाखे कव्याणस्वमो नाम प्रथमोऽद्ू: ॥ 158 I. 4 महाभिषेकोत्सव TV for महाभिषेकमहोत्सव° .- 1. 7 पुनरवमशों बिन्दु: T" and T" for पुनरवमर्शाद्विन्दुः

" L 8 गव्या घ T and T for गत्याथ. L 12 T has कटाके: for गवाके: which is also noticed by it.

" 1. 13 प्रतापरुद्रगमनामिलाषा T for प्रतापरुद्रगतांमिलाषा 159 1, 1 अञअ T for अज्ज. 1. 3 काकतीश्वरेण T" for रुद्रनरेश्वरेण. 5 तन्नामानुगुण T for स्वनामानुगुण. 6 सपादोपसंग्रहणं T for सनादोपग्रह्दणं. " अञअ T" for अज्ज. " 7 अणणुमूद' T for अणणुहूद. 1. दिगन्तविजओ T" for दिअंतजओ. " 8

" 1 9 संपत्तयः T 'and T for प्रवृत्तयः- वीर विष्णो T" and T for विष्णो. " " 12 "यात्रोद्यमनेना Tr and T" for यात्रोद्यमेना° 160 1. 3 काअइ T for काअईअ. 1. 5 इट्ठइ T' for चिट्ठइ. 1. 9 T and T drop प्रवेशक: 162 1. 1 राज्येऽनमिलाषाद्विधूननम् T".

" 1. 2-3 घुरंधरं त्वा T" for त्वा धुरंधरं. 1. 5 स्वयंमूदेवेन T for स्वयंभुवा. गुरो T" for गुर्वो०. 6 "शिथिल। धर्म T for शिथिलघर्म 7 महीधुरा T" for महीधुर° 1. 8 For प्रताप T" has रुद्रः (शनुरोधम्). L 9 सर्वदा T" for सर्वधा. 168 1 2 काकइ T" for काकईअ. 1. 2-3 धरइ T for धारइदु. 1. 3 राजपुत्तो T for राजउत्तो. . 6 °णिच्छुर T" for °णिठठर°. 1. 8-9 वइणो T for पइणो. 1. 11 वचनोत्था T" and °नर्मवचनोत्या T for वचोत्या. n

" 1. 18 र!जलक्ष्मीर्न विलम्बें सहते T for राजलक्ष्मीविलम्बनं न सहते. 164 1. 1 विज्जाव हूपरिणअं T" for विज्जावहूण अहिअं.

APPENDIX 1. ११९

164 l. 1 पिर्अमि T" for पइम्मि.

" " पणय T" for पणअ०. 1 2 सहदु T"for सहठ. " 1. 4 "मुत्कया is also noticed by T" for °मुत्मु का. 1. 7 प्रगमनम् T for प्रगम: "'

" 1. 8 T" drops एसो and has महूसवो for महूसओ. " 1. 11 मन्त्रकुराला: T" and T fbr मन्त्रराखाः समरापदानतोषितस्व्ामिन T and समरापदानाराधितस्वामिन T. " 165 1. 1 पतन्म्त्रि निधुरवचनानुरूप वज्रम् T and T". 1. 2 चमूवइणो T' for चमूपइणो. " 5 सेनापतिभिः समं T for सेनाधिपतिमिः 1. 7 तदनुग्राहयालुना T for तदनुग्रहयालुना 1. 10 T" drops राजपुत्र. 166 1. 1 विलोक्यन्ता T for आलोक्यन्ता. सामन्तविजयस्थान T for सामन्तनिजस्थान. ,' 2 1. 3 गन्धगजारोहणं T".

" 1 5 रुद्रदेवो Tv for वीररुद्रो ..

" 1. 7 विशेषव-धवचनं T for विशेषवन्धनवचन. 167 1. 6 संभ्रमप्रतिभये T for संभ्रमं प्रतिमये. 1. 7 'सहायोज्ज्वलाः is also noticed by T". 1. 9 "भुजगराजमास्त्रत्फणा: T and T for भुजगराजफकत्फण: 1. 10 तिलंगमुद्दडाणमुच्छाहो T". 168 1. 2 स्वैरोद्धर्ण T and T for स्वेरोद्रीरण०. 1. 3 समग्रविसरत्मासा: T and T for समग्रविहरत्पासा :- सुवपुषो T for सवपुषो. 1111 4 " 1: 5 तुरंगमतरंगा T" for तुरद्गतरङ्गा 6 स्ताडनायेव T and TIi for स्ताडनायेप. " 1.

1. 7 संरब्घनुन्नाम् T and T" for संरमनुन्ना: 169 1. 2 काम्यन्त्यशांः T and TI for कामन्त्यश्वा: 1. 5 निचित° T for निविड 1. 6 "समुछसत् T and T" for समुञ्चलत् 170 1. 4 क्पेलत्समटा: T" and T for क्वेडा: मुभटा: 171 l.' 2 सप्रमोद® T" for सप्रसाद. "मवलोकयति T" and T for मालोकयतति. 1. 5 यदादिशन्ति T and T for यपादिशन्ति. ., 1. 10 मुशकुन" T" and T for शकुन". 172 l 4 महोत्सवानन्तर" T' and T for महोत्सवाद्यन-तर"

११२ APPENDIX I,

172 1. 7 तान् गृहीत्वा T" and T for गृहत्वा. 178 1. 1 प्रपत्ति T for प्रसत्ति " 1 5 बाह्मणादि चतुर्वर्ण निर्वर्ण नावरणT". 1. 8 विजय T for विअम. समयादिण्णा T" for °समअदिण्णा. 174 1. 9 T drops यथोचितं परिक्रम्प. T' winds up the Second Act as under :- इति विद्यानाथकृती प्रतापरुद्रनाटकपकरगे विजययात्राविलासी नाम द्वितीयोऽकः ।। 175 1. 1 लेखकहस्तौ T and लेखिकहस्ती T for लेखहस्ती. 1. 4 सानुसंधानाश्रर्यम् T fur सानुबन्धाश्वर्यम् महिमामहानुमात: T for महिमानुभाव: " 1. 5 द्येषामपि T which also notices दयानामपि of the text. " 1 5-6 T" has समाकुली मूतानि सर्वेषामपि T and T व्याकुली कृतानि after कटकानि. 175 1 2 यद्वज्नकवचीयन्ति T" for यदज्रकवचायन्ति.

" 1. 11 T' has घ after पुरोऽवलोक्य. i .14 पाठयन्ति T and T for पाठयन्तीव. 176 l. 1 T has सर्व before सम्पङ 177 1. 1 T has लिखित for 'विरचित°. 1. 5 T" has तैस्ते: for तैः and drops च afterदनुमानं. " 1. 6 "कुनूहलिना T" for कुतूह्लिता. " 1, 6-7 यथावदनुसतरन्ति T" for यदावामनुसरन्ति. 1. 7 प्रश्नमालाविधय T for प्रश्नमालाविषेया 1. 9-10 °कामधेनो: T for कामधेनुः. 1. 1 भामिनी 3T for कामिनी" $ 178 L. 8 तथावामपि T for तदावामपि. " 1. 8-6 प्रतिपालयिष्यावहे T". " 9 परिक्रम्य निष्कान्ती T for परिकामतः. 1.13 °प्रियंकरणै० T T for प्रियंकरे ?. वांक्यामृतैः T and T for रवार्त्तामृतैः. 1. 14 "नकषवचनरूपो T" and पस्तु तोत्कषंवचनरूपो T for त्कर्षरूपो. 1. 15 कथमय घ T" for कथमर्य. L. 16 "मधितिष्ठति T" and T for मधिरोह्दति. मनुस्पामि T for °मुपसर्पामि. 179 1. 2 T adds विजिगीषु: hefore प्रस्थित।. L 8 T" drops स after पितृमान्. " 1 5 T" and T have कक्याणनिमित्तानि for कश्पाणानि निमितानि.

APPENDIX I .. '.

179 1. 7 प्रदुहन्ते T" and T" for प्रषुद्वते- " 1. 8 काकइ T" for काकइभ. 1. 12 सविनयसंभ्रम® T". 1. 13 प्रघण T" and TI for प्रघाण. 180 1. 2 T and T have निरूपपन्ति. " 5 यथादिशन्ति मन्त्रिण: Taud T".

" 1. 6 T" drops पुनः. 1. 8 हि क्रम: T for विंक्रम: 1 9 आलोक्य T" for अवलोक्प. 1, 10 पनताम्या T and T" forपगताम्य 1. 10 ताम्या T" before महार्ष्य. महाई T" for महार्थ्य. परहषंयों T" for हर्षयो. 1. 11 "परिग्रह" T" for पाणिग्रइण" 1. 13 यथाश्ञापयति T" for यदाशञापयति देव :. T drops इति before मोरिक°. T' has भौतिक for मोरिक°. T bas सामदानरूप: and T सामदानाचरणरूप :. " 1 14 1. 15 T bas सप्रश्नथप्रमाणं for सप्माणं. 181 1 1 विजयवृत्तान्तमहोत्सवाः T" for विजयविहृतपः 4 °स मिन्ध्यमानस्य for °समिध्यमानस्प. 9 "घासा: T" and T' for त्ासात्. 1. 11 चमसंथ्रमो T" for चमूड म्वरो. " 182 1. 1 पुरोधा: T" for पुरोधसः. मन्ध्रचमूपतीनामोजायितम् T" and T". n 4 "नामिमुखायानतं T aad T for नामिमुखं यान्त. " J. 7 विजित्य T and T for निर्जित्य. चलति T and T for प्रचलति. 1. 11 पराकमधने T" for पराक्रमघने. L 14 "दाम्त्रवाला T" forदान्त्रमाला.

n " मेरवाकारधीर: T' for भेरवाकारघोरः- 183 1. 3 "शयाश्चर्यम् T" for शयाङ्गुतम्. 1. 5 कादव्य T" for किदव्यं. " 1 6 काकई T" for कामई. पछ्चत्ति T for प्पसति ?. 7 कर्थ T' for किअं. 1. 8 संमोदगद्गदं T and T". 15

APPENDIX

183 1. 10 मित्रो® T for छिन्रो. "प्रतिमय T" and T" for प्रतिमट . J. 11 वरेणुबन्धा T" for 'रणुबद्धा". 184 1. 2 "प्रकर T and T" for निकर. परिवृतः T" for °परिवृत. . 1. 11 सोष्ासा: T" for सोव्ासा: L 12 "वीररुद्रः T" for वीरः. 1. 18 प्रतिचलित: T" for प्रचलित :. 185 1 5 सेष्वातत° T for पटेष्वाइत° 1. 7 प्रस्थानारम्मजन्यं निजनिखिलमुजाउम्बकण्डूविडम्य: 1. 11 गजानुबद्व0 T" and T for गजानुबन्ध L 13 T" and Tl drop कलिङ् and rightly as explained i notes. 1, 14 प्रादुरभूवन् T" for प्रादुरभवन्. 186 1. 4 परापतन्ति राजकानि T" and T" for आपतन्तीमी राजकानि 1. 9 योद्वारो वयमन्ध्रसैन्यमुमटाः प्रत्यर्थिदावानला: T". n 1. 10 संबद्ध° T for 'संरब्य Tw hasद्रोषसंभ्रमवचनं and notices द्रोषसंर्धं वचनं. 1.11 ईरिसं T" for पदं. n भणी T' for मणिअ. 1.11-12 ठवक्कंतं T for ठवकंदं. 187 1. 5 वंचना T" for वचना. 1. 8 "मुपागता: T" for मुपगता: 1. 9 णरवईणं सज्झासकाअरत्तणं T". 188 1. 1 कातरत्वमिति T" and T'. 2 समरभीर्वाचोपरायाकुला:१ T for सममवंश्रोलाः पलायाकुलाः 1. 4 तनवो T for वपुषो. 1. 5 T" has सिंह्ाश and notices मुंझाश of the tezt, also. 1 7 काम्भोजा: T" and T" for काबोजा: 1. 8 ग्रामाङ्गणा रिङ्गणा: T for ग्रावाङ्कणाः कोठ्ठणाः

n 9 परिलसद्वीविह्वला: T". 1 .. 10 कर्नाटा: T" for कर्णाटाः 1. 13 गूर्जरा: T" for गुर्जरा :. 1. 15 T" notices काम्पिल्या: and कांपीला: al6o. 189 1. 1 T' has also साश्रर्यम् as stage direction after परि? हुवणाणि T for भुदणाईं० जुझापदाणाणि T for जुझावदाणाई. " "

APPENDIX I .. ११५

189 1. 5 आरुढमूर्ल T for आमूलचूर्ड. 1. 8 तैस्तेः स्वपक्षे T for सपसे 189 L 11 सप्रितं T" for संप्रति. L 12 भमोलि T for मोल0. T" has मूत्वा after परिवृतः

n Ti has स्वयं for स्तैरं. 1. 16 ख्यापितत्वात् T and T for व्यापित्वात्. 190 L 1 तदचिरादेव T" for तदचिरमेव. दूरं दूरम् T" and T for दूरम्, n 4 L 6 विपाट्य T and T" for निपाव्य A L. 7 वेगोत्पातित T" for वेगोत्पाटित° L 8 परीं T' for पुरं. L 9 "त्यमन्दरमसा T and T for व्यमन्दरमस: करिग्राहिणी T for करिग्रामणीः. .

1. 12 नरेन्द्रोपायनान। T and T' for नरेश्वरोपायनाना. 1 13 गन्धानिलाय T and T for गन्वानिलेन. "दग्ती T" and TI for हस्ती. 191 1 .. 3 मर्मसन्धेर्बीजो T and T for गर्मबीजो. 4 हारं प्रासाद T and T" for द्वारप्रासाद. 1. T drops परिक्रम्य. n 5 6 T' bas इति before धीररुद्र and T winds up the Act thus 'इति विद्यानाधकृती वीररुद्रविजयो नाम तृतीयोऽङ्ग: ॥।' 192 L 3-4 महग्याइ भूसणाई कत्तो चोरिआ T.

" 1. 4 मुणिअं T" for जाणिमं.

n प्रुत्तीप T" for उत्तीए. 1. 4-5 सअलाओ दिसाओ जेठण T" 1. 7 अणुवत्तणेण T for अणुवट्टणेभ. 1. 7-8 अह्मारिसस्स T for अम्हारिसस्स. 1. 8 TW drops परिअणस्स. n अम्मुअमअमहाराजाहिसेओ T. 1. 9 एआइणि T for पआइणी. मोतूण कहि पत्थिदा T" 193 1. 2 दपवादोऽयम् T for दफ्वादोडङम्, 1. 8 सहेहि T" for सहस्स. 1. 4 पढंचलेण T for पटंचलेण. 1. 4-5 पडिमस्सेसि Tr for पडिमज्जेसि. n 1. 5 ईरिसावराहं सिढिति T".

APPENDIX I.

193 1. 6 संमेद: T and T for ्संफैट :. 1. 7 "सहावा एव्व T for महावेन 1. 7 "कोइणीं T" for कोविर्णी. होदि T" for होदीं. n 1. 9 "कम्पम् T" for 'कम्पनम्.

" वक्कसीलदुछ्ठलिदे T" 194 1. 1 बन्दीउण T" for बन्धिउण. करेि T" for करेमि. 1. 8 रकखिहि रक्खिहि T". 4 पुत्तिआए T for अत्तिआए. हिडिंबस्सालयं T", 1. 5 दैवं T for देव्वं. पसादर्यतीए ताप विलंबिअं कि करेहि T. 1. 7 हिडिंवालयगंडसेलेसु किंति मंत्थअं ताडिज्जदि मंदमाश्मणीप T", 195 L 4 हस्तावलम्बं T for हस्तावलम्बनं. तत्यहोदि T" for तत्तहोदि. " 1 6 णिग्गदो T for णिग्गओ. 1 7 मंगलणीराअणादीवपरिछोलि णिवत्तेदुमम्मंतर पविलोमि T". 9 इति निष्कान्ताः सर्वे T" 1. 11 प्रतीहारक: T" for प्रतीहारः. 1 12 T" drops कुल. n 196 1. 7 जना: T" for परिजना :. 1. 8. संशृणुध्वं T" for शृणुष्वं. n 1. 9. सम्यग्धृतायाभिरं T" and सम्यक्कृतायाभिर Tl for सम्पन्धृता यो चिर. 1. 14 मारमष्वे T" and T forमारमण्यम्, " 197 1. 3 कुरङ्गदृशश्र T" and मृगदृशश्र T for कुरक्कीदृशभ्र. 1. 5 T" and T' drop तत्. 1. 6-7 मो मो भूपाः यथावकाशमाध्वम् T" and T. " 1.10-11 क्षितिक्षिता' T" gnd T" for क्षितिभृता 1. 15 अरेरे T and T" for अरे. " 1. 16 महोत्सवं दिदृक्षमाणा: T" and T for महोत्सवदिद्सयः- 1. 17 प्रतिहारं T" and T" for प्रतीहारं. 198 l. 4 T" drops द्वार.

" 1. 7 यधादिष्ट' T" for यधानिर्दिष्ट?, 1. 10 इत्यमी T" and T"I fur सत्यममी. l. 17 'मात्यहस्ताद्यद्घरीकृता T,

.

APPENDIX I.

198 1. 18 °रिति कुर्वाणै: T" and T for रविकुर्वाण :. 199 1.1-2 नरंश्वरक्रमाविष्ठितं T and T'. 1. 2 चन्दासनं त्वदधिरोहण T.

" . 8 संग्रहणरूप० T for संग्रहरुप".

" 1. 4 रद्र: T" and TII for प्रताप°

" 1. 5-6 मिच्छसि T for मिच्छामि. 1. 9 प्रतिपालयामः T" for परिपालयाम: 1. 10 रद्रः T and T' for प्रताप ?. यदा T and Tu for पथा

T winds up the Fourth Act thus इति विद्यानायकृती परतापरट्रे माटकपकरणे त्वरितमहोत्सवो नाम चतुर्योऽद्क।। 200 L 2 त्वरध्वं त्वरध्वम् T" for त्वरध्वम् I. 12 "मुखसंध्यादि' T" and T'l for संध्यादि'. 1.16 "रस्यामिनन्दतः T for रप्यमिनन्दतः 201 1. 2 मतसरणी T" for मतसरणिः देवता T' and Tii for देवता: L 8 श्रेयःप्रश्नव T and T for स्ेहप्रश्व. 1. 6 ततू सत्वरमेव T" for तद्यमेव. 202 1. 1 मार्गणात्निरोध: T" and T for मार्गणादविरोप: 1. 8 वीररद्र: T" and T" for प्रतापरुद्र :. 8 "भेवोपगम्य T and T" for मेव गत्वा. 1. 9 रुद्र: T" for प्रतापरुद्रः. T drops मन्त्रिणश्र. 1. 10 T" drops अग्रतो मूत्वा. 203 1. 2 T has शूयता before कुलामात्या: 1. 11 कृतैव T" ani T for धृतेव. 204 1. 2 सर्मभ्रमं सविनयमुपतृत्य T" and T". 1. 2 समुचितवेष: T and T for वेष :- 1. 3 रुद्रदेवमहाराजपर्यायः T and T for प्रतापरुद्रः। देव महाराजपर्यायेण. 1. 5 रद्र: T" and T' for प्रताप ?. 9 समोद T and T" for मामोद. कणक' T" for कणअ. 1.10 रस्सीव T" for रह्सि विअ. " महेदोष T for महेदो विअ. n

" "वह्टिर्ण T" for वत्तिणं. 1.10-11 चकहरोन्व T for चछवरो विअ. " 1. 12 T" has इद before मद्रासनम्, 1. 14 रद्र: T" for प्रताप.

APPENDIX I.

204 1. 12 T" drops कुल. 205 L 5 T" drops कीतुक. L. 7 T' has स्वेला for क्वेडा.

1." T and T drop कोलाइल. शंसिनं T' for प्रशंसिनं. " 206 1. 2 सति T" and T" for वर.

"' 1. 3 वलमि T for वलमी. स्वैर T for स्वच्छन्दं.

207 1. 16 सम: T" for समय: 207 1. 6 "वरण° T" and T" for संवरण". 208 1. 3 "महिमा T" and T for गरिमा- यः T" for कः.

" L6 पतत् सर्वातिशायित्वमुखेन T, 209 1. 6 परिरक्षणम् T and T for परीक्षणम्. ., l. 13 शिरस्पञ्जलं T and T" for शिरस्सञ्जर्लि 210 1. 15 पशाद्वजाद्यैव T and T for पश्राद्गवाद्यैव. , 1. 16 क्रमाद्वीक्षते T and T for क्रमादीक्षते. 211 L 6 वरानुकन्पिताना T" and घरानुकूलाना T for मोगाकुलाना. यत् काकतीयक्षत्रियकुलं वर्धते T and T for काकतीयकुलं यद्र्धते. " 1 7 1. 9 भागधेयाना काकतीय विभतयः T and T. 1. 14 प्रतिहारभामे T and T' for प्रतीहार°. " 212 1. 1 यथाज्ञा T" and T for यदाज्ञा2. 6 स्त्रयंभूदेवस्य T and T for स्वयंभू. "

" प्राप्ति" T' and T for °प्रापे'. " 213 1. 8 द्रिताय।ऽभवः T" for र्र्वितीयोऽभवत्. 1. 4 प्रतिकलस्फार° T" and T for प्रतिकलः स्फार. 5 गंणपतीश्वरसूरयः T" and T' for गाणपतीच्राः सूरय: J. 8 T and T drop देश. 1. 12 प्रतिदिशं T" and T for प्रतिदिनं. 214 1. स्वामिन् T" and T" for राजन्. " a is dropped by T' and T"". 1. 3 श्रीमतामाशीवेचनक्रमः (इति यधोचितं सवानुपवेशयन्ति) T and T 1. T" and T' drop सोछ्ासं. " 215 1. T" and T' drop अहंणया. " 1. 10 यथाप्रधानं T" nnd T for यथाप्रभाव. 1. 1 महाहाणि T" and T for महार्घाणि. 1. 2 विशेषोपायनानि T" and T" for विशेष रूपाण्युपायनानि. :

APPENDIX 1.'

215 1. 14 कृतसहाया T and T for कृतसाहाप्या• 1.15-16 these lines are omitted in T". 217 1. 9 परः सहस्रपसादोन्मुख: Tand T". " 1. 10 'मुदाहरतु T and T for 'मुपकरोतु. 1. 11 वाक्यार्थ T and T for वाक्य 218 1. 1 "राज्यघुराया' T" and T for 'धुराया. " 1 10 T" has simply पञ्चमोऽङ्: in place of इति प्रताप ......... ङः। 219 1. 3 समुल्लसतित: T" and T for समुक्ठसित 221 1. 2 सजातीय विजातीये' T and T " 1. 5 "करुणरौद्र T" and Till for करुणा रोद्र". " 1. 7 स्थायीमावा प्रकीर्तिता: T" and T". 1. 9 स्थायीभावा: T and T/. 222 1. 7 तटस्थाश्रेति विज्ञेयाश्रतुर्धोद्दीपनक्रमाः T. " 1. 9 "भावहावादिका मता T" 223 1. 1 भावितान्तःकरणत्वं T" and T" for मावितान्तङ्करणं. 225 1. 6 व्यवहित्थ T" for 'प्यवहित्थ. 228 1. 2 योषिता T and T for योषितो.

" 1. 3 "मुद्येन T" and Ti for 'मुदय". 4 T" drops मावयो: 229 1. 1 स्थायीमावाना T" and T" for स्थायिमावाना.

" 1. 5 सन्त्वन्ये ध गुणप्रसाधितदिशः T" and T". 230 J 1 विकृत T" and T for विकृति° " 3 231 1. 2 ही ही T and T' for हा दा. 8 दुःखातिशयः T and T for दुःखातिमूमिः 6 कल्पितः T and T for कन्पितम्. 1. 9 पराधेन T" and T" for पकारेण. 232 1. 2 सेवण T" and T for शेवण. " 1 8 नुत्तीर्णा किल येन गौतमनदी T and Ti. 233 L 2 सत्वरं T for सर्वतः. 234 1. 2 वीररुद्रस्पेति पूवोक्तसात्व्रतीवृत्त्युदाहरणम् T. 235 1. 2 प्रमवदुरु° T" for प्रवहदुरु. 1. 3 विकटा T" for °निकटा "

" 1. 5 चित्तस्य विस्तारो T for चित्तविस्तारो. 1. 7. भन्नव्य महदन्यदित्यादि T". 236 1. 4 मुलभा T and T' for 'मुगमा". 238 1. 8 न्रिमुवनमपि T for त्रिभुवनमिदं.

APPENDIX 1

239 1. 1 यदि खलु मवेत् का किलकथा T". 4 स्मरस्मेरान्-इत्यादि T". T" and T" have the following heading before स्तम्म: स्पान्नि &c :- अथ सात्विकाना स्वरूपमुदाहरण च.

L 10 काकइपुर इत्थिआओो पेच्छताओ T". 240 1. 1 मअणसर° T for मणसर° ट्विआओवि T" for द्विआ. " 1. 5 मुच्छाए T for मुच्छाअं. 241 L 2 बहुआ T" for वहु "खिण्णंगी T for ज्जिणगी. 1. 3 'ट्विअ' T for 'द्विद". " L 4 ·अमादिज: T" for श्रमादिमिः

" 1. 11 पाण्डुराई T" for पाण्डुराइ. पहि T" for दाणी. 1. 11 सामाप T for सामलंगीए. 242 L 5 मदगद्रद T" and T' for मत गद्गदर. 1. 8 पक्को Tv for एको. इत्थीए T" for वहुआण. " 243 1. 1 T omits पथा. पआवरई अ T for पआवद्दणिमचंद. " 6

" 1 11 दुब्बलंगेहि T" for दुब्लंगेम्हि. 244 L 4 हिअअप्परिचओ T". कमो T for किओ. " 5 पअडंहि T" for पअडंम्हि. " L 9 महिजाईए T" for महिआईश 1.10 माअधेअं T" for माअहेअं. 245 L 4 मणइअसंगअमत्यं T".

" राअभरिअच्छी T". " L. 9 आगच्छइ T" for माअच्छइ करंती T" for करेंती " " 1.10 राआमिं T for राआसि. 246 1. 5 मन्दयत्न: T for यत्नमान्द्यम् 247 L 1 खु T" for वरवु.

" सहिआजणो विलंमेदि T" 1, 1. 2 चिर पहि T" for चिरेहि. 1. 7 सण्णिहिदं वि T" for सण्णिहिअं विअ. 249 1. 7 ध्याना T" for ज्ञाना "

APPENDIX I

250 l. 2 तथप्रियालोकन T for तथासमालोकन. , 1. 12 स्वेदादिकम्पकृत् T and Ti. 251 1. 11 अर्धालम्बन T for अर्धालम्बित. 252 1. 3 'मदनोद्दामयशसि T" and T". 1 " 5 न चलति तथा नोपरमति T. 253 1. 2 उपायापायचिन्तनेः T" and T". ", 1. मणंति T" for मणेति. 1 7 254 1. सिविणअ T" for सिविणे.

" वहू मार्लिगिठं T for बहुआ आर्लिगिदुं. 1. 8 कर वसारेइ T" fur करे पसारेइ 255 1. 4 "क्षितीन्द्रं T" and T for क्षितीय. " 1. 6 रुदन्त्या T" for लुठन्त्या. 256 1. विभ्रति T' for शिक्षति. J. 11 "शापं T and T" for भापान. 257 1. 4 °चरिआइं T for 'घरिभाइ. "

258 1. 4 णरंणाओ T" for गरणाहो. , 1. 5 मिअंकरअणंति T" (छा० मृगाह्करत्नन्ति.) 259 1. 11 णिजजीविअं उवक्खंती T". , 1. 12 जोद्गं T" for जोहगं. 260 1. 4 वहु T" for धहुआ. " पुण्णघणत्यणिअं T" for घणघणत्यणिम. L 5 दइदं सरमसवलीआ T. 261 L कीहक् कोऽयं T for कोऽपं कीदक्. 1. 7 "नासा न भवन्ति T and 'प्ास्ता न संमवन्ति T for रमा न संमवन्ति 262 1. 3 किलिकिश्चि तम T and T for किलकिश्वितम् . . 1. 11 णरिंदस्स T for णरेंदस्स. " 1. 12 दरपुलमो T for दरपुलइओ. " " गादुं T" for गाठं. 263 L 2 प्रकीर्तित: T" and T for प्रकीव्यते. 1, 8 फुंटं इदि T for पफुड ६इ. कुणसि T for कुणोसि. 1. 9 घोसज्जइ T" for घोसिज्जइ् मावो To for माओ. . " सव्वंगीणेहिं पुलपहि T". 1. 11 माधुर्यमिह T for माधुयमिति. 264 1. 4 वहु मण T" for. वहुआण. " " लज्जाआलंघणं T" for मज्जाआलंघनं. 16

APPENDIX I.

264 1. 5 हिममहरा T" for हिममहरा :- 1. 7 गन्या प T" for गत्याय. 1 9 पेक्खवह T for पेच्छह.

" सहिओ T" for सहिअ.

265 L 10 एण्जी खु T" for रण्णीमु. 4 कमं T" for किअं. इत्थिम्मणं T" for इच्छिमण. 5 साधारणमसाए वि ज सहि T" ( साधारणमूषयापि.मत् सखि)- " 1. 9 सहेलं पश्यन्त्या: प्रक्ृतिमुभगम्-इत्यादि. 266 1. 2 दिमहो विरमोत्ति T" for दिवसो विरतोत्ति. 1. 8 चलणेमु T for चरणेसु. " " वलभाईं T" for वलआाइ. 1 4-5 किलिकि्चितम् 1" for किलकिश्चितम्. L 7 गेण्हंते T" for गे्इ. 1. 8 तणू तजूवि T for तणूवि. " मुठाडि वि T" for मुठडी आवि. " " 267 L 2 "घरिआई T" for चरिभाइ बेहू एणं T" for वहुप. . " 1. 3 मावो T" for मामो. 268 1. 9 सुकुमाराङ्ग्विक्षेपो T" which notices मुकुमाराङ्ट्रविन्यासो also. J. 11 "रशना T for रशनं. >, l. 14 "दनुरहससेवा T" for दनुरहासी सेवा. 269 1. 5 "चंक्रमत्वरा" T" for संक्रमत्वरा. 270 l 13 जोन्वणलच्छीए सिक्खिआ महुर T". 271 1. 1 'स्याक्करितत्व पछ्ववि तत्वकुसुमितत्व° T. 272 1. 2 रृद्दणिवो णअणा णं अतकिदूसवो T". 1. 3 मअणो व् T" for मभणो व. " घंदो व्व T" for चंदो विअ. विमुक्कलंछणो परिपुण्णो T". "p 1. 5 विभ्रम: T" and T' for विश्रम: 1. 7 मणं T" for मणो. विलग्गई T" for विलगइ. " "णरेंदम्मि T for णरेदम्मि. " 1. 8 तण अहं वि विमुत्ता T". 273 1. 4 "भरिआईं T" for मरिआइ. , L 5 रद्दणिवपुछ्टइदाई (कआ) काप णु मम्मि णिवहंति T'. 274 L 2 मुहवो T" for मुहओ.

APPENDIX I.

274 1. 2 तह मसोम्मसम्भावो T. : 1 3 पक्को I" for पको.

n रदणिवो न T for रृदृदणिवो विभ. T drops इदि. n गोठ्ठीए पोडमहिलाणं T". " 1 5 विनिद्रत्वं विरहादिसमुद्भवम् T" and T. " 1. 7 किह किदवि T for कहं वि. चंदाअद T for चंदादव ?. . 8 नियो T" for शिओ. वेइ T" for पइ. 275 1. 5 मूर्में T and T for भूमे :.. 1. 6 सक्तं मनस्ते शुभे noticed hy T".

" 1. 7 ता त्वा T" for त्वा ता 276 1. 8 सुदप T for सुहदअ- 1. 6 समअ T" for समहं- 1. 11 बहुंआ T" for वहुआ. 1. 12 कैरबइ तुद्ध दंसणामअं T. 277 1. 3 त्वाम्यन्तरी वृत्ति? T" for त्वम्पन्तरे वृत्ति. 1. 5 चिंतंतीप गरिंदं T".

" हिअअठ्ठिअं T". 6 करणाई T for करणाइ विस्संति T". J. 7 स द्विविध: T for स च द्विविच: 1 9 परस्परालोकन2 T and Tu for परस्परावलोकन. 279 1 1 प्रेमानुबद्दT". 1 8 नायकस्यान्यासक्तमावाञ्चितस्प विक्रिया ईष्या T, T" has चित्तविक्रिया 280 1. 1 लक्ष्मीरस्य T" and T for लक्ष्मीर्यस्प. 1. 2 वक्कस्थापि T" for वाकयस्यापि. 1. 4 क्षोणीन्द्रेण T" for श्षोणीन्द्रे न. " 281 1. 1 "वर्तितं T and T" for वृत्तित्वं. L 5 विरहातिपाता T" and T" for विरहार्ततितापा 282 1. 8 सख्ये T" and Ti for सरपे. 1. 4 सुमगे T for निपुणे. 284 L 4 आसन्ने महोत्सवे-इत्यादि काकतीयनृपतेः प्रत्यर्थिनारीजनः इति मेद: T. 285 1. 5 खेलत्यायोधनोव्यी त्रिभुवनजयिनो वीररुद्रस्य खङ्ग: T. 283 After 1. 5 T has अत्न रोद्रवीमत्सयो: संकरः

APPENDIX r.

286 1. 2 नायकाश्रित T for नायकाश्रय. 1. 4 अत एव T" for भथवा. 1 5 °शाष्दरेम्योऽपि Tv for शब्देम्प :. 287 1. 1 T" drops q. 288 l. 2 T drops अपि.

" 1. 8 T hasपाटवे न घटते for पाटवेनेव चटते.

" रसाना T" for एषु रसादीना. 289 1. 2 वैरिणो T for वेरिणी. 1. 8 "भयग्लानि T" for भयं ग्लानि,

" ओ्यौत्मुक्यं विस्मयो वेगो T". 1. 17 मर्षणं T" for हर्षणं. 290 L. 9 महाकविप्रसिद्वो T" for महाकविप्रसिद्धया. " 1.12-13 रसामासनिबन्वे उर्जस््र्यलंकारः. , 1.13-14 समाहितोऽलंकार: T". 291 1. 2 पशमाना निबन्धे T and प्रशमाना निबन्वने Tvl for मयमन- निबन्धने. परेय ऊर्जस्वि T for प्रेयोर्जस्वि० 1. 3 भावोदयभावसंधिमावशान्ति T". 1. 5-6 भावविभवस्फुरत् प्रादुर्भावः T". " 292 L 1 निविडयति T". " 1. 4 ददति T" for दधति. 293 1. 1 अतो T for ततो.

,' " एव T" for एक.

T winds up the Prakarana thus :- इति रसप्रकरणं समाप्तिमगमंत्. and T has प्रतापरुद्रस्य रस० &c. 296 1. 2 T" drops भत. 1. 7 पदगतवाक्यगतत्वेन T". " 1. 9 मसमर्थमनर्थकम् T, 297 1. 4 विरुद्धं हि च्युत T" and T'. मिष्यते T' for मुच्यते. " " 1. 9 पामरेषु प्रसिद्धं यत्तद्राम्यमनुमन्यते T. " 1. 11 शास्त्रमात्रप्रतीतं यदप्रनीतं तदुच्यते T. 1. 14 आश्लीलं तदमङ्गव्यं T. 298 1. 1 यस्माद्विहिते T' and T for यत् स्पाद्विहि तं- 1. 4 नस्ते T" and T for ते नो. - 6 दुश्वयवनादय इतीन्द्रपरत्वेन च कविमि T". " 9 'महिशी T and T" for मीटशां.

APPENDIX 1. १२५

299 1 2 विधेयाशस्पाप्युदाहरणम् T. " 1. 6 क्व नु गन्तव्यमस्मामिररणयेऽप्यमुखा स्पिति: T". 800 l. 10

" 1. 11. कामक्षाम T" for कामं क्षाम. " 1. 12 रुधिरप्रसिद्वस्य T" for रुधिरे प्रसिद्धस्प- 80I 1. 8 मन्त्रशाखमात्रप्सिद्ध T". " 1. 8 प्रसिद्धा T".for प्रयुक्ता. 1. 14 मत्र प्रेतपदावासशब्दात् प्रेतलोकावास प्रतीतेरमङ्कलत्वम् T" " 1.14-15 साधनं नीचमित्यनेन T. " 1. 15 ब्रीडाकरम् T. 802 1. परुषवर्णात् परुषतम् T and T for परुषवणरिग्यतम्, 1. 4 वाक्यदोषः T" for वाक्यदोषाः " 1. 5 विसंधि: T" for विसन्धि. " 1. 14 तदुच्यते T" for प्रकीर्व्यते. 303 1. 2 श्रुवातो' T for शृणोते' .. 5 मवेदर्ये शब्दे वा T" for मवेदार्थ: शाब्दो वा. " 1. 8 "मकुर्वनतो T" and T for °मकुर्ाणा. " 1. 9 यथा तुरगा इति T" for यद्रा सुरगानिति, 304 1. 5-S यथायोग्य T for यथायोंग2. 305 1. 1 विस्न्वि: T" for विसन्वि. " J. 4 पृथव्येश्र्य T for पृथ्ेश्वप. 1. 5 विपन्धि: T for विसन्धि. " पृथयेश्वर्य क् वा गतमिति वैरुप्यसंविः T". " 1. 7 पौनरक्ते T for पौनरुक्तचे. 1. 8 पौनहत्तयम् T for पुनरुक्तिमत्. T also notices पुनइक्तम् which is the reading of T".

" 1. 10 हु T' for च.

" 1, 12 सुखाधीना T for सुखार्यिनो. 1 14 T' drops बिभ्राणा. 806 1. 5 जातमस्य T and T for जातमद्य. " 1. 6 मानेनास्माभिर्यत् &c T". " 1. 13 शेलावासान् T for शेलवासान. 1.14-15 विवक्षितः 'संबोधनसंपूर्णः T" for विवक्षितसंबन्वो न संपूर्ण :. 807 I. 2 यत्र T" and T for पस्प. 1. 4 च्यन्धनरेन्द्रस्य T" and.T for प्पन्ध्रपुरीन्द्रस्य. 1, 6 तस्मिन् वयं पतिता इति T" and T" for तस्मित्निपतिता वयमति. 1. 9 अथ मिन्नवचनम् T' for अथ मिन्नलिङ्गवचने.

१२६ APPENDIX 1.

807 1. 10 मिन्नलिङ्गिका T" for मिन्नलिङ्गका. 1. 12 T drops यभा. 808 1. 8 तत्रोपमाधिकं T and T for तत्रातिकांपम्. 1. 8 म्लानोत्पलविस्ा इत्यधिकम् T". 1. 10 वयं यधा T for यथा वयम्. L 15 न्यूनोपमत्वम् T" for न्यूनोपमम् 1. 14 T" has यथा after मग्रच्छन्दोयतिभ्रषटे. 809 1. 8 विन्ध्यारण्य इति T'. ,, l. 11 लिखितम् T" and T" for विदितम् 810 1. 5 नुचितम् वर्णांडम्बरम् T. " 1. 12 T omits अधास्थानसमासम् 1. 18 अपदस्प T" for अपदस्थ. 811 L 1 बह्मणे कुप्य्ता T" for वेचसे कुष्यता. n 1. 7 T" drops वक्त्तव्य :. 1. " 8 अध समाप्तपुनरात्तम् T. 1. 9 पुनरादानं T" for पुनरादाने. 1,13 दड्टक° T" for द्बुक. n

" 1. 15 पुनरादानेन T fur पुनरादानात्. 812 L 6 संबन्धेनोक्ते: T" for संबन्वो नोक्तः 1.10 गूर्जर T" and T' for गुर्जर2. 1. 12 मुधाशुपाण्डुरा इत्येतावता T". " 1.14 मग्रक्रमम् T" for मग्रप्रक्रमम्. " 1. 15 मग्रकममिताष्यते T". 318 l. 1 अत्र बहुवचनतया प्रक्रमे विन्ध्यमूरित्येकवचन कमभ्रष्टम् T", T" has the same reading with this difference विन्ध्यमू: पूरि.

" 1. 7 निरलंकृति: T" for निरलंकृति. 1. 11 तदपार्थ T and T for चापार्थ तत्. " 1. 18 शुष्यदपा नद्यः T". 814 1. 5 त्युपदेशात्रोपयुज्यते T". T" drops अपेकार्थम्. " L 6 1. 10 विचेतनान् T" for निश्रेतनाम्. लवशो T" for शतशो. n

" L 13 तत् संशयवदिष्यते T". 1.16 हसन्ति T" for हसन्तु. , 1. 17 सनयोश्र T" for स्तनयोः- 315 1. 4 निद्रोत्तरकालभाविनो T" for निद्रोत्तरकालीन. .L 8 फालेषु T" fr मालेषु. .

APPENDIX I

815 L. 9 निषीदन्ति T" for दिषीदन्ति. I. 10 निवासाद्विषादस्य T" for निवासविषादरप. फाल T" for माल. लिपिमावस्य T for लिप्पमावस्य. " 816 1. 13 चन्द्रानना T" for चन्द्रानना: " 1. 14 छिष्टा: T" for क्विष्टाः " 1. 15 खीणा वचनेः संभोगप्रार्थना विरसा T" खीणां वनचराणां संभोगप्रार्थन विरसम् T/. 817 L 8 वष्य: T for तद्ू :. L 4 शुनकेरिव सारङ्गा T" for शुनकैरिक. हीनोपमा T" for न्यूनोपमम् "

" 1. 8 अमीषा सरसस्तीरं T". 1. 10 "त्यधिकोपमा T". " I. 11 T" drops अथातुक्योपमम् 1. 15 फाले T" for माले. $

n 1. 16 विन्ध्यस्प फालेक्षणोश्यलदहेरीचरस्य च T. 818 L 1 अम्रसिद्धोपमानं यथा T". T drops कवि. 09 6 1. 7 T" drops अथ हेतुशून्यम्, 1 8 द्वेतोर्विनार्थकथनं देतुशून्यं प्रचक्षते T. 819 1. 1 निरलंकारम् T" " 1. 2 निरलंकार उष्यते Tr. L 7 T' drops अथासीलम्. . 9 अस्पापि पूर्वमुदाहरण प्रदर्सितम् T". " I. 10 T" drops अथ विरुदूम् 1. 15 उत्तरस्यां दिशि T" for अथ दिश्युत्तरस्पा $ 320 1. 8-4 पवं विरुद्धान्तरमुदाहार्प्येम् T. n 6 निबन्धनम् T for निबन्धने. 1. 9 शतव: T" for शात्रवः. 821 1. 2 मुदाहार्याणि T" for मूधानि. " रखमासादोना T for रसभावादीना- M "वाच्यतापि T' for वाष्यता. T" winds up the Prakarana thus :- इति दोषप्रकरणं समाप्तम, 822 1. 5 संकेतो T for संक्षेपो. i 1. 9 न सर्वेः संमतम् T for न सर्वसंमतम्. ,, 1. 11 मंतम् T" for संमतम्.

APPENDIX -I.'

822 1. 12 संमता T" for स्वीकृताः + 1. 13 पददोष विराकरणाय T" for TV forपदनिराकरणाय.

823 निराकरणाय T for °निराकरणार्थम्. " 823 1. 1 च्युतसंस्कार T for च्युतसंस्कृति. परिहाराय T forपरिहारार्थ. 1 2 निवृत्त्यर्थ T for निराकरणाथ. परुषनिवृत्त्यर्थ प्रेयो मतम् T". 1. 4 स्वरूपं निरूप्पते उदाहरणं च T L मेक वद्वमासमानत्वं TI. " 6 L 12 ेकपद्वत् T for मेकवत.

" भासमानतया T". श्रिष्टम् T" for सेष :. " "

" 18 अत्र झटित्यर्थसमर्पणपदत्वात् प्रसाद: T" 824 1. 4 श्रवःपारण T" for श्रवःपारणं.

" 1. 8 तुल्यवद्रणनात् समत्वम् T". 1. 10 माधुर्य परिकीर्त्यते 'Tl for तन्माधुर्य प्रकीत्यते. 1. 18 सौकुमार्यमुदीर्यंते T" and सौकुमार्य तदुच्यते T for सोकुमार्य प्रकीत्पते. " 825 L 1 निष्पन्द' T" and T for निष्यन्द".

" 1. 5 यत्र T and T! for यत्तु. 326 1. 2 जेतुः काकतिवीिरुद्रनृपतेरित्यादि T", "बन्धत्वमौदार्य चेष्यते बुवैः T". " 1. 7 827 1. 2 यत्र T" for यस्तु. 11 "भूमि T" for भूम". 828 1 2 मुव्यक्ति: T for व्युत्पतिः- " 1. 4 "मुद्वूहूरयै' T' for मुद्रहकथे°. L 6 निष्प्रहन्तु T for निप्रहन्तु. 1. 9 चाटूक्ती T for चादूत्तया. 829 1. 3 वीरता T" for धीरता. 1. 6 ब-धता T for 'बन्धत्वम्. "S 1 8 क्षोणीरक्षणदक्षिणेत्यादि T". 1. 13 रन्यधर्मस्य T for 'रन्यधर्माणा. विरोपणम् T for °विरोहणम्. " 330 L समर्थेन T for समर्थन.

" L 4 स्तोतुर्मुहु T" for स्तोतुं मुद्ठ. " 1. 9 यत् T" for तु. " 1, 11 काकतीपनरेन्द्रस्पेत्यादि. 331 I. 6 दिग्वसनं T for दिग्वस्त्रं.

APPENDIX I.

331 L 9 परिकीर्तित: T" for परिकीर्व्यते. काकतीयारूयसतन्रा T"o " 1. 11 , 1. 12 वीरइद्रनरेश्वर: T". 1. 13 योध्यस्यार्थस्य T. संक्षेपोक्ति: T" for संक्षेपोक्ततेः. 832 L 1 सं जन्परूपत्वं तस्मात् सौकष्म्पं (T has सूक्षमं) मतति T" and T" 7 विन्ध्याद्रे: T for देव्यारेः- " 1. श्रीकाकतीन्द्रप्रमुम् T". " 1. 13 सुभअ' T" for सुहअ ?. 1. 14 पसादेपि T for पसाहेसि. 338 1. 2 यथाकमेण निर्वाहो T" for यथोपकमनिवाही. , l. 4 षड् दरनान्युपादाने T" and षड् दर्रानान्युपासन्ते T". 334 1. 3 स्वरारोह: T" for स्व्र रस्यारोह् :- i9 1. 8 काव्यशोमाकरत्वमेव गुणारलंकाराणां स्वरूपमुक्तमुद्वटेन T". T" winds up the Prakarana thus :- इति गुणप्रकरणं समाप्तम्. 337 1. 1 सर्वे T" for स्त

" 1. 4 तथेव T' for तथा. °स्त दलकारतया T for स्तत्त दलंकारतया. " 1. 6 काव्ये T" for काव्येऽपि. 1. 7 द्विचा व्यपदेश: T for मेदव्यपदेशः. " 1. 8 लंकारवर्गस्य T for लंकारवर्गाणाम्. 338 1. 3 "मायाति T for मुपयाति. L 6 T" drops भावसतन्धि. 1. 8 विभाव नोक्तिनिमित्त विशेषोक्ति T for विभाव नोक्तंगुणविरोषोक्ति 1. 8-9 T" drops सम and has विचित्र for चित्र. 9 "कावलि Tv for °कावली. 19 "निदर्शनादृष्टान्त' T" for दृष्टान्तनिदर्शना प्रतीपसहोक्ति T for महोक्तिप्रतीप° 339 1. 8 1.12 अत्रा Tn for अधा. 1. 15 "वेलक्षण्यम् T" for मेंद :. " 1. 19 "आन्त्यपह्नंतीन। T for प्रान्तिम दपहवानां. 1.20 साधारणधर्मस्य T" for साधम्यस्य. 340 1. 4 उपमानोपमेययोक्ष मेदा® T". 1. 5 मुपमेयोपमानन्वययोर्भेदः T". "

" 1. 7 T' bas उभयो: bofore प्रस्तुतते. 17

APPENDIX I. .

840 1. 14 दविविष: T" for द्वितीय :- 1. 16 "मपहुति T" forमपहव. 1. 17 ब्याजोक्तिमी लितसामान्येषु T". 1.20-21 प्रत्यन्तरङ्गत्वेन T". 41 1. 6 परमवे TV for विमवे. 842 1. 2 दुरीक्ष T" for दुरीक्ष्य 1. 6 पौनरुक्ते T for पौनरुतये. " 1. 7-8 यमके तु समस्वरयोव्यञ्जनसमुदाययोवृत्ति: T". 843 1. 2 पद्मेषु T" for पद्मेष्ट. 844 L 8 पौनरुत्तयलंकार: T" forपोनरचयालंकार: r . 7 गुण्यन्ते T for गण्यन्ते. i 1. 8 गीयते T" for कभ्पते. 845 1. 5 समग्रा नति T" for समग्रानतति. 848 1. 1 विद्यानाधकृति: T" for वेजनाथकृति T" winde up the Prakarana thus :- इत्ति शब्दालंकारप्रकरणम् 351 l. 7 तम्नोपमानस्य कविकल्पितत्वेन लोकसिद्धत्वामावात् T" छठेसायामपसि- दस्या .. ...... सभवात्. J. 8-14 LiLes 8 to 14 are dropped in T". „ 1. 17 and p. 352 l. 1-3 are dropped in T". 852 1 5 दिङ्गहेम इव ओरोणीधीरयः काकतश्वर: T". 1. 11 नीराजयन्त्यन्भ्रपुरिमण्य इत्यादि T". 358 1. 11 धर्मोडर्य इव पूर्णश्रीरित्यादि T". 854 1. 10 दवरणचुञदु'T". 1 12 परस्परमेदेऽ्प्रतीते T" for परस्परामेदप्रतीते: 116-17 न संघटत इति T for न संमवति इति of the text which is also noticed by it. 1.17 सादृश्याक्षेपे T". 855 1. 8 वीररुद्रमहीपस्प जयहोमं वितन्वतः T". " 1. 6-7 सादृश्यस्य गम्यत्वा T for साहययगम्पत्वा. 1 12 धर्मव्यववानेन T for धर्मिव्यवधानेन.

" सदृशसंकाशप्रका शादिशब्दान T. 357 L 3 दोर्दण्डेऽय T" for दोर्दण्डे च. 1. 10 अत्र मास्वानिवोति इवेन सह नित्यसमान: T >, 1. 15 859 1, 11 वस्त्रौक T for वस्त्रोक2. 860 L 9 कर्मणमुला यथा T".

APPENDIX i. १३१

360 1.10-11 सत्सखवीदव T for सत्सरोदर्श. 861 I. 3 कर्तृगमुला T for कतृंणमुछ्कुप्ता. 2 l. 8 T" drops लुप्ता. 362 L 1 T drops इति of the करोति. " L 2 गोत्रशेलशिरेषु T for गोत्रशिखरणु. " 1. 6 T" drops लुप्ता. " 1. 8 शुभरा: T" fur शुमा :. 363 1. 1 कर्तृंक्यङ् यथा T for कतृंकपड पपा. 1. 5 वदान्यो नान्योऽस्तीत्यादि T". 864 1. मरि TI for मूम". 1. 6 यन्माधुर्यविजम्मितैः क्षतविषा T", " 1, 8 अनुक्तधर्मोंपमेपा T" fur अनुक्तवर्मोपमाना. , 1. 13 वदान्यो नान्योऽस्ति राजेति ब्दाम्या T". , l. 14 T" drops a before साधर्म्यमुक्तम् and च of the अनन्तरोदाहरणदये 365 L 1 उपमेयस्याधिक्यं न विवक्षितम् T" for उपमेयस्पाधिकयाविवक्षणाच. ", L. 2 तत्र T" for तत्रेव. ., 1. 10 "दुपमान लुप्तम् T for सुपमानलुप्ता. 866 1. 2

" L 4 T" drops द्विवधम्. 367 1. 10 रामेणेव T for रामेणैव. 368 L 9 एकदेशवर्तिनी T for एकदेशविवर्तिनी. , l. 10 द्विपेरमहद्रि' T which notices द्विपेश्रलद्धि. 1. 15 रेकदेशवर्तितम् T for रेकदेशविव्वत्तित्वम्, I. 18 हासति नीहारति क्षपाकरति T". 369 1. 1-2 मेदाभेदसाधारणस्य धर्मस्य. 1. 4 अथानन्वय: T" for अनन्वयालकार :- " 1. 6 मेकस्पैवोपमानोपमेयभावः T". 870 L 2 धर्मोंऽय इव पूर्णश्रीरित्यादि. 1. 5 सदृशानुभावादन्यस्मृतिः T". "9 L 6 1 13 निबन्धना अलंकारा दर्शिता: T".

उ्यावृत्ति: T fur अनारोपमूलाना चोपमादीना व्याउत्ति :- L. 7 T" drops च. " 1. 10 परिणामे T" for परिणामालंकारे. 1. 11 सर्वेम्य: सादृश्यमूलेम्य: T for सादृश्यमूलेम्यः सर्वेम्य: 1. 12 विलक्षणमिदं रूपकमू T".

APPENDIX I.

372 1. 1 'मेकदेशवर्ति T" for मेकदेशव्वर्ति.

त्वेन च द्रेविष्यम्. " 1. 9-10 धाराघरेवैरि T for घाराधरे वैरि 873 1. 6 प्रसूननिरूपणेन T for प्रसूनत्वनिरूपणेन. 1 7 घर्तित्वम् T for विवर्तित्वम.

" 1. 10 जाता T" for राज्ञ :. 1. 11 वारिधित्वरूपणेन T" for वारा राशित्वनिरूपमेन. 111-12 मन्दराद्रित्वरूपणेन T" for मन्दराद्रित्वनिरूपणेन. 1 18 वर्ति T" for °विवर्ति. " 1. 14 पत्रावयविनिरूपणमात्रे T for यन्रावयवनिरूपणमात्रे. 1. 15 अवयवमात्रनिरूपणेऽपि तथेव T for अवयविनिरूपणमात्रेऽवि तदेव 874 1 2 °प्रक्ष्वेलिता T for प्रक्ष्वेदिता. 3 द्रोघ:° T" for द्रोद:°. 1. 11 स्फार T" for स्फार:

" L 12 रूपके हेतुरूपकं परम्परितम T". 1. 13 पर्यवस्थितत्वादस्य न समस्तवस्तुविषपेऽ्तर्मावः T". 875 1. 7 क्षोणीभृद्गवना T" for क्षोणीभृद्गुवना "रसो T" for रयं. " 876 1. 8 'योषिद्विलासभुना T for °योषाविलासभ्रुवा. 377 L 1 परिणाम: T" for परिणामालंकारः. 378 1. 2 विकासलक्ष्मीम् T" for °विलासलक्ष्मीमृ. 1. 5 मर्चयन्तः T" for मर्चयन्ते. " 1. 8 प्रकृतोपयोगे T" for प्रकृतोपयोगित्वे 879 L 8 द्धरण चुञ्चु' T for द्वरणचञ्चु' 380 1. 2 क्षिनतामणे: स्फूर्तयः T for श्रिन्तामणिस्कूर्तयः 381 1. 7 शेषफणाम T for शेषशिरसमु. 882 1. 7 विहारपदवी® T" for विलासपदवी. 1. 11 काम: T' for राम: 383 1. 8 विषयनिगरणेन विषयिनिगरणेन व T". 1. 7 प्रकृतसंभावनमु्पेक्षा Tv for प्रकृतस्य संभीवन सोत्प्रेक्षा. 884 1 2 मध्यवसायविषयत्वेन T" for मध्यवसायविषयत्वे. 1. 9 T has यथा after तथाहि. " 1.10-11 रन्योन्यापेक्षितत्वात् T" for रन्योन्यापेक्षत्वात्. 1. 11 फलनिमित्तत्वेन T" for फलं निमित्तम्, "

" 1. 12 संगच्छेत T" for संगच्छते. 1. 13 संघटते 1" for संघटेत.

APPENDIX I. १३२

385 1. 5 यथा T for यथा वा. 386 1. 1. इत्युत्प्रेक्षानिमित्तस्य मानुमतः T" for अत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्प मानुमत् 1. 2 स्व्ररूपेणोत्प्रेक्षाया T for स्वरूपोत्पेक्षाया ;; 1.15-16 प्रतीयमानांत्प्रेक्षा त्वष्टचत्वारियद्गेदा I. 887 1. 8 ममिमुजा T for भमिभृता. " 1. 4 राज्य T' for "राज2. 1. 7 "त्रोंपमाशङ्कावकाशः T" for त्रोपमाशङ्ठा. 1. 11 समुच्छसित T" for समुच्छलित° . . 388 1. 11 खङ्गाम्बुमिः संयति वीरवर्याः T". ·, 1. 13 °सृत' T" for °प्रथित ?. 889 . 10 उपात्तगुणनिमित्तजातिभावफलोत्पेक्षा T" for जातिफलोत्प्रेक्षा. 1. 14 उपात्तकियानिमित्तजात्यभावफलोत्प्रेक्षा T" for जात्यमावफलोव्ेक्षा. 890 1. 4 उपात्तगुणनिमित्तक्रियास्वरूपोतप्रेक्षा T" for कियास्वरूपत्प्रेक्षा. 9 1. 14 क्रियाया अभाव: T" for क्रियाभावः 1. 15 टपात्तक्रियानिमित्तकरिया हेतू पेक्षा T" for किया हेतूत्प्रेक्षा. 891 1. 4-6 Lines 4 to 6 are omitted in T". ,, 1. 7 उपात्तकियानिमिता करियाहेत्व भावोव्येक्षा T for क्रियाफलोत्प्रेक्षा. 1. 8 दंभोलिसंरम्भमहं जिगीषुः T.

1. 14 चन्द्रिकौघान् T" for चन्द्रिकार्घान, 392 1. 1 यशोविकारान् T for यशोविलासान. 1. 4 अनुपात्तनिमित्तगुणस्वरूपोन्प्रेक्षा T" for गुणस्वरूपोटेक्षा 1. 7 पात्तगुणनिमित्तगुणस्वरूपाम।वोटपेक्षा T" for गुणामावस्वरूपोत्प्रेक्षा 1. 13 ठपात क्रिय। निमित्त गुण हेतूत प्रेक्षा T" for गुणहेतूेक्षा 1. 14 सुपेतः T" for मुपति. 1.17 समुत्सुका T for समुत्मुको. " 1. 18 उपात्तकियानिमित्तगुण हेत्वभावोसप्रेक्षा T" for गुणामाव हेतूतप्रक्षा 893 1. 6 उपात्तकियानिमित्त गुणफलोत्वेक्षा T for गुणफलोप्रेक्षा. 1.10

" 1. 11 894 1. 2 अनुपात्तनिमित्त द्रव्यस्वरूपोत्प्रेक्षा T Lr द्र्पस्वरूपोत्प्रेक्षा " 1. 6 विभाति लोकानिह काकतीन्द्रः T". " 1. 7 अनु पात्तनिमित्तद्रव्यस्वरूपामावोवपेक्षा Tfor ्रव्यस्वूपवप््ष 1.12 उत्प्रेक्ष्यते T for उत्प्रेक्ष्य :. " 1. 13 उपात्तकियानिमित्तद्रव्यद्वेतूत्पेक्षा T for द्रव्यह्ेतूत्प्रेक्षा.

१३४ APPENDIX 1.

895 L. 4 काकतीन्द्र' T for काकतीप. n L 7 1 8 दुग्धार्णवशतेनेव T" for दुग्वाणवरातायेव. n 896 1 2 निराकाशमियोत्यितम् T". T" winds up the treatment of उत्प्रेक्ा ae under :- इति श्रीविद्यानाथकृतो प्रतापर द्रेडलंकारशाखे औपम्यगरशलकारा: for इन्योपष्य गर्मालंकारविवेक :- L 6 अधातिशपोक्ति: T for अतिशरयोक्त्यलंकार :- " L 8 जीवना Tu for जीविता 897 1. 1 °विपर्ययरूपत्वेनाध्यवसाय° T for विपरयय रूपा त्वनथ्यवपाय". 1. 5 मर्त्त्यलोकमहोत्सवः T" for मत्यंरूपमद्दोत्सवः. " L 8 आन्नत्यं महदन्यदेवेत्यादि T". वास्तवाभेदेऽवि मेद: T" for वास्तवमेदामावेऽपि मेद: " 1.12 कथित: T for कल्पितः T" drops कवि after स्वरतःसिद्ध and Ty has ततः befare स्वतःसिद्ध. 899 1. 8 हरिविरिञ्चयों T for हरिब्रह्मणो.

n L 5 T drops पीर्वापयं. 400 1. 5-6 वातिशयोक्त्या T for चातिथयोक्त्या. 1. 7 परिकल्प्यते T" for कल्प्यते. 401 L 8 T" drops काल refore माविनो.

"' 1. 8-4 सहकालत्वमुक्तमिति T" for सइकालमिति. 1. 5-6 मेदेऽमेदरूपातिथयोक्ति: श्रेषगर्मा चारुत्वाति रायहेवुर्यथा T". 1, 10 "मनन्त्यमासा T for मनिन्द्यमासा 402 L. 2 परापतत् T" and परापतेत् T for परामवेत्. L 3 रम्यतारम्यता वा स्यान् T" for अरम्यतारम्पता पा० R 8 रनुस्मृता T for रिति स्मृता. 1 4 रम्यतममरम्यतर्म वा. T" for रम्यमरम्य वा.

n L 5 अरम्यता रम्यता चेति is dropped in T". L 8 Cरद्रगुणवर्णनेन T for रद्रस्य गुणवर्णन.

1. 9 कवीघरेः T" for कविमिः- 403 1. 3 प्राप्य T for प्रात्त्या. L 6 ताहर गुणवत्तेत्र T" for तादृशगुणवत्तयेव्. n L 9 Befure the Karika T has अय स मासोक्ति: L 10 गम्पत्वं Tv for गम्यत्वे. 1. 12 विशेषणसाम्यं सिष्वं T" for भिष्टविशेषणसाम्य.

APPENDIX I. १३५

404 1. 1 विशथमेखला T" for विश्थमेखला. समीलिताक्षा: परं T". 1. 4 विश्यमेखला T" for विल्लयमेखला.

. p L 405 1. 1 मीतिसमालिद्गिता T" for भीत्या समालिङ्िता.

n L 4 भृतात्मा T" for भृतात्म. 406 L 1-2 स च चतुरविध: T" for स चतुविध :-

" 2 लौकिकवस्तुनि T for लौकिके वस्तुनि. L 8 शाखीये वस्तुनि T for र्रात्त्रीयवस्तुनि. 1. 4 समारोप इति T" for समारोपश्रेति. 407 1. 8 यथावा T" for तथा. 1. 9 यथा च T" for तपा. 408 L 2 यथा च T" for तथा- 410 1. 2 अन्येषामलंकाराणा is dropped in T". 1. 7 कदाचित् T" for कया चित " 1. 7-8 अन्यथा विवक्षया योजना करियते T" for विवक्षयान्यथा योजनाम्या कियते.

"' 1. 9 वैलक्षण्यं T for मिद्यते. 411 1. 2 सिरीए T for सिरिभि. णिम्मणारासत्तो T" for णिम्मरासत्ती.

" L 3 जूण T" for जूणा. . सिरीएवि T for सिरिणवि. " l. 4 न्यूना न्यूनगुणा मवासी T" for न्यूनगुणा मवसि. 1. 5 एव T for पवेति. n 1. 8 मुमेहरय T" for मुमेरुरपि. 412 1. 1 1 8यथावद्रस्तुवर्णनं T" for ययावदूर्णनं. 6 त्रिपदि स्थितेन T for त्रिपदस्थितेन. 1. 10 T" drops अथ. L 11 यत्र वस्तु T" for वस्तु पत्र 1. 12 यत्र प्रकाशवस्तुनिगूद्दनाहर्षात केनचिद् व्याजेन TW. 418 1. 1 T" has था hefore the verse. 1 8 व्याजोक्त्या किचित्स्ताम्यान्निमीलनमुच्यते T". L 10 प्रच्छन्नं Tfor प्रच्छादितं. " L 11 T" drops च. 1.13 "विष्फूर्जिते: T" for °विस्फूर्जिते :. 1. 14 'तजितेषु T' for वर्जितेषु. 414 1 1-2 दागन्सुकमार वोष्मा T" for दागन्तुको मरुषमा.

१३६ APPENDIX I

414 L 7 श्रिय: T" for खिय :. 12 यत्रैकस्य T for यत्र कस्पापि. 415 1. 8 प्रतापरुद्रनरेन्द्रकीत्यी T for प्रतापरुद्रकीर्त्यी.

" 1.18-14 काकतीन्द्रपादनखज्योत्स्रागतं T for का कतिवार रद्रपद्नखज्योत्सा गर्त. 1. 14 T" drops स्म. 416 1. 3 पत्र T" for मत्र. "रूपे हेतौ T" for रूपहेतो. 1 8 ामुरे T for °मारवरे. 1. 11 प्रतापरुद्रनरेन्द्रय शसो T" for प्रतापरुद्रयशस्तो. " 1.17 विरोधेन T for विरोधे. 417 1. 2 विरोधमेदा: T" for विरोध :. 23 1. T has विरोध: before यथा. "' 6 कमलाशयो T for कमलाकरो. 418 I. 5 "मापादयन् T" for मुत्पादपन्. L 15 गुणेन गुणस्य विरोधो यथा T". 419 1. 1 मुवणमिमं Tv for भुवणमिअं. जअ T for जप. " सिलाहणिज्जो T for सलाहणिज्जो. n 1. 2 जाया T" for जाआा. 1. 5 काकतीन्द्र T" for काकतीय2. 420 1. 1 "भभुजः T" for भूपतेः- 1 2 "महीमुजाम् T for महीभृताम "'

" 1. 9 प्रकृतस्याशक्य T for प्रकृतादशक्य. " 1. 13 "म्युपेत्य T for प्युपेत्य. 421 8 यथा च T for तथा च. 422 L 5 "दतनुरुची T for दतुलर्चा. 1. 8 रोदःकुहर° T for रोध:कुद्दर". रोद:कुद्दक2 T for रोधःकुहर°. 423 1. 1 "से नाम्बुधे' T for सैन्याम्बुधे". 1. 2 प्रभुतीनां राजका T for 'प्रभृतिराजका " 1. 3 अथ विभावनालंकार: T". 424 1. 1 T" drops अपि. L 2 T has अप्रसिद्धकारणं T for अप्रसिद्ध कारण. " तथा घस्त्रेष्वहस्सु T" for तथाहस्मु. 1. 8 T has अत्र before निषप्रतापत्वादि. 1. 15 तद्विरुद्धस्य T" for स्त्रविरुद्रस्प. फलस्पास्पर्थ T" for फलप्राहयर्थ2.

APPENDIX I.

425 L 5 प्राप्त्यर्थः T" for प्राप्त्यर्ष. ,, 1. 9 तत्रान्योन्याT" for तदन्योन्या . 1, 12 राज्यपीठम् T" for राजपीठम्

426 1. 8 विरुद्धकार्योत्पत्ति T" for विरुद्धकार्यस्योत्पत्ति°. 1, 16 विजयस्या T" for जयस्पा. 427 1. 8 ववृत्त्येकनिलया T॥ for वृत्येकनिलया. 1. 4-5 रुद्रनृपतिप्रतापं T for रुद्रनृपतेः प्रताप. " 1. 8 निरूपिता: T" for निर्णीता :. 1. 15 संघट्टिउण T for संघटिउण. सरिसं T" for सुसरिस. 427 1. 15 कअत्थो T" for कअच्छो. 428 l. 1 प्रतापरुद्रेण T for प्रतापरुट्रे 1. 7 गम्यते T" for गम्पं. 430 1. 1 किअजुअं T" for कअजुअं.

" तेत्ता 1' for तेता. 1. 2 दौवारो T for दावारो. 1. 3. अन्र यथा नल T" for अत्र नल 1. 6 भाईरहीए T" for माईरहिप. रायइ T" for राअइ " पुण्णिमाचंदो T" for पुण्णिमाअंदो. 1. 7 अ T for बि. 1. 10 अन्त्य T" for अन्त 431 1. 3 T" drops अत्र. रक्ष्यते T for रक्षितः " 1, 4 1. 5 उच्यते T for निरूप्पते- 432 L 1 तेन T for तत्र. 1. 11 यथा चन्द्रेण T" for अत्र चन्द्रेण यथा 133 1. 8 "न्नोपेति is also noticed by T". 1. 17 T" drops निदर्शना. 134 1. 3 काकतीश' T" for काकतीय.

" 4 महति T for मुवन. 1. 11 T" drops बिम्य.

" 1. 12 विम्यप्रतिबिम्बकरणाक्षेपो T" for बिम्बकरणास्षेपो. 435 1. 1 -मेदप्रधानं साधर्म्य T and मेदप्राधान्यं साधर्म्य T

"' 1. 3 T" has वा. before न्यूनत्वेन. 436 1. 9 T" drops केवलाप्रकृतयाश्र. 18

APPENDIX I.

486 1. 11 विशेष्ययोरि T" for विशेषणविशेष्ययोरपि. विसिष्टत्वे T" for लिष्टत्वे. 487 1. T drops दूय. 1. 4 तथोक्ततंT" for तथाचोक्तं.

" 1. 6 संयोगादे' T for संयोगाधे. 7 त्रिविध: T" for त्रिधा. 438 1. 1 'सन्मार्गः T" for सन्मार्ग. 439 1. 5 विशेषणवैचित्र्यमूलत्वात् T". . 1. 14 'न्युत्पासगर्माणि T for न्यमिप्रायगर्माणि. 440 1. क्रमेण यथा T for करमेणैषामुदाहरणानि. 9 441 1. 6 इत्पेधमाद्युक्तिकथन निषेधामासरूपादवर्श्य परिपालनीयत्वाद्विशेष: प्रतीपतेT" 1. 8 सामान्यप्रतिज्ञया विशेषकथननिषेधो यथा T", " 1.11-12 अन्र विज्ञापयाम इति कथनसामान्यप्रतिज्ञया विशेषकथननिषेचामासादय सवंधा रक्षणीया इति विशेष आक्षिप्पते. 442 L 4 T" drops g. 1. 7 इत्युपगम्यते T" for इत्यम्युगम्यते. 1.12 आरण्य T" for अरण्य. " L 18 प्रतापरुद्रस्य पादसेवात्यजन T for प्रतापरुद्रसेशत्यजन. 1. 14 आमासत्वे T" for आमासे. 1.17 गम्पत्व T" for गम्यर. 443 1. 3 सा एका T" for एका सा. 1. 4 निन्दाप्रतीति: T" for निन्दा गम्यते. " T" drops व्याजस्तुतिः 1 7 घक्रेषु Tfor व केषु. S T notices वर्गेषु al8o. 444 L 1 समासोक्तिव्यावृत्ति: T' for समासोक्तेर्व्यवत्तिः 1. 1-2 वनुमानान्तर्मावशद्का T" for वनुमानाविर्भावशङ्का. r 1. 8 पर्योयोक्तिव्यावृत्तिरपि T" for पर्यायोक्तस्य व्यावृत्तिरपि. 445 1. 7 पेच्छइ T" for सेक्खइ.

" सकोदूहला T for सकोउहला. 1. 8 पस्सोमुआ T for परिसासआ. पुस्सइ T for प्पसइ. 1. 9 नवसंगमे T for संगमे. n 1.13-14 प्रतापरुद्रस्य व्याप्तं गाम्भीर्यांदि T" fur प्रतापरुद्रगाम्मायाद 446 1. 5 कारणमतप्रलाप T" for कारणमूता प्रताप 1. 6 वाच्यस्य संभवा T" for वाच्यसंमवा. 447 1. 2 पतीप: T" for प्रतीपम्,

APPENDIX I.

447 1. 12 हृपगीयते T" for रपमीयते. 448 1. 6 करोधाग्रि T" for कोपाम्रि. 1. 10 वाक्यार्थगतत्वेन T" for वाक्यगतत्वेन. पदार्थगतत्वेन T for पदगतत्वेन T". 449 1. 3 n रिपुम्लानाया T" for परिम्लानाया. भूपालमाललिपे: T for भूपाललिपे :- 450 1. 10 रिपुभपतयो T for रिष्टभूपा. 451 l 18 T notices अवेति also for अमंस्त. 452 J. 1 "न्यथा पतेत् T forन्यदा पतेत्. 1.18 सुल्याम् T" for सुस्यम्. 453 1 5 यदा T" for यदि. " यदैक T" for पदेकं.

" निगद्यते T" for नियम्पते. " . 1. 8 T". bas दिधा after प्रथम. तदन्या धेति T' for तदन्यथा चेति. 1. 14 आर्थिकव जंनीया पथा T" for आर्थवर्जनीया प्रश्नपूर्विका पपा. 454 1, 18 राज्ि इद्रनराधीये रक्षके विजितविषि T". 455 1. 4 किमस्ति T" for किमद्य. " "व्यवहती T" for व्यवहता " 1. 8 प्रभवति T" for मवति. " T bas पूर्णा after धर्मप्रतिष्ठा. " 1. 9 इति प्रश्न उन्नीयते T" for इत्युन्नीयते प्रभ्न :. 456 1. 8 विरोधे तुल्य T" for विरोधस्तुल्य. " 1. 4-5 यत्र तुष्यप्रमाणविशिष्टवलयोर्युगपतप्राप्ती इयोर्विकरपः भपम्पगर्म- त्वाच्चारुत्वम् 1". 1. 10 T" drops तयोः- 1. 14 दर्शनादीना is dropped in T. Thas स for तन्न 457 1. 3 कलुषीकृतम् T for कल्लुषं मनः " 1 5 णरेंदो T" for णरिन्दो. L 6 मणं T" for मणो.

" 1. 7 मिन्नविषयत्वे T" for मिन्नविषये. 458 L 10 T has द्वितीयः before समुज्ञप :. 459 1. 4 कीर्तिंः T for रीति' 6 "्यायेन संवन्ध: T" forन्याय संवन्ध :. 460 1. 5 T" drops नरेन्द्र. 461 1. 4. पुनःपुनश्रेतासी दर्शनात् T" for पुनश्रेतसि निदयंनात्. 1. 6 (वभावयधावदूर्णनया T" for स्व्रमावस्व पधावर्णनया.

१४० APPENDIX I.

461 L 6-7 इह त्वत्यद्गुतत्वेन T for इह त्वस्याद्गतत्वेन. · 1. 7 दुपसंधानेन T" for द्यमुसंचानेन. 1. 7-8 रसवद्वमासवत्त्त्वं T for रसादेर्माव्यत्वम्. 462 1. 4 अद्धतवर्णनया T" for अव्यद्गुतवर्णनया. 1. 5 भावनाया T" for भावनपा. 468 L 1 यत्र प्रबलप्रतिपक्षस्य T for प्रबलस्य यत्र प्रतिपक्षस्प १, l. 14 यदान्यथा T" for यदन्यथा 464 1. 1-2 लोकन्यायमूलालंकारा निरूप्पन्ते T". 1. 7 अन्न तु क्रमेण T for अत्र क्रमेण.

" 1. 8 T bas वत्तते before स द्वितीयः पर्यायः 1. 9 तस्यानेकत्रा T" for तत्राप्येकत्रा. T" has अत्र त क्रमेण ater युगपद्वर्त्तनम्. 1. 11 कुहनाकिरे T" for कुहनाकिट. 1 16 द्वितीयो यथा T" for द्विर्तीयः. 465 1. 9-13 The verse दृष्या &c. is dropped in T". 466 L 1 गरिंदपेसिअं T" for णरेदपोसआ. ", 1. 2 कत्तूरीविलेवणं T for कत्थूरिविलेवण. 468 1. 7 T" drops समेन. 1. 18 मजन्ते T" for लभन्ते. 469 L 1 जाताद्दीयमानस्य T" for जातादादीयमानस्य. "रल्पत्वम् T" for न्यूनत्वम्. i 1. 6 T" has प्रति after पूर्व पूर्व. 1. 6-7 कारणमालालंकार: T" for कारणमालाख्योऽलकारः- 470 1. 2 सुजना स्फति T". विभवा स्थेर्य T". 1. 14 प्रतापं च T" for भतापश्र. 1. 19 काकतीयकुलं तत्र T" for काकतीयान्वयस्तन्न. " 471 1. 1 शरिराय तस्या T for शरिरादस्या J. 2 सार इत्य T for सारत्वमित्य " 1 8 T" drops श्री. भलंकार शाखे प्रतापरुद्रय शोभूषणे T. " L 4 समाप्तिमगमत् T for समाप्तम. 472 1. 2 संकरा निरुप्पत्ते T" for 'संकरौ निरूप्पेते. 1. 9 लंकाररूपता T" for लंकारशेषता; T" has पूर्वालंकाररूपता- 1. 10 निरूप्पते T for निगद्यते. 473 1. 2 निर्धारितो T" and "निर्वारितो T for निर्दारितो- "

APPENDIX I. १४१

478 1. 9 दविषद्रपान T". 474 1. 2 अलंकृतीनामेवासा T". " 1. 5 ड्राङ्गीमावेन पकवाचकानुप्रवेशेन संदेहेन च त्रैविष्यम T". 1. 6 क्ाङ्गीमाव T". 475 1. 1 रङ्गाङ्गीभावः T". 1. 2 'परोध इत्पत्र T". 1. 9 रद्ाङ्गीमाव: T". 476 1. 1 अत्र विजितारिपुर इत्यत्रा T". 9 1. 2T" has तौ after नुप्रविष्टो. L 5 जने चकोराणा T" for जनचकोराणा. प्रासाद ज्योत्स्निकामृतं T" and प्रसादज्योत्स्नया मुदम् for प्रसादज्योत्स- यामृतम् ,, l. 7 काकतीयान्वय वाम्बुधि: अम्बुधिरिव काकतीयान्वय इति समासवय- संभवात् T. " L 9 साधकनाधकप्रमाणे संदेहनिवृत्तिः T".

" तत्र T" for अत्न. " 1. 10 परिजञानात् T" for पारिजातात्. 477 1. 6 मत्र प्रतिपक्षवलान्यर्णव इवेत्युपमार्मा थ्याकुली. T. 1. 8 Ti has एव after °द्रपकालंकारः- T" winds up the chapter as under :- इति श्रीमन्महोपाध्यायविद्यानाथक्ृती प्रतापरुद्रयशोमूषर्ण नामार्लकार शार्ज संपूर्णम्।

'.APPENDIX IL

Giving variations in reading in V. as compared with the text 4 1.8 पतस्पाः सहर्श कि तु for तथाप्पस्पा; सर्म नेतुः 61 10 उत्तम स्लाकचरित.

11 . 11 माकल्पन्त इति. 12 1. 2 मताः for गुणा:, 18 1. 6 धत्ते काकलिवरामण्डनमणे :. 21' 1. 2 ददात: for स संमत :- 24 1. उ आनायक: is dropped. 1,10 स्नेहपकटनं. 27/1.1 तत्तन्नायकविशेषतया. 28' 1. पतासी स्वरूपमुदाहरण च कामशाखे प्रतिपादितम्। प्रसिद्धाः पश्रिनीप्रमु- प्रतीक्ष्यते- 83 1. 4 तयो जातिविशेषाश्चत्वारः । 41 1. 7 नायकतिशायित्वाद्वीरोदात्तस्य 45 8 घोषः प्रतिवस्तीत्य त्र. 4 पवित्रत्वाद्यसिद्धिः, 47 1. 8-4 रचनाया अपि दोषत्वमुक्तम् 49 L. 6-7 माकोथासंभवात् तत्रत्या जना इत्पर्थ:, 53 1. 5 अन्यतः प्रमाणात्तदप्रतीते. 58 1. 7 अत्यन्तसुकुमारार्थ. 77 1. 8 Afer भेदा: V. has अनुग्राध्यानुग्राहकमावः संदेह लक्षणश्र एकव्यञ्रका- नुप्रवेशभ्र पते तु संकरभेदा: and theu शुद्धाधन्द्रथरा &0. 80 1. 1 सर्वदेन्यविश्रान्तिभूमयो. 81 1. 1 अथ स्वतस्सिद्वार्थशक्ति मूलो- 90 1. 9 चमत्क रवत्त्वात् 92 J. 1 After the first line V. has मयानकरसस्याद्गित्वं प्राधान्यं तथ्प्रताप- रु्द्रस्याविक्यं प्रतिपाद्य तच्छत्रूणा भयप्रतिपादनेन वा। 97 2 पथा हर्षचरितादि. 98 L 4 पादेः for वाक्ये :. 101 1. 1 ताललयाश्रयम। 103 1 2 रसभेदात् for नायकमेदात्. 1. 6-7 शृङ्गारवीररसयोः सचनामात्ररसता. 109 1. 7-8 बीजानुकूलप्रयोजनसंघट्टनविचारो युक्ति:

APPENDIX II. १४३

116 I. 8 यत्र पूर्वाङ्कगतपात्रे. 119 L 8 द्विया मतः for द्वि धेष सः. 1. 7 पात्रप्रयोगो यत्राय. 120 1. 8 भन्यत्र सङ्गात् for अग्यकार्यपसक्गात्. 121 1. 1 नटादिस्क्ञाप: प्रस्तावनाया साम्पा 125 1 6 सूच्यते वीरशृङ्गारो. 126 1. 4 प्राकृतं for वेकृतं. 1. 5 घंटचेटीविटाकुलम् 132 1. 4-6 The portion from देयात् to विधिलक्षणा is dropped in V. सप्रार्थनम् for सहर्षम्. 185 1. 8 लोचनयोः प्रधान 136 1. 1-7 मनसि वर्तते। पषा प्रशंसयामिमुखीकरणरूपा &c. 1. 9 (पुरोऽवलोक्य) अहो सर्व सुघटितं विवाना। यतः सभास्वयंभूपरमेश्वरस्य ......... कवेश्रवाचः । नटी-(सस्पृहम्)- कि भारईए &c. 137 1. 7 निर्व्यूढमेव त्वया 140 L 8 हद्रस्य चरितं शुभ म. 146 1. 8 साङ्गा for समग्राङ्गा. 154 1. 9 सप्रसादातिशरय मामवलोक्या. 178 1. 17- अहमुपसर्पामि for तदहमुपसरपामि. 190 I. 12 2 प्रथम: for पुरुषः. 192 1. -. 9 कहि for कहं. 195 1. 7 ददीपपद्ि for दीपरिञ्छोलि. 196. 1. 7 कुलामात्यवर्गा: 200 1.17 स्व्रतःसिद्धस्य for प्रसिद्धस्प. 203 1. 7 निर्णीतः for निर्णय: 264 9 पश्यत for प्रेक्षप. 265 1. किण्णं for केण.

" for केन कृतं V. hasक न कृतं in the छा4ा 286-71. 5 V. drops रावणादिशब्देम्यः शत्रुमात्रप्तीतौ. 289 1. 10 घापलं धृतिः 298 1. 10 सद्दिष्यध्वे कर्थ. 299 . 1 बाहूनामित्यपुष्टम्। 807 1. 13 मालवममुज :. 317 1. 9 महर्षय इव क्षुद्ररद्य. 822 1. 7 Before परषां मच्ये &c. V.has the line धतु विशतिरेते स्युरगुणा: काव्यप्रकाशकाः।

१४४ APPENDIX II.

824 1. 4 अमर्यतर for पदाग्यतद" 834 L. 3 Before पतेषा गुणाना &c. V. bas उत्तरायें व्हस्ताक्षरतपा सरस्पा- वरोहः। 337 1. 7-8 शब्दसंघटनाश्रया गुणा :- 838 1. 17 Before this line V. has अलंकाराणां परस्परवैलगण्यं निरुप्यते। 858 i. 7 अत्र प्रकृतस्य. 854 1. 6, सामानाविकरण्यस्य प्रयोगादन्यथा 1. 12 परस्परभेदप्रतीतेः 386 1.16-17 निमित्तस्य गम्यत्वेन. 895 1. 11 द्रव्याभावफलोत्प्रेक्षा यथा. 403 L 6 प्ुरस्तादीदग्गुणवत्तयेव. 407 2 व्यवहारसमारोप: 431 1. 5 पदार्थगतालंकारनिरूपणानन्तरं. 442 1. 17

456 वाक्यन्यायमूलालंकारप्रस्ताशद. 457 1. 8 पकविषयत्वरे यथा क्रियासमुत्रय :- 474 L 5 एकवाचकानुप्रवेशन संदेहेन.

Variante in the Ratnapana in V. as compared with the text.

It begins with the second viz. Karya Prakarana

42 1. 16 ततस्तदेव निष्कृष्याहं.

" 1. 17 दोषवर्जितन्वस्य व्याख्यान. 1.17-18 नाल्पोऽपि दोषः प्रमादादिनाप्युपेक्यः. " 1. 22 काव्यातिरिक्त 43 1. 3 विविचन्रादी. 1. 4 रर्थ बोधकाः " 1. "लक्षक for लाक्षणिक 1. 6 अस्य for तस्प. 1. 10 प्रत्यायक f प्रत्यारयन ?. 1. 12 1. 18 मुख्र वाधकामावात्. 1,19 नमष for तर्द्यत्र. 1. 23 44 1.23 पमाकर :- 45 1. सादंश्यसंबन्धरूपत्वम. 1. तस्योभष ?. 'सामान्य for सांम्य". 1. 'त्सीदेदिति माव: । अनेंन &0. 46 İ. 6 एंयवसानहेतवो. 1. 8-9 साध्यवसानयोः. 1: 13 आयुरेवेत्यादावपि. L 19 कीशिक्यादीतिः 1. 23 ताएता for ता एव. 47 1: 8 'स्तस्यास्तदाश्रितत्वं. 1: 23 शेष: for विशेष :. 1. 25 उक्तमाचायेः for तदुक्त्तमाचायेंः- 48 1. 17 V, drops रूटिर्योगभपहरति. 11-19 त्याशडक्याह· 1. 23 मुख्यार्थसंवन्धविषये.

49 आरोपितो निर्धारितः for आरोपितः. 1. 13 ज्ञेयम् for विज्ञेयम्. तत्र fur अत्र. .5 1. 16 तत्रेति- 50 1. 9 लक्षणत्वेन for लक्ष्यलेन.

", 11 19

१४८ APPENDIX II.

98 1.15-16 रस्फुत्वमित्याह 1. 24 दुर्विदिम्ये for ठसते. 97 1. 19 सन्चिमि: for पद्यैः. 1. 24 98 1 15 शृङ्धलिताद्यन्त पदमित्यर्थ: ! 100 1. 12 वात्र पूर्वीपरपर्याय. 1.24-25 अनियतत्वादवस्थात्वमेतेष।. 1. 25 न सहजत्वं for न जातित्वं. 101 1. 13 परिमाणवच्छेदकः. 105 1 22 किञ्चि दूनत्वमारम्भ- 107 1. 16 108 1. 14 कामसाम्यकृत्. 1. 18 तलक्ष णानु ग तिर/पि. 111 1. 18 व्यमनादिमिः 114 1. 7 तस्यादृष्टफल विषयत्वत 120 1.15 तद्परपर्याय 124 1. 13 निरूपयन for निवारयन. 1. 23 काव्यार्थसचनमत्रघार वृत्त्याश्रयणयो. " वपरीत्यं for वरुप्यं 126 1. 10 लास्याङ्गं सकलं चात्र. L 11 भावप्रकाशकाव्ये त. 127 1. 17 त्रिपुरदाहादि. 128 1. 11 मिन्द्रजालविविः स्मृतः। 132 1. 1-9 मेहुमहेन्द्रप्रभृतिभिः शलदेवश्र व्याप्ा. 1.10.11 श्रितिकण्ठमालाया for श्रीकण्ठमालाय. 1.23-24 इदमनुपदमेवोक्ता रङ्गं प्रसाध्ये, 133 1. 9 शब्दानां वाक्यविशेषाण. 1. 24 मुम्मुडीया for मुम्मडम्ब 134 1. 9 वाच्य त्वाभावाद्रेद :. 138 1. 20 पत्रिकार्थस्य. 139 L 19 सूर्यप्रकाशसदृशत्वात् 140 1. 18 मिथः स्तोत्रमपि. 144 1. 18 वेख्वनं प्रेङ्गनं प्रयोगमिति यावतू 1. 21 अत एव for त एव. 150 1. 15 रजनिसमये गोविसगादी स्मेरवदनं. 153 1.19 प्रजासंपत्तिश्र भवतीति. 161 1. 16 आदित्यपुरणे.

APPENDIX II.

172 1. 22 चैकशवे सटे. 176 1. 13 कुन्त for कुम् 177 1. 17 "विच्छेद शिरोविन्यस्तमक्षरम्। 179 1. 20 इति कमंत्वम्. 181 1. 18 अत्नानुपह्ितदिगन्तव्य।पकत्वं विमुत्व. 1. 22 शत्रुदेशावमर्शाय. 195 1, 15 198 1 20 सिद्धमित्याह- 201 1, 25 खेघरसमुद्रव :. 208 L 13 तदेव कथमित्याशड्क्य 1. 25 218 1. 2:' लङ्गा आन्ध्रदेशा इव्यर्थ: Lif-17 अल पिरोधेन जीवनस्य. 1. 9. नम्यामक्तत्वात् 2:6 संभवति संचारिणामपि 37 1. 24 नायिकाकारस्य वर्ण्यमानस्या 2 239 1.14 प्रपश्चेन for प्रसङ्गेन. 251 1. 22 कटितटादी ग्रैवेयादिकं. 257 1. 15 दात्मानुरागप्रकाशानि. 259 1. 14 267 1. 25 विशेषे पर्यक्सानमित्यथं :- ·हेतुमू तामित्यर्थः । " 269 1. 19 परिहसितुं परित्रासयितुमित्यर्थ :. । 270 1. 18 272 मुजान्तरस्था. 1. 16 279 अकस्मात् for कस्मात. 1. 14 मावे क्त: afterमवलोकितं. 280 1. 25 न सु निरन्तरमतिकाश्य. 284 1. 17 लब्वप्रतिष्ठेऽपि. 287 1. 8 गुणसामान्ययोगेनः 2881. 0 चित्रतुर गाढिययर 1.17 V. drops न. . 1,19 परिपोषात्नास्ति " 292 1. 27 295 1. 8 योगिमनोनिवासनिन्दावत. 804 1. 7 शब्दकममङ्गमुदाहरति। 1. 24. दोषत्वं-च वद््याते।

.

१५० APPENDIX II .-

806 1. 21 कियापरिपूरणा. 810 1. 21 हलि सर्वेषामिति लोपविधानात्. 334 1. 14 मत पवीज: &c. for पत पवीज :. 835 1. 9 तत्तन्मते काव्यशोभाकरत्वम्. 1. 10 स्व्रमते ऽ्रभिमति. " 836 1 7 चित्रमथाप्युपमा. 1. 11 मीलनसामान्यत द्रुणातद्रुणविरोधो. 1 16 पर्यायोक्तं प्रदीपकम् 1. 27 रसोपस्कारत्वसंभवात्. 838 1. 21 विभक्तेष्वर्थालंकारेष्व ?. 342 1. 11 अव्यवधाने त्वसकृदावृत्तावपि 343 1. 11 काव्यगुरुत्वभूतत्वा. 347 1. 21 उद्धारस्तु वक्ष्यते. 1.22 विनस्पेत् for वद्वयते. 1. 25 वर्णाः षष्ठांशमारम्य- " 350 1. 4 गृहादिकम् 1. 15 351 1.20 अनेकालंकार बीजत्वात्. 353 1.16-17 इत्यादि शब्दसाम्येऽपि. 355 1. 17 स्वारसिके वा. 362 1.23 कर्तृक्यचप्रत्ययस्याभावात्- 1.24 तस्य कर्तृमूतविशेषणत्वेन. " 363 1.14-15 अतः कर्तृणमुलि. 365 1. 25 वार्तिकदशादिि माव: 366 1. 13 वृत्तिवाक्यगा. 869 1.16-17 कश्विच् वस्तुविशेष :. 372 1. 18 उमपत्र साधकबाधक प्रमाणाभावात्- 376 1. 15 जिह्वादनेकारोपस्प. 1.15-16 °मारथीविषाद्यारापं प्रति निमित्तत्वात. 1.20 शक्तस्य तत्रासासंभवादिति माव: । " 1.2₺ कपिलादय.

377 1. 12 वस्तुताद्रप्यं प्रति मुखस्पेव. 380 1.23 सहृशवस्त्वन्तरप्रतीतिसाम्यात्. 387 1.19-20 अत पवात्रेवशब्द: संभावना. 1.22 साधम्यवाचक: " 391 1. 23 कक्पितश्रान्द्रिकेवार्घ :. 393 1.15 तद्दध्नास्तत्प्रमाणा इत्यर्थ :-

APPENDIX II. १५१

898 1. 12 स्वतःसिद्धकविप्रीठोक्ति. 401 1.14-15 गुणप्रधानभावनिचन्वनत्वं च.

403 119-20 न तु शिष्टत्व. 1.15 चन्द्रमुत्कर्षण जयति सति.

404 1.22 1. 20 प्रतिपाद्यते for प्रतीयते. षएं मावविकारं. 1. 22 " खड्गलतायामरिषु च. 406 1.17 तेनाम्मस्ततवृत्तान्तारोपेण प्रस्तुत स्वयम्। 407 1. 15 आयुधाना ध्वजायामाजयावहा. 408 1. 9 श्रुतिकटुत्वादि°

" 1. 16 श्रुतिग्राद्यं लिडादिप्रत्ययवेद्य. 409 1. 9 अधावयवान्तरेणार्थान्तरं तत्तक्कियादि. 412 1.15 यधावदन्यूनानतिरिक्तेण. 1. 23 शिवविष्णुविरिञ्चय: 417 1. 22 420 1. 18 विरोधमूलेष्वनेकमेदं. 423 1.20-21 अन्नापि विरोधपरिहाराय. 426 118 संगतिगर्म विषमं. 438 1. 16 हरिहरी पूजयतीत्यर्थ: 439 1. 22 न तु म्लेच्छस्य. 449 1.13 अत्र for यत्र. 453 1. 15 वृत्तान्तयोः प्राकरणिकत्वम्। 454 1.23-24 यत्रोत्तरादुपनिबद्धमानादनुपनिबद्धमानः प्रश्न: 455 1. 16 साधुजनव्यवस्थापिता. 458 1.19 लुब्धकस्यादृष्टता गत्वा. 463 1. 21 अस्पालीकिकत्वमाह 469 1.20-21 विशेषणत्वस्थापनेना2.

472 1. 21 वा for प. 1.24-25 पृथगुपादानं पूर्वाविशेषद्योतनाप.

APPENDIX 1II. An alphabetical list of the Karik&s and the Verses occor- ring in the Prat&parudriya.

मखर्वगर्वदु्वार® 310 अप्रयुक्तमंपुट्ारथ 296. मगूंढमपरस्पाङ्गं 90. अप्रसिद्धोपमान य 318.

अंङ्गा संङगरमीरंव: 188 अंप्रस्तुतरस यंत्तद् 816.

अङ्गेषु जाणेषु विमू2 280, अप्रस्तुतस्य कथनान् 443.

अचुम्बितार्थसंपत्ति 39 अप्राप्य सेवावसर 87.

अतिकूरार्थसहितं 316 मब्दानृतून विना मांसान 81.

अंतीतानागते घत्र 460 अभयं याधमानाना 85.

अध्यर्थसुक्ुमारार्थ 58 अमिप्रेतपदावास: 301.

अत्यन्तमुकुमारौ द्वौ 58. अभूताहरणं मार्गो 111.

भत्युज्ज्वलत्वं बन्धस्य 325. अभूपणेऽपि रम्पत्वं 263.

अथवा प्रतिपक्षस्य 10 अम्यापतन्तीरमितो 170.

अद्यान्वयः काकति 198: अमद: सवभीमोऽपि 417.

अध्ययः परिसंिष्टा: 331, भमन्दानन्दनिष्यन्द 325.

अनन्यसावारणंदानशीण्डे 394. अमर्प: सापराधेपु 256.

अनिष्टाभ्यागमोत्प्ेक्षा 2+4. अमी पारेसरस्तीर 317.

अनुकूलो दक्षिणंश् घृष्टः 23, अम्विकारमणस्पाइरधि 301,

अनेंकार्थस्य शब्दस्प 437. अरण्यमहषोदम्र® 320.

अन्तःसंजल्परूपत्वं 331. अरण्यवासोचित 393.

अन्त्यवनिकासंस्थे 115. भरें भूपाश्रापान् 256.

अंधउंरभामिणिजणो 254. अर्थगम्भीरिमा पाक: 67.

अन्भ्रक्षमाभृत्मुभटा 400. अर्थतः शब्दती वांपि 123. अन्यवाप्रीतिररतिः 275. अर्थप्रकृतयः पञ्ञ 105.

अन्यथोकस्य वाक्यस्य 410. अन्यधिककरणादात्मो® 252, अलंकारेण रहित 319. अन्योन्यभाषणमनङ्ग 278. अंलंकारोऽय वस्त्वेव 88. अपदस्थसमासं तत् 310. अवतरति वीररुद्रे 38, अपाद: पदसंघातो 96. अविज्ञातायातं 269. अपार करुंणानिचे: 421. अवैपम्येण भणनं 324. अपार्थ व्यर्थमेकार्थ 313. अम्लीलं च विरुद्धं च 313. अंपूर्ण तंद्रवेचंत्रं 306. अश्रु नेत्रोद्गवं वारि 242. अश्रलीलार्थस्य कथनं 319. . The Kârikâs are priuted fat.

APPENDIX III. १५३

असतामुष्णमानूष्ण 865. असंलक्षितमूक्ष्मार्थ 465. इ.

असंभवदर्मयोगा® 433. इति भावा निषद्धव्या 289.

असर्गबन्धमपि य° 96. इष्टानभिगमाद ध्यानं 247.

अहि आाईइ गुणेईि 244, इषानिष्टागमाजातः 251.

भा. ईशान समया जग 416.

आअच्छइ पव्य 245. ईषदङ्करितविभ्रमचारी 38,

आकस्मिकं तु हसितं 270. ईपदृष्टविकार: स्याद् 263. भाकस्मिकभयाचित्त 260. ईपन्मृद्वर्थसंदर्भा 58. आक्षेप उपमानस्य 447. उ. माघ्राय किरणान मानो 157. आघाय मुरमेयोनि 319. उक्तामिन्नार्थकं यत्स्याद 314.

माणेउं गरणाहं 247. उत्क्षिप्योत्किप्य पादो 168. उग्र: सपत्नेषु गुणेषु मास्वान् 382. आदराददर्शनं चशु: 271. उप्रैः काकतिवीररंद्रनृंपते 413. आदिराजयशेविम्ब 11. उत्तरात् प्रश्न उन्नेयो 454. आदेष्ट कुलदेवता 200. उत्पाद्येनेतिवृत्तेन 125. माद्यन्तपद्यसंयुक्ता 98. आधाररहिताधेय° 420 उत्सादश्रेति विज्ञेया 289.

आधाराधेययोरानु 421. ठदन्वानिव गम्भीर: 352.

आभासत्वे विरोधस्य 416. उदयद्योवना मुग्धा 33.

आामूलात् फलिता प्रसत्ति 178. ठदात्त उद्धतश्रेव 20.

भारूढे वरवाररुद्रनृपती 206. ठदारकीर्त्या मुजया 389.

आरोपविपयस्य स्या 371. ठद्रायन्ति शरत्निशाकर 156. उद्दाम द्विर दौघदानलहरी° 327. आरोप्यमाणमारोप 377. आरोहता रुद्रनरेश्वरण 425. उद्दामोद्यतविक्रमे कृतयुगे 357.

आालम्वनगुणक्षेव 222. उद्दिष्टानां पदार्थाना 451.

मालम्बनगुणो रूप° 222. उद्यत्तोमरडामरा: 168.

आलानं तरसा निपाव्य 190. उद्यद्दो:स्तम्भखङ्ग 65.

आविष्कुर्वन्ति मुरजा: 133. उद्यदवूंहित गर्जितेर दविपघटाकादाम्बिनीडम्बरी: 39.

आवेशो दुःखमोहायै° 255. उद्य द्रंहितगर्जितेर्दिप घटा कादम्बिनी संभ्रमै: 47 उद्गेजिता रुद्रनरेश्वरस्य 450. आाशामण्डलकूल® 328. माशासु प्रशमितवासनो 444. आशिर्षा विषधम्राण। 393. उन्मस्त केमंध्यमलोकमाग्ये® 153. आासन्नेऽपि महोत्सवे 62, 284. आस्ता जयाशा रिपु० 126. उन्मादस्तुल्यवर्तत्वं 259. उन्मादो मूर्च्छनं चैव 271. व्ास्ता मृगाक्ष्या गृह 2.16. उपक्षेप: परिकर: 109. 20

१५४ APPENDIX III.

उपसोक्यस्य माहात्म्या 11. उपस्कुर्वन्ति त सन्तं 337 करोदग्रेण महसा 166. कलहान्तरिता चैव 27. उपायनं गजाश्वादि 468 कलापूर्णे नित्यं 403. उपायापायशङ्काम्या 106. कल्पितेनेतिटत्तेन 125. ठरोमात्रोत्सेघं मवदपि 238. कन्याणी सकलापि 201. ठवह हला बहुआए 86. कविसंमतसादृश्यादू 380. कवेरल्पापि वाग्वृत्ति: 11. एअसिलामहिलाणं 94. कस्ते मुन्दरि वर्तते हदि 411. पकत्रेवानुरागक्षेत् 228. कस्वं शुभ्राखिलाङ्गश्वरास 86. एकद्विपभृतीनां तु 341. कस्स कए केण किअं 265. एकास्मिन् कारणे कार्य 459. काअईपुरठ्ठिआ 239.

एकस्य वस्तुन: भाप्ता 45. काकतिक्ष्मापतेर्जेत्र359.

एकस्य वस्तुनो भावाद् 452. काकतिक्ष्मापतेहीष्टि 93.

एकस्यैवोपमानोप® 369. काकतीन्द्रकृपादृष्टि 433.

एकायत्तोऽनुकूल: स्याव् 24. काकतीन्द्रद्विषत्कान्ता 434.

एष जिष्णुविहारोपि 418. काकतीनद्रस्य निःसाण 477. पष विन्ध्याचल: सान्द्र 317. काकतीन्द्रो रणे भाति 365. एपोडयमित्युपक्षेपात् 119. काकतीयकुलाम्मोधे: 51.

ओ. काकतीयकुले लक्ष्मी 447.

भोज। कान्तिगुणोपेता 65. काकतीय चमूर्धत्ते 473.

ओज: समासभ्यस्त्वं 327. काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्ति° 64. काकतीयनरेन्द्रस्य राज्य 158. भोजस्ये रुद्रदेवे 348. काकतीयनरेन्द्रस्प पश 830. ओज: सुशब्दता प्रेयान् 322. ओत्वलोपौ विसर्गस्या 310. काकतीयनरेन्द्रस्य यशो 10. काकतीयप तिशीयंमहोष्म 468. मोसरइ सहीि समं 84. काकतीयप्रतापोष्म 395. औ. काकतीयप्रदीपोऽयं 175. औत्सक्यमात्रमारम्भ: 105. काकतीयविभो: कीर्तिपुण्डरीके 83. मौन्नत्यं मददन्यदेव 60, 235, 397. काकतीयविभो: कीर्तिविमवे 380, 354. . मोन्नत्यं यदि वर्प्यंते 61. काकताय विभो: कीर्त्या 443. और्जित्यं गाढबन्धत्वं 329. काकतीयस्य दुग्धाब्धे 375.

क. काकतीयामिजातोऽयं 463. का नाम गणनास्मामु 304. कथमपि गमयित्वा वासरं 248. कदाचित् कल्याणे रजनि 150. कान्ताभिसरणोुक्ता 32.

कपोलफलकावस्या: 391 कान्तारवाससंतप्ता: 89 कामुकादिवचोवेप: 127. कराल: काकतीन्द्रस्य 92. करिकुम्भी स्तनावद्य 314. काम्बोजा: छतकुम्मि® 188. कारणं गम्यते यत्र 146.

APPENDIX III. १५५

कारणान्यय कार्याणि 225. को संसओ महीअले 258. कारणेन विना कार्य 423. कौसषल्यासीत् प्रथमजननी 16. कार्यकारणयोर्भिन 424. कमघटटं भवेदार्थ: 303. कार्यकारणसामान्य® 449. कमेणैकमनेकस्मिन् 464. कार्यभूतोऽनुभाव: स्याद् 222. क्रियापदेन रहित 309. कारर्यमङ्गस्य तानवस् 275. क्रीडाद्रयति गोत्ररैल 360. कालाक्षमत्वमौत्उक्यं 253. क्रोधोडसूयाथ संमोह: 290 कालाहि: किमयं 379. छिटं गूढार्थकं ग्राम्य296. कालिङ्गात्र निषीद 210. छ्विटं तदर्थावगति® 297. काव्यं यशसेऽर्थकृते 6. क्वचित् संकेतमावेव 29. ककिं राज्येन शमोन्मुख 160. कि लब्धं चतुराननेन 236. क्व भूपालास्तादृग्विभव 427. क्वापि क्वापि कलिद्ग० 422. कि लोकश्रवसोरमांग्य 140. स्षामक्षाममुखा: कान्ता: 308. र्कि वा क्षीमवितानं 454. क्षीरनीरनयादत्र 474 कि कल्प द्रममश्जरीसज: 380. क्षुब्धेष्वद्रिषु संभ्रमात् 233. किंचिदून: पीठमर्द: 27. क्षोगीपाणिग्रहणसमये 413. कि णु धणं कुलविज्जा 455. क्षोणीं विभ्रतु भूभृतः 433. किं नामाचरितं तप: 24. क्षोणी रुद्रनराधीशे 454. किमद्य व्युत्पत्तिस्तव 455. 判 북 볶 導 導 황 樂 樂 क्षोणीरक्षणदक्षिणा: 39, 72, 829. किमेष नवमो हरित्पति 854, 879. कि मण्डन पैलोक्पा: 458. खग्गे जुज्झविजिम्मिप 39, 72. ख.

किरीटमाणिक्यमयूखजाले: 378. खङ्गाघातिकृत्त 60. करत्तिः काकतिवीररुद्रनृपतेः 351, 887. खलेकपोतन्यायेन 458. कीतों प्रतापरुद्रस्य विलसन्त्या 447. ग. कत्तों प्रतापरुद्रस्य विहरन्त्या 38. गच्छाग्रे सखि 29. कुतः कान्ताखवृत्तीना 302. गतिनाम सुरम्यत्वं 333. कुतः शुष्यदपो नद्यः 313. गवपद्यमयं काव्यं 96. कुलूहलं च चकितं 262. कुतृहलं रम्यदषट 269. गमिअं कहं वि दिणं 274. गर्भस्तु दृष्टनट्टस्य 110. कुन्दति कुमुदति इंसति 368. गर्भसन्धौ प्रसिद्धस्य 111. कुलबहुआणं ण जुज्जड 264. कुलाचारयशःशार्य 40. गाधा इवार्णवा जाता 445 .. गाम्भीयंमोन्नव्यमन 451. कूर्मेन्द्रपत्रगाधीशा 429. गायन्तारिनुमोदते 19, 206. कृत्यवस्तुपु चातुर्य 15. गुणकियायोगपययं 456. केलासदुग्वार्णवयान® 414. कोपात् प्रिर्य पराणुद 31. गुणा गुणास्ते गण्यन्ते 344.

को वा शस्त्रग्रहणसमयो 252. गुणालंकार चारुत्व° 11. गुणालंकारश्री® 291.

१५६ APPENDIX III.

गुणालंकारसहिता 42. गुणालंकाराण 86. जह तह व होवु 85.

गुणस्तत्रासक्ततं 260. जागरस्तु विनिद्ृत्वं 274. जागर्त्तु राजशब्दोऽयं 215. गुरुअणसविह्दम्मि 466. जाव्यमप्रतिपत्ति: स्यात् 251. गुरुप्रमाणेन निजेन सघ्य 407. जातः प्रतापरुद्रेन्दुः 476. गुद्दा गृहाणि शवरा 812. जाता वर्य संप्रति वरिरुद्र 393. गूढविभियकृच्छठ: 26. जिअमअणरूवसारो 240 गेह्र गरणाहे 266. जितत्रेलोक्यलावण्या 263. गोठ्ठीए महिलाणं 257. जितमदनविलासं 59 गोर्ष्ठाभिः परितोषपन् 17. ग्लानिर्बलस्पापचयो 243. जित्वा प्रतीघीमय 185. जिष्णुरिन्द्रः क्षितिभुजा 344. च. जर्णिकाननसंकीणे 305. चकास्ति काकतीन्द्रस्प 392. जेतुः काकतिभूभर्तुः 49. चकित भयसंभम: 269 जेतु: काकतिवीर° 66,326. वक्षु:प्रीतिमंनःसङ्ग: 271. जेत्रा काकतिवीररुद्र0 177. चतुर्विधेरमिनये 100. ज्ञात्वाप्यन्ध्रपुरीन्द्रस्प 307. चंत्वारोडङ्का: संधयश्र 127. ज्योत्स्नीयन्ति सुधीयन्ति 362. चन्द्रानना: कटाक्षेर्न: 316. ज्वलत्प्रतापरौद्रोऽपि 419. चन्द्रास्ये कथमङ्गुलीयक 275. धातुर्य किमु वर्ण्यंते 15. ण.

चापलं त्वनवस्थानं 250. ण मुणदु अंणोत्ति 244.

चाप्यमुग्रता चैव 290. णरणाह चंदधवले 241.

चिंतअंतिए णरेहं 277. त.

चिरयत्यधिक कान्ते 29. तं मुजातं समुदृक्ष्य 139. चिरेण चरितार्थोऽभूत 4. तत्रापवाद: संफेटो 112. चिह्नानयस्प पदब्जयो: 217. तत्वं यस्य परः पुमानवतरो 40. चेतःसंकोचनं वीडा 249. तत्त्वमार्गानुसंधाना 258. तथासमालोकनकीतुकाना 250. छ. छन्दोभग्र वचो यत्र 308. सदन्योन्यं मिथो यत्रो 425,

छिन्नोद्यंद्वैरिवीर°183. तदुदात्तं भवेषत्र 466. तद्ुणः स्वगुणत्यागा 415. ज. तद्व।क्यगर्भितं यस्य 307. जगत्प्रकाशकत्वं यत् 14. तन्महदामहिमत्वं स्याद् 16. जगत्मु वमुधा भाति 470. तपोविशेषेः प्रथितैः 48. जग्ध्वा मूयासि मांसा® 326. तह णिउणो तह महुरो 274. जयश्रियामाश्रयतामुपैति 392. तात्कालिको विकार: स्या् 265. जयश्रीवासपद्मस्य 385. तादृकूपालनसामर्य्य 358, जह जह हसइ 270.

APPENDIX III. १५७

तापाधिक्यं ज्वरो मतः 276. ताराणां संख्यया पद्ै० 99. दृष्ट्या पश्यस केवर्ल 26, 465.

तिलतण्डुलसंग्लेप 472. दष्टा काकतिवीररुद्रनृपते: 82.

तेजःपर्यायहरयो: 18. टट्टा रद्रनरेन्द्रं 250. दष्टा समे कुपित 255. ते्लोक वहइ मही तं 248. देयात् सिर्द्धि महालक्ष्मी 132. देवे काकतिवीररुद्रनृपती 458. घ्ायस्वत्यनुवाद एव भुवन 216. देशान्तरगते कान्ते 31. त्रासश्रैव वित्तर्कश्र 225. दोरार शीविषजिह्वया 376. प्रासान्धकार मध्याक्षाः 876. दोप: काव्यापकर्पस्य 296. त्रेलोक्यप्रथमानकीर्तिमहसः 81. दाशापाक: स कथितो 67. द्विपेश्ररद्विर्धरणीधरर्वा 368. त्रैलोक्यसारोपि मुवर्णरौल: 452. दे भिन्नलिङ्गवचने 302. त्वया दारिरुदारश्री 140. घ.

दंष्ट्राया कुह्दनाकिटेभंगवतो 464. द. धर्मद्विषामर्थमुर्षा घ मङ्ग 418. धर्मालम्बसमुच्छ्रिता 18· दइआलिङ्गण णिम्भर 241. धर्मेकायत्तचित्त त्वं 16. दठ्ठमणा वि ण पेक्खइ 445. धर्मोऽर्य इव पूर्णश्री 19, 353, 370. दम्भोलिसंरम्भमहाजिगोप: 891. धातर्निष्करुणोSसि 231. दन्तिव्यूद्दमुपायनीकृतममुं 196. धावत्पादातपादाहतिदलित 167. दरहसिअगम्भिआईं 273. धावनन्मृगेषु संभ्राम्यत्° 311. द्पमात्सर्यभूयिष्ठः 22. धीर: शान्त: प्रसन्नात्मा 23. दाक्षिण्यं त्वयि दक्षता 329. धीरोद्ते तथा रौदो 41. दातु: काकतिवंशमण्डनमणे 67. धीरोद्वतौ परियं दिव्यां 131. दावानलेन्धन सद्यः 316. धृतिश्चित्तस्य नैस्स्पृत्नं 249. दिठ्ठा कमलासत्ती 332. दिनकृति कुमुदधृतो 485. ध्वजाग्रे काकतीन्द्रस्य 462.

दिने दिने रद्रनराधिपस्प 401. ध्वनिमत्ता तु गाम्भीर्यम् 331.

दिशा जतुविश्वप्रथित 388 नगरार्णवरैल्तु® 96. न.

दिश्युत्तरस्या नेदीया 319. न तद्राज्यं प्रजा यत्र 470. दुःखेष्यांतत्ववोपादे 243. न धीरोदात्तविपये 41. दुग्वार्णवशतायेव 395. न नित्यमस्मिन् परिपूणतेति 394. दुग्धार्णवीयत्यम्भोधीन 360. नरेन्द्रमौले न वयं 440. दुर्दशा प्रतिपन्नाना 311. नर्मोक्तेन निमन्त्रिता 25. दुष्टोऽपि महता संगादू 450. दूत्यो दासी सखी कारु 38. नलनहुषदिलीपधर्मपुत्र: 120.

दूरादाकण्य विश्वप्रसृमर 61, 234. न शङ्कान्या तादृग 29.

दूसेइ चंदसिट्ठिं 276. न संशृणुमह्दे हन्त 302.

दृष्टेऽपराधे चण्डत्व 257. नाटकं सप्रकरणं 102. नाव्याश्रयत्वेनाभेद: 102.

१५८ APPENDIX III.

नाथ प्रतापरद्रस्प 442. निद्रा चित्तनिमीलनम् 254. पाश्रात्याना ध्वजेषु 185,

निन्दन्त्वत्र कुलखिय: 283. पाषण्डविप्रप्रभृति° 126.

निन्दया वाच्यया यत्र 443. पिअविरह्दं असहंती 259.

निर्मरयादमनोमवोत्सवकथा 267. पिअसहि कहेहि महिआ 95.

निर्मलं कुलमुद्रेलं 314. पित्रा स्वयंमूपतिनोपदिष्ट 190. पीत्वा मांसोपदंशं 182 285.

निश्चिन्तो धीरललित: 22. पुण्यश्रोकस्य चरित 5.

निपिध्य विषयं साम्या 380. पुररोधरणाम्यादि° 129. पूर्वशास्रानुसारण 12. निस्साणध्वनिमाकलप्य 251. पूर्व पूर्व प्रति यदा 469. नीत्वान्यत्र निशां 30. नीराजयन्न्यनध्रपुरी 210 352. पूर्वानुभूतविषयं 248.

नूनं मालेषु लाटाना 315. पूर्वभ्यो भामहादिभ्यः 4. पूर्वेषा काकतीयाना 211. नूनं विश्वंभरामार 389. पूर्वे: काकतिवंशजै® 196. नूपुराङ्गदद्दारादि 222. पृच्छन्ती दुग्धसिन्धुं 329. नृपाः प्रणतमूर्द्धान: 367. पेच्छर इमा णरिंदो 457. नृपाः प्रतापरुद्रस्य 93. पेच्छह सहिअ पसा 264. नृपेषु शिक्षाविधिदण्डचारं 361. पेसेमि मणेति मुहा 253.

प. प्रकाश्ये त्रेलोक्ये 333.

पणअकुविआचिरेण 260. प्रकृताप्रकृतोभय° 436.

पतत्प्रकर्षमधिक 302. प्रक्रान्तनियमत्यागे 312.

पत्यु: काकतिनाथस्य 49. प्रक्रान्तमुर्वीपति 209.

पदन्यासकीडा 268. प्रख्यातोत्पाद्य मिश्रत्व°102.

पदे पदे स्खलन्तं मां 158. प्रचण्डतरदोदण्ड65.

पद्माकरोऽवि विलसति 417. प्रताप: काकतीन्द्रस्य 343.

पद्माथाकारहेतुत्वे 345. प्रतापरुद्र इत्येषा 448.

पद्मोछ्वाससहस्र 375. प्रतापरुद्र एवेक: 132.

परिवड्रइ विण्णाणं 6. प्रतापरुद्रदेवस्य गुणवर्णनया विना 402.

परिहासेऽप्यनीचित्यम् 16. प्रतापरुद्वदेवस्य गुणानाश्रित्य 10.

परोत्कर्पासदिण्णुत्व 244. प्रतापरुद्रदेवस्य पादपीठी 359.

पर्यायेण द्वयोस्तस्मिन् 369. प्रतापरुद्रदेवाङ्घ्ि 415.

पवनेनानुकूलेन 171. प्रतापरुद्रदेवेन 395

पशूनवध्पानालोक्य 390. प्रतापरुद्रदेवोऽयं 323.

पश्यन्तो मयविह्वला: 421. प्रतापरुद्रदोर्दण्डो 473.

पश्यन्त्यात्मजदर्श 360. प्रतापरुद्रनगरी 470.

पाज्जाली रीतिवेदर्भी 66. प्रतापरुद्रनृपते काकतीय 205.

पामरव्यवाहरैक 297. प्रतापरुद्रनृपतेरग्रे 425. प्रतापरुद्रनृपतेरपारे 385.

APPENDIX III. १५९

प्रतापरुद्रनृपतेरहो 448. प्रस्तुतानां तथान्येषां 428. प्रस्तुताप्रस्तुतानां तु 429. प्रतापरद्रनृपतेर्घरित्री 446. प्रस्तूयमानकालस्य 119.

प्रतापरुद्रनृपतेः पारिजातात् 476. प्रस्थेम्यः कुलम्मृतामपि 206.

प्रतापरुद्रनृपतौ भद्रा 457. प्रासादगर्मवलमीषु 281. प्रियमानीय मानिन्या 257. प्रतापरुद्रः स्वय 441. प्रताप रुद्रस्य कृपाणधारा 475. प्रिया सर्वसहा तेस्ते 28. पियागमनवेलायां 28. प्रतापरुद्रस्य गुणा 388. पियानुकरणं लीला 264. प्रतापरुद्रस्य जय 259, प्रियोपलालिता नित्यं 28. प्रतापरुद्रस्य दिगन्त 283. मेयः प्रियतराख्यान 328. भतापरुद्रस्य दिरया 258. मौदिरक्त: परीपाक: 332. प्रतापरुद्रस्य नरे 388. प्रतापरुद्रस्य भुज 414. ब.

प्रतापरुद्रस्प मुजा 270. बन्धपारुष्यरहिता 64.

प्रतापरुद्रस्य मुजे 249. बलिन: प्रतिपश्स्य 462.

प्रतापरुद्रस्प महाभिषेकपयःकणा 207. बले चलति संभ्रमं 167.

प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकपयःकणैः 892. बहुवछहो ख राआ 411.

प्रतापरुद्रस्य रणे कृपाण: 82. वाष्पाम्बुखिन्ननेत्राणि 318.

प्रतापरुद्रस्य रणे जिता: 468. बिभ्रत्युर्वीधुरा गुर्वी 124.

प्रतापरुद्रेण पराजिताना 423. विश्राणान् कबरी 230.

प्रतापरुद्रे नृपमीलिरत्ने 256. बीजबिन्दुपताकाख्य105.

प्रतापवीररुद्रस्य 375. बीजवन्तो मुखापर्था: 112.

प्रतापश्रीतुल्यं 364. ब्रह्मन् मेरुगिरो 398.

प्रतिपाधकथाङ्ग स्या 107. म प्रतिभूपालशुद्धान्त° 446. प्रतिस्कन्धं भिन्नवाक्य 98. मणइ अ असंगदत्वं 245. मद्रा कौतुकवेदिमागतवर्तो 131. प्रत्यक्षनेतृचरितो 117. प्रत्यग्रप्रसरत्प्रताप 71. मद्रासनाध्यासिनि 428.

प्रथमेऽक्के निबद्धव्या 129. मद्रासनानि दषदः 812.

प्रबन्धानां प्रचन्द्णां 5. भवेदव्यवधानेन 341. माइ णलेण कअजुअं 430. प्रमवे काकतीन्द्राय 303. मलय: सुखदुःखाये 240. माईरहिए जलणिही 430. माग्यभूमा महीं प्राप्तः 470. प्रलाप: मियसंभ्टिष्ट 273. माग्यं मध्यमलोकनिम्र 325. प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो 250. प्रसाधिताशावलया® 373. भावतो वाक्यटत्तिर्या 333. प्रसिद्धार्थपदत्वं यत् 323. पस्तावना वा तत्र स्याव् 118. भावस्य शान्तिरुदय: 228. भावाश्रर्य तु नृत्यं स्यात् 101.

१६० APPENDIX III.

मावे स्थायिनि वर्ष 294. मात: कथं काकति 899. भावो हावश्र हेका च 262. मातर्भारति वत्म 141. मास्वानिवोद्यन्नुद्याद्रि 857. मानेन महतास्मामि 806. भूत प्रेतपिशाचाघा: 127. माभूदेकार्णवं विश्व° 816. भूपाला: क्रियता मूरभी 456. मा होदु कस्स! वि पफुडं 263. भूपा: प्रतापरुद्रस्य 450. मूपा: सन्तु चिराय 214. मिश्रमीहामृगे छत्तं 131. भूभृत्मुतामह्दादेवी 133. मुखं प्रतिमुखं गर्भ: 104. ममरकल्पवृक्षत्वादिति 389. मुखं वीजसमुत्पत्ति: 108. भूरस्तु संपन्नसमस्तसस्पा 218. मुखेः सहस्रेण फणी 20. मूरेव मुवनं देव: 454, मुग्धे कस्तव वत्तते 282. भृतात्मगुणरत्नौघे: 405. मुग्धे यन्मनसोऽपि 34. भदमधानसाधर्म्य 435. भोजा व्यर्थमुजायुधा: 188. मुधानुवावनं जातं 318. मुनी लोपामुद्रामुहृदि 184.

म. मुरारेर्य: पूर्व 12.

मर्त सहरघ्रष्ट 320. मूर्च्छा त्वभ्यन्तरे छृत्ति 277.

मतं गद्गदभाषित्वं 242. मूर्धानो यूयमास्माका: 79.

मथिताद्वरिवाराशे° 373. मद्श्र्युता नर्तित 412. मोट्टायितं कुट्टमितं 262.

मदिरादिकृतो मोह° 245. मोहायितं स्यादिष्टस्य 266.

मधुरोद्धतभेदेन 101. मोहसिसिरोवआरा 276.

मध्यमारभटी त्वन्या 61. मोहस्तु मूर्च्छनं भीति 248.

मध्यमारभटी मौढे 61. म्लानापि भूभृता माल 4.19.

मनस्तापाययभिभवा® 258. य मनःसङ्ग: प्रियतमे 272. मनाक्मियकथालापे 268. यत्काकर्तीयनृप 208.

मनूपदेशा: क्व गता: 301. यनु संपूर्णवाक्यत्व° 525. यत्तेज: प्रतिपक्षभूप विहरद्2 40. मन्धनाचल एवैक: 432. यत्पूर्य सरसीघु पद्ममुकुल 251. मन्थानाचलमूल 50 मन्दोघमत्वमाउस्यं 246. यत्र ख्यातेतिटत्तं स्पाद् 128.

मरर्ण मरणार्थस्तु 259. यत्र पूर्वापरीभाव 314.

महाकुलीनता नाम 12. यत्र भाणवदङ्गानां 130

महाकुलीनतौज्वल्यं 12. यभ वाक्यद्वये विम्क 482.

महासत्वोऽतिगम्भीरः 21. यंत्र छटत्त प्रसिद्धं स्यात् 127.

मही महीनविभवे 341 यत्र संध्यङ्गटत्यङ्ग 126.

महुराइ रुद्दणरवइ 267. यत्र सामान्यनिर्देश: 431.

मांसकीकस संकीर्णाः 62. यत्र स्यादुत्तराङ्कार्थ: 116. यत्राधिकपदोकि: स्पाल् 312.

APPENDIX IIÌ. यत्रान्यधर्मसंबन्धादू 383. यत्राभिप्रायगर्भा स्याद् 439. येषा सुखे निजबसू 465. यत्रार्थ: प्रसुखे किचिद् 348. येर्देश खिमिरेष 213.

यत्रेतिष्टत्तं पख्यासं 150. योगमात्र प्रपुर्कत यदसमर्थ 297.

यत्रोत्तरोत्तरेपां स्पात् 469. योऽयं जातखिलोकी 146.

यथोपमानमधिक तद्धवे 317. यो रुद्रो रजताचले 147.

यत्रोपमानमधिरक न्यूनं वा 808. यो हेतु: काव्यथोमापा: 385. यत्रोपमा भवेद्धिम® 307. पत्सवलोकातीत® 315. रङ्गं प्रसा्य मधुरः 124. यथामुखं नाटकवत् 128. रजोधूमः सेनाव्यंतिकरमवो 448. यथा रुचा स्वामिनि 358. रज्जंतो भुवणमिअं 419. यथोपक्रमनिर्वाही 333. रणाङ्गणे रद्रनरेन्द्ररोष 460. यदा तु पूर्वपूर्वस्य 470. यद्रहे कलकण्ठनाद 137. रतिर्हासश्र शोकश 221. रथा: सरमसभ्रंमन 169. यथप्पसौ पबन्धेपु 4. रथेनामिमुखं यान्तं 182. यद्विश्राण नताच्छील्य®13 यद्वीथ्यङ्गैः समाकीणैः 127. रम्यामेकशिलाभिधान467.

यद्वेदात् प्रभुसंमिता 5. रसप्रधाना: शब्दाथाः 4.

यदतुल्योपमानं तद् 317. रसमावतदामास 90.

यदप्रपुककविभि 296 रसाननुगुणा रीति 310,

यमकं पौनरततये तु 342. रसाभिज्ञानयोग्यत्वं 262.

यशः प्रतापसभगो 18. रसास्वाद प्रभेदा : स्पु: 42.

पशस्विनी पद्म 445. रसास्व्रादेन तरला 144.

यशःश्रिय: काकत 324. रसो वाक्यार्थ: सन् 292.

यस्तत्राभवदाहव 186. रह: प्रत्यासन्ने 278. रागो धर्मे न विषय 454.

यस्मिअ्जागन्मङल 135. राज्ञ: काकतिवीर 426.

याता यस्पासमग्रा 345. राज्ः पूजाविरि धत्ते 438.

यात्रा प्रावृषि वीर 372. राज्ञा प्रतापरुद्रेण 370.

यात्रारम्भम हेष्वहं प्रथमिका 181. राज्षा गर्वाङ्करोद्रेदाः 391. राज्ञा मौक्तिविमुषण° 374

या पदानां परान्योन्य 67. राजि रद्रनराधीये 48.

या पृथकुपदता वाक्ये 324. राज्ञो यादववश439.

यावदर्थपदत्वं तु 330. राज्यश्रीपरिमोगशसि 26.

युद्धाय समनद्यन्त 182. रातरिर्यामत्रयपरिमिता 39.

युवराजेन मवता 198. रिपुतिमिर मुदस्यन् 43.

पेन केनोपि तालेन 97. रीतिर्नाम गुणाम्लिष्ट 63. पेन यत्साषितं वस्तु 463. रुद्दणरेंदस्स गुणे गाअइ 262. 21 'रूपसंपन्नदेहत्व° 12.

१६२ APPENDIX III.

रे रे भुद्रमहीक्षितः 942. विअणांम पिपण समं 242. रे रे गुजर जर्जरोऽसि 22, 186. रे रे शेवण कस्तवायमनिदं 282. विकटाक्षरबन्धस्व 326.

रोषाशहर्पभीत्यादे: 266. विचित्र स्वविरद्धस्व 424, विच्छित्तिरतिरम्पत्वं 265.

• छ. •विजितारिपुरो मूत्तों 439.

लंघिअमहिलासम ई 276. *विजितारिपुरो मूत्तों 475.

लक्ष्मीनिवास गृद्द® 354,382. ·विजितारिपुरो मूत्तों 58. लक्ष्मी: सद्यानि निर्भर 268. विज्जाओ सअलाओ 427.

लक्ष्मीयस्य विलोचनाब्ज® 280. विज्जावहूणं अहिअं 164.

लक्ष्मीवीक्षित वैभवस्य 347. विज्ञापयामस्ते किचित् 441.

लक्ष्मीस्त्वं पुरुषोत्तम 282. वितरण गुणलीला° 64.

लक्ष्यालक्ष्यस्य बीजस्य 109. विद्ग्धमणितिर्या स्पात् 332.

लच्छीसरस्सईअधवलिअ143. विद्यया विनयोत्कर्षो 469.

लावण्यैकनिधि 238. विध्याकैरवकौमुदी 1.

लीलाविभ्रमपूर्वरङ्ग 34,69. विद्यासमुद्रे मुवनैकमद्रे 73. विना संचन्धि यत्किंचित् 402. लोक काकतिवरिरुद्रनृपते 364. विन्ध्यारण्य कृतकुटुम्व 309. लोकेषु त्रिषु काकतीप्वरगुणान् 330. विपरीतार्थचीर्यस्माद् 297. लोकोऽयमविशेषज्ञः 353. विप्रलम्भो विवाहश् 96. विप्रेमंङ्गल सूक्तपाठमुखरे 202. व. वंशोऽयं काकतीयाना वीररुद्रेण 367. विबोधश्रेतनावाप्ि° 256.

वंशोऽरस्ति काकतीयाना तत्रासन् 831. विभाति काकतीन्द्रोऽयम् 419. विभाति भूदयॉरिव 368. वक्ककं चापरवक्कं च 96. विभाव: कथ्यते तत्र 222. वदान्यतरुमञ्जरी 324. वदान्यो नान्योऽस्ति 14,368. विभावैरनुभावैश् 219.

वपुर्जयोद्नम: स्वेदो 241. विभु: स्वयंभूरवद® 152. विधमस्त्वरयाकाले 265. वपुषा तं नमस्कृत्य 151. विमुक्ता वक्लमरेता 312. वयमशरणा इत्पेषोक्ति: 441. विमुखा देवताः सरवें 298. वरः प्रतापरुद्रोऽयं 212. वर्ण्यमानाङ्कविरद 98. विमुखे सति काकतिक्षितीन्द्रे 890.

वाकेल्यघिबले गण्ड 120. विरुद्धं देवकालादि° 319.

वाक्यान्तरपदैः की्ण 306. विरुद्वकार्यस्योत्पत्ति° 426. .

वाक्यार्थसंशयो यत्र 314. विरोधस्तुल्यनलयो 456. .. वाणीं मुखेन नेत्राम्या 25. विलास: परिसर्पश्र 110.

वाहिन्यः काकतीन्द्रस्य 52. विशदिमविलिप्तवियतो 80. विशीर्ण शतवा चतो 314.

• All the three verses are different.

APPENDIX III ..

विशेषणानां तोल्येन 403. ·वृंहमाणगजाकीर्णा 827. विशेषबोधायोक्तस्य 440. वित्तवर्त्तिष्यमाणाना 116. विध्वङ्मस्विष्कपक्के 285. ृत्तवतिष्यमाणाना 115. विश्वंभराधिपर्त्य यत् 18, वृत्रारातिदिगन्तरालविजय 181. विच्ेकरक्षाजुषि 255. व्यकापराधो गसभी: 25. विषं कीक्षेयके गङ्गा 331. विषयस्यानपादानाद् 896. व्ययों मनोरथो यातो 810, विषयो विषयी यव 378. व्याकीर्ण सद्विभकतीनां 305. विपादश्रेतसो भङ्ग 253. विपादम दरोपादे 241. व्याजोकि: सा समुद्गतं 412.

विपादो जढता निद्दा 289. व्याजोक्त्पुत्तरं किंचित° 413. व्याधिश्र करुणे वाच्या 290. वरीडा चपलता हर्ष: 225. विष्णोर्विश्ेकवीरस्य 139. विसंदितो विरूपो वा 305; श.

विसर्गप्मस्थान 302. शाङ्कासयाभयं ग्लानि® 289.

विहरद्राजहंसश्री 134. शब्दशाख्त्रहतं वार्क्यं 302.

विहाय च गृहांस्तान वे 299. शब्दस्य स्फुरण नाम 39.

विहाय वमुधामेना 299. शब्ददीनं क्रमभष्टं 302.

विषतं पाप्तकालस्य 270. शब्दार्थपौनरुक्त्ये तु ४०5.

वीतत्रीउमपास्तमौन 91,404. शब्दार्थयो: पौनरुकत्यं 344. शब्दांथों मूत्तिराख्याती 42.

वीप्पा पद्मभवस्प 832. शप्या शिरस्थान 152.

वीरप्रधानात्र रसा 129. शध्त्पुरीमेकशिला 359.

चीररुद्रकृपाणस्य 98. शश्वत्म्रसाधनविधान 377.

वीररुद्रनरेन्द्रस्य जय 396. शान्त्या श्रुतं हिहिया नारी 320.

वीररुद्रनरेन्द्रस्प पशो 434. शासितर्यविनीताना 211.

वीररद्रनृपतौ 249 शास्त्रमात्रपसिर्द्ध यत् 297.

चीररुद्रनुपाटू भातं 242. शिला चिन्तारत्नं 398.

वीरसद्रभटान् दष्ट्ा 84. शीलावलङ्टनं नाम 264.

वीररुद्रमचिरूढसिन्धुरम् 269. शुद्धाश्रन्द्रशरा मिश्रा 77.

वीररुद्रस्य मूपाल 355. शुनकेरिव सारङ्गा 317.

वीररुद्रसमो राजा 864. शुभ्रं यथ: थोर्य 459.

वीरं रुद्रनृपालरत्न 23. शुम्भत्संभ्रमगन्ध® 478.

वीरशृङ्गारयोरेक: 123. शृङ्गारबामत्सरसी 289.

वीरस्य रुद्रनृपते: 387. शृङ्गारह्ास्यकरुणा 221.

*वृहमाणगजाकार्णिा 170. शृङ्गारेकरस: स्मरोऽस्तु 229. शृण्वती प्रियसंदेशं°241. The verses are different. tThe verses are different.

APPENDIX-III.

शेषायते महीं वोदु 868. शलेप्वस्माकमावासो 306. योणिताब्जदृश: काम 300. सप्ताङ्गस्फुर 406.

धोभामाहार्यक्ीं भाप्ता: 42. समा स्वयंमू 136.

यौयांणि ईदृशान्यासन् 805. समन्तादुदेलै® 452

शौर्योष्मा निरवग्रहः 22. समन्यूनाधिकानां 468.

अरमश्चपलता निद्रा 289. समर्थनप्रपञ्चो 330

श्रम:खेदोऽधवरत्यादे 245. समाविरन्य 329.

श्रावं श्रावं खरलिविहरत् 83. समाप्य पुनरादाने 311.

श्रीकाकतीयनृपते° 390. समायाते नाथे 252. ससुदायार्थशन्य 818.

अत्वा काकतिमूमर्तु: 55. समुद्रा इव गम्भार 307.

भयन्ते बहवो मदा 208. संबन्धवर्जितं तत् 312.

काध्यैविद्येपणैयोगो 327. संबन्धवर्जितं यत् 315.

श्लेप: प्रसाद: समता 322. संबोधनविभक्त्या यत् 98.

शेपादयो गुणास्तत्र 42. संभ्रमरेलमल्पज्ञे 32. समर्देऽपि मुखा 267. प. सम्पडमागधवेष 176. पड् गुणान् सेवते राजा 333. सर्वविद्याधिकत्वं यत् 17. स. सर्वाङ्गविलसत् 145. सहं मह मणो विलगः 272 .· सर्वाशी:फलविक्रमैक® 212. संकल्पो नाथविषयो 278. सहार्थ नान्ययो 400. संथिप्तार्थाभिधानं यत् 331. सहि पसो 272. सजाती येविजावीये 221. सहि कप्पूरेण 243. सण्णिहिअं विअ गुरुअणं 247. सहेलं पश्यन्त्या: 86, 265. सति हेतावसद्रप 416. सत्य काकतिवािस्द्र0 881. सस्वत्यागादनौद्वत्यं 246. साध्यसाधननिर्देदः 447. सामान्यं गुण 414. सदा तेजोभानौ स्फुरति 14. सालंकारा लस 409. सदय: काकतीन्द्रोऽयं 48. सा समालंकृतिर्योगो 427. सधयानुमका 370. . साहसरांथवमन्दवं 214. सद्यो विश्वथ 404. सिविणे दिठ्ठ 254. स नारिकेळपाक: 69. सीमाद्रिकु न्जेषु 391. संत्रासो मरणं 289. संदिग्वे कृपया 21 .. मुकुमाराधर° 824. मुकुमारोजङ्ग 268 .. संदेहात् कल्पनानन्स्य 260. संविर्विरोधो ग्रथनं 113. मुखाद्यतिशयाज्जाता 240.

सन्तु फोके 352, 369. मुखार्थिनो महीपाला 305. मुधाप्रवाहति 361.

APPENDIX III. १९५

सुधारसमुचो 468. समावयियिरा दाष्ट 420. सुर्पा तिडा च 828. स्वभावोकिरसो चाद 412.

सतिर्निदाससवेर: 255M- स्व्रयंमूस्तात इन्येता 162.

मुरलोअं सुरणादो 431. स्वसंकेतप्रसिदार्थ 297.

हुव्यरविक्रियो 268. स्वामिन गोत्रमह्दीघरान 70.

मूत्रधारो नटीं बूते 118. स्वाधीनपतिका चैव 27.

सूर्यसामान्वया 198. स्वार्मिस्तात कुलोत्ंस 833.

सेवानग्रनेन्द्र° 13. स्वीकृते पुत्रमावेन 158.

सेव्योऽस्तु'रद्र 281. स्वेतियत्तसमं वाक्य 119.

सेवोमा चेनि 149 .· ह. सोउण सडीमहादो 266. सीमार्काभिजन 149. इन्त निष्करणो धाना 809 .·

स्तम्भ: परलपरोमाध्चो 224. हंत वर्त्तामहे वज्र 300.

स्तम्म: स्पान्निष्किया 239. हन्त व्यादाय वक्काणि 815.

स्तोके ब्झ्माण्डखण्डे 422. दर्षाय्याकारसंगुप्ति 257.

इंतोकोदिष: कार्यहेतु: 106. हाराङ्गरागसुमगा 808.

स्थाने कल्पतर 397. स्थाने तञ्जलमर्त्तिगण्ठ° 66. हास्यादीनां तथान्येपां 41.

रफुर च्क्रेतातपत्रश्री: 367. हास्यो भवति सृङ्गारात् 289.

स्मरस्मेशन मन्द 68, 289. हिमाचलवदोन्त्ये 358.

स्व्रतः सिद्धेन भिजनेन 351. हीनं यत्रोपमानं स्याल् 316 ..

*स्वतेजसा परिष्कृत्य 28. हीनाधिकोपमे स्याता 818.

स्वतेजसा परिष्कृत्य 164: हेतुशन्यार्थकथनं 318. हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे 448. है लोका: पियत श्रवःप्रसृतिमि: 205

The verses are different.

APPENDIX IV.

Names of works and authors and other proper names worth noting, occurring in the Prat&paradriya alphabetically arranged. अगस्त्य 91. गोड 188. aड् 185, 188, 210, 422, 428, गौतमनदी 66, 232, 826. अ्नर्घराघव 124. गौतमी 439. अन्म्र 22,65,164 &0. चलमर्त्तिगण्ड 60, 66, 148, 210. अमिनयदर्पण 135. चोल 188, 818, 316. अमरावती 368. मलंकारसर्वस्व 291, 834, तिलङ् 167. त्रिलिङ् 168, 187, 197, 213, 368, उद्रट 11. 893. एकशिला 185, 214, 859, 454, 455, 467. दण्डिन् 11. दशरूपक 46, 101, 102, 104, 105, कर्ण 332 114, 124, 181, 219, 221, 223. कणांट 188. कलार्णव 135 .. दाशरथि 358.

कलिङ् 182, 188, 210, 281, 285, 422, दिलीप 420.

423. दुःशासन 365.

काकतिविमु 14 &c. देवकी 16.

काकतीयनरेन्द्र 10, 12 &c. धर्मपुत्र 420, 430.

काम्पिन्य 146. नल 370, 420, 430.

काम्पिछ 188. नदुष 370, 420.

काम्बोज 188. नीलकण्ठ 438.

कान्यप्रकाश 6, 90, 225, 336. नेपाल 188.

काव्यालोक 73, 437. पाश्चाल 188.

काश्मीर 188. पाण्ड्य 184, 185, 188, 210, 809, 814.

कीकट 188. प्रतापरुद्र 1, 10, 12, 13, &c,

केरल 188. प्रतापरुद्रकन्पाण 139.

कोह्कण 22, 186, 188, 210. बलि 454.

कासन्या 16. बालरामायण 124.

गङ्गा 319. मरत 290.

गणपति 149, 196, 203. भागीरथी 186, 430.

गणपेश्वर 213. भामह 4, 11. भीम 382. गुर्जर 22, 186, 188, 312. गोदावरी 189. भीमसेन 365. मोज 188.

APPENDIX IV. १६७

भोनराज 11. सर 231, 315, 819. वक्मीकजम्मम् 5.

महाभारत 8. विद्यानाथ 10, 138.

महाराष्ट्र 22, 186, 422. विन्ध्य 805, 809, 811, 812, 313,

मालव 185, 188, 210, 808, 422. 817, 428, 456. वीरर्द्र 12, 13, &0. मुन्मुडी 16. वेणीसंहार 124. मुरघेरि 426. शृद्गारतिलक 90, 222, 277, 288, 289. मेरु 352. शवण 232.

ययाति 357. शेष 206,,357.

यादव 439. साहित्यमीमासा 11. युधिष्ठिर 357. सेवण 40, 188, 210. रघुनायक 357. सेवणपति 439, 452. राम 5, 214, 867, 382,430. सोमा 149.

रामायण 5. ्सिह्मला: 188.

रद्रनृपति 14. मुंझ 188. रद्रमट्ट 11, 334. हनुमत् 160. रेवा 185. हर 438. लक्ष्मी 206 हरि 217, 488. लम्पाक 22, 186, 188, हरिभन्द्र 370, 438. लाट 188, 815. हिमाचल 858. चङ्क- 22, 185, 188, 422, 423. हूण 22, 186, 188, 318.

APPENDIX V.

Qaotations in the Prataparadriya arranged alphabetically.

१ अगूडमपरस्याङं वाच्यसिदधयङ्गमरफुटम्।&c. 90. २ अथातो धर्मजिज्ञासा 9 .. ३ अनेकार्थस्य शब्दस्प वाचकत्वे नियन्त्रिते ।437. ४ अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः । &0. 105. ५ अलंकारोजय वस्त्वेव शब्दाद्यनावमासते । &c. 88. ६ आादिराजयशोबिम्वमादर्श प्राप्य वाड्मयम्।c. 11. • आलम्बनगुणभ्रेव तश्चेष्ट तदलंकृतिः । &c. 222. ८ आलम्वनगणो रूपयोवनादिरुदाहत: । &c. 222. ९ इति मावा नियद्धव्या रसज्ञैरद्गते रसे। &c. 289. १० उत्सादश्रेति विज्ञेया मावा वीमत्ससंमवाः ।&. 289. ११ उदारचरितनिबन्धना प्रबन्धप्रतिष्ठा 11. १२ उपमितं व्याप्रादिमिः सामान्याप्रयोगे 477. ११ उपशोक्यस्य माहात्म्यादुज्ज्वलाः काव्यसंपदः ।11. १४ ठपस्कुर्वन्ति तं सन्तं येषङ्वद्वारेण संश्रिताः &c. 337. १५ पकत्रैवानुरागक्ेत् तिर्यइम्लेच्छगतोऽपि वा &c. 228. १६ कवरेल्पापि वागृत्तिर्विद्धत्कर्णावतंसति।&c. 11. १. कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । &c. 225. १८ काव्यं यथसेऽ्यंकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । &0. 6. १९ काव्यालापश्रि वर्जयेत् 8. १० केश्रिक्यारमटी चैव सात्वती भारती तथा। dc. 47.

१ का० प्र० ५1१. १५ Quoted in the तरo on the पकाव १ पू० मी०. of विद्याप p. 105. ३ का० प्र० २११४. १६ By भोज०. ४ द० रू० १।२१. १० का० प्र० ४१४ ( विमावा अनुमावास्तत् ६ का० द० १।४. कथ्पन्तें is the reading there.) ७-८ गु० ति० of रद्र०. ९-१० रा० ति० १८. का० प्र० १।२. १९ Quoted by Mallinatba in his भवत- ११ By रद्र०. रणिका or introduction to commen- १२ By पाणि०. taries on the Mabakâvyas. १३ By माम० १४ का० प्र० (उपकुर्वन्ति and जावुचित for २० ६० र० ( not found in the printed edition of the दशरूपक, though dfaal: are the readings thero. ) ascribed to it in the text. )

APPENDIX V.

२१ क्रोधोऽसूयाथ संमोह आ्वेगश्रोपहर्षणम्। &.290. २२ गुणालंकार चासत्वयुक्तम प्यविकोज्ज्वलम्। &c. 11. २३ चापव्यमुग्रता चव रौद्रे मावा: प्रकीर्तिता: &c. 290. २४ नायकगुणग्रथिता: सूकिसरज: सुककतिनामाकश्पमाकल्पन्ति 11. १५ नपुराङ्दहारादि तदलंकरणं मतम् । &. 222. २६ परिवड्इ विण्णाणं संमाविज्जइ जसो विसप्पंति गुणा । &c. 6. २७ प्रख्यातोक्प्ाद्यमिश्रत्वमेदात् तत्त्रिविधं मतम्। 102.

२९ मावस्य शान्तिरुदय: संधिः शवलता तथा। 228. ३० मधुरोद्धतभेदेन तद् दयं द्विविधं पुनः।&c.101. ३१ मुखं प्रतिमुखं गर्मः सावमर्शोपसंहृतिः। 104. ३२ यो हेतु: काव्यशोभाया: सोडलंकारः प्रकीत्त्यंते। &c. 335. ३३ रङ्ग प्रसाध्य मधुरः श्रोकेः काव्यार्थसूचकैः । &c. 124. ३४ रसभावतदामासभावशान्त्यादिरक्रमः । &c. 90. ३५ रसमावतदाभास प्रशमननिवन्धने रसवत्प्रेयोर्जस्व्रिसमाहितानि । मावोदयमावश्ञान्ति- भावसंधिमावशवलताश्र पृथगलंकाराः।291. ३६ विभावेरनुमावश्र सात्त्विकैव्यमिचारिमि:। &. 219. ३७ विषादो जडता निद्रावहित्या चापलं मृतिः। &c. 289. १८ विष्कम्भच लिकाढ्कास्यप्रवेशाङ्कावतारणेः । 114. ३९ व्पाधिश्र करुणे वाच्या मावाभावविशारदेः। &. 290. ४० शद्वास्याभयं ग्लानिर्व्याधिश्चिन्ता स्मृतिर्धृतिः । &c. 289. ४१ शुङ्गारबीभत्सरसी तथा वोरमयानकौ । &c. 289. ४२ संयुक्तयोस्तु संमोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः। 277.

२१ शृ० ति०. ३१ By रुद्रभट्ट. १२ By ठद्ध0. ३१ द० रू० १।४. ११ ग० ति०. १४ शृ० ति०. २४ सा० मी०. - ३५ अलं० स० p.p.185, 190 (तत्मरामाना २९ श० ति०. निबन्धने and प्रेयउजस्त्रि° मावोदयो २६ सेतु० of प्र० से० p. 9. भावसंधिर्मावशवलता च पृथगलंकार:). २७ द० रू० १११५ ( त्रेधापि तत् त्रिधा). ३६ द० रु० ४।१ ( स्वाद्यतं). १८ द० रु० ११११, १११८. २९ Ascribed to दशरूपक in the text, ३८ द० रू,१।५२(द्वास्पाङ्गावतारप्रवेशकेः). १· शृ० ति०.

but not found there. ३९ शृ० ति०. ३०. द० रू० १।१०. ४० ,, " १११, , १।१२ ( मुखप्रतिमुखे reading ४१ , " there ). ४२ , " 22

१७० APPENDIX V.

४१ सजातीये विजातीपेरतिरस्कृतमूर्तिमान्। &o 221. ४४ संत्ासो मरणं दैन्य म्लानिभ्रैव मयानके । &0. 289. ४५ संघटनाघर्मत्वेन शब्दरार्थघर्मत्वेन च गुणालंकाराणा व्यवस्वानम्। 834. ४१ हास्यो मवति शुङ्गारात करणो रोड्रकर्मणः । ॐ0, 289.

४१ ६० रू०. ४५ अलं० स० p. 7. What is given there is :- उद्रटादिमिस्त गुणालंकाराणा प्रायक ४४ सृ० ति०.

साम्यमेव सचितम्। विषयमात्रेण मेदपतिपादनात्। संघटनावर्मत्वेन धेहेः। ४१ सृ० ति०.

APPENDIX VI.

. Names of authors and works found in the Ratnapana alphabetically arranged, अ. फाव्यप्रकाय 44, 46, 53, 54, 55, 57, भक्रपाद 1,17. 63, 75, 81, 92, 236, 284, 296, मनर्पराघव 812. 817, 821, 844, 862, 437. भभिनवगुंप्ताचार्य 52, 56, 97, 145, 219, काव्यप्रकायकार 77, 94, 302, 397, 852, 221, 285. 361, 372, 376, 396, 436. अमर 20, 22, 28, 49, 76, 87,140, काव्यादर्श 96. 155, 167, 169, 170, 172, 182, 192, 194, 199, 202, 218, 256, कुसुमाख्चलि 44.

298, 326, 330, 849, 858, 890, केयट 315, 362, 395, 460.

894, 418, 454. कोहल 105. ग. मलंकारचूडामणि 46. गोपाल 344. भलंकारसर्वस्व 184, 834, 876, 879, 888, 403, 405, 462. घ.

मलंकारसर्वसकार 54, 837, 853. पण्टापथ 246.

आ. च.

भाचार्य 47, 107, 150, 285, 810, 408. चकपर्तिन 54, 819, 377, 387, 999, 898, 485, 449, 465. आदिपुराण 161. आनन्दवर्षनाचार्य 64. चन्द्र 820.

सापस्तम्य 132, 215. उ. जयादित्य 86. नैमिनी 9. उत्पलपरिमलकार 185. उद्यनाचार्य 44. त.

ठद्रट 334, 335, 337, 845. -तन्त्रवार्त्तिक 50. तरल 50, 146, 897. 4

ए. भ्रिविक्रम 8, 262. पकावली 50, 146, 897. क. दण्डिन् 2, 10, 42, 60, 97, 807.

कणमुज् 1. दशटीकासर्वस्वकार 218,326. कणाद 17. दथरूपक 17, 20, 101, 108, 125, कपिल 17. 125, 131, 263, 279. कविकन्पद्भुमकार 170. दशरूपककार 118. का्पापन 82. देवश्ञवद्म 150, 152.

१७२ 'APPENDIX VI.

घ. मामर 11, 322, 835, 467. धनिक 29, 47, 128, 130, 221, 233, मारत 8. मारवि 280. व्वनि 4. 235, 259. मावप्रकाय 12, 15, 44, 68, 102, 105,. अवनिकार 56. 106, 118, 121, 127, 129, 189, ध्वन्याचार्य 44, 46, 54, 56, 68, 75, 143, 145, 219, 223, 226, 229, 236, 284; 288, 316, 467. 231, 234, 287, 267, 269, 271, न 274, 280. 285, 286, 289. नरसूरि 224. मावमकाशकार 108. नरहरिसूरि 295. मावप्रकाशिका 126. नाटकप्रकाश 113. माष्य 29, 327, 365. नारद 289 माष्यकार 2, 3, 15, 72, 76, 246, 860, निबन्धनविवरण 409. 363, 369, 460. न्यासोद्योत 26. मीमेश्वरखण्ड 213. प. मोजराज 8, 104, 115, 152, 254, पञ्चपादिका 9. 262, 822. पदमख्जरीकार 67, 174, 202, 268, 804, म. 827. मनु 159, 208,

पन्नग 1. मछ्िनाथ 1,146. पाणिनि 17, 67. महामारत 160. पालकाप्य 406. महाभाष्य 815, पुष्पसारमुधानिधि 152. महावीर चरित 20. पेइयार्य 2. महिममट्ट 56. प्रमाकर 44,409 .· माघ 9. प्रशस्तपपवाद 254. मानसोछवास 170, 173, 206, 210, 215; प्रामाकर 10, 57. मालतीमाधव 220. .. मुनि 227, 238, 286, 237.

माण 326. मोलेश्वर 333.

बादरायण 123. रस निरूपण 224. मृहत्कथा 220. बृहस्पतिमत 151, 153. रसमख्जरी 280. रसार्णव 226, 230, 279 : म. रामायण 8. भट्टगोपाल 93. रुचक 393, 396, 425, 448. मटनायक 219. ल. मदृमछ 170, 219. मर्तृहरि 287. लोधन 4, 8, 47, 56, 94, 227, 233,

माद्ट 10, 57,409 .. 236, 237, 293, 291. लोचनकार 232.

APPENDIX VI.

घ. शिङ्गभूपाल 228. वराहमिहिराचारय 201. शृङ्गारप्रकाश 114. कराइसंदिता 176, 184, 185. सृङ्कारप्रकारकार 221. वसन्तराजीय 178. शोनक 180. वसिष्ठ 207. श्रीकण्ठलीला 132. वाकयपदीय 45, 53, 437. श्रीशडक 219. वामन 60, 63, 133, 252, 818, 322, 323, 324; 384, 412. वार्तिक 327, 357, 365. षटसहलरीकार 287.

वार्त्तिककार 304. स.

वास्तुयालज्ष 199. संगीतचूडामणि 35, 100.

विदग्वमुखमण्डन 122. संगीतरलनाकर 69, 114, 124, 13.

विद्याघर 44,281. संजीविनी 26, 32, 152, 888 .:

विद्याविनाथ 2. सवंदूषा 9, 82.

विद्यानाथ 2, 353, 361. स्वस्व 424, 449, 452, 467.

विश 23, 24, 134, 171, 175,. 202, स्वस्वकार 341, 945, 353, 415, 436,

301, 368, 375, 393, 474. 467.

विष्णुपुराण 50. पाहित्यचिन्तामणि 97. साहित्यदपंण 245, 248. वत्तरलाकर 97,309. वृत्तिकार 29, 152, 157, 168, 238, सिद्धाञ्ज्जन 50.

282, 827, 460. सुधानिधि 44. मुभूतिचन्द्र 326. शुद्धवसिक्ठ 203. वृद्धषसिष्ठसंहिता 201. सूर्यशतक 342.

वेजयगती 168,- 169, 170. सूर्यपिद्धान्त 161.

व्यास 1, 17, 162, 215. सोमेंश्वर 33, 217, 238. 264. स्कन्दपुराण 133, 213. श. स्मृतिरस्नावली 152. शबरस्वामिन् 67. स्वामिन् 2. शान्तिपर्वन् 160. शारदातनय 107, 130, 232, 233, 259, हरदत्त 22, 83, 330. 294. शारिका 409. हरि 356, 363.

थारिकानाथ 409. हलायुध 298.

थार्फदेव 137. हेमचन्द्र 46, 75, 224, 233, 259, 279, 299

APPENDIX VII.

Qaotations in the RatnApana, alphabetically arranged. १ अकत्तरि व कारके संज्ञायामित्यत्र प्रास्पत इति प्रास्तः । p.168. २ अक्ष रथाक्क आधारे । p. 170.

भवेद ङ्वबदिर्मांवो विष्कम्मे व प्रवेशके॥ उमय चलिकाया तु यथायोगमिति स्थितिः ॥ p.116. ४ अपुरपश्वकलिकाप्रसूनफलमागयं कमशः । प्रेमा मान: स्ेहः प्रणयो रागोऽनुरागश् ॥ p.279. ५ अम्गानामुचिते देशे हरणं सविलासकम्।

यद्ा हारो हरस्यायं प्रयोगोऽक्वैरिति स्मृतः ॥p. 138. ६ अङ्गाना प्डिषं घेतत् दष्टं शाखे प्रयोजनम्। p. 114. • अङ्गानि वेदाशत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशामं थ विद्या द्येताशतुर्दश॥ p.2.

अमात्येनाविनीतेन स्वामीवाभासता ब्रजेत्॥ p.226.

झषवणिजी व दिवाकरादितुक्ाः ॥ p.201. १० अतो ध्वन्याख्यतात्पर्यगम्यमानत्वतः स्वतः। काव्ये रसालंकियादिवाक्यार्थो भवति स्फुटम् ॥ p. 44. ११ अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा। ११ मत्र चारोप्यमाणस्य धर्मित्वादाविष्टलिद्गसंख्यानेकत्वेऽपि कनित स्वतोऽसंमवत्संखया योगस्य विषयसंख्यानं प्रत्येकमारोपात्।p.376. १३ अन्रानुगोदं पृगयानिमित्तम् p. 370. १४ अनाव्जपत्रनयने नयने निमीन्य p. 345. १५ अथ प्रकरणें वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम्। ममात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याञ्च नायकम् ॥ धीरप्रथानतं सापायं धर्मकामार्यतत्परम्। शेषं नाटकवत् संधिप्रदेशकरसादिकम्॥ p. 125. १६ अथ मर्मरः। सनिते वखपर्णानाम्। p. 390.

१ By वृत्ति०. २ वेज०. ४ रसा०. ६ ३ं० प्र०. ८ रसा०. ९ By व० मि०. १० मा० प्र०. ११ अम० १/१५ १२ अलं० सं० p.p. 89-40 (दाविष्टलिद्धत्वेऽपि and विषयसं- कपातं). ११ ₹० पं० १४-१४ (मृगयानिवृत्तः is the reaping thore). १५ ह० र० २३५-२१. १९ भम० १।६।२१-२४.

APPENDIX VII. १७५.

१• अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्रिरतीः प्राज्यः प्रोध्यम्नुक्सत्येष धूमः ।p.885. १८ अधीनो निम्न आयत्त: । p.28. १९ अभ्यपसितप्रापान्ये त्वतिथयोकति: । p. 896. १० अध: प्रवत्तंयेदपं दीपमूर्ष्य प्रवर्त्तयेत्। p.209. २१ अनन्यये व श्दैक्यमौचित्यादानुषङ्विकम्। अरिमिस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव प्रयोजकम् ॥ p. 845.

वाच्य एवेत्युमयमतेऽप्थपदार्थ एव वाक्यार्थः।p. 58. ११ अनुगतं रहोऽनुरहसमिति प्रादिसमासः । अनुगतं रहोऽस्मिज्जिति बहुनीहिवा । p.268 २४ अनुग्रहे निग्रहे च दाने चादानकर्मणि प्रवृत्ती च निवृत्ती च ग्रहणे मोक्षणे तथा। स्वयं समर्थो यः सोयं राजा साज्ञा निरर्गला ॥ p. 215. १५ अनुमावश्रतुर्धा स्पान्मनोवाक्कायवुद्धिमि:।p. 261. १६ अनुत्यणत्वाद् व्यड्ग्यं चित्रमीरितम् । व्यड्ग्यस्याव्यन्तविच्छेद: काव्ये कुतरापि नेष्यते ॥ p. 44. २० अनेन सार्थ विहराम्बुराशे: p.400. २८ अनोचित्याहते नान्थद्रसमङ्गस्य कारणम्। p. 316.

कुर्याश्ञाटुप्रवन्धानामर्य साधारणो विधि:॥ p.२8. १० अपताके निवेशः स्याद्विन्दोर्वीजस्य वा कचित्। p.105. २१ अपदोषतैव विगुणस्य गुण: ! p. 9. १२ अपरिच्छिन्नविषयं मदमन्रमीलितम्। स्फुरदद पक्ष्मतारं यत तत् स्मेरमिति कथ्यते॥ p. 68. १२ अपूर्व ध यागादेरवान्तरव्यापारः शक्तिवा । p.10. १४ भप्रतीतप्रतीता स्पादनुमानव्यवस्थितिः। पदार्याराथ वाक्यार्धांनिर्देशे सति हेतुतः। समर्थनं प्रतीतस्य काव्यलिन्शयं मतम्। मवेदर्थान्तरन्यासस्ताटस्थ्ये हेतुमावतः। कार्यकारणमावे व तस्योकं लक्षणान्तरम्॥ p. 450. १५ अप्रस्तुतं प्रतीतं घेद् मेदकधिकसाम्यतः । व्यवहारं समारोप्य प्रस्तुते न्यग्मवत्यथ ।। ? It is found in the Tarala on the Ekavali p.146 and in 1o go 6. १८ अम० ३।१।११. १९ By इच०. २१ अ्लं० स० p. 24. २२ का० प्र०५. ('न्युमयनये ). २१ हर०. २४ मान०. २६ अल० मु०. २०२० पं० १०. १८ प्व० लो० P. 145. ३० भा० प्र०. ३१ शि० व० ९।१२. १२ मा० प्र०. ३१ By महट. १४ अल० सर्व० सेजी० by वि० चक्र० (का्पलिन्ान्ययो मतः). १५ मल० सर्व० संजी० of वि० चर्र० व्यवहारसमारोप:, °रियं ततः and भेदं for वेघं) ..

APPENDIX VII.

तेनाप्रस्तुतवृतान्तारोपेणाप्रस्तुतं स्वयम्। संक्षेपेणोव्यते यस्मात् समासोक्तिरियं तदा।। स्याद्विशेष्याशसाम्यं चेत् प्रस्तुताकाररूपितम्। मवेदप्रस्तुतं वैद्यं रूपकालंकृतिस्तदा ॥। ।. 406. १६ अमवन् वस्तुसंबन्धो मवन् वा यत्र कल्पयेन्। उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा निदराना॥ p. 485. ३ अमिगम्यगुणैयुंक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान्। कीतिकामो महोत्माहस्त्रप्याखाता महीपतिः॥

.: प्रख्यातवंशो राजषिर्दिव्यो वा यत्र नायकः । तत् प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम्।। यत्तत्रानुचितं किचित्रायकस्य रसस्य वा। विरुद्ध तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकम्पयेत् ॥p.123. १८ अमिपूर्वस्तु णीञ््थातुराभिमुख्याथंनिणये। यस्मात् पदाथांन्नयति प्स्मादभिनय: स्पृतः ॥ p.100. ३९ अमिव्यञ्जन् विभावानुभावादीन् नाटकाश्रयान्। उत्पादयन् सहृदयी रसज्ञानं निरन्तरम्। अनुकर्तृस्थितो योऽर्थोऽमिनयः सोऽमिधीयते। आङ्गिको वाचिकश्रेतर सातत्विकाहारयंकाविति।।

रागानुषाङ्गि यद्ाक्यं नाट्ये तद्राचिकं स्मृतम्। सत्त्वकरिया सात्त्विक स्यादाहार्थो भूषणादिकम् M p. 100. ४० अम्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात् पश्रात्। p. 818. ४१ अमेदाध्यवसायो हि फलेऽतिशयनादिह। न पुनः फलिनोस्तत्र भेंदडभेदो न पिध्पति॥p.898. ४२ अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाम्यूरूजघनस्पशी नीवीविसरंसनः करः ॥ p. 290. ४३ अर्थशत्तयुद्गवोऽप्यर्थो व्यख्जकः संभवी स्वतः । प्रोढोक्तिभावात् सिद्धो वा कवेस्तेनोदितस्य वा ॥ वस्तु वालंकृतिर्वेति षड्भेदोऽसी व्यनक्ति यत्। वस्त्वलंकारमथवा तेनायं दवादराात्मकः ॥ p. 75. ४४ अर्थान्तरामावे संसर्ग पव तात्पयर्थि: तत्सद्गावे तत्रैव प्रतीतिविश्रान्तेः स एव तान्पर्याषों न संसर्ग: । p. 44. ४५ अर्थोपपक्षेपकैः मूध्यं पञ्चमिः प्रतिपादयेन्। p.115. ३• द० रू० १।२०-२२. ३८ मर०'8 ना० शा० ८६ (पुरा मुख्या, प्रयोगं नयति). १९ संगी० चूडा०. ४० अमि० शकु० २. ४१ मलं० सर्व० संजी० of वि० चक० (सायोऽपि end 'स्तप्रामेदे मेदो न वाष्यते). ४२ Quoted in का० प०. ५. ४१ का० प्र०४।३९-४१ ( स्तेनोम्भितस्य वा ). ४५ द० रु० १।५२.

APPENDIX VII

४६ अवश्यं कस्पचित्रञसमासस्यासमर्थस्प गमकस्य सांपुर्त्व बक्तव्यमसर्यपश्यानि मुखानीति । p.15. ४• अवस्था: पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्प फलार्थिमि: ।p.105. ४८ अवस्थिताश्रिरं चित्ते संबन्धाच्चानुबन्धिमिः। वर्धिता ये रसात्मानस्ते स्मृताः स्थापिनो वुघैः ॥ p. 221. ४९ भविभाव्यतारकमदृष्टहिम- द्युतिबिम्वमस्तमितमानु नमः ।: भवसन्नतापमतमिस्रममा- दपदोपतैव विगुणस्य गुणः ॥ p. 9. ५० अविरलविलोलजलद: कुटजार्डुननीपसुरभिवनवातः। अयमागच्छति कालो हत इता: पपिकगेहिन्यः ॥ p.899. ५१ अविरोधी विरोधी वा रसोऽङ्गिनि रसान्तरे। परिपोष न नेतव्प्रस्तदा स्पादविरोधिता।। p. 288. ५२ अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा । p. 64. ५३ अव्यड्ग्यमपरं स्मृतम्। p. 44. ५४ अश्वाना तु गतिर्धारा विमिन्ना सा च पञ्चधा। p. 169. ५५ अष्टी नाट्ये रसा: समृताः । p.286. ५६ असत्स्ववयवार्धेषु योऽ्यत्रामें प्रयुज्यते। तन्नानन्यगततित्वेन समुदायः प्रसिष्यति ॥p. 48. ५० असद्गतं मिथः स्तोत्रं प्रपश्नो हास्यकन्मतः । p. 121. ५८ मसंतोषोऽप्रमोदश् मदो रागोऽ्प्रशान्तता। वलमोजोऽमिमानक् समुद्रेगश्र सर्वतः ॥। पमिः पाप्ममिराविष्टं राज्यं त्वममिकाड़ससि॥p.161. ५९ असमर्थनञसमासस्य कचित् साधुत्वज्ञापनायानपुंसकस्पेति प्रसज्यप्रतिषेष आश्री- यते। p. 895.

६१ अखीनिमित्तसंग्रामो जामदम्यजयो यथा । p. 128. ६२ अस्मन्मतं तात्पर्यव्यापारापेक्ष न मवति। p. 44. ६३ अस्या प्रायेण लास्याङ्गदशकं योजेन्न था। सामान्या परकीया वा नायिकात्रानुरागिणी । वीथ्यङ्गप्रायवस्तुत्वान्नोचिता कुलपालिका। लक्ष्यमस्यास्तु विज्ञेयं माधवीवीधिकादिकम् ॥ p. 130. ६४ अहमद्दमिका सा तु स्पात् परस्पर यो भवत्यहंकारः । p.256.

४१ महामा० : ४७ द० रू० १।१८. ४९ शिशु० व० ९-१२. ५२ प्व० लो० १।२४. ५१ का० प्र० १।५ (अव्यड्ग्यं त्ववरं स्मृतम्). ५४ वेज०. ५५मर०'8 ना० शा० ६।१५. v By आचार्य. ६७ द० रू० ३।१४ (असद्धतमिथः &c) ६८ म० मा० शा० प०. ६९ By कैय० on महामा०. ६० महाभा० :• ६२ अलं० मुधा०. ६४ अम० २॥८।१०१ (तु सा). 23

Iv6 APPENDIX VII.

१९ महमेवविच इत्येवंप्राणत्वेनामिमानात्मक उत्साह:। p. 282. ६६ म: क्मालाघयोः। p.419. १• आकारादनुपपदात् करमोपपदो विप्रतिषेषेन । p. 23. ६८ माकूतं तद्यत्र मावः सोऽप्यमीष्टो विभाव्यते। p. 25. १९ आाकृतिव्यजिताशेटा इङ्ितं बुद्धिकारिताः । आकार: पुनराम्रातस्ता पवाबुद्धिकारिताः॥ p-465. ७० माक्षेप उपमानस्य कैमर्थक्पेन कथ्यते। : यद्रोपमसभावैः स्पात् तत् प्रतीपमुदाहतम्।p.865. १ आरूयायिकोच्छासा दिना वक्र्कापरवक्रादिना युक्ता। कथा वु तदविरहिता ।p. 97. २ आज्ञारूपेण या शक्ति: सवषा मूर्धनि स्थिता। प्रमुशक्तिहि सा शया प्रभावमहितोदया। p. 206. "१ आत्मोपभोगकरणं स्पृशन्ती प्रियवर्त्मना। या जहातितरान मोगान सा स्वृहेत्यमिघीयते॥ p. 229. •४ म्ानन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति तद्र्माः।p.9. "५ मानुकूल्यार्थकं प्राध्वम्। p.172. ६ आपः स्त्री मूग्रि वार्वारि। p. 349 • आभिरूप्य काठिन्यम ङ्गाना चातिमार्दवम्। पशमादिगुणावस्था प्रथमे यौव्ने मवेतू॥ p. 84. " आत्मानमात्मन्यवलोकयन्तम् ।p. 294. ७९ आालोको बन्दिमाषणम्। p. 202.

यद् भूषितमिवामाति तद्रपमिति कथ्पते॥ p.12 and p. 245. ८१ माशिषो वचन कृत्वां पूजयेञ् मुरान् पितृन्। आयुधानि च पट्ट च विप्रान् गन्धादि नार्येत् । p. 203. ८१ आशीरुर गदभ्टरायाम्। p.393. ८३ आाशीनंमस्किया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्।p. 2. ८४ आसूत्रयन् गुणान् नेतुःककवेरपे च वस्तुनः। रसप्रसाधनप्राढः सूत्रधार इहोदितः । चतुरातोदमेदज्ञा तत्कलामु विशारदा। करणामिनयज्ञा व सर्वभाषाविचक्षणा ।। नटानुयोक्री कृत्येषु नटस्य गृहिणी नटी।

६५ लोच० P. 177 ( उत्साहो अहमेवंविध इत्येवंप्राण इत्यर्थ: ). ६0 By कात्यो०. ६९ अलं० स्व० संजी० of विद्याचकवर्तिन (व्यकिता चेष्टा, इङ्गित पुर्विकारतः भोकार अन्तराम्रातस्ता एवाडु्विकारतः). "१ लोच० p. 141 ( च युक्ता; वु i3 dropped.) ·२ मान०. ७४ पञ्च०. ७५ अम० १।४१४. ७६ मम १।१०।१. "९ विश्व० ८र व० वसि०. ८२ विष० ८३ का० दृ० १।१४. ८४ मा० प्र०.

APPENDIX VII: १७९

मरतेनामिनातं यो मावं नानरसाश्रपम्॥ परिष्करोति पार्धस्थ: स भवेत् पारिपार्धिक: । तदात्वप्रतिमो नर्मचतुर्मेदप्रयोगवित् ॥ वेदवित्रर्मशादी यो नेतुः स न्पदिदूषकः॥ p. 118. . ८५ आंस्कन्दितं धोरितकं रेचित वक्गितं पुतम्। गतयोऽमूः पञ्न धाराः॥ p. 169- ८६ आाहायामिनयो नाव्योचितालंकारघारणम्।p.100. ८७ इदमेव मम प्रियं नान्यदिति प्रत्यय पवामिमान: ।p.230. ८८ इवस्य पिवमिवतिवद्दा। p.84. ८९ डवेन सह नित्यस्तमास:।p. 357. ९० इस्सदादिषु । p. 272. ९१ ईशवरप्रीणनार्थत्वात् ब्रह्मवित्मु प्रदीयते । चेतसा मक्तियुक्तेन दान तदिमलं शिवम् ॥ p. 215. ९२ ईषदर्ये दरशन्दोऽव्ययम्।p. 262. ९३ ईष्या मान: स्रीणामेव । p.280. ९४ उन्किषिप्तं सह कीशिकस्थ पुलकैः। p. 401. . ९६ उत्पन्ना रतिरेकत्र प्रथमं दर्शनादिभिः। हृदारम्भानुमावेन शृङ्गारं विशिनष्टि सा u p.86. ९६ उत्पातदोषा दिविवर्जिंतेऽि नराधिपानाममिषेक इषः । मूलत्रिकोणस्वगृ होञ्चमित्रगृहस्थितैर्वाध तदंशसंस्थेः ॥ शुमे विलभे सततं ग्रहेन्द्रा दिशन्ति लक्ष्मी विपुला च कीर्तिम्।p.201. ९० उत्सर्जति संकीडत्पेती शकटकमने। p. 170. ९८ उत्सर्गों वर्जने त्यागे। p. 801. ९९ उत्छूते हर्षमित्येष उत्सवः परिकीर्तित: ।p. 16. १०० उदये व मुनरेगस्त्यनाग्र: कुसुमायोगमलप्रदूषितानि। हृदयानि सतामित्र स्वमावात् पुनरम्जूनि भवन्ति निर्मलानि। p.184. १०१ उदात्ता केरावासोऽक्गमान्यभूषासु सादरा। शप्पामवनसंस्कारपरिब्ईसमेधिनी ॥p. 29. १०२ उद्देश 0व तात्पर्यम् ।p.44. १०१ उपक्षेपादयः प्रबन्धेष्वाविकारिका वा प्रासङ्गिका वा प्रयोक्तव्या यथा संदर्मस्य थोमाये मवन्ति । p.113. १०४ उपधारो पथासत्त्वं खीणामल्पोऽपि हर्षदः। महानप्यन्यथा युक्तो नैव तुष्टिकरो मवेत् ॥ p. 15. १०५ उपमानस्य जातिप्रमाणकृतं न्यूनत्वमधिकता वा वादृश्यनुचितार्थत्व दोष:। p. 817.

८५ अम० २१८।४८-४९. ८९ वार्त्तिक. ९१ By व्या०. ९२ By त्रिवि०. ९६ १० वसि०. ९८ विशव०. १०० व० सं०. १०२ कुस० of ठद०. १०१ नाट० प्र०. १०४ मा०प्र०. १०५ का० प्र० १० (जातिप्रमाणगतन्यूनत्वमचिकता &c.)

. APPENDIX VII.

१०६ उपमानाद्यद्यस्य व्यतिरेक: स एव सः।p.486 .. १०० उरो ललाटं वदन च पुंर्सा विस्तीर्णमेव त्रितयं प्रशस्तम्।p.176. १०6 कतोऽत् । p-257. १०९ पककार्यान्वितेष्यत्र कर्थारोषु प्रयोगतः । मवान्तरैककार्यस्य संबन्ध: संधिरिष्यते ।l p. 104. ११० पकपात्रप्रयोज्येऽस्मिन् कुर्यादाकाशभाषितम्। अन्येनानुक्तमप्यन्यो वचः श्रत्वेव यद्देत् । इति कि भणसीत्येद् भवेदाकाशभाषितम्। लास्याङ्गदशकं चात्र योज्यं गेयपदादिकम् ॥ भावप्रकाशिकाद्येषु तत्प्रपञ्नः परीक्ष्यताम्। अत्रोपरम्य तेपस्माभिर तिविस्तरमीरूमिः ॥ p. 126. १११ एकानेककृतः शुद्धः संकीणो नाचमध्यमैः ।p. 115. ११२ पको द्ि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतोन्दोः किरणेष्विवाङ्क: । p. 42. ११३ पत पवीज:प्रसादप्रभृतयोऽर्यगुणाः ।p. 334. ११४ पदोतोः क्वचित् स्वरूपेण ्हस्तः । p.136. ११५ एम्यश्र सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते । p. 287. ११६ एवं तर्हि द्वाविवार्धों काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालमित्र काकतालीयम्।p.160. ११७ एवंवादिनि देवषों पा्षें पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती । p. 56. ११८ एवं विजयमानस्प येऽस्य स्युः परिपन्धिनः । तानानयेद्रे सर्वान् सामादिभिरपकमैः ॥p. 208. ११९ परवं सामाजिकसमवेतरता रसस्याङ्गीकृत्यालीकिकता वर्णिता। परमार्थतः पुनः परिपूर्णा- खर्णे कर सान-दरूपपर मेश्वरपर्यांयस्पास्प रसस्पाविकारचिन्ता कतो था। न सत्या- नस्तानन्दात्मके ब्ह्मण्यपि पदमासादयेदिति विचार चतुरैरनादिकविभिरनाधारी रसः सामाजिकै: परं धर्व्पते विभावादिभिः परं व्यज्यते। योगिगम्यत्वमात्रेणेश्वरस्प योगिमनोनिवास संवादवत् सामाजिकाधिकरणत्वारोपोऽपि सद्यते। p. 295. १२० पषार्थाश्रयापि धर्मविषये लिष्टशब्दद्ेतुका क्वचिद् दृश्पते। p. 398. १२१ ओजःप्रभृतयो पन्धगुणाः ।p.63. १२२ ममोजसोऽप्सरसो नित्यम्। p. 174. १२३ ओजःशब्दो वृत्तिविषये तद्ृति वर्तते। p. 174. १२४ ओजस्त्रिपद्भ्यिष्ठमाद्यन्ताथीःसमन्वितम्। चतुर्षा वाष्टवा वृत्तं चक्रवालं प्रचक्षते ॥ p. 98.

१०६ का० प्र० १०. १०७ व० सं०. १११ दश० १/५३. ११२ कु० सं०. १११ धाम०'8 काव्या० सू० २।१ ( त पवीज:प्रमृतयोऽर्थगुणा: is the वृत्ति.) ११४ By षटसह० . ११६ महामा०. ११७ Qaoted in ज्वo लो० p. 102. ११८ मनु० ७११७. घशं for वरो). ११९ By नर० सू०. १२० By रुच०. १२१ वाम०'8 अलं० सू० ३।१।४ (भोज :-. प्रसाद श्ेष सम तास माधिमाधुर्पसीकुमा ये।दारतार्थवय क्तिकान्तयो बन्धगुण:). १२१ By हर०

APPENDIX . VII.

१२५ औउ्ज्वम्यं कान्तिरित्यादुर्गुण गुणविपधितः। पुराणचित्रस्थानीयं तेन वन््यं कवेवच: । p. 825. १२६ कटकं वलये सानी राजवानीनितम्बयोः । p. 175, p.800, p. 474. १२• कटासैर्हास गर्मेस्तु संमोगौत्मुक्यमावन शीतलीक्ियते तापो येन तन्मधुरं समृ .. p. 68, p. 278. १२८ करथं धुब्धः समुद्रः क्षुब्धा नदीत्येवमादावुपमानाद् मविष्यति। p.233. १२९ कथामि: कमनीयामि: काय्यैर्मोगेथ सर्वदा। उपचारश्र रमयेद्यः स कान्त इतीरित:॥ p. 81. १३० कनिकदज्जनुषं भमाग्रे वर्चो विह्वेषु । p. 202. १३१ कपटस्य स्वरूपं तु भ्रमो मोहात्मक. स्पतः । p. 129. १३२ कः प्रिये सुमग़मानिनि मान: । p. 280. ११३ करात् कटाम्या मेढाञ नेत्राभ्या च मदसुतिः। p. 406. २३४ करिणा घटना घटा। p. 182.

मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेष। तु शुक्त्युद्धवमेव मूरि ॥p. 320. १११ कर्णिकादि लिखेदर्णान कमाददिक्षु विदिक्षु च। सकर्णिकान सप्तदिक्यु विदिश्षु तु विकर्णिकान् ।। प्रवेशनिर्गमाम्यां तु दिक्षु ते स्युश्नतुर्दय। व्यवधानेन तानाद्ये दलेऽन्यत्र त्वनन्तरान्।। p. 847. १३• कर्मसाधनस्पेय मक्तिशमदस्प प्रियादिपाठो न भावसाधनस्प। दहमक्तिरित्यादी वु भावसाधनत्वात्र कश्रिदिरोप: । p.152. १३८ कलन्त्यनुक्षणमनेकलयम् । p. 843. १३१ कन्याणमक्षपस्वर्णे कल्याणं मङ्गलेऽपि च । p. 875. १४० कषेविवक्षपा पत्र प्राधा्यं परिकल्प्पते। भवेत् स पव वाक्यार्थ इति निर्णीयते बुधेः॥ p.292. १४१ कस्तूरीतिलकन्ति मालफलके देग्या मुखाम्मोरुटे। p. 896. १४२ कस्तव मो: कथयामि देवहतकं मा विद्धि शाखोटकम्। p. 446. १४३ काकुयोजनायां सर्वत्र गुणीमूतव्यङ्ग्पतैव। p.94. १४४ कामतनप्रेधु निपुणः कुद्धानुनयकोविदः। p. 31. १४५ कामोपचार: संमोग: कामः ख्रीपुंसयो: सुखम्। सुखमानन्दसंभेद: परस्परविमर्दतः॥ उपचारस्तदानन्दकारकं कर्म कथ्यते।। p. 229. १४६ कारणेऽपि कथ तर्के विस्मये संपदुद्रवे। p. 139. १४० कार्मु्क तु चतुद्दस्तम्। p. 168. १२६ By विश्व०. ११८ By वृत्तिका०. १३१ मा० प्र०. . १११ पांल०. ११४ मम० : २ो८ा१०२. १३• By मोज०. ११८ शिशु० व० ४।१६. ११९ विश्० १४२ Qnoted in का०: म०१० and ६०लो० १. १४१ लोच० p.218. १४५ मा० प्र०. १४६ मा० प्र०. १४० वैज० .:

APPENDIX VII.

१४८ कार्यलेन नियोज्यं च सवात्माने मेरयन्नसौ । नियोग इति मीमासानिष्णातैरमिधीयते॥ p.409. १४९ कार्यस्येव प्रधानतादाक्यार्थतं न युज्यते। p. 409. १५० कालो लध्वादिमितया क्रियया संमितो मितिम्। गीतादेरविदघत्ताल: स च द्वेधा बुचेः स्मृतः॥ p. 101. १५१ काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः । तदतिशयहेतवस्त्वलंकाराः।p. 834. १९२ काव्यालापश्रि वर्जयेत्। p. ४. १५३ काव्यग्रहणं तर्कवैलक्षण्यार्थम्। तेन व्याप्तिपस्षधर्मतादयो न करियन्ते। p. 448. १५४ कि बवीष्येवमित्यादि विना पात्रं बवीति यत्। श्रुत्वेवानुक्तमप्पेकस्तत् स्पादाकाशभाषितम्।l p. 135. १५५ कुमुद्दलै: सह संप्रति विघटन्ते चक्वाकमिथुनानि। p.401. १५६ कुशलप्रवीणादिराब्दाना तु साक्षात् संकेतविषयल्वेन मुख्यत्वात्र रूविहेतकर्ल लक्ष- णाया: । p. 46. १५• कृच्छरादूरयुगं व्यतीत्य मुचिर भ्रान्त्वा नितम्बस्थले मध्येऽस्पाखिवलीतरङ्गविषमे निस्पन्दतामागता। मदृष्टिस्तृषितेव संप्रति शनैराम्य तुद्गी स्तनी साकाङ्गं मुहुरीक्षते जललवप्रस्पन्दिनी लोचने ॥ p. 227. १५८ कृतादीना व्यवस्थेयं धर्मपादव्यवस्थया। p. 161. १५९ कृताधराङ्गसंस्कारा सखवीकेलीषु लालसा। p.34. १६० को मोहः कः शोकः। p. 9. १११ क्यचि वादुपमेयी । p. 362. १६२ क्माज्जातिगुणद्रव्यकक्ियाण।ं तत्तदादिमिः। विरोधे दश भेदा: स्युश्रतुखििद्चेकमेदतः ॥ p. 417. १६१ कव्यादकाशिक कपोतककाककट्वे: केतुस्थितेर्महद्ुनति मयं नृपस्प ।p. 185. : १६४ कव्यादा गृभादय: ।p. 185. १६५ क्रियादिमिन्नं यत् कार्य वेद्यं मानान्तरैनं तत्। अतो मानान्तरापूर्वमपूर्वमिति गीयते ॥ p. 409. १६६ कीउता मृण्मयैर्यद्द् बालान। दिरदादिमिः। स्वेच्छा हि स्वदते तद्च्छोतृ णामर्जुनादिि:। p.287. १६७ क्रोध: कोपश्र रोषश्रेत्येष मेदखिधा मतः।p. 22. १६८ क्वचिद् केनचिद् व्यवहार: । p. 92. १६९ क्चिच्छेषेण धर्माशगतेनेषा न बाध्यते । p. 393.

१६१ वाम०8 काव्या० सू० १/३।१२. १५३ By इच०, १५४ द० रु० १।६०. १९६ By हेम०. १५७ लोचo p. 67. (कृच्छेणोड°.) १५८ सू० सि०. १६१ का० प्र० १० (वयचि वासुपमेयासे). १६१ व० सं०. १६४ उत्प० परि० on व० सं० १६५ By शारि० १६७ मा० प्र०. १६८ का० प्र० ५. १६९ अलं० सर्व० संजी० of वि०धक्र० (धर्माक्कं तैनेषा न च भाव्यते).

APPENDIX VII.

१७० विप्रेर्वेड्ः । p. 144. १·१ क्षेमंकरोऽरिष्टताति: शिक्ताति: िवकरः।p. 202 ... १०२ क््वेडा व मिहनाद: स्यात्। p. 170 .. ·३ क्षोमात्मा रुधिरान्त्रादिदर्शंनस्पर्थनादिजः । ठदूगात्मा कृमिष्धर्दिपूर्तिविष्ठादिजो मवेत् n p. 284. १७४ गण्डः प्रस्तुतसंबन्धि मिन्नार्थ सहसोदितम्।p.121. १०५ गतिः पुला चतुष्का च तद्वन्मध्यजवा परा। पूर्णवेगा तथा चान्यी पञ्च वारा: प्रकीर्त्तिताः ।. पकका त्रिविधा धारा हयशिक्षाविधीं मता। ल्वी मध्या तथा दीर्घा शञात्वेता योजपेत् कमात्। p.169. १०१ गम्यमानार्थस्याप्रयोग एव लोपः । p. 862. १०७ गर्मनिरमिंन्नवीजार्थसंबन्धो व्यसनादिजः । विचारनिर्णयो यस्तु स विमर्य इति स्मृतः ॥ p. 111. १७८ गुण: कृतात्मसंस्कार: प्रधानमनुषज्यते। प्रधानस्योपकारे हि तथा मूयसि वर्तते ॥ p. 285. १७९ गुणान् वर्णयति स्वैरं वीक्षते भावमन्धरम्। रोमाञ्चो गद्गदपदा वाक स्वेदशर कपोलयोः ॥ विश्म्मकथनं दूत्या तत्समागमचिन्तनम्। एवं गुणस्तुतिभवा मावा मन्मयसूचकाः॥ p.267. १८० गुणा: पूजास्थानं गुणिषु न च लिद्गं न च वयः । p. 147, P.288. १८१ गुरुः खेदं खिन्न मय मजति नाद्यापि कुरुषु। p. 94. १८२ गह पत्या गृहेडपि च्। p. 298. १८३ गोगों: कामदुधा सद्रिः । p.11. १८४ चकाव्जपर शुतोरणशक्तिध नुःकुम्मसंनिमा रेखाः। कुर्वन्ति चमूनाथं मकरध्वजसन्निमा भहीपालम्॥ p.176. १८५ 5क्रासिचापवज्रामा रेखाः कुर्वन्ति मूपतिम्।p. 217. १८१ चन्दनगन्य:। p. 246. १८० चन्द्रनामाङ्गिता प्रायो मङ्गलार्थपदोज्ज्वला। आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वा प्रकष्प्पते। p. 124.

युक्ता: षडन्त्या दे चादे कीडोज्ज्वव्यप्ररर्षितेः ॥ p. 82. १८९ चित्तस्याविकृतिः सत्त्वं विकृते कारणे सति। ततोऽपा विकृतिर्भांवो बीजस्पादिविकारवत्॥ p. 262. १९० चिरयत्यव्यलीका तु। p. 29. १७१ सम०. १०२ अम० २।८।१०७. १३ मा० प्र०. १७४ द० रू० p. 118.१६ केय०. १७८ By. आधार्य. Quoted in the का० पo, end of 7th Ullass, aleo que- ted in लोचन p. 171 (प्रतिपद्यते for अनुषज्यते). १८० उत्त० रा०. १८१ वेणीसंद्ार १८९ By हला०. १८४ व० सं० ... १८६ म० मा०. १८९ ६० रु० १।२१८ 'त्यव्पलीके तु.)

.APPENDIX VII.

१९१ चूडामणिपदे घत्ते यो देव रविमागतम्। सर्ता कार्यातिथेयीति बोधयन् गृद्दमेधिन: ॥p. 435. १९२ छान्दसत्वेऽपि बाणादिप्रयोगमहिमा लोकेऽपि न विरोष: ।p. 326. १९१ जवन्भन्यायेन समङ्पदः शष्दशेषः । पकनालाश्लम्बिफलदूयन्यायेनामङ्गपदोऽर्य- हे पः। उमयनिबन्धे तूमय श्ेषः। P. 437. १९४ जिज्ञासक पनीतस्प द्वितीया पंठितश्रुतेः । ज्ञातविद्यान्तरस्पान्या या मीर्मासतापुरस्सरी।l p. 409. १९५ ज्ञानहेतुविवक्षायामप्यादि कथमव्ययम्। कथमादि तथाप्यन्ते यत्नगौरववाढयोः॥p. 248, १९६ ज्ञानाभीष्टागमाध्यिस्तु संपूर्णस्पृदता धृतिः । सीहित्यवच नोद्वाससदवासप्रतिमादिकृन् ॥ p. 249 १९• जायमानतया यत्र विभावो भावपोषकृत् । p.222. १९८ टवर्गवर्जिता: स्पर्शा: स्वस्ववर्गान्त्यशेखराः । लघुरेफणकारौ च कोमला: परिकीर्तिताः । रेफेण यस्प कस्यापि योंग आद्यतृतीयपोः । स्वोत्तराम्यां तुन्ययोरवा परुषाष्टगण: रषौ ॥ p. 68. १९९ ततः कृत्वा महापूजामुद्दिश्य कुंलदेवताम्। धेनुं भमि हिरण्यं घ विप्रेम्यो विधिनार्पयेत॥ तदाशिष: समादाय नीराजितहयद्विपः ॥ p.173. २०० ततों विषयिरूपेण रूपवान् विषयो मतः । आरोपणेन क्रियते तेनैत द्रूपक मतम् ॥p. 371. २०१ तत्कथाख्यायिकेत्येका जातिः संज्ञादयाद्किता।p. 97. २०२ तत्कालीनो विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादियु । p.36. २०१ तत्तत्प्रहरकयोग्यै खगैस्तत्कालवाचिमिः सोकैः । सरभसमेव वितालं गापन वेतालिको मवति p. 146. २०४ तत्र काक्कागमनं देवदत्तागमनस्पोपमानं तालपतनं दस्यूपनिपातस्य। तालेन तु प: काकस्य वधः स देवदत्तस्य दस्युना वयस्योपमानमिति वधादिः काकतालीयादि- शब्दवाच्य: संपद्यते [p. 460. २०६ तदव्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्ट कथंचन। स्यादपुः मुन्दरमपि श्वित्रेणेकेन वुर्भगम् ॥ p. 42. २०६ तदाद्यास्तिययो इयो: । p. 488. २०७ तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनमनुपालयन् व्यसनी। निवसन् बाहुसहायश्रकार रक्षःक्षयं राम:।। p. 467, ;१९१ Quoted in स्पलं० सo and other works. १९२ दश० सर्व०१९९ मान० १०० मलं० सर्व० संजी० of वि० चक० (यतः for मतः and करियया for कियते). २०१ का० द०.१११८. २०३ मा० प्र०. ९०४ By के८० on महाम०. २०५ का० द०१।७ १०.६ अम० २॥४।१ ... २o Quoted in का० प्र० १० ...

APPENDIX VII. १८५

२०८ तदुत्सार्यमाणमपि सच्छनदतो मुहुरदकमाच्णादयतीति स्च्छन्दव्यवहारो लक्ष्यते।

२०९ तदेवमितरेतराश्रयदोषो दुर्तर: । p. 318. p. 150.

११० तबतगौरव प्रसज्येत ।p. 67. २११ तदेवं भिषविशेषणसमुत्यापितका। साधारणविशेषणसमुत्यापिता धर्मकार्यसमारो- पाग्या दिया। भपम्यगर्भविशेषणसमुत्यापिता तूपमासंकरसमासाम्या दविमेदा।

२१२ तमित पश्पन्ति जना: सोडयं स इव द्यमानस्तमिवात्मानं पश्पति। p. 29, p. 405.

२११ तस्मात् पदैरमिहिते:पदारथेर्लक्षणया वाक्यार्थः प्रतिपाद्यते ।p. 57. २१४ तर्जनीमूलसंलग्र: कुश्चिताङ्गपको भवेत्। पताक: संहताकार: प्रसारिततलाङलि: ॥ स एव त्रिपताक: स्पादकितानामिकाङतलि:॥p. 115. २१५ तव्तिधविहेतावेकश्मिन् यत्रान्यत् तत्कर मवेत्। p. 459. २१६ तात्पर्य नाम व्यापारान्तर पररम्युपगतम्। p. 44. ११७ तात्पर्यार्थोऽपि केषुचित् । p. 44. २१८ तादश्यादयो रूढिशब्दा: । p. 29. २१९ तालान्तराळवती यः कालोऽसी लयनालपः । p. 101. २२० तामु चानवते: खियः । p. 76. २२१ तुमुन्तव्यकत्वामु ग्रहेः । . 73. १२२ सुल्योऽनेकत्र दक्षिणः ।p. 228. २२३ तृष्णाकयसुखस्य यः परिपोषस्तव्वक्षणो रसः प्रतीयत पव। p. 236. २२४ तृष्णाना विषयामिलाषाणां सिद्धो यः क्षयः सर्वतो निवृत्तिरूपो निर्वेदः स एव सुखं तस्प स्थायिमतस्य यः परिपोषस्तस्य चर्व्यमाणताकृतः स एव लक्षण यस्प स शान्तो रसः प्रतीयत एव l.p. 236. २१५ तेनाशिवर्गफले प्रहसनादो रसोत्पत्तिहेतोरेव बीजत्वमिति ।p.108. २२६ तोमरोऽली लोहहुलदण्डः कासूध सर्वला । p. 168. ११ त्रिपताक: पताकक् गण्डश्रोत्रं गतः करः। जनान्तिके रहस्पे च दोषे श्रवसि कीतितः॥ p.114. २२८ निवगों धर्मकामाथेंः।p. 418. २२९ प्रेधात्र नायिका शेया कुलसरीगणिकोमयम्। तद्रसाद्रपकं प्रेधा तृतीयं धूरत्तसकुलम् ॥ गणिका प्राशतं बूते कुली संस्कतं तथा ॥ p.125.

२११ महामा० २१६ पकाव०. २१७ का० प्र० २. २१८ वृत्तिका०. २२१ अम० २।९/८४. २२३ख० लो० p. 176. २२४ लोच० pp. 176-7 ( विषयाण।, drops सिद्ध:, निरोध: for निर्नेद:, तदेव, यः स्थायिमूतस्य परिपोषः, रस्मानताकृतस्तदेव लक्षणं). २२६ वैज०. २२७ दश० धनि० p. 12. २२८ अम० २८. २१९ द००. 24

१८६ APPENDIX VII.

२१० त्यवयवा विद्या तनिविद्या। तामधीते वेत्ति वा त्रेविद्यः। न तु तिसो विद्या अधीत इत्यणप्रत्ययनिमित्तः 'तद्वितार्थ-' इत्यादिना समासः । अत एवाण्प्रत्ययस्प लुगमाव: । p.3. २३१ त्वत्पादनखरत्नाना यदलक्तकमार्जनम् ।। इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधो: ॥ p. 435. १३२ दसस्याराममू मित्वाद द्राश्तारामोऽभिधीयते । p.213. २१२ दक्षिणाक्षिपरिस्पन्दात् दक्षिणस्य मुजस्य च। मनसश्र प्रप्ादेन स्वानुकुलानिलेन च। एवं निमित्तेर्निश्चित्य विजयं मूपतिर्व्रजेत् ॥ p. 171 २३४ दन्तप्रभापुष्पचिता लोलाक्षी चारुहासिनी। केशपाशालिवृन्देन सुवेषा हरिणेक्षणा ॥I p. 405. २१५ दशधा मन्मथावस्था भवेद् द्वादशधापि वा। इच्छोत्कण्ठाभिलाषाश्र चिन्तास्मृतिगुणस्तुती।। उद्देगोऽय प्रलाप: स्यादुन्मादो व्याधिरेव च। जाड्यं मरणमित्याद्ये द्वे कैश्रिदर्जिते बुधैः ॥ p. 271. २१६ दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे। देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं मतम् ॥p. 216. २३० दाता महीभृता नाथो होता देवश्रतुर्मुखः । वरः पशुपतिः साक्षात् कन्या विश्वारणिस्तथा॥ p. 132. २१८ दानवीरं युद्धवीरं धर्मवीरं तथेव च। रसं वीरमपि प्राह ब्झ्मा त्रिविधसंमतम् ॥ p. 238, p.237. ११९ दारा: पुंसि न मूमन्येव । p. 3.

१४१ दिव्येरयुक्तः पुरुषैः शेषरन्येः समन्वितः । p.180. २४२ दिह्ी मिथः सः। p. 72, p. 257. ३४१ दुःखमप्यधिक चित्ते मुखत्वेनैव रज्यते। येन सेहप्रकर्षेण स राग इति कप्पते॥। p. 278. १४४ दुर्वाराः स्मरमार्गणा: प्रियतमो दूरे मनोऽप्युत्मुकम्। p.459. २४५ दूराध्वानं वर्ध युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम्। संरोध मोजनं स्ानं सुरतं चानुलेपनम्।। अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत्।

११० महाभा०. २११ Quoted by राजानकरुप्यक and नागोजिमट. ९११ स्क० पु०. २३१ मानसो०. २३५ मा० प्र०. २१६ By व्यास. ११७ श्रीक० ली०. १३८ ना० शा० of मर० २१९ अम० २६।६ (पुंमूमि दारा:). २४० द० रु० २४१ By शार० त० २४४ By शङ्धक, quoted in का० प्र० १०. १४५ The first part is similar to दशरू० १-११-३२.

APPENDIX VII.

नाधिकारिवध: क्कापि त्याज्यमावश्यर्क न च। अधिकारिवधस्पापि क्वचित् स्पात् कम्पनाईता। अ्र्वाक् प्रकारात् स पुनः प्रत्युग्जीविष्यते यदि॥ मायकस्य यदेकाहचरितप्रतिपादकः ।

विदूषकादिमि: पत्रयॉज्यधिचतुरैरपि।

१४६ हडमन:सङ्गसंकल्पा जागर: कृशतारतिः । भीत्यागोन्मादमूर्छान्ता हत्यनङ्गदथा दय । p. 271. २४• दृढमक्तिित्यं वमादिषु खीपूर्वपदत्वस्याविव्षितत्वात् समापेयम्।p.152. २४८ देवः सुरे घने राजि। p. 134. २४९ देवताश्र द्विजा गावः पितरो लिङ्गिनस्तथा। पद्रदन्ति नरे स्वमे तत्तयैव विनिरदिशेन्॥ p.154. २५० देवोऽपि देवीमालोक्य सलज्जा हिमशेलजाम्। न तृप्यति नतापाङ्गी सा च देव वृषध्वजम् ॥ p. 132. २५१ दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युमृंदवं हि तत्। p.122. २५२ दोषा रात्रिमुखे रात्रावत्रानव्ययमप्यसौ । p. 23. २९३ दयामालिलिद्ट मुख्माशु दिर्शा चुचुग्य। p. 405. २९४ द्रवीमूतं मनो यत्र दर्शने प्रेमदायिनः । p. 68. १९५ द्राक्षामधूकरवर्जूरकाध्ययें: सह रूषकेः। तुल्याथे: कन्पितं पूत थीतं कर्पूरवासितम् । पानकं पञ्चसाराख्यं दाहतृष्णानिवर्त्तकम् ॥p. 291. २५६ द्ाविमी पुरुषो लोके सूर्यमण्डलमेदिनी। परिव्राड् योगयुंक्तश्र रणे चामिमुखो हतः ॥ p. 842. १५• द्विविधो दि वषय: शब्दानामनुमेय: प्रतिपाद्यक। p. 57. ११८ दिष्ठोऽप्यसती परार्थत्वात् गुणेषु व्यतिरिच्यते। तत्रामिधीयमान: सन् प्रधानेऽयुपयुज्यते ॥p. 856. २५९ े छ्त्र कर्मणी उपमानकर्मोपमेयकर्म चेति। ठपमानकर्मान्तर्मूतमुपमेयेन कर्मज सकर्मको भवति p. 360. २६० धर्मयुद्रपीरप्रधानो धीरोदात्तः । वीररीद्रप्रधानो धीरोद्वतः। वीरशृङ्गारप्रधानो धीरळ- लितः । दानधर्मवीरथान्तप्रधानो धीरशान्त इति कत्वारो नायकाः। P, 227. २६१ धर्मे प्रमीयमाणे ि वेदेन करणात्मना। इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा परयिष्यति।p. 408.

२४{ Quoted by Mallinatha on किरा० १०-४०. २४ By वृतिकाक २४८ विश्व०. २४९ बृद० म०. २६० श्रीकण्ठ०., २६१ द० रू० २।१८. २६१ विशव० १५८ By मर्तृहरि. २६० लोच० p. 138. (धीरप्रशान्त). २६१ By आचार्य.

APPENDIX VII.

२११ धम्पे व्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वर्तेत धर्मवित्। प्रुन्नसंकामितश्रीश्र वने वन्येन वर्त्तयेत्॥p.162. १६१ धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्षात्वर्थेनोपसंग्रह्दात्। प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका किया॥ p.89, p.303, p.860. २६४ धात्रा निम्बफलास्त्रादे काकलोको दि कल्पितः । p. 428. १६५ ध्रुवाः पञ्च प्रयोक्तव्या रसामिनयसिद्धऐे। p. 148. २६१ धृतातपत्रः शुमशुक्कवासा: पुष्पार्चितश्रन्दनचर्चिताङ्गः। विप्रः शिखावान कृतभोजनश्र ददाति दृष्टः पथ सर्वसिद्धिम्॥p.173. २६७ न केवलं श्रूयमाणैव करिया निमित्तं कारकमावस्य अपि तु गम्यमानापि। p. 26. १६८ न च न स्वीकृतमर्थगौरवम्। p.246. २६९ न च हन्यात् स्थलारूढं न क्कीयं न कृताञ्ज्जलिम्। न भीते न परावृत्तं सर्ता धर्ममनुस्मरन्॥ p. 187. २७० न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्। p. 9. २७१ ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ।p. 97. १७२ न पुनरेति गतं चतुरं वयः । p. 282. २०१ नपुंसकमिति ज्ञात्वा ता प्रति प्रेषितं मनः । तत्तु तत्रेव रमते हताः पाणिनिना वयम् ॥ p. 258. २०४ न वाध्यतेऽत्र त्रिगुणः परस्परम्। p. 418. २७५ न भिन्नलिङ्गवचने न च न्यूनाधिके तथा। उपमादूषणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम्।।p.807. २०६ नवम्यामाश्वयुड्मासे कार्त्तिकायामथापि वा। हस्तिनीराजनं कुर्याद्राजा जनसमृद्धये।। अश्वनीराजनं कुर्यादश्वाना हितकाम्यया। तदूञ्चेवाश्वयुङ्मासे पूर्यपक्षे नृपोत्तम: ॥ P. 180. २७७ न वाच्ययो दातादी । p. 85. १७८ न विद्ृत्ता न शुद्धोर्यो न शुद्धिर्मनसः कलौ । p. 161. १७९ नाटकेषद्वा न कर्तव्या: पञ्चन्यूना दशाधिकाः ।p.124. १८० नानुपलब्धे न निर्णीतऽर्ये न्यायः प्रवर्तते अपि तु संदिग्वे। p. 495. २८१ नाम प्रकाश्यसंभाव्यकुत्साभ्युपगमेषु च । p. 24. .. १८१ निरकासयद्रविमयेतवसुं वियदालयादपरदिग्गणिका। p.878. १७३ निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदः । p. 405. १८४ निरूढा लक्षणा: काश्षित् सामर्थ्यादमिधानवत्। क्रियन्ते साम्प्रतं काश्ित् काश्िन्नैव स्वशक्तितः ॥ p. 299.

२६२ By ·्या०. २६६ वस० नाट्य which is quoted by Mallinatha on शिशु० व० २१८. २६- न्यासो०: २६९ मनु० ७।९१ and ९: (halves). १७५ काव्या० १/५१ ( न लिङ्गवचने मिन्ने न हीनाधिकतापि वा). २७६ By शीनक. १८० A न्याप २०१ विश्०. २८२ शिंशु० ९-१०. २८४ Quoted in लोचन p. 53.

APPENDIX VII. 16.S

१८५ निर्वेदस्यामङ्लम्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेभि. उपादान व्यमिचारित्वेभपि स्पापित्वा- मिधानार्थम्। तेन निर्षेदस्थापिमाव: थान्तोऽपि नवमोऽस्ति रसः1p.287. २८६ निष्ठयूतोद्रीर्णंवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रपम्। अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्ष्या विगाहते॥ p. 60. २८७ नीरन्भा तन्न कर्तव्या खरिग्धा यवनिकादिमां। अपरे दे यवनिके नीहारावरणोपमे।। प्रेक्षकाणा वितन्वाना नयनानन्दकन्दलम्। नेप्यान्तरिता भूत्वा नर्तेकी नृत्तमाचरेत।। p.85. २८८ नीरसोऽनुचितस्तन संसूष्यो वस्तुविस्तरः। डश्यस्तु मधुरोदात्तरसभाव निरन्तरः॥ p. 114. १८९ -तमाणी अतृथानचोः ।p. 419: १९० पट्टसो लोइदण्डो यस्तीक्ष्णधारः ध्ुरोपमः ।p. 168. २९१ पताकानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः । तस्यैवानुचरो मक्तः किंचिदूनस्त तद्गणेः ॥p. 27. १९१ पदयोः सन्धिर्वा । p. 78. १९१ पद्यम सलिविच्छेद उरोविन्यस्तमक्षरम्। तन्नामकरणं चोते दास्यमेतश्वतुष्टयम्।p. 177, p. 306. २९४ पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवृद्धये। p. 66. . १९५ पर: शताद्यास्ते येषां परा संख्या शतादिकात् ।p.218. १९६ परस्परमाशोलद्टनं प्रणयमान: ।p. 280. १९७ परस्य सुखदुःखादेरनुमावेन चेतसः । अव्यन्तेनानुकल्पेन येन तद्रावभावनम्। तत् सर्वं तेन निर्वत्ता: सात्विका इत्युदीरिताः। अनुभावत्वसामान्ये सत्यप्येषां पृथकृतया। लख्रणं सत्त्वजत्वाद्ि ते च सतम्मादय: रमृताः ॥ P-223. १९८ पाघाष्मेत्यादी युगपदधिकरणवचनताया वन्देऽपि कमस्य पतीते: स एंव नियामकः ॥ p. 304. १९९ पाठ्यादथ धुवागानात् ततः संपूरिते रसे। तदासादमरेकामो हुष्यत्यन्तर्मुखः क्षणम् ॥। ततो निर्विषयस्पास्य स्वरूपावस्थितो निगः। व्यज्यते आ्वादनिष्यन्दो येन तुष्न्ति योगिन:॥l p.291. • १०० पादाग्वुजं भवतु वो विजयाय मज्जुमऔीरशिजितमनोहरमम्बिकाया। ॥ p.78.

१८५ का० प्र० ४ (निर्वेद: स्थायिमावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रस:). २८६ काव्यादर्य १।९५ (ग्राम्पकक्षा). २८० संगी० चडा०. २८८ दय० १/५९. २९० वैज०. २९५ अम० ३।१/६४. १९६ ₹० मं०. २९८ प० मं०. २०० Quoted in का० प्र० १०

APPENDIX VII.

३०१ पुनरकवदामासो विभिन्नाकार शब्दमाक्। . पकार्थतेव श्दस्य तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ p. 844. ३०२ पूर्णकुम्मे तथादर्शे दभि मद्ये तथामिषे। माने शझे ध्वजे क्छत्रे चामरे चारयोषिति।। चाषे मृगे भरदाजे फलपुष्पाक्षतेषु च । वृषमे समंदे नागे सितवाहे द्विजोत्तमे।। सुवर्णे दिव्यरत्ने च वीणाया पटहेऽपि थ। बद्धे चैकपशी दष्टे यात्रा मवति सिद्धिदा ॥ p.172. १०३ पूर्वरङ्कं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते। प्रविश्य तदूदपरः काव्पार्य स्थापयेत्रटः । दिव्यमार्त्ये स तद्रपो मिश्रमन्यतरस्तयो:। सूधयेद्रस्तु बीजं वा मुखं पात्रमपापि वा H p. 119. २०४ पृष्ठोऽनुत्तरपदे । p. 257. १०५ प्रकटितरामाम्भोज: कौशिकवाग्लक्ष्मणानन्दी। सुरचापनमनह्देतोरयमवतीर्णः शरत्समयः॥ p. 119. १०६ प्रकाशानन्दचिद्रूपा रसता प्रतिपद्यते। प्रकृष्यमाणो यो भावः स स्थायीति निगद्यते # p. 219. ३०७ प्रकृष्टो वर्णविन्यासो रसाद्यनुगतो हि यः। सोपनुप्रासः स घ च्छेकवृत्त्युपाधिगतो दविधा॥ P. 341. १०6 प्रकृष्यमाणो यो भावो रसता प्रतिपद्यते। स एव माव: स्थायीति भरतादिभिरुच्यते ॥l p. 220. १०९ प्रक्षालनाद्वि पह्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्। p. 284. ११० प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते। एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ॥ p. 5. ३११ प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु । p.199. ११२ प्रधानं फलसंबन्धि तत्संबन्ध्यङ्गमिष्यते । p.107. ११३ प्रधानेऽ्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्कं तु रसादयः । (यत्राङ्गरव p. 467.) काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥ p. 467, p. 90. ११४ प्रशस्तमत्तमातङ्गवपुर्भूत्वाथ मूतपः । भ्रममाणो पने तस्मिन् कीड। स्वीकृतवाम् विमु: ॥ तामालोक्य महादेवी महदेशेच्छानुवर्त्तिनी। करिणीरूपम।स्थाय तेन सा विचचार ह। p.133. ११५ प्राधान्यस्य संदेहसाहय्ययो: सतृदय एंव प्रमाणम्। उद्धतैरन्यथापि वर्क्तु शक्यत्वात्।

३१६ प्रेक्षकाय्युम्मुखीकारः प्रस्तुतार्थप्रशंसया प्रोचना । p.136. p.93.

३०१ का० प्र० ९ ( शब्दगा, पकार्थतेवं). ३०३ द० रू० २।१-१ ( काव्यमास्था- पयेन्नट :; मत्यें). ३०६ मा० प्र०. ३०९ A न्याय. ३११ अम० ३।३।१४७. ३११ध्य० लो० p.71. ३१४ हक० पु०. ११५ By म० गोपा०,

APPENDIX VII.

११• प्रेमा मान: प्रणयः सेहो रागोऽनुरामश्र। अड्ठुरपछ्ववकलिकाकोरकफलमोगभागयं करमशः ॥ p.275. ११८ फल त्रिवर्गस्तच्छुद्धमेकानेकानुबन्धि च। p.104. ३१९ फले प्रधाने विच्छिन्ने बीजस्यावान्तरैः फलैः। तस्याविच्छेदको हेतुविन्दुरित्याह कोहल:॥ p. 106. १२० बथ्यते षडरं चकं प्रत्यरं तन्नवाक्षरम्। त्रयाणामपि पादाना दशमं कर्णिकाक्षरम् ॥ आदित: स्वस्वतुर्यारिखयः पादाश्वतुर्गाः। वर्णाः षष्ठान्त्यमारम्प संपतनतेऽन्तिमाक्षरेः ॥ मध्ये दो दो विसंवादी षडरेखु क्रमाद् मवेत्। चतुथे: सप्तमैर्वणवर्णनं कविवर्णयोः ॥p.347, ३२१ वभ्रामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्।p.318. ३२२ बाहूराजन्यः कृतः । p.463. १२३ वाद्यार्थसंबन्धस्य यथायोगं सत्त्वरजस्तमोऽहकारसहितस्य मनसो विकारविशेषा शृक्ा- रादयः। पतेम्य पव सत्त्वरजस्तमोऽदंकारेषु यथायोगमावापोद्धारसदितेम्यो हास्पादय उत्पद्यन्ते । p. 289. ३२४ बाह्यास्तु स्तम्मादयः शरीरधर्मा अनुमावास्ते चान्तरालिकान मावान गमयन्तः परमा- धंतो रतिनिर्वेदादिगमका इति स्थितम्। p. 224. . ३१५ मगिनी स्यालिका वापि मातुलस्याथवा मुता। पता भवन्ति दूत्यस्तु बान्धवस्त्रीति संज्ञिता:॥ p. 33. २२६ मणितिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्ति:। p. 869.

नानाशख्त्रनिपातवेगसहन: स्तम्बेरमः क्षत्रियः॥ p. 166. ३२८ भागदयं प्रविष्टस्य प्रधानस्यैकभागतः । रसाना दृश्यते यत्र तत्स्यादामासलक्षणम् ।I p. 226. ३२९ माति सदानत्याग: स्थिरतायाम्। p.344. ३३० मारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नराश्रयः । ठन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना ॥ p. 118, १११ मार्या जायाथ पूंमू्रि दाराः। p.110. ११२ मुक्ते मुझ्के या पत्यी दुःखिते दुःखिता यदि। मुदिते मुदितात्यर्थ प्रोषिते मलिनाम्बरा ॥ मुप्ते पश्चात्तु या शेते पूर्वमेव प्रबुध्यते। नान्यं कामयते चित्ते सा विज्ञेया पतिव्रता # P. 264.

११९ मा० प्र०. ३२१ वा०'8 काव्या० सू० ४।२।१६ वृत्ति (ग्रभनामि) .. १२४ का० शा० of हेम० p. 100. (सात्त्विकान भावान् for मावान्)- ३२५ By सोमे० ... २२८ मा० प्र०. २३१ अम० २६६. २३२ By सोमे०,

APPENDIX VII.

१३१ भूमिकामिरनेकामि: कर्मवागङ्गपेष्टितेः । यथा प्रकृतिसन्धानकुशालास्ते कुशीलवाः ॥ p. 145. २३४ मयिष्रा ते नमउर्कति विधेम । p. 3. २१९ भविक्षेपकटाक्षादिविकारो हृदयस्थितम्। मात व्यनक्ति यः सोऽयमनुभाव इतीरित:॥p. 228. १२६ मइमममहमत्झ डसी। p. 95. ३३• मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मह्गलान्तानि शाजाणि प्रथन्ते । p. 2. ३३८ मज्जन्तश्र निमज्जन्तः कछोलास्ते यथा्णये। तस्योत्कर्ष वितन्यन्ति यान्ति तद्रपतामपि॥ तथा स्थायिि निर्मग्रा छुन्मग्रा व्यमिचारिणः। पुष्णन्ति स्थायिन (स्थायिनः P. 294.) स्वाश्र तभ यान्ति (तन्नपन्ति p.294.) रसात्मताम् ॥ p. 225, p. 294. ११९ मनसो यद्द्रवीमावो विषयेषु ममत्वतः । भयशक्कावसानात्मा स एव स्नेह उच्यते॥ p. 278. १४० मन्धानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वामुकिम्। p. 50. ३४१ मरणेऽभिनयो नास्तीत्येतत्काव्ये न पठ्यते । p. 259. १४२ महिलासहस्समरि तुह्द हिअअे मुहअ सामाअन्ती। दिअहं अणण्णसरणा भंग तणुअं वितणुप हि॥ p.385. २४३ महोदयो महामाग्य: कृतज्ञो रूपवान् युवा। मानी मुशील: मुमगो विदग्धो वंशसंभवः । अहर्निद्रो मधुरवागभिगम्यो भवेत खियः ॥ p. 274. ३४४ महीभुजामहिमयं स्वपकप्रभवं मयम्। p. 454. ३४५ माङगल्यं पूर्णकुम्भं तु शिरःस्थाने निधाय थ। वेदिकेगारटेमन्त्रे रक्षा कृन्वा स्वपेत्निशि ॥ p. 152.

ओज: प्रकाशकेस्नैस्तु परुषा कोमला परेः ॥ केषाचिदेषा वेदर्भीप्रमुखा रीतयो मता:॥ p.68. १४७ माधुये पृथकृपदत्व दीर्घसमासाभावः ।p.824. १४८ मांसली गूहगुक्फी च कूर्मपृष्ठसमावपि। भवेता चरणी यस्प स मवेत् पृथिवीपतिः॥ p.217. ३४९ मितात् पहसः । p. 320. ३५० मिवतिवविवव्वल इवाये। p.86.

२४० वि० पु०. ३४१ By शार० त०. ३४४ अम० २॥८।१०. ६४५ स्पृ० रत्ना०. १४६ का० प्र० ९ (० कोष्पते). ३४७ वा० 's काव्या० सू० १/१/२१ (समासदैर्व्यवि- निवृत्तिपरं चेतत्). ३४८ By सोमे०. ३४९ चन्द्र.

APPENDIX VII.

१५१ मीलनोन्मीलनावृत्तियत्र तञ्नकितं विदु:।-

२५२ मुक्ताफलेषु छायायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यद्ङ्वेषु तक्वावण्पमिहोष्पते ॥ p. 238. ३५१ मुख्यार्थनिदतिर्दोष: । p.296. ३१४ मुखये रसेऽपि देऽद्वित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन । p. 284. ३९५ मुसुण्ढी स्याद् दारुमयी वृत्तायःकीलसंचिता।p.168. ३५६ मुद्ठः पश्रिमपादाम्यां मुवि स्थित्वाग्रपादयोः। उर्ध्व प्रेरणया स्थानमशधचाना पुरुषः स्मृतः॥ p. 168. १५ मोक्फलत्वेन चायं परमपुष्षार्थनिम्रत्वात् सर्वरसेम्य: प्रधानतमः स चार्य थातरसः।

१५८ मोहो विचित्तता भीतिदुःखवेगानुचिन्तनेः । P. 287.

पूर्णनागात्रपतनभ्रमणादर्शनादिकृत्॥ p.248. १९९ मीलं भृत सुदृष्छेणी द्विषदाटविक वलम्। p.155. १६० मौलं भृत्यं तथा मैत्रं खेणमाटविकं बलम्। भामित्रमपरं षछं सप्तमं नोपलम्यते ॥ p. 833. २६१ म्रौ ज्री गविद्शपतिः प्रदर्षिणीयम्। p.309. ३६२ यञ्च कामसुखं लोके यञ्च दिव्यं महत्सुखम्। .. तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्इत: षोडर्थी कलाम् ॥ p. 237. ३६१ यजुर्वेदे तिष्टति मध्येऽदः। p. 157. ३१४ यजेत राजा ऋतुभिर्विविधेराप्तदक्षिणैः ।p.205. १६५ यत्त्वमिप्रायविशेषरूपं व्यङ्ग्पं शब्दार्थाम्ता प्रकाश्यते तद्रवति विवक्षित तान्पर्येण प्रकाश्यमानम् । P. 44. १६६ यत्र किंचित् सामानयं कश्रिज्च विशेषस्तत्रपमानोपमेये मवतः ॥p. 369. .. १६• यत्र वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरमुपचर्यते स गौणाऽर्यः। यत्र न तथा स लक्ष्य इति विवेक: । P. 46. ३१८ यत्र सूचनव्यापारोऽस्ति तत्र शब्दशक्तिमलो वस्तुष्वनिर्वद्धव्य: । p.184.

१५१ मा० प्र०. १५२ का० प्र० ( मुखुयार्थंह्तिर्दोषः ). १५४ का० प्र० ४. १५६ वेज० १५• लोच० p. 178 ( निक्ितत्वात् for निभ्रत्वात् and स भायमस्मदुपाध्यायभट्टतौतेन काव्यकातुके अस्मामिश्र तद्विवरगे बहुतरकृतनिर्णयः पूर्वपक्ष- सिद्धान्त इत्यलं बहुना. Of ग, however, the reading in the footnote there is the same as in the text viz., स चायं शान्तो रस:)- १५८ सा० द०. ३५९ अम०. ३६० By मोले०. १६१ वृ० रत्ना०. १६२ व्व० लो० p. 176. १६२ श्ुति. ३१५ स्० लो०p. 198. २६६ माष्य. Quoted also in अलं० स० pp. 25-26 with स. विषय: सहशताया: a . L २६७ अलं० चूडा० or का० शा० of हेम० p.25. 25

APPENDIX VII.

२६९ यनार्थव्यकिहेतुत्वं सोर्यव्यक्ति: स्पतो गुण: । p. 325. १०० यत्रैकपद्वद्गान्ति पदानि सुबहून्यपि। अनालस्षितसन्धीनि स शेष: परमो गुण: ॥ p. 323. २०१ पभोछसत्फेनततिच्छलेन भुक्ताद्हासेव विमाति शिप्रा ।P. 896. ३५१ यथा कामोपयोग्यत्र शृङ्धारो दृश्यते रसः। अर्योपयोगी वीरः स्याद्रौद्रोऽपि स्पात् कचित् कचित् । रक्षारूपेण घर्मारथोपयोगी करुणो भवेत्। अद्गुतोऽपि मनःप्रीतिप्रदत्वात् कामसाध्यकृत्। ते मयानकबीमत्सहास्याः काव्येषु योजिताः। तत्तन्नेतृमनोवृत्तिवशात् प्रायबिवर्गगा: M p. 108.

१७४ यथा हि तन्तवो वेमतुर्यादिकिययान्विताः । पटात्मना परिणता पटवाच्या भवन्ति ते।। तथैव स्थायिनो मावा विभाधादिमिरन्विताः । रसात्मना परिणता रसवाच्या मवन्ति ते॥l p. 299. १५५ यदहा कुरुते कर्म प्रजा धर्मेण पालपन्। दशवर्षसहस्राणि तस्य मुक्के महत् फलम् ॥ p. 161. ३५१ यदायमुपमानाशो लोकतः सिद्धिमृच्छति। तदोपमेव येनेवशब्दः साघर्म्यसूचकः ॥ पदा पुनरयं लोकादसिद्धेः कविकल्पितः । तदोव्पेक्षेव पेनेवशब्दः संभावनापरः ॥ p.387. ३७ यद्रतागतविश्रान्तिवैित्र्येण विवर्त्तनम्। तारकायाः कलाभिज्ञास्तं कटाक्षं प्रचक्षते ॥ p. 69. १७८ यदर्शने विरक्तोऽपि क्षुम्यते तत् सन्मन्मथम्। p.68. १०९ यद्यपि रसभावादिरर्थो ध्वन्यमान एव भवति न वाच्य: कदाचिदपि तपापि न सपों पसंलक्ष्यकमस्प विषय। । p. 56. १८० यद्यपी स्व्रमक्षणाना व्यादानात् पूर्वकालता तथापि तद्व्यादानान तरमाविस्वमक्ियापेकवी व्यादानस्य पूर्वकालत्वम्ति । p. 315. ३८९ यद्यप्यक्गानि मूर्यासि पूर्वरङ्कस्य नाटके। तपाप्वश्यं कर्तव्या नान्दी विभ्रोपशान्तपे॥ p. 128. ३८२ यन्राव्यवस्तुनः पूर्व रङ्ग्विभ्ोपशान्तपे। कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्ग: स कीर्तितः ॥ p. 84, p.128.

३·२ मा०प्र०. १-१ आप० प्र०. १७६ अलं० सर्व० संजी० by वि० चड० ("दसिखः). ३ संगी० रत्ना०. ३७९ लोच० pp. 102-03 (सर्वोडलक्ष्यकमस्य &0. ). १८1 By पाइ०. १८१ बसन्तराजीय quoted by Mallinatha on. माघ २।८.

APPENDIX VII.

१८१ यमकेपु निरर्थक म दोष: 1 p. 299. : १८४ यमर्थमादृतभिन्तयन स्वपिति सैव चिन्तास्ततिः प्रत्यक्नाकारा संजापते। p. 254 १८५ पस्तुष्टो सुष्टिमामोति शोके थोकमुपेति प। कोचे कुदो मये मीहः स श्रेष: प्रेस्षक: स्मृतः॥ p.286. १८६ यस्त्वलक्ष्यकमव्यड्ग्यो व्वनिर्वर्णपदादिषु। वाक्ये संघटनायां घ स प्रबन्धेऽपि दीप्पते । p. 47. १८• यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्पते। फले राब्द्रेकगम्येऽत व्यख्जनान्नापरा करिया ॥P. 81. १८८ यावदिव्यव्ययं चास्ति तद्धितान्तश्र विद्यते। अतो निव्यसमासेऽपि तद्धितान्तेन विग्रद: ॥ p. 830. १८९ या स्थायिभावरतिरेव निमित्तमेदा- कएृ क्ारमुरयनवनाव्यर सीमवन्ती। सामाजिकान सहदयात्रटनायकादी- नानन्दयेत् सद्दजपूर्णरसोऽस्मि सोऽडम्॥ p. 295. १९० गुरियुक्तं वधो ग्राद्य न तु पूरतगोरवात्। p.78. १९१ युगपद्धिकरणवचने इन्दः। p. 304. १९१ युविष्ठिरं ह्वेतवने वनेचरः। p. 842. १९१ युष्मदि गुरावेकेषाम्। p. 86. १९४ योगविभागाङ्गीकारे तस्य निव्यत्वात् समानजातीयशब्दप्रयोगो न स्पात्। भस्ति प प्रपोग:। तर्मात् सपक्षादिशब्देषु सहथार्थस्य सहशब्दस्य पक्षादिमिरस्वपद्विग्रटे बहुब्रीहो सहशब्दस्य 'वोपसर्जनस्य' इति समापः। माष्यवार्तिकयोभ योगवि- मागो नोप-पस्तः ।p. 327. १९५ रणक्कण: । p.167. १९६ रतेरेवादस्याविशेषा प्रेमादयः । p. 279. ३९· रसते: स्वादनार्थेत्वाद्रस्पन्त इति ते रसाः। p. 219. १९८.रसस्तु स एव यो यत्र मुख्यतपा विमावानुमावव्यमिचारिसयोजनोचितस्थापिमति- पत्तिकस्य प्रतिपत्तुः स्पाम्यये पर्वणप्रयुक्त पवास्वादप्रकर्षः। p. 227. ११९ रसमावतदामासमावशान्त्यादिरक्रमः । अनेरात्माज्विमावेन भासमानो व्यवस्थितः॥ p. 467.

३८३ का० र्ा० of हेम० p. 136 (यमकादौ निरर्धकत्वं न दोष इति केचित )- ३८४ मर० प० वा०. १८५ मा० प्र०. ३०६ प्य० छो० १।१. १८७ का० प्र० २ १८८ By हरदत्त- १८९ स्वा० यो० प्र० of अम० यो०. ३९१ By वार्ततिककार. १९२ किरा. ११. ३९३ By जया०. ३९४ हर०. १९५ अम० ३।१८ (रणः कणे). १९६ रसा०. ३९• माव० प्र०. १९८ लोच० p. 67 (रसध्यनिस्तु, योषन, "संयोजनोदित स्पाप्यय्रचव- णाप्रयुक्त). १९९व्य० लो० २।३ ( तव्प्रयान्यादि').

APPENDIX VII,

४०० रसमावादिविषयविवक्षाविरहे सति।. अलकारनिषन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ p. 78. ४०१ रसस्य स्पादिरोधाय वृत्यनीचित्यमेव च । p. 47. ४०१ रसा: कार्यवशात् सर्वे मिलन्त्येव परस्परम्। प्रथर्म यो रसः रयातः स प्रधानो भविष्पति । p. 285. ४०१ रसाद्यनुगुणत्वेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः। ओचित्यवान यस्ता पव वृत्तयो द्विविधा: स्थिताः॥ p. 46. १०४ रसानामङ्गमूतानामङ्गिनो वा रसस्य थ। न चातिरसतो दूरं वस्तु विष्छिन्नता नयेत्॥ रसं वा न तिरोदध्याद् वस्त्वलंकारलक्षणेः ॥l p.117. ४०५ रागोऽनुवृत्तो विच्छित्रमनुराग उदाहृतः । p. 279. ४०६ राजा कालस्य कारणम्। p. 205. ४०· राशः पुरजनस्यापि मङ्गलाचारशंसिनः । मान्पैर्मागधिकागीतैर्मागघा इत्युदीरिताः॥ p.176. ४०८ राजा नवाङ्गलायामों मथ्येऽ्ष्टाङ्गुलविस्तृतः। चसुरङ्ग-लविस्तारपार्ः स्वर्णमयः शुभः ॥ पष्टः पञ्चशिखो राज्यप्रजासौख्यसमृद्रपे।। p.207. ४०९ रामाद्याश्रितदुःखादेरनुभूतस्तदाव्मनः । सामाजिकस्य मनसो भावस्तद्गावभावनम् ॥ p. 228. ४१० रचिरेण सुवर्णेन निर्मित रत्नरख्जितम्। अष्टभि: स्फाटिके: सिंहेरमूर्भि तत् मुविराजितम्॥ भध: काञ्चनविन्यस्तरत्नवेदित्रयान्वितम्। आस्थानमण्डपे राज्ञा सिंहासनमिदं परम् ॥p. 210. ४११ रूपक पूर्वसंसिद्वं श्षेषमुत्यापयेद्यदि। तदा रूपकमेव स्यादन्यथा क्षेष इष्यते॥। p. 54. ॥११ रूपयोवनशालिन्यो गायन्यो गातृवन्मताः ।

४१३ रेखाम्य। चतुरश्राणि चतुष्कोश्ठनि कम्पयेत्। रेखादृयान्तराले स्पाद्यथा कोष्ठे गृहाष्टकम्॥। * * * * विदिकस्पले कुण्डलितं स्वमर्ङ्क स्पेन त्रिरावेष्टय विभङ्गिभङ्गम्।

४०० प्व० लो० (called काव्यालोक by the commentator) p. 221. ro१ ग० छो० १११९ ४०२ मा० प्र०. ४०१ ध्व० लो० ३।११ (यस्ता पता and विविचा )- ४१० मान०. ४११ अलं० सर्व० संजी० of विद्याचकवर्तिन, ४९१ By शाई०,

APPENDIX VII.

किप्त्वा गले पुष्छमहे: स्पितस्य पाठ्य: फणातः फणिबन्ध एष: ॥ p., 850. ४१४ लक्षणा तु समन्वय शक्तिस मर्पितान्चय।विधुरीकरणपुरीणत्वादन्वययक्त्यनन्तरमापिन्येव। P. 52. ४१५ लग्रमर्य तृतीयायो नवायो द्वादशशकः। त्रिशाशश्रेति षद्धर्ग: क्रूरसीम्पवशाद् दिवा 0 p.201. . ४११ लाटजनोपलालितोऽनुप्रासो लाटानुप्रासः। म त लाटदेयजन्यः कश्षनोपकार: काव्यस्य। p. 844. १• लास्यं तु मुकमाराड्क मकरध्वजवर्षकम्। p.187. ४१८ लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाछ्टिङ्गस्प। p.76. ४१९ वक्ति सोन्मासवक्तोक्त्या धीरमध्या कृतागसम्। p. 30. ४२० वक्रकस्पन्दिस्वेदबिन्दुपबन्धे- दष्ट्रा भिन्न कुङ्ुमं कापि कण्ठे। पुंस्त्वं तन्व्या व्यजयन्ती वपस्पा स्मित्या पाणी खड्गलेखा लिलेख ।I P. 466. .4 ४२१ वर्क नाद्यान्नसी स्पातामब्धेयोऽनुष्टुमि क्पातम्। p.97. ४१२ वक्षोऽथ कक्षी नखनासिकास्यं कुकाटिका चेति षडुन्नतानि॥ हनुलोचनवाहुनासिकं स्तनयोरन्तरमत्र पञ्चमम्। अ्तिदीर्घमिदं वु पञ्चकं न मतत्येव नृणामभूमृताम् ॥ p. 176. ४२१ नन्दयमभृद्रणोत्कर्षश्रावकाः बन्दिनः स्मृताः p. 202. ४१४ वाट भागुरिरछ्ठोपमवाप्योरपसर्गयो p. 64, p.387, p.476. 1 ४१९ वस्तुनेतृरसादीनामानुगुण्येन योजयेत्। विवक्षितोऽत्र नाङ्गाना क्रम इत्येव निर्णयः॥ p. 118. ४१६ वस्तु यत् स्पात् प्रदन्वस्य शरीरं कविकक्पितम्। इतिवृत्त तदेवाहुर्नाव्यामिनयकोविदाः ॥ p.102. ४२५ वस्तुस्वमादकपटः करसत्त्वादिसंभयः । दैविक: कपटो वहिवर्षवातादिसंमयः। शत्रुज: कपटस्तत्र संग्रामादिसमुद्रवः॥ p. 129. ४१८ वाक्कायमनसा प्रायः पलपो नष्टचेष्टता। p.240.

मावयन्नान्तरं भावं व्यापारो माव इष्यते । p. 85. ४३० वाचा शरीरस्पर्शनमुपालम्मः। p. 282.

४१४ लोच०. ४१६ By गोपा०. ४१८ माष्य. ४२१ वृ० रत्ना०. ४१२ प० सं०. ४२४ Quoted by मट्टोजिदीक्षित in his सि० को०. ४२६ मा० प्र०. ४१० मा० म०, ४१० वृत्तिका०.

APPENDIX VII.

४३१ वाच्यसामथ्याक्षिप्त इति मेदत्रपव्यापर्क सामान्यलक्षणम्। p.56. ४१२ वा सख्यामामि हलाहल । p. 86. ४११ या समासे । p. 73.

यत्र पत्र स्पृहा तत्तदेशकालानुकूल्पतः।। अव्यादरेण सत्कार उपचार इतीरित:। p.15. ४१५ वा स्पाडिकल्पोपमयोरेवाचेंडपि समुञ्चये। p. 868. ४१६ विअवेअ भवधारणे। p. 274. ४१• विकटत्वं घ बन्धस्य कथयन्ति घदारताम्। वेचित्र्यं न पपद्यन्ते पया शन्या: पदक्रमाः ॥ पध्ादिव गतिर्वाचः पुरस्तादिव वस्तुन: ॥ p. 826. ४३८ विकृतस्व्रर सत्त्वादेमयमावो भयानकः ।

४३९ विकृताकृतिवाग्वेषैरात्मनो वा परस्य वा। हास: स्पात् परिपोषेऽ्रस्प हास्यसिप्रकृतिः समृतः ॥ p. 280. ४४० विध्छित्तिशोभिनैकेन भूषणेनेव मामिनी। पद्द्योत्येन मुकवेर्ध्वनिना भाति भारती॥p. 75. ४४१ विजयेता रामलक्ष्मणी कुम्मकर्णमेघनादो। p. 814. ४४१ विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियमः पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसंख्येति गीयते॥ p. 453. ४४ ३ विभावादिरत्र न ज्ञापको नापि कारकः । अपि तु चर्वणोपयोगी।p. 293. ४४४ विभावादिसंभवो हि रसं प्रति प्रयोजको न विभावादिज्ञानं ततश्र तिरभरामस्त्येव रसः।

४४५ विभावोऽप्यनुभाव: स्पादनुभावोऽपि भाववत्। p. 281.

तो पुनश्वारिणौ स्याता ते घ तौ स्युः परस्परम् ॥ p. 226. ४४६ विरुद्वैरविर्द्वेर्वा भावेर्विष्छिद्यते न पः। आात्ममावं नयव्यन्यान स्थायीव लवणाकरः॥ p. 220. ४४• विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठेत विरोधिनाम्। माध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला॥ p. 284. ४४८ विशेषरूपं वाक्यार्थमपदार्थमपीच्छता। व्यक्तिरिष्टाभिघातोऽन्यामिहितान्वयवादिना i p. 57. ४४९ विशेषादामिमुख्येन चरन्तो व्यमिचारिण:। p. 225. ४५० विषय्याकारमारोप्य विषयस्थगन यदा। ४२१ लोच०. ४३५ विशव०. ४४० व्व० लो० p. 180. ४४१ भ० सा०. ४. २४१ लोच०. ४४४ पकाव० p. 106. ४४५ मा० प्र०. ४४६ द० रू० ४।३१ (स स्पापी). ४४• मन्या०. ४४९ दृ० रू० ४।१. ४५० अलं० सर्व० संजी० by वि० चक्र० (मजेतू).

APPENDIX VII.

रूपकत्वं तदा तत्र रक्जनेन समन्ययः ॥ यदा तु विषयो रूपात् स्वसमादप्रय्युतो भवेत्। उपयुक्के पराकार परिणामस्तदा मतः॥p. 377. ४५१ विस्म्मे परमा काश्ठामारूढे दर्शनादिमिः । येनान्तरक्कं द्रवति स स्त्रेह इति कथ्यते॥ p. 68. ४५१ विहगा: कदम्बसुरमाविह गाः । p. 343. ४५१ विंशत्यादयाः सदैकत्वे संख्या: (सर्वाः p.80.) संख्येयसखूपपोः। p.20, p.30. ४५४ वीररौद्रप्रधानो धीरोद्धतः । p.233. ४५५ वीरस्य चैव यत् कर्म सोऽद्वतः परिकीर्तितः। p.227. ४५६ वृत्तजङ्गो मवेडूपो इत्तलिक्को मवेदनी । p.176. ४५• वृन्दारका देवतानि पुंसि वा देवताः। p.298.

यमनियमादयोऽनुभावाः । राज्यधुरोद्वह्दनादयोऽनि थान्तस्य जनकादेरनुभावाः।

४९९ वैराग्यादयुवतिगर्ह्दासिद्धस्तृतीयो बीमत्सः ।p.325. P. 237.

४६० व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थ स्वरूपार्थस्य गोपनात्। यत्र पाध्याग्तरावर्धो कथ्येते सा प्रहेलिका॥ p. 122 ४६१ व्यश्नीषधिसंयोगो पधात्नं स्वादुता नयेत.। एवं नयन्ति रसतामितरे स्पायिनं श्रिताः॥ p. 219. ४६२ व्यव्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः॥ p.159. ४६१ व्यमिचारिर सस्थायिमावाना शब्दवाच्यता। p.321. ४६४ व्याघ्रशब्दो यदा शौर्यात् पुरुषार्थेऽवतिष्ठते। तदाधिकरणाभेदान् समासस्यास्ति संभवः।। शरशब्दप्रयोगे तु व्याघशब्दो मृगे स्थितः। मिन्नेऽधिकरणे वृत्तेस्तत्र नैवास्ति संभव:॥p. 363. ४६५ व्यादानस्य पूर्व कालत्वाभावात् क्त्वाप्रत्ययानुपपत्तिरिति चोदयिन्वानन्तरमाविस््मापेक्षया पूर्वकालत्वसंभवान्नानुपपत्तिः । p.315. ४६६ व्याधे: सदोषितं विन्ध्ये हन्त वक्कलधारिमि: ।p. 812. ४६• व्यापारेण च काव्यस्य तदीयामिनयेन च। रसात्मत्वं नीयमान: स्थायी स्वाद्यत्वमेष्यति।

४५२ शिशु० व० ४।२६. ४५३ अम० २।९८१. ४५५ By मरत. ४५७ अम० १P९ ४८ This is the substance of what is found in लोचo p. 177

लनादिभिर्विमावैरितीय तैव व्यमिचारिसद्गानः स्थायी च दर्शितः।)- ४६० वि० मु० मं. ४६२ मनु० २१७२ (च for तु). ४६१ का० प्र० .. ४९४ By मर्तृ०. .४६५ माष्य .. ४ {• By शार० त०.

APPENDIX VII.

सामाजिकादिरेवास्प रसस्याश्रय उच्यते। रसस्य वर्तमानत्वात् नानुकार्यस्य संमव:। अनुकार्यस्य रामादेः कालातिक्रमदर्शनात्। नातिक्ान्तानुकार्यस्य रसोद्रावनया कविः॥ वध्नाति का्व्य यत् तस्माद्रस: सामाजिकाश्रयः ॥ p. 294. ४३८ ब्रजेदब्धिरिवाक्षोभ्यो निगिरन्नरिवाहिनीः । शूराणा सिंदनादैश्र द्वेषारावैश्र वाजिनाम्। महारथमद्दाध्वानैर्मातङ्गघनगर्जितेः ॥ p.171. ४६९ शकुनस्तु शुमाशंतिनिमित्ते शकुनः खगः । p.171. ४७० शत्रुदेशावमर्दाय सद्यः सुभटघोटकैः। विजिर्गाषोः प्रवृत्तिर्या सा धाटीति निगद्यते Il p. 181, p. 881. .. ४०१ शब्दतस्वाश्रयाः काश्रिदर्थतत्त्वाश्रयाः पराः।p.63. ४•२ शब्दधर्मत्वं चैषामन्याश्रितत्वेऽपि शरीराश्रितत्वमिव शीर्यादीनाम्।p.68. ४॥। शष्द्रशक्तिमूले तु अभिधाया नियन्त्रणेनानमिधेयस्पार्थान्तरस्प तेन सहोपमादेरलंका- रस्प घ निर्विवादं व्यङ्ग्यत्वम्। p. 54. ४०४ शब्दोपहितरूपास्तान् बुद्धर्विषयता गतान्। प्रत्यक्षमिव कंसादीन साधनत्वेन मन्यते॥ p. 287. ४५ शशी दिवसधूसरो गलितयीवना कामिनी। p. 459. ४०६ शषी घ रेफर्सयोगष्टवर्गश्रापि मूयसा । विरोधिनः स्युः शुङ्गारे तेन वर्णा रसच्युताः ॥p. 64. ४०० रास्पेत्। p. 241. ४०८ शान्तवत्सलसहिता दश । p. 221. ४०९ शान्तवर्जमष्टी रसाः। p. 221. ४८० शाखत्यागः साहसम् । p. 22. ४८१ शिवंकर शब्दशछन्दस्येव न माषायाम । p. 202. ४८२ शुकमान्याम्बरभृतः प्राड्मुखस्य मह्दीपतेः। पट्ट शिरसि अघ्नीयान् सिंहासनगतस्य च॥ p.207. ४८२ शोमा विलासो माधुर्य गाम्भीर्य स्थैर्यतेजसी। ललितदार्यमित्यष्टी सात्त्विकाः पीरुषा गुणाः ॥ p.18. ४८४ शृङ्गार एक एव रस:। p. 221

४६८ मान०. ४६९ विश०, ४७१ व्व० लो० ३।५१ (वर्थतत्त्वयुजोऽपराः). ४०२ ध्व० लो०. ४०३ का० प्र० ५. ४७४ By मर्तृ०. ४७५ By मर्तृ०, ४०६ ध्व० लो० २३ (राषौ सरेफसंयोगी ढकारश्रापि भूयसा । and रसच्युतः)- ४७९ By धनिक. ४८० By हर०. ४८१ By हर०. ४८२ By वसि०, ४८३ द० रू० २।९ (धेर्यतजसी and सत्वजा:). ४८४ By शं० प्र० कार.

.: APPENDIX -VII.

भङ्गरनङ्गसर्वस्वेः शोमातिशयशालिमिः॥ अन्वितो मृत्तमेदो यस्तक्वास्पमिति कथ्यते । p. 35. ४८१ शृङ्गारहास्यविधुरै रसैदोप्तैर्निरन्तर:। p.127. ४८• शृङ्गाराद्यनुभवयोग्यतया यदात्मनः सत्त्वं स माव: ।p. 220. ४८८ श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजन त्रिगतं त्विह। नटादितितयालाप :- पूर्यरङ्गे तदिष्यते ॥ p, 121. ४८९ श्रेय:साधनता यत्र द्रव्यादी विधितो मवेतू। तस्येव धमता शेवा धर्मस्तत्साधनं यतः ॥ p. 9. ४९० श्रेय:साधनता दयेर्षा नित्यं वेदात् प्रतीयते। ताद्रूभ्येण घ धर्मर्व तस्मान्नेन्द्रियगोरः॥ p. 408. ४९१ श्रीता आर्धाश्र ते यस्मिन्नेकदेशविवति तत्। p.372. ४९२ शक्षणं षडड्ुलोत्सेषं षोडशाङ्गुलविस्तृतम् । द्रार्निशदङ्गलायामं क्षीरदाइसमुद्गवम् ॥ पद्माद्वितं भवेद् मद्रपीठं स्नपनकर्मणि M p.199. ४९३ षदुगों मवति सदा शुमखचरसमुद्रवः शुमद्ः । पापसमुत्थस्त्वशुमस्तस्माद्वाद्यस्तु सौम्यषदगर्गः ॥ p.201. ४९४ ष्यञः षित्करणादीकारो बहुलम् । p.60. p.133. ४९५ संयोगो विप्रयोगश्र साहचर्य विरोधिता। अर्थ: प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्पान्यस्य संनिधिः ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो ध्यक्ति: स्वरादयः। शब्दार्थस्पानवच्छेदे विशेषसमृतिहेतवः ॥ p. 53, p. 487. ४९६ संहितेकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या रमासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते॥ p. 305. ४९ सकलकलं पुरमेतज्जात संप्रति मुधाशुबिम्बमिव। p.353. ४९८ सकृत्कृतधर्मों न धार्मिक: ।p. 16. ४९९ संगीतशैर्वुपेः सार्ध नायके प्रेक्षके स्थिते। प्रविश्य रङ्ग्मूमि ते तिक्ठन्तः सप्रदायिकाः॥p.124. ५०० संग्रामेष्वनिवर्तित्वं पजाना चैव पालनम्। शुश्रषा बाह्मणाना घ राज्ञा श्रेयस्करं परम् ॥ p. 208. ५०१ सच न व्यतिरिक्तमाधारमपेक्षते कि त्वनुकार्याभिन्नामिमते नर्तके आस्वादयिता सामाजिक: तेन नाव्य एव रसा नानुफार्यादिषु॥p. 294.

४८५ In सं० चडा० ४८८ द० रु p. 117. ४९० By आचार्य. ४९१ का० प्र० १०. ४९२ By वा० शा०. ४९३ वृद्ध ६० सं०. ४९४ वाम० ५२५६. ४९९ By मर्तृ० in वा० प०. ४९८ By वृत्तिकार. ४९९ संगीतरत्नाकर. ५०० मनु ०८८. ५०१ लोच .. 26

२०२ APPENDIX VII.

५०२ सच्छायाम्मोजवदना: सच्छायवदनाम्बुजाः । वाप्योडक्ना इवामान्ति यत्र वाप्य इवाङ्गना: ॥ p. 370. ५०३ सता हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तय: : p. 150. ५०४ स तु शब्दस्प विस्तरः । p. 87, p. 330. ९०६ सत्यवागाजंवर तिरुपकुर्वन् प्रियं वदन्। भजते यः स्तयं प्रीतः प्रियः स मवति खियाः ॥ p. 31. ५०६ सत्यं प्रियं च वचनं यत् तत् सूनृतमुच्यते। p. 151. ५०• सदसत्त्वनिवृनिश्रेत्निवृत्त्यान्यस्य वर्व्यते। तदा द्विधा विनोक्ति: स्पाद्विधिरत्र फलं भवेत्॥ p. 402. ९०6 सदा स््नात्वा निशीधिन्यां सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शासागि व्याचष्टे च शृणोति च॥ p. 320. ५०९ सद्दशादृष्टचिन्ताद्या स्मृतिबीजस्य बोधकाः । p. 370. ५१० सद्रूपोद्गावना माया स्वरत पदासतः पुरा। अयवान्यपदार्थानामन्यया कृतिरेव वा॥ अदेशकाल पारोक्ष्यं परोक्षस्येव वस्तुनः। मन्त्रीषधादिभिः सोऽयमिन्द्रजाल इतीरितः ॥ p.128. ५११ सपत्नीनखदन्तानि चिह्नं यत्र न दृश्यते। विस्मार्यमाणमानेष्य: मुभगः सोऽमिधीयते ॥ p. 280, p. 276. ५१२ सपीतिः सी तुन्यपानम्। p.326. ५१२ सप्तम्युपमानपूर्वरपदस्य बहुब्रीहिर्वाच्य उत्तरपदलोपक्ष । P. 365. ५१४.स प्रेमा तन्मियो यूनोनरूढं भाववन्धनम्। p. 279. ५१९ संपन्नैश्वर्यसुखयोरशषगुणयुक्तयोः। नवयीवनयोः श्राध्यप्रकृत्योः श्रेष्ठरूपयोः ॥ नारीपुरुषयोस्नुव्या परस्परविभाविका। स्पृहाद्वया चित्तवृत्ती रतिरित्यमिवीयते ॥ p, 229. ५१६ संभाव्यनिषेधनिवततने दी प्रतिषेधौ । p. 252. ५१• संमूनान्यपि रसान्तराणि स्त्रविभावादिसामप्रया स्वावस्याया यद्यपि लग्वपरिपोषाणि चमत्कारगोचरता प्रतिपद्यन्ते तथापि स चमत्कारस्तावत्येव परितुष्पन न विश्रा- म्यति कि तु चमत्कारान्तरमनुधावति ।p 285. ५१८ समोहानन्दसंमेदो मदो मद्योपयोगजः। अमुना चोत्तमः शेते मध्यो हसति गायति॥ अवमप्रकृतिश्चापि परुषं वक्ति रोदिति ॥p. 245. ५१९ सरितः पुलिनं वेला कान्तारारामभूधराः । लतागृहाणि चित्राणि शप्या किमलयाश्चिता। दिवा विह्ारदेशा: स्युः ॥ p. 157.

६०३ अमि० शा० of कालि०. ५०४ अम० १।२।२२ (सच). ५११ मा० प्र०. ५११ सम० २९/५६. ५१३ By कान्या०. ५१६ By वाम० ५११९. ९१• लोप०. ५१८ साहि० द०. ५१९ मा० प्र०.

APPENDIX VII:

५१० सर्वत्रेकेवानन्दव्यक्तिलोंकिकं सृग्वमिति व्यवण्डियते। अलौकिकविभावाद्यमिव्यक्त्या कविसमयप्रसिद्धयनुस रादलीकिको रस इति कथ्पते। नानावविधाविमलकमनिमंलाग्तः- करणेषु शमदमादिसाधनसंपन्नेषु श्रवणमनननिदिध्यामनपरेषु परमयोगिषु निवि- कम्पकसमाध्यमिव्यकत्या ब्रह्मति परमात्मेतीघवर इति शब्धते ॥ p. 295. .

१२१ सवंप्रकारे: संपूर्णकामः संतृष्टमानसः । पामोति मुक्ति चरमे शाम्तेनेव रसेन सः॥ p. 237. ५११ सवमम्यहतं द्रव्यं प्रच्छादनमपेक्षते । p. 90. ५१३ सर्वश्राव्यं प्रकार्श स्यादश्राव्यं स्व्रगतं मतम् ।। त्रिपताकक रेणान्यानपवार्या-तरा कथाम्। अन्योन्यामनत्रणं यत् स्पात्तज्जनान्ते जनान्तिकम् ॥ रहस्प कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम्॥ p. 114. ५१४ सवाण्युदकपूर्णानि दानानि । p. 215. ५२५ सर्वासामन्तरा वस्तुरसादिवराकक्पिता । अन्तरा सा भुवा झेया नाव्यामिनयरजिनी॥ p. 143. ५२६ सर्वांस्वप्यवस्थास्वनुल्तणत्वं माधुर्यम्। p. 263. ५२• सर्वो दन्दो विभाषयकवङ्गवति। p. 76. ५२८ सव्रीडालोकननेव सवानुकूल्यप्रकाशनम् ।p.68. ५२९ सहकारित्वमेवाधातुं संघटानायामित्यादी सप्तमीनिर्देश: । p.47. ५३० सह शाखया प्रस्तर प्रहरति ।p.16. ५३१ साक्षिगतः साकलिकोऽयमद्वैतवाद:। p. 461. ५३२ सादृश्यमात्रं सामान्यं दिए कैश्रित् प्रतीयते। गुणमेदोऽ्यभेदेन द्विवृत्तिवां विवक्षितः ॥ p. 45. ५३१ साधनं निर्वृत्तो मदे सैन्ये सिद्धोषचे गतो। p. 801. ५३४ साधूनामुपकर्ततु लक्ष्मीं द्रर्ष्टं विहायसा गन्तुम्। न कुतूद्दली कस्य मनश्ररितिं 'व महात्मना श्रोतुम्॥p. 481. ५३५ सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिक: । p. 23. ५६६ मिंहशार्ूलनागाद्या: पुसि श्रेष्ठार्थंगोचराः।p.184 ९३• मुकुमाराङविन्यासो ललितं परिकीत्त्यंते। p. 86. ५३८ सुखदुःखादिमिभांवर्भावस्तद्गावभावनम् । p. 220. ५३९ सुगन्धपुष्पाक्षतपूणंकुम्मः शकध्वजच्छन्रमद्दीपतीनाम्। उद्यद्दिन शेन्दुसुहृत्मुराणां सितद्विजादरांसुवासिनीनाम् ।। सुवर्णधान्याब्जफलंग्रहीण। भक्ष्यात्ररत्नाम्बरवाहनानाम्। संदर्शनं श्रेष्ठमुशन्ति सन्तः स्वमे मृताना च सुचेष्टितानाम्p. 151.

५२० By नर० सू०. ५२१ मा० प्र०. ५२२ A न्याय. ५२३ द० रू० ११५८/५९. (त्रिपताका & स्या्जनानते तज्जना°). ६२४ आप०. ५२६ द० रु०. ५२९ लोच० p. 181. ५३२ वा० प०. ५३३ विश्व०. ५३६ अम० ३।५९. ५३९By देव० वह,

APPENDIX VII

९४० मुप्तरायितेत्येवमादयो वर्तमाने द्रष्टव्याः। p. 157. ५४१ सुबह्ण्यों सुबह्ण्यों सुब्रह्ण्योमिति सियमिव तिराह । p. 150. : ९४१ सुरपजोत्सवसेवा नैवेद्य नृत्तगीतवाद्य च। p. 152. ५४१ सुवर्णकुसुमेदिव्यैमणिवि द्रमविस्तृतैः। राजते रत्नसंभूतेरथवा चित्रवस्त्रकैः ॥ येऽचयन्ति हरं मत्तया नरास्ते स्युरमहेश्वराः ॥ p. 152. ५४४ सत्रधारो नटश्रैव तथा वे पारिपा्धिकः॥ सष्ठापं यत्र कुर्वन्ति तदेव त्रिगत स्मृतम्॥p. 121. ५४५ सोत्मुकं तद्यदालोक्य मूयो मूयोऽवलोकनम्। कछ्ोल इव यः कान्तिविष्छेदस्तत् तरङ्गितम् ॥p. 68 ५४६ स्तनादीनां द्वित्वविशिश्सा जाति: प्रायेण। p. 824. ५४७ खिया शस उदोती ।p. 427 .. ५४८ सरीणामीर्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासङङ्गिनि परिये। श्रुने वानुमिते दृष्टे ईष्यांकोप: स उच्यते ॥ p. 278, p. 279. ५४९ सत्रीणा ललितकोपो माम: ।.P. 254. ५५० स्त्रीणा वारस्तु वासकः । p. 28. ५५१ खी स्पात् काचिन्मुणाल्यादिविवक्षापचये यदि। p. 49, p. 107. ५५२ स्थायी वा सात्त्विको वापि संचारी वा क्वचित् क्वचित्। भावो वाक्यार्थतामेति तत्तद्गावविशेषतः॥p.293. ५५३ स्मरार्त्ताभिसरेत् कान्तं सारयेद्रामिसारिका । p. 82. ५९४ स्मितमिह विकसन्नयनं किचिष्टस्यद्विजं हसितम्। मधुरस्वनं विहसितं साङ्गशिरःकम्पमुद्धसितम् । अपहसतितं साल्राक्षं विक्िप्ताङ्गं पवत्यतिइसितम्। दे दे हसिते चैषां ज्येष्ठे मध्पेऽघमे कमराः ॥ p. 290. ५९५ स्पात् किया करपादादेविलासेनायुटद्रसा। करणं नृत्तकरणं भांमवद्गीमसेनवत्॥। p.188. स्पुरुत्तरपदे त्वमी। निमसंकाशनीकाशप्रतीकायोपमादपः॥ p. 858. ५९• स्पुर्वदान्यः स्थूललक्षदानशौण्डा बदुप्रदे । p. 394. १९८ स्वमस्तु प्रथम यामे वत्सरेण विपध्यते। व्वितीये चाष्टभिमासेस्त्रिभिमांसैस्तृतीयके।

५४० By वृत्तिका०. ५४१ षर्डि० बा०. ५४२ देव० वव्व०. ५४३ पु० सा० सुधा०, ५४४ मा० प्र०. ५४६ वाम० ५/२।१ (द्वित्वाविष्टा). ५४८ द० रु०. ५४९ भोज०. .५५१ अम०. ५५४ द० रु० ४-७०-७१ (विकासि नयनं, द्विजं छु हसित स्पात्, मंधुरस्वर, 'सशिर:कम्पमिंदमुपहसितम्). ६५६ संगी० रत्ना०. ५५६ अम० २।१०।३. ५१• अम०

APPENDIX VII.

I ' भरणोदयवेलायी वयाहेनं फल भवेतू। गोविसर्जनवलाया सद्यः स्वमफलं भवेल्॥ p. 151.

५६० स्वरूपार्थाविशेषेऽि पुनरुक्ति: फलान्तरात्। शब्दानां प्रकृतीनां वा लाटानुप्रास इष्यते ॥ p. 845. ९६१ स्वान्या साधारणा चैव मुग्धा मध्या प्रगन्मिका। आध्येकधा त्रिधान्ये दे धीराधीरोमयात्मना। न्येश्ठाकनिष्ठाभेदेन ते एव द्विविधे पुनः। मन्या परा परोढा च वेश्या त्वेकेति घोडरा। * * * * * चतुःपञ्चाशादधिकत्रिशत्यासा तदा भवेत्॥ p. 87. ६६२ स्वामिमृत्याधमर्णाना व्यवस्थापरिकम्पमे। अन्यो यः कियते शिष्टः प्रतिमूः स निगद्यते ॥ p. 238. ५६१ स्वार्थत्यागे समानेऽपि सह तेनान्यलक्षणा। यत्रेयमजहत्स्वार्था जहत्स्वार्था तु तं विना । p.50. ५६४ स्वेदे द्वारमले शुभाशुमंकरं गन्धं सुधीर्लक्षयेत् सेव्यो भूरुद्दलाजपाटलघृतप्रखयः प्रशस्ताहयः। पतस्मादपर: शुभोऽयमुदितः सत्त्वेन रूपेण यो युक्त: सोऽपि मतङ्गजः समुचितः कल्याण इत्युष्यते p.166. ६६५ स्व्रो ज्ञातावात्मनि सवं त्रिष्वात्मीये स्वरोऽखिया धने। . 83. ५६६ हण्डे हण्जे हलाद्वाने नीचा चेटीं सखीं प्रति। p. 192. ६६• हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनोरमेदामेदात् । p.412. ५६८ हारादिवदलं कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः । छेषादयो गुणास्तत्र थीर्यादय इव स्थिताः ॥ p.835. ९६९ हास्यो जुगुप्सा शृद्धारहास्यी शोकमयानकी। - मयानको रौद्रवीरी तथा शृङ्गारविस्मयो। पीमत्सकरणो रौद्रशृद्गारी च यथाकमम्। . शृङ्गारादीनाप्रविश्य रसामासान् वितन्वते ॥ p. 227. ५७० हीनसंबोधने तु रे। p. 22. १०१ दुलं द्रिफलपत्राग्रम् । p.168. ९०२ देषते व्देषतेश््धाना वृंहतीति घ । p. 170.

५९९ मलं० सर्व० संजी० by वि. चक० ५६० By उद्र०. ५६१ By सोमे०. ९६१ तर० on पकाव० p. 68 aud सिद्धा० on त० वा by मछि० ५६५ अम० १।२१०. ९६६ अम० १।७११५. ५६८ का० प्र०. ५७ अम०, ५७१ वेज०. ५५२ By म० म०

२०८ ABBREVIATIONS.

र० प०=इचक. शिशु० व०=शिशुपालवय. लोच०=लोचन. प० मि०=वराहमिदिराचार्य. शृ० ति०=शृङ्गारतिलक by स्व्रमा्. शृ० प्र =शृङ्गारप्रकाय- ब० स=वराहसंहिता or बृहत्संहिता of पराह- श्रीक० ली०=श्रीकण्ठलीला. मिहिर. वैस० माव्य०=वसन्तराजीयनाव्ययास (वस- घटसह०=षट्सहसी qnoted by Dhanik in his अवलोक on Dhananijaya's न्तराज being king of कुमारगिरि दशरूप. and patron of काटयवेम quoted by . मिनाथ on माघ 2-8). संगी० चूडा०=संगीतचडामणि. संगी० रत्ना०=संगीतरत्नाकर by शार्ङ्/देव. वा० प०=वाक्यपददीप. साहि० द०=साहित्यदर्पण. वाम०=वामन. साहि० मी०=साहित्यमीमासा by रचक. वा० शा०=शास्तुशाखश. वि० मु० मं०= विदग्धमुखमण्डन, enigmato- सू० सि०=सूर्यसिद्धान्त by भास्कराचार्य. logy by the Buddhist धर्मदास. सोम०= सोभेश्वर. वि० चक०=विद्याचकवर्तिन्. से० ब०=सेतुबन्ध. विश्व०=विश्वकोष of महेश्वर. स्क० प्ु०=स्कन्दपुराण. वि० पु०=विष्णुपुराण. स्मृ० रत्ना०=स्मृतिरत्नावली. प० रत्ना०=वृत्नरलाकर. स्ा० यो० प्र०=स्यात्मयोगप्रदीप, a com- वृत्तिका०=वृत्तिकार mentary ou स्वात्मयोग by अमरानन्द- वृ० वसि०=वृद्धवसिक्ठ. योगीन्द्र वेज०=वैजयन्ती by यादवमट्ट. हर०=हरदत्त. व्या०=व्यास. हला०=हलायुवकोष. शा० प०=शान्तिपर्वन. हेम०=हेमचन्द्र, pupil of देवचन्द्रसूरि, शार० त०=शारदातनय. teacher of कुमारपाल, author of शारि० ना०=शारिकानाथ. काव्यानुथामन and many other थाई०=शार्गदेव. works. ( A. D. 1092-1173).

APPENDIX VIII.

Containing Bhamaha's work on poetics, based npon two Mss., one deposited in the Maharaja's Sauskrit Library, Tri- vaudrum, and the other which seems a trauscript of the Ms. at Trivandram is deposited in the Government Orieutil M.s. Library, Madras. The former is designated T. It is written on palm leaves and is abont five hundred years old. The ends of the pulm-leuves are in many cases worn ont. The latter is dexignated M. T. begins thns :- हरिः। श्रीगणपतये नमः । अवित्रमसु । श्रीमदारारथिपादेग्यो नम. ॥ M. has मविनमस in the begiuuiug.

श्रीः। मामहालंकारः ।

प्रणम्य सार्व सवसं मनोवाकुकायकनाे:। काव्यालंकार इत्येप यथाबुद्धि विधास्यते॥ १ ॥ १धर्मार्थकाममोद्ेप वैचक्व्यं कलस थ। प्रीति करोति कीरति च साधुकाव्यनिबन्धनम् ॥। २ ।। अधनस्पेव दातृत्वरं कीवस्पेवाखकौशम्। अशस्येव प्रगल्मत्वमरबे: चाखवेदनम्॥ ३॥ २विनयेन विना का शीः का निया शशिना बिना। रहिता सत्कविम्वेन कीड वी वाग्विदग्यता ।।४ ॥ गुरूप देशादध्पेतुं शाखं जधियोऽप्पलम्। काव्यं तु जायते जातु कस्यचिन् प्रतिभावतः ॥९॥

भस्त एव निरातक् कान्त काव्यमयं वपुः ॥६॥ रुणाद्विे गेदसी चास्य यात्रत् कीर्तिरनपरी। तावत् किलायमध्यास्ते सकृती वैदुर्थ पदम।।७।। अतोऽभित्राम्ता कीर्ति स्थेयसीमा भुत: स्थितेः । यत्नो विदितवेधेन विधेय: काव्यछृणः ।।८ ।।

This verse is found iu न्यालोकलोचन, quoted without the anthoro name on p. 12. The reading there is साय काव्यनिषवणम्. निवन्धनम् is al8o noticed in the fuot-note as found iu क. and ख. Found, qnoted without the author's name, in चित्रमीमास्ता p. 83. Found, quoted without the authur's name iu लोचन p. 12. 27

२१० APPENDIX VIII. भामहालंकारे

१शब्दशछन्दोऽभिवानार्थां इतिहासाअया: कथाः। लोको युक्ति: कलाश्ेति मन्तष्पा काव्ययैरेशी? (मन्तव्या:काव्ययैहांमी?)।९॥ दष्दाभिधेये विज्ञाय कृत्या तद्विदुपासनाम्। त्िकोक्यान्यनिवन्यांश्र कार्य: काव्यक्रियाहर:।१०॥ सर्वथा पदमप्येर्क न निगायमवथवत्। विलक्ष्मणा हि काव्येन दुःसतेनेव निन्यते॥ ११॥ अक वित्वमधर्माय व्याधये दण्डनाय वा। कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृतिमाहुर्मनीषिणः ।१२॥ २ रूपका दिर लंकारस्तस्यान्यभहु शोदितः । न कान्तमपि निर्भूर्षं विभाति वनितामुखम्॥१३। रूपकादिमलंकारं वाह्यमाचक्षते परे। ३सुपां तिग च ष्युत्पत्ति वाचां वाळ्छन्त्यलंकृतिम्॥१४॥ त देतदाहुः सौशन्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृयी। शब्दाभिधेयालंकारभेदादिषं द्वयं तु नः ॥१६॥ शब्दार्थी सहितौ काव्यं गय पयें च तद् द्विया। ४कयुतं? (संस्कृतं?) प्राकृतं चान्यदपभ्नंश इति विया॥ १६ । पछत्तदेवादिचरितशंसि चोत्पादवस्तु च। कलाशाखराश्रयं ्ेति चतुर्चा भिंघते पुनः ॥१७ ॥ सर्गचन्योऽभिनेयार्थ तथैवाख्यायिकाकथे३ अनिवदं च काव्यादि तत् पुनः पञ्चधोच्यते ॥१८॥ सर्गबन्धो महाकाव्यं महतां घ महच यत्। अग्राम्यशब्दमध्यं च सालंकार सदाश्रयम् ।।१९ ॥

पस्तभिः संधिभिर्युकं नातिव्याख्येयगृदिमत्।।२०।

Quoted with Bhameha's name in लोचन p. 10. Tbe different readiags are शब्दशछन्दोमिवानार्थ: and शब्दशछदोमिवानार्थ. Ouly the lst PAda is qnoted. ? Verses 13, 14 and 15 are quoted without the author's name in the Gth Ullasa of the Kavyaprakas'a. ( V. I. there बनिताननम् ). & This half and the first ha!f of verse 15 are quoted by S'ri Prema- chandra Tarkavâgis'a on Kavyadars's. Vide p. 11 of his edition. ४ cl. प्राकृतं मंस्कृतं चतदपभ्रंश इति तरिया। quoted without aame by नमिस्ापु on काव्यालंकार of ठद्रट २-११. t Qnoted with the name of Bhamaha in the comnientary on 3Rerej- कारसारसंग्रह by प्रतीहारेनदुराज. ( M .. b3s मन्त्रि.

APPENDIX VIII. प्रथम: परिष्ठेर:।

पुक लोकस्वमावेन रसैश्र सफलैः पृथक ।।२१॥. नायकं भागुपन्यस्य वंशवीर्य श्ुतादिभि:। ना तस्पैव वर्ष नूसादन्योस्कर्पाभिधित्सया २१। यदि काव्यशरीरस्य न स व्यापितयेष्यते। न चाम्पुश्यभाक् तस्य सुधादौ ग्रहण स्तवे। २। नाटरकं द्विपदीश्म्यारासकसरुन्धलादि यन। उ वां तदभिने यार्थसक्तोऽन्यैम्तस्का विस्तरः। । १प्रकृतानाकु : श्रव्यव्व्दार्थपददृत्तिना। गधेन पुकतोशत्तार्था सोच्छासार्यायिका मता ॥ २६ ॥ छतमारूयायते तस्पां नायकेन स्वचेटितम्। वर्ष चापरव् घ काले भाव्यर्थशंसि च।। २६। कवेरभिमायकृतै: कथा (थ?) नैः कैश्रिदक्किता। कन्याहरण संग्रामवि प्रलम्भोदयान्विता ।२७। न. वक्कापरवक्राभ्यां युक्का नोच्छुासवत्यपि। संस्कृतं संस्कृता घेटा कथापचंशयाक २तथा ॥२८॥ ३अन्यैः स्वचरितं तस्यां नायकेन तु नोचते। स्व्रगुणाविष्कृति कुर्यादभिजातः कर्थ जनः ॥ २९॥ अनिबन्धं पुनर्गाथाषशोकूमात्नादि तन् पुनः। शुकं वकसभावोक्तया सर्वमेवैतदिष्यते ॥३० ॥। वे इर्यमन्यदस्तीति मन्यन्ते छचियोऽपरे। सदेव घ किल ज्याय: सदर्थमपि नापरम् ॥३१॥ गौडीयमिश्मेततु वैदर्भमिति कि पृथक्। गतानुगतिकु ्यायाणानाख्येगममेघसाम्।३२॥ मतु चास्मकवंशादि वैदभमिति कथ्यते। कामं तथास्तु प्रायेण संज्ञेच्छातो विधीयते॥३३ ॥ अपुष्टार्थमवक्रोकि प्रसन्नमृजु कोमलम्। मिव गेयमिवेदं तु केवलं भ्रुतिपेक्षठम् ॥ ३४ ॥ अठंकारवद्ग्राम्यमध्यं न्याय्यमनाकुलम। गोडीयमपि सार्ध.यो वैद भेंमिति नान्यथा । ३९ ।

F T. notices प्रसुता al8o. १ &. has तदा This distinction between आर्यार्यिका and कथा given by मामह is criticized by दण्डिन in hi3 काव्यादरशं १-२१-२८. Vide my uutes on the Karyne prakaraņa pp. 14-14.

११२ APPENDIX VIII. भामहार्ळकारे

न नितान्तादिमात्रेण जायते चारता गिगम। श्वक्ाभिधेगशब्दोक्तिरिटा वाचामनंकृतिः ॥३६॥ नेयार्थं ह्विष्टमन्यार्थमवाचकूमपुल्िमत्। गृदशब्दाभिधानं च कवयो न प्रपुजते।।१७ ।। नेयाथं नीयते गुक्त्ो यस्यार्थ: कृतिभिर्बलात्। पउदन्यापानुपारूट: कर्थचित् स्वाभिसंसिना॥३८।। मायेत भद्ेति यथा सा चासाध्वी पकल्पना। वेणुदाकेरिति घ तान् नयन्ति वघनाद्विना॥३९॥ किद व्यवहितं विव्यादन्यार्थविगमे यथा (दन्यार्थं विगमे यथा !) विजहुस्तस्य ताः शोकं कीढायां विकृतं च तत् ॥४० ।। र हिमापहामित्रध रैव्यांप्ं व्योमेत्यवाचकम । साक्षादरटं वाच्येऽथे नाभिधानं प्रतीयते ॥ ४१॥ अपुक्तिमय्था दृता 3ेजलभृन्मान्नफेङ च? ( मारुतेन्दवः!)। तथा धमरहारीतचक्वाकशुकादयः ।।४२।। अवाचो व्यक्तवाचश्र दूरदेशविचारिणः। कथं दूत्यं प्रपेरनिति पुत्तया न पुज्यते॥४३ ॥ यदि चोत्कण्ठया गत्तदुन्मत इव भापते। तथा भवतु भूम्नेदं समेधोभि: प्रपुज्यते ॥४४ ॥ गूद शबदाभिधानं च न प्रयोज्यं कथंचन। सुधियामपि नैवेदयुपकाराय कल्पते ॥४२ ॥ ४असित र्तितुग द्रिच्छित्स्व:छ्वितांपातिरद्विट्रकू। अमिद्धि: शुभ्रदृन्दुष्टैरद्विपो जेन्नीयिपीष्ट वः ॥४६॥

१ Found, quoted in अमिनवगुप्त 8 लोधन o ध्वन्यालोक p. 208. १ हिमापहामित्रधरेव्यापतं व्योम is fouud in Daudin's Kavyadare'a 3-120. ( latter half-). M. has जलभून्मात्र (र) तेषु च। ४ Given as all instance of a कठोर composition hy मोज in his सरस्वंती- कण्ठामरण. १-२२- सोकुमायंविपर्यामात् कठोर उपजायते। यथा असितर्ति &c. । अत्ना- तिकठोरव्वादसीकुमार्य मुप्रतीतमेव । Ratnes'vara's commentary on the verse is as nnder :- अमिततीि। 'क गता" इति घात्वनुप्तारादनिर्वत्मं। असिता कृष्ण कतिर्वत्म यस्प कृष्णवत्मा वहिस्तस्प तुगपत्यम्। अद्रिच्छिदिति कोव्चदारणतात्। स्र्गे सषियन्ति निवसन्ति ये देवस्नेषा पतिः मेनानीलात्। अद्विदग्द्वादशलोचनत्वात्। स एवंमनो भगवान् कुमारोऽ- मिद्रिरस्तिरिग्ये रूक्षे: शुभ्रद्ृा्टृष्टेववलाक्षिविलोकि: सकोयनिमालने तार कामा गस्पोष्तया नयना- त्तथाभावो जातिवों युष्माकं द्विशः शत्रूअेभ्रीयिषीष्ट। अत्यर्थ पुनःपुनर्वा वण्यादित्यर्थः। दन्तेर्यरि श्रीमावे आशीर्लिडि रूपम्। स्वतनत्रस्य पदस् श्रुतिकदुता पददोषः। इह त्वु पदानामनथा- मावे र्तिद्रिच्छि इत्यादीना वर्णाना परस्परसंनिधाने घटनेव कगरेत्याह। अन्ातिकठारत्यादिति।

APPENDIX VIII. द्वितीय: परिष्छेद: ११३ श्रतिदुष्टाथंदुष्टे च कल्पनादुषमित्यपि। शृतिकषे तथैवाहुवांचां दोष चतुर्वियम्।। Y0 ।

प्रचारधर्पितोद्वारविसर्गदर्वपं तृताः? (यन्त्रिता :! ) H ४८M हिरण्यरेता: संवाध: पेवोपस्थिताण्डजाः । वारूफाटवादयक्रेति कतिदुष्टा मता गिर: ॥ ४९। अर्थदुष्टं पुनशेयं यत्रोके जायते मतिः। असभ्यवस्तुविषया शव्दैस्तट्वाचिभिर्यथा॥ ५0॥ हन्तुमेव प्रशत्तस्य रतम्भस्य (स्तब्धस्य ? ) विनरैपिण: । पतनं जायतेऽतएपं कृच्छ्ेण पुनरनतिः ॥५१।। पदद्वयक्ष्य सन्धानि गदनिर्ष्ट २प्ररल्पते। तदाहु: कल्पमादुष्ट सशौरगाभरणो यथा ॥ ५२।। यथाजिठयवित्यादि श्ृतिकष्ट च तद्विदु: । न तदिच्छन्ति कृतिनो गण्डमप्यपरे किल ॥५३ ॥ संनिवेशविश्वेपातु दुरुकमपि शोभते। नीलं पलाक्षमाबद्वमन्तराले स्रजामिव ॥५४॥ किचिदाशयतौन्दयांदत्ते शोभामसाध्वपि। कान्ताविकोचनन्यस्तं मठीमसमिवाअनम् ॥ ५५॥ आपाण्डुगण्डमेतते वदनं वनजेकणे। संगमात् पाण्डुश्दस्य गण्डः साधु यधोदितम ॥५६॥। मनयान्यदपि श्ेवं दिशा पुरमसाध्वपि। यथा विछ्विन्नगण्डानां करिणाछदवारिभिः।५७॥। मदछिणरूपोलानां द्विरदामां चतुःशती। यथा तहदसाधीय: साधीयश्र प्रयोजयेत्॥।५८॥। एतद्राहं सुरभिकुसमं ग्राम्यमेतविधेयं धत्ते शोभां विरचितामेदं स्थानमस्यैतदस्य। माल कारो रचयति यथा साधु विजञाय मालां योज्यं काव्येष्ववहितधिया तद्वदेव्ाभिधानम्॥९९॥ इति मामहालंकारे प्रथम: परिच्छेदः ॥ भथ द्वितीयः परिच्छेदः ॥ माधुर्यमभिवाष्छन्तः प्रसादं च सुमेघसः। समासवन्ति भूयांति न पदानि प्रुञ्जते ॥१॥ केचिदोजोऽभिित्सन्त: समस्यन्ति वद्न्यपि। यथा मन्दारकुसुमरेणुपिअ्जरितालका ॥? ॥

१ 'चिछ्न्नक्िन्न' M. १ परगल्मते M.

२१४ APPENDIX VIII. भामहालंकारे

१भष्यं नातिसमस्तार्थ काव्यं मधुरमिप्यते। आविदवदङनावालपतीतार्थ प्रसादवत् ॥३ ॥ अनुप्रासः सयमको रूपर्क दीपकोपमे। इति वाचाम्लंकारा: पञ्चैपान्येरुदाहताः।४॥ २ सरूपवर्णविन्यासमनुमासं मचश्ते। कि तया चिन्तया कान्ते नितान्तेति यधोदितम्॥९॥ याम्यानुप्रासमन्यतु मन्यन्ते सुधियोऽपरे। स लोलमालानीलालिकुलाकुलगलो बलः ॥६ ॥

युकत्यानया मध्यमया जायन्ते चारवो गिर: ।।७ ॥ लाटीयमप्यनु पासमिहेच्छन्त्यपरे यधा। दृष्टि दृष्टिसखां घेि चन्द्रशन्द्रसुखोदितः ॥।८ ।। आदिमध्यान्तयमके पादाभ्यासं तथावली। समस्तपादयमकमित्येतत पद्रधोच्यते ॥९॥ संदष्ट कस मुद्गादेर वैव्रान्तगतिर्मता।। आदौ मध्यान्तयोवां स्यामि (दि?) ति पञ्चैत्र तथथा ॥१०। साधुनासाधुना तेन राजताराजता भृता। सहितं सहितं कर्तु सङ्गत सद्गतं जनम् ॥११ ॥ साधुस्संसाराद्विभ्यदस्मादसारात् कृत्वा छ्ेशान्तं याति वत्म पशान्तम्। जाति व्याधीनां दुर्दयानामधीनां वा्छन्त्या यस्त्वं छिन्धि सुक्कानयस्त्म्॥ १२।। न ते धीर्धीर भोगेपु रमणीयेपु संगता। मुनीनपि हरन्त्यंत रमणीयेपु सङ्गता॥ १३ ॥ सितास्तिताक्षी सुपयोधर,धरां सुसम्मदां व्यक्तमदां ललामदाम्। घनाघना नीलघनाघनालकां प्रियामिमामुत्सुंकयन्ति यन्ति च ॥ १४॥

{ Fonnd in the Sarvapathina, Mallinatha's commentary on Bhatti- kavya C. XI. I. The reading there is शाव्यं for अरम्यं. It is aleu fonnd in Jayamangala on the same verse. The readiugs there are mrod and काव्ये. Funnd quoted with Bhamaha's name in his Tika on the Kavsann- B's-ana p. 201 'तेन "अव्यं नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते' इति माधुर्यलक्षणत्वेन श्रव्यत्वं पद्गामद्देनोंक्तं तन्न युक्तमित्यर्थः ।'. ? T'he first half of the verse is found quoted in the Jayamangala on Bhatti X. I.

APPENDIX VIII. द्वितीय: परिष्छेद:। ११५

अमी गृपा दत्तसमग्रशासना: कदाचिदप्यप्रतिबद्धशासना:। कृसागसां मार्गभिदां च शासना: पितृक्रमाध्यसिततादृशासनाः॥१५॥ अनन्तरैकान्तरयोरेवं पादान्तयोरपि। कृत्णां च सर्वपादेपु दुष्कृतं साधु सादृशम।।१६।। १तुल्यशुतीनां भिन्नानामभिषेयैः परस्परम्। वर्णानां यः पुनर्वादो यमकं तनिगप्ते॥१७॥ प्रतीतशब्दमोजस्वि सष्छिष्टपदसन्धि घ। प्रसादि स्वभिवानं घ यमर्क कृतिनां मतम्॥१८।। नानाघात्वर्थगम्भीरा यमकव्यपदेशिनी। मद्देलिका सा सुदिता रामशर्माच्युतोत्तरे।। १९ ॥ रकाव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शाजवत्। उत्सवः छधियामेव हन्त दुमेंघसो हताः॥२०॥ ३ उपमानेन यन्तश्वसपमेयस्य रूप्यते। गुणानां समतां दृष्ट्रा रूपकं नाम तद्विदुः।२।। समस्तवस्तु विषयमेकदेशविवर्ति घ। द्विया रूपकसुहिष्टमेतनघोच्यते यथा॥ २२ ॥ ४सीकराम्भोमदसृजस्सुद्ग जलददन्तिनः । निर्यान्तो मदयन्तीमे शककार्सककारणम्। २३॥ तडिद्वलयकक्ष्याणां वलाकामालभारिणाम्। पयोसुचां ध्वनिर्यीरो दुनोति मम सां प्रियाम॥ आदिमध्यान्तविषयं विया दीपकमिष्यते। एकस्यैव त्र्यवस्थत्वादिति तद्गियते विधा॥२९॥ अमूनि कुर्वतेऽन्वर्थामस्याख्यामर्थदीपनात्। त्रिभिर्निदर्शनश्रेदं त्रिया निर्दिश्यते यथा॥२६॥

Found, qnoted in the Jayamaigala ou the Bhatti-kavya X. 1 without the author's name. The reading there is यमक तन्निरुप्पते. १ cf. व्याख्यागम्यमिदं काव्यमुत्सवः सुधियामलम्। हता दुर्मेघसश्रास्मिम विद्रव्मियतया मदा ॥ महि २२-३४. & Found in the Jayamangala on the Bhatti-kavya X. 25 and also in the Agnipurana without the author's uame. The reading there M सुम्पत्वं for यत्तत्वं. ४ M. शीकरा ?. ¥ Found in tho Lochana p. 38 without the author's name.

२१६ APPENDIX VIII. भामहाळंकारे

१मदो जनयति प्रीर्ति सानङ्गं मानभड्गरम्। स प्रियासंगमोत्कण्ठां सासव्यां मनसः शुचम् ॥२०॥ मालिनीरंशुकभृत· ख्रियोडलंकुरते मधुः। हारीतशुकवाचश्र भूघराणासुपत्यकाः॥ २८ ।। ३ ची रीम तीररण्यानी· सरित: शुष्यदस्मसः । पवासिनां च चेतांसि शुचिरन्तं मिनीपति॥ २९ ॥ ४ विरुद्वेनोपमानेन देशकाक्रियादिभिः। उपमेयस्य यत् साम्यं गुणलेशेन सोपमा ॥।३० ॥ यथेवशब्दौ सादृश्यमाहतुर्व्यंतिरेकिणोः। दूर्वाकाण्डमित्र श्यामं तन्ती ५श्यामलता यथा॥। ३१ ॥ विना यथेवशब्दाभ्यां समासाभिहितापरा। यथा कमलपत्राक्षी शशाङकवदनेति च ।। ३२ ।। वतिनापि क्रियासाम्यं सद्वदेवाभिधीयते। द्विजातित्रदधीतेऽसौ गुरुवचानुशास्ति नः ॥३३ ॥ समानवस्तुन्यासेन प्रतित्रस्तूपमोच्यते। यथेशानभिधानेऽपि गुणसाम्यप्रतीतितः ॥३४ ।। साधुसाधारण त्वादिर्गणोऽत् व्यतिरिच्यते। स साम्यमापादयति विरोधेऽपि तयोर्यथा॥ ३६॥ कियन्तः सन्ति गुणिनः साधुसाधारणश्रियः। स्वादुपाकफला नम्ना: कियन्तो वाध्तशाखिनः ॥३६ ।। यदुक्तं त्रिप्रकारत्वं तम्या: कैशचिन्महात्मभिः ।

सामान्यगुणनिर्देशात त्रयमप्युदितं ननु। मालोपमादि: सर्वोऽपि न ज्यायान् विस्तरो मुधा॥३८ ॥ हीनता संभवो लिङ्गतचोभेदो विपर्ययः। उपमानाधिकत्वं च तेनासदृशतापि च।३९ ॥

Found in the Lochana p. 40, quoted without the author's name. Found in the Jayamangala with the name of the author, Bhatti, C. X. 21. The readings there are प्रीतिमानन्दं & यत्प्रियास कमोन्कण्ठामसद्ा. VAmana also quotes a portion of it, thuugh wrongly a8 मातङ्ग मानम ङुरम् Vide the वृत्ति vu ५।२३८. २ सानला M. ३ चरीमती M. Found quote I with the author's name in the Jayamangnla on Bhatti X. 30. ( V. I. गुणमात्रेण ). ५ व्यामा M.

APPENDIX VIII. द्वितीय: परिच्छेद्ः। ११७

त एत उपमादोपा: सप्त १मेधाविनोदिताः। सोदा हरण लक्ष्माणो वर्ण्यन्तेऽत्र च ते पृथक॥ ४० ॥ २स मारुताकम्पितपीतवासा विभ्रत् सलीलं शशिभासमब्जम्। यदुमवीर: प्रगृद्दीतशार्ङ्ग- रसेन्द्रापुघो मेघ इवाबभासे ।।४१ ॥ शकचापग्रहादत्र दर्शितं किल कार्मकम्।

सर्व सर्वेण सारूप्यं नास्ति भावष्य क्यचित्। यथोपपत्तिकृतिभिरुपमा सुप्रयुज्यते ॥४३॥ अखण्डमण्डल: क्वेन्दुः कव कान्ताननमशुति।

किं च काव्यानि नेयानि लक्षणेन महात्मनाम। दृषट वा सर्वसारूप्यं राजमित्रे यथोदितम् ॥४५॥

दीनेपु पद्मानिलनिमदेपु। साध््य: स्वगेहप्विव भर्तृहीना: केका ४ विनेश: शिखिनां मुखेयु । ४६ ॥। ५निप्पेतुरास्यादिव तस्य दीप्ता: शरा धनुर्मण्डलमध्यभाज:। जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्घभाज: परिवेपिणोडर्कातू॥४७॥ शाखवर्धनस्य १ मेघाविन् or मेघाविरुद् is named and quoted by नमिसाधु in his commeutary on रुद्रट's काव्यालंकार I. 1 and Xl. 24. Medhavin gives seven delects of Upama :- लिङ्गवचनभेदी हीनताधिक्यसंभवो विपर्ययोऽसादृश्यमिति सप्तोपमादोषाः'। २ Fouud, quoted by नमिसाधु on काव्यालंकार XI. 24. शशिमासि शङ्गम् is the reading there and is correct as appears from वास:शङ्गानुपादानाद्वीनमित्य- भिच्रीयते । ४२. Found, quote 1, without the author's name in the वृत्ति on वामन's काव्यालंकारसूत्र ४. २. १०. (V. 1. निर्मलेषु and नर्मदेषु for निर्मदेषु). अत्र बहुत्वमुपमेयवर्माणामुपमानात् न विशिष्टानामेव मुखानामुपमेयत्वात्। ताद्ृशोष्वेव केकाविना- शस्य संभवात्। ४ विनेदु: M. ५ Found, quoted in the काव्यप्रकाश X. (V. 1, निपेतुः)-'अन्नापि ज्वलन्त्यो- डम्बुवारा: सूर्यमण्डलान्निष्पतन्त्यो न संभवन्तीत्युपनिबध्यमानोऽर्थोऽनीचित्यमेव पुष्णाति।' 28

११८ APPENDIX VIII. भामहालंकारे

कथं पातोऽम्बुधाराणां ज्वलन्तीनां विवस्वतः। असंभवादयं युक्त्या तेनासंभव उच्यते॥४८॥ तत्रासंभविनार्थेन क: कुर्यादुपमां कृती। को नाम वहिनौपम्यं कुर्वीत शशलक्ष्मणः ।। ४९।। यस्यातिशयवानर्थ: कथं सोऽसंभवो मनः। इष्ट चातिशयार्थत्वसुपमोत्प्रेक्षयोर्यथा।। ५०।। पुञ्जीभूतमित्र ध्वान्तमेप भाति मतङ्गजः। सरः शरत्प्रसन्नाम्भो नभःखण्डमिवोज्झितम् ॥५१॥ अथ लिङ्गवचोभेदादुच्येते सविपर्ययौ। हीनाधिकत्वात् स द्वेधा त्रयमप्युच्यते यथा ॥ ५२॥ अविगाह्योऽसि नारीणामनन्यमनसामपि। विपमोपलभिन्नोर्मिरापगेवोत्तितीर्पतः ॥५३॥। १क्वचिदये प्रसरता कचिदापत्य निन्नता। शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्नं द्विपां बलम् ॥ ५४॥ २अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते। युगादौ भगवान् त्रह्मा विनिर्मित्सरिव प्रजाः ॥५५॥ ननृपमीयते पाणि: कमलेन विकासिना। अधरो विद्ठुमच्छेदंभासा चिम्बफलेन च ।। ५६॥। उच्यते काममस्तीदं किं तु स्त्रीपुंसयोरयम। विधिनाभिमतोऽन्यैस्तु त्रयाणामपि नेष्यते ॥५७॥ रेस पीतवासा प्रगृहीतशाङगें मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः । शतह देन्द्रायुधवान निशायां संसृज्यमान: शशिनेव मेघः ॥५८॥। रामशर्मण: । शशिनो ग्रद्णादेतदाधिक्यं किल न ह्ययम्। निर्दिष्ट उपमेयेऽर्थे वाच्यो वा जलदोऽत्र तु ॥ ५९ ॥ न सर्वसारूप्यमिति विस्तरेणोदितो विधिः । अभि प्रायात् कवेनात विधेया जलजे मतिः॥६० ॥ आधिक्यसुपमानानां न्याय्यं नाधिकता भवेत्। गोक्षीरकुन्दहलिनां विशुद्धया सदशं यशः ॥६० ॥

१ Found quoted in के शत्रमिश्र s अलंकारशेखर (V.1. क्वचिदापद्य) Vide p. 18 of अलंकार शेखर. २ Found quoted in the काव्यप्रकाश X. (V. 1. वेघा: for ब्रझ्मा). Found, qnoted in the काव्यप्रकाश X .- मत्रोपमेयस्य शङ्ादेरनिर्देशे शशिनो

APPENDIX VIII. द्वितीय: परिच्छेदः । २१९

एतेनवोपमानेन नदु सादृश्यमुच्यते। उक्तार्थस्य प्रयोगो हि गुरुमर्थ न पुष्यति॥६२॥ १वनेथ तस्मिन् वनितानुयायिन: भट्टत्तदानाईकटा मतङ्गजा:। विचित्रवर्हाभरणाश्र वर्हिणो वभुर्दिवीवामलविग्रहा ग्रहाः ।।६३।। ग्रहैरपि गजादीनां यदि सादृश्यमुच्यते। तथापि तेपां तैरस्ति कान्तिर्वाप्युग्रतापि वा ॥ ६४ ॥ इत्युक्त उपमाभेदो वक्ष्यते चापरः पुनः।

आक्षेपोऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना। समासातिशयोक्ती च पडलंकृतयोऽपराः।६६।। वक्ष्यमाणोक्तविपयस्तत्राक्षेपो द्विया मतः। एक रूप तथा शेपा निर्देक्ष्यन्ते यथाकमम् ॥६७।। २प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति द्विविधं यथा॥ ६८ ।। ३अहं त्वा यदि नेक्षेय क्षणमप्युत्सका ततः। इयदेवास्त्व तोऽन्येन किमुक्तेना प्रियेण तु । ६९॥ स्वविक्माक्रान्तमुवध्चित्र यत्र तवोद्तिः। को वा सेतुरलं सिन्धोर्विकारकरणं प्रति॥७०॥ ४उपन्यसनमन्यस्य यदर्थस्योदितादते। ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यास: पूर्वार्थातुगतो यथा॥७१ ॥

१ Found, quoted by नमिसाधु on रुद्रट 8 काव्यालंकार XI 24. (V. 1. वनि- ताविहारिण:, प्रमिन्नदानार्द्रकटा). यत्रोपमानोपमेययोः साम्य नास्ति तदसादृश्यम्-यधा 'वनेऽथ &0. । अत्र न किचिदन्तिना मयूराणं च ग्रहेः सारूप्यमस्तीति ।'. Fonud, quoted, without the author's name in लोचन p. 36 (प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिवित्सया। वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विया मतः ॥). It is also found, quoted, with the name of the author in the Jayamangala on Bhatti X. 37 ( V. 1. द्विविध यथा). ३ Found, quoted in अभिनवगुप्त'उ लोचन OD धवन्यालोक p. 36 (V. L किमुक्तेनाप्रियेण ते). Also quoted by Hewachaudra iu his Kavyauus'usana, p. 268 ( 'नाप्रियेण ते). Found, quoted, with the name of मामह in जयमङ्गला on महटि X. 36 (V. 1. उपन्यसनमर्धस्य प्रकान्तादपरस्य यत्।). नमिसावु ou रुद्रट's काव्यालंकार VIII. 84. says 'भामहादिमतेन व्वर्थान्तरंन्यास पव। 'अर्थद्रयस्य न्यासः सोऽर्थान्तरन्यासः' इति तदीयलक्षणातू।

२२० APPENDIX VIII. भामहालंकारे

परानीकानि भीमानि विविक्षोन तव ष्यथा। साधु वासाधु वागामि पुंसामात्मैव शंसति॥ ७२॥ द्िशन्देनापि ह्वेत्वर्थप्रथनादुक्तसिद्धये। अयमर्थान्तरन्यास: सुतरां व्यज्यते यथा॥। ७३॥ वहन्ति गिरयो मेघानभ्पुपेतान् गुरूनपि। गरीयानेव हि गुरून् बिभर्त्ति प्रणयागतान्॥७४॥ १उपमानव तोऽर्थस्य यद्विशेपनिदर्शनम्। व्यतिरेकं तमिच्छन्ति विशेषापादनायथा। ७५॥ सितासिते पक्ष्मवती नेत्रे ते ताम्रराजिनी। एकान्तशुभरश्यामे तु पुण्डरीकासितोत्पले ॥७६ ॥ २क्रियायाः प्रतिपेधे या तत्फलस्य विभावना। ज्ञेया विभावनैवासी समाघी सलभे सति॥७७॥ अपीतमत्ता: शिखिनो दिशोऽतुत्कण्ठिताकुलाः। नीपोऽविलिप्तसुरभिरभ्रष्टकललपं जलम् ॥७८ ॥ श्यत्रोक्ते गम्यतेऽन्योरऽर्थस्तत्समानविशेषणः । सा समासोक्तिरुदिष्ा ४संक्षिप्तार्थतया यथा॥७९॥ स्कन्धवानृजुरव्यालः स्थिरोऽनेकमहाफलः। जातस्तरुरयं चोचैः पातितश्र नभस्व्ता॥ ८० ॥ दनिमित्ततो वचो यत्तु लोकातिक्रान्तगोचरम्। मन्यन्तेऽतिशयोक्तिं तामलंकारतया यथा ॥८१ ॥ स्वपुप्पच्छविहारिण्या चन्द्रभासा तिरोहिताः। अन्वमीयन्त भृङ्गालिवाचा सप्तच्छददुमाः ॥८२॥ अपां यदि त्वक शिथिला च्युता स्यात् फणिनामिव। तदा शुक्कांशुकानि स्पुरद्गेष्वम्भसि योषिताम॥८३॥

Found, quoted, with the name of मामह in जयमङ्गला 0f मटि X. 89 (V. L विशेषोत्पादनाद्यथा)- Found, quoted, with the name of मामह, in जयमङ्गला on महि X. 40 (V. I. प्रतिषेधेन तत्फलस्य विभावनात् & सान्वयं कथ्यते यथा for समाधी सुलमे सति)- ठद्गट's definition of विभावना is exactly the Eame as मामह'8. Found, quoted with the name of भामह, in जयमङ्गला on मट्टि X. 41 (V.1, यत्रोक्तेर्गम्यते and रुदिता for इद्दिष्टा). अग्निपुराण haG the same definition as is given in जयमङ्गला bnt has बुधे: for यथा. Also quoted without tho name of भामह in ध्वन्यालोकलोचन p. 35 (तत्समानर्विशेषणैः V.L). ४ संक्षिप्तार्था यथा तथा M. ५ Found, quoted without the name of मामह in जयमङ्गला on मट्टि X. 42. (V.1. यत्र वचो) उद्गट has यत्तु वचो and बुधा: for यथा.

APPENDIX VIII. द्वितीय: परिच्छेदः । २२१

इत्येवमादिरुदिता गुणातिशययोगतः। सर्वैवातिशयोकिस्तु तर्कयेत् तां यथागमम् ॥।८४॥ १सैपा सर्वैव वक्रोक्ति रनयार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोडलंकारोऽनया विना॥ ८५॥ २हेतुश्र सक्ष्मो लेशोऽथ नालंकारतया मतः। समुदायाभिधानस्य वकोक्त्यनभिधानतः॥८६।। रगतोऽस्तमकों भातीन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः। इत्येवमादि किं काव्यं वार्त्तामेनां प्रचक्षते॥८७॥ यथासंख्यमधोत्मेक्षामलंकारद्वयं विदुः। संख्यानमिति मेधाविनोत्प्रेक्षाभिहिता क्वचिव॥। ८८ ।। ४भूय सासुपदिष्टानामर्थानामसधर्मणाम्। कमशो योऽनुनिर्देशो यथासङ्ख्यं तदुच्यते॥।८९॥ पद्मेन्दुभृङ्गमातङ्गपुंस्कोकिलकलापिनः । वक्रक्रान्तीक्षणगतिवाणीवालैस्त्वया जिताः॥९० ॥ अविवक्षितसामान्या किविचोपमया सह। अतद्रूणक्रियायोगादुत्प्रेक्षाति शयान्विता॥ ९१॥

१ Found, quoted with the name of मामह in ध्वन्यालोक pp. 207-8(V.I. सर्वत्र for स्वैव. सवेव however seems to be the reading of अभिनवगुप्त. Vide लोवन). Found, quoted aleo in the काव्यप्रकाश X. (V.1. सर्वत्र). Also quoted by प्रेमचन्द्रतर्कवागीश on काव्यादर्श २।२१० (V.L सैव सर्वत्र). Also fonnd,quoted by Hemachandra in his Tika on the Kavyauus'asana, p. 267 ( सेषा सर्वेव)- २ Found, quoted, with मामह's name on काव्यादर्थ २।२१५ by प्रेमचन्द्र- तर्कवागीश (V. 1. सूक्ष्मलेशी च, मताः समुदायाभिधेयस्य)- Found, quoted, in हेमचन्द्र's काव्यानुशासन p.17. Foand also quoted without भामह's uane in जयमङ्गला 0u मदि X. 45 (V. L मादिकं, मेता ). Also see काव्यादर्श २/२४४ where the first half is found. Also given by मम्मट in the काव्यप्रकाश 7 th उल्लास to indicate varieties of the व्यड्ग्य according to the nature of the a and the बोद्ृ. ४ Quoted without the anthor's ( मामह'8) name in the जयमङ्गला on मट्टि X. 43. ( V. 1. मुपदिष्टाना कियाणामथ कर्मणाम्). ठद्ट has the same defiuition as भामह•

५ Quoted, without मामह's name in the जयमङ्गला on मद्टि X, 44. (V. L सामान्यात, करियारोपादुत्प्रेक्षा),

१२२ APPENDIX VIII. भामहालंकारे

१किंशुकव्यपदेशेन तरुमारुत सर्वतः। दग्धादग्यमरण्यान्या: पश्यतीव विभावसुः॥९२॥ २स्वभावोक्तिरलंकार इति केचित् प्रचक्षते। अर्थस्य तदवस्थत्वं स्व्रभावोऽभिहितो यथा ॥ ९३ ।। आकोशन्नाह्यत्रन्यानाधावन् मण्डलै रुदन्। गा वारयति दण्डेन डिम्भ: सस्यावतारणोः ॥९४ ॥ समासेनोदितमिंद धीखेदायैव विस्तरः।

स्व्रयंकृतैरव निदर्शनरयं मया प्रकृपा खलु वागलंकृतिः । अतः परं चारुरनेकधापरो गिराम लंका र विधिविधास्यते॥ ९६ ॥ इति भामहालंकारे द्वितीय: परिच्छेदः। अथ तृतीय: परिच्छेदः। प्रेयो रसवदूर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम्। द्वि प्रकारमुदात्तं च भेदैः प्लिष्टमपि त्रिभिः॥१॥ अपहुति विशेपोकतिं विशेषं तुल्ययोगिताम्। अप्रस्तुतपशंसां च व्याजस्तुतिनिदर्शने ॥२॥ उपमारूपक चान्यदुषमेयोपमामपि। सहोक्तिपरिटृत्ती च ससन्देहमनन्व्यम् ॥ ३॥ उत्प्रेक्षावयवं चान्ये संसृष्टमपि चापरे। भाविकत्वं च निजगुरर्लकारं सुमेघसः ॥४॥ प्रेयो गृहागतं कृष्णमवादीद्विदुरो यथा। ३अद या मम गोविन्द जाता त्वयि गृद्दागते।। कालेनैपा भवेत् प्रीतिस्तवैवागमनात् पुनः ॥५॥

देवी समागमद्धर्ममस्करिण्यतिरोहिता ॥६॥ १ Found, quoted with भामह's name, by वल्लम in मुमाषितावली (No. 1546 मरण्यान्या). Also found in Bhoja's Sarasvatikanthabharana in tbe Utprek- shâprakarana as an instance of Utprekshopamâ. २ Fonnd, quoted, without मामह's name in the जयमङ्गला on महि X. 45 (V. I. अर्थस्य तादवस्थ्ये च ). & Found in the Kavyadars'a of Dandin 2-276. Also quoted in the चित्रमीमांसा of अप्पप्यदीक्षित witbout the author's name p. 42. ४ Quoted, without भामह's name iu the जयमङ्गला on भद्टि X. 47. (V. I.

APPENDIX VIII. तृतीय: परिच्छेदः । २२३

ऊर्जस्वि कर्णेन यथा पार्थाय पुनरागतः। द्विः संदधाति किं कर्ण: शल्येत्यहिरपाकृतः॥७॥ १पर्यायोक्त यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते। उवाच रत्नाहरणे चैवं शार्ङ्गधनुर्यथा।।८।। २गृहेष्वध्वस वा नानं भुज्ज्महे य (द) धीतिनः। न भुक्जते द्विजास्तच रसदाननिटत्तये ।। ९ ॥। समाहितं राजमित्रे यथा क्षत्रिययोपिताम। रामपसकत्यै यान्तीनां पुरोऽदृश्यत नारदः ॥१० ॥ उदातं शक्तिमान् रामो गुरुवाक्यानुरोधकः। विहायोपवनं राज्यं यथा वनसुपागमत्॥ ११ ॥ ३ एतदेवापरेऽन्येन व्याख्यानेनान्यथा विद्ुः। नानारत्नादियुक्तं यत् तत् किलोदात्तमुच्यते ॥ १२ ॥ चाणक्यो नक्तसुपयानन्दक्रीडागृहं यथा। शशिकान्तोपलच्छन्नं विवेद पयसां गणैः ॥ १३॥ ४उपमानेन यत् तत्व्रमुपमेयस्य साध्यते। गुणक्रिया्यां नाम्ना च स्लिषं तदभिचीयते॥१४॥ दलक्षणं रूपकेऽपीद लक्ष्यते काममत्र सु। इष्टः प्रयोगो युगपदुपमानोपमेययोः॥१६॥ शीकराम्भोमदमृजस्तुङ्गा जलददन्तिनः । इत्यत्र मेघकरिणां निर्देश: क्रियते समम्॥ ६*लेपादेवार्थव चसोरस्य च कियते भिदा॥१६ ॥ ७तत् सहोक्त्पुपमाहेतुनिर्देशात् क्रमशो यथा। छायावन्तो गतव्याला: स्वारोहाः फलदायिनः ॥१७ ॥ { Quoted in the Jayamangala on Bhatti X. 49 without Bhamiaha's name. २ Found, quoted with मामह's name in ध्वन्यालोकलोचन p. 40 (V. L. यदवीतिनी विप्रा न मुख्जते तञ्च ). Found, quoted without मामह's name in the जयमङ्गला On मटि X. 52. (V. 1. वाक्यार्थेनान्यधा, नानारत्नर्ियुक्त and नानारत्नवियुक्त). ४ Quoted without मामह's name iu the जयमङ्गला on the मह्टि X. 54 (क्रियागुणाम्य V.1.) ५ Quoted without मामह's name in जयमङ्गला on मटि X. 5+ (विद्यते for लक्ष्यते and दृष्ट: for इष्टः) & Quoted without मामह's name in जयमङ्गला on मद्टि X. 54. (V.1. वचसो र्यस्प कमशो for त्रिविवं.)

by प्रतीहारेन्दुराज. Quoted with मामह's naue in the commentary on उद्टालंकारसारसंग्रह

२२४ APPENDIX VIII. भामहालंकारे

मार्गद्रुमा महान्तक्र परेषामेव भूतये। उन्नता लोकदयिता महान्तः प्राज्यवर्पिणः॥। शमयन्ति क्षितेस्तापं सुराजानो घना इव ॥१८॥ रत्नवत्वादगाधत्वात् स्वमर्यादाविलङ्गनात्। बहुसत्वाश्रयत्वाच सदृशत्वमुदन्वता ॥१९। १अपह्युतिरभीष्टा च किञ्चिदन्तगंतोपमा। भूतार्थापह्नवादस्याः क्रियते चाभिधा यथा॥ २० ॥ श्नेयं विरौति भृङ्गाली मदेन मुखरा मुहुः। अयमाक्न्दमाणस्य कन्दर्पधनुपो ध्वनिः॥२१॥ ३एकदेशस्य विगमे या गुणान्तरसंस्थितिः। विशेष प्रथनायासौ विशेषोक्तिर्मता यथा ॥ २२ ॥ ४स एकवरीणि जयति जगन्ति कुसमायुधः। हरतापि तनुं यस्य शंभुना न बलं हतम् ॥ २३ ॥। ५गुणस्य वा क्रियाया वा विरुद्धान्यक्रियाभिदा। या विशेपाभिधानाय विरोधं तं विदुर्युयाः॥२४॥ उपान्तरूढोपवनच्छाय/शीतापि घूरसौ। विदूरदेशानपि वः संतापयति विद्विपः ॥ २५॥ ६न्यूनस्यापि विशिष्टेन गुणसाम्यविवक्षया। तुल्यकार्यकियायोगादित्युक्ता नुल्ययोगिता॥ २६॥ शेपो हिमगिरिस्त्वं च महान्तो गुरवः स्थिराः।

१ Quoted without भामह's name in the जयमङ्गला on the महि X. 57 ( रितिष्टात्र, पह्वादेषा, क्रियतेऽस्या भिदा यथा). Udbhata has the same definition a8 Bhamaha, but has निबन्धः क्रियते बुयैः for क्रियते चाभिधा यथा. The first half is quoted in ध्वन्यालोकलोचन also, p. 38, रभीष्टस्य & दर्थगतोपमा). . २ Quuted in ध्वन्यालोकलोचन p. 38 ( राकृष्यमाणस्य ). Also found qnoted with भामह's name by वद्वम in सुभाषितावलि No. 1644 (मधुरस्वरा for मुखरा मुदुः and माकृष्यमाणस्य). Also found, quoted in हेमचन्द्र's काव्यानुशासन p. 28 (अयमाकृष्यप्राणस्य). ३ Quoted in लोचन p. 38 (निगमे, संस्तुतिः, "क्तिरिति समृता.) Also qnoted without मामह's name in जयमङ्गला on मह्टि XX, 58. (संस्तुतिः). Also quoted by भतिहारे-दुराज on ठद्रट's कावयालंकारसारसंग्रह ( संस्तुतिः) with भामह' s name. ४ Qnoted in the धवन्यालोकलोचन p. 38 ( न हृत बलम्). Also quoted by हेमचन्द्र in his काव्यानुशासन p. 270. ५ Found, quoted, without भामह's name in the जयमङ्गला on the मट्टि X. 63 ( गुणस्य च, क्रियाभिधा, विदुर्यधा). ६ Found, quoted, withont भामह's nae in the जयमङगला on the भट्टि X. 16.

APPENDIX VIII. तृतीय: परिष्छेद्:। २२५

यदलह्विन्तमर्यादाश्रलन्ती १विभृथ पितिम॥२७॥ २अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः। अगस्तुतप्रशंसेति सा चैवं कध्यते यथा ॥२८ ॥। प्रीणित प्रणयि स्व्रादु काये परिणतं बटु। विना पुरुषकारेण फलं पश्यत शाधिनाम् ।।२९॥ ३ेदूराधिक गुणस्तोत्रय्यपदेशेन सुल्पताम् । किश्िद्विघित्सोर्यों निन्दा व्याजस्तृतिरलौ यथा॥३० । राम: सप्ताभिनत साळान् गिरि क्रअं भृगूसमः । शतांशेनापि भवता कि तपो: सदृशं कृतम् ॥३१॥ ४ क्रिययैव विशिषस्य तदर्थस्ये/पदर्शनाद्। श्षेया निदर्शना नाम यथेववतिभिर्विना॥। ३२ ॥। ५अयं मन्दधुतिर्भांस्वानस्त पतियियासति। उदयः पतनायेति श्रीमतो बोधयन् नरान्॥३३ ॥ ६ उपमानेन तद्गावउपमेयत्य साधयत्। यां वदत्यपमामेतदुपमारूपर्क यथा॥। ३४ ॥ समग्रगगनाया ममानदण्डो रथाद्गिणः । पादो जयति सिद्धजीयुखेन्दुनवदर्पणः ॥ ३५ ॥। ७उपमानोपमेयत्वं यत्र पर्यायतो भवेत्। उपमेयोपमां नाम सुवते तां यथोदिताम॥ ३६ ॥ सुगन्धि नयनानन्दि मदिरामदपाटलम्। अम्भोजमिव वर्क ते त्वदास्यमिव पङ्कजम्॥३७ ॥

१ विभ्रति M. ? Found, quoted in the eान्पालोकलोचन p. 42 (°प्रर्थसा सा नरिविचा परि- कीर्तिता). It may have been quoted from some other work, as मामह's अप्रस्तुतप्रशंसा is not of three kinds. Found, quoted, without मागह's name in the जयमङ्गला on the मार्ट x. 59 (तुष्यता, विधित्सया). y Found, quoted, without मामह's name, in the जयमङला on the मष्टि X. 62 ( तदर्यस्य विशिष्टस्यो°, and इष्टा for शेया). ५ Found, quoted with मामह's name by प्रतीहारेन्दुराज in his commen- tary on उद्रटालकारसारसंग्रह. Also found quoted in थ्वन्यालोकलोचन p. 209. Found, quoted without मामह's name, in the जयमङगला on the महि X. 60 (उपमानस्य, रूपयन् for साधपत्, यो for या). Found, qnoted, withont माम's name, in the मयमङला o th महट X. 64 ( धीरा [or नाम )- 29

२२६ APPENDIX VIII. भामहालंकारे

१तुल्यकाले किये यत्र वस्तुदयसमाभ्रये। पदेनैकेन कथ्येते सहोकि: सा मता यथा॥३८ ॥ हिमपाताविलदिशो गाढालिङ्गन्नहेतवः। छृद्धिमायान्ति यामिन्य: कामिनां प्रीतिभिःसह ।१९। २विशिष्टस्य यदादानमन्यापोहेन वस्तुनः। अर्थान्तरन्यासवती परिष्टतिरतौ यथा॥। ४0 ॥ प्रदाय वित्तमर्थिम्यः स यशोधनमादित। सतां विशवजनीनानामिदमस्खठितं व्रतम् ॥४१॥ ३ेउपमानेन तत्वं च भेदं च वदत: पुनः। ससन्देहं वच: स्तुत्यै सतन्देहं विदुर्यथा॥४२॥ किमयं शशी न स दिवा विराजते कुसमायुधो न धनुरस्य कौसमम्। इति विस्मयाद्विमृशतोऽपि मे मति- स्त्वय वीक्षते न लभतेऽर्निश्रयम्॥४३॥ ४यत्र तेनैव तस्य स्यादुपमानोपमेयता। असादृश्यविवक्षातस्तमित्याहुरनन्वयम् ।। ४४॥ ताम्बूलरागवळय स्फुरद्दशनदीघिति। उन्दीवराभनयनं तवेव वदनं तव ।।४१ ।। दभ्लिष्टस्यार्थॅन संपुक्त: किंचिदुत्प्रेक्षयान्वितः। रूपकार्थेन च पुनरुत्प्रेक्षायवो यथा ॥४६ ॥ ६ तुल्योदयावसानत्वाद्गतेऽस्तं प्रति भास्वति। वासाय वासरः क्वान्तो विशतीव तमोगृहम्॥ ४७॥

१ Quoted without मामह's name in the जयमङ्गला on the मह्टि X. 65 (वल्यकालक्रिये, समाश्रिते, वाक्येनैकेन for पदेनैकेन). २ Quoted without मामह's name in the जयमङ्गला on the मह्ि X. 66. ३ Qaoted without मामह's name in the जयमङ्गला on the मट्टि X. 67. (उप- मानोपमेपस्प तत्त्व च वदतः पुनः I ससन्देहवचः स्तुत्ये). Also quoted in ध्वन्यालो- कलोचन p. 107. ४ Quoted without मामह's name in the जयमङ्गला on the मदि X. 68 (साद- व्यस्पाविवक्षात°). Also quoted with भामह's name in the चित्रमीमासा p. 14 (°विवक्षातो वदन्ति). aud without मामह's name in the अलंकारकास्तुम p. 28 of विश्वेशवरपण्डित ( विवक्षातो वदन्ति). Found, quoted without मामह's name in अयमङ्गला on मद्टि X. 69

f Found quoted in व्वन्यालोकलोचन p. 41 (तमोगुद्दाम्).

APPENDIX VIII. तृतीय: परिच्छेद: ।

१वरा विभूषा ससष्टिरवहषंकारयोगता। रचिता रनमालेव सा थैवमुदिता यथा॥४८ ॥ गाम्भीर्यंलाघववतोपुंवयो: पराज्यरत्योः। छखसेव्यो जनानां त्वं दुष्टगाहोडम्मसां पतिः ॥४९॥ अनसंकृतकान्तं ते वदनं वनजदुति। निश्याकृतं प्रकृत्यैव चारो: का वास्त्यलंकृतिः॥५0॥ अन्येषामपि कर्त्तव्या संसृष्टिरनया दिया। कियदुद्वट्वितशेभ्यः शक्यं कथयितुं मया ।५१॥ २भाविकत्वमिति प्राहु: प्रबन्धविषर्य गुणम्। प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्रार्था भूतभाविनः।।५२। ३चित्रोदात्ताद्धुतार्थत्वं कथाया: स्वभिनीतता। शव्दानाऊुलता चेति तस्य हेतुं पचक्षते ॥५३॥ ४आशीरपि च केपांचिदलंकारतया मता। सौदृदय्याविरोधोकौ प्रयोगोऽस्याश तबथा॥५४॥ अस्मिअहीहि सददि पणयाभ्यसूपा- माश्लिष्य गाढमसमानतमादरेण। विन्ध्यं महानिव घन। समयेऽभिवर्ष- न्नानन्दजैरनयनवारिभिरुक्षतु त्वाम् ॥९५॥

इतप्रवीरा द्रुतभीतपौराः।

१ Found, quoted without मामह's name in the जयमकला on the महटि X. 70 ( परामिमता, कथ्यते for ठदिता). ? Found, quoted without the suthor's name, in the Jayamangala on the Bhatti-kavya X1I. 1. Also, quoted withont the name of the suthor, in the Sarrapathina by Mallinatha on the Bhatti XIL 1. Found quoted in the Jayamangala on the Bhatti XII. 1. Quoted also in the Sarvapathina by Mallinatha, Bhatti XIL 1 ( The reading of the first halt there is ठदात्ताथांद्भताथत्वे कथायास्त्वमिनीतता). It is also quoted by Prattharendurajs in his commentary on Udbhata's Kavyalankarasurasangraba-'तदुक्तं भाविकमुपकम्य भामहेन "चित्रोदात्ताद्गुताथंत्व कथाया स्वमिनीतता। शब्दानुकूलता चेति तस्य हेतून प्रचक्षते" इति। स्वमिनीततेत्यमिनया- दिद्वारेण शृङ्गारादिरसंवलितत्वं चतुर्वगोंपायस्योक्तम् ।।'. The second half of the verse is fonnd qnoted by Ruyyska in his Alanikfrasarvasva-'शब्दानुकूलता चेति तस्प हेतून प्रचक्षते' इति भागहापे Vide p. 183. ४ Quoted in the जयमङ्ला on the मद्टि X. 71 माशीरिति च, सौहदस्या°).

१२८ APPENDIX VIII. भामहालंकारे

स्वतेजसा दग्घसमस्तशोभा दविपां पुरः पश्यतु राजलोकः ॥५६॥ गिरामलंकारविधि: सविस्तर: स्वयं विनिश्चित्य घिया मयोदितः । भनेन वागर्थविदामलंकृता विभाति नारीव विदग्धमण्डला।।५७H इति भामहालंकारे तृतीय: परिच्छेदः ॥ अथ चतुर्थ: परिच्छेदः। १भपार्थ व्यर्थमेकार्थ ससंशयमपकमम्। शब्दहीनं यतिघ्रष्टं भिननटृत्तं विसन्धि च ॥ १॥ देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि घ। २प्रतिशाहेतुद्वष्टान्तहीनं दुषटं च नेष्यते ॥२ ॥ अपार्थमित्यपेताथं स चार्थ: पदवाक्ययोः। अर्थवान् वर्णसंघातः सुप्तिउन्तं पर्द पुनः ॥३॥ पदानामेव संघात: सापेक्षाणां परस्परम्। निराकाङ्यं घ तद्वाक्यमेकवस्तुनिबन्धनम्॥४॥ करमउत्तिपु वणेपु सङ्गातादि न पुज्यते। षुद्धौ तु संभवत्येतदन्यत्वेऽपि प्रतिक्षणम् ॥५॥ धीरन्त्यशब्द विपया उृत्तवर्णाहितस्पृतिः। वाक्यमित्याहुरपरे न शब्दाः क्षणनधराः॥६॥ अन्नापि बहु वक्तव्यं जायते ततु नोदितम। गुरुभिः किं विवादेन यथाप्रकृतमुच्यते॥७॥ ३समुदायार्थशन्यं यत्तदपार्थकमिष्यते। दाडिमानि दशापूपाः पडित्यादि यथोदितम् ॥८ ।। विरुद्धार्थ मतं व्यर्थ विरुद्वं तूपदिश्यते। पूर्वापरार्थव्याघाताद्विपर्ययकरं यथा ।। ९ ॥ सखि मानं मिये घेहि लघुतामस्य मा गमः। भर्तुश्छन्दानुवर्ततिन्यः प्रेम अन्ति न हिजियः ॥१० ॥ उपासितगुरुत्वात् त्वं विजितेन्द्रियशय्रुपु। भरेयसो विनयाधानमधुना तिष्ठ केवलम् ॥ ११॥ यदभिनार्थमन्योन्यं तदेकार्थ प्रचकते। पुनरुकमिद प्राहुरन्ये शब्दार्थभेदतः ॥१२॥ { The first verse and the first half of the second is exactly the same in the Kavyadars'a of Dandin. 3-125-126. The line प्रतिज्ञा is quoted by Premachandratarkavagis'a in his commentary on the Kavyadars'a 8-127. Found in Dandin's Kavyadars'a 3-128. (तदपार्थमितीष्यते)

APPENDIX VIII. चतुर्थ: परिच्छेद्ः। २२९

म शब्दपुनरुक्तं तु स्थौल्यादत्रोपवण्यंते। कथमाक्षिप्चित्तः सनुक्तमेवराभिधास्यते।१३ ।। •भयशोकाभ्यसयासु हर्पविस्मययोरपि। यथाह गच्छ गच्छेति पुनरुकं न तद्विदुः ॥ १४॥ अत्नार्थउुनरुक्तं यत्तदेवैकार्थमिष्यते। उक्कस्य पुनराख्याने कार्यासंभवतो यथा॥१५॥ तामुत्कमनसे नूनं करोति ध्वनिरम्भसाम्। सौधेपु घनमुक्ानां प्रणालीमुखपातिनाम्॥१६॥ शुतेः सामान्यपर्माणां विशेषस्यानुदाहतेः। अप्रतिष्ठं यदत्रैतज्जानं (यदेकत्र तज्ज्ञानं ?) संशय विदु:॥१७॥ ससंशयमिति प्राहुस्ततस्तज्ननं वचः। इष निश्चितये वाक्यं न वेलायेति (?) तथया॥१८॥ १व्यालवन्तो दुरारोहा रत्नवन्तः फलान्विताः। विषमा भूभृतस्तेभ्यो भयमाछु प्रमादिनाम् ॥ १९ ॥ यथोपदेशं कमशो निर्देशोऽत्र कमो मतः। सदपेतं विपर्यासादित्याख्यातमपकमम्॥२०॥ विदधानौ किरीटेन्दू श्यामाभ्रहिमसच्छवी। रथाङ्गशले विध्ाणौ पातां वः शंभुशाद्गिणै॥ २१॥

समाप्तश्रावका: सिद्धे: शब्दहीनं विदुर्यथा॥२२॥ स्फरत्तडिद्वलयिनो वितताम्भोगरीयसः । तेजस्तिरयतः सौरं घनान् पश्य दिवाभितः॥२३॥ यतिश्छन्दोनि२रूढानां शब्दानां या विचारणा। तदपेतं यतिभ्रष्टमिति निर्दिश्यते यथा॥२४॥ विद्युत्वन्तस्तमालासितवपुप इमे वारिवाहा ध्वनन्ति ॥२९॥ गुरोर्लघोश्र वर्णस्य योऽस्थाने रचनाविधिः। तन्यूनाधिकता वापि भिन्नटत्तमिद यथा ।२६॥ धमति भमरमाला काननेपून्मदासौ विरहितरमणीकोडई ... स्यय गन्तुम्।।२७।। कान्ते इन्दुशिरोरले आदधाने उदंशुनी। पातां वः शम्भुपर्वाण्याविति पाहुर्विसन्ध्यक्ष॥२८।। या देशे द्रव्यसंभूतिरपि वा नोपदिश्यते। तत्तद्विरोधि विशेयं स्वभावात् तथथोच्यते॥२९॥

१ Quoted by हेमचन्द्र in his commentary on काव्यानुयासन p. 279. १ धिरूढाना M.

APPENDIX VIII. भामहालंकारे

सुगन्धिकुस्ठमा नम्रा राजन्ते देवदारवः॥३०॥ षण्गामृतूनां भेदेन काल: पोढेव भियते।

उदूदशिशिरासारान् पाटपेण्यान् नभस्वतः। फषाः सरभयन्तीमे चूताः काननशोभिनः॥३२॥। कला संकलना प्रज्ञा शिल्पान्यस्याश् गोचरः। विपर्यस्तं तथैवाहुस्तद्विरोधकरं यथा ॥३३॥ ऋपभात् पञ्ममात् तस्मात् सपहजं घैवतं स्पृतम्। भयं हि मध्यमग्रामो मध्यमोत्पीडितर्षभः ॥३४॥ इति सा धारितं मोहादन्यथैवावगच्छति। अन्यास्वपि कलास्वेवमभिधेया विरोधिता॥३९॥ स्थास्तु जङ्गमभेदेन लोकं तत्व्रविदो विदुः। स च तद्वयवहारोऽन्न तद्विरोधकरं यथा ॥३६॥ तेपां कटतटभषैरगंजानां मदबिन्दुभिः। प्रावर्त्तत नदी घोरा हस्त्यभरथवाहिनी॥३७ ॥ धावतां सैन्यवाहानां फेनवारि सुखच्पुतम्। चकार जानुदध्ापान् प्रतिदिङ्मुखमध्वनः॥३८ ॥। न्याय: शाखं त्रिवर्गोकिर्दण्डनीतिं च तां विदुः। अतो न्यायविरोधीष्टमपेतं यव तया यथा॥३९ ॥ विजिगीपुछपन्यस्य वत्तेशं दृद्ददर्शनम्। सस्यैव कृतिन: पश्रादभ्यधापा (धा!) रशन्यताम् ॥४०॥ अन्तर्योपश्ताकीण सालक्कायन१नेत्र कम् (?)। तथाविषं गजच्छद्यनाश्ञासीत् स स्वभूगतम्।।४१॥ यदि वोपेक्षितं तस्य सचिवैः स्वार्थसिद्धये। अहो नु मन्दिमा तेपां भकिवा नास्ति भर्तरि॥। ४२॥ शरा दृदधनुर्सुक्ता मन्युमद्गिररातिभिः। मर्माणि परिहत्यास्य पतिष्यन्तीति कानुमा ॥४३ ॥ हतोऽनेन मम धाता मम पुत्रः पिता पम। मातुलो भागिनेयश्व रूपा संर्यचेतसः॥। ४४ ॥ अस्पन्तो विविधान्याजावापुधान्यपराधिनम्। एकाकिनमरण्यान्यां न हन्युर्वहव: कथम् ॥४६॥ नमोडस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यो येऽभिमार्यं कवेरिमम्। शाखलोकावपास्यैवं नयन्ति नयवेदिनः ॥४६ ॥ सचेतसो वनेभस्य चर्मणा निर्मितस्य च। विशेषं वेद बालोऽपि कर्ष्ट कि तु२ कथं नु तत्।। ४७ ।।

१ नेत्रकम् M. २ तु. M.

APPENDIX VIII. चतुर्थ: परिच्छेदः। २११

आगमो धरमश्ालाणि लोकसीमा च तत्कृता। रद्विरोधि तदाचारव्यतिक्रमणतो यथा॥४८ ॥ भूभृतां पीतसोमानां न्याय्ये वत्मनि तिठ्ठताम्। अलकरिष्णुना वंश गुरौ सति जिगीपुणा।।४९।। अभार्योदेन संस्कारमन्तरेण द्विजन्मना। नरवाहनदत्तेन वेश्यावान निशि पीडित:।।५0। न दूपणायायखवाहतो विधि- ने चाभिमानेन किछु भतीयते। कृतात्मनां तसवदृशां घ मादृशो जनोऽभिसंधि क इवावभोत्स्यते ॥५१॥ इति भामहालकारे चतुर्थ: परिच्छेदः॥

अथ पञ्चम: परिच्छेद:॥ अथ प्तिशाहेत्वादिद्दीनं दुर्ष्ट च वण्यते। समासेन यथान्यायं तन्माश्रार्थप्रतीतये॥१॥ प्रायेण दुरबोधतया शाषाद्विम्यत्यमेघसः। तदुपच्छन्दनायैष हेतुन्याय१लवोचय:॥२॥

पथमालीदमधवः पियन्ति कट्ठु भेपजम् ॥३ ॥ दैन स शब्दो न ४तद्वार्च्य न स न्यायो न सा कला। जायते यन् काव्याङ्गमहो भारो महान् कवेः ॥४ ॥ सस्वादय: प्रमाणाभ्यां पत्यक्षमनमा च ते। असाधारणसामान्यविषयत्वं रुयो: किल ॥ ५॥ प्रत्यक्ष कल्पनापोर्ढ ततोऽर्थादिति केचन। कल्पनां नाम जात्यादियोजनां प्रतिजानते ॥६ ॥ समारोपः किलैतावान् सदर्थालम्वनं च तन्। जात्यायपोहे वत्तिः क्व क्व विशेष: कुतश्र सः।७।। तदपोहेपु च तथा सिद्धा सा बुद्धिगीचरा। भवस्तुकं चेद्वितथं प्रत्यक्ष तत्वटत्ति हि।। ८ ॥ ग्राह्ग्राहकभेदेन विज्ञानांशो मतो यादि। विज्ञानमत्र सादृश्याद्विशेपो स (स्य १ ) विकल्पना ॥। ९॥

१ बलो M. Quoted with मामह's name in ध्वन्यालोकलोचन p. 182 (वाक्यार्थमुपमुअते). Qaoted without Bhamaba's name by Hemachandra in his Tikâ on the Kavyanus'asana p. 7 (काव्याङ्गमह्दाभारो गुरुः कवेः) ४ द्वाक्यं M. ٦٠٠

APPENDIX VIII. भामहालंकारे

अर्थादेवेति रूपादेस्तत एवेति न्यायतः। १अन्यथा घटविज्ञानमन्येन व्यपदिश्यते॥१०॥ त्रिरूपालिङ्गतो ज्ञानमनुमानं च केन च (केचन!).। तद्विदो नान्तरीयार्थदर्शनं चापरं विदु:॥। ११ ।। विविघास्पदधर्मेण धर्मीकृतविशेपणः। पक्षस्तस्य व निर्देश: प्रतिशेत्यभिधीयते ॥१२॥ तदर्थहेतुसिद्वान्तसर्वागमविरोधिनी। २प्रसिद्धधर्मा प्रत्यक्षचा ३धिनी चेति दुष्यति ॥१३॥ तयैव हि तदर्थस्य विरोधकरणं यथा। यतिर्मम पिता बाल्यात सनुर्यस्याइमौरसः॥१४॥ ४अस्यात्मा प्रकृतिवति शेया हेत्वपवादिनी। धर्मिणोऽस्याप्रसिद्धत्वान्तदमोऽपि न सेत्स्पति ॥१५॥ शाश्रतोऽशाप्वतो वेति प्रसिद्धे धर्मिणि ध्वनौ। जायते भेदविषयो विवादो ६वादिनोर्मिथः ॥१६ ॥ स्वसिद्धान्तविरोधित्वाद्विशया तद्विरोघिनी। कणभक्षो यथा शब्दमाचक्षीताविनश्वरम्-।१७।। सर्वशाजविरुद्वत्वात् सर्वागमविरोधिनी। यथा शुचिस्तनुसत्रीणि प्रमाणानि (न?) सन्ति वा ॥१८॥ भाकुमारमसंदिग्धधर्माहितविशेषणा। प्रसिद्धधमेति मता श्रोत्रग्राधो ध्वनिर्यथा॥१९॥ प्रत्यक्षबाधिनी तेन प्रमाणेनैव वाध्यते। यथा शीतोऽनलो नास्ति ७रूपमुष्णः क्षपाकरः।।२०।। सन् द्वयोः सदृशे सिद्धो व्याटत्तस्तद्विपक्षतः। हेतुजिलक्षणो शेयो हेत्वाभासो विपर्ययात्॥२१॥ सन् द्वयोरिति यः सिद्ध: स्वपक्परपक्षयोः। अभिन्नलक्षण: पक्ष: फलभेदादयं द्विया ॥ २२॥ परपक्षानुपादानं तद्टत्तेश्रानुदाहत्तौ। कथमन्यतरासिद्ध हेत्वाभासव्यवस्थितिः ॥२३॥ ..

साध्यधर्माउणनतः सदशस्तत्र यश्च सन्। अन्योऽप्यसावेक इव सामान्यादुपचर्यते ॥२४॥ विपक्षस्तद्विसदृशो व्याहत्तस्तत्र यो झ्स्षन्।

साध्यसाधनधमाम्यां सिद्धो दृष्टान्त उच्यते। तद्विपर्ययतो वापि तदाभस्तदरत्तितः ॥२६॥

१ अन्यदा T. २ विरूद्धधमां T. ३ वादिनी M. ४ अस्त्यात्मा T. ५ तदपोऽपि M. ६ पादिनो मिथ: M. · कूप' M.

APPENDIX VIII. पञ्चमः परिच्छेद:। २३२

साध्येन छिङ्गानगतिस्तदभावे च नास्तिता। ख्याप्यते येन दृष्टान्तः स किलान्यैर्द्विघोच्यते॥२॥ दूषणन्यूनताशुकिन्पून हेत्वादिनाथ थ। तन्मूळत्वाव कथायाश्च न्यूनं नेषं प्रतिज्ञया॥२८॥ जातयो उूपणाभासास्ता: साधर्म्यंसमाचयः। तातां प्रपश्ो षहुधा भूयस्त्वादिद् नोदितः ॥ २९-। अपरं वक्ष्यते न्यायलक्षणं काव्यसंश्रयम। इदं तु शाखरगरभेंपु काव्येप्वभिहितं यथा:॥३० ॥ अथ नित्याविनाभावि दृष्ट जगति कारणम्। कारणं चेत्र तनित्यं नित्यं चेत कारणं न तत् ।। ३१।। लक्ष्म प्रयोगदोपाणां १ भेदेनानेकव्त्मंना। सन्धादिताघनं सिद्धथै शाखेवु दितमन्यथा ।:३२॥ तज्यै: काव्यप्रयोगेपु तत्प्रादुष्कृतमन्यथा। तत्र छोकाश्र्य काव्यमागमास्त र्वदशिनः॥ ३३॥। अतिसक्काशमाकाशं शब्दो दूराचपात्ययम्। तदेव वा (+पि?) सिन्धूनामहो स्थेमा महाचिपः ।।३४ ।। रूपादीनां यथा द्रव्यमाश्रयो नश्रीति या। इषकार्याभ्युपगम प्रतिश्ञा प्रतिजानते॥३९ ॥ धर्मार्थकामकोपानां संभ्यात् सा चतुर्विधा। जरामेप विभमीति प्रतिशाय पितुयथा॥ सथैव पुरुणाभारि सा स्याद्वर्मनिवन्धनी ॥।३६॥ उपउप्सये स्वयं सीतामिति भर्तृनिदेशतः। हनमता प्रतिश्ञाय सा झातेत्यर्थतंश्रया॥ ३७॥। आहरिप्याम्यमूमय महासेनात्मजामिति। कृत्वा प्रतिशां वत्सेन ह्तेति मदनाश्रया॥३८ ॥ भातुर्धावृव्यगन्मथ्य पास्याम्यस्यामगाहवे। प्रतिशाय यथा भीमस्तचकारावशो रुपा ॥ ६९ ॥ कार्योडन्यत्र प्रतिक्ायाः प्रयोगो न कर्थचन। परित्यागस्य कतव्यो नासां चतसृणामपि॥ ४०॥। प्रायोपवेद्याय यथा पतिशाय सयोधनः। राज्याय पुनरतस्थाविति धर्मविरोधिी।। ४१॥ आदृतो न निवर्तेडहं धूतायेति युषिषिरः। कृत्वा संधां शकुनिना दिदेवेत्यर्थवाघिनी॥ ४२ ॥ अयारभ्य निवत्त्याभि शुनिवद्धचनादिति। पितुः प्रियाय यां भीष्मश्रके सा कामबाधिनी॥४३॥

१ मेदेनानेन वर्त्मना M. २ T. notices स्तत्त्वशंसिन: also. 30

२३४: APPENDIX VIII. भामहालंकारे

अत्याजययथा राम: सर्वक्षत्रवधाश्रयाम। जामदग्न्यं युधा जित्वा सा शेया कोपनाधिनी॥ ४४।। अथाभ्युपगमप्राप्ति: सन्धाभ्युपगमाद्विना। अनुक्तमपि यत्राथांदभ्युपैति यथोच्यते॥४५॥ किमिन्द्रियद्विपा१ जेयं को निराकृतयेऽरिभिः। को वा गत्वरमर्थिभ्यो न यच्छति धनं लघु ॥ ४६।। किमत्ययं तु यः क्षेपः सौकर्य दर्शयत्यतौ। हेतुखिलक्ष्मैव मतः काव्येष्वपि सुमेधसाम्॥४७॥ अन्वयव्यतिरेकौ हि केवलावर्थसिद्धये। यथाभितो वनाभोगमेतदस्ति महत्सरः ॥।४८ ॥ कूजनात् कुरराणां च कमलानां च सौरभात्। अन्यधर्मोऽपि तत्सिद्धिं संबन्धेन करोत्ययम् ॥। ४९ ।। धूमादधङ्कपात् साग्रेः प्रदेशस्यानुमामिव। अपृथकूकृतसाध्योऽपि हेतुश्रात्र पतीयते॥ ५० ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां २विनैवार्थगतिर्यथा। दीप्रदीपा निशा जज्ञे व्यपवृत्तदिवाकरा॥५१॥ हेतुप्रदीपदीपत्वमपवृत्तौ रवेरिह। तस्यापि सधियामिष्टा दोपा: प्रागुदिताख्रयः।५२।। अज्ञानसंशयज्ञानविपर्ययक्कतो यथा। काया हरन्ति हृदयममी कुछमसौ३रभात्॥ ५३॥ अपामभ्यर्णवर्ततित्वादेते शेया: शरारवः । असौ शुल्लान्तनेत्रत्वाचकोर इति गृह्यताम् ।।१४॥ तुल्यजातावदृष्टत्वात् साधयत्यचकोरताम्। उक्तस्यार्थस्य दृष्टान्तं प्रतिबिम्यनिदर्शनम् ॥५५॥ ननूपमानममेवास्तु न हेत्वनभिधानतः। साध्यसाधनयोरुक्तिरुक्तादन्यत्र नेप्यते ॥ ५६ ॥ मुखं पद्ममिवेत्यत्र किं साध्यं किं च साधनम्। इति प्रयोगस्य यथा कलावपि भवानिह॥ श्रेयान् वृद्दानशिष्टत्वांत् पूर्व कात्तयुगे यथा ॥१७।। यत्र दृष्टान्तमाश्रेण व्यज्येते साध्यसाधने। तमाहु: शुद्धदृष्टान्तं तन्मान्नाविष्कृतेर्यथा॥५८॥ भरतस्त्वं दिलीपस्त्वं त्वमेवैठः पुरूराः। त्वमेव वीरपशुग्नस्त्वमेव नरवाहनः ॥।५९॥ कथमेकपदेनैव व्यज्येरन्नस्य ते गुणाः। इति प्रपुअते सन्तः केचिद्विस्तरभीखवः॥६० ॥

१ दविषा M. २ विनैकार्थ M. ३ साहदात् M.

APPENDIX VIII. पछठ: परिच्छेद्:। २३५

पदमेकं परं साधु नार्वाचीननिबन्धनम्। वैपरीत्याद्विपर्यासं कीतेरपि करोति तत् । ६१।। अहयमसुभिभेंदं रसवत्वेऽ्यपेश्लम्। काव्यं कपित्यमामंवत् (१) केषांचित सदृशं यथा॥६२॥ प्रजाजनश्रेध्ठवरिठ््भूभृ- च्छिरोर्चिताडग्रे: पृथुकीर्तिधिष्ण्य। अहिमिपद्यस्य जलारिषान्न- स्तवैव नान्यस्य सुतस्य छत्तम् ॥६३॥। अंशुमद्विश् मणिभि: फलनिन्नैश्र शाखिभिः। फुलैश ङुसमैरन्यैवांचोऽलंक्ुकते यथा॥ ६४॥ शुभमरकतपद्यरागचित्रे सफलसपल्वभूरिचारटते। बट्ु रसमविभृपिते स तस्थौ सुरयुनिसिद्धयुते सुमेरपृष्ठे ॥ ६५॥ सदेभिरद्गैर्भू्यन्ते भूषणोपवनस्नजः। वाचां वकार्थशब्दोक्तिरलंकाराय कल्पते ॥ ६६ ॥ विरुद्वपदमस्वर्थ बट्ुपूरणमाकुलम्। कुर्वन्ति काव्यमपरे व्यायताभीप्सया यथा॥५७॥ एलातकोलनागस्कटत कुललताचन्दनस्पन्दनाव्य-

दधे यस्याम्युराशिः शशिकुमुदसधाक्षीरशुद्दां सुकोसिम्। ६८॥ इति निगदितास्तास्ता वाचामलंकृतयो मया। बहुविधकृतीर्दृष्ट्रान्येपां स्वयं परितर्क्य च। प्रथितवचसः सन्तोऽभिज्ञाः प्रमाणमिहापरे गुरुतरवियामस्वाराधं मनोऽकृतवुद्धिभिः ॥६९ इति मामहालंकारे पञ्नमः परिच्छेदः।

अथ षषः परिच्छेद: सुत्राम्भसं पदावरत्तं पारायणरसातलम्। धातूणादिगणग्राहं ध्यानग्रहदृहत्पवम् ।।१।। धीरैरालोकित प्रान्तममेघोभिरमयितम्। सदोपभुक्तं सर्वाभिरन्यविद्याकरेणुभिः ॥२॥ नापारयित्वा दुर्गाधममुं व्याकरणार्णवम्। शब्दरत्नं स्वयंगममलंकर्नुमयं जनः ॥।॥३ ॥ तस्य चाधिगमे यत्न: कार्य: काव्यं विधित्सता परप्रत्ययतो यत्तु क्रियते तेन का रतिः।।४।।

१३६ APPENDIX VIII. भामहालंकारे

नान्यप्रत्ययशब्दा वाग ... मुदे सताम। परेण धृतमुक्तेव सरसा कुसमावली।।५॥। मु्यस्तावदर्य न्यायो यत् स्वशक्त्या प्रवर्त्तते। अन्य सारस्वता नाम सन्त्यन्योक्तानुवादिन: ॥६॥। प्रतीतिरथेपु यतरस्त शब्दं ग्रुवतेऽपरे। घूमभासोरपि प्राप्ता शब्दतान्याउमा प्रति॥७॥ मन्वकारादिवर्णानां समुदायोऽभिधेयवान्। अर्थप्रतीतये गीतः शब्द इत्यभिधीयते ॥८॥ प्रत्येकमसमर्थानां सडदायोर्धवान् कथम्। वर्णानां क्रमटत्तित्व्ान्नयाय्या नापि च संहतिः ॥९॥ न चापि समुदायिभ्यः समुदायोऽतिरिच्यते। दारुभित्तिगुवोऽतीत्य किमन्यत् सद्य कल्प्यते ॥ १०॥ तस्मात् कूटस्थ इत्येपा शाब्दी वः कल्पना छथा। परत्यृक्षमनुमानं वा यत्र तव् परमार्धतः ॥११॥ क्पयैरपि चादेयं वचो न स्फोटवादिनाम्। नभ कुसुममस्तीति श्रद्दध्यात् कः सचेतनः ॥१२॥ इयन्त ईदृशा वर्णा ईंद्रगर्थाभिधायिनः। ष्यवहाराय लोकस्य प्रागित्यं समय: कृतः ॥१३॥ स कूटस्थोऽनपायी च नादादन्यश्र कथ्यते। मन्दाः सांकेतिकानर्थान् मन्यन्ते पारमार्िकान्॥१४॥ विनश्वरोऽस्तु नित्यो वा संबन्धोऽ्थॅन वासता। नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वदभ्यः प्रमाण येऽस्य निश्चितो॥ १५॥ १अन्यापोहेन शब्दोऽर्थमाहेश्यन्ये प्रचक्षते। अन्यापोहश् नामान्यवा (प?) दार्थावा (पा?) कृतिः किल ॥१६॥ यदि गौरित्ययं शब्द: कृतार्थाऽन्यनिराकृतौ। जनको गवि गोबुद्वेमृंग्यतामपरो ध्वनिः॥१७॥ अर्थशानफला: शब्दा न चैकस्य फलद्वयम्। अपतादविधिज्ञाने फले चैकस्य वः कथम् ॥१८॥ पुरा गौरिति विज्ञानं गोशन्द्श्रत्रणाद्गवेत्। येनागोप्रतिपेधाय पवत्तो गौरिति ध्वनिः ॥१९॥ व्णभेदादिद भिन्नं वर्णाः स्वांशविकल्पतः। के शब्दाः किं घ तद्वाच्यमित्य हो वर्त्म दुस्तरम् ॥२०॥ द्रव्यक्ियाजातिगुणभेदात् ते च चतुविधाः। यदूच्छाशब्दमप्यन्ये डित्यादिं प्रतिजानते ॥ २१॥ हयत्ता केन वामीपां विशेपादवधार्यते॥ २२॥

१ अन्यापोहे नु शब्दो M.

APPENDIX VIII. पष्ठः परिष्छेद:।

वक्रवाचां कवीनां ये प्रयोगं प्रति साघवः। प्रयोकुं ये न सुकाथ सदविवेकोऽयखुच्यते ॥२१॥ नामयुक्त प्रुशीत चेत: संमोहकारिणम। सुल्यार्धत्वेऽपि हि शूयात् को हन्ति गतिवाचिनम्॥ २४।। श्रोचादि न तु दुर्बॉषं न दुधादिनपेशलम्। ग्राम्यं न पिण्डीशरादि न डित्थादिमपार्थकम् ॥२६॥। नाप्रतीतान्यथार्थत्वं धात्वनेकार्थतावश्ञात्। न लेशज्ापकाकृष्टसंहति ध्याति वा यथा॥२६॥ न शिटैरकमित्येव न तन्त्रान्तरसापितम्। छन्दोवदिति चोत्सर्गान चापि च्छान्दसं वदेत॥ २७ ॥ कमागतं शुतिएख शब्दमथ्यसुदीरयेव्। अतिश्ेते घलंकारमन्यं व्यञ्ञनचारुता॥२८।। सिद्ो यश्रोपर्संख्यानादिष्या यश्रोपपादितः। समाद्ियेत प्रायेण न सु योगविभागजम्।२९। इयं चन्द्रुखी कन्या प्रकृत्यैव मनोहरा। अस्यां सवर्णार्लंकार: पुष्णाति नितरां श्रियम॥३० ॥ वृद्धिपकषं मगुसीत संक्रमेऽपि गृणेरयंथा। मार्जन्त्यघररागं से पतन्तो वाष्पविन्दवः ॥३१॥ सरूपक्षेपं तु पुमान् जिया यत्र व शिष्यते। यथाह वरुणाविन्द्री भवौ शर्वो मृढाविति॥३२॥ यथा पटयतीत्यादि णिच् प्रातिपदिद्वात्ततः। णाविष्ठ्वदितीध्या घ तथा कशयतीत्यपि॥ ३३ ॥

वृतीयासप्तमीपक्षे नालुग्विपयमानयेत् ।। ३४ ।! तिष्द्वुप्रभृतौ वाच्यौ नकंदिवसगोचरौ। यथा विद्वानचीतेऽसौ तिष्द्ु च वहदु च॥ ३१ ।। चिटमयोगमाश्रेण न्यासकारमतेन वा। तृचा समस्तपष्ठीकं न कर्थचििदुदाहरेत।। ३६ ।। सूत्रज्ञापकमात्रेण वृत्नदन्ता यथोदितः । अकेन च न कुर्वीत वृति तद्रमको यथा॥ ३७ ॥ पञ्चराजीति च यथा प्रयुजीत द्विगुध्ियाम। नपुंसकं तत्पुरुषं पुरुद्ृतसभं यथा॥ ३८ ।। सर्वेभ्यश् भृशादिम्यो वदेल्लुपहल यथा। प्रियोन्मनायते सा ते कि शठाभिमनायसे॥ ३९ ॥ १तृतीयैकवच: पछयामामन्तं च वदेत कविपि। यथोदितं यलभिदा सुरुचां विदयुतामिव॥। ४० ॥ १ तृतीपेव चतुः षछचा M.

APPENDIX VIII. भामहालंकारे

असन्तमपि यद्वार्क्यं तत्तयैत्र प्रयोजयेत्। ययोच्यतेऽ्रम्भसां भासा यशसामम्भसामिति।।४१।। पुंखियां च क्स्वन्तमिच्छन्त्यच्छान्दर्स किल। उपेपुपामपि दिवं यथा न व्येति चायता। ४२॥ इमकुम्भनिभे वाला दधुपी कन्तुके (?) स्तनौ। रतिखेदपरिश्रान्ता जहार दृदयं नृणाम् ।।४३।। शबलादिभ्योऽतितरां भाति णिज्विहितो यथा। वलाका: पश्य सुश्रोणि घनाळ्वलयन्त्यमूः॥४४' शिशिरासारकणिकां सद्शस्ते तुकङ्गवत् (?)। संवीजयति सुश्रोणि रतिखेदालसेक्षणाम्॥४६॥ एवं णिचः प्रयोगस्तु सर्वत्रालंकृतिः परा। छिद्गत्रयोपपत्रं घ ताच्छील्यविपयं णिनिम॥४६ : तस्या हारी स्तनाभोगो वदनं हारि सुन्दरम्। हारिणी तनुरत्यन्तं कियन हरते मनः॥४७॥ ताच्छील्यादिपु चेष्यन्ते सर्व एवात्र नादयः। विशेपेण च तत्रेष पुच्कुरज्वरजिष्णुचः ।।४८॥ किन्नन्तं च प्रयुक्जीत संगति: संहतिर्यंथा। शकारौ जागुरिष्टौ च जागर्या जागरा यथा।।४९।। उपासने तिचुचं नित्यमासे: प्रयोजयेत्। - ल्युट च कर्तृविपयं देवनो रमणो यथा॥ ५०॥ अणन्तादपि डीविष्टो लक्ष्मी: पौरन्दरी यथा। अण्महारजनाल्लाक्षारोचनाभ्यां तथा च ठक॥ ५१॥ ख्ातुबिष्टं च कुसुदायथेयं भू: कुसुद्वती। ठक् चापि तेन जयतीत्याक्षिक: शाषिको यथा॥५२॥ हितपकरणेडणं च सर्वशब्दात् प्रपुज्जते। १ततच्छमिष्या च यथा सार्वः सर्वीय इत्यपि॥ ५३॥ वदेदिमनिजन्तं च पटिमा लघिमा यथा। विशेपेणयसुन्निष्टो ज्यायानाप कनीयसीम्॥५४॥ द्वयसज्दप्रचाविष्टौ प्रमाणविपयौ यथा। जानुदप्नी सरिन्रारी नितम्बद्यसं सरः ॥५५॥ मतुप्प्रकरणे ज्योत्जातमिस्राशृद्गिणादयः। इनच फलवहभ्यां फलिनो वर्हिणो यथा॥ ५६॥ इनि: प्रयुक्त: पायेण तथा ठंश् मनीपिभिः। तत्रापि मेखलामालामायानां सुतरां मता ॥५७॥ अभ्यस्ताज्झेरदादेशे दधतीत्यादयोऽपि च। रोदितिस्वपितीत्यादि सहेटा सार्वधातुकम् ॥५८॥

१ सतश्रमिष्ट्या M.

APPENDIX VIII. पछ्ठः परिच्छेद:। 239

अभ्यस्तेपु प्रयोक्तव्यमदन्तं च विदे: शतुः। असौ दधदलंकारं सजं विभरच शोभते ॥५९॥ ... ... रं योगिनं वदेत्। यथैतच्छयाममाभाति वनं वनजलोचने ॥ ६० ॥ ... ...

नैकत्रौकारभूयस्त्वं गतो यातो हतो यथा। सावर्ण्यावत्सयोभस्य १वूयानान्यत्र पद्तेः ॥६१॥ सालातुरीयमतमेतदनुक्रमेण को वक्ष्यतीति विरतोऽहमतो विचारात्। शब्दार्णवस्य यदि कश्रिदुपैति पारं भीमाम्भसश्व जलधेरिति विस्मयोऽसौ ॥६२ ॥ विद्यानां सततमपाश्रयोऽपरासां तासूक्तां न च विरुणद्धि कांशरिदर्थान। श्रद्धेयं जगति मर्त हि पाणिनीयं माध्यस्थ्याद्गवति न कस्यचित् प्रमाणम्॥६३॥ अवलोक्य मतानि सत्कवरीना- मवगम्य स्वधिया च काव्यलक्ष्म। सुजनावगमाय भामहेन ग्रथितं २रकिलगोमिसू नुनेदम॥! ६४॥। इति मामहालंकारे षष्ठः परिच्छेदः। षष्या शरीरं निणातं शतपध्या त्वलंकृतिः। पञ्चाशता दोपदृष्टिः सप्तत्या न्यायनिर्णयः॥ पटटया शब्दस्य शुद्धि: स्यादित्येव वस्तुप्नर्क उर्क पड्भि: परिच्छेदैर्भामहेन क्रमेण वः॥ ३ श्रीदाशरथिपादेम्यो नमः ॥

१ मूयात्रा M. : वकिल M. १ M. has शुभमस्तु.

Addenda and Corrigenda

to

The Prataparudriya, the Ratnapans, and the Ratnas'ann.

Incorzect. Correct.

p. 1 I. 8 काव्यप्रकरणम् नायकप्रकरणम् Headings from p. 8 to p. 87 should be नायकप्रकरणम् for काव्यप्रकरणम्, P. 21. 21 मीरमासान्यायविस्तर: मीमासा न्यायविस्तरः P- 81.28 कारणमतम् कारणमूतम् P. 41. 24 m. M. p. 61. 8 गुणा: गुणा P. 81. 3 लकादर: लोकादर: p. 15 1. 16 मस्तिर्भवन्तिपरो मस्तिर्मवतिपरो p. 16 1.12 तदनुर्माहता तदनु महिता p.25 L16 करेणु- करेण P. 26 1. 4 वसुमतीया वसुमती या , 1, 16 न्यासोद्योतवचनातू न्यासोद्योतवचनातू [ p. 82 1. 6 शृणोम्यमिसतारिकाम् इाणोम्यमिसारिकाम् p. 88 No. 4 marked for the form should be No. 5. p. 86 L 5 मृगाव्या मृगाक्या p. 89 1. 17 पत्तस्प पत्तस्स , 1. 80 मर्त्तगण्ड T. मर्तिगण्ड T., P. P.44 1.23 प्रमाकरा: प्रामाकरा: . 47 1. 5 तत्र संकेतितार्थगोचर: &c, should be in another para. , 1.18 अथोद्देशकमानुसारेणामिधालक्षणमाह should be in another parn. P. 53 1. 5 वक्तुर्विवक्षितत्वात्। P. 55 1 20-21 विशेषस्यापि विशेष्यस्यापि D. 58 1. 17 पदार्थान्तरमात्रेणानित p. 701. 28 कुलाचलाद्योप मेषिणा P. 72 1. 5 °मिदा दम्भोळय: P. 721.23 पत्तस्पेति मिदादम्भोलयः पत्तस्सेति p. 78 1. 6 तुमुन्त p. 76 1. 8 एकावध एवति वुनत०

p. 77 1. 7 पुनश्तुर्धायोजने एकविध एवेति

P.83 1. 4 नमोअ्रमरकीडा प्रुमधतुां पोजने नमो भ्रमरकीड।

II Addenda and Corrigenda

Incorreot. Correot.

P. 86 1. 11 °वाक्यं ववाक्पम्। 1. 19 मिवतिवविवव्वल मिवतिवविभवव्व p.89 Before l. I the heading वस्तुष्वनिरयमा should be inserted. p. 91 1. 21 नष्टचेतता नष्टचेष्टता p. 92 1. 15 इत्युक्तं । इत्युक्तं p. 98 1. 2 विमक्त° विमक० 1 7 पचुरोज्वला पचुरोउअ्वला p. 100 1. 7 नीञ्याठ शीम्भामु p. 101 L 7 नृत्तं मृत्यं * नृत्यं मृत्तं 1. 10 नृश्य नृत्य

" 1 13 परिमाणावक्छेदः। °परिमाणावचछदे। p 1061. 1 प्राप्त्याथाकार्य प्रात्याया कार्य 1. 7 संभवः। संभव: 1 8 संभावनापति संभावना प्रति p. 107 L. 1 पताकाव्यापिनी पताका व्यापिनी p- 108 L 9 Put in inverted commas fror तेनात्ि to बीजत्वमिति. 2 1. 17 सन should be struck off. p-i101. 9 छद्यनाहिता छच्मना हिता p. 111 L 16 °जन्यो जन्यो p. 118 1. 8-9 रूप गूहनम् हपगूहनम् P. 121 1. 3 प्रयुक्ति° प्रत्युक्ति° p. 126 1. 12 Complete the inverted commas p. 127 l 11 चत्वारोऽट्टा चत्वारोडक्का: p. 128 1, 17 जामदमन्यजयोर्यथा जायदम््यजयो पपा p. 128 1. 20 °पदिष्ट मुखा पदिष्टामुखा°

" प्यत्रामुखं ्पतामुख P. 129 1. 5 कथायाम कथा पाम p. 181 1. 3 °प्रतिनायक °प्रतिनायकी p. 133 1 11 प्यट: ष्यञ: p. 134 1. 8 धने घने p. 136 1. 10-11, 23-24 Read कि मारईए &c, as a veroe. p. 140 1. 7-8 मंगल and मंगल p. 142 Heading समन्वित मटल° and मङलं समन्विते 1. 10 कर्तृक ध्रुवा •कर्तृ कभुषा° S

Addenda and Corrigenda

Incorreet .. Oorrect. p. 148 1. 2 स्वरा बरा। 1. 7 कुणइ।। 1. 8. तदर्भोक्तमेव कुणई । १६ ॥: सद्र्धोक्तसेव 1. 29 तदर्पोक्त पव तदर्धोक्त पद p. 147 1. 16 तास्मन् तास्मिन् P. 150 1: 16 स युवति सयुवति° p- 151 1. 19 याने यामे P. 157 1. 10 सरिते सरित: p. 166 L 1 प्रस्तूपन्ता प्रस्तूपता " 1. 12 मुग्ुलु गुग्गुल p.1681.20. लोहडुलदण्: "लोइडुलदण्ड: 1. 81 हुल t. डुल° p. p. 176 1 19 °र्वाइनप्रभृतिषु वां हनुप्रमृतिम p.1771.17 °विच्छेदमुरो वविच्छेद मों p. 178 1. 18 °रवात्तामृतैः र°रवार्तामृतेः p. 179 1. 23 T'. प्रदुहन्ते T'. p. 180 1. 19 शौनकेन शोनकेन p. 188 1. 16-17 °मसकि प्रसत्ति° 1. 25 प्रसक्ति प्रसति° p. 185 1. 13 Drop कलिष् p. 187 1. 8 पादमूलमेव पादमूल मेव p. 192 1. 15 प्रत्यासत्या प्रसत्ा०

" 1. 21 मधूत्सवा महोरसवा P. 198 1. 9-10 Read युवराजेन मवता-सत्याशिषो वयम् ॥ a5 7OrBO. 1.28 P'. T. p. 1991. 8 विद्वित विड्वित° p. 200 1. 17-18 पगमनसनात् पगमनात् p. 201 1. 13 उत्पाद उत्पात° 1. 28 मेघत्ति मेघसि० P. 202 1.11 बिलम्बादा विलम्बार्डा: P. 206 1. 7 शिर:कम्पने शिर:कम्पने- p. 207 1. 13-14 तान्युपानयन्ति तान्युपानपति. p. 208 1. 21 पस्प येऽस्य 1. 25 After मुक्तातपत्रविमवा: insert मौक्तिकमयच्छत्रविभवा: 1. 26 द्विषत्स दिषस्तु p. 209 1. 13 furter° शिरस्सव°

IV .: Addenda and Corrigenda

Incorrect. Correot.

p.211 1. 17 सोवर्ण सोपर्ण

p. 212 L 6 पप पततू

n n 'रूपगूहनम् रपगहनम् p. 214 1. 7 पूर्णाङ्क पूर्णाक० 1. 18 मदनुग्रहस्प महद्नुग्रहस्प p. 218 L. 14 संख्या: संख्या शताधिकात् शतादिकातू P. 229 1. 1 'सुखा" P. 2241. 19 व्यक्तं च लक्षण "व्यफ्तत्वलक्षण° p. 227 1. 8 द्विशेषम। °द्विशेषम- P. 228 1. 20 लक्षणम्। पुन लक्षणं पुन

P. 229 L 23 योगान् मोगान " 1. 26 प्रसादित °प्रसाघित° P. 230 L 7 प्रमोदता प्रमोदात्मा P. 231 1. 23 तन्कृतेनाप: तत्कृतेनाप- 1. 24 कोधः क्रोष- P. 232 1. 9 पत्यायन प्रत्यायन° p. 233 1 2 क्षुष्घष्व क्षुष्वेष्व°

" 1. 9 तथा तथापि 1.11 समुद्रः समुदः

p. 237 L 1 इत्यास्ता तर° इत्यस्तान्तरु°

1. 6 मुखस्पते मुख स्पेतो " 1. 15 तथव तपेव

p. 238 1. 20 पण्यवीधिका पण्पर्वाधिका। p. 289-40 1. 10 काअई° &o. is a verse. एवं " 1. 14 एव 1. 19 काकति काकति- p. 2421. 1 अश्षुनेत्रो अक्षु नेत्रों P. 243 1. 10 महीत मह्दी तं 1, 1. 26 महीता मही ता p. 244 1. 4 अण्णोत्ति अंणोत्ति P- 247 1. 5 चिन्ताशून्यत्व चिन्ता शून्यत्व° p. 248 1. 23 प्रती प्रति° p. 251 1. 2 संञ्चितं सश्चितं

p. 256 1. 15 शब्दा शब्द

Addenda and Corrigenda

Incorrect. Correot. P- 260 L 2 °ज्वित P-262 L 18 चित्तस्य विकृति: चित्तस्याविकृतिः p. 264 L 16 प्रियचिरता प्रियचरिता° P. 267 1. 21 कर्थावाद कथा वाद P. 268 L 2 मनाक् प्रिय मनाकृप्रिय i, 1. 4 श्षोणीमुजा क्षाणी मुजा * I. 14 मासदि "मासीद' .. P. 271 I. 21 कृथता रति: कृशतारतिः p. 272 1. 8 विमुक्ता विमुक्का p. 275 1. 12-13-14 Put-at the end of each line. 1. 18 वदाघर्थ p. 278 1. 5 %ष्या विरह्ध° पदायर्थ० ·्याविरह® P- 287 1. 2 विशेष विशेष- 1. 15 कथ कर्थ P. 288 1. 24 तत्रेवोकम् वत्रेवोक्तम् P. 292 1. 11 अमन्दानगदात्म ममन्दानन्दात्मा p. 296 1. 6 शब्दगतत्वे शब्दगतत्वे- p. 297 1. 7 दूरायतो दूरा पतो p. 298 1. 12 देवता देवता: p. 300 1. 17 वलयं वलये 1. 20 थाणितेति शोणितेति P. 303 1. 2 °पदत्वे °पदित्वे p. 806 1. 2 कीर्ण कीर्ण

" 1. 4 वक्केन वक्के न 1. 6 तिष्ठता तिष्ठता

", 1. 9 संपूर्णों संपूर्ण: p.312 1. 17 गुहागृहाणि गुहा गृहाणि p. 816 1. 18 °मियाश° °मियाश्रु° p. 319 . 4 सुरमे सुरभे० p. 321 1. 1 एव पर्वं 1. 15 वाध्यत्व वाष्यतवं p. 326 L 4 तटी दीघां तटीदीर्घा

" 1. 23 सपीतिः । 'सहपानं स पीतिः सपीतिः सहपानम्।'सपीति: p. 327 1. 5 क्ष्वेडमटा क््वेउद्गटा p. 328 1. 2 तिडा ति्डा 1. 6 निप्रदन्तुं० निप्रदन्तु P. 829 1. 11 मिदा दम्भोलय: मिदादम्मोलय:

VL Addenda and Corrigenda

Incorreot. Correet.

P. 855 1 4 गुणप्रकरण गुणप्रकरणं P- 840 L 5 पमेयोपमोपमपो पमेयोपमानन्वपपो P. 347 L13 सकर्णिका सकर्णिकान 1. 17 मूर्तेः रित्यर्थ: मूर्तेरित्यर्थ: P- 8501. 8.संदया: सर्दथा: p. 351 l 11 जनिता मन्द0 जनितामन्द P. 352 1 19-20 दधिकोप मादिरसग्रह: दधिकोप- मादिसंग्रहः। 5. 358 1. 21 उपमानोप ठपमानेनोप° P. 855 1. 21 After मुख insert चन्द्र इवेरपन् मुखं p. 356 1. 1-2 At the end of the lines put - p. 861 1. 1 तारादिद्ारावली- 1. 22 सर्वलोप तारादि हारावली- सर्वलोपा P-366 l 11 कर्तृ: कर्त: p. 378 1. 2 प्रासाधिता पसाधिता° 1. 11-12 Put oat the end of the lines. p. 375 1. 9 °यंशो लीला °यं शोलीला P. 376 1. 24 कपिलादावग्रय कपिला दावाप्रय p. 378 1. 15 °विषयिणो °विषयिणोः L 18 अलयो विषय अन्योर्विषय' p. 881 1, 18 राश: सत्यत्वं राजोऽसत्यत्वं p. 385 1. 22 षण्णवतिमेदा भण्णवतिर्मेदा p. 386 1. 16 After नियमातू put । P. 895 1. 12 म-पत्रपर्वत मन्यन पर्वत° p. 404 1. 17 परतथा: परवथा: P. 406 1. 26 पालकाव्ये पालकाप्ये p. 407 1. 15 भवजाद्यापा प्वनाद्या या p. 409 1. 9 Put - at the end of the line. 1. 22 पभाकरे प्रामाकरं p. 410 1. 16 इर्यादिना इत्यादिना। 1. 18 वैचित्रपम मेचित्र्यम्। p. 411 1.13 सरू्या सख्या p. 414 L 3 तथा पथा p- 419 1. 4-8 द्रय्येन द्रव्पेण 1. 10 विष्ण जिष्णु p. 420 . 7 अशेप

Addenda and Corrigenda

Incorrect. Corroot. p. 426 1. 16 °पश- भ्रंश- P. 427 L 21 संवन्ध्य संवध्य० 1. 22 इदोतो ठदोतो p. 430 1 8-16 द्वापारा p. 431 1. 14 strike off | at the end of the line. p. 483 1. 21 नानुपलब्धेन नानुपलब्धे न P. 434 1. 16 मुश्चतीति मुञ्नन्तीति P. 438 1 15 सकलातीपि: सकला तिपि: and स्तिथ योर्षयो वस्पितयो हयो: p. 448 1. 16 साम्यं साधनं 1. 19 संप्रतिपत्रा रूप० °सं प्रतिपत्नरूप० p. 450 1, 8 बिभ्रव्यमी विम्पव्यमी p. 455 1. 13 एअथिला एअसतिला " 1 21 °भावम विवश्षित मावस्याविवक्षित® P. 456 1. 14 युगपदस्थान 1.22 Insert स after युगपदवस्थानं युगपद्वस्थानं

p. 459 1. 22 °स्कामिनी कामिनी p. 462 1. 22 प्रातिरूपा भ्ान्तिरुपा P. 463 1. 20 °शब्दस्प °शब्दस्य 1. 13 आधो मद्यो p. 466 1. 11 तारापुटभू° ताराप्रटभ० P. 469 1. 10 Put the Heading पकावल्यलंकार: before the line. P. 472 1. 22 हेतोरसं यन्धस्प हेतारेसं बन्धस्य P. 474 L 11 °कादम्बिनी °कादम्बिनी®

" 1. 18 मसाष्यत प्रसाध्यत 1. 19 After स्थगने read कादम्बिनीभिर्पमानस्येव सविशेषणत्वं or कादम्यिनीरूपोपमानस्येव सविशेषणतवं P. 475 1. 1 कादम्यिनीवद्विप कादम्बिनीष दविप० P. 476 1. 1 °दुपभाविलसत्' दुपमा विलसतू०

BOMBAY SANSKRIT & PRAKRIT SERIES.

Edited under the superintondenoe of Prof. S. R. Bhandarkar, M. A., ana Prof. V. S. Ghate, M. A.

Rs. &. P. . Åpastambtys Dharmasutrs, Part L, with Critical Notes and Index and various Readings of the Hiranyakesi-Dharmasûtra by Dr. G. Bühler ( B. S. S. No. 44). ... ... ... 16 0 Part II., containing extracts from Haradatta's Commentary called Ujjvalâ by Dr. G. Bühler (B. S.S. No. 50) ... ... ... 1 2 0 Åtharvana Upanishads and Commentaries, by Col. G. A. Jacob (B. 8. S. No. 40) 1 4 0 ... ... ... ... Bhatti-Kavya with Mallinatha's Commentary, Vol. I., by K. P. Trivedi, B. A. (B. 8. S. No. 56) ... 9 0 '0 Vol. II., by K. P. Trivedi, B. A. (B. S. S. No. 57) ... 6 0 0 ... ... ... Concordance to the Principal Upanisbads and Bhagavadgita, by Col. G. A. Jacob (B. S. S. No. 39) ... 400 Dasákuwaracharita of Dandin, Part I., with Critical Notes, . etc., by Dr. G. Bühler (B. S. S. No. 10) -Under revision. ... ... Part II., by Dr. P. Peterson (B. 8. 8. No. 42) .. 080 Desin&mamala, Part I., Text and Critical Notes, by Prof. Pischel and Dr. G. Buhler (B. S. S. No. 17) ... ... ... Ekavali of Vidyadhars, with the Commentary Tarala of Mal- linâtha, and Critical Notes, etc., by K. P. Trivedi, B. A. (B. S. S. No. 63) ... ... 14 0 0 ... ... Gaudavaho, by Vâkpati, by S. P. Pandit, M. A. ( B. S. S. No. 84) ... ... ... ... ... ... ... 8 0 Hand-book to Rigveda, Part I., by Dr. P. Peterson (B. S. S. . No. 41) ... ... ... 1. 8 0

No. 48) Part II., by Dr. P. Peterson(B. S. S. ... 8 ... ... ... ... 0 Hitopadesa of Narayana, by Dr. P. Peterson ( B. S. S. No. 38) ... ... ... ... ... 0 14 0

2

Rs. a. p. Hymns from the Rigveda, by Dr. P. Peteraon and B. R. . Bhandarkar, M. A. (B. S. S. No. 86) 2 4 0 Hymns from the Rigveda (Second Selection), by Dr. P. Peter- son (B.S. 8. No. 58) ... 4 0 0 ... ... ... Kâdambari, Vol. I. (Text), by Dr. P. Peterson (B. S. S. No. 24) 2 00 ... ... ... ... Vol. IL (Introduction and Notes), by Dr. P. Peterson ( B. 8. S. No. 24) ... ... ... ... 4 8 0 Ktrti-Kaumudi, by A. V. Kathavate, B. A. (B. S. S. No. 25)-Copy-right restored to the Editor ... ... Kumarapâla-Charita, by S.P. Pandit, M.A. (B. S.S. No. 60) 8 8 0 Mrichchhakatika with two Commentaries and various Read- ings, by N. B. Godbole, B. A. (B. S. S. No. 52) ... 3 8 0 Malavikâgnimitra by S.P. Pandit, M.A. (B.S.S. No. 6) 2nd edn,2 2 0 Malati-Madhava, with Critical Notes, etc., by Dr. R. G. Bhandarkar (B. S. S. No. 15), 2nd edition ... ... 4 4 0 Mahabhashya of Patanjali, Vol. I., Parts I., II and III. (together), 2nd edi- tion, by Dr. F. Kielhorn (B. S. S. Nos. 18-20) ... 4 8 0 Part II., by Do. (B. 8. S. No. 19) ... 100 Part III., by Do. (B. S. S. No. 20) .... 1 00.

((together), '2nd odition,'by Dr. F. Kielhorn (B. S. S. Nos. 21, 22 and 26) 900 . ... Vol. III. Part I., by Do. (B. 2nd Edition In the Press. S. S. No. 28). Part II., by Do. (B. S. S. No. 29). Part III., by Do.(B. S. S. No. 30). Mudrarakshasa, with the Commentary of Dhundirajs, by K. T. Telang, M. A. (B. S. S. No. 27)-Copy-right restored to the Editor: ... ... ... ... ... ... Mahanarayana Upanishad, by Col. G. A. Jacob ( B. S. S. No. 35) ..: ... ... ... 0 70 ... ... Naishkarmyasiddhi, with the Chandrik& of Jnanottama, by Cul. G. A. Jacob (B. S. S. No 38), 2nd Edn. ... 2 8 0

3

.

Navasâhasankacharita, Part I., by Vamanshastri Islampurkar Rs. .. p.

-(B. S. S. No. 53) ... ... ... ... ... 1 10 0 Niti and Vairagya S'atakas, with Notes and extracts from two Commentaries, by K. T. Telang, M. A. (B. S. S. . No. 11)-Copy-right restored to the Editor. ... ... ... Nyayakośa by Mabamahopadhyaya Bhimacharya Zaļkikar (B. S. S. No. 49) ... 600 ... Panchatantra, Book I., with Notes, by Dr. F. Kielhorn (B. S. S. No. 4) ... ... 0 6 ... Books II. and III, with Notes, by Dr. G. Bühler (B. S. 8. No. 8) ... ... 0 4.0 Books IV. and V., with Notes, by Dr. G. Bühler (B. S. S. No. 1) ... ... 0 4 0 Parâsara-Smriti, Vol. I., Part I., by Vamanshastri Islam- parkar (B. S. S. No. 47) ... 2 2 Vol. I., Part II., by Do. (B. S. S. No. 48) 2 0 Vol. II., Part I., by Do. (B. S. S. No. 59) 4 0 0 Vol. II., Part II., by Do. (B. S. S. No. 64) 5 0 0 Paribhashendusekhara, Part I., Text and various Readings, by Dr. F. Kielhorn (B. S. S. No. 2) ... ... ... ... 080 Part IL, Translation and Notes, by, Do .. (Paribhasbas, 1-37)), .... 00 88 00 Part II., Translation and Notes, by Do. (Paribhashas 38 to 69), (B. S. S. No. 9) 0 8 0 ... ... Part II., Translation and Notes by Do. (Paribhâshâs 70 to 122), (B. S. S. No. 12) ... ... 0 8 Patapjala-Sutrani, with the Scholium of Vyasa and Vachas- pati's Commentary, by Mahamahopadhyaya Rajaram Shastri Bodas (B. S. S. No. 46) ... ... ... 1 10 0 Prataparudrayasobhushan of Vidyanatha, by K. P. Trivedi, B. A. (B. S. S. No. 65) ... . Raghuvamsa, Part I. (Cantos i-vi), with Mallinatha's Com- mentary and Notes, by S. P. Pandit, M. A. (B. S. S. No. 5) ... ... ... 1 8 0

4

Raghuvamsa, Part II., (Cantos vii to xiii), with Mallinatha's Rs. a. Commentary and Notes, by S. P. Pandit, M. A. (B. S. 8. No. 8) ... ... 0 12 Part III. (Cantos xiv-xix), with Mallinatha's Commentary and Notes, by Do. (B. S. S. No. 13) ... ... ... ... ... 0 8 Rajataraugint, Vol. I., by Pandit Durgaprasâda (B. S. S. No. 45) ... 1 ... ... ... 8 ... Vol. II., by Do. (B. S. S. No. 51) ... 1 4

Vol. III., by Dr. P. Peterson (B.S S. No. 5±) 1 2

Rekhaganita, Vol. I., by H. H. Dhrava, B. A. and K. P. Trivedi, B. A. (B. S. S. No. 61) ... 12 0

Do. Vol. II., by Do. Do. (B. S. S. No. 62) ... 9 0 8'arigadharapaddhati, Vol. I., by Dr. P. Peteraon (B. S. S. No. 37) ... ... ... ... 3 0

Subhâshitâvali of Vallabhadeva, by Do. (B. S. S. No. 31) ... 2 8

Tarka-Kaumudi of Laugakshi Bhaskara, by M. N. Dvivedi, B. A. (B. S. S. No. 32) -Copy-right restored to the Editor. ... ... ... ... ... ... Tarka-Samgraha, with two Commentaries and Notes, by Y. V. Athalye M. A. (B. S. S. 55) ... ... ... ... Vâsishtha Dharmasastra, by Dr. A. Führer (B S.8. No. 23) 0 8 Vikramâikadevacharita, by Dr. G. Bühler (B. S. S. No. 14) -Copy-right restored to the Editor .... ... ... ... Vikramorvaśîya, with Notes, bs S. P. Pandit M. A. and B. R. Arte, M. A. (B. S. S. No. 16) ... 2 0

SANSKRIT PUBLICATIONS NOT INCLUDED IN THE BOMBAY SANSKRIT AND PRAKRIT SERIES

Amarakośa, the Thesaurus of Sanskrit Words of Amara- Simha with the Commentary of Mahesvara. Edited by Raghunath Shastri Talekar with Index ... ... 0 13 Atharvaveda-Samhita with the Commentary of Sayaca- chârya. Edited by S. P. Pandit, M. A., Vols. I., II., IIl., and IV., each at ... ... ... 0 0 10 ... Kavyaprakasa (2nd edition) Edited by Vâmauâchârya Zalkikar ... ... ... ... ...

Pahlavi.

Vendidad, complete in 2 Volumes ... ... 10 0

JAN 2 5 1950

PK Vidyanatha 2916 Prataparudrayasobhusanam V5 1909a v.2

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 14 21 07 14 007 6