1. Prataparudriya Vidyanatha Ratnapana Vyakhya of Kumara Swami Sankara Rama Sastry C. Bala Manorama Press 1914

SRI BALAMANORAMA SERIES No. 3

PRATAPARUDRIYA

of

VIDYANATHA

with

Ratnapana

of

KUMARASWAMIN

son of

MALLINATHA

EDITED AND PUBLISHED

BY

S. CHANDRASEKHARA SASTRIGAL,

Triplicane, Madras.

PRINTED AT THE SRI BALAMANORAMA PRESS, Triplicane, Madras.

Price Rs. 1-8-0.] 1914 [Postage Extre.

Registered according to Act XXV of 1867. ALL RIGHTS RESERVED BY THE PUBLISHER.

।। प्रतापरुद्रीयस्य विषयानुक्रमणिका।

विषय: पार्श्वम् विषय: पार्श्जम् नाय कप्रकरणे- सास्विकभावा: ... १७१ नांयकगुणा: ८ व्यभिचारिभावा: .. १७३ नायकस्वरूपम् १३ शङ्गारचेष्टाः .. १८७ उदात्तादिनायकविशेषाः १५ मन्मथावस्थाः ... १९४ शङ्गारनायकाः १८ रसविशेषाः ... १९९ शृङ्गारनायिका: २१ दोषप्रकरणे- • काव्यप्रकरणे- पददोषा: .. २१३ काव्यस्वरूपम् ३१ वाक्यदोषाः .. कैशिक्यादिवृत्तयः २१७ ४३ अर्थदोषा: रीतय: ... २२६ .. ४६ गुणप्रकरणे शय्या द्राक्षादिपाकाश् ... ४९ गुणनिरूपणम् .. २३३ काव्यविशेषा: .. ५१ शब्दालंकारप्रकरणे ध्वनिविशेषा: .. ५३ अलंकारस्वरूप निरूपणम् ... २४४ महाकाव्यादिप्रबन्धाः .. ६९ अलंकारविभाग: २४५ क्षुद्रप्रबन्धा: .. ७० छेकानुप्रासः ... २४७ नाटकप्रकरणे- वृत्त्यनुप्रासो यमकं च .. २४८ नाट्यस्वरूपम् ... ७२ पुनरुक्तवदाभास: .. २४९ दश रूपकाणि ७३ लाटानुप्रास: .. २५० रूपकसाम्री .. ७४ चित्रालकार: ... नाटकोदाहरणप्रारम्भ: २५१ .. ९३ अर्थालंकारप्रकरणे- प्रथमोडङ्क: १०५ उपमा ... २५४ द्वितीयोडङ्ग: .. १११ अनन्वयः, उपमेयोपमा च ... २६७ तृतीयोडङ्ग: ... १२३ स्मरणं, रूपकं च ... २६८ चतुर्थोडङ्ग: १३५ परिणाम: ... पञ्चमोडङ्क: १४१ संदेह: २७३ ... २७४ रसप्रकरणे- भ्रान्तिमान् रसस्वरूपम् ... २७५ १५५ अपहुतिः रत्यादिस्थायिभावा: ... २७६ १६३ उल्लखः ... २७७

२

विषयः पार्श्वम् विषय: पार्श्वम्

उत्प्रेक्षा .. १७८ आक्षेप: ... ३१७

अतिशयोकि: ... २८७ व्याजस्तुतिः, अप्रस्तुतप्रशंसा च ३१९

सहोक्ति: . २८९ पर्यायोक्तम् ... ३२१

विनोकि: ... २९० प्रतीपं, अनुमानं च ... ३२२

समासोफि: .. २९१ ... ३२३

वक्ोफिकि: २९६ अर्थान्तरन्यासः ३२४

स्वभावोकि:, व्याजोकिश्र ... २९७ यथासंख्यं, अर्थापत्तिश्र .. ३२५

मीलनम् ... २९८ परिसंख्या ३२६

सामान्यम्, तगुणश्च २९९ उत्तरम् ३२७

अतडुणः, विरोधध ३०० विकल्पः ३२८

विशेष: ... ३०३ समुचय: ३२९

अधिकः ... ३०४ समाधि:, भाविकं च .. ३३१ विभावना, विशेषोक्िरसंगतिश्व ३०५ प्रत्यनकिम् .. ३३३

विचित्रम्, अन्योन्यं च ... ३०६ व्याघातः, पर्यायश्च .. ३३४

विषमम् ... ३०७ समं, तुल्ययोगिता च सूक्ष्म: ३३५

... ३०८ उदात्त: ..

दीपकम् ... ३०९ परिषृत्ति: ... ३३७

प्रतिवस्तूपमा .. ३१० कारणमाला, एकावली, माला-

दृष्ठान्तः .. ३११ दीपकं च ... ३३८ निदर्शना ... ३१२ सार: ... ३३९

व्यतिरेक: मिश्रालंकारप्रकरणे- ... ३१३ शेष: .. ३१४ संसृष्टिः ... ३४

परिकर: ... ३१६ संकर: ... ३४१

INTRODUCTION.

POETICS as an art has been cultivated with varying degrees of success in all the civilized countries of the world. But in no country has it been cultivated as a science with such remarkable success as in India. Some may demur to poetics being called a science instead of as an art. An objection like this is hkely to be raised by those who have not had any acquaintance with the works on poetics which are found in such large numbers in the wide field of Sanskrit Literature. It may be said that it is a system of general principles of permanent value derived from the observation of particular facts of nature that goes under the name of science. It may therefore be asked how poetics can come under this definition as it is only a body of the principles and rules of the art of poetry. It is not with reference to such principles and rules that poetics has been cultivated in India. On the other hand, it has been cultivated as the Psychology of the refined and subtle operations of human thought and as such, the general truths embodied therein are as much with reference to the laws and operations of the cultivated Indian mind as those of any other nation. As an art too, as applying to the composition of Sanskrit poetry, it stands unrivalled. In whatever way it is viewed, whether as an art or as a science it seems to have had its origin in the most ancient days in this country. The charm of many of the Vedic hymns reveals a high degree of cultivation by the ancient sages of the art of poetic composition. After the pitch accent of the Vedic hymus had transformed itself into the stress accent in the Post-Vedic period, many writers arose who made a subtle analysis of the refined thoughts and sentiments, and of the variety of diction and style that should characterise a poetic composition, and fixed the rules of poetic art. Vidyanatha himself, the author of Prataparudriya, mentions the name of Bhamaha amongst eminent writers of his type in whose wise he undertakes to compose his work. Amongst early writers on poetics the names of Dandin, Mammata, Dhanika, Abhinava Gupta and Vidyadhara must be familiar to the students of Sanskrit Literature. Works on poetics have been surprisingly multiplying in this

ii INTRODUCTION.

country, and many are the writers who have figured in this field, the most prominent of the later writers being Appaya Dikshita and Jagannatha Pandita the author of Rasagangadhara. A unique teature of Indian poetics is the development of it on the basis of Logic. The thoughts and sentiments that are embodied in poetic compositions and definitions given of the figures of speech, along with the correctness or otherwise of naming the figure or figures employed in a particular stanza are tested and analysed by the application of the rules ot Logic in scholarly discussions such as can be understood only by those learned in Tarka. Such discussions occur more in the commentaries than in the origmnal works themselves. In the course of the study of Ratnapana, a learned com- mentary on Prataparudriya, which is published along with the text, the reader will come across scholarly discussions highly interesting to the students of Logic. Prataparudra Yasobhushana or Prataparudriya, as ii is commonly called, is a work on Poetics on the model of Kavya Prakasa of Mammata and the Ekaval of Vidyadhara. The work consists of nine Prakaranas. In the first Prakarana are described the characteristics and merits of the different kinds of heroes (Nayakas) and heroines (Nayikas). The second which is the Kavya Prakarana treats, as its name implies, of Kavyas with reference to their diction and style and of the nature of their subject matter, of Sabda, Artha, Vrittis, Ritis, Sayya, Paka and so forth. In the third Prakarana Rupakas are treated, among which is found the treatment of the characteristics of Nataka, the most important of the compositions of the Rupaka class. To illustrate his descriptions of Nataka, the author furnishes the reader with a model drama of his own composition of which the hero is Prataparudra whose conquests and installation form the plot of the drama, The fourth is the Rasa Prakarana which is the Prakarana of poetic sentiments, and the fifth and the sixth are the Dosha Prakarana-the Prakarana of demerts, and the Guna Prakarana-the Prakarana of merits respectively Then follow the three other Prakaranas, the seventh, eighth and ninth, dealing with Alankaras or figures of speech, the seventh dealing with Sabda Alankara or Alankara employed in verbaal composi- tion, the eighth with Artha Alankara or Alankara of sense and the ninth with Misralankara or the combination of two or more figures of speech. It will thus be seen that Prataparu- driya is a comprehensive work, covering as it does, the whole

INTRODUCTION. iii

range of poetics. No work that preceded this work was so comprehensive as this. To illustrate every definiuon or description one or the other of Prataparudra's merits, virtues, prowess, magnamimity and generosity is made the subject matter of description, and to illus- trate every kind of Sayya, Paka, Rit and Vritti, the author wields his language with consummate skill, and gives it a variety of shapes and forms such as he would desire them to be as if by the use of the magician's wand. For these and similar reasons P'ru- taparudriya stands high as a work of great artistic merit ; but for the same hero being agam and aga.n referred to, which to some mav make monotonous reading and tiresome panegyncs and exaggerations which go beyond all bounds of moderation the work would be much more mentonous than it is. It must how- ever be admitted that these panegyrics and exaggerations were unavoidable as the author had imposed upon himself the difficult task of making the same hero's actions and merits serve the purpose of his illustrations of all the phases of a poetic composi- tion., From the lanegync idulged mn, in such profusion by Vidyanatha it may be reasonably presumed that he was a court- poet of Prataparudra or at any rate, that he lived in the time of his hero. If the age of Prataparudra can be settled it would be as good as settling the age of Vidya- natha, and for knowing the time in which Prataparudra ruled there are evidences of a rehable character such as those borne out by inscriptions at Nellore, Bezwada, Warangal and Pelivela. It is needlesy to take up the investigation of these evi- dences in this short introduction. We shall not be guilty of shooting beyond the mark if we put down the dates as those as- signed by Robert Sewell i hist“ Sketch of the dynasties of South- ern India," the dates that he ass gns bemg 1295-1323 A. D. Prataparudra was a powerful ruler of the Andhra country whose capital was Ekasilanagarı or Ekasila as it is called in short, otherwise known in its Dravidi»n form as Orugullu which was laterly corrupted into Warangal. He was a Kakatıya Kıng so- called by the sovereigns of his line having been worshippers of their tutelary denty Durga Sakti, installed in a temple dedicated to her in Ekasıla. . The Kakatiya Kings were many of them powerful and war- like rulers of Warangul. and offered successful resistance again and again to the Mahomedan rulers of Delhi who wanted to cap-

iv INTRODUCTION.

ture their country until at the end of a long series of struggles the Kingdom of Warangal was annexed to the Bhammı Kingdom about the year 1540 A.D.

Ratnapana, the well-known commentary on Prataparudriya which is printed below the text is the production of Kumara- swami Somapithin son of Mahamahopadhyaya Kolachala Mallı- natha. It is admitted on all hands to be a commentary of great merit, and is the one that is generally studied mn South India. Those who go through the commentary will find much that is valuable in it by reason of the many quotations and much useful discussions that frequently occur in it. It has been pointed out how valuable Prataparudrya is to the student of poetics, The whole ground of poetics has been traversed in this work, and consequently any one who has learnt it well cannot but have a commendable knowledge of the prin- ciples of Sahitya. A handy cheap, neatly got-up edition of the work with its well-known commentary was badly needed Brah- masri Chandrasekhara Sastrigal who has already laid the Sanskrit reading public under great obligation to him by the publication of the 'Balamanorama' which by itself was a very costly under- taking, deserves to be thanked and generously patronized for having brought out a correct edition of Prataparudriya for the preparation of which he has spared neither pains nor money.

A. PANCHAPAGESA IYER, M A., L T., Lecturer in the ' History of Sanskrit Literature and Comparative Philology,' MYLAPORE, Madras Sanskrit College.

। श्री: ॥ श्रीगुरुचरणारविन्दाभ्यां नमः श्रीमद्विद्यानाथप्रणीतम प्रतापरुद्रीयम्।

श्रीमत्कुमारस्वामिकृतरत्नापणसहितम्। अथ नायकप्रकरणम्। विद्याकैरवकौमुदीं श्रुतिशिरःसीमन्तमुक्तामणिं दारान् पद्मभुवस्त्रिलोकजननीं वन्दे गिरां देवताम्। कल्याणानि तनोतु कशन पुमानधह्गदन्तावळो गण्डाभोगविलोलुपानळिगणान कर्णाञ्चलैश्ालयन। यत्पादाम्बुरुहावलम्वशरणा: पूर्व पुमांसस्त्य-

अस्तु कल्याणदं दिव्यं वस्तु नारनरात्मकम् । स्वोपज्ञं वाड्मयं यस्य विहारगृहवेदिका ॥ २ ॥ वाणीं काणभुजीमजागणदवासासीच्च वैयासिकी- मन्तस्तन्त्रमरंस्त पन्नगगवीगुम्फेषु चाजागरात्। वाचामाचकलदहस्यमखिलं यश्ाक्षपादस्फुरां लोकेऽभूददुपज्ञमेव विदुषां सौजन्यजन्यं यशः ॥ ३॥ त्रिस्कन्वशास्त्रजलधि चुळुकीकुरुते स्म यः । तस्य श्रीमल्लिनाथस्य तनयोऽजनि तादृशः ॥४ ॥ कोलचलपेद्दयार्यः प्रमाणपर्दवाक्यपारदृश्वा यः । व्याख्यातनिखिलशास्त्रः प्रबन्धकर्ता च सर्वविद्यासु ॥५॥ तस्यानुजन्मा तदनुग्रहात्त- विद्योऽनवद्यो विनयावनम्ः । स्वामी विपश्चिद्वितनोति टीकां प्रतापरुद्रीयरहस्यभेत्रीम् ॥ ६ ॥

२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

यत्पादाब्जनमसत्रिया: सुकृतिनां सारस्वतपक्रिया- बीजन्यासभुवो भवन्ति कवितानाट्यैकजीवातवः।।१।। पुण्य इलो कगुणो क्ेशाणकषणादुत्तेजनां लम्भितं संजग्राह रसादिरत्ननिचयं विद्याधिनाथः पुरा। सोऽहं तद्यवहारहेतुमधुना कंचित् करोम्यापणं तत्ानग्रहमूल्यतोऽभलषितं क्रीणन्तु धन्या जनाः॥। ७॥ यद्यन्निगूढमखिलं शक्त्या तत्तत् प्रकाश्यते। नायूलं लिख्यते किचिन्नानपेक्षितमुच्यते ॥ ८॥ अथ तत्भवान विद्यानाथनामा महाकविरलंकारशास्त्रमारभमाणस्तस्या- विघ्नपरिसमाप्तये प्रचयगमनाय च 'मङ्गळादीनि मङ्गळमध्यानि मङ्गळान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते' इत्यादि भगवद्भाप्यकारवचनम् 'आशीर्नमस्क्रिया वस्तु- निर्देशो वापि तन्मुखम्' इत्याशीराद्यन्यतमस्य प्रबन्धमुखलक्षणत्वप्रतिपादक- माचार्यदण्डिवाक्यं च प्रमाणयन वद्धाचारपरिप्राप्तं विशिष्टेष्टदेवतानमस्कार- लक्षणं मङ्गळमन्तेवास्यनग्रहायादौ ग्रन्थतो निवघ्नाति। विद्येति। विद्या वेद- वेदाङ्गादयः। 'अङ्गानि वेदाश्वत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्वताश्चतुर्दश ॥' इति स्मरणात्। ता एव केरवाणि कमदानि तेषां कौमदीं चन्द्रिकां निखिलविद्योल्लासकारणभृतामित्यर्थः । ्रुतीनां शिरासि उपनिषद एव शिरांसि मुर्धानः । तल सीमन्तमुक्तामणि केशमार्गाभरणायमानां वेदान्तवेद्या- मित्यर्थः। अथास्या लौकिकस्वरूपमाह। दारानिति। 'दाराः पुंसि च भम्न्येव' इत्यभिधानाद्वहत्वं पुंस्तवं च। त्र्यवयवो रोकस्त्रिलोकः। शाकपार्थिवादित्वान्म- व्यमपदलोपी समासः। लोकलयसमुदायोडन सिलोकशव्देन विवक्षितः। तस्य जननीमिति पषीसमासः। अन्यथा 'तद्धितार्थ' इत्यादिना समाहारसमासे अकारान्तोत्तरपदत्वंन स्त्रीत्वात् 'द्विगोः' इतीकारे तिलोकीति स्यात्। अत एव 'द्विगोर्लगनपत्ये' इत्यत्र "त्रयवयवा विद्या विविद्या। तामधीते वेत्ति वा लैविद्यः। न तु तिसो विद्या अधीत इत्यण्प्रत्ययनिभित्तः 'तद्धितार्थ' इत्यादिना समासः । अत एवाण्प्रत्ययस्य लगभावः" इत्याह भगवान् भाष्यकारः । इत्थं नमस्कर्तव्यदेवताया वैशिष्टयमक्त्वा स्वग्रन्थारम्भोपयोगित्वेन इष्टत्वं च सचयति। यत्पादेति। पादावब्जे इवेत्यपभितसमासः ।न त् पादावेवाब्जे इति रूपक- समासः । तथा मत्यब्जयो: प्राधान्येन तत् नमस्काशयोगात्। सारस्वतप्रक्रियाः काव्यनाटकादिवाङ्यविशेषाः तासां बीजं कारणभुतः शक्तिप्रतिभाद्यपरपर्यायः संस्कारवशेषः । तदेव वीजमड्करकारणं तस्य न्यासभुवः आवापभमयः ।' कवितानाव्यस्यैकर्जावातवो मुख्यजीवनौषधानि अविच्छेदहेतव इत्यर्थः । अत नमस्कारात् कविताकारणभृतः संस्कारो जायते संप्रदायाविच्छेदश्र भवतीति

नायकप्रकरणम्।

पूर्वेभ्यो भामहादिभ्यः सादरं विहिताञ्जलि:। वक्ष्ये सम्यगलंकारशास्त्रसर्वस्वसंग्रहम् ॥२॥। चिरेण घरितार्थोऽभूत् काव्यालंकारसंग्रहः। प्रतापरुद्रदेवस्य कीर्तिर्येन प्रकाश्यते ॥ ३॥ रसप्रधाना: शब्दार्था गुणालंकारवृत्तयः । रीतयश्चेयती शास्त्रप्रमेयं काव्यपद्धतिः ॥४॥ यद्यप्यसौ प्रबन्धेषु प्राचां साधु निरूपिता। तथाप्यस्याः समं नेतुर्नोदाहरणमादृतम् ॥५॥ पुण्य श्लोकस्य चरितमुदाहरणमर्हति। न कश्चित्तादृश: पूर्वैः प्रबन्धाभरणीकृतः ॥६॥ प्रबन्धानां प्रबन्धृणामपि कीर्तिप्रतिष्ठयोः । भावः । नमस्क्रिया इति बहुवचनं तासां भक्तिश्रद्धानिशयपूर्वकत्वं द्योतयति। तथाविधानामेव श्रेयस्करत्वात्। तथा च श्रुतिः 'भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम' इति। अलोषमारूपकविशेषाणां तिलतण्डुळवत् परस्परनरपेक्ष्यात् संसृषिः । तदुन्नयनप्रकारस्त्वलंकारप्रकरणे व्यक्तीभविष्यतीत्युपरम्यते। ग्रन्थादी वायुबी- जस्य वकारस्य क्षेमंकरस्य भूदेवताकस्य मगणस्य चोपादानादूर्णगणादिशुद्धि- रस्त्ययेति सर्वमवदातम् ॥ १॥ अथालंकारशास्त्रप्रणेतुप्रणामपूर्वकं वक्ष्यमाणमर्थ प्रतिजानीते। पूर्वेभ्य इति। यद्यपि रसालंकाराद्यनेकविषयमिदं शास्त्रं तथापि छत्निन्यायेनालंकारशास्त्रमुच्यते। तत सर्वस्वं रसादिप्रमेयं संगृह्यते संक्षिप्यते ये- नासावलंकारशास्त्रसर्वस्वसंग्रहः प्रारिप्सितो ग्रन्थसतं सम्यग विशदं वक्ष्य इति याजना। संक्षपवैशदाभ्यां रसादिसर्वप्रमेयप्रतिपाठनान सर्वोत्कष्टः स्वग्रन्थ इति सुचिता भर्वात ॥। २ ।। संप्रत्यलंकारशास्त्रस्य लोकोत्तगवण्यलभनोत्कषमाह। चिरेणेति॥३॥ शास्त्र्मवस्वसंग्रहं इत्युक्त तद्विभजते। ग्सेति। रसप्रधाना रस- जांविता इत्यथः। यद्पि वस्त्वलकारासत्मना विविधस्यापि व्ययस्य जावितत्व- मुत्तरत्र वक्ष्यति तथापि स्वात्ममालविश्रान्तत्वेन प्राधान्याद्रमस्यैव मुग्यं जावित- त्वम। वस्त्वलंकारव्यडग्ययोस्तु सवथा रसपयवसानेनाप्राधान्यात् तदभावेडाप वा- च्यादुष्कृष्टत्वसाम्यात् औपचारिको जीवितत्वव्यवहार इनि न कश्रद्विराध इतध्व- निलोचनरहस्यम्। गुणादयो वक्ष्यमाणलक्षणाः। अनुक्तसमुच्चयाथश्रशब्दः शय्या- पाकावाकपति।४॥ काव्यस्वरूपनिरूपणे सत्यप्युदाहरणाहनायकानरूपणाभावात् प्राचां प्रबन्धेग्वरकर्ष इत्याह। यद्यपोति। असौ काव्यपद्धतिः ॥५॥ अत एव प्रबन्धणामप्यपकर्ष इत्याह पण्येति। चरितोदाहरणे कर्तकमेणी ।।६।।

प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

मूलं विषयभूतस्य नेतुर्गुणनिरूपणम् ॥७॥ यथा रामगुणवर्णनं रामायणवल्मीकजन्मनोर्महाप्रतिष्ठाकारणं तथा महापुरुपवर्णनेन हि श्रेयस्करी प्रबन्धस्थितिः। यथा वेदशास्त्र- पुराणादेर्हितप्रापिरहितनिवृत्तिश्च् तथा सदाश्रयात् काव्यादपि। इयान् विज्ञेषः । काव्यात् कर्तव्यताधीः सरसाऽन्यत्र न तथा । तथा हि। यद्वेदात् प्रभुसंमितादधिगतं शब्दपधानाचिरं यच्चार्थप्रवणात् पुराणवचनादिष्टं सुहृत्संमितात्। कान्तासंमितया यया सरसतामापाद्य काव्यश्रिया कर्तव्ये कुतुकी बुधो विरचितस्तस्यै स्पृहां कुर्महे ॥८॥ तन्निरूपणे तु महानुभयेषामुत्कर्ष इत्याह। प्रबन्धानामिति। प्रबन्धृणां प्रबन्धकरतृणाम् ॥७॥ तत् दृष्टान्तमाह। यथा रामेति। उत्तमगुणवर्णनेनैव प्रबन्धनिर्माणमनेकश्रेयोहेतुरित्याह। तथा महापुरुषेति। अत एवोत्तमगुण- वर्णनमवश्यं कर्तव्यमिति भावः । अथ स्वग्रन्थप्रतिपाद्यस्य काव्यस्य वेदादिवत् पुरुषार्थपर्यवसायितामाह। यथावेदेति। सन्नुत्तमनायक आश्रयो वर्ण्यत्वेन यस्य तस्मात्। अभ्युच्चयमाह। इयानिति। उक्तमर्थमुपपादयत तथाही- त्यादिना। प्रत्यक्षारद्यविषयमिष्प्राप्त्युपायं ज्योतिष्टोमादिकमनिष्टपरिहारोपायं कलञ्जभक्षणवर्जनादिकं च येन विर्दान्त स वेदः। तदुक्तम्। 'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न वुध्यते। एनं विदन्ति वेदेन तस्मा्द्विदस्य वेदता ।' इति। तस्मात् प्रभुसंमिताद्राजतुल्यान् ।.कुतः। शब्दप्रधानात् वाडमावेण प्रभुरिव वेदोऽपि विधिनिषेधवलेन पुंसां प्रवर्नको निवर्तकश्च। प्रभुविपक्षे दण्डयति वेद- स्तु प्रत्यवायं जनयतीति शब्दप्रधानत्वममिति भावः । प्रत्यवायजनकत्वं च वेद- स्य स्वरवर्णयोरन्यथोच्चारणेऽपि दुरितश्रवणादन्यथाऽनुष्ठानेऽननुष्ठाने वा कैमुति- कन्यायसिद्धम्। अभ्ययर्नावधेः फलवदर्थाववोधपर्यन्तत्वादिति वेदितव्यम् । चिरं मीमांसापेक्षया कुच्छ्रेणेत्यर्थः । यत् कर्तव्याकर्तव्यरूपमधिगत प्रमितम् । अर्थप्रवणादर्थवादवहुलत्वेनार्थप्रधानात् । पुराणादिकं न वेदवदेवं कुर्यान्नैवं कुर्यादिति प्रवर्तकं निवर्तकं वा विधिनिषेधवलेन किं तु तन्न्यकारेण पूर्वपुरुष- चरितस्तुतिनिन्दामुखेन रागद्वेपावुत्पाद्य भिल्वत् प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतम्। अतो- डस्यार्थप्रधानत्वमित्यवगन्तव्यम्। अतः सुदृत्संमितात् पुराणवचनाच् यदिष्टम- भिरुचितं तस्मिन्नित्यध्याह्टियते। यत्तदोर्नित्यसंबन्धात्। कान्तास्मितया यया। कवयते वर्णयतीति कविः । तस्य कर्म काव्यम्। ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् प्रत्ययः ।

नायकप्रकरणम्। ५

ततः काव्यं दष्टादष्टफलजनकतया बहूपयुक्तम्। तच्चोक्तं काव्य- प्रकाशे काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सद्यः परनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे॥ इति प्रसिद्धं चैतन्महाप्रबन्धेषु X*परिवडुइ विण्णाणं संभाविज्इ जसो विसप्पंति गुणा। सुञ्वइ सुपुरुसचरिअं किं तज्जेण ण हरंति कव्वाळावा॥ X परिवर्धते विज्ञानं संभाव्यते यशो विसर्प्ति गुणाः । श्रृयते सुपुरुषचरितं किं तद्येन न हर्गन्त काव्यालापाः ॥ तच्च पड्कजादियद्रढत्वाद्रसोह्सितगव्दार्थसंघटनात्मकमेव न कर्ममावम्। तस्य श्रिया विलासेन। सरसतामापाद्य उत्कण्ठाजननेनाभिमुखीकृत्येत्यर्थः । कर्तव्ये गुर्वाज्ञाकरणाठौ। वुधो विद्वान् न तु पामगः। कुतुकी रागवान् विरचितः । उभयत्ाप्यकागप्रश्लेषादकर्तव्ये परदारहरणादावकुतुकी द्वेपवांश्रेति लभ्यते। यथा कामिनी कटाक्षवीक्षणादिविलासैरेव कामिनमावर्जयन्ती ममेदमभिलपितं कुरु अनभिर्लापतं मा कुवित्यनुंक्त्वैव सर्व संपादयति नथा काव्यश्रीरपि व्यञ्जनव्या पारमात्रपरत्वेनोपसर्जनीभूतशब्दार्थतया शब्दार्थप्रधानाभ्यां प्रभुसुहत्संमिताभ्यां वेदपुराणाभ्यां विलक्षणा सती सहदयहृदया हलादकारिणा व्यज्तनाव्यापारेणैव रामा- दिवद्वूर्नितव्यं न तु रावणादिवदिति पुंसः कर्तव्ये प्रवर्तयति निवर्तयति चाकर्त- व्यादित्यम्याः कान्तासंमितत्वमवगन्तव्यम। एतेनाम्याः सरसतापादनेन प्रवर्त- कत्वाद भयानुनयपुरस्गर प्रवर्नकाम्यां वेदपुराणाभ्यां विद्येपो विवक्षित इति बोद्धव्यम्। अतस्तल्क्षणाय प्रयतामह इत्याह। तस्यै स्पृहां कुरमह इति । 'स्पृहेरगप्सितः' इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। एतेन पुरुषारथोपदेशः काव्यस्य प्रयोजनं तग्ुक्तं काव्यं विपयस्तज्ज्ञानं प्रयोजनमुभयो. ग. पसाधन- भाव: संबन्धो जिज्ञासुगधिका्रीत्यनुबन्धचतुष्टयं सृचितम ॥८॥ न हु क्तोपदेश विशेष एवात्र प्रयोजनं किन्तु कीर्त्यादिकमपि संभवतीत्याह। तत इति। तनः सप्रयोजनत्वान् बहुप्रयोजनसाधनत्वादुपादेयमिति भावः । अत्र वृद्धसंवाद- माह। तच्चोक्तमित्यादिना। कृद्वियुजगव्दाः भावे संपदादित्वात् क्विवन्ताः अत्र यशोऽर्थानर्थप्रतीकाराः द्वयोरषि। व्यवहारोपदेशौ तु सहृदयस्यैव। निर्व तिकाले कविरपि सहृदय एवेति निर्वृतिर्द्वयोरपि॥ परिवड्ढ ईति। न हरन्तीत्यत्र मन इति शेषः । विडप्पन्ति गुणाः। 'अर्जेर्विडप्पः' इति कर्मणि विडप्पादेश इंति त्रिविक्रमभोजराजौ। कि बहुना। चतुर्वर्गव्युत्पत्तिरप्यत्रैव भवतीति भावः। *अयं शलोकः प्रवरसेनकृते सेतुबन्धमहाकाव्ये दृश्यंत।

६ प्रतापरुद्रीये रननापणसहिते

यत्र पुनरुत्तमपुरुपचरितं न निबध्यते तत् काव्यं परित्याज्यमेव । तन्मूला चेयं स्मृतिः 'काव्यालापांश्र वर्जयेत्' इति। न केवलं काव्यस्यायं पन्थाः । किन्तु शास्त्रजातस्यापि सदाश्रयत्वेन महान् लोकादरः । तथा वैशेषिकादेरीश्वरप्रतिष्ठापकतया जगत्पूज्यता । तथा महाभारतादीनामपि महापुरुषवर्णनपरतयैव विश्वातिशायि- त्बम्। किं बहुना। वेदान्ता अपि ब्रह्मप्रतिपादकतया परमुत्कृ- ष्यन्ते। 'अथात, धर्मजिज्ञासा' इत्युपक्रममाणेन सूत्रकृता महर्षिणापि तथापि परनिर्वृतिरेवेह मुग््यं फलभिति रहस्यम्। अन्यथा काव्यस्य कान्ता- संमितत्वविशेषो न स्यात्। तदुक्तं लोचने। चतुर्वर्गव्युत्पत्तेरपि चानन्द एव पार्यन्तिकं मुख्यं फलमिति। ननु 'काव्यालापांश्र वर्जयेत्' इति निषेधाद्वि- फलोडयं प्रयास इत्याशइक्य स्मृतरन्यविषयत्वमाह। यत्र पुनरिति। अन्यथा रामायणादेरपि हेयत्वप्रसंगादिति भावः । काव्ये केमुतिकन्यायेनोत्तमपुरुपगुण- वर्णनस्यावश्यकत्वं प्रतिपादयितुं शास्त्रजातस्यापि तत्परत्वमाह। न केवलमित्या- दिना। ईश्वरप्रतिष्ठापकतयेति। अड्कुरादिकं सकर्तृकम्। कार्यत्वात्। घटवत्। इत्यादिप्रमाणैरिति भावः । अत्र 'कर्तरि च' इनि निषेधात् 'याजकादिभिश्र' इनि षष्ठीसमासो द्रष्टव्यः । तस्याकृतिगणत्वात्। यद्वा शेषषष्ठीसमामः । तस्यैतन्निषधाभावात्। एवमन्यत्ापि द्रष्टव्यम्। भारतादीनामपि शास- कत्वाच्छास्त्रत्वेन निर्देशः । ननु चिदेकरसतया निर्धर्मकस्य व्रह्मणः प्रति- पादकेषु वेदान्रेषु गुणवत्पुरुषवर्णनं नास्तीति ेन्नैष दोषः । बूह्मण्यानन्दादी- नामौपाधिकानां विद्यमानत्वात्। तदुक्तं पञ्चपादिकायाम् । 'आनन्दो विष- यानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति तद्वर्माः' इति। अथवा सच्चिदानन्दस्य व्रह्मणो निर्गुणस्यापि निर्दोषत्वमेव गुणः । यथाह माघः । 'अपदोषतैव विगुणस्य गुणः' इति। तदेतदभिप्रेत्याह। किं बहुनेति। न चेदं माघवचनमबह्मप- रमिति वचायम्। तथा हि 'अविभाव्यतारकमदष्टहिमदृतिबिम्बभस्तमितभगनु नभः। अवसन्नतापमतमिस्त्रमभादपदोषतैव विगुणस्य गुणः ॥' इति। अत्र प्राकरणिकसन्ध्यानभःप्रतिपादनात् प्रतीयमानस्याप्राकरणिकस्य 'न तत् सूर्यो- भाति न चन्द्रतारकम्' 'को मोहः कः शोकः' इत्याद्युपनिषदर्थसनाथस्याकाश- पर्यायनभःशब्दार्थस्य ब्रह्मणोऽर्थान्नरन्यासेन निर्गुणस्य निर्दोषत्वमेव गुण इति विवक्षितत्वात्। पदार्थविवेचनप्रपञचः पुनरस्मन्महोपाभ्यायविरचितमाघव्या- ख्याने सर्वकप्नाख्याने द्रष्टव्यः। निरीश्चरवादिनामपि मीमांसकानां गुणधौरेय- धर्मप्रतिपादनादेव गुणवत्पुरुषवर्णनपर्यवसायित्वभित्याह। अथात इति। अथ

नायकप्रकरणम् । ७

पुरुषाश्रितस्य गुणश्रेष्ठस्य धर्मस्य जिज्ञासाद्वारेण महापुरुषगुणवर्णनमेव शास्त्रस्य प्राणा इत्युररीकृतम। तत्तन्न्यायनिरूपणपरस्यापि प्रबन्ध- राशेर्महापुरुषगुणवर्णनं हेम्रः परमामोदः । अतश्च प्रतापरुद्रदेवस्य गुणानाश्रित्य निर्मितः । अलंकारप्रबन्धोऽयं सन्तः कर्णोत्सवोऽस्तु वः ॥९॥ काकतीयनरेन्द्रस्य यशो भूपधितुं कृता।

तंदुक्त्तं दण्डिना । विद्यानाथकृतिश्रेयं स्वयं तेन विभूष्यते ॥१० ॥

'आदिराजयशोविम्बमादर्श प्राप्य वाड्यम। तेपामसन्निधानेऽपि न स्वयं पश्य नश्यति ॥' इति सूक्तैव प्रतिपाद्यमहिम्रा प्रबन्धमहत्ता। तदुक्तं प्राचा भामहेन। वेदाव्ययनानन्तरम् अतो वेदस्य विवक्षितार्थत्वाद धर्मस्य जिज्ञासा कर्तव्येति संक्षपतः सृवार्थः । महर्षिणा जैमिनिनेति शेषः । धर्मो नाम श्रेयस्साधनभूतो यागादिरेव नापूर्वमात्मनिष्ठम्। तदुक्तम। 'श्रेयःसाधनता यव द्रव्यादी विधितो भवेत्। तस्यैव धर्मता ज्ञया धर्मस्तत्साधनं यतः ।' इति। 'अपूर्व च यागा- देरवान्तरव्यापारः श्तिर्वा' इति भाट्टः। तन्मताश्रयणे धर्मस्यापूर्वद्वारा पुरुषा- श्रितत्वं गुणत्वं चौपचारिकम्। प्राभाकराम्तु यागादिव्यतिरिक्तं स्थिरकार्य लिद्गा- दिवाच्यमपूर्वमेव धर्म इति प्रतिपेदिरे। तन्मते पुनस्तस्यात्मनिष्ठत्वं गुणत्वं च मंप्रतिपन्नमेवेति मु्ूक्तं पुरुषाश्रितस्य गुणश्रेष्ठस्येति। उरर्गकृतमङ्गी- कृतम्। नन्वेतच्छास्त्रं न्यायनिरूपणपरं न पुरुषगुणवर्णनपरित्याशइक्य तस्यापि पुरुषगुणधर्मनिरूपणार्थत्वात् ततैव पर्यवसानमन्यथा वैफल्यमित्याशयेनाह । तत्तन्न्यायेति। उक्तमर्थमुपसंहरन स्वग्रन्थस्य विद्वत्परिग्रहमाशास्ते। अत-

काकलीयेति काकतिर्नाम दुर्गाश्तिरेकशिलानगरेश्वराणां कुलदेवता सा शक्तिर्भजनीयास्येति काकतीयः । 'वृद्धाच्छः' इति शैषिकश्छप्रत्ययः॥।१०॥अत प्रबन्धमहिम्ना वर्ण्योपस्कारे वृद्धसंवादमाह। तदुक्तं दण्डिनेति। अत् बिम्ब- शब्द: कर्तृवाची। वाइमयादर्शः कर्म। अल नलनहुषाद्यमंनिधानेऽपि तद्यशो- बिम्बप्रतिष्ठाया वाड्मयादर्शाधीनत्वोक्तेः प्रबन्धमहिम्ना प्रतिपाद्योत्कर्ष इति भाव: । केषुचित् कोशष्वेतत् पद्य प्रतिपाद्यमहिम्ना प्रवन्धोत्कर्षपरग्रन्थमध्ये लेखकदोषाल्लिखितं। तत्र 'गौगौः कामदुघा सद्भिः' इत्यादेतत्पद्यपूर्वोत्तरश्रलोक- पर्यालोचनयास्मदुक्त्तार्थावधारणादुपेक्षणीयम्। अथ वण्यमहिम्रा प्रबन्धोपस्कारे भामहादिसंवादमाह। सूक्तैवेत्यादिना। नायकेति। नायको रामादिस्तरलश्च।

८ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

'उपश्लोक्यस्य माहात्म्यादुज्ज्वलाः काव्यसंपदः ।' इति। प्रतिपादितं चोन्डटेन । 'गुणालंकारचाकत्वयुक्तमप्यधिकोज्ज्वलम । काव्यमाश्रयसंपत्त्या मेरुणेवामरदुमः ।।' इति। रुद्रभट्टेनापि कथितम। 'उदारचरितनिबन्धना प्रबन्ध- प्रतिष्ठा' इति। प्रपश्चितं च साहित्यमीमांसायाम। 'नायकगुण- ग्रथिता: सूक्तित्जः सुकृतिनामाकल्पमाकल्पन्ति' इति। / निरूपितं च भोजराजेन। 'कवेरल्पाऽपि वाग्घृत्तिर्विद्वत्कर्णावतंसति। नायको यदि वर्ण्येत लोकोत्तरगुणोत्तरः ॥' इति। । महाकुलीनत्वादिनायकगुणा: ॥ तत्रैते नायकगुणाः । महाकुलीनतौज्ज्वल्यं महाभाग्यमुदारता। तेजस्व्रिता विदग्धत्वं धार्मिकत्वादयो गुणाः ॥११॥। पूर्वशास्त्रानुसारेण कतिचित् कथितां इमे। प्रतापरुद्रदेवस्य गुणा वाचामगोचराः ॥१२॥ अथैतेपां स्वरूपमुदाहरणं च । तत्र महाकुलीनता नाम कुले महति संभव: । यथा

क्षोण्यां क्रीडितुमिच्छुभिश्चिरतरं संप्राथितः पद्मभूः । गुणा: शौर्यादयस्तन्तवश्च। आकल्पवदाचरन्ति आकल्पन्ति । 'सर्वप्रातिपदि- केभ्यः क्विव्वा वक्तव्यः' इति क्विप । अनेन कर्णावतंसतिर्व्यागव्यातः । एवम- वश्यं लोकोत्तरगुणो नायकः काव्ये वर्ण्य इत्युक्तम्। ते गुणाः क इत्याकाड्क्षायां पूर्वशास्त्रानुसारेण कातिचन गुणान् गणयति। तत्रेत्यादिना। अथैतषां यथाद्देश- क्मं लक्षणोदाहरणे प्रदर्शयत। महाकुलोनतेत्यादिना। 'महाकुलादञखजौ' इत्यत्नान्यतरस्यांग्रहणानुवृत्या खञ्प्रत्ययः ॥ ११ ॥ १२ ॥ उदाहरति। ताद- गिति। अत् भूलोकस्य स्वर्गातिशायि वैभवं काकतीयनरेन्द्राणामिन्द्रादिसादृश्यं

नायकप्रकरणम्। ९

अत्यर्केन्दुकुलप्रशस्तिमसृजदं काकतीयान्वयं तस्मिन् संप्रति वीररुद्रवपुषा जागर्ति लक्ष्मीपतिः॥।१३॥ अथौज्ज्वल्यम् । रूपसंपन्नदेहत्वमौज्ज्वल्यं परिकीर्त्यते। यथा मुरारेर्य: पूर्व जलनिधिसुताचामुदभव- न्महादेवाजातः स पुनग्वनीभृद्दुहितरि। वपुष्मान् कामोऽयं जयति जगतीभाग्यविभवैः प्रतापश्रीरुद्रः स्वयमिति मनीपा मृगहशाम ॥ १४॥ अथ महाभाग्यम । विश्वंभराधिपत्यं यत्तन्महाभाग्यमुच्यते ।। यथा सेवानम्रनरेन्द्रमौळिविलसद्रत्नांशुनीराजितं राज्यश्रीप्रथमावतारपदवीमारुह्य सिंहासनम् । क्षोणीं रक्षति विक्रमैरनुपमैः प्रत्यार्थपृथ्वीपति- श्राघालङनजाडिकर्गुणनिधिः श्रीविरुद्रो नृपः।।१५॥ अथौदार्यम्। यद्विश्राणनताच्छील्यमौदार्य तन्निगद्यते। यथा च व्यज्यते ॥ १३ ॥ औज्ज्वल्यमाह। रूपेति। कुण्डलमुक्ताहारनू पुराङ्गादादि- चतुर्विधभूपणाभावेऽपि भू.पतवदवभासमान आकारविशेषो रूपम्। तदक्तं भावप्रकाशे। 'आवेध्यारोष्यविक्षप्यबन्धनीयैरभूषितम्। यद भूषितमिवाभाति तद्ूपमिति कथ्यते ।' इति। उदाहरति। मुगरेरिति। महादेवान्महादेवनामका- न्महाराजात्। अवनीभृद्दहितार राजपुत्र्याम्। ईश्वरात् पार्वत्यामिति च ध्वन्यते। अल मदनत्वत्प्रक्षया रूपसंपत्तिरुक्ता ॥ १४ । महाभाग्यमाह। विश्वंभरेति विश्वं विभर्ताति विश्वंभरा। 'संज्ञायां भृतृवृजि' इत्यादिना खशप्रत्यये मुमा- गमः । तस्या आधिपत्यं सार्वभौमत्वमित्यर्थः । उदाहर्गत। सवेति। प्रथमो- ऽवतारोऽवतरणम्। 'अवे तृस्त्रोघञ्च' इत्यत् प्रायेणग्रहणानुवृत्तेरसंज्ञायामपि घञ्प्रत्ययः । तस्य पदवीं सिंहासनस्य राज्यलक्ष्माप्रथभचिह्नत्वादिति भावः । प्रत्यर्थिपृथ्वीपतीनां श्राघाया उत्कर्षस्य लद्घने जड्घया चरन्तीति जाडिधकाः शी- घ्रगामिनः।'चरति' इति ठक : दुष्टनिग्रहशिष्टपरिपालनाभ्यामखि्रिलक्षोणीसंरक्ष-

१० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

वदान्यो नान्योऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपते- र्गुणश्रेणीश्षाघापिहितहरिदीशानयशसः । समन्तादु्द्ूर्तीद्वैरदमदगन्घैः सुरभयः क्रियन्ते यद्विद्वज्जनमणिगृहप्राङ्गणभुवः ॥१६। अथ तेजस्वििता। जगत्प्रकाशकत्वं यत्तेजस्वित्वं तदुच्यते। यथा सदा तेजोभानौ स्फुरति जयिनः काकतिविभो- ररिक्ष्माभृत्कान्ताचिकुरतिमिराहंकृतिमुषि। प्रकाशव्युत्पत्तिर्भवति जरदुद्दामतमसा

णादस्य महाभाग्यमू॥।१५॥औदार्यमाह। यदिति। तच्छलिस्य भावस्ताच्छील्यम्। विश्राणने ताच्छील्यमिति शिवभागवतवत् समासः । उदाहरति। वदान्य इति तयाणां जगतां समाहारस्त्रिजगदिति 'तद्धितार्थ' इत्यादिना द्विगुः । गुण- श्रेणीश्राघया गुणगणोत्कर्षेण पिहितं तिरस्कृतं हरिदीशानानां दिक्पतीनां यशो येन तस्य। अत्र समृद्धवस्तुवर्णनादुदात्तालंकारः ॥ १६ ॥ तेजस्वित्वमाह। जगदिति। उदाहरति। सदेति। जयिनो जयशीलस्य। काकतिदेवतोपा- सका विभु: काकतिविभुः। मध्यमपदलोपी समासः । अरिक्ष्माभृत्कान्ताचिकुरा: शत्रुगजस्त्रीकुन्तला एवं तिमिरं तस्याहंकृतिमुषि गर्वनिर्वापक। प्रियवियोजनन तन्निवर्तकत्वादिति भावः। तेजोभानी सदा न दिर्वेव स्फुगति सतीति भावल- क्षणा सप्तमी। जरन्ति जीणानि सर्वदा प्रकाशविरहात् घनीभतानीत्र्थः । 'जीर्यतेरतृन' इति भूते अनृन्प्रत्ययः । तान्यद्दामानि बहुलानि तमांसि यासां तासां तथोक्तानाम्। न सूर्य पशगन्तात्यसर्यपश्याः । 'असूर्यललाटयोईशितपोः' इति खशप्रत्ययः । 'अरुर्द्विषन्' इत्यादिना मुमागमः । 'उपपदमतिड' इनि समासः। अत्र नजः सूर्यकमिकया हशिकियया संबन्धो न तु सूर्यस्थया सत्तया। अतोऽसृर्यमित्यसमर्थसमासः। तथापि साधुरेव। यदाह भगवान् भाष्यकारः । 'अवश्यं कस्यचिन्नञ्सभासस्यासमर्थस्य गमकस्य साधुत्वं वक्तव्य- मसूर्यपश्यानि मुखानीति'। तासामवधिगिरेः लोकालोकपर्वतस्य पाश्रात्यदृष- दामप्रकाशप्रदेशवर्त्युपलानां प्रकाशव्युत्पत्तिः प्रकाशज्ञानम्। यद्वा। अयं प्रका- शशब्दवाच्य इति शङ्गग्राहिकया संग्रहः । अत्र सूर्यप्रकाशरहितयोरपि देशका- लयोरतिवेलप्रकाशजननाल्लोकोत्तरमस्य तेज.स्वित्वमति भावः ।। १७॥ वैदग्ध्य-

नायकप्रकरणम्। ११

अथ वैद्ग्ध्यम्। कृत्यवस्तुषु चातुर्य वैदग्ध्यं परिकीर्त्यते। यथा चातुर्य किमु वर्ण्यते गुणनिधेः श्रीवीररुद्रप्रभो- र्यत्रान्योन्यविरुद्धंयोरपि महद्वाणीश्रियोरार्जवम। किं चाभ्यां सदशोपचारललितां तत्ताटशैरुत्सवै- र्निःसापत्यमिमां भुवं स नृपतिर्धत्ते दिशां जित्वरः ॥ अथ धार्मिकत्वम। धर्मैकायत्तचित्तत्वं धार्मिकत्वसुदीर्यते। यथा

माह। कृत्येति। कृत्यवम्तुषु कर्तव्यार्थेषु चातुर्य प्रयोगकोंशलम्। उदाहर्गत। वातुर्यमिति। 'यत्र विद्या न तत्र श्रीर्यंत्र शीर्न सगवती' इति न्यायेना- म्योन्यविरुद्धयोरपि वाणीशियोर्यत्र वीररुदरे महदार्जवं सौहार्दमेकत्रावस्थानमिति यावत्। अस्तीति गम्यते। अस्तिर्भवतिपरेऽप्रयुज्यमानोऽ्यरतीति महाभाष्य- कारवचनात्। उत्तन्यायस्तु वीररुद्रव्यतिरिक्तनिर्गुणभूपालविषय इत्यर्थः । आ- भ्यां श्रीवाणीभ्याम। सहेति शेषः । अत्र सहादिशव्दाप्रयोगेऽपि तदर्थगम्य- नायां 'वृद्धो यूना' इति ज्ञापनान तृतीया। सदशेः स्वस्वशीलोचितरुपचारेः प्रियाचरितसत्कारविशपैर्ललतां हृष्टाभित्यर्थः । तदक्तं भावप्रकाशे। 'उपचारो यथासत्त्वं स्त्रीणामल्पोरडप हर्षदः । महानग्यन्यथायुक्तो नैव तुष्टिकगे भवेत्।।' इति। उपचारलक्षणमपि तत्नैव। 'वासोऽ्ज्वगगाभरणमाल्यशय्यासनादिषु। यंत्र यत्र स्पृहा तत्तद्देशकालानुकूल्यतः ॥ अत्यादरेण सत्कार उपचार इतीरितः।।' इति। आभ्यामित्यत्राप्रधाने तृतीयाविधानेपि श्रीवाण्योः शाब्द एवोपसर्जन- भावो न त्वार्थः । सह शाख्या प्रस्तरं प्रहरतात्यत्र प्रहरणे शाखाप्रस्तरयोरिव तयोर्भुवश्च समप्रधानभावोपपत्तेः । अन्यथानोचित्यादिति रहस्यम्। अतस्ति- स्रोषि सदृशोपचारसंतुष्टा इति भावः । तां भुवम। स नृपतिः। तत्तादृशशब्दयोः स्वरूपप्रकारस्मारकयोः खन्नकुब्जादिवाद्विशेषणसमासः । वक्तुमशक्यैरित्यर्थः । उत्सवैः हर्षोत्पादकव्यापारैः । 'उत्मृते हर्षमित्येष उत्सवः परिकीर्त्यते, इति तत्रैवोक्तेः । मिथो विरुद्धानामेतासामन्योन्यानुरागजननेन वशीकरणाद्वैदग्ध्य- मुक्तम्। वितरणविद्वद्गोष्ठीप्रजारअनादिभिः श्रीवाणीधरणीनिर्विरोधं पोषयतीति भाव: ॥ १८॥ धार्मिकत्वमाह। धर्मेति। धर्म चरत्यासेवत इति धार्मिकः । 'सकृत्कृतधर्मो न धार्मिकः' इति वृत्तिकारः । तस्य भावस्तत्त्वम्। उदाहरतति b

१२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

परिहासेऽप्यनौचित्यं स्वप्रेज्यन्यवधूकथाम्। शत्रावप्यगुणारोपं काकतीन्द्रो न मृष्यति ॥ १९॥ आदिग्रहणान्महामहिमत्वपाण्डित्य प्रभृतयः । तन्महामहिमत्वं स्याद्या पुनर्देवतात्मता। यथा। कौसल्याSSसीन् प्रथमजननी देवकी च द्वितीया विष्णोर्माता तदनु महिता मुम्मडाम्बा तृतीया। यस्त्रेतायां रघुपतिरभूद द्वापरे शौरिरासीत् त्रातुं क्षोणीं स जयति कलौ वीररुद्रावतारः ॥२०॥ अत्र गरुडध्वजात्मकतया महामहिमतोक्ता। अथ पाण्डित्यम। सर्वविद्याधिकत्वं यत् पाण्डित्यं तदुदादृतम्। यथा गोष्ठीभिः परितोषयन बुधगणान षड्दशनीसीमभिः सत्सारस्वतमार्गदशनचणैः सूक्तैः कवीन प्रीणयन्। संगीतोपनिष द्रहस्यपिशुनैरातोद्ययोग्यक्रमै- र्धिन्वन संसदि वैणिकान विहरते श्रीकाकतीन्द्रो नृपः । परिहास इति। अनौचित्यमन्यद्रव्याभिलाषानृतभाषणादिहेतुकमित्यर्थः । परिहासादावप्यनौचित्यादिकमसहमानस्य धार्मिकत्वं किमु वक्तव्यमिति भाव: ॥ १९ ॥ आदिग्रहणसंग्रृहीतेषु महामहिमत्वमाह । तदिति। उदाहरति । कौसल्येति। कोसलस्यापत्यं स्त्री कौसल्या। 'व्रृद्धेन्कोसलाजादाञ्ञ्यइ' इति ञ्यड़प्रत्यये टाप। तद्देवकीत्वमनु पश्चाद देवकीत्वानन्तरमित्यर्थः । 'अनुर्लक्षणे' इति कर्मप्रवचनीयत्वात् तद्योगे द्वितीया। महिता पूज्यमाना । 'मतिबुद्धि' इत्यादिना वर्तमाने क्तः। अत्र विष्ण्वतारत्वेन देवतात्मकत्वान्महामहिमत्वम्॥२०॥ पाण्डित्यमाह। सर्वेति। उदाहरति। गोष्ठीभिरिति। षण्णां दर्शनानां याणिन्यादिप्रस्थानानां समाहारः षड्दर्शनी । 'पाणिनेजैमिनेश्वैव व्यासस्य कपिलस्य च। कणादस्याक्षपादस्य दर्शनानि षडेव हि ॥' इत्याहुः । द्विगुत्वाद् डीप्। सा सीमा गोचरो यासां ताभिस्तथोक्ताभिर्गोष्ठीभिः शास्त्रप्रसङ्गैः। सत्सा- रस्वतमार्गस्य सत्कवितामार्गस्य दर्शनं प्रकाशनम्। दृशेर्ण्यन्ताल्लयुद्। तेन वित्तै- स्तच्णैः । 'तेन वित्तश्ञ्चुप्चणपौ' इति चणप्प्रत्ययः । संगीतोपनिषद्रहस्यपिशु-

नायकप्रकरणम्। १३

अथ नायकगुणनिरूपणानन्तरं नायकस्वरूपं निरूप्यते। यश:प्रतापसुभगो धर्मकामार्थतत्परः। धुरंधरो गुणाढ्यश्च नायक: परिकीर्तितः ॥२२।। यशःप्रतापाभ्यां सुभगत्वं यथा। धर्मालम्बसमुच्छितां त्रिभुवनस्यैकातपत्रश्रियं धत्ते काकतिवीररुद्रनृपतेः स्फारं यशोमण्डलम्। छायेवास्य नभस्थली कुवलयश्यामेयमालोक्यते तन्मन्ये नियतं प्रतापतपनस्तस्योपरि द्योतते ॥२३॥। धर्मकामार्थतत्परत्वं यथा।

वीणा शिल्पमेषां वैणिकाः । तान् धिन्वन् प्रीणयन्। अघ्र विभोः सर्वविद्यावि शारदत्वादखण्डं पाण्डित्यमिति भावः। प्रभृतिग्रहणाद्विनीतत्वादयो ये दशरूप- कोक्तास्ते तत्रव द्रष्टव्याः। यथासंभवमेने स्त्रीपुंससाधारणा गुणाः पुरुपमात्रनिय- तास्त्वन्येऽपि शोभादयः । तदुक्तम्। 'शोभा विलासो माधुर्य गाम्भीर्य स्थैयते- जसी। ललितौदार्यमित्यष्टौ सात्त्विकाः पौरुषा गुणाः ।' इति ॥२१॥ तेऽपि तत्रैव द्रष्टव्या इत्युपेक्ष्य नायकलक्षणं प्रतिजानीते। अथति। लक्षयति । यश इति। गुणैः पूर्वोक्तैः साधारणैर्महाकुलीनतादिभिरसाधारणैः शोभादिभि- श्राढ्य इत्येतावदेव सामान्यलक्षणम्। नयति प्राप्नोति वृत्तं फलं चेनि नायक इति व्युत्पत्त्या प्रबन्धव्यापी फलवानित्यपि विशेषो द्रष्टव्यः । चशव्दोऽनुक्तस- मुच्चयार्थस्सन्नुत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिविधो नायक इनीमं विभागमाकर्षति। तेनोक्तसकलगुणसंपन्नः प्रवन्धव्यापिफलशिरस्कव्यापार उत्तमः । कतिपयगुण- हीनो मध्यमः । बहुगुणहीनोऽधम इति विवेकः । अत्र धार्मिकत्वादय इत्यादि- ग्रहणसंगृहीतानां यशःप्रतापादीनां गुणाढ्यपदेनैवोपात्तानामपि पुनरुपादानमे- तेषां सर्वेष्वपि नायकेप्वावश्यकत्वमभिव्यआयतुमिति रहस्यम्। सत्समाख्या यशः । कोशदण्डजं तेजः प्रतापः । धर्मादयः प्रसिद्धाः । वूरेव धुरा। 'टावन्त- त्वं हलन्तानाम्' इति वचनाद्वाप्। तां धारयतीति धुरन्धरः । 'संज्ञायां भृतृ- वृजि' इत्यादिना खश्प्रत्ययः। 'खिित्यनव्ययस्य' इति द्रस्वः । 'अरुर्द्विषद्' इत्यादिना 'मुमागम:॥२२।।तत्र यथायोगमुदाहरति। धर्मेति। धर्म एवालम्बो दण्डस्तस्मिन् · समुच्छ्रितां विस्तारितां। त्रिभुवनस्येति समाहारद्विगुः । पात्रादित्वान्न स्त्रीत्वम्। स्फारं प्रभूतम् । अत्र त्रिभुवनोछ्ङ्घिनः कीर्तिमण्डलातपत्रस्योपरि प्रतापतपनः प्रकाशत इत्युत्प्रेक्षणादर्वाचीनसूर्यादिमहसा छत्राधःखचितमणिगणवद्वभासमा- 2

१४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

धर्मोर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः । कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे ॥ २४॥ धुरीणता यथा। गायन्तीरनुमोदते निजवधूः शेषः शिरःकम्पनै- लेक्ष्मी प्रीणयतेऽद्य कच्छपपतिर्वक्षस्थलीदर्शनात्। दिड्नागाश्च करेणुकाशुचमपाकुर्वन्त्यनुव्रज्यया दोष्णा काकतिवीररुद्रनृपतौ विश्वंभरां बिभ्रति ॥२५॥ गुणाढ्यत्वं यथा। मुखैः सहस्रेण फणी वदेच्चेत् करैः सहस्रेण लिखेद्विवस्वान। नंत्रैः सहस्त्रेण हरिश्र पश्येत् स्थाने गुणान काकतिवीरभर्तुः ॥२६॥ जन्वं कीर्तिप्रतापयोश्चन्द्रसूर्याधिकत्वं च व्यज्यते ॥ २३ ॥ धर्म इति। अत्र धर्मार्थयोः पर्यायेणोपमानोपमेयभावादुपमेयोपमालंकार इति वक्ष्यति। एतेना- नयोरन्योन्यमेव सादृश्यं न त्वेतत्सदृशोऽन्यः कोऽपाति व्यज्यते। एवमुत्तरार्धे- ऽषि योज्यम् ॥ २४ ॥ घुरीणतेति। 'खः सर्वधुरात्' इत्यत्र 'खः' इति योगविभागात् खप्रत्ययः । गायन्तीरिति। स्वभर्तृभारावतरणसन्तोषभराद्वी- रुद्रकीर्तिभेवेति भावः। कच्छपपतिरादिकूर्मावतारो हरिरपोढभारत्वादालिङ्गनार्थ पज्ञस्स्थलीदर्शनात्। दशेर्ण्यन्ताल्ल्युट। लक्ष्मीं प्रीणयते। प्रीज़ तर्पणे इत्यस्मा- द्वातांश्वौरादिकाण्णाच 'धुञप्रीओनंग्वक्तव्यः' इति नक। अनुव्रज्यया रन्तुमन- धावनेन। 'व्रजगजोभवव क्यप' इति क्यप। करेणुकाशचं विप्रलम्भजनिताम्। अद्येति सर्वत्र सम्वध्यते। शेषादयो भुवं विभ्रि शेषादींस्तु कूर्मराज इत्यागमः। श्रेषा- दिभरणीयां विश्वंभरां वीरर्द्रो भुजेनकेन बिभर्तीति विश्वातिशायि धुरन्धरत्वम- स्योक्तम् ॥ २५॥ मुखैरिति। करैरित्यत्रांशहस्तयोरभेदाध्यवसायाल्लेखनसा- धनत्वं विज्ञेयम्। वदेदित्यादौ 'अहे कृत्यतृचश्र' इत्यहार्थे लिडप्रत्ययः । शेषा- दय एवास्य गुणानामभिवदनादीन्यर्हन्ति । तथा चेद्युक्तमिति वाक्यार्थः । असंख्येया गुणा इति भावः । सहस्त्रेणेत्यत्र संग्येयबाहुल्येऽपि 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः' इत्यमरवचनादेकत्वमवगन्तव्यम् ॥२६॥ अथ धारोदात्तादयश्चत्वारो नायकाः सर्वरससाधारणास्तेषामेव शङ्गाराश्रयतयानुकूला- दिभेदेन प्रत्येकं चतुर्विधानामुत्तममव्यमाधमभेदेन पुनः प्रत्येकं त्रैविध्ये अष्टा- चत्वारिंशद्देदाः। धीरोदात्तादिशव्दाश्ष महावीरचरितादिमहाप्रबन्धेप्वेकस्यानेक-

नायकप्रकरणम्। १५

अथ नायकविशेषा निरूप्यन्ते। उदात्त उद्धतश्चैव ललितः शान्त इत्यपि। धीरपूर्वा इमे पूर्वैश्चत्वारो नायका: स्मृताः ॥२७॥ तत्र सर्वरससाधारणाश्चत्वारो नायकाः धीरोदात्तधीरोद्धतधीरल- लितधीरशान्ताः । एतेषां स्वरूपमुदाहरणं च। महासत्वोऽतिगम्भीरः कृपावानविकत्थनः । प्रतापरुद्रवद्धीरो धीरोदात्तः स संमतः ॥२८॥

रूपाभिधानेन वत्सवृषभमहोक्षादिशब्दवदवस्थावारचिनो न जातिवाचिन इति प्रतिपादितं दशरूपके। तत्र कतिचिल्लक्षणोदाहरणाभ्यां प्रदर्श्यन्ते। अथेत्या- दिना। उदात्त इति। धीरपूर्वा उदात्तादय इत्युक्तेधरिस्नव्दपूर्वा उदात्तादि- शच्दा इन्युक्तं स्यान्। अतोऽत्र शब्दपरेणार्थलक्षणा क्थंचचित् कल्प्या ॥। २७।। अत्र धीरोदात्तादीनां सर्वरससाधारण्येऽपि यथाक्रमं वीररौद्रटद्वारशान्तप्रधानत्वं वक्ष्यमाणविशेषलक्षणपर्यालोचनया विज्ञयमिति रहस्यम्। तत्र धीरोदात्तमाह। महासत्व इति। क्ोधाद्यनभिभूतान्तःकरणो महासत्त्वः । अयमेव धार इत्याहुः। अत्रत्यधीरशब्देन तु उद्योगादेरचलतत्वलक्षणः स्थिरः शास्त्रचक्षुर्वा- भिधायते इति न पौनरुक्त्यम्। सत्यपि विकारे सावहित्ा गम्भीरः । पग्दुःसा- पहरणेच्छुः कृपावान। आत्मश्लाघाविहीनांऽविकत्थनः । 'अनुदात्तेतश्व हलादेः'

*धारललितादिशव्दाश्च यथोक्तगुणसमारापितावस्थाभिधायिनो वत्सवृपभ- महोक्षादिवन्न जात्या कश्िदवस्थितरूपो ललितादिरस्ति। तदा हि महाकाव- प्रबन्धेषु विरुद्धानंकरूपाभिधानमसंगतभेव स्यान, जातेरनपायित्वात। तथा च भवभृतिनैक एव जामदग्न्यः 'ब्राह्मणातिकमत्यामी भवतामेव भूतये। जाम- दग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ।' इत्यादिना रावणं प्रत धारोदात्तव्वेन 'कैलासोद्धारसार' इत्यादिभिश्च गमादीन्प्रतति प्रथमं धोरोद्धतत्वंन पुनः 'पुण्या ब्राह्मणजातिः' इत्यादिभिश्र धीरशान्तत्वेनांपवर्णितः । न चावस्थान्तराभिधान- मनुचितमङ्गभूतनायकानां नायकान्तरापेक्षया महासत्त्वादेरव्यवस्थितत्वादव्विनस्तु

य्यम् : यथोदात्तत्वाभिमतस्य रामस्य छद्मना वालिवधादमहासत्त्वतया स्वाव- .स्थापरित्याग इति। वक्ष्यमाणानां च दक्षिणाद्यवस्थानां पूर्वा प्रत्यन्यया हृत इति

i एतद्रहस्यविज्ञानार्थ नायकप्रकरणस्य अन्ते विद्यमाना: ७१, ७२, ७३, शोका: द्रष्टव्याः।

१६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

यथा संदिग्धे कृपया मृदुः क्षणमरीन् हन्तुं धृतासिः पुरः शौर्यश्रीप्रणयप्रशंसिषु नमद्धर्लज्जते वन्दिपु। आकारान्सुखरोषहर्षपिशुनान् वक्त्रे न धत्ते मनाक् त्रैलोक्यातिशयालुकीर्तिसुभगः श्रीवीररुद्रो नृपः।। २९।

मायावी सुलभक्रोधः स धीरोद्धत उच्यते ॥३०॥ यथा रेरे घूर्जर जर्झरोऽसि समरे लम्पाक किं कम्पसे वङ्ग त्वङ्गसि किं मुधा बलरजःकाणोऽसि किं कोङ्कण । हूण प्राणपरायणो भव महाराष्ट्रापराष्ट्रोऽस्यमी योद्धारो वयमित्यरीनभिभवन्त्यन्ध्रक्षमाभृन्डूटाः ॥३१॥ इति युच्। एवंगुणको यः प्रतापरुद्रवद्वर्तते स धीरोदात्त इति योजना। एवं च सर्वोत्कर्षेण वृत्तिरौदात्त्यमिति फलितम्। अत्र स्थैर्यादिसामान्यगुणानां विशेष- लक्षणेषूपादानं तत्रावश्यकत्वसूचनार्थम्। उदाहरति। संदिग्ध इति। कृपया मृदर्न तु कातर्येणेत्यनेन महासत्त्वतोच्यते। क्षणमल्पकालमेव। पश्चात्तु हन्त्ये- वेति स्थैर्यम्। पुरः स्थितानरीन् न तु पलायितानिति धार्मिकत्वम् ! शौर्येति। वन्दिविहितप्रशंसाकर्णनेनैव लज्जमानस्यात्मश्लाघा तु दूरत एवेत्यविकत्थनत्वम्। नमद्भत्वं लज्जानुभावः । इष्टानुभवजन्य आनन्दः सुखम्। सापराधविषयोऽमर्षो रोषः । इष्टलाभजन्यो मनःप्रसादो हर्षः । तेषां पिशुनान् सूचकानाकारानक्षिनि- मालनभ्रुकुटिमुखरागादीन् वक्त्रे मनागीषदपि न धत्त इत्यवहित्थया गाम्भीर्यम्। त्रयो लोकास्त्रैलोक्यं तदतिशयालुरिति मधुपिपासुप्रभृतित्वात् द्वितीयासमासो द्रष्टव्यः । शीडो वक्तव्यादालुच्प्रत्ययः । अत्र स्थैर्यधार्मिकत्वकीर्तयः साधारणा गुणाः कृपाद्यस्तु विशेषा इति विवेकः ॥ २८ ॥२९ ॥धीरोद्धतमाह। दर्पेति। दर्पः शौर्यादिमदः। मात्सर्यमसहनमसूयेति यावत्। ताभ्यां भूयिष्श्चण्डवृत्तिः रौद्रः । विकत्थन आत्मश्लाघापरः । मन्त्रादिबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशकः केवल- वञ्चको वा मायावी। उदाहरति। रेरे इति। 'हीनसंबोधने तु रे' इत्यमरः। तस्य प्रतिवाक्यमावर्त्यमानस्य 'वाक्यादेरामन्त्रितस्यास्यासम्मतिकोपकुत्सन- भर्त्सनेषु' इति यथायोगमसूयाद्यर्थेषु द्विर्भावः । अत्र 'स्वरितमाम्रेडिते' इत्या- दिना प्राप्तस्य प्लतस्य सर्वप्लुतः साहसमनिच्छता विभाषा वक्तव्येति पाक्षिकः प्रतिषेधः । शास्त्रत्यागः साहसमिति हरदत्तः । अत्र घूर्जरादिवाक्येषु यथायोग-

नायकप्रकरणम्। १७

अन्र भटानां धीरोद्वतत्वम्। निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी*मृदुः। यथा शौर्योष्मा निरवग्रहः प्रतिनृपाः सर्वेऽपि नम्रीकृताः पातिव्रत्यमुपैति भूरियमयं नाथः स्वयंभू: शिव:। धीरोडयं युवराज एव वहति श्रीवीररुद्रो धुरं सर्वामित्यनुमोदते प्रतिकलं श्रीकाकतीन्द्रो नृषः ।।३२।। धीर: शान्त: प्रसन्नात्मा धीरशान्तो द्विजादिक:। यथा वीरं रुद्रनृपालरत्नमभितः प्राप्तोदयं मोदते संख्यावद्रण एष पूपणमिव प्रत्यग्रमव्जाकरः । उन्मीलत्कमलाविहारवसतिर्भूत्वा विकासैर्निजै- विश्वामोदमुद श्चयन्नविरतं दोपावसानोत्सुक:।।३३।।

मुद्भावितैर्दर्पमात्सर्यादिभिरयोद्धारो वयमित्यात्मश्लाघया चान्ध्रक्षमामृद्भटानां धी- रोद्धतत्वम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ धीरललितमाह। निश्चिन्त इति । सुतसचिवा- दिविनिहितयोगक्षेमतया चिन्ताविरहितो निश्रिन्तः । अत एव कलासु गीतादि- ष्वासक्तः । सुख्री भोगप्रवणः । शङ्गारप्रधानत्वात् सुकुमाराकारो मृदुः। उदा- हरति। शौरयेति। अत्रानर्गळशौर्यादिभिदैवानुकूल्येन युवराजधुरन्धरत्वेन च निश्रिन्तः सकलकलासुखमनुभवतीति वीररुद्रकुलज्येष्ठस्य धीरललितत्वम्॥ ३२॥ धीरशान्तमाह। धीर इति। विषेचकः केशसहिष्णुर्वा धीरः । शमप्रधानः शान्तः । हृष्टान्तःकरणः प्रसन्नात्मा। द्विजादिक इत्यादिग्रहणाद्वणिक्सचिवौ विवक्षितौ । 'सामान्यगुणयुक्त्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः' इते /केचित् । उदाहरति। वीरमिति। संख्या ज्ञानं तद्वतां विदुषां गणः संख्यावद्गणः । प्राप्त उदयोऽ्भिवृद्धिरन्यत्रोदयाचलो येन तं तथोक्तम्। प्रत्यग्रमुभयत्राभिनवम्। उन्मीलन्त्या उल्लसन्त्याः कमलायाः संपत्तेरन्यत्र लक्ष्म्या विहारवसतिः । विका- सरुत्सवादिभिरन्यत्र दळविश्लेषैः । विश्वस्यामोदं हर्षमन्यत्र गन्धविशेषमुदञ्चयन् उद्वोधयन्। दोषावसानं पापोपशमः । अन्यत्र दोषाया रात्रेरवसानं प्रभातम् । 'दोषा रात्रिमुखे रात्रावत्रानव्ययमप्यसौ' इति विश्वः । तत्रोत्सुक इति। अत्र *सुखैकभू: इति पाठान्नरम्। केचिच्छब्देन दशरूपकसाहित्यदर्पणकारादय: विवाक्षिताः ।

१८ प्रतापरुद्रीये रन्नापण सहिते

अत्र विप्राणं धीरशान्तत्वम्। ॥ शृंगारनायका निरूप्यन्ते ॥ अथ शृङ्गारविषयाश्चत्वारो नायका इमे। अनुकूलो दक्षिणश्र घृष्टः शठ इति स्मृताः ॥३४॥ एषां स्वरूपमुदाहरणं च। एकायत्तोऽनुकूल: स्यात् एकस्यां नायिकायां विशेषानुरक्तोऽनुकूलो नायक:। यथा किं नामाचरितं तपः सखि भुवा यस्याः पतिर्गीयते वीरो कुद्रनृपः क तन सुचरितं तर्य प्रिया स्यां यतः जाने मानिनि मा विपीद पुरतः प्रख्याप्य नाम स्थिरां त्वां रन्नाकरमेखलां त्वयि सदा सक्तं विधास्ये नृपम।। अत्र प्रतापरुद्रस्य क्षोण्यां विशेषानुरागो व्यज्यते येन वध्वा स्थिरा रत्नाकरमेखलेति तन्नामग्रहणेन म्नेहप्रख्यापनं क्रियते। तुल्योऽनेकत्र दक्षिण:। अनेकासु नायिकासु अवैपम्येण स्नेहानुवर्ती दक्षिणों नायक:। यथा

दोषावसांनत्यादौ धैयशान्त्योविश्ामोदमित्यादौ प्रसादादेश् प्रतिपादनात वि- प्राणां शीरशान्तत्वम॥ ३३।।अथज्वारनायकानां यथाक्ममुद्देशलक्षणोदाहरणानि दर्शयत। अथत्यादिना ॥ ३४ ॥ तत्रानुकूलमाह । एकेति। सत्स्वपि नायिकान्तर्वांत शेषः। तदेवाह। एकर नामिति। एकजानिरवानुकूली थथा रामादिरित्यन्ये*। उदाहरति। किमिति : नायिकावाक्यमेतत। भुवा कया- चिन्नायिकया। नामेति संभावनायाम। यतः सुचरितात। अथ सख्री नायिका- माह। जान इति। नायकघटनापायमिति शेषः । 'अनुपसर्गात् ज्ञः' इत्या- त्मनेपदम्। नामेति कुत्सायाम्। अनुरागोत्पादनार्थ सपत्नीनामसाम्येन नायि- काप्रकाशनस्य कुत्सितत्वात् 'नाम प्रकाश्यसंभाव्यकुत्साभ्युपगमेषु च' इति विश्रः। अत्र राज्ञो भूमौ विशेषानुरागोन्यत्र न तथेत्यानुकूल्यम्॥३५॥दक्षिणमाह। तुल्य *अन्ये दशरूपकसाहित्यदर्पणकारादयः इत्यवमन्तव्यम्।

नायकप्रकरणम् । १९

नर्मोक्त्यैव निमन्त्रिता स्मरकलाकेळीषु काचिन्मया साकूतेन विलोकनेन हृदयं कस्यैचिदाविष्कृतम्। कस्याश्चित् प्रहितः प्रसाधनविधिर्दूतीकरेण क्व वा गन्तास्मीत्यनुचिन्तयैव नृपतेरासीन प्रभाता निशा ॥ तथा च वाणीं मुखेन नेत्राभ्यां श्रियं दोष्णा च मेदिनीम् । मानयंस्तुल्यतां धत्ते तासु रुद्रनरेश्वरः ॥ ३७॥ व्यक्तागा: गतभी: घृष्टः । स्पष्टं यथा राज्यश्रीपरिभोगशंसि भवतः सर्वागमालोक्यते कस्तत्राविनयोडस्ति साहसमिदं तन्नाम मय्यर्पितम्। जाने त्वां बहुवल्लभं किमपरं वक्तव्यमल्पा वयं तम्यां प्रेम तवाधिकं वसुमती या नाम ककिं जल्पितैः।

इति।श्रेहेनानुवर्तते ता्छील्येन स्नरहानुवर्ता। उदाह्रन नमेति।अग्राम्य इष- जनावर्जनरूपः परिहामो नमे। केळीप्तिति विपयसप्भी। स्वाभिनतभाव- प्रकाशको दग्विकार आकूतम। तदुक्तम। 'आकूतं तद्यन्न भावः नोऽयभाष्टे विभाव्यने' इति। प्रसाधनविधिः स्त्रक्चन्दनाभरणादिः। प्रभातेति । प्रभा- तप्रायेत्यर्थः । अन्न वाक्यत्रये यथाकममुक्तिविशेषेण कलाभिनोदस्य विलोकन- विशेषेण वक्षस्सथलाविष्करणस्य करण वशाकरणस्य च सूचनाद्वाणीलक्ष्मीवसन्धराः प्रतीयन्ते। अत्र आप्रभातमनिश्चतगन्तव्यवया चिन्नाकुलत्वेनास्य समानुरागत्व- प्रततर्दक्षिणोऽयं नायकः ॥ ३६ ॥ उदाहरणान्तरमाह। वाणीमिति। अत्र वाण्यादीनां वाच्यत्वान्मुखादशव्दैर्नमंकित्यादीनां प्रतीयमानत्वाच्च पूर्वोदाहरणातू भद:। स्त्रीलिग्गमहिम्ना प्रतीयमानलांकिकनायिकाभेदाध्यवसायेन वाण्याद्यनुराशे- पि न शङ्गारनायकत्वभङ्गप्रसङ्गः ॥३७॥ वृष्टमाह। व्यक्तेति। उदाहरत । राज्येति। राज्यर्श्रीस्तन्ान्नी काचिन्नायिका राज्यलक्ष्मीथ्। तत्पक्षे सवाङ्ञं सप्ताङ्गानि। अल्पा दरिद्राः। नामेनि प्रसिद्धौ। जल्पितैः कि जल्पितसाध्यं नास्तीत्यर्थः। गम्यमानसाधनक्रियापेक्षया करणत्वात् तृतीया। 'न केवलं श्रूयमाणैव क्रिया निमित्तं कारकभावस्य अपि तु गम्यमानापि' इति न्यासो- द्योतवचनात्। बहुशश्रेतदुक्तं तातपादैः संजीविन्यादौ। धनपरा राजानो न वाल्लभ्यपरा इति नायिकाभिप्रायः । अतः स्त्र्यन्तरसंभोगप्रकाशनात् गोत्रस्खल-

२० प्रतापरुद्रीये रलापणसहिते

गूढविभियकृच्छठः ॥ नायिकामात्रविदितविप्रियकारी शठः। यथा दृष्टया पश्यसि केवलं न मनसा वाचा प्रियं भापमे नो भावेन भुजाम्तरं प्रकटयम्यंग्रे न चाभ्यन्तरम् । ज्ञातं काकतिनाथ भूस्तव परं प्राणेश्वरी ध्यायतो मादृक्षेपु विडम्बनैव तदलं व्यर्थैर्वहिम्संभ्रमै: ३९॥ अत्र तत्तन्नायकविपयतया काकतीश्वराणामुदाहरणेन वीररू- द्रस्यैव वर्णनम्। एपां नायिकानुकूलने पीठमर्दविटचेटविदृपकनामान: सहायाः । तेपां स्वरूपं निरुप्यते। किंचिदून: पीठमर्द एकविद्यो षिटः स्मृतः । संधानकुशलश्चेटो हास्यप्रायो विदूपकः ॥४०।। स्पष्टमपामुदाहरणम्।

नाच्चापराधाभिर्व्याक्तर्निभककित्वं चेत्यस्य घृष्ट्त्वम। अन्यासंभोगचिहनः कुपितत्वा- दियं खण्डिता। 'अधीरा परुपैर्वाक्यँः वदयेद्रल्लमं रुपा' इति लक्षणादधारा च॥ ३८। शठमाह। गूढेति। उदाहरत। दृष्टनति । अत्र दर्शनप्रियभा- षणयोश्षक्षवागिन्द्रियकरणत्वाव्यभिचारादेव सिद्धेदष््या वाचति च पुनरुपादा- नस्य तात्पर्यानिषेधार्थकत्वान्न पौनरुक्त्यम। भृः परं भृर। व्यायतांश्रन्नयतो- ऽन्याभक्तस्येत्यर्थः । मादृक्षषु जने्विति गेपः । दृशेः क्सप्रत्ययो वत्तव्यः । अत्र नायिकामात्रविदितभावशून्यदर्शनादिविधानादम्य शठत्वम्। नायिका त्वर्धारमया। ३९ ॥ वीररुदरगुणवर्णनप्रतिज्ञाभङ्गं परिहरति। अत्रेति ॥ अश शृ ङ्गारनायकस्य नायिकासंबन्धनियमान तदनुकूलन सहायानाह।एपमिति। क्मेणेपा लक्षणमाह। किंचिदित्यादि। प्रधानिवृत्तनायकार्दापन्न्यृनगुण: प्रासद्धिकेतिवृत्तनायकः किचिद्नशव्देन विवक्षितः । नदुक्तम। 'पताकानायक- स्त्वन्यः पाठमर्दो विचक्षणः । तस्यैवानुचरो भक्तः कििदृनस्तु तह्गणैः॥' (द० रू० प्र. २ श्लो. ८) इति । स च मुग्रावमकरन्दादिः । नायको- पर्योगिगीतादिविद्यानामेकविर्द्याभिज्ञो विटः कलहंसादिः। वाक्याङ्गवंषवि- कारादिना हास्यकारी विदूषकः ॥ ४० ॥ अथ संभावितनायकमा- मान्यगुणयोगिनी नायिकेति सामान्यलक्षणं सिद्धवत्कृत्य तद्विशपा. कति-

नायकप्रकरणम्। २१

अथाष्टविधाः शृङ्गारनायिका: । स्वाधीनपतिका चैव तथा वासकसज्जिका। विरहोत्कण्ठिता चैव विप्रलब्धा च खण्डिता ॥४१॥ कलहान्तरिता चैव तथा प्रोषितभर्तुका। तथाभिसारिका चेति कमाल्लक्षणमुच्यते ॥४२॥ प्रियोपलालिता नित्यं स्वाधीनपतिका मता। यथा प्रियां सर्वसहां तैस्तैर्विशेपैरुपलालयन्। प्रतापरुद्रनृपतिः प्रतिक्षणमवेक्षते ॥ ४३ ॥ प्रियागमनवेलायां मण्डयन्ती मुहुर्मुद्दुः। केळीगृहं तथात्मानं सा स्याद्रासकसज्जिका ॥ ४४ ॥ यथा म्वतेजसा परिष्कृत्य प्रधानागारमुत्कया। श्रियाभिपेकवेलायां वीररुद्र: प्रतीक्षितः ।। ४५।।

चिल्लक्षणोदाहरणाभ्यां निरूप्यन्ते। अथेत्यादिना ।। ४१ ।। ४२ । तत्र म्वाधानपतिकामाह। प्रियेति। अन्यु्पर इनः स्वामी यस्यासावर्धानः आयन । 'अर्धानो निन्न आयत्तः' इत्यमरः । स्वस्मिन्नर्धानः स्त्रार्धनः। यद्रा म्वम्मिन्निकवृतमधाति वा विग्ृह्य 'सप्त्मा शौण्डैंः' इति समासः। 'अपदक्ष' इन्यादिना अन्युत्तरपदान्निन्यः खप्रत्ययः । सुग्तसुख्ास्वादलभनासन्नत्वान स्वा- धान आयन. पतियस्याः सा तथोक्ता। उदाहरन । प्रियामिति। सर्व सहत इति सर्वसहा नाम काचिन्नायिका। 'संज्ञायाम्' इत्यादिना वदप्रत्यये मुमा-

नरयं स्वाधानपतिका। नायकस्त्वनकूलः । भूर्पारपार्लन निन्य जागरूकोडयमि- त्यपि गम्यते ।। ४३ ॥ वासकमजिकामाह। प्रियेति। वासके वासवेश्मनि भागोपकरणैः सज्जा सन्नद्धा सैव वासकसज्जिका। 'स्त्रीणां वारस्तु वासकः' ईन पक्ष वासकें वार्गदवसे सज्जर्यति सज्जीकगोति हर्षेण केलोगृहादिकमिति वाक- सज्जिका। अयमेव पक्षो विद्यानाथस्य विवक्षितः । उदाहरि । स्वेति । परिष्कृत्यालंकृत्य उत्क्योन्मनसा उत्कष्ठितयेत्यर्थः । 'उत्क उन्मनाः' इति निपाननान साधुः। अत्र कीड्वानारपरिष्कारादिभिरियं वासकसका। अत एवोदात्तापि। तदुक्तम्। 'उदाना केशवासोऽ्ङ्गमाल्यभूषामु,सादरा। शर्य

२२ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

चिरयत्यधिकं कान्ते विरहोत्कण्ठितोन्मनाः । यथा न शङ्काऽन्या ताहग्गुणपरिमले रुद्रनृपतौ कया वा गोष्ठचाडमौ चिरयति सखीभिर्न सुलभ:। समानेतुं कान्तं ब्रज मदन बद्धोऽञजलिगयं यतो विध्वद्रीचः किरति किरणांग्त्वनियसखः ॥४६ ॥ क्वचित् संकेतमावेध् दयितेनाथ वक्चिना। स्मरार्ता विप्रलब्धेति कलाविद्धिः प्रकीर्त्यते ॥४७॥। यथा गच्छाग्रे सग्वि का प्रियागमकथा ग्राम्ो वियीथः पर संकेतालय मोक्ष्यस मम वृथा जानोऽश्रुभि: पड्किलः । यद्वा रूठनरेश्वरे प्रियतमे राज्यश्रियो वहभ भारत्या दयिते भुवः कृतपदाः प्रायो वयं वश्चिता: ४८

भवनसंसकारपरविर्हसमधिनी ॥ (द० रु० ग्र. २ श्रों. २") इति ॥ ४४ ॥ ४५. ।। विरहेत्कठितामाह। चिग्यनीति : अव्यलाक इति शेप। अत एव 'चिग्मत्यव्यलीके तु इति धर्निकेनोक्तम्। अनपगधप्रिरयव- लम्वेनोन्मना विर्होत्क्ठितेत्यर्थ:। उदाहरति । नेति। अन्य राङ्का नायिकान्तरामक्तिम्पत्यर्थः। अन ए्वानपराध दुति भावः । तादगिति। 'तयदादिपु' उत्यादिना किन प्रत्ययः । 'आा सर्वनाम्न' इनि नद आ- त्वम। अत्र दश्यर्थभविनासत्यप्यवयवार्थे तैलपायिकािवन व्युत्पन्तिर्द्वष्रव्या। अत एवाह वनिकारः । 'ताद्शादस्ी रुढिशव्दाः' उति। भाषय तु कर्मेकर्नरि व्युत्पत्तिर्दशिता।नभिव पश्यन्ति जनाः सोडयं ग एव रश्यमानस्तममिवात्मानं पश्यति' इति गोष्ठवा संगीतादिप्रसह्वेन। अत गुवासो बोग्ललिती नायकः। त्वत्प्रियससश्रन्द्रः । विष्वद्रीचः सर्वतोदिकान। 'ऋत्विक' उत्यादिना किन प्रत्यये 'विष्वग्देवयोः' इति टेरव्रादेश. ॥ ४३ ॥ विप्रलच्धामाह । क्वचि- दिति। उदाहर्गत। गच्छति। आगमनगमय इवाधुना पुगे गन्तुमशक्ताह अंग्र गच्छ इति। निशाथः परमर्धरात्र एव प्राप्तः । न तु प्रियः । हे मंके- तालय त्वं मोक्ष्यसे। नाद्यापि संकेतस्थानं मोक्तुं शक्ञामीति भावः । अश्रुभिरन तु सुरतश्रमजलादिना पड्डिल इत्यनेन द्वारदेशं प्रति यातायांत सच्येते। अन्यथा पड्डिलत्वाभावात्। अथ प्रियमुदिश्य न चायं तवापगधः कि तु बहुवल्लभे त्व- व्यासकताया ममैवेत्याह। यद्वेति। नाहमेकैव त्वया वाश्चता कि त्वनुमन्तारः

नायकप्रकरणम्। २३

नीत्वाऽन्यत्र निशां प्रातरागते प्राणवल्लभे। अन्यासंभोगचिह्वैस्तु कुपिता खण्डिता मता ॥४९॥ स्था रात्रिर्यामत्रयपरिमिता वल्लभास्ते सहसरं मार्गासक्त्या मम गृह्मपि प्रातरेवागतोऽसि। किं कर्तव्यं वढ नृपतिभिर्वीक्षणाया हि सर्वा: को वा दोपस्तव पुनरहं काममायासयित्री॥ ५०॥ कोपात् प्रियं पराणुद्य पश्चात्तापसमन्विता। कलहान्तरिता नाम सूरिभि: परिकीर्तिता ॥५१॥ यथा *तह तह अणुणअन्तो पिओ तुए हिअअरोसकलुमेण। अवहीरिदो ण मुणिअं गएत्ति विओअवेअणं सहस्म॥ ५२॥

"तथा तथा अनुनयन प्रियम्त्या हृदयरोपकलदुपेग। अवर्धारितो न जञातो गजेि वियोगवेदनां सहस्व ।'

सम्यादय: सर्वेऽपि मदीया इत्याह। वयमिति। अत एव न ममत्येक- वचनप्रक्मभन्ः । अत्र भारत्या दर्यिंते भुब इनि पाठः साधायान क्षितिनायक ति समासपा व्यासप्रक्मभह्गप्नसङ्गात। अत्र संकेतमाविय दयितेन वननिता अिर्ता कामातुंग्यं विप्रलब्धा ॥ ४७॥ ३८ । खोण्डतामाह। नीत्वेति। उदा- दर्गत रात्रिरिति। आदयन्नगामर्धयो कुष्ठितसंचारत्वेनागत्रित्वाभिमानान ्रियमत व्यवहारः। सहस्रमिति। 'विशत्याद्याः सदकत्वे सर्वाः संम्येयगं- ्ययोः।' इत्येकत्वम। तथापि मार्गसकत्या न तु मदुदेशेन । प्रातंरव विहागन- क्समय एवेति भावः । अत एवागमनप्रयोजन पृच्छत । किमिति। यद्वा मैवान्यन प्रयोजनं प्रजापालनपगणां नपाणामित्याह। नृपतिभिगिति। कि तै नववं प्रयासजननात कियद्वा पापं ममवं जीवन्त्या इति चिन्नयामीत्याह। का वेति। अत्र प्रातरागतम्य प्रेयसाडन्यासङ्गविकारदर्नात कुपिनयं खण्डता। 'वत्ति सोत्य्रासवकोक्त्या धारमया कृतागसम' इति लक्षणान भारमया च। नायकस्तु ध्रष्ः ॥ ४९॥५० ॥कलहान्तरितामाह। कांपा- दिति। प्रियं प्रणामादिना प्रसादनपरमित्यर्थः । नदुक्तम् 'सत्यवागार्जवर्गन- रुपकुर्वन् प्रियं वदन। भजते यः स्वयं प्रीतः प्रियः स भवति स्रियाः ॥ इनि। कलहं सति सुखेनान्तरिता इलहान्तरिता। उदाहरनि। तहेति। मुणिअमिति। 'जाणमुणौ ३्ञः' इति जानातेर्मुणादेशः विसूरणमिति

२४ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

देशान्तरगते कान्ते खिन्ना प्रोषितभर्तृका। यथा त्रैलोक्यप्रथमानकीर्तिमहसः श्रीवीररुद्रप्रभो: सेवार्थ चिरयत्सु काकतिपुरे भूपेपु यद्योपितः । द्वारासक्तदशो नयन्ति दिवसान व्युष्टाशया च क्षपा- स्तद्ध यानप्रतिबद्धसान्द्रपुलकव्याकीर्णकामेषवः ।। ५३॥ कान्ताभिसरणोद्युक्ता स्मरार्ता साऽभिसारिका॥ यथा संभ्रमैरलमल्पज्ञे प्रेयानम्तु महीपीतः । करेणुम्थां न पश्यामि न शृणोम्यभिसारिकाम् ॥ ५४॥

सिरिदेर्विसर इति विसरादेश इति कोशान्तरे। तथा तथेत्यनेन पुनः पुनः प्रणामादिर्द्योत्यते। अत्र तादृशं राजानं प्रियमनाइृत्य किमर्थमधुना दूयस इति हृदयोपालम्भादियं कलहान्तरिता। नायकम्तृत्तमः । 'कामतन्त्रेपु निपुणः कृद्धानुनयकोविदः' इत्यादिलक्षणात् ॥१॥२॥ प्रोपितभर्तृकामाह। देशति। कान्त इति। 'कथाभिः कमनीयाभिः काम्यैरभोगिश सर्वदा। उपचारश्र ग्मयेदः स कान्त इतीरितः ॥' इन्युक्तलक्षण इत्यर्थः । उदाहरन। त्रैलोक्येति। व्युष्ं प्रभातम्। तद्धयानप्रतिबद्धाः प्रियचिन्ताप्रढाः सान्द्रपुलका एव व्याकार्ण- कामेषवः कीलितकामवाणा यासां तास्तथोक्ताः। अत्र चिन्ताजागगिप्रनिपाद नात् सििन्नत्वेनेयं प्रोषितभर्तृका ॥ ५३ ॥ अभिमारिकामाह । कान्नेति । कान्नस्य कर्मणः कर्तुर्वाभिसर्णे उदुक्ता अन एवोक्तम् 'स्मरानीभिसरेत कान्तं सारयेद्राभिसारिका।' (द० रु प्र. २ शो. २७) इनि । साग्येदिति दृत्यादिमुखेनेति शेपः। उहाहरनि। संभ्रमरिति। कान्ताभिसरणाय करेणु- मानयेति कयाचिदुक्ते सख्या वचनमेनन। अथवा नव करेणुस्थाभिसरणं दृष्टचरं श्रुतचरं वेत्याभाणकमुखेन सखी नायिकायाः प्रकटाभिसरणं वाग्यति। अल्पं जानातीलल्पज्ञे मुग्धे । अत्र 'आतोऽनुपमर्गे कः' इति कप्रन्ययो न तु 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इत्यादिना। अत एवाह भगवान कात्या- यन: । 'आकारादनपपदात् कर्मोपपदो विप्रतिपेधेन' इति। एतच्च संजीविनीसर्वङ्कषादावसकृदुक्तं तातपादैः। अत्र कान्तकर्मकाभिसरणमुक्तम् । एवं कान्तकर्तृकाभिसरणेऽयुदाहार्यम्। एतासां च 'चिन्तानिश्रामखे- दाधवैवर्ण्यग्लान्यभूषणैः । युक्ताः षडन्त्या द्वे चाये कीडौज्ज्वल्यग्रहर्षितैः ॥' (द० रु० प्र. २ श्लो. २८) इत्युक्तदशविकारा द्रष्टव्याः ॥ ५४ ॥

3872 . I VOW AMI SASTRT 7 RESEARCH INSTITUTF २५

।। आसां नायकानुकूलने सहायाः ।। दूत्यो दासी सखी कारूर्धात्रेयी प्रातिवेशिनी। लिद्गिनी शिल्पिनी स्वा च सहाया: परिकीर्तिताः।५५॥ एतासां स्वरूपमुदाहरणं च स्पष्टम्। कामशास्त्रप्रसिद्धाः पत्मिनीचित्रिणीप्रभृतयो जातिविशेषा ज्ञातव्याः । संक्षेपेण नायिका त्रिविधा। मुग्धा मध्या प्रौढा चेति। उदयद्योवना सुग्धा लज्जाविजितमन्मथा। लज्जामन्मथमध्यस्था मध्यमोदितयौवना।। स्मरमन्दीकृतव्रीडा प्रोढा संपूर्णयोवना ॥५६ ॥ यथाकममुदाहरणानि। मुग्धा यथा मुग्धे यन्मनसोऽपि गोप्यमखिरलं तन्मह्यमाव्रेद्यते किं या काचिदहं तव प्रियमस्त्री प्रच्छावा किं ताम्यसि। आमक्तिम्तव रुद्रनेवनृपतावाशा्यते कि भवे- दित्यान्यां प्रणयैकवाचि सुतनुर्दत्तांत्तरा त्रीडया।२७।।

अथासां दुताराह। दृत्य इति। दासा कर्मकरी। गर्खा लेहनिवन्चना। कारू रजक्यादि:। धत्रिरया उपमातृसता। प्रानिवेशिनी गर्मीपयृहवतिनी। लििनी परित्राजिका। शिल्पिनी चित्रकागदिस्ती। म्वा स्वयं चेनि दत्य: सहाण नायकान- कलन इनि शेष: । स्वा चेनि स्रीदित मूलं मृग्यम। 'ब्वो सा ववाय ं त्रि वान्मीये स्वोडस्तियां धने' इनि नपुंगकन्वेनाभिधानान्। अथवा स्वा रकी या वान्धवस्त्रीति यावन्। तदुनां सर्वज्ञसोमेश्ररेण। 'भगिनी स्पालिका वाषि मातुलम्याथवा सुता। एता भर्वान्त दृत्यस्तु बान्धवस्रीनि संषिता ॥'i॥ पध्मिन्यादीनां जातिवाचित्वं न मुग्धादिवदवस्थावाचित्वमत्पाः। पमिनीति। प्रभृनिग्रहणाच्छइखिनीहस्तिन्यो गृह्येते। लक्षणादिकमेनागां कामणास एव द्रष-

मुग्धादित्रयं लक्षणोदाहरणाभ्यां प्रदर्शयनि। संक्षपणत्यादिना । नत्र मुग्धामुदाहरनि। मुग्ध इति। याकाचिदनाप्ता किम। नेत्यर्थः अनक्त तव मनोरथं जानामीत्याह। आसक्तिरिति। अम्नीनि शेपः : आशाम्यत इत्येकं वाक्यम्। यः सर्वाभिगभलप्यन इत्यर्थः । गद्वा रद्नृपतो नवामक्तर- शास्यते अस्माभिरपेक्ष्यत इत्यर्थः । 'आडः शामु इच्छायाम्' इत्यम्माद्धातोः कर्मणि यक। कि भवेदिनि मंप्रश्ने लिइ। अत्राडभिरूप्यादिगुणयोगसूचकेन 3

२६ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

मध्या यथा लीलाविभ्रमपूर्वरङ्गमुदितं तारुण्यमेत्य त्रपा-

सग्य: पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुवन्धोज्ज्वलः कोऽ्यम्याम्तरलभ्रुवी विजयते शृङ्गारनाट्यक्रमः५८॥ ग्रौढा यथा सहेलं पशयन्त्या: प्रकृतिसुभगं रुद्रनृपतिं

सुतनशव्देन प्रथमयाँवनस्य दत्तोनग वाडया दत्यनेन लजाविजितमन्मथत्वस्य च प्रतातेरियं मुग्धा। 'आभिरू्यमकाठिन्यमज्ञानां चातिमार्दवम। एवमादि- गुणावस्था प्रथमे यविन भवत् ।' दन्यक्वाकृताधगङ्गसंस्कार सखीकिळीपु लालसा' इन्यादिना नच्चषाश्रीक्ताः। तचाळ्यां प्रणयैकवाचीत्यनेन सूच्यते ॥५६।७॥ मयामुदाहर्गन। लीलति। पर्वग्द्गो नाम नाट्यादौ कर्तव्यो रङ्गप्रसाधनाम्यः क्मवशेपः । तद्क्तम 'यन्नाठ्यवस्तुनः पर्व रहविम्ीपशान्तये। कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति पर्वग्त स कीनितः ।'इनि। लीलावित्रमाणाभयत्नलब्ध- विलासानां पूर्वर् तारु्यस्य निलागहेतुत्वेन तत्पूर्वभावित्वात् पूर्वरव्वत्वेन रूप- पम। यद्ा लीलानिश्रमा एव पर्वो यवय तव तार्यसैव स्थनमिति गम्यने। त्प्ष नपन्यं नीहरावरणगदणी यवनिका जा एा तम्पोन्त वि. ्विता म्मरकला कामोदीपनं सेव लास्यप्रपतथीर्म्यानलोकाया वजासन्मथ- मध्यस्थाया स्या। लास्यलक्षणं तु गंगीवूगमणी।मारकृिरष- भरिभावतरजनेः। अग्नजसर्वत्वैः शोभानिशयगालििः॥ अन्विती नृतमेदो यस्तहास्यभिति के गते । इि विम्बग्रहणोचितनेप्थ्यं तदन्तरे नर्तनं च तत्रेवोसां कुण्डलिवृतप्रस्ावे नरभा तत्र कर्तव्या सरिग्वा य्वनिकादिमा। अपरे द्े यर्वान: नीशरावरणोपमे । देअ्षकाण वितन्वाना नयनानन्दकन्द्तभ नेपथ्यान्नरिता मन्वा नर्नकी वृतमाचरेत्।' दत। भावस्य सत्ास्यस्थायिभा- वस्यानबन्धो निच्छेभावः: गजानीयविजानर्गतरस्कार इत्यर्थः। अथवा भावानां गात्विकगंवारिणामनुवन्ध्रः केलवठसकृदनुवर्तनं तेनोज्ज्वलो गनो- हरः नाव्यपक्षे भावो नाम व्यावरगनशेष: । तदुक्तम्। 'वागक्वगत्वाभिनयें- मुखरागोपशागितैः । भावयन्नान्तरं भावं व्यापारो भाव इयने ॥' इति। कोड- व्यनिर्वचनीयः >रजार एव नाट्वं नर्तनं तस्य कमः । पश्यनेत्यरय वाक्यार्थः कर्म॥ ५८॥ प्रौढामुदाहरति। सहेलमिति। प्रकृत्या मधुरं प्रियदर्शनम्। वर त्त शक्गार सूच कोऽन्तःकरणविकारो हेला। तत्सहितं यथा भ्वति तथा पश्य-

नायकप्रकरणम् । २७

रसप्रादुर्भावाद्युगपदुषयत्सात्विकमहो मुगाक्ष्यास्तारुण्ये कुसुमशरशिल्पं विजयते ॥ ५९॥ भेदान्तरं यथासंभवमुदाहार्यम्। गुणालंकाराणां रसमहति काव्ये विलसितं स्फुरन्छव्दार्थाभ्यां तदपि हृदयानन्दि भवति।

परं पुण्यश्षोकं चरितमनुबभ्नन विजयते ॥ ६० ॥ एप संग्रहश्लोक:।

न्ल्या: अन एव तदात्वे तत्काले प्रियदर्शनसमय इत्यर्थः । प्रत्यद्नि उत्पद्यमा- नानि विविधानि च ललितानि कर्णकण्टयनक्चवमर्दनादिकोमलान्गविन्यासाः । 'मुकुमाराङविन्यासो ललितं परिकीर्न्यने' इति लक्षणान। नंपामाटांपेन मधुर- मिति स्मरमन्दीकृतव्रीडत्वमुच्यने। रसस्य शरद्रारम्य प्रादुर्भावादुदयादनुभावा- दित्यर्थः । 'उत्पन्ना रतिरेकत्र प्रथमं दर्शनादिभिः। हृदारम्मानुभवन ऋज्गारं िशिनष सा ।' इति वचनात्। कुसुमशगरीव्य कामकलाकौशलम। अत्र दगितावलोकनकाले अङ्गादो सातिशयविशेषकथनाद्विलासः । 'तत्क्लीनो विशे- पम्तु विलासोद्गकरियादिषु।' इति लक्षणान ॥v९॥ विम्नग्भयादस्माभिरुपे- क्षनानां वारायवस्थानामुदाहग्णानि स्वयमेव द्रष्व्यानात्याह। भेदान्तर- मिनि। अत्रायं नारयिकामंग्रहः। 'स्वान्या साधारणा च म्वा सुग्धा म्या प्रग- सभिका। आदैकधा त्रिधान्ये द्े धागधीरीमयात्मना।। ज्यष्ाकनिप्रांभेदन ते एव द्विविध पुनः ॥ अन्या कन्या परोदा च वेश्या त्वेकेति पोडश । स्वाधीन- पतिकायशवस्थाभिम्ता: समन्विताः ॥ प्रत्येकमष््वा मुख्या म्या हीनेति ता- स्िधा। उत्येवं नायिकावस्था समुदाप्ग्ति (३८८) सम्मिताः । विग्होत्कणठिता चैव विप्रलब्धाभिसारिका। इत्यवस्थात्रयं प्राहुः केचिन कन्यापरोडयोः ॥ चतुः पन्राशदधिकत्रिशल्यासां तदा भवन ।।' इत्थं प्रमक्तमनुप्रमक्तं व परिसमाप्य परमप्रकृतं पुण्यश्रोकगुणवर्णनमुपस्कुवन्नुपसंहर्गन । गुणेति। पुण्य: श्रोको यस्मिस्तन् पुण्यश्षोकम् । 'पद्य यशसमि च श्रोक' इत्यमरः ॥ ६० ॥ इनि पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण्थ्रीमहोपाध्यायकोलचलम ललनाथसूर्सूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोम- पीथिना विरचिते प्रतापरुद्ीयव्याख्याने रनापणाख्याने नायकनिरूपणं नाम् प्रथमं प्रकरणम्।

२८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

उपस्कारहेतूनां गुणालंकाराणं सदशेऽलंकार्ये सति चरिता- र्थत्वम। यस्यालंकाराश्रयत्वं तदेव लोकन्यायेनालंकार्यम्। तेन गुणालंकाराणां काव्यमेवाश्रयभूतमिति तदेवालंकार्यम । रसादेरलं- कार्यत्वोक्ति: प्राधान्येनात्मन इव हारनू पुराधयलंकार्यत्वम्। जीवि- तभूतत्वाद्रसादे: काव्यात्मता। क्वचिद्रसस्य प्राधान्यम् । क्वचिदलं- कारस्य प्राधान्यम् । क्वचिद्वम्तुनः प्राधान्यं च। रमप्रांधान्यं यथा ईपद डकुरितविभ्रमचागे देहपल्लवितकान्तिनि तन्व्याः । यौवन मुकुळितस्ननमात्रे पुष्पितश्च फलितश्च मनोभू:॥६१॥ एतन् कांचिद्वालामालीक्य सम्पृहस्य प्रतापरुद्रस्य वचतम्। अत्र शृङ्गाररसो व्यज्यते । अलंकारप्राधान्यं यथा कीतों प्रतापरुद्रम्य विहरन्त्यां दिगन्तरे। लोकालोकनटाः शश्र्ह्दवच्चन्द्रोपलाङ्गिताः ॥ ६२ ॥। अत्र चन्द्रकान्कुट्टिमानां लोकालोकाचलतटानां रुद्रदेवकीर्तौ चन्द्रिकाबुद्धय्ा शश्रत द्वोऽभूदिति भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते। व्यड्ग्यावस्थायामलंकारस्यापि प्राधान्यमस्त्येव ।। वस्तुप्राधान्यं यथा अवतरति वीररुद्रे काकतिवंशे त्रिलोकमहनीये। त्यक्त्वा दुग्धपयोधि तल्पफणीशः स्वमन्दिरं प्राप्तः ॥६३॥ अत्र तल्पफणीशः दुग्धान्धि विहाय म्वगृहं प्राप्त इत्यनेन क्षीरसमुद्रे हरिर्नास्तीति व्यज्यते। अनेन पुरुषोत्तमः प्रतापरुद्ररूपेण काकतीयकुलेऽवततारेति वस्तु व्यज्यते। इति त्रिविधं व्य- ङयप्राधान्यम् ।

*उपस्कारहेतूनामित्याद्यतिश्लाघाकारणमित्यन्तो ग्रन्थो बहुषु कोशेषु न दंरंयते नापि व्याख्यातः कुमारस्वामिसोमपीथिना।

नायकप्रकरणम्। २९

काव्यंमीश्रित्य गुणालंकाराणां विलास: । तञ्च काव्यं शब्दस्फु- रणेनार्थस्फुरणेन तदुभयस्फुरणेन च सहदयहृदयानन्दि भवति।। शब्दस्य स्फुरणं नाम मरौढबन्धस्य डम्बरः। यो वन्धाडम्वर आरभट्यां प्रतिपादयिप्यते तच्छव्दम्फुरणम्। यथा क्षोणीरक्षणदक्षिणाः क्षतजगत्क्षोभाहरीक्ष्यक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्श्िप्कौक्षेयकाः । उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्दोर्दण्डयोश्चण्डयो- र्गर्जहूर्जनगर्वपर्वतभिदादम्भोळयः केळयः ॥ ६४॥ अचुम्वितार्थसंपत्तिरर्थस्फुरणमिष्यते॥ यथा खन्गे जुज्झविजिस्मिए रिवुमहीणाहांजलि विंचिअं पेक्खंतो जअलच्छिवासकमलं भण्णंति विण्णाणिणो। मण्णे वोरपआवरुद्दविहुणो जं्णसु घेतुं उणो सिठ्ठीए रिषुजीविआइ विहिणो पत्तम्य पीढंयुअम।।६५॥। उभयस्फुरणं यथा

प्रावृट्संभ्रमशंसितो रिपुवधूवाप्पोद्धवं दुर्दिनं

एवंविधशव्दार्थम्कुरणाभ्यां काव्यम्य चारुत्वम्। शब्दार्थयो- रपि पुण्यश्नोकचरितव्णनेन सहदयहदयानन्दित्वम्। अनो नायक- यैव काव्ये प्राधान्यम।

सङ्गं युद्धतिज्ञुम्भिने िषुमहीनाथान्नल विम्बिनं प्रेक्षमाणाः जयलक्ष्मिवासकमलं मन्यन्त विज्ञानिनः। मन्ये वीरप्रतापरुद्रविभाजन्येपु ग्रहीतुं पुनः सृष्टयै रियुजीवितानि विधेः प्राप्तस्य पीठाम्बुजम् ॥

३० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

कुलाचाग्यशःशौर्यश्रुतशीलादिवर्णनम्। करियने नेतुरेवं यत्तदेव बहुसंगतम् ॥६७। अथवा प्रतिपक्षम्य वर्णयित्वा गुणान् वहन्। तज्याच्चायकोन्कर्षवर्णनं च मतम् कचिन् ॥६८।। यथाकममुदाहरगम। तत्वं यम्म परः पुमानवतरो यस्यान्वये काकति- क्ष्मापानां चग्तिं च यम्य भुवनक्षेमंकरप्रक्रमम् । श्राघा यत्व लघूकृतामरतरुस्वर्धेनुचिन्तामणि: सांडयं विश्रधुरंधरे विजयते श्रीवीरकुद्रो नृपः ।।

सोऽ्यासायुि मेवणक्षितिपतिः सन्नाहभेरीध्वनिं श्रुत्वा रुद्नरेश्रग्ग्य महतो भीनः पलाय्याकुलः॥।७॥ एवंविववर्णनमुन्पाये नायके न घटते । तस्य लोकप्रसि- द्वचर्थ कुलव्यपदेशादया बहुधा वर्णचितुमेवोचिताः । म्वतःसिद्धे तु नायके द्वैवियमपि संभवति। तम्य कुलध्यपदेशादीनां लोखप्रसिद्ध- त्ान् कनिभिर्वलवत्प्रतिपक्षविजयवर्णनं युक्त्म। एवं म्वतःसिद्धो- त्पादत्वभेदेन नायकम्य डैविध्यम। तत्र च धीरोद्धते यथा रौद्रो वर्ण्यते वाह्यसंभ्रमः । यथा च धीरललित शृङ्गारो बहुभावक्रत् ॥ ७१ ॥ न धीरोदात्तविपये तथा वर्णनमिष्यते। कार्यतो रससंपूर्तिस्तस्मिन्नप्युचितक्रमा ॥ ७२॥ हास्यादीनां तथान्येपां रसानामपि कीर्तनम्। मन्दोदमानुभावं स्याद्धीरोदात्ते तु नेतरि।७३।। सर्वनायकातिशयत्वाद्धारोदात्तस्य तद्विपयत्वं प्रबन्धानामति- शराघाकारणम् ॥ इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणालङ्कारशास्त्रे नायक- प्रकरणम् समाप्तम् ॥

॥ अथ काव्यप्रकरणम् ॥

।। अथ काव्यम्वरूपनिरूपणम् ॥ गुणालंकारसहितौ शब्दार्थौं दोपवर्जितौ। गद्यपद्योभयमयं काव्यं काव्यविदो विदुः ॥१।। अदोपौ सगुणौ मालंकागै शब्दार्थौ वाव्यगिति काव्यमामान्य- लक्षणम् ।

अथ प्रासद्विकं नायकरवरूपं निरूष्य प्रक्रत काव्यस्वरूपनिरपणं प्रति- जानीते। अथति। काव्यगामान्यलक्षणमाह । गुणेति। अत्र गद्यपदेत्यादिना काव्यस्य त्रेधा विभागो दर्शितः । शेपं लक्षणम। अतस्तंदव निष्कृप्याह। अदोपाविति। अत्र सृत्र प्रथममनुपात्तम्यापि दोषवर्जनस्यादौ व्याख्यान- मन्पोर्डपि दोपः प्रमाद दिनाप्यनपेक्ष्य इति वोनितम। तदुक्तं दण्डिना 'तद- ल्पर्मप नोपेक्ष्यं काव्ये दएं कथंचन । स्याद्वपुप्सन्टरमपि श्रित्रेणैकेन दुर्भगम ।' इन। 'एको हि दोपो गुणसंनिपाते निमजतीन्ी किर गोववाङ़ः॥ इति तु

इदं च काव्यलक्षणं मम्मटाचायर्गीकृतं, साहित्यदर्पण रसगंगाधर च बहुधा सण्डितम। न्यकागोह्ययमेवेनि पद्य विधयाविमर्शदोपस गत्बेऽि ्वनि- त्वनातमकाव्धन्ाजीकग्णान अदोपत्वपदस्य काव्यलक्षणकोटो प्रवेशानेीित्यं,

ल्पनाया अपि लोकिरुद्वत्वान् रपुणव्विशेषणम्यापि लक्षणतानव्च्छेदकेव्वम, कटककुण्डलादिसंभितम्यालंकारस्य काव्यत्वव्यापकनानियम मानाभावान सालं- कारत्वर्पलक्षणस्य लक्ष्यताव्छेदकाव्यापकत्वं च सर्वमम सृपपादितं साहि- न्यदर्पणे। र्भवंगाधरस्तु शच्दार्थयुगळघर्टितार्थपटप्रयोगमषि नानुमनुने। अर्थ- क्पड्रभिंधये काव्यशव्दस्य शक्त्त: निघष्ट्पु अप्रगिद्धत्वात, काव्यं पठिनं कान्यं श्रुतं अर्थस्तु न ज्ञातः इन्यादिमर्वजरनीनप्रयोगान्यथानुपपत्त्या च काव्यम्य अर्थात्यार्थक्यमर्ङ्गाकरणायमेवेति अर्थपदस्यापि लक्षणे प्रवेशोऽनुपपन्न इत्यनः, अलंकाराणामसत्वेडपि कान्यत्वमव्याहतमित्यनः, रगधर्माणां गुणालंकारदोषाणां - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् इनि काव्यसामान्यलक्षणं साहित्यदर्पणे । चमत्कारजनक- भावनाविषयार्थप्रीतिपादकशन्द्रः काव्यमिति रसगंगाधरे ॥.

३२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

शब्दार्थौ मूर्तिराख्यातौ जीवितं व्यड्लयवैभवम्। हारादिवदलंकारास्तत्र स्युरुपमादयः ॥ २ ॥ श्लषादयो गुणास्तत्र शौर्यादय इव स्थिताः । आत्मोत्कर्षावहास्तत्र स्वभावा इव रीतयः ॥ ३ ॥ शोभामाहार्यिकीं प्राप्ता वृत्तयो वृत्तयो यथा। पदानुगुण्यविश्रान्तिः शय्या शययेव संमता।४॥ रसास्वादपभेदा: स्युः पाकाः पाका इव स्थिताः । प्रख्याता लोकवदियं सामग्री काव्यसंपद्ष: ।।५।। वाचकलक्षकव्य अजकत्वेन त्रिविधं शब्दजातम। वाच्यलक्ष्यव्यङ्- ग्यत्वेनार्थजातमपि त्रिविधम्। तात्पर्यार्थोऽपि व्यङ्र्ग्यार्थ एव न पुनः काव्यसामश्यां श्ररादिलोकसामग्रीमारेपयति। शब्दार्थावित्यादि । स्व- भावा जातिप्रयुक्तधर्माशेष्रादयः । आहार्यिकीं कृत्रिमाम् । वृत्तयो वर्तनानि । पदानामानुगुण्यं पदविनिमयासहिष्णुत्वम्। रसः शदद्गारादिरास्वाद्यते येन गा- म्भीर्येण तस्य विशपाः रसास्वादप्रभदाः ॥ २-५॥ अथ यथायोगं विवेचयन् आदौ तावच्छव्दार्थी विभजते। वाचकेत्यादिना। कमेणाभिधालक्षणाव्य अनाव्यापरैरर्थवबोधकाः शब्दा वाचकलाक्षणिकव्यञ्जकाः । तैरेव वो्या अर्था वाच्यलक्ष्यव्यइग्या इति विवेकः । ननु चतुर्थे तात्पर्यार्थ जाग्रति कथमर्थत्रवि- ध्योक्तिरित्याशदक्य तस्य तृ्तीयेऽन्तर्भाव इत्याह। तात्पर्यार्थ इति। अत्र वक्तृवुद्धिमंनिधापितो वाक्यावगम्यो वाक्यार्थो रसादिरूपस्तच्छव्देनाच्यते । तस्मिन् परास्तत्परास्तदासक्तास्तद्विषया इन्यर्थः। तेषां भावस्तात्पर्यम् । नन्व- भिहितानां पदार्थानामर्थाभिधायिनां वा पदाना विशिषटार्थप्रत्यायनशक्तिस्तात्पर्य- मिति मतभेदेन मीमांसका नर्गयन्ति। अतम्नन्मने देवदत्त गामानयेत्यादौ देवदत्तकर्तृकदण्डकरणकगोकर्मकानयनरूपो विशिष्टार्थ एव व्यड्ग्यत्वविधुरस्ता- त्पर्यादवगतत्वात् तात्पर्यार्थ इत्युच्यते कथमस्य व्यड्ग्येऽन्तर्भाव इति चेत् सत्यम्। न हि तावन्मात्रे कविसंरम्भविश्रान्तिः। काव्यशब्दानामन्वयव्यतिरे- काभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयभूतस्य प्रधानस्य प्रयोजनान्तरस्यासम्भवात् । किं तु तदर्थन्यक्वारेण प्रतीयमाने सामाजिकानन्दास्वादफले रसादावर्थान्तरे। अतः स एव तात्पर्यार्थः । तत्प्रत्यायकपदार्थशक्तिरेव तात्पर्यम् कविसमये। तच्च ना- भिधा। स्वार्थे संकेताभावात्। नापि लक्षणा। मुख्यार्थबाधायभावात्। अतो वक्ष्यमाणलक्षणस्य व्यज्नस्यैवेदं नामान्तरकरणमिति तदर्थस्य व्यड्ग्यार्थत्वमे- वेति भावः। तर्हात्र संसर्गरूपो वाक्यार्थः कथं प्रतीयत इति चेत् तार्किकाणा- मिव वाक्यमहिम्रा न पुनस्तात्पर्येण मीमांसकानामिवेति ब्रूमः। अत एव ते

काव्यप्रकरणम् । ३३-

·पृथग्भूतः । अभिधालक्षणाव्य जनाख्यास्तिरः शब्दवृत्तयः । गौण- वृत्तिरपि लक्षणाप्रभेद एव । संबन्धानुपपत्तिमूलकत्वात्। यथागिर्मा- वर्णयन्ति। आकाइक्षादिमत्वे सति पदानां पदार्थानां वा समन्वयशक्तिर्वाक्यं तद्वलायातो वाक्नार्थः । तात्पर्यार्थस्तु परिणतिविरसं पनसफलं परिणतिसरस- माम्रफलमित्यादिनिन्दाप्रशंसादिवाक्येषु हानोपादानादिरूप एव नान्यः तात्प- यमपि भावाभिप्रायाद्यपरपर्यार्यम्। उद्देशो नाम वकुधर्मो न मीमांसकानामिव वाक्यधर्म इति। तदेतदुदयनाचायैः कुसुमाअलौ 'उद्देश एव तात्पर्यम्' इत्ये- तच्छलोकव्याख्यानावसरे प्रतिपादितम्। यद्वा वैयासिकदेवताधिकरणे अर्थान्तरा- भावे संसर्ग एव तात्पर्यार्थः तत्सद्भावे तत्रैव प्रतीतिविश्रान्तेः स एव तात्पर्यार्थों न संसर्ग इति प्रतिपादितं। तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम् । काव्ये संसर्गमात्रविश्रान्तिर्न संभवतीत्युक्तम्। तहि 'अव्यदग्यमप' स्मृतम' इति काव्यप्रकाशवचनस्य का गतिरिति चेश्नैष दोषः अच्यइग्यमित्यत्रानुदग कन्येतिनन्नजः ईषदर्थत्वेनारफुट- व्यड्ग्यत्वस्य विवक्षितत्वात्। तदुक्तमलंकार सुधानिधा 'अनुल्बणत्वादवयइग्या- नामव्यड्ग्यं चित्रमीरितम्। व्यडग्यस्यात्यन्तविच्छेद: काव्ये कुत्रापि नेष्यते॥।' इति। एवं च सति प्राचीनालंकारशास्त्रकागणां संसर्गरूवाक्यार्थस्य तात्पर्या- थत्वेन प्रतिपादनं मतान्तराभिप्रायेणेत द्रष्टव्यम्। अत एवोक्तं काव्यप्रकाशे 'तात्पर्यार्थोऽि केषुचित्' इति। उक्तं च सुधानिधौ। 'अस्मन्मतं तात्पर्य- व्यापारापेक्षं न भवति' इति। विद्याधरेणाप्युक्तम् । 'तात्पर्य नाम व्यापारा- न्तरं परैरभ्युपगतम्' इति। तत्माद्वयअ्जनापरपर्यायमेव तात्पर्य कविभिरज्गीकृतं नान्यदिति गिद्धम्। अत एवोक्तं भावप्रकाशे 'अनो वन्याग्यतात्पर्यगम्यमान- त्वतः स्वतः । काव्ये ग्सालंकियािर्वाक्यार्थों भवति स्फुटम् ॥' इति। उक्तं च वन्याचार्यः। 'यत्त्वभिप्रायविशेषरपं व्यडग्यं शब्दार्थभ्यां प्रकाश्यते तद्भवति विवक्षितं तात्पर्येण प्रकाश्यमानम्' इति। वृत्तयोऽि त्रिविधा इत्याह। अभिधेति। गौणवृन्तिर्लक्षणातो भिन्नेति प्राभाकराः । नदयुक्तम्। तस्या लक्ष- णायामन्तर्भावादित्याह। गौणवृत्तिरिति । गुणनमित्ता वृत्तिर्गोणवृनिरित्यर्थ:। अत्र हेतुमाह। संवन्धेति। लक्षणाया अपि तथान्वादिनि भावः । मुख्यार्थ- योग: संबन्धः । तद्वाधोऽनुपपत्तिः । अग्रिर्माणवक इन्यत्राभिलक्षिनपेङ्गल्यादि- गुणसामान्ययोग: संबन्धः । अनभावम्निशब्दप्रयोगोऽनपपत्िः। अत्रोभयनिष्ठस्य गुणसामान्यरूपस्य गुणविशेषरूपस्य वा सादृश्यस्य संबन्धरूपत्वम् नस्य चोभ- यनिरूपणीयत्वसाधर्म्येणोपचारात्। तदुक्तं वाक्यपदीये 'सादृश्यमात्रं सामान्यं द्विष्ठं कैश्चित् प्रतायते । गुणभेदोऽप्यभेदेन द्विवृत्तिर्वा विवक्षितः ॥' इति। ननु गौण्यां यथा संबन्धस्य लक्ष्यविशेषणत्वेनान्वयो न तथा लक्षणायाम्। अतः कथमनयोः संबन्धमूलकत्वसाम्यमित्याशडक्य लक्षणायामपि संबन्धस्य विशेष- णत्वं सदष्टान्तमाह। यथाभनिरिति । अत्र सादृश्यस्य माणवकनिष्ठत्वात्

३४ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

गङ्गायां घोष इत्यत्र गंगासंबन्धविशिष्ठतीरप्रतिपत्तिर्विवक्षिता। गंगा- संवन्धस्योपलक्षणत्वे घोषगतपवित्रत्वाद्यसिद्धेः । अत एव सादृश्य- निवन्धना संबन्धनिबन्धना चेति द्विविधा लक्षणा। संवन्धनिबन्धना जहद्वाच्या अजहद्वाच्या चेति द्विविधा। सादृश्यनिबन्धना सारोपा साध्यवसाया चेति द्विविधा। एवं लक्षणा चतुर्विधा। कैिक्यारभटी

तस्य तद्विशिष्टत्वम् । अन्यत्र गङ्गाशब्दवांध्यत्वहेतुकप्रवाहात्मकप्रतीतिविषय- त्वमेव तीरस्यापि गङ्गासंवन्वविशिष्टत्वम। एवं च सेनस्तीरयोरेकशव्दबोध्यत्वंन तादात्म्यप्रतीतेः स्रोतोधर्मा अन्यन्तपावनवाठयस्तीर प्रतीयन्त इति प्रयोजन- सिद्धिः। एवमनङ्गीकारे नदमिद्धिरेव वाधिकेत्याह। गङ्गामंवन्धस्येति। उपलक्षणत्व इति नेदं समुद्रादितीरे कि तु गह्ार्नारमति गङ्गासंबन्धमात्रप्रती- तावित्यर्थः। घोपगतेति। तीरद्वरिति भावः। तथा सति गङ्गातीरे धोष इति मुख्यरव्दाभिधानालक्षणाया भदो न स्यादिति हृदयम। न च मा भूद्ेद इात वक्तुं युक्तम। तथा सनि मुख्ये संभवत गौणस्यान्याय्यत्वात् सर्वसंप्रतिपन्रा लक्षगैवोरत्सदेदिति। अनेन संवन्धानुपपननिप्रयोजनानां त्रयाणामपि लक्षणावी- जत्वमुक्तम्। तस्या विभागमाह। अत एवेति। निभित्तभदादित्यर्थः। अत्र सादृश्यशव्देनारोपा्यवसायहेतवोऽन्येऽि कार्यकारणभावादयः संवन्धा उप- लक्ष्यन्ते। संबन्धज्ञव्देन तद्रयतिरिक्ता गोवलीवर्दन्यायेनोच्यन्ते। द्योरषि प्रत्यकं द्वैविध्यमाह। संबन्धेत्यादि । अत्र यद्यपि सारापसाधयवसाययो: सादृश्यननिमित्तत्वे गौणत्वं गौवीहीको गौश्यमित्यादी कार्यकारणभावादिसंबन्धा- न्तरनिमितत्वे तु शुद्धत्वमायुर्धतमायुरेवेदमिन्यादो एवं चातुरविये जहदजहल्लक्ष- णाम्यां सह षोढा लक्षणेति काव्यप्रकाशकारस्तथापि मुख्यार्थस्य हानोपादानारो- पाध्यवसायलक्षणोपाधिवशाच्ातुर्विध्यभेव लक्षणायाः। आयुर्वृतमायुंरवेदमित्या- दावपि गौणत्वस्यैव सुकल्पत्वाच्च। तदुक्तमलंकारचूडामणौ। 'यत्र वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरमुपचर्यते स गौणोऽर्थः । यत्र न तथा स लक्ष्य इति विवेक:' इति । कुशलप्रवीणादिशव्दानां तु साक्षात् संकेतविषयत्वेन मुख्यत्वान्न रूठिहेतुकत्वं लक्षणाया इत्याचार्यहेमचन्द्रः । रूढिपक्षाश्रयणे तु प्रयोजनलक्षणापंक्षं चातुर्विध्य- मिति विज्ञेयम्। ननु कैशिक्यादिवृत्तीनां विद्यमानत्वात् कथ तिस्रः शब्दवृन्तय इत्याश डक्य शब्दसंदर्भाश्रितत्वात्तासामशव्दवृत्तित्वमित्यभिप्रायेणाह। कैशि- काति। रसाद्यनुगुणत्वेनौचित्यवानर्थव्यापारः कैशिक्यादिः । तादृश एव शब्दव्यापारो वैदर्भ्यादिः । तदुक्तं ध्वन्याचायैः । 'रसाद्यनुगुणत्वेन व्यव- हारोऽर्थशब्दयोः । औचित्यवान् यस्ता एव वृत्तयो द्विविधाः स्थिताः ॥'

काव्यप्रकरणम् । ३५

सात्वती भारती चेति रचनाश्रितत्वेन रसावस्थानसूचकाश्चतस्त्रो वृत्तयः। तथाचोक्तं दशरूपके कैशिक्यारभटी चैव सात्वती भारती तथा। चतस्रो वृत्तयो ज्ञेया रसावस्थानसूचकाः ॥ इति। रचनाया अपि रसव्य ्जकत्वं प्रसिद्धम। रसाननुगुणव- र्णरचनाया दोपत्वमुक्तम्। वैदर्भीप्रभृतयो रीतिविशेषा न वृत्तिप्वन्त- भूताः। तत्र संकेनितार्थगोचरः शब्दव्यापारोऽभिधा। सा द्विविधा रूढिपूर्विका योगपर्विका चेति। रूढिपूर्विका यथा। तपोविशेपैः प्रथितेः प्रजानां शुभैश्चरित्रैर्जगतीमहिरयाः।

इति.। एवं कैशिक्यादीनामर्थप्राधान्येऽपि नान्तरीयकाणा शव्दानां यथायोगं वैदर्भ्यादिसापेक्षत्वस्य धनिकादिभिः प्रतिपादनाद्रचनाश्रितव वमितनुगंधेयम्। कैशिक्यादीनां रसव्य अ्ञकत्वस्य रचनाधीनत्वात् तत्यास्तथालमन्वयव्यतिरेका- भ्यां दर्शयति। रचनाया अपीति। प्रसिद्धमिति। काव्यालोकादाविति शेषः। तदुत्तम। 'सम्य लक्ष्यकमव्यडग्योवनिर्वर्णपदादिषु। वाक्ये संघटनायां च स प्रबन्धेऽपि दीप्यते ।I' इनि। वद्यपि विभावादानामेव रसव्यअ्जकत्वं रचनादी- नान्तु विभावादिग्का्वमेव अन एवोक लोचने। 'सहकागत्विमेवाभिधातुं संघटनायामि याठी गप्तमीनिर्देशः' इत नथायोपचारिकं रगव्य अकत्वमिति वोद्धव्यम। दोषत्वमिति 'रसम्य स्थाद्विगेधाय वृत्यनोचित्यमेव च' इति वचनाद्रसभग्गहंतुत्वादिनि भावः। अथ प्रगंगादवदभ्यादानां वक्ष्यमाणं कैि- क्यादनन्नर्भावमधुना प्रतिज्ञानीते। वैदर्भीप्रभृतय इति। अथोद्देशकमानु- सरेणाभिधालक्षणमाह। तत्रेति। संकेत: शब्दार्थया: संबन्धावधारणं स कृतो यस्य स संकेनिनोडर्थोडत्र जातिगुणक्रियाद्रव्यात्मकः केवलजानिजाल्यालाक्षन- व्यक्तसन्यापोहो वा मतभेदान्। सार्वपर्थानाः खल्द कवयो भवन्ति । विशेषण- द्र्येन व्यज्नचेष्ट्योः क्रमेण व्युदासः। लक्षणायास्तु द्रयाग्न्यनगणेति विवेक: । लक्ष्येि संकेनोडर्स्नत्यन्विनाभिधानवादिनः । तन्मने शब्दव्यापारपदेनैवेि विशेषः । अशव्दव्यापारो लक्षणेति वक्ष्यते। अभिधां विभजने। सेति। रुढिरश्षकर्णादिवदवयवार्थाभावन समुदायप्रसिद्धिः। तदुकमाचायैः । 'असत्स्व- वयवार्थेषु योऽन्यत्रार्थ प्रयुज्यने। तत्रानन्यगनित्वेन समुदायः प्रमभयन ।' इति। योग: प्रोक्षण्यादौ प्रकृष्ठोक्षणकरणत्वादिवदवयवग्रसिद्धिः । आद्यामुदाह- रति। तप इति। तपोविशेषैः कृच्छूचान्द्रायणादिभिः। जगतीमहिष्या भूका- न्तायाः शुभेश्वरित्रैः पुरन्ध्रीसाध्यैरगौरीव्रतादिभिरस्य भुवनस्य मध्यमलोकस्य

३६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

भाग्यैः प्रभूतैर्भुवनस्य चास्य बिभर्ति राज्यं वरवारमं॥६॥। अत्र सर्वे शब्दा रूढा: । योगपूर्विका यथा। राजि रुद्रनराधीशे रञ्जयत्यखिलाः प्रजाः। भूरन्वर्था वसुमती रत्नगर्भा स्थिरेति च ।। ७ ॥। अत्र वसुमतीरत्नगर्भेत्येवमादयो यौगिकाः । वाच्यार्थानुपपत्या तत्संवन्धिन्यारोपितः शब्दव्यापारो लक्षणा। तत्र जहलक्षणा यथा। जेतुः काकतिभूभर्तुराकर्ण्य पटह्ध्वनिम्। सामन्तनगराण्युज्जैराकरोशन्ति समन्ततः ॥। ८।। अत्र नगराण्युज्ैराक्रोशन्तीति वाच्यस्यानन्वयः । अचेतनानामा- कोशस्यासंभवान्। अजहल्लक्षणा यथा। पत्युः काकतिनाथस्य पादपीठीमनारतम्। स्फुरद्रत्नप्रभाजालैरलंकुर्वन्ति मौलयः ॥ ९ ॥

दष्टव्यम। अत्र तप:प्रभृतीनामवयवार्थाभावादूढत्वे न कोडपि विवाद: । प्रजा- दिशव्दानामवयवार्थसद्भावेन योगिकत्वेऽपि रूडिर्योगमपहरतीति शब्दशक्तिस्वा- भाव्यादर्थान्तरे प्रयोग निवारणान्निर्मन्थ्यपड्कजादिवद्रूटत्वमभिमतमेवेत्याशयेनाह। अत्र सर्व इति। ६॥ द्वितीयामुदाहरति। राज्ञीति। अन वसुमत्यादि- शव्दानां धनवत्ताद्वयवार्थसद्धावाद्यौगिकत्वमिलयाह। अत्रेति॥७॥ लक्षणां लक्षयति। वाच्येति। वाच्यार्थानुपपत्त्या मुख्यार्थबाधेन हेतुना तत्संवन्धिनि मुख्यार्थसंबन्धे विषये आरोपितः शब्दव्यापारो लक्षणेत्र्थः । अत. यद्यपि स्वार्थ प्रत्याय्योपरतव्यापारस्य शब्दस्य पुनर्व्यापारान्तरायोगादर्थ एव लक्षक इत्यर्थव्यापारो लक्षणा तथापि वाच्यधर्मो वाचक उपचर्यत इति लक्षणाया शब्दवृत्तित्वव्यवहार इति विज्ञेयम्। अल तावत् पूर्वोक्तविभागकमेण जहल्लक्ष णामुदाहरति जेतुरिति। अत्राकोशसिद्धयर्थ नगरशब्दः स्वार्थ हित्वा तद्वा सिनः प्राणिनो लक्षयतीत्येषा जहल्क्षणा। ततत्यप्राणिमातभयप्रतीतिः प्रयो जनम्। मुख्यार्थबाधं व्यनक्ति। अत्रेति ॥ ८ ॥। अजहल्लक्षणामुदाहरति पत्युरिति। पादपीठीमिति। अल्पं पीठं पीठी। गौरादित्वात् डीष्। अ

काव्यप्रकरणम्। ३७

अत्रालंकारसिद्धयर्थ मौलिभिस्तदाश्रयभूता नृपतयो लक्ष्यन्ते। सारोपलक्षणा यथा मन्थानाचलमूलमेचकशिलासंघटटनश्यामिका- कारं यत्तुहिनिदुतौ स्फुरति तन् सारङ्गमाचक्षते। मन्ये नन्विह वीररुद्रनृपतेः कीर्तिश्रिया निर्जित- स्तन्मुद्राङ्कवराहमिन्दुरुरसा बिभ्रन् समुज्जुम्भते ॥ १० ॥ अत्र चन्द्रकळङ्गरूपे कुरङ्गे वराहृत्वमारोप्यते। विषयविपयिणोरभिहितयोर भेदप्रतिपात्तिरारोप:। विषयनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिरध्यवसायः ।

एवोक्क्तममरकोये । 'स्त्री स्यान काचिन्मुणाल्याटिर्विवक्षापचये यदि।' इति। बाहुल्यप्रतातिः प्रयोजनम्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति॥॥अंत्रति। नृपतय इति। माळिसहिता एवत्वर्थः। एवं चालापि म्वार्थ हित्वैव तदविशिष्टार्थान्तिरलक्षणेति सिद्धम्। स्वार्थापरित्यागे तु स्वाथशिऽभिधा अंशान्तरे तु लक्षणा चत्येकस्य शब्दस्यकदा वत्तिद्रयापत्तेः। नरहि जहदजहल्लक्षणयोरभेद इति चेत सत्यम्। कि त्ववाभिधातः प्रच्याव्य स्वार्थस्यापि लक्ष्यत्वेन स्वीकारादजहत्स्वार्थेति व्यप- देशः। अन्यव तु नदपि नास्तीति जहन्स्वार्थेति। तदुकं तातपांदेरकावलीतग्ले तन्लवार्तिकव्याख्याने सिद्धाज्जन च 'स्वार्थत्यागे समानेऽपि सह तेनान्यलक्षणा। यव मजहत्स्वार्था जहत्म्वार्था तु नं बिना ।'दति। नन्दर्थ एव लक्षक दत्युक्तं नथ सत्यजहत्म्वार्थायाः स्वार्थाश वत्तिविरोध इि चेननप ठोप:। केवलस्वार्थस्य लक्षकत्वं तत्महितस्यान्यस्य लक्ष्यत्वमिति भदसद्भावादित्येनर्दप तत्रैवोक्ति- न्यलमवालसुलभैः प्रगर्दः॥ सारोपलक्षणामुदाहरत। भन्थानेति। सन्थानो मन्थदण्डस्तदचलो मन्थानाचली मन्दगद्विरित्र्थः । 'मन्थानं मन्दर कृत्वा योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम्।' इति विष्णुपुगणात। तम्य मूलोपलंष संघट्टनेन वासुकिसंघर्षणेन या श्यामिका कालिमा तदाकाममतिनीलमित्यर्थः। तन्मुद्ेति। वराहध्वजत्वान् काकतीशरस्येति भावः। लोके केनचिनितस्तन्मुद्रामुरसा विभर्तीति प्रसिद्धिः। अत्र कुरङ्गस्य वगहात्मकत्वं प्रनीयते। अन विषर्यावप- यिणौ विविश्न्नारोपं दर्शर्यति। अ्रेति॥ १० ॥ भेदान्नग्सांकर्यशङ्ानिगमा- थमारोपलक्षणमाह । विषयेति। विपयः प्रकृतो माणवकादिः । विषय्य- प्रकृतो वह्वयादिः तयोरभिहितयोरपह्रतभेदनया सामानाधिकरण्येनोक्तयो- रित्यर्थः। एतेनाध्यवसाया्वेद उक्कः। प्रसन्गात् तस्यापि लक्षणमाह। विष- येति। विषयस्य निगरणमत्यन्तापलापस्तेनाभेदप्रतिपत्तिर्विषयिण इति साम- 4

३८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

साध्यवसायलक्षणा यथा काकतीयकुलाम्भोधे: प्रभवत्येष चन्द्रमाः। कृत: कुवलयोह्लासो येनोदयमुपेयुषा ।। ११॥ अत्र प्रतापरुद्रश्चन्द्रतयाध्यवसीयते। काकतीयकुलाम्भोधेरित्यारोप:।। अथ व्यञ्ञनावृत्ति:।। अन्वितेषु पदार्थेषु वाक्यार्थोपस्कारार्थमर्थान्तरविषयः शब्द- व्यापारो व्यञ्जनावृत्तिः । सा त्रिविधा। शब्दार्थोभयशक्तिमूलत्वेन। तत्र शब्दशक्तिमूला यथा

्थ्याह्मम्यते। न चायं जहल्क्षणाभेदः । अत सादृश्यादिनिबन्धनस्य वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरोपचारस्य विद्यमानत्वात्। साध्यवसायलक्षणामुदाहरति । काकती- येति। उदयमभ्युदयं पूर्वपर्वतं चोपेयुषा प्राप्तवता। कुवलयोल्लासो भूमण्ड- लाह्लाद: कैरवविकासश्च। अन्नैप चन्द्रमा इत्येतच्छब्देन चन्द्र एव पुरोवर्त्य- भेदाभ्यवसानेनेदन्तया विशिष्यते। न तु राजा विवक्ष्यते। अन्यथा सारोपत्व- प्रसङ्गात् । अतस्तादृशचन्द्र एव निर्गाणविषयतया ऐकरस्येन प्रतीयते। सर्वमेत- न्मनसि निधायाह। अन्नेति। लक्षणान्तरयोगे विच्छित्तिविशेषोडस्तीत्यभिप्रा- येणाह। काकतीयेति।११।व्यज्नावृत्तेर्लक्षणमाह। अन्वितेष्विति। पदार्थेषु पदैरभिहितेु। अन्वितेप्वाकाडक्षादिवशान्मिथः संबद्धेषु सत्मु। समन्वयशकत्या वाक्यार्थे प्रतीत इत्यर्थः । यद्वा अर्थप्रकरणादिना प्राकरणिकार्थपर्यवसिते्वि त्यर्थः। एतनाभिधान्वयशक्त्योः सति संभवे लक्षणायाश्रानन्तत्भावी व्यञना व्यापार ईंस सुचितम्। लक्षणा तु समन्वयशक्तिसमर्पितान्वयविधुरी करणधुरी

काव्यशरीरभूतस्योपस्कारार्थ शोभार्थ व्यड्ग्यरहितस्य काव्यस्यानात्मकशरीरव दचारुत्वादिति भावः। वाच्यलक्ष्याभ्यामन्योरऽर्थान्तरं व्यडग्यं तद्विषयः शब्द व्यापारः। अत् शब्दग्रहणमर्थस्याप्युपलक्षणार्थम्। अज्ञातार्थस्य शब्दस्य विशि प्टस्य शब्दानभिधेयस्य चार्थस्य व्यअकत्वायोगादुभयव्यापारत्वाभ्युपगमात्। दि तु शब्दार्थशक्तिमूलयोर्यथायोगमेकस्य प्राधान्यमितरस्य सहकारित्वमुभयशक्ति मूलेऽपि तत्तदंशयोरेवमेव विभागो द्रष्टव्यः । व्यज्नावृत्ति विभजते। सा त्रि विधेति। अत्रानेकार्थस्य शब्दस्यार्थप्रकरणादिभिरप्रकृतार्थवाचकत्वे निवारिते ऽपि तत्प्रतीतिर्यत्प्रसादलब्धा सा शव्दश्तिमूला। वक्तृबोद्धव्यादिवशात् सह

काव्यप्रकरणम्। ३९

वाहिन्यः काकतीन्द्रस्य सर्वतोमुखसंभ्रमाः । कुर्वन्त्युद्यत्कबन्धाढ्यं प्रतिपक्षबलार्णवम् ॥ १२ ॥ अत्र वाहिनीसर्वतोमुखकबन्धशब्दानामर्थप्रकरणादिना सैन्यसर्व- व्यापित्वलूनमस्तकदेहपराणां वाचकत्वे नियन्त्रिलेऽपि शब्दशक्तिमूला नदीजल प्रतिपत्तिर्यतो जायते सा व्यञ्जनावृत्तिः। प्राकरणिकार्थपर्य- वसिताभिधा न शक्कोत्यप्राकरणिकार्थप्रतिपत्तिं कर्तुम्। अप्राकरणिका- र्थस्यापि वाक्यार्थशोभार्थ वक्तुर्विवक्षितत्वात् अन्यतस्तद प्रततिर्व्य- जनाख्यं शब्दस्यैव व्यापारान्तरं कल्प्यते। नात्र लक्षणावृत्तिःसंभवति। वाच्यानुपपत्त्यभावात्। नात्र व्यापारद्वयेनार्थप्रतिपादने वाक्यभेदः ।

शक्तिमूलेति विवेकः । तत्न शब्दशक्तिमूलामुदाहरति। वाहिन्य इति। नदीपक्षे सर्वतोमुखस्योदकस्य संभ्रमो यासां ता इति व्यधिकरणो बहुव्रीहिः। अर्शआदित्वाद्वा मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययः । सर्वमन्यत् स्वयमेव व्याचक्षाणो व्यज्ञ- नावृत्तेः शव्द्शक्तिमूलत्वं विविनक्ति। अत्रेत्यादिना। वाहिनीसर्वतोमुख- कबन्धशब्दानामिति। अनेकार्थानामिति शेषः । अर्थः प्रयोजनम्। प्रकरणं प्रस्तावः। आदिग्रहणादर्थनिर्णायकाः संयोगादयो गृह्यन्ते। तदुक्तं वाक्यपदीये। 'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधि: ॥ सामर्थ्यमौचिती देश कालो व्यक्ति: स्वरादयः । शब्दार्थस्यानव- नछेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥' इति। एतेषामुदाहरणप्रपश्चः काव्यप्रकाशिकादौ द्रष्टव्यः । वाचकत्वेSप्रकृतनदीजलवाचकत्वे इत्यर्थः । नियन्त्रिते निवारिते सत्यपि यतस्तत्प्रतिपत्तिर्जायने सा शब्दशक्तिमूला व्यअ्ञनावृत्तिरिति योजना। अन्यथो- देश्यविधेयभाववैपरीत्यापत्तेः । नन्वभिधा लक्षणा वा प्रसिद्धैवाप्रकृतेऽर्थान्तरेऽपि प्रवर्ततां किमप्रसिद्धेन व्यज्ननाव्यापरेणेत्याशइक्य क्र्रमेण दूषयति। प्राकर- णिकेत्यादिना। ननु मा भूदप्रकृतार्थप्रतातिर्यदर्थ व्यापारान्तरकल्पनेत्यत आह। अप्राकरणिकेति। व्यड्ग्यरहितस्य काव्यत्वस्यैवाभ वादिति भावः । शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् शब्दस्यैवायं व्यापार इत्याह। अन्यत इति। अन्यतः शब्दव्यतिरिक्तादित्यर्थः । अथ लक्षणां प्रतिक्षिपत। नात्रेति। तव मुख्यार्थवाधाभाव एव हेतुरित्याह। वाच्येति। नन्वेकस्मिन् वाक्ये व्या- पारभेदेनानेकार्थप्रतिपादने वाक्यभेददोषः स्यादित्यत आह। नात्रेति । अन्र हेतुमाह। प्रयोक्तुरिति। पौरुषेयवाक्यानां प्रयोक्तृपरतन्त्रत्वाच्छवेतो धाव- तीत्यादिवदनेकार्थत्वं न दोषायेनि भावः । ननु शब्दशक्तिमूले ध्वनो प्रकृता-

४० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

प्रकृतौ द्वावप्यर्थो वाच्यों। तत्राप्रकृतार्थाभिधाने वाक्यस्यासंबन्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाइक्षीदिति प्रकृतस्याप्रकृतेन सहोपमारूपणादिकं व्यडग्यतया कल्प्यते। तच्च व्यडग्यमन्यथासिद्धं चे्तलेष एव। यथा 'अ्रमिमर तिमलसहृदयतां प्रळयं मूच्छा तमः शराग्सादम्। मग्णं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगि- नीनाम ।' इत्यत्र जलवाचिना विपशव्देनाप्रकृतगरळार्थाभिधाने यदसंवर्धार्था- भिधायकत्वं तज्लद्भुजगेति वाच्येन रपकेणैव निराकृतभिति व्यडग्यस्यावका- शाभावाच्छलेप एवायभित्यक्त वन्याचायेः। तद्वदतापि महिन्यादिशव्दाना- मर्थान्तरानभिधाननिवन्धनस्य प्रतिपक्षवलाणवमिति रूपकेणेव निराकरणाचछलेष एव गुज्यते। किं चालंकारसर्वस्वकागेऽपि विद्वन्मानसहंसो वीर इत्यल राजो हंसत्वेन रूपणं मानसमेव मानसं सर इत्यर्थद्वूयप्रतिपादकस्य श्रपस्य निमित्तम्। अतोऽत रूपकमेव । ध्रमिमरनिमित्यादों तु विषशव्दस्य गरळार्थाभिधानं भ्रम्या- दिकार्याटकनिवन्धनं न पुनर्जलदभुजगेति रपकहेतुकम्। अनः श्रेप एवायं न रूपकमित्यवांचत्। अत एवोक्तं तद्रयाख्यान चक्रवर्तिना 'रूपकं पूर्वसंसिद्धं श्लेषमुत्थापयेर्दयाद। तदा रूपकमेव स्यादन्यथा श्रेप इष्यते ॥' इति। तन्मता- वलम्बने तु वाहिन्यादिशव्दानामर्थान्तराभिधाने निमित्तान्तराभावादरपकहतुत्वाच्च रूपकालंकारतैवोचिता। अतः पक्षद्वयेऽपि न वनित्वशङ्गावकाश इति चेतू सत्यम्। अप्रकृतार्थस्य तेन महोपमादेग्लंकारम्य च व्यद्दग्यत्वमिति केचित्। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'शन्दशक्तिमले तु अभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेयस्यार्थान्तरस्य तेन महोपमादेरलंकारस्य च निर्विवादं व्यड्ग्यत्वम्' इति। अत एवासाविदमे- वोदाहृत्य व्यइग्यभाविनोरर्थान्तगलंकाग्योम येडलंकारस्य जलदभुजर्गेनि रूपके- णाभिहितलादप्रकृतगर लार्थडभिधाया: कुण्ठीभावाद् व्यज्जनाव्यापार्गवपयत्वेनार्था- न्तग्मेव व्यद्ग्यम्। तन् वान्यस्य जलदभुजगेति रूपकस्य साधकत्वाद्वान्यसि- द्य्नं नाम गुणीभूतव्यइग्यमित्यवोचन। तद्वदलापि वाहिन्यादिशव्दगम्यस्य नद्यादर्थान्तरस्य प्रतिपक्षवलाणवमिति रूपकसाधकत्चान् पूर्वोक्तमंव गुणीभृत- व्यदश्यं भविष्यतीति न दोषः। नन्वेवमपि वन्युदाहरणप्रस्ताव मध्यमकाव्यो- दाहरणं किमर्थ क्ियत इति नेदम्तु तद्वा ताहग्वा कोडन्यत्र विशेः । व्यड्ग्य- सामग्रीमात्रप्रदर्शनपराणामस्माकभुभयत्र प्रयोजनमिद्धः। उत्तननध्यमविवेक: पुनरुत्तरत्र भविष्यति। नन्वेवमपि शान्तिकर्मणि भेनाळोदयः यदव द्योरष्य- र्थयोः प्राकरणिकत्वेनाप्राकरणेकत्वेनांभयविधत्वंन च त्रिविधः श्रेषः। तत्र तृतीयं भेदमनग्गीकुर्वतः काव्यप्रकाशकारस्य मतेऽशन्तिरमस्तु व्यइग्यम्। अभिमतो- भय उषस्प भवतः पूर्वापरवविगेधः स्यान्। यदुत्तरत् भवानेव व्वाति। नीगज- यन्त्यन्ध्रपुरीरमण्य: प्रदीपज्ञालैवरवीररुदरम्। चन्द्रानना गोतपति रजन्यस्नाग- गणैमीरमिव स्फुरद्भिः ॥ इत्यत्रोभयश्लेष इनि। न च गव्दशक्तिमूलध्वनग्नव- काशन्वम्। यत्र विशेष्यस्यापि श्ष्टत्वं तत्र तस्यावकाशसंभवात। गथा राजमौ-

काव्यप्रकरणम् । ४१

अर्थशक्तिमूला व्यञ्जनावृत्तिर्यथा श्रुत्वा काकतिभूभर्तुः क्षोणीपाणिग्रहोत्सवम्। अङ्गुप्ठेनालिखन्भूपाः पादपीठीं नताननाः ॥१३ ॥ अत्र भूपा विषण्णा इत्यर्थशक्त्या व्यज्यते। न चार्थशक्तिमूले

त्वादिकार्यस्यानेककारणकत्वान्। नियतकारणप्रतीतिर्विवक्षानुग्रृहीता- छव्दादेव। किंचैकस्मादेव व्यख्कात् तत्तत्प्रतिपत्तिरिवक्ञानुसारेण

ळिस्सों भाति रुद्रदेवो जगत्पतिः । इति। एवं च सतीहान्यथोदाहरणं पर्राक्षक-

अत्र नताननत्वादेर्नुभावस्यानेककारणकत्वसंभावनया झटिति कारणविशेषा- प्रतीमौ वीररुद्वविभधिरणीपरिणयश्रवणानुसारेण विषाद ए्व विश्रान्तेस्तस्य संलक्ष्यकमव्य द्ग्यत्वम। शव्दनियमानपेक्षणादर्थशक्तिमूलत्वं चेतयभिप्रायेणाह। अत्रेति। तर्थसंलक्ष्यक्रमव्यडग्यो रसादिधर्वनिरित्यस्य का गतिः। यत्र स्थायि- नावव्यभिचारिभिावविभावानुभाववण्ादाशुभाविनी रसाभिव्यक्ति: गैव गतिरिति रहस्यम। तदुक्तमभिनवगुप्ताचार्येः । 'यदपि ग्सभावादिरर्थो वन्यमान एव न्वन, न वाच्यः कदाचिदषि, तर्थापि न सर्वोऽसंलक्ष्यकमस्य विषयः' इत्या- दिना। अन एव वनिकारोऽपि। एवंवादिनि देवर्षो पार्श पितुर्धोभुखी। लीलाकमलपत्रान गणयामास पार्वती ॥' टत्यत्रोदाहरणे लज्जाख्यं व्यभिचारि-

महिमभद्स्तन्मनं दूपयति । न चेति। अर्थशक्तिमूल इति। अर्थोडभि- धयः स च वस्त्वलंकारधवन्योवस्त्वलंकाररूपो रभादिध्वना तु विभावादिर्प्श्ंति विचक:। न्मूले नन्माम र्वाक्षिप्त इत्यर्थेः। अन एवोक्त लोचने 'वाच्यगामथ्यी क्षिप्त इति भदत्रयव्यापकं सामान्यलक्षणम' इति। अनुमानत्वाभावे व्याप्त्यभावो हतुरित्याह। व्यदग्येति। नत्रापि हेतुमाह। नम्रेति ।नम्राननव्वादिहंतांगुरुनम म्कारादावनैकान्तिकत्वान, व्याप््यभाव इति भावः। नव्रत्र विषार्दकविषयप्रतीतिः कुन इत्यत आह। नियतेति। शव्दस्वमप्रकाशनेचछा शब्देनार्थप्रकाशनच्छा चति द्विविधा विवक्षा। वाच्यो व्यडग्यर्श्षेति द्विविधः प्रतिपाद्यः। चनुष्यं चेदं शब्दानां विषयः । तत्र विवक्षाद्वयमनुमेयम। प्रतिपाद्यद्यं शाव्दमिति विवेक:। तदेतन् सर्व वन्याचाय: प्रपश्ेन प्रतिपादितम। 'द्विविधो हि विषयः शब्दा- नामनुमेय: प्रतिपाद्यश्र' इत्यादिना। तत्र शब्दनार्थप्रकाशनेच्छालक्षणया विव- क्षयानुगृहातात् नत्सहायादित्यर्थः । शब्दादिति। व्यअकादिन्यर्थः । दृषणा- न्तरमाह । कि चेति। यथा 'अस्तमेति गभस्तिमान्' इत्युक्ते मन्ध्यावन्दनवि-

४२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अनेकव्यङ्रग्यार्थप्रतीतिरनुमानपरिपाटीविरुद्धा। न चाभिधावृत्तिः । संकेतितार्थ एव तस्याः परिचय इतीयती गमनिका। उभयशक्तिमूला यथा विजितारिपुरो मूर्तों विलसत्सर्वमङ्गळः । राजमौळिरसौ भाति रुद्रदेवो जगत्पतिः ।।१४।। अत्र विजितारिपुर इत्यर्थशक्तिमूलत्वं विलसत्सर्वमङ्गळो राजमौ-

तथा वत्निमानयं प्रदेशो धूमवत्त्वादित्युक्ते न कस्याप्यर्थान्तरप्रतीतिरिति वयड- ग्यानुमेययोविलक्षणत्वादनुमानत्वं व्यजनस्य विरुद्धमिति भावः ॥ मीमांसकाः पुनर्गभवत्र प्रतीयमानऽि प्रवर्तत इत्याहुः तन्मतं दूषयति। न चेति। कुत इत्यत आह। संकेतितति। आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां प्रतिव्यक्ति संकेतानुप- पत्तेः सामान्यरपाणं केवलपदार्थानां संकेतगोचरत्वम्। ततस्नेपामाकाइक्षादि- वशान मिथोऽन्वये तत्संसर्गरूपो वाक्यार्थो लक्ष्यमाणः समुल्लसताति भाट्टः । तदुक्तम्। 'तस्मात् पदेरभहितेः पदार्थर्लक्षणया वाक्यार्थः प्रतिपाद्यते' इति । अतस्तन्गतऽपि स्वार्थगंसर्गरूपतया संनिकृष्टवाक्यार्थाभिधानेऽयसमर्थानां पदा- नामर्थान्तग्त्वेन विप्रकृष्टस्य व्यइग्यस्याभिधानं दूगपास्तमिति व्यज्ञनोपादानमेव समअ्नसमिति भावः। तदुक्तम्। 'विशेषरपं वाक्यार्थमपदार्थमपीच्छता। व्य- क्तरिषिाभिधातोऽन्याभिहितान्वयवादिना ।' इति। प्राभाकराः पुनरन्वयव्यति- रेकाभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिभित्तस्य वाक्यस्यैव प्रयोगयोग्यत्वात् तदन्तर्वर्तिनामेव पदानां पदार्थविशेषान्वितस्वार्थसंकेतपक्षे प्रतिवाक्यं स्वार्थस्य विशेषरूपत्वाद्वाक्या- न्तरेप्वस्यार्थम्यैतद्वावकमि प्रत्यभिज्ञानुपपतेः पदार्थान्तरसामान्यान्विते स्वार्थे संकेतः विशेषव्युत्पन्तिस्तु संवद्धानां पदार्थानां विशेषरपत्वात् भविप्यतात्याहुः । तन्मतेऽ्रपि विशिष्टार्थाभिधायिनो वाक्यस्य स्वार्थसंनिकृष्टपदार्थाभिधानेऽ्प्यसम- र्थस्य कुतो विप्रकृषठार्थान्तराभिधानशङ्का। अतस्तेषामपि व्यक्षनमवश्यमेष्टव्य- मिति भावः। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'अनन्वितोऽर्थोडभिहितान्वये पदार्थान्त- रमात्रेणान्विताभिधानेऽन्वितविशेषस्त्ववाच्य एवेत्युभयमतेऽ्यपदार्थ एव वा- क्यार्थः' इत्यादि सर्व मनमि निधायाह। इयतीति। गमनिका गम्यते ज्ञाय- तेऽनयेति गमनी गतिः । अल्पा गमनी गमनिका। करणे ल्युटि टित्वात् डीपि "अल्पे" इति कनि च "केऽणः" इति ह्ूस्वः ॥ उभयशक्तिमूलामुदाहरति । विजितेति। अन्र प्रकृते निर्जितारिनगरोऽन्यत्र त्रिपुरान्तकः। मूर्तौ विलमत्सर्व- मङ्गल: कल्याणमूर्तिरित्यर्थः । अन्यत् पार्वतीपरिच्छिन्नार्धदेह इत्यर्थः । राज- मौळिः राजोत्तमः । अन्यत्र चन्द्रशेखरः। अर्थशक्तिमूलत्वमिति। शब्द- परिवृत्तिसहिष्णुत्वादिति भावः । अत् प्रतीयमानेनाप्रकृतेन शङ्करेण प्रकृतस्य राज

काव्यप्रकरणम् । ४३

ळिरिति शब्दशक्तिमूलत्वमित्युभयशक्तिमूलत्वम्। अत्र प्रतापरुद्रशङ्क- रयोरुपमालंकारध्वनिः ।। अथ कैशिक्यादीनां स्वरूपं निरुप्यते। अत्यर्थसुकुमारार्थसंदर्भा कैशिकी मता। अत्युद्धतार्थसंदर्भा वृत्तिरारभटी स्मृता ॥ १५ । ईषन्मृद्दर्थसंदर्भा भारती वृत्तिरिष्यते। ईषत्मौढार्थसंदर्भा सात्वती वृत्तिरिष्यते ॥ १६ ॥ तत्र अत्यन्तसुकुमारौ द्वौ शृङ्गारकरुणौ मतौ। अत्युद्धतरसौ रौद्रवीभत्सी परिकीर्तितो ॥ १७ ॥ हास्यशान्ताद्भुताः किंचित्सुकुमारा: प्रकीर्तिताः । ईपत्पोढौ समाख्यातौ रसौ वीरभयानकौ ॥१८ ॥ यत्र शङ्गारकरुणावतिकोमलेन संदर्भेण वण्येते तत्र कैशिकी । यत्र गैद्रवीभत्सावतिप्रौढेन संदर्भेण प्रतिपाद्येते तत्रारभटी। यत्र नातिसुकुमारा हास्यशान्ताद्धता नातिसुककुमारेण संदर्भेण संग्रध्यन्ते तत्र भारती। यत्र नातिप्रौढौ वीरभयानकौ नातिग्रौढेन संदर्भेण निर्वाह्यते तत्र सात्वती। कैशिकी यथा जितमदनविलासं काकतीयान्वयेन्दुं नरपतिमनिमेपं द्रष्टुमाशंसिनीनाम । सपदि विरचितासीदङ्गनानामपाङ्गै- र्िवि कुवलयदामश्यामला तोरणश्रीः ॥१९॥

उपमानोपमेयभावो यथेवादिवाचकाप्रयोगात् गम्यत इत्याशयनाह। प्रता- पेति॥ १४ ॥ अथ संग्रहकारिकोददेशक्र्भप्राप्ती गुणालंकारी बहुवक्तव्यत्वेनो- पेक्ष्य सूचाकटाहन्यायेनादौ तावन् वृत्तिशब्दवाच्यत्वसाम्यात् शव्दवृत्तिनिरूपणा- नन्तर कैशिक्यादिस्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेत्यादिना। गतार्थमे- तन् ॥ १५-१८ ॥ कैशिकीमुदाहरति। जितेति। जितमदनविलासमित्यनेन सूचितैलों को त्तर रूप यौवना युदीप नव भावैर्नर पतिमज्गनानामिति चालम्बनवभावा

४४ प्रतापरुद्रीये रक्नापणसहिते

आरभटी यथा खङ्गाघातनिकृत्तशात्रवशिरोनिष्ठयूतरक्तच्छटा-

स्त्यानासृ क्पिशितास्थिखण्डविकटस्थूलोज्ज्वलाड्गारकै- रुच्चण्डश्चलमर्तिगण्डनृपतेः क्रोधाग्निरायोधने ॥ २० ॥ भारती यथा औन्नत्यं महदन्यदेव महितः कोऽयेप गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाह्वोः प्रथा। सर्व नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीहक्कवा कल्पिना॥।२१।। सात्वती यथा दूरादाकर्ण्य विश्वप्रसृमरमहसो वीररूद्रस्य जैत्र- प्रस्थानारम्भभेरीनिनदमरिनृपाः पूर्णकर्णज्वरार्नाः ।

नो रममार्वभामः शव्ारः काकतीयान्त्रयेन्तुं नरपति चेनि विशेषणद्य- सूचितमहाकुलीनतादिगुगगरि मगम्भीरविदग्धनायकविषयतया परिपोषानिभूमि- मनुभवर्तात्यत्रेयं कैशिकी । १९ ॥ आग्भटीमुदाहरत। खङ्गेति।

चारुत्वातिशयः । तदुक्तं दण्डिना। 'निष्टःनोद्गणवान्तादि गौणवृ- निव्यपाश्रयम्। अतिमुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्ष्यां विगाहते ।।' इति । स्त्यानं घनीभूतमगक श्रेषां पिशिनास्थिखण्डानामिनि बहुत्रीहिः। चलमर्ति- गण्डेति शौर्यानिशयसूचकं विरुदनाम। अत्र खज्गादिशस्त्रोल्लासादिसूचितो रौद्रो रक्तमांसादिसूचितो बीभत्मश्र परस्परं प्रधानोपमर्जनभावापन्नां परुषवर्णविकट- बन्धेन प्रतिपादयेते ॥ २०॥ भाग्तीमुदाहरति। औन्नत्यमिति। अत्र सर्वत्र यथाकमं किमन्यशव्दावनिर्वचनीयत्वलोको त्तगत्वप्रतिपादकों। अन एव रुद्रनृपतेः संबन्धि सर्वमौन्नत्यादिकं नूतनमेव सामग्रीति त्राह्मणादिष्ययन्तान् सामग्र्य- शब्दात् स्त्रियां डीष्प्रत्ययो वैकल्पिकः षित्करणसामथ्याह्म्यते। तदुक्तं वामनेन। 'व्यञः षित्करणादीकारो बहुलम्' इनि जाने इति। "अनुपसर्गान् ज्ञः" इत्यात्मनेपदम्। अत्र संयुक्तमृदुवर्णवन्धेना द्गुतरसप्रतिपादनात् भागती॥२१ । सात्वतीमुदाहरति.। दूरादिति। विश्रप्रसमरमहसो विश्रव्यापितेजसः।"सुघ-

काव्यप्रकरणम् । ४५.

आरुह्याद्रीन विशन्तो गहनमतिमहत्कण्टकाकृष्टकेशा- स्त्रायध्वं मुश्चतेति प्रतिनृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते।। मध्यमारभटी त्वन्या तथा मध्यमकेशिकी। वृत्ती इमे उभे सर्वरससाधारणे मते ॥ २३ ॥ मृद्रर्थेऽप्यनतिमौढबन्धा मध्यमकैशिकी। शरृङ्गारकरुणयोरतिसुकुमारयोरल्पप्रौढत्वं न दृष्यते। किं त्वति- प्रौढसंदर्भो नेष्यते। प्रतिकूलवर्णरूपदापापत्तेः । मध्यमारभटी प्रौढेऽप्यर्थे नातिमृदुकमा ॥२४॥ अतिप्रौढयोरपि रौद्रबीभत्सयोरीपन्मृदुबन्धो न दूष्यते। अति- मृदुसंदर्भम्तु विरुद्ध: । मध्यमंकैशिकी यथा आसन्नेऽपि महोत्सवे कथमितस्त्यक्त्वा प्रवासं ब्रजे- र्धिक धिक साहसमावयोर्विघटनं को वा विधि: काडक्षति। इत्थं स्वप्ननिवारितप्रियतमप्रस्थानबुद्धिस्ततो बुदध्वा मूच्छति काकतीयनृपते त्वद्वैरिनारीजनः॥।२। मध्यमारभटी यथा

दूर्न एव समरकर्थेति भावः। अत्र विकटवन्धपरुपवर्णसंदर्भेण भयानकप्रति- पादनात् सातवती। २२ ॥। अथ मतान्तगनसारण सर्वग्ससाधारणं वृत्तिद्वय- माह। मध्यमति। अनयोः कमगपत्कोसलेपत्प्रीढयोगतप्रौढानिकोमलसानु- प्रवेशों न विगेधायेति व्युत्कगेण प्रतिपादयि। मृद्धर्थ इत्यादिना। न दग्त इत्येतदयाहत्य व्याचषे। शृद्धारेति। कि ताहे दुष्मित्याकाडक्षाया- माह। किं त्विति। विपक्षे दममाह। प्रतिकूलेति। रमाननुगुणत्वं प्राति- कूनयम्। एतंद्रपर्णव्यं मयमारभवामित्याह। मध्यमेति ॥ २ ॥ २४ ॥ मध्यमकैशिकामुद्दाह्ृरत। आसन्न इति। त्यक्वा महोत्सवभिनि शेपः । इतः सर्वसौभाग्यनिधनिवासादितर्थः। कर्थ प्रवासं ब्जेः । गहितमेनदिति भावः "विभाषा कर्थाम लिड च" इति गहायां लिड। विग्धिगिति। "निल्यर्वी- 'गयोः" इन्यभीक्ष््ये द्विरुक्तिः को वा विधिरिति। न त्वमेवं साहसिक इति भावः । न्वद्वैगिनारीजनस्त्वया वियोजिनभर्तृक इनि शेषः । अंत्रेषतप्रोढ- मंदर्भेणद्गारमंकीर्णः करुणो रसः प्रनिपाद्यते ॥ २५ ॥ मध्यमारभटीमुददा-

४६ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

मांसकीकससंकीर्णाः प्रसरदुधिरापगा:। वसाकर्दमिता युद्धे भुवोऽन्ध्रसुभटैः कृताः ॥२६॥ एवं रसान्तरेप्वप्युदाहरणं द्रष्वपम्।। वैदर्भ्यादिरीतीनां शब्दगुणाश्रितानामर्थविशेषनिरपेक्षतया केवल- संदर्भ सौकुमार्यप्रौढत्वमात्रविषयत्वात् कैशिक्यादिभ्यो भेदः। संदर्भ- स्यातिमृदुत्वममंयुक्तकोमलवर्णबन्धत्वम्। अतिप्रौढत्वं परुपवर्णविक- टबन्धत्वम्। संयुक्तमृदुवर्णेष्वीपन्मृदुत्वम्। अविकटबन्धपरुषवर्णे- ष्वीषत्प्रौढत्वम ।। अथ रीतीनां स्वरूपमुदाहरणं च । रीतिर्नाम गुणाश्िष्टपदसंघटना मता।

हरति। मांसेति। अत्रेषन्मृदुसंदर्भेण बीभत्सः ्प्रापाद्यते ।। २६ ॥ अथ वैदर्भ्यादीनां मतभेदेन वृत्तिशब्दवाच्यत्वसाम्यात् कैशिक्यादनन्तरं तन्निरूपणं चिकीर्षुः प्रथमं तावत्तदन्तर्भावं वारयति। वैदर्भ्यादीति। तत्स्वरूपमाह । शब्दगुणाश्रितानामिति। माधुर्यादिपरतन्त्राणामित्यर्थः । यद्पि सहृद- यहृदयानामाह्लादक: शद्गारादिवर्मो माधुर्य, चित्तविस्ताररूपदीप्तिजनको रौद्रा दिधर्म ओज:, शुप्केन्धनानलवदमलजलवद्वा यथायोगं सहसा सहृदयहृदयव्यापी सर्वरसधर्मः प्रसादः, तथापि तेषां शब्दगुणत्वमात्मधर्मस्य शौर्यादेराकारधर्मत्व- मिवौपचारिकम्। तदुक्तं धवन्याचार्यैः । 'शब्दधर्मत्वं चैषामन्याशितत्वेऽपि शरीराश्रितत्वमिव शौर्यादीनाम्' इति। तदाश्रितत्वं चार्सा काव्यप्रकाशे 'माधुर्य- व्यञ्जकैवर्णैरुपनागरिकेष्यते। ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुषा कोमला परैः। केषां- चिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः ॥' इति फलितमाह । अर्थविशेषति । माधुर्यादिपर्यवसितत्वेन >ङ्गारादिनिरपेक्षत्वादित्यर्थः। वैदर्भ्यादीनां रसाश्रित- माधुर्यादिशब्दधर्मत्वं कैशिक्यादीनां तु साक्षादेव रसव्यञ्जकत्वमिति महान भेद इति भावः। तदुक्तं ध्वन्याचार्येः । 'शब्दतत्त्वाश्रयाः काश्चिदर्थतत्वाश्रयाः पराः' इति। 'टवर्गवर्जिताः स्पर्शाः स्वस्ववर्गान्त्यशेखराः। लघुरेफलकारौ च कोमलाः परिकीर्तिताः ॥ रेफेण यस्य कस्यापि योग आद्यतृतीययोः । स्वोत्त राभ्यां तुल्ययोर्वा परुषाष्टगणः शषौ ॥' इति कोमलवर्णपरुषवर्णसंग्रहः । यद्वा शब्द: पदरचनात्मकः । तद्गुणा ओजःप्रसादादयः। यदाह वामनः। 'ओजः- प्रभृतयो बन्धगुणाः' इति ॥ अथ रीतिसामान्यलक्षणमाह। रीतिरिति। गुणाश्लिष्टपदसंघटना माधुर्यादिपरतन्त्रशब्दसंदर्भ इत्यर्थः। यद्वा ओजःप्रसा. दादिविशिष्टपदरचनेत्यर्थः ॥ विदर्भादिदेशीयविदग्धजनपरित्रहेण वैदर्भ्यादिसं

काव्यप्रकरणम् । ४७

सा त्रिधा। वैदर्भी गौडी पाश्चाली चेति। बन्धपारुष्यरहिता शब्दकाठिन्यवर्जिता। नातिदीर्घसमासा च वैदर्भीरीतिरिष्यते ॥ २७॥ यथा काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्तिचन्दनचर्चनम्। दिगङ्गना वितन्वन्ति वतंसीकृततद्गुणाः ॥२८॥। यथा वा वितरणगुणलीलातोषिताशेपलोके विभवति नरनाथे काकतीयान्वयेन्दौ। सुरतरुगणनायां कामधेनुप्रसंगे क्षितिसुरजनतेयं वीतकौतूहृलासीत् ।। २९।। • ओजःकान्तिगुणोपेता गौडीया रीतिरिष्यते। यथा

विभर्त्युर्वीधुरां गुर्वी प्रभवन्नन्ध्रभूपतिः ॥ ३० ॥ ज्ञिकानामेतासां विशेषलक्षणानि विषयव्याप्त्यर्थ प्रत्येकमुदाहरणद्वयं च कमेणाह। बन्धेति। बन्धपारुष्यं दुःसन्धिकृतं शब्दकाठिन्यं परुषवर्णारच्धम। नजर्थस्य नगव्दस्यातिर्दर्धसमासेत्यनेन "सुमुपा" इति समासः। एनेनात्रासमासा मध्यमसमासा च विवक्षितेति बोद्धव्यम्। तद्क्तम्। 'अवृत्तिर्मध्यवृ्त्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा।' इति ॥ २७॥ उदाहरति। काकतीयेत्यादि। वतंसी- कृतत्यत्र 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इति वचनादकारलोपः।।२८।। वितरणति। विभवि प्रभौ सनि। क्षितिसुरजना ब्राह्मणजनास्तंषां समूह इति जनशब्दान्तात् "आामजन" इत्यादिना त्ल्प्रन्ययः । "खण्डिकादिभ्यक्ष" इत्यत्र सामूहिकेषु तदन्तविधिरस्ताति ज्ञापनात्। अत्रोदाहरणद्वयेऽपि कोमल-

कन्वलक्षणमाधुर्यप्रतिपादनात् वैदर्भी रीतिः। अत्र यर्द्याप कीर्तिचन्दनचर्चन- मित्यादौँ रेफमंयोगः तोषिताशेपेत्यादौ शकारषकारो चेन्येवमन्पशः परुषवर्णाः मन्ति तथापि न माधुर्यभङ्गः । अत एवानन्दवर्धनाचार्यः 'शपी च रेफसंयोग- प्रवर्गश्रापि भूयसा । विरोधिनः स्युः शज्वारे तेन वर्णा रसच्युताः ॥' इत्यत्र भूयसेत्युक्तम। एवमुत्तरत्राप्यूहनीयम् ॥२९॥ गौडीयामाह। ओज इति । अत्र ओजःशब्देन समासभूयत्त्वमुच्यते। कान्तिशव्देन चोद्भटपदत्वम् । उदाहरति। प्रचण्डेति। उर्वीुरां भूभारम्। "ऋकपूरब्धूर" इत्यादिना

-४८ प्रतापरुद्रीये र्नापणसहिते

यथा वा उद्यदो: स्तम्भखङ्ग बुट दरिमुकुटाटोपसंजातराहु-

अन्ध्रक्ष्माभर्तुरासीदधिकरणधुरा भिन्नमत्तेभकुम्भ- प्रोदयन्मुक्तौघतारानिकरपरिवृताः स्वर्वधूवक्त्रचन्द्राः। ३१।। पाश्चाली रीतिरवैदर्भी गौडीरित्युभयात्मिका । यथा जेतु: काकतिवीररुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोत्थिते श्रोणीरेणुभरे नभम्यतिभृशं भूविभ्रमं बिभ्रति। जाता म्त्यनदी विशंकटतटी दीर्घा वियद्दीर्घिका गाढं गृढतमा च गौतमनदी पातालगजायते।। ३२॥ यथा च म्थाने तज्लमर्तिगण्डनृपते त्वत्वाभोगी द्विपन- प्राणैर्यन परितोषमेति सततं किं त्वेतदत्यद्भुतम । पीतेन प्रतिपक्षपार्थिवयशःक्षीरेण गौरत्विषं यन् संवर्धयति त्रिलोकभरितां त्वत्कीर्तिलक्ष्मीसुधाम।

स्वर्भानुध्रान्त्या कान्दिशीकस्य भानोरभयकरणचणत्वं नानीररेणोरु्प्रेक्ष्यने। तेनास्य सूर्यास्तमयप्रतीनिजनकं तन्मण्डलावरणं गम्यते। ततश् वीरवरणोत्मु- कतया समागना्सरोमुखानां चन्द्रत्वेन दर्लिनेभकुम्भयुगलोद्गलितमौक्तिकानां तारात्वेन च रूपणाद्रणधुगया रजनीत्वं गम्यते। न चानेकनिशानाथकथनं दो- पाय र्वररुद्रविकमविहवलीकवतचेससां तद्वरिवाराणां तथान्वेन प्रतीतेः । अत्र परुष- वर्णसंदर्भेण समासभृगस्त्वेन च रौद्ररसगतदपिकत्वलक्षणौजःप्रतिपादनाद्वौडीया । ३१॥ पाञ्चालीमाह। पाश्चालीति। उदाहरति। जतुरिति। नभस्य- न्तरिक्षे भृविभ्रमं भूभावं विभ्रि सति। वियद्दीर्घिका मन्दाकिनी विशङ्टाभ्यां विशालाभ्यां तटीभ्यां दीर्घा सती मर्त्यनदी भागार्थी जाता। तथा गूढतमा रजोमयभूमेरधो वर्तमाना गौतमनदी पाताळगङ्गायने भोगवती रवनीत्यहो महदद्भुतमिति भावः ॥ ३२ ॥ स्थान इति। सर्पाणां वाताहारत्वान् खङ्गो- रगस्य द्विषतप्राणपरिपुष्टत्वं नाद्भतमिति भावः: तर्हि किमद्भुतमित्याकाइक्षाया- भेतदित्याह। पीतेनेति। 'पयःपानं भुजज्गानां केवलं विषवृद्धये' इनि लोक- प्रसिद्धम्। अत्र पुनरधिकतरसुधावृद्धय इति महदद्भुतमिति भाव: । त्रिलोक-

KUPPIAWAMI A'YI काडयप्रकरणम

अथ शय्या 4

या पदानां परान्योन्यमैत्री शय्येति कथ्यते। यथा दातु: काकतिवंशमण्डनमणेर्निस्सीमविश्राणन-

विभ्रच्छारदकौमुदीपरिमलं सामन्तसीमन्तिनी- गण्डाभोगनिरूढपाण्डिमधुरं धत्ते यशः प्रायरः ॥३४॥ अत्र पदविनिमयासहि"णुत्वाद्वन्धस्य पदानुगुण्यरूपा शख्या ।। अथ द्राक्षादिपाकाः। अर्थगम्भीरिमा पाक: स द्विधा हृदयंगमः । द्राक्षापाको नारिकेळपारुश्च मस्फुटान्तर ॥। ३५॥ यथाक्रमं स्वरूपमुदाहरणं च। द्राक्षापाक: स कथितो बहिरन्तःस्फुरद्रसः । यथा स्मरस्मेरान्मन्दस्मितमधुरसौरभयसुभगान मनाग्वीडाजाड्य्ान प्रणयरसकहोलभरितान। भरितामिति। त्र्यवयवो लोकस्त्रिलोकः। शाकपार्थिवाित्वान्मधमपदलीपी समासो न द्विगुरिति प्रततिपादितं त्रिलोकजननीमित्यत्र प्रथमश्लोके। अत्रो- = अथ रातयक्षयर्तात्यत्र चशव्दसमुच्चितया: शय्यापाकयोमधये शब्दधर्मत्वसा- म्यात् रात्यनन्नरं शय्यामाह। या पदानामिति। परा उत्कृष्टा अन्योन्यस्य मेत्री विनिमयासािष्णुत्वभित्यर्थः अत एवास्या रातिभ्यो भेद इति भावः उदाह- रति। दातुरिति। गतार्थमेतन् ॥ ३४ ॥ लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अत्रेति॥ परिशेषात् पाकमाह। अर्थेति। अर्थस्य शद्गारादेगम्भीरिमा आस्वाद्यमान- ताविशेष इति पषीसमामः । "पूरणगुण-" इत्यादिना निषेधस्तु "तद- शिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्" 'तद्यत्नगारवं प्रसज्येत' इन्यादिपाणणिनिशबरस्वामि- प्रमुखमह्दापुरुषप्रयागदर्शनादनित्यः इति पदमज्जरीकारः ॥ ३५.॥ द्राक्षापाक- मुदाहरति। स्मरेति। विषयमात्रविधान्तिविरहिणो विशड्खलवृत्तित्वमदमन्थ- रत्वादिगुणशीला: स्मेराः । तदुक्तं भावप्रकाशे-'अपरिच्छिन्नविषयं मदमन्थर- मीलितम्। स्फुरद्दूपक्ष्मतारं यन् तत् स्मेरमिति कथ्यते ।' इति। ते च स्मर- 5

10 प्रतापरुद्ीये रन्नापणसहिते

कृतानेकस्कन्धान् मनसिजसहस्राणि सृजतः कटाक्षान वामाक्षी किरति परितो रुद्रनृपतिम् ॥ ३६॥ स नारिकेळपाक: स्यादन्तर्गूढरसोदयः। पथा लीलाविभ्रमपूर्वरङ्गमुदितं तारुण्यमेत्य त्रपा- नेपथ्यान्तरबिम्बितस्मरकळालास्यप्रपश्चश्रियः। सख्यः पश्यत काकतीयनृपतौ भावानुबन्धोज्जवलः कोऽप्यस्यास्तरळभ्रुवो विजयते शृङ्गारना्यक्रमः ॥३७॥। अत्र न द्रागर्थप्रतीतिः । एवं वस्त्वलंकारप्रतीतावपि द्रष्टव्यम् । पाकान्तराणि मधुक्षीरादीनि यथासंभवमूद्यानि।।

प्रधाना: स्मरस्मेरा मन्दस्मिता हासगर्भा: संभोगौत्सुक्यसूचकाः मधुराः संताप- हरा: सरभ्येण पर्मिनीजातेग्स्याः स्मितनिमित्तेन मुभगाश्र ये तथोक्ताः 'कटाक्षेहमिगरभैस्तु संभोगौत्मुक्यभावनान्। शतिलीक्रियते तापो येन तन्मधुरं स्मृतम् ॥' इति चोक्त: नायिकायाः प्रोढत्वान्मनागल्पं व्राडाजाडयं येषां ते तथोक्ता अत एव स्वानुकूल्यप्रकाशकाः । तदुक्तं 'स्रीडालोकनेनेव स्वानुकूल्य- प्रकाशनम्' इति । 'विस्रम्भे परमां काष्टामारुढे दर्शनादिभिः । येनान्तरङ्गं द्रवति स स्नेह इति कथ्यते ॥' इत्युक्तलक्षणः स्नेहः प्रणयशव्देन विवक्षितः । स एव रसो द्रवद्रव्यं तस्यान्तरक्गवारिधिवास्तव्यस्य कल्ोलैमेहोर्मिभिर्भरिताः प्रेम- दायिन इत्यर्थः । 'द्रवीभूतं मनो यत्र दर्शने प्रेमदायि तन्' इति लक्षणात् । कृतानेकस्कन्धाः प्रियदाष्टप्रतिघातेनौत्मुक्यभरेण च यथ।क्रममासारप्रसाराभ्या- मङ्गीकृततरङ्गभङ्गिका इत्यर्थः । अत एवैते सोत्मुकास्नरद्विताश्र। तदुक्तम् 'सोत्मुकं तद्यदालोक्य भूयो भूयोऽवलोकनम्। कलोल इव यः कान्तिविच्छे- दस्तत् तरङ्गितम् ॥' इति। मनसिजसहस्राणि सजतः विरक्तस्यापीति भावः । 'यद्दर्शने विरक्त्तोऽपि क्षुभ्यल्येनन् समन्मथम्' इति लक्षणादेते समन्मथा उच्यन्ते। एवंविधान् कटाक्षान् वामाक्षी मनोहरनयना रुद्रनृपति परितः सर्वतः किर्रात। "अभितः परितः-" इत्यादिना दितीया। कटाक्षलक्षणं तु सज्गीत- रत्नाकरे 'यद्गतागतविश्रान्तिवेचित्र्येण विवर्तनम् । तारकायाः कलाभिज्ञास्तं कटाक्षं प्रचक्षते II' इति। अतैवं सम्मर्दसहिष्णोः शञ्वारस्य पाठसमयेऽप्यास्वाद्य- मानत्वादन्तर्बहिश्र स्फुरणं द्रष्टव्यम् ।३६ ॥ नारिकेळपाकमुदाहरनि। लीलेति। विस्तरेण व्याख्यातमेतन्नायिकाप्रकरणे मध्यमोदाहरणप्रस्तावे। ३७ ॥ लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अत्रेति। एवं व्याख्यानसापेक्षत्वान्न द्रुतमर्थप्रतीतिरित्यर्थः ।

काव्यप्रकरणम् । ५.१

अथ काव्यविशेषाः । व्यङ्गयस्य प्राधान्याप्राधान्याभ्यामस्फुटत्वेन च त्रिविधं काव्यम्। व्यङ्गचस्य प्राधान्ये उत्तमं काव्यं ध्वनिरिति व्यपदिश्यते । अप्रा- धान्ये मध्यमं गुणीभूतव्यडग्यमिति गीयते। व्यङ्ग्यस्यास्फुटत्वेऽधमं काव्यं चित्रमिति गीयते। ध्वनिर्यथा- स्वामिन् गोत्रमहीधरान् किमधुना नीचैर्विधत्से कुतो गाधानम्बुनिधीन् करोषि कुरुषे किं दिक्पतीनल्पकान्। इत्थं पार्श्रचरानुलापमखिलं न्यक्कृत्य धर्मैषिणा सृष्टः पद्मभुवा गुणैकवसतिः श्रीवीररुद्रो नृपः। ३८॥ अत्र प्रतापरुद्रस्य कुलशैलातिशायिसमुन्नतत्वमतिसमुद्रगाम्भीर्य लोकंपालाधिकमैश्वर्य च ध्वन्यते। तथा कुलशैलपयोनिधिलोकपाल- निर्माणसंरम्भातिशायि सर्वविलक्षणं काकतीयनिर्माणवैभवम् इति च व्यज्यते।।

द्राक्षापाकनारिकेळपाकावर्थस्य द्रुतविलम्बितप्रतीत्योः परां कोटिमारूढौ। अत- स्तदन्तराळवर्तिन्या मध्यमप्रतातेरनेकविधत्वात् तदनुसारेण कदळीरसालादि- पाका: स्वयमूह्या इत्याह। एवमिति ॥ इत्थं काव्यसामग्री निरूप्य तद्ग्ेदा निरूप्यन्ते। अथेत्यादिना। तेषां सामान्यतः स्वरूपनिरूपणपूर्वकं विभाग- माह। व्यङ्ग्यस्येति। प्राधान्यादिनिमिन्तवशादुत्तमादिकाव्यानां ध्वन्यादि- संज्ञाप्रवृत्तिरिल्याह। व्यङग्यस्य प्राधान्य इत्यादिना। यथा लाके कस्यचिद वस्तुनः संज्ञानार्थ प्रदीपादाविव व्यङ्गयार्थमेव वाच्यवाचकवैचित्रयादो महाकवि- प्रवृत्तेरव्य इग्यस्य मभ्य विश्रान्तिविरहंण स्वर्पयन्तं सहृदयहृदयाकर्षणाच्च तस्य प्राधान्यमित्यनुसन्ेयम्। तद्विरुद्वमप्राधान्यम्। तच्च व्यन्गयस्य चारुत्वापकर्षो- पाधिकृतं न स्वाभाविकमिति गुणाभृतव्यङ्गयमित्यत्र च्विप्रत्ययेन सृच्यते । अधमकाव्यस्यास्फुटव्य अथत्वेन नाग्मत्वान् केवलवाच्यवाचकवचित्र्याश्रयत्वेवाले- ख्यप्रख्यत्वाच्चित्रशब्दवाच्यत्वम्। तच्च शब्दार्थालंकारयोर्व्यससमासाभ्यां नि- बन्धन शब्दचित्रमर्थचित्रमुभयचित्रं चति त्रेधा विभिद्यते॥ तत्र ध्वनिमुदाहरति। स्वामिन्निति । अल्पकानत्यल्पान्। अनुलापं मुहुर्भाषाममकृत्कथनमति यावत्। धर्मीषणा न तु कुलाचलायुपमेषिणा। गु्णकवमतिर्न पुनरचलादिक्दे- कैकगुणाधारः। अत्रन्नित्यादिव्यअ्यस्यागूढत्वाद्यपकर्षनिमित्ताभावान् प्राधान्ये- नोत्तमकाव्यत्वमेवेत्यभिप्रायेणाह। अन्रेति॥ ३८॥ गुणाभूतव्यङ्वथमुदाहरति ।

५२ प्रता परुद्रीये रत्नापणसहिते

गुणीभूतव्यङ्यं यथा प्रत्यग्रप्रसरत्प्रतापविभवव्याप्ताखिलाशान्तरे विश्वन्ातरि वीररुद्रनृपतौ सिंहासनाध्यासिनि। आस्थानीं समुपागतैर्नपवरैस्तास्तास्तथा दर्शिता- श्रेष्ठा याभिरमुष्य काकतिविभोर्टष्टिः कृपार्द्रीकृता॥३९।। अत्र प्राप्ताभिषेकमहोत्सवस्य प्रतापरुद्रदेवमहाराजस्याग्रे शरणार्ि- नां'पार्थिवानां तथाविधकार्पण्योक्तिपुनःपुनःप्रणामादिकव्यडन्गयं ता- स्ताश्चेष्ठ दर्शिता इति वाच्यादनतिशायि इति गुणीभूतव्यङ्न्ग्यता। चित्रं त्रिविधम। शब्दचित्रमर्थचित्रमुभयचित्रं चेति। तत्र शब्दचित्रं यथा क्षोणीरक्षणदक्षिणाः क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्ष्यक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः । उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेदोर्दण्डयोश्चण्डयो- र्गर्जहुर्जनगर्वपर्वतभिदा दम्भोळयः केळयः ॥ ४० ॥ अर्थचित्रं यथा *खग्गे जुज्झविजिम्भिए रिवुमहीणाहांजलिं बिंबिअं पेक्खन्तो जअळच्छिवासकमलं मण्णंति विण्णाणिणो। *ख्के युद्धविजृम्भिते रिपुमहीनाथाअलि बिम्बितं पश्यन्तो जयलक्ष्मीवासकमलं मन्यन्ते विज्ञानिनः । मन्ये वीरप्रतापरुद्रविभोर्जन्येषु गृहीतुं पुनः सष्यै रिपुजीवितानि विधेर्यातस्य पीठांबुजम् ॥ प्रत्यप्रेति। अत्र कार्पण्यवचनादिचेष्टाविशेषरूपव्यङ्गयस्य याभिरमुष्येत्यादि- वाक्येनोक्तप्रायत्वादगूढत्वेन न चारुत्वातिशय इत्याह। वाच्यादनति- शायोति॥ ३९॥ शब्दचित्रमुदाहरति। क्षोणीति। दुरीक्ष्यक्रमाः अभ्यास- जनितलाघवातिशयेन दुरवबोधायुधप्रयोगपरिपाटीकाः । क्षुद्रक्षत्रियपक्षो राज- पार्वबलम् कौक्षेयक: खङ्गः। "कुलकुक्षि-" इत्यादिना शैषिको ढकञ्रप्रत्ययः। यदैतत्सूत्रं भाष्यकारो न ममृषे तदा "दृतिकुक्षि-" इत्यादिना ढञ। स्वार्थिक: कप्रत्ययः । अत्र दोर्दण्डक्रीडानामशनित्वरूपणं गर्वाणां पर्वतत्वरूपणे हेतुः । अतः परम्परितं रूपकम्। तस्मिन् सत्यपि कवेवृत्त्यनुप्रास एवाभिनिवेशाच्छब्दचित्र- स्यैव प्राधान्यमर्थचित्रस्य तु गुणभाव एवेति नोभयचित्रत्वमस्येति भावः॥४०।। अर्थचित्रमुदाहरति। खग्ग इति। जन्येषु युद्धेषु यातस्य गच्छतः। पत्तस्येति पाठे

काउ्यत्रकरणम्। ५३

मगग वीग्पआवरुदविहुणो जणोसु घेत्तुं उो मिट्ठीए रिवुजोविआइ विहिणो जत्तम्स पीठंबुअं।४ १।। उभयचित्रं यथा विद्यासमुद्रे भुवनैकभद्रे प्रतापरुद्रे जितवैरिभद्रे। रक्षाविनिद्रे धृतशौर्यमुद्रे कान्तेव पृथ्वी रमते गुणाद्रे॥४२॥ अत्रानुप्रासोपमाभ्यां चित्रता॥ ॥ अथ ध्वनिविशेषा: ॥ अथ ध्वनिविशेषा निरुप्यन्ते। अत्र ध्वनेर्लक्षणाभिधामूलत्वेना- विवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्याख्यौ प्रथमं द्वौ भेदौ। अविव-

प्राप्तस्येति छाया। लच्छिवासेत्यत्र लक्ष्मीशव्दस्य 'दिहौ 'मथः सः' इति पाक्षिको ह्रस्वः । घेतुं उणो इत्यत्र 'तुमुन्तव्यकत्वासु ग्रहेः' इति तुमुनप्रत्यये ग्रहेघेरित्यादेशे घसुिति सिद्धम् । तम्योत्तरपदेन सन्ध्यभावः । 'पदयोः सन्धि- र्वा' इनि विकल्पितत्वात्। वीरपआवत्यत्र 'वा समासे' इति समासे विकल्पाद् द्वित्वाभावः। जन्तस्सेति वर्तमानापदेशेन परासुर्वेरिप्राणसंग्रहणलम्पटस्य कमल- भुवः कमलोपवेशनावकाशाभावः प्रतीयते। अत्र प्रतापरद्रखङ्गप्रतिबिम्बिते रिपुनृपाअ्जलौ जयलक्ष्मीवासकमलत्वमारोप्य तदपह्रवेनार्थसिद्धन ब्रह्मासनकमल- त्वप्रातपादनादपह्नवालङ्कारः। अत्रैव कवेरभिनिवेशादस्यार्थचत्रत्वम्। वृ्त्यनु- प्रासे तु गुणभाव एवेति नात्राप्युभयाचत्रत्वमिति भावः ॥४१॥ उभयचित्र- मुदाहरत। विद्यति। अत्रोभयत्र कवेरभिनिवेशादुभयचित्रत्वमित्यभिप्रायणाह। अत्रेति। यद्यप्येतत् प्राचीनालंकारकारैरनोदाहृतं तथाप्यन्यतरप्राधान्येनेतरभेद- द्वयवदुभयप्राधान्येनास्यापि सुवचत्वादविरोधः । कि च 'पादाम्बुजं भवतु वो

निरपेक्षत्वेन समप्रधानभावयो: संसप्टिमर्ङ्गीकुवाणः पूवरेवोभयचत्रम रज्वीकृतिति विज्ञंयम्। नन्वेपूदाहरणेषु यथायोगं विभावानुभावविशंषकथनेन वीरश्ङ्गारयोः पर्यवसानात् कथमधमत्वम। सत्यम्। शब्दार्थालंकारयोरंव कविविवक्षाविषय- त्वाद विद्यमानोपि रसो दिवा चन्द्रप्रकाशवन्न प्रतीयते। तदुक्तं काव्यालोंके 'रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति। अलंकारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः॥।' इति॥४२ ॥ एवं त्रिविधमपि काव्यं सामान्यतो निरूप्य तत्रोत्तमकाव्यं प्रपश्च- यितुं प्रतिजानाते। अथेति। विभजते। अत्रेति। अविवक्षितं व्यङ्गथन न्यग्भा- वितं वाच्यं यत्र सोऽविवक्षितवाच्यः। अन्यपरं व्यङ्गथपरं राजतात्पर्येण राजपुरुष- सेवनवद् व्यङ्गथपरत्वनव विर्वाक्षतं विवक्षितान्यपरं तथाभूतं वाच्यं यत्र स विवक्षितान्यपरवाच्यः । तत्र लक्षणामूलं चतुर्धा विभजते। अविवक्षितेति।

५४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

क्षितवाच्यस्यार्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्यतया द्विविधस्य वा- क्यपद्गतत्वेन द्वैविध्ये चातुर्विध्यम्। विवक्षितान्यपरवाच्यस्य संल-

शब्दशक्तिमूले वस्त्वलंकार रूपतया द्वैविध्ये वाक्यपदगतत्वेन चातुर्वि- ध्यम। अर्थशक्तिमूले संलक्ष्यक्रमव्यङ््येऽर्थस्य स्वतःसंभवित्वेन कवि- प्र।ढोक्तिसिद्धत्वेन कविनिबद्धोक्तिसिद्धत्वेन च त्रैविध्यम्। त्रिविधस्य वस्त्वलंकार रूपतया द्वैविध्ये पड्विधत्वम्।षड्विधस्यापि व्यडग्यव्यञ- कतया द्वैविध्ये द्वादशविधत्व्रम्। द्वादशविधस्यापि प्रबन्धगतत्वेन वा- क्यगतत्वेन ५६गतत्वेन च त्रैविध्ये पटूत्रिंशत्प्रकारोऽर्थशक्तिमूलोऽनुर-

तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्ये वाच्यस्योपपद्यमानत्वेऽपि तावनानुपयोगादजहल्लक्ष- णामूलत्वम्। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये वाच्यस्यानुपपन्नत्वात् जहल्लक्षणामूलत्व- मिति विवेकः। संक्रमितेति णिचा व्यञ्ञनसहकारिवर्गस्यायं प्रभाव इति सूच्यते। अभिधामूलं विभजते। विवक्षितेति। संलक्ष्य: स्फुटसंवेद्यः क्रमो व्यङ्गयव्य- अकयोर्यंत्र स संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः। यत्र व्यअ्जकस्य विभावादेव्यङ्गयस्य च रसादेः सन्नपि क्मो निशितसूच्या शतपत्रपत्रशतवेधवदाशुभावित्वान्न लक्ष्यते सोऽसंलक्ष्यकमव्यक्थः। तत्रादस्य शब्दार्थोभयश्तिमूलत्वेन त्रैविध्यं सिद्धव- त्कृत्यादं चतुर्धा विभजते। संलक्ष्येति। जातिगुणादिरूपोर्डर्थो वस्तु। तदेव विच्छित्तिविशेषयुक्तमलंकारः। द्वितायः षटतरिशत्प्रकार इत्याह। अर्थशक्ति- मूल इत्यादिना। अर्थस्य मूलभूतस्य व्यञ्जकस्येत्यर्थः। यो न केवलं साहि- त्यमान्रसिद्धः कि तु लोकेऽयौचित्येन संभाव्यते स स्वतःसंभवी। यः पुनरस- त्रपि लोके कबिना प्रतिभामात्रेण संभाव्य संपाद्ते स कविप्रोढोक्तिसिद्ध: । कविनिबद्धव क्तप्रौढोक्तिसिद्धस्तु कविनिबद्धोक्तिसिद्ध इति त्रयाणां विवेकः । षड्रविधस्येति। व्यजकस्यंति भावः। व्यङ्गयव्यअ्ञकतयेति। व्यङ्गययोर्व- स्त्वलंकाररूपयोरव्यअ्जकतयेत्यर्थः । तथा चोकं काव्यप्रकाशे 'अर्थशक्त्युद्धवोऽ- प्यर्थो व्यअ्जकः संभवी स्वतः । प्रौढोक्तिमात्रात् सिद्धो वा कवेस्तेनोदितस्य वा॥ वस्तु वालंकृतिर्वेति षड्भेदोडसौ व्यनक्ति यत्। वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वाद- शात्मकः ॥' इनि। हेमचन्द्रस्तु प्रौढोक्तिमन्तरेण स्वतःसिद्धस्याप्य किंचित्करत्वात् तत्सिद्धत्वमेव नत्रेति स्वतःसंभवित्वादिभेदत्रयं नाज्गीचकार । अनुरणनेति। घण्टादे: प्रथरस्वनानन्तरभावी स्र्रिग्ध: स्वनोऽनुरणनम्। तत्सादृश्यात् संलक्ष्य- क्रमव्यड्ग्यस्त्रिविधोऽप्यनुरणनध्वनिरुच्यते। तत्र 'विच्छित्तिशोभिनैकेन भूषणे- नेव भामिनी। पदद्योत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ॥' इति ध्वन्याचार्यवचनात्

काव्यप्रकरणम् । ५५

णनध्वनिः । उभयशक्तिमूलो वाक्यगतत्वेनैकविध एव। एवं संल- क्ष्यक्रमव्यङ्ग यध्वनेरेकचत्वारिंशद्धेदाः। असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो रसा- दिध्वनिः प्रबन्धवाक्यपदपदैकदेशरचनावर्णगतत्वेन षड्विधः । एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः सप्तचत्वारिंशन्द्रेदाः। अविवक्षितवाच्य- भेदैश्चतुर्भिः सह ध्वने: प्रथमं शुद्धा एकपश्चाशद् भेदाः । तेषां प्रत्यकमेकैकस्यैकैकेन संबन्धे प्रथमभेदस्यैकपश्वाशद् भेदाः । द्विती- यस्य पश्चाशद् भेदा: । तृतीयस्यैकोनपश्वाशद् भेदाः । अनेन क्रमेणोत्तरोत्तरस्यैकैकभेदपरित्यागे षड़विंशत्युत्तरशतत्रयाधिकसहस्त्र- संख्याका (१३२६) मिश्रभेदाः । अविवक्षितवाच्यस्य विवक्षितान्य- परवाच्यसंबन्धे यो भेदस्तस्मिन्नेवान्तर्भूतो विवक्षितान्यपरवाच्य- स्याविवक्षितवाच्यसंबन्धे भेदो न प्रृथग्भूतः । अनेनैव क्रमेण वस्तु-

पदगतेष्वपि रम्यत्वमस्तीति वेदितव्यम् । तृतीयमाह। उभयशक्तीति । एकविध एवेति। प्रकारवैचित्र्यकल्पनस्य दुःशकत्वादिति भावः । अनुरण- नध्वनिभेदान् क्रोडीकृत्याह। एवमिति। एकश्र चत्वारिंशच्च एकचत्वारिश- 'दिति द्वन्द्वः। 'सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकवद्भवति' इत्येकवद्भावः । 'लिन्गमाशष्यं

नापि भेद्यलिङ्गत्वम् । विशत्यादीनां नवत्यन्तानाममरकोशे 'तासु चानवतेः स्तिियः' इति नियमेन स्त्रीलिङ्गताभिधानात् । यद्वा एकोत्तरा चत्वारिंशदति मध्यमपदलोपी समासः। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । द्वितीयमभिधामूलध्वर्नि विभजते। असलक्ष्येति। रसादीनामानन्त्येन तद्भेदकल्पनस्याशक्यत्वात् तद्द्योतकप्रबन्धादिकृतो रसादेः षोढा विभाग इत्याह। प्रबन्धेति। सर्वानपि ध्वनिभेदान् संकलय्याह। एवमिति। शुद्धा ध्वन्यन्तरासंबद्धा इत्यर्थः । मिश्रभे- दानाह। तेषामिति। तेषां शुद्धानामित्यर्थः। ननु लक्षणामूलध्वनरभिधामूलध्वनि- संबन्धे यथको मिश्रभदस्तथैवाभिधामूलध्वनेर्लक्षणामूलध्वनिसंबन्धे भेदान्तरं भविष्यति। एवमेकपश्चाशतोऽपि भेदानां विचार्यमाणे एकोत्तरशतषटकाधिक- सहस्त्रद्वयसंख्याक (२६०१) मिश्रभेदसंभवादेकैकन्यूनताश्रयणेन षड्विशन्युन्तर- शतत्रयाधिकसहस्त्र (१३२६) संग््यावलम्बनमयुक्त्तमिति चेत् सत्यम्। भेद- द्वयेऽपि तस्यमुजा संबन्धोडमुष्य वा तेनेति संबन्धिप्रतिसंबन्धिनोरुचारणव्य- त्यासमात्रं न पुनश्मत्कारविशेषः । अतस्तेषां यथायोगं मिथोऽन्तर्भाव एवेति युक्त्तमेवोक्तम्। तदेतदाह। अविवक्षितवाच्यस्येति। विषयव्यापत्टर्थ ध्वन्यन्तरेऽप्यन्तर्भावं दर्शयति। अनेनैवेति। भूयो विभागमाद। तस्या-

५६ प्रतापनद्रीये रलापणसहिते

ग्भूत इति पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तासंबन्धे एकैकमेदन्यूनता ज्ञया। तस्या- पि मिश्रणस्य त्रिरूपेण संकरणैकरूपया संसृष्ठना च पुनश्चतुर्धायो- जने चतुरुत्तरशतत्रयाधिकपच्चसहम्नाणि (५३०४) भेदाः। शुद्धाश्चन्द्रशरा मिश्रा ऋतुनेत्रानलेन्दवः ।

तत्र शुद्धानामेकपश्चाशददंदानां नामधेयानि कथ्यन्ते। पद्गता- र्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवान्यध्वनिः ॥ १॥ वाक्यगतार्थान्तरसंक्र- मिताविवक्षितवाच्यध्वनिः ॥ २।। पदगतात्यन्ततिरस्टृनाविवक्षितवा- कयध्वनिः ॥३॥ वाक्यगतात्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्यध्वनिः।४।। पद्गतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिः ॥ ५ ॥ पदगतशब्दश- क्तिमूलसंलक्ष्यक्रमालंकारध्वनिः ॥ ६॥ वाक्यगतशब्दशक्तिमूलसं- लक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिः ॥ ७॥ वाक्यगतशब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमालं- कारध्वनिः ॥ ८ ॥ पदगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्व- निः ॥९।। पदगतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारव्वनिः ॥१०॥ पद्गतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेणालंकारध्वनिः ॥ ११ ॥ पद- गतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः ॥ १२ । वाक्य- गतस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः ॥१३ ॥ वाक्यग-

त्रिरूपेणेत्यर्थः। संकरवत् सापेक्षत्वाभावान् संसष्रकरूपत्वं द्रष्टव्यम्। फलितां संख्यामाह। चतुरुत्तरेति। न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थमुक्तामेव संख्यां संकतभाषया कोडीकृत्याह । शुद्धा इति। अताड्प्रस्तारो व्युन्क्रमेण द्रष्टव्यः । चन्द्र एक: । शराः पश्च (५१)। ऋतवः षट्। नेत्रे द्वे। अनलास्त्रयः। इन्दुरंक: (१३२६)। अब्धयश्रत्वारः । खं शून्यं बिन्दुरित्यर्थः । अग्नयस्त्रयः । शराः पश्च (५२०४)। तर्हि किनिमित्तं काव्यप्रकाशकारोSन्तर्भावयातयामानपि कतिचन भेदान् संग्रह्य चतुरुत्तरचतु:शतीयुतायुत (१०४०४) संख्याकान् संसृष्टिसंक- रायत्तभेदानजागणत् । को वेद कि वा तत्र निमित्तं तत् पुनस्त एव तत्भवन्तो विदांकुर्वन्तु। अस्माभिस्तु 'युक्तियुक्त्त्ं वचो ग्राह्यं न तु पूरुषगौरवात्' इति न्याय सरणिरनुसरणीयेति विद्यानाथहृदयम् । अथ प्रतिपत्तिसाकर्यार्थ शुद्धभेदा- नां प्रतिज्ञापूर्वकं नामानि कथयति। तत्रेति। गतार्थमेतत् । अत्र कतिपयो-

काव्यप्रकरणम्। ५७

तस्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारव्वनिः ॥ १४ ॥ वाक्यगत- स्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः ॥ १५॥ वाक्यगत- स्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः ॥ १६॥ प्रबन्धगतस्व- तःसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः ॥ १७॥ प्रबन्धगतस्वतः- सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः ॥। १८ ।। प्रबन्धगतस्वतः सिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः ॥ १९॥ प्रबन्धगतस्वतः- सिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः ॥ २० ॥ पदगतकविप्रौ- ढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः ॥ २१ ॥। पदगतक- विप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः ॥ २२॥ पदगत-

गतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्वनिः ॥ २४॥ वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः ॥२५॥ वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः ॥२६।। वाक्यगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तुध्वनिः२७॥

प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः ॥२९।। प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः ॥३०॥ प्रबन्धगतकवि प्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः३१॥ प्रबन्धगतकवि प्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः॥३२॥ पद्गतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः ।।३३।। पदगतकविनिवद्वोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः ॥३४॥

पदगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तु्वनिः ॥३६।। वाक्यगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः।३७॥। वाक्यगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः।३८॥

वाक्यगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोSलंकारेण वस्तृध्वनिः४।।

५८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

प्रबन्धगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनि:॥४॥ प्रबन्धगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः४२॥

प्रबन्धगतकविनिबद्धोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनि: ४४ प्रबन्धगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः ।।४५।। वाक्यगता- संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः ।। ४६।। पदगतासंलक्ष्यक्रम- व्यङ्ूग्यो रसादिध्वनिः ।।४७।। पदैकदेशगतासंलक्ष्यक्रमव्यङूग्यो रसादिध्वनिः ॥४८ ॥ रचनागतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः ॥ ४९ ॥ वर्णगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो रसादिध्वनिः ॥५०॥ वाक्य- गतोभयशक्तिमूलो रसादिध्वनिः ॥५१॥ तत्र दिड्मात्रमुदाहि्यते। अर्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यध्वनिर्यथा- मूर्धानो यूयमास्माकाः किमित्यौन्नत्यमिच्छथ। इति प्रतापरुद्रस्य प्रणताः प्रतिपार्थिवाः ॥४३ ॥ अत्र आस्माका इति सर्वदैन्यभूमयो वयमीद्दशानामस्माकं संब- न्धिनो यूयमित्यर्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यता। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिर्यथा विशदिमविलिप्तवियतो धवलिमपरिपूरिताखिलाशान्ताः। विह्रन्ति यशःपूरा गौराः श्रीकाकतीन्द्रस्य ।। ४४।।

दाहरणप्रदर्शनेनोहकुशलानां भेदान्तराणि सुबोधानीत्यभिप्रायेणाह। तत्र दिख्ात्मिति। उदाहरति। मूर्धान इति। आस्माका अस्मदीयाः । "युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां सञ्च" इत्यणप्रत्यये "तस्मिन्नणि च'' इत्यास्माका- देशः। अत्रास्माकप्रकृत्यास्मच्छव्देनास्मदर्थमहित्वैव तावतानुपयोगाद् दैन्यवि- शिष्टोऽस्मदर्थः सामान्यविशेषभावसंबन्धेन लक्ष्यत इत्याह। सर्वदैन्येति । व्यङ्ग्यं पुनर्वीररुद्रवैरिणां वैनतेयसंनिधाने वाताशिनामिव विक्रमविमुखत्वमित्ये- तदभिसंधायाह। अन्रेति॥४३ ॥ विशदिमेति। अत् विशदिमधवलिम्नो- र्विषयभेदान्मिथो न पौनरुक्त्यम्। अनयोरवियद्विलेपनदिगन्तपरिपूरणविधानार्थ- त्वेनानुवाद्यत्वाद्विधेयेन गौरा इत्यनेनापि न पौनरुक्त्यमिति विज्ञेयम्। अत्र विलिप्तपदं मूर्तोचितस्य विलेपनस्यामर्ते वियत्यनपपद्यमानत्वात् स्वार्थपरित्यागे-

काव्यप्रकरणम् । ५९

. अत्र विशदिमविलिप्तवियत इत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम्। अनेनैव क्रमेण वाक्यगतत्वेनाप्युदाहार्यम्। अथार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा अब्दानृतून् विना मासान शुककपक्षान् बिना तिथीन्। रात्रीर्विनापि काङ्कन्ते काकतीयरिपुस्तियः ॥४५ ॥ अत्र ऋतुप्रभृतीनां कामोद्दीपकत्वात् तदभावो रिपुस्त्रीभिराका- ङ्वयत इति प्रतीयते। तेन तासां प्रियवियोगरूपं वस्तु व्यज्यते । अनेन प्रतापरुद्रस्य सर्वे शत्रवो निह्ता इति वाच्यादतिशयः। तथा प्रियविरहविधुराः शत्रुस्तियः कतिपयवत्सरान जीविताशया प्रथम- सृतूनामभावं वाञ्छन्ति । अनन्तरं तानपि गमयितुमशक्ताः कति- पयमासेपु प्राणान् धारयितुमुयुक्ता ज्योत्स्नावतां पक्षाणां विनाशं वाञ्छन्ति। अनन्तरं मासानव्यपनेतुमपारयन्त्यः कतिपयतिथिषु जीविताशया रात्रीणामसष्टिमभिलषन्तीति बहुवस्तु वस्तुना व्यज्यते। वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा दष्ट्ा काकतिवीररुद्रनृपतेः कीर्ति जगदव्यापिनीं वस्तुं वाञ्छति शंभुरत्र शयितुं लक्ष्मीपतिः काङ्कति। नोपरजनातिशयं कार्यकारणभावसंबन्धेन लक्षयदाकाशे प्रकाशाधिक्यं व्यनक्ती- त्यभिप्रायेणाह। अत्रेति। अनेनैवेति। वाक्यगतत्वमेवात्र भेदकमिति भावः । अत्र जहदजह्ल्लक्षणयोर्वस्तुमात्रं व्यङ्गयम्। तच् शब्दैकव्यापारात् व्यज्ञनादेव अन्यथा लक्षणाया एवानुपादेयत्वप्रसङ्गादिति द्रष्टव्यम्। तदुक्तं काव्यप्रकाशे 'यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते। फले शब्दैकगम्येडत्र व्यज्जनान्नापरा क्रिया ॥' इति ॥४४॥ शब्दशक्तिमूलापेक्षया भेदबाहुल्येन वहुवक्तव्यत्वादर्थ- शक्तिमूलान आदावुदाहर्तुमाह। अथति। अब्दानिति। अत्र ऋत्वाद्यभावा- काड्डाया वाच्यत्वेऽपि तस्याः कामोद्दीपकत्वहेतुकत्वं व्यङ्गथमेवेत्यभिप्रायणाह। अत्रेति। बस्य व्यङ्गयमाह। तेनेति। तेनानन्तरोक्तव्यङ्गथेनेत्यर्थः । तस्यापि व्यङ्गथमाह। अनेनेति। प्रियवियोगेनेत्यर्थः । व्यज्यत इत्यनुषज्यते । एव- मुत्तरोत्तरव्यङ्गय एव कविसंरम्भविश्रान्तेस्तस्य वाच्यादुत्कर्षो येनास्य ध्वनि- व्यपदेश इत्याह। इति वाच्यादिति। कि च प्रथमकक्ष्यायां प्रतीयमानस्य - तथेत्यादिना॥ ४५॥ दष्टात। अत्र कीरतौ शंभुप्रभृतीमां निवासाकाङ्कादि-

६० प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

स्नातुं धावति दिव्यतापसगण: संवर्धितुं वार्धय- श्रेष्ठन्ते सविलासमभ्रमुरपि स्प्रष्ुं शनैरीहते ॥ ४६ ॥ अत्र हरस्य कैलासभ्रान्ति: ह:क्षिराणवभ्रान्तिरिति भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते ।। अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा प्रतापरुद्रस्य रणे कृपाणः सदः समुद्द्ुधिरारुणश्रीः । आलम्बते रोषकपायितस्य काळीकटाक्षस्य विजृम्भितानि॥ अन्रालम्बत इति निदर्शनालंकारेण सकलरिपुक्षयः क्षगान् कृत इति वस्तु व्यज्यते।। अलंकारेणालंकारध्वनिर्यथा काकतीयविभोः कीर्तिपुण्डरीके विजुम्भिते। धत्ते मधुकरक्रीडां तमालश्यामलं नभः ॥ ४८ ॥ अत्र कीर्तिपुण्डरीके नभो भ्रमरक्रीडां धत्त इति निदर्शनालंकारेणा- श्रयाश्रयिणोरनानुगुण्यरूपोऽधिकालंकारो व्यज्यते। आश्रयस्य कीर्ति- पुण्डरीकस्य वैपुल्यं भ्रमरसादृश्यप्रतिपादनेनाल्पत्वं नभसः प्रतीयते । एघु स्वतःसिद्धार्थशक्तिमूलत्वम्। अथ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा श्रावं श्रावं खुरळनिविहरत्कार्तिकेयेपुजात- च्छिद्रच्छद्यश्रवणपद्वीचारिणीं चारणौघैः । लक्षणेन वस्तुना तेषां यथाक्रमं कैलासक्षीरोदमन्दाकिनीचन्द्रात्रमातङ्भ्रान्तिरूपो भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते। तदेतदाह। अत्र हरस्येति। अत्र व्यङ्गयस्य प्राधान्येनालकांयत्वेऽपि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन प्रत्यभिज्ञानबलादलंकारव्यपदेशो न विरुध्यते। एवमन्यत्राप्यलंकारध्वनौ वेदितव्यम् ॥ ४६॥ प्रतापेति । कषा- यितस्यारुणीकृतस्य। अत्र कृपाणस्य चण्डिकाकटाक्षविजुम्भितालम्बनासंभवा- द्विजम्भितानीव विज्ञम्भितानीति सादृश्याक्षेपादसंभवद्वस्तुसंबन्धरूपो निदर्शनालं- कारः॥ ४७॥ काकतीयेति। पूर्ववन्निदर्शनालंकारः ॥४८ ॥अनानुगुण्य- रूप इति। आधारस्य नभसोऽल्पत्वादाधेयस्य यशसोऽधिकत्वाच्चेति भावः । तच्च व्यज्यत इत्याह। आश्रयस्येति। एषु स्वतः सिद्धेति। व्यञ्जकस्य लोकसिद्धार्थत्वादिति भाव: । अथ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलेषु वस्तुना वस्तु- ध्वनिमुदाहरति। श्राषं श्रावमिति। श्रावं श्रावं पुनः पुनः श्रुत्वेत्यर्थः ।

काव्यप्रकरणम्। ६१

शश्वद्वीतां भुवनमहितां काकतीन्द्रस्य कीर्ति क्रौध्वक्ष्माभृद्भवति महतो विस्मयान्निश्चलाङ्गः ॥ ४९॥। अत्र प्रतापरुद्रस्य कीर्तिः स्थावराणामपि विस्मयकारिणीति वस्तु व्यज्यते।। वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा वीररुद्रभटान् दृष्ट्रा जयलक्ष्मीवृतान् रणे। कर्षन्त्यरिवधूकेशान् कानने कण्टकिद्रुमाः ॥ ५०॥ अत्र जयलक्ष्मीसमालिङ्गितान् वीररुद्रभटान् दृष्टा समदना इव कण्टकिदुमाः शत्रुवधूकेशान् कर्षन्तीवेत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते। अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा *ओसरइ सहीहि समं लज्जा बहुआए सिढिलमाणाए। अप्पग्गह्णभयेणव्व सविहगए मणोहरे दइए ॥ ५१ ॥ अत्रोत्प्रेक्षयालिङ्गनरूपं वस्तु व्यज्यते।। अलंकारेणालंकारध्वनिर्यथा

*अपसरति सखीभिः समं लज्ा वध्वाः शिथिलमानायाः। आत्मग्रहणभयेनेव सविधगते मनोहरे दयिते॥

"आभीक्ष्ण्ये णमुक्ि नित्यवीप्सयोः" इति द्विर्भावः। खुरळिर्मल्लादिसाधनशाला। तत्र विहरतः क्रीडतः कार्तिकेयस्य कृत्तिकापत्यस्य स्कन्दस्येषुणा शरेण जातं यच्छिद्रं तस्य छद्मना व्याजेन या श्रवणपदवी। बहिर्निर्गतं बाणरन्ध्रमेव श्रवण- सरणिर्बभूवेति भावः । तत्र चरति ताच्छील्येन तां तथोक्ताम्। पुरा किल का- र्तिकेयः खुरळीविहरणवेलायां परशुरामस्पर्धया क्रौश्चगिरि ददारेति प्रसिद्धिः । भुवनानां महितां पूज्यमानामिति शेषषष्ठया निष्ठान्तेन समासः । अत एव "केन च पूजायाम्" इत्यादिषु कारकषष्टथा एव समासनिषेध इति हरदत्तः । अत्र कश्वाद्रेर्निश्चलाङ्गत्वे विस्मयादिवेति हेतोरुत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षालंकारो व्यञ्जका- प्रयोगात् गम्यः । एवमलंकारे सत्यपि करौश्वक्ष्माभृदिति वस्त्वेव स्थावराणामपि विस्मयकारिणी कीर्तिरिति वस्तु व्यनक्ति न पुनरलंकारभागः । अतो वस्तुना वस्तुध्वनेरेवेदमुदाहरणम् ॥ ४९ ॥ वीररुद्रेति। निगदव्याख्यानमेतत् ॥५०॥ ओसरईति। त्वोदवापोता इत्यपशब्दस्यौकारः। भयेणवेत्यत्र 'इवस्य पिव- मिवतिवद्वा' इति इवशब्दस्य केवलो वकारो हेतूतप्रेक्षाव्यजकः ॥५१॥ 6

६२ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अभयं याचमानानां काकतीयेन्द्रविद्विषाम्। रक्षां नाङ्गीकरोतीव वनं शाखाग्रकम्पनैः ॥५२॥ अत्र नाङ्गीकरोतीवेत्युत्प्रेक्षया प्रतापरुद्रशत्रुभ्यो रक्षणं कर्तु वन- मपि बिभेतीवेत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते। कविनिवद्धवक्तप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा *जह तह व होदु अज्जा णरणाह करेहि रक्खणं ससिणो। जं ताए कढक्खोक्का आणत्ता तं मसीकादुं।। ५३ ।। अत्र विरहातुरा आर्या चन्द्रिकामसहमाना रोषोज्ज्वलितया कटा- क्षोल्कया चन्द्रं मपीकरोति स रक्षणीय इत्यनेन वस्तुना इतः परं सा जीवितं धारयितुमशक्ताधुनैव त्वया समागन्तव्यमिति वस्तु व्यज्यते।। वस्तुनालंकारध्वनिर्यथा कस्त्वं शुभ्राखिलाङ्गश्चरसि ननु यशो वीररुद्रस्य वर्ते कोऽयं ते दिव्यदहः स्फुरति परिसरे मत्सुह्ृत्तत्प्रतापः। प्रच्छाद्ालं स्फुरद्धि: कुमुदसरसिजैः ख्यापितं विःस्वरूपं सोमार्कौं स्वागतं वामवधिगिरिरहं कल्पितो निस्तमस्क:।।

"यथा तथा वा भवत्वार्या नरनाथ कुरु रक्षणं शशिनः । यत्तया कटाक्षोल्का आज्ञप्ता तं मषाकर्तुम् ॥

अभयमिति। अत्र क्रियोत्प्रेक्षयोव्यङ्गयव्यअ्कभाव इत्याह अत्रेति ॥ ५२॥ अथ कविनिबद्धवक्तप्नौढोक्तिमिद्धाथपु वस्तुना वरतु्वनिमुदाहरति। जह तह वेति। 'नवाच्ययो दानादौ' इति हस्वः । विलम्वितागमनं प्रियं प्रति विद- ग्धदूतविचनमेतत् ॥५३॥ कस्त्वमिति। अन्न प्रथमार्धे लोकालोकवीररूद्र- यशसोः प्रश्नोत्तरवाक्यानि चन्वारि। द्वितीयार्धमेकं लोकालोकवाक्यं: मत्सुह- दिति। उभयोरेकजन्यत्वादिति भावः । मे सुहृदिति क्वचिदपपाठो लेखकदो- षात्। युष्मदस्मदादेशानां पदात् परत्वनियमात्। अत्र तु वाक्यादित्वेन तद- भावादिति। अत एवोक्तम्। 'समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्त्तव्याः' इति। प्रच्छाद्यालमिति। न प्रच्छादनीयमित्यर्थः । "अलंखल्वोः-" इति क्त्वाप्रत्यये ल्यबादेशः। ख्यापितं व इत्यत्र द्वित्वेऽभिधेये व इति पाक्षिकं वामिति पाठान्तरम्।

काव्यप्रकरणम् 7.4 ६३

अत्र प्रतापरुद्रयशःप्रतापयोस्सोमार्कसादृश्यप्रतीतेरुपमा व्यज्यते॥ अलंकारेणालंकारध्वनिर्यथा *उवह हळा बहुआए तह आरूढो वि णिभ्भरो माणो। णिवइसमाअमसंभमसंजाअभओव्व ओसरई ॥ ५५॥ अत्रोत्प्रेक्षया प्रियप्रार्थनां विनैव मानिनीमन: प्रसन्नमिति वि- भावनालंकारो व्यज्यते।। अलंकारेण वस्तुध्वनिर्यथा अप्राप्य सेवावसरं नाथ कान्तावृतस्य ते। त्वत्कीर्ति सेवमानेव श्यामा सर्वाङ्गपाण्डुरा ॥ ५६॥ अत्र सेवमानेवेत्युत्प्रेक्षया सर्वथा स्वीकार्यत्वादिरूपं वस्तु व्य- ज्यते एवं प्रबन्धादिगतत्वेन यथासंभवमुदाहरणानि द्रष्टव्यानि विस्तर- भयादिह नोक्तानि ॥ अथ शब्दशक्तिमूलध्वनिः। स च वस्त्वलंकारमूलत्वेन द्विविधः। तथा चोक्तम् 'अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते।

*पश्यत हला वध्वास्तथारूढोऽपि निर्भरो मानः । नृपतिसमागमसंभ्रमसंजातभय इवापसरति ॥ बहुवचनम्। 'युष्मदि गुरावेकेषाम्' इति जयादित्यवचनात्। निस्तमस्को बाह्मभागेऽपीति भावः ॥४ ॥ उवहेति । उवहेति पश्यनेत्यर्थेऽव्ययम् । हळेति च सख्याह्वाने। 'वा सख्यामामि हळाहळ' इति। भओव्वेत्यत्र 'मिवतिवविअवव्व इवार्थ' इतीवार्ये दविलं पातो ननर॥ "य॥। विभावनालंकार इति। अकारणकार्योत्पत्तेस्तल्लक्षणत्वादिति भावः । अप्राप्येति। श्यामा यौवनवती। अत विरहपा्डिम्रः कीर्तिसेवाहेतुकत्व- मुत्प्रेक्ष्यते ॥ ५६ ॥ अवशिष्ठा अर्थशक्तिमू अन्यत एव द्रष्टव्या इत्याह। एवमिति। अत्ानुक्तौ हेतुमाह। विस्तरेति। उक्तोदाहरणावहितचेत सामु- दाहरणान्तरावगमस्य मुलभत्वात् पुनस्तदुपादानं अ्रन्थगौरवमेवावहेदिति शब्द- प्रपश्चपरं विस्तरशब्दं प्रयुआनस्य हृदयम्। "प्रथने वावशब्दे" इति घञ्प्रतिषे- धादप्प्रत्ययः । 'स तु शब्दस्य विस्तर' इत्यमरः ॥ शब्दशक्तिमूलध्वनेद्वैविध्ये श्ृद्धसंवादमाह। तथा चोक्तमिति। यद्यप्यलंकारोऽपि वस्त्वेव सथाप्यलंकारो

६४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

प्रधानत्वेन स ज्ञेय: शव्दशक्त्युद्धवो द्विधा ॥' इति । तत्रालंकारध्वनियंथा *एसो बं राओ सामा खु तुमं समाअमो दोण्णं। किं 4 ण पदोसकहा दीसइ एदं खु अच्चरिअं। ५७ ।। अत्र प्रकरणन कान्तानृपवाचकाभ्यां श्यामाराजशब्दाभ्यां निशा- चन्द्रप्रतीतेरुपरा व्यज्यते ।। वस्तुध्वनिर्यथा कान्ता :मसंतप्ताः संशृणुध्वं हितादितः ।। कुरुध्व:ा राजपादसेवां नरेश्वराः ॥ ५८॥ अत्र राज सेवामिति शब्दशक्त्या प्रकृतस्य प्रतापरुद्रस्य प्रतीति: प्रकरणा नायते। अनेन प्रतापरुद्रस्य सेवा कर्तव्या किम- रण्यवासेन संव इति वस्तु व्यज्यते।। उभयशक्तिमूल र्भवर्यथा जिष्णुरेप भुजस्तम्भजुम्भमाणान्द्रुतायुध: । *एष सत्य जा श्यामा खलु त्वं समागमो दवयोः। किं पुन दोषकथा दृश्यते एतत्खल्वश्चर्यम्।। विचित्रं वस्तु, इत उद्धमिति प्रतिपादयितुं वस्त्वेवेत्येवकारः ॥ पसो इति। नायिकां प्रति वाक्यमेतत्। समागम इति । युज्यते इति शेषः । प्रदोषो दोष: का गोषश्र । अत्र श्यामाराजशब्दवाच्ययोः कान्तानृपयोः प्रकृतयोरप्रकृतनिःन्द्राभेदा्यवसायेन प्राप्त्प्रदोषस्य कालविशेषलक्षणस्य प्रतिषेधेन विरोधयते। तद्दयोतकमाश्रर्यपदम्। परिहारस्तु दोषनिषेधा- दिति विरोधाभारकारः ॥५७ ॥ व्यङ्गयं विविनक्ति। अत्रेति। अनेकार्थ- पदगुम्फनमहिम्रा : र्थान्तरं विवक्षितमेव प्रतीयते। नस्यासंबद्धत्वपरिहाराय प्रकृतेनौपम्यं कलम्। तेन व्यङ्गयस्योपमालंकारस्य श्िष्टशब्दान्वयव्यतिरका- नुविधायित्वाच्छन:'मूलत्वमिति भावः ॥कान्तारेति। हितादाप्तादितोऽ- स्मात् मत्त इत्यर्थ: ध्वमित्यत्र कर्मणो हितोपदेशस्याविवक्षितत्वादकर्मकत्वम्। तदुक्म्-'धात । तरे वृत्तर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात्। प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोS- कर्मिका करिया ॥' गन । अत एव "समो गम्यृच्छि-"इत्यादिनात्मनेपदम्। अत्र प्रकरणानुगृहानम- राजपदस्य महिम्रा प्रतापरुद्रसंवा कर्तव्या नैवं दुःखमनु- भवितव्यमिति वम्न त्र्यज्यत इत्याह। अत्रेति ॥५८ ॥ जिष्णुरिति। +हिन्र्थिन. इान पाठान्तरम्।

काव्यप्रकरणम्। ६५

मुश्चन्तु क्ष्माभृतः सर्वे निजपक्षविजृम्भिनप् ॥ ५९॥ अत्र क्ष्माभृतो निजपक्षविजुम्भितं मुश्चन्तु जिष्णुरेष इत्यत्र शब्दशक्तिमूलता। भुजस्तम्भजुम्भमाणाद्दुतायु५ इत्यत्रार्थशक्ति- मूलता।। असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो रसादिध्वनिः । तथा चं के शृङ्गारतिलके। 'रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसाद्यलंकारादलंकार्यतया स्थितः इति। रसभावोदाहरणं तत्स्वरूपनिरूपणप्रपश्चे रसप्रकर भविष्यति॥। गुणीभूतव्यङ्गयं अष्टविधं निरूप्ट, न गुणीभूतव्यङ्गयं मध्यमं काव्यमष्टविधर। तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे 'अगूढ मपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धयङ्गमस्फुटम संदिग्धतुल्यप्रधान्ये काक्काक्षिप्तमसुन्दरम : शत। कामिनीकुचकलशवद्गूढस्यैव चमत्कारकारित्व :इव्यङ्गयंमध्यमं काव्यम्। यथा

जिष्णुर्जयशील इन्द्रश्च। अद्भुतायुधं खङ्गादिकं वज्रायुधं माभृतो राजानः पर्वताश्च। पक्षा बलानि गरुतश्र ॥ ५९॥ शब्दशक्तिक ति। शब्दपरि- वृत्तिसहिष्णुत्वाभावादिति भावः । अर्थशक्तिमूलतेति ्सहिष्णुत्वादिति भाव:। अयं तु वाक्यगत एव ॥ असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य ध्वनित्वे संमति- माह। रसभावेति। तदाभासा रसभावाभासाः । ३सणन भावोदय- भावसंधिभावशबलत्वानि गृह्यन्ते। अक्रमः असंलक्ष्यक्र रथः । न चात्र रसवदाद्यलंकारशङ्का कार्येत्याह। भिन्न इति। तत्र हेतुमाह लंकार्यतयेति। प्रधानतयेत्यर्थः । रसादीनामङ्गभाव एवालंकारत्वात्।तः।'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्नाङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रर '.ति मे मतिः ॥' इति। उदाहरणमुत्तरत्र भविष्यतीत्याह। रसेति ॥ अः ध्यमकाव्यस्योक्त- लक्षणत्वाद्विभागमाह। गुणीभूतेति। संवादव्याजेनोद्दिन । अगूढमित्या- दिना। गूढस्यैवेति। 'सर्वमभ्यर्हितं द्रव्यं प्रच्छादनमगधान' इति न्याया- दिति भाव:। व्यङ्गयस्य द्रुतप्रतीतावगूढत्वं मध्यमप्रतीतौ ग वं विलम्बितप्रती- तावस्फुटत्वम्। तत्राद्यन्तयोर्मध्यमत्वं मध्यमस्योत्तमत्वं न विवेक: ॥ अगूढ-

६६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहित

औन्नत्यं यदि वर्ण्यते शिखरिण: कुध्यन्ति नीचैः कृता गाम्भीर्य यदि कीर्त्यते जलधयः क्षुभ्यन्ति गाधीकृताः । तत्त्वां वर्णयितुं बिभेमि यदि वा जातोऽस्म्यगस्त्यः स्थित- स्त्वत्पार्श्रे गुणरत्नरोहणगिरे श्रीवीररुद्रप्रभो । ६० ॥ अत्र यदि वा जातोऽस्म्यगस्त्यः स्थित इत्यनेन जलनिधिपर्व- तेभ्यो न बिभेमीति व्यङ्गथमत्रागूढम् ।।

ङगयमेव । अपरस्याङ्गं यत्र रसादे रसादिरङ्गं तदपि गुणीभूतव्य

यथा वीतत्रीडमपास्तमानमुदय द्वैस्वर्यमा विर्भवत्- स्वेदं निर्भरगात्रवेपथुमिलन्मूर्च्छ गलद्वाष्पकम्। संजातप्रळयं च काकतिमहीनाथस्मरोद्वेजिता भूपा: शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिङ्िताः अत्र शृङ्गारस्य भयरसाङ्गत्वम्। वाच्यसिद्धनङ्गं यथा मुदाहरति। औन्नत्यमिति। वामनीकृतविन्याचलश्षुलुकीकृतसिन्धुसलिलक्ष कुम्भसंभव इति महती प्रथा। अतोऽगस्त्योऽस्मीत्यनेन शैलसमुद्रेभ्यो न बिभे- मीति व्यङ्यस्य वाच्यायमानत्वादगूढामित्याह। अत्रेति॥६०॥। अपरस्याङ्ग- मिति। अनपोर्विवक्षितावर्थौ क्रमेणाह। यत्रेति। अत प्रथमादिशब्देन भावादयो वाक्यार्थीभूतो वाच्यश्र गृह्यन्ते। द्वितीयादिशब्देन च भावादयोऽ नुरणनं च गृन्थन्ते। तेन यत्ाज्विनो रसभावादेर्वाच्यस्य वा रसभावादिरनुरणनं वाङ्गत्वेन निव पते तदपराज्गमित्यंर्थः । उदाहरति। वीतव्रीडमिति। एकत्रो- त्कोशनादन्यलालापाच्च मानत्यागः । वैस्वर्य गद्गदभाषित्वम्। मूच्छा शून्येन्द्रि- यत्वम्। प्रलयो नष्टचेष्टता। शैलगुहास्वित्यत्रापिशव्दोऽनुक्तोऽपि सामर्थ्याल्लभ्यते। अतस्ततापि निजन कञ्वन कोणप्रान्तं प्रविशन्तीति भावः । अत्र प्रस्तुतविशे- षणसाम्यादप्रस्तुतनायकधर्मप्रतीतेः समासोक्तिः। अत्ान्यपोषकत्वेनाङ्गस्यापि शङ्गारस्य वण मानत्वेन प्राधान्यात् तद्वशेन गुणीभूतव्यङ्गयमित्येव व्यपदेशो न पुनरज्ीभूतभयानकरसापेक्षया ध्वनिरिति। अत एवोक्तं काव्यप्रकाशे। 'क्वचित् केनचिद् व्यवहारः' इति। एवमपराङ्गान्तरमुदाहार्यम् ॥६१॥ तृतीयं भेदमाह। वाच्येति। वाच्यस्य सिद्धेरुत्पत्तरङ्गमिति व्युत्पतत्यैव स्वत :-

काव्यप्रकरणम् । ६७

कराळ: काकतीन्द्रस्य करवालनवाम्बुदः । धारया शमयत्युग्रं प्रतापज्वलनं द्विषाम् ॥ ६२ ॥ अत्र जलधारा व्यङ्गया। सा च करवालनवाम्बुद इत्यस्य वाच्य- भूतस्य रूपकस्य सिद्धिकृदिति गुणीभूतव्यङ्गथम् ॥ अस्फुटं यथा वीररुद्रकृपाणस्य महिमा कोऽप्यनङ्कुशः। प्रसूते कीर्तिगङ्गां यः पीत्वा द्विषदसृङनदीम् ॥ ६३ ॥ अत्र कृपाणस्य जह्नोराधिक्यप्रतिपादनात् व्यतिरेकः परमस्फुटः प्रतीयते। संदिग्धं यथा।

लग्ना कल्हारमालेव वध्वास्तुङ्गे कुचद्वये । ६४॥ अत्रालिङ्गनेच्छायां वाक्यविश्रान्तिरथवा स्तनमण्डलालोक एवेति संदेहः ॥ तुल्यप्राधान्यं यथा नृपा: प्रतापरुद्रस्य निपेवध्वं पदाम्बुंज। अन्यथास्य मनस्ताक्प्रसादं कलुपायते ॥ ६५ ॥ सिद्धस्य वाच्यस्योपोट्वलकादपराद्वादस्य भेदो दर्शिन इति वेदितव्यम्। उदा- हरति। कराळ इति। अत्र जलधारा व्यङ्गयेत्यभिधायाः प्रकरणात् खङ्गधारा- यामेव नियन्त्रणादिति भावः। अत एव न श्लेष इत्युक्तं वाहिन्यः काकतीन्द्र- स्येत्येतद्वयाख्यानायसरे ।। ६२ । रूपकस्य सिद्धिकृद्विति। यतो रूपकं स्वनिर्वाहाय ग्रतीयसानजलधारामपेक्षते। अन्यथा करवाल एव नवाम्वुदः करवालो नवाम्बुद इवेति वा रूपकोपमितसमासयोः संदेहः स्यात्। न चात्र प्रयुज्यमानस्य कळत्वस्योपमितसमासवाधकत्व्म्। केवलकरवालवविशेषणत्वाज्गी- कारेण समानधर्मवाभावात्। न चास्तु नाम संदेह इति वाच्यम्। साधक- वाधकाभाव एव तस्यालंकारत्वादिति ॥ अस्फुटमुदाहरति । वीररुद्रेति। जह्रः पीनामेव नदीं पुनरजीजनदयं पुनरन्यथन्युपमानादुपमेयस्याधिक्य- लक्षणस्य व्यातर्कस्य विलम्बेन प्रतीतेरस्फुटमित्याह। अन्रेति ॥ ६३ ।। संदिग्धप्राधान्यमुदाहरति। काकतीति। अत्ालिद्गनेच्छारूपव्यङ्गथस्य चम- त्कारकारित्वात् प्राधान्यमुत वाच्यस्यति संदेहात् संदिग्धप्राधान्यमत्रेत्याशये- नाह। अत्रालिङ्गनेति ॥ ६४ ॥ तुल्यप्राधान्यमुदाहरति । न्रपा इति ।

६८ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अन्न प्रतापरुद्रस्य पादसेवा यदि त्यज्यते तदानीं नगरेषु वासो दुर्लभ इति व्यङ्गयार्थस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम्। असुन्दरं यथा *एअसिलामहिलाणं सोऊण णरेंददंसणामोअं। गुरुअणनिअंतिआए बहुआए सामलं वअणं ॥ ६६ ।। अत्र नरेन्द्रदर्शननिमित्तं हर्षमुत्पश्यन्त्या वध्वा मुखं श्यामल- मिति वाच्यस्यैव चारुत्वम्। गुरुजननियन्त्रिताहं नरेन्द्रं द्रष्टुं न गतवत्यस्मि इति व्यङ्गयार्थस्याचारुत्वम् । यत्र काक्कार्थान्तरमाक्षिप्यते तदपि गुणीभूतव्यङ्गयमेव। यथा ंपिअसहि कहेहि अहिआ खोणी लच्छी सरस्सई मज्झ। जां बहु मण्णइ सो णरणाहो गुणविसेसण्णो ॥ ६७॥ *एकशिलामहिळानां श्रुत्वा नरेन्द्रदर्शनामोदम्। गुरुजननियन्त्रिताया वध्वा: श्यामलं वदनम् । +प्रियसखि कथयाधिका क्षोणी लक्ष्मीः सरस्वती मत्तः । यां बहु मन्यते स नरनाथो गुणविशेषज्ञः॥ अकलुष कलुषं भवति कलुषायते। लोहितादित्वात् क्यष्प्रत्ययः। "वा क्यषः" इत्यात्मनेपदम्। सर्वत्र कविना व्यज्नैकप्रवणेन भाव्यम्। अत्र तु वाच्यस्य व्यङ्गयेन सह समप्राधान्यसंपादनात् गुणीभाव इति भावः । प्राधान्यस्य संदेह- सादृश्ययोः सहृदय एव प्रमाणम। उद्धतैरन्यथापि वत्तुं शक्यत्वादित्युक्तं भट्ट- गोपालेन ॥। ६५। सप्तममुलङ्गय बुद्धिस्थत्वादष्टमं भेदमुदाहरति। असुन्दर- मिति। एतेनैतेषामुद्देशकमोन विवक्षित इति सूच्यते। एअसिलेति। अत्र गुरुजनपराधीना काचिदेकशिलामहिलानां नरेन्द्रसंदर्शनसंतोषमहालाभं श्रुत्वा मलिनमुखाभूदिति वाच्यस्यातिचारुत्वादात्मनस्तदलाभरूपस्य व्यङ्गयस्यासुन्दर- त्वमित्याह। अत्र नरेन्द्रेति ॥। ६६ । अवशिष्टं भेदमाचष्टे। यत्र काक्केति। काकुर्माम शब्दधर्मः। तत्प्रयोगे सर्वत्र शब्दस्पृष्टत्वेन व्यङ्गयस्य गुणीभाव- एव। तदुक्तं लोचने। 'काकुयोजनायां सर्वत्र गुणीभूतव्यङ्गयतैव' इति। काव्य- प्रकाशकारस्तु 'गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु' इत्यादौ क्वचित् काकोः प्रश्नमातपर्यवसानात् व्यज्रयस्य मयि न योग्य: खेद: कुरुषु योग्य इत्येवंरूप स्य गुणीभावानौचित्येन प्राधान्यात् ध्वनित्वमप्य्गीचकार। उदाहरति। पिअस- हीति । 'मइमममहमज्झडसौ' इति पश्चम्येकवचनेऽ्रस्मदो मज्झादेशः।

काव्यप्रकरणम्।

अत्र क्षोणी मदधिकेति काकुकल्पनयाधिका न भवतीति वस्तु व्यज्यते।। चित्रं तु काव्यं शब्दार्थालंकारचित्रतया बहुविधं। तत्प्रपच्चोऽ- प्यलंकारप्रकरणे व्यक्तीभविष्यति। । महाकाव्योपकाव्यादिपबन्धनिरूपणम् ॥ अथ महाकाव्यादयः प्रबन्धा निरूप्यन्ते। नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनम्। उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवाः ॥ ६८ ।। विपलम्भो विवाहश्च कुमारोदयवर्णनम्। मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदया अपि। ६९ ॥ एतानि यत्र वर्ण्यन्ते तन्महाकाव्यमुच्यते। एषामष्टादशानां यैः कैश्चिदूनमपीष्यते ॥ ७० ॥ तत्त्रिविधम्। गद्यमयं पद्यमयमुभयमयं चेति। अपाद: पदसंघातो गद्यं पद्यं चतुष्पदम्। गद्यकाव्यं कादम्बर्यादि। पद्यकाव्यं रघुवंशादि। असर्गबन्धमपि यदुपकाव्यमुदीर्यते ॥ ७१॥ असर्गबन्धं सूर्यशतकादि। गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते। वक्त्रं चापरवक्त्रं च सोच्छवासत्वं च भेदकम् ।७२।।

'डसेर्लुक्' इति वैकल्पिको लुक्। शित्त्वात् पूर्वस्य दीर्घः। अत्राधिक्यनिषेधस्य वाचकाभावात् केवलवाच्यसामर्थ्यलभ्यत्वेन व्यङ्गयत्वम्। तस्य च काकुसंस्प- शाद् गूढत्वकृतचारुत्वातिशयभङ्गेन गुणीभूतत्वमेव। तदेतत् सर्व मनसि निधा- याह। अन्नेति॥ ६७ ॥ अधमकाव्यप्रपश्चोऽलंकारप्रकरणे भविष्यतीत्याह। चित्रं त्विति। पूर्व प्रबन्धानां ध्वन्याश्रयत्वमुक्ततं। तत्स्वरूपस्य लक्षणमन्तरेण दुर्ज्ेयत्वात् तन्निरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। तत्र महाकाव्यलक्षणमाह । नगरेत्यादिना। एतच र्गनिबन्धचतुर्वर्गफलचतुगेदात्तनायकत्वादीनामुप- लक्षणम् । तत्प्रपश्चस्तु काव्यादर्शे द्रष्टव्यः ॥ ६८-७१॥ चम्पूकाव्यं दम- यन्त्यादि। आख्यायिका नाम गद्यकाव्यविशोषः । तल्लक्षणमाह। वक्त्रमिति।

प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

वर्ण्यते यत्र काव्यज्ञैरसावाख्यायिका मता। *यत्र वक्त्रापरवक्त्रनामानौ वृत्तविशेषौ वर्ण्येते सोच्छवासपरि- च्छिन्नाख्यायिका हर्षचरितादि। । क्षुद्रपबन्धनिरूपणम् ॥ अथ क्षुद्राः प्रबन्धा निरूप्यन्ते। येन केनापि ताळेन गद्यपद्यसमन्वितम्॥ ७३॥ जयत्युपक्रमं मालिन्यादिमासविचित्रितम् । तदुदाहरणं नाम विभक्त्वष्टकसंयुतम्॥७४॥ यत्रादौ जयत्युपक्रमं मालिन्यादिवृत्तं रम्यं पद्यं निवध्यते अन- न्तरमपि चेत्युपक्रमाण्यष्टवाक्यानि सम्रासानि सताळानि प्रतिवि- भक्ति निबध्यन्ते अनन्तरं विभक्त्याभासास्तन् उदाहरणम्। संबोधनविभक्त्या यत् प्रचुरं पद्यपूर्वकम्।

उच्छवास: सर्गादिरिव परिच्छेदभेदः । भेदकमिति। कथाया इति शेषः । तदुक्त्मभिनवगुप्ताचार्येः । 'आख्यायिकोच्छवासादिना वक्त्रापरवक्त्रादिना युक्ता। कथा तु तद्विरहिता' इति। दण्डिना पुनरुभयोर्नाममान्रभेदो न जाति- भेद इत्युपपादितम्। 'तत्कथाग्यायिकेत्येका जातिः संज्ञाद्वयाङ्गिता' इत्यादिना। वक्त्रं नामाष्टाक्षरपादो मात्रावृत्तविशेषः। अपरवक्तमर्धरामवृत्तभंदः। उभयो- र्लक्षणं तु वृत्तरत्नाकरे 'वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातामब्धेर्याऽनुष्रुभि म्यातम्' 'अयु- जि ननरला गुरुः समे तदपरवक्त्रमिदं नजौ जरौ ॥' इति। अथ क्षद्रप्रवन्धेपू- दाहरणस्य लक्षणमाह। येन केनेति। ताळेन चन्नत्पुटादिना गय्यैः क्रमेण कलिको- त्कलिकापरपर्यायर्विभक्तिविभक्त्तयाभासादितैवक्यैः पर्दः प्रतिवाक्यमादौ तत्तद्वा- क्यसमानविभक्तिकनायकनामाइ्टितैः श्लोकेश् समन्वितम्। मालिनी नाम वृत्त- विशेषः । 'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' इति लक्षणात् ॥ ७२-७४॥ अत्र लक्षणस्य न्यूनत्वाद्वर्तमानपदानां व संकीर्णत्वादुभयं वारयन् व्याचष्टे। यत्रेत्यादिना। अत्र संबोधनविभ/क्तरष्टमी। प्रबन्धान्ते सर्वविभक्त्यङ्कितो नवमश्लोकश्चेत्यादिविशेषाणां साक्षिक्लोका: साहित्यचिन्तामणौ द्रष्टव्याः। अंन्ते कविप्रबन्धनामाडितं पद्यविशेषं कुर्यात्। तदुक्तम् 'अन्तेऽनुष्टुभमार्या वा कवि- कृत्याख्थयान्विताम्। कुर्याच्ाटुप्रबन्धानामयं साधारणो विधिः ॥' इति। चक्र- वाळलक्षणमाह। संबोधनेति । पद्यपूर्वकमित्यनेन गद्यानां कलिकात्वेनानु- *कोशान्तरे वाक्यनिदं नोपलभ्यते।

काव्यप्रकरणम्। ७१

विमुक्तपुनराकृष्टशब्दं स्याच्चकवाळकम्॥ ७५॥ आद्यन्तपद्यसंयुक्ता संस्कृतपाकृतात्मिका। अष्टभिर्वा चतुर्भिर्वा वाक्यैः स्कन्धसमन्विता ॥ ७६ ॥ प्रतिस्कन्धं भिन्नवाक्यरीतिर्देवनृपोचिता। सर्वतो देवशब्दादिरेषा भोगावळी मता॥ ७७॥ वर्ण्यमानाङ्कविरुदवर्णनप्रचुरोज्ज्वला। वाक्याडम्बरसंयुक्ता सा मता विरुदावळी॥ ७८॥ ताराणां संख्यया पद्यैर्युक्ता तारावळी मता। एवं कविप्रौढोक्तिसिद्धाः क्षुद्राः प्रबन्धा नथासंभवमूह्याः । अथै- तेषामुदाहरणानि विस्तरभयादिह् नोक्तानि ।। इंति श्रीविद्यानाथविरचिते प्रतापरुद्रयशोभूपणेडलंकारशास्त्रे काव्य- प्रकरणम् समाप्तम् ॥

प्रवेश उक्तः । विसुक्त: सन पुनराकृष्टो विमुक्तपुनगकृष्टः। स्नातानुलिप्तादिवत् पूर्वकालसमासः। तथाभूनः शब्दा द्विलाक्षरपदं यभ्य तत् तथोक्तम्। श्रङ्गलि- तदळादयन्तपदमित्यर्थः । अव गद्यपद्ययोर।वृत्त्यादिकमन्यतो द्रष्टव्यम् : तदुक्तम्। 'ओजस्विपदभृयिष्ठमाधन्नार्शाःसमन्वितम्। चतुर्धा वाष्टधा वृत्तं चक्रवाळं प्रच- सते ॥' इति ॥७५॥ भोगावर्ळामाह। आव्यन्नेति। स्कन्धः परिच्छेदभेदः। अत् भोगोपकरणोद्यानवसन्तनायकगुणादिवर्णनं प्रायेण कर्तव्यम् ॥७६-७७॥ विरुदावळीमाह। वर्ण्यमानेति। अत्र स्वविक्रमकुलक्रमागतविरुदवर्णनाति- रिक्तं भोगावळीवत् ट्रष्व्यम्॥ ७८। तारावळामाह। तागणामिति। संख्य- या सप्तविशत्येत्यर्थः ॥ नन्वन्यऽपि चतुरुतरचतुर्भद्रादिचादुप्रबन्धाः किमिति नं लक्ष्यन्त इत्यत्राह। एवमिति। उदाहरणानुक्ती हेनुमाह। अथेति॥

सूरिसनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्सस्यानुजेन कुमारम्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने काव्यस्वरूपनिरूपणं नाम द्वितीयं प्रकरणम् ।।

। अथ नाटकमकरणम् ॥

॥ अथ नाट्यप्रधाना: प्रबन्धा निरूप्यन्ते। तत्र नाट्यस्वरूपं निरूप्यते चतुर्विधैरभिनयैः सात्त्विकाङ्गिकपूर्वकैः। धीरोदात्ताद्यवस्थानुकृतिर्नाटयं रसाश्रयम् ॥ १॥ भावाश्रयं तु नृत्यं स्यान्तृत्तं ताललयान्वितम्। एषा दशरूपकोक्ता प्रक्रिया। नृत्तनृत्ययोर्नाटकादयङ्गत्वादिह स्व- अथ श्राव्यप्रबन्धनिरूपणानन्तरं नाटकादिदृश्यप्रबन्धनिरूपणं प्रतिजानी- ते। अथति। अभिनयत्यभिव्यनक्ति पदार्थानित्यभिनयः । पचाद्यजन्तः । 'अभिपूर्वस्तु नीञ्धातुराभिमुख्यार्थनिर्णये। यस्मात् पदार्थान् नयति तस्माद- भिनयः स्मृतः ॥' इति। तैश्चतुर्विधैः । तत्र परगतसुखदुःखभावनया भावि- तान्तःकरणत्वं सत्त्वम्। ततो भवा भावा: सात्त्विकाः स्तम्भादयः । तदभि- नयोऽनिमेषनयनत्वादि:। अङ्गं हस्तादि। तद्यापारः पताकादिराङ्गिकाभि- नयः। पूर्वशब्देन वाचिकाहार्याभिनयौ गृहोते। अन्र पाठ्यापरपर्यायं काव्यना- टकरूपं वाचिकम्। तदभिनयो रसोचितरागानुषङ्गादि: । 'आहार्याभिनयो नाट्योचितालंकारधारणम्।' अभिनयादिलक्षणं तु संगीतचूडामणौ। 'अभिव्य- अन् विभावानुभावादीन् नाटकाश्रयान् । उत्पादयन् सहृदये रसज्ञानं निरन्तरम्॥। अनुकर्तृस्थितो योऽ्र्थोऽभिनयः सोऽभिधीयते। आङ्ञिको वाचिकश्रैव सात्त्वि- काहार्यकाविति॥ स चतुर्धा कृतस्तज्ज्ञैराङ्गिकोडङ्गक्रियोच्यते। रागानुषज्ञि यद्वा- क्यं नाट्ये तद्वाचिकं स्मृतम्। सत्त्वक्रिया सात्त्विकं स्यादाहार्यो भूषणादिकम् ।।' इति। धीरोदात्तादिनायकानामवस्था धीरोदात्तादयः। अनियतत्वादवस्थात्वमेव तेषां न जातित्वमित्युक्त्तं नायकप्रकरणे। तासामनुकृतिरनुकरणं चतुर्विधाभि- नयेनाभिनेयतादात्म्यापत्तिरित्यर्थः । रसाश्रयमिति। वक्ष्यमाणकमेण वा- क्यार्थीभूतरसविषयमित्यर्थः । अतोऽत्र वाक्यार्थाभिनय इति वेदितव्यम्। नट अवस्पन्दन इत्यस्माद्धातोरीषच्चलनार्थाण्ण्यत्प्रत्यये नाव्यमिति व्युत्पत्त्या सात्त्वि- काभिनयबाहुल्यं सूच्यते॥ १ ॥ प्रसङ्गान्नृत्यनृत्तयोर्लक्षणमाह। भावेति । भावा: पदार्थीभूता विभावाद्या आश्रया विषयत्वेन यस्य तत् भावाश्रयम्। अत एवात्र पदार्थाभिनयो द्रष्टव्यः । नृतेर्गात्रविक्षेपवाचिनो निष्ठान्तादर्हार्ये प्र्यति नृत्यमिति व्युत्पत्त्या आज्ञिकाभिनयबाहुल्यं सूच्यते। अत एव नाव्याद्लेकधोत- कस्तुशब्दः। रसविषयं सास्विकबहुलं नाव्यम्। भावविषयमाज्ञिकबहुलं मार्गा- भरपर्यायं नृत्यमिति विवेकः। नृत्तमिति। गीतादिपरिमाणावच्छेद:।. कालवि-

नाटकप्रकरणम्। ७३

रूपनिरूपणं कृतम्। तथोक्तं दशरूपके मधुरोद्धतभेदेन तद्द्वयं द्विविधं पुनः । लास्यताण्डवरूपेण नाटकाद्रुपकारकम् । तेन नाड्येन दश रूपकाणि भवन्ति। 'नाटकं सपकरणं भाण: प्रहसनं डिमः । व्यायोगसमवाकारौ वीध्यङ्केहामृगा दश'॥ इति। नाट्याश्रयत्वेनाभेद इति शङ्का न युज्यते ॥२ ॥ वस्तुनेतृरसास्तेषां रूपकाणां हि भेदकाः । वस्तु त्रिविधम्। प्रख्यातमुत्पादयं मिश्रं चेति। तथोक्तं दशरूपके। 'प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रत्वभेदात् तत्त्रिविधं मतम् ।' इति इतिहासनिबन्धनं प्रख्यातम, कविकल्पितमुत्पाद्यम्, संकरायत्तं

शेषस्तालश्रन्नत्पुटादिः। तदुक्तम । 'कालो लध्वादिमितया क्रियया संमितो मितिम्। गीतादेर्विदधनाल: स च द्वेधा वुधैः स्मृतः ॥' इति। लयोऽपि 'ताला- न्तरालवर्ती यः कालोऽसौ लयनाल्लयः ।' इत्युक्तलक्षणः कालविशेषः । एतदुभ- याश्रयं देश्यापरपर्यायं नृत्तमित्यर्थः । अस्य स्वकपोलकल्पितत्वं परिहरति । पषेति। नृत्येति। क्रचिदवान्तरपदार्थाभिनयेन शोभाहेतुत्वेन च नाटकादावुपयो- गात्तदङ्गत्वमिति विज्ञेयम्। तदेतत्संवादव्याजेनानयोः पुनर्द्वैविध्यमाह। मधुरे- ति। मधुरं लास्यमुद्धतं ताण्डवमित्यर्थः । तेनेति। नृत्यनृत्तोपकृतनेत्यर्थः । दश रूपकाणीति। नाटिकासटकादीनामत्रैवान्तर्भावादिति भावः । तत्प्रका- रस्तु दशरूपके द्रष्टव्यः । नाव्याभेदेऽपि वस्त्वादिभेदाद्रूपकभेद इत्याह। नाट्याश्रयत्वेनेति । वस्तु कथाशरीरम् । तस्येतिवृत्तमिति नामान्तरम्। तदुक्तं भावप्रकाशे। 'वस्तु यत् स्यात् प्रबन्धस्य शरीरं कविकल्पितम्। इतिवृतं तदेवाहुर्नाव्याभिनयकोविदाः ॥' इति। तत् द्विविधम्। आधिकारिकं प्रासजिकं चेति। तत्राधिकारः फलस्वाम्यं तद्वानधिकारी। अधिकारेणाधिकारिणा वा निर्द- त्तमाधिकारिकं प्रधानम् । यथा रामायणे सीतारामवृत्तान्तः । प्रसङ्गेन निर्वृतं प्रासङ्गिकमङ्गभूतम्। तत्तु द्विविधम्। पताका प्रकरी चेति। तत्र दूरानुवर्तिनी कथा पताका। यथा सुग्नीवादिवृत्तान्तः । अल्पानुवर्तिनी प्रकरी। यथा जटायु- श्रमणादिवृत्तान्तः ॥ २॥ एवमेकमाधिकारिकं द्विविधं प्रासज्ञिकमिति त्रैविध्यं सिद्धवत्कृत्य पुनस्त्रैविध्यमाह। वस्तु त्रिविधमित्यादि। प्रख्यातं महावीर- चरितादि। उत्पादयं मालतीमाधवीयादि। मिश्रमुत्तररामचरितादि। एवमाधि- कारिकपताकाप्रकरीणां प्रत्येकं प्रख्यातादिभेदमिन्नत्वेन श्रैविध्ये वस्तुनो नववि- 7

७४ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

मिश्रम् चेति एवमादिवस्तुभेदान्नयकभेदाद्रूपकाणां परस्परं भेद: । तथा हि। नाटके प्रख्यातमितिवृत्तम् । धीरोदात्तो नायकः । शृङ्गा- रवीररसयोरन्यतरस्य प्राधान्यम् । अन्येषां रसानामङ्गत्वेनानुप्र- वेशः। प्रकरण उत्पाद्यमितिवृत्तम् । धीरशान्तो नायकः । श्रृङ्गाररस- स्यैव प्राधान्यम्। भाणे उत्पाद्यमितिवृत्तम् । धूर्तविटो नायकः । शृङ्गारवीरियोः सूचनामात्रसारता। प्रहसने कल्प्यमितिवृत्तम्। पा- षण्डप्रभृतयो नायकाः । हास्यरसः प्रधानम । डिमे प्रख्यातमिति- वृत्तम्। देवगन्धर्वपिशाचादयो धीरोद्धता नायकास्ते षोडश । रौद्ररस: प्रधानम्। वीरशृङ्गारयोरनुप्रवेशः । व्यायोगे प्रख्यात- मितिवृत्तम् । धीरोद्धतो नायकः । वीररस: प्रधानम । समवाकारे देवासुरादयो द्वादश नायकाः । वीररसः प्रधानम । कल्पितमिति- वृत्तं प्रसिद्धं वा। वीध्यां कल्पितमितिवृत्तम । धीरोद्धतो नायकः । शृङ्गाररसस्य सूचनामात्रसारता। अङ्के प्रख्यातमितिवृत्तम। प्राकृत- जनो नायकः । करुणरसः प्रधानम् । ईहामृगे मिश्रमितिवृत्तम । धीरोद्धतो नायकः । शृङ्गाररसस्याभासत्वम। अथ तेपां सामग्री निरूप्यते। तत्र पश्च सन्धयः। तथा चोक्तं दशरूपके। 'मुखं प्रतिमुखं गर्भः सावमर्शोपसंहृतिः ।' इति संधिर्नामैकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथानामवान्तरप्रयोजनसंबन्धः।

धत्वं विज्ञेयम्। एतदेवाभिप्रेत्याह। एवमादिवस्तुभेदादिति । दिव्य- मर्त्योभयात्मना वस्तुनः पुनरपि त्रैविध्याङ्गीकारे तद्वदन्येऽपि बहवो भेदाः कल्प- यितुं शक्यन्त एव। लक्ष्येषु ते स्वयमेवोहनीया इति विस्तरभिया नेह पृथग्व्यु- स्पादन्ते। वस्त्वादयो रूपकभेदका इत्युक्तम्। तद्विविनक्ति । तथा हीत्या- दिना। स्पष्टोऽर्थः । वस्त्वादिभेदाद्रूपकभेदो निरूपितः । अधुना वस्त्वेकदेश- विशेषभूतसंध्यादिस्वरूपं निरूपयति। अथत्यादिना। तन्र संमतिव्याजेन संधीनां विभागमाह । मुखमिति। सावमर्शा अवमर्शसहिता उपसंहृतिर्वि- मर्शो निर्वहणं चेत्यर्थः । एतेषां सामान्यलक्षणमाह । सन्धिरिति। प्रयोजन- मत्र त्रिवर्गरूपं फलं त्च धर्मार्थकामेष्वेकैकस्य स्वव्यतिरिक्काम्यां द्वाभ्यामुप- सर्जनाभ्यां व्यासेन समासेन च संबन्धे कैवल्ये च द्वादशविधम्। तदुकम् ।

ARCH INSTIIU W तन्नारम्भबीजसंबन्धो मुखसंधिक।-प्रयत्रिन्दुसंबन्धः प्रतिमुखसंधि: HE AU

प्राप्त्याशापताकयोः संबन्धो गर्भसंधिः। नियताप्तिप्रकर्योः संबन्धो विमर्शसंधिः । फलागमकार्ययोस्संबन्धो निर्वहणसंधिः। तथा चोक्तं दशरूपके। 'बीजबिन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्षणाः। आरम्भयत्नप्राप्त्याशानियताप्तिफलागमाः ॥ अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थ समन्विताः । यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च संधयः ॥' इति ॥ अथारम्भादीनां लक्षणं निरूप्यते। औत्सुक्यमात्रमारम्भ: फललाभाय भूयसे ॥३ ॥ प्रयत्नस्तु फलापाप्तौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः ।

'फलं त्रिवर्गस्तच्छुद्धमेकानेकानुबन्धि च' इति। तेनैकेन मुख्येनान्वितानामिति- वृत्तखण्डानामवान्तरैकप्रयोजनसंबन्धः संधिरित्यर्थः । तदुक्त्तम्। 'एककार्यान्वि- तेष्वत्र कथांशेषु प्रयोगतः । अवान्तरैककार्यस्य संबन्धः संधिरिष्यते ॥' इति । अथावस्थार्थप्रकृतिसंबन्धे मुखादिसंधयो जायन्त इत्याह। तत्रेति। अत्र संमतिमाह। बीजेति। अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेतव इति केचित्। कथा- शरीरकारणानीति भोजराजादयः । तद्विशेषाः पूर्वोक्ता बीजादयः पश्च। फल- सिद्धये स्वीक्रकियमाणस्य नायकव्यापाररूपस्योपायस्य पूर्वोक्ता आरम्भादयः पञ्चावस्था भवन्ति। तदुक्तम्। 'अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः।' इति। तदेतदुभयसंवन्धे पञ्च संधयो जायन्त इत्यर्थः । तत्र साधनत्वात् बीज- स्यादावुपक्षेपः । साध्यत्वात् कार्यस्यान्ते। अविच्छेदार्थ बिन्दोस्तयोर्मध्ये। पताकाप्रकर्योस्तु बीजकार्ययोर्मध्ये यथायोगं निवेश इति विज्ञेयम्। तत्र पताका- या विकल्पमाह कोहलः । तन्मते पताकास्थाने 'अपताके निवेशः स्याद्विन्दो- र्बीजस्य वा क्वचित्।' इति भावप्रकाशोक्तो विशेषो द्रष्टव्यः । अवस्थानामुद्देश- क्मः सामर्थ्यलब्धः स्पष्ट एव। अवस्थापञ्चकं क्रमेण लक्षयति। औत्सु- वयेति। कालाक्षमत्वलक्षणोडभिलाषप्रकर्ष औत्सुक्यस्। मात्रशब्दो वक्ष्यमाण- प्रयत्नादिव्यवच्छेदकः । फलस्य त्रिवर्गरूपस्य लाभाय न पुनः क्षुद्रस्य। अत्र फलगतं भूयस्त्वं लाभे उपचर्यत। नायकव्यापारस्य स्वरूपात्कश्चिदुच्छूनत्वमा- रम्भ इत्यर्थः ॥ ३ ॥ आरम्भादीनां सर्वेषां नाटक एवोदाहरणं भविष्यतीति लक्षणमात्रमत्र परीक्ष्यते। प्रयत्नस्त्विति। फलाप्राप्ताविति सतिसप्रमी ।

७६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा कार्यसंभवः ॥। ४ ।। अपायाभावतः कार्यनिश्चयो नियताप्तिका। समग्रफलसंपत्ति: फलागम उदाहृतः ॥ ५॥ अथ बीजादिपञचकं निरूप्यते। स्तोकोद्िष्टः कार्यहेतुर्बीजं विस्तार्यनेकधा । अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम् ॥ ६॥ प्रतिपाद्यकथाङ्गं स्यात् पताका व्यापिनी कथा।

फलप्राप्ताविति पाठे विषयसप्तमी । कार्यसंपादनयोग्यता प्रयत्न इत्यर्थः । उपसयेति। उपायेनापायशङ्कया च कार्यस्य संभवः संभावनाप्रतिबन्धकोपनिपा- तेन शड्क्यमानत्वं प्राप्त्याशेत्यर्थः । नियताप्तिं लक्षयति। अपायेति। प्रति- पक्षनिवृत्त्या कार्यनिश्चयो नियताप्तिरित्यर्थः । समग्रेति। बाधकबाधनेन फल- पर्यन्तत्वादैकार्थ फलागम इत्यर्थः ॥ ४-५ ॥। अथार्थप्रकृतिपञ्चकं क्र्मेण लक्षयति। स्तोकेति। स्तोकोदिष्टः स्वल्पोपक्षिप्तः अनन्तरमनेकधा मूलस्कन्ध- शाखापलाशादिवन्नाय कोपनायकप्रतिनायकभेदेन बहुधा विस्तारी कार्यस्य त्रिव- र्गरूपस्य फलस्य यो हेतुस्तद्वीजमिव बीजम् । तच्च क्वचिदात्माधीनसिद्धेर्नाय- कस्यात्मोत्साहात्मकं क्वचिदमात्याधीनसिद्धस्तदुत्साहात्मकं क्वचिदुभयाधीन- सिद्धेरुभयोत्साहात्मकं चेति द्रष्टव्यम्। अन्रामात्यगतोऽप्युत्साहो याजकव्यापारो यजमानस्येव नायकस्यैव फलं जनयतीति बोद्धव्यम्। अवान्तरेति। अवान्तराथैरवान्तरप्रयोजनैर्विच्छेदे सामर्थ्यात् परमप्रयोजनस्येति भावः। नद- विच्छेदकारणं बिन्दुः। तदुक्तं भावप्रकाशे। 'फले प्रधाने विच्छिन्ने बीजस्या- वान्तरैः फलैः : तस्याविच्छेदको हेतुर्बिन्दुरित्याह कोहलः' ॥ इति ॥ ६ ॥ प्रतिपाद्येति । प्रतिपाद्यकथायाः फलोद्देशप्रवृत्तत्वेन प्रधानभूताया रामा- दिनायकव्यापाररूपाया अङ्गं तत्संबन्धित्वादिति भावः। तदुक्त्तमाचार्यैः 'प्रधानं फलसंबन्धि तत्संबन्ध्यङ्गमिष्यते ।' इति। तथाभूता कथा सुग्रवाद्युप- नायकव्यापाररूपा पताका व्यापिनीत्यनेन प्रकरीव्यवच्छेदः । ननु पताकाया- मपि पृथक्फलमिच्छन्ति शारदातनयादयः । सुग्रीवादीनां तथा दर्शनात्। नैतन्यायसहम्। अज्वानां प्रधानफलेनैव फलवत्त्वनियमादिति चेन्नैष दोष:। दध्नेन्द्रियकामस्येत्यादावज्ञभूतानामपि दध्यादीनां फलसंबन्धाज्ञीकारात्। नन्बङ्- प्रधानफलयोरेकाश्रयत्वं दृष्टान्ते दार्ष्टान्तिके तु न तथेति वैषम्यमिति चेन्मैवम्। फलसंतुष्टस्यैवानुचरस्यार्थक्रियाकारित्वेन तत्फलस्यापि स्वामिफलत्वाभिमानात्।

माटकप्रकरणेम्। ७७

अव्या।पिनी प्रकरिका कार्य निर्वाकृत् फले ॥ ७॥ अथ मुखं निरूप्यंते। मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा। अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् ॥८॥। बीजारम्भानुगुण्येन मुखसंधेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि। उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम्। युक्ति: पाप्तिः समाधानं विधानं परिभावना । उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्थानि यथाक्रमम् ॥९॥ यथाक्रममेपां स्वरूपं निरुष्यते

अव्यापिनीति। लघुः प्रकरः प्रकरी। गौरादित्वाद् डीष्। तदुक्त्तम् । 'स्त्री स्यात् काचिन्मृणाल्यादिर्विवक्षापचये यदि।' इति। यथा पुष्पादिप्रकरः परेषा- मेव वेदिकादीनां शोभायै भवति एवमृतु वर्णनजटायुश्श्रमणादिवृत्तान्तरूपा प्रकर्य- पि प्रधानस्यैव फलं जनयति न पुनः स्वस्येति ग्रन्थान्तरोक्तो विशेषो द्रष्टव्यः । अव्यापिनीति विशेषनिषेधस्तु पताकोक्तप्रतिपाद्यकथाङ्गत्वमाताभ्यनुज्ञापर इति द्रष्टव्यम् । कार्यमिति। प्रधानफलनिर्वाहकोरऽन्तिमः कथावयवः कायेमि- त्यर्थः ॥ ७ ॥ इत्थमवस्था अर्थप्रकृतयश्च निरूपिताः। तदुभययुगलपश्चकसमन्व- यसंभूतसंधिपञ्चकलक्षणं क्रमेणाह। मुखमित्यादिना। एतदेव लक्षणं दश- रूपकादावप्युक्तम्। तत्र नानाभूतानामर्थानां प्रयोजनानां रसानां च हेतुबीजस- मुत्पत्तिमुखसंधिरिति कश्रिद् व्याचष्टे। नानार्थशब्दस्य रसविशेषणत्वमङ्गीकृत्या- नेकप्रकारप्रयोजनरसहेतुरित्यन्यः । मतद्वयेऽपि सर्वेष्वपि रूपकेषु लक्षणानुगति- लाभायार्थशब्दस्य त्रिवर्गव्यतिरिक्तं प्रयोजनजातं विवक्षितम्। अत एवोक्त- मुभाभ्यां तेनात्रिवर्गफले प्रहसनादौ रसोत्पत्तिहेतोरेव बीजत्वमिति। भावप्रकाश- कारस्तु 'यथा कामोपयोग्यत्र शरङ्गारो दृश्यते रसः। अर्थोपयोगी वीरः स्याद्रोद्रोड- पि स्यात् क्वचित् क्रचित्॥ रक्षारूपेण धर्मार्थोपयोगी करुणो भवेत्। अद्भुतो- Sपि मनःप्रीतिप्रदत्वात् काम्यसाह्यकृत् ।। ते भयानकबीभत्सहास्याः काव्येषु योजिताः । तत्तन्नेतृमनोवृत्तिवशात् प्रायस्त्रिवर्गगाः ॥I' इत्यनेन *ङ्गारादीनां यथायोगं त्रिवर्गोपयोगित्वमङ्गीचकार। तन्मतेऽनेकविधत्रिवर्गलक्षणप्रयोजन- करसहेतुत्वं विवक्षितम्। लक्षणानुगतिरपि सुलभैव। यदत युक्तं तद् ग्राह्यम्। अङ्गानामुत्पत्तिमाह। अङ्गानीति ॥८॥उद्दिशति। उपक्षेप इति। अन्वर्था- नीति। न पृथक् लक्षणापेक्षेति भावः॥९।। तथापि मन्दवुद्धयनुग्रहार्थमुपक्षेपा- दीनां क्रमेण लक्षणं प्रतिजानीते। यथाक्रममेषामिति। कण्टकशोधनमऊ्- लक्षणानां यथायोगमुदाहरणप्रदेश एव करिष्यामः । मिथः पयोगक्रमो न विव-

७८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

बीजन्यास उपक्षेपः। बीजस्य बहूकरणं परिकरः । बीजनि- ष्पत्तिः परिन्यासः। बीजगुणवर्णनं विलोभनम्। बीजानुकूलसंघट- नप्रयोजनविचारो युक्तिः । बीजसुखागमः प्राप्तिः। बीजसंनिधानं समाधानम। बीजसुखदुःखहेतुर्विधानम्। बीजविषयाश्चर्यावेशः प- रिभावना। गूढबीजप्रकाशनमुद्ेदः । बीजानुगुणप्रोत्साहनं भेदः । बीजानुगुणप्रस्तुतकार्यारम्भ: करणम् । एतानि द्वादश मुखसंघे- रङ्गानि। एतेषां मध्ये उपक्षेपपरिकरपरिन्यासयुक्त्युद्वेदसमाधाना- नामावश्यकत्वम्। अथ प्रतिमुखसंधिः । लक्ष्यालक्ष्यस्य बीजस्य व्यक्ति: प्रतिमुखं मतम् । बिन्दुमयत्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश ॥ १० ॥ बिन्दुप्रयत्नानुगुण्येन प्रतिमुखसंधेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि। विलास: परिसर्पश्र विधूतं शमनर्मणी। नर्मधुति: प्रगमनं विरोधः पर्युपासनम् ॥ वज्रं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि ॥ ११ ॥ एषां स्वरूपं निरूप्यते संभोगविषयमनोरथां विलासः । दष्टनष्टपदार्थानुसरणं परिसर्पः। अनिष्टवस्तुविक्षेपो विधूतम् । अरत्युपशमनं शमः । परिहासवचनं नर्म । अनुरागोद्वाटनोत्था प्रीतिर्नर्मद्युतिः। उत्तरोत्तरवाक्यैरनुराग- बीजप्रकाशनं प्रगमनम्। छद्यना हितागमननिरोधनं विरोध: । इष्टज- नानुनय: पर्युपासनम्। प्रमुखनिघ्ठुरवचनं वञ्रम्। अनुरागप्रकाश- नविशिष्टवचनं पुष्पम् । अनुरागहेतुवाक्यरचनोपन्यासः। चतुर्वर्ण- निर्वर्णनं वर्णसंहारः । एतेषां मध्ये परिसर्पप्रगमनवज्रोपन्यास- पुष्पाणां प्राधान्यम्। क्षित इति वक्ष्यामः। अथ साङ्ं प्रतिमुखसंधिमाह। लक्ष्येति। केनचिदंशेन लक्ष्यत्वमपरेणांशेनालक्ष्यत्वं चेत्यर्थः । प्रत्यक्कनिबद्धकार्यानुकूलानेकप्रयोजनमध्ये कतिपयनिष्पत्तिर्लक्ष्यत्वं कतिपयानिष्पत्तिरलक्ष्यत्वं चेति मतान्तरम्। तादृशस्य बीजस्य व्यक्तिः प्रकाशनं प्रतिमुखमिति ॥ १०-११ ॥ अथ साऊ्गं गर्भसन्धि-

नाटकप्रकरणम। ७९

अथ गर्भसंधि: गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं सुहुः। अस्याप्त्याशापताकानुगुण्येनाङ्गोपकल्पनम् ।।१२ ।। पताकाप्राप्याशानुगुण्येन गर्भसंधेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि। अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणक्रमाः । संग्रहश्चानुमानं च तोटकाधिबले तथा।। उद्देगसंभ्रमाक्षेपा द्वादशाङ्गान्यनुकमात् ॥१३॥ एषां स्वरूपं निरूष्यते प्रस्तुतोपयोगिच्छद्याचरणमभूताहरणम्। तत्त्वार्थानुकीर्तनं मार्ग:। वितर्कप्रतिपादनवाक्यं रूपम्। प्रस्तुतोत्कर्षाभिधानमुदाहृतिः । संचि- न्तितार्थप्राप्तिः क्रमः। *प्रस्तुतोपयोगिसामदानवचनं संग्रहः । लिङ्गा- दभ्यूहृनमनुमानम। रोपसंभ्रमवचनं तोटकम । इष्टजनातिसंधानम- धिबलम्। अपकारिजनात् भयमुद्वेगः । शङ्कात्रासौ च संभ्रमः । इष्टार्थोपायानुसरणमाक्षेप:। एतेषां मध्येऽभूताहरणमार्गतोटकाधि- बलाक्षेपाणां प्राधान्यम। अथ विमर्शसंधि: गर्भसंधौ भसिद्धस्य बीजार्थस्यावमर्शनम्। हेतुना येन केनापि विमर्शः संधिरिष्यते। नियताप्तिप्कर्युक्तेरङ्गाम्यत्र त्रयोदश ॥ १४ ॥ नियताप्तिप्रकर्यानुगुण्येन विमर्शसंधेरङ्गानि प्रयोक्तव्यानि।

माह। गर्भ इति। प्रतिमुखसन्धौ लक्ष्यालक्ष्यतया दृष्टनष्टस्य बीजस्यापाय- शङ्ट्रानुवृत्त्या विच्छेदानुवृत्तेमुहुः पौनःपुन्येनान्वेपणं गर्भसंधिरिति । अत्र पता- काया वैकल्पिकत्वात् तदभावपक्षेऽरपि प्राप्त्याशा नियतैव। पताकास्थाने तु बीज- विन्द्वोरन्यतरस्य निवेश इत्यनुपदमेवोक्तम् ॥ १२-१३ ॥ अथ साङ्गं विमर्श- संधिमाह। गर्ससंधाविति । येन केनापि हेतुना क्रोधव्यसनादिनार्थस्यावम- ्शनं पर्यालोचनं कोधव्यसनादिजन्यो गर्भनिर्भिन्नबीजार्थसंबन्धः फलप्राप्त्यवसा- यात्मको विचारनिर्णयो विमर्श इत्यर्थः । तदुक्त्म्। 'गर्भनिर्भिन्नबीजार्थसंबन्धो

ऋस्तुतोपयोगिसमाधानवाक्यमिति पाठान्तरम्।

८० प्रतापंरुंद्रीये रत्नापणसहिते

तत्रापवाद: संफेटो विद्रवद्रवशक्तयः । द्युतिः प्रसङ्गश्वलनं व्यवसायो निरोधनंम्।। प्ररोचनं विचलनमादानं तु त्रयोदश ॥ १५ ॥ एतेषां स्वरूपं निरूप्यते दोषप्रख्यापनमपवादः । रोषसंभाषणं संफेटः । वधबन्धादिकं विद्रवः । गुरुतिरस्कृतिर्द्रवः । विरोधशमनं शक्तिः । तर्जनोद्वेज़ने द्ुतिः। गुरुकीर्तनं प्रसङ्ग: । उपमानं चलनम् । स्वशक्तिप्रशंसनं व्यवसायः। क्रोधसंर्धानामन्योन्यविक्षेपो निरोधनम्। सिद्धवद्धा- विश्रेय:कथनं प्ररोचनम्। स्वगुणाविष्करणं विचलनम्। कार्यसंग्रह आदानम । अथ निर्वहणसंधि: बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम्। ऐक/थ्र्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ॥ १६ ।। फलाप्तिकार्यानुगुण्यादङ्गान्यस्य चतुर्दश। फलाप्रिकार्यानुगुण्येन निर्वहणसंधेरङ्गानि चतुर्दश प्रतिपादनी- यानि। संधिर्विरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभापणम् ॥ १७॥ प्रसादानन्दसमयाः कृत्याभाषोपगूहनम्। पूर्वभावोपसंहाराँ प्रशस्तिश्र चतुर्दश ॥ १८ ॥

व्यसनादिजः । विचारनिर्णयो यस्तु स विमर्श इति स्मृतः ॥' इति ॥१४-१५॥ अथ साङ्गं निर्वहणसंधिमाह। बीजवन्त इति। संसर्गे मतुप्। बी- जयुक्ता इत्यर्थः । यथायथ यथास्वं विप्रकीर्णा निजस्थानेषूपन्यस्ता इत्यर्थः । एको मुख्योऽर्थ: प्रयोजनं येषां तेषां भावस्तत्त्वम्। यत्र बीजयुक्ता मुख- संध्याद्यर्थाः परमप्रयोजनसंबन्धं लभन्ते स निर्वहणसंधिरित्यर्थः । अत्रोपक्षेपा- दिषु यत्र क्वचन कार्यकारणभावसद्भावस्तत्रैव क्मोऽग्ीकर्तव्यो न त्वन्यत्र। वस्तु- स्वरूपविचारे क्रमाङ्गीकारे कारणाभावाल्लक्ष्येषु व्युत्कमदर्शनाच्च। तदुक्त्तम् । 'वस्तुनेतृरसादीनामानुगुण्येन योजयेत्। विवक्षितोऽत नाज्गानां क्रम इत्येव निर्णयः ॥' इति। न च तेषां प्रधानवस्तुसंबन्ध एव निबन्धनीय इति वाच्यम्। अन्यथापि दोषोभावात्। तदुक्तं नाटकप्रकाशे 'उपक्षेपादयः प्रबन्धेष्वाधिका-

THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTF नाट क PRAS-2 ८१

एतेषां स्वरूपं निरूप्यते बाजोपशमनं संधिः। कार्यमार्गणं विरोधः। कार्योपक्षेपणं अ्रथ- नम। बीजानुगुणकार्यप्रख्यापनं निर्णयः । मिथोजल्पनं परिभाषा । पर्युपासनं प्रसाद: । वाञ्छितार्थप्राप्तिरानन्दः । दुःखप्रशमनं सम- यः । लब्धस्थिरीकरणं कृतिः । प्राप्तकार्यानुमोदनमाभाषणम् । अन्दुतार्थप्राप्तिरुपगूहनम्। इष्टकार्यदर्शनं पूर्वभावः। कार्यार्थोपसं- हतिं: संहारः । शुभशंसनं प्रशस्तिः । एवं चतुःषष्ट्यङ्गसमन्व्रिताः पञ्च सन्धयः प्रतिपादिताः । एते- पां षट् प्रयोजनानि संभवन्ति। विवक्षितार्थप्रतिपादनम् गोप्यार्थ- गोपनम् प्रकाश्यार्थप्रकाशनम् अभिनयरागसमृद्धिः चमत्कारित्वम् इतिवृत्तविस्तरश्चेति । तत्रेतिवृत्तं सूच्यमसूच्यं चेति द्विविधम्। असूच्यमपि द्विविधम्। दृश्यं श्राव्यं च। तत्र सूच्यस्य सूचनाक्रम: पञ्चविधः। तथोक्तं दशरूपके रिका वा प्रासङ्गिका वा प्रयोक्तव्या यथा संदर्भस्य शोभायै भवन्ति' इति ॥ १६-१८ ॥ विभज्य लक्षितानि संध्यङ्गानि संख्यया संकलय्योपसं- हरति। एवं चतुःषष्टीति। तत्राद्वानां प्रयोजनमाह । एतेषामिति। अभिनयरागसमृद्धिरिति । अभिनयदर्शनेन सामाजिकमनारेजनसमृद्धि - रित्यर्थः। नन्वेतेषां प्रयोजनकथनमनुपपन्नम्। अङ्गानां प्रधानफलेनैव फलवत्त्व- नियमादिति न वाच्यम्। तस्यादष्टफलवत्त्वे नियतत्वात्। एतत्तु दृष्टं फलम् । तदुक्तं शङ्गारप्रकाशे 'अङ्वानां षड्विधं ह्येतत् दृष्टं शास्त्रे प्रयोजनम् ।' इति । प्रयोजनानामेतेषां लक्ष्येषूदाहरणमूहनीयमित्युपेक्ष्य पुनरपि वस्तुनो द्वेधा विभा- गमाह। तत्रेतिवृत्तमिति। द्वितीयं द्वेधा विभजति। असूच्यमिति। तत्र 'नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः। दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनि- रन्तरः ॥' इत्याद्ययोर्व्यवस्था द्रष्टव्या । श्राव्यं चेत्यत्र चशब्दः श्राव्यगतावान्त- रभेदाननुक्त्तमश्राव्यभेंदं च समुच्चिनोति। श्राव्यं च सर्वश्राव्यं नियतश्राव्यं चेति दविधा। द्वितीयं च जनान्तिकमपवारितं चेति द्विधा। एतेषां लक्षणं तु 'सर्व- श्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम् ।।' 'त्रिपताककरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम्'। अन्योन्यामन्त्रणं यत् स्यात्तजनान्ते जनान्तिकम् ।' 'रहस्यं कथ्यते- न्यस्य परावृत्त्यापवारितम् ।' इति। त्रिपताकग्रहणं पताकस्याप्युपलक्षणार्थम् । नदुक्तं तद्वेदिभिः । 'त्रिपताकः पताकश्च गण्डश्रोत्रं गतः करः । जनान्तिके रहस्ये च दोषे श्रवसि कीर्तितः ॥।' इति। लक्षणं त्वनयोःसंगीतरन्नाकरे।

८२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

'विष्कम्भचूलिकाङ्कास्यप्रवेशाङ्कावतारणैः ।' इति एतेषां स्वरूपं निरूप्यते वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्श्कः ॥ १९ ॥ संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रपयोजितः । स द्विविधः । शुद्धः संकीर्णश्चेति। केवलसंस्कृतप्रायः शुद्धः । संस्कृतप्राकृतमिश्रित: संकीर्णः । अथ चूलिका अन्तर्यवनिकासंस्थैश्वूलिकार्थस्य सूचना ॥ २०॥ यत्र नेपथ्यगतैः पात्रैरर्थः सूच्यते सा चूलिका। अथाङ्कास्यम्

यत्र पूर्वाङ्कान्तपात्रैरुत्तराङ्कार्थः सूच्यते तदङ्कास्यम्। अथ प्रवेशक: वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः ॥ २१॥

'त्जनीमूलसंलम्रकुश्चिताङ्गुष्टको भवेत्। पताकः संहताकारः प्रसारिततलाङ्कुलिः॥ स एव त्रिपताक: स्याद्वक्रितानामिकाङ्गुलिः ॥।' इति। विष्कम्भेत्यादिश्षमेकशेत्रः पुनः 'अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चभिः प्रतिपादयेत्।' इसि। प्रथमाङ्के प्रस्तावना- नन्तरं विष्कम्भं कुर्यादिति भोजराजः। अन्यत्राङ्कद्वयमध्ये इत्यन्ये। मतद्वयमप्य- ज्रीकृत्य तल्लक्षणमाह। वृत्तेति। वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः भूतभाविकथासूचक इत्यर्थः । संक्षेपार्थः संक्षेपैकप्रयोजनकः । मध्यपात्रेणैकेना- नेकेन वा प्रयोजितः । तत्रैकमध्यपात्रोऽनेकमध्यपात्रश्रेति शुद्धो द्विविधः। नीचमिश्रस्तु संकीर्ण एकविधः । तदुक्तम् । 'एकानेककृतः शुद्धः संकीर्णो नीच- मध्यमैः' । इति। तत्न संकीर्णेऽपि मध्यपात्रसंभवात् तत्प्रयोजितत्वं न विहन्यते। अत एव नात्र नायकपात्रप्रवेश इति वेदितव्यम् ॥ १९ ॥ चूलिकां लक्षयति । अन्तरिति। अन्तःप्रधाना यवनिका अन्तर्यवनिका तत्र संस्था येषां तैर्यवनि- कान्तर्वर्तिभिरप्रविष्टरज्नैरित्यर्थः । विशेष्यमध्याहृत्य व्याचष्टे। यत्रेति। अंङ्वास्यं लक्षयति। अङ्कान्तेति। यत्र कुत्ाप्यद्वान्तपात्रैरिति शहाप्कुरमुत्पाटयन् व्याचष्टे। यत्र पूर्वेति ॥ २० ॥ प्रवेशकं लक्षयति। वृत्तेति। नीचपात्रैश्वेटी- प्रमुखैरकेन द्वाभ्यां बहुभिर्वा मध्यमासंकीरणैवृत्तवर्तिष्यमाणानां पूर्वोत्तराकशेषाणा-

नाटकप्रकरणम्। ८३

प्रवेशकस्तु नाद्ेडङ्के नीचपात्रमयोजितः । नीचपात्रप्रयुक्त: प्रवेशक: आद्येडक्के न प्रयोक्तव्यः । अथाङ्गावतारः यत्र स्यादुत्तराङ्कार्थ: पूर्वाङ्कार्थानुसंगतः ॥ २२॥ असूचिताङ्कपात्रं तदङ्कावतरणं मतम् । एभि: सूच्यं सूचयित्वा दृश्यमङ्कैः प्रदर्शयेत् ॥ २३॥। तत्राङ्कस्वरूपं निरूष्यते प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्यक्तिपुरस्कृतः । अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥ २४॥

मेवेत्यर्थः । अत एवास्य विष्कम्भवत् प्रथमेऽड्वे न प्रवेश इत्याह। नादेडक्के इति॥। २१॥ अङ्गावतारं लक्षयति। यत्र स्यादिति। पूर्वोत्तराङ्कार्थयोर्वि- ष्कम्भादिविच्छेदेन न भाव्यमिति भावः । असूचितेति । पूर्वाङ्कवर्तिनामेव पात्राणामत्रानुप्रवेशान्न तत्सूचनमिति भावः। 'अङ्काभ्यन्तरभावित्वमङ्कास्याड्काव- तारयोः। भवेदङ्गवहिर्भावो विष्कम्भे च प्रवेशके ॥ उभयं चूलिकायां तु यथा- योगमिति स्थितिः ॥।' इति ॥ २१-२२ ॥ दृश्यमड्टैः प्रदर्शयेदित्युक्तम् । तत्र कीदृशोडङ्क इत्याकाड्वायामाह। तत्राङ्केति। प्रत्यक्षं रङ्गप्रवेशेन साक्षान्निर्दिश्य- मानं नेतृचरितं नायकव्यापारो यत्र स तथोक्तः। बिन्दुव्यक्तिपुरस्कृतः बिन्दु- सूचनार्थ परिच्छिन्न इत्यर्थः । नानाप्रकारार्थानामनेकावान्तरप्रयोजनानां संवि- धानानां कथासंनिवेशविशेषादीनां 'रसानामङ्गभूतानामङ्िनो वा रसस्य च। न चातिरसतो दूरं वस्तु विच्छिन्नतां नयेत्॥ रसं वा न तिरोदध्यात् वस्त्वलं- कारलक्षणैः ॥' इत्युक्तरीत्या परस्परानुपमर्दिनामाश्रयः । अताङ्के 'दूराध्वानं वर्ध युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम्। संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् । अम्बर- ग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् । नाधिकारिवध: क्वापि त्याज्यमावश्यकं न च ॥ अधिकारिवधस्यापि क्वचित् स्यात् कल्पनार्हता। अर्वाक् प्रकारात् स पुनः प्रत्युज्जीविष्यते यदि॥ नायकस्य यदेकाहचरितप्रतिपादकः । एकप्रयोजनाश्िष्ट- स्तत्रैवासन्ननायकः ॥ विदूषकादिभिः पात्रैर्योज्यस्त्रिचतुरैरपि। समस्तपात्रनिष्का- मावसानोऽड्वोऽभिधीयते ॥।' इत्यादि प्रतिपादिता प्राचीनालङ्कारिकपद्धतिरनुसर- णीया ॥ २४ ॥ एवं सूच्यासूच्यवस्तुखण्डप्रतिपादकमङ्कविष्कम्भादिकं स्वरूपतो निरूपितम्। अथ सर्वस्यापि काव्यार्थस्य सूचिका भारती वृत्तिर्निरूपणीया । वस्याश्चत्वार्यञ्ञानि। आमुखं प्ररोचना वीथि: प्रहसनं चेति। तत्र वीथिप्रह्स- नयोः प्रायेण प्रबन्धादावनुदाहरणेन कृताकृतत्वाद्दशरूपकमध्ने प्राधान्येनापि

८४ प्रतापरुद्रीये रम्नापणसहते

अथामुखं निरूप्यते सूत्रधारो नटीं ब्रूते मारिषं वा विदूषकम्। स्वकार्यप्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुखम् ॥ २५॥ पस्तावना वा तत्र स्यात् कथोद्वातः प्रवर्तकम्। प्रयोगातिशयश्रेति त्रीण्यङ्गान्यामुखस्य तु॥२६॥ एषामङ्गानां स्वरूपं निरुष्यते स्वेतिट्टत्तसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सूत्रिणः ।

पठितत्वाच्च तल्लक्षणं प्राचीनालंकारमार्गेण तत्रैव भविष्यतीत्युपेक्ष्याल्पवत्तव्यां प्ररोचनामुदाहरणसमय एव दर्शयिष्यन् संप्रति साङ्गस्यामुखस्य स्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते। अथति। तत्र पुरुषविशेषप्रयाज्यः संस्कृतप्रधानो वाग्व्यापारो भारती। प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रोतृणां प्रवृत्त्युन्मुखीकरणं प्रशेचना। तदुक्तम् । 'भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारी नराश्रयः । उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररो- चना ॥' इति : आमुखविशेषः प्रस्तावनेति केचित्। प्रस्तावनाविशष आमुख- मित्यपरे। अस्यैव पर्यायः प्रस्तावनेति दशरूपककारः। तन्मतानुसारेण लक्ष- णमाह। सूत्रधार इति। द्वावत्र सूत्रधारी। एक: पूर्वरङ्गविधायकः। इतरस्तु नटस्थापकाद्यपरपर्यायः पूर्वसूत्रधारसदृशगुणाकृतिः प्रस्तावनाप्रवर्तकः । अत्र तु नटीमारिषादिसंभाषणादयमेव विर्वाक्षतः । अस्य गृहिणी नटी। मारिषः पारि- पार्शिकः । नर्मसचिवो विदूषकः । एतेषां लक्षणानि भावप्रकाशे । 'आसूत्रयन् गुणान् नेतुः कवेरपि च वस्तुनः । रङ्गप्रसाधनप्रौढः सूत्रधार इहोदितः ॥ चतु- रातोदभेदज्ञा तत्कलासु विशारदा। करणाभिनयज्ञा च सर्वभाषाविचक्षणा ।। नटानुयोक्त्री कृत्येषु नटस्य गृहिणी नटी। भरतेनाभिनीतं यो भावं नाना- रसाश्रयम्॥ परिष्करोति पार्श्रस्थः स भवेत् पारिपार्श्रिकः। तदात्वप्रतिभो नर्मचतुर्भेदप्रयोगवित् ।। वेदविन्नर्मवादी यो नेतुः स स्याद्विदूषकः ॥' इति। स्वकार्यमभिमतरूपकप्रयोगेण परिषदाराधनात्मकं प्रस्तुतं काव्यार्थरूपं वस्त्वादिचतुष्टयं तदाक्षपिण्या उभयप्रतिपादिकयेत्यर्थः । अत एव चित्रोक्त्या नाव्यादिकं यद् ब्रूते तदामुखमित्यर्थः । तदुक्तम् । 'पूर्वरक्नं विधायादौ सूत्र- धारे विनिर्गते। प्रविश्य तद्वदपरः काव्यार्थ स्थापयेन्नटः ॥ दिव्यमार्त्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः । सूचयेद्वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ।' इति। स्था- पको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा मार्त्य वस्तु म्त्यो भूत्वा मिश्रं वस्तूभयोरन्यतरो भूत्वा सूयगेदिस्यर्थ: ॥। २५-२६ ।। अथामुखाअत्रये कथोद्ातं लक्षयति। स्वेति। पात्र कर्तृ। सूत्रिणः सूत्रधारस्य वाक्यमर्म वाक्वार्थ वी। प्रवर्तक लक्ष-

नाटकप्रकरणम्। ८५

गरृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्धातो द्विधैव सः ॥ २७॥ मस्तूयमानकालस्य गुणवर्णनया स्वतः। प्रविशेत् सूचितं पात्रं यत्र तत् स्यात् प्रवर्तकम्॥२८।। एषोऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारमयोगतः । पात्रप्रवेशो यत्रायं प्रयोगातिशयो मतः ॥२९ ॥ वीध्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वादुच्यन्तेऽत्र स्वभावतः। उद्धात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम् ॥ ३०॥ वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके। असत्पलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश ॥ ३१ ॥ एषां स्वरूपं निरूष्यते गूढार्थपदपर्यायमालारूपेण प्रश्नोत्तरमालारूपेण चोद्धात्यकं द्विवि- धम्। अवलगितमपि द्विविधम्। यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत्र सिद्धयति। वस्तुनोऽन्यत्र वा यत्स्यात् द्विधावलगितं मतम्॥ अन्यकार्यच्छद्मना अन्यकार्यकरणम्। अन्यकार्यप्रसङ्गात् प्रकृ-

यति। प्रस्तूयमानेति। कालस्य ऋतुं कंचिदुपादायेति वचणप्राप्तस्य शरद्व- सन्तादेर्गुणवर्णनया आसन्नप्रवेशपात्रसाम्येनेति भावः । 'प्रकटितरामाम्भोजः कौशिकवाग्लक्ष्मणानन्दी। सुरचापनमनहेतोरयमवतीर्णः शरत्समयः ॥' इत्यत्र रामलक्ष्मणविश्वामित्राणां शरद्वर्णनसाम्येन प्रवेशकथनात् प्रवर्तकम्। प्रयोगा- तिशयं लक्षयति। एष इति। एतदिदमोरन्यतरशब्दप्रयोगेणोपक्षेपादि- त्यर्थः ॥ २७-२९॥ नन्वनन्तरमुद्धात्यकादीनि वीथ्यङ्गान्युच्यन्ते कथ तेषा- मामुखे संगतिरित्याशङ्कयोभयेषाम्गानामभेदादविरोध इति संगमयन्नाह। वीथ्यङ्गानीति। न चैवं वीथ्यामुखयोरङ्विनोर्नाममात्रभेद इति शङनीयम्। वीथ्यां कथोद्वातादिविशेषाङ्गविकलत्वं सूत्रधारादिसंबन्धवैधुर्यमुद्धात्यकादिसर्वा- आ्रावश्यकत्वं पाक्षिकप्राधान्यं च आमुखे पुनरेतद्वैरूप्यमित्यनयोरत्यन्तविलक्ष- णत्वात्। अथ साधारणाङ्गान्युद्देशपूर्वकं लक्षयति। उद्धात्यकेत्यादिना ॥३० ॥ ३१ ॥ अन्योन्यालापे गूढार्थपदं ततः पर्यायश्चेत्येवमेका माला । प्रश्नोत्तरं चेति द्वितीया। द्वेधावलगितमित्याह। अन्यकार्येति । पूर्वत्र प्रकृतकार्यसिद्धि: प्रयत्नपूर्वकत्वमुत्तरत्र प्रासद्विकत्वं चेत्यर्थः। असद्भूतं पारदार्यादिप्रसंमेन दुष्टम्।

८६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

तकार्यसिद्धिश्च। असद्दूतं मिथः स्तोत्रं प्रपश्वः । त्रिगतं द्वि- विधं पूर्वरङ्गाङ्गं प्रस्तावनाङ्गं चेति। पूर्वरङ्गे नटादिसल्ला- पोऽत्र तु साम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतम्। प्रियसदशैर्वाक्यैरप्रियै्वि- लोभनं छलम्। साकाङ्कस्यापि वाक्यस्य निवर्तनमुक्तिप्रत्युक्तिरूपेण वाक्केलिर्द्विविधा । स्पर्धयान्योन्यवाक्यािक्यमधिबलम् । सहसो- दितं प्रस्तुतविरोधि गण्डम् । रसवशादुक्तान्यथाव्यारव्यानमवस्य- न्दितम्। सोपहासनिगूढार्थप्रहेलिका नालिका। असंबन्धकथाप्रायः प्रलापोऽसत्प्रलाप:। अन्यार्थ हास्यलोभकरं वचनं व्याहारः दोषाणां गुणत्वप्रतिपादनं मृदवम्। एतेषां मध्े यथासंभवं कानिचित् प्रस्ता- वनायां प्रयोक्तव्यानि। कृन्मतम्।' इति। त्रिगतं द्विविधम्। तत्रैकं पूवरक्काङ्गमपरमामुखाङ्गमिति विविश्वननुभयो: क्रमेण लक्षणमाह । पूर्वरङ्ग इति। नटादिसल्लाप इत्यत्रादि- प्रहणान्मारिषसूत्रधारौ गृह्येते। तदुक्तं भावप्रकाशे पूर्वरङ्गप्रस्तावे। 'सूत्रधारो नटश्चैव तथा वै पारिपार्श्रिकः । सल्लापं यत्र कुर्वन्ति तदेव त्रिगतं स्मृतम् ।' इति। अत्रत्विति। प्रस्तावनायाम्। साम्यादिति। शब्दसाम्यादित्यर्थः। तदुक्तं दशरूपके। 'श्रतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्विह। नटादित्रितयालापः पूर्व- रखें तदिष्यते ।।' इति। छलं व्यक्त्तम्। साकाङक्षस्येति। निवर्तनं *उपरि प्रस्तुतमोन्नगः शिवायेतिवदिति भावः। उक्तेः प्रत्युक्तिरुत्तिप्रत्युक्तिः। अत्र द्विस्तिरिति शेषं प्राश्चः पूरयन्ति । अन्योन्यवाक्येति। परस्परसामर्थ्यप्रकाश- कवाक्याधिक्यभित्यर्थः । सहसोदितमविमृश्योक्त्तं प्रस्तुतविरोधि गण्डम्। अर्थ- भेदेन प्रस्तुतोपयोगि गण्डमिति केचित्। तदुर्तम्। 'गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थ सहसोदितम्' इति। रसवशादित्युक्तेन सम्बध्यते न तु व्याख्यानेन। सोपहासे- ति। निगूढो गोपितो बाह्य आभ्यन्तरो वा मुख्यार्थो यत्र सा तथो का। अत एव अन्त- र्लापा बहिर्लापा चेति द्विविधा प्रहेलिका। तदुक्तं विदग्धमुखमण्डने। 'व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थ स्वरूपार्थस्य गोपनात्। यत्र बाह्यान्तरावर्थो कथ्येते सा प्रहेलिका ।।' इति। प्रलाप इति। रसस्वप्रोन्मादशैशवादिप्रयुक्त इति शेषः । अत एव नायमसंगतिर्नाम वाक्यदोषः। अन्यार्थभित्यर्थान्तरोद्देशेन हास्यप्रलोभकारीत्यर्थः। दोषाणामिति। वैपरीत्यस्याप्युपलक्षणमेतत्। तदुक्त्तम् 'दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं हि तत्' इति। एतेषामङ्गानां कार्त्स्न्येन प्रयोगनिर्बन्धो नांस्ती- त्याह। पतेषामिति। रूपकोपोद्धातरूपां प्रस्तावनां निरूप्य संप्रति रूपकस्व- * 'कुलशोकहरं कुमारमेकं कुद्नाभैरवपारणोन्मुखाभ्याम्।

नाटकप्रकरणम्। ८७

अथ दशरूपकाणां स्वरूपं निरूप्यते। तत्र साङ्गैर्मुखप्रतिमुखगर्भमर्शोपसंहतैः। पूर्व प्रकृतिरन्येषामाधिकारिकट्टत्तवत् ॥ ३२ ॥। वीरशृङ्गारयोरेकः प्रधानं यत्र वर्ण्यते। प्रख्यातनायकोपेतं नाटकं तदुदाहृतम् ॥ ३३॥ तत्र नान्दीस्वरूपं निरुप्यते। अर्थतः शब्दतो वापि मनाक् काव्गार्थसूचनम्। यत्राष्टभिर्द्वादशभिरष्टादशभिरेव वा॥ द्वाविंशत्या पदैर्वापि सा नान्दी परिकीर्तिता ॥३४।। नाटकादिरूपकाणामादौ विहितं पद्यं नान्दीत्युच्यते। वेणीसंहा-

रूप निरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। तत्र सर्वप्रकृतित्वेन प्रधानस्य नाटकस्य स्वरूपमाह। साङ्गैरिति। यत्रेत्थमिदं कर्तव्यमिति कृत्स्नाङ्गसमेतप्रधानोपदेशः सा प्रकृतिः । यथा दर्शपूर्णमासादिः । कृत्स्नाङ्गोपदेशाभावेऽन्यतः सिद्धाङ्गाकाह्वा- यां तद्वदिदं कर्तव्यमिति अतिदेशेन यत्रानुपदिष्टाङ्गपरिपूरणं सा विकृतिः। यथै- न्द्राम्ादिः। तद्वदतापि संधिपश्चकाङ्गादिकृत्स्नोपदेशेन परिपूर्णत्वादातिदेशिकाङ्ग- योगेन विकृतिभूतानां प्रकरणादीनां नाटकं प्रकृतिः । तदेतदाह । प्रकृतिरन्ये- षामिति। फलस्वाम्यमधिकारः । तद्वानधिकारी। अधिकारेणाधिकारिणा वा निर्वृत्तमाधिकाररिकं प्रधानम्। वृत्तशब्देनात्र प्रख्यातमुचितं चेति वृत्तं विवक्षितं तदुक्तमित्यर्थः । प्रधानमित्यनेन रसान्तराणामङ्गत्वेनानुप्रवेशः सूच्यते। प्रख्या- तो रामायणादिप्रसिद्धः नायको धीरोदात्तो राजर्षिर्दिव्यो वा। तदुपेतं नाटकम्। एवमेवोक्तं दशरूपके। 'अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान्। कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः ॥ प्रख्यातवंशो राजर्षिर्दिव्यो वा यत्र नायकः। तत् प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम् । यत्तत्रानुचितं किंचिन्नायकस्य रसस्य वा। विरुद्धं तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् ॥' इति । पूर्वरङ्गो नाम नाटकादौ कर्तव्यः प्रत्यूहृपरिपन्थी कर्मविशेषः । तदुक्तम्। 'यत्नाव्यवस्तुनः पूर्व रङ्गविभ्नोपशान्तये। कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स कीर्तितः ॥' इति । तस्य प्रत्याहारादीनि द्वाविशतिरज्वानि तन्मध्येऽवश्यं कर्तव्या नान्दी। तदुक्तं बादरायणेन "यद्यप्यञ्ञानि भूयांसि पूर्वरङ्चस्य नाटके। तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विभ्नोपशान्तये ।।" इति। अतस्तत्स्वरूपं निरूप्यत इत्याह। तत्र नान्दीति। 'चन्द्रनामाङ्गिता प्रायो मज्ञळार्थपदोज्तवला। आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वा प्रकल्प्यते ॥' इत्यादि विशेषोऽप्यत्र द्रष्टव्यः । असाधारणत्व-

८८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

रेऽष्टपदा नान्दी। अनर्घराघवे द्वादशपदा। बालरामायणे द्वाविं- शतिपदा। कैश्चिचिन्नान्द्यां पदनियमो नाभ्युपगतः । नान्धन्तरं प्रवि- ष्टेन सूत्रधारेण रङ्गप्रसाधनपुरःसरं भारतीवृत्त्याश्रयणेन श्षोकैः का- व्यार्थ: सूचनीयः। तथोक्तं दशरूपके 'रङ्गं प्रसाध्य मधुरैः श्रोकैः काव्यार्थसूचकैः। ऋतुं कंचिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् ।।' इति एषा प्रक्रिया नांटकस्यैव मुख्या।

अथ प्रकरणम् उत्पाद्येनंतिवृत्तेन धीरशान्तप्रधानकम् । शेषं नाटकतुल्याङ्गं भवेत् प्रकरणं हि तत्॥ ३५॥ अथ भाण:

अनन्तरकर्तव्यमाह। नान्धन्तरमिति। सूत्रधारेण द्वितीयेन। रङ्गप्रसाधनं नाम सभापतावुपविष्टे रङ्गप्रविष्टसाम्प्रदायिकसंपादितो यवनिकापगमाविर्भूतपात्- विशेषप्रकीर्णपुष्पाञ्जलिपरिष्कृतो नृत्तगीतवाद्यविशेषप्रयोगो केवलगीतवाद्यवि- शेषप्रयोगो गीतादेरेकैकशः प्रयोगो वा । एतच्च 'संगीतज्ञैर्बुधैः सार्ध नायके प्रेक्षके स्थिते। प्रविश्य रक्रभूमिं ते तिष्ठन्तः सांप्रदायिकाः ॥' इत्यादिना सङ्गीतरत्नाकरे प्रपश्चितम् । तदपेक्षायां तत्रैव द्रष्टव्यम् । भारत्या लक्षणमुक्तम्। अत्रार्थे संवादमाह। रङ्गमिति। अत्र स्वोक्ति- संवादवाक्यगतयो: काव्यार्थसूचनभारतीवृत्त्याश्रयणयोरुद्देश्यविधेयभाववैरूप्यं फ- लभेदाभावान्न दोषायेति द्रष्टव्यम् । 'नाटकेऽक्का न कर्तव्याः पश्चन्यूना दशाधिकाः ।' इति । अस्याः सामय्या असाधारणत्वमाह। एषेति। मुख्या नियतेत्यर्थः । प्रकरणं लक्षयति। उत्पाद्येनेति । इतिवृत्तेनोप लक्षितं शेषं वस्तु। नाटकतुल्यान्यन्गान्यामुखादीनि यत्र तत् तथोक्त्तम्। अयमतिदेशो यथायोगमुत्तरत्राप्यनुषअ्ञनीयः। धीरगान्तप्रधानकमित्यत् प्रधानग्रहणमुद्देष्टव्य- धर्मान्तरसूचकम्। तानि च दशरूपके 'अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पादं लोकसंश्रयम् । अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच्च नायकम् ॥ धीरप्रशान्तं सापायं धर्मकामार्थ- तत्परम्। शेषं नाटकवत् संधिप्रवेशकरसादिकम् ।' विपदन्तरितार्थसिद्धिः सा- पायः। किं च 'त्रेधात नायिका झेया कुलस्री गणिकोभयम्। तद्वशाद्रृपकं श्रेधा तृतीयं धूर्तसंकुलम् ।। गणिका प्राकृतं ब्रूते कुलस्त्री संस्कृतं तथा।' इसि

नाटकप्रकरणम·। ८९

भारतीवृत्तिभूयिष्ठं शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः। सूच्येते वीरशृङ्गारौ विटेन निपुणोक्तिना ॥ ३६॥ कल्पितेनेतिवृत्तेन धूर्तचारित्रवर्णनम्। एकोडङ्को मुखनिर्वाहौ यत्र भाण: स संमतः।।३७॥ अथ प्रहसनम् यत्र सन्ध्यङ्गवृत्त्यङ्गवर्णनं भाणवन्मतम्। हास्यो रसः प्रधानं स्यान्भवेव् प्रहसनं हि तत् ॥३८। तच्च त्रिविधम्। शुद्धं वैकृतं संकीर्ण चेति। तत्र शुद्धम्। पाषण्डविग्रप्नभृतिचेटीचेटसमाकुलम्। वेषभाषादिसहितं शुद्धं हास्यवचोऽन्वितम्॥३९ ॥ अथ वैकृतम् कामुकादिवचोवेषैः षण्डकञ्चुकितापसैः। महासाभिनयप्रायं वैकृतं तत् प्रकीर्त्यते ॥ ४० ॥ अथ संकीर्णम् यद्वीथ्यङ्गैः समाकीर्ण संकीर्ण घूर्तसंकुलम् ॥४१॥ यति। भारतीति। शौर्यसौभाग्ययोः संस्तवैः धूर्ता दूतकरादयस्तेषां चारित्रं स्वेनान्येन वानुभूतमिति शेषः । स्पष्टमन्यत् । 'एकपात्रप्रयोज्येऽस्मिन्कुर्यादा- काशभाषितम्। अन्येनानुक्तमप्यन्यो वचः श्रुत्वेव यद्वदेत्॥ इति किं भणसी- त्येतद् भवेदाकाशभाषितम्। लास्याङ्गदशकं चात्र योज्यं गेयपदादिकम्॥ भाव- प्रकाशिकाद्येषु तत्प्रपश्चः परीक्ष्यताम् । अत्रोपरम्यतेऽस्माभिरतिविस्तरभीरुभिः॥' यत्रैक एव विटः स्वकृतं परकृतं वा भारतीवृत्तिभूयिष्ठं भणति स भाण:॥३६-३७।। प्रहसनं लक्षयति। यत्रेति। हास्यवच:प्रचुरत्वादिदं प्रहसनमुच्यते। तत्र शाक्यश्रोत्रियादिवेषभाषाविशिष्टं शुद्धम् । विटकामुकवृद्धकञ्चुकिप्रमुखवचोवेषा- नुकारि वैकृतम्। वीथ्यङ्गविशिष्टं धूर्तचेष्टितसंकुलं संकीर्णम्। तदेतत् त्रिविधं विभज्य क्रमेण लक्षयति। तच्चेत्यादिना। तत्र शुद्धमाह। पाषण्डेति । पाषण्डाः शाक्यादयः । विप्रा जातिमात्रोपजीविनोऽत्यन्तमृजवो वा। प्रभृति- पदेम तादृशा एव वैश्यादयो गृह्यन्ते। चेट्यादयो लक्षितचराः प्रधानभूतहास्यरस- विभावभूतैरेतैः समाकुलम्। वेषभाषादिसहितमिति । अर्थादेतेषामेवेति गम्यते। विकृतमाह। अथेति : कामुकादयो भुजङ्गादाः। तेषां वचोवेषी येषां तैस्तथोक्ततः । तथा षण्डकञचुकिताप सैस्तद्वेषभाषायुक्तकरेवान्वितमिति शेषः।

९० प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अथ डिमः यत्र वस्तु प्रसिद्धं स्यादृत्तयः कैशिकीं बिना। नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः ॥४२॥ भूतपेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः। हास्यशृङ्गाररहिता रसा रौद्रमधानकाः ॥४३ ॥ चत्वारोऽङ्काः संधयश्च चत्वारो मर्शवर्जिताः। मायेन्द्रजालसंग्रामसूर्यचन्द्रग्रहादयः॥ शेषं नाटकवत् सर्व स डिमः परिकीर्त्यते ॥४४॥ अथ व्यायोग: यत्र ख्यातेतिवृत्तं स्यादुद्धतो नायको मतः । गर्भावमर्शराहित्यं डिमवद्रसपोषणम् ॥ एकवासरकार्य च स व्यायोगो महारणः ॥ ४५॥। अथ समवकारः यत्रामुखं नाटकवत् संधयो मर्शवर्जिताः।

डिमं लक्षयति। यत्रेति। प्रसिद्धं वस्तु त्रिपुरदाहादयः । वृत्तयः कैशिकावर्जा- स्तिस्त्र: रसा दीप्ता एव। अत एवोक्तम् 'शङ्गारहास्यविधुरैः रसैर्दीपैर्निरन्तरः' इति। अतः शान्तरसस्य प्रसक्तिरेव नास्तीति भावः। रौद्रः स्थायित्वेन प्रधानं येषां ते रौद्र प्रधानकाः । मर्शो विमर्शः । मायादयोऽनुभावाः । तत्र मायेन्द्रजा- लयोर्लक्षणं भावप्रकाशे 'सद्रूपोद्भावना माया स्वत एवासतः पुरा। अथवान्य- पदार्थानामन्यथा कृतिरेव वा ॥ अदेशकालपारोक्ष्यं परोक्षस्यैव वस्तुनः । मन्त्ौ- षधादिभि: सोऽयमिन्द्रजाल इतीरितः ॥' इति। चन्द्रग्रहादय इत्यत्ादिशब्दे- नोल्कानिर्घातादयो गृह्यन्ते। गतमन्यत् । डिम सङ्गात इति धातोः नायकसं- घातव्यापारात्मकत्वात् डिम इति धनिकः ॥४२-४४ ॥ व्यायोगं लक्षयति। यत्रेति। शान्तशज्गारहास्यरहिता रौद्रप्रधानकाः षड्रसा: कैशिकीवर्जमितरवृत्त- यश्चेत्येतड्िमवद्रसपोषणमित्यतिदेशेन लभ्यते । अस्त्रीनिमित्तोऽत्र महारणः । तदुक्तम्। 'अस्त्रीनिमित्तसंग्रामो जामदग्न्यजयो यथा ।' इति। व्यायुज्यन्ते- डस्मिन् बहवः पुरुषा इति व्यायोगः ॥ ४५ ॥ समवकारं लक्षयति। यत्रेति। शेषं नाटकतुल्याङ्मित्यतिदेशानुषज्ञादेवानुपदिष्टा मुखाद्यखिलाङलाभे- डप्यत्रामुखं नाटकवदित्यतिदेशो रूपकाणामिदमावश्यकमिति सूचनायेति

नाटकप्रकरणम्। ९१

नेतारो द्वादश पृथक्फला देवासुरादयः ॥ ४६ ॥ वीरप्रधानाश्च रसास्त्रयोऽङ्कास्तेषु च क्रमात्। वस्तुस्वभावदैवादिकृता: स्यु: कपटास्रयः ॥ ४७॥ पुररोधरणाग्न्यादिनिमित्ता विद्रवास्रय:। धर्मार्थकामानुगुणास्तिस्रः शृङ्गाररीतयः ॥ ४८ ॥ प्रथमेडङ्के निबद्धव्या कथा यामत्रयावधिः।

असौ समवकार: स्याद्वीथ्यङ्गैः कैश्िदन्वितः ॥ ४९ ॥ अथ वीथी यत्र भाणवदङ्गानां कृप्तिर्वृत्तिस्तु कैशिकी। शृङ्गारः परिपूर्णत्वात् सूचनीयोऽतिभूयसा॥ उद्धात्यकादीन्यङ्गानि सा वीथी वीथिवन्मता ।५० ॥

भेदं दृष्ट्राह। नेतार इति। वीरप्रधाना इत्यनेन शङ्गारादीनामङ्गत्वे- नानुप्रवेशः । अत एवात्र मन्दकैशिक्यो वृत्तयश्चेति गम्यते। त्रयोS- ङ्ा इति। प्रथमेऽ्क्के मुखप्रतिमुखयोर्द्वितीये गर्भस्य तृतीये निर्वहृणस्य च निबन्धो द्रष्टव्यः । अङ्गन्रये कपटविद्रवशटङ्गारत्रिकाणां त्रयाणं क्रमेण निबन्ध इत्याह तेषु च क्रमादिति। कपटो नाम मोहः। तदुक्तं भावप्रकाशे 'कपटस्य स्वरूपं तु भ्रमो मोहात्मकः स्मृतः' इति। स च निमित्तानुरोधेन त्रिविध इत्याह। वस्तुस्वभावेति। 'वस्तुस्वभावकपटः क्रूरसत्त्वादिसंभवः । दैविक: कपटो वह्निवर्षवातादिसंभवः ॥ शत्रुजः कपटस्तत्र संग्रामादिसमुद्धवः॥' कपटजन्यं पलायनं विद्रवः । सोऽपि कपटवत् त्िविध इत्याह। पुररोधेति। पुररोधरणादिनिमित्तोऽरिकृतो विद्रवः । अग्न्यादिनिमित्तो दैविको विद्रवः । व्याल- व्याघ्रादिनिमित्तो वस्तुस्वभावकृतो विद्रवः। व्रतादिजनितः कामो धर्मशरज्गारः । महाराज्याद्यर्थप्राप्तिहेतुरर्थशरङ्गारः । परदारसुरापानादिसुखललितः कामशङ्गारः । अङ्कत्रयवर्तिनो वस्तुनः कालनियममाह। प्रथमेSक्के इत्यादि। यथालाभमुद्धा- त्यकादीनामनुप्रंवेश इत्याह। वीथ्यङ्गैरिति। समन्तादवकीर्यन्तेऽस्मिन्नर्था इति समवकारः । शेषं स्पष्टम् ॥४६-४९॥ वीथी लक्षयति। यत्रेति। एकोंडड्टो मुखनिर्वाहावित्यादिको भाणवदित्यतिदेशलभ्यः । विशेषमाह। वृत्ति- रित्यादिना। शङ्गारोऽतिभूयसा सूचनीय इत्यनेन रसान्तराणामत्यल्पशः सूचनं गभ्यते। उद्धात्यकादीने प्रस्तावनायामुक्त्तानि। यत्रैवं सामग्री सा वीथी।

९२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अथाङ्क: यत्रेतिवृत्तं प्रख्यातं प्रधानं करुणो रसः । स्त्रीणां विलासो वाग्युद्धं नेतारः प्राकृता नराः ॥ भाणवत् संधिवृत्त्यादि स उत्मृष्टोऽङ्कसंज्ञिकः ॥५१॥ अथेहामृग: मिश्रमीहामृगे वृत्तं चतुरङ्कं त्रिसन्धिकम्। मर्त्यदिव्यौ च नियमान्नायकप्तिनायकौ ॥ ५२॥ धीरोद्धतौ स्तियं दिव्यां हर्तुकामौ च कामुकौ। अवधं युद्धमन्योन्यमाभासरसयोस्तयोः ॥५३॥ एषा प्रक्रिया दशरूपकोक्त्तरीत्यनुसारेण।

त्रान्यतोऽवगन्तव्यः । इदमप्यत्रानुसंधेयम् । 'अस्यां प्रायेण लास्याङ्गदशकं योजयेन्न वा। सामान्या परकीया वा नायिकात्रानुरागिणी ॥ वीथ्यङ्गप्रायवस्तु- त्वात्रोचिता कुलपालिका। लक्ष्यमस्यास्तु विज्ञेयं माधवीवीथिकादिकम् ॥' इति ॥ ५०॥ अङ्ं लक्षयति। यत्रति। इतिवृत्तं प्रख्यातमुत्पादयं वेति केचित्। प्राकृतादिव्यतिरिक्ताः। अत एव शारदातनयेनोक्तम्। 'दिव्यैरयुक्तः पुरुषैः शेषै- रन्यैः समन्वितः' इति। सुगममन्यत्। य एवंविधः सोऽयं पुत्रादीनामिव प्रा कृतनायकादीनामाश्रयत्वादङ्क इति संव्वितः । अयमङ्गो नानाप्रकारेति लक्षण- मुलङ्मय सृष्टत्वादुत्सृष्ट इत्युच्यते। अत एवोत्सृष्टिकाङ्क इति नाटकान्तर्गताङ्कव्य- वच्छेदार्थमिति धनिको व्याचष् ॥ ५१ ॥ ईहामृगं लक्षयति । मिश्रमिति। गर्भावमर्शरहितास्त्रयः संधयो यस्मिस्तत् त्रिसन्धिकम्। आभासरसयोरनुराग- शून्यनायिकानुरक्तत्वादिति भावः । अत एवोक्तं दशरूपके 'दिव्य स्त्रियमनि- च्छन्तीमपहारादिनेच्छतः' इति ॥५२-५३ ॥ अवधं वुद्धमजायुद्धकल्पमि- त्यर्थः । गतमन्यत्। मृगवदलभ्यां नायिकां नायकोऽस्मिन् ईहते ईह्ामृगः । अस्या रूपकसामम्याः स्वोन्मेषमूलत्वं वारयति। पषेति।

नाटकप्रकरणम्।

नाटकोदाहरणप्रारम्भ: । तत्र साङ्गं नाटकमुदाहियते भद्रां कौतुकवेदिमागतवतोरन्योन्यमासेदुषोः शैलैर्मेरुहिमाचल प्रभृतिभिर्देवैर्हरीन्द्रादिभिः। व्याप्ां पार्श्वयुगे पुरोऽम्बुजभुवा पश्चाच्च मेनादिभिः साध्वीभिः शिवयोरपाङ्गसरणिर्वैवाहिकी पातु वः॥ १॥ एषा द्वाविंशतिपदा नान्दी। अस्यां विवाहपवृत्तयोः शि- वयोः वर्णनया सकलनरेन्द्रपरिकरस्य प्रतापरुद्रस्य काकतीय- राज्यलक्ष्मीपाप्तिर्नाटकप्रयोजनरूपा किंचिदर्थशक्त्या सूच्यते। देयात् सिद्धिं महालक्ष्मीजगद्रक्षाधुरन्धरा। विष्णुवक्ष:स्फुरन्मालाविहितालयतोरणा ॥ २ ॥ एषा च नान्दी प्रतापरुद्रराज्यलक्ष्मीमङ्गळविधिलक्षणा। नान्धन्ते सूत्रधारः । (समन्तादवलोक्य सहर्षम्) केवलोद्देशलक्षणाभ्यां रूपकसामम्या दुर्ग्रहत्वाद्रूपकान्तराणामेतदुदाहरणे- नोदाहृतकल्पत्वं हृदि निधाय जिज्ञासुजनानुग्रहार्थ नाटकमात्मतोदाहियत इति प्रतिजानीते। तत्रेति । अथ साङ्कं नाटकमुदाहर्तुमारभमाणो विद्यानाथस्तत्प्रत्यू- हपरिपन्थिनः पूर्वरङ्गस्य प्रधानाङ्गभूतामाशीरूपमङ्गळान्वितां नान्दीमादावुदा- हरति। भद्रामिति। भद्रां विचित्रवितानमणितोरणादिपरिष्कारेण मन्गळाम्। पार्श्वयुगे वधूवरप्रत्यासन्नैर्मेरुहरिप्रभृतिभिर्व्याप्ताम्। पुरोभागेऽम्बुजभुवा याजि- केन ब्रह्मणा। तदुक्तं श्रीकण्ठंलीलायां कल्याणकाण्डे 'दाता महीभृतां नाथो होता देवश्रतुर्मुखः । वरः पश्ुपतिः साक्षात् कन्या विश्वारणिस्तथा ॥' इति। मेना हिमाचलमहिषी। तदादिभिः साध्वीभिः पुरन्ध्रीभि: पश्राद्भागे व्याप्तां कौतुकवेदिं विवाहोत्सववितर्दिकामागतवतोः प्राप्तयोरन्योन्यमासेदुषोर्यथा मिथः संस्पर्शस्तथासीनयोरित्यर्थः । यथास्थानमुनविश्यान्वारब्धायामित्यापस्तम्बस्मर- णात् । शिवयोः पार्वतीपरमेश्वरयोः । 'पुमान् स्त्रिया' इत्येकशेषः। विवाहे भवा वैवाहिकी। अपाङ्गसरीणरन्यन्यदर्शनमित्यर्थः । इदमपि तत्नैवोक्तम्। 'देवोऽपि देवीमालोक्य सलज्जां हिमशैलजाम्। न तृप्यति नतापाजी सा च देवं वृषध्वजम् I।' इति। स वः पात्विति संबन्धः । लक्ष्येण लक्षणं योजयति। एषेति। नान्दन्त इति। नान्दी प्रयुज्य पूर्वसृत्रधारे विनिर्गत इत्यर्थ: सूत्रधार इति द्वितीयो नटाख्य इत्यर्थः । रङ्गप्रविष्ट इति शेषः । इदमनुपदमेव

९४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

कथमासूत्रित एव समन्ततो रङ्गमङ्गळविधिः । तथाहि आविष्कुर्वन्ति मुरजा: सर्वतः शब्दमाधुरीम्। सङ्गीतोपनिषद्विद्यां वीणा: प्रस्तावयन्त्यमूः ॥ ३॥

एतद्रङ्गप्रसाधनम्। (सप्रहर्षम्)- भूभृत्सुतामहादेवौ पितरौ यस्य विश्रतौ। नरनागाकृतिः श्रीमान् स देव: श्रेयसेऽस्तु वः ॥ ४ ॥

मात्रादेव सांप्रदायिकैः सन्नद्धमानद्धादिकमिति सप्रसादमित्यर्थः। त्रिविधं रङ्गप्रसाधनमुक्त्तम्। तत्र द्वितीयमुदाहरति। आविरिति। शब्दानां वाद्य- विशेषाणां माधुरी श्रोत्रप्रियत्वम्। माधुर्यशब्दात् ष्यञन्तात् डीष्प्रत्यये 'यस्य' इति यलोपे माधुरीति सिद्धम् । अत एवाह वामनः। 'ष्यनः षित्करणादीकारो बहुलम्' इति। सज्गीतोपनिषत् संगीतरहस्यम्। तामेव विद्याम्। उभयत्र मौरजिका वैणिकाश्च लक्ष्यन्ते। अथ श्लोकैः काव्यार्थसूचकै- रित्यादिना भारतीवृत्त्याश्रयणमुक्तम् । तदुदाहरति । भूभृदिति। यस्य देवस्य भूमृत्सुतामहादेवौ पार्वतीपरमेश्वरौ पितरौ मातापितराविति विश्रुतौ। 'पिता मात्रा' इत्येकशेषः । कदाचिल्लीलया गौरीगिरीशौ गजाकारेण विहर- माणौ गजाननमजजिनताम्। तदुक्तं स्कान्दपुराणे । 'प्रशस्तमत्तमातङ्गव- पुर्भूत्वाथ भूतपः । भ्रममाणो वने तस्मिन् क्रीडां स्वीकृतवान् विभु: ॥ तमालो- क्य महादेवी महेशेच्छानुवर्तिनी। करिणीरूपमास्थाय तेन सा विचचार ह।' इत्यादिना। एकस्मिन्नर्धे नरस्येतरस्मिन् करिणश्चाकृतिर्यस्य सोऽयं नरनागा- कृतिः। तथापि श्रीमान् रमणीयः। स देवो गणेशो वः सामाजिकानां श्रेयसेऽ- स्त्विति वाच्यार्थः । सूच्यार्थस्तु यस्य कथानायकस्य भूभृत्सुता राजपुत्री मुम्म- डम्बा महादेवस्तन्नामको महाराजः पितराविति विश्रुतौ नरनागा नरश्रेष्ठाः । 'सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः' इत्यभिधानात्। उपमितसमासः । तदाकृतिः नलनहुषदिलीपादिसदृशः इत्यर्थः । स देवो राजा। 'देवः सुरे घने राजि' इति विश्वः । अत्र द्वयोरप्यर्थयोर्वाच्यत्वाभावान्न श्लेषः । नापि शब्दश- किमूल उपमालंकारध्वनिः । संबन्धान्तरे संभवति सादृश्यमूलकत्वकल्पनान- पेक्षणात्। किं तु सूचकत्वसंबन्धाच्छन्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिः। अत एवो- कमलंकार सर्वस्वे श्लेषालंकारप्रस्तावे। 'यत्र सूचनव्यापारोऽस्ति तत्र शब्दश.

नाटकप्रकरणम्। ९५

(ऊर्ध्वमवलोक्य)-चिरादनुकूलेन कालेनापगतदुर्दिनानि दि- ड्मुखानि। यतः। विहरद्रा जहंसश्रीर्विलसन्मित्रमण्डलः । प्रसाधयति सन्मार्ग प्रसन्नः शरदागमः ॥ ५॥ काव्यार्थसूचकाभ्यां श्रोकाभ्यामृतुसमाश्रयणेन संस्कृत- प्रायनराश्रितवाग्व्यवहाररूपा भारती वृत्ति: कथिता। (सविनयमुपसृत्य सभाभिमुखमञ्जलं बध्वा ।)

कतीयकुलदेवतायाः स्वयंभूदेवस्य सततमहोत्सवमासेदिवांसो विद्वां- सः कलार्णवना्यवेदाचार्यस्य पुत्रमभिनयदर्पणं मामभिमतरूपक- प्रयोगानुज्ञया परमनुगृह्वीत। (आकाशे कर्ण दत्वा) किं ब्रूथ । यस्मिश्जगन्मङ्गळमस्ति वस्तु यस्मै स्वयंभू: स्पृहयत्यजस्रम् । तच्छ्ोत्रयोर्लोचनयोः पथान्नः शृङ्गाटकं नाटकमाविरस्तु॥६॥। इति

ऊर्ध्वमित्यादिना। विहरन्ती राज्श्रन्द्रस्य हंसानां च श्रीर्यत्र स तथोक्तः अन्यत्र राजहंसा राजश्रेष्ठास्तल्लक्ष्मीविहारभूमिरित्यर्थः। विलसत् प्रकाशमानं मित्रमण्डलं सूर्यमण्डलमन्यत्र सुहृत्समूहो यत्र स तथोक्तः।प्रसन्नःएकत्र मेघापगमादन्यत्र स्वभा- वाच्चेति भावः। सन्मार्ग नक्षत्रमार्गमन्यत्र साधुमार्गम्। प्रसाधयति भूषयति। अत्र प्रस्तुतशरद्विशेषणसाम्येनाप्रस्तुतराजसूचनात् समासोक्तिः। अत एवेंदं गुणीभूतव्य- ङथं न पुनः पूर्ववत् ध्वनिरिति वोद्धव्यम्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। काव्यार्थेति। अथ सामाजिकानुग्रहमाशास्ते। सविनयमित्यादिना। भागधेयविवर्तस्य भाग्यपरिपाकस्य। कलार्णवो नाम नाव्यवेदाचार्यः । आकाशभाषितेन तदीय- मुत्तरमाह। आकाश इति। तल्लक्षणं तु 'कि ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं व्रवीति यत्। श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत् स्यादाकाशभाषितम् ॥' इति। यस्मि- त्निति। स्वयंभूरीश्वरो यस्मै वस्तुने अजस्रं स्पृहयति । 'स्पृहेरीप्सितः' इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। जगन्मञ्जळं तद्रस्तु यस्मिन्नाटकेऽस्तीति योजना। वाचिका- भिनयेन श्राव्यत्वादितराभिनयेन दृश्यत्वाचाह। श्रोत्रयोरित्यादि। शञ्राटकं

९६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

(सहर्षम्) अस्मन्मनोरथसंवाद्येव परिषदादेशः । यत् प्रतापरुद्र- चरितानुबन्ध: प्रबन्धः सामाजिकानां मनसि वर्तते। अहो सर्वं सुघटितमनुविधात्रा विधात्रा। यतः सभा स्वयंभूपरमेश्वरस्य प्रतापरुद्रस्य गुणा महार्घाः । अहं च नाट्यश्रुतिपारदृश्वा सुधामुचस्तस्य कवेश्च वाच: ।। एषा प्रशंसयाभिमुखीकरणरूपा भारतीवृत्तेरेङ्गं प्ररोचना। (सविमर्शम्) कथमस्मत्प्रेयसी संगीतशारिका चिरयति । प्रविश्य नटी-(पुरोऽवलोक्य) सस्पृहम्- *किं भारईए सुव्वइ मंजीररवो सहाए विहरंतीए। अह संगीअसुइ व्वा विण्णाद णटटप्पमुहतूरणिणाओ ॥ ८ ॥ एतत्साम्यादनेकार्थयोजनरूपं त्रिगतं प्रस्तावनाङ्गम्। (उपसृत्य)-'अज्ज इअम्हि आणवेदु को णिओओ अणुठ्ठीअदु- त्ति। सूत्रधार :- आर्ये यद्गेहे कलकण्ठनादमधुरं गास्यामि गीतिं ध्रुवां लास्यं चारुभिरङ्गहारललितैराविष्करिष्यामि यत्। * किं भारत्या: श्रूयते मजजीररवः सभायां विहरन्त्याः। अथ संगीतश्रुतिर्वा विज्ञातम् नाव्यप्रमुखतूर्यनिनादः॥ + आर्य इयमस्मि आज्ञापयतु को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति। मुद्धाटयति ।. सहर्षमित्यादि । अघटमानघटकं दैवानुकूल्यं जातमित्याह। अहो इति। सभा गुणग्राहिणीति भावः । महार्घा महामूल्याः । नटानामाम्रा- यो नाट्यम्। 'छन्दोगौक्थिक' इति ञ्यप्रत्ययः। तस्य श्रुतिशब्देन चूतवृक्षा- दिवत् समानाधिकरणसमासः । तस्याः पारं दृष्टवान् नाव्यश्रुतिपारदृश्वा। दृशे: क्वनिप्। सुधामुचोऽमृतवर्षिण्यः । प्ररोचनामुदाहरणे योजयति। प्रशंसयेति। प्रस्तुतार्थस्येति शेषः । अभिमुखीकरणरूपेति। सामाजिकानामिति शेषः । 'प्रेक्षकायुन्मुखीकारः प्रस्तुतार्थप्रशंसया प्ररोचना' इति लक्षणात्। किमिति। भारईए इत्यत्र एकारस्य 'एदोतो: क्वचित् स्वरूपेण हस्वः' इति हस्वः । एव- मन्यत्रापि वृत्तानुसारेण द्रष्टव्यम्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। पतदिति। प्रस्ता- वनाञ्मित्यनेन पूर्वरञाञ्जत्रिगतव्यवच्छेदः। सूत्रधारो विलम्बवती नटीमुपाल-

नाटकप्रकरणम्। ९७

रम्यं यत् किल रङ्गमङ्गळविधिं संपादयिष्याम्यहं प्रागित्युक्तवती तदद निपुणे निर्न्यूढ़मेवं त्वया। ९ ॥

नटी-(सभयम्) *णट्टसामगिंग समग्गीकादुं विलंबिअं) सज्जी- किआ क्खु एसा। केण उण रुव्वएण पओओ उअक्कमीअदु। मूत्र०-नन्विद्मेव रूपयतु । (इति पत्रिकां ददाति) नटी-(गृहीत्वा संस्कृतमाश्रित्य वाचयति) तेज:पर्यायहरयोः किं किं संबोधनं मतम्। किमाशीर्वादविषयो विद्यानाथकृतिश्च का ॥ १० ॥ (समन्दस्मितम्)णिगूढत्थं खु एदं छेआणं वअणं पडिभादि कीरिसं उत्तरं णिरूवेदु अज्जो। * नाट्यसामग्रीं समग्रीकर्तु विलम्बितम्। सज्जीकृता खलु एषा केन पुना रूपकेण प्रयोग उपक्रम्यताम्। ।निगूढार्थ खल्वेतच्छेकानां वचनं प्रतिभाति कीदृशमुत्तरं निरूपयत्वार्यः । शार्ङ्गदेवेन। 'रूपयौबनशालिन्यो गायन्यो गातृवन्मताः । माधुर्यघुर्यध्वनयश्चतुरा- श्रतुरप्रिया:॥' इति। चारुभिः प्रियदर्शनैः अङ्गहारेषु ललितैः ललितादिसुकुमाराङ्ग- हारैरित्यर्थः। 'सप्तमा शौण्डैः' इति बहुवचनेनादयर्थलाभः । लास्यं मृदुनर्तनम्। 'लास्यं तु सुकुमाराङं मकरध्वजवर्धकम्' इति लक्षणात्। गास्यामीत्यादीनां स्था- निनोऽस्मदोऽहमिति विशेषणं ध्रुवागानादीनामविलम्बसूचनार्थम्। अत ध्रुवागाना- दिकं सर्वं निर्वहामीति प्रागुक्तवत्या भवत्या सर्वमेवं निर्व्यूढमिति विपरीतलक्ष- णया न निर्व्यूढमिति लभ्यते। अत्र नर्तनोपयोगिकरपादादिकमङ्गविशेषः करणं तु पुष्पपटादि। तदुक्तं संगीतरत्नाकरे। 'स्यात् क्रिया करपादादेर्विलासेनात्रुटद्रसा। करणं नृत्तकरणं भीमवद्भीमसेनवत् ।I' इति। तत्समुदायसाध्यो नर्तनप्रयोग- विशेषः । अङ्गानामुचितदेशप्रापणेन हरप्रियाङ्गप्रयोगत्वेन वाङ्गहारः इत्युच्यते। तदुक्त्म्। 'अङ्गानामुचिते देशे हरणं सविलासकम्। अनेककरणोत्पाद्यमङ्गहारोड भिधीयते ॥। यद्वा हारो हरस्यायं प्रयोगोऽग्वैरिति स्मृतः ।' इति । ललितादि- लक्षणं बह्वपेक्षमिह विस्तरभयात्र लिख्यत इत्यन्यतो द्रष्टव्यम्। संस्कृतमाश्रि- त्येति। पत्रिकागतस्य स्वभाषितत्वाभावात् वाचयति पठति। वचिरयं चौरा- दिकः । नालिकाख्यमङ्गं वक्तुं बहिर्लापां प्रहेलिकामाह। तेज इति। नालिका- लक्षणे सोपहासविशेषणं कृताकृतमिति हृदयम् । अत एवोक्तम्। एषा निगू- ढार्था नालिकेति। णिगूढत्थमिति। छेका विदग्धाः । कथं कथानायक- नामधेयानुबन्धमनोहरं खलु नादकम्। अत्र कथमित्याश्चर्ये। प्रतापोपपदाह्कितं

९८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

सूत्र-अयि सुव्यक्तमेतत्। प्रतापरुद्रकल्याणमिति प्रतीयत एव। एषा निगूढार्था नालिका। नटी -* कहं कहाणाअअणामहेआणुबंधमणोहरं क्खु नाडअम्। पआवोववदंकिअं तस्स रण्णो णाम कहं जाअति पुच्छीअदि। सूत्र०-प्रिये श्रूयताम्। तं सुजातं समुद्वीक्ष्य क्षोण्यां रविमिवोदितम। प्रतापरुद्र इत्याख्यामकरोन् काकतीश्वरः ॥ ११।। अन्यच्च। विष्णोविश्रैकवीरस्य काकतीयकुले स्थितम् । अवतारममुं ज्ञात्वा वीररुद्रं प्रचक्षते ॥ १२ ॥ नटी-लोआणं कण्णजुअलस्स भाअहेएण एदं णामजुअलं सुणीआदि। चिरस्स णट्टविज्जाणुवट्टृणं फलिअं जेण लोअमंगलं काकइणरिंदचरिअं अभिणिजइ। एतन्नाव्यप्रसङ्गेन प्रकृतकार्यावलगनादवलगितं द्वितीयम्। सूत्र-अहो प्रज्ञासंवादोऽयमायुष्मत्याः यदियं कवीनां प्रश्नो- त्तरमालिका। यथा किल लोकश्रवसोर्भाग्यं मङ्गळश्रवणं मुहुः। मङ्गळं प्रतापीङ्करुद्रस्य चरिताद्द्भुतम् ।। १३ ।। कथं कथानायकनामधेयानुबन्धमनोहरं खलु नाटकम्। प्रतापोपपदा- छ्वितं तस्य राज: कथं नामधेयं जातमिति पृच्छयते। + लोकानां कर्णयुगलस्य भागधेयेन एतन्नामयुगलं श्रूयते। चिरस्य नाट्यविद्यानुवर्तनं फलितं येन लोकमङ्गळं काकतिनरेन्द्रचरितमभिनीयते॥ तस्य राजो नाम कथं जातमिति पृच्छयते। अत्र कथंशब्दः कारणवाची। 'कारणेडपि कथं तर्के विस्मये संपदुद्भवे' इति भावप्रकाशवचनात्। सूर्यसद- शत्वात् प्रतापरु्द्र इति संज्ञा संजातेत्युत्तरमाह। तमिति। वीरावतारत्वात् वीर- रुद्रसंज्ञापि समभूदित्याह। विष्णोरिति। लोकानां कर्णयुगलस्य भागधेयेनै- तन्नामयुगलं श्रूयते। अथावलगितस्य द्वितीयं भेदमुदाहरति। चिरस्सेति। प्रकृतकार्य नाटकप्रयोगरूपम्। अही इति। प्रतापोऽङकश्चिह्ं यस्य रुद्रस्य तथो-

नाट कप्रकरणम् ९९

एतत्पश्नोत्तरमालारूपमुद्धात्यकम् । नटी-X*अथ्यपरिवटटणेण सव्वं संघटिअदि। मूत्र०-आर्ये त्वया दारैरुदारश्रीर्नाट्यसंपदियं मम। प्रबन्धलक्ष्मी रीत्येव विदर्भफणितिस्पृशा ॥ १४॥ एष मिथ:स्तोत्ररूप: प्रपश्चः । नटी-।एआरिसगुणमहघ्यपआवरुद्दचरिअं अहिकरिअंतो त- र्स कइणो संपुण्णो सरस्सईपसादो। सूत्र-आर्ये एवमेव नन्वेषा कविभारत्योर्वाककेलिः। यथा किल मातर्भारति वत्स किं तव कृपां याचेऽद्य किं प्रस्तुतं जिह्वा काकतिवीररुद्रनृपतौ स्तोत्राय सन्नह्यति। ज्ञातं ते विहरन्तु वाग्लहरयः संध्यानटद्ूर्जटि- त्वङ्गन्मौलितरङ्गिणीकलकलारम्भप्रियंभावुकाः ॥१५॥ एषान्योन्यसंलापरूपा वाक्केलिः ।

X आर्यपरिवर्तनेन सर्व संघस्यते। + एतादृशगुणमहार्घप्रतापरुद्रचरितमधिकुर्वतस्तस्य कवेः संपूर्ण: सरस्वती- प्रसाद:।

प्रपश्चलक्षणं मत्वाह। अय्येत्यादिना । त्वयेति। दारैः कलत्रेण 'भार्या जायाथ पुंभूग्ि दाराः' इत्यमरः । विदर्भकविप्रिया फणितिर्वि- दर्भफणितिः तत्स्पृशा रीत्या वैदर्भ्या। कविभारत्योरुक्तिप्रत्युक्त्योस्त्रिरावृत्ति- रूपां वाककेलिमाह। मातरिति। अत् मातृशब्देन कवेर्भारत्यां भक्तिविशेषो वत्सशब्देन तस्यास्तस्मिन् वात्सल्यातिशयश्र सूच्यते : कविराह: तवेति। भारती प्रयोजनं पृच्छति। अद्येति। कविस्तदाह। जिह्वेति। भारती स्मरणम- भिनीयैवाह। ज्ञातं ते इति। प्रार्थनानिमित्तमिति शेषः । संध्यानटद्धूर्जटि-

जूटविजुम्भमाणजाह्नवीकलोलकोलाहलस्य प्रिया भवन्तीति प्रियंभावुकाः । तत्कल्पा इत्यर्थः । 'कर्तरि भुवः' इति खुकञ्प्रत्यये मुमागमः । वाग्लहरयो

१०० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

नटी -* अम्हाणं ईरिसणरिंदचरिआणुऊलो णट्टाडंबरो होइ ण वे त्ति सज्झसेण वेवइ मे हिअअम्। मूत्र०-(किंचित् सासूयम्) आ: किमुच्यते। निरवद्या ननु मन्नाट्यविद्यासामग्री। कीदृशी पुनस्तव गीतिर्योग्यतया भविष्यति। नटी-संगीदसारस्स महण्णवो उ्वोलइ। अवहाणजाणपत्तं आरूह्दु अज्जो । एतदन्योन्यवाक्याधिक्यादधिबलम्। मूत्र०-चिरमवहित एवास्मि। नन्वियमुपक्रम्यते ध्रुवा। नटीकर्तृकधुवागानप्रतिज्ञावचनं संभ्रमोदितमिति गण्डम्। नटी-(सस्मितम्) कहं अज्जो धुअं गाअइ। मूत्र०-अयि कथमर्धोक्त एव त्वरा नाट्यविद्येति शेषं न जिघ्रति। एतदुक्तस्यान्यथायोजनरूपमवस्यन्दितम् । आर्ये नूनं ध्रुवागानोत्सुकं तव चेतस्तदारभ्यतां गीतिः।

• अस्माकमीद्ृशनरेन्द्रचरितानुकूलो नाट्याडम्बरो भवति न वेति साध्व- सेन वेपते मे हृदयम्। + संगीतसारस्य महार्णव उद्देल्यते। अवधानयानपात्रमारोहत्वार्यः । + कथमार्यो धुवां गायति।

वाग्वैखर्यः । विहरन्तु प्रवर्तन्ताम्। यदि ज्ञातमित्येकं वाक्यं तदा 'समान- वाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्त्तव्याः' इति नियमात् वाक्यान्तरवर्तिपदस्य निमित्तत्वायोगात् पदात् परस्य युष्मदो विधीयमानः 'तेमयावेकवचनस्य' इति तयादेशो न स्यात्। अम्हाणमिति। सूत्रधारः स्वसामर्थ्यमाविष्कुर्वन्नाह । किंचिदित्यादि। आः कोपे। ननुरवधारणे। योग्यतया सामर्थ्येन कत्र्या । नटी स्वसामर्थ्याधिक्यमाविष्करोति। संगीतेति। संगीतसारस्य महार्णव उद्देल्यते प्रवर्ध्यते। अवधानयानपात्रमारोहत्वार्यः । अवहितो भवेत्यर्थः । अत एवाधिबलमिदमित्याह। एतदिति। चिरमित्यादि। गण्डान्तं स्पष्टम्। सूत्रधारवाक्यं विडम्बयति। सस्मितमिति। कथमार्यो धुवां गारति। ध्रुवा नाव्य- विद्येति मे विवक्षितम्। तदर्धोक्त एव त्वमन्यथा मन्यस इत्याह। अयी-

नाटकप्रकरणम् । १०१

.नटी-(तथा करोति) * लच्छी सरस्सई अइमा धवलिअभुवणंतरा विराअंती। विलसंतकुवलअसिरी राअस्स पसाहणं कुणइ ॥ १६ ॥। सूत्र० -- (आकर्ण्य सरसावेशम्) गाढालिङ्ग नसंमर्दप्रत्यक्षरगलत्सुधाम्। ध्रुवां करोमि सर्वाङ्गे श्रोत्रैकामृतवर्षिणीम् ॥ १७॥ एष रसवशादसंगतार्थव्याहाररूपोऽसत्पलापः। नटी-(सोपहासम्) सुउमारा क्खु एसा अय्यस्स णिह्द- आलिंगणवेह्णं ण सहइ। एष हास्यलोभकरो व्याहार:। सूत्र ·- (सव्रीडम्)

• लक्ष्मी: सरस्वती चेयं धवलितभुवनान्तरा विराजन्ती। विलसत्कुवलयश्री राज्ः प्रसाधनं कुरुते ॥ सुकुमारा खल्वेषार्यस्य निर्दयालिङ्गनवेल्लनं न सहते।

पयेदिति भाव:। नटी राज्यलक्ष्मीं शरत्कालसरसीं च प्रस्तुत्य प्रवृत्तां ध्रुवां गायति। लच्छीति। इमा इयं लक्ष्मी: राज्यलक्ष्मीः शौक्ल्यनिमित्तत्त्वनिबन्ध- नेन यशसा धवलितानि भुवनान्तराणि लोकान्तराणि यस्याः सा तथोक्ता । विलसत्कुवलयथीः उल्लसदुर्वीमण्डलशोभा च राज्ञो नृपस्य प्रसाधनं करोति। अन्यत्र इयं सरसी धवलितं कालुष्यापगमेन निर्मलीकृतं भुवनान्तरमुदकमध्यं यस्या: सा तथोक्ता। विलसत्कुवलयश्रीरुल्लसन्नीलोत्पलसंपत्तिश्व। राज्ञश्रन्द्रस्य प्रसाधनं करोति। रूपकेषु तावन्मार्गाभिनयेन प्रावेशिकीप्रभृतयः पश्च घुवाः प्रयोक्तव्याः । तदुक्तम्। 'ध्रुवाः पञ्च प्रयोक्त्तव्या रसाभिनयसिद्धये' इति। तत्रेयमन्तरा नाम घ्रुवा। तल्लक्षणं तु भावप्रकाशे। 'सर्वासामन्तरा वस्तुरसादि- वशकल्पिता। अन्तरा सा ध्रुवा ज्ञेया नाट्याभिनयरजिनी ॥' इति। विशेषान्त- राणि तत्ैव द्रष्टव्यानि। विस्तरभयादिह न लिख्यन्ते। रसप्रयुक्तं प्रलापमुदा- हरति। गाढेति। पूर्व श्रोतयोरेकं मुख्यममृतं वर्षति ताच्छील्येन तां तथो- क्ताम्। संप्रति गाढालिङ्गनसंमर्देन प्रत्यक्षरं द्राक्षासदृक्षादशेषादपि वर्णात् गल- त्सुधां सती धुवां सर्वाङ्के करोमि। सूत्रिणोऽसत्प्रलापमुद्धाटयितुमाह। सोपहास- मिति। सुकुमारा खल्वेषार्यस्य कर्तुरनिर्दयालिङ्गनस्य वेल्नं क्षेपणं प्रेरणं प्रयोग-

१०२ प्रतापरुद्राये रत्नापणसहिते

रसास्वादेन तरला ये माद्यन्ति विपश्चितः ।- त एव भावुका लोके भवन्ति हृदयालवः ॥ १८ ॥। एतद्दोषस्य गुणत्वारोपान्मृदवम्। नटी -* अय्यो अणंतरकरणिज्जं णिरुवेदु। मूत्र •-- नन्वयमिदानीं सभापतिर्देवः स्वयंभूरुपश्नोक्यते। सर्वाङ्गविलसत्सर्वमङ्गळालंकृताकृतेः। रुद्रस्य महिमा भाति विश्वानुग्रहकारिणः ॥ १९॥ (नेपथ्ये)। भोः सत्यं सत्यम्। सर्वाङ्गविलसत्सर्वमङ्गळालं- कृताकृतिरेवायं रुद्र इति। सूत्र •- (सहर्षम्) कथमुपक्रानतमेवास्म द्वाक्यानुगुण्येन प्रस्तु- तस्यानुगुणं कुशलैः कुशीलवैः यतः काकतीश्वरगुणवर्णनायोद्यतयो- र्वैतालिकयोर्वचनमिवोपक्षिप्यते। अयं कथोद्वातः । इदमेव गुणवर्णनात् प्रवर्तकं च। (पुरोऽवलोक्य) कथमेतौ वैतालिकावित एवाभिवर्तेते। * आर्यः अनन्तरकरणीयं निरूपयतु। वेल्लादेशः । दोषं गुणीकरोति। रसेति। तरला रसलोला ये विपश्चितो विदग्धा रसास्वादेन मादयन्ति परवशा भवन्ति त एव लोके भावुकाश्चर्वेणनिपुणाः सन्तो हृदयालवः सहृदया भवन्ति । 'हृदयादालुजन्यतरस्याम्' इत्यालुच्प्रत्ययः । येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशात् विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवन- योग्यता अत एव हृदयसंवादभाजः सहृदया इत्यभिनवगुप्ताचार्याः। आरयोऽ- नन्तरकरणीयं निरूपयतु। सूत्रधारोऽनन्तरकर्तव्यं प्रतिज्ञापूर्वकमाचरति । नन्वित्यादिना। सर्वाङ्गे विलसन्त्या सर्वमङ्गळया पार्वत्या अलंकृताकृतेरर्धा- अजानेरित्यर्थः । अत्र सर्वाङ्गव्यापिसमस्तमङ्गळालंकृतत्वलक्षणस्य वीरर्द्रविषया- र्थान्तरस्यानुगुणं सूत्रधारवाक्यमवलम्व्य वचनमुपक्षिप्यते। नेपथ्य इति। उक्तमर्थमुद्धाटयति। कथमिति। कुशीलवा नटविशेषाः । 'भूमिकाभिरनेका- भिः कर्मवागङ्गचेष्टितैः । यथाप्रकृतिसंधानकुशलास्ते कुशीलवाः ॥' इति लक्ष- गात् । अत एवायं कथोद्धातभेद इत्याह। अयमिति। एतच्छब्दोपक्षेपेण प्रयोगातिशयमुदाहरति। कथमेताविति । वैतालिकलक्षणं तु भावप्रकाशे 'तत्तत्प्रहरकयोग्यैः रागैस्तत्कालवाचिभिः श्रलोकैः। सरभसमेव वितालं गायन्

नाटकप्रकरणम्। १०३

एषोऽयमित्युपक्षेपात् प्रयोगातिशयः प्रस्तावनाङ्गम्। तदेहि। आवामप्यनन्तरकरणीयाय सज्जीभवावः (इति नि- ष्क्रान्तौ) इति समग्राङ्गा प्रस्तावना। (ततः प्रविशतः काम्पिल्यकलूतकौ वैतालिकौ) प्रथम :- (सहर्षम) योडयं जातस्त्रिलोकी प्रथितसुचरिते काकतीयान्ववाये यस्मै श्रेयांम्यजसरं वितरति भगवान् देवदेवः स्वयंभूः। यस्याज्ञा सर्वपृथ्वीपतिमुकुटमणिश्रेणिकेलीवयस्या सोऽयं भूपालमौलिर्जयति गुणमहान् रुद्रदेवो नरेन्द्रः ।।

द्वितीय :- सखे किमुच्यते यो रुद्रो रजताचले स्थितिमगादर्धाङ्गनारि: पुरा सोऽयं संप्रति काकतीश्वरकुले सर्वाङ्गनारिः स्थितः । मतमवलम््य प्रस्तावना। वृत्तस्य वर्तिष्यमाणस्य च वीररुद्रचरितस्य निदर्शकं मध्यपात्रद्वयप्रयोजितं शुद्धविष्कम्भमुदाहरति। ततः प्रविशत इत्यादिना। इतः परं स्वप्नोपदेशपर्यन्तो वृत्तकथाभागः । तत्रोपक्षेपमुदाहरति। योS- यमिति। मणिमुकुटश्रेण्या: केलीवयस्या क्रीडासखी। सवैरपि भूपालैरस्याज्ञा शिरसा धार्यत इति भावः। योऽयमित्यत्रेदंशब्दः प्रसिद्धिमात्रपरो न तु यचछ- व्दापेक्षितार्थबोधकः। अन्यथोत्तरवाक्ये तच्छब्दप्रयोगानुपपत्तेः । यतोऽनुवाद- वाक्यगतयच्छन्दसंनिहितानां तदेतदिदमदसां प्रसिद्धिपरत्वम। एवं विधेयवा- क्यगततच्छब्दसन्निहितानामेतदिदमदसामपि। तथैव लोकवेदयोः प्रयोगदर्श- नादित्यादि बहुधा प्रपश्चितमस्मन्महोपाध्यायमल्लिनाथसूरिणैकावलीतरले। अतः सोऽयमित्यत्राप्येवमेव द्रष्टव्यम्। पुरा किल काकतिकुलसंभूते गणपतिनाम्र्ि महाराजे दुहितृमात्रसंताने कदाचित् देवयोगेन कालपरिपाकमुपेयुषि तन्महिषी रुद्रदेवी नाम राजी बहूनि वर्षाणि तद्राज्यमकण्टकं परिपाल्य परिणता सती दौहित्रे प्रतापरुद्रे राज्यधुरां निदधे। तामिमां कथां मनसि निधायाह। यो रुद्र 'इति। अर्धाङ्गं नारी यस्यासावर्धाङ्गनारिः। समासान्तविधेरनित्यत्वज्ञाप- नात् 'नदतश्च' इति कबभावपक्षे 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' इति ह्रस्वः। सर्वाङ्गेण नारी सर्वाङ्गनारी रुद्रदेवीरूपेण स्थित इत्यर्थः । तत्पुरुषत्वात् परवल्िङ्गता। अथ-

१०४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

स्थाने यद्विषमावलोकनकलामात्रेण भस्मीकृता- न्यासन्वैरिपुराणि चित्रमधुना खङ्गे विषं धार्यते॥२१॥ मथम :- सखे साधु समर्थितम्। अन्यथा कथमस्मै महाराजाय स्वप्ने कुलगुरुसद्दशः स्वयंभूदेवस्तादृशीं श्रेय:संग्रहकारिकामुपदिष्टवान्। स्वयंभूदेवप्रसादरूपस्य बीजस्य बहूकरणात् परिकरः। द्वितीय :-- (सविमर्शाश्चर्यम) कथमवगतं राजरहस्यं वयस्येन। प्रथम :- सखे कस्य वा न विदितमिदम् । यत् सर्वस्मिन्नपि निजनगरे महोत्सवमादिशता रुद्रनरेश्वरेण कुलदेवतायाः स्वप्नोपदि- ष्टाः प्रसादविशेषाः प्रख्याप्यन्त एव। कुलदेवताप्रसादरूपस्य बीजस्य प्रख्यापनेन परिनिष्पत्तेः परिन्यास: । द्वितीय :- अहो निरन्तरप्रसादोन्मुखता देवस्य। यथा काकती- यप्रसवेषु श्रेयांस्युत्तरोत्तरमनुबध्यन्ते। एतत् बीजस्य श्रेयोऽनुबन्धरूपगुणख्यापनाद्विलोभनम् । तदस्मिन्नेव महीयसि महे महीमण्डलाखण्डलं चलमर्तिगण्डमुप- श्रोकयितुमावयोरयमेवावसरः । तदेहि राजकुलं प्रविशावः । प्रथम :- वयस्य सांप्रतं पुरोधःप्रमुखानमात्यवृद्धानपि पुरस्कृत्य कल्याणस्वप्नक्रमं मीमांसमानो नृपतिरभ्यन्तरास्थानीमधितिष्ठति । रुद्रे पौरुपभेदाभावो नाश्चर्यावह इत्याह। स्थाने इति। यद्यतः विषमावलोकनं तृतीयदृष्टिः अन्यत्र कोधदृष्टिः । तस्य कलामात्रेणांशमात्रेण वैरिपुराण्यसुरनग- राणि 'स तिस्रः पुरो भित्त्वैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान् प्राणुदत' इति श्रुतेरिति भावः । अन्यत्र शत्रुनगराणि। स्थाने युक्तमित्यर्थेऽव्ययम्। कैलासवासिनो रुद्रस्य कण्ठे विषं काकतिकुलवासिनस्तु स्त्रीरूपस्य खड्गे विषमिति महदेतदद्भुत- मित्याह। चित्रमिति। 'गुणा: पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्नं न च वयः' इति भावः। अथ वर्तिष्यमाणकथाभागे परिकरमुदाहरति। सख इत्यादिना। संग्रह- कारिकां संग्रह ्लोकम्। रुद्रनरेश्वरेण रुद्रदेव्या। स्त्रीव्यक्तावपि पुंस्त्वेन निर्देशे स्वय- मेवोपपत्ति वक्ष्यति। काकतीयप्रसवेषु काकतीयसन्तानेषु। अनुबध्यन्ते अवि- च्छेदेन संबध्यन्ते। महीयसि महे महोत्सवे। उद्दण्डपुरुषखण्डको वीरप्रकाण्डक-

नाटकप्रकरणम्। १०५.

तदावामपि तावदितो गत्वा यथावसरं प्रतीक्षावहे। (इति परिक्रम्य निष्कान्तौ)। अयं शुद्धविष्कम्भः । अङ्कारम्भ: ॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टवेषो राजा चामरग्राहिणी च) गजा-(सहर्षातिशयम्) अहो प्रसादातिशयः परमेश्वरस्य । सोमार्काभिजनं तमद्य जयति श्रकिाकतीयान्वयः पातिव्रत्यमुपैति सांप्रतममीष्वस्मासु विश्वंभरा। अस्माभिर्निजदो:प्रसूतिमधुना धन्यामजो मन्यते यत्कर्तव्यमुपादिशत् कुलपतिर्देवः स्वयंभू: स्वयम् ॥२२॥' पुरोधस :- महाराज भवादृशा एव परमर्हन्ति तादशमहित्रो देवस्य हितोपदेशान्। अथवा किमत्राभिनवम्। पुत्राणां हितोप- देशाधिकार: पितुरेव । यदित्थं कथयन्ति तद्विदः। सैवोमा चेति निर्दिष्टा सोमा चेति प्रथामगात्। तव माता शिवा साक्षादवेवो गणपतिः पिता ॥ २३॥ मन्त्रिणः-एवमेवैतत्। अन्यथा कथमीश्वरप्रसादादटते निरद्ुशं स्त्रीव्यक्तिविशेषस्य लोकाधिपत्यम्। एवं मानुषशंभुना गणपतिमहा- राजेनाभ्यन्तरस्यानुभवमहिम्रः सदृशमत्र पुत्र इति व्यवहार: कृतः। तद्नुगुणा च रुद्र इत्याख्या। इति शुद्धविष्कम्भः । अङ्गमारभते। तत इति। हर्षानुभावं प्रियभाषणमाह । सोमेति। अभिजनो वंशः। तं प्रसिद्धम् । अमीष्वेवमनुग्रहपात्रेष्विति भावः । अजो ब्रह्मा। निजदोःप्रसूति क्षत्रजातिम् । राजन्यो मनुष्याणामिति तस्या बाहुजत्वश्रवणात्। कुत इत्यत आह। यदिति। रुद्राम्बायाः पितरौ सोमा- म्बागणपतिदेवौ तयोरुमामहेश्ररात्मकत्वं लोकविदितं। ततः स्वयंभूमहाराजयोः पितापुत्रभावोऽस्ति। अतो हितोपदेशो युज्यत एव इत्याह। अथवेत्यादिना। सैवेति। सैव तव माता उमा चेति निर्दिष्टा सती लोकैरिति शेषः । सोमा चेति प्रथां प्रसिद्धिमगात्। परस्परसमुच्चयार्थौ चकारौ। पिता गणपतिस्तु साक्षात् प्रमथाधिपः शिवो देव इति तत्पित्रोः शिवयोश्र तादात्म्यमिति भावः । अथामुष्या भविष्यति निरङ्कशः प्रभाव इति विभाव्य महाराजो दुहितरं पुत्र

१०६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

पुरो०-(सकौतुकम्) कीदृशी देवस्य स्वप्नोपदेशपरिपाटी। राजा-(सादरम) इदानीं निवेद्यते। कदाचित् कल्याणे रजनिसमये स्मेरवदनं पुरः प्रादुर्भूतं सयुवतिवपुः साक्षनिटिलम्। स्त्रवन्तीचन्द्राभ्यां महितमुकुटं प्रेक्ष्य किमपि स्वयंभूदेवोऽसावयमिति हठोत्थानमभजम् ॥ २४॥ अनन्तरं स्वप्न एव वपुषा तं नमस्कृत्य स्तुवन सूनृतया गिरा। स्वाभिने काकतीयानां रत्नासनमुपाहरम् ॥२५॥ चामरग्राहिणी-अहो देवस्स अणुसंधाणं जं सिविणे वि कुलसामिणो समाराहणम्। * अहो देवस्यानुसंधानं यत् स्वप्नेऽपि कुलस्वामिनः समाराधनम्। विमाहात्म्यगोचराया अन्तःकरणवृत्तेरित्यर्थः । अत एवाह तत्रभवान् कविकुल- शिरोमणिः कालिदासः । 'सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रत्ृ- त्तयः ।' इति। अत्र दुहितरि। तदनुगुणा व्यवहारानुगुणा। रद्र इति पुंस्त्वेन समाख्येत्यर्थः । प्राचामियं शैली यदयं लिङ्गव्यत्यासेन निर्देश इति। यथा स्त्री- व्यक्तौ शिखण्डीति पुंस्त्वेन व्यवहारः। यथा चेन्द्रं पुमांसमपि श्रुतिरेव सुब्रह्म- ण्येति स्त्रीत्वेन निर्दिशति। तथा च षड्विंशत्राह्मणम् । 'सुव्रह्मण्यों सुब्रह्मण्यों सुब्रह्मण्योमिति स्त्रियमिव त्रिराह' इति। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। स्वप्नोपदेश- कममादरवशात् प्रतिज्ञापूर्वकं निवेदयति। राजेति। कदाचिदिति। कल्याणे शुभग्रहयोगादिना मङ्गळे रजनिसमये स्मेरवदनं प्रसादोन्मुखत्वात्। सयुवति- वपुरर्धाङ्गजानिरित्यर्थः। साक्षनिटिलं फाललोचनसहितमित्यर्थः। उभयत्न बहुव्री- हिगर्भो बहुव्रीहिः। 'बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः' इति षजन्तः साक्षशब्दः । स्रवन्ती मन्दाकिनी। किमपि वत्तुमशक्यं वस्तु प्रेक्ष्य हठशव्देन चिरन्तनतटाकोदका- च्छादितहरितद्रव्यमुच्यते। तदुत्सार्यमाणमपि स्वच्छन्दतो मुहुरुदकमाच्छा- दयतीति स्वच्छन्दव्यवहारो लक्ष्यत इत्युक्तमाचार्येरुद्भ्िदधिकरणे : एवमत्र संभ्रमेणाप्याच्छादनसंभवात् संभ्रमो लक्ष्यत इति वदामः। तेन हठोत्थानं मंत्रमोत्थानमिति वेदितव्यम्। र्वप्रे देवतादिदर्शने फलं दैवज्ञवल्लभे । सुगन्धपुष्पाक्षतपूर्णकुम्भशकध्वजच्छत्रमहीपतीनाम्। उद्यद्दिनेशेन्दुसुहृत्सुराणां सेतद्विजादर्शसुवासिनीनाम् । सुवर्णधान्याब्जफलेग्रहीणां भक्ष्यान्नरत्नाम्बरवाह-

नाटकप्रकरणम् १०७

पुरो०-किमुच्यते। आविष्टभक्तयः खलु स्वयंभूदेवे काकती- यनरदेवाः। ततः । राजा- शय्याशिरस्थानकृतस्य पूर्णकुम्भस्य तोयैः परिकल्प्य पाद्यम्। अतीन्दुसारैर्मणिभि: किलाहमपूजयं दैवतमस्मदीयम्॥२६॥ अथ च विभुः स्वयंभूरवदच्छुचिम्मितां गिरं स्ववामारधवधूपलालिताम। स्प्रशन् करेणाभयदानशालिना कृताञ्जलिं मां विनयानताननम्॥ यत् किल अभजमित्यनद्यतने लङ्। तेन चतुर्थयामादर्वाचीनः स्वप्र इति सूच्यते। तत्फलस्य राज्यलक्ष्मीप्राप्तिरूपस्य विजययात्रया द्वित्रमासविलम्बसंभवात्। तदुक्तं वृहस्प- तिमते स्वप्नाध्याये। 'स्वप्नस्तु प्रथमे यामे वत्सरेण विपच्यते। द्वितीये चाष्ट- भिर्मासैस्िभिर्मासैस्तृतीयके॥ अरणोदयवेलायां दशाहेन फलं भवेत्। गोविसर्ज- नवेलायां सदयः स्वप्नफलं भवेत् ।' इति। वपुषा नमस्कृत्य साष्राङ्ं प्रणम्येत्यर्थः। 'सत्यं प्रियं च वचनं यत् तत् सनृतमुच्यते।' नृतर्मूलविभुजादित्वात् कप्रत्ययः। 'अन्येषामपि' इति सोदीर्घः । आविष्टं भक्तिर्येषामिति लिङ्गसामान्ये नपुंसक- पूर्वपदो बहुव्रीहि: स्त्रीपूर्वपदत्वे भक्तिशव्दस्य प्रियादिपाठात् 'अप्रियादिषु' इति निषेधेन 'स्रतिरियाः पुंवद्-' इत्यादिना पुंवद्भावप्रतिषेधप्रसङ्गात्। अत एवाह वृत्तिकारः ।'दृढभक्तिरित्येवभादिषु स्त्रीपूर्वपदत्वस्याविवक्षितत्वात् समाधेयम्' इति। भोजराजस्तु 'कर्मसाधनस्यैव भक्तिशव्दस्य प्रियादिपाठो न भावसाधनस्य। दृढभक्तिरित्यादो तु भावसाधनत्वान्न कश्चिद्विरोधः' इत्याह। प्रपश्चितं चैतत्तातपादैः संजीविन्यादौ तत्र तत्रेत्यस्माभिरुपरम्यते। तस्मादत्रापि स्त्रीपूर्वपदो वा बहुव्रीहिरनुसंधेयः। शम्याशिरःस्थाने पूर्णकुम्भस्थापनं मङ्गळार्थम्। तदुक्तं स्मृतिरत्नावल्याम्। 'माङ्गळयं पूर्णकुम्भं तु शिरःस्थाने विधाय च । वैदिकैर्गारुडैर्मन्त्रै: रक्षां कृत्वा स्वपेन्निशि ॥' इति। अतीन्दुसारैरत्युज्ज्वलैः। स्वप्रे देवतार्चने 'सुरपूजोत्सवसेवा नैवेदं नृत्तगीतवाद्यं च' इत्यादिना दैवज्ञ- वल्लभोक्तं महाफलं द्रष्टव्यम्। मणिपूजाफलं च पुष्पसारसुधानिधौ। 'सुवर्ण- कुसुमैर्दिव्यैर्मणिविद्ुमविस्तृतैः । राजतै रत्नसंभूतैरथवा चित्रवस्त्रकेः ॥ येऽर्चय- न्ति'हरं भक्त्या नरास्ते स्युर्महेश्वराः।' इति। पूजानन्तरं वृत्तमाह। विभुरि- ति। स्ववामार्धवधूपलालितां पार्वत्यानुमोदिताम्। अभयदानशालिना प्रसाद- सूचकेनेत्यर्थः । उन्मस्तकैरुलद्विर्ताशिरस्कैरतिप्रभूतैरित्यर्थः । मध्यमलोकस्य

१०८ प्रतापरुद्रीये र्नापणसहिते

उन्मस्तकैर्मध्यमलोकभाग्यैस्तपोविशेषैरनघैः पृथिव्याः। सम्यकफलैः सच्चरितैः प्रजानां प्रतापरुद्रोऽयनिहावतीर्णः।। वत्स काकतीयकुलप्रदीप स्वीकृते पुत्रभावेन दौहित्रे प्राङममाजया। अस्मिन्निधेहि धौरेये गुर्वीमुर्वीधुरामिति ॥ २९।। पुरो०-(सप्रमोदम) महाराज काकतीयकुलयोगक्षेमविधा- नदक्षिणेन दाक्षायणीपतिना साक्षादेवमादिष्टम। तवाप्ययमेव मनो- रथः। प्रियंकरश्चायं महोत्सवः प्रजानाम् । तदारोहतु प्रागतिसृष्ठ- यौवराज्यम्य प्रतापरुद्रस्य भुजशिखरं सागरमेखला। ततस्ततः। इयं प्रयोजननिर्धारणरूपा युक्ति:। राजा-तद्वचनमाकर्णयन्ती निर्भरहर्षविकस्वरलोचना मेदि- न्यपि देवस्य पार्श्रे दष्टा। चामर-महाराअस्स हिअअअणुवट्टमाणाए वसुंधराए उइदो रखु हरिसाविभ्भावो। एषा स्वयंभूदेवस्य वचनाकर्णनेन मेदिन्या: सुखागमेन प्राप्तिः। राजा-काकतीयकुलश्रेयसां देव एव प्रमाणमिति तस्याज्ञा मया शिरस धृता। देवोऽपि सप्रसादातिशयमवलोक्यान्तर्हितोऽ- भूत्।

• महाराजस्य हृदयमनुवर्तमानाया वसुन्धराया उचितः खलु हर्षाविर्भावः।

श्रमोचितव्यापारैः । अत्र भाग्यादिनिमित्तभेदात् विच्छित्तिविशेषं वत्तुं मध्यम- लोक एव समष्टिव्यष्टिभ्यामाश्रितः । प्रजापृथिवीव्यतिरिक्तमध्यमलोकासंभवा- दिति द्रष्टव्यम्। एवं चास्मिन् राज्यं शासति सस्याकरादिसंपत्तिः प्रजासमृद्धिश्च प्रभवतीति फलितम्। वत्सेति। रुद्राम्बायाः पुंस्त्वेन संबोधनम्। प्राक् जन्मकाले। धुरं वहतीति धौरेयो धुरन्धरः । 'धुरो यड्ढकौ' इति ढक्। 'ऋक्पू-' इत्यादिना समासान्तोऽप्रत्ययस्ततष्टाप् । सप्रमोदमिति । 'अस्मिन्नर्थे विप्रतिपत्तेरभावादिति भावः। तदुक्तं बृहस्पतिमते। देवताश्च द्विजा गावः पितरो लिङ्विनस्तथा। यद्वदन्ति नरं स्वप्ने तत्तथैव विनिर्दिशेत् ।।' इति। प्रियं करोतीति प्रियंकरः । 'क्षेमप्रियमद्रेऽण् च' इति खश्प्रत्ययः । अतिसृष्टं

नाटकप्रकरणम्। १०९

इदं मेदिनीपाप्तिहेतोर्बीजस्य स्वयंभूदेवस्योपदेशाङ्गीकर- णात् समाधानम्। मन्त्रिण :- विश्वप्रियंकर: स्वप्ननत्ययः । किं तु काकतीयनरे- न्द्रवृद्धोचितमाचारमनुवर्तमानस्य देवस्य नगरनिवासवैमुख्यं तथा कुलधुरंधरस्य वीररुद्रस्य विश्वरक्षाक्षमे बाहुपरिघे राज्यघुराविश्रान्ति- रिति च विषादहर्षयोः सीमानं स्पृशत्यस्माकं मनः । एतत्सुखदुःखहेतुभूतं विधानम्। चामर० -* अच्चरिअं अब्चरिअं कुलामच्चमुहदेणेव्व पव्वईवल्लहेण एव्वमुवदिट्ठम् । इय बीजविषयाश्चर्यरूपा परिभावना। राजा-(सहर्षातिशयम्) (अमात्यान् प्रति) अयं काकतीयकुलश्रेयःकल्पलताप्ररोहः स्वयंभूदेवानुग्रहः सर्वेषा- मपि श्रवणमहोत्सवः क्रियताम्।

मन्त्रिण :- यदाज्ञापयति काकतीयपरमेश्वरः। राजा-किमिदानीं कर्तव्यम्। पुरो० -- महाराज किमन्यत्। सज्जीक्रियतां प्रतापरुद्रदेवस्य राज्याभिषेकसंभार: । एष बीजानुगुणप्रोत्साहनरूपो भेद:। मन्त्रिण :- दिग्विजययात्रावशीकृतानां सर्वपार्थिवानां वर्गेणा- नीतैः सकलतीर्थसलिलैः प्रकाशितं स्वयंभूदेवप्रसादं महाभिषेकमनु- भवतु राजपुत्र: । पुरो०-उचितमनुमन्त्रितं मन्त्रिभिः। * आश्चर्यमाश्चर्यम्। कुलामात्यमुखेनैव पार्वतीवल्लमेनैवमुपदिष्टम्। येति। विश्वति। प्रियंकरादिशब्दा अनुपदमेवोक्ताः। धुरंधरशब्दस्तु नायक- प्रकरणे। अयं काकतीयेत्यादि। स्पष्टम्। षड्विधानि मौलादिरूपाणि बलानि। 'मौलं भृतं सुहृच्छ्रेणी द्विषदाटविकं बलम्' इत्यमरकोशाभिधानात्। अन्न विष्कम्भादौ वैताळिकवाक्योपक्षिप्तस्याङ्ञवशादनुवर्तमानस्य बीजस्य नाय.

११० प्रतापरुद्रीये रननापणसहिते

राजा-तर्हि जैत्रयात्रासाधनानि सज्जी्रियन्तां षड्विधानि बलानि। अह्मपि सज्जो भवामि। एष आरम्भ:। इदं बीजानुगुणारम्भरूपं करणम् । एव- मारम्भबीजसंबन्धरूप: साङ्गो मुखसंधि:। (नेपथ्ये) वैतालिकौ-सुखाय माध्यन्दिनी संध्या भवतु देव- स्य। यदिदानीं

त्वत्तेज:पटलं कियन्ति भुवनान्याक्रम्य संक्रीडते। इत्यालोकनकौतुकीव शिथिलस्वीयाधिकारश्रमो भास्वानेष समप्रदीप्तिरधुना व्योमाग्रमारोहति ॥ ३० ॥ अपि च उद्धायन्ति शरन्निशाकरकरस्तोमत्विषस्त्व द्रुणान् ऋडिन्त्यो मलयाद्रिचन्दनलताकुञ्जे भुजङ्गाङ्गनाः। पीत्वा तत्तदुदीर्णवर्णगलितां प्रत्यग्रधारां सुधां वाताहारतया प्रभूतमयशः प्रक्षालयन्त्यो निजम् ॥३१॥ इदानीं खलु

कव्यापारस्य स्वरूपात् किंचिदुच्छूनत्वलक्षणारम्भसंबन्धान्मुखसंधिरित्याह। एवमिति। मध्याह्नवर्णनमारभते। सुखायेति। लोके यत् किंचन विप्रकृष्टं वस्तु दिदृक्षवो वृक्षाग्रमद्रिशृङ्गं वारोहन्ति। तत्समाधिमावर्तनविकर्तनस्याह। लोकालो केति। संक्रीडते। 'क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्र' इत्यात्मनेपदम्। स्वीयाधिकारस्त- मोऽपहत्वलक्षणस्तन्निमित्तः श्रमः शिथिलो यस्य स तथोक्तः । एतच्च राजतेजस एव तद्ारोद्वहनादिति वेदितव्यम्। अत एवालोकनकौतुकीवेत्युत्प्रेक्ष्यते। तत्र निमित्तमुपादत्ते। अधुनेति। उदूगायन्तीति। मलयाद्रिचन्दनलताकुञे दिवा विहारदेशे इत्यर्थः। तदुक्तं भावप्रकाशे 'सरितः पुलिनं वेला कान्तारारामभूध- राः । लतागृहाणि चित्राणि शय्या किसलयाश्चिता ॥ दिवा विहारदेशाः स्युः ।' इति। क्रीडन्त्यः निजरमणैरिति शेषः । तत्तदिति वीप्सायां द्वि्भावः । उदीर्ण- वर्णादुचारिताक्षरात्। गलितां गलन्तीमित्यर्थः । 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इत्यत्र चशव्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात्। अत एवाह वृत्तिकारः ।'सुप्तशयितेत्येवमादयो

नाटकप्रकरणम्। १११

आघ्राय किरणान् भानोर्यजुरामोदमेदुरान्। यंतन्ते कृतिनः सर्वे कर्तु माध्याह्निकीं क्रियाम् ॥ ३२॥ राजा-(आकर्ण्य सर्वान् प्रति) साधयत यूयमभिमताचरणाय। अह्मपि तावदभ्यन्तरं प्रविशामि। (इति यथोचितमुत्थाय परिक्रम्य निष्कान्ता: सर्वे) इति नाटकपकरणे कल्याणस्वमो नाम प्रथमोऽक्ः।

(नेपथ्ये) -* इदो इदो अज्जो। (ततः प्रविशति वृद्धकञचुकी) कञ्चुकी-(सहर्षम्) चिराय यौवनमतिशयानया चरितार्थ- या जरयानया सच्चरे। यया दीर्घायुषा प्रतापरुद्रमहाभिषेकमहो- त्सवमनुभवितास्मि। एष मध्याह्ववर्णनया विच्छिन्नस्य प्रकृतार्थस्य पुनरवमर्शा- द्विन्दु: । अपि च पदे पदे स्खलन्तं मां वाचा गत्याथ चेष्टया। अवलोक्य हसन्नास्ते स्वामी रुद्रनरेश्वरः ॥। १ ॥

• इत इत आर्यः । मित्यवोचत् । अत एव प्रत्यग्रधारामतिरसामित्यर्थः । आघ्रायेति। यजुरे- वामोदः परिमलविशेषः तेन मेदुरांस्तन्मयानित्यर्थः । 'यजुर्वेदे तिष्ठति मध्येऽ- हः' इति श्रुतेः । 'भञ्जभासमिदो घुरच्' एतेन भानुकिरणानां पुष्पसमाधिसिद्धे: ज्ञात्वेत्यस्मिन्नर्थे आघ्राय इति पदं बोद्धव्यम्। मध्याह्वे कर्तव्या माध्याहिकी। 'कालाद्रक्' इति शैषिकष्टक्प्रत्ययः । इति नाटकप्रकरणे प्रथमोडङः । चूलिकामुदाहरति। नेपथ्य इत्यादिना । ततः प्रविशतीति । नेपथ्यमेव न रज्मन्यथा चूलिकालक्षणभङ्गप्रसन्गात्। यौवनमतिशयानयेति। अत्रैव पुरुषार्थलाभादिति भावः । जरया संचर इति। 'समस्तृतीयायुक्कात्' इत्यात्मनेपदम् । पुरुषार्थमाह । ययेति। अनुभवितास्मि । अनद्यतने लुट्।

११२ प्रतापरुद्रीये र्नापणसहिते

(सविमर्शाश्र्वर्यम्) काकतीयनरेन्द्रस्य राज्यश्रीर्मूलवेश्मनः। युवराजगृहानद्य गवाक्षैः स्वैरमी्षिते ॥ २॥ एष राज्यलक्ष्म्याः प्रतापरुद्रगतगभिलाषाद्विलास:। (पुरोऽवलोक्य) कथमयं राजपुत्रपरिचारको दारकः ससंभ्रमं मामभिवर्तते। (प्रविश्य) दारक :-* अय्य पणमामि। कञ्चुकी-भद्र कल्याणास्पदं भूयाः । किमनुमतं राजपुत्रस्य दिग्विजयप्रस्थानं रुद्रनरेश्वरेण । दारक :- 1कहं कहं वि अणुमदम्। कञ्चुकी-सवनामानुगुणमिदं राजपुत्रस्य यत् सज्जीकृतसाधनं महाराजं सपादोपग्रहं निवार्य स्वयमेव जैत्रयात्रायामुत्तिष्ठते। दारक :- अय्य अणणुहूदजुइपरिस्समो जुवराओ। दुक्खरो खु दिअंतजओ कहं भविस्सइ। कञ्चुकी-भद्र निरङ्कुशाः स्वयंभूदेवप्रवृत्तयः । विष्णारेवतारः खल्वयं वीररुद्रोऽप्यचिन्त्यमहिमा। एष दृष्टनष्टवीजानुसरणरूपः परिसर्पः । अत्र स्वप्वृत्तान्तख्यापनाल्लक्ष्यस्य दिग्विजययात्रोद्यमेना- लक्ष्यस्य बीजस्योत्पादनादुन्भ्ेद इति प्रतिमुखसंधिरयम् । * आर्य प्रणमामि। + कथं कथमपि अनुमतम्। + आर्य अननुभूतयुद्धपरिश्रमो युवराजः । दुष्करः खलु दिगन्तजयः कथं भविष्यति। इति। सपादोपग्रहमिति। सव्यदक्षिणपाणिभ्यां सव्यदक्षिणपादोपस्पर्श- रूपो गुरुनमस्कार: पादोपग्रहः। तदुक्तं मनुना । 'व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुप- संग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्य: स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ॥' इति। उत्तिंष्ठते उघुङ्क्ते। 'उदोऽ्नूर्ध्वकर्मणि' इत्यात्मनेपदम्। भद्गेति। अत्र पूर्वाक्के स्वम्न- दृष्टस्य मध्याहवर्णनया नष्टस्य च बीजस्य स्वयंभूदेवप्रसादरूपस्य भद्र निरकुशा

नाटकप्रकरणम्। ११३

दारक :- एव्वं एदम्। अमाणुसो खु सो पहावो। कञ्चुकी-कुत्रेदानीं राजपुत्र:। दारक :- काअईअकुलदुग्गादेवीसमाराहणेण विअअपत्थाण- मंगलं काऊण तत्थ हणुमदअलपेरंतबहिरुज्जाणे णिवेसिअखंधावारो अमच्चपरिवुदो जुवराओ चिठ्ठई। ता अणुजाणीहि मम तत्थ पत्थाणम्। कञ्चुकी-भद्र साधय। अहमपि राजकुलं प्रविशामि। (इति यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्तौ) इयं चूलिका। प्रवेशकः । (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रो मन्त्रिणः परिजनश्र)। प्रता०- किं राज्येन शमोन्मुखं रचयता तातं कुलालम्बनं किं चास्मिन् समुदाहरन्ति महतो दोषान् बहून सूरयः धर्माध्वा च खिलीकृतोऽयमधुना क: संचरेदस्खलं स्तन्नेष्टं किल यौवराज्यमपि मे बाल्योत्सवे क्रीडतः।।३। * एवमेतत्। अमानुषः खलु स प्रभावः । + काकतीयकुलदुर्गादेवीसमाराधनेन विजयप्रस्थानमङ्गळं कृत्वा तत्र हनु- मदचलपर्यन्तबहिरुद्याने निवेशितस्कन्धावारः अमात्यपरिवृतो युवराजस्तिष्ठति। तदनुजानीहि मम तत्र प्रस्थानम् । उद्धेद: प्रकाशनम्। भद्रेत्यादिवाक्येनेति भावः। एवमेतदित्यादि। स्पष्टम्। इयं चूलिका। किमिति। तातं शमोन्मुखं विरक्तं रचयता राज्येन मय्यर्पितेन सतेति शेषः । किं न मे किंचित् साध्यमस्तीति भावः। न केवलमस्मिन् - चेति। अत एवोक्तं महाभारते शान्तिपर्वणि भीमं प्रति युधिष्ठिरेण । 'असंतोषोऽप्रमोदश्व मदो रागोऽप्रशान्तता। बलमोजोऽभिमानश्र समुद्वेगश्र सर्वतः ॥ एभिः पाप्मभिराविष्टं राज्यं त्वमभिकाह्कसि ॥' इति। नन्वेवं सति 'यंदह्ना कुरुते कर्म प्रजा धर्मेण पालयन्। दशवर्षसहस्त्राणि तस्य भुङ्क्के महत् फलम् ॥' इत्यादिना राज्ये महाफलप्रतिपादकमन्वादिवचनविरोधः स्यादित्या- शक्कय तस्य युगान्तरविषयत्वान्न विरोध इत्याशयेनाह । धर्माध्वेति। अयं

११४ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

तद्वयं महाराजभुजपरिघमसृणितेषु दिगन्तेषु विजययात्राविनो- इन विह्रामहे। एतद्राज्येऽनिच्छाभिधानाद्विघूतम्। मन्त्रिण :- राजपुत्र सर्वपथीनया काकतीयान्वयभाग्यसंपदा त्वां धुरंधुरं लब्ध्वा नरेन्द्रश्चिरमासक्तां धुरं शिथिलयितुमध्यवस्य्र- ति। आचारश्रायं काकतीश्वराणां यद्धौरेये पुत्रे शमोन्मुखत्वम् । कुलस्वामिना स्वयंभुवाप्येवमेवानुशिष्टम्। अनतिक्रमणीया राजपुत्रेण गुर्वोर्गरीयसी खल्वाज्ञा। कलिकालदोषशिथिलधर्मप्रतिष्ठां निर्वोदुं बोदुं च महती महीधुरमवतीर्णस्य काकतीयविष्णोस्तव न साम्प्रतं प्रत्याख्यातुम् । प्रताप०-(सानुरोधम्) स्वयंभूस्तात इत्येतावीश्वरौ दिव्यमानुषौ। तयोरन्यतरो राजा युवराजोऽस्मि सर्वथा ॥ ४ ॥ मन्त्रिण :- राजपुत्र साधारणोडयं विनयः काकतीश्वराणां स्वयं- भुवि महाराजे। एष प्रकृतविषयारत्युपशमाच्छमः ।

एवोकं सूर्यसिद्धान्ते। 'कृतादीनां व्यवस्थेयं धर्मपादव्यवस्थया।' इति। आदिपुराणेडप्युक्तम्। 'न विद्वत्ता न शुद्धोरऽर्यो न शुद्धिर्मनसः कलौ' इति। अधुना कलिकाले अस्खलन्नप्रमत्तः कः संचरेत्। न कोऽपि संचरितुं शक्नुया- दित्यर्थः । 'शकि लिङ् च' इति लिङ्। तृतीयाभावान्नात्मनेपदम् । तद्यौव- राज्यमपि नेष्टं किल किमुत दुष्टं राज्यमिति भावः । मसृणितेषु निष्कण्टकी- कृतेषु अत एव स्वस्य न प्रयास इति विनयोक्तिः। राजपुत्रेति। सर्वान् पथो व्याप्नुवन्त्या सर्वपथीनया। 'तत्सर्वादेः' इति खप्रत्ययः। आचारश्चेति । 'धर्म्ये वर्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वर्तेत धर्मवित्। पुत्रसंक्रामितश्रीश् वने वन्येन वर्त- येत्।' इति व्यासस्मरणात्। गुर्वोर्दिव्यमानुषयोर्गरीयसी गुरुतरा पूज्यतमेति या- वत्। 'प्रियस्थिग-' इत्यादिना गुरोर्गरादेशः। किं च धर्मसंस्थापनार्थमेवावतीर्ण- स्य विष्णुमूर्तेस्तवदं दुष्परिहरमित्याह। कलिकालेति। प्रत्याख्यातुं परिहर्तुम्। तर्हि तावत् स्वयंभूदेव एव महाराजोऽस्तु पूर्ववदेवाहं युवराज एवेति वचन-

नाटकप्रकरणम्। ११५

परिजन :-* काअईअकुलठ्ठविरो तत्तभवम्तो सअंभूदेवो धुरं धारेदु। राअउत्तो उण रज्जसिरिअं अंके आरोवेदु। प्रताप०-(समन्दस्मितं परिजनमवलोकयति) एतत् परिहासवचोरूपं नर्म। परि० -- चिरेण चरिअत्था मेइणी संवुत्ता। गोत्तगिरिसिहरणिठ्ठरविअडसिलावसइबब्बरंगीए। खोणीए होदु वासो बाहुम्मि पआवरुद्दस्स । ५। जह हरिचंदस्स भुए जह रहुणाहस्स बाहुफलअम्मि। काअइलच्छीपइणो बाहुम्मि तहा मही रमदु ॥ ६ ॥ प्रता०-(सबाहुस्फुरणमधोमुखस्तिष्ठति) एषा परिजनवचनोत्था प्रीतिर्नर्मद्युतिः। मन्त्रिण :- राजपुत्र काकतीयपुरुषोत्तमस्य तव पाणित्रहणाय स्पृहयन्ती राज्यलक्ष्मीर्विलम्बनं न सहते। परि० -- + विज्जावहूणं अहिअं दंठूण पइम्मि पणअविस्संभं। खोणी लच्छी अ कहं विलंबिअं सहउ जुवराए।। ७।। मन्त्रिण :- इत्थमेव। * काकतीयकुलस्थविरस्तन्रभवान् स्वयंभूदेवो धुरं धारयतु। राजपुत्रः पुना राज्यश्रियमक्के आरोपयतु। + चिरेण चरितार्था मेदिनी संवृत्ता। गोत्रगिरिशिखरनिष्रुरविकटशिलावसतिबर्बराड्ग्याः। क्षोण्या भवतु वासो बाहौ प्रतापरुद्रस्य।। यथा हरिश्रन्द्रस्य भुजे यथा रघुनाथस्य बाहुफलके। काकतिलक्ष्मीपतेर्बाहौ तथा मही रमताम्॥ + विद्यावधूनां अधिकं दष्ट्रा पत्यौ प्रणयविस्त्रम्भम्। क्षोणी लक्ष्मीश्च कथं विलम्बितं सहतां युवराजे।। सबाहुस्फुरणमिति। पुंसो दक्षिणबाहुस्फुरणं शुभनिमित्तमिति वक्ष्यते । नर्मवचनमनुरागबीजोद्वाटनम् । विज्जेति। वधूनां भर्तृवाल्लम्यमवलोक्य

११६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

स्वतेजसा परिष्कृत्य प्रधानागारमुत्सुका। प्रतीक्षतेऽद्य राज्यश्रीर्युवराजसमागमम् ॥ ८॥ एष मन्त्रिणां परिजनस्य च वाक्यैर्बीजानुरागप्रकाशनात् पगमः । परि० --* कहं अम्दरिओ खु एसो महूसओ दिसाविजअजचाए। एतद्दिगन्तयात्रया प्रकृतकार्यविलम्बनान्निरोधः। मन्त्रिण :-- (सावज्ञम्) कथं चिरयन्त्यन्ध्रचमूपतयः | अथवा किं तैः। वयमपि न केवलं मन्त्रशस्त्राः किं तु बहुशः समरापदा- नाराधितस्वामिन एव। एतन्निष्ठुरवचनरूपं वज्रम्। (प्रविश्य) दौवारिक :- जेदु जेदु जुअराओ। एदे खु चमूप- इणो पडिहारभूमिभाअम्मि सज्जीकिअचउरंगबला वटटन्ति। मन्त्रिण :--- अचिरं भो: प्रवेशय। दौवा० --- तथा (इति निष्क्रम्य सेनाधिपतिभिः सह पुनः प्रविष्टः)। सेना० --- (यथोचितं प्रणम्य) स्वामिन् काकतीयकुलतिलक सर्वतोमुखाटोपा वाहिन्यः शौयोदन्वन्तं भवन्तमनुप्राप्ता एव तदनु- ग्रह्यालुना कटाक्षेण निरीक्ष्यन्ताम्।

• कथमन्तरितः सल्वेष महोत्सवो दिग्विजययात्या। + जयतु जयतु युवराजः। एते खल चमूपतयः प्रतीहारभूमिभागे सज्जी- कृतचतुरङ्गबला वर्तन्ते। स्वतेजसेति। गतार्थमेतत्। कहमिति। निरोधनलक्षणे छद्मनेत्युक्तं। तत् कारणमात्रोपलक्षणमिति द्रष्टव्यम्। सावजमिति। समरमेवापदानमद्भुतकर्म तेनाराधितस्वामिन: प्रसादितेश्वराः । वज्रलक्षणे प्रत्यक्षग्रहणं केवलस्याप्युप- लक्षणमित्याशयेनाह। एतन्निष्ठुरेति। द्वारे नियुक्तो दौवारिको वेत्रधरः । 'तत्र नियुक्तः' इति ठक्। 'द्वारादीनां च' इत्यैजागमः । स्वामिन्निति । सर्वतोमुखाटोपा: सर्वतोदिक्संभ्रमा वाहिन्यः सेनाः । शौर्योदन्वन्तमिति रूपकबलादुदकसंभ्रमवत्यो नद्यश्ेति लभ्यते। अनुग्रहयालुनानुप्रहीता कटाक्षेण

नाटकप्रकरणम्। ११७

एतदनुनयवचनरूपं पर्युपासनम्। मन्त्रिण :- राजपुत्र तर्हि समारुह्यतां प्रतिपक्षनिवारणो वारण:। आलोक्यन्तां निरन्तरपरिपन्थिप्रमाथिन्यो वरूथिन्यः। प्रस्तूयतां सेनापुरःसराक्रान्तसकलसामन्तनिजस्थानं प्रस्थानम् । प्रताप०-यथाभिरुचितममात्येभ्यः । (इति गन्धगजाधिरो- हणं नाटयति) मन्त्रिणः --- करोदग्रेण महसा विष्वगाक्रमितुं दिशः । आरोंहति गजं वीररुद्रो भास्वानिवोदयम् ॥ ९॥ एतत् प्रकृतानुगुण्येन विशेषसंबन्धवचनं पुष्पम् । (सर्वे युवराजहस्तिनं पुरस्कृत्य ससंबाधं किंचित् परिक्रामन्ति।) सेना० -- (सोत्साहप्रणामम्) स्वामिन्नितो दीयतां दृष्टिः । धावत्पादातपादाहृतिदलितमहीरन्ध्रनीरन्ध्रनिर्यद्- धूलीजालाम्बुदान्तर्विलसदसिलताविद्युदुद्दामदीप्ाः। उद्यन्निस्साणराणस्तनितपटपटद्विक्तटा: प्रारभन्ते प्रावृट्लक्ष्मीं ध्वजिन्य: करिकरटतटस्यन्दिदानाम्बुधाराः इत्यादिनालुच्प्रत्ययः । अतो लोपस्य स्थानिवत्त्वान्न लघूपधगुणः । राजपुत्रेति। परिपन्थिप्रमाथिन्यः शत्रुघातिन्यः वरूथिन्यः सेनाः। प्रस्तूयतामिति। प्रस्थाना- रम्भ एव नासीरै: सामन्तनगराण्याक्रम्यन्त इति सेनाबाहुल्यं सूच्यते। यथे- ति। गन्धोपलक्षितो गजो गन्धगजः । यद्यपि गजशास्त्रे त्रैवर्णिकजातिगजेषु गन्ध उक्तस्तथाप्यौचित्यादत्र क्षत्रियजातिरुच्यते। तदुक्तं 'भद्रश्राहरिताल- मुग्गुलुशिलागन्धोSतिशरो रणे नानाशस्त्रनिपातवेगसहनः स्तम्बेरमः क्षत्रियः ॥' इति। अत शुभाशुभगन्धविभागस्तदभिव्यक्तिस्थानं च तत्रैवोक्तम् । 'स्वेदे द्वारमले शुभाशुभकरं गन्धं सुधीर्लक्षयेत् सेव्यो भूरुहलाजपाटलघृतप्रख्यः प्रश- स्ताह्वयः । एतस्मादपरः शुभोऽ्यमुदितः सत्त्वेन रूपेण यो युक्तः सोऽपि मतङ्गज: सुमुचितः कल्याण इत्युच्यते ॥' इति। करेति। करेणोदग्रेणोद्धतेन महसा तेजसा भुजबलेनेत्यर्थः । अन्यत्र करैः किरणैः । उदयं पूर्वपर्वतम् । अत्र मन्त्रिगां वीररुद्रं प्रति रागप्रकाशविशिष्टवचनात् पुष्पं नामाङ्गमित्याह। एत- दिति। प्रकृतानुगुण्येन बीजानुकूल्येनेत्यर्थः। विशेषबन्धो रागविशेषबन्ध इत्यर्थः। धावदिति। पदातीनां समूहः पादातम्। भिक्षादित्वादण्प्रत्ययः । निस्सा-

११८ प्रतापरुद्रीय रन्नापणसहिते

(अन्यतो निरूप्य) बले चलति संभ्रमं प्रतिभये विजेतुं दिशः पुरन्दरहरिज्जयव्यवसिताः सहायोद्धताः । चलन्ति चिरमत्सराः शिखरिणो यथा दन्तिनो भरावनमदुन्नमन्द्ुजगराजफकत्फणाः॥११॥ / परि०-(विलोक्य साश्चर्यम्)*महंतो खु एसो तिलंगसुभडाण- मुस्साहो। (संस्कृतमाश्रित्य) उद्त्तोमरडामरा: प्रतिपदप्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकाः स्वैरोद्रीर्णमुसुण्ढयः पटुतराकृष्टध्वनत्कार्मुकाः। भ्राम्य्ीमगदा: समग्रविहरत्प्रासाः स्फुरत्पट्टसाः खेलन्त्यन्ध्रचमूभटाः सवपुषो रौद्रप्रकारा इव ॥ १२ ॥ मन्त्रिण :- अहो तुरङ्गतरङ्गास्त्रिलिङ्गाधिपतेः। * महान् खल्वेष त्रिलिङ्गसुभटानामुत्साहः। कबभावे घञ् बाधितः अत एवोक्तममरकोशे 'रणक्कणः' इति तथापि स्रावा- दिवत् बाहुलको घञ् द्रष्टव्यः । पटशब्दादव्यक्त्तानुकरणात् 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विर्भावे 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-' इत्याचारे क्विप् कथंचित् कल्पनीयः । ततो लटः शत्रादेशः । पटदित्यस्यैवानुकरणत्वे पूर्वावयवस्य तकाराभावश्चिन्त्यः करटतटं गण्डस्थलम्। सेनाङ्गेषु मतङ्गजसन्नाहमाह। बल इति। चिरमत्सराः पक्षच्छेदात् प्रभृति प्ररूढवैराः अत एव पुरन्दरहरिज्यव्यवसिताः प्राचीवि- जयोदुक्ता इत्यर्थः । इयन्तं कालं तूष्णी स्थित्वेदानीं वैरनिर्यातने हेतुमाह। सहायोद्धता इति। यथा कस्यचिद्वस्तुनो भाराक्रान्तः कश्चन भागो नमति भागान्तरं तून्नमति तद्वद्दन्तिभाराकान्तभूतलद्वारा भुजगराजस्य केषांचित् फणा- नामवनमनमितरेषामुन्नमनं द्रष्टव्यम्। फक्कनमत्र संकोचः । फक्क नीचैर्गतावि- त्यस्माद्धातोर्लट: शत्रादेशः । अत्र यथाशब्दमाहात्म्याद्यद्यप्युपमा प्रतीयते तथाप्युपमानभूतानां विशिष्टशिखरिणामुपमेयदन्तिरूप तयाभ्यूहनादुत्प्रेक्षायां पर्य- वस्यतीत्युपमोपकमोत्प्रेक्षेयम् ।। पत्तिसंपत्तिमाह। उद्यदिति । तोमरा दण्ड- विशेषास्तैर्डामरा भयंकरा: कौक्षेयकाः खत्ञा:। 'कुलकुक्षि-' इत्यादिना ढक- उप्रत्ययः । स्वैरोद्गीर्णमुसुण्ढयः स्वेच्छोद्यतदारुमयायुधविशेषाः । कर्मणे प्रभ- वतीति कार्मुकं धनुस्तद्विशेषो वा। गदाः प्रसिद्धाः । प्रासाः कुन्तापरपर्याया:

नाटकप्रकरणम्। ११९

उत्क्षिप्योत्क्षिप्य पादौ रवितुरगशिरस्ताडनायेव पूर्व पाश्चात्याभ्यां पदाभ्यामपि धरणिमवष्टभ्य संरब्धनुन्नाम्। वालैर्व्याधूयमानैः प्रतिनृपतिहयोत्साहमुन्मार्जयन्तः

(विलोक्य) अहो विदलितपरबलमनोरथानां रथानां संभ्रमः। तथा हि रथा: सरभसं भ्रमन्निबिडहेमनेमिक्षत- क्षमातलसमुच्चलद्वहुलधूलिजालाम्बुदैः। तिरोहितमसूयया सपदि भानवीयं रथं विधाय मुखरीभवन्त्यनिभृताक्षधूर्निस्वनाः॥ १४ ॥ त्यत्र प्रास्यत इति प्रासः' इति। रौद्रप्रकारा रौद्रभेदाः । तोमरादीनामभिधानं वैजयन्त्याम्। 'तोमरोऽस्त्री लोहहुलदण्डः कासूश् सर्वला।' 'हुलं द्विफलपत्रा- ग्रम्।' 'मुसुण्ढी स्यात् दारुमयी वृत्ताय:कीलसंचिता।' 'कार्मुकं तु चतु- र्हस्तम्।' 'पट्टसो लोहदण्डो यस्तीक्ष्णधारः क्षुरोपमः' इति । तुरङ्गसामग्री- माह। उत्क्षिप्येति। पश्चिमपादाभ्यां भुवि स्थित्वा मुहुरग्रपादोत्क्षेपणम- श्वानां पुरुषाख्यस्थानभेदः । तदुक्तम्। 'मुहुः पश्चिमपादाभ्यां भुवि स्थित्वा- अ्रपादयोः । ऊर्ध्व प्रेरणया स्थानमश्वानां पुरुषः स्मृतः ॥' इति। अत्र पूर्वपादो- रक्षेपणस्य सूर्याश्वशिरस्ताडनफलकत्वमुत्प्रेक्ष्यते। उत्क्षिप्येति। 'नित्यवी- पसयोः' इति द्विर्भावः। पश्चाद्धवौ पाश्चात्यौ। 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्'। संरब्धा संरम्भविषयीभूता सती नुन्नेत्यसंबन्धे संबन्धरूपातिशयोक्तिः । तां धरणिमवष्टभ्यालम्व्य तत्र स्थित्वेत्यर्थः । सहेलक्रमणेन विनोदगत्या परिणमन्तः प्रयत्नं विना प्रवर्तमाना इत्यर्थः । धारा नामास्कन्दितादयो गतिभेदाः पञ्च। तदुक्तं वैजयन्त्याम्। 'अश्वानां तु गतिर्धारा विभिन्ना सा च पश्चधा।' इति। 'आस्कन्दितं धौरितकं रेचितं वल्गितं प्लुतम् । गतयोऽमूः प्च धाराः ॥' इत्य- मरश्च। एतासामेवाश्वशास्त्रे संज्ञान्तरेणोक्तानां प्रत्येकं त्रैविध्ये पञ्चदशविधत्वम्। तदुक्तम्। 'गतिः पुला चतुष्का च तद्वन्मध्यजवा परा। पूर्णवेगा तथा चान्या पञ्च धागः प्रकीर्तिताः ॥ एकैका त्रिविधा धारा हयाशक्षाविधौ मता। लध्वी मध्या तथा दीर्घा ज्ञात्वैता योजयेत् क्रमात् ।' इति। तदेतन्मनसि निधायाह। पश्चधाराप्रपश्चा इति॥ लोके कश्चिद्वीरभटः प्रतिभटमभिभूय गर्जति तत्समाधिमत्र भानुरथाभिभाविनां वीररुद्ररथानामाह। रथा इति। असूयया स्पर्धयेवेत्यर्थः । अक्षाणां चक्राधारकाष्ठानां धुरोऽग्राणि अक्षधुरः । 'अक्षं रथाङ्ग

१२० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

प्रताप०-(सर्वतोऽवलोक्यसप्रमोदम्) कथं समग्रसाधनानि सैन्यानि। बृंहमाणगजाकीर्णा ह्वेषमाणहयाकुलाः। संक्रीडत्स्यन्दना: क्वेडा: सुभटाः सैन्यसंपद: ॥ १५॥ मन्त्रिण :- युवराजालोकनादुद्वेल: सैन्यसागरो वर्तते। 7 अभ्यापतन्तीरभितो महीभद्वाहिनीर्बहूः। काकतीयकुलाम्भोधिरेष स्वैरं ग्रसिष्यते ॥ १६ ॥ सेनापतय :- यदादिशन्त्यमात्याः । (इति सप्रणामं) विजय- यात्राकुतूहलिन्यो ध्वजिन्यः सांप्रतं युवराजस्याज्ञां प्रतिपालयन्ति । पताप०-(सप्रसादममात्यानालोकयति)। मनन्त्रिण :- (सोत्साहम्) प्रतिष्ठन्तां प्राचीं प्रति सैन्यानि। सेना० .--- यथादिशन्त्यमात्याः । (इति प्रस्थाननाटितकेन सम- न्तादवलोक्य सहर्षातिशयम्) समासान्तः। निभृतो निश्चलो न भवतीत्यनिभृतो नित्यप्रवृत्त इत्यर्थः। तथाभूतो- Sक्षधूर्निस्वनो येषां ते तथोक्ताः । बृंहमाणेति। बृंहमाणा बृंहणशीलाः। ताच्छी- ल्ये चानश् प्रत्ययः न तु शानच् बृहि शब्द इत्यस्य धातोः परस्मैपदित्वात् : अत एव भट्टमल्लः। 'हेषते ह्वेषतेऽ्श्वानां हस्तिनां बृंहतीति च' इति। संक्री- डत्स्यन्दना: कूजद्रथाः । 'कीडोऽनुसंपरिभ्यश्र' इत्यत्र 'समोऽकूजने' इति नियमात् परस्मैपदम्। अत एवोक्तम् तेनैव। 'उत्सर्जति संक्रीडत्येतौ शकट- कूजने' इति। क्ष्वेडन्ते सिंहनादं कुर्वन्तीति क्ष्वेडाः । जिक्ष्विदा स्नेहनमोचनयो- रित्यस्माद्धातोः पचादयच्। पृषोदरादित्वाद्दकारस्य डकारः। कविकल्पद्रुमकारस्तु डान्त एवायं धातुरित्याह। धातूनामनेकार्थत्वादुक्त्ार्थलाभः । अत एव 'क्ष्वेडा तु सिंहनाद: स्यात्' इत्यमरः। क्ष्वेडदिति क्वाचित्कः शत्रन्तपाठोडस्य धातो- रनुदात्तेत्त्वादुपेक्षणीयः । अभ्यापतन्तीरिति। महीमृद्वाहिनीः शत्रुभूपालसे- नाः अन्यत्र पर्वतप्रभवा नदीः। तदुक्तं मानसोल्लासे। 'व्रजेदब्धिरिवाक्षोभ्यो निगरन्नरिवाहिनीः । शूराणां सिंहनादैश्व हेषारावैश्र वाजिनाम्। महारथमहा- ध्वानैर्मातङ्जघनगर्जितैः ।' इति। सुत्राम्ण इन्द्रस्येमां सौत्रामणीं दिशं प्राचीं सुशकुनं शुभनिमित्तम्। 'शकुनन्तु शुभाशंसिनिमित्ते शकुन: खगः ।" इति विश्वः । अनुकूलवायोः शुभनिमित्तत्वं च ततैव। 'दक्षिणाक्षिपरिस्पन्दात् दक्षिणस्य भुजस्य च । मनसश्च प्रसादेन स्वानुकूलानिलेन च ।। एवं निमिततै-

नाटकप्रकरणम् । १२१

पवनेनानुकूलेन प्रसारितपटाध्वलाः। उद्ुञ्जन्त इवाकष्टुं ध्वजा: सौत्रामणीं दिशम् ॥ १६ ॥ (सर्वे सुशकुनमभिनन्दन्ति) एष प्रस्थानानुगुणशकुनगुणकथनादुपन्यास:।

पात्र: समागत एव विप्रवरः । (प्रविश्य) विप :- (सविनयमग्रतः स्थित्वा प्राध्वं दक्षिणभुजमुद्यम्य) विजयतां विजयतां वीररुद्र:। राजपुत्र स्वयंभूदेवमहोत्सवाद्यनन्तरं महीसुरवराशीर्वादवासिता: काकतीयमहाराजेन प्रेषिता: खल्विमे मङ्गळाक्षताः । प्रताप०-(सप्रणामादरं गृहीत्वा तान् निजोत्तमाङ्गे गजमू- धनि च निधाय) आमूलात् फलिता प्रसक्तिलतिका पत्युः स्वयंभूप्रभो- राज्ञा क्षत्रियमौलिमण्डनमणेस्तातस्य सानुग्रहा। एष इति। उपन्यासलक्षणेऽपि प्रकृतानुगुण्येनेत्येतदनुषज्यत इत्याशयेनाह । प्रस्थानानुगुणेति। बीजोपयोगित्वात् प्रस्थानस्य प्रकृतत्वम्। तदनुगुणस्य शकुनस्यानुरागहेतुभूतस्य कथनादुपन्यास इत्यर्थः । विप्रविशेषप्रवेशं सूचयति। कथमिति। सविनयमिति। प्राध्वमाशीर्वादानुकूल्येनोद्यम्य 'आनुकूल्यार्थकं प्राध्वम्' इत्यमरः । मकारान्तमव्ययं चैतत्। ननु यात्रायां कनकपात्रादिमङ्गळ- द्रव्यदर्शनं कार्यसिद्धिकरमस्तु। कि त्वेकस्मिन् ब्राह्मणे दृष्टे कार्यहानिरिति किं- वदन्त्याः का गतिरिति चेन्नैष दोषः । तस्याः कृपणब्राह्मणविषयत्वात्। विशिष्ट- ब्राह्मणदर्शने महाफलस्मरणात्। इदमपि तत्रैवोक्तम् : 'पूर्णकुम्भे तथादर्शे दभ्ि मद्ये तथामिषे। मीने शह्े ध्वजे छत्रे चामरे चारुयोषिति ॥ चाषे मृगे भरद्वाजे फलपुष्पाक्षतेषु च । वृषभ समदे नागे सितवाहे द्विजोत्तमे ॥ सुवर्णे दिव्यरल्ने च वीणायां पटहेऽपि च । बद्धे चैकपशौ दृष्टे यात्रा भवति सिद्धिदा ॥' इति। वसन्तराजीयेऽप्युक्तम्। 'धृतातपत्रः शुभशुक्कवासाः पुष्पार्चितश्चन्दनच- र्चिताङ्गः । विप्रः शिखावान् कृतभोजनश्च ददाति दृष्टः पथि सर्वसिद्धिम् ।' इति। महोत्सवादीत्यत्रादिशब्देन धेन्वादिदानं गृह्यते। तदुक्तं मानसोल्लासे ततः कृत्वा महापूजामुद्दिश्य कुलदेवताम्। धेनुं भूमि हिरण्यं च विप्रेभ्यो विधिनार्पयेत्। तदाशिष: समादाय नीराजितह्यद्विपः ।।' इति। आमूला-

१२२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते विप्राशीर्वचनानि मन्त्रसुरभीण्याकाङक्षितान्यन्वहं पौराणां च जयोत्तराणि तदमूरीषज्या: स्युर्दिशः॥१७॥ एष ब्राह्मणक्षत्रियादिवर्णकीर्तनाद्वर्णसंहारः । मन्त्रिण :- राजपुत्रस्य स्वभावनिरर्गलस्य तव भुजार्गलयोरोजा- यितस्य कियती भूतलविजयविडम्बना। परि० -* विअअलच्छीपाणिग्गहणसमअदिण्णा विअ मङ्गळरूख- दा जुवराअस्स सीसे दीसंदि। विप्र-राजपुत्र तत्तद्दिग्विजययात्रावार्ताहारिण: पुरुषा नाति- चिरादेव प्रेषणीया इति महाराजस्याज्ञा। प्रताप०-शिरसि कृतस्तातस्य नियोग:। (अमात्यान् प्रति) कतिचन यूयं काकतीश्वरसेवार्थ निवर्तध्वम्। कतिपये विजययात्रा- परा: प्रवर्तध्वम्। अमात्या :- (सप्रणामम्) यदाज्ञापयति युवराजः । विप्रः-स्वस्ति बिजथाय शिवाः पन्थानः सन्तु राजपुत्राय। प्रताप०-(सप्रभयम्) भगवन्ननुजानीहि। वयमितः प्रतिष्ठामहे। (इति यथोचितं परिक्रम्य निष्कान्ताः सरवें) इति नाटकप्रकरणे विजययात्राविलासो नाम द्वितीयोऽङ्ग:। *विजयलक्ष्मीपाणिग्रहणसमयदत्ता इव मङ्गळाक्षता युवराजस्य शीर्षे दृश्यन्ते। दिति। संपूर्ण: स्वयंभूप्रसाद इत्यर्थः । पौराणामाकाह्गितानि मनोरथाः । नपुं- सके भावे क्तः। जयोत्तराणि जयप्रधानानि। तत्तस्मादमूश्रतस्र एव दिशः ईषज्जया: सुलभजया इत्यर्थः । 'ईषदुर् इत्यादिना खल्प्रत्ययः । दिग्विजये देवताप्रसादादिकं बृहतीफलभज्ने महोपलप्रयोगमनुकरोतीति भावः । अङ्गं योजयति। एष इति। राजपुत्रस्येति। ओजःशब्दो वृत्तिविषये तद्वति वर्तते इति पदमज्जरीकारः । अतस्तद्वतः सिंहशार्दूलादेरिवाचरितमोजायितं बलमित्यर्थः। 'कर्तुः क्यङ् सलोपश्च' इति क्यडन्तात् भावे क्तः। 'ओजसोऽ- घसरसो नित्यम्' इति नित्यः सलोपः । स्वस्तीति। विजयायेति। क्रियाग्रह- णाच्चतुर्थी। राजपुत्रायेति स्वस्तियोगे। सप्रभ्रयमिति। प्रतिष्ठामह इति। समवप्रविभ्यः स्थः' इत्यात्मनेपदम्।

नाटकप्रकरणम्। १२३

(ततः प्रविशतो लेखहस्तौ जाङ्विकौ) । एतत्पूर्वाङ्कान्तपात्रेण विग्रेण निर्दिष्टयोः पात्रयोरुत्तराङ्के प्रवेशादङ्कास्यम्। प्रथम :- (सानुसन्धानाश्चर्यम्) अहो प्रतापरुद्रस्य महिमानु- भावः । यस्य विजययात्रासंभ्रमेणैव व्याकुलीकृतानि द्वयानामपि भूभृतां कटकानि। द्वितीय :- वयस्य किमुच्यते काकतीयप्रदीपोऽयमंशश्चातुर्भुजः स्वयम्। यद्वञ्नकवचायन्ते प्रसादाश्च स्वयंभुवः ॥१॥ एष स्वयंभूदेवप्रसादरूपस्य बीजस्यान्वेषणाद् गर्भसंधिः। प्रथम :- (अध्वक्कममभिनीय पुरोऽवलोक्य) प्राप्तेयमन्ध्रनगरी। (किंचित्प्रवेशनाटितकेन समन्ततो निरूप्य) अहो निरतिशयमौदार्यं रुद्रनरेश्वरस्य। यदेते वैतालिकाः सर्वतो भोगावलीप्रमुखांश्चाटु- प्रबन्धान् उच्चैः पठन्तः स्वभावरमणीयाः प्रतिरवेण पाठयन्तीव कंकुंभः। द्वितीय :- (सम्यङनिर्वर्ण्य सप्रत्यभिज्ञाश्च्र्यमपवार्य) सखे पश्य पश्य। सम्यङ्मागधवेषधारणतिरोभूता अपि क्ष्माभुज: सूच्यन्ते प्रभुतारहस्यपिशुनैराविष्कृतैर्लक्षणैः ।

राकारैरमनुष्यमात्रसुलभैर्वृत्तैरनीचैरपि ॥ २ ॥

तत इति। जङ्गया चरत इति जाङ्विकौ वार्ताहरौ। अङ्कास्यं योजयति। एतदिति। महिमानुभावो महिमातिशयः। द्वयानां पर्वतानां राजां च। कट- कानि पर्वतनितम्बप्रदेशा राजधान्यश्च। 'कटकं वलये सानौ राजधानीनित- म्बयोः' इति विश्वः। काकतीयेति। चातुर्भुजो वैष्णवः । वज्रकवचायन्ते वज्रकवचवदाचरन्ति। 'कर्तुः क्यङ् सलोपश्' इति क्यङ्प्रत्ययः । डित्वादात्म- नेपदम्। गर्भसंधिं योजयति। एष इति। बीजस्येति। प्रतिमुखसंधौ लक्ष्या- लक्ष्यतया दृष्टनष्टस्येति शेषः । एतच्चान्वेषणादित्यनेन लभ्यते। वैतालिकभोगा- वलीप्रमुखा उक्तलक्षणाः। पाठयन्तीति। प्रतिदिशं प्रतिध्वनिरुत्पद्यत

१२४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

प्रथम :- नूनमेते प्रतापरुद्रसमरपराङ्मुखा वक्षस्स्थलविरचित- वराहलक्ष्माणः प्राणत्राणार्थमनया रीत्या काकतीयमहाराजं प्रसाद- यितुमध्यवस्यन्तीति तर्कयामि। एतत् प्रस्तुतोपयोगिप्रतिराजच्छद्याचरणादभूताहरणम् । जाङ्विकेन पुनस्तैस्तैर्लक्षणैर्नरेश्वराभ्यूहनादनुमानं च। / द्वितीय :- अहो विजययात्राश्रवणकुतूहलिता पौराणाम्। यदा- वामनुसरन्ति पुनः पुनः प्रश्नमालया तत् सखे प्रकाश्यतां प्रताप- रुद्रस्य भुजयोर्विजयोदाहरणम्। प्रथम :- (किंचिदुच्ैः) भो भोः श्रूयतां काकतीयकुलश्ाघा- कामधेनुः प्रियोदन्तः। जेत्रा काकतिवीररुद्रविभुना सर्वा दिशो निर्जिताः क्ष्मापालाः करदीकृता: कृतमिदं निर्वीरमुर्वीतलम्। यस्योद्यद्डुजवैभवं सरभसारोहद्द्विषत्कामिनी-

मागधलक्षणमुक्त्तम् । 'राजः पुरजनस्यापि मङ्गळाचारशंसिन: । मान्यैर्माग- धिकागीतैर्मागधा इत्युदीरिताः ॥' इति। प्रभुतैव रहस्यं गूढं वस्तु मागधवे- षतिरोहितत्वात् तेषामिति भावः । ध्वजचऋ्रप्रहणं राज्यसूचकरेखोपलक्षणा- र्थम्। तदुक्कं वराहसंहितायाम् । 'चक्राब्जपर शुतोरणशक्तिधनुःकुम्भ स न्नि भ रेखाः। कुर्वन्ति चमूनाथं मकरध्वजसन्निभा महीपालम् ॥' इति। वक्षोविस्तारफल- मपि तत्रैव। 'उरो ललाटं वदनं च पुंसां विस्तीर्णमेव त्रितयं प्रशस्तम्।' इति। वृत्तैर्जद्वादाविति शेषः । 'वृत्तजङ्गो भवेत् भूपो वृत्तलिङ्गो भवेद्नी ।' इति वच- नात्। अनीचैरुन्नतैः वक्षःप्रभृतिषु दीर्घैवा हनुप्रभृतिषु। तदपि तत्रैवोक्तम्। 'वक्षोऽ्थ कक्षौ नखनासिकास्यं कृकटिका चेति षडुन्नतानि ॥ हनुलोचनबा- हुनासिकं स्तनयोरन्तरमत्र पश्चमम्। अतिदीर्घमिदं तु पञ्चकं न भवत्येव नृणा- मभूभृताम् I।' इति । अत एवामनुष्यमात्रसुलभैः भूपतिव्यतिरिक्त्दुर्लभैरित्यर्थः॥ सूचितमर्थ दृढयति। नूनमिति। अस्या अपि रीतेर्दास्यावान्तरभेदत्वादिति भाव: । यदाहु :- 'पद्यमङ्कलविच्छेदमुरोविन्यस्तमक्षरम्। तन्नामकरणं चेति दास्यमेतच्तुष्टयम् ॥' इति। शिष्टं स्पष्टम्। प्रियोदन्तः प्रियवार्ता। जेत्रेति । करदीकृता: बलिप्रदा: कृताः । अभूततद्भावे च्विप्रत्ययेनेयन्तं कालमजय्या अपि जिता इति लभ्यते। निर्वीरं प्रतिवीररहितम्। ये करं न प्रयच्छान्त ते प्राणैरेव

नाटकप्रकरणम्। १२५

एप तत्वानुकीर्तनरूपो मार्ग: । द्वितीय :- सखे नूनमेषु दिवसेषु काकतीयमहाराजो निरन्तर पुरस्कृतपुरोध:प्रवरामात्यवृद्धो युवराजविजयमाशंसमानो गमयति वा- सराणि। प्रथम :- उचितमाचिन्तितं वयस्येन । द्वितीय :- (पुरोऽवलोक्य सहर्षम्)। कथमस्मदीयं वचनमा कर्ण्य नूनं महाराजाय निवेदयितुममात्यपुत्रः सहर्षसंभ्रमं राजकुला- भ्यन्तरं प्रविशति । तदावामपि प्रतीहारभूमिमध्यास्य काकतीश्वरा- वसरं प्रतिपालयिष्यावः । (इति परिक्रामतः) एतद् वितर्कपतिपादनाद्रूपम्। (ततः प्रविशत्यमात्यपुत्रः) अमात्यपुत्र :- (सप्रमोदम्) अहो मम अव्कता यदीद्टशानां महो- त्सवानां निवेदयितास्मि संवृत्तः । यन्मया विज्ञापितैः श्रवणप्रियंक- रैर्वार्तामृतैः स्वप्नसाक्षात्कृतादपि स्वयंभूदेवप्रसादात् प्रमोदयिष्यते काकतीयवृषा। एषोत्कर्षवचनरूपोदाहृतिः। (पुरोऽवलोक्य) कथमयं महाराजः पुरोहितैरमात्यैरन्येन परिजनेन च परिवृतो महास्थानमण्टपपधितिष्ठति। तद्ह्मुपसर्पामि । (इति परिक्रामति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा मन्त्रिणश्च पुरोधसश्च) राजा-(सविमर्शाश्चर्यम्) (अमात्यान् प्रति)-अहो शैशवे- डप्युचितकारित्वं वत्सस्य वीररुद्रस्य। यदस्मदनुरोधार्थमिमानमा- त्यान् निवर्त्य स्वयमेव जिगीषुः प्रस्थितः । मन्त्रिण :- (सबह्ुमानम्) महाराज भवता खलु पितृमान् कुमारः। चक्षते। अप्रियाणि प्रियाणि क्रियन्त एभिरिति प्रियंकराणि। 'आव्य- सुभग-' इत्यादिना ख्युन्प्रत्यये मुमागमः । काकतीयत्ृषा काकतीन्द्रः ।

१२६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

पुरो०-विजयप्रस्थानात् प्रभृति नक्तन्दिवमुन्मिषन्ति कल्या- णानि। तद्विजिता एव दिशो राजपुत्रेण। राजा-भवतामाशिष एव काकतीयकुलश्रेयांसि स्वयं प्रदुहते। परि०- काअइअकुलस्स किं णु ण संपुण्णं पुण्णेण जस्सि अव- इण्णो भुवणेक्कभद्दो पआवरुद्दो। राजा-(सौत्सुक्यम्) कथं चिरयति वत्सस्य विजययात्राश्रवण- महोत्सवः । अमात्यपुत्र :- (सविनयसंभ्रममुपसृत्य सप्रणामम्) देव मध्य- मलोकपाल युवराजप्रेषितौ विजयवार्ताहारिणौ प्रघाणप्राङ्गणमधि- त्रसतः। एष संचिन्त्यमानार्थपाप्तिरूप: क्रमः । (सर्वे सहर्षातिशयं निरूपयन्ति)। .. मन्त्रिणः-भद्र शीघ्रं प्रवेशय। अमात्यपुत्र :- यदादिशन्ति महामन्त्रिणः (इति निष्क्रम्य सह ताभ्यां पुनः प्रविष्टः) पुरुषौ -- (प्रणमन्तावुपसृत्य) देव विश्वैकविजयिना पुत्रेण वर्ध- से। बाढमप्रमेयमहिमा प्रतापरुद्रभुजस्थेमा यच्छैशवेऽप्यतिशयित- तरुणकाकतीयपराक्रमस्तस्य विक्रमः । राजा-(सहर्षातिशयममात्यानवलोक्य) मनोरथाभ्यामिव चिन्तितोपगताभ्यां महार्ष पारितोषिकं प्रतिपाद्यताम्। द्विगुणीकृत- हर्षयोरनयोर्मुखाद्वत्सस्य विजयलक्ष्मीपरिग्रहवृत्तान्तश्रवणमहोत्सवेन चरितार्थयाम: श्रोत्रवृत्तिम् । * काकतीयकुलस्य किं नु न संपूर्ण पुण्येन यस्मिन्नवतीर्णो भुवनैकभद्रः प्रतापरुद्रः । नक्तं च दिवा च नक्तन्दिवम्। 'अचतुर' इत्यादिना सप्तम्यर्थवृत्त्योरव्यययोर्द्व- न्दूसमासो निपात्यते। कल्याणानि शुभनिमितानि उन्मिषन्त्युङ्गवन्ति। प्रदु- हते। दुहतेः कर्मकर्तरि तङ्। 'न दुह' इति यक्प्रतिषेधः । प्रघाणो बहिर्द्धा-

नाटकप्रकरणम्। १२७

मन्त्रिण :- यदाज्ञापयति देवः (इति भौरिकमुखात् तथा कुर्व- न्ति) एष सामदानाचरणरूप: संग्रहः । पुरुषौ-(सप्रणामं गृहीत्वा मूर्ि निधाय महाराजप्रसा द् म ्भ - नन्दतः ।) मन्त्रिण :- भद्रावित एत्य युवराजविजयविहृतयः परात्रमपल्ल- विता महाराजसदस: कर्णपूरीक्रियन्ताम्। पुरुषौ-सावधानमवधारयतु महाराजः । पथम :- देव देवस्य प्रसादेन वाजिनीराजनासमिध्यमानस्य वीतिहोत्रस्य विजयप्रदानेन द्विगुणितोदग्रप्रतापे प्रतापरुद्रे प्रतिष्ठमाने यात्रारम्भमहे्वहंप्रथमिकानिर्यच्चमूडम्बर- क्षुण्णक्षोणितलोत्थितेऽतिबहुले पांसौ वियद्वयापिनि। जेतव्याः सकला दिशः स्वविभुतामन्तः पिधायाधिक- त्रासात् क्वापि पलायिता इव दशां नैवाभवन गोचरा:। अनन्तरं च उद्वेह्लच्वतुरर्णवीकलकलो नायं चमूडम्बरो नेदं दुन्दुभिगर्जितं त्रिपुरजित्कल्पान्तढक्कारवः । इत्याटोपपटीयसीपु परितो धाटीपु भारानम- चछेषाशेषफणासु विस्मितमथ त्रस्तं दिगीशैरपि ।। ५ ॥ 'उपान्वध्याङ्वसः' इति सकमकत्वम्। भूरि सुवर्ण तत्न नियुक्तो भौरिक: कन- काध्यक्षः । नीराजना नाम राष्ट्रसमृद्धये शरत्कालकर्तव्यः शान्तिकर्मविशेषः । स च गजप्राधान्येनाश्वप्राधान्येन च द्विविधः । तदुक्तं शौनकेन 'नवम्यामाश्व- युझ्ासे कार्तिकायामथापि वा। हस्तिनीराजनं कुर्याद्राजा जनसमृद्धये।। अश्व- नीराजनं कुर्यादश्वानां हितकाम्यया। तद्वचैवाश्वयुद्ासे पूर्वपक्षे नृपोत्तमः ।।' इति। तत्र द्वितीयं प्रत्याह। वाजिनीराजनेति। वीतिहोत्रस्य हुतभुजः । यात्रेति। महेषूत्सवेषु। अहं प्रथमोऽहं प्रथम इति यस्यां क्र्रियायामसावहं- प्रथमिका। मयूरव्यंसकादित्वात् समासः। स्वार्थे कप्रत्ययः । स्वविभुतां निज- व्यापकत्वम् । अन्रानुपहितदिग्गतं विभुत्वं चोपहितास्वपि प्राच्यादिषूपचर्यते। अत्र सेनारजोव्याप्तिनिमित्तस्य दिशामदर्शनस्य भयनिमित्तपलायनहेतुकत्वोत्प्रे-

१२८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

पुरोघस :- अहो निरङ्कुशमोजायितमन्ध्रचमूपतीनाम्। द्वितीय :- अथ युवराजाज्ञया प्रथमं माघवनीं दिशं प्रचलिता- नि सैन्यानि। रथेनाभिमुखायातं वीररुद्रो विलोक्य माम्। मृष्यते नायमित्यर्कः सैन्यरेणौ तिरोहितः ॥ ६ ॥ मन्त्रिणः-ततस्ततः । द्वितीय :- अनन्तरं सेनाग्रगैरेव पौरस्त्यान् क्षुद्रक्षत्रियान् निर्जि- त्य सर्वपथीनेनाटोपेन पटीयसि तस्मिन् महति बले प्रचलति युद्धाय समनह्यन्त कलिङ्गा: स्फुटपौरुषाः ।

तैः सार्धमन्ध्रचमूपतीनां पराक्रमधने महत्यायोधने पीत्वा मांसोपदंशं द्विरद्गलगलद्रक्तमैरेयधारां मत्तो मस्तिष्कलग्नैर्दलितनृपवपुःकीकसैः सृष्टदंष्ट्रः । बिभ्रद्रौद्रान्त्रमालां जनितजनभयो भैरवाकारघोर: संप्रामोर्व्याः कलिङ्गैर्बलिविधिमकरोद्वी रुद्रस्य खङ्ग: ।।

सुभटघोटकैः । विजिगीषोः प्रवृत्तिर्या सा धाटीति निगद्यते ॥' इत्युक्तलक्षणासु आटोपपटीयसीषु संरम्भपटुतरासु सर्वतोमुखसंभ्रमास्वित्यर्थः । इति विस्मित- मित्यन्वयः। उद्वेलार्णवकोलाहलकल्पान्तपटह प्रणादकल्पयोश्रमूसंरम्भदुन्दुभि- गर्जितयोरभूतपूर्वयोरनुभवादद्भुतमभूदित्यर्थः । अथ सैनिकाभिनिवेशदर्शनान- न्तरं दिगीशैरिन्द्रादिभिरपि त्रस्तं किमुतान्यैरन्तरालवर्तिभिरिति भाव:। उभ- यत्र भावे कः। मघोन इन्द्रस्येमां माघवनीं दिशं प्राचीम्। सैन्यरजसा सूर्ये तिरोहिते सत्युत्प्रेक्ष्यते। रथेनेति। मामर्कमयं वीरर्द्रो न मृष्यते न सहते परिपन्थिबुद्धथेति भावः। पौरस्त्यान् प्राच्यान् सर्वान् पथो व्याप्नुवता सर्वपथी- नेन। युद्धांयेति। मादद्द्विपानां घटाः संग्रामादौ सज्जनानि। 'करिणां घटना- घटा' इत्यमरः। तासामुद्दामसंभ्रमेणाधिकाटापेने आडम्बरेण संग्रामपटहप्रणादे- नोद्धता:। युद्धे वीररुद्रखअ्स्य कालभैरवसमाधिमाह। पीत्वेति। मांसेनो- पदश्य मांसोपदंशं मांसमुपदंशं कृत्वेत्यर्थः । 'उपदंशस्तृतीयायाम्' इति शमुल्प्रत्ययः । मांसस्य दंशनक्कियाकर्मत्वेऽपि पानक्रियाकरणत्वात् तृतीयोपपद- स्वम्। 'तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पादुपपदसमासः। मस्तिष्कं नाम

नाटकप्रकरणम्। १२९.

पुरो०-मानुषवेषतिरोहितेनापि काकतीयविष्णुना किंचिदावि- ष्कृतो निजप्रभाव: । मन्त्रिण :- (सहर्षातिशयान्दुतम्) अहो पराक्रमातिभूमि: प्र- तापरुद्रस्य। परि० -* सरिसं खु एदं जं महाराअरुद्दणरेसरणंदणेण किदव्वं जं. काअइकुलप्पसवाणं खम जं कुलदेवदाए सअंभूदेवस्स प्पसत्ति- विसेसाणं जुत्तं तं खु किअं जुवराएण। राजा-(सप्रमोदगद्गदम्) ततस्ततः । प्रथम :- अनन्तरम् छिन्नोद्यद्वैरिवीरप्रतिभयमुकुटाटोपसंजातराहु- भ्रान्तिभ्रश्यत्पतङ्गाभयकरपृतनारेणुबद्धान्धकारा। आसीत् संग्रामवेला विहरदसिलतोद्धिन्नमत्तेभकुम्भ-

अनन्तरं युवराजाज्या वृत्रारातिदिगन्तरालविजयप्रख्यातविक्रान्तयः पारेपूर्वपयोधिकल्पितजयस्तम्भा: स्फुरत्तेजसः । वेलाकाननवासिगीतविभवं देवस्य दोर्विक्रमं शृण्वन्तो मुहुरन्ध्रसैन्यपतयः प्राप्ता दिशं दक्षिणाम्॥१०॥ तत्र च

• सदृशं सल्वेतत् यन्महाराजरुद्रनरेश्वरनन्दनेन कर्तव्यं यत् काकति- कुलप्रसवानां क्षमं यत् कुलदेवतायाः स्वयंभूदेवस्य प्रसक्तिविशेषाणां युक्तं तत् सलु कृतं युवराजेन।

छिन्नेति। प्रतिभयेन भयंकरेण मुकुटाटोपेन संजातया राहुभ्रान्त्या भ्रश्यतः क्विश्यमानस्य पतङ्नस्य सूर्यस्याभयकरणेनाभयसाधनेन। मुकुटाच्छादकतया राहुभ्रान्तिनिवर्तकत्वेनेति भावः। चमूरेणुना बद्धान्धकारा अत एव संग्रामवेलायां रात्रित्वं प्रतीयते तत्र इभकुम्भनिर्गताः मुक्ता एव तारा: । अप्सरोमुखमेव चन्द्रोप्भूदित्याह। विहरदिति। वृत्रेति। घृत्रारातिरिन्द्रः ।

१३० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

मुनौ लोपामुद्रासुहृदि निकटस्थेऽपि महता भवन्त्येता नद्यः कलुषपयसस्सैन्यरजसा। इतीव व्योमाग्रे मलयपवनान्दोलिताशिखाः पताकाः सोत्प्रासाः प्रतिपद्मनृत्यन्नतितराम् ॥११॥ अनन्तरं पाण्डयप्रमुखान् दाक्षिणात्यान् क्षितीश्वरान् शरण्रमुप- गतान् काकतीयवीररुद्र: स्वचमूपतिनिर्विशेषं संभाव्य तैः सह प्रतीचीं दिशं प्रचलित: । मन्त्रिण :- साधु साधु समाचरितमात्मनीनं पाण्ड्यैर्यत् पूर्वमेव देवस्य चरणमूलं प्राप्ताः । ततस्ततः । द्वितीय :- तत्र च पाश्चात्यानां ध्वजेषु स्थितमधिकभरस्त्रस्तदण्डेषु गृध्र- व्रातैर्यच्चण्डतुण्डाहृतिविहृतप टेष्वाहताक्षप्रपक्षैः। अस्त्रं गारुत्मतं तत् समजनि विजय प्रार्थिनामन्ध्रसैन्य- प्रष्ठानां जन्यमन्यन्निजनिबिडभुजादण्डकण्डूविडम्बः।। अनन्तरं जित्वा प्रतीचीमथ वीररुद्रः प्रत्यर्थिनारीनयनाम्बुपूर्णाम्। इत्यव्ययीभावः । मुनाविति। लोपामुद्रासुहृदि मुनावगस्त्ये निकटस्थे समी- पस्थेऽपि अगस्त्योदये नद्यो निर्मला भवन्ति। तदुक्तं वराहसंहितायाम्। 'उदये च मुनेरगस्त्यनाम्र: कुसुमायोगमलप्रदूषितानि । हृदयानि सतामिव स्वभावात् पुनरम्बूनि भवन्ति निर्मलानि ॥' इति। तथापि कालुष्यमिति विरोधद्योतकोऽ- पिशब्दः । सोत्प्रासाः सोपहासाः। लोके कश्चित् प्रबलं कंचन विजित्य सोप- हासमुन्नतस्थले चलच्छिखो नरीनर्त। तद्वदिति भावः । साध्विति। आत्मने हितमात्मनीनम्। 'आत्मन्विश्वजन' इत्यादिना खप्रत्ययः। पाश्चात्याना मिति। पश्राद्धवाः पाश्चात्याः : 'दक्षिणापश्रात्पुरसस्त्यक्'। तेषां ध्वजेषु गृध्र- व्रातैः स्थितमिति यत्तदेव गारुत्मतमस्त्रं समजनि। युद्धात् पूर्व गृधैरेव तत्फलं कृतमिति भावः। तदुक्ततं वराहसंहितायाम् । 'करव्यादकौशिककपोतक- काककड़ैः केतुस्थितैर्महदुशन्ति भयं नृपस्य ।' इति। अत्र क्रव्यादा गृध्रादय इति तद्वयाख्यातोत्पलपरिमलकारः । तर्हि पुनर्युद्धस्य' किं फलमत आह। विजयेति। प्रष्ठानामग्रगामिनाम् । 'प्रष्ठोऽग्रगामिनि' इति निपात्यते। जन्यं

नाटकप्रकरणम् । १३१

रेवां समुत्तीर्य गजानुबद्धसेतुं विजेतुं गतवानुदीचीम् ।।१३। तत्राङ्गवङ्गकलिङ्गमालवप्रभृतयः सर्वे भूपाला मिलित्वा युद्धाय बद्धादरा: पुरतः प्रादुरभवन्। मन्त्रिण :- अहो परमनात्मवेदितोदीच्यानां यत्प्रतापरुद्रस्यापि परिपन्थिनो भवन्ति। राजा-ततस्ततः । प्रथम :- अनन्तरं सममनीकिनीभिरापतन्तीभिः राजकानि वि- लोक्य सगर्वमेवमुक्तं सेनापतिभि: 'रे रे घूर्जर जर्जरोऽसि समरे लम्पाक किं कम्पसे वङ्ग त्वङ्गसि किं मुधा बलरजःकाणोडास किं कोककण। प्राणत्राणपरायणो भव महाराष्ट्रापराष्ट्रोऽस्यमी

एतद्रोषसंरब्धवचनरूपं तोटकम्। परि०-साहु साहु चमूबईणं वअणं। एव्वं फणिअ उण की- रिसं उवककंदं तेहिं। प्रथम :- किं कथ्यते। सैनिकानां निरुपमः परात्रमः । यस्तत्राभवदाह्वस्तमाखिलं जानाति भागीरथी

आराद्वीक्ष्य समग्रमन्ध्रसुभट प्रोद्वूर्णखङ्गावली- धारातीर्थमुपेत्य दिव्यनगरीमारोहृतो भूपतीन् ॥ १५ ॥ साधु साधु चमूपतीनां वचनम्। एतत् भणित्वा पुनः कीदृशमुपक्रान्तं तैः। सिद्धे अथशब्दो विलम्बाभावसूचनार्थः । नयनाम्बुपूर्णां दुस्तरामित्यर्थः । तरणो- पायमाह। गजानुबद्धसेतुमिति। रेवां नर्मदाम् : सममनीकिनीभिः से- नाभि: सह । राजकानि राजसमूहान् । 'गोत्रोक्षा-' इत्यादिना वुञप्रत्ययः । रेरे इति। व्याख्यातं नायकप्रकरणे। रोषसंरब्धवचनरूपमिति। रोष- संबन्धसंभ्रमवचनरूपमित्यर्थः । स्वात्मनि तनुत्यजामन्ते स्वयमेव दिव्यत्वं संपादयामीति स्वर्गज्ञाया योऽयं महानहंकारस्तन्निवारकोऽयं महाहवस्तदतिशा- यिमहिमेत्यनुपमः सैनिकपराक्रम इत्याह। यस्तत्रेति। सुराणां भाव: सुरभू-

१३२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अनन्तरं तत्र प्रलीनात्मनः प्रतिपक्षभूपालानन्वेष्टुकामास्त्रिलिङ्ग- सैनिकास्तत्तद्देशवेषभाषादिकमाविष्कुर्वाणा: सर्वतः पर्यटन्ति स्म । जीवग्राहं गहीत्वा समानयन्ति स्म युवराजान्तिकम्। मन्त्रिण :- साधीयान् खलु सैनिकानामुदमः। एतत् प्रकृतोपयोगित्वेन वञ्चनादधिबलम्। राजा-ततस्ततः । द्वितीय :- अनन्तरं नरपतयो निजपरिजनेष्वप्यकृतविश्वासा: अतापरुद्रस्य पादमूलमेव शरणमुपगताः। परिजन :-* अहो णरवईणं सज्झसकाअरत्तणी। एष भयप्रतिपादनादुद्वेगः। प्रथम :- किमुच्यते कातर्यमिति। अङ्गा: संगरभीरिवः समभवंश्रोलाः पलायाकुल: काश्मीरा: स्मरणीयविक्रमकथा स्थूणा निरीणश्रियः। लम्पाका भयकम्पमानवपुषो वङ्गा निरङ्गीकृता नेपाला: परिपालनव्यसनिनः सिंहाश्च नीरंहसः॥१६॥ * अहो नरपतीनां युद्धकातरत्वम्। पम्। 'भुवो भावे' इति क्यप्। अत्याक्षीत् त्यक्तवती। आरात् समीपे। भयेन प्रच्छन्नवृत्तीन् पार्थिवान् प्रच्छन्नमार्गेणैवासाधयन्नित्याह। अनन्तर- मिति। जीवग्राहं गृहीत्वेति। जीवतीति जीवः । इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः। जीवन्तं गृहीत्वेत्यर्थः । 'न च हन्यात् स्थलारूढं न क्कीबं न कृताञ्जलिम्। न नीतं न परावृतं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥' इति भीतवधे मनुना निषेधस्मरणादिति नावः । 'समूल' इत्यादिना णमुल्प्रत्ययः । कषादित्वादनुप्रयोगः । इष्टजना- तेसन्धानमधिबललक्षणम्। तत्रेष्टं प्रकृतोपयोगि। जनातिसंधानं वश्चनमित्ये- रमर्थ मत्वा योजसति। एतदिति। प्रकृतोपयोगि छद्माचरणमात्रमभूताहरणं। तेन परवश्चनमधिबलमित्यनयोर्भेद इति द्रष्टव्यम्। एष इति। भयप्रतिपाद्- नादिति। अपकारिकृतभय प्रतिपादनादित्यर्थः। कातर्यमेव राज्ञां श्लोकत्रयेणाह। अङ्गा इत्यादिना। पलायः पलायनम्। तत्राकुलाः। 'उपसर्गस्यायतौ' इति उत्लम्। निरीणश्रियो गतसंपदः। रीणातेर्ल्वादित्वान्निष्ठानत्वम् । निरङ्गीकृताः नि- + 'जुश्झकाअरत्तणम्' इति पाठान्तरम् ॥

नाटकप्रकरणम् । १३३

अपि च काम्भोजा: क्षतकुम्भिनीपरिचयाः प्राप्तव्रणाः सेवणा गौडा: पीडितविग्रहाः श्रितकुलग्रावाङ्कणा: कोङ्कणाः। लाटा: पाटितमूर्तयः परिगलद्धीविह्वलाः सिंहला: कर्णाटाः परिपूर्णवेपथुभृतस्तन्द्रालवो मालवाः ॥ १७.।। किं च भोजा व्यर्थभुजायुधाः क्षतनिजस्त्रीकेलयः केरलाः पाण्डयाः खण्डितविक्रमाः प्रकटितहीजर्जरा घूर्जरा:। पाश्चालाः प्रणतिप्रपश्चितभियश्चादूत्कटाः कीकटाः काम्पिल्वयाः श्रितपल्लयः कृतयशोभङ्गा: कलिङ्गा अपि॥ (सर्वे हर्षातिशयं नाटयन्ति । ) परि०-(साश्चर्यम्)अहो वीररुद्दस्स अइसइदतिहुवणाइ जुझ्झावदाणाइ। राजा-(सहर्पम) महतीं प्रतिष्ठामारोपितं खल काकतीयकुलं विश्र्ैकविजयिना वत्सेन । पुरोधस :- आमूलचूड फलिता प्रनत्तयः काकतीयान्वयदेव- तानाम । राजा-ततस्ततः । प्रथम :- अनन्तरं सकलदिवजयतमुत्तेजजिततेजोविलास: सर्व- नरेश्वराणां तानि तान्युपायनानि स्वीकृत्य समग्रसैन्यैः सपक्षैर्मही- भृद्रणैराश्रितेन महता बलार्णवेन न्यवर्तत विश्रैकवीरो वीररुद्रः । मन्त्रिण :- (सहर्षम्) कुत्रेदानीं राजपुत्र:। द्वितीय :- साम्प्रतं किंकुर्वाणराजलोकः सर्वानपि सेनापतीन् * अहो वीररुद्रस्यातिशयित त्रिभुवनानि युद्धापदानानि। रवयवीकृताः। नीरंहसो निर्वेगाः। काम्भोजा इति। कुम्भिनी भूमिः। तन्द्रालवो- डलसा निरद्योगा इत्यर्थः। 'स्पृहिगृहि' इत्यादिना आलुच्प्रत्ययः । भोजा इति। चाटूनि त्रायस्वेत्यादीनि प्रियवाक्यानि तैरुत्कटाः । श्रितपल्लयः प्राप्ताल्पभ्रामाः । आमूलचूडमामूलाग्रम् । किंकुर्वाणराजलोकः किह्करीभवद्राजवर्मः । मौलं मूलन-

१३४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

नगरं प्रस्थाप्य कतिपयमौलपरिवृतः काकतीयवीर: स्वैर गोदावरी- परिसरारण्येपु मृगयाकुतूहली विहरते। मन्त्रिण :- (मविमर्शम्) महाराज नूनं त्वय्येव शासति वसु- मतीं यौवराज्यमेव बहुमन्यते राजपुत्र:। एषा प्राप्त्याशा। दिग्विजयाकष्टनरेश्वरवृत्तान्तस्य व्यॉपि- त्वात् पताका निरूपिता। राजा-तदचिरमेव युष्माभिरानेतव्यो वत्सः अनुनेतव्यश्च राज्याभिषेकाय। मन्त्रिणः-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्ान्ताः) नेपथ्ये-(मसंभ्रमम) भो भो नागरिकाः सत्वरमपसरत दूरम्। यदिदानी आलानं तरसा निपाट्य निगळान्युच्छिद्य धूताङ्गुशो वेगोत्पातितघूर्गतः कटतटीनिर्यन्मदाम्बुस्ुतिः। भ्रश्यत्पण्यपथं चलद्रजहयं बिभ्यज्जनौघं पुरं विष्वग््याकुलयत्यमन्दरभसः स्वैरं करिग्रामणीः ॥ एष शङ्कात्रासरूपः संभ्रमः । राजा-(आकर्ण्य सस्मितम्) कथं व्याकुलयति कटकं करीन्द्रः। पुरुष :- महाराज नूनमिदानीं नगरं प्रविशतां नरेश्वरोपायनानां द्विपानां गन्धानिलाय संक्रुध्यन् निरर्गलो जातः प्रधानहस्ती। पुरो०- पित्रा स्वयंभूपतिनोपदिष्टं प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकम् । निर्विघ्नमापादयतुं गजास्यः करेणुराजाकृतिरभयुपैति॥२०॥

लम्। एषा प्राप्त्याशति। राज्याभिषेकस्य मृगयालक्षणप्रतिबन्धकोपनिपा- तेन शङक्यमानत्वादिति भावः । पताकां योजयति। दिग्विजयेति । आलानमिति। आलानं बन्धस्तम्भः । निगळानि शृङ्गलानि । पातितधूर्गतः पातिताधोरणः करिप्रामणी: राजप्रियो गणपतिर्नाम गजश्रेष्ठः । अ्रश्यत्पण्यपथ- मित्यादा शहात्ासयोर्निरूपणात् संभ्रम इत्याह। एष इति। कटकं नगरम् ।

नाटकप्रकरणम्। १३५

एष गर्भबीजोद्भेदनादाक्षेपः । राजा-(सहर्षम्) तार्है वयमपि प्रमदवनद्वारप्रासादमारुह्य गजेन्द्रमवलोकायिष्यामः । (इत्युत्थाय परिक्रम्य निष्क्ान्ताः सर्वे) इति नाटकप्रकरणे वीररुद्रविजयो नाम तृतीयोऽङ्ग:। (ततः प्रविशति धात्री चेटी च ।) धात्री-(सरोषम्)*हंजे एआरिससहस्सकज्जपज्जाउलराअउल महूसवे वि सअला वि रअणी केण समं तुए णीदा। ईरिसमहग्घाई भूसणाई कुदो चोरिआई। कहं ण विण्णादं तुए दासीएउत्तीए । सअला दिसो जेऊण चउरंतसामंतपरिवारो पआवरुद्दो णअरं पविठ्ठो। कुलदेवदाए पसत्तीए महाराअस्स अण्णाए पुरोहिदाणं अणुरोहेण अमच्चाणं अणुवटृणेण पआणं भाअहेएण खोणीए तवोविसेसेण अंहा- रिसस्स परिअणस्स सुकअपरिपाएण अभ्भुपगअमहारज्जाहिसेओ जुवराओ संजाओ। एव्वं वि एआइणीं मं महूसवाउलिअं मोत्तुण कंहि ठिदा।

• हअे एतादृशसहस्त्रकार्यपर्याकुलराजकुलमहोत्सवेऽपि सकलापि रजनी केन समं त्वया नीता। ईदशमहार्घाणि भूषणानि कुतश्रोरितानि। कथं न विज्ञातं त्वया दास्या:पुत्र्या। सकला दिशो जित्वा चतुरन्तसामान्तपरिवारः प्रतापरुद्रो नगरं प्रविष्टः। कुलदेवतायाः प्रसत्त्या महाराजस्याज्ञया पुरोहितानामनुरोधेनामा- त्यानामनुवर्तनेन प्रजानां भागधेयेन क्षोण्यास्तपोविशेषेणास्मादृशस्य परिजनस्य सुकृतपरिपाकेनाभ्युपगतमहाराज्यांभिषेको युवराजः संजातः । एवमप्येकाकिनीं मां मद्दोत्सवाकुलितां मुक्त्वा कथं स्थिता।

शप्रसादरूपोपायानुसरणादाक्षेपः । इष्टार्थोपायानुसरणमाक्षेप इति लक्षणात् । अत एवात्र गर्भबीजोद्गेदनादित्याह। तस्य प्राप्त्याशासंबन्धित्वेनैवंविधत्वादिति। अन्तःपुरोचितं राजो वनं प्रमदवनम्। 'ड्यापो :- ' इति हस्वः । इति तृतीयोऽङः । नी चपात्रद्ययुक्तं प्रवेशकं प्रारभते। तत इति । तत्र प्रतीहारप्रवेशात् पूर्वः कथाभाग: पूर्वाद्कशेषतया वृतः। उत्तरस्तूत्तराइ्कशेषतया वर्तिष्यमाण इति द्रष्ट- व्यम्। हजे चेटि। 'हण्डे हजे हलाहाने नीचां चेटीं सखत्रीं प्रति।' इत्यमरः।

१३६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अनेन रोषवशान्निियताप्तिपदर्शनमुखेन बीजस्यावमर्शाद्ि- मर्शसंधिः। चेटीगतदोषप्रख्यापनादपवादोऽङ्गम्। चेटी -* सामिणि अवराहं सहस्स। (इति पादयोः पतति) धात्री(सभ्रूभङ्गम्) दासीएउत्ति पटंचलेण सप्पदंसणं पडिमज्जेसि जं पणामेण ईरिसापराहं सिढिलोस। एष रोषसंभाषणरूप: संफेट: । चेटी-ईरिससहावा एव्व तुमं। ता णिक्कारणकोविणीं होदीं अणुवट्टिउं अहं ण पज्जत्ता । धात्री-(सरोषशिर:कम्पम् ) वक्कशीलदु लल ललिए ल्ू कण्णण - सिअं तुमं बन्धिऊण काराघरभाअणं करोमि। (इति बाहुबन्धनं नाटयति) एष बन्धनरूपो विद्रव: । चेटी-(सभयकम्पम्) ।सामिणि रक्खेहि रक्खेहि असरणं णिरवराहं इमं जणं। तुह अत्तिआए हिडिंबस्समं गच्छंतीए अहं बलक्कारेण णीदा। तद्ध पडिऊलं देव्वं पसादअंतीए बिलंबिदं किं करेमि।

• स्वामिनि अपराधं सहस्व। दास्याःपुत्नि पटाञ्चलेन सर्पदशनं परिमार्जयसि यत् प्रणामेनेदृशा- पराधं शिथिलयसि। * ईदृशस्वभावैव त्वम्। तत् निष्कारणकोपिनीं भवतीमनुवर्तितुमहं न पर्याप्ता। S वकशीलदुर्ललिते लूनकर्णनासिकां त्वां बध्वा कारागृहभाजनं करोमि। ॥ स्वामिनि रक्ष रक्ष अशरणं निरपराधमिमं जनम्। तवत्तिकया हिडि- म्बाश्रमं गच्छन्त्याहं बलात्कारेण नीता। तत्र प्रतिकूलं दैवं प्रसादयन्त्या विल- म्बितं किं करोमि।

इति विकल्पादलुक् । विमर्शसंधिं योजयति। अनेनेति । अनेन ग्रम्थ- संदर्भेणेत्यर्थः । प्रतिपक्षनिवृत्त्या कार्यनिश्चयो नियताप्तिः तस्याः प्रदर्श- नमुखेन बीजस्य गर्भसंधौ प्रसिद्धस्यावमर्शनात् पर्यालोचनात्। तव

नाटकप्रकरणम् । १३

धात्री-(सरोषहुङ्कारम्)*एआरिसं राअउलमहूसवं उडझअ हिडिंबालअगंडसेलेसुं किंत्ति मत्तअं ताढिज्जइ मंदभाइणीए। एष गुरुतिरस्कृतिरूपो द्रवः । चेटी-सामिणि सहेहि विलंबिअं। तुए कादव्वं मंगलोवआरं सिघ्घं णिव्वट्टेमि। (इति वपुषा प्रणमति) धात्री-(सप्रसादम्) 1हंजे उठ्ठेहि उठ्ठेहि। एषा विरोधशमनरूपा शक्तिः। चेटी-(सहर्षमुत्थाय हस्तावलम्बं दत्त्वा) ईइदो इदो तत्त- होदी। धात्री-(किंचित् परिक्रम्प पुरोऽवलोक्य च)।कहं एसो पडि- हारप्पवरो ससंभमं णिग्गओ ता पञ्चासण्णो विअ महाहिसेअसम- ओ। तेण राअवुत्तम्स मंगलणीराअणदीवरिछ्छोलिं णिव्वट्टेदुं अभ्भं- तरं पविसावो। (इति निष्क्रान्तौ।) प्रवेशकः । (ततः प्रविशति प्रतीहारः।) प्रती०-(साटोपं परिक्रम्य द्वारि नरपतिकुलकलकलमसह मान सावमानं कनकवेत्रलतामुद्यम्य) रे रे नरेश्वरा: संशणुध्वम् * एतादशं राजकुलमहोत्सवमुज्झित्वा हिडिम्बालयगण्डशैलेषु किमिति मस्तकं ताडयिष्यति मन्दभागिनी। स्वामिनि सहस्व विलम्बितम्। तत्त्वया कर्तव्यं मङ्गळोपचारं शीघ्रं निवर्तयामि। + सखि उत्तिष्ठ उत्तिष्र। ई इत इतस्तत्रभवती। ॥कथमेष प्रतीहारप्रवरः ससंत्रमं निर्गतः। तत् प्रत्यासन्न इव महाभिषेक- समयः । तेन राजपुत्रस्य मङ्गळनीराजनदीपरिञ्छोलिं निवर्तयितुमभ्यन्तरं प्रवि- शावः ।

१३८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

दन्तिव्यूहमुपायनीकृतममुं कुर्वन्तु पुर्या बहि- र्यस्योद्यद्वनबृंहितैर्न घटिकाघण्टाध्वनिः श्रूयते। दूरे चास्तु रथाश्वमेतदखिलं यम्यातिसंमर्दतो निष्क्ामत्प्रविशच्च नागरकुलं न स्वैरमाचेष्टते ॥ १॥ एषा तर्जनोद्वेजनरूपा द्युतिः। (किंचिदुचैः) भो भो कुलामात्यवृद्धाः प्रधानाधिकारिणः परि- जना: पौराश्र संशृगुध्वम्। एपा रुद्रदेवस्याज्ञा। यथा किल पूर्वैः काकतिवरंशजैर्नृपतिभिः सम्यग्धृता या चिरं यस्या मानुपशम्भुना गणपतिक्षोणीभुजाऽभूत् प्रथा। येयं मन्हुजया कुलाद्रिवसतिं विस्मारिता मेदिनी सेयं संप्रति वाररुद्रभुजयोर्यातु प्रतिष्ठां स्थिराम् ॥ २ एषा स्ववंशजानां कीर्तनाद्ररुकीर्तनरूप: प्रसङ्ग: । (पुनः साटोपं परिक्रम्य) अधिकृताः किमिदानीमारभध्वे । किमुपक्रान्तः स्वयंभूदेवसमाराधनविधिः । कबिद्त्ताः पुरदेवताभ्यो बलयः । किमभ्यर्चिताः सर्वे वर्णवृद्धाः । कचिन प्रसाधिता महा- भिषेकवेदिः। कि सज्जीकृतानि कनककलशेपु पुण्यतीर्थसलिलानि। कच्िदभ्यर्णमुपनीतान्युत्तमोपकरणानि। किं मङ्गळमुहूर्ते कताव- धाना ज्योतिर्विदः। कबिदलंकृतास्त्रिलिङ्गनगरीमृगीदशञ्च । यदि- दानीं वसुमतीपाणिग्रह्णोचितमङ्गळाचारवेषः प्रतापरुद्र: काकतीय- महाराज्यलक्ष्मीमहान्तःपुरे वर्तते। तत्त्वरध्वम् । (अन्यतो गत्वा सभ्रूक्षेपमवलोक्य) कथं राजानो न विरमन्ति। (किंचिदुपसृत्य) भो भो भूपाला यथावकाशमाध्वम्। सज्जीकुरुध्वमुपायनजातम् । न वृथा संमर्द सहते मम वेत्रयष्टिः। दन्तीति। रथाश्वमिति। सेनाङ्गत्वादेकवद्धावः। नागरकुलं पौ- रसमूहः । स्वैरमसंबाधेन। संशृणुध्वमिति। संपूर्वाच्छृणोतेरषिव- क्षितकर्मकात् 'समो गम्यृच्छि-' इत्यादिनात्मनेपदम् । काकतिभूपतीनां भूपरिपालनमुदितोदितं भवतीत्याह। पर्वैरिति। विस्मारितेत्यत्र 'गतिबुद्धि'

नाटकप्रकरणम्। १३९

एतदवमानरूप छलनम्। (समन्तादवलोक्य सगर्वातिशयम्) अहो तृणीकृतजगतां क्षिति- भृतामुद्वेलं संमर्द निवारयतो मम प्रभावः । अथवा काकतीयदौवा- रिकाणां लिखितपठितमेव राजनिवारणम्। एष स्वशक्त्याविष्करणरूपो व्यवसायः। (प्रविश्य पटाक्षेपेण दौवारिकः) दौवारिक :- (साक्षेपम) अरे केन खल्वसमयविदा भूपतयो निवारिताः । महोत्सवदिद्ृक्षवः सर्वे प्रविशन्तु । प्रथम :- (सरोषम) अरे काकतीयकुलवृद्धप्रतीहारं मामसम- यवेदिनमुदाहरसि। द्वितीय :- भवतु यो वा को वा भवान। प्रवेष्ठव्या नरपतय इति महाराजस्याज्ञा। एतत् प्रतीहारयोरन्योन्यरोषसंरब्धवचनरूपं विरोधनम्। प्रथम :- किमनेन समं शुष्ककलहेन। तावन् प्रधानागारद्वार- वेदिकामध्यमध्यासीनं पुरोहितपुरस्कृतं युवराजमेवोपसर्पामि। (इति परिक्रामति ) द्वितीय :- अह्मपि यथानिर्दिष्ठमनुतिष्ठामि। (इति परिक्रामति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिएः प्रतापरुद्रः पुरोधसो मन्त्रिणश्च पुरो०-काकतीयकुलतिलक युवराजेन भवता लीलयैव दिशो दश विजिता इत्यमी सम्यगद्य सत्याशिषो वयम्। किं च अद्यान्वयः काकतिभूपतीनां प्राप्तस्त्रिलोकीप्रथितां प्रतिष्ठाम। राजन्वती भूरियमद्य जाता वीतोपसर्गाः सकलाः प्रजाश्च॥

कर्मणः' इति वचनात्। उत्तमोपकरणानि छत्रचामरादीनि। अभ्यर्णमन्तिकम्। उपनीतानि समर्पितानि। लिखितपठितमाबाल्यादभ्यस्तं न नूतनं भवती- त्यर्थः । स्नातानुलिप्तादिवत् 'पूर्वकाल' इति समासः। पटाक्षेपेण नेपथ्या- घसरणेन सूचनं विनैव प्रविश्येत्यर्थः । अभिषेकानन्तरकार्य सिद्धवत्कृत्याह।

१४० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

एषा सिद्धवन्भाविश्रेयःकथनात् परोचना। मन्त्रिण :- सूर्यसोमान्वयामात्यमहत्तादयाधरीकृता। अस्माभिरधिकुर्वाणैः काकतीयकुलस्थितिम् ॥४ ॥ एतत् प्रकृतानुगुणप्रशंसनाद्विचलनम् । पुरो०-राजपुत्र सज्जीकृतेयं महाभिषेकसामग्री काकतीयनरे- श्वरक्रमाधिष्ठितं भद्रासनं भवदधिरोहणं प्रतीक्षते। तत् परिपालय स्वयंभूदेवानुगृहीतां महाराजस्याज्ञाम्। एतत् कार्यसंग्रहरूपमादानम्। प्रताप०-तर्हि कुलदेवतां स्वयंभूदेवं नमस्कृत्य गुर्वाज्ञां वोदु- मिच्छामि। पुरो०-सदशोऽयमाचार: काकतीयकुलप्रदीपस्य भवतः। किं तु प्रत्यासीदति महाभिषेकसमयः । तदचिरेणैव विहितकर्तव्येन राजपुत्रेणागन्तव्यम् । वयमितः करणीयशेषं परिपालयामः । प्रताप०-यथादिशन्ति काकतीयान्वयप्रत्यायायेतारः । (इत्युत्थाय यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे) इति नाटकप्रकरणे त्वरितमहोत्सवो नाम चतुर्थोडङ्ग:।

वीतोपसर्गा निरुपद्रवाः। विचलनं नाम स्वगुणाविष्करणं। तत् प्रकृतानुगुण्येन विशिंषन् योजयति। पतदिति। राजपुत्नेति। भद्रासनमभिषेकोपयोगी पीठविशेषः । तदुक्तं वास्तुशास्त्रज्ञै 'शलक्ष्णं षडङ्गुलोत्सेधं षोडशाङ्गुलविस्तृतम् । *द्विद्वाशाङ्गुलायामं क्षीरदारुसमुद्भवम् ॥। पद्माङ्वितं भवेद्दद्रपीठं स्नपनकर्मणि ।।' इति। एतत् सिंहासनमिति वसिष्ठादयो व्यवहरन्ति। प्रत्याययितारो विश्वास- यितार: स्वाधीनत्वसम्पादका वा। पक्षद्वयेऽपि ग्राह्यवाच इत्यर्थः । प्रतिपूर्वा- दिणो ण्यन्तात् तृच्प्रत्ययः । 'प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु' इत्यमरः ॥ सर्वमन्यत् सुगमम्। इति नाटकप्रकरणे चतुर्थोऽङ्ग: ।

नाटकप्रकरणम्। १४१

ततः प्रविशन्ति ज्योतिर्विदः । ज्योतिर्विद :- (ससंभ्रमं परिक्रम्य) भो भो त्वरध्वम् । कुत्र पुरोधसः कुत्र वा मन्त्रिणः। समानीयतां स्वयंभूदेवसमाराधना- सक्तचित्ततया विलम्बमानो राजपुत्रः । येन प्रत्यासन्नतरो वर्तते महाभिषेकमुहूतः । एतदुत्तराङ्कस्य पूर्वाङ्कानुसंगतत्वादङ्गावतरणम्। '(सविमर्शाश्चर्यम्) अहो विश्वातिशायिनी काकतीयकुलप्रतिष्ठा। यतः आदेष्टा कुलदेवता स भगवान् यस्य स्वयंभू: शिवो यं सज्जीकुरुते पराक्रमजितः क्षोणीपतीनां गणः । यस्मै च स्पृह्यत्यशेषजगती तं वीररुद्राकृते- र्विष्णोर्वीक्ष्य महाभिषेचनविधिं नन्दन्ति सर्वे जनाः॥ एष स्वयंभूदेवोपदेशनरेश्वरविजयप्रमुखसंध्यादिबीजनाना- र्थानां महाप्रयोजनीभूतमहाभिषेकार्थतया योजनाननिर्वहणसंधिः (सोह्लासम्) नूनमिदानीं स्वप्रेऽ्यासूत्रितामाज्ञां पालयन्तं कुलोद्वहम। न मान्त्यन्तर्मुदः शंभोविभोर्यभिनन्दतः ॥२॥। एष मुखसंधौ प्रसिद्धस्य स्वमोपदेशरूपस्य बीजस्योपग- मात् संधिः। (किंचिदुचैः) कल्याणी सकलापि भूतसरणि: क्षेमप्रदा देवताः श्रेय:प्रस्नवनिर्भरा द्विजनुषामाशीर्गिरो जाग्रति। तत इति। ज्योतिर्विदो मौहूर्तिकाः। अत्र पूर्वाङवर्तिभिमौंहूर्तिकैरसू- - एतदुत्तरेति। आदेष्टेति। अत्र बीजयुक्तानां मुखसंध्याद्यर्थानां परमप्रयो- जनसंबन्धलाभात् निर्वहणसंधिरित्याह। एष इति। स्वप्न इति। आसू- त्रितां सूचितामप्याजञां पालयन्तमभिनन्दतोऽनुमोदमानस्य शंभोर्विभोर्व्यापक स्याप्यन्तर्मुदो न मान्ति। अप्रमेयो विचित्रो हर्षोऽभूदित्यर्थः । संध्याख्यममं

१४२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

आरूढा: पद्मुन्नतं ग्रहगणा: श्रेयान् मुहूर्तः शुभैः नक्षत्राणि शिवंकराणि शुभदाश्चान्ये निमित्तोदयाः ॥३॥ तद्वयमेव राजपुत्रानयनाय प्रयतिष्यामहे। एष पकृतकार्यमार्गणाद्विरोधः। (सत्वरं परिक्रम्य पुरोऽवलोक्य च सहर्षसंभ्रमम्) नन्वागत एव प्रतापरुद्रः । विप्रैर्मङ्गळसूक्तिपाठमुखरैरालोकशब्दोद्यतैः भूपालैः करसंभृतोपकरणैराप्तैरमात्यात्मजैः।

स्त्रीवर्गेश्च यथोचितं परिवृतो नीराजनोद्योगिभिः ॥ ४॥ तद्वयं चास्थानीमेव गत्वा समुचितमाचरिष्यामः । (इति परिक्रामन्ति ) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रतापरुद्रो मन्त्रिणश्च) मन्त्रिण :- (सविनयमग्रतो भूत्वा) काकतीयकुलतिलक इत भूतसरणिः पृथिव्यादिभूतसमूहः । कल्याण्यप्राप्तविकारतया शुभशंसिनीत्यर्थः । श्रेयःप्रस्रवेण श्रेयःसंपादनेन निर्भरा: द्विजनुषां द्विजानामाशीर्गिरो जाग्रति नित्यं प्रवर्तन्त इत्यर्थः । ग्रहगणा: सूर्यादयः। उन्नतं पदमुच्चसंज्ञं स्थानम्। तदुक्ततं वराहमिहिराचायैः। 'अजवृषभमृगाङ्गनाकुलीरा झषवणिजौ च दिवाकरादितुङ्गाः।' इति। आरूढा: प्राप्ताः। एतत्फलमुक्तं वरद्धवसिष्ठसंहितायाम्। 'उत्पातदोषादि- विवर्जितेऽह्नि नराधिपानामभिषेक इष्टः । मूलत्रिकोणस्वगृहोच्चमित्रगहस्थितैर्वाथ तदंशसंस्थैः ॥ शुभे विलनने सततं ग्रहेन्द्रा दिशन्ति लक्ष्मीं विपुलां च कीर्तिम्।' इति। मुहूर्तशब्देनात षड्वर्गरूप: कालविशेषो विवक्षितः । स च करूरसौम्य- ग्रहसंबन्धवशात् द्विविधः । तदुक्त्तम्। 'लग्रमर्ध तृतीयांशो नवांशो द्वादशां- शकः। त्रिंशांशश्वेति षड्वर्गः क्रूरसौम्यवशात् द्विधा ॥' इति। तत्रायं सौम्य इत्याह। श्रेयानिति। शुभैः सौम्यग्रहैः श्रेयानतिप्रशस्त इत्यर्थः । तदपि तत्रैवोक्तम्। 'षड्वर्गो भवति सदा शुभखचरसमुद्गवः रभदः । पापसमुत्थ- स्त्वशुभस्तस्माद्वाह्यस्तु सौम्यपड्वर्गः ॥' इति। नक्षत्राणि रोहिण्यादीनि रोहिण्या दयन्यतमनक्षत्रमित्यर्थः । एकदा बहूनामसंभवात्। शिवंकराणि क्षेमंकराणि । यद्यपि 'मेघर्तिभयेषु कृञःइत्यत्र शिवंकरशब्दश्छन्दस्येव न भाषायामित्याह पदमज्जरीकार: तथापि 'क्षेमंकरोऽरिष्टतातिः शिवतातिः शिवंकरः' इत्यमरको-

8 नाटकप्रकरणम्। १४३

इतः। इदं राज्यलक्ष्मीशुद्धान्तप्रधानागारं प्रविशतु स्वामी। न वि- लम्बार्हा: कुलदेवताया मनोरथा । एतत् पट्टबन्धरूपकार्यस्योपक्षेपणाद्रथनम्। ज्योति०-(किंचिदुैः) भो भो कुलामात्याः

संप्राप्त: सुमुहूर्त एष विजयी कल्याणसंपत्खनिः । यस्मिन प्राप्य महाभिषेकविभवं क्षोणी प्रलीनाखिल- क्ष्मापालां चिरमन्वशाद्णपतिर्भूभृत्कुलग्रामणीः ॥५॥

परि०-(श्रुत्वा)कहं पच्चासण्णे वि मुहूत्ते किं विलंबिअदि महामच्चेहिं। मन्त्रिण :- (उपसृत्य) नाथ किं विस्मृता गुर्वाज्ञा। नायमव- सरो नरेश्वरविज्ञापनाकर्णनस्य। महास्थान्यामेवानुगृह्यन्ताममी। प्रताप०-शिरसि धृतैव खलु तातस्याज्ञा । किं तु नोपदि- श्यते पुनरनन्तरकरणीयम् । एतत् प्रकृतानुगुण्येनान्योन्यपरिभाषणात् परिभाषणम्। * कथं प्रत्यासन्नेऽपि मुहूर्ते किं विलम्ब्यते महामात्यैः। मङ्गळसूक्तानि 'कनिकदज्जनुषं ममाने वर्चो विह्वेष्वस्तु' इत्येवमादीनि । आलोकशव्दा जयजयेत्येवमादयः । 'आलोको वन्दिभाषणे' इति बिश्रु: । भूपा अपि र वन्दिभ्रमभूमयो बभूवुरिति भावः । उपकरणानि छत्रचामरादीनि । वन्दिजनाः 'वन्दभ्भृद्गणोत्कर्षश्रावका वन्दिनः स्मृताः' इत्युक्तलक्षणाः । शुद्धान्तप्रधानागारमन्तःपुरप्रधानगृहम् । पुरा खलु गणपतिमहाराजो यस्मिन् मुहूर्तेऽरभिषेकमनुभूय समस्तां भुवमेकातपत्रां बुभुजे एतादृशोऽयं मुहूर्तः संप्राप्तः। अतोऽवधानेन देवताराधनादिकं कर्तव्यमित्याह। सन्नह्यध्वमिति। सन्नह्य्वं मुहूते सावधाना भवतेत्यर्थः । उचितद्रव्याणि तीर्थकलशादीनि। सुरानुपाध्व- मर्चयध्वम्। अतेदं पित्रादीनामप्युपलक्षणम्। यथाह वृद्धवसिष्ठः । 'आशिषो वाचनं कृत्वा पृजयेच्च सुरान् पितृन्। आयुधानि च पटटं च विप्रान् गन्धादि- नार्चयेत् ॥' इति। अन्वशात्। शास्तेर्रुड्। अनुभूतार्थख्यापनादिति । अनुभूतस्य बीजानुगुणस्यार्थस्य ख्यापनादित्यर्थः। त्रयीसमभिमन्त्रणसुरभी-

१४४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

पुरो०-(सविनयसंभ्रममुपसृत्य) स्वीकृतमहाभिषेकोचितबेष कनकवेदिकामारोह्तु प्रतापरुद्रः । देव महाराजपर्यायेण भवद्ुज- शिखरमारोह्तु मेदिनी। प्रताप०-तथा भवतु। (इति वेदिकामारोहति) नृपा :- (सप्रणामं मङ्गळवेदिकां परिवार्य) विजयतां विज्रयतां काकतीयकुलस्वामी। एष नरेश्वरपर्युपासनात् प्रसाद:। परि०(विलोक्य सामोदकौतुकम)पुन्वप्वअकणअसाणुं सहस्सरस्सी विअ सुमेरुकगअतडं महेन्द्रो विअ परि्खचक्कवट्टिणं चक्कधरो विअ कणअवेदिं आरूढो पआवरद्द।। मन्त्रिण :- काकतीश्वर समारुह्यतां इदं भद्रासनम। अमी पुरोधसो महाभिषेकाय तीर्थसलिलपूर्णान कनककलश्ञान वारय- न्ति। प्रताप०-तथा भवतु (इति स्वयंभूदेवं काकतीयकुलपृद्धांश्च प्रणमन् सिंहासने समुपविशति) पुरो०-(त्रयीसमभिमन्त्रणसुरभीकृतसलिलान कनककलशा- नमात्यहस्तेष्वपि निधाय सादरम्) प्रतापरुद्रनृपते काकतीयकुलोचितैः । प्रजानुरञनैः क्षोणीं पालयाचन्द्रतारकम् ॥ ६॥ (इत्याशीर्वादसाधुवादायमानं पाणिग्रहणकौतुकत्वरमाणराज्यल- क्ष्मीम श्ीरशिञ्जितानुमोदितं स्वयंभूदेवप्रमोदाट्टहासोपबृंहितं काकती- यकुलश्रेयःप्रस्तावनाडिण्डिमं चिरावलम्बितधरणीभारखिन्नानां फणि- पतिप्रभृतीनां प्रहर्षक्ष्वेडाविडम्बितं धर्मप्रतिष्ठामङ्गळकाहलीकोलाहल-

• पूर्वपर्वतकनकसानुं सहस्त्ररश्मिरिव सुमेरुकनकतटं महेन्द्र इव पक्षिचक्र- वर्तिनं चक्रधर इव कनकवेदिमारूढः प्रतापरुद्रः।

काध्वनिमाशीर्वादसाधुवादादिरूपतया संभावयति। प्रतापेत्यादि। अथ

नाट कप्रकरणम्। १४५

मनोहरं महाभिषेकमुहूर्तप्रशंसिनं कनकजयघण्टिकानिनादमनुसम्द- धाना: सत्वरं प्रतापरुद्रमभिषिश्च्वन्ति) एष वाञ्छितार्थप्राप्तिरानन्दः। एकतो वैतालिका :- (सहर्षातिशयमुच्चैः) हे लोकाः पिबत श्रवःप्रसृतिभि: कल्याणवार्तामृतं जात: काकतिवीररुद्रनृपते राज्याभिषेकोत्सवः। अद्यारभ्य कलि: कृतः कृतयुगं राजन्वती मेदिनी देवा: पूर्णहविर्भुजस्तदधुना यूयं कृतार्थीकृताः ।।७।। अन्यतो वैतालिका :- आरूढे वरवीररुद्रनृपतौ सिंहासनं शासितुं तस्याज्ञा क्षितिपालमौलिवलभी: स्वच्छन्दमारोहति। लोकांस्त्रीनधिरोहतो निरवधी कीर्तिप्रतापौ हठा- दारोहन्ति च विन्ध्यभूधरतटान् प्रत्यर्थिनः पार्थिवाः।८।। दक्षिणतो वैतालिका :- गायन्तीरनुमोदते निजवधूः शेष: शिर:कम्पनैः लक्ष्मीं प्रीणयतेऽय कच्छपपतिर्वक्षस्थलीदर्शनात्। दिङ्नागाश्च करेणुकाशुचमपाकुर्वन्त्य नुब्रज्यया दोष्णा काकतिवीररुद्रनृपतौ विश्रंभरां बिभ्रति ॥ ९।। पकत इति। एकतः पुरत इत्यर्थः । श्रवःप्रसुतिभिः श्रवणचुलकैः । कलिः कृतयुगं कृत: परिपूर्णधर्मत्वादिति भावः । कुतः । राजन्वती सुराजा । 'राज- न्वान् सौराज्ये' इति निपातनात् साधुः । मेदिनीति। 'राजा कालस्य कारणम्' इति भाव: । पूर्णहविर्भुज इति। 'यजेत राजा ऋरतुभिर्विविधैराप्तदक्षिणैः' इति विहितानुष्ठानादिति भावः । अन्यत इति। पश्रादित्यर्थः। आरूढ इति। स्वच्छन्दमनर्गलम्। आसेहति न कश्चिदप्यविधेयो भूपतिरस्तीति भावः । अने- नास्य राज: प्रभुशक्तिरुक्त्ता। तदुक्तं मानसोल्लासे। 'आज्ञारूपेण या शक्ति: सर्वेषां मूर्धनि स्थिता । प्रभुशफ्तिर्हिं सा श्ञेया प्रभावमहितोदया ॥' इति। निरवधीति। सूर्याचन्द्रमसोः सीमाचल इव कीर्तिप्रतापयोरवधिभूतः कोऽपि : नास्तीत्यर्थः । हठशब्दो व्याख्यातः। वीरर्द्रे सिंहासनमेकमारूढे सति तदाज्षा- यास्तत्कीर्तिप्रतापयोस्तत्परिपन्थिनां च ततोऽप्युन्नतानि बहून्यारोहणस्थानानि मभूवुरिति महदेतदद्गतमिति भावः । गायन्तीरिति। व्याख्यातमेतत् ।

१४६ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

उच्तरतो वैतालिका :- प्रस्थेभ्य: कुलभूभृतामपि हरिद्दन्तावलानां महा- कुम्भेभ्योऽपि फणाभृतामधिपतेर्मूर्धा सहस्रादपि। कूर्मेन्द्रस्य च कर्परादपि जगद्विख्यातसारोन्नतौ बाहौ संप्रति वीररुद्रनृपते: प्राप्तप्रतिष्ठा मही॥ १॥ एष सर्वदुःखशमनात् समय:। मन्त्रिण :- अहो प्रभाव: काकतीयान्वयस्य। यदिदानीं प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकपयःकणा ये निपतन्ति राज्ञाम्। प्रणामनम्रेषु शिरस्सु तेषां तैः कल्पितः स्वस्वपदाभिषेकः ॥ पुरो०-काकतीयकुलोत्तंस राज्यलक्ष्मीसंवरणस्त्रगिवेयमुत्तंसी- क्रियताम् (इति पट्टबन्धमाचरन्ति) सर्वे-(सप्रमोदातिशयम्) प्रियं नः प्रियं नः | एषा प्रकृतकार्यस्थिरीकरणात् कृतिः। मन्त्रिण :- (सर्वतोऽवलोक्य) कस्कोऽत्र भोः। आनीयतां छत्रं चामरयुगलं च। (प्रविश्य प्रधानप्रतीहार:) प्रती०-यदाज्ञापयन्ति महामात्याः (इति परिक्रम्य तान्युपान- यति। प्रान्तर्वर्तिनः नरपतयोऽभयुपेत्य तानि सादरं गृहीत्वा यथोचि- तमाचरन्ति) पुरो०-(सहर्षातिशयम्)

प्रस्थेभ्य इति। प्रस्थेभ्यः सानुभ्यः । कर्परात् पृष्ठास्थिकपालात्। प्रतापेति। शरणागता महीपतयः महाभिषेकसमये स्वस्वपदेषु स्थापिता इति भावः। उत्तं- सीक्रियतां शिरोभूषणं क्रियताम्। 'शुक्कमाल्याम्बरभृतः प्राड्मुखस्य महीपतेः। पटटं शिरसि बभ्रीयात् सिंहासनगतस्य च ।।' इति वसिष्टस्मरणात्। पट्टस्तु राज्ञां नवाज्गलायामो मध्येऽष्टाङुलविस्तृतः । चतुरह्गुलविस्तारपार्श्वः स्वर्णमयः शुभः ॥ पट्टः पश्चशिखो राज्यप्रजासौख्यसमृद्धये।' इत्याद्युकलक्षणो द्रष्टव्यः।

नाटकप्रकरणम्। १४७.

श्रूयन्ते बहवो महानृपतयः किं तैरनीटकक्रमै- रीदृग्विश्वजनीनशौर्यगरिमा जागर्ति क: क्ष्मातले। बाल्यक्रीडितदिग्जयस्तिभुवनक्षेमंकरप्रक्रियः किंकुर्वाणसमस्तभूपतिगणः श्रीवीररुद्रो यथा ।। १२ ॥ एतदखिलातिशायित्वकथनमुखेन प्रकृतकार्यानुमोदनादा- भाषणम्। तदिदानीं खलु यत् काकतीयनृपराज्यविलासचिह्नं यच्छायया वसुमती विजहाति तापम्। छत्रेण तेन कृतलक्ष्मणि वीररुद्रे मुक्तातपत्रविभवा: सुहृदो द्विषश्च ॥। १३ ।। एष राज्यमाप्तिहेतुभूतच्छत्रारोपण रूपकार्यदर्शनात् पूर्वभाव:। मन्त्रिण :- (सविनयमुपसृत्य) नाथ काकतीयलक्ष्मीपते स- नाथा: सर्वा: प्रकृतयः सुराजानं त्वां दिद्दक्षन्ते। तत् सांप्रतं महा- स्थानीं प्रसाधयतु देव:। पुरो०-आचारोऽयं काकतीश्रराणां यन्महाभिषेकानन्तरं प्र-

भ्रूयन्त इति। महानृपतयो नलनहुषादयः । ईदृकूक्रमो वीररुद्रसदृशपरिपाटी तद्रहितैरनीदक्क्मैः। तत् कथमित्याशङ्क्य वीररुद्रे विशेषमाह । ईदगिति। विश्वस्मै जनाय हितो विश्वजनीनः शौर्यगरिमा यस्य स तथोक्तः नीतिपुरस्कृत- पराक्रम इत्यर्थः । शौर्यगरिमानमाह । बाल्येति । त्रिभुवनक्षेमंकरप्रक्रिकियः सम्यक्परिपालने प्रजाहितस्वभाव इत्यर्थः । यदाह मनुः । 'संग्रामेष्व- निवर्तित्वं प्रजानां चैव गालनम्। शुश्रृषा ब्राह्मणानां च राज्ञां श्रेयस्करं परम् ।' इति। न केवलं पराक्रमेण । किन्तु सामादिभिरपि त्रिंभिरुपायैः सर्वोडपि राजलोको वशीकृत इत्याह। किंकुर्षाणेति। तदुक्त्म् । 'एवं विजयमानस्य यस््य स्युः परिपन्थिनः । तानानयेद्दवूये सर्वान् सामादिभि- रुपक्रमैः ।I' इति। छत्रधारणं विशिनष्टि। यदिति। यत् काकती- यकुलक्रमागतमित्यर्थः । यच्छाययेति। दुष्टनिभ्रहशिष्टप्रतिष्ठापनयोरुपलक्षणम्। तेन सुहृदो मुक्ातपत्रविभवाः मौक्तिकमयच्छत्रवैभवाः द्विषत्सु त्यक्ा- तपत्ाश्वेत्युभयोपपादनम्। नाथेति। सुराजानमिति। 'न पूजनात्' इति

१४८ प्रतापरुद्रीये रमापणसहित

जानां योगक्षेमपरीक्षणम्। राजा-यदाज्ञापयन्ति धर्मविदः (इत्युत्तिष्ठति) काकतीयकुलवृद्धा :- (ससंभ्रममुचैः) प्रक्रान्तमुर्वीश्वरमौलिरत्नैः कुर्वन्तु नीराजनमम्बुजाक्ष्यः। प्रतापरुद्रस्य लसत्प्रतापप्रदीपनीराजितदिङ्मुखस्य ॥१४।। नृपतय :- शिरस्स्वश्लंबड्डा) अहो चरितार्था सांप्रतमा- स्माकी चक्षुष्मत्ता यया खल्वीद्दगनुभूयते। यतः नीराजयन्त्यन्ध्रपुरीरमण्य: प्रदीप जालैर्वरवीररुद्रम्। चन्द्रानना गोत्रपतिं रजन्यस्तारागणैर्मेरुमिव स्फुरद्दि:॥१५॥ (सर्वे जयशब्दं कुर्वन्ति ) मन्त्रिण :- महाराज काकतीश्वर सज्जीकृतं सिंहासनं सर्वतः परिष्कृतमिदं महास्थानमण्टपं सनाथीक्रियताम्। प्रती०-(ससंभ्रमं पुरो भूत्वा) देव इत इतः। (राजा सगौरवं परिक्रम्य महास्थान्यां सिंहासनमारोहति। सर्वे प्रणम्य यथार्ह्मुपविशन्ति) प्रती०-(समयोचितं परिक्रम्य वन्दमानान् मूर्धाभिषिक्तान् साभिमानं कनकवेत्रलतया निर्दिशन्) कालिङ्गात्र निषीद कोङ्कणपते दूरे भवाङ्गेश्वर प्रान्तं संश्रय मालवेन्द्र शनकैः स्वोपायनं प्रापय। पाण्ड्याग्रे भव सेवणक्षितिपते पश्चाङ्कवाद्यैव वः स्वामी काकतिवीररुद्रनृपतिः सर्वान् क्रमादक्षिते ॥१६॥। तयो: परीक्षणं विचारः। अभिषेकानन्तरकर्तव्यं नीराजनमाह। काकतीय- कुलवृद्धा इति। अम्बुजाक्षीविशेषणमेतत्। उच्चैरुत्नतम्। 'अधः प्रवर्तयेद्धूपं दीपमूर्ध्व प्रवर्तयेत्' इति वचनादिति भावः। उर्वीश्वरमौलिरतैः प्रक्रान्त- मिति। राजां प्रणामानन्तरमित्यर्थः। प्रताप एव प्रदीपः तेन नीराजितानि दिड्मुखानि येन तथोक्त्तस्य अत एव तत्फलं नीराजनमिहैवानुभूयते इति भांव:। अस्माकमियमास्माकी। 'युष्मदस्मदोः' इत्यणप्रत्यये 'तस्मिन्नणि च' इत्यस्मा- कादेशः । चन्द्राननाः चन्द्रसदशाननाः । अन्यत्र चन्द्र एवाननं यासां तास्तथो-

नाटकप्रकरणम्। १४९

(नृपतयः प्रणम्य यथार्ह्मुपविशन्ति ) पुरो०-स्वस्ति काकतीयकुलावतीर्णाय सौवर्णकेतनाय महा- महिन्ने। अद्य सुप्रजसा काकतीयान्वयेन सनाथानि त्रीण्यपि जगन्ति। शासितर्यविनीतानां नरेन्द्र त्वयि शासति। मध्यस्थतास्य लोकस्य चिरेणान्वर्थतां गता ॥ १७॥ राजा-(सविनयम्) स्वयंभूदेववरानुकूलानां भवदाशीर्वा- दानां फलमिदं यत्काकतीयक्षात्रं वर्धते। मन्त्रिण :- राजन् प्रतापरुद्र सर्वेषां काकतीयानां भागधेयविभूतयः । एवंरूपा विवर्तन्ते यत्कुलप्रभवो भवान्* ।। १८ ।। पुरो०-न केवलं काकतीयानामेष पुण्यपरिपाकः अपि तु सर्वासामपि प्रजानाम् । (प्रविश्य प्रतीहार:) प्रती-देव सर्वाः प्रकृतयो वर्णवृद्धान् पुरस्कृत्य प्रतीहारमध्या- सते। मन्त्रिणः-शीघ्रं प्रवेश्यन्ताम्। प्रती०-यदाज्ञापयन्त्यमात्याः (इति निष्क्रम्य ताभिः सह पुनः प्रविशति) (ततः प्रविशन्ति वर्णवृद्धाः) वर्णवृद्धा :- (सहर्ष राजानमवलोक्य) विचित्रवितानसुवर्णकलशादिना भूषितम्। सिंहासनलक्षणं मानसोल्लासे। 'रुचि रेण सुवर्णेन निर्मितं रत्नरञ्जितम्। अष्टभिः स्फाटिकैः सिंहैर्मूर्धि तत् सुविराजि- तम् ॥ अधः काश्वनविन्यस्तरत्नवेदित्रयान्वितम्। आस्थानमण्डपे राज्ञां सिंहा- सनमिदं परम् ॥' इति। सौवर्णकेतनाय महामहित्रे गरुडध्वजावतारायेत्यर्थः । सुप्रजसा शोभनसंतानेन । 'नित्यमसिच् प्रजामेधयोः' इत्यसिच्प्रत्ययः । शासितरीति। अविनीतानां दुष्टानां मित्ाणाममित्राणां चेति भावः । अत एवेयन्तं कालं स्वर्गपातालमध्यवर्तित्वेन मध्यस्थस्य मध्यमलोकस्य संप्रति पक्षपातराहित्येन माध्यस्थ्यमित्यन्वर्थतामित्यर्थः । सर्वेषामिति।

१५० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

वरः प्रतापरुद्रोऽयं वधूरेषा वसुंधरा। तयोर्घटयिता देव: स्वयंभू: सदशक्रमः ॥ १९॥ एतत् स्वयंभूदेवस्य स्वयंसंधातृत्वादन्भुतमाप्तेरुपगूहनम् । (सविनयमुपसृत्य) स्वामिन विश्वंभरावल्लभ प्रतापरुद्र सर्वाशी: फलविश्रमैकवसतेः किं वा तवाशास्महे यद्वा विश्वविभौ स्वयंभुवि शिवे नस्तन्वतामाशिष: । किं चित्रं स विभुर्भवानपि समो गौरीश्रियोर्वल्लभा- वाचन्द्रार्कमिमां क्षमां कृतयशोरक्षौ युवां रक्षताम्।। मन्त्रिणः-स्वामिन्नेते म्वायंभुवाः । (राजा सादरं प्रणमति) अन्ये-(सहर्षातिशयमग्रतः स्थित्वा) महाराज काकतीश्वर यस्त्वद्रोत्रमहत्तरस्य जगतां त्रातुः स्वयंभूविभो-

देवोऽसौ गणपेश्वरः प्रतिकलं स्फारप्रसादोन्मुखो नमुस्ते कुलमण्डनस्य महतीं पुष्णातु राज्यश्रियम्॥२१॥ पुरो०-राजन्नेते गणपतीश्वरसूरयः। भागधेयविभूतयो भाग्यसंपदः । एवंरूपाः वीररुद्ररूपाः । विवर्तन्ते परि- णमन्ति। वर इति। अन्र वसुन्धरावीररु्द्रयोर्वधूवरयोः स्वयंभूदेवः स्वय- मेव संधातेति अनुरूपघटनाद्भुतमिति भावः। अथ स्वयंभूदेवे विदुषा- माशीर्वादमाह। स्वामिन्निति। सर्वाशी:फलानामैश्वर्यादीनां विश्रमेणा- संकोचेनैकवसतेर्मुख्याधारस्य सर्वाणि श्रेयांसि प्राप्तवतस्तवाशास्यं नास्ती- त्यर्थः । तथाप्यवाप्तसमस्तकामे स्वयंभुवि शिवेऽपि देवस्यानन्तभोगोऽ स्त्वित्येवमाशिष: प्रयुआनानामस्माकं तादृशे त्वय्यपि नैतदाश्चर्यमित्याह। यद्चेति। आशीर्वादप्रकारमाह। स विभुरिति। पुरा खलु काकतीयानां पूर्वो गणपतिमहाराजः स्वनामाङ्डितं गणपेश्वरं नाम महेश्वरं प्रतिष्ठाप्य तस्य स्वकुलदेवतया स्वयंभूदेवेन समं नानाविधवैभवं विधाय तत्न विद्वांसो बहवः स्थापिताः । तेषामाशीर्वादमाह। महाराजेति। यो गणपेश्वरस्तत्तादृक्चरितै- रभिलषितप्रदानादिभिरद्धुतैः स्वीयैर्महिमभिः सामर्थ्यैस्त्वद्वोत्रमहत्तरस्य त्वत्कुल- देवतायाः स्वयंभूदेवस्य द्वितीयोऽभवत्। द्वावपि देवौ काकतिकुलयोगक्षेमधुरी-

नाटकप्रकरणम् । १५१

(राजा सादरं नमस्करोति) अपरे-(सप्रश्रयप्रमोदम्) स्वामिंस्त्रिलिङ्गदेशपरमेश्वर यैर्देशस्त्रिभिरेष याति महतीं ख्यातिं त्रिलिङ्गाख्यया येषां काकतिराजकीर्तिविभवैः कैलासशैला: कृताः। ते देवा: प्रसरत्प्रसादमधुरा: श्रीशैलकालेश्वर- द्राक्षारामनिवासिन: प्रतिदिनं त्वच्छेयसे जाग्रतु ॥ २२॥ पुरो०-(सोहासम्) राजन्नेकशिलानगरवासिनो महाद्विजा- स्त्वेते। (राजा यथोचितं वन्दते) मन्त्रिण :- साधीयान् आशीर्वादक्रमः (इति यथोचितं सर्वा- नुपवेशयन्ति) पुरो०-(सोल्लासम्) राजन्नेकशिलानगरीवल्लभ साहस्रांशवमैन्दवं च महती ये द्वे कुले निर्मिते ते जाते लघुनी गुणैर्विजयिनि श्रीकाकतीयान्वये। भूपालेषु भवत्प्रतापयशसोः पूर्णार्कचन्द्रश्रियोः प्राप्यानुग्रहमूर्जितेषु पुनरप्येते लभेते स्थितिम् ॥ २३ ।। (राजा सर्वान् पश्यति) (पुरोधसो यथार्हं सर्वानुपवेशयन्ति) प्रकृतयः-विजयतां विजयतां प्रतापरुद्रमहाराजः ।

न्मुखः सन राजो देवस्य चाभेदोपचाराद्वीररुद्रस्य नप्तृत्वव्यवहारः । तस्य ते राज्यश्रियं पुष्णात्विति संबन्धः । अथ नगरवासिनां विदुषामाशीर्वादमाह। थैरिति। त्रयो लिङ्गरूपाः श्रीशैलनाथादयो देवा यस्मिन् देशे स त्रिलिग्गोऽ- न्ध्रदेश इत्यर्थः । द्राक्षारामेति। तत्रत्यानामारामाणां तद्भयिष्ठत्वादिति प्रौढो- किः। वस्तुतस्तु दक्षसंबन्धित्वात् द्राक्षाराम इति तन्नाम। तदुक्तं स्कान्दपुराणे भीमेश्वरखण्डे 'दक्षस्यारामभूमित्वात् द्राक्षारामोडभिधीयते' इति। साहस्त्रेति। निर्मिते ब्रह्मणेति शेषः । लघुनी जाते निःसारे अभूताम्। अधुना भवत्प्रतापय- शसो: पूर्णार्कचन्द्रश्रियोः सतोः भृपालेष्वनुग्रहं प्राप्य प्रबलविरोधे जीवनस्य दुर्लभत्वं मत्वेति भाव:। ऊर्जितेषु समृद्धेषु सत्सु। तत्समभिव्याहारादेते सोम-

१५२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

भूपा: सन्तु चिराय संशृणुमहे भास्वत्कुलालंकृती रामोऽयं न जगाम लोचनपथं तेनैव खिन्ना वयम्। अद्य त्वां वरवीररुद्रनृपते तस्यावतारान्तरं वीक्ष्यैवं चरितार्थतां सुमहतीमह्राय गाहामहे ॥ २४॥ मन्त्रिण :- स्वामिन सांप्रतं यथार्हमर्हणया माननीया: पौराणां श्रेणयः राजा-(सानन्दौदार्यम्) जागर्तु राजशब्दोऽयं ममैवाज्ञाफलैकभूः। राज्योपभोगविभवः सर्वसाधारणो हि नः ॥ २५ ॥ सर्वे-(सप्रमोदम्)सदशोऽयं प्रसाद: काकतीयकुलतिलकस्य भवतः। राजा-प्रसीदतु भगवान् स्वयंभूदेवः (इति पुरोहितावर्जत- कनककलशसलिलधारापुरःसरं सकलभोगपुरस्सरान् ग्रामान् सप्रश्र- यादरसत्कारं विप्रसात् करोति। अन्येषामपि नगरवासिनां यथा- प्रभावं संभावनामाचरति)

भूपा इति। सन्तु नाम भूपा: किं तैरसर्वगुणाढ्यैरिति वाक्यशेषः । न चात्र विप्रतिपत्तिरित्याह। चिराय संशृणुमहे इति । 'समो गम्यृच्छि-' इत्यादिनात्मनेपदम्। सर्वगुणाढ्योऽपि रामो न लोचनगोचरं गत इति खेदो रामावतारस्य तव दर्शनान्निवृत्त इति धन्यतामनुभवाम इत्याह। भास्वदिति। अर्हणया पूजया। जाग्त्विति। आज्ञा प्रभुशक्तिः निग्रहानुप्रहादिसामर्थ्य- मित्यर्थः । तत्फलस्यानुग्रहादेरेकभूर्मुख्यनिवासः राज्ञ एवाज्ञाश्रयत्वादिति भावः। तदुक्ततं मानसोल्लासे 'अनुभ्रहे निग्रहे च दाने चादानकर्मणि। प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च ग्रहणे मोक्षणे तथा ॥ स्वयं समर्थो यः सोडयं राजा साज्ञा निरर्गला ॥' इति। एवशब्दो भिन्नकमः। ममायं राजशब्द एव जागर्त्विति संबन्धः । राजः कर्म राज्यम्। पुरोहितादित्वाद्यत्प्रत्ययः । आज्ञामात्रमेव मे भूयादनुभवः पुनरस्माकं सर्वेषामिति वाक्यार्थः । अथ पृथिव्यादिदानमाह। राजेति। प्रसीदतु भगवा- निति परमेश्वरप्रीणनार्थत्वाद्विमलं नाम चतुर्थमिदं दानमिति द्रष्टव्यम्। यथाह व्यास: 'ईश्वरप्रीणनार्थ यत् ब्रह्मवित्सु प्रदीयते। चेतसा भक्तियुक्त्तेन दानं तद्वि- मलं शिवम् ॥।' इति । सलिलधारापुरःसरमित्यत्रापस्तम्बः 'सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि' इति। सकलभोगेति। भोगोपकरणसमग्रानित्यर्थः । प्रश्रयो. वि- नयः । आदरः सत्कारः। तत्सहितं सात्त्विकमित्यर्थः । तदुक्कं व्यासेन। 'दात- व्यमिति यद्दानं दीयतेऽ्नुपकारिणे। देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्विकं

नाटकप्रकरणम्। १५३

नृपतय :- (सामान्यानुरोधमुत्थाय महार्घाणि गजतुरगरथां- भरणविशेषरूपाण्युपायनानि यथावकाशमुपनीय विरचिंताजजलय:) स्वामिन् काकतीयमहाराज त्रायस्वेत्यनुवाद एव भुवनत्राणैकबद्धत्रते त्वद्द्धत्या इति सिद्धसाधनमिदं विश्वैकनाथे त्वयि। त्वद्गर्भे वसतिं गता: स्म इति च स्पष्टार्थमंशे हरे: कुक्षिस्थाखिलविष्टपस्य सदशं किं वात्र विज्ञाप्यते॥२६।। (राजा सप्रसादममात्यानवलोकयति) मन्त्रिण :- स्वामिन्नेते सोमार्कवंश्या नरपतयो महतीमर्हणाम- हन्ति। तन स्वेषु स्वेषु पदेषु प्रतिष्ठापनीयाः प्रस्थापनीयाश्च। राजा-तथा (इति नरपतीन् यथोचितं संभाव्य प्रस्थानमादिशति) (राजानः सहर्षातिशयं प्रणम्य काकतीश्वरकृपावलोकननिर्वर्तितप्र- याणमङ्गळा दिगन्तविहरणोद्यतया तदाज्या कृतसाहाय्या निष्कान्ताः) मकृतय :- चिरमनुवर्तयितव्या काकतीयनरेश्वरपरिपालनपरि- पाटी महाराजेन (इति निष्कान्ता:) पुरो०-(साश्चर्य प्रत्यभिज्ञानम्) चिह्नान्यस्य पदाब्जयोः पिशुनयन्त्युर्वीश्वरोपाम्यतां पाणी सूचयतः सचापकुलिशावुद्वाहलीलां भुवः । तिप्रत्ययः॥ त्रायस्वेति। भुवनत्राणपरायणे त्वयि भुवनान्तःपातिनामस्माकं परि- त्राणप्रार्थनं पुनरुक्तमेवेत्यर्थः । त्वन्भत्या इति। विश्वैकनाथे त्वयि विश्वान्तर्वर्ति- नामस्माकं भृत्या इति वचनं चर्वितचर्वणमेवेत्यर्थः । त्वद्गर्भ इति स्पष्टार्थम् । व्युत्पन्नं प्रति स्फीतालोकमध्यवर्तिनः कलशस्य कलशोऽयमिति कथनवदिति भाव: । सदृशमुचितम्। तदाज्या कृतसाहाय्या इति। तदाजाकरा इत्यर्थ: चिह्नानीति। पदाब्जयोश्रिह्वानि मांसलत्वादीनि। उर्वीश्वरोपास्यतां पिशुन- यन्ति सूचयन्ति। तदुक्तं सोमेश्वरेण। 'मांसलौ गूढगुल्फौ च कूर्मपृष्ठसमावपि। भवेतां चरणौ यस्य स भवेत् पृथिवीपतिः ॥l' इति। पाणी सचापकु- लिशों धनुर्वज्ररेखासहितावित्यर्थः। तदप्युक्त्तम् । 'चक्र्रासिचापवज्राभा रंखा: कुर्वन्ति भूपतिम् । इति। शारदपुण्डरीकरुचिनी नेत्रे पुण्डरी- काक्षावतारमाख्यातः कथयतः इति यत् पूर्वोकक सिद्धस्य कस्यचिदनागतविद:

१५४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

नेत्रे शारदपुण्डरीकरुचिनी लीलावतारं हरे- राख्यातस्तदितीह सिद्धवचनं प्रत्यक्षमीक्षामहे॥।२७॥ राजा-(सविनयव्रीडम) किमसाध्यं स्वयंभूदेवमूर्त्यन्तराणां भूदेवतानां भवतामनुप्रहस्य । पुरो०-(सादरम) महाराज काकतीश्वरकुलवासनावासितया भवदुपासनया परं प्रसेदिवान परःसहस्रप्रसादोन्मुखः स्वयंभूनाथ: किं ते भूय: प्रियमुपकरोतु। एषा वाक्यार्थसमाप्तिरूपा संहृतिः । राजा-(सप्रणामादरम) काकतीय राज्यधुरायामवहितमेव स्व- यंभूदेवेन । तथापीदमस्तु । भूरस्तु संपन्नसमस्तसस्या भूदेवताः पूर्णमनोरथाश्च। भूपाश्च धर्मप्रवणैकचित्ताः सर्वे जना: सन्तु निरामयाश्च॥ एषा शुभशंसनरूपा प्रशस्ति: । (इति निष्क्रान्ता: सर्वे) इति नाटकप्रकरणे प्रतापरुद्रराज्याभिषेको नाम पञ्चमोऽक्कः। एवं साङ्गं नाटकमुदाहतम्। इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे नाटकप्रकरणं समाप्तम् । धर्मत्वेन प्राप्तयेत्यर्थः। भवदुपासनया परं प्रसेदिवानतिप्रसन्नः । अत एव परे सहस्रात् परःसहस्राः। 'पश्चमी-' इति योगविभागात् समासः। राजदन्तादि- त्वात् सहस्रशब्दस्य परनिपाते पारस्करादित्वात् सुडागमः । तस्याविभक्तित्वात् विसर्जनीयाभावात् सत्वमेवेति दशटीकासर्वस्वकारः । 'परश्शताद्यास्ते येषां परा संख्या शतादिकात्' इत्यमरः। तावतां प्रसादानामुन्मुखः स्वयंभूनाथः। प्रशस्तिसंज्ञकं मञ्जळमाह । भूरस्विति। सर्वमन्यत् सुगमम् । इति नाटकप्रकरणे पञ्चमोऽ्क्: । इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोलचलमलिनाथ- सूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने नाटकनिरूपणं नाम

अथ रसम्रकरणम्।

अथ सर्वेषां प्रबन्धानां जीवितभूतस्य रसस्य स्वरूपं निरूप्यते । *विभावानुभावसात्विकव्यभिचारिसामग्रीसमुल्लासितस्था- यिभावो रस:। दृश्यश्राव्यभेदेन द्विविधा अपि प्रबन्धा निरूपिताः । तेषामात्मभूतस्य रसस्य स्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। रससामान्यलक्षणमाह । विभावेति। वक्ष्यमाणलक्षणा विभावादय एव सामभ्री तया सरसकाव्यसं-

• 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति भरतसूत्म्। स्था- यिनां विभावैः ललनादिरूपैरालम्बनकारणैः उद्यानादिरूपैरुद्दीपनकारणैः, अनुभावैः कटाक्षभुजोत्क्षेपप्रभृतिभिः कार्यैः, व्यभिचारिभिर्निर्वेदादिरूपैस्सहकारिभिश्च संयो- गात् क्रमेणोत्पाद्योत्पादकभावरूपात् गम्यगमकभावरूपात् पोष्यपोषकभावरूपाच्च संबन्धात् रसस्य निष्पत्तिः क्रमेणोत्पत्तिरभिव्यक्तिः पुष्टिश्च भवतीत्यर्थः । तथाहि विभावैरालम्बनोद्दीपनकारणैः रत्यादिको भावो जनितः, अनुभावैः कार्यैः प्रती- तियोग्यः कृतः, व्यभिचारिभिः सहकारिभिरुपचितो मुरव्यया वृत्त्या रामादा- वनुकार्ये, तद्रूपतानुसंधानान्नर्तकेऽपि प्रतीयमानो रसः । यथा असत्यपि सर्पे सर्पतयावलोकिताद्दाम्रोऽपि भीतिरुदेति तथा सीताविषयिणी अनुरागरूपा राम- रतिरविद्यमानापि नर्तके नाट्यनैपुण्येन तस्मिन् स्थितेव प्रतीयत इति रतेर्व्यज- नयाभिव्यक्तिरेव रसनिष्पत्तिरिति भट्टलोल्लटादयः । राम एवायं अयमेव राम इति, न रामोऽयमित्यौत्तरकालिके बाधे रामोS- यमिति, राम: स्याद्वा न वायमिति, रामसदृशोऽयमिति च सम्यब्चिथ्यासंशय- सादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुरगादिन्यायेन रामोऽयमिति प्रतिपत्या ग्राह्ये नटे "सेयं ममाङ्ेषु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशोः । मनो- रथश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता॥ दैवादहमत्र तया चपला- यतनेत्रया वियुक्त्तश्च। अविरळविलोलजलद: काल: समुपागतश्रायम् ॥" इत्या- दिकाव्यानुसंधानबलात् शिक्षाभ्यासनिर्वर्तितस्वकार्यप्रकटनेन च नटेनैव प्रका- शितैः कारणकार्यसहकारिभिः कृत्रिमैरपि तथानभिमन्यमानैः विभावादिशन्द- व्यपदेश्यैः 'संयोगात्' गम्यगमकभावरूपात् अनुभीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्य- बलाद्रसनीयत्वेन अन्यानुमीयमानविलक्षण: स्थायित्वेन संभाव्यमानो रत्यादिर्भा- वस्तत्रासन्नपि सामाजिकानां वासनया चर्व्यमाणो रसः। यथा कुज्झटिकाकुलिते देशेऽसतोऽपि धूमस्याभिमानात् धूमनियतस्य वहेरनुमानम् तथा नटेनैव ममैवैते

१५६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

गृहीतया निपुणनटप्रदर्शितया वा सामाजिकभाव्यमानया समुल्लासित आस्वा- द्यमानो निर्भरानन्द: संविद्रूपतां नीयमान: सन्नित्यर्थः । तदुक्तं भावप्रकाशे। 'प्रकाशानन्दचिद्रपां रसतां प्रतिपद्यत्े 1 प्रकृष्यमाणो यो भावः स स्थायीति निगद्यते ।' इति। एवंविधः सामाजिकनिष्ठो रत्यादिस्थायिभावो रस्यते स्वाद्यत इति व्युत्पत्त्या रस इत्युच्यते। तदुक्तम्। 'रसतेः स्व्रादनार्थत्वाद्रस्यन्त इति ते यते। अनुमानाकारस्तु-रामोडयं सीताविषयकरतिमान् सीताद्यात्मकविभावा- दिसंबन्धित्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथाहम्-इति। न च रतिसाक्षात्कार एव च- मत्कारकारी न त्वनुमितिरपीति वाच्यम्, अनुमीयमानाया अपि रतेः निजसौ- न्दर्यबलाद्रसनीयत्वेनानुमेयान्तरविलक्षणत्वात्। न चानुमितेः क्षणिकत्वाद्रसस्य क्षणिकत्वापत्तिरिति वाच्यम् अनुभित्सयानुमितौ साध्यसिद्धेरप्रतिबन्धकत्वात्। तादृशानुमित्साधारा च सामाजिकसमवेतवासनैवेति कल्प्यते-इति श्रीशङ्क- कादय: । भट्टनायकास्तु-काव्यस्याभिधाव्यापारवत् काव्यनाव्ययोस्ता्द्विलक्षणं भावु- कत्वभोजकत्वव्यापारद्वयमस्ति। काव्यार्थबोधोत्तरमेव तत्ादयेन भावुकत्वव्या- पारेण विभावादिरूपसीतादयो रामसंबन्धिनी रतिश्र सीतात्वरामत्वसंबन्धांशम- पहाय सामान्यतः कामिनीत्वरतित्वादिनैवोपस्थाप्यते। साधारणीकृतविभावा- दिसहकृतेन च भोजकत्वव्यापारेण रतिरास्वाद्यत इति रसास्वाद एव रसनिष्प- सिरित्याहुः॥ अभिनवगुप्तपादास्तु-लोके प्रमदादिभिः स्थाव्यनुमानेऽम्यासपाटववतां काव्ये नाट्ये च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण विभावनादिव्यापारवत्त्वात् अलौ- किकविभावादिशब्दव्यवहार्यैः ममैवैते शत्रोरेवैते तटस्थस्यैवैते न मभैवैते न शत्रोरेवैते न तटस्थस्यैवैते इति संबन्ध विशेषस्वीकारपरिहारनियमानध्यवसायात् साधारण्येन प्रतीतैः अभिव्यक्तः सामाजिकानां वासनात्मतया स्थितः स्थायी इत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायबलात्तत्कालविगळित- परिमित प्रमातृभाववशोन्मिषितवेद्यान्तरसंपर्कशून्यापरिमितभावेन प्रमात्रा सक- लसहृदयसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार इवाभिन्नोऽपि गोचरीकृतश्वर्व्यमाणतै- कप्राण: पुर इव परिस्फुरन्, हृदयमिव प्रविशन्, सर्वाज्गीणमिवालिज्गन्, अन्य- त्सर्वमिव तिरोदधत्, ब्रह्मास्वादमिवानुभावयन् अलौकिकचमत्कारकारी *ज्ञा- रादिको रस :- इति। नव्यास्तु-काव्ये नाव्ये च कविना नटेन च प्रकाशितेषु विभावादिष व्यअ्नव्यापारेण दुष्यन्तादौ शकुन्तळादिरतौ गृहीतायामनन्तरं च सहृदयतोल सितस्य भावनाविशेषरूपस्य दोषस्य महिम्रा कल्पितदुष्यन्तत्वावच्छादिते स्वा त्मन्यज्ञानावच्छिन्ने शुक्तिकाशकल इव रजतखण्ड: समुत्पद्यमानोऽनिर्वचनीय

एसप्रकरणम: १६७

तथा चोक्तं दशरूपके '.विभावैरनुभावैश्च सात्विवै.्व्यभिचारिभिः। आनीयमान: स्वादुत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥' इति। भावस्य स्थायित्वं नाम सजातीयविजातीयानभिभूततया

रसाः।' इति। उक्तार्थे वृद्धसंमतिमाह। विभावैरिति : व्यअनादिसंबन्धा- दन्रस्येव विभावादिसमाश्रयणेन स्थायिभावस्यापि स्वादुत्वमित्यर्थः । तदुक्त्तम्। 'व्यञ्ञनौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत्। एवं नयन्ति रसतामितरे स्थायिनं श्रिताः ॥' इति। अयं च रसोऽनुकार्ये रामादावुत्पन्नो रामाद्यभेदभावनया नटे प्रतीयत इत्युत्पत्तिवादिनो भट्टलोल्लटादयः । तादृशे नटे विभावादिभिरनुमितः सामाजिकैश्चर्व्यत इत्यनुमितिवादी श्रीशङ्ुकः। नटादिगतत्वपरिहारेण साधा- रणतयानुसंधीयमानः प्रकाशानन्दसंविद्रूपेण भोगापरनाम्ना भावुकव्यापारेण भुज्यत इति भुक्तिवादी भट्टनायकः । वक्ष्यमाणप्रकारेण सामाजिकाश्रयोडभि- व्यज्यत इत्यभिनवगुप्तादयः । अयमेव पक्षो यथायोगं पक्षान्तरनिराकरणपूर्व- मुत्तरत्र सिद्धान्तीकरिष्यते। अथ स्थायिभावस्य लक्षणमाह। भावस्येति । इदमत्रानुसंधेयम्। काव्येनाभिनयेन वा निवेदमानरामादिसुखदुःखाद्यनुभवज- नितवासनारूप: संस्कारापरपर्यायः सामाजिकमनोविकारो भावः। तदुक्म् । 'सुखदुःखादिभिर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम्' इति । तस्य भावुकस्य भावश्चितं तस्य भावनं वासितत्वं तद्भावभावनम्। स तावत् द्विविधः । सन्निहितो व्यव- हितश्रेति। तत्राद्यः पटं प्रति तन्तुवद्रसं प्रति आकारमात्रव्यवहितः स्थायिभाव. इत्युच्यते। तस्य साक्षाद्रसभावप्रतिपादनात्। तदुक्तम्। 'प्रकृष्यमाणो यो भावो रसतां प्रतिपद्यते। स एव भावः स्थायीति भरतादिभिरुच्यते ॥' इति। द्विती- यस्तु कुविन्दादिवद्भावान्तरव्यवहितो विभावादिः। तस्य स्थायिद्वारा रसो- ल्ासकत्वसमर्थनात्। एतेन सामाजिकमनोविकारविशेषोपाधिको ब्रह्मानन्दस- ब्रह्मचारिणो रसस्य सन्निहितपूर्वावस्थाविशेषः स्थायिभाव इति फलितम् । अत एवोक्तमभियुक्कैः। 'शङ्गाराद्यनुभवयोग्यतया यदात्मनः सत्वं स भावः' इति। न च वस्तुतो भेदमात्रशङ्काकलङ्करहितस्य निरुपाधिकस्य सन्मात्स्यावस्थासं- बन्ध: कथमिति शङ्कनीयम्। गगनमध्यमध्यासीनस्य सुधानिधेरुदकादयुपाधिसं- बन्धनिबन्धनचाश्वल्यादिवदुपपत्तेः । एवंविधस्य भावस्येत्यर्थः । कस्यांचिन्नायि- कायामनुरागस्य नायिकान्तरविषयानुराग: सजातीयः। तत्र बीभत्सादिर्विजातीयः। तैरनभिभूततयातिरस्कृतत्वेनाविरुद्धत्वेनेति यावत्। एतच्च बृहत्कथामालतीमाधवा- दौ द्रष्टव्यम्। यथा लवणोद: स्वानुप्रविष्टं मधुरमपि नादेयमुदकं लवणयत्येवम- न्यानप्यात्मनैक्यं नयतः स्थायिभावस्य कुतस्तैः सह विरोधवार्तेति भावः। तदुक्कम्। 'विरुद्धैरविरुदवैर्वा भावैर्विच्छियते न यः। आत्मभावं नयत्यन्यान् स्थायीव लवणा-

८१५ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

यावदनुभवमवस्थानम्। तथा चोक्तं दशरूपके :सजातीयैर्विजातीयैरतिरस्कृतमूर्तिमान् । यावद्रसं वर्तमान: स्थायी भाव उदाहृतः ।I' अथ रसविशेषाः। भृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतशान्ताश्र रसा: पूर्वैरुदाहताः॥ एषां स्थायिभावाः । रतिर्हासश्र शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावा नव क्रमात्॥ अथ विभाव:। विभाव: कथ्यते तत्र रसोत्पादनकारणम्। आलम्बनोद्दीपनात्मा स द्विधा परिकीर्त्यते॥ कर:॥' इति।यावदनुभवमिति। संस्कारात्मनोऽस्य भावस्य संततचिन्तादिवशेन प्रबोधादुत्पद्यमानो विजातीयप्रत्ययासंवलितः प्रियतमादिस्मृतिसंतानो विभा- वादिमहिम्रा यावत्तन्मयमिव करोति तावदवस्थानमित्यर्थः । तदुक्तम्। 'अव- स्थिताश्चिए चित्ते संबन्धाच्चानुबन्धिभिः। वर्धिता ये रसात्मानस्ते स्मृताः स्थायिनो बुधैः॥l' इति। 'शङ्गार,एक एव रसः' इति शङ्गारप्रकाशकारः। 'शान्तवर्जमष्टौ रसाः' इति धनिकादयः । 'शान्तवत्सलसहिता दश' इत्यन्ये । एवमादिवि- प्रतिपत्तिलब्धन्यूनाधिकसंख्यानिवारणाय रसविभागमाह। शृद्रारेति। पूर्वै- रभिनवगुप्ताचार्यादिभिः। अत्र चतुर्वर्गमध्ये सर्वप्राणिसुलभस्य कामस्य सर्वहृदयं- गमत्वात् प्रथमं श्रङ्गारः । ततस्तज्न्यत्वेन हास्यः। ततः तद्विरोधित्वात् करुणः। ततस्तन्निभित्तभूतोऽर्थप्रधानो रौद्रः। ततोरऽर्थकामयो्धर्ममूलत्वात् धर्मप्रधानो वीरः। तस्य भीताभयप्रदानसारत्वात्तदनन्तरं भयानकः। ततस्तत्कारणभूतो बीभत्सः। वीराक्षिप्तभयानकाद्यनन्तरं वीररसफलभूतोऽद्भुतः। त्रिवर्गफलकरसानन्तरं मोक्ष- फलकः शान्तरस इत्येवमुद्देशक्रमोपपत्तिः । अथ रससामग्र्यां विभावस्य विभागं दर्शयन् लक्षणमाह। विभाव इति। तत्र विभावादिचतुष्टयमध्य इत्यर्थः । तत्र रसशब्देनाल लौकिको रत्यादिभावः ओदनं पचतीत्यादिवद् भाविनीं वृत्ति- माश्रित्य व्यवहियते। मुख्यरसस्योत्पत्त्यभावात्। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। लोके नायकाद्यालम्बनकारणं विशिष्टदेशकालायुद्दीपनकारणं च काव्यनाटकादिमुखेन

रसप्रकरणम् । १५९

रससमवायिकारणमालम्बनविभावः । इतरत्कारणजातमुद्दीपन- विभाव: । स चतुर्विधः । तथा चोक्तं शृङ्गारतिलके। 'आलम्बनगुणश्चैव त्ेष्टा तदलंकृतिः। तटस्थश्चेति विज्ञेयश्चतुर्थोद्ठीपनक्रमः॥ आलम्बनगुणो रूपयौवनादिरुदाहृतः। तच्चेष्टा यौवनोद्दूतहावभावादिका मताः ॥ नूपुराङ्गदहारादि तदलंकरणं मतम्। मलयानिलचन्द्राद्यास्तटस्था: परिकीर्तिताः ।।' अथानुभाव:। कार्यभूतोऽनुभाव: स्यात् कटाक्षादि: शरीरज:। अथ सात्त्विकभावा: । परगतसुखादिभावनया भावितान्तःकरणत्वं सत्त्वं। ततो भवाः सात्त्विकाः।

पनविभावश्वेति कथ्यत इत्यर्थः । एतच्च विशेषेण काव्यनाटकव्यापारजनितेन भा- व्यते ज्ञायत इति विभाव इति व्युत्पत्त्या लभ्यते। तदुक्त्तम् । 'झ्ञायमानतया यत्र विभावो भावपोषकृत्।' इति । शिष्टमुदाहरणसमये स्पष्टं भविष्यति । अनुभावं लक्षयति। कार्येति। ननु कार्यत्वं नाम नियतोत्तरकालभावित्वं । तथा- नुभावस्य किं रसपेक्षया उत स्थाय्यपेक्षया। नायः। विभावैरनुभावैश्वेति करणतृ- तीयया तस्य पूर्वभावित्वप्रतीतेः। नियतपूर्ववर्तित्वलक्षणकारणविशेषत्वात् कर- स्य। न चात्र तृतीयायाः कर्त्रादयर्थान्तरं संभाव्यते । एवं चानुभावे सति सो रसे सत्यनुभाव इत्यन्योन्याश्रयप्रसङ्ग: स्यादिति। अत एव न द्वितीयः । न हि भावुकमनोऽवस्थायिनः स्थायिनः पूर्वभाविनां * कामिनीकटाक्षभ्रविक्षे- पादीनां तत्कार्यत्वमिति। अतः स्थायित्वयोग्यस्य लौकिकस्य रत्यादेः कार्यभूतो योऽयं कटाक्षादिरभिनयादिद्वारा भावुकमनःप्रतिबिम्बितः सहृदयहृदयस्थितं रत्यादिभावमनुभावयति सोऽनुभाव इत्युच्यत इत्यर्थः । तदुक्तम् । 'भ्रविक्षेप- कटाक्षादिविकारो हृदयस्थितम्। भावं व्यनक्ति यः सोऽयमनुभाव इतीरितः ।' इति। अथ सात्त्विकानामपि कार्यभूतानां कटाक्षादिवत् भावसंसूचनात्मकत्वे- नानुभावत्वे सिद्धेऽपि तेषां ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन पृथगुपादानेऽसाधारणकारण- माह। परगतेति। अभिनयादिमुखेनान्यगतसुखदुःखादिभावनायामन्त:कर- गस्यात्यन्तानुकूलत्वं सत्त्वमित्यर्थः । प्रत्ययार्थमाह। तत इति। सत्त्वेन नि-

१६० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

स्तम्भ: पलयरोमाञ्चौ स्वेदो वैवर्ण्यवेषधू। अश्रु वैस्वर्यमित्यष्टौ सात्विकाः परिकीर्तिताः ॥

श्ृत्ता भावा: सात्त्विका इत्यर्थः। अनेनैवंविधेनैवान्तःकरणेन कटाक्षादयो भाव्य- न्त इति तेषामनुभावतैव न सात्त्विकत्वमिति भावः। तदुक्कं भावप्रकाशे 'पर- स्य सुखदुःखादेरनुभावेन चेतसः । अत्यन्तेनानुकूल्येन येन तद्भावभावनम् ॥ तत् सत्त्वं तेन निर्वृत्ताः सात्विका इत्युदीरिताः । अनुभावत्वसामान्ये सत्य- प्येषां पृथक्तया ॥ लक्षणं सत्त्वजत्वाद्धि ते च स्तम्भांदयः स्मृताः ॥' इति । अत तद्भावभावनं नाम तन्मयत्वेनावस्थानम्। तदुक्तम्। 'रामाद्याश्रितदुःखा- देरनुभूतेस्तदात्मना। सामाजिकस्य मनसो भावस्तद्भावभावनम् ॥' इति। एवं च विभावादिदर्शनजन्या अनुरागनिर्वेदादिमनोवृत्तयो विभावादितन्मयीभवनरूपेण सत्त्वशव्दाभिधेयेन सामाजिकमनसोऽत्यन्तानुकूल्यजन्येनासाधारणकारणेनाव स्थान्तरमापन्नाः स्तम्भादयो भावाः सात्त्विकभावा भवन्ति। ते च स्वकार्यभूतै- रत एव सात्त्विकपदप्रतिपाधैर्बाह्यैर्जडैर्भौतिकैः शारीरैः स्तम्भादिभिरनुभावैः सूच्यन्ते। तथा च रतिनिर्वेदादिभावा एव सूचिता भवन्तीति फलितम्। तदु- कमाचार्यहेमचन्द्रेण। 'बाह्यास्तु स्तम्भादयः शरीरधर्मा अनुभावास्ते चान्तरालि- कानू भावान् गमयन्तः परमार्थतो रतिनिर्वेदादिगमका इति स्थितम्' इति। एवं व स्थायिसंचारिसङ्ग एव जीवस्य मनोमयावस्थां प्राप्य कार्यकारणरूपेण द्वि- विर्धं बाह्यमाभ्यन्तरं च सात्त्विकगुणं संपादयतीति रहस्यम्। केचिदयं मनोमय- वर्ती रत्यादिगण; पश्चभूतात्मकाश्रमयक्षोभकतया मनोमयतादात्म्यापन्नं सीदत्य- स्मिन् मनोमय इति व्युत्पत्त्या सत्त्वगुणोत्कर्षात् साधुत्वाच्च सत्त्वशब्दाभिधेयं प्राणमयं प्रविष्टः सास्विकत्वमनुभवति। तच्च प्राणस्य भूभागानुग्रहे स्तम्भः। जल- भागानुप्र हे बाग्पः। तीव्रतेजोऽनुग्रहे स्वेदः। वैपरीत्ये वैवर्ण्यम्। आकाशानुग्रहे प्रलयः। अनिलानुग्रहस्य मन्दमध्यमोत्कृष्टतया त्रैविध्ये क्रमेण रोमाञ्चवेपथुवैस्वर्याणीति वदन्ति। केचित् भावा्तरनैरपेक्ष्येण रसापरोक्षीकरणत्वलक्षणो बलविशेषः सत्वं तज्जन्याः सात्त्विका इत्याहुः। अन्ये पुनरत्रमयप्राधान्येनाभिव्यक्तत्वलूक्ष- णसत्वजन्यत्वोपाधे: कटाक्षादिसाधारंण्येऽपि पक्कजादिवद्योगरूढत्वेन स्तम्भादय एव सास्विका इत्याहु:। केचित्ु कणादशास्त्रप्रसिद्धया द्रव्यादित्रयवाचकार्थशब्द- बदलंकारशात्रप्रसिद्धया स्तम्भादिष्वेव सात्त्विकव्यवहार इति वर्णयन्ति । एवं प्राचामालंकारिकाणामनेकधा पारिष्लवं वर्तते। तदथा तथा वास्तु न तत्रास्माकमाग्रहः। कि तु स्तम्भादीनामनुभावान्तर्भावेSपि केनचि- द्विशेषेण पार्थक्यमित्येतदेवास्माभिरपेक्ष्यत इति। विशेषान्तराणि नरह- रिसूरिविरचिते रसनिरूपणे द्रष्टव्यानि। विस्तरमौरुमिरस्माभिरुपरम्यते।

रसप्रकरणम् । १६१

अथ व्यभिचारिभावाः।

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः॥ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च।।

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च।। त्रासश्चैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिण:। त्रयस्त्रिंशदमी भावा रसस्य सहकारिणः ॥ तथा चोक्तं कात्यप्रकाशे। 'कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादेः स्थायिनो. लोके तानि चेन्नाव्यकाव्ययोः ॥ विभावाश्चानुभावाश्च कथ्यन्ते व्यभिचारिणः ॥' इति।

त्पत्त्यैव निर्वेदादीनां सामान्यलक्षणं सिद्धमिति मत्वा तेषां केवलं सामान्यतो विशेषतश्चोद्देशमाह। अथेति। रसस्य सहकारिण इति। कल्लोला: सागर- स्येव रत्यादेलौकिकस्य परिपोषकतया सहकारिणः सन्तो नाट्यादौ व्यभिचारिण इत्युच्यन्त इत्यर्थः । तदुक्त्तम्। 'मजन्तश्र निमज्जन्तः कल्लोलास्ते यथार्णवे। तस्योत्कर्ष वितन्वन्ति यान्ति तद्रूपतामपि ॥ तथा स्थायिनि निर्मम्रा ुन्मभ्ना व्यभिचारिणः । पुष्णन्ति स्थायिनं स्वांश्र तत्र यान्ति रसात्मताम् ॥' इति। उत्ेडर्येडभियुक्तसंवादमाह। कारणानीति। स्थायिनः स्थायित्वयोग्यस्येत्यर्थः । अनुभावा उभयेऽपि गृह्यन्ते। ननु चेष्टालक्षणोद्दीपनविभावानां भावहावादीनां शङ्गारकार्यतयानुभावत्वं प्रतीयते। कटाक्षत्रविक्षेपादीनामनुभावानामनुरागजन कत्वेन संभवत्येव विभावत्वम्। उक्त्ानामुभयेषां कल्लोलायमानतया रसपरिपो षणात् संचारितापि, समस्तसंचारिणामपि चिन्तादीनामनुरागकार्यतयानुभाव- त्वं, तद्दर्शनश्रवणाभ्यामनुरागातिशयजननाद्विभावत्वं चानुभूयते। तदुककं भाव प्रकाशे। 'विभावोऽ्यनुभावः स्यादनुभावोऽपि भाववत्। तौ पुनश्चारिणौ स्यातां ते च तौ स्युः परस्परम् ।I' इति। अत्र परस्परशब्देन संचारिणामेव मिथोऽनुभावत्वं चेत्यादि द्रष्टव्यम्। अतः कथं पूर्वोक्का विभावादिव्यवस्थेति चेत् सत्यम्। कस्याब्िदनुरागव्यक्तेर्यानि कार्यकारणसहकारीणि तानि तां प्रति तथैव न किंचिदपि साक्र्यमस्ति। व्यक्त्यन्तरापेक्षया तस्या एवाकारभेदापेक्षया

१६२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

लोके कार्यकारणसहकारिशब्दवाच्या नायिकानायककटाक्षभ्रूवि- क्षेपनिर्वेदादय: काव्यनाट्ययोस्तु विभावानुभावव्यभिचारिशब्दव्यप- देश्या भवन्ति। शङ्गारवीररौद्राद्धुतानां लोकोत्तरनायकाश्रयत्वेन परिपोषातिशयः । अत एव शृङ्गारस्य म्ले्छादिविषयत्वे त्वाभास- त्वम् । तथा चोक्तम्।

व्यवतिष्ठते। अतो विभावादीनामपि प्रतियोगिभेदादिभि: कल्पिताकारान्तराणां साङ्कर्यशङ्कानवकाशाद्विभावादिरूपता नियतैवेति सिद्धम्। एवं च विभावादि- सामग्रीसंकोचे सति रसाभासत्वमित्यनुसंधेयम्। ननून्मर्यादं प्रवृत्तेनाङ्गरसेन बाधितः प्रधानरसो रसाभासः । तदुक्तं रसार्णवे। 'अङ्गेनाङ्गी रसः स्वेच्छावृत्ति- वर्धितसंपदा। अमात्येनाविनीतेन स्वामीवाभासतां व्रजेत् ॥' इति। अङ्गरसस्य तृतीयांशानुप्रवेशो मर्यादोल्लङ्गनम्। तदुक्तं भावप्रकाशे। 'भागद्वयं प्रविष्स्य प्रधानस्यैकभागतः । रसानां दृश्यते यत्र तत्स्यादाभासलक्षणम् ॥' इति। तत्र हास्यादिभूयिष्ठाः शृङ्गारादय आभासीभवन्ति। अत्रैतौ संग्रहश्लोकौ। 'हास्यो जुगुत्सा शङ्गारहास्यौ शोकभयानकौ। भयानको रौद्रवीरौ तथा शङ्गार- विस्मयौ॥ बीभत्सकरुणौ रौद्रश्ग्गारौ च यथाक्रमम्। शङ्गारादीन् संप्रविश्य रसा- भासान् वितन्वते ॥I' इति। यद्यप्येवं नवानामपि रसानामाभासत्वं संभवति तथापि क्वचिद्विशेषमभिव्यक्तुमारभते। शृङ्गारेति। शान्तस्याप्युपलक्षणमेतत्। लोकोत्तरनायकाश्रयत्वेनेति। धीरोदात्तादिनायकोत्तमविषयत्वेनेत्यर्थः । अत एवोक्तं लोचने। 'धर्मयुद्धवीरप्रधानो धीरोदात्तः । वीररौद्रप्रधानो धीरो- द्धतः । वीरशङ्गारप्रधानो धीरलन्तिः । दानधर्मवीरशान्तप्रधानो धीरशान्त इति चत्वारो नायकाः' इति। अत्र वीररससमानयोगक्षेमत्वादद्भुतोपादानम्। यदाह मुनिः। 'वीरस्य चैव यत् कर्म सोडद्गुतः परिकीर्तितः' इति। विदग्धजनैक- विषयो रसपरिपोषविशेष इति भाव: । विपक्षे विरोधमाह । अत एवेति। इदमत्रानुसंधेयम्। यत्र विभावादिपरिपूर्तिस्तत्र मुख्यो रसः। तदुक्तं लोचने। 'रसस्तु स एव यो यत्र मुख्यतया विभावानुभावव्यभिचारिसंयोजनोचितस्था- यिप्रतिपत्तिकस्य प्रतिपततुः स्थाय्यंशे चर्वणप्रयुक्त एवास्वादप्रकर्ष' इति उदाहृतं च तत्रैव। 'कृच्छ्रादूरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्त्वा नितम्बस्थले मध्येऽस्यास्त्रिवली- तरअविषमे निष्पन्दतामागता। मदृष्टिरतृषितेव संप्रति शनैरारुह्य तुङ्गौ स्तनौ साकाहं मुहुर्राक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने ॥I' इति। अत्र हि नायिकाकारानु- वर्ण्यमानस्यात्मप्रतिकृतिपवित्रितचित्रफलकावलोकनात् वत्सराजस्य परस्परा- स्थाबन्धरूपो रतिस्थायिभावो विभावानुभावसंचारिसंयोजनावशेन चर्वणारूढ

रसप्रकरणम्। १६३

योषितो बहुसक्तिश्चेद्साभासस्त्रिधा मतः ॥' इति व्यभिचारिभावानामुदयप्रशाम्यदवस्थया, परस्परविरुद्धरसाश्रित- योर्भावयोः स्पर्धया, संबन्धेनान्योन्योपमर्दकतया, बहूनां समावेशेन च चातुर्विध्यम्। तथा चोक्तं दशरूपके 'भावस्य शान्तिरुदय: संधिः शबलता तथा।' इति। रत्यादिस्थायिभाव लक्षणोदहरणानि। अथ यथाक्रमं स्थायिभावानां स्वरूपमुदाहरणं च । तत्र संभोगविषय इच्छाविशेषो रतिः । भूतत्वाद्रसाभासत्वमिति भावः । उक्तार्थे संमतिमाह। पकत्रेति। अत्र एवेत्य- वधारणेनान्यत्रानुरागात्यन्ताभावः सूच्यते। यथा रावणे सीतायाः। तेन स्त्रीपुंसयोरेकत्ानुरागे जातेऽ्न्यत्रानुरागप्रागभावे च विभावादिसंपू- र्तिसंभावनया नैव रसाभासत्वमिति भावः । अन्यथा प्रथमजातानुरागे वत्सराजे जातानुरागाया रत्नावल्याः पूर्वानुरागस्याभासत्वप्रसङ्वात्। म्लेच्छास्ति-

लक्षणा: सहोदराः । अतस्तेषां द्वयानामपि समानयोगक्षेमत्वात् सहोपादानम्। अत एव शृङ्गांराभासस्य त्रैविध्योक्तिरपि। बहुसक्तिरनेकत्रानुरागः । अत्रापि मुखान्तरेण समानुरागफलाभावात् विभावाद्यपरिपूर्तिरिति भावः । पुंसोडप्यने- कनायिकानुरागे रसाभासत्वमिति केचित्। तर्हि तन्मते दक्षिणनायकानुरागस्य सर्वसंप्रतिपन्नरसभावस्याभासत्वप्रसङ्ग इति चेन्भैवम्। तस्याप्येकस्यामेव गाढा- नुरागत्वात् । अन्यत् तु क्वचिन्मध्यत्वं क्वचिन्मन्दत्वमिति निश्चितम्। 'तुल्योऽ- नेकत्न दक्षिणः' इति लक्षणम्। पुनरनेकासु नायिकास्वनुवृत्तिमात्रपरत्वेन तुल्य- त्वपरमिति द्रष्टव्यम् । अत्र पक्षद्वयेऽपि क्रमेण समानुरागाभावादविवेकादनेका- नुरागाच्च रतेरारोपितत्वेन हास्यास्पदत्वात्तन्निबन्धनस्त्रिविधोऽयमाभास इति वि- वेकः। नन्वारोपितरसाभावात् तिर्यगादिषु कथं चमत्कार इति चेत् शुक्ति- कारजतं गृहीत्वा प्रमोदमानं पृच्छ। पश्चात्कालीनबाधस्तु प्रपश्चसत्यत्वाभिमान- समयसांसारिकव्यवहारस्येव तादात्मिकचमत्कारस्य न विरोधीति रसाभासोऽ- प्युपादेय एवेत्यलं प्रपश्चेन । विभावादिमध्ये व्यभिचारिभावानामुदयाधुपाधि- चतुष्टयजन्यचमत्कारविशेषनिबन्धनं चातुर्विध्यमाह। व्यभिचारीति। अन्योन्योपमर्दकतयेति। स्वस्वबाध्यानां बाधकत्वेनेत्यर्थो वक्ष्यमाणो- दाहरणानुसारेण कल्पनीयः । रसाभासादीनामुदाहरणमुत्तरत्र भविष्यति ।

१६४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

यथा शृङ्गारैकरसः रमरोऽस्तु जगदानन्दैकनिष्यन्दभू- रिन्दुस्तिष्ठतु विभ्रमैकवसतिर्जागर्तु पुष्पाकरः । सन्त्वन्येपि गुणप्रसादितदिशः किं तैरशेषोन्नतो जात; कांकतिवल्लभो मम पतिः कामस्य कामोत्सवः ।। विकृतिदर्शनादिजन्यो मनोविकारो हासः। रन्योन्यानन्दजनकं दर्शनालिङ्गनादिकं कर्म संभोगः । तदुक्तं भावप्रकाशे । 'कामोपचारः संभोगः कामः स्त्रीपुंसयोः सुखम्। सुखमानन्दसंभेद: परस्परविमर्दतः ॥ उपचारस्तदानन्दकारकं कर्म कथ्यते ।I' इति । तद्विषय इच्छाविशेषः स्पृहाद्यपरपर्यायः प्रमोदात्मा मनोवृत्तिविशेषो रतिरित्यर्थः। तदुक्तम्। 'सम्पन्नैश्वर्यसुखयोरशेषगुणयुक्त्तयोः । नवयौवनयाः श्लाध्यप्रकृत्योः श्रेष्ठरूपयोः ॥ नारीपुरुषयोस्तुल्या परस्परविभाविका। स्पहाह्वया चित्तवृत्ती रति- रित्यभिधीयते ॥' इति। स्पृहालक्षणमपि तत्रैवोक्तम्। 'आत्मोपभोगकरणं स्पृ- शन्ती प्रियवर्त्मना। या जहातीतरान् भोगान् सा स्पृहेत्यभिधीयते ॥' इति। उदाहरति। शृङ्गारेति। जगतामानन्दस्यानन्दहेतोरेकस्याद्वितीयस्य निष्यन्द- स्य मृष्टांशस्य भू: स्थानं गुणैराभिरूप्यादिभि: प्रसादिताः प्रसन्नीकृताः दृशो लोक- दृष्टयो यैस्ते तथोक्क्ताः । गुणप्रसाधितदिश इति पाठे गुणालंकृतदिशो दिगन्तवि- श्रान्तगुणा इत्यर्थः । अन्ये गन्धर्वगीर्वाणादयः । तैरेकैकगुणाश्रयैः । किं न किमपि साध्यमित्यर्थः । अशेषोन्नतः सर्वाधिकः । अन्र कामस्यापि कामोत्सवः काकतिवल्लभो मम प्रेयानभूदिति वागारम्भेण स्वानुरक्तप्रियलाभजमितहर्षानु- भावेन कस्याश्चित्नायिकाया आलम्बनविभावभूताया प्रमोदात्मा रतिरभिव्यज्यते। इयं च निसर्गादिनिमित्तभेदात् सप्तविधा। तत्र मदनेन्दुवसन्तादिवैराग्येण प्रियविषयप्रेम्णा चेयमभिमानमूलेति वेदितव्यम्। इदमेव मम प्रियं नान्यदिति प्रत्यय एवाभिमान इत्याहुः। भेदान्तरोदाहरणप्रपश्चस्तु रसार्णवे द्रष्टव्यः। हासं लक्षयति। विकृतीति। आत्मनः परस्य वा ये वेषभाषाकारविकारविरुद्धालं- कारास्पष्टभाषणकुब्जत्वादयः तद्दर्शनश्रवणजन्यो मनोविकारो हासः। 'स्वनह- सोर्वा' इति विकल्पात् घञ् प्रत्ययः । अयमेव बाष्पाद्यनुभावो निद्रालस्यादिसह- कृतश्चर्व्यमाणो हासे साधुरिति व्युत्पत्त्या हास्यो भवति। स चोत्तमादिषु त्रिष्वे- कैकयुगलक्रमेण षड्विधः । तदुक्तकम्। 'विकृताकृतिवाग्वेषैरात्मनो वा परस्य वा। हास: स्यात् परिपोषेऽस्य हास्यस्तिप्रकृतिः स्मृतः ॥' इति। 'स्मितमिह विक्र- सन्नयनं किंचिललक्ष्यद्विजं हसितम्। मधुरस्वनं विहसितं साञ्शिरःकम्पमुद्धसितम्I अपहसितं साल्त्राक्षं विक्षिपाङ्ं भवत्यतिहसितम्। द्वे. द्े हसिते चैषां ज्येष्ठे मध्ये-

रंसंप्रकरणम्। १६१

यथा विभ्राणान् कबरीर्धृताञजनदंश: कृत्वा कुचौ कृत्रिमौ स्त्रीवेषान्निशि काकतीन्द्रनगरे प्रच्छन्नरूपान् नृपान्। दृष्ट्ा क्षौममपास्य वक्षसि कुचाबाकृष्य नीवीस्पृशो ही ही कष्टमिति त्यजन्ति विपणिश्रेणीषु धूर्ता विटा: ॥ इष्टजनवियोगादिनात्मनि दुःखातिभूमि: शोकः। वथा धातर्निष्करुणोऽसि शिक्षयसि कि वन्यां शरीरस्थितिं तत्तादृग्विभवा गृहा: क नु गता! स्थानं मरुः कंल्पितम्। हा नाथा: पतिताः प्रतापनृपतेः क्रोधार्चिषीति द्विष- द्योषाणां तदनूपमश्रुभिरहो जातं स्थलं मारवम् ।। शत्रुकृतापचारेण मनःप्रज्वलनं क्रोधः। यथा

सिते। मध्यमस्य विहसितोद्धसिते। अधमस्यापहसितातिहसिते इति। तत्राध- माश्रयमन्यदीयवेषविकारजन्यं हासमुदाहरति। बिभ्राणानिति। कबरीः स्त्री- जनोचितान् केशपाशान्। 'जानपद-' इत्यादिना डीष्। अत्र बन्दिग्राहं गृहीतानत एव पलायनपरतया स्त्रीवेषधारिणो वैरिभूपतीन् नीवीप्रदेशादिस्पर्शनेन पुमांस इति जानतां घूर्तविटानामालम्बनविभावानां परुषस्वनस्य हासस्य हीहीत्यनु करणम्। शोकं लक्षयति। इष्टति। आदि भ्रहणादनिष्टप्राप्तिर्गहते। दुःखातिभूमि: दु :- खप्रकर्षः । आद्यं शोकमुदाहरति। धातरिति। निष्करुणो नृशंसः । वन्यां फलमूलादिरूपाम् । तत्तादृग्विभवा नानाविधभोगोपकरणपरिपूर्णा इत्यर्थः । स्थानं मरुरिति। पिपासायां यत्रोदकमपि दुर्लभमिति भावः । महारण्ये वा भर्तृभि: सह मृगमिथुनादिवद्यथाकथंचिद्वर्तामह इति विचारितेऽपि कथं वा कियान् वा नो दैवदुर्विपाकः । ते भर्तारोऽपि तत्कोधवहौ शलभतामलभन्तेति परिदेवितं हेतिशब्देन सूचयन् आह। हा नाथा इति। अनूपं जलप्रायम्। अत्र शत्रुस्त्रीणामालम्बनविभावानां भर्तृवियोगराज्यश्रंशादिजनिता दुःखाति- भूि: दैवोपालम्भसहितेन रोदनेन सूच्यते । अत्रोर्वीविलुण्ठनोरस्ताडनादयो- इनुभावाः । दैन्यमोहचिन्ताविषादादयो व्यभिचारिणश्च विशेषेणोपात्ताः करुण- सामापादयन्ति। क्रोधं लक्षयति। शत्रुकृतेति। शत्रुभ्रहणं भृत्यादेरुपलक्ष- णार्थम्। तत्कृतेनापचारेण बधावज्ञादिना प्रज्वलिता मनोवृत्तिः क्रोध इत्यर्थः ।

१६६ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

रेरे सेवण कस्तवायमनिदंपूर्वोऽद्य गर्वो महा- नुत्तीर्णा किल येन गौतमनदी प्राप्तोऽसि मृत्योर्मुखम्। एषा काकतिवीररुद्र इति किं नाश्रावि सप्ताक्षरी प्रक्षुभ्यत्प्रतिपक्षपार्थिवमहाभूतग्रहोच्चाटनी॥ लोकोत्तरेषु कार्येषु स्थेयान् प्रयत्न उत्साहः। यथा क्षुब्धेष्वब्धिषु संभ्रमात् त्रिभुवनग्रासेच्छया सर्वतः सन्नद्वेष्वपि पर्वतेषु परितो गण्डोपलान् वर्षितुम्। शक्ता एव वयं निवारणविधौ क्षुद्रक्षमाभृज्जये श्ाघा नः कियतीति काकतिविभोर्गर्जन्ति सैन्ये भटाः।

रोषश्वेत्येष भेदस्त्रिधा मतः ।' इति। तत्र वधादिपर्यन्तः क्रूरजनाश्रयः क्रोधः। अभ्यर्थनावधिर्वीरजनाश्रयः कोपः। स्त्रीपुंसयोरन्योन्यविषयः प्रत्यायन- पर्यन्तो रोषः। तत्रावज्ञामूलं करालम्बनं क्रोधमुदाहरति। रेरे इति। 'वा- क्यादे :- ' इत्यादिना कोपे द्विरुक्तिः। अयं पूर्वो यस्यासाविदंपूर्वः । स न भवतीत्यनिदंपूर्वः नूतन इत्यर्थः । अन्यधिक्कारेणात्मोत्कर्षो गर्वः । कुतोऽयं ते महानिदानीमभूतपूर्वो गर्वः प्रादुरभूदित्यर्थः । येन गर्वेण गौतमनदुत्तीर्णेत्यव- झ्ञाकथनम्। किलेत्यलीके। तेन वार्तामात्रमेतदिति भावः । तथापि तस्येदं- कर्मण: फलमित्याह। प्राप्त इति। अवज्ञानिमित्तमाशङ्कते। पषेति। अन्यथा भूतप्रहादिकल्पानां वैरिभूपतीनां कल्पान्तकालरुद्रस्यास्मत्स्वामिन: काकतिवीर- रुद्रस्य नाममात्रमहामन्त्रं निशम्यैव कान्दिशीकचरः कथमद्यैवमुदुड्क्ते भवा- निति भावः । क्रोधोऽयं विपक्षदर्शनादिविभावः कण्ठगर्जनदन्तघट्टनाद्यनुभावो गर्वामर्षादिव्यभिचारी चर्व्यमाणः सन् रौद्रो भवति। उत्साहं लक्षयति। लोकेति। स्थेयानतिस्थिरः । विवक्षितकार्यविषयमौत्सुक्यमेवात्र स्थैर्यमिति भाव: । 'अहमेवंविध इत्येवंप्राणत्वेनाभिमानात्मक उत्साहः' इति लो- चनकारः । शारदातनयस्तु कार्यमात्रमङ्गीचकार। तदुक्तम् । 'उत्साहः सर्वकृत्येषु सत्वरा मानसी करिया। सहजाहार्यभेदेन स द्विधा परिकीर्तितः ।।' इति। उदाहरति। क्षुब्धेष्विति त्रिभुवनग्रासेच्छया कल्पान्तवदिति भावः। क्षुब्धेषु क्षुभितेष्वित्यर्थः । अत्र यद्यपि 'क्षुब्धस्वान्त-' इत्यादिना निपातना- न्मन्थमात्रवाची क्षुब्धशब्दः । तथापि क्षुभितार्थत्वं कथंचित्सादृश्यात् कल्पनी- यम्। समुद्राणां मन्थयोगवत् कालवैषम्येऽपि क्षोभसंभवात्। अत एवाह वृत्ति-

रसप्रकरणम् । १६७

रौद्रसंदर्शनादिभिरनर्थाशङ्कनं भयम्। यथा दूरादाकर्ण्य तरिश्वप्रसृमरमहसो वीररुद्रस्य जैत्र- प्रस्थानारम्भभेरीनिनदमरिनृपा: पूर्णकर्णज्वरार्ताः। आरुह्याद्रीन् विशन्तो गहनमतिमहत् कण्टकाकृष्टकेशा- स्त्रायध्वं मुश्चतेति प्रतिनृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते॥ अर्थानां दोषसंदर्शनादिभिर्गर्णा जुगुप्सा।

गण्डोपलान् गण्डशैलान् स्थूलोपलानित्यर्थः । अत्र वैरिभूपालविजयविषयः सह- जोत्साह: समुद्रसंक्षोभपर्वतसंनाहनिवारणे वयमेव शक्ता इति वागारम्भेण व्य- ज्यते। अत्रात्मश्लाघान्यधिक्कारादिसंभवाद्धीरोद्धतोडयं नायकः। तस्य वीररसेऽपि प्राधान्येनानुप्रवेशसंभवात्। तदुक्तं लोचने । 'वीररौद्रप्रधानो धीरोद्धतः' इति। अयमेव प्रतापविनयादिभिर्विभावितः करुणायुद्धादिभिरनुभावितो गर्वहर्षादिभि- र्भावितो वीररसो भवति। स च त्रिविधः। यथाह मुनिः।'दानवीरं युद्धवीरं धर्मेंवीरं तथैव च। रसवीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधसंमतम्॥' इति। धर्मवीरस्थाने दयावी- रमुक्त्वा त्रैविध्यमाह धनिकः। तन्र दानवीरो बलिजामदग्न्यादिः। वुद्धवीरो रा- मादिः। धर्मवीरो युधिष्ठिरादिः। दयावीरो जीमूतवाहनादिः तत्र प्रस्वेदर क्ताक्षत्वा- द्यनुभावराहित्ये युद्धवीर: तत्साहित्ये रौद्र इति विवेकः। भयं लक्षयति। रौद्रेति। आदिग्रहणाद्रौद्रशव्दश्रवणादयो गृद्यन्ते। तज्जन्यमनर्थाशङ्कनमनश्चाश्वल्यरूपं भय- मित्यर्थः । एतच्च स्त्रीनीचप्रभृतीनां स्वाभाविकमुत्तमानां कृतकमित्याहुर्हेमचन्द्र- शारदातनयादयः । सिंहभूपालस्तु सर्वत्र कृतकमेवेति प्रत्यवदत् । अनेकविध- मित्यन्ये। तत्र रौद्रश्रवणजन्यं भयमुदाहरति। दूरादिति। विश्वप्रसमरमहसो विश्वव्यापिप्रतापस्य। सरतेः 'सृघस्यदः' इत्यादिना क्मरच्प्रत्ययः। कर्णज्वरा- र्ताः कर्णव्याधिपीडिताः। बधिरीकृतकर्णा इत्यर्थः । तन्राप्यतिमहत् दुष्प्रवेशं गहनमरण्यं विशन्तः खदिरादिकण्टकाकृष्टकेशाः सन्तः व्याकुलान्तःकरणाः प्रति- पक्षबुद्धया पादपान् त्रायध्वमित्यादिभिर्दीनोक्तिभि: प्रार्थयन्ते। अत्र वैरिभू- पालसमवेतो भयस्थायिभावो व्यज्यते। अयं च स्वोचितसामग्रीको भयानको भवति। तदुक्तम्। 'विकृतस्वरसत्त्वादेभयभावो भयानकः। सर्वाङ्गवेपथुस्वेदशो- फवैवर्ण्यलक्षणः ॥ दैन्यसंभ्रमसंमोहत्रासादिस्तत्सहोदरः ॥' इति। जुगुप्सां लक्षयति। अर्थानामिति। रुधिरोद्वान्ताद्यहृद्यपदार्श्रणर्शन ि न्यो मनःसङ्कोचो जुगुम्सेत्यर्थः । अयमेव नासापिधाननिष्ठीवनाद्यनुभावो भया- पस्मारादिसहकारी बीभत्सो भवति। स च विभावादिभेदात् क्षोभ

१६८ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

यथा

श्रेणीलब्धप्रचारा: प्रवह्दुरुवसामज्जरक्तप्रवाहाः । राशीभूतास्थिकूटस्थपुटितनिकटा निस्सरद्विस्रगन्धाः कुर्वन्त्यायोधनोव्यों भयमवनिभृतां वीररुद्रेण सृष्टाः।। अपूर्वार्थसंदर्शनाच्ित्तविस्तारो विस्मयः । यथा औन्नत्यं महदन्यदेव महितः कोऽप्येष गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाह्ो: प्रथा। सर्व नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीदक्क्रमा कल्पिता।। शमो वैराग्यादिना निर्विकारचित्तत्वम्। यथा

दर्शनस्पर्शनादिजः । उद्वेगात्मा कृमिच्छर्दिपूतिविष्ठादिजो भवेत् ॥I' इति। वैराग्यादुवतिगर्हासिद्धस्तृतीयो बीभत्स इत्याह धनिकः। तत्र क्षोभणं बीभत्समुदाहरति। विष्वगिति। महति विष्वङ्यस्तिष्कपङ्के सार्वत्रिकमेदः- कर्दमे पतिताः गन्तुमशक्त्या प्रहारैश्वेति भावः। तथा मृतत्वादुच्छूना विवृद्धाश्च तेषां मातज्ञानां देहश्रेणीषु लब्धः प्रचारो गोमायुप्रभृतीनां यासु तास्तथोक्ताः प्रवहन्तः प्रकर्षेण स्रवन्तः उरवोऽधिकाः वसादीनां वपादीनां प्रवाहाः स्रोतांसि यासु तास्तथोक्ताः । राशीभूतैरस्थिकूटैः कीकससमूहैः स्थपुटिता विकटीकृताः निकटा: प्रान्तदेशा यासु तास्तथोक्ताः । निःसरद्विस्रगन्धाः उद्धवदामगन्धाः । वीररुद्रेण सष्टा आयोधनोर्व्यो युद्धभूमयः सर्वेषां भयं कुर्वन्ति। विस्मयं लक्षयति। अपूर्वेति। लोकसीमातिवृत्त: पदार्थोडपूर्वार्थः। तद्दर्शनादिजन्यो मनोविस्तारो वि- स्मय इत्यर्थः। अयमेवाकस्मिकमनोरथलाभालौकिकवस्तुदर्शनादिविभावो नयन- विस्तारसाधुवादाद्यनुभावो हर्षावेगादिसहक्ृतोऽद्ुतः । उदाहरति। औन्नत्यमि- ति। व्याख्यातचरमेतत् काव्यप्रकरणे संख्या-२१ । अत्र किमन्यशब्दाभ्यामलौ- किकत्वेन प्रतीयमानौन्नत्यादिविलोकनविभावो विस्मयः प्रतीयते। शमं लक्षयति। शम इति। अत्रादिशब्देनेश्वरानुग्रहसत्सङ्मादिकं गृह्ते। विकारा विषयाभिला- षादयः । तद्रहितचित्तत्वं वैराग्यादिजन्यस्तृष्णाक्षयाद्यपरपर्यायो निर्वेदाख्यो

रसप्रकरणम् । १६९

किं लब्धं चतुराननेन महतीमायुःप्रथां गच्छता लब्ध्वा संपदमप्यनन्यसुगमामिन्द्रेण किं वा कृतम्।

चारी चर्व्यमाण: शान्तो भवति। उदाहरति। किमिति। महतीमायुःप्रथां चतुर्युगसहस्रमेकं दिनमित्यादिक्रमेण संवत्सरशतरूपामनन्यसुगमामसाधारणा- मित्यर्थः । अस्तान्तरुपप्लवा निरस्तकामक्रोधादयः। बाह्यं वातातपादिजन्य- मपीत्यर्थः : उपप्लवं पीडाम्। अतिदीर्घमायुरत्युच्छ्रितमैश्वर्यं चेत्युभयमाशास्यं सर्वेषाम्। तत्सम्पादकेषु परमावधितया प्रसिद्धौ पितामहपुरूहूतावपि तृणाय मन्यमानानां वैराग्यातिभूमिलक्षणः शमः प्रतीयते। ननु 'अष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः इति नियमान्नवमः शान्तरसो न संभवतीति चेत् तर्हि त एवं प्रष्व्याः। किं मुनिना शान्तस्थायिन एवानिरूपणात् तदभाव उत तत्सामग्रीवैधुर्यादाहो- स्विदश्लाध्यत्वादथवान्तर्भावाद्यद्वा पुरुषार्थाभावात्। नादः। निर्वेद एव शान्तस्य स्थायिभाव इति मुनिनाङ्गीकृतत्वात्। तच्चानेकरससाधारणस्य व्यभिचारिण: सतोऽप्यमङ्गळप्रायत्वेऽपि सजातीयाग्रगण्यत्वं प्राधान्येन कंचिद्रसविशेषं प्रत्य- साधारणं स्थायित्वं बोधयितुमिति प्रतिपादनात्। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'निर्वे- दस्यामङ्गळप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽपि उपादानं व्यभिचारित्वेऽपि स्थायित्वा- भिधानार्थम्। तेन निर्वेदस्थायिभावः शान्तोऽपि नवमोऽस्ति रसः' इति। उक्तं च ध्वन्याचार्येः। 'तृष्णाक्षयसुखस्य यः परिपोषस्तल्लक्षणो रसः प्रतीयत एव' इति। एतद्वयाख्यानव्याजेन लोचनेऽप्युक्तम् । 'तृष्णानां विषयाभिलाषाणां सिद्धो यः क्षयः सर्वतो निवृत्तिरूपो निर्वेदः स एव सुखं तस्य स्था- यिभूतस्य यः परिपोषस्तस्य चर्व्यमाणताकृतः स एव लक्षणं यस्य स शान्तो रसः प्रतीयत एव' इति। न च निर्वेदस्तृष्णाक्षयात्मा शम- पर्यायो न सुसरूप इति शङ्कनीयम्। वैयासिकानामविद्यानिवृत्तिवदस्यापि सुख- रूपत्वसंभवात्। तदुक्तम्। 'यञ्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यम् महत् सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥' इति। न द्वितीयः। वैराग्यादि- सामम्र्याः सुलभत्वात्। तथाहि वैराग्यपरमेश्वरानुग्रहप्राचीनकुशलपरिपाकसत्पु- रुषसेवावेदान्तविचारादयो विभावाः। यमनियमादयोऽनुभावाः । राज्यधुरो- द्वहनादयोऽपि शान्तस्य जनकादेरनुभावा इत्युक्त लोचने। मतिस्मृतिचिन्ताधृति- वितर्कादयो व्यभिचारिण इति। न तृतीयः । रागद्वेषकलुषितान्त:करणानाम- चर्वणीयत्वेनाश्लाध्यत्वेऽपि वीतरागाणां तदभावात्। यदि कतिपयाश्रलाध्यत्वमात्रेण रसत्वात् प्रच्यवेत तर्हि वीतरागाणामश्लाध्य इति >रक्वारोऽपि प्रच्यवताम् । न चतुर्थः । न तावच्छृज्गारादावन्तर्भावः संभवति। अप्रसक्तत्वात्। ननु दाना- द्ुपाधिना त्रिविधो वीरः। तदुक्तं मुनिना। 'दानवीरं युद्धवीरं धर्मवीरं तथैव च।रसं वीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधसंमतम् ।।' इति। अयं च धर्मप्रधानो वीर

१७० प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

इत्यस्तान्तरुपप्लवाः सुकृतिनो नो जानते बाह्यम- प्यद्योपप्लवमन्ध्रनाथतिलके विश्वंभरां बिभ्रति ॥ अथ शृङ्गारस्यालम्बनविभावो यथा लावण्यैकखनिर्विधातृरचनाशिल्पप्रतिज्ञावधि: शृङ्गारप्रतिभूर्विलासविपण: कन्दर्पघण्टापथः । नारीणामधिदेवता च तरुणी सेयं किमन्यैर्गुणै- रस्या मन्मथमन्मथः प्रियतमः श्रीवीररुद्रो नृप:॥। उद्दीपनविभावो यथा

एवेति तत्रैवान्तर्भावः शान्तस्य संभावित इति चेन्न। उत्साहस्याहमेवंविध इत्ये- वंप्राणत्वेनाभिमानमयो वीरः। सर्वाहंकारप्रशमैकरूपः शान्तः । एवमनयोरत्यन्त- वैजात्यात्। तर्हि दयावीरेऽन्तर्भाव इति चेन्न । तस्याप्येवंविधत्वे शान्तस्यैव नामान्तरकरणमनेवंविधत्वे वीरप्रभेद एवेति। एवमप्यन्तर्भावाङ्गीकारे सर्वत्रैकर- सस्य प्रसङ्गः। नापि पञ्चमः। चतुर्थपुरुषार्थस्य मुक्तेरेतदेकसाध्यत्वात्। तदुक्तं भावप्रकाशे। 'सर्वप्रकारैः संपूर्णकामः संतुष्टमानसः । प्राप्नोति मुक्तिं चरमे शान्तेनैव रसेन सः ॥' इति। लोचने चोक्तम्। 'मोक्षफलत्वेन चायं परमपुरु- षार्थनिघ्नत्वात् सर्वरसेभ्यः प्रधानतमः स चायं शान्तरसः' इति। तस्मान्नवैव रसा इति सिद्धम्। वत्सलादिरसान्तराणामन्तर्भावादिकमन्यतो द्रष्टव्यम्। विभा- वानुभावादीनां प्रतिरसमसाधारणतया यथारसमुदाहर्तुमुचितत्वादादौ शङ्गार- मुदाहरिष्यमाणस्तदालम्बनमुदाहरति। लावण्येति। 'मुक्ताफलेषु छायायास्तर- लत्वमिवान्तरा । प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्यमिहोच्यते ॥' इत्युक्तलक्षणः कान्तिविशेषो लावण्यम्। तस्यैकखनिः। कदाचिदपि तन्न क्षीयत इति भाव:। रचनाशिल्पमङ्गोपाङ्गसौष्ठवनिर्माणं तद्विषयप्रतिज्ञाया अवधिः। इतः परं विधाता प्रतिज्ञातुमपि न शक्रोति किमुत विधातुमिति भावः । शङ्गारप्रतिभूः । 'स्वामिभृत्याधमर्णानां व्यवस्थापरिकल्पने। अन्यो यः क्रियते शिष्टः प्रतिभू: स निगद्यते ।।' इति सोमेश्वरोक्त्तलक्षणः । यथा प्रतिभूरधमर्णाद्धनमुद्धरति तथेयम- पि वैराग्याच्छृज्ारमिति भावः। विलासानां विपणिः पण्यवीथिका विलासापेक्षा- यामत्रैव संपाद्या इति भावः । कन्दर्पस्य घण्टापथो विस्रम्भविहारभूभिरित्यर्थः । सेयं प्रसिद्धा। तरुणी युवतिः। नारीणामधिदेवता च सर्वगुणाथयत्वेनोपास्य- त्वादिति भाव:। यदाहुः । 'गुणा: पूजास्थानम्' इति। गुणसामग्रीफलस्य प्रेय- सो लाभात् कि गुणान्तरकथनेनेत्याह। किमन्यैरिति। अत्र लावण्यादी-

रसप्रकरणम्। १७१

उरोमात्रोत्सेधं भवदृपि विलासैरभिनवै- र्मृगाक्ष्यास्तारुण्यं त्रिभुवनमिदं व्याकुलयति। स्तनाभोगस्फीतं यदि किल भवेत् का खलु कथा भवित्री किं वान्यद्विजितमखिलं पुष्पधनुषा ।। अनुभावो यथा स्मरस्मेरान् मन्दस्मितमधुरसौरभ्यसुभगान् मनाग्वीडाजाड्यान् प्रणयरसकल्लोलभरितान्। कृतानेकस्कन्धान्मनसिजसहस्त्राणि सृजतः कटाक्षान् वामाक्षी किरति परितो रुंद्रंनृपतिम्॥ । सात्विकानां स्वरूपोदाहरणानि॥ अथ सातत्विकानां स्वरूपमुदाहरणं च । स्तम्भ: स्यान्निष्क्रियाङ्गत्वं रागभीत्यादिसंभवम्। यथा *काअइपुरेंठ्ठिआओ पेरुखंतीओ णरेंदकंदप्पं। मअणसरुक्किण्णाओ विअ ट्टिआ णिच्चलंगीओ।।

• काकतिपुरस्तनियः पश्यन्त्यो नरेन्द्रकन्दर्पम्। मदनशरोत्कीर्णा इव स्थिता निश्चलाङ्गयः ॥ न्यम्। उद्दीपनविभावमुदाहरति। उर इति। उरोमात्रे उत्सेध उच्छूनता य- स्मिन् वयसि स्तनालवालस्थले किंचिदुन्नतमुर इति प्रतीतिर्जायते तदित्यर्थः । स्तनयोराभोगो विस्तारः। स्फीतं समृद्धम्। 'स्फायः स्फी निष्ठायाम्' इति स्फी- भाव:। उदयदेव यौवनं जगन्मोहनं जायते। उदितं परिपूर्ण वा किमु वक्त्तव्य- मिति भावः । अनुभावमुदाहरति। स्मरेति। व्याख्यातमेतत् प्रसञ्नेन काव्य- प्रकरणे। एवं रसान्तरसंबन्धिनो विभावानुभावा यथायोगं स्वस्वरसप्रकरणे द्रष्टव्याः। सात्विकानां सामान्यलक्षणप्रस्तावे बाह्याभ्यन्तरभेदेन द्वैविध्यमुर्तम्। तत्र बाह्यानां स्तम्भादीनां स्वरूपोदाहरणे वत्तुं प्रतिजानीते । अथेति । वक्ति। स्तम्भ इति। विषादविस्मयादिजन्यो जाज्यनिष्कम्पत्वाद्यनुभावो विष्टब्धचेतनतया चेष्टविघातः स्तम्भ इत्यर्थः । रागसंभवं स्तम्भमुदाहरति। काअईति। अत्र पश्यन्त्यो निश्चलाञ्ञय इत्यनेन सत्यपि चैतन्ये निश्चेष्टत्वकथ-

१७२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

यथा *जिअमअणरूवसारो सहि एसो वीररुद्दणिवचंदो। जं दट्ठण णिमज्जइ मुच्छाअं इंदिअग्गामो।। सुखाद्यतिशयाज्जाता रोमाश्चो रोमविक्रिया। रागरोषभयादिभ्यो वेपथुगत्रकम्पनम्।। द्वयोरुदाहरणं यथा दइआलिंगणणिभ्भरकंपा अ बहू विओअजिण्णंगी। उग्गिरइ अंतरट्विदमअणसरे पुलअचम्मेण। वपुर्जलोद्रमः स्वेदो रतिघर्मश्रमादिभिः। यथा शृण्वन्ती प्रियसंदेशं प्रेयस: काकतीशितु:। स्मरराजयाभिषिक्तेव स्विन्नाङ्गी वामलोचना॥ विषादमदरोषादेर्वर्णान्यत्वं विवर्णता। * जितमदनरूपसारः सखि एष वीरर्द्रनृपचन्द्रः । यं दृष्ट्वा निमज्जति मूर्च्छायाभिन्द्रियग्रामः ॥ + दयितालिङ्गननिर्भरकम्पा च वघूर्वियोगजीर्णाङ्गी। उद्विरत्यन्तरस्थितमदनशरान् पुलकच्छझ्मना।

दिजन्यं दुःखाभिषङ्ञाद्यनुभावं निश्चेतनतया नष्टचेष्टत्वं प्रलय इत्यर्थः । तदुक्तम्। 'वाक्कायमनसां प्रायः प्रलयो नष्टचेष्टता।' इति। सुखमूलं प्रलयमुदाहरति। जिपति। सर्वाणीन्द्रियाणि स्वस्वव्यापारेभ्य उपरतानीत्यर्थः । अत एव निश्चे- तनतया नष्टचेष्टत्वमिति भावः । रोमाश्चकम्पयोरुदाहरणलाघवार्थ युगपल्लक्षण- माह। सुखेत्यादि। सुखोत्साह्भय विस्मयादिजन्यो गात्र संस्पर्शनोल्लसनाद्यनु- भावो रोमोद्गमो रोमाश्च इत्यर्थः । भयज्वरजरादिजन्यः स्फुरणाद्यनुभावो गात्र- कम्पो वेपथुरित्यर्थः । सुखजन्ययो रोमाश्चकम्पयोरुदाहरणमाह। दइएति। दयितालिअननिर्भरकम्पा च वधूर्वियोगजीर्णाङी। अत एव। उद्विरत्यन्तरस्थित- मदनशरान् पुलकच्छदमना॥ सरे इत्यत्र 'शस्येत्' इत्येत्वम्। स्वेदं लक्षयति ! वपु- रिति। निदाघश्रमहर्षव्यायामलज्जाभयक्रोधादिजन्यो वातेच्छाव्यजनग्रहणाद्यनु- भावो वपुर्जलोद्गमःस्वेद इत्यर्थः। हर्षजन्यं स्वेदमुदाहरति। एृण्वन्तीति। प्रिय- संदेशं स्वकुशलप्रेषणम्। वैव्ण्यं लक्षयति। विषादेति। कोपातपशीतभयादिजन्यं

रसप्रकरणम् । १७३

यथा *ंणरणाह चंदधवले तुज्झ गुणे साहु सम्मरंतीए। अंगाइ पांडुराइं एहिं जाआइ सामाए।। अश्रु नेत्रोद्भवं वारि दुःखरोषप्रहर्षजम्। यथा वीररुद्रनृपाद्धीतं पाण्ड्यं मम्नं पयोनिधौ। अन्वेष्ठुमिव तद्योषिद्श्रुधारापगायते॥। मतं गद्रदभाषित्वं वैस्वर्य ममदादिजम्। यथा विअणम्मि पिएण समं खामक्खामाक्खरं भणंतीए। एक्को मुणइ अणंगो अथ्थं बहुआए भणिआणं ।। । व्यभिचारिभावानां स्वरूपोदाहरणे॥ अथ व्यभिचारिणां निर्वेदादीनां स्वरूपमुदाहरणं च। यथा दुःखेर्ष्यातत्त्वबोधादेर्निर्वेदो निष्फलत्वधीः। * नरनाथ चन्द्रधवलान् तत गुणान् साधु संस्मरन्त्याः। अङ्गानि पाण्डुराणि इदानीं जातानि श्यामायाः ॥ + विजने प्रियेण समं क्षामक्षामाक्षरं भणन्त्याः । एको जानात्यनङ्गोडर्थ वध्वा भणितानाम् ॥ वैवर्ण्यमुदाहरति। णरणाहेति। एहिं इदानीम्। श्यामाया युवतेः श्यामवर्णा- याश्च। अश्रूदाहरति। अश्र्विति। कोधहर्षभयजम्भादिजन्यं नेत्रमार्जनाद्यनु- भावं नेत्रजलमश्र्वित्यर्थः । दुःखमूलमश्रूदाहरति। वीरेति । वैस्वर्य लक्षयति । मतमिति। हर्षशोकभयज्वरादिजन्यं स्वरवर्णस्खालित्याद्यनुभावं गद्गदभाषित्वं वैस्वर्यमित्यर्थः। हर्षमूलं वैस्वर्यमुदाहरति। विअणम्मीति। विजने सुरतसमये इत्यर्थः । प्रियेण समं क्षामक्षामाक्षरं भणन्त्या: सुखपारवश्यादिति भावः । एको जानात्यनङ्गोरऽर्थ वष्वा भणितानाम्। त्रायस्ववं मे प्राणा अलमलं मा मेत्यादी- नां दैन्यप्रेमालमर्थादिसमर्थानां वचनानामित्यर्थः । मुणइ इत्यत्र जानातेर्मुणा- देशः । अत्र गद्गदवाक्यानां कामोद्दीपकत्वमतिमात्रमभूदिति परमो भावः ॥ संचारिणां स्वरूपोदाहरणे क्रमेणाह। अथेत्यादिना । निर्वेदं लक्षयति।

१७४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

तत्र चिन्ताश्रुनिश्वासदीनताः संभवन्ति च॥ यथा *सहि कप्पूरेण किअं किं कथ्थूरीए मलअजो ठाउ। गुणसिसिरं जससुरहिं आणेहि प्पिआवरुहं अ ।। ग्लानिर्बलस्यापचयो वैवर्ण्यारतिकारणम्। यथा तिल्लोकं वहइ मही तं धरइ भुओ पआवरुद्दस्स। तं हिअएण धरंती साहसिई दुब्बलंगिम्हि।। अथ शङ्का। अनिष्टाभ्यागमोत्मेक्षा शङ्का रोषादिकारणम्। यथा

• सखि कर्पूरेण कृतं किं कस्तूर्या मलयजस्तिष्ठतु। गुणशिशिरं यशःसुरभिमानय प्रतापरुद्रं च।। त्रैलोक्यं वहति मही तां धरति भुजः प्रतापरुद्रस्य। तं हृदयेन धरन्ती साहसिकी दुर्बलाङ्गथस्मि।। भावरसाऊत्वेन स्वातन्त्र्येण बहुधा संभवति। अतः तत्संप्रहार्थमादिशब्दः । अस्यानुभावानाह। तत्रेति। चशब्दाद्वैवर्ण्यादयो गृह्यन्ते। संचारिणामपि क्वचिदनुभावत्वं संभवतीत्युक्तम्। तत्र प्रियवियोगजन्यदुःखमूलं निर्वेदमुदाह- रति। सहीति। प्रतापरुद्रं चेति। चशब्दोवधारणे। कर्पूराद्यतिरिच्य- मानशैत्यसौरभ्ययोस्तत्रैव सुलभत्वादिति भावः । उदाहरणान्तराण्यन्यतो द्रष्ट- व्यानीत्युपेक्ष्य ग्लानिं लक्षयति। ग्लानिरिति। क्षुत्पिपासानिधुवनादिप्रयास- जनितो बलापचयो ग्लानिरित्यर्थः । वैवर्ण्यारतित्रहणं क्षामाङ्ञवचनक्रियादयुपलक्ष- णम्। सुरतश्रान्तायाः प्रियगौरवोद्वहनप्रयासापादनमुत्कर्षन्त्याः कस्याश्चिद्दौर्बल्य- मुदाहरति। तेल्लोक्कमिति। त्रयो लोकास्त्रैलोक्यं विश्वमित्यर्थः । चातुर्वर्ण्यादि- त्वाद् ष्यञ्प्रत्ययः । हृदयेन वक्षःस्थलेन साहसिकी स्वयं तन्वक्ञीति विदित्वापि प्रवृत्तत्वादिति भावः । सहसा बलेनाविमृश्य वर्तत इत्यस्मिन्नर्थे 'ओज:सहोडम्भ- सा वर्तत' इति ठगन्तात् साहसिकशब्दात् कलोपे स्तियां नित्य ईकारप्रत्यये प्राप्ते साहसिकीति रूपं गौरादौ तथाविधानात्। 'पुंसो जातेर्जव' इति विकल्पस्तु अप्राप्तनीलादिशब्दविषय इति साहसिकेत्याकारान्तपाठ उपेक्षणीयः। शङ्ां लक्षयति। अनिष्टेति। परकौर्यादात्मदुर्नयाद्वानर्थप्रापेरभ्यूहनं शह्ेत्यर्थः। आ-

रसप्रकरणम् । १७५

*ंण मुणदु अण्णोत्ति मए हिअए परिचओ पिअस्स किदो। किं पअडम्हि जणाणं सव्वंग्गिणेहिं पुलएहिं।। अथासूया। परोत्कर्षासहिष्णुत्वमसूया परिकीर्तिता। यथा अहिआईए गुणेहिं रूपेण अ मज्झ किं मही अहिआ। जं तं पआवरुद्दो बहुमण्णइ भाअहेअं तं ।। अथ मद: । मदिरादिकृतो मोहहर्षव्यतिकरो मदः। यथा भणइ अ असंगअत्थं हसइ अमंदं अ राअभरिअच्छि। पिअचिंतामइराए परवसा उवह सामंगी ।।

• न जानात्वन्य इति मया हृदये परिचयः प्रियस्य कृतः । किं प्रकटास्मि जनानां सर्वाङ्गीणैः पुलकैः॥ + अभिजात्या गुणै रूपेण च मत्तः किं मही अधिका। यत्तां प्रतापरुद्रो बहुमन्यते भागधेयं तत् ।। * भणति चासंगतार्थ हसत्यमन्दं च रागभरिताक्षी। त्रियचिन्तामदिरया परवशा पश्यत श्यामाङ्गी॥

दिग्रहणाद्वैवर्ण्यवैस्वर्यदिगवलोकनादयो गृह्यन्ते। उदाहरति। ण मुणद्विति । मुग्धानां गूढानुरागस्य प्राकव्यमेवानर्थ इति भावः । असूयां लक्षयति। परेति। गर्वदौर्जन्यमन्युजन्यं परोत्कर्षासहिष्णुत्वमसूयेत्यर्थः। निन्दावज्ञाभ्रुकुव्यादयो- डनुभावाः । उदाहरति। अहीति । अभिजातिः कुलम् । गुणाः दा- क्षिण्यादयः । यत्र चतुर्विधाभरणराहित्येऽपि तत्साहित्येनेवाभासनं तद्रूपम् । 'आवेध्यारोप्यविक्षेप्यबन्धनीयैरभूषितम्। यङ्कषितमिवाभाति तद्रूपमिति कथ्यते ॥' इति लक्षणात्। अधिका किं न भवतीत्यर्थः । तथापि बहुमाने भागधेयमेव निमित्तमित्याह। यदिति। मदं लक्षयति । मदिरेति । मोहो वैचित्त्यम्। हर्षः प्रसादः । मदिरादिजन्यो हर्षमोहसंकरो मद इत्यर्थ: । अत्र वागअस्खालित्यहसितरुदितादयो यथायोगमुत्तमादिष्वनुभावाः । 'संमो- हानन्दसंभेदो मदो मद्योपयोगजः । अमुना चोत्तमः शेते मध्यो हसति गायति॥

१७६ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अथ श्रमः । श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेर्जातः स्वेदातिभूमिकृत्। यथा *आअच्छइ एव्व पिए कीस करेंती गआगआआसं। तम्मसि सेदजलेहिं सुंदरि लुलिअंगराआसि।। अथालस्यम् । मन्दोद्यमत्वमालस्यं कर्तव्येषु प्रकीर्त्यते। यथा आस्तां मृगाक्ष्या गृहकृत्यवार्ता स्वाङ्गोपचारेष्वपि यत्नमान्यम्। कर्तव्यमत्रे दयितस्य यत् स्यान्नूनं बलात्कारयति स्मरस्तत् ॥ अथ दैन्यम्। सत्त्वत्यागादनौद्धत्यं दैन्यं कार्पण्यसंभवम्। यथा *आगच्छत्येव प्रिये कस्मात्कुर्वती गतागतायासं। ताम्यसि स्वेदजलैः सुन्दरि लुलिताङ्गरागासि॥ श्रमं लक्षयति । श्रम इति । अध्वमुरतादिजन्यः खेदः श्रम इत्यर्थः । स्वेद उपमर्दनादेरुपलक्षकः। उदाहरति। आअच्छईति। आलस्यं लक्षयति। मन्देति। गर्वश्रमादिना प्रयत्नमान्यमालस्यमित्यर्थः । अल जुम्भोपवेशनादयोऽ- नुभावाः। उदाहरति। आस्तामिति। गृहकृत्यवार्ता धूपवासनावितानसंविधाना- दिप्रसङ्ग: स्वाङ्गोपचारेषु मृगमदानुलेपनमाल्यधारणमकरिकारचनादिषु यत्नमान्यं प्रयत्नशैथिल्यमुपचारकरणं पुनरतिदूरमिति भावः। अथ्रे प्रियागमनसमये यत् कर्त- व्यं प्रत्युद्गमनरभसाश्लेषप्रियभाषणादिकं तत् स्मरो बलात् बलमाश्रित्य कारयति। ल्यब्लोपे पश्चमी। अत्र मन्दयत्न इति पाठे विधेयस्य मान्स्य समासे गुणभू- तत्वादविमृष्टविधेयांशं नाम दोप: स्यात्। नन्वेकं संधित्सतोऽपरं प्रच्यवत इति न्यायेनाविमृष्टविधेयांशं परिहरतोऽनुशासनविरोधः स्यात्। 'पूरणगुण-' इत्या- दिना गुणेन षष्ठीसमासप्रतिषेधात् इति चेन्मैवं मंस्थाः । संज्ञाप्रमाणत्वात् तद्यत्न- गौरवं प्रसज्येत चन्दनगन्ध इत्यादिसूत्रभाष्यकारादिमहापुरुषप्रयोगदर्शनात् त. त्स्थगुणेषु प्रतिषेधाभावात् पूरणगुणेति प्रतिषेधस्य पटस्य शुक्क इत्याद्यतत्स्थगुणविष- यत्वादिति। प्रपञ्चितं चैतदस्मदुपाध्यायैर्घण्टापथे 'न च न स्वीकृतमर्थगौरवम्: इत्येतद्वूयाख्यानावसरे। दैन्यं लक्षयति। सत्त्व इति। सत्त्वत्यागो दौर्गत्यादे-

रसप्रकरणम्। १७७

*आणेदुं णरणाहं गदो क्खु सही जणो विलंबेइ। मम्मह णमामि चंदं सिक्खअ चिरेहि ईसित्ति।। अथ चिन्ता। इष्टानभिगमात् ध्यानं चिन्ता शून्यत्वतापकृत्। यथ सण्णिहिअं वि गुरुअणं ण अ पेखुखइ पुच्छिआ वि णालवइ्। एसा वि मग्गइ गइं हिअअस्स पिआणुबंधस्स ।। अथ मोह:। मोहस्तु मूर्च्छनं भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः। यथा कथमपि गमयित्वा वासरं दीर्घदीर्ध विरचितनववेषा प्रेषयित्वाथ दूतीः। चिरयति हृदयेशे प्रांशुभिश्चन्द्रपादै- रभिहृतसकलाङ्गी मूर्च्छिता कोमलाङ्गी ।। * आनेतुं नरनाथं गतः खल सखीजनो विलम्बते। मन्मथ नमामि चन्द्रं शिक्षय चिरय ईषदिति। सन्निहितमपि गुरुजनं न च प्रेक्षते पृष्टापि नालपति। एषापि मार्गति गति हृदयस्य प्रियानुबन्धस्य ॥ कार्पण्यवचनं देहवचनमालिन्याद्यनुभावानामुपलक्षणम्। उदाहरति। आणेद्ठु- मिति। चिन्तां लक्षयति। इष्टेेति। अपेक्षितानवाप्तिमूलं ध्यानं चिन्तेत्यर्थः । शून्यतानिःश्वासतापादयोऽनुभावाः । उदाहरति । सण्णिहिअमिति । अत्र प्रथमार्धेन शून्यत्वं द्वितीयार्धेन प्रियानवाप्तिमूलं ध्यानं चोच्यते। मोहं लक्षयति। मोह इति। भीत्यादिभिवैचित्यं मोह इत्यर्थः। तत्राज्ञानभ्रमो- त्पातघूर्णनादर्शनादयोऽनुभावाः । उदाहरति। कथमिति। दीर्घदीर्घ प्रिया- गमनार्थ कदा वा गभस्तिमानस्तमीयादिति प्रतीक्षणेनातिदीर्घमित्यर्थः।'प्रकारे गुणवचनस्य' इति द्विर्भावः। वासरं कथमपि क्षणगणनया कथंचित् प्रयत्नगौर- वेणेत्यर्थः। 'ज्ञातहेतुविवक्षायामप्यादि कथमव्ययम्। कथमादि तथाप्यन्तं यम्र- गौरवबाढयोः ॥' इत्यभिधानात्। गमयित्वा यापयित्वा। विरचितनववेषा * मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः। घूर्णनागात्रपतनभ्रमणादर्श-

१७८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अथ स्मृतिः । पूर्वानुभूतविषयं ज्ञानं स्मृतिरुदाहता। यथा प्रतापरुद्रस्य भुजे वसन्त्या क्षोण्या तपः कीदशमार्जित स्यात्। स्पृष्टं सकृद्येन मदीयमङ्गं प्राप्नोति विष्वक सुखवज्रलेपम्।। अथ धृति:। धृतिश्चित्तस्य नैस्स्पृथं ज्ञानाभीष्टागमादिभिः। यथा वीररुद्रनृपतौ हृदय त्वद्वल्लमे त्रिभुवनैकधुरीणे। साधु साधु कृतकृत्यमसि त्वं मन्यसे जगदशेषमसारम् ॥ अथ व्रीडा। चेतःसंकोचनं व्रीडानङ्गरागस्तवादिभिः । यथा विहितप्रियागमनसमयोचितशरद्गारा सती। अथशब्दो विलम्बाभावसूचनार्थः । दूतीः पुह्धानुपुह्ृतया प्रेषयित्वा हृदयेशे प्राणनाथे चिरयति विलम्बमाने सति कोमलाङ्गी अत एव प्रांशुभिरायतैश्चन्द्रपादैरिन्दुकिरणैः कशाकल्पैरभिहृत- सकलाड़ी मूर्छिता। अनाथाः पादैरभिहन्यमाना मूर्च्छन्तीति ध्वन्यते। स्मृति लक्षयति। पूर्वेति। सदृशादृष्टचिन्तायैः संस्कारोद्वोधे सति पूर्वा- नुभूतार्थविषयज्ञानं स्मृतिरित्यर्थः । अत्र भ्रूत्रमनशिरःकम्पादयोऽनुभावाः । स्पर्श- सुखस्मरणमुदाहरति। प्रतापेति। निबिडसुधालेपो वज्रलेपः । अत्र कस्यचि- न्मदजस्य कादाचित्कः प्रियकरस्पर्शः सर्वाङ्गीणमविच्छिन्नं च सुखं जनयति । वीररुद्रभुजे नित्यनिवासाया भूमे: किमु वक्त्तव्यमिति भावः। धृति लक्षयति। धरृतिरिति। आदिग्रहणात् शक्त्यादयो गृह्यन्ते। ज्ञानादिभिर्निःस्पृहत्वं धृति- रित्यर्थः* । एतैरेव संतोषो धृतिरित्यन्ये। अव्यग्रभावादयोऽनुभावाः । उदाहरति। वीरेति। हे हृदय त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम्। पाला- दित्वान्न स्त्रीत्वम्। धुरं वहतीति धुरीणः । 'खःसर्वधुरात्' इत्यत्र योगविभा- गात् खप्रत्ययः । साधुसाध्वित्याभीक्ष्ण्ये द्विर्भावः । अन्राभीष्टागमात् धृतिः । व्रीडां लक्षयति। चेत इति। अनङ्गनिमित्तो रागोऽनज्गरागः। स्तवः स्तोत्रम्। आदिग्रहणादाचारभ्रंशादयः । चेतःसंकोचनं धाष्टर्याभावः । मदनाभिलाषादि- र्मनःसंकोचो व्रीडेत्यर्थः । अत्रान्तर्धानवैवर्ण्याधोमुखत्वादयोऽनुभावाः । उदा- * ज्ञानाभीष्टागमाद्यैस्तु संपूर्णस्पृहता धृतिः ।

रसप्रकरणम् । १७९

तथा समालोकनकौतुकानां मनोरथैरन्ध्रपुराङ्गनानाम्। विलोकिते रुद्रनृपे भवन्ति पर्यस्तपक्ष्माणि विलोचनानि ॥ अथ चपलता। चापलं त्वनवस्थानं रागद्वेषादिसंभवम् । यथा दृष्टा रुद्रनरेन्द्रं तरलतराक्षी विलासमृदुहासा। कलयति मौक्तिकहारं स्पृशति च कर्णोत्पलं बाला ॥ अथ हर्षः । प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्षः स्वेदाश्षकम्पकृत्। यथ यत् पूर्व सरसीषु पद्ममुकुलव्याजात् तपः सश्चितं वक्षोजौ युवयोस्तदद्य फलितं जातौ कृतार्थौं युवाम्। दत्ता काकतिवल्लमेन भवतोरेषा स्ववक्षःस्थली- कस्तूरीद्विगुणीभवत्परिमला कल्हारमाला यत: । अथावेगः। इष्टानिष्टागमाज्जात आवेगश्चित्तसंभ्रम: ।

हरति। तथेति। अव्यासङ्गेनानिमिषेण च तृष्णानुगुणं दृष्ट्ा जन्मनो जीवि- तस्य नयनानां च साफल्यं संपादयाम इत्यादयोऽभिलाषा मनोरथाः। तैर्हेतु- भिस्तथाभूतं गाढमालोकनकौतुकं दर्शनोत्कण्ठा यासां तासामान्ध्रपुराङ्गनानां विलोचनानि रुद्रनृपे विलोकिते सति पर्यस्तपक्ष्माणि सनिमेषाणि भवन्ति दृष्टि- मपसारयन्तीत्यर्थः। अत्र कृपावलोकनानन्तरमेवानुरागोदयाल्लजाभूदिति भावः । चापलं लक्षयति। चापलमिति। रागद्वेषमात्सर्यादिमूलमनवस्थानं चापल- मित्यर्थः । अत्रानुभावाः भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः । अत रागमूलं चाप- लमुदाहरति। दृष्ट्वेति। बाला रुद्रनरेन्द्रं दृष्ट्ा तरलतराक्षी अतिलोलृ्टिि्यर्थः विलासमृदुहासा विलासप्रधानमन्दस्मिता च। भवतीति शेषः । अत्र तरल- दर्शनादिचेष्टाचतुष्टयमध्ये क्षणमप्येकत्र मनसोऽनवस्थानाच्चापलम् । हर्ष लक्ष- यति। प्रसत्तिरिति। प्रियागमनपुत्रजननादृत्सवादिजनितो मनःप्रसादो हर्ष इत्यर्थः । स्वेदादयोऽनुभावाः । उदाहरति। यदिति। अत्र काचित् कामिनी कुचौ संबोध्य तयोः प्रियदत्तस्वयंधृतकल्हारमालालाभजन्यधन्यत्वकथनव्याजेन

१८० प्रतापरुद्रीये र्नापणसहिते

यथा निस्साणध्वनिमाकलय्य सहसा हेलाविहारोद्यतं द्रष्टुं काकतिवीररुद्रनृपतिं प्रत्यत्रकौतूहलाः । अर्धालम्बितमण्डना: प्रतिपदं व्यत्यस्तभूषा जवा- दारोहन्ति सुवर्णसौधवलभीश्रृङ्गाणि पौरस्निय: ॥ अथ जडता।

यथा समायाते नाथे प्रमनसि गृहान् रुद्रनृपतौ वपुःसौन्दर्यश्रीविजितमदनोदारयशसि। वधूरन्तस्तोषव्यतिकरवशान्नोपचरितुं पुरस्तादालीनां न चलति तथा नो विरमति॥ अथ गर्वः। अन्यधिक्करणादात्मोत्कर्षो गर्वो बलादिज:। यथा

ड्वरातवर्षादेरनिष्टस्य चागमात् जातश्चित्तसंभ्रम आवेग इत्यर्थः । अत्र हर्षशो- कत्वरास्तम्भादयोऽनुभावाः। उदाहरति। निस्साणेति । अर्धालम्बितमण्ड- ना: एकस्मित्रेव लोचनेऽअनमेकस्मिन्नेव चरणे लाक्षाविलेपनमित्यादिक्रमेणेति भाव:। प्रतिपदं प्रतिस्थानम्। व्यत्यस्तभूषा वैपरीत्येनामुक्त्ताभरणा: कण्ठादौ काश्चयादिकं कटितटादौ हारादिकं च धारयन्त्य इत्यर्थः । जाड्यं लक्षयति। जाड्यमिति। इष्टानिष्टागमोद्दूतमितिकर्तव्यतामूढत्वं जाड्यमित्यर्थः । अत्रा- निमेषनयननिरीक्षणतूष्णींभावादयोऽनुभावाः । उदाहरति। समायात इति। संखीसमक्षनिमित्तलज्जाभरेणाच्छादितानुभावो हर्षोऽन्तस्तोषः तस्य व्यतिकरः संबन्धः । अन्र नोपचरितुमित्यत्र नञो न चलति नो विरमतीत्युभयत्राप्यनुषङ्गः। तेनोभयत्र नञ्दयेन लज्जासंभावितस्य चलननिषेधस्योत्कण्ठासंभावितस्य विरमण- निषेधस्य च निवृत्तिः सूच्यते। यथाह वामनः ! 'संभाव्यनिषेधनिवर्तने द्वौ प्रतिषेधौ' इति। अत्रोत्कण्ठाप्रतापाभ्यां प्रियोपचारं प्रति प्रवृत्तिनिवृत्त्योरुभयत आकर्षणान्नायिकायाः सर्वव्यापारप्रतिबन्धिनी सेयमुभयतः पाशा रज्जुरभूदिति भावः। गर्व लक्षयति। अन्येति। बलैश्वर्याभिजनलावण्यादिजन्योऽन्यधिक्का-

रसप्रकरणम्ं । १८१

को वा शस्त्रग्रहणसमयो मादृशामीदृशानां कीटग्वैरं प्रतिधरणिभृत्खेट कीटेष्वमीषु । इत्यावेशप्रतिभयभुजाटोपदुर्वारगर्वाः संक्रीडन्ते रणभुवि भटा: काकतीन्द्रस्य जेतु: ॥ अथ विषादः । विषादश्रेतसो भङ्ग उपायाभावचिन्तनैः । यथा *पेसेमि मणेत्ति मुहदा तं मं मोत्तूण वललहे लग्गं। मं उज्झिअ णो गच्छइ मअणो सहि किं णु कादव्वं ।I अथौत्सुक्यम्। कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं मनस्तापत्वरादिकृत्। यथा अंधवुरभामिणिजणो अंगाइ पसाहिऊण तुरमाणो । रुद्दणरेंदागप्रणे विलंबिअं सहइ किच्छेण।। *प्रेषयामि मन इति मुधा तन्मां मुक्त्वा वल्लभे लग्नम्। मामुज्झित्वा नो गच्छति मदन: सखि कि नु कर्तव्यम्। अन्ध्रपुरभामिनीजनोऽङ्गानि प्रसाध्य त्वरमाण: । रुद्रनरेन्द्रागमने विलम्बितं सहते कृच्छ्रेण।। गर्वमुदाहरति । क इति। मादृशामतिसूर्यप्रतापानामिति भावः । शस्त्रग्रहण- समय: को वा लक्ष्याभावादायुधग्रहणावसरो नास्तीति भावः। ये पुनः पुरो वर्त- न्ते प्रतिभटमानिनस्तेषु सद्योतकल्पेषु वैरवर्णनमपि लज्जावहमेवेत्याह। कीट- गिति। आवेश आग्रहः। संक्रीडन्ते नैव प्रयासमनुभवन्तीति भावः। 'क्रीडोऽ- नुसंपरिभ्यश्च' इति तङ्। विषादं लक्षयति। विषाद इति। प्रारब्धकार्यभज्ञा- पराधपरिज्ञानविघ्नविपदादिभवः सत्त्वसंक्षयो विषाद इत्यर्थः । अयं चोपाया- न्वेषणवैमनस्यमुखशोषाद्यनुभावतारतम्यादुत्तमाद्याश्रयत्वेन त्रिविध इत्याहुः । तत्नोत्तमाश्रयं विषादमुदाहरति। पेसेमीति। मन इति। नपुंसकत्वेनेदमन्यत्र रिरंसारहितमिति मत्वेति भावः । अत एवोकं पूर्वैः । 'नपुंसकमिति ज्ञात्वा तां प्रति प्रेषितं मनः । तत्तु तत्रैव रमते हता: पाणिनिना वयम् ॥' इति। अत्र किं कर्तव्यमित्युपायगवेषणगोचरवागारम्भसूचितया चिन्तया विषादो व्यज्यते। औत्सुक्यं लक्षयति। कालेति। इष्टविरहरम्यवस्तुदिद्दक्षादिजन्यं मनस्तापत्व- रानिःश्वासनिद्ादनुभावं कालाक्षमत्वमौत्सुक्यमित्यर्थः । उदाहरति। अंधेति।

१८२ प्रतापरुद्रीये रन्नापपसहिते

अथ निद्रा। निद्रा चित्तनिमीलनम्। थथा *सिविणे दिठ्ठं दइअं बहुआ आलिंगिदुं किदोज्झोआ। उवह दरमीलिअच्छी गअणम्मि करे पसारेइ।। अथापस्मारः ।

यथा दृष्ट्रा स्वपे कुपितवदनं काकतीयक्षितीन्द्रं हा हा रक्षेत्यसकलगिरः संभ्रमोत्थानभाजः । धावन्त्यन्तर्वणभुवि लुठन्त्याह्वयन्त्यात्मबन्धू- नारान्दूतानपि रिपुगणा व्यस्तनामग्रहेण॥ अथ सुप्तिः। सुप्तिर्निद्रासमुद्रेक:। *स्वप्े दृष्टं दयितं वधूरालिद्गितुं कृतोद्योगा। पश्यत दरमीलिताक्षी गगने करौ प्रसारयति॥ भामयत्यवश्यं कुप्यतीति भामिनी। भाम क्रोध इत्यस्माद्धातोश्चौरादिकादाव- श्यको णिनिः। यद्वा स्त्रीणां ललितकोपो भाम इति भोजराजः । तद्वती भा-

प्रियदिदृक्षाविषयमौत्सुक्यं व्यज्यते। निद्रां लक्षयति। निद्रेति। चित्तस्य निमीलनं बाह्येन्द्रियसंबन्धविरहः । चिन्तानैश्चिन्त्यव्यायामादिजन्यं जम्भाङ्ग- भङ्गमेत्रनिमीलनाद्नुभावं चिसनिमीलनं निद्रेत्यर्थः । उदाहरति। सिविण इति। अन्नालीकप्रियालिङ्गनोद्योगादनवरतचिन्ताप्रतीतेस्तन्मूलेयं निद्रेति भावः। अत एवाहुः प्रशस्तपथवादाः। 'यमर्थमादृतश्चिन्तयन् स्वपिति सैव चिन्ता- सन्ततिः प्रत्यक्षाकारा संजायते' इति। अपस्मारं लक्षयति। आवेश इति। अशुचित्वधातुवैषम्यभूतावेशादिजन्यो भूपातभ्रमणभुजास्फोटविकटोक्तलालाफे- नाद्यनुभाव आवेशोऽपस्मार इत्यर्थः । उदाहरति। दष्ट्वति। कुपितवदनं भ्रूकुत्या- दिना भयंकरमुखमित्यर्थः । अन्तर्वणभुवि वनमध्य इत्यर्थः । 'प्रनिरन्तर-' इत्यादिना णत्वम्। आराद्द्तान् समीपस्थानपि। अन्र शत्रूणां भयकार्यमोहमू-

रसप्रकरणम् । १८३

यथा विश्वैकरक्षाजुषि काकतीन्द्रे निश्चिन्ततां प्राप्तवतो मुरारेः। तत्कीर्तिचन्द्रातपवर्धितोSपि दुग्धाम्बुधिर्नैव भिनत्ति निद्राम।। अथ विबोध: ।

यथा • प्रतापरुद्रे नृपमौलिरत्ने विश्रंभरां रक्षति शिक्षितारौ। विजम्भमाणाः परितः प्रजानां भाग्यश्रियस्तत्क्षणमुन्मिषन्ति॥ अथामर्षः । अमर्षः सापराधेषु चेतःप्रज्वलनं मतम् । यथा अरे भूपाश्चापान् नमयत शिरांस्युन्नमयत प्रवृत्ता: स्वस्स्त्रीणामह्महमिका वीरवरणे। त्वरन्ते नः खङ्गाः प्रतिदलनकेल्यामिति भटा रणाग्रे गर्जन्ति प्रकटितरुषो रुद्रनृपतेः ॥ अथावहित्था। निश्वासोच्छवासनिश्चलत्वनेत्रनिमीलनाद्यनुभावो निद्रासमुद्रेकः सुप्तिरित्यर्थः । उदाहरति। विश्वेति। काकतीन्द्रे विश्वैकरक्षाजुषि त्रिभुवनैकत्नाणपरायणे सति। जुषेः क्विप्। निश्चिन्ततां प्राप्तवतः अवतीर्णभारत्वादिति भावः। अत एव मुरारे: पयोधिवृद्धावपि निद्राभज्ञाभावात् सुषुप्तिरित्याह। तदिति। विबोधं लक्ष- यति। विबोध इति। शब्दस्पर्शाहारपरिणामादिजन्या भुजोत्क्षेपाङ्कुलिस्फोटजृ- म्भणाक्षिविमर्दनाद्यनुभावा चेतनावाप्तिर्विनिद्रत्वं विबोध इत्यर्थः । उदाहरति। प्रतापेति। विजृम्भमाणा: विवर्धमाना: जम्भां कुर्वाणाश्च। उन्मिषन्ति उद्धव- न्ति नेत्राण्युन्मीलयन्ति च। अत्रेत्थमर्थद्वयस्याभेदाध्यवसायादारोपितचेतनधर्मा- णां भाग्यसंपदामुन्निद्रत्वप्रतीतेर्विबोध इति भावः । अमर्ष लक्षयति। अमर्ष इति। अधिक्षेपावमानादिना सापराधेषु मनःप्रज्वलनमभिनिविष्टत्वं प्रतिचिकीर्षे- ति यावत्। एवंविधेऽमर्षे स्वेदशिरःकम्पचिन्तोपायान्वेषणोत्साहतर्जनादयोऽनु- भावा द्रष्टव्याः। उदाहरति। अरे इंति। स्वस्त्रीणामप्सरसामन्योन्यं श्रेष्ठाहमि- त्यभमानोऽहमहमिका। 'अहमहमिका तु सा स्यात् परस्परं यो भवत्यहंकारः।' इत्यमरः। अहमिति विभत्तिप्रतिरूवकमव्ययं निपातितम्। तस्य वीप्सायां

१८४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

हर्षाद्याकारसंगुप्तिरवहित्थेति कथ्यते। यथा *गोठ्ठीए महिलाणं सोऊण पआवरुहचरिआइ। आलिहइ ओणअमुही मुद्धा चलणेण महिपठ्ठं।। अथोग्रता। दृष्टेऽपराधे चण्डत्वमुग्रजा तर्जनादिकृत्। यथा प्रियमानीय मानिन्या विरहार्तिर्निवार्यताम्। यदेतस्या: कटाक्षोल्कापातैरिन्दुर्मषीकृत: ।। अथ मतिः। तत्त्वमार्गानुसंधानादर्थनिर्धारणं मतिः। यथा को संसओ महिअले चंदो एव्व वीररुद्दणरणाहो। जस्स करप्पस्सादो अंगाइ मिअंकरण्णंति।

*गोष्ठयां महिलानां श्रुत्वा प्रतापरुद्रचरितानि। आलिखत्यवनतमुखी मुग्धा चरणेन महीपृष्ठम् ।। क: संशयो महीतले चन्द्र एव वीररुद्रनरनाथः । यस्य करस्पर्शादङ्गानि मृगाङ्करत्नन्ति ॥

अवहित्थां लक्षयति। हर्षेति। भयव्रीडाकौटिल्यादिभिर्हर्षादिकार्याकार गोपन- मवहित्थेत्यर्थः । अत्र शून्यस्मितान्यथाकथनमिथ्याधैर्यकथाभक्गादयोऽनुभा- वा ऊह्याः। उदाहरति। गोठ्ठीए इति। अत्र काचन सुन्दरी प्रसक्गादात्मानु- रागप्रधानानि प्रियचरितानि श्रुत्वा प्रहर्षन्ती लज्या मुखविकासादिसंगोपनार्थ- मधोमुखी महीमालिखतीत्यवहित्थेति भावः । महिपठ्ठमिति । 'पृष्ठेऽनुत्तर- पदे' इति नियमेनेत्वाभावात् 'ऋतोऽत्' इत्यत्वम् । 'दिहौ मिथस्स' इति महीकारस्य हस्वः। उग्रतां लक्षयति। दृष्ट इति। अपराधे पुत्रमित्रकलत्रादि- द्रोहरूपे दृष्टे सति तर्जनोद्वेजनताडनबन्धनादनुभावं चण्डत्वं कौर्यमुप्रतेत्यर्थः । कस्याश्विद्विरहिण्याः सखी प्रियं प्रति दूतिकां प्रेषयति। प्रियमिति। अत्र संतापजननेन सापराधस्येन्दोः कटाक्षज्वालाभिर्मषीकरणोद्योगादुप्रतेति भावः । मति लक्षयति। तत्त्वेति। नानाविधशास्त्रचिन्तोहापोहादिभ्योऽर्थनिश्चयो मति- रित्यर्थः । अत्र शिष्योपदेशसंशयच्छेदविदग्धव्यवहारमन:संतोषादयोऽनुभावाः

रसप्रकरणम्। १८५

अथ व्याधि: । मनस्तापाद्यभिभवाज्ज्वरादिर्व्याधिरिष्यते। यथा प्रतापरुद्रस्व दिशां जिगीषोः प्रत्यर्थिनारीजनदेहजन्मा । स्मरज्वरोष्मा हिमवत्प्रदेशान् स्मर्तव्यनीहारकथान् करोति। अथोन्मादः । उन्म/दस्तुल्यवर्तित्वं चेतनाचेतनेष्वपि। यथा प्रतापरुद्रस्य जयप्रयाणभेरीध्वनौ मूच्छति दिङ्मुखेषु। त्रासाकुला भ्रान्तिमुपेत्य वृक्षान् पृच्छन्ति मार्ग रिपुभूमिपाला: अथ मरणम्। मरणं मरणार्थस्तु प्रयत्न: परिकीर्तितः । यथा *पिअविरहं असहंती बहुआ णिअजीविअं उवेक्खंती। सेव्वइ जोहं दख्खिणपवणस्स तणुं समप्पेइ्।।

*प्रियविरहमसहमाना वधूर्निजजीवितमुपेक्षमाणा। सेवते ज्योत्स्नां दक्षिणपवनस्य तनुं समर्पयति॥ किरणसंस्पर्शे चन्द्रकान्तानामिव द्रवीभावादयं चन्द्र एवेत्यध्यवसायान्मतिः । व्याधि लक्षयति। मन इति। मनस्तापदोषवैषम्याद्यभिभवजन्मा शीतोष्ण- ज्वरादिश्शीतालुतोष्णालुताद्यनुभावो व्याधिरित्यर्थः । विरहृजन्यं तापज्वरमु- दाहरति। प्रतापेति। दिशामिति शेषे षष्ठी। 'न लोक-' इत्यादिना कारक- षष्टयाः प्रतिषेधात् । अत्नोष्णालुतया हिमवत्प्रदेशवासिनोऽपि शत्रुस्त्रीजनस्य हिमापेक्षेति महीयानयं तापज्वर इति भाव:। उन्मादं लक्षयति। उन्माद इति। भयसंनिपातेष्टवियोगधननाशादिभिश्चित्तविभ्रान्तिरुन्माद इत्यर्थः। अत्ा-

न्ति। भयमूलमुन्मादमुदाहरति। प्रतापेति। स्पष्टमेतत्। मरणं लक्षयति। मरणमिति। व्याध्यभिघाताभ्यां देहान्मनसोऽपायो हिक्काश्वासाद्यनुभावो मरणमित्यर्थः । धनिकहेमचन्द्रादनुसारेण साक्षात्तदुदाहरणस्यामञ्जलत्वात् तदु- द्योगोपत्र विवक्षित इत्याह। सरणार्थ इति।शारदातनयस्तु मरणेडभिनयो ना-

१८६ प्रतापरुंद्रीये रव्नापणसहिते

साक्षान्मरणस्यामङ्गळत्वान्नोदाहरणत्वमुचितम्। अथ त्रासः । आकस्मिकभयाचित्तक्षोभस्त्रासः प्रकीर्त्यते। यथा *ंपणअकुविआचिरेण वि बहुआ सोऊण घणघणत्थणिअं। दइअं सरहसवलिआ आलिंगइ वेवमाणंगी।। अथ वितर्कः । संदेहात् कल्पनानन्त्यं वितर्कः परिकीर्तितः। यथा गुणैस्तत्रासक्तं मम हृदयमन्यन्न गणितं सखीभिर्नालोचि क्षितिपतिरसौ दुर्लभ इति। उपायः को वा स्यात्तदभिगमने मुह्यति मनः कियान् कोऽयं कीदक कियदवधिरन्तर्व्यतिकरः ॥

*प्रणयकुपिताचिरेणापि वधू: श्रुत्वा घनघनस्तनितम्। दयितं सरभसवलिता आलिङ्गति वेपमानाङ्गी॥ भावः। त्ासं लक्षयति। आकस्मिक इति। अकस्मादेवाकस्मिकम् । विन- यादित्वात् स्वार्थे ठक्प्रत्ययः । तकारान्तत्वात् 'इसुसुक्तान्तात् कः' इति कादे- शः । अव्ययत्वाह्टिलोपः। तस्मात् भयात् भयहेतोरित्यर्थः । विद्युदर्जितभूक- म्पादिजन्यः कम्पगात्रसंकोचरोमाश्चमोहाद्यनुभावश्चेतश्रमत्कारस्त्रास इत्यर्थः । गर्जितमूलं तासमुदाहरति। पणपति। वितर्क लक्षयति। सन्देहादिति । उपलक्षणं चैतत्। तेन संदेहविमर्शादिजन्योऽनेकध्रासंभावनात्मा भ्रूक्षेपशिरः- कम्पादनुभावो वितर्क इत्बर्थः । उदाहरति । गुणैरिति । गुणैर्मह्राकुलीनता- दिभिः । तत्र क्षितिपतौ। अन्यददौर्लभ्यादिकं न गणितं मदीयहृदयस्य कामा- न्धत्वादिति भावः। सखीभिरिति। विवेकवतीभिरपीति भावः । ननु किं गतो- दकसेतुबन्धेन इतः परं वा प्रियप्राप्तावुपायं चिन्तयाम इत्युक्ते सोऽपि न प्रती- यत इत्याह। उपाय इति। तत्र हेतुमाह। मुझति मन इति।

वगमत्वेन दुश्चिकित्सस्य मोहमहाव्याधेरानन्तर्यमपि दुर्लभमेवेत्याशयेनाह। कियानिति। गच्छता कालेन स्वयमेव मोहशान्तेः कि तया

रसप्रकरणम् । १८७

तत्रे सात्त्विकानां व्यभिचारिणां चानेकरससाधारणत्वान्न विशेष- मपेक्ष्योदाहरणं कृतम्। तथा हि शृङ्गारे सर्वेषामनुप्रवेशः संभवति। हास्ये ग्लानिश्रमचपलत्वहर्षावहित्थानां संभवः । करुणे मदधृतिव्री- डाहर्षग्वौत्सुक्योप्रताभिर्विनान्ये संभवन्ति। रौद्रे ग्लानिशक्कालस्य-

दशमत्रासाः न संभवन्ति। वीरे रौद्रान्निर्वेदोऽधिकः। भयानकेऽसूया-

न्ति। बीभत्सेऽ्द्रुते च चिन्तात्रासादयो यथासंभवमूद्याः। शान्ते निर्वेदधृती संभवत: । अथ शृङ्गारचेष्टा निरूप्यन्ते। भावो हावश्र हेला च माधुर्य धैर्यमित्यपि। लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रम: किलिकिश्चितम्।। मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा। कुतूहलं च चकितं विहृतं हास इत्यपि। एवं शृङ्गारचेष्टाः स्युरष्टादशविधा मताः ॥ तत्रासां स्वरूपमुदाहरणं च। भाव:। रसाभिज्ञानयोग्यत्वं भाव इत्यभिधीयते।

तिकरो व्यसनं विपत्तिर्मोह इति यावत्। एवमत्र संदेहेन कल्पनानन्त्याद्वितर्क इंति भाव:। ननु विभावादिवत् सात्त्विकसंचारिणामपि तत्तद्रसप्रस्ताव एव कि- मिति नोदाहरणं कृतमत आह। तत्रेति। व्यभिचारिणामनेकरससाधारणत्व- मुपपादयति। तथाहीत्यादिना। भावादयश्चित्तारम्भाः। लीलादयो गात्रा- रम्भाः । उभयेऽप्यनुभावाः । तदुक्त्म् । 'अनुभावश्रतुर्धा स्यान्मनो- वाक्कायबुद्धिभिः ।' इति । एतेषां योषिदालम्बनचेष्टारूपाणां यौव- नजन्यानामुद्दीपनविभावत्वमपि प्राचामाचार्याणां संमतम् । अतः संकीर्णस्व- रूपाणामेतेषां प्रकरणनियमाभावेनायमेव स्वरूपनिरूपणावसर इत्यभिप्रायेणाह। अथेति। परिगणनादेवाष्टादशविधत्वे जातेऽपि कण्ठोफिकिर्मतान्तरेष्वेतेषामुचा- वचत्वमस्तीति सूचयितुम् । तत्प्रपश्चस्तु भोजराजीयादिप्रन्थेषु द्रष्टव्यः । तत्र

१८८ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

यथा *रुद्दणरेंदस्स गुणे गाअइ बालत्तणम्मि बिस्सद्धं। लज्जइ दरवुलइओ जुवइजणो जोव्वणे गाउं।। अथ हाव:। ईषद्टष्टविकार: स्यान्भावो हावः प्रकीर्त्यते। यथा अत्रैवेषत्पुलकित इति। अथ हेला। सुव्यक्तविक्रियो भावो हेलेति प्रतिपाद्यते। यथा मा होदु कस्स वि फ्फुड इइ मुध्धे कुणसि वल्लहं हिअए। घोसिज्जइ तुह भाओ सव्वंगीणेहि पुलएहिं।। अथ माधुर्यम्। अभूषणेऽपि रम्यत्वं माधुर्यमिति कथ्यते। यथा जितत्रैलोक्यलावण्या प्रकृत्या हरिणेक्षणा। किं तु भूषयितुं धत्ते भूषणानीति मे मतिः ॥

*रुद्रनरेन्द्रस्य गुणान् गायति बालत्वे विस्नब्धम्। लज्जते दरपुलकितो युवतिजनो यौवने गातुम् ॥ +मा भवतु कस्यापि स्फुटमिति मुग्धे करोषि वल्लभं हृदये। घोष्यते तव भाव: सर्वाङ्गीणैः पुलकैः ॥

करणविकारो भाव इत्यर्थः । तदुक्तम् 'चित्तस्य विकृतिः सत्त्वं विकृते कारणे सति। ततोऽल्पा विकृतिर्भावो बीजस्यादिविकारवत् ॥' इति। उदाहरति। रुद्देति। अत्र यद्यपि ईषदर्थे दरशब्दोऽव्ययमिति त्रिविक्रमः तथा- पीषत्तमत्वमत्र विवक्षितम् । तेन दरपुलकितो दुर्लक्षपुलक इत्यर्थः । हावं लक्षयति। ईषदिति। दरशब्दस्य मुख्यार्थविवक्षायामिदमेवात्रोदाहरण- मित्याह। अन्नैवेषदिति। हेलां लक्षयति। सुव्यक्तेति। उदाहरति। मेति। माधुर्य लक्षयति। अभूषण इति। अत एवोकं दशरूपके । 'सर्वास्वप्यव-

38 RESEARCH INSTITUTF MADRAS-4 रसप्रकरणम् । १८९

अथ धैर्यम्। शीलादयलङ्गनं नाम धैर्यमित्यभिधीयते। यथा *कुलवहुअणं ण जुज्जइ मज्जाआलंघनं खु विसमे वि। रुद्दणरिंदगुणा उण हिअअहरा: किं णु कादव्वं ।I अथ लीला। पियानुकरणं लीला वाग्भिर्गत्याथ चेष्टितैः । यथा पिछ्छह सहिओ एसा लच्छी रण्णो पआवरुह्स्स। चरिआइ अणुकुणंती रण्णीसु पइव्वआ जाआ ।। अथ विलास: । तात्कालिको विकारः स्याद्विलासो दयितेक्षणे। यथा सहेलं पश्यन्त्या: प्रकृतिसुभगं रुद्रनृपति तदात्वप्रत्युद्यद्विविधललिताटोपमधुरम्।

*कुलवधूनां न युज्यते मर्यादालङ्घनं खल विषमेऽपि। रुद्रनरेन्द्रगुणा: पुनर्हृदयहराः किं नु कर्तव्यम्॥ प्रेक्षध्वं सख्य एषा लक्ष्मी राजः प्रतापरुद्रस्य। चरितान्यनुकुर्वन्ती राजीषु पतिव्रता जाता ॥ न तु प्रयत्नेनेति भावः। जितं त्रैलोक्यं येन तत् तथाभूतं लावण्यं पूर्वोक्तः का- न्तिविशेषो यस्याः सा तथोक्ता। अत स्वाभाविकसौन्दर्यस्य प्रसाधनविधिनिः- स्पृहत्वान्माधुर्यमिति भावः । धैर्य लक्षयति। शीलेति। उदाहरति। कुलेति। विषमे विपद्यपि। लीलां लक्षयति। प्रियेति। उदाहरति। पेच्छहेति। अत्र. लक्ष्मीर्नाम काचिन्रायिका प्रियचरितानुकरणाल्लीलावती जातेत्यर्थः । तस्याः पा- तिव्रत्ये हेतुत्वमुक्तं सर्वज्ञसोमेश्वरेण। 'भुक्ते तु भुङक्ते या पत्यौ दुःखिते दुःखिता यदि। मुदिते मुदितात्यर्थ प्रोषिते मलिनाम्बरा ॥ सुप्ते पश्चात्त या शेते पूर्वमेव प्रबुध्यंते। नान्यं कामयते चिसे सा विज्ञेया पतिव्रता ॥' इति। राज्यलक्ष्मी- रपि दानभोगादावत्यन्तमनुकूला राबि निश्चलाभूदिति व्यज्यते। विलासं लक्ष- यति। तात्कालिक इति। विकारो नेत्रभ्रवक्त्रकर्मणां विशेष इत्यर्थः। उदाहरति।

१९० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

रसप्रादुर्भावादयुगपदुदयत्सात्त्विकमहो मृगाक्ष्यास्तारुण्ये कुसुमशरशिल्पं विजयते । अथ विच्छित्ति: । विच्छित्तिरंतिरम्यत्वं स्वल्पैरपि विभूषणैः। यथा *कस्स किए केण किअं काअइपुरइद्धिआण सौंदज्जं। साहारणभूसाए जं सहि तेलोक्करमणिज्जं ।I अथ विभ्रमः । विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः। यथा सोऊण सहीमुहादो दिवसो विरतोत्ति संभमेण वहू। हत्थेसु णूबुराइ चरणेसु कुणइ वलआइं।। अथ किलिकिश्चितम्। रोषाश्रुहर्षभीत्यादेः संकरः किलिकिश्चितम्। यथा

*कस्य कृते केन कृतं काकतिपुरस्त्रीणां सौन्दर्यम्। साधारणभूषया यत्सखि त्रैलोक्यरमणीयम्॥ श्रुत्वा सखीमुखाहदिवसो विरत इति संभ्रमेण वधूः। हस्तयोर्नूपुरे चरणयो: करोति वलयानि॥

सिं लक्षयति। विच्छित्तिरिति। उदाहरति। कस्सेति। साधारणभूंषया सत्नंकूचन्दनताम्बूलादिनापि केन कृतमित्यनेन सौन्दर्यस्य विधातृशिल्पवैलक्षण्यं प्रतीयते। कस्य कृत इत्यनेन भोक्ता तदनुरूपो नोपलभ्यत इति। विभ्रमं लक्ष- यति। विभ्रम इति। काले प्रियसमागमादिसमये। त्वरया मदनावेंशादि- संभ्रमेणेत्यर्थः । भूषाणां हाराऊदादीनां स्थानविपर्ययः स्थानव्यत्यांस इत्यर्थः । उदाहरति। सोऊणेति। श्रुत्वा ससत्रीमुखादिवसो विरत इति प्रियासंकचित्त- तया स्वयं दिवसावसानमपि न जानांतीति भावः । ततः से्रमैण वधू हैस्तयोर्न्-

रसप्रकरणम् । १९१

*गेंहइ काअइणाहे विअणंमि पडंचलं मिअछ्छीए। वेवइ तणू वि णब्इ भूउडी अदि गग्ग्रआ वाआ।। अथ मोट्टायितम् । मोट्टायितं स्यादिष्टस्य कथादौ भावसूचनम्। यथा महुराइ रुद्दणरवइचरिआइ बहूए णं सुणंतीए। तणुगोवणेण पअडो जह भाओ ण तह पुलएहिं।। अथ कुट्टमितम् । संमर्देऽपि सुखाधिक्यं रतौ कुट्टमितं मतम्। यथा निर्मर्यादमनोभवोत्सवकथाविस्रम्भकर्णेजपै- रङ्गैर्विस्मितमानसां प्रियसखीमालोक्य जातत्रपा। वैयात्यं निजमात्मवल्लभकृतां रागान्धतां जानती सद्यो नम्रमुखेन्दुरिन्दुवदना क्षोणीं लिखन्ती स्थिता । *गृह्णति काकतिनाथे विजने पटाश्चलं मृगाक्ष्याः । वेपते तनुरपि नृत्यति भ्रूकुव्यपि गद्गदा वाचः ॥ +मधुराणि रुद्रनरपतिचरितानि वध्वा ननु शण्वन्त्याः । तनुगोदनेन प्रकटो यथा भावो न तथा पुलकैः॥ गेङ्गुईति। अत भयादिविकाराणां कम्पादीनां मेलनात् किलिकिश्चितम्। मोट्ायितं लक्षयति। मोट्टायितमिति। प्रियगुणकथनादौ स्वाभिलाषप्रकटनं मोध्ायितमित्यर्थः । उदाहरति। महुराईति। पुलकानां प्रियगुणस्तुतिजनित- मान्मथभावसूचकत्वं भावप्रकाशे। 'गुणान् गणयति स्वैरं वीक्षते भावमन्थरम्। रोमाश्चो गद्गदपदा वाक् स्वेदश्च कपोलयोः ॥ विस्रम्भकथनं दूत्या तत्समागम- चिन्तनम् । एवंगुणस्तुतिभवा भावा मन्मथसूचकाः ॥' इति । कुट्टमितं लक्ष- यति। संमर्द इति। केशाधरादिग्रहे सत्यपि बहिःकोपजनकेऽन्तःसान्द्रानन्दत्वं कुद्टमितमित्यर्थः । उदाहरति। निर्मर्यादेति। निर्मर्यादो निर्दयप्रवृत्तो मनो- भवोत्सवः केशाधरग्रहादिकामक्रीडैव कथा वादस्तस्य विस्त्रम्भकर्णेजपैरुच्छृङ्गलत्व- सूचकैर्नखदन्तपदादिद्वारेति भाव: । 'स्तम्बकर्णयो रमिजपोः' इत्यच्प्रत्यये 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इति सप्तम्या अलुक्। वैयात्यं धाष्टर्यम्। आत्म-

१९२ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अथ बिब्बोकः । मनाक् पियकथालापे बिब्बोकोऽनादरक्रिया। यथा लक्ष्मीः सद्यनि निर्भरं विहरतां क्षोणी भुजालम्बन- क्रीडां नैव जहातु किं च सततं वाणी मुखे तिष्ठतु।7 ज्ञातं रुद्रनरेश्वरस्य बहुभिर्विज्ञातपूर्वैः प्रिय- व्याहारैः कृतमेव दूति मदनश्चापाय संनह्यतु ॥ अथ लेलितम्। सुकुमारोऽङ्गविन्यासो ललितं परिकीर्त्यते। यथा

सहेलं व्यावल्गत्करवलयनिक्काणसुभगम्। स्मितज्योत्स्ावीचीतरलंवचनं रुद्रनृपते: पुरन्ध्रीणामासीदनुरहसि सेवाविलसितम् । अंथ कुतूहलम्।

वसानम्। रागान्धतां विश्ह्गलविहारहेतुभूतामिति भावः । अत्र लिखन्तीति वर्तमानापदेशेन तत्कारणभूताया लज्जाया अविराम: सूच्यते। अताभूतपूर्वसंभो- गचिह्वसाक्षात्कारेण विस्मयमानां प्रियसखीं प्रेक्ष्याधुना मन्दाक्षमन्थरत्वेनाज्ञात- चरकेशाधरादिग्रहदुःखतया तादात्म्यसुखातिभूमिसूचनात कुद्टमितमिति भाव:। बिब्बोकं लक्षयति। मनागिति। उपलक्षणमेतत्। तेन गर्बाभिमानादिना दयितेऽप्यनादरकरणं बिब्बोक इत्यर्थः । उदाहरति। लक्ष्मीरिति । अयि सखि त्वय्यविरतकोंपायां लक्ष्म्यादिनायिकासु नानाविधविहारैः प्रेयसीपदं लभ- मानासु तव पुनर्नावंकांशो लभ्यते। प्रियो हि प्रियाणि कथयतीत्येवं प्रियप्रेषितया दूत्यां कथिते मानग्रन्थिग्रंथितहृदयतया मरणेऽपि कृतसंकल्पाया अनादृतप्रियकथा- या नायिकाया वचनमेतत्। अत एवायं बिब्बोकः इति भावः। ललितं लक्षयति। सुकुमारेति। उदाहरति। पदेति। अनुगतं रहोऽनुरहसमिति प्रादिसमासः। अनुगतं रहोऽस्मिन्निति बहुव्रीहिर्वेति पदमज्ञरीकारः। 'अन्ववतप्ताद्रहसः' इति समासान्तोऽच् प्रत्ययः। अत्रान्ध्रनायकपुरन्ध्रीणामेकान्तसेवायां मणिमजीरादि- शिंजितमजुलस्य करचरणविन्यासस्य क्रीडासहेलपदाभ्यामालापानां मन्दहास- Sभपलितप्िति भाव: । कतहलं ल लक्षयति ।

रसप्रकरणम् । १९३

कुतूहलं रम्यदृष्टौ चापलं परिकीर्त्यते। यथा वीररुद्रमधिरूढसिन्धुरं द्रष्टुमन्ध्नगरीपुरन्ध्रयः। कुर्वते रचितसंक्रमत्वरास्तुङ्गसद्यशिखराधिरोहणम् । अथ चकितम्। चकितं भयसंभ्रम:। यथां अविज्ञातायातं स्वमकथितमाल्यापि हसितुं

विलासानुद्वेलानुदितमदनान् वीक्ष्य सुतनो- स्तथैव प्रत्येतुं पुनरवनिपाल: स्प्ृह्यति। अथ विहृतम् । विहृतं प्राप्तकालस्य वाक्यस्याकथनं हिया। यथा प्रतापरुद्रस्य भुजान्तरस्थां कल्हारमालाममुना स्पृशेति। स्तनद्वये पत्रलिपिं लिखन्तीं सखीं वधू: पश्यति साभिमानम्॥।

कुतूहलमिति। उदाहरति। वीरेति। अधिरूढसिन्धुरमारूढगजम्। रचितसंक्रम- त्वराः कृतगतिवेगाः।उत्सष्टलीलागतयः इत्यर्थः। तुङ्गसद्मशिखराधिरोहणं हर्म्याग्रारा- हणं कुतूहलात् कुर्वते। चकितं लक्षयति। चकितमिति। उदाहरति। अविज्ञाते- ति। पश्राद्भागे पादन्यासमान्येन अविज्ञातं प्रियानवगतमायातं स्वस्यागम्न यस्य तं तथोक्तम्। हसितुं परिहसितुं परिहासार्थमित्यर्थः । आल्या सख्याप्य- कथितं स्वमात्मानं हठाददच्छया उत्पश्यन्त्याः । आसीनैस्तिष्ठन्त ऊर्ध्वमवलो- क्यन्त इति भावः । अत एव चकितचकिताश्चकितप्रकारा लज्जोत्कण्ठाभ्यामसकृ- दावृत्तनिमीलनोन्मीलना इत्यर्थः । तथा उदश्चिता ऊर्ध्वप्रसारितापाङ्वाश्र दृशो यस्यास्तथोक्तायाः । तल्लक्षणं भावप्रकाशे। 'मीलनोन्मीलनावृत्तिर्यत्र तच्बकितं विदुः। अपाङ्गयोरूर्ष्वभागावलोकनमुदश्चितम्॥' इति। विलासान् 'तात्कालिको विकार: स्याद्विलासो दयितेक्षणे' इत्युक्तलक्षणान् वीक्ष्य तर्थवालिज्नादिसत्कार- मननुभूयैवेत्यर्थः। पुनः प्रत्येतुं गत्वा पुनरागन्तुमित्यर्थः । सर्वोपि मदनमहोत्स- वश्चकितसुखस्य षोडशीमपि कलां नार्हतीति भावः। विहृतं लक्षयति। विदृत- मिति। प्राप्तकालस्यावसरोचितस्येत्यर्थः। उदाहरति । प्रतापेति। भुजान्तर-

२९४ प्रतापरुद्रीये रमापणसहिते

अथ हसितम्। आकस्मिकं तु इसितं यौवनादिविकारजम्। बथा *जह जह हसइ मिअच्छी जोव्वणलच्छीए सिख्खिआ महुरं। तह तह कुसुमेसुसरा विअसंति पिअस्स आसा अ।। ॥ अथ मन्मथावस्था द्वादश निरूष्यन्ते।

दशावस्था निरूप्यन्ते। चक्षु:परीतिर्मनःसङ्ग: संकल्पोऽथ परलापिता। जागरः कारश्यमरतिर्लज्जात्यागोऽथ संज्वरः।। उन्मादो मूर्च्छनं चैव मरणं चरमं विद्गुः। अवस्था द्वादश मता: कामशास्त्रानुसारतः ॥। केचित्तु दशावस्था इति कथयन्ति । आसां स्वरूपमुदाहरणं च।

*यथा यथा हसति मृगाक्षी यौवनलक्ष्म्या शिक्षिता मधुरं। तथा तथा कुसुमेषुशरा विकसन्ति प्रियस्य आशा च।। स्थितां वक्षःस्थिताम्। अमुना स्तनद्वयेन। स्पृश आलि्ेत्यर्थः । इतीत्थमाशिष- मुक्त्वेति शेषः । साभिमानं सखीवचनस्येष्टत्वात् सकृत्रिमकोपमित्यर्थः । पश्यति न पुनः किमपि ब्रूते लज्येति भावः । हसितं लक्षयति। आकस्मिकमिति। यौवनादिविकारजं न तु हास्यवद् वेषभाषादिविकारजमित्यर्थः । अत एवाक- स्मिकमहेतुकम्। व्याख्यातमेतत्। उदाहरति। जहेति। अत्र यौवनजन्येन मदनोद्दीपकेन मृगाक्षीहसितेन प्रियमनोरथः पृथुलीभवतीति भावः । इत्थं रस- सामप्रीं निरूप्य शरङ्गारास्पदक्रमनिमित्तभूता द्वादशावस्था निरूपयति। अथे- त्यादिना। श्ङ्गारस्येति । सामर्थ्यादयोगाख्यविप्रलम्भश्वज्गारस्येत्यर्थः । कामशास्त्रानुसारत इत्यनेन अलंकारशास्त्रे संख्यासंज्ञादौ विशेषोऽस्तीति सूच्यते। अत एवोकं भावप्रकाशे 'दशधा मन्मथावस्था भवेद् द्वादशधापि वा। इच्छो- त्कष्ठाभिलाषाथ् चिन्ता स्मृतिगुणस्तुती॥। उद्वेगोऽथ प्रलापः स्यादुन्मादो व्याि- रेव च । जाज्यं मरणमित्याद्ये द्वे कै्विद्वर्जिते बुधैः ॥' इति। अन्ये तु 'हब्पन :- सम्संकल्पा जागरः कृशतारतिः । हीत्यागोन्मादमूर्च्छान्ता इत्यनऊदशा दश ।'

रसप्रकरणम्। १९५

आदरादर्शनं चक्षुःपरीतिरित्यभिधीयते। यथा *सहि एसो रुदृणिओ णअणाणअतककिओस्सओ जाओ। मअणो व मुत्तिमंतो चंदो विअ मुकलंछणो पुण्णो ।। अथ मनःसङ्गः। मनःसङ्ग: प्रियतमे नित्यं चित्तस्य विश्रमः। यथां सइ मह मणो विलग्गइ रुद्दणरेन्दम्मि कीस कुविआओ। तेणाहं वि विमुक्का सहिओ तुह्लेसु का वत्ता।। अथ संकल्पः । संकल्पो नाथविषयो मनोरथ उदाहतः । यथा *दरहसिअगभ्भिणाइं सिणेहसिणिध्धाइ राअभरिआइ। रुद्दणिवविलोइआइं काहे णु मम्मि णिवदंति।।

*सखि एष रुद्रनृपो नयनयोरतर्कितोत्सवो जातः। मदन इव मूर्तिमान् चन्द्र इव मुक्तलाञ्छन: पूर्णः । सदा मम मनो विलगति रुद्रनरेन्द्रे कस्मात् कुपिताः । तेनाहमपि विमुक्ता सख्यो युष्मासु का वार्ता।। दरहसितगर्भितानि स्न्नेहस्निग्धानि रागभरितानि। रुद्रनृपविलोकितानि कदा नु मयि निपतन्ति ॥ आदरादित्यादिना। तत्र प्रत्यक्षचित्रस्वप्रादौ सादरं प्रियदर्शनं चक्षुःप्रीति- रित्यर्थः। उदाहरति। सहीति। अत्र राजो नेत्रोत्सवत्वादिप्रतिपादनेन तदर्श- नेपत्यादरः प्रतीयते। मनःसङ्गं लक्षयति। मन इति। सर्वदा प्रियविश्रान्त- चित्ंंवं मनःसञ्र इत्यर्थः । उदाहरति । सईति । सइ सदा। 'इस्स- दादिषु' इति सूत्रेणात्राकारत्येकारादेशः । कस्मात् कुपिता यूयमिति शेषः । तेनाहमपि विमुक्त्ता संनिहितापीति भावः । सख्यो युष्मासु का वार्ता व्यवहितास्विति भावः । तस्मान्न मे युष्मदुपालम्भभाजनत्वमिति भाव:। संकल्प लक्षयति। संकल्प इति। उदाहरति। दरेति । दरहसितं मन्य- स्मितं तद्गर्मितानि संभोगौत्युक्यसूचकानीत्यर्थः । 'कटाक्षैहासगर्भैस्तु संभो

१९६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अथ प्रलापः । पलाप: प्रियसंश्चिष्टगुणालाप उदाहृतः। यथा *तह णिउणा तह महुरो तह सुहओ तह अ सोम्मसभ्भाओ। एक्को रुद्दणिवो विअ इदि गोट्टी पोढमहिलाणं।। अथ जागरः । जागरस्तु विनिद्रत्वम्। यथा ंगिमिअं कहकह वि दिणं चंदादवदूसहा णिसा दीहा। मअणो वि पुंखिअसरो णिद्दा वि णिवो वि णोवेइ। अथ कार्श्यम्। *तथा निपुणस्तथा मधुरस्तथा सुभगस्तथा च सौम्यस्वभावः। एको रुद्रनृप एवति गोष्ठी प्रौढमहिलानाम्। ।गमितं कथं कथमपि दिनं चन्द्रातपदुःसहा निशा दीर्घा। मदनोऽपि पुद्धितशरो निद्रापि नृपोऽपि नोषेति॥ रद्रान्तःकरणत्वम्। तदुक्तम्। 'मनसो यद्द्वीभावो विषयेषु ममत्वतः । भयशङ्का- वसानात्मा स एव स्नेह उच्यते ।' इति। तत्प्रकर्षो रागः । तदुक्त्म् । 'दु :- खमप्यधिकं चित्ते सुसत्वेनैव रज्यते। येन स्नेहप्रकर्षेण स राग इति कथ्यते॥' इति। रुद्रनृपविलोकितानि कदा मयि निपतन्ति। प्रलापं लक्षयति। प्रलाप इति। प्रियगुणस्तुतिः प्रलाप इत्यर्थः । उदाहरति। तहति। तथा निपुणो विदग्ध: कृत्यवस्तुषु चतुर इत्यर्थः । तथा मधुरः प्रियदर्शनः प्रियंवदो वा । तथा सुभगो गम्भीरगुणो नायकविशेषः । तल्लक्षणं वक्ष्यामः । तथा सौम्यस्व- भाव: सुशील एको रुद्रनृप एवेति गोष्ठी प्रौढमहिलानाम् । सर्वत्र तथाशब्दः पूर्वानुभवपरः । अत्र निपुणत्वादिगुणयोगात् प्रतापरुद्र एवास्माकमभिगम्य इति प्रौढाशना: प्रसङ्गं कुर्वन्तीति भावः । अत एवोक्तं भावप्रकाशे। 'महोदयो महाभाग्यः कृतज्ञो रूपवान् युवा। मानी सुशीलः सुभगो विदग्धो वंशसंभवः । अहर्निद्रो मधुरवागभिगम्यो भवेत् स्तिया ॥' इति। रुदृदणिवो विअ रद्रनृप एव। विअवेअ अवधारणे इत्यवधारणार्थे विअवेअ इत्येतौ शब्दौ निपातितौ। जागरं लक्षयति। जागर इति। उदाहरति। गमिअमिति। गमितं कथंक्रथमपि दिनम् प्रियागमनप्रतीक्षणादिभिरिति भावः । चन्द्रातपदुःसहा निशा अत एव

रसप्रकरणम् । १९७

कार्श्यमङ्गस्य तानवम्। यथा चन्द्रास्ये कथमङ्गुलीयकमिदं केयूरितं ते सखि प्रेम्णां प्रेयसि वैभवैः स खलु को भूमे: सपल्री यंतः । ज्ञातं मानिनि काकतीयनृपतौ सक्तासि सत्यं शुभे श्यामाङ्गीं स खलु म्थिरां रमयते त्वां तां च शैलस्तनीम्।। अथारतिः। अन्यत्रापीतिररतिः। यथा *दूसेइ चंदसिट्ठिं णिंदइ मलआणिलस्स माहप्पं। ऊसवपरंमुही सा सुह्अ तुमं किं णु मंतेसि । अथ व्रीडात्यागः । यथा

*दूषयति चन्द्रसृष्ठि निन्दति मलयानिलस्य माहात्म्यम्। उत्सवपराड्मुखी सा सुभग त्वं किं नु मन्त्रयसे॥

भाव:। कार्श्यमाह। काश्यमिति। उदाहरति। चन्द्रास्य इति। अङ्ुली- यकमिति। 'जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः' इति छप्रत्यये स्वार्थिकः कन्प्रत्ययः । केयू- रितमङ्गदीकृतमित्यर्थः । नायिकाह। सखीति। प्रेम्णां प्रेमादीनां प्रियविष- यरत्यवस्थाविशेषाणामित्यर्थः । तदुक्त्तम्। 'प्रेमा मानः प्रणयः स्नेहो रागोऽनु- रागश्च। अङ्कुरपल्लवकलिकाकोरकफलभोगभागयं क्रमशः ॥I' इति । 'सप्तमी शौण्डैः' इतिवदादयर्थलाभः । सस्त्री प्रेमविषयं पृच्छति। स खलु कः इति। नायिकोत्तरमाह। भूमेरिति । यत इति। सार्वविभ- क्तिकस्तसिः । येनाहं भूमे: सपत्नी भवेयं स इत्यर्थः । सख्री नायिकाभि- प्रायमुद्धाटयति। शातमिति। नायिकाङ्गीकरोति । आलीति । भूकल्पाया- स्तवापि सर्वथा तद्वदेवोपभोगो भविष्यति किमेतेन कार्श्येनेति सखी नायि- कामुपलालयति। शुभ इति। श्यामाङ्ी यौवनयुक्क्ताज्ीमन्यत्र कृष्णाज्जीम। शैलस्तनीं शैलसदृशस्तनीमन्यत्र स्तनायमानशैलामित्यर्थः । अरतिं लक्षयति । अन्यत्रेति। प्रियव्यतिरिक्त्विषयवैराग्यमरतिरित्यथः । उदाहरति। दूसेईति। सुभग त्वमिति। सुभगो नाम नायकविशेष। तदुक्कम्। 'सपत्ीनखदन्ता- दिचिहं यत्र न दृश्यते। विस्मार्यमाणमानेर्ष्यः सुभग: सोडभिधीयते ॥' इति ।

१९८ प्रतापरुद्रीये रनापणसहिते

*लंघिअमहिलासमअं तह भणिअं ममनदुब्बिणीदाए। जह सोऊण गुरुअणो ओसरइ विलज्जिओ दूरं।। अथ ज्वर:। तापाधिक्यं ज्वरो मतः। यथा मोहसिसिरोवआरा बहुआ विरह्ज्जरेण गुरुएण। दाणिं रुब्णरेसर कांखइ तुह दंसणामअअं।। इन्माद्मरणयोः प्रागेवोदाहरणं दर्शितम्। भथ मूर्च्छा। मूर्च्छा त्वाभ्यन्तरी वृत्तिर्वािेन्द्रियनिमीलनात्। यथा चिंतंतीए णरेन्दं दठवं हिअअठ्ठितं मिअच्छीए। करणाइ बाहिराइं विसंति अभ्भंतरं वि सुष्णाए।।

*लङ्वितमहिलासमयं तथा भणितं मदनदुर्विनीतया। यथा श्रत्वा गुरुजनोऽपसरति विलज्जितो दूरम्॥ मोघशिशिरोपचारा वधूर्विरहज्वरेण गुरुणा। इदानीं रुद्रनरेश्वर काहृति तव दर्शनामृतम्।। चिन्तयन्त्या नरेन्द्रं द्रषटुं हृदयस्थितं मृगाक्ष्याः। करणानि बाह्यानि विशन्ति अभ्यन्तरमपि शून्यायाः॥

मुदाहरति। लकपति। लद्वितमहिलासमयं सुरतव्यतिरिक्तकाले लब्बा श्ीसमयः। किं विलम्ब्यते चुम्बनादिकमिहेदानीमेव कर्तव्यमित्यादिक तथाशब्दार्थः । ज्वर लक्षयति। तापेति। उदाहरति । मोहेति। अवस्थादूयं व्यभिचारिप्रस्ताव एवोदाहृतमित्याह। उन्मादेति । स्थायिभाव- सहकारित्वेमोपाधिना संचारित्वम्। रसास्वादनिमित्तत्वेनोपाधिना अवस्थात्ं नेति विनेक: । मूर्च्छा लक्षयति। मूच्छेति। बाहेन्द्रियाणां चक्षुरादीनां निभी- रमं स्वस्वभिषयभ्रह्णाभावः। अत एवाभ्यन्तरे अवृत्ति: शून्यान्तःकरणत्वमित्यर्थ:। उदाहरति। चिम्तम्तीए इति। सून्यायाशिन्तया सून्यान्त:करणामा इत्पर्मः।

रसप्रकरणम्। १९९

अथ शृङ्गारः । स द्विविधः । संभोगो विप्रलम्भश्रवेति। 'सं- युक्तयोस्तु संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयो:' इति शृङ्गारतिलके। संभो- गस्य परस्परावलोकनसंभाषणालिङ्गनचुम्बनाद्यनेक व्यापारमयत्वेना- नन्त्यादेकविधत्वेन गणना कृता। यथा रहःप्रत्यासन्ने हृदयदयिते रुद्रनृपतौ निवृत्ता मानाज्ञा विरलमपि लज्जाविलसितम्। किमन्यत्ते गोप्यं बहिरबहिरानन्दमसृणः स्मरावेश: कोऽपि प्रियसखि नृपेणैकयति माम् ॥ विप्रलम्भः पुनरभिलाषेर्ष्याविरह प्रवासहेतुकत्वेन चतुर्विधः । अभिलाषो नाम संभोगात् प्रागनुरागः । यथा अन्योन्यभाषणमनङ्गविलासगोष्ठी शय्या च सार्धमपदानि मनोरथानाम्। दितोद्देशकमानुसारेण विभागपूर्वकं लक्षणोदाहरणान्यां दर्शयति। अथेत्यादि- ना। तत्र संभोगस्यावान्तरविभागाभावे हेतुमाह। सम्भोगस्येति। उदाहर- ति। रह इति। रहःप्रत्यासन्ने विजनमुपगते हृदयदायते प्राणवल्लभे मान: कोपविशेषः । 'त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासङ्गिनि प्रिये' इति लक्षणात्। तस्याज्ञा तत्परवशत्वमित्यर्थः । लज्जाविलसितमपि विरलं निवृत्तमित्यर्थः । सुरत- समये स्नीणां प्रागल्भ्यभूषणत्वादिति भाव:। अत्र विस्रम्भविहारविरोधिनोर्लजा- मानयोर्निवृत्तिकथनादुन्मर्यादो विमर्दः संवृत्त इति सूच्यते। तत्फलमाह। कि- मिति। अवक्व्यं ते नास्तीत्यर्थः। बहिरबहिरानन्दमसृणः विगलितवेदान्तरत्वे- नापरिच्छिन्रानन्दमय इत्यर्थः। अत एवालौकिकोऽयं स्मरावेशो दुर्निश्वयस्वरूप इत्याह। कोऽपीति। किं बहुना। तदानीमावयोः सामरस्यं समजनीत्याह। नृपेणेति। एकां करोति एकयति। एकशब्दात् 'तत्करोति' इति ण्यन्तात् 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इति वर्तमानप्रत्ययः । अत्र हृदयदयितपदोदिते-

चारिभिरनुक्तिसिद्धैः स्तम्भादिभिरनुभावैश्व परिपोषं प्राप्तः रत्याख्यः स्थायि- भाव: शभ्ारतामज्ञीचकारेति वेदितव्यम्। विप्रलम्भं विभजते। विप्रलम्भ इति। तसायं लक्षयति। अमिलाष इति। अयोगपूर्वानुरागाद्यपरपर्यायो चित्रलम्भविशेषोऽभिलाष इत्यर्थः । उदाहरति। अम्योन्येति। अन्योन्यभाष-

२०० प्रतापरुद्रीये रल्नापणसहिते

प्रेमानुविद्धमुदयद्वहुलानुरागं लभ्येत रुद्रनृपतेरवलोकिंतं वा।। ईर्ष्या नाम नायकस्यान्यासक्तभावात् चित्तविक्रिया। नया विप्रलम्भो यथा लक्ष्मीरस्य विलोचनाब्जवसतिः सेर््या त्वदालोकने वक्त्रस्था च सरस्वती न सहते साकं त्वया भाषणम् । लीलाकर्षणविघ्नकृत् त्वयि मही बाहुस्थिता काकति- क्षोणीन्द्रे न हि कैतवानि सुभगे मानेन किं ताम्यसि ॥ विरहो नाम लब्धसंयोगयोर्नायकयोः केनचित् कारणेन पुनः समागमकालातिक्षेप:। शयनश्चेत्यर्थः। 'संज्ञायां समजनि-' इत्यादिना क्यप् प्रत्ययः। अत्र यद्यपि शेर- तेपत्रेति अधिकरणव्युत्पत्त्या शय्याशब्दः खट्वापरो न शयनपरस्तथापि भृत्या- दिशब्दवदत्रापि भावानुवृत्या भावार्थत्वमभिमेने कविरित्यनुसंधेयम् । मनोर- थानामपदान्यस्थानानि अविषया इत्यर्थः । मनोरथविषयमाह। प्रेमेति। 'स प्रेमा यन्मिथो यूनोर्निरूढं भावबन्धनम् ।' इत्युक्तलक्षणेन प्रेम्णानुविद्धं युक्ततं तथा उदयन्नुद्दीप्यमानो बहुलानुरागो यत्र तत् तथोक्म् । 'रागोऽनुवृत्तो वि- च्छिन्नमनुराग उदाहृतः' इति। रतेरेवावस्थाविशेषाः प्रेमादय इत्वुक्तं रसाणवे 'अङ्कुरपल्लवकलिकाप्रसूनफलभोगभागयं क्र्मशः। प्रेमा मानः स्न्नेहः प्रणयो रागोऽनुरागश्च II' इत्युक्तेः। एतादृशमवलोकितं वा लभ्येत। प्रार्थनायां लिङ्। ईर्ष्याविप्रलम्भं लक्षयति। नायकस्येति। स्वप्रियस्यान्यासक्तभावान्नायिका- न्तरासक्तत्वाद्दर्शनश्रवणानुमानैरुपलब्धादिति शेषः। अन्यथेर्ष्यानुदयादिति भाव: । चित्तविक्रिया ईर्ष्या मानरूपेत्यर्थः । अत एवोक्तं दशरूपके। 'स्त्रीणामी- र्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासङ्िनि प्रिये। श्रुते वानुमिते दृष्टे ईर्ष्याकोपः स उच्यते ॥' इति। अत एवायमीर्ष्याविप्रलम्भः स्त्रीणामेव न पुरुषाणामिति द्रष्टव्यम्। तदुक्तं हेमचन्द्रेण। 'ईर्ष्या मान: स्त्रीणामेव' इति। उदाहरति । लक्ष्मीरिति। अत्र नेत्राननबाहुवासिन्यः श्रीवाणीधरण्यो यथाक्रमं त्वदालो- कनसंभाषणलीलाकर्षणानि प्रतिबध्रन्ति। काकतिनाथोडयं पुनर्न तथा कितव- स्तस्मान्न तत्र मान: कार्य इत्यर्थः। कैतवाभावोऽत् नायकविशेषवाचिना सुभग- शब्देन सूच्यते। तल्लक्षणमुक्तं भावप्रकाशे। 'सपत्नीनखदन्तादिचिह्नं यस्य न दृश्यते। विस्मार्यमाणमानेर्ष्यः सुभगः सोऽभिधीयते ॥।' इति। अत एव भार- विणाप्युक्तम्। 'कः प्रिये सुभगमानिनि मानः' इति । विरह्विप्रलम्भं लक्ष-

रसप्रकरणम्। २०१

वथा अङ्गेषु जीर्णेषु विभूषणानां व्यत्यासमार्गोऽपि मुहूर्तशोभी। सख्यस्तदास्तां परिकर्मरीतिरानीयतां रुद्रनृपः किमन्यन्।। यूनोर्देशान्तरव्ृत्तित्वं प्रवास: । तेन विप्रलम्भो यथा सेव्योऽस्तु रुद्रनृपतिर्निखिलैर्नृपालै- रभ्युत्सवेषु सुलभा न हि वल्लभा नः । इत्थं कलिङ्गसुदृशां विरहार्तितापा- दङ्गानि यान्ति तनुतां दिवसा युगन्ति ।। रसाभासो यथा प्रासादगर्भवलभीषु कपोतपाल्यां पारावतीं रमणचुम्बितचञचुकोटिम। आविर्भवत्सुरतकूजितरक्तकण्ठी- मालोक्य काकतिविभुः स्मितमातनोति।। अविद्यमान एवान्यासङ्ग इति भावः। नायकयोनिर्निसितो विप्रयोगः प्रणयमा- नापरपर्यायो विरहविप्रलम्भ इत्यर्थः । तदुक्तं रसमश्जर्याम्। 'परस्परमाज्ञाल्ङ्मनं प्रणयमान:' इति। अयं पुनर्द्वयोरपि भवति। तत्र स्रीविरहमुदाहरति। अङ्गे- ष्विति। व्यत्यासमार्गः अङ्गुलीयकादीनां कटकादिस्थानेषु धारणादिति भावः। मुहूर्तशोभी अनन्तरमतिकार्श्यसंभवेन तत्रापि तेषामनवस्थानादिति भावः । परिकर्मरीतिः प्रसाधनप्रकारः। किमन्यदिति। कार्यान्तरस्य वृथा विलम्बनहेतु- त्वादिति भावः । एवं पुंविरहेऽ्युदाहार्यम्। प्रवासविप्रलम्भं लक्षयति । यूनोरिति। उदाहरति। सेव्य इति। निखिलंत,भूपालवत् वीररुद्रं स्वप्रिया अपि सेवन्तां नाम। अकिंचनैरप्यादरणायेषृत्सवदिवसेष्वपि ते नो दुर्लभा अभूवन्निति दूयामहे इत्यर्थः । इत्थमनुलपन्तीनामिति शेषः । दिवसा युगन्ति युगकल्पा भवन्तीत्यर्थः । युगप्रातिपदिकाचारक्किबन्ताद्वर्तमाने लढ़। रात्रयस्तु दुरतिवाहा एवेति भावः। त्रिधा रसाभास इत्युक्त्तं। तत्र तिर्यग्गतमुदाहरति। प्रासादेति। वलभीषु गोपानसीषु। कपोतपाल्यां विटड्के च रमणचुम्बितचञचु- कोटिमत एवाविर्भवत्सुरतकूजितामयल्नोद्यन्मणितां रक्त्तकण्ठी मधुरस्वनाम्। अत्र तिरश्रोः पारावतयोः कलाकौशलाभावेन तदीयशङ्गारस्य विभावादिपरिपू- त्यभावादाभासत्वं द्रष्टव्यम्। रस एवायं नाभास इति केचित्। तदुक्तं विद्या-

२०२ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

भावोदयो यथा मुग्धे कस्तव वर्तते हृदि मनोजन्मैव नान्य: शपे सख्यै तस्य किमत्र कार्यमपरं किं जन्मसद्यादरात्। कोऽन्यस्तत्प्रतिबिम्ब एव निपुणे जानासि कामाधिक: प्रेयानुद्रनृपस्तवेति कथिता नम्राननाभूद्वधू:॥। अत्र लज्जाया उद्य: । भावशमो यथा लक्ष्मीस्त्वं पुरुषोत्तमस्तव पतिः श्रीवीररुद्रो नृप: सृष्टामम्बुजविष्टरस्य सदृशोर्योगश्चिरात् संभृत: । तस्मात् कृत्रिममप्यसाम्प्रतमिदं वां वैमनस्यं मना- गित्यालिं प्रणतां विलोक्य विकसद्वक्त्राम्बुजा मानिनी॥ अन्र कोपस्य प्रशम: । भावसन्धिर्यथा प्रतापरुद्रस्य दिगन्तजैत्रयात्राप्रभूतैः पटहप्रणादैः। प्रियानुलापैश्र तथा भटानां रोमा ्ववर्मावृतमङ्गमासीत्॥

तिरश्वामप्यस्त्येव रसः' इति । भेदान्तराणामुदाहरणमन्यतोऽवगन्तव्यम् । भावोदयमुदाहरति। मुग्ध इति। मुग्धे सुन्दरीति संबोध्य सखी पृच्छति। अथ नायिकोत्तरमाह । मनोजन्मेति। शपथविशेषेण सखरीमत्र प्रत्याययति । शप इति। 'शप उपालम्भने' इत्यात्मनेपदम्। 'वाचा शरीरस्पर्शनमुपालम्भः' इति वृत्तिकार: । 'श्लाघह्वडस्था-' इत्यादिना सख्या इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। पुनः सख्याह। तस्येति। अत्र मनसि । तस्य मनोभुवः । नायिका प्रतिवक्ति। अपरमिति। जन्मभूमिस्रेहादन्यत् किमपि नास्तीत्यर्थः । कामस्तावदास्तां द्वितीयः कः इति सखी पृच्छति। कोऽन्य इति। तत्प्रतिबिम्बादन्यः कोऽपपि नास्तीत्युत्तरमाह। तदिति। पुनः सख्याह। निपुण इति। जानासि प्रतारण- प्रकारमिति शेषः । नम्रानना लज्जयेति भावः । भावशान्तिमुदाहरति। लक्ष्मी- रिति। अम्बुजविष्टरस्य कमलासनस्य। सदृशोः समानयोः । तस्माद्वां युवयो- वैमनस्यं मनागल्पं कृत्रिमं बाह्यमपीत्यथः । असाम्प्रतमयुक्त्तम्। यतो 'न पुन- रेति गतं चतुरं वयः' इति भावः । इत्युत्तवेति शेषः । प्रणतामालि सखी विलोक्य विकसद्वक्त्राम्बुजा भ्रुकुटिवैवर्ण्यादिकोपानुभावापगमादित्यर्थः । कोप:

रसप्रकरणम् । २०३

अत्र वीरशृङ्गारकृतयोर्हर्षयोः संधिः । भावशबलता यथा निन्दन्त्वद्य कुलस्त्रिय: प्रियतमो लभ्यः सुखं केन वा भाग्येनानुमतं न किं गुरुजनैः का वा सखी प्रेष्यते। किं लोकस्य भवेत् प्रसिद्धमचिरात् स्वच्छन्दमङ्कं कदा- रोक्ष्यामि स्थिरता कदा हृदि भवेद्यातव्य एव प्रियः ॥ अत्रीत्सुक्यादीनां शबलता।

लापैरनुरागतरङ्चितैस्तत्कालोचितवचनाम्रेडितैश्र। अत्र परस्परविरुद्धवीरशङ्गारा- श्रितयोर्हर्षयोः स्पर्धया सम्बन्धकथनात् भावसंधिरेव चर्वणास्पदमित्यर्थः । तदेतदाह। अत्रेति। भावशबलतामुदाहरति। निन्दन्त्विति। प्राप्तकाले लोट्। अद्य आत्मोपसरणावसर इत्यर्थः । अनेन कार्यकारणमूला लज्जा व्यज्यते प्रियतम इति। अत्र प्रियसौलभ्ये किं वा भाग्यं निमित्तमित्यूहकथनात् विमर्शमूलो वितर्कः । अनुमतमिति। अत्र किमर्थ वा गुरुजनानुमतिर्नाभूदिति कार्पण्योक्त्या दैन्यं ध्वन्यते। प्रियानयनार्थ का वा सखी प्रेष्यत इति। सहायान्वेषणेनानुभावेन प्रारब्धकार्यानिर्वहणमूलो विषादो व्यज्यते। किमिति। प्रसिद्धमिति। स्वदुर्विर्नातत्ववैभवमिति शेषः। अतस्तन्मूलानर्थोत्प्रेक्षालक्षणा शङ्ेयमिति भावः । अचिरादिति। स्वः स्वकीयश्छन्दोडभिप्रायो यस्मिन् कर्माण तत् स्वच्छन्दं स्वेच्छयेत्यर्थः । अङ्गं प्रियस्येति शेषः । अत्र कालाक्षम- त्वलक्षणमौत्सुक्यं प्रतीयते। स्थिरतेति। अत्र हृदयस्थैर्याकाङ्वया नैस्स्पृह्य- लक्षणा धृतिरवधार्यते। यातव्योऽभिसरणीय एव प्रिय इत्यनेन तत्त्वनिर्धारणा- त्मिका मतिरिति। अत लज्जादीनामष्टानामपि भावानामन्योन्योपमर्दकतया समावेशात् भावशबलतेत्यर्थः । अत्र लज्जा वितर्केण बाध्यते दैन्यं विषादेन शङ्का औत्सुक्येन धृतिर्मत्येत्येवमन्योन्यबाध्यबाधकभावेन द्वन्द्वशो भवन्ता भाव- शबलतां ततो गत्वा मतेरेव प्राधान्यमादधाना परमास्वादस्थानमित्यर्थः । तदेतदभिसंधायाह। अत्रेति। अत्ानादेरप्यौत्सुक्यस्यादित्वेनोपादानमन्येषा- मौत्सुक्यजीवितत्वसूचनार्थमित्यनुसंधेयम्। अत्र लज्जादीनामभिसरणविरोधि- त्वाद्वाध्यत्वम्। वितर्कादीनां तु तदभावात् बाधकत्वमिति विवेकः। ननु 'प्रक्षा- लनाद्धि पङ्चस्य दृरादस्पर्शनं वरम्' इति न्यायेन लज्जादीनां बाध्यानामनु- पादानमेव श्रेय इति न शङ्गनीयम्। विरोधिनामपि रसादीनामाधिकारिकरस- दार्व्यार्थमङ्गत्वेनोपनिबन्धनवदत्रापि तदुपादानस्य न्याय्यत्वात्। तदुक्तं ध्वन्या- चार्यैः । 'विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम्। बाध्यानामङ्रभावं वा

२०४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अथ रससंकरस्योदाहरणम्। तत्र शृङ्गारकरुणयोः संकरो यथा आसन्नेऽपि महोत्सवे कथमितस्त्यक्त्वा प्रवासं व्रजे- र्धिग् धिक साहसमावयोर्विघटनं को वा विधि: काङक्षति इत्थं स्वप्ननिवारितप्रियतमप्रस्थानबुद्धिस्ततो बुड्ढा मूर्च्छति काकतीयनृपते त्वद्वैरिनारीजनः ।। अथ रौद्रबीभत्सयोः संकरो यथा। पीत्वा मांसोपदंशं द्विरदगळगलद्र क्तमैरेयधारां मत्तो मस्तिष्कलमैर्दलितनृपवपुःकीकसैः स्पष्टदंष्र: । बिभ्रद्रौद्रान्त्रमालां जनितजनभयो भैरवाकारघोर: संग्रामोर्व्याः कलिङ्गैर्बलिविधिमकरोद्वीररुद्रस्य खङ्ग: ।। एवमन्यदपि यथासंभवमुदाहार्यम् ।

भृत्यवत् कदाचिदङ्गित्वमप्यङ्गीक्रियते। तदुक्तं काव्यप्रकाशे । 'मुख्ये रसेऽपि तेऽङ्ित्वं प्रापुवन्ति कदाचन' इति। भावमेलनप्रसङ्गाद्रसमेलनमप्युदाहर्तु प्रति- जानीते। अथेति। तत्र शङ्गारसंकीर्ण करुणमुदाहरति। आसन्न इति। व्याख्यातमेतत् काव्यप्रकरणे (पृ० ४५) मध्यमकैशिक्युदाहरणे। बीभत्ससं- कीर्ण रौद्रमुदाहरति। पीत्वेति। व्याख्यातमिदमपि नाटके तृतीयेऽके (पृ० १२८)। अत्रोदाहरणद्वये द्वयो: करुणरौद्रयोर्विश्रान्तिधामत्वेन चर्वणायां प्रथमभावित्वात् प्राधान्येनाङ्गित्वम्। शृङ्गारबीभत्सयोस्तदुपस्कारकत्वेनाङ्गत्वमिति विवेकः । अत एवोक्तं भावप्रकाशे। 'रसाः कार्यवशात् सर्वे मिलन्त्येव परस्प- रम्। प्रथमं यो रसः ख्यातः स प्रधानो भविष्यति ॥' इति। नन्वयमङ्गभूतो रसः परिपोषमप्राप्तः प्राप्तो वा। नादः। रसत्वव्याघातात्। न द्वितीयः । उप- स्कार्यत्वेनाङ्गत्वभङ्गात्। तस्मादयुक्का रससंकरवाचोयुक्तिरिति चेन्मैवम् । परिपोषलाभेऽपि कस्यचित् कदाचिदुपस्कारत्वेनाङ्गत्वाज्गीकारात्। तदुक्तमभि- नवगुप्ताचार्यैः। 'संभूतान्यपि रसान्तराणि स्वविभावादिसामग्र्यां स्वावस्थायां यद्यपि लब्धपरिपोषाणि चमत्कारगोचरतां प्रतिपद्यन्ते तथापि स चमत्कारस्ता- वत्येव परितुष्यन् न विश्राम्यति किं तु चमत्कारान्तरमनुधावति' इति। अङ्गा- ज्विभावे सर्वत्रेयमेव भङ्गयङ्गीकरणीया। तदुक्तमाचार्येः । 'गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानमनुषज्यते। प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्तते ॥' इति। तच्चाङ्ग- स्वं स्वाभाविकं रूपकादिबलादारोपितं चेत्यादिविशेषास्त्वन्यतो द्रष्टव्या इत्याशये-

रसप्रकरणम् । २०५

अत्र रसो नायकाश्रय एव। यदि परं निपुणनटचेष्ट्या तथाविध- काव्यश्रवणवलेन च सामाजिकैः साक्षान् भाव्यते तदा परगतस्यापि रसस्य सम्यग्भावनया परत्र निरतिशयानन्दजननमविरुद्धम्। अथवा मालत्यादिशब्देभ्यो योषिन्मात्रप्रतीतौ रावणादिशब्देभ्यः शत्रुमात्रप्र- तीतौ च स्मृत्यारूढेन तत्तद्योषिद्विशेषेणानुकार्येण सामाजिकाश्रयत्व- कदलीरसालादिफलास्वादजन्यानन्दसदृशः कार्यश्च। इतरो ब्रह्मानन्दसब्रह्मचारी नित्यश्। तत्रादस्याश्रयमाह। अत्रेति। रसो लौकिको नायकोऽनुकार्यो रामा० दिराश्रयो यस्य स तथोक्तः । एवकारः आश्रयान्तरव्यवच्छेदार्थः । यद्येवं सा- माजिकानां पौनःपुन्येनाभिनयावेक्षणकाव्यश्रवणकौतुकमुन्मत्तचेष्टितं स्यात्। अत आह। यदि परमिति। 'शिल्पवित्रायकादीनां तादात्म्यापत्तिभावुकः । चतुर्धाभिनयाभिज्ञो नटो भावादिभेदवित् ॥' इत्युक्तलक्षणस्य निपुणस्य नटस्य चेष्टयाभिनयेन तथाविधस्य गुणालंकारपरिष्कृतरसोल्लसितशब्दार्थसंघटनात्मकस्य काव्यस्य श्रवणबलेन । समाजः सभा तत्र समवेताः सामाजिकाः रामादितन्म- यीभवनयोग्यममस्काः। भावुकप्रेक्षकाद्यपरपर्यायाः सहृदया इत्यर्थः । संपूर्वादजे: समूहवाचिनो घञन्तात् 'समवायान् समवैति' इति ठक्प्रत्ययः । तैर्यदि परं साक्षाद् भाव्यते केवलं स्वसंबन्धित्वेनानुसंधीयते चेदित्यर्थः । तर्हि पुत्राद्यानन्द दर्शने पित्रादिवदत्ाप्यानन्द उदेतीति भावः। अत एवोक्तं भावप्रकाशे। 'यस्तुष्ौ तुष्टिमाप्नोति शोके शोकमुपैति च। कोधे कुद्धो भये भीरुः स श्रेष्ठः प्रेक्षकः स्मृतः' इति। न केवलं तत्र तावन्मात्रं कि तु विशेषोऽप्यस्तीत्साह। परगतस्येति । भावनाविशेषादानन्दविशेषो युक्त एवेति भावः । अथालौकिकरसस्याश्रयमाह । अथवेति। मालत्यादिशब्देभ्य इति। अभिनयवेलायां नटादिसमुच्चारितेभ्यो विशिष्टकाव्यगतेभ्य इत्यर्थः । योषिन्मात्रप्रतीतौ न तु मालत्यादिविशेषोल्लेखे- नेत्यर्थः । एवमन्यत्ापि द्रष्टव्यम्। स्मृत्यारूढेनेति। सामान्यप्रतीतौ विशेष- स्मरणमनयोरविनाभाधमूलमित्यनुसंघेयम्। ननु सामाजिकानां ध्रूयमाणमालत्या- दिविशेषपरिहारेण स्वाभिलषितनायिकास्मरणे किं प्रमाणमिति न शङ्गनीयम् । काव्यादौ विशेषाणामविवक्षितत्वान्। न हि महाकविभिर्वाल्मीकिप्रमुखैरिव ध्यानदष्टया रामादीनामवस्थाः प्रातिस्विका निरूप्यन्ते। किं तु रामादिकमाश्रय- तया परिकल्प्य स्वप्रतिभा प्रभावलब्धाः सर्वसाधारणा इति। तदुक्तं षटसहस्त्री- कारेण। 'एम्यश्च सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पयन्ते' इति। तर्हि तैरपि विशे- षमात्रं विहाय सामान्यमेव किमिति नोपादीयत इति न वाच्यम । विशेषोपा दानेनैव श्रोतृणामास्वादसंभवात् : तदुक्म । 'क्रीडतां मृण्म्यर्यद्वत् बालाना द्विरदादिभिः । स्वेच्छा हि स्वदते तद्वच्छ्रोतृणामर्जुनादिभिः ॥' इति । योषि- द्विरोण्णति। नायकनयनान्तावलोकननिर्वेदादीनामप्युपलक्षणम। योषिन्मा-

२०६ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

मपि न विरुद्धम्। नटस्यानुकरणमात्रपरतया नैव रसाश्रययोग्यता। तस्य भावुकत्वाभ्युपगमेऽपि सामाजिकत्वमेव । अनुभावादीनां प्रका- शनं तु शिक्षाभ्यासपाटवेनैव घटते । रसादीनां परस्परविरोधेऽपि कविप्रौढोक्तिसमाश्रयणेनैकत्र समावेशो न विरुद्ध: । विरोधक्रमः शृभ्गारतिलके कथितः। 7 त्रेण रसनिष्पत्तेरभावात्। ननु भवन्तु नाम स्मृताः स्त्रीपुंसादय: कथ तै रसनि व्पत्ति: कथं वा रसस्य सामाजिकाश्रयत्वमिति चेदिदमत्रानुसंधेयम्। सामाजि कास्तावत् पूर्व लौकिकनायकानुरागाद्यनुमानेन संस्कृतहृदया: काव्यादिशब्द महित्रा रामादीन् सामान्यात्मना स्वसंबन्धित्वेन भावयन्ति। ते च भाविता भावु कमनोऽङ्गणे वर्तमानवदवभासन्ते। तदुक्तं भर्तृहरिणा। 'शब्दोपहितरूपांस्तान् वुद्धे- र्विषयतां गतान्। प्रत्यक्षमिव कंसादीन् साधनत्वेन मन्यते ।I' इति। कंसादीनां प्रत्यक्षरूपमिव शब्दोपहितरूपमप्यर्थक्रियाकारीत्यर्थः । न च सीतारामादीनां स्वस्त्रीपुंसतया भावनादनौचित्यम्। तेषां जनकदशरथतनयत्वादिविशेषपरित्यागेन स्रीपुंसमान्रानुवादित्वादित्युक्तत्वात्। ते च स्त्रीपुंसादयो लौकिका एव। काव्या- भिनयमुखेन विभावादिपदाभिधानराज्याभिषिक्तभावुकैर्भाव्यमानाः सन्तो मुद्रा- मुद्रितन्यायेन तदन्त:करणप्रतिबिम्बिताः सामाजिकनिष्ठा भवन्ति। रत्यादयोड- पि लौकिका एवैवंविधाः सन्तः स्थायिभावसाम्राज्यमूर्धाभिषिक्ता भवन्ति । तेड्मी विभावादय: सर्वेऽपि चित्रतुरगन्यायेन सम्यश्चिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीति-

ष्पाद्यत्वेनालौकिकस्य रसस्य सामाजिकान्तःकरणप्रतिबिम्बितस्थायिपरिणाम- त्वात् सामाजिकाश्रयत्वम् । अस्मिन्नर्थे वृद्धसंवाद: प्रकरणान्ते वक्ष्यते। तदे- तदभिसंधायाह। सामाजिकाश्रयत्वमपि न विरुद्धमिति। अपिशब्दः पूर्वोक्तलौकिकपक्षं समुश्चिनोति। न पुनरलौकिकस्यैवाश्रयान्तरमसंभावि- तत्वात्। आश्रयान्तरमाशक्कमानस्तावदेवं प्रष्टव्यः । आश्रयः किमनुकार्योऽनु- कर्ता वा। नायः। अतीतत्वात्। न द्वितीयः इत्याह। नटस्येति। अनुकरण- मात्रपरतयाभिनयाभिनिविष्टचित्तत्वेन। ननु कदाचिद्रामादितादात्म्यानुसंधानात् सामाजिकत्वमनुभवतो नटस्यानन्दपराधीनस्य कथमभिनयप्रकाशनमत आह। अनुभावादीनामिति। ननु तत्र तत्र रसान्तरसमावेशो न कथं प्रकृतरसभज्जहेतु- रत आह। रसानामिति। अपिशब्दादविरोधे. किमु वक्तव्यमिति भावः । प्रोढोक्तिसमाश्रयणेनेति। रसानां मिथोविरोधोऽस्तु मा वा। कस्यचिदज्ञित्वाज्ी कारेणेतरेषां परिपोषाभावान्नास्ति विरोध इति कविसमयाश्रयणादित्यर्थः। तदुफ ध्वन्याचार्येः। 'अविरोधी विरोधी वा रसोडङ्विनि रसान्तरे। परिपोषं न नेतव्य-

रसप्रकरणम्।

'भृभ्भारबीभत्सरसौ तथा वीरभयानकौ। रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः॥।' रसाद्रसोत्पत्तिरपि मता। तथा चोकं शृभ्भारतिलके। 'हास्यो भवति शङ्गारात् करुणो रौद्रकर्मणः । अन्दुतश्च तथा वीराद्वीभत्साच भयानक: ।।' व्यभिचारिभावानां तत्तद्रसानुगुण्यमेवं प्रतिपादितं शङ्गारतिलके। तथां हि 'शङ्कासूया भयं ग्लानिर्व्याधिश्चिन्ता स्मृतिर्धृति:। औत्सुक्यतिस्मयावेगा ब्रीडोन्मादौ मदस्तथा।। विषादो जड़ता निद्रावहित्था चापलं मृतिः। इति भावा: प्रयोक्तत्याः शृङ्गारे व्यभिचारिणः। श्रमश्चपलता निद्रा स्वप्नो ग्लानिस्तथैव च। शङ्कासूयावहित्था च हास्ये भावा भवन्त्यमी ॥। संत्रासो मरणं दैन्यं ग्लानिश्रैव भयानके। अपस्मारो विषादश्च भयं रोगो मृतिर्मदः ॥ उत्साहश्रेति विश्ञेया भावा बीभत्ससंभवाः। आवेगो जडता मोहो हर्षणं विस्मयः स्मृतिः॥ इति भावा निबद्धव्या रसजैरद्दुते रसे। दैन्यं चिन्ता तथा ग्लानिर्निर्वेदो जडता स्मृतिः ॥ व्याधिश्च करुणे वाच्या भावा भावविशारदैः । हर्षोडसूया तथा गर्व उत्साहो मद एव च।। चापल्यमुग्रता चैव रौद्रे भावा: प्रकीर्तिताः । सहृदयानां प्रह्लादातिशय एवेत्यपि तत्रैवोक्तम्। एकत्र प्रबन्धे वा वाक्ये बा रसविरोधक्रमं संमतिव्याजेनाह। शृङ्गारेति। प्रसंगाच्छृआ्वारादिभ्यो हास्यादी- नामुत्पत्तिमाह। रसादिति। अत्र बाह्यार्थसंबन्धस्य यथायोगं सत्त्वरजस्तमोऽ- हंकारसहितस्य मनसो विकारविशेषा: *क्वारादयः । एतेभ्य एव सत्त्वरजस्तमो- Sहंकारेषु यथायोगमावापोद्धारसहितेभ्यो हास्यादय उत्पद्यन्त इति नारदादयः । बासुकिनोक्तो विशेषो भावप्रकाशे दष्टव्यः । अथ व्यभिचारिभावानां व्यवस्था-

.१०८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अमर्षः प्रतिबोधश्र वितर्कोऽथ मतिर्धृतिः ॥ क्रोधोऽसूयाथ संमोह आवेगश्चोपहर्षणम् । गर्वो मदस्तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्यमी ।। रसः सर्वोऽपि संपूर्णस्तिरोधत्ते रसान्तरम् ॥।' इंति । भारतीयोक्तप्रक्रियया यद्यप्येक एव रसस्तथापि महाकविप्रसि दपा रससंकर: स्वीक्रियते। तत्र रसादेरपाधान्ये रसवदाद्यलंकारा भवन्ति। अन्या- ऋत्वेन रसनिबन्धने रसवदलंकारः। भावनिबन्धने मरेयोऽलं- कारः। रसाभासभावाभासनिबन्धने ऊर्जस्विदलंकारः। भाव- शान्तिनिबन्धने समाहितालंकारः । तथा भावोदयादयोऽपि। एतदलंकारसर्वस्वे प्रपश्वेनोक्तम्। 'रसभावतदाभासतत्प्रशमन- निबन्धने रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितानि । भावोदयभावशान्तिभाव- संधिभावशबलताश्च पृथगलंकारा:' इति। एतेषामुदाहरणमलंकार- प्रकरणे भविष्यति । गुणालंकारश्रीकृतपरिकरो भावविभव: स्फुरत्प्रादुर्भावः क्रमगलितवेद्यान्तरमतिः

भते। रस इति। वाक्यार्थत्वेन प्रधानभूत इत्यर्थः । संपूर्ण: स्वस्वविभावादि- सामप्रीपरिपुष्टः । रसान्तरमङ्गभूतम् । महाकविप्रसिद्धच्ेति। अङ्गभूतस्य विश्रान्तिविषयत्वाभावेन रसत्वाभावेऽपि महाकविभी रसत्वेन व्यवहारादित्यर्थः। वस्तुतस्तु तदानीमलंकारत्वमेव रसार्दानामपीति भावः । तदेव विविनक्ति । तत्रेत्यादिना। अत्र रसवदलंकारस्योदाहरणं यथा । 'अयं. स. रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीरवीविस्त्रंसनः करः ॥' रणभुवि पतितं भूरिश्रवसो भुजं दृष्ट्रा तत्प्रेयसीनामयं विलापः। अन्नाधिकारि- कस्य करुणस्याङ्गभूतः शृङ्गारोऽलंकारतामापद्यते । एवमन्यदप्युदाहार्यम् । अथ प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ रसस्वरूपं श्रलोकत्रयेण संगरह्लाति । गुणेति। गुणा- .लंकार प्रहणं वृत्तिरीत्यादीनामप्युपलक्षणार्थम्। तेषां श्रिया संपत्या कृतपरिकरो विशिष्टकाव्यप्रतिपादितविभावाद्यभिव्यक्त इत्यर्थः । अत एव स्फुरन्रुत्पद्यमान: प्रादुर्भावो रसोन्मुखत्वं यस्य स तथोक्तः। भावविभवो रत्यादिस्थायिभाववर्गः। प्रथमं तावत् काव्याभिनयाभिनिविष्टस्य सामाजिकस्य रसप्रादुर्भावसमये नटे

रसप्रकरणम् । २०९

सुखं वा दुःखं वा निबिडयतु यूनो: सहृदये त्वमन्दानन्दात्मा परिणमति पूर्णों रसभरः ॥

ततः सामाजिकहृदयं नृत्तगीतादिनानाविधनाव्यधर्मषु निमज्जति। ततो वेद्यान्त- रमतिर्विगलति। तदानीमलौकिको रसो योगिवेद्यब्रह्मानन्दसदृशः स्वयमेव चर्व- णास्पदं भवति। यदाहुः। 'पाठ्यादथ घुवागानात् ततः संपूरिते रसे । तदा- स्वादभरैकाप्रो हृष्यत्यन्तर्मुखः क्षणम्॥ ततो निर्विषयस्यास्य स्वरूपावस्थितो निजः । व्यज्यते ह्लादनिष्यन्दो येन तुष्यन्ति योगिनः ॥' इति। तदेतत् सर्ब मनसि निधायाह। क्रमगलितवेद्यान्तरमतिरिति । इयांस्तु विशेषः । ब्रह्मानन्दानुभवे वेद्यान्तरं किमपि न स्फुरति। रसास्वादे तु विभावादिष्यति- रिक्त्तवेद्यान्तरनिरास इति। तर्ह विभावादिप्रतीतावखण्डानन्दानुभवः कथमिति चेत् सत्यम्। 'द्राक्षामधुकखर्जरकाश्मर्यैः सह रूषकैः। तुल्यांशैः कल्पितं पूतं शीतं कर्पूरवासितम् ।। पानकं पञ्चसाराख्यं दाहतृष्णानिवर्तकम् ॥' इत्युक्त- लक्षणनानारसकदम्बस्वरूपपानकरसन्यायेनेति ब्रुमः। नन्वानन्दमूले शरङ्गाराद्ा- वस्तु नाम सुखास्वादः। शोकमूले पुनः करुणे कथमेतदित्या शब््यानुकार्यविषये- यमास्वादवैचित्री न सामाजिकविषयेत्याह । सुखं वेति। अत्रास्य मूत्रस्य शाटकं वयेति न्यायेन भाविनीं वृत्तिमाश्रित्य लौकिको रत्यादिभावः श्रेषभज्गया भावविभवशव्देनोच्यते। अयं यूनो: स्त्रीपुंसयोः सुखं लौकिक शङ्गारादी दुःखं करुणे निबिडयतु दृढं करोतु। येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशात् विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता अत एव हृदयसंवादभाजः महृदया इत्युक्तलक्षणे सहृदये तु पूणः पूर्वोक्तरीत्या विभावादिसमुल्लासितः सत्नित्यर्थः । रसभरः पूर्णस्य भारत्वं युक्त्तमेवेंति भावः । अमन्दानन्दात्मा ब्रह्मानन्द इव निर- तिशयसुखस्वरूपः परिणमति। ननु यदयमानन्दात्मकः कथं तह भावुकाना करुणात्मककाव्यश्रवणे तथाविधाशधाराविर्भाव इति चंत्रष दोषः । संभोगसमये स्त्रीणामधरदंशनादो कृत्रिमदुःखानुभावसीत्कारवदत्राप्युपपत्तेः। सुखेऽपि दुःगवदु. पचारः कुट्टामितमति तल्लक्षणात्। यद्यप्यस्यापि सहजदुःखात्मकत्वं स्यान्न कोडप सामाजिकस्तत्र प्रवर्तत। ततश्च करुणकरसानां रामायणादीनामुच्छेद- प्रसङ्ग: स्यात् । तस्माद्रमान्तरवत् करुणस्यापि आनन्दात्मकत्वमेवेति निरवय्यम्। ननु स्सास्वादे विशषाभावात् कथं नवधा विभाग इति चेत् सत्यम्। यथकस्य ब्रह्मानन्दस्य चन्द्रकान्तसोपानप इक्तिप्रतिबिम्बितचन्द्रबिम्बवदुपाधिभेदादनेकवा कल्पनं तद्रदत्रापि व्यअ्जकविभावादिभेदाद्वस्तुतः एकस्यापि नानात्वमिति वेदि-

२१० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

रसो वाक्यार्थः सन् विलसति पदार्थाः पुनरमी विभावाद्या यस्मिन् किल दधति विश्रान्तिमुचिताम्। अतो भावा एव क्रमसमुदितान्योन्यविभवा रसीभावं बिभ्रत्यथ च पटतां तन्तव इव ।।

रस इति। वाक्यार्थ इति। कविसंरम्भविश्रान्ते रसस्यैव प्रधान- स्वादिति भावः । तदुक्त्म्। 'कवेर्विवक्षया यत्र प्राधान्यं परिकल्प्यते। भवेत् स एव वाक्यार्थ इति निर्णीयते बुवैः ॥' इति। न चास्य प- दार्थसंसर्गादिरूपवाक्यार्थवन्मतभेदेन वाच्यत्वं लक्ष्यत्वं वा संभवति। अभि- धालक्षणयोरत्रानवकाशान्। तात्पर्यविशेषस्तु व्यञ्ञनान्तर्भूत एवेति प्रति- पादितं काव्यप्रकरणे। अतोडयं वाक्यार्थो व्यङ्गय एवेति वेदितव्यम्। अमी रसव्यअ्जका विभावाद्याः पुनः पदार्थाः । यद्यपि विभावादीनां स्वस्व- वाक्यापेक्षया वाक्यार्थत्वं तदुक्त्तम्-'स्थायी वा सातत्विको वापि संचारी वा कचित् क्वचित्। भावो वाक्यार्थतामेति तत्तद्भावविशेषतः ॥I' इत्यादिना तथा- पि रसं प्रत्यवान्तरव्यापारत्वात् पदार्थव्यवहारः। एवं च पदार्थस्थानीयभावादि- प्रतीत्युत्तरकालीनस्फुरणतया रसो वाक्यार्थस्थानीय इति निष्कर्षः। रसं प्रति विभावादीनामवान्तरव्यापारत्वं निर्वहृति। यस्मिन्निति । उचितां विश्रान्तिं दधति कारकज्ञापकभाववैलक्षण्येन व्यञ्जनध्वननचर्वणचमत्कारादिशब्दवाच्यरस- गोचरज्ञानविशेषोपयोगित्वं भजन्त इत्यर्थः । अत एवोक्तं लोचने । 'विभावा- दिरत्र न ज्ञापको नापि कारकः। अपि तु चर्वणोपयोगी इति। अत एवालौ- किकत्वमस्येति भावः । एतच्चाघटितघटनसूचकेन किलशब्देन द्योत्यते। अत इति। विभावादिविश्रान्तेरित्यर्थः । भावा: स्थायिभावा एव क्रमेणाङ्कुरि- तकन्दलितपल्लवितत्वादिरूपेण समुदितोऽन्योन्यविभवः स्वस्वपरिपोषो येषां ते कमसमुदितान्योन्यविभवाः। यद्यप्यन्योन्यशब्दः कर्मव्यतीहारे द्विर्भावितस्त- थाप्योचित्यादुक्क्तार्थे योजनीयः । अथ च विभावादिसंनिधानान्तरमेवेत्यर्थः । बोषवधारणे। अनेन व्यङ्गयव्यअकयो रसविभावाद्योरस्त्येव क्रमः । किं तु शत- पत्रपत्नशतव्यतिभेदवदाशुभावित्वान्न संलक्ष्यत इति सूचितं भवति। रसीभावं बिभ्रति पूर्व वासनामात्रावस्थायिनः स्थायिनो विभावादिमहित्रा रसात्मना परिणमन्ति रसादिशब्दप्रतिपाद्यत्वं च भजन्त इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह । पटतां तन्तव इति। तदुक्म्। 'यथा हि तन्तवो वेमतुर्यादिक्किययान्विताः पटात्मना परिणता पटवाच्या भवन्ति ते॥ तथैव स्थायिनो भावा विभावादि- भिरन्विताः । रसात्मना परिणता रसवाच्या भवन्ति ते ।' इति। अथ निर्वे-

रसप्रकरणम्। २११

भावे स्थायिनि वर्धमानविभवे रत्यादिके सिन्धुवत् कल्लोला इव संभवन्ति विलयं चायान्ति भावा मुहुः । निर्वेदादुपभोगभावित निजास्वादातिरेको रसो लोके स्यादनुकार्य एव कथितो नाटये तु सामाजिके।। इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे रसप्रकरणं समाप्तम् ।

रसस्याश्र यं स्मारयति। भाव इति। वर्धमानविभवे विभावादिभिरिति भावः। यथार्णवे कल्चोला उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च तद्वद्त्यादिस्थायिभावे निर्वेदादयो निमज्जन्त्युन्मज्न्ति चेति भावः । तदुक्त्तम्। 'मज्जन्तश्र निमज्जन्तः कल्लोलास्ते यथार्णवे। तस्योत्कर्ष वितन्वन्ति यान्ति तद्रूपतामपि॥ तथा स्थायिनि निर्मभा ययुन्मग्ना व्यभिचारिणः । पुष्णन्ति स्थायिनः स्वांश्र तन्नयन्ति रसात्मताम् ।' इति। ततः किमत आह। निर्वेदेति। निर्वेदादीनामुपभोगेन चर्वणया भावित उत्पादितः निजः स्वगोचर इत्यर्थः । स्वस्मादभिन्नस्यापि स्वरूपस्य स्वेनैव विष- यीकरणसंभवात्। यदाहुः। 'आत्मानमात्मन्यवलोकयन्तम्' इति। तथाभूतः स्वादातिरेकोडलौकिकचमत्कारात्मा यस्य स तथोकः सन् रसोऽखण्डानन्दात्मको भवति। अयं च लोके स्यात् लौकिकश्वेदित्यर्थः । अनुकार्ये रामादावेव नान्यत्न। नाट्ये तु अलौकिकश्चेदित्यर्थः। सामाजिके कथित इति। अत्र रसो नायका- श्रय एवेत्यत्रेति शेषः । अत एवोकं लोचने। 'सच न व्यतिरिक्तमाधारमपेक्षते। किं त्वनुकार्याभिन्नाभिमते नर्तके आस्वादयिता सामाजिकः। तेन नाव्य एव रसा नानुकार्यादिषु' इति। उक्तं च शारदातनयेन। 'व्यापारेण च काव्यस्य तदी- याभिनयेन च । रसात्मत्वं नीयमान: स्थायी स्वाद्यत्वमेष्यति ॥ सामाजिकादिरे- वास्य रसस्याश्रय उच्यते। रसस्य वर्तमानत्वात् नानुकार्यस्य संभवः ॥ अनुकार्यस्य रामादेः कालातिक्रमदर्शनात्। नातिक्रान्तानुकार्यस्य रसो- द्वावनया कविः ॥ बभ्नाति काव्यं यत् तस्माद्रसः सामाजिकाश्रयः ।' इति। केचिदेतत् सामाजिकाश्रयत्वमारोपितं न तु मुख्यमित्याहुः। तदुक्कं महो- पाध्यायनरहरिसूरिणा। 'एवं सामाजिकसमवेततां रसस्यान्गीकृत्यालौकिकता वर्णिता। परमार्थतः पुनः परिपूर्णाखण्डैकरसानन्दरूपपरमेश्वरपर्यायस्यास्य रस- स्याधिकरणचिन्ता कुतो वा। न सत्यानन्तानन्दात्मके ब्रह्मण्यपि पदमासाद- येदिति विचारचतुरैरनादिकविभिरनाधारो रसः सामाजिकैः परं चर्व्यते विभा- बादिभि: परं व्यज्यते। योगिगम्यत्वमात्रेणेश्वरस्य योगिमनोनिवाससंवादवत्

२१२ प्रतापरुद्रीये रमापणसहिते

धिकरणत्वमेव सिद्धान्तः । अत एवायं ब्रह्मानन्द एव। इयांस्तु विशेषः । ब्रझ्मा- नन्दो योगगम्यः । अयं तु विभावादनुसंधानगम्य इति । इदमपि तेनैवोकम्। 'सर्वत्रैकैवानन्दव्यक्तिलौंकिकं सुखमिति व्यवहियते। अलौकिकविभावाद्यभि- व्यक्त्या कविसमयमातप्रसिद्धनुसारादलौकिको रस इति कथ्यते। नानाविधवि- मलकर्मनिर्मलान्तःकरणेषु शमदमादिसाधनसंपन्नेषु श्रवणमनननिदिध्यासनपरेषु परमयोगिषु निर्विकल्पकसमाध्यभिव्यक्त्या ब्रह्मेति परमात्मेतीश्वर इति सब्धव इति। उक्तं च स्वात्मयोगप्रदीपे। या स्थायिभावरतिरेव निमित्तभेदा-

सामाजिकान् सहृदयान्नटनायकादी- नानन्दयेत् सहजपूर्णरसोडस्मि सोऽहम् ॥' इति संक्षेपः । इति पदवाक्य प्रमाणपारावारपारीिश्रीमहोपाध्यायकोलचलमल्लिनाथ- सूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने रसनिरूपणं नाम चतुर्थ प्रकरणम्।।

अथ दोषप्रकरणम्।

अथ काव्यजीवितभूतरसनिरूपणानन्तरं तदुपस्कारहेतूनां गुणानां सम्यग्विवेकाय दोषा निरूप्यन्ते। तत्र दोषसामान्यलक्षणम्। दोष: काव्यापकर्षस्य हेतु: शब्दार्थगोचरः। • शब्दार्थमयत्वात् काव्यस्य तदपकर्षहेतूनामपि दोषाणां शब्दग- तत्वेनार्थगतत्वेन च द्वैविध्यम् । शब्दगतानामपि पदवाक्यगतत्वेन च द्वैविध्यम्। तत्र पद्गतदोषा: कथ्यन्ते। अमयुक्तमपुष्टार्थमसमर्थ निरर्थकम्। नेयार्थ च्युतसंस्कारं संदिग्धं चापयोजकम् । क्िष्टं गूढार्थकं ग्राम्यमन्यार्थ चाप्रतीतिकम्। अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत् तथा॥ अश्लीलं परुषं चेति दोषाः सप्तदश स्मृताः। एषां स्वरूपं निरूप्यते। यदपयुक्तं कविभिरमयुक्तं तदुच्यते। प्रकृतानुपयुक्तार्थमपुष्टार्थ तदुच्यते॥ योगमात्रमसिद्धं यदसमर्थ तदुच्यते। पादपूरणमात्रं यत्तत्रिरर्थकमुच्यते॥

रसनिरूपणानन्तरं तदुपस्कारहेतुभूतगुणालंकारनिरूपणे प्रसक्त्ेऽपि तदुल्ल- कय मध्ये दोषनिरूपणं संगमयन् प्रतिजानीते। अथेति। गुणानामित्यलंका- राणामप्युपलक्षणम्। सम्यगिति। अन्यथा विवेकमात्रस्य प्ररूढत्वाभावादिति भावः। तत्र दोषसामान्यलक्षणमाह। दोष इति। रसापकर्षद्वारा काव्यापक- र्षहेतुर्दोष इत्यर्थः । अत एवोकं काव्यप्रकाशे। 'मुख्यार्थनिहतिर्दोषः' -इत्या - दिना। शब्दार्थगोचर इत्येतद्विभागपरम् । अत्र रसादिप्रर्तातेविभावाद्यर्थमूल- त्वात् विभावादेश्व वाक्याधीनत्वात् वाक्यानां च. पद्रारब्घत्वात् प्रथमभावि- तया तेषां तद्दोषनिरूपणं प्रतिजानीते। तत्र पदगतदोषा इति। यथोदेश- मेतेषां लक्षणमाह। यद्प्रयुक्तमित्यादिना। अभिधानादावात्रातमपि

२१४ प्रतापरुद्रीये रव्षापणसहिते

स्वसंकेतपसिद्धार्थ नेयार्थ परिकीर्त्यते। शब्दशास्त्रविरुद्धं यच्च्युतसंस्कारमुच्यते।। संदिग्धं तन्मतं यत् स्यात् संदिग्धार्थपपीतिकृत्। तदपयोजकं यत् स्यादविशेषविधायकम्॥ किष्टं तदर्थावगतिर्दूरदूरा यतो भवेत्। प्रयुक्तममसिद्धार्ये गूढार्थ परिकीर्त्यते॥ पामरव्यवहारैकप्रसिद्धं ग्राम्यमुच्यते। यद्रूढिम्रच्युतं नाम तदन्यार्थमुदाहृतम्।। शास्त्रमात्रपसिद्धं यदपतीतिकमुच्यते। अविमृष्टविधेयांशं गुणीभूतविधेयकम्।। विपरीतार्थधीर्यस्माद्विरुद्धमतिकृन्मतम्। अश्लीलं यदमाङ्गळ्यजुगुप्सावीडधीकरम्। परुषं नाम तद्यत् स्याद्विहितं परुषाक्षरैः । अत्र वनवृत्तीनां शत्रुस्त्रीणां वचनेषु दोषा उदाहियन्ते। अप्रयुक्तं यथा विमुखा दैवताः सर्वें ते नो दुश्च्यवनादयः । अरण्यगृह्मेधिन्यो यैर्वयं हन्त कल्पिताः ।। मात्रशव्देन वाचकशक्तिविरहंः प्रतिपाधते। स्व्रसंकेतप्रसिंद्धार्थमिति। संकेतमात्रधनार्थमित्यर्थः । च्युतः संस्कारो व्याकरणकृतो यस्मात् तत् च्युत- संस्कारम्। विशेषविधायकं न भवतीत्वविशेषविधायकम् । दूरदूरा अतिदूरा व्यवहितेत्यर्थः । प्रयुक्तमिति। यदुभयार्थ सदप्रसिद्धार्थ प्रयुक्तं तदूढार्थ- मित्यर्थः । एमदेव निहतार्थमिति केचित्। रूढे: प्रसिद्धेः प्रच्युतं रूढिप्रच्युतम्। अन्यार्थमवाचकमित्यपरे। अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तदवि- मृष्टविधेयांशम। तदेवाह । गुणोभूतविधेयकमिति। शिष्टं स्पष्टं। यथायोग- सुदाहरति। विमुखा इति। दैवता इति। 'वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवता' इत्यमरः । दुःसहः च्यवनो मुनिरस्येति दुश्च्यवनः इन्द्रः । ग्रहेण पत्न्या गृहैर्वा मेधन्ते संगच्छन्त इति गृहमेधिन: गृहस्थाः तत्पत्न्यो गृहमेधिन्यः । 'गृहं पतन्यां गृहेऽपि च' 'दारेष्वापे गृहाः 'जाया च गृहिणी गृहाः' इति विश्वामरहला- युधाः । मेधृ संगमे चेत्यस्माद्धातोर्णिनिप्रत्ययः। अत्र दैवतदुश्च्यवनशब्दयोर्य-

दोषप्रकरणम्। २१५ अत्र दैवता इति पुंलिङ्गप्रयोग: दुश्च्यवन इति चेन्द्रपरत्वेन कविभिर्न प्रयुक्त:। अपुष्टार्थ यथा व्यर्थाष्टार्षार्धबाहूनाममीषामीडशां दशाम्। कथं सहामहे धिग्धिक कठिनं हन्त जीवितम्।। अत् व्यर्थबाहुद्वयानामिति विवक्षितेऽषार्धार्धबाहूनामित्यनुपयुक्तम्। एतदेवाविमृष्टविधेयांशस्योदाहरणम्। बाहुद्वयस्य वैयथ्ये विधेये त- स्योपसर्जनत्वं प्रतीयते। असमर्थ यथा विहाय वसुधामेनां चतुरम्बुधरावृताम। क नु गन्तव्यमस्माकमरण्येऽप्यसुखा स्थिति: । अन्र जलधिपरत्वेनाम्बुधरपदमसमर्थम्। अनर्थकनेयार्थच्युत- संस्कार संदिग्धानि यथा विहाय च गृहांस्तान वै व्यत्यस्तनववृत्तयः । कदा भविष्यते वास: कटकेषु महीभृताम् ॥। अत्र वै इति निरर्थकम्। व्यत्यस्तनवशब्देन वनप्रतीति: स्वसं.

अन्नेति। एकैकोदाहरणविवक्षायां पददोषद्वयमेतत। समुदायविवक्षायां तु वाक्यदोषोऽयम्। विरोधिनो दुश्च्यवनादिदैवता इत्युक्त समासदोषः '। अप्रयु- कादीनां त्रैविध्यस्यापि काव्यप्रकाशकारादिभिरङ्गीकृतत्वादिति द्रष्टव्यम् । एव- मुत्तरत्रापि यथासंभवमूहनीयम्। व्यर्थेति। अष्टा्धाधिं द्वयं तद्विशिष्टा बाहवस्तथोक्ता इति मध्यमपदलोपी समासः । जीवितमिति धिक्शव्दयोगे द्वितीया । तस्य 'नित्यवीप्सयोः' इत्याभीक्ष्ण्ये द्विर्भावः । प्रकृतानुपयु- कंतां दर्शयति। अन्रेति। उदाहरणलाघवमाह। एतदेवेति। व्यर्थ- बाहुद्वयाना मिर्तादमेवेत्यर्थः। अत्र दुर्दशाप्रस्तावे बाहूद्देशेन विधेयस्य वैयर्थ्यस्यान्यपदार्थप्रधानबहुव्रीहिवर्तिपदार्थत्वेन गुणीभावादविमृष्टविधेयांशाख्यो दोष इत्यर्थः । विहायेति। अत्राम्बुधरशब्दस्य समुद्रे शास्त्रप्रसिद्धिरेव न तु वाचकशक्तिः । अतोऽसमर्थत्वमित्याह। अत्रेति। लाघवार्थ- मनर्थकादिचतुष्टयमेकेन श्रलोकेनोदाहरति। विहाय चेति। अन्र वैशब्दयो- त्यस्य कस्यचिदप्यर्थस्यान्वयाभावात् पादपूरणमात्रप्रयोजकत्वेन निरर्थको वैशब्द इत्याह। अत्र वै इतीति। अत्र वाक्यसन्धेर्वैकल्पिकत्वादायादेशाभावः । यमकेषु निरर्थकं न दोष इत्युक्तं हेमचन्द्रेण। व्यत्यस्तनवेत्यत्र वर्णव्यत्यासेन

२१६ प्रतापरुद्रीये रननापणसहिते

केतमात्रायत्तेति नेयार्थकम्। भविष्यते इति भवतेरात्मनेपदित्नं शब्दशास्त्रविरुद्धमिति च्युतसंस्कारम्। महीभृतां कटकेषु वास इत्य- नेन राजञां नगरेषु वास उत पर्वतानां नितम्बेष्विति संदेहात् संदि- ग्धम् । अप्रयोजकक्किष्टे यथा हन्त वर्तामहे वज्रघट्टनात् प्राक् चलात्मसु। नभस्वदशनारातिध्वजाप्रजविरोधिषु ।। अत्र नभस्वदशना: सर्पास्तेषामरातिर्गरुडः स एव ध्वजो यस्ये- ति विष्णुस्तस्याप्रज इन्द्रस्तस्य विरोधिषु पर्वतेष्वित्यर्थप्रतीतेरति- दूरत्वात् क्विष्टम्। पर्वतेषु वर्तनं दुःखावहमिति प्रकृते वज्रघट्टनात् प्राक् चलात्मस्विति पर्वतविशेषणस्यानुपयुक्तत्वादप्रयोजकम्। गूढार्थ- आ्म्यार्थान्यार्थानि यथा शोणिताब्जद्दशः कामं श्यामगल्लकटिस्थलाः। विद्ग्धहृदयाः शोकवह्िना राजकन्यकाः ॥ अत्र शोणितशब्दस्य रुधिरे प्रसिद्धस्य पाटलवर्णपरत्वेन प्रयोगा- दरूढार्थम्। गल्लकटिशब्दौ कपोलजघनपरत्वेन प्राम्यप्रयुक्तौ । विदग्ध- हृदया इति विशेषणं दग्धहृदयस्यावाचकत्वादन्यार्थम्। अप्रतीतिकं यथा मनूपदेशा: क गता: कुलाचायैरुदीरिताः। गङ्गायां घोष इत्यादिवत् प्रयोजनं किं तु स्वसंकेतमात्रमतस्तवाशक्त्तेयं लक्षणो- पेक्षणीया। 'निरूढा लक्षणा: काश्वित् सामर्थ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते सांप्रतं काश्चित काश्चिन्नैव त्वशक्तितः ॥I' इत्याचार्येस्तस्या निषिद्धत्वात्। अतो नेयार्थमेतदित्याशयेनाह। व्यत्यस्तनवशब्देन वनप्रतीतिः स्वसं- केतमात्रायन्तेति। प्राप्त्यर्थस्यैव भवतेरात्मनेपदित्वं न सत्तार्थस्येति वैयाकरणाः । अतोऽस्य न्युतसंस्कारत्वमित्याह। भविष्यत इति। संदिग्धमभिनीय दर्शयति। महीभृतामिति। अत्र भृञः पालनधारणार्थत्वानु- शासनम्। 'कटकं वलये सानौ राजधानीनितम्बयोः' इत्यभिधानं च संदेह- बीजमिति भावः । हन्तेति। व्युत्क्रमेण लक्षणं योजयति। अत्रेत्यादिना । शोणितेति। प्राम्यप्रयुक्क्ौ पामरव्यवहारमात्रप्रसिद्धावित्यर्थः । विपूर्वस्य द- ग्वशब्दस्य निपुणार्थत्वाद्दाहं प्रत्यवाचकत्वादन्यार्थमित्याह। विद्ग्धेति।

दोषप्रकरणम्। २१७

अत्र मनुशब्दो मन्त्रपरत्वेन मन्त्रशास्त्रमात्रप्रसिद्ध इत्यप्रतीति- कम्। विरुद्धमतिकृद्यथा अम्बिकारमणस्याद्विसेवा व्यर्था कथं भवेत्। गज्ञामकार्यमित्राणां विनाशं समुपेयुषाम् ।। अत्राम्बिरिकारमणशब्दान्मातृसंभोगकारिण: प्रतीतिः। अकार्यमि- त्रशब्दादकार्येषु मित्राणीति प्रतीतिः। वियोगदु:खपरतया प्रयुक्ताद्वि- नांशशब्दान्नाशप्रतीतिरिति विरुद्धमतिकृत्। अमङ्गळव्रीडाजुगुप्सा- प्रतीतिकरं त्रिविधमश्ीलं यथा अभिप्रेतपदावासः कदा नः संभविष्यति। नीचं साधनमेतेषां परोत्सर्गैकर्जाविनाम । अत्राभिप्रेतपदावासशब्दात् प्रेतलोकपदावासप्रतीतेरमङ्गळत्वम्। नीचं साधनमित्यनेन तुच्छमेहनप्रतीतेव्रीडाकरत्वम्। परोत्सर्गैक.

कुतः कान्तारवृत्तीनां कार्ताथ्र्यार्ित्वमरिति नः। अत्र कार्तार्थ्यार्थित्वमिति परुषवर्णारव्धत्वम्। अथ वाक्यदोषाः। शब्दहीनं क्रमभ्रष्टं विसंधि पुनरुक्तिमत्। व्याकीर्णं वाक्यसंकीर्णमपूर्ण वाक्यगर्भितम्। द्वे भिन्नलिङ्गवचने द्वे च न्यूनाधिकोपमे। भग्रच्छन्दो यतिभ्रष्टमशरीरमरीतिकम् ॥ विसर्गलुप्तमस्थानसमासं वाच्यवर्जितम्।

शास्त्रमात्रप्रसिद्धमप्रतीतिकमित्यर्थः । कुलाचार्येरित्यनेन संप्रदायशुद्धि: सूच्यते। अम्बिकारमणस्येति। विनाशं वियोगदुःखमित्यर्थः । लक्ष्ये लक्षणं योजय- ति। अत्रेत्यादिना। कार्य प्रयोजनं विना मित्राणि निरुपाधिकबन्धव इति

त्याह। अकार्येति। अभिप्रेतेति। अभिप्रेतपदमिटस्थानम्। एतेषां स्वभर्तृ- नामू। नीचसाधवमल्पसैन्यम् । सहायसंपत्तिर्नास्तीत्यर्थः । 'साधनं निर्वृतौ मेढे सैन्ये सिद्धौषधे गतौ' इति विश्वः। परोत्सर्गः परकर्तृकत्यागः । 'उत्सर्गो वर्जने त्यागे' इति विश्वः। त्रिविधमश्लीलं योजयति। अभिप्रेतेत्यादिना। कुत इति। कार्तार्थ्यार्थित्वं वन्यताभिलाषित्वम्। परुषैः करुणरसाननुगुणत्वेन

२१८ प्रतापरुद्रीये र्नापणसहिते

समाप्तपुनरात्तं च तथा संबन्धवर्जितम्॥ पतत्मकर्षमधिकपदं प्रकरमभङ्गचत्। चतुरविशतिरुच्यन्ते दोषा वाक्यसमाश्रिताः॥ एपां स्वरूपमुदाहरणं च । शब्दशास्त्रहतं वाक्यं शब्दहीनं प्रकीर्त्यते। यथा शत्रुवाक्येपु न संशृणुमहे हन्त हितमाप्तैर्निमन्त्रितम्। येन काकतिभूभर्तुः सेवां हित्वा हता वयम्॥ अत्र हितं न संशृणुमहे इति पदद्वयप्रयोगे दोषाविष्काराद्वाक्य- मेवा दुष्टमिति न पददोपशङ्का। संपूर्वस्य शृणोतेरात्मनेपदित्वे कर्म- णोऽनुपादाननियमान। अथ क्रमभ्रष्टम । क्रमभ्रष्टं भवेदर्थः शब्दो वा यत्र न क्रमः । यथा श्रुतिकदुभिवणः सरेफद्वितीयसंयोगादिभिरार्वमित्यर्थः । पददोषानन्तरं वाक्य- दोपानुद्देशपूर्वकं लक्षणोदाहरणाभ्यां दर्शयि : अथेत्यादिना । नेति। आ- प्टैनिमन्व्रितमुर्पािर्षं हितं न संश्णुमहे न समशरोष्मेति वर्तमानसार्माप्ये वते- मानप्रत्ययेन हिताश्रवणराज्यभ्रंशयोरविरामः सृच्ते। ननु व्युतरांस्कारस्यैव शब्दहीगमिति गंज्ञान्तरं न पुनः पृथरदोपः । वक्यगतत्वेन पार्थक्यरय काव्य- प्रकाशकरेण पददये युगपदसाधुत्वासंभवेन पविहिनत्वादिति चेतु सत्यम्। यद्य- व्येकपदमेवासाधु तथापि तद्साधुत्वं पदान्तरसमन्वयसापेक्षमिति वाक्यदोष एवायं न पददप:। तर्हि कदा भविष्यते वास इत्यलापि पदान्तरसंनिधानादेव दोषत्वावगभाद्वक्यदोषत्वमेव केवलं भविष्यतशव्दस्य लटः शत्रादेशे चतुर्थ्ये- कवचने सव्म धुत्वासंभवादिति चेत् सत्यम्। वाक्यस्यैवात्र प्रयोगयोग्यत्वा- दावश्यकपदान्तरसननिधाने यत्र वाक्यमात्रनिर्वाहस्तत्र पददोषः। यत्र पदान्तर- विशेषसहकृतस्यैवासाधुत्वं यथा प्रकृते तत्र वाक्यदोषः। अन्यथा पददोषस्यै- वाभावप्रसङ्गाहिति तदेतद सर्व मनास निधायाह। अत्र हितमित्यादि । आत्मनेपदित्व इति। 'समो गम्यृच्छि' इत्यादिनेति शेष: । कर्मणोS- नुपादाननियमादिति। अकर्मकाधिकारादिति शेपः । न च कर्माकाह्कस्य शृणोतेः कथमकर्मकत्वमिति वाच्यम् । अविवक्षितकर्मकस्यैवात्राकर्मकर्वात् । तदुक्त्तम्। 'धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात्। प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽ-

दोषप्रकरणम् । २१९

प्रभवे काकतीन्द्राय तुरगान् करिणोऽथवा। उपायनमकुर्वाणा वयं दैवेन वश्चिताः ॥ अत्र करिणो यद्वा तुरगानिति वक्तये व्युत्क्रमेणोक्तम्। तुरगापे- क्षया करिणामुत्कृष्टत्वात्। अथवा करिण इत्यर्थक्रमभङ्गः । शब्द- क्रमभङ्गो यथा का नाम गणनास्मासु काकतीयस्य भूपतेः । यश: प्रतापयोर्मन्नौ सूर्याचन्द्रमसावपि ॥ अत्र यशःप्रतापयोश्चन्द्रसूर्यो मग्नाविति शब्दक्रमे उचिते तथा नोक्तम। यशःप्रतापयोः सूर्याचन्द्रमसौ मग्नाविति समुदायद्वयान्वये यथायोगमर्थान्वये सिद्धे नार्थक्रमविरोधः। अपि तु शब्दप्रयोग एव क्रमभङ्गः । अथ विसन्धि।

प्रभव इति। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अत्रेति। दुर्लभत्वात् करिणां सुलभत्वाच्च तुरगाणामिति। ननु यवाग्वाप्निहोत्रं जुहोति यवागूं पचतीत्यत् पाठक्रमानुपप- त्तावर्थक्मो यथ स्वीकृतस्तद्वदत्रापि यथायोगमन्वयोडङ्गीक्रियतामिति चेत् सत्यम्। अपौरुषेये वेदवाक्ये यथा तथा वास्तु पुंवाक्ये तु श्रवणानन्तरमेव

शाब्दं क्रमभङ्गमुदाहरति। का नामेति। सूर्याचन्द्रमसाविति। 'देवता- द्वन्द्वे च' इत्यानझादेशः। तत्र लोकवेदयोरिति प्रसिद्धसाहचर्याणामेव देवता- वाचिनां द्वन्द्वस्य विवक्षितत्वान्न चन्द्रसूर्यावित्यत्रानदादेशः। व्युत्कममभिव्यक्तु- मुचितक्रमानुक्तिमभिनीय दर्शयति। अत्रति। आद्यभदसाङ्कर्य परिहरति । यश इति। यशःप्रतापयोरित्येकः समुदायः । सूर्याचन्द्रमसावित्यपरः। तदेतत् समुदायद्वयमुद्ूतावयवभदम्। अन्यथा द्विवचनानुपपत्तः। तस्यान्वये सतीनि शेषः यथायोग्यमर्थान्वये नार्थकमविरोध इति।अभिधानक्रमेणाभिधेयक्रमौ- चित्येऽपि कविसमय सिद्धोपमानोपमेयभावानुसारेण वर्तिपदार्थानां कीर्तिप्रभनीनां व्युत्क्रमेणापि संबन्धेऽनन्तरोदाहरणवत् वाधकाभावात् नार्थक्रमभङ्ग इत्यर्थः । कुत्र त्ह क्रमभअ् इत्याकाड्कायामाह। अपि तु शब्दप्रयोग एंवति । यथासंस्यन्यायोल्लद्दनादिति भावः । ननु द्वन्द्वसमासे वर्तिपदानि प्रत्येकं स्वसह- चरितपदार्थान्तराण्यपि युगपदभिदधतीति वार्तिककारमतम्। तदुक्त्तम । युगपदधिकरणवचने द्वन्द्वः' इति। तन्मते यशःशव्देनापि युगपदशःप्रतापा- वभिधीयेते प्रतापशव्देनापि। एवं सूर्याचन्द्रमसावित्यत्रापि द्रष्टव्यम्। तथा च

२२० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

विसंहितो विरूपो वा यस्य संधिर्विसंधि तत्।। यथा शौर्याणि ईदृदशान्यासन् पृथ्वैश्वर्य क वा गतम् ॥ अत्र शौर्याणि ईद्शानीति विसन्धि । पृथ्वैश्वर्यमिति संधिवै- रूप्यम्। अथ पुनरुक्तिमत्। शब्दार्थपौनरुक्त्ये तु तद्वाक्यं पुनरुक्तिमत्। यथा जीर्णकाननसंकीर्णे विन्ध्ये काननवृत्तयः ॥ अत्र काननसंकीर्णे काननवृत्तय इति पुनरुक्तिमत्। अथ व्या- कीर्णम्। व्याकीर्ण तद्विभक्तीनां व्याकीर्णे च मिथोऽन्वये। यथा सुखार्थिनो महीपाला वर्तध्वं काकतीशितु:। आज्ञामुरसि बिभ्राणा: शिरसि क्रोडमुद्रिकाम्॥ अत्र क्रोडमुद्रिकामुरस शिरस्याज्ञां बिभ्राणा इति संबन्धः। अथ वाक्यसंकीर्णम्। वाक्यान्तरपदैः कीर्ण वाक्यसंकीर्णमुच्यते। दानामेकैकार्थवाचकत्वाद्वर्तिपदानामपि मतभेदेन तथाभावात् प्रायेण सर्वेषा- मप्येवमेव व्युत्पत्तिः। अत्राप्यलौकिकानेकार्थवाचकत्वनिबन्धनमक्रमं बाधित्वा क्मस्यैव जागरूकत्वात्। यदाह पदमअरीकारः । 'पाघ्राध्मेत्यादौ युगपदधि- करणवचनतया द्वन्द्वेऽपि क्रमस्य प्रतीतेः स एव नियामकः' इति ।' विसंहित इति। विगता संहिता वर्णानां परस्परसंनिकर्षो यत्र सः विसंहित: विश्लिष्ट इत्यर्थः । विरूपः कर्णकठोर इत्यर्थः । शौर्याणि ईद्दशानि इत्यत्र सवर्ण- दीर्घाभावात् विश्लेषः । न चात्र व्याकरणविरोधः वाक्यसंघेर्वैवक्षिकत्वात्। तदुक्त्म्। 'संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः। नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥' इति। पुनरुक्तमाह। शब्दार्थपौनरुकत्ये इति। शब्दमात्रपौनरुक्त्ये त्वलंकारत्वमर्थमात्रपौनरुक्त्ये दोषत्वं वक्ष्यति। व्याकी- र्णमिति। विभक्त्ीनां विभक्त्यन्तानां पदानामित्यर्थः । संकीर्णपदमेकं वाक्यं व्याकीर्णमित्यर्थः । सुखार्थिन इति। क्रोडमुद्रिकां काकतीयध्वजवरादमुद्राम्।

दोपप्रकरणम्। २२१

यथा मानेन मह्तास्माभिर्वने वक्त्रेण तिष्ठताम। विन्ध्यम्य जीवितं तन्नो जातमद्र तृर्ण कृतम।। अत्र. महता मानन यत्तणं वक्त्रेण कृतं तदद विन्ध्यस्य बने तिष्टतां नो जीवितं जातमिति वाक्यद्वयपदानामन्योन्कणिता। अधापूर्णम । अपूर्ण तद्भवेद्यत्र न संपूर्ण: क्रियान्वयः। . यथा शैले्वस्माकमावासो वन्यैः सोच्छवसिता वयम। मृगैर्वन्धुमतश्चास्मान पश्यन घाता प्रमोदताम ।। अत्र शैलवासान वन्यवृत्तीन मृगवान्ववाव पश्यन्निति विवक्षित- संबन्धो न संपूर्णः । अथ वाक्यगर्नितम्। तद्वाक्यगर्भितं यस्य मध्ये वाक्यान्तरं भवेत्। यथा ज्ञात्वाप्यन्ध्रपुरीन्द्रस्य क्रोधाग्निमतिदुःसहम। यद्वा न लङ्ख्ते दैवं तम्मिन्निपतिता वयम ॥ अत्रातिदुःसहं क्रोधाम्निं ज्ञात्वापि तस्मिन्निपतिता वयमिति वा- क्यमध्ये यद्वा न लङ्गयते दैवमिति वाक्यान्तरमनुप्रविष्टमिति वाक्य- गर्मितत्वम् । अथ भिन्नलिङ्गवचने । यत्रोपमा भवेद्द्रिन्नवचना भिन्नलिङ्गका। स्तमक्षरम्। तन्नामकरणं चेति दास्यमेतच्चतुष्टयम् ॥' इति। मानेनेति। अत्र वाक्यद्वयपदानां मिथः संकीर्णत्वाद्वाक्यसंकणमित्याह। अत्रेति। शैले- ष्विति। वन्यैः कन्दमूलफलादिभिः। सोच्छवसिताः सप्राणाः । अत्र बन्धुम- तश्वेति चशब्देनास्मदर्थविशेषणतया शैलवासवन्यवृत्ती समुच्चीयेते। तत्र दर्शन- क्रियाया अस्मदर्थद्वारा बन्धुमत इत्यनेनैव संबन्धो न शैलवासवन्यवृत्तिभ्यामिति क्रियान्वयापरिपूरणादपूर्णमित्याशयेनाह। अत्रेति। तदिति । वाक्येन वा- क्यान्तरेण गर्भितं संजातगर्भ वाक्यं वाक्यगर्भितमित्यर्थः । उदाहरणं स्पष्टम् । नन्वत्र वाक्यार्थस्यापि वाक्यान्तरगर्भितत्वेनोभयदोषत्वसंभवेऽपि वाक्यार्थप्रती- तावन्तरङ्गत्वेन प्राधान्याद्वाक्यदोषप्रायपाठ इत्यनुसंधेयम्। एवमन्यत्रापि यथा-

२२२ प्रतापरुंद्रीये रत्नापणसहिते

तद्भिन्नवचनं भिन्नलिङ्गं चाहुर्मनीषिणः॥ द्वयोरुदाहरणं यथा समुद्रा इव गम्भीरं मनो यादवभूभुज:। गिरिणेवान्ध्रनृपतिध्वजिन्या कलुषीकृतम् ॥ अत्र समुद्रा इव गम्भीरमिति भिन्नवचनम्। गिरिणेव ध्वजिन्ये- ति भिन्नलिङ्गम्। अथाधिकन्यूनोपमे। यत्रोपमानमधिकं न्यूनं वा स्याद्विशेषणैः। तत्राधिकोपमं पूर्व न्यूनोपममतः परम्॥ द्वयोः यथाक्रममुदाहरणम्। क्षामक्षाममुखाः कान्ता: कानने मालवेशितुः। ग्रीष्मे नद्य इव म्लानपद्मोत्पलबिसाविलाः।। अत्र क्षामक्षाममुखानां कान्तानामुपमानभूतासु नदीषु म्लान- पद्मत्वमात्र वक्तव्यम्। म्लानोत्पलबिसाविला इत्यधिकम् । न्यूनो- पमं यथा हाराङ्गरागसुभगा नगरेषु यथा वयम् । तथैव निर्झराकीर्णा विभान्ति धरणीभृतः ।। अत्र हारस्थाने निर्झरा उक्ताः । अङ्गरागस्थाने किमपि नोक्त- मिति न्यूनोपमत्वम् । अथ भग्रच्छन्दोयतिभ्रष्ठे । छन्दोभग्नं वचो यत्र तन्भ्प्नच्छन्द उच्यते। यत्र स्थाने यतिभ्रंशस्तद्यतिभ्रष्टमुच्यते॥ समुद्रा इव गम्भीरं मन इत्यत्रोपमानोपमेययोर्भिन्नलिङ्गत्वेऽपि मुखं चन्द्र इवेति- वत् सहृदयानामद्रेगाभावात् भिन्नवचनस्यैवेदमुदाहरणम्। अत एवोक्तं दण्ड्या- चार्येण। 'न भिन्नलिङ्गवचने न च न्यूनाधिके तथा। उपमादूषणायालं यत्रो- द्वेगो न धीमताम् II' इति। तदेतन्मनसि निधायाह। अत्र समुद्रा इव गम्भीरमिति भिन्नवचनमिति। यत्रेति। अत्रोपमाशब्दः करणव्युत्प- त्योपमानवाची। तेनाधिकविशेषणोपमानमधिकोपमं न्यूनविशेषणोपमानं न्यूनो- पमम्। तेन साधारणधर्माधिवयेऽधिकोपमं तन्न्यूनत्वे न्यूनोपममिति फलितम्। उभयोदाहरणं सुगमम्। छन्दोभप्नमिति। भम्नं छन्दो वृत्तं यत्र तच्छन्दोभ-

दोषप्रकरणम् । २२३ यथा विन्ध्यारण्यकृतकुटुम्बरक्षणस्य किं भद्रं भवति जनस्य मादशस्य॥ अत्र विन्ध्यारण्येति तृतीयवर्णे यतिभङ्ग:। पादान्तवर्णस्य गुरु- त्वाभावाच्छन्दोभङ्ग:। अथाशरीरम् । क्रियापदेन रहितमशरीरं प्रकीर्त्यते। यथा हन्त निष्करुणो धाता क्रीडितो मणिकुट्टिमे। कानने कण्टकाकीर्णे स्थितान् पाण्ड्यशिशूनिमान्।। अत्र क्रियापदं न विहितम् । एतदेवानन्वयाख्यं दूषणम् । अथारीतिकम् । रसाननुगुणा रीतिर्यत्रारीति तदुच्यते। अखर्वगर्वदुर्वारदोरर्गलनिरर्गलाः । हा बन्धुवर्गा: सर्वेऽपि कृतान्तातिथयः कृताः॥ अत्र करुणेऽनुचितो वर्णाडम्बरः। अथ विसर्गलुप्तम्। ओत्वं लोपो विसर्गस्यासकल्लुप्तविसर्गकम्। यत्र विसर्गो बहुधौत्वं लोपं वा प्राप्नोति तद्विसर्गलप्तम्। यथा ग्न्यादिषु' इति परनिपातः। विन्ध्यारण्येति। तृतीय वर्णे यतिभङ्ग इति। प्रह- र्षिणीवृत्ते तृतीयदशमवर्णयोर्विच्छेदो विहितः। तदुक्तं वृत्तरक्नाकरे। 'म्रौ जौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षणीयम्। इति। तत्र तृतीयवर्णे तदभावाद्यतित्रषं पादान्त- वर्णस्य गुरुत्वाभावाच्छन्दोभङ्गश्र। ननु कचिदवसानेऽपि लध्वन्त्यमिति वचने पा- दान्त्यलघोर्विकल्पेन गुरुत्वविधानादत्रापि गुरुत्वाङ्गीकारे न च्छन्दोभङ्ग इति चेत् सत्यम्। यत्रेन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रादौ पादान्तवर्णस्य लाक्षणिकगुरुत्वेऽपि श्राव्यत्व- भङ्गाभावस्तत्र मा भूच्छन्दोभङ्गः। प्रहर्षणीवैतालीयवसन्ततिलकादौ तु वैपरी - त्यादस्यैव दोष इति प्राचीनाः । क्रियापदेनेति। हन्तेत्यनुकम्पायाम् । पाण्ड्यशिशूनिति। दर्शनक्रियापेक्षया कर्मणि द्वितीया। अत् दर्शनकियानुपा- दानात्। आख्यातं साव्ययकारकविशेषणं वाक्यमिति वाक्यलक्षणाभावेन वाक्य- त्वस्यैवाभावादशरीरं नाम दोष इत्याशयेनाह। अत्रेति। क्रियापदराहित्येना- न्वयाभावाच्ानन्वय इत्यस्यैव नामान्तरं मतान्तरेणेत्याह। पतदेवेति। अरीतिकमिति : विरुद्धरीतिकमित्यर्थः । अखर्वेति। अत्र वर्णपारुष्यदीर्घ- समासादिनिबन्धनाया गौडरीतः करुणानुचिताया निबन्धनादरीतिकं नाम दोष

२२४ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

व्यर्थो मनोरथो यातो जातो वासो ध्रुवो मरौ। म्लाना दीना हता जीणो वनान्तेष्वीटशा वयम् ॥ अथाम्थानसमासम । अपदस्थसमासं तत् समासो यत्र नोचित: । यथा कुतो वैमुख्यमम्मासु ब्रह्मणः परूपात्मनः ।

अत्र वेधसे कुध्यतां नृपाणामुक्ती न समासः। किं तु कविवचने समास इत्यपदम्थसमासः । अथ वान्यवर्जितम । नोक्तं स्यादयत् वक्तव्यं तदाहुर्याच्यवजितम् यथा दुर्दशां प्रतिपन्नानामम्माकं जीवितं मतम् । अत्र दुर्दशां प्रतिपन्नानामपीत्यपिशब्दो वक्तव्यो नोक्त । अथ समाप्तपुनरात्तकं पतत्प्रकर्ष च। समाप्य पुनरादाने समाप्तपुनरात्तकम्। पतत्मकर्ष तत्पाहुः प्रकर्षो यत्र विश्लयः ॥ द्वयोरुदाहरणम ।

मिति। म्लाना इत्यादौ परम्परया विसर्जनीयस्थानिकस्य यकारस्य 'लोपो व्योर्वलि' इति लोपविधानात् लप्तविसर्गत्वम्। व्यर्थो मनोरथ इत्यादौ यद्यपि विसर्जनीयस्य सत्वादिसंधिकार्यवशात् गुणे सत्योत्वमेव न लोपः तथापि विसर्गादर्शनाल्लुप्तविसर्गव्यवहार इति द्रष्टव्यम्। यदाहुराचार्याः । 'अदर्शनं लोपः' इति। अपदस्थसमासमिति। अस्थानस्थसमासमित्यर्थः। कुत इति। परुषात्मनः कठिनहृदयस्य वेधसे क्रध्यतामिति 'क्रुधद्रुह-' इत्यादिना संप्रदानत्वाच्तुर्थी। समास इति। क्रोधव्यअ्जक इति शेषः । किं त्विति। कवेः समासव्यङ्गयस्य क्रोधस्याभावादिति भावः । दुर्दशामिति। अत्र जी- वितस्य हेयत्वं विवक्षितं तच्च दुर्दशां प्रतिपन्नानामपीत्यपिशब्दप्रयोग एव लभ्यते। नान्यथा। अतस्तदभावाद्वाच्यवर्जिताख्योऽयं दोष इत्याह। अत्रेति।

दोषप्रकरणम्। २२५

धावन्मृगेषु संभ्राम्यत्करिषूद्यत्तरक्षुषु। विन्ध्यारण्येषु तिष्ठामः क्षुभ्यद्धल्लूकपङक्तिषु ॥ अत्र विन्ध्यारण्येषु तिष्ठामः इति समाप्य क्षुभ्यद्दल्लकपडक्तिष्वि- ति पुनरादानात् समाप्तपुनरात्तकम्। अथ भ्राम्यत्करिपूद्यत्तरक्षुषु धावन्मृगेष्विति वक्तव्ये न तथोक्तमिति पतत्प्रकर्षता। अथ संबन्ध- वर्जितम्। संबन्धवर्जितं तत् स्याद्यत्रेष्टेनान्वयो हतः। यथा भद्रासनानि दृषदः छत्राणि च महीरुहः। दुर्दशाराज्यमूर्धाभिषिक्ताः पुनरहो वयम् ॥ अत्र राज्ये भद्रासनानि दृषद इत्यादिसंबन्धो नोक्त । अथाधि- कपदम्। यत्राधिकपदोक्ति: स्यात् तत्राधिकपदं मतम् । यथा विमुक्ता वह्लभैरेता वनान्ते घूर्जरस्त्रियः। सुधांशुमण्डलाकाररूपक्रमविपाण्डुराः । अत्र सुधांशुमण्डलाकार इत्येतावता परिपूर्णे मण्डलाकारविपाण्डु- रत्वे रूपक्रम इत्यधिकम् । अथ भग्नप्रक्रमम् । प्रक्रान्तनियमत्यागे भग्नक्रममिहोच्यते। यथा

तदत्र योजयति। अत्रेति। पतत्प्रकर्षमपि योजयति। अथेति। तरक्षवो मृगादनाः । तदपेक्षया करिणां प्रकृष्टत्वात् पूर्वमुपादानम्। मृगाणां पुनरपकृ- ष्त्वात् पश्चादेवोचितं तथापि मृगाणामादावुपादाने प्रकर्षभ्रंशात् पतत्प्रकर्षमिति भावः । संबन्धेति। संबन्धेनेष्टयोगेन वर्जितं संबन्धवर्जितम्। एतदेव केचि- दभवन्मतयोगमाहुः। भद्रासनानीति। अत्र दुर्दशाराज्यशब्दः समासे गुणी- भूत इति न तदर्थो भद्रासनादिभि: संबध्यत इत्याह। अत्र राज्य इति' विमुक्ता इति। अत्ाधिकमंशं विविनक्ति। अत्रेति । 'व्याधैः सहोषितं

२२६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

गुहा गृहाणि शबरा बान्धवा विन्ध्यभू: पुरी। सरितो दीर्घिका: कष्टमाक्रीडा: काननानि नः ॥ अत्र बहुवचनतया प्रथमं प्रक्रम्य विन्ध्यभूः पुरीत्येकवचनोक्त्तेः प्रक्रमभ्रष्टम्। अथार्थदोषा: । अपार्थ व्यर्थमेकार्थ ससंशयमपक्रमम्। भिन्नं चैवातिमात्रं च परुषं विरसं तथा ।। हीनाधिकोपमे स्यातामसदृक्षोपमं तथा। अप्रसिद्धोपमं हेतुशून्यं च निरलंकृति ॥ अश्लीलं च विरुद्धं च तथा सहचरच्युतम्। एवमष्टादश पोक्ता दोषा अर्थसमाश्रयाः ॥ एषां स्वरूपमुदाहरणं च। समुदायार्थशून्यं यदपार्थ तत् प्रकीर्त्यते। यथा कुतः शुष्यदपा नद्यः का वार्ता चोलमण्डले। फणा: सहस्त्रं शेषस्य भार: कति कुलाचलाः॥ अत्र न कश्चिद्वाक्यार्थः प्रतीयते। अथ व्यर्थम् । यत् प्रयोजनशून्यं स्यात्तद् व्यर्थ परिकीर्त्यते। यथा निर्मलं कुलमुद्वेलं शौर्य वः प्रथितं यशः । किमित्यन्ध्रपतेः पादपीठं पाण्डयैर्न सेव्यते ॥ अत्र निर्मलं कुलमित्यादिप्रशंसा सेवा कर्तव्येत्युपदेशे नोपयुज्यते अथैकार्थम्। उक्ताभिन्नार्थकं यत् स्यादेकार्थ तन्निगद्यते। दोषो द्रष्टव्यः । बहुवचनप्रक्रमभङ्गमुदाहरति। गुहा इति। अथार्थदोषाणा- मुद्देशपूर्वकं लक्षणोदाहरणे दर्शयति। अथेत्यादिना। समुदायार्थशून्यं वाक्या- र्थशून्यम्। कुत इति। शुष्यदपा: शुष्यज्लाः । 'ऋक्पूर्-' इत्यादिना समा- सान्तोSप्रत्ययः । अत्र दशदाडिमादिवाक्यवदर्थशून्यत्वादपार्थत्वम्। निर्मल- मिति। अत् राजसेवाविधावैश्वर्यादिलोभवत् कुलादिप्रशंसाया निष्प्रयोजकत्वाद्

दोषप्रकरणम्। २२७

यथा विशीर्ण शतधा चेतो मूर्च्छितान् वीक्ष्य बालकान्। शिशून् निश्चेतनान् दृष्टा खण्डितं शतशो मनः ॥ अत्र पूर्वोत्तरार्धयोरभिन्नार्थत्वम्। अथ ससंशयम्। वाक्यार्थसंशयो यत्र तत् ससंशयमिष्यते। यथा करिकुम्भौ स्तनावद्य जयतां क्षामतां गतौ। लता वपुःश्रियः स्त्रीणां हसन्तु म्लानतां गताः ।। अत्र करिकुम्भयोः स्तनयोश्च लतानां वपुःश्रियां च कर्तृकर्मत्वसं- शयः । अथापक्रमम् । यत्र पूर्वापरीभावविहतिस्तदपक्रमम्। यथा हन्त व्यादाय वक्त्राणि निद्रान्त्यन्तर्वणं स्ति्रियः । तृणैस्तत्पतितैरस्मान् शिक्षयन्त्यस्तथाक्रमम।। अत्र निद्रोत्तरकालीनमुखत्यादानस्य पूर्वकालत्वमुक्तमित्यपक्र- मत्वम्। अथ भिन्नप । संबन्धवरजितं यत् स्यात् तद्भिन्नं परिकीर्त्यते। यथा नूनं फालेपु लाटानां न धात्रा लिखिता लिपि:। यदस्माकं कुटुम्बानि विर्पादन्ति मरुस्थले॥

कुम्भाविति। अनर्धराघवे 'विजयेतां रामलक्ष्मणौ कुम्भकर्णमेवनादौ' इतयत्र वैरिवाक्ये कर्तृकर्मसंदेहेऽपि न दोषः। नायकाभ्युदयसूचकतया तत्रैव कविसंरम्भ- विश्रान्तेः। हन्तेति विषादे। व्यादाय विवृत्य। वनेप्वन्तर्वणम्। विभक्त्यर्थेशव्ययी- भावः। 'प्रनिरन्तर-' इत्यादिना णत्वम्। तत्पतितैर्वक्त्रपनितैः । शिक्ष- यन्त्यस्तथाक्र्कममिति। तृणं ग्रसित्वा भवन्तोऽपि जीधनत्वित्यस्मानुपदि- शन्त्य इवेत्यर्थः। अत्र निद्रावक्त्रव्यादानयोलोंके प्रसिद्धं पौर्वापर्य विहृतमिती- दमपक्रममित्याह। अत्रेति। पूर्धकालत्वमुक्तमिति। 'समानकर्नृकयोः पूर्वकाले' इति निहितेन क्त्वाप्रत्ययेनेति शेषः। ननु वक्त्रं व्यादाय स्वपितीत्यत्र व्यादानस्व

२२८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अत्र मरुस्थलनि त्रासविषादस्य फालस्थलगतलिप्यभावस्य च न संबन्ध: । अथातिमात्रम् । यत् सर्वलोकातीतं तदतिमात्रं प्रकीर्त्यते। यथा मा भूदेकार्णवं विश्वमिति संकोचिताश्रुभि:। अरण्ये लाटनारीभिरसंख्या निम्नगाः कृताः ॥ अत्राश्रुभिर्जगदेकार्णवमित्यत्युक्तिः। अथ परुषम्। अतिक्रूरार्थसहितं परुषं परिकीर्त्यते। यथा दावानलेन्धनं सदः क्रियन्तामर्भका इमे। अत्र फलानि याचमानान् शिशू नुद्दिश्यातिपरुषोक्तिः । अथ विरसम्। अप्रस्तुतरसं यत् तद्विरसं परिकीर्त्यते। यथा चन्द्रानना: कटाक्षैर्नः पश्यतामृतवर्षिभिः ।। शोचित्वालमिति क्विष्टाः किरातैश्च्ोलसुभ्रुवः॥ अत्र पुरुषवियोगखिन्नानां स्त्रीणां वनचरैः संभोगप्रार्थनं विरसम्। क्षया पूर्वकालत्वसंभवात् नानुपपत्तिरिति परिहृतं महाभाष्ये। तथैव व्याख्यातं कैयटेन। यद्यपि स्वप्रक्षणानां व्यादानात् पूर्वकालता तथापि तद्व्यादानानन्तर- भाविस्वप्रक्रियापेक्षं व्यादानस्य पूर्वकानत्वमस्तीति। अतः कथमत्र पौवापर्य- विहतिरिति चेत् सत्यम्। व्यादानात् पूर्वकालीनस्वप्नक्रियापेक्षया पौर्वापर्यविधा- तादस्त्येवापक्रमदोषोऽत्रेति हृदयम्। भिन्नलक्षणं संबन्धवर्जनं दर्शयति। अत्र मरुस्थलेति। प्रतीयमानस्तु हेतुहेतुमद्भावो न वास्तव इति भावः । मा भू• दिति। एकार्णवभियाश्रुसंकोचेऽपि असंख्या नद्यः प्रवृत्ता इत्यतिमात्रालौकि- कार्थप्रतिपादनादत्युक्तिरेवायं दोषो नातिशयोक्तिरलंकार इति भावः। परुषमुदा- हरति। दावानलेति। इमे फलानि याचमाना इत्यर्थः । चन्द्रानना इति। शोचित्वालं न शोचितव्यमित्यर्थः । 'अलंखल्वोः-' इत्यादिना क्त्वाप्रत्ययः इत्युक्त्वा क्रिष्ाः केशिताः। क्विश्नातेः 'उदितो वा' इति विकल्पातू 'यस्य विभाषा' इति निषेधः । 'क्विशः क्त्वानिष्टयोः' इति विकल्पाि-

दोषप्रकरणम्। २२९

अथ हीनोपमम्। हीनं यत्रोपमानं स्यात् तद्धि हीनोपमं मतम्। यथा शुनकैरिव सारङ्गा भवद्भिर्निहता द्विषः । क्क गतं पौरुषं तद्वः काननैकनिवासिनाम् ।। अत्र शुनकैरिव भवन्धिरिति हीनोपमम् । अथाधिकोपमम् । यत्रोपमानमधिकं तद् भवेदधिकोपमम्। यथा अमी पारेसरस्तीरं बका निश्चलमूर्तयः । महर्षय इवास्माभिर्द्य सोपद्रवाः कृताः ॥ अत्र बका महर्षय इवेत्यधिकोपमम । अथासदृक्षोपमम् । यदतुल्योपमानं तद् भवेदसदृशोपमम। यथा एष विन्ध्याचलः सान्द्रकुञ्जोच्चलितनिर्झरः। फालेक्षणस्फुर द्वह्निशिखाटोप इवेश्ररः ॥ अत्र कुञ्जोच्चलितनिर्झेग्स्य विन्ध्याचलस्य फालेक्षणस्फुरद्वह्नेरीश्व- रस्य च मिथो न सादृश्यम। अथाप्रसिद्धोपमम्। तदुक्तं ध्वन्याचार्यैः । 'अनौचित्यादृटते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्।' इति। हीनमिति। जात्या प्रमाणेन वेति शेषः । एवमधिकमित्यत्रापि द्रष्टव्यम्। अत एव पूर्वोक्ताभ्यां न्यृनाधिकोपमाभ्यामनयोर्भेद: । जातिहीनमुदाहरति । शुनकैरिति। प्रमाणहीनोदाहरणं तु स्फुलिङ्ग इव भानुमानित्यादो द्रष्टव्यम् । जात्यधिकमुदाहरति। अमी इति। पारे सरस्तीरस्य पारेसरस्तीरम । 'पारे- मध्ये षष्टया वा' इत्यव्ययीभावः । प्रमाणाधिकोदाहरणं तु पातालमिव नाभिस्त इत्यादौ द्रष्टव्यम्। अत्र सर्वत्र साधर्म्येण चमत्काराय विवक्षितार्थस्य शुनका- दिभिः प्रतिपत्तिपरिक्षोभणेन कदर्थीकरणादनौचित्येन दोषत्वमिति भावः । अत एवोक्तं काव्यप्रकाशे। 'उपमानस्य जातिप्रमाणकृतं न्यूनत्वमधिकता वा ताट- श्यनुचितार्थत्वं दोषः' इति। यदिति। न ह्यत्र विन्ध्यविरूपाक्षयोस्तद्धर्मयोश्च वहिनिर्झरयोः सादृश्यप्रसिद्धिरस्ति। न च धर्मिणोर्धर्मद्वारा सादृश्यं धर्मयोक धर्मिद्वारेति वाच्यम। इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्। यथाह। 'बभ्रामि काव्यशणिनं विततार्थरश्मिम्' इत्यत्र वामनः 'तदेवमितरेतराश्रयदोषो दुरुत्तरः'

२३० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अप्रसिद्धोपमानं यदपसिद्धोपमं मतम् । यथा बाष्पाम्बुक्विन्ननेत्राणि मुखान्यङ्ग मृगीदृशाम्। हिमदूषितपत्राणि कुमुदानीव निर्मुदाम्।। अत्र मुखानां कुमुदान्युपमानतया कविलोके न प्रसिद्धानि । अथ हेतुशून्यम्। हेतोर्विनार्थकथनं हेतुशून्यं प्रचक्षते। यथा मुधानुधावनं जातं मार्गेडस्मिन् मौक्तिकाङ्किते। अन्वेष्ठुमन्यतो यापि पदवीयं न सुभ्नवः ॥ अन्र सुभ्रवः पदवीयं न भवतीत्यत्र हेतुर्नोक्तः । अथ निरलंकृतिः। अलंकारेण रहितं निरलंकारमुच्यते। यथा आघ्राय सुरभेर्योनिमुन्मुखैर्दीर्घमेहनैः। महोक्षैर्लम्बमानाण्डैरविष्वग्व्याकुलितं वनम्॥ अत्र न कश्चिदलंकारः। श्राध्यविशेषणाभावात् न स्वभावोक्ति:। अथाश्ीलम् । अश्लीलार्थस्य कथनमश्षीलं परिकीर्त्यते।

इति। तदेतत् सर्वं मनसि निधायाह। अत्र कुञ्ज इति । हेतोर्विनेति! हेतुना विनेत्यर्थः । 'पृथग्विना' इत्यादिना पश्चमी। मौक्तिकाङ्कित इति। कण्ठीरवाकृष्टकरिकुम्भादिगलितमौक्तिकाड़ित इत्यर्थः । मुधानुधावनमिति। प्रियालंकारमौक्तिकाङित इति भ्रान्त्येति भावः । पदवीयं न भवतीति। अत्रेति शेषः । हेतुनोक्त इति। 'अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात् पश्चात्' इत्याघुक्तलक्षणपदपड्क्तयभावादिरूपो हेतुर्नोक्त इत्यर्थः। आघ्रायेति। महोक्षैः पुङ्गवैः । 'अचतुर' इत्यादिना निपातनात् साधुः । विच्छित्तिविशेषा- भावादिति भाव:। वर्ण्यमानवस्तुस्वभावस्तु ग्राम्यधर्मतया सहृदयश्लाघानधिरो- हान्र स्वभावोफ्तिबीजम्। तदुक्तं चक्रवर्तिना । 'स्वभावोक्तिर्बुधोन्नेयवस्तुस्वा- भाव्यवर्णनम्।' इति। तदेतदाह। श्राध्यविशेषणाभावान्न स्वभावो-

दोषप्रकरणम्। २३१

अस्यापि पूर्वमेवोदाहरणम् । अथ विरुद्धम्। विरुद्धं देशकालादिविरुद्धं बहुधोच्यते। यथा दिश्युत्तरस्यां नेदीयानुद्वेलो लवणार्णवः । मरुदेशेऽपि गङ्गा नः पिपासां शामयिष्यति ॥ अत्र दिश्युत्तरस्यां लवणार्णव इति दिग्विरोधः । मरौ गङ्गेति देशंविरोधः। अरण्यमहिषोदग्रविषाणोदरजन्मनाम्। महत्यर्घेऽपि मुक्तानां स्त्रियो मुक्ताविभूषणाः ॥ अत्र महिषविषाणेभ्यो मुक्तानां जन्मेति लोकविरोधः। एवं विरुद्धान्तरमप्युदाहार्यम्। अथ सहचरभ्रष्टम्। मतं सहचरभ्रष्टमतुल्यानां निबन्धने। यथा शान्त्या श्रुतं हिया नारी मन्मथेन रतोत्सवः । श्रुतेन घिषणा वन्यवृत्त्या जीवन्ति शालवाः ।

स्येत्यर्थः । तत्र व्रीडवुद्धिजनकस्य अश्व्वालस्य पूर्वमेवोदाहरणमित्याह। अस्या- पीति। अत्र पर्यायैरप्यस्यार्थस्य सुवचत्वात् पदविनिमयासहिण्णोः पददोषा- दश्षीलादमुष्य भेदः । इतरभेदद्वयस्योदाहरणं स्वयमूहनीयम् । विरुद्धमिति। देशकालादीत्यादिशव्देन विद्यास्वभावादयो गह्यन्ते। नदायानान्तकतमः । अन्यथोत्तरदेशेऽपि लक्षयोजनव्यवािते लवणोदस्य संभवेन विरोधाभावादिति भावः। शामयिष्यतीति। चुरादिणिच्युपधावृद्धि:। शमयिष्यतीति पांठ चन्द्रमते मितां ह्रस्वः । मरुदेश इति देशविरोधः । अरण्येति। अघ मूल्ये महत्यपि मुक्तामयानि विभूषणानि यासां ता मुक्ताविभूषणाः । गुज्जाविभूषणा इति पाठान्तरम्। अत्र 'करीक्षुजीमूतवराहशङ्गमत्स्याहिशुत्युद्भववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां तु शुक्युद्धवमेव भूरि ।' इति वचनात् गजादीनामेव मुक्त्ताकरत्वं प्रसिद्धं। नान्येषाम्। तस्मान्महिषविषाणानां मुक्त्ताकर- त्वं लोकविरुद्धमित्याह। अत्रेति। विरुद्धान्तरं विद्याविरुद्धादिकम्। यथा । 'सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचषे च शृणोति च ।।' अत्र रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रविरुद्धम्। एवमन्यदप्युदाहार्यम् ।

२३२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अत्र श्रुतैधिषणाभ्यां नारीरतोत्सवयोरपकृष्टत्वात् सहचरभ्रष्टम्। एवं दोषान्तराणि यथासंभवमूद्यानि। रसभावादीनां स्वशब्दवाच्यता दुष्टैव ।। इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलंकारशास्त्रे दोषप्रकरणं समाप्रतम् ।

सर्वोत्कृष्टाभ्यामित्यर्थः । नारीरतोत्सवयोर्लज्ामन्मथसमवेतयोः कतिपयोपादेयत- यापकृष्टत्वादित्यर्थः । वन्यवृत्त्या जीवन्ति शात्रवा इत्येतत्तु सर्वापकृष्टत्वात् सर्वेभ्यः सहचरेभ्यो भ्रष्टमिति द्रष्टव्यम् । रसेति। भावाः संचारिभावाः। आदिभ्रहणात् स्थायिभावा ग्रृह्यम्ते। तेषां स्वशब्दवाच्यता रसश्ङ्गारादिसामा- न्यशब्दाभिधेयता। दुष्टैवेति। रसप्रतीतेर्विभावादिप्रयोगान्वयव्यतिरेकानु- विधानाद्रसादिशब्दप्रयोगेऽपि तदप्रतीतेश्र नित्यव्यङ्गयस्य रसादेर्वाच्यत्वं दुष्टमे- बेति भाव:। तदुक्तं काव्यप्रकाशे रसदोषप्रकरणे । 'व्यभिचारिरसस्थायिभा- बानां शब्दवाच्यता।' इति। अत्रावाड्यनसगोचरस्यापि ब्रह्मानन्दस्योपाघिव- शात् यथातथादिपदवाच्यत्वं न दोषः । एवं ब्रह्मानन्दसब्रह्मचारिणो रसस्यापि विभावादनुसंधानानन्तरभाविनश्चर्व्यमाणस्य वाच्यत्वानुपपत्तावपि सहकारिवै- कल्येऽपि परोक्षतया प्रतीयमानस्य रसस्य शङ्गारादिशब्दवाच्यत्वे न कोऽपि दोष इति द्रष्टव्यम्।

सूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणे: पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने दोषनिरूपणं नाम पश्चमं प्रकरणम् ।।

॥ अथ गुणप्रकरणम्।

अथ गुणा निरूप्यन्ते। श्लेष: प्रसाद: समता माधुर्य सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वं तथा कान्तिरुदान्तता।। ओज: सुशब्दता प्रेयानौर्जित्यमथ विस्तरः। समाधिः सौक्ष्म्यगाम्भीर्ये संक्षेपो भाविकं तथा॥ संमितत्वं तथा भौढी रीतिरुक्तिर्गतिस्तथा॥ एषां मध्ये केषांचिद् दोषपरिहारकत्वेन गुणत्वम्। केषांचित् स्वत एवोत्कर्षहेतुत्वाद् गुणत्वम्। तत्र ये स्वत एव चारुत्वातिशंय- हेतवस्ते परमुत्कृष्टाः । दुष्टत्वपरिहारहेतूनां गुणत्वं न सर्वसंमतम्। ये तु दोषाभावतया गुणत्वमिच्छन्ति तेषामेव सौकुमार्यादयो गुण- त्वेन संमता:। श्रुतिकटुरूपदोषनिराकरणाय सौकुमार्य संमतम् । आ्राम्यदोषनिराकरणाय कान्तिः स्वीकृता। अपुष्टार्थनिराकरणायार्थ- व्यक्तिर्मता। न्यूनाधिकपदनिराकरणाय संमितत्वं मतम् । अनुचि- तार्थनिराकरणार्थमुदात्तता स्वीकृता। विसंधिनिराकरणाय और्जित्यं मतम्। पतत्प्रकर्षनिराकरणाय रीतिरिष्ठा। क्विष्टपरिहाराय प्रसादो मतः । अश्नीलपरिहारार्थमुक्ति: स्वीकृता। च्युतसंस्कारपरिहारार्थ सौशब्दयमिष्टम्। प्रक्रमभङ्गनिराकरणाय समता मता। परुषदोष- निवृत्त्यर्थ प्रेयान् मतः। एवं यथासंभवं केषांचिदोषपरिहारकत्वेन गुणत्वम्। एषां गुणानां स्वरूपमुदाहरणं च। इत्थं यथासंभवं दोषान् निरूप्य तत्प्रतिभटभूतगुणनिरूपणं प्रतिजा नीते। अथेति। तत्र गुणास्त्रय इति भामहादयः। दशेति वामनादयः। चतुर्विशतिरिति भोजराजः। तत्र भोजराजमतेनोद्देशमाह। श्लेष इत्यादि एषां मध्ये केषांचिद्दोषपरिहारकत्वेन गुणत्वमिति। तथापि केषांचि- न्मते उत्कर्षहेतुत्वात् काव्योत्कर्षहेतुत्वादिति भावः। को दोष: केन गुणेन परिहियते इत्याकाड्क्षायामाह। श्रुतिकटुरूपेत्यादिना। एषां गुणानामिति। संघटना-

२३४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

मिथः संश्चिष्टपदता श्लेष इत्यभिधीयते। बहूनां पदानामेकपदवदवभासमानत्वं श्रिष्टत्वम्। यथा श्रीमत्काकतिवीररुद्रम खिलक्ष्मापालमौलिस्फुरन-

व्योमागारमनल्पवैभवम मुं स्तोतुं वयं नेश्महे।। अत्र पाठसमये पदानामेकवदवभासमानत्वात् श्रेषः । अथ प्रसाद: । प्रसिद्धार्थपदत्वं यत् स प्रसादो निगद्यते। था प्रतापरुद्रदेवोऽयं भाति लक्ष्मीपतिः स्वयम । येनास्य लोचने फुललपुण्डरीकमनोहरे॥ अत्र झटित्यर्थसमर्पकपदत्वात् प्रसाद: । अथ समता । अवैषम्येण भणनं समता सा निगद्यते। यथ वदान्यतरुमअ्जरीसुरभयः श्रवःपारणं गुणा विदधते सतां जगति वीररुद्रप्रभोः। सुधामधुरिमाधरीकरणचातुरीचुश्चवो वियश्वरतरङ्गिणीविहर दूर्मिमर्मस्प्रशः॥ अत्र पादचतुष्टयेऽपि तुल्यवद्दणनात् समत्वम्। अथ माधुर्यम्।

मिथ इति। संल्रिष्ठानि मसृणाि पदानि यस्य तस्य भावस्तत्ता। निष्कर्षमाह। बहूनामिति। तदुक्तं वामनेन। 'यत्रैकपदवत् भान्ति पदानि सुबहून्यपि। अनालक्षितसन्धीनि स श्रेषः परमा गुणः ॥' इति। उदाहरति। श्रीमदिति। अक्षयगुणज्योतस्नेति। लौकिक वन्द्रिकाव्यतिरेकः ! वितानमुल्लोचः। प्रसाद- मुदाहरति। प्रतापेति। झटित्यर्थसमर्पकपदत्वादिति। व्यवहितार्थ- प्रत्यायकक्किष्ठविपर्ययोक्तिः। वदान्यतरवः कल्पवृक्षाः। तन्मअर्य इव सुरभयो मनोहराः । श्रवःपारणं श्रोत्रसन्तर्पगम्। सुधामधुरिमाधरीकरणचातुरीचुश्ववः अमृतमाधुर्यन्यक्करणचातुर्यवित्ताः। वियच्चरतरङ्गिणाविहरदूर्मिमर्मस्पृशः मन्दाकि-

गुणप्रकरणम । =३५.

या पृथक्पदता वाक्ये तन्माधुर्य प्रकीर्त्यते। यथा यशःश्रियः काकतिभूपतेर्दिशां नितम्तविम्बेषु दुकूलर्गतयः। उरोजयोर्मौक्तिकहारविभ्रमाः शिरम्सु जातीकुसुमस्रगुज्ज्वलाः अत्र वाक्ये पाठसमयेऽपि पृथकपदत्वप्रतीतेर्माधुर्यम। अथ सुकुमारत्वम् । सुकुमाराक्षरपायं सौकुमार्य तंदुच्यते। सुकुमारत्वं नाम सानुस्वारकोमलवर्णबन्धत्वम्। यथा अमन्दानन्दनिष्यन्दसुन्दरीवदनेन्दुभिः। नगरे काकतीन्द्रस्य दिवाप्याभाति चन्द्रिका॥ अथार्थव्यक्तिः । यन्तु संपूर्णवाक्यत्वमर्थव्यक्तिं वदन्ति ताम्। यथा भाग्यं मध्यमलोकनिन्नमधुना येनास्य संरक्षिता जातः खेलति वीररुद्रनृपतिर्निःसीमशौर्योदयः । यद्वा त्रीण्यपि विष्वपानि दधते धन्यत्वमंशो हरे- र्यत् साक्षादवतीर्य काकतिकुले स्वैरं समुज्ज़स्भते।। अ्रत्राथप्रतिपादने वाक्यस्य निराकाङ्कतया परिपूर्णत्वादर्थव्यक्ति:। अथ कान्तिः । क्रमभङ्ग: परिहृतः।यशःश्रिय इति। दिशामित्यनेन स्त्रीप्रतीतेस्तासामधोमध्यी- ध्वदेशे नितम्बस्तनशिरोऽव्यवसायो युज्यते। उरोजयोरिति। 'स्तनादीनां द्वित्वविशिष्टा जाति: प्रायेण' इति वामनवचनात् द्विवचनोपपतिः। अत्र माधुर्ये पृथक्पदत्वं दीर्घसमासाभाव इति वामनः । सुकुमारेति। सौकुमार्य- मपरुषत्वमित्यर्थः। अर्थव्यक्तिरिति। तद्गेत तत्त्वोपचारः। तदुक्तम् । 'यत्रार्थव्यक्तिहेतुत्वं सोऽर्थव्यक्तिः स्मृतो गुणः ।' इति। भाग्यमिति। मध्यमलोकनिम्नं मध्यमलोकार्धीनम्। यद्वा त्रिविक्रमावतारस्य काकतिविभा: किमनेन संकोचेनत्याह। यद्वेति। निराकाइक्षतया परिपूर्णत्वादित्यनेन करिया- पदराहित्यान् साकाइस्षत्वरेनापरिपूर्णानामशरीरदानां दोषाणं प्रत्युदाहरणत्वं दर्शितम्। न चापुष्टार्थनिराकरणायार्थव्यक्तिगित पूर्वोक्तविरोधः। परिपोषाभाव-

२३६ प्रतापरुद्रीये रक्षापणसहिते

अत्युज्ज्वलत्वं बन्धस्य काव्ये कान्तिरितीष्यते। यथा जेतु: काकतिवीररुद्रनृपतेजैत्र प्रयाणोत्थिते क्षोणीरेणुभरे नभस्यतिभशं भूविभ्रमं बिभ्रति। जाता मर्त्यनदी विशङ्कटतटी दीर्घा वियद्ीर्धिका गाढं गूढतमा च गौतमनदी पातालगङ्गायते।। अथौदार्यम्। विकंटाक्षरबन्धत्वमायैरौदार्यमिष्यते। यथा जग्ध्वा भूयांसि मांसान्यह्महमिकया बद्धगार्ध्यान् सपीत्या-

संबिभ्राणा: क्षपाटान द्विपगलितवसानिर्झरान्तर्नदीष्णान् कुर्वन्त्यायोधनोव्यो भयमवनिभृतामन्ध्रसैन्येन सृष्टाः ॥ काड्क्षत्वेन परिपूर्णस्य प्रकृतवैपरीत्याभावान्नास्ति प्रत्युदाहरणत्वमिति द्रष्टव्यम्। अत्युज्ज्वलत्वमिति। यदभावे चिरन्तनचित्रच्छायेव प्रबन्धच्छाया भवति तदौज्ज्वल्यं सैव कान्तिरित्यर्थः । तदुक्त्तम्। 'औज्ज्वल्यं कान्तिरित्याहुर्गुणं गुणविपश्चितः। पुराणचित्रस्थानीयं तेन वन्ध्यं कवेर्वचः ॥' इति । जेतुरिति। काव्यप्रकरणे(पृ.४८)व्याख्यातम्।औदार्य नाम विकटाक्षरबन्धत्वं तच्च नर्तनवुद्धयु- त्पादकपदविन्यासः । तदुक्तम्। 'विकटत्वं च बन्धस्य कथयन्ति हुदारताम्। वैचित्र्यं न प्रपद्यन्ते यया शून्याः पदक्रमाः ॥ पश्चादिव गतिर्वाचः पुरस्तादिव वस्तुनः ॥' इति। जग्ध्वेति। अन्योन्यं प्रति श्रेष्ठोऽहमित्यभिमानोऽहमहमिका। अहमिति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययं निपातितम्। तस्य वीप्सायां द्विरुक्तिः । संज्ञायां कन्प्रत्ययः। पृषोदरादिरिति सुभूतिचन्द्रः। गर्ध एव गार्ध्यम्। चातुर्व- थर्यादित्वादौपम्यादिवत् स्वार्थे ष्यञप्रत्ययः। तद्वद्वं यैस्तान् बद्धगार्ध्यान्। समाना पीतिः सपीतिः। 'सहपानं सपीतिः स्त्री तुल्यपानम्' इत्यमरः । 'समानस्यच्छन्दसि' इत्यादिना समानशब्दस्य सभावः । छान्दसत्वेऽपि बाणादिप्रयोगमहिम्रा लोकेऽपि न विरोध इत्याह दशटीकासर्वस्वकारः। 'समा- नस्यच्छन्दसि' इत्यत्र समानस्येति योगविभागसामर्थ्यात् भाषायामपि सप- क्षादिप्रयोगसिद्धिरित्याह वृत्तिकारः। पदमञ्जरीकारस्तु 'योगविभागाङ्गीकारे तस्य नित्यत्वात् समानजातीयशब्दप्रयोगो न स्यात्। अस्ति च प्रयोगः ।

गुणप्रकरणम् । २३७

अथोदात्तता। श्लाघ्यैर्विशेषणैर्योगो यस्तु सा स्यादुदात्तता। यथा बृंहमाणगजाकीर्णा ह्वेषमाणहयाकुला। संक्रीडत्स्यन्दना क्ष्वेडभटा रुद्रविभोश्रमूः ॥ अथौजः । •ओजः समासभूयस्त्वम् । यथा उद्दामद्विरदौघदानलहरीसौरभ्यलोभभ्रमद्- भृङ्गश्रेणिनिबद्धझंकृतिकलावाचालित प्राङ्गणाः निःसीमप्रथमानभूमविभवारम्भप्रियंभावुका मोदन्ते भुवि वीररुद्रनृपतेर्विद्वद्गहश्रेणयः ॥ अथ सुशब्दता। सुपां तिडं च व्युत्पत्तिः सौशब्दं परिकीर्त्यते। यथा

व्रीहौ सहशब्दस्य 'वोपसर्जनस्य' इति सभावः । 'भाष्यवार्तिकयोश्च योगवि- भागो नोपन्यस्तः' इत्यवोचत्। यदत्र युक्तं तद् ग्राह्यम्। अस्थ्युत्कषणम्थि- संघर्षः : कटत्कारोऽनुकरणशब्दः । क्षपास्वटन्तीति क्षपाटाः नक्तंचराः भूनभे- तालादयः। नद्ां स्नान्तीति नदीष्णाः कुशलाः। 'सुषि' इति योगविभागात् कप्रत्ययः। 'निनदीभ्यां स्नातेः कौशले' इति षत्वम्। श्राध्यैरिति। श्रा- ध्यैरुचितैःबृंहणादीनां गजादीनामेवोचितत्वादिति भावः । वैपरीत्येऽनौचित्यमनंन परिहृतमित्यनुसंधेयम्। बृंहमाणेति। चानशन्तोडयं न शानजन्तः। बंहेः पर- स्मैपदित्वात्। क्वेडभटेति पचाद्यजन्तपाठो न क्ष्वेडद्भटेति शत्रन्तपाठः। नस्या- त्मनेपदित्वादित्यादिप्रपश्चेन व्याख्यातं नाटकप्रकरणे द्वितीयेऽ्द्गे(पृ·१२०)।अनुचि- तार्थपरिहारकोऽयं गुणः। उद्दामेति। वाचालानि कृतानि वाचालितानि शब्दाय- मानानीत्यर्थः । भूमविभवो महिमातिशयः । प्रिया भवन्तीति प्रियंभावुकाः। 'कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकजौ' इति खुकञप्रत्ययः । अत्र वीररुद्रविदुषां गजा- न्तलक्ष्मीर्माहात्म्यं च प्रतिपाद्यते। सुपं तिडां चेति। सुबन्ततिडन्तविशे- षाणामित्यर्थः । कूलमुद्धहन्तीति कूलमुद्धहाः कथा यैस्तैर्दिगन्तप्रसिद्धैरित्यर्थः। 'उदि कूले रुजिवहोः' इति खशप्रत्ययः । अभ्रं कषन्तीत्यभ्रंकषाः । तैरुत्कृष्टैरि-

२३८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

आशामण्डलकूलमुद्दहकथैर भ्रङ्कषैर्वैभवै रक्षन सुप्रजस: प्रजास्त्रिभुवनक्षेमङ्करप्रक्रियः। दुष्टानां भुवि निप्रहन्तुम तुलैराढ्यंभविष्णुर्गुणै- र्भूम्रा संचरतेऽय काकतिकुले रुद्रावतारो हरिः ॥ अथ प्रेयः । प्रेयः प्ियतराख्यानं चाटूक्तौ यद्विधीयते। यथा दाक्षिण्यं त्वयय दक्षता त्वय दया त्वय्युन्नतत्वं त्वाय प्रागल्भ्यं त्वयि पौरुषं त्वयि कला संपत्त्वयि श्रीस्त्वाये। औदार्य त्वययि धीरता त्वय जगद्वौरयता च त्वयि श्रीमत्काकतिनाथ पालय भुवं वैरिश्वकल्पान शतम् ॥ अथौर्जित्यम्। और्जित्यं माढबन्धत्वम्। यथा क्षोणीरक्षणदक्षिणा: क्षतजगत्क्षोभा दुरीक्ष्यक्रमाः क्षुद्रक्षत्रियपक्षशिक्षणविधौ प्रोत्क्षिपकौक्षेयकाः। उद्दामोद्यमनस्य रुद्रनृपतेर्दोर्दण्डयोश्चण्डयो- र्गर्जहर्जनगर्वपर्वतभिदा दम्भोलयः केलयः ॥ प्रजा यासां ता: सुप्रजसः। 'नित्यमसिच्प्रजामेधयोः इत्यसिचप्रत्ययः। प्रजा रक्षन्निति हेतौ शतृप्रत्ययः रक्षणेन हेतुनेत्यर्थः। अत एव त्रिभुवनक्षेमंकर- प्रक्रियो विश्वजनीनव्यापार इत्यर्थः । 'क्षेमप्रियमद्ेऽण् च' इति खशप्रत्ययः । गुणैः शौर्यादिभिः। आढ्या भवतीत्यात्वंभविष्णुः। 'कर्तरि भुवः' इति खिष्णु- चप्रत्ययः । दुष्टानां निप्रहन्तुम्। 'जासिनिप्रहण' इत्यादिना कर्मणि षष्ठी। भूम्रा महिम्रा संचरते। 'समस्तृतीयायुक्तात्' इत्यात्मनेपदम्। इत्थमत्र सौ- शब्दं नाम गुणः । तस्य च्युतसंस्कारपरिहारार्थत्ववचनमयुक्तम। अनभिहित- गुणभावेनापशब्दाभावमात्रेण तत्परिहारसंभवात्। अत्र तु सकलसचेतश्वेतश्र- मत्कारकारिविशिष्टपदप्रयोगेण चारुताहेतुत्वसंभवादस्यैव स्वतन्त्रं गुणत्वमिति। प्रेय इति। चाटूक्तौ प्रियोक्तौ। दाक्षिण्यं सरलत्वम्। दक्षता क्षिप्रकारिता। धौरेयता धुरन्धरत्वम्। 'धुरो य्रुंकौ' इति ढकप्रत्ययः। निष्ठुरोक्तिलक्षणपरु-

गुणप्रकरणम् । २३९

अथ समाधि: । समाधिरन्यधर्माणां यदन्यत्राधिरोपणम् यथा पृच्छन्ती दुग्धसिन्धुं कुशलमनुसरन्त्यादराच्छङ्गराद्रिं चादूक्त्या मानयन्ती मुहुरमरनदीं चन्द्रमग्रे हसन्ती। वैधात्रीं यानहंसावलिमनुकृपया स्वागतं व्याहरन्ती लोकेषु त्रिष्वमीषु प्रभवति महती वीररुद्रस्य कीर्ति:॥ अथ विस्तरः । समर्थनप्पञ्चोक्तिरुक्तस्यार्थस्य विस्तरः। यथा लोकेषु त्रिषु काकतीश्ररगुणान स्तोतुं मुहुर्वीक्षितुं श्रोतुं बह्वभिनन्दितुं च फणिनामेकः क्षमो नायकः। यद्वक्त्राणि सहस्रमस्य कृतिनो यद् द्वे सहस्रे दश- स्ता एव श्रुतयः फणा दशशतान्यत्यद्दुतान्दोलने॥। अथ संमितत्वम्। यावदर्थपदत्वं तु संमितत्वमुदाहृतम्। यथा काकतीयनरेन्द्रस्य कीर्तिचन्दनचर्चनम। न्धिवैलक्ष्येणेति भाव: क्षोणीरक्षणेत्यादिश्लोको व्याख्यातः काव्यप्रकरणे(पृ-५२) शब्दचित्रे। पृच्छन्तीति। अत्र कुशलप्रश्नादेश्वेतनधर्मस्याचेतनायां कीर्ताव- धिरोपणात् समाधिः। समर्थनेति। विस्तर इति समर्थनप्रपश्चनस्य शब्दात्म- कत्वेन 'प्रथने वावशब्दे' इति घञः प्रतिषेधे 'ऋदोरप' इत्यप प्रत्ययः । 'स तु शब्दस्य विस्तरः' इत्यमरः । लोकेष्विति। अभिनन्दितुमनुमोदितुम्। स्तोत्रादिषु फणिपतिसामर्थ्य समर्थयते। यदिति। यस्मात् कारणादित्यथः । अत एवेदं न काव्यलिङ्गम्। हेतुवाचकविभत्त्यादेरश्रवण एव तस्योत्थानादिति। यावदिति। यावन्तोरऽर्था यावदर्थमिति तद्धितान्तेन विभ्रहः। तदुक्ततं हरदत्तेन। 'यावदित्यव्ययं चास्ति तद्धितान्तश्र विद्यते। अतो नित्यसमासेऽपि तद्धितान्तेन विभ्रहः ॥' इति। 'यावदवधारण' इत्यव्ययीभावः। यावदर्थ पदानि यस्य तस्य भावस्तत्त्वम्। अभिधेयापेक्षया यत्रकमपि पदं न न्यूनं नाप्यधिकं तत्सं-

२४० प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

दिगङ्गना वितन्वन्ति वतंसीकृततद्रुणाः ॥ अथ गाम्भीर्यम्। ध्वनिमत्ता तु गाम्भीर्यम्। यथा विषं कौक्षेयके गङ्गा कीतौं दिग्वसनं रिपौ। इन्दुर्मुखे च रुद्रस्य काकतीयस्य दृश्यते॥ अत्र शङ्करस्य कण्ठे विषं मौलौ गङ्गा कटिस्थले दिग्वस्त्रं शिरास चन्द्र इति ध्वन्यते। अथ संक्षेपः । संक्षिप्तार्थाभिधानं यत् तत् संक्षेपः प्रकीर्त्यते। यथा वंशोऽस्ति काकतीयानां तत्रासन् बहवो नृपा:। तेषां भाग्यविवर्तोडयं वीररुद्रो नरेश्ववरः ॥ अत्रातिविस्तरकथनयोग्यार्थस्य संक्षेपोक्ते: संक्षेपः । अथ सौ- क्ष्म्यम् । अन्तः संजल्परूपत्वं शब्दानां सौक्ष्म्यमुच्यते। यथा अध्यधःपरिसंश्निष्ठाः ष्ठाकृ्भूधातवः सदा। वर्तन्ते काकतीयेन्द्रे कर्तर्यन्यत्र कर्मणि॥ अत्राधितिष्ठत्यधःकरोति परिभवतीत्यन्तःसंजल्परूपत्वान् सौक्ष्म्यं

अत्र शङ्करस्येति। वंश इति। भाग्यविदर्तो भाग्यपरिपाकः। अन्तरिति समीचीनो जल्पः संजल्पः विवक्षितार्थः सोऽन्तःकृतो गर्भितो यत्र तद्रूपत्वमन्तः- सञ्जल्परूपत्वं सौक्ष्म्यमित्यर्थःअध्यधःपरिशब्दैः संश्लिष्ाः संबद्धाः प्राक्- प्रयुक्ताध्यादिशब्दा इत्यर्थः । ष्रा गतिनिवृत्तौ। डुकृञ् करणे। भू सत्ता- यामित्येते धातवो 'भूवाद धातवः' इत्युक्तलक्षणा: शब्दविशेषाः ष्राकृ- ञभूधातवः काकतीयेन्द्रे सदा कर्तरि वर्तन्ते । कर्तृवाचिन एव तिझादि- प्रत्ययान् दधतीत्यर्थः। अन्यत्र कर्मणि कर्मवाचिनो यगादिप्रत्ययान् दधतीत्यर्थः । एतच्च न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्येति नियमेन केवलधातोः प्रयोगाभावात् 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' इति प्रत्ययानामेव

गुणप्रकरणम्। २४१

भवति। अथ प्रौढिः । प्रौढिरुक्तेः परीपाकः इति काव्यविदो विदुः। यथा वीप्सा पद्मभवस्य चन्द्रमुकुटस्यावृत्तिराम्रेडितं दैत्यारे: प्रतिबिम्बनं सुरगिरेरिन्दोः समुत्तेजनम्। कर्णादेः पुनरुद्धवः सुरतरोः सर्वस्वमाविष्किया स्वर्धेनोरिति तर्कयन्ति कवयः श्रीवीररुद्रप्रभुम् ॥ अथोक्ति:। विदग्धभणितिर्या स्यादुक्तिं तां कवयो विदु:। यथा *दिठ्ठा कमलासत्ती रण्णो तुह सुह्अचित्तचरिअस्स। भासन्तो वि तुमं तं कुवलअलच्छिं पसाहेसि॥ अथ रीतिः। यथोपक्रमनिर्वाहो रीतिरित्यभिधीयते। यथा षड् गुणान् सेवते राजा षड् रिपूनवमन्यते। *टृष्टा कमलासक्ती राझस्तव सुभगचित्रचरितस्य । भास्वानपि त्वं तां कुवलयलक्ष्मी प्रसाधयसि ॥ प्रौढिरिति। परीपाको वैचित्रीविशेषः । वीप्सेति । वीप्सा द्विर्भावः। निमित्तनैमित्तकयोरभेदोपचारात्। आम्रेडितं द्विस्त्रिरुत्त्तम्। प्रतिबिम्बनं प्रतिबिम्बः । समुत्तेजनं शाणोल्लीढत्वम्। सर्वत्र द्वितीयव्रह्मादिरूपत्व- मित्यर्थ: । अत्र वीररुद्रे विरिश्चिवीप्साद्यारोपलक्षणवैचित्रीवशात् प्रौढिः । दिद्ठेति। कमलासक्तिरेकत्र कमलायामन्यत्र कमलेष्वासक्तिः। कुवल- यलक्ष्मी भूमण्डललक्ष्मीमन्यत्रोत्पलसंपदम्। अत्र राज्ञश्रन्द्रस्यापि कमलास- किः । भास्वतः सूर्यस्यापि कुवलयप्रसाधनमित्येवंरूपायां विदग्धभणि- तावश्लीलं परिहियते। षड् गुणान् सन्ध्यादीन्। 'सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः । षङ्ुणाः' इत्यमरः । षड् रिपून् कामक्रोधादीन्। षड् दर्शनानि पाणिनीय प्रभृतीन्युक्तानि। षड़ बलानि मौलादीनि। तदुक्त मौलेश्वरेण। 'मौलं भृत्यं तथा मैत्रं त्रैणमाटविकं बलम्। आमित्रमपरं षष्ठं सप्तमं नोपलभ्यते ॥' इति। अत्र पादचतुष्टयेऽप्यादौ षद्पदोपादानाद्यथोपक्मनिर्वाहेण पतत्प्रकर्षपरिहा-

२४२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

षडू दर्शनान्युपादत्ते षड् बलानि च वीक्षते ।। अथ भाविकम्। भावतो वाक्यवृत्तिर्या भाविकं तदुदाहतम्। यथा स्वामिस्तात कुलोत्तंस वीररुद्र जगत्प्रभो। पुत्रिणां धुरमेषोऽहं पुत्रेणारोपितस्त्वया।। अत्र प्रेमरूपभाववशात् स्वामिंस्तातेति वाक्यवृत्तिः। अथ गतिः। गतिर्नाम सुरम्यत्वं स्वरारोहावरोहयोः । यथा प्रकाश्ये त्रैलोक्ये सततमतुलैः काकतिविभो- र्महोभिर्निःसीमैर्दिनकरकराटोपपदुभिः। तमः कृत्सं शोकज्वलदनलरोचिःपरिचयं दधत्स्वप्युद्वेलत्यरिनृपमनस्स्वेव सततम् ।। अत्र पूर्वार्धे दीर्घाक्षरप्रायत्वात् स्वरस्यारोहः। उत्तरार्घेऽवरोहः। एतेषां गुणानामर्थगतत्वमपि केचिदिच्छन्ति। प्राचामाचार्याणां मतेन संघटनाश्रयत्वमेव गुणानाम् । तदुक्तमलंकारसर्वस्वे। 'संघ- टनाधर्मत्वेन शब्दार्थधर्मत्वेन च गुणालंकाराणां व्यवस्थानम्' इति। अनयैव भङ्गया गुणालङ्काराणां निरूपित: स्वरूपभेद:ः । अन्यथा स्व- रिणी रीतिर्द्रष्टव्या। भावत इति। भावः प्रेमात्रास्तीति भाविकम्। स्वामि- न्रिति। पुत्रं प्रति जनकस्योक्तिः। भाविकं योजयति। अत्र प्रेमेति। गति- रिति। स्वराणामारोहो दीर्घाक्षरप्रायत्वम्। अवरोहो वैपरीत्यम्। प्रकाश्य इति। निःसीमैरिति सूर्यादितेजोव्यतिरेकोक्तिः । वीररुद्रतेजसि विश्वव्यापिनि तमसो वैरिहृदयान्येवावकाश इत्याह। तम इति। तत्राग्निसन्निधानेऽपि तमसो न बाध इत्याह। शोकेति। दधत्स्वपीत्यपिशब्दो विरोधसूचकः । दुःखिता मुह्यन्तीति परिहारः । उद्गेलति विज़म्भते। अत्र पूर्वार्ध इत्यनेनोत्तरार्धे हूस्वा- क्षरप्रायत्वादवरोह इति द्रष्टव्यम्। एतेषां गुणानां मतभेदेनार्थमतत्वलक्षणं विशेषमाह। एतेषामिति। तदुक्तं वामनेन। 'एत एवौजःप्रसादप्रभृतयोऽर्थ- गुणाः' इति। स्वमतमाह। प्राचामिति। संघटनाश्रयत्वमेवेति। बहूनां पदानामेकपदवदवभासमानत्वादिलक्षणे श्रलषादावर्थगतत्वस्य दुर्घटत्वादिति भा- वः। अलङ्कारसर्वस्व इति। उद्भटादिमतानुवादत्वेनेति भावः । अनयव

गुणप्रकरणम् । २४३

रूपभेदस्य दुर्निरूपत्वात्। काव्यशोभाकरत्वमेव गुणालङ्टारस्वरूप- त्वम्। तदुक्तं रुद्रभट्ट्ेन। 'यो हेतुः काव्यशोभायाः सोऽलंकारः प्रकीर्त्यते। गुणोऽपि तादृशो ज्ेयो दोष: स्यात्तद्विपर्ययः ॥' इति अतो गुणानां संघटनाश्रयत्वमेव युक्तम्। इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रय शोभूषणेSलंकारशास्त्रे गुणप्रकरणं समाप्रम् ।

भाव इत्यर्थः । ननु कथमेतदुपपद्यते 'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः। तदतिशयहेतवस्त्वलंकाराः' इति वामनेन स्वरूपभेदस्योक्त्तत्वादिति चेत् नैतत् साधीयः । विकल्पासहत्वात्। इदं हि तद्दर्शनरहस्यम्। रीतिरात्मा काव्यस्य। रीतिश्च गुणविशिष्टपदरचना। सा वैदर्भ्यादिभेदेन त्रिविधा। तत्र सर्वगुणवि- श्िष्टा वैदर्भी। कतिपयगुणविशिष्टे गौडीयापाश्चाल्याविति। तत्र सर्वगुणानां मिलित्वा काव्यशोभाहेतुत्वे गौडपाश्चालरीत्योरव्याप्तिः। कतिपयानां काव्यशो- भाहेतुत्वे 'अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोद्यन्नुल्लसत्येष धूमः' इत्यादौ

तिव्याप्तिः स्यात्। तस्मान्नास्ति गुणानां तन्मते काव्यशोभाकरत्वम्। न च' तन्मूलमलङ्गाराणां तदतिशयहेतुत्वमिति। स्वमतेऽभिमतसंमति च दर्शयति। यो हेतुरिति। उपसंहरति। अत इति। स्वरूपभेदाभावादित्यर्थः। संघट- नाश्रयत्वमेव युक्तमिति। भेदकत्वेनेति भावः । एतचोद्भटादिमतमवलम्ब्य श्लेषादीनां माधुर्यादावनन्तर्भावमङ्गीकृत्योक्तम्। वस्तुतस्तु भामहादिमतेनान्त- र्भावे श्लेषादिगुणानां रसधर्मत्वम्। अलङ्गाराणां तु शब्दार्थधर्मत्वमिति विद्यत एव स्वरूपभेद इति रहस्यम्। अत एव स्वयमेवोक्त्तवान् काव्यप्रकरणे । 'हारादिवदलंकारास्तेऽनुप्रासोपमादयः। श्लेषादयो गुणास्तत्र शौर्यादय इव स्थिताः ॥ आत्मोत्कर्षावहा' इति।

सरिसूनुना विश्रजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसामपीथिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने गुणनिरूपणं नाम

अथ शब्दालङ्कारप्रकरणम्।

अलंकारस्वरूपनिरूपणम् । अथ गुणनिरूपणानन्तरमलंकारा निरूप्यन्ते। अलंक्रियतेऽनेनेति चारुत्वहेतुरलंकारः। तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे। 'उपस्कुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण संश्रिताः । हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥' इति। यथा करचरणाद्यवयवगतैर्वलयनूपुरादिभिस्तत्तदलङ्कारतया प्र- सिद्धैरवयव्येवालङ्टियते तथा शब्दार्थावयवगतैरनुप्रासोपमादिभिस्त- सदलङ्कारतया प्रसिद्धैरवयवीभूतं काव्यमुपस्क्रियते। आश्रयाश्रयि- परिशेषादलंकारनिरूपणं प्रतिजानीते। अथति। अत्रैतेऽलंकाराश्छेकानु- प्रासवृस्यनुप्रासौ। यमकं पुनरुक्त्तवदाभासो लाटोपलालितः प्रासः ॥ चित्रमथो उपमानन्वयोपमेयोपमा स्मरणम्। रूपकपरिणामौ द्वौ संदेहभ्रान्त्यपह्नवोल्लेखाः ॥ उत्प्रेक्षांतिशयोक्ती तथा सहोक्तिर्विनोक्तिश्। उक्तीः समासवक्रस्वभावकव्याज- पूर्विका विद्यात्॥ मीलनसमानतदतव्रुणा विरोधो विशेषश्च। अधिको विभाव- नाथो विशेषपूर्वोक्त्यसंगती स्याताम् ।। विचित्रान्योन्यविषमाः समोऽथो तुल्य- योगिता। दीपकं प्रतिवस्तूपमा दृष्टान्तो निदर्शना ॥ व्यतिरेकः श्लेषपरिकरा- क्षेपा मृषास्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसा च पर्यायोक्तं प्रतीपकम् ॥ अनुमानं काव्य- लिऊ्ं न्यासोऽर्थान्तरपूर्वकः। यथासंख्यार्थापतने परिसंख्योत्तरं तथा ॥ वार्थ- चार्थौ द्वौ समाधिर्भाविकं प्रत्यनीककम्। व्याघातपर्यायसूक्ष्मा उदात्तः परि- वृत्तिका ॥ हेतुमालैकावली च मालादीपकसारकौ। संसृष्टिसंकरौ चेति पञ्च- सप्ततिरारिताः ॥ रसवत् प्रेय ऊर्जस्वी समाहितमथोदयः। भावस्य संधिः शाबल्यं दवयशीतिरिति मे मताः ॥ एतेषामलंकारशब्दव्युत्पत्त्या तत्सामान्य- लक्षणलाभं मत्वाह। अलंक्रियतेऽनेनेति। अनियमेन रस इति शेषः । 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति करणे धञ्प्रत्ययः। एतेनैतेषां गुणाना- मिव रसोपस्कारासंभवात् तेभ्यो वैलक्षण्यं सूच्यते। अस्मिन्रेवार्थे श्रृद्धसंवादमाह। उपस्कुर्वन्तीति। येऽमद्वारेण शब्दार्थयोरुत्कर्षाधानद्वारेण तमङ्विनं रसं सन्तं विदयमानमुपस्कुर्वन्तीत्यनेन रसाभावे चित्रकाव्ये शब्दार्थवैचित्रीमात्रपर्यवसायि- स्वमलंकाराणामिति सूच्यते। तेऽलक्षारा: कण्ठादीनामुत्कर्षाधानद्वारण हारादय इव संयोगवृत्त्या वर्तन्त इत्यरथः। केवलमेव सत रसेऽनुप्रासोपमादिभिः स्वाश्रय- भूताः शब्दार्था एवोपस्कियन्ते। किं तु तद्द्वारा तदवयवीभूतं काव्यमपीत्ये-

शब्दालङ्कारप्रकरणम् । २४५

भावेनालङ्कार्यालङ्कारभावो लोकवत् काव्येऽपि सम्मतः। चारुत्वहे- तुत्वेऽपि गुणानामलङ्गाराणां चाश्रयमेदान्द्ेदव्यपदेशः । सङ्गटनाश्रया गुणा: शब्दार्थाश्रयास्त्वलङ्काराः। ।। अलङ्कारविभागः ॥ तत्र प्रथमं शब्दार्थोभयगतत्वेन त्रैविध्यमलङ्कारवर्गस्य। अर्थाल- झ्वाराणां चातुर्विध्यम्। केचित् प्रतीयमानवस्तवः । केचित् प्रतीय- मानौपम्याः। केचित् प्रतीयमानरसभावादयः । केचिदस्फुटप्रतीय- माना इति। समासोक्तिपर्यायोक्त्याक्षेपव्याजस्तुत्युपमेयोपमानन्वया- तिशयोक्तिपरिकराप्रस्तुतप्रशंसानुक्तनिमित्तविशेषोक्तिषु प्रतीयमानं वस्तु काव्योपस्कारतामुपयाति। रूपकपरिणामसंदेह भ्रान्तिमदुल्लेखा- पह्मवोत्प्रेक्षास्मरणतुल्ययोगितादपिक प्रतिवस्तूपमादृष्टान्तसहोक्तिव्य- तिरेकनिदर्शनाश्नेषेष्वौपम्यं गम्यते । रसवत्प्रेय ऊर्जस्विसमाहितभावो- दयभावसधिभावशबलतासु रसभावादिर्व्यज्यते। उपमाविनोक्त्यर्था- न्तरन्यासविरोध विभावनोक्तगुणनिमित्तविशेषोक्तिविषम समचित्राधि- कान्योन्य कारणमालैकावलीव्याघातमालादपिककाव्यालङ्गानुमानसा-

क्रोक्तिस्वभावोक्तिभाविकोदात्तेषु सहृदयहृदयाह्रादि स्फुटं प्रतीयमानं नास्ति। अत्रेत्थमलंकारकक्ष्याविभागः ।। शेषः । लोके मूलभूतः संयोगो मुख्यः । अत्र त्वनित्यत्वसाधर्म्यादौपचारिक इति भेद। अथालङ्कारविभागं करिष्यमाणस्तदुपयोगितयोद्भटादिमतेनोक्तमेव गुणा- लङ्डारभेदमनुवदति। चारुत्वहेतुत्वेऽपीति। इत्थमलङ्कारस्वरूपं निरूप्य तद्विभागमाह । तत्र प्रथममिति। शब्दालङ्कारा अनुप्रासादयः । अर्थालक्गारा उपमादयः । उभयालद्वारा लाटानुप्रासोभयसंसृष्टयादयः। एतेषां तुल्येऽपि काव्यशोभाहेतुत्वे शब्दार्थोभयालङ्कारव्यवस्थायामाश्रयाश्रयिभाव एव प्रमाण- मित्य लक्कारसर्वस्वकारः । अन्वयव्यतिरकाविति काव्यप्रकाशकारः। रसभावा- दिर्व्यज्यत इति। गुणीभूतव्यञ्ञयत्वेन प्रतीयत इत्यर्थः । चतुर्धा विभक्तेष्व- लक्कारेष्ववान्तरविभागं प्रतिज्ञापूर्वकमाह। अत्रेति। इत्थं वक्ष्यमाणप्रकारेण।

२४६ प्र तजानरुद्रीये रत्नापणसहिते

साधर्म्य त्रिविधम्। भेदप्रधानममेदप्रधानं भेदाभेदप्रधानं चेति। उपमानोपमेययो: स्वतो भिन्नत्वाच्छाब्दमेतन्न वास्तवम् । रूपकपरिणामसंदेह भ्रान्तिम दुल्लेखापह्नवानामभेदप्रधानसाधर्म्यनिब- न्धनत्वम्। दीपकतुल्ययोगितानिदर्शनादृष्टान्तप्रतिवस्तूपमासहो- क्तिप्रतीपव्यतिरेकाः भेदप्रधानसाधर्म्यनिबन्धनाः । उपमानन्वयो- पमेयोपमास्मरणानां भेदाभेदसाधारणसाधर्म्यमूलता। उत्प्रेक्षा- तिशयोक्ता अध्यवसायमूले। विभावनाविशेषोक्तिविषमचित्रा- सङ्गत्यन्योन्यव्याघातातद्रुणभाविकविशेषाणां विरोधमूलता। यथा- संख्यपरिसंख्यार्थापत्तिविकल्पसमुच्चयानां वाक्यन्यायमूलता। परि- वृत्तिप्रत्यनीकतद्गुणसमाधिसमस्वभावोक्त्युदात्तविनोक्तयो लोकव्यव- हारमूंलाः । काव्यलिङ्गानुमानार्थान्तरन्यासानां तर्कन्यायमूलता । कारणमालैकावलीमालादीपकसाराः शृङ्गलावैचित्र्यमूलाः । व्याजो- क्तिवक्रोक्तिमीलनान्यपह्ववमूलानि। समासोक्तिपरिकरौ विशेषणवै- चित्र्यमूलौ। अथालङ्कारणां परस्परवैलक्षण्यं निरूप्यते। आरोपगर्भत्वेऽप्यारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगानुपयोगाभ्यां परिणा- मरूपकयोर्भेदः। आरोपविषयस्यारोप्यमाणरूपसंभवासंभवाभ्यामुल्ले- स्वरूपकयोर्भेदः । आरोपविषयस्य संदेहभ्रान्त्यपह्नवैः सन्देह भ्रान्ति- मदपह्नवानां परस्परं भेद: । साधर्म्यमूलत्व्रेऽपि तुल्ययोगितादीपकनि- दर्शनाव्यतिरेकदृष्टान्तेभ्यः साधर्म्यस्य वाच्यत्वादुपमानन्वयोपमेयो- पमा भिद्यन्ते । साधर्म्यस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यामुपमेयोपमाप्रति- वस्तूपमयोर्भेदः। वस्तुप्रतिवस्तुबिम्ब प्रतिबिम्बभावाभ्यां प्रतिवस्तूप- मादृष्टान्तयोर्भेदः। प्रस्तुताप्रस्तुतानां व्यस्तसमस्तत्वाभ्यां तुल्ययोगि- तादीपकयोर्भेदः । उपमानस्य प्रसिद्धत्वा प्रसिद्धत्वाभ्यामुपमोत्प्रेक्षयो- भेंद:। अर्थसाम्यशब्दसाम्याभ्यामुपमाश्नेषयोर्भेदः। उपमानोपमे- ययोर्भेदाभेदाभ्यामुपमानन्वययोर्भेदः । उपमानोपमेयभावस्य पर्या- एतदभेदप्रधानत्वं शाब्दमारोपितं न वास्तवं न स्वाभाविकम् : अथालंकाराणा- मत्यन्तविवेकार्थ मिथो वैधर्म्यमाह। अथालङ्काराणां परस्परवैलक्षण्यं

शब्दालङ्कारप्रकरणम् । २४७

ययागपद्याभ्यामुपमेयोपमोपमयोर्भेदः। अप्रस्तुतस्य वाच्यत्वगम्य- त्वाभ्यामप्रस्तुतप्रशंसासमासोक्त्योर्भेदः । वाच्यव्यङ्गथयोः प्रस्तुतत्वे पर्यायोक्तिः । वाच्यस्याप्रस्तुतत्वेऽप्रस्तुतप्रशंसा । व्याप्तिपक्षधर्म- ताद्यभावात् काव्यलिङ्गस्यानुमानाद्वेदः। साधारणगुणयोगाद् भेदा- नुपलब्धौ सामान्यम् । उत्कृष्टगुणयोगान्न्यूनगुणतिरोधाने मीलनम्। अन्यव्यवच्छेदे तात्पर्याभावादुदात्तालंकारस्य परिसंख्यातो भेद: । काकतालीयतया कार्यसाधने कारणान्तरोपनिपाते समाधिः। अह- गहमिकया कार्यसाधने बहूनां कारणानामुदमे द्वितीयः समुच्चयः। निह्नवस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यामपह्नवव्याजस्तुत्योर्भेदः। अन्येषां भेद: स्पष्ट एव। यद्यपि व्याजोक्तिमीलनसामान्येषु कथंचित् सादृश्यम- स्ति तथाप्यविवक्षितत्वान्न सादृश्यमूलेषु गणना। शब्दालंकारा निरूप्यन्ते। अथालंकारस्वरूपविभागानन्तरं शब्दार्थयोर्मध्ये शब्दस्यार्थ प्रत्य- न्तरङ्गत्वात् प्रथमं शब्दालङ्कारा निरूप्यन्ते। छेकानुप्रासः। भवेदव्यवधानेन द्वयोर्व्यञ्जनयुग्मयोः। आवृत्तिर्यत्र स बुधैश्छेकानुपास इष्यते।। यत्राव्यवहितयोर्व्य अजनयुग्मयोर्द्वयोः पौनरुक्त्यं तत्र छेकानुप्रा- सः। यथा

विविच्यते। इत्थमलंकाराणां पीठिकां विधाय शब्दालंकारनिरूपणं प्रस्तौति। अथेति। तत्प्राथम्ये हेतुमाह। शब्दस्येति। अत्र शब्दप्रतीतिपूर्वकत्वादर्थ- प्रतीतेः शब्दस्य प्रतीतावन्तरङ्गत्वं तेन तस्य प्राधान्यात् प्राथम्यमिति भावः । प्रथमं तावच्छब्दार्थोभयगतत्वेन त्रिविधं पौनरुक्त्यम्। तत्राद्ये केवलस्वरपान- रुक्त्यस्य चारुताहेतुत्वाभावात् व्यज्ञनमात्रपौनरुक्त्यम्। स्वरव्यज्जनसमुदायपौन- रुक्त्यं च चारुताहेतुः। तत्राद्यमपि संख्यानियमे छेकानुप्रासः वैपरात्ये वृत्त्यनु- प्रास इति सर्वस्वकारः । तदनुसारेण छेकानुप्रासं लक्षयति। भवेदिति । रसादनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः । तदुक्त्तम्। 'प्रकृष्टो वर्णविन्यासो रसा- दनुगतो हि यः। सोऽनुप्रासः स च छेकवृत्त्युपाधिगतो द्विधा ॥' इनि। ग्रृह- चरा: पक्षिमृगादयश्छेका इति केचित्। विदग्धा इति सर्वस्वकारादयः। तदुप-

२४८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

महीमहीनविभवे धत्ते क्षेमंकरे करे। राजन्यजन्यविजयी राजा राजद्वणोदयः ॥ धत्त्यनुमास:। एकद्विपभृतीनां तु व्यञ्जनानां यथा भवेत्। पुनरुक्तिरसौ नाम वृत्त्यनुमास इष्यते।। यथा रेरे क्षुद्रमहीक्षितः क्षणमितः श्रीकाकतिक्ष्मापते- र्वीक्षध्वं ध्वजिनीं दुरीक्ष्यसुभटां प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकैः। योत्स्यध्वे यदि लभ्यमक्षयपदं कान्तारपक्षो वृथा क्ष्माभृत्कुक्षिचरत्तरक्षुनिकरात्तत्रात्मरक्षा कुतः ॥। यमकम् यमकं पौनरुक्त्ये तु स्वरव्यञ्जनयुग्मयोः। छेकानुप्रासे वृत्यनुप्रासे च स्वरपौनरुक्त्यमानुषङ्गिकम् । अनयुग्मयोरव्यवधानेनावृत्तिः स छेकानुप्रास इत्यर्थः । उदाहरति । महीमिति। अहीनविभवे फणीन्द्रसदृश इत्यर्थः। करे बाहौ। राजन्याः क्षत्रियाः।'राजश्व- शुराद्यत्' इति यत्प्रत्ययः। जन्यं युद्धम् । अत्र पादचतुष्टयेऽपि व्यअ्जनयुग्माना- मव्यवधानेनावृत्तेश्छेकानुप्रास इति द्रष्टव्यम्। संख्यानियमेन छेकानुप्रासमुक्त्वा- न्यथा वृत्त्यनुप्रासमाह। एकेति। प्रभृतिग्रहणात् त्रिचतुरादिसंग्रहः। अत्रै- कस्य व्यञ्नस्य सकृदावृत्तौ वैचित्र्याभावात् सामर्थ्यादसकृदावृत्तिर्लभ्यते। द्वयोस्तु सकृदेव। अन्यथा छेकानुप्रासः स्यात्। व्यवधाने त्वसकृदावृत्तावपि न विरोध: । त्र्यादीनां तु सकृदसकृद्वा व्यवधानेनाव्यवधानेन वावृत्तिर्द्रष्टव्या। वृत्तिशब्देन वैदर्भ्यादयो विवक्षिताः । तदुपलक्षितानुप्रासो वृत्त्यनुप्रासः । उदाह- रति। रेरे इति। योत्स्यध्वे हनिष्यध्वे यदि। युध संप्रहारे इत्यस्माद्धातोः कर्मणि लद्। लभ्यमक्षयपदमिति। 'द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभे- दिनौ। परिव्राड् योगयुक्तश्र रणे चाभिमुखो हतः ॥' इति स्मरणादिति भावः। कान्तारपक्षोऽरण्यनिवासपक्षः। तरक्षुनिकरात् मृगादनयूथात् दुर्मरणकारणादर- प्यनिवासाच्छुभोदर्क युद्धमरणमेव श्रेय इति भाव:। अत्रासकृत्क्षकारावृत्त्या वृत्त्यनुप्रासः। एवमन्येऽपि भेदाः सूर्यशतकादौ द्रष्टव्याः। व्यजनमात्रपौनरुक्त्या- श्रयमलक्कारद्ूय मुक्त्वा स्वरव्यअ्नसमुदायपौनरुक्त्याश्रयमलंकारमाह। यमकत- मिति। ननु महीमहीनविभव इत्यादौ छेकानुप्रासे 'युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः'

शब्दालक्कार प्रकरणम्। २४९

यमके तु स्वरयो: •जनयुग्मयो: आवृत्तिः तस्यादिमध्यान्तगतत्वेन बहवो मेदा: । अत्र दिख्ात्रमुदाहियते। प्रताप: काकतीन्द्रस्य महामहिमतेजसः । श्रियं दधाति पद्मेष्टमहामहिमतेजसः॥ पुनरुक्तवदाभासः । यत्रार्थ: प्रमुखे किंचित् भासते पुनरुक्तवत्। पुनरुक्तवदाभासोऽलंकारः स सतां मतः ॥ यत्रार्थः पुनरुक्तवदाभासते अन्वयवेलायामन्यथा भवति स पुन- रुक्तव राभासोऽलङ्कारः। अर्थालङ्कारत्वेऽप्यस्य शब्दपौनरुक्त्याश्रि- तत्व्ाच्छब्दालङ्गारप्रस्तावे लक्षगं कृतम। यथा जिष्णुरिन्द्रः क्षितिभुजां श्रीपतिः पुरुषोत्तमः । भास्वान् सूर्यस्फुरत्तेजा; काकतीन्द्रो विराजते।। व्यअ्ञनमात्रपौनरुक्त्यमित्याशङ्कय परिहरति। छेकानुप्रास इति। अनुषज्ञा- दागतमानुषङ्गिकम्। अन्वाचयविशिष्टमभ्युच्चय इत्यर्थः। स्वरव्यञ्जनयुग्मयोरि- त्यत्र स्वरसहितव्यञ्ञनेति मध्यमपदलोपी समासो विवक्षित इति व्याचष्टे। यमके त्विति। तच्च यम्यमानानां पादैकदेशानामादिमध्यान्तगतत्वेनाने- कविधमित्याह। तस्येति। एतच श्रलोकार्धपादयमकानामप्युपलक्षणम्। सर्वे- डप्येते भेदाश्चिरन्तनरेव बहुधा प्रपश्चिताः। गुरुत्वभीतत्वान्नेह प्रपञ्चयन्ते। तत्रैक मुदाहरति। प्रताप इति। महान् महिमा आधिक्यं यस्य तेजसो महामहि- मतेजसः काकतीन्द्रस्य प्रतापः । पद्मेष्टमहां पद्मप्रियोत्सवाम्। अहिमतेजसः उष्णांशो: श्रियं दधाति। अत्र द्वितीयपादस्य चतुर्थे यमनात् संदष्ठयमकं नाम यमकभेदः। तदुक्तमन्यत्र। अत्र यम्यमानयोरुभयोः सार्थकत्वं 'विहगाः कद- म्बसुरभा विहगाः' इत्यत्रैकस्य सार्थकत्वमितरस्यानर्थकत्वम्। 'कलयन्त्यनुक्ष- णमनेकलयम्' इत्यत्रोभयोरनर्थकत्वम्। एवं सर्वेष्वपि यमकेषु प्रकारत्रयं यथा- संभवं द्रष्टव्यम्। शब्दपौनरुक्त्याश्रितानलंकारानभिधायार्थपौनरुक्त्यमूलमलंकार- माह। यत्रेति। यत्रालंकारेऽर्थः प्रमुखे प्रथमं पुनरुक्तवत् पुनरुक्तेन तुल्यमत एव किंचित् किमप्यनन्वितं भासते परमार्थतस्तु अन्यथा पर्यवस्यतीत्यर्थः। अर्थ- पौनरुक्त्यस्य प्ररूढदोषत्वात् तदेतश्रिष्कृष्य व्याचष्ेन यत्रार्थ इत्यादिना। नन्वस्यं शब्दालंकारप्रस्तावे का सक्गतिरत आह। अर्थेति। अर्थपौनरुक्त्यादे- वार्थाश्रितत्वादर्थालंकारत्वे सत्यपीत्यर्थः । शब्दपौनरुक्त्याश्रितत्वादिति। पर्यायशब्दाश्रितत्वादित्यर्थः । आम्रेडितशब्दवत् पर्यायशब्देष्वप्यर्थेकत्वसादृश्या- 4

२५० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अथोभयपौनरुक्त्यालद्कार: कथ्यते। लाटानुपासः। शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं यत्र तात्पर्यभेदवत्। स काव्यतात्पर्यविदां लाटानुपास इष्यते।। यत्र शब्दार्थयोस्तात्पर्यभेदमात्रं न स्वरूपभेदस्तत्र लाटानुप्नासः।/ यथा गुणा गुणास्ते गण्यन्ते ये रुद्रनृपमाश्रिताः। नीतिर्नीतिरसौ तस्य लक्ष्मीर्लक्ष्मीश्र कथ्यते। जिष्णुः । क्षितिभुजामिन्द्रो राजाग्रगीः श्रीपतिः समृद्धः। पुरुषोत्तमः पुरुषश्रेष्ठः भास्वान् दीप्तिमान । सूर्य इव स्फुरत्तेजा: स्फुरत्प्रतापः । अत्र जिष्ण्वादीनामि- न्द्रादिपर्यायप्रयोगेण प्रमुखे भासमानस्य पौनरुक्त्यस्योक्तप्रकारेणान्वयवेलाया- मन्यथा पर्यवसानात् पुनरुक्तवदाभास इति भाव। केचित् पुनरेवमाहुः। 'भाति सदानत्याग: स्थिरतायाम्' इत्यत्र सत्पुरुषप्रणामेन प्रकाशते स्थैर्ये पर्वतभूत इत्यस्यार्थस्य दानत्यागशब्दपरिवृत्तावसंभवाच्छव्दालंकारोऽप्ययम्। 'तनु- वपुः' इत्यत्र कृशाङ्ग इत्यस्मिन्नर्थे तनुशब्दविपािवृत्तौ नायमलंकार इति शब्दा- श्रयत्वं। वपुःशब्दविपरिवृत्तौ नालंकारत्वहानिरित्यर्थाश्रयत्वम्। अत उभयालंकारो- डप्ययमिति। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नागारशब्दभाक्। एकार्थतैव शब्दस्य तथा शब्दार्थयोरयम् ॥' इति। शब्दार्थयोरेकैकपौनरुक्त्य- मूलानलंकारानभिधायोभयपौनरुक्त्यमूलमलंकारं प्रतिज्ञापूर्वकमाह। अथेत्या- दिना। शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं प्ररूढदोषः तद्वयवच्छेदार्थं। तात्पर्यभेदष- दिति। अनेन यमकव्यावर्तकशव्दार्थयोः स्वरूपभेदाभावः फलित इति व्या- चष्टे। यत्रेति। लाटजनोपलालितोऽनुप्रासो लाटानुप्रासः। न तु लाटदेशजन्यः कश्चनोपकारः काव्यस्य इति गोपालः । उदाहरति। गुणा इति। असौ वीर- रुद्रसंबन्धिनी। अत्र द्वितीयगुणादिशब्दानामुत्कर्षलक्षणस्तात्पर्यभेद.। 'अत्रा- ब्जपत्रनयने नयने निमील्य' इत्यादौ विभक्त्यादेरपौनरुकयेऽपि शब्दार्थपौन- रुक्त्याल्लाटानुप्रासत्वम्। अत एवायं पदाश्रयः प्रातिपदिकाश्रयश्रेति द्वेधा लाटा- नुप्रास इति सर्वस्वकारः । उद्धटेनाप्युक्तम्। 'स्वरूपार्थाविशेषेऽपि पुनरक्तिः फलान्तरात्। शब्दानां प्रकृतीनां वा लाटानुनास इष्यते।।' इति॥ ननु युद्धेऽर्जुनोरऽर्जुन इवेत्यत्रैकस्यैवोपमानोपमेयत्वलक्षगे अनन्वयालंकारेऽपि शब्दार्थपौनरुक्त्य- संभवाल्लाटानुप्रासत्वमेव किं नेष्यते। सत्यम्। यद्यप्यनन्वयेरऽर्थपौनरुक्त्यमात्रं लक्षणं तथापि निर्देशप्रतिनिर्देशयोरैकरूप्याभावे पर्यायप्रक्रमदोषप्रसक्गादानुष- झञिकं शब्दपौनरुक्त्यम्। अत्र तूभयपौनरुक्त्यमप्यावश्यकमेवेति विषयभेदान्न

शब्दालक्कारप्रकरणम्। २५१

चित्रालङ्गारः पद्मबन्धादि: । पद्माद्याकारहेतुत्वे वर्णानां चित्रमुच्यते। आदिग्रहणाच्चक्बन्धादयः । तत्राष्टदलपद्मबन्धो यथा याता यस्यासमग्रानतिमिह कनकास्थानसक्तासनाया यानासक्तासनस्था सुखयतु कमलाभ्याससुज्ञानमाया। या मानझा सुसभ्या क्षितिपतितिलकं ज्ञातिरक्ता सगेया यागे सक्ता रतिज्ञा सुकृतिषु फलितग्रामसस्यायताया ॥ चक्रबन्धो यथा

अस्मिस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव प्रयोजकम् ॥' इति। चित्रं लक्षयति। पभ्नेति। न च श्रावणानां वर्णानां पद्माद्याकारहेतुत्वं न घटत इति वाच्यम्। वर्णशब्देन तत्स्मारव् गां लिप्यक्षराणामाक्षेपात् तेषां मुख्यवर्णाभेदेन लोकव्यवहारादस्य कवदाउंकारत्वम्। पद्मादिबन्धेषु कर्णिकादिस्थानविशेषेषु वर्णानां पौनरुक्त्यात् t रुक्त्यमूलालंकारानन्तर्य च द्रष्टव्यम्। यातेति। कनकास्थाने सुवर्णमयस- भामण्टपे सकं स्थितमासनं सिंहासनमयति प्राप्नोतीति कनकास्थानसक्ता- सनायाः । अयतेः कर्मण्यण्प्रत्ययः । यानेषु तुरगादिष्वासक्कान्यासनानि पल्य- यनादीनि तत्र तिष्ठतीति यानासक्तासनस्था। राज्योपकरणेषु लक्ष्मीरस्तीत्यागमः। अभ्यासेन परिचयेनोपासनयेत्यर्थः । सुखेन ज्ञायते इति सुजाना। 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति कर्मणि ल्युट्। माया स्वरूपवैचित्री यस्याः सा अभ्याससुज्ञान- माया। अनुपासकानां दुरवबोधस्वरूपेत्यर्थः । मानं पूजां जानातीति मानजा। सभायां साधवः सभ्याः। 'सभाया यः' इति यप्रत्ययः । ते शोभना यस्याः सा सुसभ्या। सम्पन्नस्यैव सभ्याश्रयत्वादिति भावः। जानन्तीति ज्ञा: विवे- किनः । 'इगुपध' इत्यादिना कप्रत्ययः । तत्रातिरक्ता। गीयते इति गेयं गानं तेन सह वर्तत इति सगेया स्वनामाक्कानेकगीतेत्यर्थः। यागे सका संबद्धा। समृद्धस्यैव तत्राधिकारादिति भावः। रतिं स्वविषयाभिरति भककि जानातीति रतिज्ञा। अत एव सुकृतिषु विषये फलितैभ्रीमसस्यैः कार्यैरायतो महान् अय: शुभावहो विधिर्यस्याः सा तथोक्ता। स्वभक्त्तानां प्रामादिसंपाद- नेन प्रकटितस्वानुग्रहेत्यर्थः । एवंविधा या लक्ष्मीर्यस्य विभोरासमप्रामतिसंपू- ्णामानति वश्यत्वं याता सा कमला लक्ष्मीस्तं क्षितिपतितिलकं वीररुद्रमिहैव लोके जन्मनि वा सुखयतु सुखवन्तं करोतु। अयमष्दलपद्मबन्धः । उद्धारस्तु। 'कर्णकादि लिखेद्वर्णान् क्रमाददिक्षु विदिक्षु च। सकर्णिकां सप्त- दिक्षु विदिक्षु तु विकर्णिकान्॥ प्रवेशनिर्गमाभ्यां तु दिक्षु ते स्युश्वतुर्दश ।

२५२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

लक्ष्मीवीक्षितवैभवस्य जगतां नाथस्य भद्रश्रियो दिक्ष्वारब्धनिजप्रतापजनितां भाकृद्ुरां यच्छतः । नित्यं रुद्रजनाधिपस्य जयिनो भाति प्रकाशं स्थिरा राजत्पालनमोदितात्मनि भुजे योग्याश्रितत्वाद्धरा ।। अत्र चक्रबन्धे वैद्यनाथकृतिवीररुद्रयश इति प्रतीयते। नागबन्धो यथा ओजस्ये रुद्रदेवे विभवति महिमत्याजितान्यप्रतापे विद्यावर्येऽभिनेतर्युरुहरिचरितं विश्वविस्तारभाजि।

लक्ष्मीति। कोशागारनियुक्तयेव लक्ष्म्या वीक्षितवैभवस्य विचारितैश्वर्यस्य। अद्रश्रियः कल्याणमूर्तेरित्यथः । आरब्धः संवर्धितः। भाकृद्ुरां भास्करभावं निजप्रतापेन दिश्षु सूर्यकृत्यं कुर्वत इत्यर्थः । राजत्पालनेन सम्यसंरक्षणेन मोदितात्मनि सर्वैरनुमोदितस्वरूपे भुजे। अत एव योग्याश्रितत्वात् प्रकार्ष व्यक्कं स्थिरा निश्चितस्थैर्येत्यर्थः । धरा भूमिर्नित्यं भाति। उद्धारस्तु 'बर्ज .* षडरं चक्रं प्रत्यरं तन्नवाक्षरम्। त्रयाणामपि पादानां दशमं कर्णिकाक्षरम्।। आदित: स्वस्वतुर्यारिस्त्रयः पादाश्चतुर्थगाः। वर्णाः षषान्त्यमारभ्य संपतन्तेऽन्ति- माक्षरैः ॥ मध्ये द्वौ द्वौ विसंवादौ षडरेषु क्रमाद् भवेत्। चतुर्थैः सप्तमैवर्णैर्वर्णनं कविवर्णयोः ॥' इति। नागबन्धमुदाहरति। ओजस्य इति। ओजो बलं तत्र साधुरोजस्यः प्रबलः । यद्वूाहर्वाचिनौजस्यशब्देनाहस्करो लक्ष्यते। तेन ओ- जस्ये सूर्यसदृशे इत्यर्थः। 'ओजसोऽहनि यत्खौ' इति यत्प्रत्ययस्य छान्द- सत्वेऽपि दूत्यशवतात्याददिवदस्य भाषायां प्रयोगो द्रष्टव्यः । महिमत्याजितो- डन्येषां प्रतापो येन तस्मिन् तथोक्ते। विद्याभिर्वेदवेदाङगादिभिवर्ये श्रेष्ठ उर्वधिकं हरिचरितमभिनेतर्यनुकुर्वति विष्णुसदृश इत्यर्थः । 'न लोक' इत्यांदिना षष्ी- प्रतिषेधः। विश्वविस्तारं भरणीयत्वेन भजतीति विश्वविस्तारभाक्। त.स्मन् विभवति विभौ सति अतिमलिनख्यातयो वैरिव्राताः शत्रुसंघा देहविद्धा रणे विद्धदेहाः सन्तो वन्यैर्जन्तुभिर्व्यालमृगै: सह क्षतिः क्षयः तद्वति। विविधे नानाविधदुःखभाजन इत्यर्थः । अवार्यनुदके अध्वनि मरुदेशे इत्यर्थः । 'आपः श्ी भूम्रि वार्वारि' इत्यमरः। स्थानभाजः स्थितिं प्राप्ताः सन्तो वनं भजन्ते सेवन्ते। उद्धारस्तु। 'रेखाभ्यां चतुरश्राणि चतुष्कोष्ठानि कल्पयेत्। रेखाद्वया- न्तराले स्याद्यथाकोष्ठे गृहाष्टकम् ॥ विदिक्षु कुण्डलीकुर्यात् तद्रेखाग्रैर्यथाकमम्। दिग्रेखाप्राणणि बाह्यानि योजयेत् दिक्त्रये मिथः ॥ एकत्र तु फणापुच्छमेलनं कल्पयेत् तथा। अन्तराण्यक्षयीकुर्यात् संदंशा: स्युर्यथा मिथः ॥ वर्णावृत्तिस्थ-

शब्दालङ्गारप्रकरणम् । २५३

वैरिव्राता भजन्ते वनमतिमलिनख्यातयो देहविद्धा वन्यैरध्वन्यवारि क्षतिमति विविधे जन्तुभिः स्थानभाज:॥ इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेSलद्कारशासतरे शब्दालङ्कारप्रकरणं समाप्तम् ।

आंवृत्तिर्युग्मवर्णानां नेतरेषामिह क्रचित्। अर्केशानदशब्रह्मवर्णाः पादचतुष्कगाः॥ आवर्तेरन्नैर्तादिकुण्डलेष्व प्रदक्षिणम्। यथैवं स्यात् तथा वर्णान् फणातो विन्य- सेत् क्रमात्।। त्रिंशदष्टाविंशतिश्र षड़िंशतिरनुकमात्। वेष्टनत्रितये वर्णाः समा- प्तिस्तु गलाक्षरे॥ सर्वमेतन्निधायान्तः संगृहीतं महात्मभिः ॥ विदिकस्थले कुण्ड- लितं स्वमङ्गं स्वेन त्रिरावेष्टय विभक्गिभङ्गम्। क्षिप्त्वा गले पुच्छमहेः स्थितस्य पाठ्य: फणातः फणिबन्ध एष: ।। इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोलचलमल्लिनाथ- सूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम सप्तमं प्रकरणम् ।।

अथार्थाल्गाराः।

तत्र प्रथममनेकालक्कारबीजभूतत्वादुपमा निरूप्यते। स्वतः सिद्धेन भिलेन संमतेन च धर्मतः। साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकदोपमा ।। यत्र स्वतःसिद्धेन स्वतो भिन्नेन सहृदयसंमतेनाप्रकृतेन सह प्रकृतस्य धर्मतः सादृश्यमेकदा वाच्यं चेद् भवति तत्रोपमा। स्वतः- सिद्धेनेत्यनेनोत्प्रेक्षाव्यावृत्ति: । उत्प्रेक्षायामप्रसिद्धस्याप्युपमानत्वसंभ- बात्। यथा कीर्तिः काकतिवीररुद्रनृपते: सिंहासनाध्यासिन: प्राचां भूमिभुजां यशः पिद्धती कोटीन्दुतुल्यद्युतिः । रक्षादक्षिणराजलाभजनिता मन्दप्रमोदोत्थिता त्रैलोक्याटृहसप्रभेव ककुभां प्रान्तेषु विद्योतते।। अत्र प्रभाशब्दो जातिवचनः त्रैलोक्याटृहासप्रभाया: कविप्रौढो- कतिसिद्धत्वान्नोपमाशङ्कावकाशः। स्वतो भिन्नेनेत्यनेनानन्वयव्यावृत्तिः अनन्वय एकस्यैवोपमानोपमेयत्वसंभवात्। तथा हि सन्तु लोके सुवर्णाद्रिरत्नाकरसुधाकराः। तथापि वीररुद्रोऽयं वीररुद्र इव स्वयम् ॥ संमतेनेत्यनेन न्यूनोपमादिव्यावृत्ति । यथा शब्दालंका रनिरूपणानन्तरमवसर प्राप्तत्वादर्थालंकारनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। प्रथममुपमानिरूपणे निमित्तमाह।त्रेति। तत्रार्थालंकारेष्वित्यर्थः । •अनेकालंकारबीजभूतत्वादिति। वाच्यौपम्यानामनन्वयादीनां गम्यौपम्या- ना च रूपकादीनामन्येषां च सादृश्यमूलानां मीलनादीनां निदानभूतत्वादित्यर्थः । लक्षयति। स्वत इति। धर्मतो गुणक्रिययोरन्यतरेणेत्यर्थः। साम्यमित्यनेन कार्यकारणादिकयोरसंभवात् साधर्म्यादन्यवर्ण्यशब्दयोरुपमानोपमेयार्थत्वं द्रष्ट- व्यम्। अत्रानुषङ्गाध्याहारादिभि: शिष्टमंशं पूरयन् व्याचष्टे। यत्रेति। व्या- वृत्त्यादिकं तु स्वयमेव व्यक्त्तीकरिष्यति। न्यूनोपमादीति। न्यूनवि शेषणोप-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। २५५

उदन्वानिव गम्भीर: सुवर्णाद्विरिवोन्नतः। दिखाहेभ इव क्षोणीधौरेय: काकतीश्वरः ॥ अन्र समुद्रसुवर्णाद्रिदिग्गजानामुपमानत्वं योग्यमित्युपमैवेयम्। धर्मत इत्यनेन श्रेषालक्कारवैलक्षण्यम्। श्रेषे शब्दसाम्यमात्रमभयुप- गतं न गुणक्रियासाम्यम्। तथाहि नीराजयन्त्यन्ध्रपुरीरमण्य: प्रदपिजालैर्वरवीररुद्रम्। चन्द्रानना गोत्रपति रजन्यस्तारागणैर्मेरुमिव स्फुरद्दिः।। अत्र प्रतापरुद्रं पुरस्त्रियो नीराजयन्ति मेरुं रजन्य इवेति नोप- मा। गोत्रपतिमिति विशेषणार्थस्य साम्याभावात्। गोत्रशब्देन राज- पक्षे कुलप्रतीतिः मेरुपक्षे पर्वतप्रतीतिः । तथा चन्द्रानना इति स्त्रीपक्षे चन्द्र इव आननं यासामिति समासः रात्रिपक्षे चन्द्र एवा- ननं यासामिति शब्दमात्रसाम्येन नोपमाप्राप्तिः। किं तु श्लेष एव। अन्येन वर्ण्यस्य साम्यनित्यनेन प्रतीपालद्कारो व्यावर्त्यते। तथा हि लोकोऽयमविशेषज्ञः किं कुर्मः कस्य कथ्यते। यत् काकतिनरेन्द्रेण सुमेरुरुपमीयते॥। अत्राप्रकृतस्य मेरो: प्रकृतेन राज्ञा सादृश्यमिति प्रतीपालक्कारो नोपमा। एकदा साम्यमित्यनेन उपमेयोपमाव्यावृत्ति: उपमेयोपमा- यामुपमानोपमेययोरनेकदा साम्यप्रतिपादनम्।

उदन्वानिति। 'उदन्वानुदधौ च' इति निपातनात् साधुः। धुरं वहतीति धौरेयो धुरन्धरः। 'धुरो यड़कौ' इति ढकप्रत्ययः । क्षोण्या धौरेय इति शिव- भागवतवत् समासः। धर्मत इत्यनेन श्ेषालङ्कारवलक्षण्यमिति । शब्द- साम्यमूलत्वात् तस्येति भावः । व्यावर्त्यं शलेषमूलमुदाहरति। नीराजय- न्तीति। एवंविधस्थले शब्दसाम्येऽप्युपमैवेति काव्यप्रकाशकारः। तदुक्कम्। 'सकलकलं पुरमेतजातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिव।' इत्यादिशब्दमात्रसाम्येऽपि सा युक्तैवेति। अलंकारसर्वस्वकार: पुनरस्मिश्रेवोदाहरणे गुणक्वियासाम्यवच्छब्द- साम्यं नोपमाप्रयोजकमपि तूपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्रलेष एवावसेय इत्यवोचत्। विद्यानाथस्तु सर्वस्वकारसिद्धान्तश्रद्धालुतया श्रेष एवायं नोपमेत्याह। अत्ने- स्यादिना। अन्येन वर्ण्यस्येति। उपमानेनोपमेयस्येत्यर्थः। लोकोऽयमिति।

२५६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः। कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे । अत्र धर्मोऽर्थ इव अर्थो धर्म इवेत्यनेकदा इवशब्दद्वयेन धर्मार्थ- कामानां सादृश्यं प्रतिपाद्यत इत्युपमेयोपमा। वाच्यमित्यनेन प्रती- यमानौपम्यानां रूपकसंदेहभ्रान्तिम दुल्लेखापह्नवतुल्ययोगितादीपक- प्रतिवस्तूपमादृष्टान्तसहोक्तित्यतिरेकनिदर्शनानां वैलक्षण्यम्। तथा हि प्रतापरुद्रनृपतेर्मण्डलाग्रविधुंतुद: । अखण्डविक्रमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम् । अत्र मण्डलाप्रविधुंतुदयोः सामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्त्या सादृश्यं लक्ष्यत इति नोपमा किं तु रूपकालङ्कारः। किमेष नवमो हरित्पतिरमन्दसंपत्पदं किमेष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गक्रमः । किमेष हरिरुर्वरोद्धरणचुञ्चुरेकादश- श्विरादिति विलोक्यते जगति काकतीन्द्रो जनैः॥ अत्र काकतीश्वरस्य हरित्पतिप्रभृतीनां च परस्पराभेदप्रतीतेः स- न्देह निबन्धनान्यथानुपपच्या सादृश्यमाक्षिप्यते। ततः संदेहालाङ्कारः काकतीयविभो: कीर्तिविभवे व्याप्रोदसि । दिवापि चन्द्रिकाबुद्धया चकोरा यान्ति निर्वृतिम्।। अत्र कीर्तिविभवे चन्द्रिकाबुद्धि: चन्द्रिकासादृश्यं विना न संभव- तीति सादृश्याक्षेपात् भ्रान्तिमदलङ्कारः । लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्रा: शौर्यातिभूमिखनिरित्यरिवीरवर्गाः । विद्याविहारपदवीति च लब्धवर्णाः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति ॥

धर्म इति। अत्रैकदा साम्यस्य प्रथमार्धमेव प्रत्युदाहरणम्। तावतैवोपमेयोपंमा- याश्चरितार्थत्वात्। द्वितीयं पुनरभ्युच्चयः। तदेवाभिप्रेत्योक्तं। धर्मार्थकामा- नामिति । वाच्यव्यवच्छेद्यतया साधर्म्यस्य गम्यत्वं केषुचिदलंकारेषु दर्शयति।

अर्थालक्कारप्रकरणम् । २५७

अत्र नगर्या तत्तत्पदार्थतारोपः सादृश्यादते न संभवतीति साह- श्यकल्पनादुल्लेखालंकारः। वीररुद्रस्य भूपालजयहोमं वितन्वतः। धूमराजिरियं भाति न चमूरेणुरुत्थिता ।। अत्रोत्थितां चमूरेणुमवलोक्य धूमपङक्तिरित्यपह्नवेनारोपः साट- श्यमूल एवेति सादृश्याक्षेपादपह्नवः। एवं तुल्ययोगितादिष्वपि सा- दश्यस्य गम्यत्वान्नोपमाशङ्का। अतः सर्वेभ्यः साधर्म्यमूलेभ्यो वि- लक्षणेयमुपमा । सा प्रथमं द्विधा। पूर्णा लुप्ा चेति। उपमानोपमेयसाधारण- धर्मसादृश्यप्रतिपादकानां चतुर्णा प्रयोगे पूर्णा। एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता। पूर्णा द्विविधा। श्रौती आर्थी चेति। साक्षात्साट- इखप्रतिपादकयथेवादिशब्दानां प्रयोगे श्रौती। धर्मिव्यवधानेन सा- दृश्यप्रतिपादकानां सदृशसंकाशनीकाशप्रतीकाशादिशब्दानां प्रयोगे

न्ते। उपमायाः स्वरूपमुक्त्वा विभागमाह। सा प्रथममिति। पूर्णामाह। उपमानेति। उपमीयते सदृशीक्रियते येनोत्कृष्टगुणेन तदुपमानं चन्द्रादि। उपमीयते यदपकृष्टगुणं तदुपमेयं मुखादि। साधारणो धर्मो गुणः क्रिया वा। सादृश्यप्रतिपादका यथेवादयः । चतुर्णामेतेषां कण्ठोक्तौ पूर्णेत्यर्थः । कतिपयलोपे लुप्तेत्याह। एकस्येति। लोपे शास्त्रीये स्वारसिके च। तत्राद्यां विभजते। पूर्णेति। श्रुत्या सादृश्यप्रतिपादनात् श्रौती। अर्थतस्त्वार्थीत्यर्थः। श्रीतीं लक्ष- यति। साक्षादिति। आर्थी लक्षयति। धर्मिव्यवधानेनेति। सदृशाभि- धानद्वारेत्यर्थः। ननु यथेवादिशब्दानां सदृशादिशब्दवत् सादृश्यविशिष्टार्थपरत्वा- भावात् केवलसादृश्यपरत्वं वक्तव्यम्। तथा सति मुखं चन्द्र इवेत्यत्र मुखं चन्द्रसादृश्यमित्यर्थः स्यात्। एवं च दशदाडिमादिवाक्यवदसम्बद्धमिदं भवि- ष्यतीति चेत् सत्यम्। यथा राजः पुरुष इत्यत्र गुणभूतराजविशेषणभूता षष्ठी अनुशासनबलादुभयनिष्ठसंबन्धमात्रमभिदधानापि तद्द्वारा प्रधानभूतं पुरुषम- प्याक्षिपति । तदुक्तं हरिणा। 'द्विष्ठोऽप्यसौ परार्थत्वात् गुणेषु व्यतिरिच्यते। तत्राभिधीयमान: सन् प्रधानेऽप्युपयुज्यते ।।' इति । एवमुपमानविशेषणभूता यथेवादय: शब्दा: श्रत्या सादृश्यं बोधयन्तोऽपि शक्तिस्वाभाव्यात् तात्प- र्येण सादृश्यवति वर्तन्ते। एवं च यथेवादिशब्दानां श्रुत्या सादृश्यपरत्वात्

२५८ प्रतापरुद्रीये रनापणसहिते

आर्थी। द्वे अपि वाक्यसमासतद्धितगतत्वेन त्रिविधे। एवं पूर्णो- पमा षट्प्रकारा। लुप्तोपमा एकोनविंशतिभेदा। 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' इति सदृशार्थे विहितस्य वतेरुपादाने आर्थी। 'तत्र त- स्येव' इतीवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने श्रौती। अत एव सादृश्यार्थे विहितस्य वतेः प्रयोगे धर्मोपादान एवान्वयसौकर्यादनुक्तधर्मा त- द्वितगा श्रौती लुप्ता नास्ति। कल्पबादिप्रयोगे त्वार्थ्येव। अथोदा- हरणानि। वाक्यगा पूर्णा श्रौती यथा उद्दामोद्यतविक्रमे कृतयुगे बाहौ ययातेर्यथा त्रेतायां रघुनायकस्य महितख्यातौ भुजायां यथा। दोर्दण्डे च युधिष्विरस्य विलसच्छौर्ये यथा द्वापरे विस्न्ाद्य कलौ तथैव रमते क्षोण्यन्ध्रभर्तुर्भुजे।। समासगा पूर्णा श्रौती यथा भास्वानिवोद्यन्नुदयाद्रिलम्बी भद्रासनस्थो वरवीररुद्रः । उत्पश्यतामन्ध्रपुरीजनानां नेत्राब्जजाड्यं शमयत्यशेषम्।। अत्र भास्वानिवेति इवेन सह नित्यसमास:तद्धितगा पूर्णा श्रौती यथा

6 भुजे प्रतापरुद्रस्य धुरीणे भाति मेदिनी ॥ विवेकः । तयोः पुनः प्रत्येकं त्रैविध्यमाह। द्वे इति। एकोनविशतिभे- देति । वक्ष्यमाणप्रकारेणेति शेषः । वतिप्रत्ययभेदादुपमाभेद इत्याह। तेन तुल्यमित्यादिना। तत्र श्रौत्या विशेषमाह। अत एवेति। अतोड स्मादेवान्वयसौकर्यादिति संबन्धः । कूर्मवदित्यादिवक्ष्यमाणोदाहरणे मेदिनी- भानरूपस्य समानधर्मस्योपादान एवान्वयसौकर्यादन्यथा तदभावाच्च तद्धितग- तायां श्रौत्यां धर्मोपादानमावश्यकमिति भावः । कल्पबादिप्रयोगे त्विति। 'ईषदसमाप्तौ' इति विहितानां कल्पब्देश्यदेशीयरप्रत्ययानां 'विभाषा सुपः' इति विहितस्य बहुच्प्रत्ययस्य च प्रयोग इत्यर्थः । आर्थ्येवेति। धर्मिव्यवधा- नेनैव सादृश्यप्रतिपादनादित्यर्थः। उद्दामेति। अत्र यथाशब्दप्रयोगादियं वाक्यगा श्रौती च। भास्वानिवेति। कथमियं समासगेत्याकाह्कायामाह। इवेन सह नित्यसमास: इति। 'इवेन समासो विभक्त्यलोपथ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' इति वार्तिकादिति शेषः । कूर्मवदिति। 'तन्र

अर्थालद्ठारप्रकरणम्। २५९

वाक्यगा पूर्णार्थी यथा तैस्तैर्महीपालनसंविधानैस्तैस्तैः प्रजार जनवैभवैश्च। विराजते संप्रति का कतीयलक्ष्मीपतिर्दाशरथेः समानः ॥ समासगा पूर्णार्थी यथा तादृक्पालनसामर्थ्यसंपदा काकतीश्वरः। हरिदीश्वरसंकाशः शास्ति मध्यमविष्टपम्॥ तद्धितगा पूर्णार्थी यथा हेमाचलवदौन्नत्ये गाम्भीर्ये क्षीरसिन्धुवत्। प्रतापे भानुवद् भाति वीररुद्रनरेश्वरः ॥ एषूदाहरणेषूपमेयोपमानसाधारणधर्मसादृश्यप्रतिपादकानि चत्वा- रि निबद्धानीति पूर्णत्वम्। अथ लुप्तोपमाया उदाहरणानि। अनुक्तधर्मा वाक्यगा श्रौती लुप्ता यथा यथा रुचां स्वामिनि चक्रवाक्यो यथा च नीहाररुचौ चकोर्यः। यथा प्रसूनस्तबके भ्रमर्यस्तथा प्रजाः काकतिवीररुद्रे॥ अनुक्तधर्मा समासगा श्रौती लुप्ता यथा

धुरं वहतीति धुरीणे धुरन्धरे। 'खः सर्वधुरत्' इत्यत्र 'खः' इति योगविभा- गात्खप्रत्ययः । 'गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत्' इति तस्येवेति वते- रुदाहरणम्। तैस्तैरिति। महीपालनसंविधानैर्वापीकूपतटाकादिनिर्माणैरि- स्यर्थः । प्रजारञ्जनवैभवैश्वोरादिनिवारणपूर्वकैः पालनविशेषैरित्यर्थः । अत्र दांश- रथे: समान इति व्यासेन समानश्रव्दोपादानादार्थीयमुपमा वाक्यगता च।। तादगिति। हरिदीश्वरेण दिक्पतिना सदृशो हरिदीश्वरसंकाश इति नित्यस- समासः । 'स्युरुत्तरपदे त्वमी। निभसंकाशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ॥' इत्यमरकोशे निभादिशब्दानामुत्तरपदनियमात्। अत एव समासगतेयमार्थी। हेमाचलवदिति। औन्नत्यादौ मेर्वादितुल्यं भातीत्यर्थः । अत्र 'तेन तुल्यम्' इति विहितस्य वतेः प्रयोगादार्थीयं तद्धितगा। एषूदाहरणेषूपमानादि- चतुरङ्गनिबन्धनात् पूर्णत्वमित्याह। पष्विति। अथ लुप्तोदाहरणेषु प्रथमं धर्मा- नुपादाने पश्चोदाहरणानि कमेणाह। यथेत्यादि। रुचां स्वामिनि सूर्ये। वीर-

२६० प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

प्रतापरुद्रदेवस्य पादपीठीमनारतम्। आराधयन्ति भूपाला: प्रणता देवतामिव ॥ अनुक्तधर्मा वाक्यगा आर्थी लुप्ता यथा

तुल्यं दम्भोलिनिर्घोषै: शृण्वन्त्यरिमहीभृत: ॥ अनुक्तधर्मा समासगा आर्थी लुप्ता यथा शश्वत्पुरीमेकशिलाभिधानां वस्वोकसारासदृशीमवेक्ष्य। नमन्ति भूपा भुवि काकतीयराज्यप्रतिष्ठां बहुमन्यमाना:॥ अनुक्तधर्मा तद्धितगा आर्थी लुप्ता यथा प्रतापरुद्रनृपतेर्जगन्महिततेजसः । कन्दर्पकल्पमाकारं पश्यन्त्यन्ध्रपुरन्ध्रयः । एषूदाहरणेषु धर्मस्यानुपादानम्। अनुक्तधर्मेवादि: कर्म क्यचा लुप्ता यथा दुग्धार्णवीयत्यम्भोधीन् कैलासीयति भूधरान्। प्रतापरुद्रदेवस्य यशोवैशद्यवैभवम् ॥ अनुक्तधर्मेवादिराधारक्यचा लुप्ता यथा

प्रतापेति। अत्र पादपीठीदेवतयोः समानो धर्मः सम्पत्प्रदत्वमनुक्तम्। अनु- कधर्मा तद्धितश्रौती उुप्ता नास्तीत्युक्तम्। काकतीति। दम्भोलिनिर्घोषैरश निध्वनिभिस्तुल्यं तद्वत् भीषणमिति गम्यते। शश्वदिति। वस्वोकसा रासदृशी- मलकासमानां। वैभव इति नोक्तम्। प्रतापरुद्रेति। कन्दर्पकल्पं कन्दर्पसद- शम्। रूपसंपदेति शेषः । ईषदसमाप्तौ कल्पप्प्रत्ययः । इयमेकलोपे लुप्ता पश्च- विधा। अथ द्विलोपे लुप्तां क्रमेणोदाहरति। दुग्धार्णवीयतीत्या दिना । अत्र 'उपमानादाचारे' इति क्यच्प्रत्ययः । 'क्यचि च' इतीकारः। धावल्य- मत्र साधर्म्य गम्यते। अम्भोधीन् दुग्धार्णवानिवाचरतीत्यत्र वाक्ये प्रकान्तं कर्मद्वयम् । तत्रोपमानकर्मणोऽन्तर्भूतत्वात् तदपेक्षयासावकर्मको धातुः । तदु- कम्। 'धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेन पसंप्रहात्। प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोडकर्मि- का किया॥ इति। कर्मान्तरापेक्षया तु सकर्मक एव। यथाह भगवान् भाष्य- SA SS

अर्थालङ्कार प्रकरणम् । २६१

क्रीडाद्रयति गोत्रशैलशिखरेष्वास्थानसद्यीयति द्वीपेष्वब्धिषु दीर्घिकीयति हरित्स्वेकान्तगेहीयति। उद्यानीयति सीमपर्वततटारण्ये सुपर्वाचले प्रासादीयति वीररुद्रनृपतेः स्फारः प्रतापोदयः ॥ अनुक्तधर्मेवादि: कर्मणमुला लुपा यथा पश्यन्त्यात्मजदर्शमिन्दुममरस्त्रोतस्विनीं सत्सखी- दर्श क्षीरपयोनिधिं प्रियसुहद्दर्श गिरिं राजतम्। लीलादर्पणदर्शमन्यदमलं तारादि हारावली- दर्श खेलति वीररुद्रनृपतेः कीर्तिर्जगद्वयापिनी ॥ अनुक्तधर्मेवादि: कर्तृणमुला लुपा यथा नृपेषु शिक्षाविधिदण्डचारं कान्तासु पुष्पायुधधन्वचारम् । प्रजासु चालम्बनयष्टिचारं चरत्यरं रुद्रनरेन्द्रखङ्ग: ।। अनुक्तधर्मेवादि: किपा लुपा यथा सुधाप्रवाहति सतामसतां कालकूटति। वीररुद्रनरेन्द्रस्य गुणज्योत्स्नाविजम्भितम् ।

मुपमेयेन कर्मणा सकर्मको भवति' इति। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। क्रोडाद्ी- यतीति। आस्थानसद् सभामण्टपः । दीर्घिकाः क्रीडासरांसि। सीमपर्षतो लोकालोकः। सुपर्वाचलो मेरुः। क्रीडापर्वतादिष्विव कुलपर्वतशिखरादिष्वाचर- तीत्यत्र सुखसाधनत्वं साधर्म्य गम्यते। 'अधिकरणाच्च' इति वचनात् क्यचपत्ययः। क्रीडाद्रीयतीत्यत् 'अकृत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घः। अन्यत्र यथायोगं टिलोपे 'क्यचि च' इतीकारः। पश्यन्तीति। आत्मजं पुत्रमिव दृष्ट्रा आत्मजदर्शम्। एवमुत्तरत्नापि द्ष्टव्यम्। 'उपमाने कर्मणि च' इति णमुलप्रत्यये कषादित्वात् सर्वत्र पश्यन्तीत्यनुप्रयोगः । अत्ात्मजसख्यादीनामिन्दुमन्दाकिनीमुख्यानां चो- पमानोप मेयभावे नैर्मल्यमेव साधर्म्यमूलमिति गम्यते। नृपेष्विति। शिक्षावि- धेर्दण्ड: शिक्षाविधिदण्डः इति तादर्थ्ये अश्वघासादिवत् षष्ठीसमासः । स इव चरित्वा तच्चारमिति 'उपमाने कर्मणि च' इति चकारात् कर्तरि णमुल्। कषा- दित्वाच्चरतेरनुप्रयोगः । अत्र भीषणोद्दीपनविश्रामभूमित्वानां क्रमेण समानधर्म- त्वमुन्नेयम्। सुधेति। गुणज्योत्स्नाविजृम्भितं कर्तृ। सुधाप्रवाह इवाचरति सुधाप्रवाहति तद्वच्छलाध्यमित्यर्थः । कालकूटमिवाचरति कालकूटति तद्वदसह्य•

२६२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

इति दशोदाहरणानि। एषूदाहरणेषु द्वयोरनुपादानम्। अम्भो- धीन् दुग्धार्णवीयतीत्यत्र कर्मक्यचि दुग्धार्णवानिव करोतीति गोत्र- शिखरेषु क्रीडाद्रीयतीत्याधारक्यचि क्रीडाद्रिष्विव वर्तत इति चन्द्र- मात्मजदर्श पश्यन्तीति कर्मणमुलि आत्मजमिव पश्यन्तीति शिक्षा- विधिदण्डचारं चरतीति कर्तृणमुलि शिक्षाविधिदण्ड इव चरतीति इक्र शब्दोऽन्तर्गत इति तस्य लुप्तत्वम् । अनुक्तधर्मीवादि: कर्तृक्यचा लुप्ता यथा ज्योत्स्न्नीयन्ति सुधीयन्ति चन्दनीयन्ति सर्वतः । प्रतापरुद्रनृपतेः शुभा: कीर्तेर्महोर्मयः ॥ अत्र कीर्तीनां स्व्ररूपमुपमेयम्। अनुक्तधर्मेवादि: कर्तृक्यड लुप्ता यथा अत्राचारस्य समानधर्मत्वं मन्यमानः काव्यप्रकाशकारस्तद्वाचकस्य क्विपः सर्व- लोपादिवादिलोपाच्च द्विलोपः। क्यजादौ तु प्रत्ययश्रवणादेकलोप एवेत्याह। विद्यानाथस्तु कर्तरि क्यजादावस्तु नाम धर्मान्तरोद्भावना शक्त्तौ कथंचिदाचार: साधर्म्यम्। कर्मणि क्यजादौ तूपमानोपमेयगतो धावल्यादिरेव समानधर्मो नाचारमातं तस्यान्यधर्मत्वादिांत मन्यमान: क्यजादावपि द्विलोप इत्याह। एषूदाहरणेषु इयोरनुपादानमिति। एतदेव विविनक्ति। अम्भोधीनि- त्यादि। इवशब्दोऽन्तर्गत इति। गम्यमानार्थ इत्यर्थः । एतयथोदाहरणमस्म- दुद्धाटितधावल्यादिसाधारणधर्मस्याप्युपलक्षणम्। तस्य लुप्तत्वमिति।अप्र- युक्तत्वमित्यर्थः । यदाह कैयटः। 'गम्यमानार्थस्याप्रयोग एव लोपः' इति । कविबन्तोदाहरणं तु सर्वसंप्रतिपन्नत्वान्न विवृतमिति द्रष्टव्यम् । क्वचित् त्रिलोपे लप्तामाह। अनुक्तेति। धर्मः समानधर्मोऽस्यास्तीति धर्मि उपमेयं तच्चेवादि- श्ानुक्तौ यत्रासावनुक्तधर्मीवादिः। अनुक्तोपमेयेवादिरित्यर्थः। धर्मलोपस्तु प्रसिद्धः। कर्तृक्यचेति। यत्र क्यच्प्रत्यये प्रकृतिभूतस्योपमानस्य कर्मणः कर्तैवोप मेयं तेनत्यर्थो द्रष्टव्यः । केवलकर्तृक्यच्प्रत्ययस्यैवाभावात् तेन लुप्तामुदा- हरति। ज्योत्स्नीयन्तीति। ज्योत्स्नामिवात्मानमाचरन्तीत्यतात्मन उपमेय- स्येवादेः साधर्म्यस्य नैर्मल्यादेश्रानुपादानात् त्रिलोपे लुप्तेयमिति भावः । आचारसाधर्म्यवादिनां तु द्विलोप एव। तदुक्तं काव्यप्रकाशे। 'क्यचीवायुप- मेयौ' इति। न च कीर्तिमद्दोर्मय इत्युपमेयोपादानम्। उपमानापेक्षया भिन्न- विभक्तिकत्वात्। न चैतदनुसारेण ज्योत्स्नीयन्तीत्यत ज्योत्खा इंवाचरन्तीति समा- नविभक्तिकत्वकल्पनमुपपद्यते। कर्तृक्यच्प्रत्ययस्यानुशासनविरुद्धत्वात्। न च

अर्थालक्कारप्रकरणम्। २६३

शेषायते महीं वोदुं कल्पशाखायतेऽर्थिनाम्। प्रतापरुद्रदोर्दण्ड: कालदण्डायते द्विषाम् । अनुक्तोपमाना वाक्यगा लुप्ता यथा वदान्यो नान्योऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपते- र्गुणश्रेणीश्लाघापिहितहरिदीशानयशसः। समन्तादु्दूतैर्द्विरदमदगन्धैः सुरभयः क्रियन्ते यद्विद्वज्जनमणिगृहप्राङ्गणभुवः ॥। अनुक्तोपमाना समासगा लुप्ता यथा वीररुद्रसमो राजा नास्ति नास्त्येव भूतले। यस्य धर्मानुबन्धेन कलि: कृतयुगीकृतः ॥ अनुक्तधर्मोपमाना वाक्यगा लुप्ता यथा लोके काकतिवीररुद्रनृपतेरुद्वामभूमश्रिय: कीर्त्या कार्तिककौमुदीधवलया तुल्यं न किंचित् कचित्।

णत्वादित्यलमतिप्रसङ्गेन। पुनरपि धर्मेवादिलोपे लुप्तामाह। शेषायत इति। शेष इवाचरति इति शेषायते। 'कर्तुः क्यङ् सलोपश्च' इति क्यङ्प्रत्यये डित्वादादात्मनेपदम्। अत्रोपमानकर्तुरन्तर्भूतत्वादुपमेयकर्त्रा सकर्तृकत्वमिति भाष्यकारः। अत् महीवहनलक्षणस्य साधर्म्यस्योपादानात् कल्पशाखायत इत्यादिकमेवोदाहरणम्। शेषायत इत्येतदेकलोपस्येति विवेक:। अत एव अस्य प्रकरणात् उत्कर्षः । अत एव कर्तृणमुलि क्विपि च समा- नधर्मस्योपादानानुपादानाभ्यां द्वैविध्यं द्रष्टव्यम्। पुरुषव्याघ्र इत्यत्र सा- मान्याप्रयोग एव सामानाधिकरण्यात् समासः संभवति। तदुक्तं हरि- णां। 'व्याघ्रशब्दो यदा शौर्यात् पुरुषार्थेऽवतिष्टते। तदाधिकरणाभेदात् समासस्यास्ति संभवः ॥ शूरशब्दप्रयोगे तु व्याघ्रशब्दो मृगे स्थितः । भिन्नेऽधि- करणे वृत्तेस्तत् नैवास्ति संभवः ॥' इति। अतोऽत धर्मलोपादिवादेरभावाच्चानु- कधर्मेवादि: समासगा लुप्तेत्येष भेदोऽत्रत्यपुस्तकेष्वभावादुन्नेयः । उपमानानुक्ती वाक्यसमासगतत्वेनोदाहंरणद्वयं क्रमेणाह। वदान्य इति। गतमेतत्। रुद्रनृ- पतेः समो वदान्य इत्युपमेयवाचकसमानधर्माणां प्रयोगः । उपमानं तु नोक्तम्। वीररुद्रसम इति समासेनोपमेयवाचकयोः प्रयोगः । रजनाद्राजेति साधर्म्यकथ- नम्। पूर्ववद्धर्मोपमानानुक्त्तावुदाहरणद्वयमाह। लोक इति। कीर्त्या तुल्यं मधुरं वस्तु किमपि नास्तीत्यर्थः । अत एव साधर्म्योपमानयोरनुपादानम्।

२६४ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

यन्माघुर्यविजृम्भितक्षतविषां ग्रीवां विलोक्याधुना कण्ठालिङ्गनमीशितुर्वितनुते नीरन्ध्रमद्रे: सुता ॥ अनुक्तधर्मोपमाना समासगा लुप्ा यथा प्रतापश्रीतुल्यं क्वचिदपि न भूतं न च भवत् न भावि त्रैलोक्ये किमपि जयिन: काकतिविभोः।

प्रकाशन्ते नक्तंदिवमुदितरोचिःपरिचयाः ॥ पूर्वोदाहरणद्वये वदान्यो नान्योऽस्तीति राजेति शब्दाभ्यां वित- रणशीलत्वं प्रजारअकत्वसाधर्म्यमुक्तम्। अनन्तरोदाहरणद्वये धर्मस्याप्यनुपादानमिति भेद: । एषु चतुर्षूदाहरणेषु न प्रतीपालं- कारशङ्का। उपमानस्याक्षेपाभावात् उपमेयस्याधिक्याविवक्षणाच्च। यत्रोपमेयस्याधिक्यविवक्षयोपमानत्वमुच्यते तत्रैव प्रतीपालङ्कारः। 4 अनुक्तेवादि: समासगा लुप्ता यथा असतामुष्ण भानूष्णं सतां शीतांशुशीतलम् । प्रतापरुद्रदेवस्य चरितं विश्वमङ्गळम् ॥ अनुक्तधर्मेवाद्युपमाना समासगा लुप्ता यथा काकतीन्द्रो रणे भाति भीमसेनपराक्रमः । न शङ्कनीयम्। तस्य वाक्यान्तरगतत्वात्। कि तु माधुर्यमेव साधर्म्य विवक्षितं। न कौमुदीधवलत्वादिकमित्यनेन सूच्यते। प्रतापेति। लोकालोकक्षितिधरतटेषु पाक्षात्येष्वपीति भावः । अर्कदृषद: सूर्यकान्ताः । देशतः कालतश्र परिच्छेदा- तीतत्वात् प्रतापश्रीतुल्यं नास्तीत्यत्रोपमयवाचकयोरेवोपादानम् । एषूदाहरणे- ष्ादययोरेकलोपमन्त्ययोश्ष द्विलोपं विविनक्ति। पूर्वेति। अतोदाहरणचतुष्टये प्रती- पालक्वारसाङ्कर्यं वारयति। पष्विति। 'आक्षेप उपमानस्य कैमर्थक्येन कथ्यते। यदोपमेयभावः स्यात् तत् प्रतीपमुदाहृतम् ॥' इति लक्षणानुसारेण द्विविधस्या- पि प्रतीपस्ये हानु प्रवेशाभावान्न तत्साङ्कर्यशङ्काकलङ्कावकाश इति भावः । असता- मिति। उष्णभानुरिवोष्णमुष्णभानूष्णमित्यत्र वाचकमातलोपादेकलोपे लुप्ता समासगा। सर्वस्यापि शब्दस्य शब्दान्तरसंबन्धेन विशेषवाचित्वादुष्णादि- शब्दानां तथात्वेन सामान्यवचनत्वाभावेऽपि भाष्योक्त्तरीत्या समासात् पूर्व सामान्यवचनत्वेन 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति समासः। समासे त्रिलो-

अर्थालङ्कारप्रकरणम्। २६५

किं त्वदुःशासना: सर्वे यस्य प्रत्यर्थिपार्थिवा: । अत्र भीमसेनस्य पराक्रम इव पराक्रम: यस्य सः भीमसेनपराक्रम इति धर्मेवादयुपमानलुप्ता। इति लुप्तोपमा दर्शिताः । अथ साधारणधर्मोपादाने द्वैविध्यम् । धर्मस्य सकृदुपमानोपमे- यगतत्वेन निर्देशः । उभयगतत्वेन प्रृथगुपादानं च । पृथगुपादानं च वस्तुप्रतिवस्तुभावेन बिम्बप्रतिबिम्बभावेन च द्विविधम । एक- स्यार्थस्य शब्दद्वयेनाभिधानं वस्तुप्रतिवस्तुभावः। द्वयोरर्थयोर्द्विरुपा- दानं बिम्बप्रतिबिम्बभावः । सकृन्निर्देशो यथा

यस्यासौ भीमसेनपराक्रमः । अत्र विशेषमाह। किं त्विति। दुःशासनो दुर्यो- धनानुज: तत्सहिता भीमसेनप्रत्यर्थिनः वीररुद्रवैरिणस्तु तद्रहिता इति प्रातीति- कोऽर्थः । दुष्करं शासनं स्वविषयं येषां ते दुःशासनाः दुःसाधाः । ते न भव- न्तीत्यदुःशासनाः । सर्वेऽपि सुसाधा इत्यर्थः । त्रिलोपं दर्शयति। अन्रति । धर्मेवाद्युपमानलुप्तेति । धुर्मेवाद्योर्गम्यमानार्थत्वाल्लप्तत्वम्। उपमानस्य तु वार्तिकादिति भावः । तथा हि 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिर्वाच्य उत्तर- पदलोपश्र' इति वार्तिकम्। अस्यार्थः। सप्तम्यन्तं तावदास्ताम्। उपमानं पूर्व- पदं यस्य समासस्य तस्य शब्दान्तरेण बहुवीहिः पूर्वसमासावयवस्योत्तरपदस्य च लोप इति। एतेनेदं फलितम्। अत्ोपमानशब्देन मुख्योपमानभूतस्य भीम- सेनपराक्रमस्याश्रयो भीमसेनो लक्ष्यते। तत्पूर्वपदस्य भामसेनपरात्रम इत्यस्य समासस्योपमेयवाचिना पराक्रमशब्देन बहुव्रीहिः। भीमसेनपराक्रम इव दुःसहः पराक्रमो यस्येति। ततः पूर्वसमासावयवस्योत्तरपदस्य मुख्योपमानपराक्रम- शब्दस्य लोप इति। तेन धर्मेवाद्युपमानानां लोपात् त्रिलोपवतीसमासगा। अत्रायं संग्रहः। समासगेवादिलोषे स्यादेका वृत्तिवाक्यगे। द्वे लोप उपमानस्य वाक्यतद्धितवृत्तिगाः ॥ धर्मानुक्तौ पश्न चैकलोपेऽष्ौ मिलिता भिदाः। कर्माधार- क्यचा कर्मकत्रोश्र णमुला किपा ॥ क्यडा कर्तर्युपमितवृत्त्या चेवादिधर्मयोः । अनुक्तौ सप्त धर्मोपमानलोपे समासगा॥ वाक्यगा च द्विधेत्येवं द्विलोपे नव कीर्तिताः । क्यचोपमानान्यलोपे स्यादेकान्या समासगा॥ उपमेयान्यलोपे द्वे स्यातामेवं त्रिलोपगे। लुप्ताभेदा मिलित्वा स्युरेवमेकोनविंशतिः ॥ पूर्णाभिः सह षड्भिस्तु भेदा: स्युः पश्चविशतिः। द्वे श्रीत्यौ धर्मलोपेऽन्या आर्थ्यःसप्तदश स्मृताः॥ कुत्रचित् कर्तृणमुलि तथाचारक्किपि क्मडि। एकलोपे विलुप्ता स्याद्धर्मोपादान- संभवात्॥ इति। समानधर्मोपादाने सर्वभेदसाधारणं विशेषणमाह। अथेति। द्वितीयं द्वेधा विभजति। पृथगिति। तत्ादं लक्षयति। एकस्येति। द्वितीयं लक्षयति। द्वयरिति। द्यो: सदशयोरिति शेष: तेन धर्मापेक्षो वस्तुप्रतिवस्तुभावः,

२६६ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

नृपा: प्रणतमूर्द्धान: सेवन्ते काकतीश्वरम्। असाधूनां विनेतारं गुरुं शिष्या इवाभित: । अत्र नरेश्वराणां शिष्याणां च प्रणतमूर्द्धान इति सकृदेव सा- धर्म्यमुक्तम्। तथा साधूनां विनेतारमिति राज्ञो गुरोश्च तुल्यधर्मत्वं सकृदेवोक्तम्। वस्तुप्रतिवस्तुभावेन द्विधा निर्देशो यथा वंशोऽयं काकतीयानां वीररुद्रेण भूषित: । अन्ववायः ककुत्स्थानां रामेणेव परिष्कृत: ।। अत्र भूषितपरिष्कृतशब्दाभ्यामेकार्थप्रतीतेर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । बिम्बप्रतिबिम्बभावो यथा स्फुरच्छवेतातपत्रश्रीः काकतीयनरेश्वरः। हाटकाद्रिरिवाभाति शृङ्गसङ्गीन्दुमण्डल: ।। अत्र श्वेतातपत्रचन्द्रमण्डलयोः सादृश्येन काकतीन्द्रसुवर्णाच- लयो: सादृश्यमिति बिम्बप्रतिबिम्बभावः । अपरमपि द्वैविध्यमस्यालंकारस्य। समस्तवस्तुविषया एकदेश- वर्तिनी चेति। यथाक्रमं द्वयोरुदाहरणम्। विभाति भूर्धौरिव काकतीन्द्रपुरी विराजत्यमरावतीव। पौरा: प्रथन्ते त्रिदशा इव्द्धिं धत्ते मरुत्वानिव वीररुद्र: ।। एषा समस्तवस्तुविषया। एकदेशवर्तिनी यथा धर्म्यपेक्षस्तु बिम्बप्रतिबिम्बभाव इति फलितम्। नृपा इति। अत्र समानधर्म- स्य सकृन्निर्देशं योजयति। अन्नेति। द्विधा निर्दश इति। उपमानगतत्वे- नोपमेयगतत्वेन चेति भावः । वंश इति। परिष्कृत इत्यत्र 'संपरिभ्यां करो- तौ भूषणे' इति सुडागमे षत्वम्। अत्र संबन्धिभेदेन भूषितपरिष्कृतशब्दाभ्यां समानधर्मकथनाद्वस्तुप्रतिवस्तुभावः। स्फुरदिति। अत्र श्वेतातपत्रस्येन्दुमण्डलं प्रतिबिम्बतया निर्दिश्यते। काकतीन्द्रसुवर्णाचलयोः स्वरूपतः सादृश्याभावाद्वि- शेषणसादृश्यनिबन्धनं विशेष्यसादृश्यमिति वक्तव्यम्। स एव बिम्बप्रतिबिम्ब- भाव इत्याह। अत्रेति। प्रकारान्तरेण विभागमाह। अपरमिति। समस्तानि वस्तून्यवयव्यवयवाश्च विषया यस्या: समस्तवस्तुविषया। अवयवावयविनोरेक- देशे वर्तत इत्येकदेशवर्तिनी। आद्यामुदाहरति। विभातीति। मरुत्वानिन्द्रः। 'तसौ भत्वर्थे' इति भसंज्ञायां पदकार्य न भवति। 'झय' इति मतोर्वत्वम्।

अर्थालक्कारप्रकरणम् । २६७

अन्र त्रिलिङ्गाधिपतेर्बलं समुद्र इवेत्यर्थात्प्रतीतेरेकदेशवर्तित्वम् । मालारूपेणाप्ययमलंकारो दृश्यते। यथा कुन्दति कुमुदति हंसति हारति हरति क्षपाकरति। कैलासति च यशःश्रीवैशदं वीररुद्रस्य ।। • अत्रैकस्योपमेयस्यानेकोपमानदर्शनात् मालात्वम्। उपमायां भे- दाभेदसाधारणस्य साधर्म्यस्य प्रयोजकत्वम्। एवं भेदान्तरं यथा- संभवमुदाहार्यम् । अनन्वयालङ्कारः। एकस्यैवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयो मतः । यत्र द्वितीयसब्रह्मचारिनिवृत्त्यर्थमेकस्यैवोपमानोपमेयभावो निब- ध्यते असावनन्वयालङ्कारः । यथा सन्तु लोके सुवर्णाद्रिरत्नाकरसुधाकरा:। तथापि वीररुद्रोऽयं वीररुद्र इत्र स्वयम् ॥ उपमेयोपमालंकारः । पर्यायेण द्योस्तस्मिध्ठुपमेयोपमा मता। विद्याधरः । द्वितीयामुदाहरति। द्विपैरिति। धरणीधरैरमैनाकादिभिः । सर्वत् वाशब्द इवार्थे। 'वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थेऽपि समुच्चये' इति विश्वः । त्रिलि अधिपतेरन्ध्रदेशाधीश्वरस्य। नाटके व्युत्पत्तिरुक्त्ता। एकस्यैवोपमेयस्य बहूपमा नोपादाने मालोपमा । तामुदाहरति। कुन्दतीति। सर्वत्राचारे क्विप्प्रत्ययः । साधर्म्यं त्रिविधम्। भेदप्रधानमभेदप्रधानं भेदाभेदप्रधानं चेति। तत्रादं व्यति- रकादौ। द्वितीयं रूपकादौ। तृतीयमत्रेत्याह। उपमायामिति। यदाह भग- वान् भाष्यकारः। 'यत्र किंचित् सामान्यं कश्चिच्व विशेषस्तत्रोपमानोपमेये भवतः' इति। 'फणतिरित्र मतिः मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिः-' इत्यादिरशनोपमादिक- मन्यतो द्रष्टव्यमित्याह। एनमिति। भेदामे इसाधारणसाधर्म्यमूलेषूपमानन्तरं प्रतीयमानवस्तुकयोरेकवाक्याश्रयमनन्वयं लक्षयति ! एकस्येति। एकस्यैवोप- मानोपमेयभावानन्वयादन्वर्थेयं संज्ञा। वाच्याभिप्रायेणोपमेयस्यैव द्वितीयसदृश- निवृत्तिलक्षणव्यङ्गयाभिप्रायेणोपमानत्वमन्वेतीत्यभिप्रायेण व्याचष्े। यत्र द्विती- येति। उदाहरति। सनत्विति। उपमानभावानहैः कि तैरिति भावः। अनन्वय-

२६८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

तस्मिन्नित्युपमानोपमेयत्वपरामर्शः । यंथा धर्मोडर्थ इव पूर्णश्रीरथों धर्म इव स्थितः। कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे।। स्मरणालंकारः। सदृशानुभवादन्यस्मृतिः स्मरणमुच्यते। यत्र सददशस्य पदार्थस्यानुभवेन सदृशवस्त्वन्तरपरामर्शो जायते तत्र स्मरणालंकारः। यथा राज्ञा प्रतापरुद्रेण पालितेयं वसुंधरा। हरिश्रन्द्रनलादीनां प्राचां स्मरति भूभुजाम् । अत्र नलनहुषादितुल्यपालनप्रवीणतया प्रतापरुद्रं रक्षितारं प्राप्त- वत्या: मेदिन्या: पूर्वराजस्मरणम्। भेदाभेदसाधारणसाधर्म्यनिबन्ध- नालंकारा: प्रदर्शिताः । संप्रत्यारोपगर्भालंकारप्रस्तावः । तत्रापि प्राधान्यात् प्रथमं रूपकं निरूप्यते। रूपकालंकार: । आरोपविषयस्य स्यादतिरोहितरूपिणः । यौ. .त्वः ५योरुपमानोपमेययोः। तच्छब्दस्य प्रकृतानन्वयपरामर्श वार- यति। तस्मिन्निति । द्वयोरुपमानोपमेयभावविन्मिये सत्युपमेयोपमालंकार इत्यर्थः । उपमेयेनोपमा उपमेयोषमेत्यन्वर्थत्वम्। धर्म इति। अत्र वाक्यभे- देन द्वयोरेवोपमानोपमेयभावात् तृतीयसब्रह्मचारिनिवृत्तिलक्षणं वस्तु प्रतीयते। अत्र पूर्णश्रीरिति धर्मस्य साधारण्यं। स च वस्तुप्रतिवस्तुनिर्देशेनापि दृश्यते । सच्छायाम्भोजवदनाः सच्छायवदनाम्बुजाः। वाप्योडङ्गना इवाभान्ति यत्र वाप्य इवाङनाः । इति। भेदाभेदप्रधानेषु परिशेषात् स्मरणं लक्षयति। सदशेति। व्याचष्टे। यत्रेति। अन्यशब्दार्थमाह। सदृशवस्त्वन्तरेति । 'सदृशादृष्ट- चिन्तादाः स्मृतिबीजस्य बोधका' इति न्यायेन सदृशानुभवात् पूर्वानुभवज- नितसंस्कारोद्वोधे सति सदृशवस्त्वन्तरस्मृतिः स्मरणालंकार इत्यर्थः । सादृश्यव्य- तिरिक्निमित्तत्वेन 'अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्त :- ' इत्यादौ नायमलंकारः । न चेदमनुमानम्। अविनाभावाभावात्। उदाहरति। राक्षेति। भूभुजामित्यत्र 'अधीगर्थ-' इत्यादिना कर्माणे षष्ठी। अथ वृत्तानुकथनपुरःसरं प्रघटकसङ्गति- माह। भेदाभेदेति। आरोपगर्भा अभेदप्रधाना इत्यर्थः। तेषु रूपकस्य संगति- माह। तत्रापीति। अभेदप्रधानेष्वित्यर्थः। प्राधान्यादिति। आरोपमूलालं-

अर्थालक्कारप्रकरणम् । २६९

उपरञ्जकमारोप्यमाणं तद्रूपकं मतम्॥ अत्रागेपविषयस्येत्यनेन अध्यवसायगर्भस्य उत्प्रेक्षादेः अनारोप- मूलानां चोपमादीनां व्यावृत्तिः । अतिरोहितरूपिण इति अनेन संदेहभ्रान्तिमदपह्ुतिप्रमुखानां व्यावृत्तिः। संदेहालंकारे विषयस्य संदिह्यमानतया तिरोधानम् । भ्रान्तिमदलंकारे भ्रान्त्या विषयतिरो- धानम्। अपहुत्यलंकारेऽपह्नवेनारोपविषयतिरोधानम्। उपरञजक- मित्यनेन परिणामालंकारव्यावृत्तिः । परिणामे आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वेनान्वयो न प्रकृतोपर अकत्वेन । अतः सादृश्य- मूलेभ्यः सर्वेभ्यो विलक्षणं रूपकम् । तस्य प्रथमं त्रैविध्यम्। सावयवं निरवयवं परम्परितं चेति। सावयवं द्विविधम। समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवार्त चेति। निरवयवं द्विविधम्। केवलं मालारूपं चेति। परम्परितस्यापि श्रिष्टनिबन्ध- नत्वेनाश्िष्टनिबन्धनत्वेन च द्वैविध्यम। तयोरपि प्रत्येकं केवलमा- लारूपतया चातुर्विध्यम । एवमष्टविधो रूपकालंकारः । अथोदाह- रणानि। यत्रावयवानामवयविनश्र सामस्त्येन निरूपणं निबध्यते तत् समस्तवस्तुविषयं रूपकम्। यथा यात्राप्रावृषि वीररुद्रनृपतेर्निस्साणधाराधरे वैरिक्ष्मापतिगर्वपर्वतभिदाभीमं मुहुर्गर्जति। आरोपः । तद्विषयस्य मुखादेरतिरोहितरूपिणः अनिरस्कृतस्वरूपस्य । सर्व- धनादित्वादिन् प्रत्ययः । आरोप्यमाणं चन्द्रादि। उपरञ्जकं ताद्रूप्यप्रतीतिमात्र- जनकम्। अत्र आरोपस्य तावतैव चरितार्थत्वान्न पुनः परिणामवत् प्रकृतोपयो- गान्तमारोपविवक्षेति भावः। यदेवंविधं तद्रूपकम्। प्रकृतमप्रकृतेन रूपवत् क्रियत इति लक्ष्यनिरुक्तिः । तदुक्त्म् । 'ततो विषयिरूपेण रूपवान् विषयो यतः। आरोपणेन क्रियते तेनैतदरूपकं मतम् ॥' इति। विशेषणकृत्यमाह। अत्रारो- पतिषयंस्येत्यादिना। तस्य विभागमाह। तस्य प्रथममित्यादिना। समस्तवस्तुविषयं लक्षयांत। यत्रेति। आरोपविषयवदारोप्यमाणानामपि

२७० प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

शत्रु श्ीनयनाम्बुवृष्टिरसकृज्नातानया सर्वतो वर्धन्ते हरिदन्तरेषु जगदानन्दा यश:कन्दलाः। यत्रावयवनिरूपणादवयविनो रूपणं गम्यते तदेकदेशवि- वर्ति रूपकम्। यथा प्रसाधितांशांवलयान्तराल: शौर्याकरः काकतिवीररुद्रः । विकस्वरैर्वासनया त्रिलोकीं गुणप्रसूनैः सुरभीकरोति ।। अत्रावयवानां गुणानां प्रसूनत्वरूपणेन नृपते: कल्पशाखित्वं निरूप्यते। तस्मादेकदेशविवर्तित्वम्। यथा वा मथिता द्वैरिवाराशेर्भुजामन्दरभूभृता। जाता प्रतापरुद्रस्य कीर्तिर्लोकान धिनोत्यमून्।। अत्र वैरिजनस्य वाराशित्वरूपणेन भुजस्य मन्दराद्रित्वरूंपर्णेन च जाताया: कीर्ते: सुधात्वमर्थादापतति लोकानाममरत्वं चेत्येकदे- शविवर्त रूपकम्।

अत्र यात्राप्रावृषीत्यादावयवरूपणम् । यश:कन्दला इत्यवयविरूपणम् । ननु' यशांसि कन्दला इवेत्युपमितसमासः प्राप्रोति यशांस्येव कन्दला इति रूपकसमासोडपि। उभयोः साधकबाधकाभावात् संदेहसंकर एवायं तेन रूपकमेवेति कथं निश्रीयते इति चेत् सत्यम्। जगदानन्दा इति सामान्यप्रयो- गसंभवान्नोपमितसमासः किं तु मयूरव्यंसकादित्वाद्रूपकसमास एव तेन रूपकमेवेदं नोपमा। एवमुत्तरत्रापि साधकबाधकयोरुद्भावनं द्रष्टव्यम् । एकदेशविवर्ति रूपकं लक्षयति। यत्रेति। उपलक्षणमेतत्। तेन यथा- योगमवयवावयविनोरेकदेशस्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यामेकदेशविवर्ति रूपकमिति लक्षणं यथोदाहरणं द्रष्टव्यम् । अत एव आह काव्यप्रकाशकारः । 'श्रीता आर्थाश् ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत्' इति। एकदेशे विशेषेण वर्तनादेकदेशविवर्तात्यर्थः । उदाहरति। प्रसाधितेति। प्रसाधिताशावलया- न्तरालो वशीकृतदि्बण्डलः । विकस्वरैर्विकासिभिः । 'स्थेशभास' इत्यादिना वरच्प्रत्ययः । अवयवरूपणादवयविरूपणं गम्यत इंत्याह। अत्रेति। उदाहर- णान्तरमाह। मथितादिति । पूर्वोदाहरणे अवयवरूपणादवयविरूपणस्य गम्य- त्वमत्र त्ववयवस्यापीति भेदः। 'निरकासयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपरदि-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। २७१

यत्रावयवनिरूपणमात्रे कविसंरम्भविश्रान्तिस्तननिरवयवं रू- पकम्। अवथविनिरूपणमात्रेऽपि तदेव। तत्र केवलं यथा यात्रारम्भविजम्भमाणसुभटप्रक्ष्वेडिताम्रेडितै- रनिस्साणध्वनिभि: स्फुटं प्रतिदलद्रोदःकटाहान्तरैः। क्षुब्धेष्वब्धिषु कम्पितेषु गिरिषु श्रुत्यैव मुश्बन्त्यसून् भीता: काकतिवीररुद्रनृपतेः प्रत्यर्थिनः पार्थिवा: ॥ अत्र रोदस: कटाहत्वं निरूप्यते। मालानिरवयवं यथा राज्ञां मौलिविभूषणस्त्रगमला दिक्कुञ्जरश्रोत्रयोः स्फारं चामरभूषणं धरणिभृच्छृद्गेषु गङ्गासरित्। व्योन्नः क्षौमवितानमुज्ज्वलतरं मुक्ताकलापो भुवः स्फार: काकतिवीररुद्रयशसां जागर्ति विस्फूर्जितम् ॥ रूपकहेतुरूपकं परम्परितरूपकम्। रूपक द्वयमात्रव्यवस्थितत्वादस्य न समस्तवस्तुविषयेऽन्तर्भावः।

प्रतापरुद्रदेवस्य मण्डलाग्रविधुन्तुद:ः। अखण्डविक्रमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम । र्तिरूपकत्वं द्रष्टव्यम्। निरवयवं लक्षयति। यत्रेति। पूर्वत्रावयवमात्रऽन्यत्रा- वयवान्तरे च रूपणाभावान्निरवयवमिति भावः। अत्रैकस्यारोपविषयस्यैकमे- वारोप्यमाणं चेत् केवलम्। अनेकं चेत् मालेति द्वेधा। तत्राद्यमुदाहरति। यात्रारम्भेति । प्रक्ष्वेडिताम्रेडितैः सिंहनादावृत्तिभिः । रोदो ब्रह्माण्डमेव कटाह: पात्रविशेषः क्षुब्धेषु क्षुभितेष्वित्यर्थः । व्याख्यातमेतद्रसप्रकरणे । द्वितीयमुदाहरति। राजामिति। गङ्गा भागीरथी। विस्फूर्जितं विज़म्भणम् । अल्ैकस्य यशसो माल्याद्यारोप्यमाणानेकत्वान्मालानिरवयवम्। परम्परितं लक्षयति। रूपकेति। रूपकं हेतुर्यस्य तत् तथोक्तम्। अत एव परम्प- रास्य संजाता परम्परितमित्यन्वर्थम्। एकरूपकसापेक्षं रूपकं परम्परितमि- त्यर्थः। तेनानेकरूपकसापेक्षे समस्तवस्तुविषये नान्तर्भावोऽस्येत्याह। रूपक- द्येति। प्रतापेति। मण्डलाप्रः खङ्ग एव विधुन्तुदो राहुः। राजमण्डलं क्षत्रि- यसमूह एव राजमण्डलं चन्द्रबिम्बम्। अत् मण्डलाग्रविधुन्तुद इति रूपणं राज-

२७२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

श्िष्टमालापरम्परितं यथा

क्ष्माभृत्पक्षभिदाशनिः कुवलयालंकारराकाशशी। नित्योद्यत्सुमनोविकाससुरभि: कल्याणसंपत्सुर- क्षोणीभृन्दुवनाश्रयाम्बुधिरयं श्रीवीररुद्रो नृप: ।। अश्िष्टकेवलपरम्परितं यथा काकतीयस्य दुग्धाब्घेर्यशोलीलामहोर्मयः। दिक्कूलमुद्रुजाटोपा: खेलन्त्यभ्रंकषोच्छयाः ।। अश्िष्टमालापरम्परितं यथा दोराशीविषजिह्वया रिपुवनश्रेणीमहावात्यया शौर्योग्रानलघूम्यया जयरमायोषाविलासभ्रुवा। संहृष्यद्धरणीविलासशिखिनी संवासयष्टथा जगत्- प्रासादार्गलया कृपाणलतया रुद्रो नृपः क्रीडति ।।

पन्नेति। पद्माया लक्ष्म्या उल्लास एव पद्मानामुल्लासः । तत्र सहस्रभानुः सूर्यः। सन्मार्गः साधुमार्ग एव सन्मार्गो नक्षत्रमार्गः तत्र चर्यायां वुधः सौम्यः । क्ष्माभृत्पक्षो राजबलमेव । क्ष्माभृत्पक्षाः पर्वतपत्राणि तद्भिदायामशनिः कुलि- शम्। कुवलयस्य भूमण्डलस्यैव कुवलयानामुत्पलानामलंकारे राकाशशी पूर्णि- माचन्द्रः । सुमनोविकासो विद्वदाह्वाद एव सुमनोविकास: पुष्पविकासः तस्य सुरभिर्वसन्तः । कल्याणसंपन्मञ्गळसंपत्तिरेव कल्याणसंपदक्षयस्वर्णसमृद्धि: । 'कल्याणमक्षयस्वर्णे कल्याणं मङ्गळेऽपि च' इति विश्वः। तस्याः सुरक्षोणीभृत् सुवणाचलः । भुवनं लोक एव भुवनमुदकं तदाश्रयस्याम्बुधिः । अत्र वीररुद्र एव सहस्रभानुरित्याद्यारोपपूर्वकस्य पद्मोल्लास एव पद्मोल्लास इत्याद्यारोपस्य श्लेष - निबन्धनस्यानेकधा निबन्धनात् श्िष्टमालापरम्परितम् । काकतीयस्येति। दिशां कूलमुद्रुजतीति दिक्कूलमुद्रुजः आटोपो यासां तास्तथोक्ताः दिगन्तवि- श्रान्तसंभ्रमा इत्यर्थः । अभ्रं कषतीत्यभ्रङ्कष उच्छूयो यासां तास्तथोकाः । 'उदि कूले रुजिवहो:' 'सर्वकूलात्र-' इत्यादिनोभयत्र खशप्रत्ययः। अत्र यशोलीलानां महोर्मित्वरूपणं काकतीयस्य दुग्धार्णवत्वरूपणाधीनमित्यश्िष्टके- वलपरम्परितम्। दोराशीविषेति। वातानां समूहो वात्या। धूमाना समूहो धूम्या। उभयत् 'पाशादिभ्यो यः' इति यप्रत्ययः। विलासशिखिनी कीडा-

अर्थालङ्कारप्रकरणम्। २७३

अश्निष्ठमालापरम्पररितं वैधर्म्येणापि संभवति। यथा त्रासान्धकारमध्याह्नाः कैतवातपरात्रयः। जयन्ति वीररुदस्य रणप्राङ्गणकेलयः ॥ एवमष्टविधस्यापि रूपकस्य वाक्यसमासगतत्वेन षोडश रूपक- भेदा: संभवन्ति॥ परिणामालंकारः। आरोप्यमाणमारोपविषयात्मतया स्थितम्। प्रकृतस्योपयोगित्वे परिणाम उदाहृतः ॥ आरोप्यमाणं प्रकृतोपयोगीत्यनेन सर्वालंकारव्यावृत्ति: ।

शीविषाद्यारोपप्रतीक्षित्वादश्रष्टमालापरम्पत्तिम्। सर्वत्र चात्र हेतुहेतुमद्भावोऽ- यमलंङ्कारसर्वस्वकारमतनोक्तः। काव्यप्रकाशकारस्तु विपरीतमवोचत्। यदत्र युक्त्तं तद्ग्राह्यम्। व्यतिरेकेणाप्येतत् संभवतीत्याह। अश्किष्टेति। त्रास एव अन्धकारस्तस्य मध्याह्वाः । शक्तस्य तस्य त्रासासंभवादिति भावः । कैतवं कपटमेवातपस्तस्य रात्रयः । धर्मयोधित्वात् तस्येतिभावः । एतच्च मुखचन्द्र इत्यादौ समासगतं। मुखमेव चन्द्र इत्यादा वाक्यगतम्। अतः षोडशैते भेदाः । तत्रावशिष्टा भदा अन्यतो द्रष्टव्या इत्याशयेनाह । एवमिति । अत्र आरोप्यमाणस्य धर्मित्वाल्लिङ्गसंख्य योनैयत्येऽपि जटावल्कलालम्बिनः कपि- लादावप्नय इत्यत्रैकस्य कपिलमुनेरनेकत्वमनंकविषयारोपात्। तदुक्तमलक्वार- सर्वस्वे। 'अत्र चारोप्यमाणस्य धर्मित्वादाविष्लिङ्गसंख्याकत्वेऽि क्रचित् स्वतोऽसंभवात् संख््यायोगस्य विषयसंख्यानं प्रत्येकमारोपात्' इति । रूपकालंकारत् प्रकृतोपयोगित्ववैधर्म्येण परिणामं लक्षयति। आरोप्यमाण मिति । प्रकृतस्योपयोगित्व इति विषयसप्तमी। प्रकृतोपयोगार्थमित्यर्थः । आरोप्य माणं चन्द्रादिकम् आरोपविषयात्मतया मुखादितादात्म्येन स्थितं । मुखचन्द्रेण ताप: शाम्यतीत्यत्र प्रकृतोपयोगान्तमारोपस्य विवक्षितत्वात्। वस्तुतो मुखस्यैव तापशान्तिनिमित्तत्वेन तादात्म्याभावे चन्द्रस्य प्रकृतोपयोगा भावादिति भावः। अतः प्रकृतमनपह्नतस्वरूपमेवारोप्यमाणात्मना परिणमतीति परिणामालंकार इत्यर्थः । एवं च यत्ारोपस्य ताद्रप्य्रप्रतीतिमात्रपर्यवसायि- तया प्रकृतमपह्नुतस्वरूपमप्रकृतरूपापन्नं भवति तस्माद्रपकात परिणामस्य व लक्षण्यं दर्शितम्। तदुककं चक्रवर्तिना ।'विषय्याकारमारोप्य विषयस्थगनं यदा। रूपकत्वं तदा तत्र रञ्जनेन समन्वयः ॥ यदा तु विषयो रूपात् स्वस्माद-

२७४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहित

तस्य सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्यां द्वैविध्यम्। सामानाघि- करण्येन परिणामो यथा शश्चत् प्रसाधनविधानकृताभिलाषा नभ्रैर्भजन्ति मकुटैरवनीपवर्गाः। श्रीवीररुद्रनृपते: ककुभां विजेतु- राज्ञामयीं स्रजममन्दविलासलक्ष्मीम् ।। वैयधिकरण्येन परिणामो यथा किरीटमाणिक्यमयूखजालैविधाय पुष्पाञ्ज्जलिमर्चयन्ते। फलार्थिनो रुद्रनरेन्द्रपादपीठान्तसीमानमरिक्षितीन्द्राः ॥ समासोक्तावारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वेऽ्यवाच्यत्वान्न परि- णामेऽन्त र्भाव । सदहालकारः । विषयो विषयी यत्र सादृश्यात् कविसंमतात्। संदेहगोचरौ स्यातां संदेहालंकृतिश्र सा।। सा त्रिविधा। शुद्धा निश्चयगर्भा निश्चयान्ता चेति। संदेह- मात्रपर्यव सायिनी शुद्धा यथा किमेष नवमो हरित्पतिरमन्दसंपत्पदं किमष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गक्रमः ।

ध्यमाह।: स्येति। आद्यमुदाहरति। शश्वदिति । प्रसाधनविधानमलंका- रविधि: । अत्नारोपेण प्रकृताज्ञातादात्म्यमापन्नाया अप्रकृतायाः स्त्रजो मुकुट- धारणात्मकप्रकृतोपयोगात् परिणामालंकारः । अत्र वितयविषयिणोः समानवि- भक्तिकत्वात् सामानाधिकरण्यम्। किरोदेति। अत्र च पूर्ववत् परिणाम उद्धावर्नायः । किं तु मयूखजालपुष्पाअल्योविषग्िषयिणोर्भिन्नविभक्तिकत्वात् वैयधिकरण्यमिति विशेषः । ननु प्रकृतोपयोगाविशेषात् परिणामसमासोक्त्योः को भेद इत्याशङ्यारोप्यमाणस्योपादानानुवादानाभ्यां भेद इत्याह। समासो- काविति। आरोपगर्भेष्वनवधारणात्मकं संदेहालेकारं लक्षयति । विषय इति। कांवसंमतादित्यनेन स्थाणुवा पुरुषो वति संदहस्यालंकारता व्यावर्त्यते। वर्ण्योत्कर्षार्थ कविप्रतिभोत्थापितः प्रकृताप्रकृतगोचर. संदहः संदहालक्गार इत्यर्थः। तस्य त्रेधा विभागमाह। सेति। आद्यमुदाहरति । किमिति ।

अर्थालङ्कारप्रकरणम्। २७५

किमेष हरिरुर्वरोद्धरणचचुञ्चुरेकादश- श्विरादिति विलोक्यते जगति वीररुद्रो जनैः ॥ निश्चयगर्भो यथा कालाहि: किमयं मृणालमृदुलं भोगं स धत्ते पुनः कालाभ्रूकुटिरेष किं नु मुख एवोज्जुम्भते सा पुनः। कालोतानलधूमपद्धतिरंसौ कि सा पुनर्धूयते वातेनेति विकल्प्यते प्रतिभटै रुद्रस्य कौक्षेयकः ॥ निश्चयपर्यवसाना यथा किं कल्पद्रुममख्जरीस्रज इमे किं वा पयोराशयः स्वर्धेनोरथवा किमुज्ज्वलतराश्चिन्तामणे: स्फूर्तयः। किं वा सिद्धरसोर्मयश्चिरमिति व्यामृश्य निश्चिन्वते सन्तः काकतिवीररुद्रनृपतेः स्मेराः कटाक्षा इति॥ भ्रान्तिमदलङ्कारः। कविसंमतसादृश्याद्विषये पिहितात्मनि। आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान् मतः ॥

संपदादिसादृदश्याद्वीररुद्रलोकपालादिकोटिद्विय गोचरस्य संदेहस्य तावन्मात्रपर्य- वसायित्वाच्छुद्धोऽयं संदेहभेदः । ननु नवमादिपदविरहे केवललोकपालादी- नामारोप्यमाणत्वसंभवादस्तु संदेहः । नवमादिपदप्रयोगे तु लोकपालादीनां वीररुद्रत्वेन संभावनादुत्प्रेक्षेयं न संदेह इति चेत् मत्यम्। अस्तु संभावनमारोपो वा। यत्र कोटिद्वियावलम्बित्वं तत्र संदेह एवेति स्वमतम्। एवंविधस्थले केचि- दुत्प्रेक्षाश्रयः संदेह इत्याहुः। उत्प्रेक्षा एव इत्यन्य इत्यादि सर्वमलंकारसर्वस्वे स्पष्टम्। द्वितीयमुदाहरति। कालाहिरिति। भोगं सर्पशरीरम्। कालभ्रूकुटि- रन्तकभ्रूभङ्गः । कालोप्रानल: प्रलयकालामिः । तस्य धूमः पद्धतिर्धूमरेखा । धूयते कम्प्यते। अत्र कौक्षेयकं कृष्णसर्पादिरूपतया संदिह्य सुकुमारशरीरादि- विशेषादर्शनेन सर्पादिनिषेधनिश्चयेऽपि कौक्षेयकनिश्रयाभावान्निश्चयगर्भोडयं सं- देहः । तृतीयमुदाहरति। किमिति। सिद्धरसोर्मयः सुधारसकल्लोलाः। व्या- मृश्य कल्पद्रुममज्जरीमाल्यादिरूपेण संदिह्य। स्मेरा: स्मितप्रधानाः सानुप्रहा इत्यर्थः । कटाक्षा इति निश्चिन्वते। अत एव निश्चयान्तोऽयं संदेहः। वीररूद- करुणावलोकनविषया: सर्वे समृद्धा जीवन्तीति भावः। अन्यथार्थज्ञानत्वसाधर्म्यात्

२७६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

यथा काकतीयविभोः कीर्तिविभवे व्याप्तरोदसि। दिवापि चन्द्रिकाबुद्धया चकोरा यान्ति निर्वृतिम्॥ अपह्नवालङ्कारः । निषिध्य विषयं साम्यादन्यारोपे ह्वपहुतिः। तस्यास्त्रैविध्यम् । अपह्नुत्यारोपः आरोप्यापह्नवः छलादिशब्दै- रसत्यत्व प्रतिपादनं च । आद्यद्वयस्योदाहरणम्। उद्वेल्लचतुरर्णवकिलकलो नायं चमूडम्बरो नेदं दुन्दुभिगर्जितं त्रिपुरजिंत्कल्पान्तढक्कारवः । इत्थं रुद्रनरेन्द्रधाटिषु महीभारावनत्रीभव- चछेषाशेषशिरस्सु विस्मितमथ भ्रष्टं दिगीशैरपि ॥ छलादिशब्दैरसत्यत्व प्रतिपादनं यथा सर्वा काकतिवीररुद्रधरणीनाथच्छलेन क्षितिं पातुं मध्यमलोकपालपदवीं प्राप्तः स्वयंभू: शिवः । नैवं चेद्विषमावलोकनकलामात्रेण भस्मीकृतै- र्जातं वैरिपुरैः कथं कथमवाग्भूतं च भूभृद्रणैः ॥

भ्रान्तिश्चित्तधर्मोऽस्यास्तीति भ्रान्तिमान् । कविप्रतिभोत्थापितः प्राकरणिकं प्रत्यप्राकरणिकत्वेनोपलम्भो भ्रान्तिमानित्यर्थः । एतेन सादृश्यमात्रनिबन्धनायाः शुक्तिरजतादिभ्रान्तेर्नालंकारत्वमिति दर्शितम्। दोषमूलायास्तु किमुतेति भावः उदाहरति। काकतीयेति। व्याप्तरोदसि व्याप्तब्रह्माण्डे। अत्र कीर्त्यां चन्द्रि- कानुभवात् भ्रान्तिः। सादृश्याद्वस्त्वन्तर प्रतीतिसाम्याद भ्रान्तिमदनन्तरमपहुर्ति लक्षयति। निषिध्येति। अन्यारोपे आरोप्यमाणप्रतीतावित्यर्थः। तस्यास्तरै- विष्यं विविनक्ति। अपहुत्यारोप इत्यादि। उद्वेल्लदित्यारोप्यापह्ववः । नेदं दुन्दुभिगर्जितभित्यपहुत्यारोपः । नरेन्द्रधाटिष्विति। कृदिकारः। तल्लक्षणं तु 'शत्रुदेशावमर्दाय सद्यः सुभटघोटकैः। विजिंगीषो: प्रवृत्तिर्या सा धाटीति निग- दयते ॥I' इत्याहुः। सर्वामिति। धरणीनाथच्छलेनेत्यत्र छलशब्देन नायं धरणीनाथः। किं तु स्वयंभू: शिव इति राजः सत्यत्वं प्रतिपाधते। तदेव समर्थ- यते। नैवमिति। विषमावलोकनं निप्रहदृष्टिः । अन्यत्र तृतीयनयनदृष्टिः । वैरिपुरैरसंख्यैः त्रिभिश्च कर्तृभिर्भस्मीभूतैः कथं जातं जझे। भूगृद्णैः राजसमूहैः

अर्थालक्कारप्रकरणम्। २७७

उल्लेखालङ्गारः। अर्थयोगरुचिक्षेषैरुल्लेखनमनेकधा। ग्रहीतृभेदादेकस्य स उल्लेखः सतां मतः ॥ रुच्यर्थयोगाभ्यां यथा लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्रा: शौर्यातिभूमिखनिरित्यरिवीरवर्गाः । विद्याविहारपद्वीति च लब्धवर्णाः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति ।। श्रेषेण यथा उग्र: सपत्नेषु गुणेषु भास्वान् रामः प्रतीकेषु रणेषु भीमः। लीलासु लक्ष्म्या: पुरुषोत्तमश्चेत्याचक्षते रुद्रनृपं कवीन्द्राः ।। •अथाध्यवसायगर्भालङ्वारद्वयं निरूप्यते। विषयविषयिणोरन्य- तरनिगरणेनाभेद प्रतिपत्तिरध्यवसायः। स द्विविधः । विषयिनिगर- णेन विषयनिगरणेन च।

कः। ईश्ररस्य गिरीशत्वात् प्रमथाधिपत्वाच्चेति भावः। आरोपगर्भेषु परिशे- षादुल्लेसं लक्षयति। अर्थेति। अर्थेन प्रयोजनेन योगोऽर्थित्वं लिप्सेति यावत्। रुचिरभिरतिः। श्लेषः प्रमिद्धः। एतैः समस्तैतर्यस्तैर्वा यथायोगं ग्रहीतृगतैरे- कस्य वस्तुनो नानाधर्मयोगादनेकधोल्लेखनं निर्धारणमुल्लेखालंकार इत्यर्थः । सर्वालंकारव्यावर्तकेन अ्रहीतृभेदादित्यनेन विषयभेदोऽप्युपलक्ष्यते। लक्ष्मीति। शौर्यानिभूमेः पराक्रमातिशयस्य। खनिराकरः। लब्धवर्णा विद्वांसः । अत्रैकस्याः काकतीन्द्रनगर्याः समृद्धयादिधर्मयोगान्नरेन्द्रादिग्रहीतृभेदेन रुच्यर्थयोगाभ्यां लक्ष्मीनिवासगृहादिरूपतयानेकधाल्लेखनादुलेखः। उग्र इति। सपलेषु शत्रुषु उप्र: कपदी कररश्र। गुणेषु भास्वान् सूर्यस्तेजस्वी च। प्रतीकेष्वङ्ञेषु रामो दाशरथिरभिरामश्र। लक्ष्म्या लीलासु पुरुषोत्तमो विष्णुः पुरुषश्रेष्ठश्व। अत्र

यमूलालंकारप्रस्ताव इत्याशयेनाह । अथेति। मूलभूतमध्यवसायं निरूपयति। विषयति। एकतरपरिशेषो मा भूदित्यन्यथा व्याचष्टे। स द्विविध इति। निगरणमसत्यत्वमित्यर्थः। अन्यथा विषयनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिरध्यवसाय इति सर्वसंप्रतिपश्नेन स्वयमपि पूर्वोक्तनाध्यवसायलक्षणेन विरोधात्। यदा विषयिणोऽसत्यत्वं तदाध्यवसायः साध्यः । यदा विषयस्यासत्यत्वं तदाध्यवसायः

२७८ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

उत्मेक्षालङ्कारः। यत्रान्यधर्मसंबन्धादन्यत्वेनोपतर्कितम्। प्रकृतं हि भंवेत् प्राज्ञास्तामुत्मेक्षां प्रचक्षते।। यत्राप्रकृतगुणक्रियासंबन्धादप्रकृतत्वेन प्रकृतस्य संभावनमुत्प्रे- क्षा। सा द्विविधा। वाच्या प्रतीयमाना च। संभावनाप्रतिपादका- नां नूनंधुवंप्रायइत्येवमादीनां प्रयोगे वाच्या। अप्रयोगे तु प्रतीय- माना। जातिक्रियागुणद्रव्याणां चतुर्णामध्यवसायविषयंत्वेन सा द्विविधा प्रत्येकं चतुर्विधा। तेषां भावाभावरूपतया द्वैविध्येऽष्टविधा। अध्यवसायस्य गुणनिमित्तत्वेन क्रियानिमित्तत्वेन च द्वैविध्ये प्रत्येकं षोडशप्रकारा। निमित्तस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यां द्वैविध्यं वाच्यो- स्प्रेक्षायामेव। प्रतीयमानोत्प्रेक्षायामिवाद्यनुपादाने निमित्तस्य चाप्र- सिद्ध इति विवेकः। तथा हि यदा चन्द्रादिविषयिगतं माधुर्यादिकं विषयभूते मुखादावुपनिबद्धं मुखं मुखत्वेन जानन्नेव नूनमिदं चन्द्र इति प्रयुङ्क्े तदा विषयी चन्द्रो मुखत्वेनासत्यो निगीर्णः प्रतिभाति विषयस्तु परमार्थतः सत्य एव। एवं सत्यासत्ययोरभेदप्रतिपत्तेर संभवान्नूनमांदिशब्दैर्विषयिणोऽपि सत्यत्वसमर्थना- दध्यवसायः साध्य इत्यत्राध्यवसायप्राधान्यम्। यदा तु मुखपदमनुक्त्वा चन्द्रोड- यमिति प्रयुङ्क्ते तदा वस्तुतोऽसत्यस्यापि विषयिणः सत्यता प्रतीयते। असत्यत्व- निमित्तस्य मुखपदप्रयोगस्याभावात्। विषयस्य वस्तुतः सत्यस्यापि अत्यन्तापला- पादसत्याभिमतस्य निगीर्णत्वादध्यवसायः सिद्ध इत्यत्राध्यवसितप्राधान्यमित्यादि सर्वमलंकारसर्वस्वे तद्वयाख्यायां च संजीविन्यां प्रपश्चितम्। तत् सर्वमनेनैव गतार्थमिति नेह विस्तरः क्रियते। तत्र साध्याध्यवसायमूलामुत्प्रेक्षां लक्षयति। यत्रेति। अन्यदप्रकृतं तस्य धर्मो गुणक्रियादिरूपः । तत्संबन्धात् प्रकृतमन्यत्वे- ना प्रकृतत्वेनोपतर्कितं संभावितं यत्र भवेत् तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षत इत्यर्थः। तदेतद् व्याचष्टे। यत्रेति। तस्या विभागमाह। सेति। वाच्यां लक्षयति। संभाव- नेति। अत्रादिशब्देन मन्ये शङ्टे ध्रुवमित्यादीनां ग्रहणम् । जातिक्रियागुणद्र- व्याणां गौश्वलति शुक्को डित्थ इत्येवमादीनामध्यवसायविषयत्वेनोत्प्रेक्षाविषयत्वेन द्विविधा वाच्या प्रतीयमाना व प्रत्येकं चतुर्विधेत्यष्टविधा जातेत्यर्थः । तेषां जात्यादीनाम्। अष्टविधेति : प्रत्येकमिति शेषः । निमित्तद्वैविध्येनास्या द्वात्रि- शद् भेदा भवन्तीत्याह। अध्यवसायस्येति। वाच्योत्प्रेक्षायां विशेषमाह । निमित्तस्येति। अन्यत्रैतदभावे हेतुमाह। प्रतीयमानेति । 'महिलासह-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। २७९

योगे उत्प्रेक्षाया निरवलम्बनत्वात्। तथा जात्यादीनां स्वरूपेण हेतु- रूपेण फलरूपेण चाध्यवसायविषयत्वे बहुविधत्वम्। वाच्योत्प्रेक्षा- यामपि हेतुफलयोरुत्प्रेक्षाविषयत्वे निमित्तस्योपादानमेव। तथा हि। साध्येऽनुपात्ते साधनत्वेन निर्देशो नान्वयं पुष्णाति। तथा साधनेऽ- नुपात्ते साध्यत्वेन निर्देशोऽपि। तयोरन्योन्यापेक्षितत्वात्। हेतूत्प्रे- क्षायां फलं निमित्तम्। तस्यानुपादाने कं प्रति हेतुत्वं संगच्छते । फलोत्प्रेक्षायां साधनं निमित्तम। तस्यानुपादाने कं प्रति फलत्वेन संघटते। यथा

प्रतापरुद्रनृपतेरपारे कीर्तिसागरे। मग्ना दुरीशदुष्कीर्तिसङ्गादिव जगत्त्रयी। अत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्य मज्जनस्यानुपादाने सङ्गादिति हेतूत्प्रेक्षा न शौभामावहृति। यथा वा जयश्रीवासपद्मस्य विकासायेव भानुमान्। प्रतिबिम्बंमिषात् खङ्गं प्रविशत्यन्ध्रभूभुजः ॥

वितणुए हि ॥' छाया। महिलासहस्त्रभरिते तव हृदये सुभगा सा अमान्ती । दिवसमनन्यशरणा अङ्गं तनुकं वितनुते हि ॥ इत्यत्र महिलासहस्त्रभरिते तव हृदये अमान्तीत्युत्प्रेक्षा प्रतीयमाना इवादिप्रयोगाभावात्। तस्यामङ्गतनूकरणं निमित्तं यदि नोपादीयेत तदा तम्या निष्प्रमाणकत्वं स्यादित्यर्थः । प्रकारान्त- रेण त्रैविध्यमाह। तथा जात्यादीनामिति। यदा जातिस्वरूपमुत्प्रेक्ष्यते तदा तस्य भावाभावरूपतया द्विविधस्योपात्तगुणक्रियानिमित्तभेदाच्चातुर्िध्यम्। निमित्तानुपादाने तु तत्कृतभेदाभावात् द्वैविध्यमेव। इत्थं षोढा जातिस्वरूपोत्प्रे- क्षा। एवं क्रियागुणद्रव्याणां भेदकल्पने मिलित्वा चतुर्विशतिस्वरूपत्प्रेक्षाभेदाः। हेतुफलोत्प्रेक्षयोर्निमित्तोपादाननियमात् प्रत्येकं चातुर्विध्यमेवेति द्वात्रिंशत्। प्रतीयमानोत्प्रेक्षायां सर्वत्र निमित्तोपादाननियमात् निमित्तानुपादाननिबन्धन- भेदाष्टकन्यूनत्वेऽषाचत्वारिंशद्देदाः। एवं षण्णवतिभेदा इत्याशयेनोक्तम् । बहुविधमिति। वाच्योत्प्रेक्षायामपि हेतुफलोत्प्रेक्षयोर्निमित्तोपादाननियम- मुदाहरणेन हृदयङ्गमीकर्तुमारभते। तथाहीत्यादिना। हेतूत्प्रेक्षायां फलं निमित्तम्। फलोत्प्रेक्षायां हेतुर्निमित्तम् । एवं च निमित्तनैमित्तिकयोरन्यतरो- पादानेऽन्वयपोषाभावादुभयांपादाननियमे निमित्तोपादानं नियतमेवेति भावः ।

२८० प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्य भानुमत्प्रवेशस्यानुपादाने जयश्रीवासकमल- विकासायेवेति फलोत्प्रेक्षणमसमीचीनम्। अतः स्वरूपोत्प्रेक्षायामेव निमित्तम्योपादानुपादानाभ्यां द्वैविध्यम्। अतश्चेत्थं वाच्योत्प्रेक्षाया भेदगणना। उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा। ₹। उपात्त- गुणनिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा। २। उपात्तक्रियानिमित्तजाति- भावस्वरूपोत्प्रेक्षा।३। उपात्तक्रियानिमि त्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा।४। अनुपात्तनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा। ५ । अनुपात्तनिमित्तजात्य- भावस्वरूपोत्प्रेक्षा। ६ । उपात्तगुणनिमित्त जातिभावहेतूत्प्रेक्षा।७। उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावहेतूत्प्रेक्षा। ८। उपात्तक्रियानिमित्तजा- तिभावहेतूत्प्रेक्षा। ९। उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावहेतूत्प्रेक्षा।१०। उपात्तगुणनिमित्तजातिभावफलोत्प्रेक्षा। ११। उपात्तगुणनिमित्त- जात्यभावफलोत्प्रेक्षा। १२ । उप्रात्तक्रियानिमित्तजातिभावफलो- त्प्रेक्षा। १३ । उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावफलोत्प्रेक्षा। १४ । एवं चतुर्दश भेदा जात्युत्प्रेक्षा। अनेनैव क्रमेण गुणक्रिया द्रव्योत्प्रे- क्षापि परिगणनीया। एवं च वाच्योत्प्रेक्षायाः षट्पश्चाशद् भेदा:। प्रतीयमानोत्प्रेक्षायास्त्वष्टचत्वारिंशद् भेदः। अत्र स्वरूपोत्प्रेक्षांयामपि निमित्तोपादाननियमात् निमित्तस्य गम्यत्वे गुणरूपत्वेन क्रियारूप- त्वेन च चारुत्वविशेषाभावादेक एव भेदो गण्यते। गुणक्रिययो- रुत्प्रेक्षाविषयत्वमुत्प्रेक्षानिमित्तत्वं चाय्युपगतम्। प्राचामलंकारप्रब- न्धेषु षण्णवतिभेदोत्प्रेक्षेति गणनामात्रम। चारुत्वातिशयस्तु षट्- पश्चाशत एव। भेदानाम् तत्र यथासंभवमुदाहरणानि। उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा

स्पष्टम्। बुद्धिसौकर्यार्थ भेदगणनामाह। अतश्चेत्यादिना। निगदव्याख्यान- मेतत्। प्रतीयमानोत्प्रेक्षाया भेदाष्टकन्यूनत्वे निमित्तमाह। अन्नेति। यथा निमित्तस्योपादाने निमित्तभेदाद्भेदस्तथानुपादाने नास्तीत्याह। निमित्तस्येति। गम्यत्वेनानुपादानादिति भावः। अत एव तत्र गुणक्रियारूपनिमित्तभेदनि- बन्धनस्य विच्छित्तिविशषस्यानुत्पन्नपुत्ननामकरणकल्पत्वात् एक एव भेदो

अर्थालङ्कारप्रकरणम्। २८१

कीर्तिः काकतिवीररुद्रनृपतेः सिंहासनाध्यासिन: प्राचां भूमिभुजां यशः पिद्धती कोटीन्दुतुल्यद्युतिः । रक्षादक्षिणराजलाभजनितामन्दप्रमोदोत्थिता त्रैलोक्याट्टहसप्रभेव ककुभां प्रान्तेषु विद्योतते।। अत्र प्रभाशब्दो जातिवचनः । त्रैलोक्याटृहसप्रभायाः कवि- प्रौढोक्तिसिद्धत्वान्नोपमाशङ्कावकाशः। उपात्तक्रियानिमित्तजातिभा- क्स्वरूपोत्प्रेक्षा यथा वीरस्य रुद्रनृपते: प्रियवल्लभस्य राज्याभिषेकसलिलैः सरसीकृतायाः । सद: समुच्छ्वसितसान्द्रपरागरेखा- क्षोण्या: प्रमोदपुलकाङ्कुरमञ्जरीव।। अत्र पुलकाङ्कुरमश्जरीवेत्युत्प्रेक्षायां सरसीकरणं क्रियारूपं नि- मित्तम्। अनुपात्तनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा प्रतापरुद्रस्य नखेन्दुकान्ति: प्रणामभाजां पदयोर्नपाणाम्। ललाटलम्रा विधिनिर्मिताया वर्णावलेर्वाचनदीपिकेव।। अत्र दीपिकेवेति जातिवचनाज्जातिरुत्प्रेक्ष्यते। उपात्तगुणनिमि- सजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा प्रतापरुद्रस्य गुणामृतोर्मिधौता विराजन्त्यमलीकृताङ्गाः। प्रक्षालितात्युद्धतभूमिफ्टला खङ्गाम्बुभि: स्वच्छतरा भवन्ति।। द्रव्ययोरिव केवलोत्प्रेक्षाविषयत्वमिति भावः । यथायोगमुदाहरति । कीर्ति- रित्यादि। पिदधती आच्छादयन्ती। 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यकारलोपः ॥ अट्ृहसोऽटृहासः । 'स्वनहसोर्वा' इति पाक्षिकोऽप्रत्ययः । एषा प्रमोदगुणनिमित्ता जातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा। अत्राद्टहासप्रभाया: स्वत :- सिद्धत्वेऽपि त्रैलोक्यसंबन्धित्वेन कविकल्पितत्वात् नोपमावकाश इत्याह। पैलोक्येति । अत एवात्रेवशब्दोऽपि संभावनावाचको नोपमावाचकः । तदुकं चक्रवर्तिना । 'यदायमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृच्छति। तदोपमैव येनेवशब्दः साधर्म्यसूचकः ॥ यदा पुनरयं लोकादसिद्धेः कविकल्पितः । तदो- त्प्रेक्षैव येनेवशब्दः संभावनापरः ॥' इति। वीरस्येति। प्रिया वल्लभा प्रेयसी यस्य प्रियवल्लभस्य। पुलकमश्जरीवेत्युत्प्रेक्षायामिति। जातिभावस्वरूपोत्प्रे-

२८२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अनुपात्तनिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा दिशां जेतुर्विश्वप्रथितमहसो रुद्रनृपते- र्जयप्रस्थानोद्यत्करितुरगसंमर्दजनितम्। रज: कृत्वा अ्रस्तप्रतिबलमसूर्यामिव दिवं प्रतापाख्यानन्यान दिशि दिशि विधत्ते दिनकरान्। अत्रासूर्यामिति जात्यभावः। जातिहेतूत्प्रेक्षा यथा उदाररीत्या भुजया प्रतापरुद्रस्य विश्वैकधुरन्धरस्य । विश्रंभरा कोमलशय्ययेव विस्मारिता गोत्रमहध्रिवासम् ॥ अत्र शय्ययेवेति जातिहेतुत्वम्। जात्यभावहेतूत्प्रेक्षा यथा भूमेरकल्पवृक्षत्वादिति धाता विचिन्तयन्। सृष्टवान काकतीशानां निर्व्याजत्यागवैभवम्। अत्राकल्पवृक्षत्वादिति जात्यभावस्य हेतुत्वम्। जातिफलोत्प्रेक्षा यथा नूनं विश्वंभराधारस्तम्भीभवितुमायतौ। वीररुद्रनरेन्द्रस्य भुजावाजानुलम्बिनौ ।। अत्र स्तम्भीभवितुमिति जाते: फलत्वम्। जात्यभावफलोत्प्रेक्षा यथा पशूनवध्यानालोक्य शत्रवः काकतीशितु:। प्रायेणामानुषत्वाय तृणवृत्ति समाश्रिताः ॥ अत्र वाचनदीपिकेवेति जातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षायां निमितं नोपात्तम् । दिशा- मिति। रजः कर्तृ। दिवमसूर्यामिव कृत्वेत्यत्र जात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा अनुपा- तनिमित्ता। उदारेति। उदाररीत्या उदारस्वभावया। गोत्रमहीध्रवासं कुल- पर्वतनिवासम् । विस्मारितेति । 'गतिबुद्धि' इत्यादिना अण्यन्तक्त्र्या विश्वंभरायाः कर्मत्वं तस्मित्रभिधेये कर्मणि क्तः। 'ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः' इति बचनात्। अत्र शय्ययेवेति जातिभावहेतूत्प्रेक्षायाः पर्वतनिवासविस्मरणं फलं निमित्तम्। भूमेरिति। निर्व्याजनं निरुपाधिकं त्यागवैभवमौदार्यातिशयो यस्य तं तथोक्तम्। काकतीशानं सष्टवानिति फलं प्रत्यकल्पवृक्षत्वादिवति जात्य- भावहेतूत्प्रेक्षा। नूनमिति। भुजयोराजानुलम्बित्वं पुरुषस्य भाग्यलक्षणम् । तदुककं नाटके तृतीयेऽड्े। अत्राधारस्तम्भीभवितुमिति जातिभावफलोत्प्रेक्षाया-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। २८३

अत्रामानुषत्वायेति जात्यभावस्य फलत्वम्। क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षा यथा श्रीकाकतीयनृपतेर्द्विषदङ्गनानां श्वासोर्मिभि: सपदि मर्मरितान्तराला:। तासां निवासविधये कृतयाचनानां प्रत्युत्तराणि दधतीव मरोर्वनान्ताः ।। क्रियास्वरूपाभावोत्प्रेक्षा यथा विमुखे सति काकतिक्षितीन्द्रे वनसीमापि कठोरकण्टकाम्रा। चिकुरेषु विकर्षति प्रतीशानददानेव निजान्तरप्रवेशम् ॥ अन्नाददानेति क्रियास्वरूपामावः। क्रियाहेतूत्प्रेक्षा यथा राजां गर्वाङ्गुरोद्ेदा: परिम्लाना दिने दिने। काकतीन्द्र प्रतापार्कतीव्रोष्माभिभवादिव ॥ अत्राभिभवादिवेति क्रियाहेतुत्वम। (क्रियाहेत्वभावोत्प्रेक्षा यथा कपोलफलकावस्या: कथं भूत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदर्शी क्षामतां गतौ ।I) क्रियाफलोत्प्रेक्षा यथा दम्भोलिसंरम्भमहाजिगोप: प्रस्थानभेरीनिनदोऽन्ध्रभर्तु: ।

क्षायां तृणवृत्तिसमाश्रयणक्रिया निमित्तम् । एवमुत्तरत्रापि तादर्थ्यप्रतिपादक- चतुर्थ्यादिश्रवणे फलत्वम्। तृतीयादिविभक्त्या सामर्थ्येन वा हंतुत्वं चेत्यादिक- मूहनीयम्। श्रीकाकतीयेति । मर्मरः पर्णध्वनिः । 'अथ मर्मरः । स्वनिते वस्त्रपर्णानाम्' इत्यमरः । तद्वन्ति कृतान्यन्तरालानि येषां ते तथोक्ता इति गुणनिमित्तकथनं दानोत्प्रेक्षायाम्। विमुख इति। प्रतीशान् प्रत्यर्थिभूपतीन्। चिकुरेषु केशेषु। निमित्तात् कर्मसंयोगे सप्तमी। विकर्षतीति। क्रियादानाभावोत्प्रेक्षायां निमिन्रम। एवं निमित्तानुपादानेऽप्युदाहार्यम् । राजामिति । परिम्लानत्वमुत्प्रेक्षाफलम्। क्रियाहेत्वभावोत्प्रेक्षायाः प्रतिज्ञा- मात्रमेव नोदाहरणमत्र दृश्यत इत्यन्यतो लिख्यते। कपोलफलकावस्याः क्थं भूत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदृशीं क्षामतां गतौ ।। इति। अत्र दर्शनक्रियाहेत्वभावोत्प्रेक्षा क्षामतागमननिमित्ता। दम्भोलीति। महाजिरमहा-

२८४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

लीनानिवान्वेष्टुमरातिवर्गान् विगाहते शैलगुहान्तराणि॥ क्रियाभावफलोत्प्रेक्षा यथा सीमाद्रिकु श्जेषु विहारभाज: सिद्धाङ्गनाकल्पित चन्द्रिकार्घान्। श्रीवरिरुद्रस्य यशोविलासान् गायन्त्यसंस्प्रष्टुमिवान्धकारम्।। अत्रासंस्प्रष्टुमिवेति क्रियाभावस्य फलत्वम्। गुणस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा चकास्ति काकतीन्द्रस्य कृपालोकनविभ्रमः । प्रकृतिष्वपि सर्वासु प्रसाद इव मूर्तिमान् ॥ गुणाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकपयःकणैः शीतलिताखिलाङ्गा। प्रशान्तभारार्तफणीन्द्रागाढश्वासानिलोष्मेव विभाति पृथ्वी। अत्र प्रशान्तोष्मेति गुणाभावः। गुणहेतूत्प्रेक्षा यथा जयश्रियामाश्रयतामुपैति श्रीवीररुद्रस्य रणे कृपाणः । जयश्रियं वैरिमहीपतीनां समुत्सुको हर्तुमसूययेव।। अत्रासूययेवेति गुणहेतुत्वम्। गुणाभावहेतूत्प्रेक्षा यथा जाता वयं संप्रति वीररुद्रनरेन्द्रगम्भीरिमगुल्फदम्नाः । इत्यप्रमोदादिव जीवनेषु मालिन्यमम्भोनिधयो भजन्ति ॥। तीति तथोक्तः। तिरस्कृताशनिध्वनिरित्यर्थः । अन्वेष्टुमिवेति। अन्वेषणक्रिया- फलोत्प्रेक्षा गुहान्तरगाहनक्रियानिमित्ता। सीमाद्रीति। सीमाद्रिलोकालोकः। कल्पितश्वन्द्रिकाया इवार्घः पूजाविधिर्येषां तान् तथो कानू चन्द्रिकासदृशानित्यर्थः। यशोगानस्यान्धकारासंस्पर्श: फलम्। चकास्तीति। प्रकृतिषु प्रजासु प्रसाद- गुणस्य मूर्तिमद्विशेषणादुत्प्रेक्षालाभः। निमित्तमत्र नोक्तम्। प्रतापेति। अन्यत्र धर्मिणि धर्म्यन्तरोत्प्रेक्षा। अत्र तु भूरूपे धर्मिण्यूष्मप्रशान्तिलक्षणो धर्म उत्प्रेक्ष्यते। तत्र शीतलाऊत्वं निभित्तमुपात्तम्। जयेति । विशिष्टवस्तुसंग्रही लेशतोऽपि तस्यान्यत्रावस्थानं न सहत इति भावः । अत एवोपात्तनिमित्तेयं गुणहे तूत्प्रेक्षा। जाता इति। पार्श्वनिस्सृतौ पादग्रन्थी गुल्फौ तद्दघ्रास्तत्प्रमाणाः । 'प्रमाणे दूयसच्' इत्यादिना दघ्रच्प्रत्ययः । नरेन्द्रगम्भीरिम्णो गुल्फदम्ना: तदपेक्षया- तिस्वल्पगाम्भीर्या इत्यर्थः । जीवनेषूदकेषु वृत्तिषु च मालिन्यं कार्ष्ण्य क्विष्टत्वं च भजन्ते। अताप्रमोदादिवेति गुणहेत्वमावोत्प्रेक्षाया न श्लेषो बाधकः कि

अर्थालङ्कारप्रकरणम् । २८५

अत्राप्रमोदादिवेति गुणाभावस्य हेतुत्वम्। गुणफलोत्प्रेक्षा यथा आशिषां विषधूम्राणां नैर्मल्यार्थमिवोत्सुकाः। भुजङ्गथः काकतीन्द्रस्य गुणान् गातुं सुधामुचः ।। अत्र नैर्मल्यार्थमिति गुणस्य फलत्वम्। गुणाभावफलोत्प्रेक्षा यथा अरण्यवासोचितबान्धवासु मृग्गीष्ववैरार्थमिवाशरण्याः । त्रिलिङ्गदेशेश्वरवैरिनार्यः पराङ्मुखा लोचनविभ्रमेषु ॥ अत्रावैरार्थमिति गुणाभावस्य फलत्वम्। द्रव्यस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा न नित्यमस्मिन परिपूर्णतेति त्यक्त्वा नभः क्षोणितलावतीर्णः। आनन्दयन्निन्दुरिव स्वधान्ना विभाति लोके नवकाकतीन्द्रः॥ द्रव्यस्वरूपाभावोत्प्रेक्षा यथा अनन्यसाधारणदानशौण्डे सद्य:कृतार्थीभवदर्थिसार्थे। श्रीकाकतीन्द्रे भुवि राजमाने वौः पारिजातेन विना कृतेव।। अत्र दिव: पारिजाताभाव उत्प्रेक्ष्यते। द्रव्यहेतूत्प्रेक्षा यथा प्रतापरुद्रदेवेन क्ष्माभृत्पक्षविजम्भितम् । समुन्मूलितमामूलादपरेणेव व्रिणा। द्रव्यहेत्व्रभावोत्प्रेक्षा यथा दृश्यते' इति। चक्रवर्तिनाप्युक्तम्। 'क्रचिच्छलेषेण वर्माशगतेनषा न बाध्यते' इति। आशिषामिति। विषधूत्राणां विषमलिनानामाशिषां दंष्र्ाणाम् । 'आशीररगदंष्र्रयाम्' इति विश्रः। गुणगाननिमितां गुणभावफलात्प्रेक्षां योज- यति। अत्रेति। अरण्येति शरणे रक्षणे साधुः शर्यः। तद्रहिता अश- रण्याः अनाथा इत्यर्थः । अवैरार्थमिवेति विलासविमुखा मुगाङ्गना विला- सिनीर्िलोक्य वैरायन्ते तन्निषेधार्थमेवेत्यर्थः । विभ्रमविमुखत्वमत्र निमित्तम्। नेति। अस्मिन् नभसि नवो गुणैरपूर्वः काकतीन्द्रः । अत्रेन्दोः क्षोणितलावती- र्णस्य कविकल्पितत्वादुत्प्रेक्षाविषयत्वमेकत्वाद् द्रव्यत्वं च। अनन्येति । दानशौण्डो बहुप्रदः । 'स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशोण्डो बहुप्रदः' इत्यमरः। अस्यानन्यसाधारणत्वमर्थाद् दान इति लभ्यते। उभयोः खज्जकुब्जा- दिवद्विशेषणसमासः । यद्रा तादृशदाने शौण्डो मन्तः निःसीमवितरणे निर्विचार इत्यर्थः । पारिजातस्तावदेक एव तस्य राजरूपतया भूलोके वर्तमानत्वात कुतो दिवः पारिजात इति भावः । प्रतापेति।

२८६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

काकतीय प्रतापोष्मविलीनाङ्गेन मेरुणा। असुवर्णाचलेनेव विरिन्बिर्व्याकुलीकृत:॥ अन्रासुवर्णाचलेनेति हेत्वभावः। द्रव्यफलोत्प्रेक्षा यथा दुग्धार्णवशतायेव कैलासाचलकोटये। नूनं प्रतापरुद्रेण यशो दिक्षु प्रसारितम् ।। अत्र दुग्धार्णवशतायेति द्रव्यस्य फलत्वम। द्रव्याभवफलत्वो- त्प्रेक्षा यथा वीररुद्रनरेन्द्रस्य जयप्रस्थानसंभवम् । रजः पिहितदिग्गोल निराकाशमिव स्थितम् ।। अत्र निराकाशमित्याकाशाभावाय इत्यर्थः । एवं भेदान्तरं यथा- संभवमुदाहार्यम। इत्यौपम्यगर्भालंकारविवेचनम्।

अत एवापरेणव वज्रिणेति श्रषाङ्ा दव्यहेतूत्प्रेक्षा। अत्रापरशब्दाप्रयोगे शब्दमात्रसाधर्म्यचछलेष एव स्यात् : अर्थसाधर्म्ये त्विन्द्रस्य सिद्धतया प्रतीतेरुपनैवर। तत्प्रयोगे तु प्रकृनो गजैवापरवज्रित्वेनाध्यवसीयते। तस्येवशब्देन साध्यत्वात् प्रतीतावप्युत्प्रक्षैव। इवशव्दाप्रयोग तु सिद्धत्वादध्यवसायस्याति- शयोक्ति:। इवापरशब्दयोरुभयोरप्यप्रयोगे रूपकमित्यादिविशेषा यथासंभव- मूहनीयाः। काकतीयेति। विलीनाङ्गन द्रवीभूतावयवेन असुवर्णाचलेन सुवर्णा- चलाभावेनेत्यर्थः । अत्राभाववाचिनो नवः क्रियासापेक्षत्वेनासमर्थस्यापि 'सुडन- पुंसकस्य' इति ज्ञापकात् कचित् समास इष्यते। यदाह कैयटः । असमर्थ- नञ्समासस्य क्रचित् साधुत्वज्ञापनायानपुंसकस्येति प्रसज्यप्रतिषेध आश्रियते' इति। दुग्धार्णवेति। नूनमित्येतत् द्रितीयोत्प्रेक्षासाधकम । वोररुद्रेति। आकाशस्याभावो निराकाशम्। अर्थाभावेऽव्ययीभावः । ततश्रतुर्थ्या 'नाव्ययी- भावादतोऽम् त्वपश्चम्याः' इत्यम्भावः । 'कस्तूतिलकन्ति फालफलके देव्या मुखाम्भोरुहे' इत्यादावुपमोपक्रमोत्प्रेक्षा। 'यत्रोल्लसत्फेनततिच्छलेन मुक्ताछ्टहा- सेव विभाति शिप्रा' इत्यादौ सापह्रवोत्प्रेक्षेत्यादिकं तु स्वयम्हनीयमित्याह। एवमिति। इत्थं साध्याध्यवमायमूलामुत्प्रेक्षां निर्णाय सिद्धाध्यवसायमूलामति- शयोकिं लक्षयति । विषयस्येति। यत्र विषध्यप्रकृतश्चन्द्रादिरुपन्बिध्यते प्राधान्येनेति शेषः । कुतः । विषयस्य प्रकृतस्य मुखदेरनुगदानात् विषयिणा निगीर्णत्वादित्यर्थः । इदमत्रानुसंधेयम्। अध्यवसाये त्रयं संभवति । विषयो

अर्थालक्कारप्रकरणम् । २८७

अतिशयोक्त्यलंकारः। विषयस्यानुपादानाद्विपय्युपनिबध्यते। यत्र सातिशयोक्ति: स्यात् कविमौढोक्तिजीविता॥ यत्र कविप्रौढोक्त्या बिषयतिरोधानेन विषयी निबध्यते साति- शयोक्तिः। तस्याश्चातुर्विध्यम् । भेदेडभेदः । अभेदे भेद: । संबन्धे- 5संबन्धः। असबन्धे संबन्धश्चेति। कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्य- यंरूपा त्वनध्यवसायमूलत्वाद्वयतिरिक्तैव। किं तु प्रौढोक्तिमूलत्वाद- तिशयोक्तिरिति कथ्यते। तन्न भेदेडभेदो यथा स्थाने कल्पतरुर्जातः काकतीयकुलोदधेः । लक्ष्मीपतिरसौ चित्रं मर्त्यरूपमहोत्सवः ।। अत्र प्रतापरुद्रकल्पवृक्षयोरभेदाध्यवसायः। अभेदे भेदो यथा औन्नत्यं महदन्यदेव महित: कोऽप्येष गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाह्ो: प्रथा। सर्व नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीदक्क्रमा कल्पिता। अत्रौन्नत्यादेवास्तवाभेदेऽपि भेद: कल्पितः । स्वतःसिद्धकविप्रौ- ढोक्तिसिद्धयोरौन्नत्ययोर्भेदेऽपि अभेदाध्यवसायः । संबन्धेऽसंबन्धो यथा प्रतिपत्तेरेवाभावादध्यवसाये न कुत्रापि प्राधान्यशङ्कावकाशः। नूनमादिशन्दै- रध्यवसायेन व्यापारप्राधान्ये तूत्प्रेक्षा दर्शिता। नूनमादिशब्दाप्रयोगे विषयिण एव प्राधान्येऽध्यवसायस्य सिद्धत्वादतिशयोक्तिरिति। अत एवोक्तं रुचकेन। 'अध्यवसितप्राधान्ये त्वतिशयोक्तिः' इति। इदं रजतमित्यस्यातिशयोक्तिता मा भूंदित्युक्त्तम्। कविप्रोढोक्तिजीवितेति। विभागमाह। तस्या इति। ननु पश्च- मस्याप्यतिशयोक्तिभेदस्य संभवात् कथं चातुर्विध्यमित्याशङ्गयाह। कार्यका- रणयोरिति। काव्यप्रकाशकारोक्त्तवैषम्यं त्वस्मदुपाध्यायैरेकावलीतरले समा- हितमिति नेह प्रपञच्यते। क्रमेणोदाहरति। स्थान इति। कल्पतरोरुदधेरु- त्पत्तिरुचिता किं तु लक्ष्मीसोदरस्यामर्त्योपयोगिनस्तस्यदमद्तमिति भावः । औन्नत्यमिति । व्यास्यातमेतत्। अत्र राजमेर्वादिसंबन्धिनोरौन्नत्याद्योर्वा- स्तवाभेदेऽप्यन्यदेवेत्यादिना काल्पनिको भेदः प्रतिपाद्यत इत्याह। अत्रेति ।

२८८ प्रतापरुद्रीये रतापणसहिते

शिला चिन्तारत्नं तरुरमरशाखरी पशुरसौ वियद्धेनु: सर्व जगदपि तथा दोषविधुरम्। न सृष्टिवैधात्री तदिह चतुरश्रीः कथमियं स्पृशेहेवं रुद्रं सकलगुणसाम्राज्यनिलयम् । अत्र विधातृसृष्टिसंबन्धेऽ्यसंबन्ध उक्तः। अतीतब्रह्मसृष्टिने श्वरेणात्राभेदाध्यवसायः । असंबन्धे संबन्धो यथा ब्रह्मन् मेरुगिरौ कृतेऽपि किमिदं नैवंविधास्ते मुदः स्वामिन् सत्यमधिक्रियाद्य फलिता यद्वीररुद्र: कृतः। मिथ्या किं नु विकत्थसे त्रिजगतस्त्राणाय मत्परार्थित: शंभुः क्ष्मामवतीर्णवानिति कथा जाता हरिब्रह्मणोः ।। अत्र हरिब्रह्मणोरेवंविधगोष्ठथसंबन्धेऽपि संबन्ध उक्तः । शंभुना सह काकतीन्द्रस्याभेदाध्यवसायः। कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरू- पातिशयोक्तिर्यथा मातः कथं काकतिनाथदृष्टेरग्रेसराः कामशराः पतन्ति। पदौन्नत्यं तदेवान्यदेवेति कविप्रौढोक्त्या सातिशयम्। अतः स्वतःसिद्धप्रौढि किसिद्धयोरौन्नत्ययो: फलरूपयोर्भेदेऽ्यभेदाध्यवसायो न पुनः फलिनोस्तयोर्वा- स्तवभेदे सत्यभेदाध्यवसायकल्पनायोगात्। तदुक्त्तं चक्रवर्तिना 'अभेदाध्यव- सायो हि फलेऽतिशयनादिह। न पुनः फलिनोस्तत्र भेदेऽभेदो न सिध्यति ॥' इति। कि च प्रथमोदाहरणेऽपि स्वतःसिद्धप्रौढोक्तिसिद्धवदान्यत्वयोरेवाभेदाध्य- वसायो न राजकल्पवृक्षयोः । अन्यथैकत्र फलयोरध्यवसायोऽन्यत्र फलिनोरिति वैरूप्यप्रसञ्भात्। एवं च प्रतापरुद्रकल्पवृक्षयोरभेदाध्यवसाय इति यत् पूर्वमुक्तं तत् फलगताभेदाध्यवसायविषयमिति द्रष्टव्यम् । शिलेति। यथा चिन्तारत्नादिकं शिलात्वादिदोषदुष्टं तथा सर्वमपि जगदिति दुष्टयं ब्रह्मसृष्टिः कथमनवद्याशेषगुणमेनं संस्पृशेदिति रुद्रदेवस्य ब्रह्मसृष्टिसंबन्धे- ड्यसंबन्धकथनम्। अत्राप्यध्यवसायं संपादयति। अतीतब्रह्मसृष्ि- नेति। अयं च स्वतः सिद्धप्रौढोक्तिसिद्धगुणातिशयाध्यवसायमूल इति द्रष्टव्यम्। म्रह्मत्निति । हरिवाक्यमेतत्। विरिश्चिरुत्तरमाह । स्वामिन्निति। अधि- करिया जगत्सर्जनाधिकारः । विष्णुर्विरिश्चिकथनमन्यथा करोति । मिथ्येति। अत्रालौकिकौन्नत्यादिगुणयुक्तमेनं ब्रह्मापि निर्मातुं न शक्कोतीति भाव:। असं- बन्धे संबन्थं योजयति। अन्नेति। पूर्ववदभेदाध्यवसाय इत्याह। शम्भुनेति।

अर्थालक्कारप्रकरणम् । २८९

तद्रूपलावण्यजितः स्मरोऽपि नूनं गतः किंकरताममुष्य।। अन्र कार्यभूतस्य स्मरशरपातस्य कारणभूतात् प्रियदृष्टिपातात्

सहोक्तिर्निरूप्यते। सहोक्त्यलंकारः। सहार्थेनान्वयो यत्र भवेदतिशयोक्तितः । कल्पितौपम्यपर्यन्ता सा सहोक्तिरितीष्यते॥ यत्र भेदेऽभेदरूपतया कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपया चातिश- शयोक्त्या एकस्य प्राधान्येनान्वयेऽपरस्य सहार्थेन संबन्धे उपमानो- पमेयभाव: कल्प्यते तत्र सहोक्तिः । प्राकरणिकाप्राकरणिकविषय- त्वादुपमानोपमेयभावस्य सहार्थसंबन्धेन द्वयोरपि प्रकृतत्वान्न तदा- त्मता। कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिमूला सहोक्तिर्यथ।

न्मात्रा सह वचनम्। तस्य काकतीन्द्रस्य। अभूषणेऽपि भूषितवद्भासमान आकारो रूपं लावण्यं कान्तिविशेषः । अनयोर्लक्षणमुक्तम् । अमुष्य काकती- न्द्रस्य। कारणं पूर्वमपरं कार्यमिति सर्वत्र नियमः । कविप्रौढोक्तया तद्विपर्ययो- ड्लंकार इत्याशयेनाह । अत्रेति । 'अविरलविलोलजलद: कुटजार्जुननीपसुर- भिवनवातः । अयमागच्छति कालो हन्त हता: पथिकगेहिन्यः ॥' इत्यादि कार्यकारणयौगपद्यमपि पौर्वापर्यविपर्यय एवेति द्रष्टव्यम् । सहोक्त्तेः संगति- माह। अथेति। लक्षणमाह। सहार्थनेति । सहशब्दस्यार्थो यस्य तेन सहार्थेन तत्पर्यायेण चेत्यर्थः । 'अनेन सार्ध विहराम्वुराशेः' इत्यादौ सहोक्ति- मात्रस्यालंकारता मा भूदित्युक्तम् ।अतिशयोक्तित इति। अत्राकाह्वितमंश- मध्याहारादिभि: पूरयन् व्याचष्टे। यत्रेति। एकस्य प्राधान्येनान्वय इति। यथा पुत्रेण सहागतः पितेत्यादो पितुरागमनादिना शाब्द: संबन्धस्तद्वदिति भाव:। अपरस्य सहार्थेन संबन्ध इति। तत्रैव पुत्रादिवदिति भावः। उपमानोपमेयभावः कल्प्यत इति। 'सहयुक्त्तेऽप्रधाने' इत्यप्रधाने तृतीयाविधानात् तदन्तस्य गुणभावादुपमानत्वम्। अर्थादितरस्य प्राधान्यादुप- मेयत्वं च कल्प्यत इत्यर्थः । अत एवात्र भेदप्रधानं साधर्म्यमिति द्रष्टव्यम्। सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीत्यत्र प्रहरणे शाख्ाप्रस्तरयोरिव शाब्द एवायं गुण- प्रधानभावो न वास्तवः। पित्रा सहागतः पुत्र इत्यपि सुवचत्वात्। उपमानोपमे यभावश्चात्र काल्पनिको न वास्तव इत्यत्र निमित्तमाह। प्राकरणिकेति। तदात्म-

२९० प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अन्ध्रक्षमाभृत्सुभटासिधारा रणेषु नीलोत्पलपत्रभास: । पतन्ति कण्ठेष्वरिभूपतीनां साकं सुरस्त्रीजनमुक्तमाल्बैः। अत्र कृपाणपतनोत्तरकालभाविनो दिव्यमाल्यपतनस्य सहका- लत्वमुक्तमिति पौर्वापर्यविपर्ययः । भेदेऽभेदरूपातिशयोक्तिमूलाश्षेष- गर्भाभेदाध्यवसायरूपा चारुत्वातिशयहेतुर्यथा दिने दिने रुद्रनराधिपस्य प्रतापलक्ष्मीरुदयं प्रयाति। प्रकाशिताशेषदिगन्तराला विवस्वता सार्धमनिन्द्यभासा ।। अत्रोदयं प्रयातीति श्लेषेणोदयपर्वताभ्युदययोरभेदाध्यवसायः । अथ सहोक्तिप्रतिपक्षरूपा विनोक्तिर्निरूप्यते। विनोक्त्यलंकारः। बिना संबन्धि यत् किंचिद्यत्रान्यस्य पराभवेत्। अरम्यता रम्यता वा सा विनोक्तिरिति स्मृता॥ यत्र कस्यचिदसंनिधानाद्वस्तु रम्यमरम्यं वा भवेत् सा विनो- किः। सा द्विविधा अरम्यता रम्यता चेति। अरम्यता यथा ता अप्रकृतरूपता। उदाहरति। अन्ध्रेति। अत्र दिव्यमाल्यानीव खङ्गधारा: कण्ठेषु पतन्तीत्येवं प्रतीयमानस्योपमानोपमेयभावस्य द्वयोः प्राकरणिकत्वात् वैवक्षिक- त्वम्। क्ठपतनसाधर्म्यस्य भेदप्रधानकत्वं चोपमानोपमेययोः सहार्थप्रयुक्त्तगुण- प्रधानभावनिबन्धनं चेत्याद्युन्नेयम्। अत्र कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपातिश- योक्तिमूलत्वमुपपादयति। अत्रेति। दिने दिन इति। श्लेषभित्तिकाभेदाध्य- बसायोऽत्र सहोक्तिमूलमित्याह। अत्रोदयमिति। 'कुमुददलैः सह संप्रति विघटन्ते चक्रवाकमिथुनानि' इत्यत्न श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायो मूलम्। अत्र विघटनं संबन्धिभेदात् भिन्नं न तच्छिलष्टत्वमित्याह सर्वस्वकारः। 'उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः' इत्यादौ इयं मालयापि दृश्यते। अत्र कर्मसाहित्यात् सहोफ्किः पूर्वत्र कर्तृसाहित्यादिति भेदः । विनोक्तेः संगतिमाह । अथति । लक्षणमाह। विनेति। यत्र संबन्धि यत् किंचिद्वस्तु विनान्यस्य प्रतिसंब- न्धिनो रम्यता शोभनत्वमरम्यताशोभनत्वं वा पराभवेन्निवर्तेत सा विनोक्ति- रित्यर्थः । फलितं व्याचष्टे। यत्रेति। रम्यमरम्यतारहितमरम्यं रम्यतारहितं वेत्यर्थः। व्याख्यानोक्तं व्युत्कमं परिहरन् विभजति। सेति। रम्यत्वाभावः अरम्यत्वाभावश्चेत्यर्थः । कस्मिंश्वित सति कस्यचिद्रम्यत्वमरम्यत्वं वेति विधि- मुखेनापि विच्छित्तिविशेषो नास्तीत्येवमभिधानमिति द्रष्टव्यम् । तदुककम् ।

अर्थालक्कारप्रकरणम् । २९१

प्रतापरुद्रदेवस्य गुणवर्णनया विना। कीदृंशी काव्यरचना संशृणुध्वं कवीश्वराः ।। अत्र प्रतापरुद्रगुणवर्णनेन विना काव्यश्रियोऽशोभनत्वमुक्तम्। अनेन काव्यशोभामिच्छाद्धिः कविभिः प्रतापरुद्रगुणा वर्णयितव्या इति विधिरेव प्रकाश्यते। रम्यता यथा कलापूर्णे नित्यं जयति जगतीन्दौ त्रिजगतो वपुष्मत्यानन्दे विमलविभवे रुद्रनृपतौ। विना लक्ष्म प्राप्य प्रतिदिवसपूर्णा निजतनुं प्रकाश: स्यादिन्दुर्यदि दिवि भवेत् सोऽपि सुभग: ॥ अत्र प्रतापरुद्रे प्रकाशमाने चन्द्रमसः कलङ्गेन विना शोभनत्व- मुक्तम। सकलगुणशालिन: प्रतिपक्षस्य पुरस्तात् तादृशगुणवत्तयैव रम्यता नान्यथेति। समासोक्त्यलंकारः । विशेषणानां तौल्येन यत्र पस्तुतवर्तिनाम्। अप्रस्तुतस्य गम्यत्वे सा समासोक्तिरिष्यते॥ यत्र प्रकृतविशेषणसाम्यादप्रस्तुतं गम्यते सा समासोक्तिः । तत् त्रिविधम्। श्र्िष्टविशेषणसाम्यं साधारणमौपम्यगर्भ चेति। श्रिष्ट- विशेषणसाम्यं यथा फलं भवेत् ।।' इति । आद्यमुदाहरति। प्रतापेति। कीदशी रम्या न भवती- •त्यर्थः । संश्ृणुध्वं व्याख्यातम् । अलंकारफलं विधिमाह । अननेति । द्वितीयमुदाहरति। कलेति। जगतीन्दौ भूलोकचन्द्रे रुद्रनृपतौ कलापूर्णत्वादि- विशेषणैः प्रतीयमानेन चन्द्रादुत्कर्षेण जयति सति इन्दुः कलङ्कराहित्येन नित्यं पूर्णः प्रकाशत इति प्रकाश: प्रकाशमानो दिवि यदि स्याद्भलोके त्वेतत्संनिधानेन तथाविधोऽपि न शोभत इति भावः। स चन्द्रोऽपि सुभगो भवेदित्यशोभनत्वा- भांवकथनं। तदेवाह। अत्रेति। सहोक्तिविनोक्तयोः सहार्थविनार्थयोरभावेऽपि तदर्थविवक्षायामुदाहरणमलंकारसर्वस्वादो द्रष्टव्यम्। उत्तिसाम्यात् समासांकि लक्षयति। विशेषणानामिति। स्पष्टम्। समासेन संक्षपेणाथद्वयकथनात् समासोकिः । विशेषणसाम्यं विभजते । तदिति । यत्र सकृदुचचारितशब्दे- नाथद्वूयं प्रतीयते तच्छिलष्टम् । यत्रोभयप्रवृत्तिनिमित्तैक्यं तत् साधारणम् ।

१९२ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

सदो विश्रथमेखलां पुलकितामृज्वीं तनुं बिभ्रती रागादन्ध्रपते: कृपाणलतिका गृह्लाति कण्ठेष्बरीन्। तद्योगादनुरक्त्तभावविवशा: संमीलिताक्षाश्चिरं शून्यान्त:करणा भजन्ति खलु ते भावस्थितिं कामपिः॥ अत्र विश्रथमेखलां पुलकितामिति श्रिष्टविशेषणमहित्रा कृपा- णलतिकाया नायिकात्वप्रतीतिः । अनुरक्तभावविवशा इत्यादिविशेष- णद्वारा रिपूणां नायकत्वप्रतीतिः । साधारणविशषणेन यथा वीतव्रीड मपास्तमानमुदयद्वैस्वर्यमाविर्भवत्- स्वेदं निर्भरगात्रवेपथुमिलन्मूर्च्छ गलद्वाष्पकम्। संजातप्रलयं च काकतिमहीनाथ स्मरोद्वेजिता भूपा: शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिङ्गिताः।। अत्र शृक्गारभयानकसाधारणविशेषणबलाद् भीत्या समालिङ्गिं- ता इति नृपाणां नायकत्वप्रतीतिः। औपम्यगर्भविशेषणेन यथा भृतात्मगुणरत्नौघैः पूर्णः सौजन्यवारिणा।

तत्रादं भेदमुदाहरति। सद इति। विश्लथा प्रयोगानुकूला मेखला कण्ठ- रज्जुर्यस्यास्तां तथोक्तां शिथिलकाश्चीगुणां च । पुलकाश्छाया अस्याः सं- जाता: पुलकिता रोमाश्चिता च ताम्। ऋज्वीमकुटिलां रताववामां च। तद्यो- गात् कृपाणलतिकासंबन्धात्। अनुरक्त्तोऽनुतृत्तरक्तो भावः स्वरूपं येषां ते तथो- काः अत एव विवशा: परवशाः। अन्यत्र तद्योगान्नायिकासंबन्धादनुरक्तभावे- नानुरक्त्तत्वेन विवशा मीलिताक्षा: मूर्च्छया सुखपारवश्याश्च। तथा शून्यान्त:कर- गा गतमनसो विगलितवेद्यान्त:करणाश्च। कामपि वक्तुमयोग्यां साक्षादुक्तावमङ्ग- छत्वेनाश्लीलत्वादिति भावः। भावस्थितिं षष्ठभावविकारं विनाशनिमित्तमित्यर्थः। अन्यत्र कामपि वक्तुमशक्यां भावस्थितिं प्रेमानुबन्धं भजन्ति। अत्र श्रिष्टविशे- षणसाम्यात् खज्गलतायामरिषु नायिकानायकव्यवहारसमारोप इत्याह। अन्रेति। द्वितीयमुदाहरति। वीतेति। व्याख्यातमेतत्। अत्र वीतव्रीडादिविशेषणाना- मुभयत्रैकार्थत्वं साम्यं। तद्वलाद्भीरूणां शङ्गारनायकव्यवहारसमारोप इत्याह। अत्रेति। ब्रीडव्ययादिधर्मसमारोपोऽत्र निमित्तम् । 'द्यामालिलिङ्ग मुखमाशु दिशां चुचुम्ब' इत्यत्रेक्षणामौ युवनायकव्यवहारारोपे आलिङ्गनादिकार्यसमारोपः कारणम्। साधारणविशेषणसाम्ये धर्मकार्ययोरन्यतरारोपं विना व्यज्जनव्या- पारोद्ेदनेनाप्रकृतप्रतीतेरसंभवात। एवं च द्वितीयो भेदो द्विविधो जातः।

अर्थालक्कारप्रकरणम्। २९३

प्रतापरुद्रनृपतिर्धत्ते विश्वंभराश्रियम् । अत्र समासोक्तौ सर्वत्र व्यवहारसमारोप एव जीवितम् । स चतुर्विधः । लौकिके वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमारोप: शास्त्रीयवस्तु- व्यवहारसमारोपश्चेति द्विविधंः । तथा शास्त्रीयवस्तुनि शास्त्रीयवस्तु- व्यवहारसमारोप: लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोपश्चेति। एवं चतुर्विध:। यथाक्रममुदाहरणानि। . सप्राङ्गस्फुरदुद्दामदानलक्ष्मीविराजितः । प्रतापरुद्रो भद्रात्मा तनुते सार्वभौमताम्।।

रव्नानीति रूपकसमासस्य च साधकबाधकाभावात् सन्देहसकरः । ततो गुण- सदृशै रत्नैरिति मध्यमपदलोपी समासः । एवमुत्तरत्रापि। इत्थमौपम्यगर्भ- विशेषणसाम्येन प्रतापरुद्रे समुद्रव्यवहारप्रतीतेः समासोक्तिः। यत्रोपमासमासे सधिकमस्ति। यथा 'दन्तप्रभापुष्पचिता लोलाक्षी चारुहासिनी। केशपाशालि- बृन्देन सुवेषा हरिणेक्षणा ।I' इत्यत्र सुवेषत्वं तत्रोपमासमासानन्तरं मध्यमपद- लोपिसमासो द्रष्टव्यः । तथा च तृतीयभेदस्यापि द्वैविध्यं सिध्यतीत्येवं पश्च- प्रकारा समासोक्तिः । तदुक्त्तमलंकारसर्वस्वे। 'तदेवं श्िष्टविशेषणसमुत्थापि- तैका। साधारणविशेषणसमुत्थापिता धर्मकार्यसमारोपाभ्यां द्विधा। औपम्य- गर्भविशेषणसमुत्थापिता तूपमासङ्करसमासाभ्यां द्विभेदा' इति। यत्र 'निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोद' इत्यादौ निरीक्षणादिकं रूपके साधकमस्ति तत्रैकदेशविव- र्तिरूपकमेव न समासोक्तिरित्यादिविशेषा अपि तत्रैव द्रष्टव्याः । विशेषान्तर- माह। अत्रेति। व्यवहारसमारोप एवेत्येवकारो रूपकसमारोपव्यवच्छेदार्थः। तथा हि। यदा विशेषणसाम्यादप्रस्तुतं प्रस्तुतविशेष्यत्वेन प्रतीयते न तु प्रयुज्यते तदा निष्प्रतियोगिकत्वेनापरित्यक्तस्वरूपस्य प्रस्तुतस्य राजादेर्विशे- षणसाम्यावगमितेनाप्रस्तुतसमुद्रत्वादिधर्मेण विशिष्टतया प्रतीतेः व्यवहारस- मारोपः । यदा त्वप्रस्तुतमपि विशेष्यं प्रयुज्यते तदा तत् प्रस्तुतमर्थ स्वेन रूपेण रूपवन्तं कृत्वा न्यग्भवति। प्रस्तुतमपि स्वरूपं परित्यज्याप्रस्तुतताद्रृप्य- मुपगृह्ाति। अतस्तत्र रूपकसमारोप एव। तदुक्क्तम्। 'अप्रस्तुतं प्रतीतं चेतू भेदकांशैकसाम्यतः। व्यवहारं समारोप्य प्रस्तुते न्यग्भवत्यथ ॥ तेनाप्रस्तुत- वृत्तान्तारोपेणाप्रस्तुतं स्वयम्। संक्षेपेणोच्यते यस्मात् समासोफिरियं तदा।। स्याद्विशेष्यांशसाम्यं चेत् प्रस्तुताकाररूपितम्। भवेदप्रस्तुतं वेद्यं रूपकालं- कृतिस्तदा ॥।' इति। अत्राप्रस्तुतस्य प्रतीयमानत्वात् व्यवहारसमारोप एवेति भाव:। तं चतुर्धा विभजति। स इति। वस्तुनि जात्यादौ क्मेणोदाहरति।

२९४ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अत्र लौकिके प्रकृतवस्तुनि लौकिकस्य सार्वभौमनामधेयस्य दि ग्गजस्य व्यवहारप्रतीतिः। तथा गुरुप्रमाणेन निजेन सद्यस्तिरस्कृतोद्यत्प्रतिपक्षहे तौ। प्रतापरुद्रस्य समित्युदग्रे खङ्गे महत्खण्डनपण्डितत्वम् ॥ अत्र लौकिके खङ्े तर्कशास्त्रप्रसिद्धवस्तुव्यवहारसमारोपः । तथा

श्रुतिग्राह्यं तत्वं किमपि कलयन्ती प्रतिपदम । प्रबन्धश्रीर्वीरक्षितिभुजि कवीनां विजयते बुधश्रेणी यस्यां निपुणमधिकर्तु प्रभवति । लक्ष्म्या त्यागवैभवेन विराजितः । अदेयमस्य किमपि नास्तीति भावः । अन्यत्र सप्ताङ्गानि करादीनि तत्र स्फुरन्त्या स्रवन्त्या दानलक्ष्म्या मद- वैभवेन विराजितः । तदुक्तम् । 'करात् कटाभ्यां मेढाच्च नेत्राभ्यां च मदस्त्ुतिः' इति पालकाव्ये। करात् नासारन्ध्राभ्यामित्यर्थः । भद्रात्मा मङ्लमूर्तिः । अन्यत्र भद्रजातिः । तल्लक्षणं मतङ्गज इति प्रतीयते। सर्व- भूमेरीश्वरः सार्वभौमः । 'तस्येश्वरः' इत्यण्प्रत्ययः। अनुशतिकादित्वात् उभय- पदवृद्धिः। तत्तां चक्रवर्तित्वम्। अन्यत्र सार्वभौमतां दिग्गजविशेषत्वं तनुते। अत्र प्रकृतप्रतापरुद्रेऽप्रकृतभद्रगजव्यवहारसमारोपः। लौकिके वस्तु- नि शात्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपमुदाहरति । गुर्विति। गुरुणा श्रेष्ठेन प्रमा- णेन ध्वजादिशुभायविशिष्टप्रमाणेनेत्यर्थः। आयुधानां ध्वजाद्याया जयावहा इति तद्विदः। अन्यत्र प्रमाणेनानुमानेन तस्यैव कथासाधनत्वात्। गौरवं चास्य व्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्टयनिबन्धनं द्रष्टव्यम्। प्रतिपक्षस्य शत्रोः प्रतिवा- दिनश्र। हेतीरायुधं हेतुरनुमानं चेति। इकारोकारयोः श्लेषः । उद्यदिति । शत्रा प्रयोगप्रारम्भ एवानयोः पराभव इति लभ्यते। समिति युद्धे सभायां च। खण्डनपण्डितत्वं विदारणकौशलम्। अन्यत्र दूषणनैपुण्यम्। अत्र विशेषणसा म्याद्वैतण्डिक: प्रतीयते। शास्त्रीये वस्तुनि शास्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपमुदा- हरति। अपूर्वेति। अपूर्वस्याचुम्बितस्यार्थस्य श्राघया कथनेन गुरूणां श्रा- ध्यानां भणितानां वाक्यानां यत् सारस्यमभिमुखीकरणयोग्यत्वं तस्य पदवी स्थानमित्यर्थः । पदे पदे प्रतिपदम् । श्रुतिप्राह्यं श्रोत्रेन्द्रियप्राह्यम् । किमप्यनि- र्षचनीयम्। तत्त्वं माधुर्यरूपम्। कलयन्ती धारयन्ती। श्रृतिकट्वादिदोषरा- हित्येन श्लेषादिगुणसाहित्येन च । स्रवत्सुधामधुरशब्दार्थशरीरेत्यर्थः । प्रबन्धश्री:

अर्थालङ्कारप्रकरणम । २९५

अत्रालंकारशास्त्रीये वस्तुनि तन्त्रशास्त्रप्रसिद्धवस्तुन्यवहारसमा- रोप:। तथा सालंकारा लसद्वर्णा सगुणा रसनिर्भरा। भावानुबन्धिनी भाति भारती काकतीश्ररे॥

मधिकर्तु रसमास्वादयितुं प्रभवति। अधिकारस्य फलस्वाम्यलक्षणत्वात् सहृदय एवात्राधिकारी नान्य इत्यर्थः। अपूर्वाणामर्थानां चोदनैकसमधिगम्यत्वेन प्रमा- णान्तरागोचराणाममनिहोत्रादीनां श्लाघया कत्थनेन गुरुणां श्रेष्ठानां भणिताना विधिवाक्यानां यत् सारस्यमर्थवादप्रयुक्तं प्रवर्तनौन्मुख्यं तस्य पदवी स्थानं विद्यादिविचारसध्रीचीनेत्यर्थः। ्रुतिशब्देन श्रत्येकदेशो गृह्यते। तेन श्रुतिभ्राह्यं लिङ्गादिप्रत्ययवेद्यमत एव किमप्यलौकिकं तत्वं श्रेयःसाधनतारूपं धर्मम्। अत एवोक्तमाचार्यैः। 'श्रेयःसाधनता ह्येषां नित्यं वेदात् प्रतीयते। ताद्रप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः॥' इति। पद्यते गम्यते प्रामाण्यादिकमेभिरिति पदानि न्यवयाः। प्रतिपदं सहस्त्रेणापि न्यायैरित्यर्थः। कलयन्ती इतिकर्तव्यतारूपेण प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । मीमांसेति गम्यते। तदुक्तमाचार्यैः। 'धर्मे प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना। इतिकर्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥' इति। यस्यां मीमांसायां बुधश्रेणिः निगमनिरुक्त्तादिविद्यानिष्णातविद्वत्सङ्ढ एवा- िकतुं प्रभवति तस्यैवात्राधिकारादिति भावः । तदुक्तं जिज्ञासाप्रस्तावे । 'जिज्ञासैकोपनीतस्य द्वितीया पठितश्रुतेः । ज्ञातविद्यान्तरस्या या मीमांसा पुर- हसरी ।' इति। अथवा मतान्तरेणार्थान्तरं तु क्रियादिव्यतिरिक्तं स्थायिकार्य प्रमाणान्तरा गोचरमपूर्वम्। तदुक्कं शारिकानाथेन। 'क्रियादिभिन्नं यत् कार्य वेद्यं मानान्तरैर्न तत्। अतो मानान्तरापूर्वमपूर्वमिति गीयते ।।' इति। तदेवार्थो वाक्यार्थः। प्रधानत्वात्। तदुक्त्तम् । 'कार्यस्यैव प्रधानत्वाद्वक्यार्थत्वं च युज्यते।' इति। एवमादेः श्लाघा कत्थनम्। तत्प्रधानानां गुरुभणितानां नि- बन्धनविवरणादिप्रभाकरग्रन्थानां यत् सारस्यं प्रसन्नगम्भीरत्वं तस्ष्य पदवी स्थानं तथाविधग्रन्थुक्तेत्यर्थः । श्रुतिग्राह्यं लिादिवाच्यम् । 'एवं कार्यात्मके ह्यर्थे व्युत्पद्यन्ते लिडादय' इति शारिकोक्तः किमप्यलाकिकं तत्त्वम्। 'कार्यत्वेन नियोज्यं च स्वात्मनि प्रेरयन्नसौ। नियोग इति मीमांसानिष्णातैरभिधीयते ॥' इत्युक्तलक्षणनियोगापरपर्यायं धर्म प्रतिपदं कलयन्तीत्यादि पूर्ववत्। लक्ष्ये लक्षणं योजयति। अत्रालङ्गारेति। तन्त्रशास्त्रमत्र भाहव प्राभाकरं चेत्युभयं विवक्षितम्। शास्त्रीये वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमारोपमुदाहरति। सालङ्का- रेति। अलंकारैरुपमादिभिः । कटकादिभिश्र सहिता सालंकारा। लस दूर्णा मधुराक्षरा मनोजकान्तिश्र। सगुणा श्रलेषादिगुणयुक्ता गाम्भीर्यादि च ।

२९८ प्रतापरुद्रीये रल्नापणसहिते

क्षोणीपाणिग्रहणसमये संमदाद्रोमहर्षे सर्वाङ्गीणे नृपतितिलकः काकतीयान्वयेन्दु:। धीरोदात्त: शिशिरसलिलैः किं नु राज्याभिषेक: कर्तव्यः स्यादिति मृदु हसन् वीक्षते मन्त्रिवृद्धान् ।। अत्र क्षोणीपाणिग्रहणजनितं रोमहर्षणं धीरोदात्ततया प्रताप्र- रुद्रदेवेन महाभिषेकसलिलशैत्यव्याजेन प्रच्छादयता मन्त्रिणो वी- क्ष्यन्ते। मीलनालंकारः। व्याजोक्त्युत्तरं किंचित्साम्यान्मीलनमुच्यते। मीलनं वस्तुना यत्र वस्त्वन्तरनिगूहनम् ॥ यत्र वस्तुना वस्त्वन्तरं प्रच्छादितं भवति स मीलनालंकार: !स द्विविधः । सहजेनागन्तुकतिरोधानमागन्तुकेन सहजतिरोधानं चेति। यथाक्रममुदाहरणे। उग्रै: काकतिवीररुद्रनृपतेर्दोर्दण्डविस्फूर्जितै- युद्धप्राङ्गणवर्र्ितेषु पतिषु कापि प्रलीनात्मसु । विष्वक्तीव्रतरस्मरज्वरजुषामङ्गे द्विषद्योषितां संक्रान्तोऽपि न लक्ष्यते पथि महानूष्मा चिरं मारव: ॥ अत्र सहजेन रिपुकामिनीगतेन स्मरानलोष्मणा मार्गवशादा- गन्तुको मरूष्मा तिरोधीयते। तथा

प्रक्षेपरूपस्य व्याजस्य वचनाद व्याजोक्तिरित्यर्थः । उदाहरति। क्षोणीति । सर्वाण्यक्ञानि व्याप्नोतीति सर्वाङ्गीणः । 'तत्सर्वादेः' इति खपत्ययः । अत्र निगूढ: क्षोणीपाणिभ्रहणजन्यो हर्षो रोमहर्षेण प्रकाशितः सलिलशैत्यव्याजे- नाच्छादत इत्याह। अत्रेति। धीरोदात्ततया गाम्भीर्येणाच्छादितस्यापि हर्ष- स्य मृदुहासेन पुनः प्रकाशनं लक्षणान्तःपातीति रहस्यम्। मीलनं संगमयति। व्याजोक्तीति। लक्षयति। मीलनमिति । उत्कृष्टवस्तुनापकृष्टवस्तुनिगूहूनं मीलनमित्यर्थः । अत एव गुणसामान्यनिबन्धनात् सामान्यादस्य भेद इति द्रष्टव्यम्। सहजेनागन्तुकतिरोधानमुदाहरति । उभ्रैरिति। दोर्दण्डविस्फूर्जितैः भुजविजम्भितैः। युद्धप्राऋ्णवर्जितेषु वर्जितयुद्धप्राज्णेष्वित्यर्थः। 'वाहिताग्न्यादिपु'

अर्थालक्कारप्रकरणम्। २९९

प्रतापरुद्रस्य भुजप्रभावादन्तर्भयाद्द्रमिभुजामजस्रम्। स्वेदाश्रुकम्पादुदयेऽप्यनङ्रगोष्ठयां स्त्रियः प्रेम्णि न विश्वसन्ति।। अत्र भयजनितेन कम्पादिनागन्तुकेन सहजस्य प्रेमजनितस्य कम्पादेस्तिरोधानम्। सामान्यालंकार:। सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्तरैकता। यत्र एकस्य वस्तुनो गुणसाम्येन वस्त्वन्तरैकात्म्यं मवति स सामान्यालंकारः । यथा

त्रयः पुमांस: प्रथमे स्मयन्ते स्वसेवकान संभ्रमतो विलोक्य॥ अत्र प्रतापरुद्रकीर्त्या जगत्सु विजम्भितायां कैलासप्रभृतीनां विमलवस्तूनां तदैकात्म्यम्। तद्गुणालंकारः। इतरगुणसंनिधानातिशयसाम्यात् तद्गुण उच्यते।

यत्र न्यूनं स्वगुणं विहाय संनिहितवस्तुनः सकाशादुत्कृष्टगुणः स्वीक्रियते स तद्गुणालंकारः। यथा

नमन्नपतिमाणिक्यमौलयः शुचयः कृताः ॥ अत्र प्रणमतां भूपतीनां पत्मरागमुकुटा: स्वां शोणप्रभां मुक्त्वा काकतिवीररुद्रपदनखज्योत्स्न्नागतं धवलिमानमुद्वहन्ति स्म । रति। प्रतापेति। भुजप्रभावात् पराक्रमात् भयहेतोः। अन्तर्गतं भयमन्तर्भय- माकारगोपनेनानभिव्यक्तमित्यर्थः । तस्माद्वेतोः भूमिभुजां संबन्धिनि प्रेम्णि विषये न विश्वसन्ति। प्रेममूलानामपि स्वेदादीनां भयानुभावत्वशङ्येति भावः। मीलनसाधर्म्यात् तदनन्तरं सामान्यं लक्षयति। सामान्यमिति। यत्र गुंणसाम्यात् प्रस्तुतस्य वस्तुनोऽप्रस्तुतवस्त्वन्तरैकात्म्यं निबध्यते तत् समान- गुणसंबन्धात् सामान्यमित्यर्थः। कैलासेति। प्रथमे पुमांसः शिवकेशववि- रिश्चाः । संभ्रमतः संभ्राम्यतः क्वचिदप्यनवतिष्टमानान् स्मयन्ते मन्दं हसन्ति।

३०० प्रतापरुद्रीये रनापणसहिते

अतद्गुणालंकारः। तत्प्रातिपक्ष्यातद्द्गुणो निरूप्यते। सति हेतावन्यगुणास्वीकारः स्यादतद्गुणः । यत्र संनिधानरूपे हेतौ सत्यप्यन्यगुणस्वीकारो नास्ति असाव- तद्रुणालंकार:। यथा ईशानं समया जगत्यटति तल्लीलादृटहासोज्ज्वले

ब्रह्माणां निकषा च तत्तनुमिलत्स्वर्णप्रभाभास्वरे पुष्णन् रुद्रनरेन्द्रकीर्तिविभव: स्वामेव शुभ्रां छविम्।। अत्र हरिहरविरिश्बीनां समीपवर्तिषु जगत्सु तत्तन्नानाप्रभासमग्रे- ध्वपि निरन्तरं विह्रमाणस्य प्रतापरुद्रयशसो निरङ्डुशः स्वकीय एव धवलिमा विज़म्भते। विरोधालंकारः । अतद्रुणे किंचित् प्रक्रान्तत्वात् विरोधस्य विरोधालंकारो निरूप्यते। आभासत्वे विरोधस्य विरोधालंकृतिर्मता। यत्र प्रथममाभासतया प्रतीतो विरोधः पर्यवसाने परिहियते स विरोधालंकारः । तत्र जातेर्जात्यादिना सह विरोधे चत्वारो भेदाः । क्रियाया: क्रियागुणद्रव्यैः सह विरोधे त्रयो भेदाः । गुणस्य गुणद्र- मालने वस्त्वन्तरनिगूहनम्। इह पुनरनिगूहितस्यान्यगुणेनोपराग इत्यनयोर्भेद इति सर्वस्वकारहृदयम्। तस्याप्रकृतस्य गुणोऽत्रास्तीति तद्रणः । उदाहरणं स्पष्टम्। अतद्गुणमाह। तत्प्रातिपक्ष्यादित्यादिना । ईशानमिति। अत्रे- शानादिसमीपवर्तिनि तत्तद्वर्णविशिष्टे जगति कीर्तिविभवः स्ववर्णमजहदेवाटती- त्यर्थः । अत एवातद्रुण इत्याह। अन्नेति। ईशानमित्यादौ 'अभितः परितः' इत्यादिना द्वितीया। विरोधं संगमयति। अतद्गण इति। विरोधस्य सत्यपि संनिधानेऽन्यगुणस्वीकारभावलक्षणस्येत्यर्थः । लक्षयति। आभासत्व इति। व्याचष्टे। यत्रेति। अत्र विशेषतो विभागमाह। तत्र जातेरिति। क्रिया- यास्त्रयो भेदा इति। जात्या सहैतस्या विरोधस्य जातेरेतया विरोधेन गता- र्थत्वादिति भावः । एवं यथोत्तरमेकैकन्यूनता द्रष्टव्या। अत्रायं संग्रहः ।

अर्थालक्कारप्रकरणम् । ३०१

व्याभ्यां विरोधे द्वौ भेदौ । द्रव्यस्य द्रव्येण सह विरोधे एको भेद:। एवं दश विरोधे भेदा: । जातेर्जात्या क्रियया च विरोधो यथा पद्माकरोऽपि विलसति नितरामजडाशयोऽयमुर्वीशः। विम लतरवारिधाराप्यासीद्वैरिक्षितीशतापकरी।। अत्र पूर्वार्धे जात्योर्विरोधः । कमलाकरोऽप्यजडाशय इति वि- रोधात्। उत्तरार्धे जातिक्रिययोर्विरोधः । विमलतरवारिधारायाः संतापकरणविरोधात्। अत्र श्र्लेषमूलो विरोधः । जातेर्गुणद्रव्याभ्यां विरोधो यथा अमदः सार्वभौमोऽपि भास्वानपि कलानिधिः । वीररुद्रनरेन्द्रोऽयमन्दुतानां विहारभूः॥ अत्र सार्वभौमोऽप्यमद इति जातिगुणयोर्विरोधः । भास्वानपि कलानिधिरिति जातिद्रव्ययोर्विरोधः । कलानिधेरेकत्वात् द्रव्यत्वम्। अत्रापि श्लेषमूलता। क्रियाया: क्रियया विरोधो यथा धर्मद्विषामर्थमुषां च भङ्गमुत्पादयन् काकतिवीररुद्रः । त्रिवर्गसाधारणगोचरोऽपि करोति कामद्विषि भावमार्द्रम् ।। अत्र त्रिवर्गसाधारणवृत्तेर्धर्मार्थविरोधिषु भङ्गकरणं कामारौ स्नेह- कभेदतः ॥I' इति। पग्माकर इति । पद्माकरः सरोऽप्यजडाशय इति लडयोरभेदाज्जडाशयो जलस्थानं न भवतीति विरोधस्य लक्ष्मीनिवासोऽयम- मन्दबुद्धिरिति परिहारः । विमलतरा अतिनिर्मला वारिधारापि तापकरीति नातिक्रिकिययोर्विरोधस्य तरवारिरायुधविशेषस्तस्य धारा कोटिरिति परिहारः। सर्वत्रापिशब्दो विरोधद्योतकः । नायमौद्भटानामिव विरोधबाधकः श्लेषः किं तु लेषविरोधयोरञ्ञाङ्गिभावेन संकर इत्याशयेनाह। अत्र श्लेषमूलो विरोध इति। उत्तरत्राप्येवंविधोदाहरणेष्वेवमेव विरोध इति द्रष्टव्यम्। अमद इति। सार्वभौमो दिग्गजोऽप्यमदो मदरहित इति जातिगुणयोर्विरोधः सर्वभूमीश्वरोऽपि निरहंकार इति परिहियते। भास्वान् सूर्योऽपि कलानिधिश्चन्द्र इति जाति- द्रव्ययोर्विरोधः तेजस्वी चतुःषष्टिकलाकुशल इति परिहियते। धर्मद्विषामिति। त्रयाणां धर्मार्थकामानां वर्गस्तिवर्गः । 'त्रिवर्गो धर्मकामार्येः' इत्यमरः। त्रिवर्गः साधारणो वैषम्यरहितः गोचरः सेव्यत्वेन विषयो यस्य स तथोक्कः । 'न बाधतेऽरस्य त्रिगुणः परस्परम्' इति भावः । कामद्विषि कामपुरषार्थद्वेषिणि स्मरहरे च। अत एव क्रिययोर्विरोध: समाधीयत इत्याह। अत् जरिस-

३०२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

करणं च विरुद्धम्। क्रियाया गुणद्रव्याभ्यां विरोधो यथा एष जिष्णुविहारोऽपि गोत्रवात्सल्यलालस:। करोति कमलोल्लासं राजाप्यन्ध्रनरेश्वरः ॥। अत्र जिष्णुविहारस्य गोत्रवात्सल्यमिति क्रियागुणयोर्विरोधः । कमलोल्लासं कुर्वन्नपि राजेति क्रियाद्रव्ययोर्विरोधः । अत्रापि श्रेष- मूलतैव। गुणस्य गुणेन विरोधो यथा *रज्जंतो भुवणमिअं राअत्ति जए सलाहणिज्जो सि। रुद्दणरिंद कहं सा रत्ता वि अ पंडुरा जाआ ।। अत्र रक्तत्वपाण्डुरत्वयोर्विरोधः। गुणस्य द्रव्येन विरोधो यथा ज्वलत्प्रतापरौद्रोऽपि काकतीयनरेश्वरः । भूत्वा जैवातृको भाति शश्रद्विश्रप्रियंकरः ॥ अत्र प्रतापरौद्रोऽपि जैवातृक इति गुणद्रव्ययोरविरोधः । द्रव्यस्य द्रव्येन विरोधो यथा विभाति काकतीन्द्रोऽयं रुद्रोऽपि चतुराननः। तथा च जिष्णुरित्येष कथ्यते पुरुषोत्तमः ॥ एवं दश भेदा दर्शिताः । अयमश्नेषेणापि भवति। यथा स्वभावशिशिरा दृष्टिरपि काकतिभूभुजः । *रश्जयन् भुवनमिदं राजेति यथा श्लाघनीयोऽसि। रुद्रनरेन्द्र कथं सा रक्तापि च पाण्डुरा जाता ॥ गेति। पूर्वत्र द्वयोरपि विरोधिनोः श्िष्टत्वमत्र पुनरेकस्यैवेति विशेषः ! एष इति। जिष्णोरिन्द्रस्य विहार इव विहारो व्यापारो यस्य स तथोककः। तथापि गोत्रवात्सल्यलालसः पर्वतानुरक्त इति क्रियागुणौ विरुद्धौ। जयशी- लव्यापारः कुलानुकूलश्चेति समाहितौ। राजा चन्द्रोऽपि कमलोल्लासं करोतीति विरोधस्य क्रियाद्रव्यगतस्य नृपतिर्लक्ष्मीविलासमिति परिहारः । रज्जन्त इति। 'न्तमाणौ शतृशानचोः' इति शतरि न्तादेशः। 'सलाहणिज्जो- सो-' इत्यत्र 'अः क्ष्माश्लाघयोः' इति श्लााशब्दे युक्तवर्णस्य विप्रकर्षः । पूर्वस्याकारयुक्क्ता चेति वेदितव्यम् । ज्वलदिति । प्रतापरुद्रोऽपि जैवातृक- बन्द्र इति गुणद्रव्ययोर्विरोधः । जैवातृक आयुष्मानिति परिहारः : विभातीति। र्दोऽपि चतुराननो ब्रह्मेति जिष्णुरिन्द्रोऽपि पुरुषोत्तमो विष्णुरिति च द्रव्ययोर्वि-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। ३०२

सर्वाङ्गतापिनी जाता प्रतिपक्षमहीभताम्॥ अत्र स्वभावशिशिरापि तापिनीति विरोधः । विशेषालंकार: । अथ विरोधगर्भालंकारा निरूप्यन्ते। आधाररहिताधेयमेकं चानेकगोचरम्। अशक्यवस्तुकरणं विशेषालंकृतिस्त्रिधा॥ पत्राधारमन्तरेणाधेयो निबध्यते स एको विशेषः । एकस्या- नेकगोचरत्वे द्वितीयो विशेष: । प्रकृतादशक्यवस्त्वन्तरकरणे तृती- यः । यथाक्रममुदाहरणानि । नलनहुषदिलीपधर्मपुत्रप्रभृतिनरेश्वरसंश्रिता यशश्रीः । अनुदिनमधुनात्युपेत्य मैत्रीं विलसति काकतिवीररुद्रकीर्त्या ।। अत्र प्राचां भूपतीनामाधारभूतानां तिरोधानेऽप्याश्रितायाः कीर्तेरवस्थानम्। यथा च पश्यन्तो भयविह्वला: प्रतिनृपाः पश्चात् पुरः पार्श्ववयो-

निःसीमोल्णधावनव्यतिकर प्रभ्रष्टदोरायुधाः शैलाच्छैलमटन्ति कम्पविगलद्राम्भीर्यशौर्यश्रियः । अत्र भयभ्रान्तानां शत्रुनृपतीनां प्रतापरुद्रनृपतिरेकोऽप्यनेकत्र प्रतीयते। तथा च अपारकरुणानिधे: सदसि वीररुद्रप्रभो: प्रसादमधुरक्रमा लगति यत्र दष्टिर्जने।

सन्तापयोर्गुणयोरश्ििष्टयोर्विरोधो विषयभेदेन परिह्ियते। विरोधमूलेष्व- नेकभेदं विशेषमाह। आधारेति। प्रसिद्धाधाररहितमाधेयमेकं परि मेतं वस्तु युगपदेवानेकगोचरं तथा किंचिद् वस्त्वारभमाणस्तेनैव यत्नेनाशक्यवस्त्वन्तरमार- भत इनि त्रयो विशेषभेदाः इत्यर्थः । क्रमेणोदाहरति । नलेति । अधुनापि नलादीनामभावसमयेऽपीत्यर्थः । नलादिसदृशकीर्तिरयं राजेति भावः। योजय- ति। अन्रेति। पश्यन्त इति। धावनव्यतिकरः पलायनसंबन्धः ! कम्पेति। कम्पेन विगलन्त्यौ मूर्तद्रव्यवत् पतन्त्यौ गाम्भीर्यशौर्यश्रियौ येषां ते तथोक्ता

३०४ प्रतापरद्रीये रमनापणसहिते

अतीन्द्रमतिकिनराधिपमशेषलोकोन्नतं न किं किमधितिष्ठति त्रिभुवने स सर्वाधिक: ॥ अत्र साधारणो जनः प्रतापरुद्रदृष्टिप्रसादपात्रीकृतः किं किं न छभत इत्यशक्यवस्त्वन्तरकरणम् । अधिकालंकारः। आधाराधेयवैचित्र्यादधिकालंकारो निरूप्यते। आधाराधेययोरानुरूप्याभावोऽधिको मतः । यत्राश्रयाश्रयिणोरानुरूप्यं नास्ति सोऽधिकालंकारः । स द्विवि- धः आश्रयस्याल्पत्वमहत्त्वाभ्याम्। प्रथमो यथा स्तोके ब्रह्माण्डरन्ध्े विपुलतरतया स्वैरसंचारहेला- संकोचादेकराशीभवदतनुरुचौ काकतीन्द्रस्य कीतौं। एतैः प्रालेयपृथ्वीधररजतगिरिस्वर्णदीशीतभानु- क्षीराम्भोराशिमुख्यैः प्रकटितमधुना तद्धनीभावरूपम् ॥ अत्राश्रयस्य रोद:कुहरस्याल्पत्वम्। आश्रितस्य प्रतापरुद्रयशसो बैपुल्यम्। द्वितीयो यथा

भूपास्तादृशसैन्यवैभवसमाक्रान्ताखिलाशान्तराः।

निःसीमे बलवारिधौ विदधते पूर्ति न कोणेड्यहो॥ साधारणे प्रसादमधुरक्रमा प्रसन्नेत्यर्थः । दृष्टिर्लगति स जनः सर्वाधिको लोकोत्तरः सनलौकिकं वैभवमनुभवतीत्यर्थः । अत्र पृथग्जनेऽपि प्रसादमारभमाणा दृष्टिरष्टै- श्वर्यविशिष्टतामारभते किल किमुत विशिष्टे जन इत्यर्थापत्तिर्व्यज्यते। संगति- पूर्वकमधिकं लक्षयति। आधारेत्यादिना। तस्य द्वेधा विभागमाह। स इति। आद्यमुदाहरति। स्तोक इति। स्वैरसंचारस्य स्वेच्छाविहारस्य हेला- मा विस्रम्भस्य संकोचात्। प्रालेयपृथ्वीधरादिभिस्तद्वनीभावरूपं प्रकटितम् । अन्राधारे ब्रह्माण्डेऽल्पतमे आधेयायाः कीर्तेराधिक्येन संचारसंकोचात् तत्र तत्र पिण्डीभूता: कीर्तिखण्डा एवामी न तु हिमाचलप्रभृतय इत्यनयोरानुरूप्याभावः। द्वितीयमुदाहरति। कापीति। व्यूहानां मकरादिसंक्वितानां सेनासंनिवेशविशे-

अर्थालक्टारप्रकरणम्। ३०५

अत्राश्रयस्य प्रतापरुद्र सैन्याम्बुधेवैंपुल्यम्। आश्रितानामङ्वङ्गक-

अथ विभावनाविशेषोक्तिय। कारणेन विना कार्यस्योत्पत्तिः स्यात् विभावना।

यत्र प्रसिद्धकारणपरित्यागेन कार्यस्योत्पत्तिंर्निगद्यते सा विभाव- ना। यत्र कारणसाकल्ये सत्यपि कार्यस्यानुत्पत्तिः सा विशेषोकि:। बथा प्रतापरुद्रेण पराजितानां प्रत्यर्थिनां विन्ध्यगुहदगतानां। तमांस्यरात्रीणि समुङ्कवन्ति तेजांसि घस्त्रेष्वपि नोङ्रवन्ति॥ अत्र तमःप्रादुर्भावस्य प्रसिद्धकारणं रात्रिः । तया विनापि संस्योत्पत्तिर्निबद्धा। अप्रसिद्धं कारणं शोकाद्यस्त्येव। तथाहस्सु रविकिरणेषु सत्स्वपि तेजसोऽनुत्पत्तिरिति अन्न निष्प्रतापत्वादिनिमि- समस्त्येव। असंगत्यलंकार: । कार्यकारणविरोधप्रस्तावादसंगतिरुच्यते।

सेना: सेवार्थमागताः सरित इव समुद्रे यत् कुत्ापि कोणे विलीयन्त इत्यर्थः। अत्ाधारस्याधिक्यमाधेयस्याल्पत्वं च न प्रमाणविरुद्धं । किं तु महौदनमध्ये मिक्षाकबल इव नानुरूपम्। अत एवोक्म्। आधाराधेययोरानुरूप्याभाव इति। अनानुरूप्यसारूप्यादधिकानन्तरं विभावनान्तद्विपर्ययरूपां विशेषो- फि चोदाहरणलाघवार्थ युगपल्लक्षयति। कारणेनेत्यादिना। यदि कारणमाल्ेज बिना कार्योत्पत्तिरुच्यते तदा विरोधो दुष्परिहारः स्यात्। कारणान्वयव्यतिरेकानुवि- भायित्वात्। कार्यस्येति। अतस्तत्परिहारार्थमाह। प्रसिद्धेति। अत एव वैशि- ध्येन कार्यस्य भावनाद् विभावना। साकल्य इति। कारणानामिति शेषः । अता- वदिविरोधपरिहारार्थ सामग्रीवैगुण्यमुन्नेयम्। विभावनायां कार्योत्पत्तौ विरोध:

तयोरनयोर्भेद: । उदाहरति। प्रतापेति। अविधमाना रात्रिः प्रसिद्धकारणं येषा तान्यरात्रीणि। तमांस्यन्यकारा मोहाथ । घल्त्रेषु दिनेष्वपि। तेजांसि प्रकाशा विवेकाथ। योजयति। अन्रेति। अत्र तमसां द्वैविथ्येऽप्यमेदाध्यवसायादेक-

३०६ प्रतापरुंद्रीये रत्नापणसहिते

कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वे सत्यसङ्गतिः। यत्रैकदेशवर्तिनोरपि कार्यकारणयोर्भिन्नदेशस्थिंतिर्निबध्यतेSसाव- संगत्यलंकारः। यथा बिभ्रत्युर्वीधुरां गुर्वी वीररुद्रनरेश्वरे। भवन्त्यतितरां शश्वन्नम्राः सामन्तमौलयः ॥ 7 अत्र राजि भूभार: शत्रुषु नमनमिति विरोधप्रस्तावाद्विचित्रं निरुप्यते। विचित्रालंकारः। विचित्रं स्वविरुद्धस्य फलपाप्त्यर्थमुद्यमः। यत्र स्वविरुद्ूफलप्राप्त्यर्थमुद्योगः क्रियते स विचित्रालंकारः । यथा प्रतापरुद्रनृपतेरग्रे दूरान्नरेश्वराः । अवरोहन्ति हस्तिभ्यस्तानारोदुमनर्गलम् ॥ अत्रारोदुमवरोहन्तीति विपरीतफलप्राप्त्यर्थ प्रयत्नः । अन्योन्यालंकारः। अथान्योन्यं निरूप्यते। अस्यापि विरोधमूलता। तदन्योन्यं मिथो यत्रोत्पाद्योत्पादकता भवेत्। यत्र परस्परं क्रियाद्वारकमुत्पाद्योत्पादकत्वं तदन्योन्यालंकारः । यथा आरोहता रुद्रनरेश्ररेण विराजते काकतिराजपीठम्।

अपि तु तदनुप्राणितत्वेनेत्यादिविशेषा अवान्तरभेदाश्च सर्वस्वे द्रष्टव्याः । असंगतेः संगतिपूर्वकं लक्षणमाह । कार्येत्यादिना। धूमाग्न्योरिव कार्य- कारणयोः समानदेशत्वं न्यायसिद्धं तदन्यथाकृतं चेदुचितसंगतिनिवृत्तेर- सेगतिर्नामालंकारः । उदाहरति । बिभ्रतीति । स्पष्टम्। विचित्रं संग- मयन् लक्षयति। विरोधेत्यादि। स्वस्य हेतोर्विरुद्धस्य विपरीतस्य फलस्याप्त्यर्थमुद्यम उत्साहो विचित्रालंकारः। न चायं विषमाद्यभेदेऽन्तर्भ- बति। इह हि निषेधो वैपरीत्यं गमयति। विषमे तु व्यत्यय इति भेदस्य रुचकेनोक्तत्वात्। उदाहरति। प्रतापेति। योजयति। अत्रेति। अन्योन्यं निरूपयति। अथेत्यादिना। विरोधमूलतेति। संगतिकथनम्। क्रिया-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। ३०७

आरुह्य तेनोज्ज्वलरत्नभाजो राजापि लक्ष्मीमधिकां बिभार्त। अत्र प्रतापरुद्रभद्रासनयोरन्योन्यालंकार्यत्वम्। विषमालंकारः। अथ विरोधमूलो विषमालंकार: कथ्यते। विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिर्यत्रानर्थस्य वा भवेत्। विरूपघटना चासौ विषमालंकृतिस्त्रिधा॥ यत्र कारणाद्विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिस्तदेकं विषमम् । अकार्यभू त- स्यानर्थस्योत्पत्तिर्द्वितीयम् । विरूपयोर्वस्तुनो: संघटने तृतीयम् । तत्र प्रथमं यथा राज्ञ: काकतिवीररु द्रनृपते: खज्रात् तमालप्रभा- दु्द्भूतां शरदिन्दुकान्तिधवलां कीर्तिश्रियं पश्यताम्। लोकानां मुरवैरिपादकमलाज्जातां वियन्निन्नगां श्रुत्वा संप्रति विस्मयाद्विरमति प्राप्तानुभावं मनः ॥ अन्र नीलवर्णात् खङ्गादिन्दुधवलस्य यशसः समुत्पत्तिः। द्वितीयं यथा आस्तां जयाशा रिपुभूपतीनां संग्रामसीमानमुपागतानाम्। प्रतापरुद्रस्य विलोकनेन भ्रश्यन्ति जीवैः सममायुधानि ॥ अत्र समरोद्योगफलस्य न केवलं जयस्यानुत्पत्तिर्यावज्जीवित भ्रंशरूपानर्थोत्पत्तिरपि। तृतीयं यथा क भूपालास्तादृग्विभवमहनीयप्रकृतयः क चेयं कान्तारस्थितिरशिववृत्त्येकनिलया। हतेति। अत्रालंकार द्वारा रुद्रभद्रासनयोर्जन्यजनकभाव इत्याह। अंत्रेति संगतिपूर्वकं विषमं लक्षयति। विरुद्धेति। कारणविरुद्धकार्यस्येत्यर्थः मनर्थस्य वेति। उत्पत्तिरिति शेषः । आद्यमुदाहरति। राज इति। अनुगतो भावो दार्ष्टान्तिकधर्मो यस्यासावनुभावो दृष्टान्तः प्राप्तानुभावमनुभूत- दष्टान्तं लोकानां मनोविस्मयात् विरमति। अद्वितीयमेव वस्तु विस्मयावहं न पुनः सद्वितीयमिति भाव: । 'जुगुप्साविराम' इत्यादिना विस्मयादिति पश्चमी। योजयति। अत्रति । द्वितीयोदाहरणं स्पष्टम् । तृतीयमुदाहरति । केति।

३०८ प्रताफकुद्रीये रनापणसहिते

इति प्रेक्षं प्रेक्षं वनभुवि रिपून रुद्रनृपते: प्रतापं श्राघन्ते शबरपुरवीरा: प्रतिदिशम् ॥ अत्र महानगरनिवासयोग्यानां राज्ञामशिवानां वनप्रदेशानां वि- रूपाणां संघटनम्। एवं विरोधगर्भालंकारा निर्णीताः । समालंकार:। अधुना विषमवैधर्म्यात् समालंकारो निरूप्यते। सा समालंकृतिर्योगे वस्तुनोरनुरूपयोः। यत्रान्योन्यानुरूपपदार्थसंघटना क्रियते स समालंकार: । यथा *बिज्जाओ सकलाओ लच्छीए समं पआवरुडम्मि। संघटिऊण सुसरिसं होइ कअच्छो सअं बझा।। अत्र प्रतापरुद्रे सकलविद्यानां लक्ष्म्याश्र योगः । तुल्ययोगितालंकार:। भथ गम्यमानौपम्यालंकारवर्गप्रस्तावः। प्रस्तुतानां तथान्येषां केंवलं तुल्यघर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता॥ यत्र केवलप्रस्तुतानां केवलाप्रस्तुतानां वा समानधर्मसंबन्धादौ- प्म्यं गम्यते सा तुल्ययोगिता। प्रस्तुतानां यथा *विद्याः सकला लक्ष्म्या समं प्रतापरुद्े। संघटय्य सुसदशं भवति कृतार्थः स्वयं ब्रह्मा॥ नमुलि द्विर्भावः। दिशि दिशि प्रतिदिशम्। यथार्थेऽव्ययीभावः । 'अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः' इति समासान्तः । अथ विरोधगर्भालंकारान्निगमयन् समालं- कारं संगतिपूर्वकं लक्षयति। पवमित्यादिना । विषमवैधर्म्यादिति । विषमतृतीयभेदवैधर्म्यादित्यर्थः । अयं चालंकारः संबध्यमानवस्तुनो: श्लाघ्य- त्वाश्लाध्यत्वाभ्यां द्विविध इत्यनुसंघेयम् । विज्जाओ इति। 'ब्रियां शस सदोतौ' इति खीलिने विद्याशब्दे वर्तमानस्य शस ओदादेशः । अत्र छाध्ययोः लक्ष्मीसरस्वत्योर्योग:। अश्लाध्ययोस्तु 'धात्रा निम्बफलास्वादे काकलोको हि फल्पितः' इत्यादौ द्रष्टम्यः । गम्यौपम्यानलंकारान् प्रस्तौति। अथेति। तत्र प्रस्तताप्रस्तुतव्यासाश्रयांसुल्ययोगितामाह। प्रस्तुतानामिति। केवल-

अर्थालक्कारप्रकरणम् । ३०९

भद्रासनाध्यासिनि रुद्रदेवे तत्कीर्तयस्तद् द्विषद्जनाश्च। अनारतं भ्रान्तिविशेषभाजः प्रतिक्षणं पाण्डुरतां भजन्ते।। अल् कीर्तीनां द्विषद्ङ्गनानां च प्राकरणिकत्वम्। पाण्डुरतां भजन्त इति समानधर्मः । अप्राकरणिकानां यथा कूर्मेन्द्रपन्नगाधीशहरित्करिकुलाद्रयः। मिथो निःसारतां प्राप्ताः काकतीन्द्रे महीभृति॥ अत्र कर्मेन्द्रप्रभृतीनामप्राकरणिकत्वम् । निःसारतां प्राप्ता इति समानधर्मः । अत्र गम्यमानौपम्यं न वास्तवम् किं तु वैवक्षिकम्। दीपकालंकारः। प्रस्तुताप्रस्तुतानां तु सामस्त्ये तुल्यधर्मतः। औपम्यं गम्यते यत्र दीपकं तन्निगद्यते।। यत्र प्रस्तुताप्रस्तुतानां समस्तानामेव समानधर्मसंबन्धेनौपम्यं गम्यते तद्ीपकम् । तस्य धर्मस्यादिमध्यान्तगतत्वेन त्रैविध्यम्। आदिदीपकं यथा *भाइ णलेण किअजुअं रहुउलदीवेण सोरिणा तेता। दावारो तवजणिणा कलिजुअं वीररुद्देण।। *भाति नलेन कृलयुगं रघुकुलदीपेन शौरिणा त्रेता। द्वापारस्तपोजनिना कलियुगं वीररुंद्रण।। योगितेत्यर्थः । सा च प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां च प्रतिस्वं गुणेन क्रियगा च संब- न्धे चतुर्विधा। तत्र केवलप्रस्तुतविषयां गुणाश्रयामुदाहरति। भद्रासनेति। अन्योदाहरणमाह। कूर्मेन्द्रेति। हरित्करिणो दिग्गजाः । एवमुभयत्र क्रिया- श्रयत्वेनाप्युदाहार्यम्। ननु प्रम्तुताप्रस्तुतविषयस्यांपम्यस्य कथमत्रोपपत्तिस्त- साह। अन्नेति। केवलप्रस्तुतेषु कस्यचिदुपमानत्वस्य केवलाप्रस्तुतेषु कस्यचिदुपमेयत्वस्य कल्प्यमानत्वादिति भावः। अथ प्रस्तुताप्रस्तुतसमासाश्रमं दीपकमाह। प्रस्तुतेति। अत्र प्रस्तुताप्रस्तुतानां सामस्त्यमत एवौपम्यं वास्तवमिति तुल्ययोगितातो विशेषः । गम्यत्वं पुनरक्य पूर्ववदत्रापि इवाद्य- भावात् । प्राकरणिकाप्राकरणिकमध्ये कुत्रचिन्निविष्ः समानो धर्मः पश्चर्थानुष्ठितः प्रयाजादि: पुरोडाशस्येवेतरांशस्योपकरोति। अत एव दीपसादश्यात् दीपकमित्युच्यते । 'संज्ञायां च' इतीवार्थे कन्प्रत्ययः । तल्न विशेषमाह। तस्येति। आदिमध्यान्तगतत्वेन आदिमध्यान्तवाक्यगतत्वेने-

३१० प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अत्र यथा नलरामधर्मपुत्रैः कृतन्रेताद्वापराः शोभन्ते तथा वीर- रुद्रेण कलियुगं शोभत इत्यौपम्यं गम्यते। मध्यदीपकं यथा *भाईरहिए जलणिही राअइ जोण्हाइ पुण्णिमाचंदो। सुत्तीए कमलहवो कित्तीए पआवरुदो वि॥ अत्र भागीरथ्यादिभि: समुद्रादयो यथा राजन्ते तथा कीर्त्या प्रतापरुद्रो राजत इत्यौपम्यं गम्यते। अन्तदीपकं यथा सुरलोअं सुरणाहो णरलोअं वीररुदणरणाहो। फणिलोअं फणिणाहो रक्खइ णिरुपद्दवोज्जेअं।। अत्र यथा सुरलोकफणिलोकौ सुरनाथफणिनाथाभ्यां रक्षितौ तथा वीररुद्रेण नरलोको रक्षित इत्यौपम्यं गम्यते। अथ पदार्थ- गत/लंकारद्वयानन्तरं वाक्यार्थगतमलंकारद्वयं निरुप्यते। प्तिवस्तूपमालंकारः । यत्र सामान्यनिर्देशः पृथग्वाक्यद्वये यदि। गम्यौपम्याश्रिता सा स्यात् प्रतिवस्तूपमा मता ॥ यत्र वस्तुप्रतिवस्तुभावेन सामान्यं वाक्यद्वये निर्दिश्यते तेन गम्यौ-

भागीरथ्या जलनिधी राजते ज्योत्स्नया पूर्णिमाचन्द्रः। श्रुत्या कमलभवः कीर्त्या प्रतापरुद्रोऽपि । सुरलोकं सुरनाथो नरलोकं वीररुद्रनरनाथः । फणिलोकं फणिनाथो रक्षति निरुपद्रवोद्वेगम्। तेन तपोजनिना धर्मपुत्रेण। अत्र भातीति समानधर्मस्यादिवाक्यगतत्वादादि- दीपकम्। भाईरहिए इति। अत्र राजत इत्यस्य द्वितीयवाक्यगतत्वान्मध्यदीप- कम्। सुरेति। अत्र रक्षणस्यान्तवाक्यगतत्वादन्तदीपकम्। एषूदाहरणेष्वनेकका- रकगतत्वेनैकक्रियादीपकम् । एवमनेकक्रियागतत्वेनैककारकमपि दीपकमस्ति । यथा। 'साधूनामुपकर्तु लक्ष्मी द्रषटं विहायसा गन्तुम्। न कुतूहलि कस्य मन- श्वरितं च महात्मनां श्रोतुम् I।' इति । अनन्तरालंकारयो: संगतिमाह। अथति। समानधर्मस्य पदार्थगतत्वात्। दीपकतुल्ययोगिते पदार्थगते। तन्निरूपणा- नन्तरं तदारब्धवाक्यार्थमूलालंकारद्वयमुच्यत इत्यर्थः । तत्रापि पूर्वोक्रीत्यान्त- रजवस्तुप्रतिवस्तुभावमूलां प्रतिवस्तपमामाह। यत्रेति। फलतो व्याचष्टे। यत्र वस्त्विति। गम्यौपम्येति। इवादप्रयोगादिति भावः । अन्यथेयमुपमैव

अर्थालक्कारप्रकरणम्। ३११

पम्या प्रतिवस्तूपमा। सा साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्विविधा प्रथमा यथा मन्थानाचल एवैक: क्षमः सिन्धुविलोडने। प्रतापरुद्र एवैक: शक्तः शत्रुविलोडने ।। अत्र यथा समुद्रविलोडने मन्थानाचलः क्षमस्तथा शत्रुविलोडने प्रतापरुद्र: शक्तः इत्यौपम्यं गम्यते। द्वितीया यथा प्रतापरुद्र एवैक: पटीयान् जनरखने। चन्द्रादते क्षमो नान्यश्चकोरपरितोषणे॥ अत्र चन्द्रेण यथा चकोरपरितोषणं क्रियते तथा वीररुद्रेण जनर जनं क्रियत इति वैधर्म्येणौपम्यं गम्यते। अथ दृष्टान्तः दृष्टान्तालंकारः ।- यत्र वाक्यदये बिम्बप्रतिबिम्बतयोच्यते। सामान्यधर्मो वाक्यजैः स दृष्टान्तो निगद्यते। यत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावेन सामान्यं वाक्यद्वये निर्दिश्यते स दृष्टान्तालंकारः। सोऽपि साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्विविधः। आद्यो यथा क्षोणीं बिभ्रतु भूभृत: कतिपये कापि प्रतिष्ठा पुनः

राजानो जनरजजनं विद्धतां श्रीवीररुद्रप्रभो: कोऽप्यन्यो महिमा जगत्त्रयधुराधौरेयदोःशालिनः ।।

प्रतिवस्तूपमा इत्यन्वर्थेयमजनि। तस्या द्वैविध्यमाह। साधर्म्येति। साधर्म्ये- णोदाहरति। मन्थानेति। अत्र संबन्धिभेदेन क्षमशक्तशव्दाभ्यां समान- धर्मस्य कथनाद्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । वैधर्म्येणोदाहरति। प्रतापेति । पटीया- नतिपटुः। दृष्टान्तं लक्षयति। यत्रेति। द्वयोः सदृशयोरर्थयोरुपादानं बिम्ब प्रतिबिम्बभाव इत्युक्तम्। अत्रापीवाद्युपादाने पूर्ववदुपमैव स्यादिति द्रष्टव्यम। दृष्टोन्तो निश्चयो यत् स दृष्टान्त इत्यर्थः । साधर्म्येणोदाहरति। क्षोणीमिति। भूभृतः पर्वताः । दिगधीशानामिन्द्रादीनां वासनगरीत्वेन संदिग्धाः संदेह- विषयीकृता: कुञ्श्रियो यस्य तस्य तथोक्कस्य। तत्र कुञ्जेष्वेव नगरबुद्धिरुदेतीति

३१२ प्रतापरुद्रीये रनापणसहिते

अत्र प्रतापरुद्रस्य मेरोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावादौपम्यं गम्यते । वैधर्म्येण यथा काकतीन्द्रकृपादृष्टिमात्राज्जाग्रति संपद: । तावदब्जानि निद्रान्ति यावन्नोदेति भानुमान्।। अत्र यथा भास्वदुदयमात्रेण पद्मानि समुन्मीलन्ति तथा प्रताप- रुद्रद्याविलोकनमात्रेण संपद: संभवन्तीति वैधर्म्येण बिम्बप्रतिबि- म्बनम्। निदर्शनालंकारः । अथ गम्यमानौपम्यप्रस्तावान्निदर्शनालंकारो निरूप्यते। असंभवद्धर्मयोगादुपमानोपमेययोः । प्रतिबिम्बक्रिया गम्या यत्र सा स्यानिदर्शना।। यत्रोपमानधर्मस्योपमेयगतत्वेन निबद्धस्यान्वयासंभवात् तत्संब न्यार्थ बिम्बप्रतिबिम्बकरणमाक्षिप्यते सैका निदर्शना । तद्विपर्यये द्वितीया निदर्शना। प्रथमा यथा रिपुतिमिरमुदस्यन् रत्नसिंहासनस्थ- स्त्रिभुवनमहनीय: काकतीयक्षितशिः। वहति महितविश्वोल्लासलीलामभिख्या- मुदयशिखरिचूडाचुम्बिनस्तीव्रभानो: ॥ अत्र तीव्रभानोरभिख्यायाः प्रकृतेऽसंभवादभिख्यासदशीमभि- र्यां वहतीति बिम्बप्रतिबिम्बकरणाक्षेपः। उपमेयधर्मस्योपमानेS- संभवाद्यथा। न्याय: प्रवर्तते अपि तु संदिग्धे' इति। जगत्त्रयधुरायां धौरेयाभ्यां घुरन्ध- राभ्यां दोर्भ्या शालते ताच्छील्येन तथोक्तस्य धौरेयशब्दो व्याख्यातः। वैध- र्म्येणोदाहरति। काकतान्द्रेति। निदर्शनायाः संगतिमाह। अथेति। अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावोऽभ्युच्चयः। लक्षणमाह। असंभवदिति। रपमानधर्मस्योपमेयगतत्वेनोपमेयधर्मस्योपमानगतत्वेन वा संबन्धासंभवा- द्वाक्यार्थसंबन्धा निदर्शना द्विविधेत्यर्थः। व्याचष्टे। यत्रति। तद्वि- पर्यय इति। उपमेयधर्मस्योपमानगतत्वेनेत्यर्थः । रिपुतिमिर- मिति। उदयशिखरिचूडाचुम्बिनः प्राचीनपर्वताप्रवर्तिनस्तीव्रभानोर्विश्वोल्का-

अर्थालङ्कारप्रकरणम्।

वीररुद्रनरेन्द्रस्य यशोवैशद्यसंपद: । लक्ष्यन्ते क्षीरवाराशिलीलादर्पणमण्डले।। अत्र यशोवैशद्यस्य दुग्धार्णवेऽसंभवात् सादृश्योपगमेन बिम्ब- प्रतिबिम्बनं गम्यते। क्चिन्निषेधवशादाक्षिप्तया प्राप्त्या बिम्बप्रति- बिम्बकरणाक्षेपो यथा काकतीन्द्रद्विषत्कान्ता धावन्त्य: प्रतिकाननम् । पद्भ्यां मुश्बन्त्यलाक्षाभ्यां स्थले रक्त्तोत्पलश्रियम् । अत्र मुश्चन्तीति निषेधात् पूर्व रक्तोत्पलश्रीप्राप्तिराक्षिप्रा। व्यतिरेकालंकारः। अथ व्यतिरेक:। भेदपधानसाधर्म्यमुपमानोपमेययोः। आधिक्याल्पत्वकथनाद् व्यतिरेक: स उच्यते॥ यत्रोपमानादुपमेयस्याधिक्येन न्यूनत्वरेन वा प्रतिपादनेन भेदप्र- धानं साधर्म्यमुपगम्यते स व्यतिरेकालंकारः । यथा दिनकृति कुमुदैर्धृतो न राग: शशिनि पराच्चि परं सरोरुहाणि। वीररुद्रेति। अत्रोपमेयधर्मस्योपमानेऽसंभवात् प्रतिबिम्बक्रियाक्षेप इत्याह। अत्र यश इति। अत्र च विशेषान्तरमाह। कचिदिति। काकतीन्द्रेति। अलाक्षाभ्यामलक्तकरहिताभ्याम्। पूर्व राज्यसमय इत्यर्थः । संभवद्वाक्यार्थसं- बन्धापीयमन्यैरङ्गीकृता। तदुक्तम् । 'अभवन् वस्तुसंबन्धो भवन् वा यत्र कल्पयेत्। उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा निदर्शना ।।' इति। उदाहरणं तु 'चूडामणिपदे धत्ते यो देवं रविमागतम्। सतां कार्यातिथेयाति बोधयन् गृहमेधिन: ।I' इति। अत्र चक्रवर्ती व्याचक्रे। 'बोधयनिति कारीषोड- पनिरध्यापयतीतिवद गिरिगृहमेधिनो बोधनक्रियासमर्थान् कगेतीति तत्स- मर्थाचरणे णिचः प्रयोगात् संभवति वस्तुसंबन्धः' इति। ततस्नत्सदृश- बोधनाक्षेपः । सैषा सर्वापि पदार्थवृत्तिः वाक्यार्थवृत्तिर्यथा। 'त्वत्पाद- नखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम्। इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधोः ।।' इति। न चायं दृष्टान्तः । अत्र वाक्ययोः सापेक्षत्वात्। यत्र निरपेक्षवाक्यद्वये बिम्बप्रतिबिम्बभाव: स दृष्ान्तः। यत्र सापेक्षवाक्यद्वये सोऽसौ निदर्शनेति महाननयोर्भेद: । अत्र मालावैचित्र्यमपि द्रष्टव्यम्। अथ गम्यापम्यप्रस्तावाद् व्यतिरेकं लक्षयति। देति। भेदो वैलक्षण्यं तत्प्रधानं साधम्यं गम्यत इत्प- ध्याहृत्य व्याचटे। यत्रेति। उदाहरति। दिनकतीति। गगोडतगम।

३१४ प्रतापरुद्रीये रनापणसहिते

कुवलयकमलाद्तप्रकाशः प्रभवति विश्वसुहृत् प्रतापरुद्र: ।। अत्र रविशशिनोरसंभवेन सर्वप्रियंकरत्वेनोपमेयभूतस्य प्रतापरुद्र- स्याधिक्यं कुवलयकमलादतप्रकाश इति श्रेषसमुत्थापितो व्यतिरेक: श्लेपालंकार:। अथ श्ेषालंकारो निरूप्यते। प्रकृतापकृतोभयगतमुक्तं चेच्छन्दमात्रसाधर्म्यम्। क्षेषोऽयं क्विलष्टत्वं सर्वत्राद्द्ये नान्त्ये।। यत्र केवलप्रकृतयो: केवलाप्रकृतयोश्च श्रेष: कथ्यते तत्र प्रकार- दये विशेषणविशेष्यश्िष्टता। प्रकृताप्रकृतविषयेऽन्त्यभेदे विशेषण- मात्रश्लिष्टता । विशेष्ययोरपि श्िष्टत्वे शब्दशक्तिमूलध्वनिप्रसङ्गात्। केवलप्रकृतयो: केवलाप्रकृतयोश्चैकशब्दगोचरत्वे तु न ध्वनिशङ्का। अत्रार्थद्वयप्रतिपादनेSप्रस्तुतत्वेन प्रस्तुतत्वेन वा वैषम्याभावादभि- धैव समर्था। प्रस्तुताप्रस्तुतविषंये तु अभिधायाः प्रस्तुतैकपरतन्त्र- पराश्चि प्रतिकूलानि। अयं तु कुंवलयेन भूमण्डलेन कमलया लक्ष्म्या च अभे- दाध्यवसितैः कुवलयकमलैरादृतप्रकाश इत्युपमानादुपमेयस्याधिक्यकथनं श्रलेष- मूलम्। उपमानादुपमेयस्याल्पत्वपक्षे सहृदयहृदयानधिरोहादुदाहरणं नोक्तम्। भेदद्वयलक्षणं तु सर्वस्वकारानुसारादिति रहस्यम्। तदीयोदाहरणं तु काव्य- प्रकाशकारः समदूषयत्। तत्प्रकारो व्यतिरेकप्रपश्चश्च तत्रैव द्रष्टव्यः । 'उप- मानादयदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः' इति तल्लक्षणमेव साधीयः। व्यतिरेकस्य श्लेषगर्भत्वात् तत्प्रसङ्गानन्तरं श्लेषं प्रतिज्ञापूर्वकं लक्षयति। अथेति। यत्र केवलप्रकृतयो: केवलाप्रकृतयोः प्रकृताप्रकृतयोश्च शब्दमात्रसाधर्म्यमुक्तं चेच्छिल- षृपदोपनिबन्धा कृतश्चेदित्यनेनोपमाव्यवच्छेदः। अयं श्लेषालंकारः। अत्रा- दद्वये केवलप्रकृतश्लेषे केवलाप्रकृतश्लेपे चेत्यर्थः। सर्वत्र श्िष्टत्वं विशेषणेषु विशेष्येषु च श्लेष इत्यर्थः। अन्त्ये उभयश्लेषे न सर्वत्र श्िष्टत्वं किं तु विशेषणेष्वेवेत्यर्थः । विशेष्ययोरपि श्लिष्टत्वे शब्दशक्तिमूलध्वनिप्रसंगः । तदेतदाह। अन्रेति। ननूभयश्लेष एव विशेष्यश्लिष्टत्वे ध्वनिशक्का नेतर- भेददूय इत्यत्र किं नियामकमत आह। केवलप्रकृतयोरिति। आद- भेदद्ये विशेष्ययोरपि श्लिष्टत्वे अर्थद्वयस्य प्रस्तुतत्वाविशेषादप्रस्तुतत्वा- विशेषाद्वा अभिधाया अकुण्ठितसंचारत्वात् प्रस्तुताप्रस्तुतौ द्वावप्यर्थौ वाच्या- वेव। अतो नाद्यभेदद्वये ध्वनिशङ्केति भावः। उभयश्ेषे कथं ध्वने-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। ३१५

त्वादप्रस्तुतार्थप्रतिपत्तिर्व्य अजनव्यापारायतैव। तथा चोकं काव्य- प्रकाशे। 'अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। संयोगाघैरवाच्यार्थधीकृत् व्यापृतिर ञनम् ।।' इति। तदेवं त्रिधा श्ेष: । तत्र केवलप्राकरणिकयोर्यथा राजः पूजाविधि धत्ते सकलोमाधवेतिथिः । नीलकण्ठकलापाङ्के स्फुरदब्जमणित्विषि॥ अत्र पूजाविषयतया हरिहरयोः प्राकरणिकत्वम्। अप्राकरणि- कयोर्यथा सदृश: काकतीन्द्रोऽयं महाकुलमहीभृताम्। शिरोगृहीतसन्मार्गस्फुरत्कट कसंपदाम् ।।

दिकं प्रस्तुतार्थ एवाभिधां नियच्छात नाप्रस्तुतार्थ। अतस्तस्य न वाच्य- त्वमिति भावः । ननु मा भूद् वाच्यत्वं व्यङ्गथत्वं तु कुतो लभ्यंत इत्यत आह। अप्रस्तुतेति । अर्थान्तरस्य व्यञ्जनव्यापारैकविषयत्वे वृद्धसंमतिमाह। अनेक इति। अनेकार्थस्याक्षादिशब्दस्य संयोगादैः 'संयोगो विप्रयोगश्च-' इत्यादिभि: वाक्यपदीयोक्तेरथनिश्रायकैर्वाच कत्वे नियन्त्रित प्रस्तुतपरत्वेन निय- मिते सति अवाच्यार्थधीकृदर्थान्तरप्रतीतिकृत् व्यापृतिरजनं व्यज्ञनव्यापार इत्यर्थः। तदेवमिति। प्रकताप्रकृतोभयगतत्वेनेत्यथः । अयं च श्लेषः प्रकारान्तरेणापि त्रिविधः। तथा हि जतुकाष्टन्यायेन सभन्नपदः शब्दश्लेषः । एकनालावलम्बि- फलद्वयन्यायेनाभङ्गपदोऽर्थश्रलेषः । उभयनिबन्धे तूभयश्रेष इति। काव्यप्रकाश- कार: पुनरिममर्थश्ेषं शब्दश्लेषमेवोक्त्वान्यथार्थश्रेषमवोचत्। तद्विवेकस्तु तत्रैव द्रष्टव्यः । केवलप्रकृतिश्लंषमुदाहरति। राज इति। नीलकण्ठकलापाड्के मयूर- पिउछचिह्ने स्फुरन्ती अब्जमणेः कौस्तुभस्य त्विड़ यस्य तास्मिन् माधवे सकल- स्तिथि: प्रतिपदादि: राजः पूजाविधि धत्त। नील: कण्ठो यस्यासौ नीलकण्ठः । कला: षोडश पातीति कलापश्चन्द्रोऽङ्ः शेखरो यस्य स तथोक्तः। उभयोर्वि शेषणसमास: तस्मिन् स्फुरन्ती अब्जमणेश्रन्द्रकान्तस्य त्विडिव त्विड् यस्य तस्मित्रुमाधवे सकलातिथि: पूजाविधिं धत्ते। 'तदादास्तिथयोरद्वयोः' इत्यमरः। सर्वेष्वपि तिथिषु हरिहरौ पूजनीयावित्यर्थः । सकलोमाधवेतिथिरित्यल समन्र- पदत्वाच्छव्दश्लेषत्वम् । अन्यत्राभअपदत्वादर्थश्लेषत्वं च यथासंभवं द्रष्टव्यम्। केवलाप्रकृतश्रंषमुदाहरति। सहश इति। शिरसा गृहीतो गौरवण स्वीकृतः

३१६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अत्र महाकुलानां हरिश्रन्द्रप्रभृतीनां कुलपर्वतानां चोपमानत्वे- नाप्राकरणिकत्वम् । प्राकरणिकाप्राकरणिक योर्यथा विजितारिपुरो मूर्तौं विलसत्सर्वमङ्गळः। राजमौलि: प्रतापाक्करुद्रो रुद्र इव स्थितः ॥ अत्र प्रतापरुद्ररुद्रयोः प्राकरणिकाप्राकरणिकत्वम्। परिकरालंकारः। विशेषणवैचित्र्यमूलत्वात् परिकर उच्यते। यत्राभिप्नायगर्भा स्याद्विशेषणपरम्परा। तत्राभिपायविदुषामसौ परिकरो मतः ॥ यत्र विशेषणानि साभिप्रायाणि निबध्यन्ते स परिकरालंकारः । यथा राजो यादववंशपार्थिवमणेः प्रख्यातशौर्यश्रिय- स्त्वङ्गत्तुङ्गतुरङ्गसैन्यमहतो मानैकवित्तस्य च। सथो रुद्रनरेन्द्रनायकचमूनाथेन केनाप्यधि- क्षिप्रस्याचरितानि सेवणपतेर्जानाति सा गौतमी ॥ अत्र राजञ इत्येवमादिविशेषणान्युत्प्रासगर्भाणि।

भेषां ते तथोक्ताः। उभयोर्विशेषणसमासः । महत् कुलं येषां ते महाकुलाः । ते च ते महीभृतो राजानो हरिश्रन्द्रादयः पर्वताश्र। शिरोभिः शिखरैर्गहीतः सन्मार्गो नक्षत्रमार्गो येषां ते तथोक्ताः। स्फुरन्त्यः सानुसंपदो येषां महतां कुलमहीभृतां कुलपर्वतानां च सदृशः ॥ उभयश्लेषमुदाहरति । विजितेति। विजितारिपुरो निर्जितशत्रुनगरस्त्रिपुरान्तकश्च मूतौं विलसन्ति सर्वाणि मङ्गलानि बिलसन्ती सर्वमङ्गला पार्वती च यस्य सः। राजमौली राजश्ेष्ठश्न्द्रशेखरश्व। अत्र रुद्रप्रतापरुद्रयोर्विशेष्ययोः पृथगुपादानमत उभयश्लेषः । संगतिपूर्वकं परिकरं लक्षयति। विशेषणेति। अभिप्रायगर्भा व्यङ्रयगर्भा ! व्यञ्गयस्य वाच्योन्मुखत्वेन वाच्यातिशायित्वाभावात् परिकर इत्यन्वर्थोडलंकारः। उदाहरति। राज् इति। राजो न तु यस्य कस्यचित्। यादववंशपार्थिवमणेर्महाकुलीनस्य न म्लेच्छस्य। प्रख्यातशौर्यश्रियोऽनेकधा विहितपराक्रमस्य न त्वनाघ्रातरणगन्ध- स्य। त्व्तुञतुरङ्सैन्यमहतो नैकाकिनः। मानैकवित्तस्य न तु यथा कथंचित् प्राणपरायणस्य। सेवणपतेः केनाप्यन्ध्रचमूपतिना अधिक्षिप्तस्य सतः। आचरि-

अर्थालद्कारप्रकरणम्। ३१७

आक्षेपालंकारः । अथाक्षेपालंकारः । विशेषबोधायोक्तस्य वक्ष्यमाणस्य वा भवेत्। निषेधाभासकथनमाक्षेपः स उदाहृतः ॥ यत्र विशेषप्रतिपत्त्यर्थमुक्तवक्ष्यमाणयोः प्राकरणिकयोर्निषेधा- भास: कथ्यते स आक्षेपालंकारः। उक्तविषये वस्तु वा कथनं वा निषिध्यते। वक्ष्यमाणविषये कथनमेव निषिध्यते । तत्रापि सामा- न्यरूपेण प्रतिज्ञाय विशेषरूपेण निषेधः। अंशोक्तावंशान्तरस्य बा निषेधः । एवं चतुर्विधोऽयमाक्षेपः । क्रमेणैषामुदाहरणानि। नरेन्द्रमौले न वयं तव संदेशहारिणः । जगत्कुटुम्बिनः कश्चिन्न शत्रुरिति कथ्यते। अत्र राजसन्धिविग्रहकारिणामुक्तौ न वयं संदेशहारिण इति वस्तुनिषेधः । स चानुपपद्यमान: संधिविग्रहकालोचितकैतववचन- परिहारेण तत्ववादित्वे पर्यवसितः । सर्वजगत्पालकस्य तव शत्रुभा- वेन नालोकनीया राजानः किं तु भृत्यरूपेण संरक्षणीया इत्येवमा- दिविशेषमाक्षिपति। कथननिषेधो यथा वयमशरणा इत्येषोक्ति: कथं घटते जगत्- त्रितयशरणे तायस्वास्मानिति स्फुटमज्ञता। सकलजनतारक्षादक्षे त्वयि प्रणता इति त्रिभुवननमस्कार्ये सिद्धं प्रतापमहीपते ॥ भिप्रायविशेषणत्वम् । उत्प्रासगर्भा्यभिप्रायगर्भाणीत्यर्थः । गम्यत्वप्रस्तावाद् परिकरानन्तरं विशेषगम्यत्वाश्रयमाक्षेपं लक्षयति। विशेषति। यत्रोक्तस्य वक्ष्यमाणस्य वा प्राकरणिकत्वेन विधातुमिष्टस्य अत एव निषेधानर्हस्य यो निषेधो विशेषबोधार्थमभिधीयमान: सन्नाभासी भवति स आक्षेप इत्यर्थः । तस्य चतुर्धा विभागमाह। उक्तविषय इत्यादिना। तत्रोक्त्तवस्तुविषयनिषे- धमुदाहरति। नरेन्द्रेति। अजातशत्रोः किमर्थ संधिविभ्रहकारिण इति भाव:। वस्तुनिषेधं योजयति। अत्रति । तत्फलं विशेषमाह। स चेति। संदेशहा- रिषु तत्त्वनिषेधोऽनुपपद्यमानः सन्नस्मदीया राजानो भृत्यरूपेण भरणीया इत्या-

३१८ प्रतापरुंद्रीये र्नापणसहिते

अत्र वयमशरणा इत्येवमाद्युक्तिकथननिषेधाभासरूपाद्वश्यं प- रिपालनीयत्वादिविशेषः प्रतीयते । वक्ष्यमाणविषये सामान्यं प्रति- ज्ञाय कथननिषेधो यथा विज्ञापयामस्ते किचिन काकतीयकुलोद्वह। विज्ञाप्यते किमथवा सर्वज्ञे रक्षके त्वयि॥ अत्र विज्ञापयाम इति सामान्यं प्रतिज्ञाय कथननिषधाभासात् सर्वथा वर्य रक्षणीया इति विशेष आक्षिप्यते। अंशोक्तावंशान्तरस्य निषेधो यथा प्रतापरुद्रः स्वयमिद्धतेजा दैवं च तद्विक्रमदत्तहस्तम् । यूयं च तूलोपमसारभाजस्तद्युक्तमेवं यदि वा किमुक्तैः ॥ अत्र प्रतापरुद्रो महीयान यूयमल्पा इत्यंशोक्त्या यदि वा किमु- कैरित्यंशान्तरनिषेधाभासेन सर्वथा प्रणामैः प्रसादनीयोऽयं न तु प्रातिपक्ष्यमवलम्बनीयं युष्माभिरिति शत्रुस्त्रीवचनभङ्गथा विशेष आक्षिप्यते। समानार्थतयाऽनिष्टविध्याभासोऽप्याक्षेप इत्यभ्युपगम्यते। यथा चेष्टनिषेधस्यानुपपद्यमानतयाभासत्वं तथानिष्टविधेरप्यनु- पपद्यमानतयाभासत्वम् । यथा नाथ प्रतापरुद्रस्य सेवां त्यजसि चेत्त्यज। रक्षके नमस्कार्ये च त्वयि दीप्यमाने सर्वान्तर्भूतानामस्माकमशरणास्त्रायस्व प्रणता इत्यादीनि वचनानि व्यर्थांनीत्यर्थः। योजयति। अत्रेति। वयमझरणा इत्येवनायुक्तििः यः कथननिषेधस्तस्मादाभासरूपादविषयप्रवृत्त्या निषेधस्य प्ररोहाभावादाभासत्वमिति भावः। वक्ष्यमाणविषये सामान्यं प्रतिज्ञाय विशेष- निषेधमुदाहरति। विज्ञापयाम इति। अत्र प्रथमार्धे सामान्येन प्रतिज्ञाय द्वितीयार्धे वयं रक्षणीया इति विशेषबोधार्थ विशेषकथननिषेधादाक्षेपः। अंशो- कावंशान्तरनिषेधमुदाहरति। प्रतापेति । इद्धतेजाः समृद्धप्रतापः । दत्तहस्त- मनुकूलम्। तूलोपमसारभाजो निःसारा इत्यर्थः। तदेवं युक्त्तमित्यंशोक्तया किमुक्त्तैरित्यंशान्तरनिषेधः। तस्य व्यक्रथं विशेषमाह। सर्वथति। आक्षेपान्त- रमुपक्षिपति। समानेति। समानार्थतया समानन्यायतयेत्यर्थः । तदेवाह। यथा चेति। अनुपपत्तिवशादिष्टनिषेधस्येवानिष्टविधेरप्याभासत्वादाक्षेपत्व-

अर्थालङ्कारप्रकरणम् । ३१९

अरण्यगृह्मेधिन्या रीतिरभ्यस्यते मया॥ अत्रानिष्टभूतं प्रतापरुद्रपादसेवात्यजनं तद्रिपुकामिन्या विधीयते। स विधिरनुपपद्यमान आभासे पर्यवस्यति। अरण्यगृहमेधिन्या रीतिरभ्यस्यत इत्यनेन विध्याभास एव उपबृंहितः । व्याजस्तुत्यलंकार: । अथ गम्यप्रस्तावात् व्याजस्तुतिरुच्यते। निन्दया वाच्यया यत्र स्तुतिरेवावगम्यते। स्तुत्या वा गम्यते निन्दा व्याजस्तुतिरसौ मता॥ यत्र निन्दाकथनमुखेन स्तुतिर्गम्यते एका सा। यत्र स्तुतिमुखेन निन्दा गम्यते सा द्वितीया व्याजस्तुतिः । क्रमेण यथा काकतीयविभोः कीर्त्या किं वाद्य धवलीकृतम ।। यत्तदीयारिवक्त्रेषु दृश्यते कालिमा महान।। स्तुत्या निन्दा यथा प्रतापरुद्रनृपतेरहो साहसिका द्विषः । यद्विशन्त्युदधीन शैलानारोहन्ति समन्ततः ॥

अथ गम्यत्वप्रस्तावाद प्रस्तुतप्रशंसोच्यते। अप्रस्तुतस्य कथनात् प्रस्तुतं यत्र गम्यते। अम्रस्तुतपशंसेयं सारूप्यादिनियन्त्रिता ॥

अत्रेति। अथ गम्यत्वप्रस्तावाद्वाच्याभासत्वप्रसङ्गनाक्षेपानन्तरं व्याजस्तुर्ति लक्ष- यति। निन्दयेति। यत्र निन्दया स्तुत्या वा वाच्यया प्रमाणान्तरबाधितस्वरूपया यथाक्रमं स्तुतिर्निन्दा वा गम्यते सा व्याजेन व्याजरूपा वा स्तुतिरिति द्विवि- धाप्यन्वर्था व्याजस्तुतिरित्यर्थः । काकतीयेति। विशषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञान- मिति न्यायेनारिवतत्रव्यतिरिक्तं विश्वं कीर्त्या धवलीकृतमिति निन्दया स्तुति- र्गभ्यते। प्रतापेति। अत्र शत्रूणां साहसप्रशंसया भीरुत्वं व्यज्यते। स्तुति- प्रसंक्गाद्वयाजस्तुत्यनन्तरमप्रस्तुतप्रशंसामाह। अथेति । यद्यप्यप्रस्तुतमप्रस्तु - तत्वादेव न कथनीयं तथापि प्रस्तुतार्थप्रतीत्यर्थत्वादविरोधः । अत्र गम्यगम- कयोः प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्नियामकं संबन्धमाह। सारूप्येति। आदिग्रहणात्

३२० प्रतापरुद्रीये र्नापणसहिते

यत्र सारूप्येण सामान्यविशेषभावेन कार्यकारणभावेन चाप्रस्तुत- कथनात् प्रस्तुतप्रतीतिस्तत्राप्रस्तुतप्रशंसा। अप्रस्तुतात् प्रस्तुतप्रतीति- रित्यनेन समासोक्तेर्व्यावृत्तिः । न च कार्यात् कारणप्रतीतावनुमाना- विर्भावशङ्का। अनुमानालंकारे प्रत्याय्यप्रत्यायकयोर्द्वयोरपि प्राकरणि- कत्वाभ्युपगमात् । अनेन पर्यायोक्तस्य व्यावृत्तिरपि। न चायं ध्व- निः। प्रतीयमानस्य वाच्यसिद्धयङ्गत्वात्। तत्र सारूप्येण यथा आशासु प्रशमितवासनोदयेभ्यः किं लब्धं भ्रमरगणैर्जरत्तरुभ्य:। पुन्नागो नवनवसौरभप्रसूनैरामोदं दिशति विवासमारभध्वम् ॥ अत्र भ्रमरवृत्तान्तेनाप्रस्तुतेन सर्वानसंपूर्णविभवानुर्वीश्वरान् वि- हाय सकलगुणपरिपूर्णः सर्वजनानन्दी प्रतापरुद्र एक एव सर्वेषां विदुषां सेव्य इति प्रस्तुतं प्रतीयते। सामान्याद्विशेषप्रतीतिर्यथा यशस्विनी पद्मभवस्य सृष्टिरुत्पादयित्री नृपशेखराणाम्।. तत्पालनाल्लालनभाग्ययोग्यो जातश्चिरान्मध्यमलोक एषः ।। अत्र प्रतापरुद्रस्य गुणमहत्वे प्रस्तुते सामान्यमभिहितम् । विशे- षात् सामान्यप्रतिपत्तिर्यथा *दठ्ठमणा वि ण पेक्खइ o भणइ वत्तुं सकोऊहलावि। *द्रष्टुमना अपि न पश्यति न भणति वत्तुं सकौतूहलापि। तेन सामान्यं विशेष: कार्य कारणं सरूपं च प्रस्तुतं स्वस्वप्रतियोगिनोऽप्रस्तुतस्य कथनात् प्रतीयत इति पश्चाप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः । न चेयं समासोक्तिः। तद्वि- पर्ययेण प्रवृत्तेरित्याह। अप्रस्तुतादिति। कार्यात् कारणप्रतीतिभेदस्यानुमा- नेडन्तर्भावं वारयति। न चेति। अत एव पर्यायोक्त्तव्यावृत्तिरपीत्याह। अनेनेति। तत्राप्युभयोः प्रकृतत्वादिति भावः । व्यङ्गयमत्रालंकार्यमत आह। न चेति । तत्र हेतुमाह। प्रतीयमानस्येति। वाच्यसिद्धयञ्गत्वादप्रस्तुतस्य वाच्यत्वमे- वायुक्त्तमिति कृत्वा प्रस्तुतं प्रतीयमानं तत्साधनत्वेनोपकरोतीति वाच्यसिद्धयक्गं नाम गुणीभूतव्यङ्गयं न प्रधानमतो न ध्वनिरिति भावः। तत्र सारूप्येणोंदाहर- ति। आशास्विति। प्रशमितवासनोदयेभ्यो निवर्तितपरिमलप्रचारेभ्यो जरत्तरु- भ्यो जीर्णवृक्षेभ्यः । अत्राप्रस्तुतभ्रमरवृत्तान्तेन प्रस्तुतप्रतापरुद्रवृत्तान्तः सारूप्येण प्रतीयते । साधर्म्येणेदमुदाहरणम् । वैधर्म्यादिनिबन्धनास्त्वन्यतो द्रष्टव्याः । यशस्विनीति। अत्राप्रस्तुतराजसान्यवृत्तान्तवर्णनया प्रस्तुतराजविशेषप्रताप-

अर्थालङ्कारप्रकरणम्। ३२१

*परिसासआ वि ण प्पसइ वणिआए कीरिसी सिठ्ठी।। अत्र मुग्धानां नवसंगमे महती लज्जेति सामान्ये प्रस्तुते विशे- पोडभिहित: । कार्यात् कारणप्रतीतिर्यथा गाधा इवार्णवा जाता नीचा इव महाद्रयः। महीमवतरत्यस्मिन् काकतीयकुलेश्वरे॥ अत्रार्णवादीनां गाधत्वादिभिः कार्यभूतैरप्रस्तुतैः कारणभूतं प्रतापरुद्रगाम्भीर्यादि प्रतीयते। कारणात् कार्यप्रतीतिर्यथा प्रतापरुद्रनृपतेर्धरित्रीकल्पशाखिनः । जाता मयि कृपादृष्टिः कि वा विस्मयसे सखे॥ अन्र कथमीद्टशमहाविभवभाजनमधुना भवसीति कार्य पृच्छते सविस्मयाय सुहृदे कारणभूता प्रतापरुद्रकृपादृष्टिरभिहिता। वाच्यसंभवासंभवोभयरूपतया यथासंभवं भेदा: स्वयं द्रष्टव्याः। पर्यायोक्तालंकारः । गम्यत्वप्रस्तावात् पर्यायोक्तमुच्यते। कारणं गम्यते यत्र प्रस्तुतात् कार्यवर्णनात्। पस्तुतत्वेन संबद्धं तत् पर्यायोक्तमुच्यते॥ यत्र प्रस्तुतस्येव कार्यस्य वर्णनात् प्रस्तुतमेव कारणं गम्यते तत् पर्यायोक्तम्। यथा

• स्पशाशयापि न स्पृशति वनिताया: कीदशी मृष्टिः॥ नामप्रस्तुतानां लज्जाविशेषाणामुत्त्या प्रस्तुतलजासामान्यप्रतातिः। लजाकार्याणां लज्जात्वमौपचारिकम्।गाधा इति। अत्राप्रस्तुतार्णवगाधादिकार्यवर्णनया प्रस्तुतप्रतापरुद्रगाम्भीर्यप्रतीतिः। प्रतापेति। अन्नाप्रस्तुतकारणवर्णनात् प्रस्तु- तकार्यप्रतीति योजयति। अत्रेति। अत्र वाच्यस्य संभवाद्युपाधिवशात् भेदा- न्तराणि स्वयमूहनीयानीत्याह। वाच्येति। वाच्यस्य संभवे प्राचीनान्येवोदा- हरणानि। असंभवे तु 'कस्त्वं भोः कथयाभि दैवहृतकं मां बिद्धि शाखोटकम्' इत्यादावचेतनेन सह प्रश्नोत्तरिकानुपपन्नेति वाच्यस्यासंभवः । एवमन्यदप्युदा- हार्यम्। कारणगम्यत्वप्रस्तावात् पर्यायोकं लक्षयति। कारणमिति । प्रस्तु.

३२२ प्रतापरुद्रीये रन्ापणसहिते

प्रतिभूपालशुद्धान्तदीर्घिकास्वाजिधूसराः। प्रक्षालयन्ति गात्राणि काकतियचमूचराः ।। अन्र रिपुनगरीदीर्धिकावारिविहारेण प्रतापरुद्रचमूचरकर्तृकेन कार्यभूतेन समरप्रारम्भ एव स्वपुराणि विहाय पलायिता: प्रतिनृपा इति कारणं प्रतीयते। अथ प्रतीपम् । प्रतीपालंकारः । आक्षेप उपमानस्य कैमर्थक्येन कथ्यते। यद्वोपमेयस्याद्यत्वं तत्मतीपमुदाहृतम् ॥ यत्रोपमेयस्य लोकोत्तरत्वादुपमानाक्षेप: क्रियते तदेकं प्रतीपम् । यत्रोपमेयस्योपमानत्वं कल्प्यते तन् द्वितीयम्। आद्यं यथा कीर्तौ प्रतापरुद्रस्य विलसन्त्यां दिगन्तरे। किमर्थमुदयत्येष निर्लज्जः शशलाञ्छन:।।। द्वितीयं यथा काकतीयकुले लक्ष्मीपतिरेष न संशयः। अनेन कथमल्पज्ञैः सुमेरुरुपमीयते ।। अनुमानालंकारः । अथ तर्कन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते। साध्यसाधननिर्देशे त्वनुमानमुदीर्यते। कारणस्य वर्णनं पर्यायोक्त्तमित्यर्थः । उदाहरति। प्रतिभूपालेति । शुद्धान्त- दीर्धिकास्वन्तःपुरक्रीडापुष्करिणीषु। अत्र प्रस्तुतकार्यकथनात् प्रस्तुतस्यैव कारणस्य प्रताति योजयति। अत्रेति। स्फुटप्रतीयमानानन्तरमस्फुटप्रतीयमानं प्रती- पालंकारं लक्षयति। आक्षेप इति। उपमेयेनैवोपमानकार्ये सिद्धे किमर्थमुप- मानमित्याक्षेप: एक प्रतीपम्। यत्र सिद्धोपमानस्य निकर्षार्थमुपमेयत्वकृप्तिस्तत् द्वितीयम्। उभयत्राप्युपमेयस्योपमानप्रातिकूल्यात् प्रतीपव्यपदेशः। कीर्ता- विति। अत्र कीर्तेरेव चन्द्रभारोद्वहनात् व्यर्थश्न्द्र इत्यर्थः । काकतयति । अत्नोपमानत्वेन प्रसिद्धस्य सुमेरोर्निकर्षार्थमुपमेयत्वं कल्पितम्। काकता्द्रिस्यो- पमानत्वे विवक्षा प्रयोजिका। अथानुमानाद्यलंकारवर्गमधिकरोति। अथेति । तवापि प्राधान्यादनुमानमादौ लक्षयति। साध्येति। व्यापकस्य धर्मिण्ययो-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। ३२३

रूपकहेतुकत्वेन तर्कानुमानवैलक्षण्यम्। यथा रजोधूपः सेनाव्यतिकरभवो यत् प्रसरति स्फुलिङ्गा दृश्यन्ते भटघटितकौक्षेयकभुवः । ततो मन्ये यात्राशुचिसमयजो रुद्रनृपतेः प्रभूत: कोपाभ्रिर्दद्दति रिपुभूणलनगरीः। काव्यलिङ्गालंकारः। .अथ काव्यलिङ्म्। हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्। यत्र हेतुर्वाक्यगतत्वेन पदगतत्वेन वा प्रतिपाद्यते तत् काव्य- रेक्रम् । यथा प्रतापरुद्र इत्येषा कापि पश्चाक्षरी शुभा । हृदि यां बिभ्रतो भूपा वशीकुर्वन्ति संपद: ॥ अत्र वाक्यार्थगतो हेतुः। पदार्थगतो यथा म्लानापि भूभृतां फाललिपिरुच्छवसिता पुनः ।

अत्र पूर्व परिम्लानाया भूपालफाललिपे: पुनरुच्छवासे प्रतापरुद्र- नरेन्द्रचरणनखचन्द्रिकासेचनं हेतुः । तस्य विशेषणगतत्वात् पदार्थ- सहितो हेतुः साधनम्। यत्र साध्यप्रतीतये साधनं निर्दिश्यते सोऽनुमानालंकार इत्यर्थः। तर्कानुमानवैलक्षण्यं दर्शयति। रूपकहेतुकत्वेनेति। उदाहरति। रजोधूम इति । यात्रैव शुचिसमय आषाढमासो श्रीष्म इत्यर्थः । अत्र कोधाऔ साध्ये रजोधूमः खङ्गभुवः स्फुलिङ्गाश्च लिङ्गम् । सर्वसंप्रतिपन्नरूपत्य- सम्पन्नयोर्धूमानन्योः रूपकगर्भत्वादनुमानालंकारत्वम्। अनुमानप्रसङ्गात्तदनन्तरं काव्यलिङ्गमाह। हेतोरिति। वाक्यार्थहेतुकं विशेषणगत्या पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गं द्विविधमित्यर्थः। काव्यग्रहणं तर्कवैलक्षण्यार्थम्। तेन व्याप्तिपक्षधर्म- तादयो न क्रियन्त इति रुचकः। अत एवानुमानादस्य वैषम्यमिति लभ्यते । प्रतापेति। अत्र संपद्वशीकरणे वाक्यार्थे प्रतापरुदपश्चाक्षरप्रशस्त्यलक्षणो वाक्यार्थो हेतुः। म्लानेति। अत्र शत्रुभूपालफाललिपेः पुनरुच्छतासे नरेन्द्र- नखज्योत्स्नामृतोक्षितत्वपदार्थो हेतुः। यत्र नखज्योत्स्नामृतोक्षितत्वादिति त्वतला- दिशिरस्कतया पदार्थस्य हेतुत्वेनोपादाने वाक्यार्थहेतुके हेतुत्वप्रतिपादकयच्छब्दा- दिप्रयोगे च नालंकारः। तदा हेतुहेतुमद्धावस्य लौकिकत्वेन विच्छित्तिविशेषाभा-

३२४ प्रतापरुद्रीये रवापणसहिते

गतत्वोक्तिः । अथार्थान्तरन्यासः । अर्थान्तरन्यासालंकार:। कार्यकारणसामान्यविशेषाणां परस्परम्। समर्थनं यत्र सोऽर्थान्तरन्यास उदाहृतः ॥ यत्र कार्यकारणभावेन सामान्यविशेषभावेन वा प्रकृतसमर्थनं क्रियते सोऽर्थान्तरन्यासः। कार्यकारणभावेन यथा भूपा: प्रतापरुद्रस्य नता भवत नोन्नताः । उन्नतान् नमयत्येष नतानुन्नमयत्यपि।। अत्र फलरूपेणौन्नत्येन नम्रत्वकारणं समर्थितम् । सामान्याद्विशे- बसमर्थनं यथा उद्वेजिता रुद्रनरेश्वरस्य रणापदानैः प्रतिपक्षभूपा:। बिभ्रत्यमी चित्रमचेतनेभ्यो भीतस्य सर्व भयकारि नूनम्॥ अत्र भीतस्य सर्व भयकारीति सामान्यमचेतनेभ्यो रिपुभूपा बि- भ्यतीति विशेषं समर्थयति। विशेषात् सामान्यसमर्थनं यथा दुष्टोऽपि महतां संगाद्धवत्येव हि सज्जनः । प्रतापरुद्रमभ्येत्य कलि: कृतयुगायते।

तदेतन्मनसि निधायाह। तस्य विशेषणगतत्वात् पदार्थगतत्वोकिरिति। कचित्काव्यलिङ्रसाम्यात् तदनन्तरमर्थान्तरन्यासं लक्षयति। कार्येति। व्या- चष्टे। यत्रेति। प्रकृतसमर्थनमिति। समर्थनार्हत्वेनाभिहितस्य प्रकृतस्य यत् समर्थनमुपादानं न त्वपूर्वत्वेन प्रतीतिरित्यनुमानव्यवच्छेदः । समर्थ्यसम- र्थकभावे समानेऽपि ताटस्थ्येन हेतुत्वात् काव्यलिज्जात् भेद:। ननु ताटस्थ्येन हेतुत्वं सामान्यविशेषभाव एव न तु कार्यकारणभावे। अतस्तत्र का गतिरिति चेत् लक्षणान्तरमस्तु यथायोगमन्यत् वान्तर्भवत्विति समाधेयम्। तदुक्कं चक्र- वर्तिना। 'अप्रतीतप्रतीतौ स्यादनुमानव्यवस्थितिः । पदार्थाद्वाथ वाक्यार्था- न्निर्देशे सति हेतुतः ॥ समर्थनं प्रतीतस्य काव्यलिऋद्वयं मतम्। भवेदर्थान्तर- न्यासस्ताटस्थ्ये हेतुभावतः । कार्यकारणभावे तु तस्योक्तं लक्षणान्तरम् ॥' इति। उदाहरति। भृपा इति। कार्येण कारणसमर्थनं योजयति। अन्नेति। उद्धेजिता इति। रणैरेवापदानैरद्भुतकर्मभिः। सामान्येन विशेष: समर्थ्यत

अर्थालक्कारप्रकरणम् । ३२५

अत्र प्रतापरुद्रसंगतिमहित्रा कलि: कृतयुगसदृश इति विशेषेण सामान्यसमर्थनम्। कार्यकारणभावेऽपि कारणात् कार्यसमर्थर्न काव्यलिङ्गेऽन्तर्भूतमिति तन्नोक्त्तम्। अतः प्रकारत्रयमर्थान्तरन्यासस्य। तर्कन्यायमूलालंकारानन्तरं वाक्यन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते। यथासंख्यालंकारः। उद्दिष्टानां पदार्थानां पूर्व पश्चाद्यथाक्रमम्। अनूद्देशो भवेदयत्र तद्यथासंख्यमिष्यते। यत्र येन क्रमेणोहिष्टाः पदार्थास्तेनैव क्रमेणानूद्दिश्यन्ते तत्र यथा- संख्यालंकारः । यथा गाम्भीर्यमौन्नत्यमनर्गलत्वं प्रतापरुद्रे समवेक्ष्य धाता। अम्भोनिधिष्वद्रिषु द्विग्गजेषु सृष्टिं प्रयासैकफलाममंस्त ।। अर्थापन्यलंकारः । एकस्य वस्तुनो भावाद्यत्र वस्त्वन्यदापतेत्। कैमुत्यन्यायतः सा स्यादर्थापत्तिरलंक्रिया॥ यत्र कस्यचिदर्थस्य निष्पत्तौ तत्समानन्यायान कैमुत्येनार्थान्तर-

योजयति। अत्र प्रतापेति। कारणेन कार्यसमर्थनं काव्यलिक्रेऽन्तर्भूतत्वान्नो- दाहृतमित्याह। कार्येति। वैधर्म्याश्रयणे पड़ भेदा द्रष्टव्याः। तर्कपरिशुद्धवुद्धे- रेव मीमांसायामधिकारात् तन्मूलानन्तरमेतन्मूलानां प्रस्ताव इत्याह। तर्केति। यथासंख्यं लक्षयति। उद्दिष्टानामिति । पूर्व निर्दिष्टा उदिष्टाः । पक्षान्नि र्देशोऽनूद्देशः। तेनात पूर्वपश्रात्पदे स्फुटार्थे। व्याचष्टे। यत्रेति। आभ्ेयादी नामभ्नेरहं देव यज्ययेत्याद्यनुमन्त्रणमन्त्रवदत्रोहदिष्टक्रमेणानूद्देशः स यथासंख्या- लंकार इत्यर्थः । गाम्भीर्यमिति। समुद्रादिभ्योऽधिकमस्य गाम्भीर्यादिक- मिति भावः । गाम्भीर्यादयुद्दिष्टक्रमेण समुद्रादानामनूदृशाद्यथासंख्यालंकारः । क्रमालंकारोऽयमिति केचित्। वाक्यविदामर्थापत्तिश्र न्याय इति कृत्वा संप्रत्य- र्थापत्ति लक्षयति। एकस्येति। यत्रैकस्य वस्तुनः कस्यचिदर्थस्य भावान्नि- ष्पत्तेः । किमुतैव कैमुत्यम्। चातुवर्ण्यादित्वात् स्वार्थ ष्यञप्रत्ययः। तन्न्यायतोऽ न्यद्वस्तु वस्त्वन्तरमापतेत् सार्थापत्तिः स्यादित्यथः । व्याचष्टे। यत्रेति । यथा दण्डभक्षणादपूपभक्षणमर्थादापतितं तद्वत् कस्यादर्थस्य निष्पत्ता तत्सा- मर्थ्यरूपात् समानन्यायादर्थान्तरमापतति सोऽर्थापत्यलंकार इत्यरथः। अत एव सर्वस्वसूत्रं 'दण्डापूपिकयार्थान्तरापतनमर्थापत्तिः' इति। अनुमानान्तर्भावं

३२६ प्रतापरुद्रीये रन्रापणसहिते

मापतति सोऽर्थापत्तिरलंकारः। न चात्रानुमानशङ्का। कैमुत्यन्याय- संबन्धरूपत्वात् । यथा समन्तादुंद्वेलैविविधह्यघाटी कलकलै- र्जगत्यां क्रामन्नप्यजनि विधुरः सेवणपतिः । मनाक कोधोदभ्वद्भ्रुकुटिकुटिले रुद्रनृपतौ नृपाणामन्येषां विफलितरुषां कैव गणना ।। अपि च। त्रैलोक्यसारोऽपि सुवर्णशैलः प्रतापरुद्रेण नृपेण तुल्यम्। तुलां समारोढुमपूर्ण एव महीभृतां का गणनेतरेषाम्।। अत्र प्रतापरुद्रापेक्षया मेरावप्यसारेऽन्येषां महीभृतामर्थादसारत्वं कैमुत्यादापतति। अथ परिसंख्या। परिसंख्यालंकारः । एकस्य वस्तुनः प्राप्तावनेकत्रैकदा यदि। एकत्र नियम: सा हि परिसंख्या निगद्यते। यत्रैकं वस्तु युगपदनेकत्र संभाव्यमानमेकत्रैव नियम्यते सा परि- संख्या। सा प्रथमं द्विविधा प्रश्नपूर्विका तदन्यथा चेति। तयोद्व- योर्वर्जनीयस्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यां द्वैविध्ये चातुर्विध्यम्। तत्र शाब्दवर्जनीया प्रश्नपूर्विका यथा किं मण्डनं त्रिलोक्याः काकतितिलको न हाटकक्षितिभृत्। वारयति। न चेति। उदाहरति। समन्तादिति । अत्र प्राकरणिकः सेवण- पतिवृत्तान्तो नृपान्तरवृत्तान्तमप्राकरणिकमाक्षिपति। त्रैलोक्येति। तुलां सादृश्यम्। महीभृतां राज्ञामद्रीणां च। अत्ाक्षेप्याक्षेपकयोरुभयमहीभृद्दत्तान्तयोर- प्राकरणिकत्वम्। महीभृतामित्यत्र श्लेषो विशेषः । एवमप्राकरणिकस्य प्राकरणि- काक्षेपेऽप्युदाहार्यम्। परिसङ्ख्यां लक्षयति। एकस्येति । एकस्य वस्तुनोऽ- नेकलैकदा युगपत्प्राप्तावन्यतो निवृत्त्यर्थमेकत्र नियमनं परिसक्थेत्यर्थः । एतेन 'विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम: पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसर्गथेति गीयते ।I' इति मीमांसकोक्नियमपरिसङ्वययोर्भेदो नालंकारिकैरज्गीकृत इति द्रष्ठव्यम्। परिवर्जनेन कस्यचिद्वूर्जनेन कुत्रचित् सब्जयानं वर्णनीयत्वेन गणनं परिसङ्भथेत्यन्वर्थेयम्। तस्या विभागमाह। सेति। तयोरिति। प्रश्नपूर्विका-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। ३२७

स्तोतव्य: क: सुधियां रुद्रनरेन्द्रो न मन्दरः क्षितिभृत्। आर्थवर्जनीया प्रश्नपूर्विका यथा किं वा क्षौमवितानं लोकानां काकतीयकुलकीर्तिः ॥ किं सौख्यं वसुमत्या रुद्रनरेन्द्रस्य भुजवासः ।। अप्रश्रपूर्विका शाब्दवर्जनीया यथा रागो धर्मे न विषयसुखे सङ्गतिः सत्सभायां न स्त्रीगोष्ठयां व्यसनमनिशं नीतिशास्त्रे न चाक्षे। कीर्त्या नित्यार्जनचतुरता नार्थजाते विनोदो विद्याभ्यासे न च परिजने रुद्रदेवस्य राज्: ॥ आर्थवर्जनीया अप्रश्नपूर्विका यथा भूरेव भुवनं देव: स्वयंभूरेव पार्थिव: । प्रतापरुद्र एवैकशिलैव नगरी शुभा ।। क्षोणीं रुद्रनराधीशे रक्षति क्षतविद्विषि। बलिसअ्यन्यहिभयं त्रिदिवे गोत्रभित्कथा। अलंकारस्यास्य श्रेषेण चारुत्वातिशयः । उत्तरालंकार: । उत्तरात् ५श्न उन्नेयो यत्र प्रश्नोत्तरे तथा। बहुधा च निवध्येते तदुत्तरसुदीर्यते। काकतीन्द्रकनकाचलयो: कनकाचलं कण्ठोक्तया वर्जयित्वा काकतीन्द्रे नियमनात् शाब्दवर्जनीया प्रश्नपूर्विका परिसह्हयेत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। किं वेति। अत्र वर्जनीयस्य चन्द्रिकादेरार्थत्वम्। राग इति। अक्षे धूते। अत्र विषयसुखादि वर्जनीयं शाब्दम्। प्रश्नस्तु नास्ति। भूरेवेति। न स्वर्गा- दिरित्यार्थवर्जनीया प्रश्नरहिता परिमह्रया। क्षोणीमिति। बलिसद्मनि पाताले। अहिभयं सर्पभयं। स्वपक्षप्रभवं भयं च। 'महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम्' इत्यमरः । त्रिदिवे गोत्रभित्कथा इन्द्रप्रसङ्गः कुलधातुक- प्रसङ्गश्व। अत्राभ्युच्चयमाह। अलंकारस्येति । परिसह्थायां प्रश्न- प्रसज्गात्त् तदनन्तरमुत्तरं लक्षयति। उत्तरादिति । यत्रोत्तरादुपनि- वध्यमानात् प्रश्न उन्नीयते तदेकमुनरम्। न चेदमनुमानम्। पक्षधर्म- त्वादिनिर्देशाभावात्। तथा प्रश्नपूर्वकं लोकोत्तरमुत्तरं बहुधा निबध्यते तदप-

३२८. प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

यत्रोत्तरान्निबध्यमानात् प्रश्न उन्नीयते तदेकमुत्तरम्। चारुत्वार्थ- मसकृलोकोत्तरं प्रश्नप्रतिपादनपूर्वमुत्तरं द्वितीयमुत्तरम्। क्रमेण यथा किमद्य व्युत्पत्तिस्तव सुजनलोकव्यवहता यदद ज्ञातव्यं प्रभवि यदा रुद्रनृपतिः। तदारभ्योन्मूर्धा जयति विशदो धर्मविभवो महीदेवाश्चोद्द्विविधविभवारम्भमुदिताः ॥ अत्र प्रतापरुद्रो यदा प्रभवति तदारभ्य पूर्णधर्मप्रतिष्ठा मही। महीदेवा अपि तथाविधसंतोषभाजः। किमधुना पृच्छसीत्युत्तरात् कि प्रतापरुद्रराज्ये धर्भप्रतिपालनमस्ति किं सुखिनो भूसुरा इत्युन्नीयते प्रश्न: । द्वितीयं यथा *किं णु धण कुलविज्जा को लाहो सज्जणेण सहवासो। का णअरी एअसिला को राआ वीररुदणरणाहो।। विकल्पालंकारः । वाक्यन्यायमूलप्रस्तावाद्विकल्प उच्यते । विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पालंकृतिर्मता।

भवस्तत्र विकल्पः । औपम्याञ्चारुत्वम्। यथा भूपाला: क्रियतां मूर्धा धनुषां वा विनम्रता। *कि नु धनं कुलविद्या को लाभ: सज्जनेन सहवासः। का नगरी एकशिला को राजा वीररुद्रनरनाथः । चछेदव्यवच्छेदकभावस्याविवक्षितत्वात्। क्रमेणोदाहरति। किमद्येति। सुजन- लोकव्यवहता साधुजनप्रसिद्धा व्युत्पत्तिर्धार्मिकत्वादिज्ञानं तवाद्य कि यदय तव च ज्ञातव्यं भवतीति शेषः । कि तदित्याकाङ्कायामाह। प्रभवंतीति। प्रभुर्भ- बतीत्यर्थः । उन्मूर्धा परिपूर्ण इत्यर्थः । विशदो निर्मलो निरुपाधिक इत्यर्थः । महीदेवा ब्राह्मणाश्च उद्यद्भिर्विविधैर्विभवारम्भेरेश्रर्यविजम्भणैर्मुदिताः । अतो- तरात् प्रश्नोन्नयनं योजयति । अत्रेति। द्वितीयमुदाहरति। किं ण्विति । अल व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकभावमविवक्षितत्वाद्वहुधा प्रश्नोत्तरनिबन्धनादुत्तरालं- कारः। विकल्पं संगतिपूर्वकं लक्षयति। वाक्यन्यायेत्यादिना। तुल्यप्रमा- णविशिष्टत्वाततुल्यबलयोरेकत्र युगपत्प्राप्ती विरुद्धत्वाद्यागपद्यासंभवे विकल्प इत्य-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। ३२९

पादच्छायान्ध्रनाथस्य विन्ध्याद्रेर्वा निषेव्यताम्। अत्र प्रतापरुद्रे प्रभवति राज्ञां संधिविग्रहाभ्यां तुल्यबलप्रमा- णाभ्यां शिरोनमनधनुर्नमने युगपदेव प्राप्ते तयोर्विरुद्धत्वाद्यौगपद्या- संभवे विकल्पः । विकल्पप्रतिपक्षभूतः समुच्चयो निरूप्यते। समुच्चयालंकारः। गुणक्रियायौगपदयं समुच्चय उदाहतः । यत्र गुणानां वैमल्यादीनां क्रियाणां च दर्शनादीनां युगपदव- स्थानं तत्र समुच्चयालंकारः । यथा प्रतापरुद्रनृपतौ भद्रासनमुपेयुषि। सतां प्रसन्नं हृदयमसतां कलुषं मनः ॥ क्रियासमुचयो यथा *पेच्छइ इम णरिन्दो पविसइ मअणो अ गलइ माणो अ। घुण्णइ मणो अ सुण्णं किं एदं उवह सहिआओ।। एते भिन्नविषयत्वे उदाहरणे। एकविषयत्वे यथा

सेवार्थ चिरयत्सु काकतिपुरे भूपेषु तद्योषितः । द्वारं यान्ति विलोकयन्ति पुरतो निश्वासमातन्वते शुष्यन्ति प्रलपन्ति यान्ति तनुतां मुह्यन्ति मूर्च्छन्ति च।। *प्रेक्षते इमां नरेन्द्रः प्रविशति मदनश् गलति मानश्। घूर्णते मनश्र शृन्यं किमेतत् पश्यत सख्य: ॥ इति। पादच्छाया चरणच्छाया। अन्यत् प्रत्यन्तपर्वतच्छाया। अत्र श्रलेषो विशेषः । लक्षणं योजयति। अत्रेति। समुचयस्य संगतिमाह। विकल्पेति लक्षणमाह । गुणेति। व्याचष्टे। यत्रेति। यत्र गुणानां क्रियाणां च व्यस्ता-। नां समस्तानां वा युगपदवस्थानं स समुच्चयालंकार इत्यर्थः । विषयभेदेन गुण- समुच्चयमुदाहरति। प्रतापेति। तथैव क्रियासमुच्चयमुदाहरति। पेच्छईति। विषयभेदाभावेन क्रियासमुच्चयमुदाहरति। त्रैलोक्येति। तद्योषितः प्रोषि- तभर्नृका: उत्कण्ठया द्वारं यान्ति पुरतो विलोकयन्ति यावदृष्टिः प्रसरतीति भाव: । निश्वासमालन्वते प्रियमदष्टवा चिन्तयेति भावः । ज्वरेण शुष्यन्ति

३३० प्रतापरुद्रीये रव्नापणसहिते

गुणक्रियांसांमस्त्येन यथा देवे काकतिवरिरुद्रनृपतौ जैत्र प्रयाणोन्मुखे मादद्दन्तिचलत्पदातिविचलद्वाजिप्रधावद्रथम्। विच्छायाननमाकुलाक्षमुदयत्कार्पण्यमाविर्भवत्- कम्पं भ्राम्यति सर्वतः प्रतिवनं प्रत्यर्थिभूभृद्रणः ।। द्वितीय: समुच्चयः । खलेकपोतन्यायेन बहूनां कार्यसाधने। कारणानां समुद्योगः स द्वितीयः समुच्चयः॥ यत्रैकं कार्य साधयितुमहमहमिकया बहूनां कारणानामुघमः सोऽपि समुच्चय एव। युगपदनेकेषामवस्थानात्। यथा शुभ्रं यशः शौर्यमहच्च वृत्तं विद्यानवद्या विमलं कुलं च। प्रतापरुद्रस्य नरेश्ररस्य लोकोत्तरां रीतिमुदश्वयन्ति ।। संचार्यवस्थाभेदेन भेदः। अत्रावस्थानामविवक्षितः क्रमः । गुणक्रिययोः साम- स्त्येन समुच्चयमाह। देव इति। मादयद्दन्तीत्यादीनि चत्वारि प्रयाणक्रिया- विशेषणानि। अत्र कम्पः क्रिया। अन्ये गुणाः । समुच्चयत्वसाम्यात् द्वितीय- समुचयं लक्षयति। खलेकपोतेति। पुरा किल कुत्चित्खले लुब्धकेन प्रसारिते जाले चित्रग्रीवो नाम कश्चित् कपोतराजः सपरिवारो धान्यलोभादागत्य बद्ध: परस्परं मन्त्रयित्वा सर्वेडपि संभूय जालेन सहोद्वीय लुब्धकादृश्यतां गत्वा कुतचित् प्रदेशे हिरण्यकनाम्रो मूषिकराजान्मित्रात् पाशच्छेदं लब्ध्वा सपरिवारः स्वगृहं प्रविष्ट इति पश्चतन्त्रकथां मनसि निधायाह। खलेकपोतन्यायेनेति। यथा पाशच्छेदं प्रति सर्वेषां कपोतानामुद्यमः एवं कस्यचित् कार्यस्य साधने बहूनां कारणानामुदमे सोऽपि समुचय एवेति। व्याचष्टे। यत्रेति। अहमद- मिका व्याख्याता। समुच्चयत्वे हेतुमाह। युगपदिति । अस्यैव तत्करमिति संज्ञान्तरम्। तदुक्त्म् । 'तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन् यत्रान्यत् तत्करं भवेत्।' इति। उदाहरति। शुभ्रमिति। सद्योगे चेदमुदाहरणम्। शुभ्रत्वेन शोभनस्य बशसो लोकोत्तररीतिसंपादने शौर्यमहत्त्वादिना शोभनैरव्रृत्तादिसमुच्चयात्। 'दुर्वा- राः स्मरमार्गणा: प्रियतमे दूरे मनोऽप्युत्सुकम्' इत्यादौ स्मरमार्गणानां दुर्वा- रत्वेनाशोभनानां तादृशैरेव प्रियतमादिभिः समुच्चय इत्यत्रासद्योगः । प्रियत- मादीनां स्वतः शोभनत्वेऽपि विरहिविषयत्वेनात्राशोभनत्वं ज्ेयम्। 'शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी' इत्यादौ शशिनः शोभनस्यापि दिवसधू-

अर्थालक्कारप्रकरणम्। ३३१

अत्र यशःप्रभृतीनां लोकोत्तररीतिसंपादने प्रत्येकं हेतुत्वेऽपि उुगपत्ख लेक पोतन्यायसंबन्धः । अथ समाधिरुच्यते। समाध्यलंकार:। एकस्मिन् कारणे कार्यसाधनेऽन्यत् परापतद्। काकतालीयनियतः स समाधिरुदीर्यते॥ यत्रैकस्मिन कारणे कार्यसाधनाय प्रवृत्ते काकतालीयतयान्यत् कारणमागत्य तत्कार्य सुकरं करोति स समाध्यलंकारः । यथा रणाङ्गणे रुद्रनरेन्द्ररोषशमाय राज्ञां विहितस्तुतीनाम् । वक्त्रेषु यद्वायुवशात् पतन्ति तृणानि देवस्य स पक्षपातः ।। अत्र प्रतापरुद्रनरेन्द्रकरोधशान्त्यर्थ रणाय्रे प्रक्रान्तस्तुतीनां राज्ञां वक्त्रेषु वायुवशात् काकतालीयतया पतितैस्तृणैः कोपशान्तिलक्षण- कार्यसुकरत्वम्। अथ लोकन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते। भाविकालंकार:। अतीतानागते यत्र पत्यक्षे इव लक्षिते। गोऽत्र द्रष्टव्य इति त्निविधोडयं समुच्चयः। तत्करसादृश्यात् तदनन्तरं समाधि लक्षयति। एकस्मिन्निति। व्याचष्टे। यत्रेति। केनचिदारब्धस्य कार्यस््य काकतालीयन्यायेन कारणान्तरेण समाधानात् समाधिरित्यर्थः।काकतालीयेति। वृत्तिविषये काकतालशब्दौ काकतालसमवेतक्रियावाचिनौ। तेन काकागमन- मिव तालपतनमिव काकतालमितीवार्थे 'समासाच्च तद्विषयात्' इति ज्ञापकात् सुप्सुपेति समासः। उभयत्नोपमेयं क्रमेण देवदत्तागमनं दस्यूपनिपातश्र तेन देवदत्तदस्युसमागमः काकतालसमागमसदश इति लभ्यते। ततः काकतालमिव काकतालीयमिति द्वितीयस्मिन्निवार्थे 'समासाच्च तद्विषयात्' इति छप्रत्ययः। मथा पतता तालफलेन काकवधस्तद्वदुपनिपतितैर्दस्युभिर्देवदत्तस्य वध इत्यर्थः । मदाह भगवान् भाष्यकारः। 'एवं तर्हि द्वाविवार्थो काकागमनमव तालपतन- मिव काकतालं काकतालमिव काकतार्लीयम्' इति। तथ् व्याख्यातं कैयटेन। 'तत्र काकागमनं देवदत्तागमनस्योपमानं तालपतनं दस्यूपनिपातस्य। तालेन तु यः काकस्य वधः स देवदत्तस्य दस्युना वधस्योपमानमिति वधादिः काक- तालीयादिशब्दवाच्यः संपद्यते' इति। तेन काकतालीयं नामातर्कितोपनतं चित्री कस्णमुच्यत इति वृत्तिकारः । एवं चानुषज्ञिककारणान्तरस्य समाधेः समप्रधान- सर्वकारणात् समुच्यात् भेद इति द्रष्टव्यम्। उदाहरति। रणाङ्गण इति। अत्र क्रोध- शान्तौ स्तुतिः प्रधानकारणम्। वक्ते वायुवशात् तृणपतनं काकतालीयमिति समा-

३३२ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अत्यन्भुतार्थकथनान्भाविकं तदुदादृतम्॥ यत्र/न्दुतचरितोपवर्णनात् भूतभाविनोर्वस्तुनो: प्रत्यक्षायमाणत्वं भवति स भाविकालंकारः । न च भूतभाविनोः प्रत्यक्षवदवभासो विरुद्धः । अत्यद्दुतवस्तुवर्णनया भाविकानां हृदि भावनोदयात् । तथा च भावनाया पुनःपुनश्चेतसि निदर्शनात् प्रत्यक्षायमाणत्वं घटत एव। यथा पान्थस्य कामिनीभावनया तस्या: प्रत्यक्षायमाण- त्वम्। न चेयं स्वभावोक्तिः। तस्यां वस्तुस्वभावस्य यथाव द्वूर्णनया प्रत्यक्षायमाणता। इह त्वत्यन्द्ुतत्वेन। नापि रसवदाद्यलंकार । तत्र विभावाद्यनुसंधानेनैव रसादेर्भाव्यत्वम्। न त्वत्यद्द्ुतत्वेन अत्यद्भुतार्थकथनादिति। तथाविधशब्दसंदर्भेणेति शेषः। व्याचष्टे। यत्रेति। भाव: कवेरभिप्रायः श्रोतरि प्रतिबिम्बितत्वेनास्तीति भाविकम्। ननु संबन्धो वर्तमानं च ग्रृह्यते चक्षुरादिना इति न्यायेन भूतभाविनोः प्रत्यक्षवदवभासो विरुद्ध इत्याशङक्य परिहरति। न चेति। तत्र हेतुमाह। अत्यद्भ्भुतेति। भावि- कानां सहृदयानां भावनोदयात् संस्कारोद्वोधात्। न चेदमयुक्कमित्याह। तथा चेति। भावनाया: पुनरिति। भावनाविषयाणामत्यद्दुतवस्तूनामित्यर्थः। चेतसि सहृदयहृदये निदर्शनान्नितरां दर्शनात् आदरप्रत्ययेन धार्यमाणत्वादित्यर्थः । प्रत्यक्षायमाणत्वं घटत एवेति। यथा लौकिकानामिन्द्रियैर्वर्तमानसंबन्धार्थ- साक्षात्कारःयथा वा योगिनामैकाम्यलक्षणया भावनयातीन्द्रियार्थसाक्षात्कारः तथा काव्यतत्त्वविदां काव्यतत्त्वगतात्यद्भुतत्वानुसंधानप्रयुक्त्तया भावनयातीतानागता- र्थ साक्षात्कारो युज्यत एवेत्यर्थः । अत दृष्टान्तमाह। यथेति। पान्थस्य पथिकस्य विरहिण इत्यर्थः । 'पथोण नित्यम्' इति णप्रत्ययः । कामिनीभावनया कामि- नीध्यानेन तस्या: कामिन्या: प्रत्यक्षायमाणत्वम्। तदुक्त्तम्। 'साक्षिगतस्साक- लिकोऽयमद्वैतवाद' इति। न चेदं स्वभावोक्त्तावन्तर्भवतीत्याह। न चेति। कुत इत्याकाह्ायामुभयोर्वैषम्यमाह। तस्यामिति। वस्तुस्वभावस्य लौकिकव- स्तुगतसूक्ष्मधर्मस्येत्यर्थः । यथावदन्यूनातिरिक्त्तत्वेन वर्णनया प्रत्यक्षायमाणता साधारण्येन हृदयसंवादिप्रतीतिविषयत्वमित्यर्थः । इह भाविके त्वत्यद्भुतत्वेन लोकोत्तराणां वस्तूनां स्फुटतया ताटस्थ्येन प्रतीतिरिति भेद इत्यर्थः । अत एव रसवदादौ नान्तर्भाव इत्याह। नापीति। तत्र हेतुमाह। तत्रेति। विभावानु- भावाद्नुसंधानेन परमाद्वैतज्ञानिवन्ममैवैते शत्रोरेवैते तटस्थस्यैवैत इत्यादिविशेष- परिहारात् साधारण्येन सहृदयसंवादिप्रत्ययेनेत्यर्थः । रसादेर्भाव्यत्वं स्वाद्यत्वमि- त्यर्थः। न त्वत्यद्भुतत्वेनेति। यथा भाविके भूतभाविनोरत्यद्गतार्थयोः सर्व-

अर्थालङ्कारप्रकरणम् । ३३३

चेयमुत्प्रेक्षा। अतीतानागतयो: प्रत्यक्षत्वेनाध्यवसायाभावात्। न यं भ्रान्तिमदलंकारः । भावनाया अभ्रान्तिरूपत्वात् । अताः र्वोत्तार्ण एवायमलंकारः। यथा ध्वजाप्रे काकतीन्द्रस्य भाति क्रोडाकृतिर्हरिः। मृद्विन्दुरिव दंष्ट्रग्रे यस्यालक्ष्यत मेदिनी ॥ अत्राष्टादशद्वपियुक्ताया मेदिन्या दंष्ट्राग्े मृद्विन्दुरूपतेति अत्य्धु- विर्णनया तथाविधभावनायां प्रत्यक्षवत् प्रतीतिसंभवः । परत्यनीकालंकारः। अथ प्रत्यनीकालंकार: प्रतिपाद्यते। बलिनः प्रतिपक्षस्य प्तीकारे सुदुष्करे। यस्तदीयारस्कारः प्रत्यनीकं तदुच्यते॥ यत्र प्रबलस्य प्रतिपक्षस्य प्रतीकारासामर्थ्यात् तदीयतिरस्कारो भवति तत् प्रत्यनीकम्। यथा काकतीयपतिशौर्य महोष्मन्यक्कृतस्वमहिमा बडबामिः । तद्गभीरिमसनाभिमजस्त्रं बाधते निधिमपां बहिरन्तः ॥

नोरप्रत्यक्षयोः प्रत्यक्षत्वेनाध्यवसायादिवादेरभावाच्च प्रतीयमानोत्प्रेक्षा कुतो न स्यादत आह। न चेयमुत्प्रेक्षेति। तत्र हेतुमाह। अतीतेति। न ह्यप्रत्यक्षं प्रत्यक्षत्वेनाध्यवर्सायते। किं तर्हि काव्यार्थविद्धि: प्रत्यक्षं दृश्यत इति नोत्प्रेक्षेति भावः । ननु भूतभाविनोः प्रत्यक्षत्वे भ्रान्तिमदलंकारः कि न स्यादत आह। न चायमिति। तत्र हेतुमाह। भावनाया इति। काव्यतत्त्वविदां भूतभावि- वस्तुसाक्षात्कारसामग्री भावना तस्या अभ्रान्तिरूपत्वात्। भ्रान्ति रूपयति जन- यतीति भ्रान्तिरूपा तस्या भावस्तत्वम्। तदभावात् त्रान्तिजनकत्वाभावादित्यं- र्थः। भूतभाविविषयत्वेऽपि भावनामहिम्रा न प्रत्यक्षत्वहानिरिति भावः। कण्टकशो- धनमुपसंहरति। अत इति। यदन्यदवशिष्टं तत्सर्वमलंकारसर्वस्वे द्रष्टव्यम्। उदाहरति। ध्वजाग्र इति। कोडाकृतिर्वराहाकृतिः। योजयति। अन्रेति । लोकन्यायमूलप्रस्तावात् प्रत्यनीकं लक्षयति। बलिन इति। प्रतीकार इति। 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्' इति दीर्घः। व्याचष्टे। यत्रेति। अनीकस्य सैन्यस्य प्रतिनिधि: प्रत्यनीकं तत्तुल्यत्वादिदमपि प्रत्यनीकमित्यर्थः। प्रतिपक्षप्रा- बल्यप्रख्यापनमत्र प्रयोजनम्। काकतीयेति। तस्य काकतीयस्य गभीरिम्णा

३३४ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अत्र सादृश्यहेतुकं तदीयत्वमित्यलंकारत्वम्। अथ व्याघात व्याघातालंकारः । येन यत् साधितं वस्तु तेनैव क्रियतेऽन्यथा। अन्येन तदलंकारो व्याघात इति कथ्यते॥। यद्वस्तु येन केनचित् कर्त्रा येन साधनेन साधितं तद्वस्तु तेनैव साधनेनान्येन कर्त्रा यदन्यथाक्रियते स व्याघातः । यथा काकतीयाभिजातोऽयं नाभिजाताधिकस्थितिः । दोर्भ्या लब्धोदयान भूपांस्ताभ्यामनुदयान् सृजन् ।। अथ लोकन्यायमूलालंकारनिरूपणप्रस्तावात् पर्यायालंकारो निरू- प्यते। पर्यायालंकारः । कमेणैकमनेकस्मिन्नाधारे वर्तते यदि। एकस्मिन्नथवानेकं पर्यायालंकृतिर्मता। यत्र क्रमादेकमाधेयमनेकस्मिन्नाधारे वर्तते स एक: पर्यायः । न चात्र विशेषालंकारः। तत्रैकस्यानेकत्र युगपद्वर्तनम्। अत्र क्रमेण। तथैकस्मिन्नाधारेऽनेकमाधेयं वर्तते स द्वितीय: पर्यायः । न चात्र समुचयालंकारः। तत्राप्येकत्रानेकेषां युगपद्वर्तनम् । अत्र क्मेण यथा दंष्ट्रायां कुहनाकिटेर्भगवतो देवस्य शौरे: पुरा पश्चान्मस्तकमण्डले फणभृतः पाताललोकेशियु:। अस्यालंकारत्वमाह। अन्रेति। पूर्वयैव संगत्या व्याघातं लक्षयति। येनेति । येनोपायेन यद्वस्तु साधितं केनचित् कत्रेति शेषः । तेनैवोपायेनान्येन कत्रा तद्वस्त्वन्यथा क्रियते चेत् स व्याघातोऽलंकार इत्यर्थः । काकतीयेति । काकतीयाभिजातः काकतीयकुलोद्भूतो नाभिजातो ब्रह्मा ततोऽधिका स्थितिर्यस्य स तथोक्तः। दोर्भ्यामीश्वरबाहुभ्यां लब्धोदयान् भूपान् राजन्यान् 'बाडू राजन्य: कृतः' इति श्रुतेः । ताभ्यां दोर्भ्यामनुदयानुदयरहितान सृजन्निति निष्पादकस्य निष्पादितवस्तुव्याहतिहेतुत्वात् व्याघातः । व्याघाते वस्तुसाधना- न्यथाकरणयोः कमिकत्वान् तत्प्रसञ्गेन पर्यायं लक्षयति। क्रमेणेति। एकस्या- नेकत्र वर्तनमनेकस्यैकत्र वर्तनं चेति द्विधा पर्रायालंकारः। उभयस्य कमिकत्वा-

अर्थालङ्कारप्रकरणम्। ३३५

अद्योर्वीपतिशेखरस्य महतः श्रीकाकतीयप्रभो- र्बाहौ सर्वधुरीणसारमहिते बद्धोत्सवा मेदिनी ॥ अत्रैकस्या मेदिन्या: क्रमादनेकत्र वर्तनम्। द्वितीयः । येषां मुखे निजवधूसविधे नृपाणां शौर्योक्य: समभवत्रभिमानगर्भा: । तेषां प्रतापनृपवीक्षणकातराणां तत्रैव दीनवचनानि समुङ्कवन्ति । सूक्ष्मालकार:। अथ सूक्ष्मालंकारो निरूप्यते। असंलक्षितसूक्ष्मार्थपकाशः सूक्ष्म उच्य ते। विद्ग्धमात्रज्ञेयस्यार्थस्य यत्राकारेङ्गिताभ्यां प्रकाशनं स सूक्ष्मा- लंकारः । यथा *गुरुअणसविहम्मि वहू दट्ठण णरेंदपेसिआं दूई। सव्वंगेसु सहासं कत्थूरिविलेवणं कुणइ।।

गुरुजनसविधे वधूरदृष्ट्रा नगेन्द्रप्रेषितां दृतीम्। सर्वाज्ञेषु सहासं कस्तूरीविलेपनं करोति।।

पाताललोकेशितु: फणभृतः शेषम्य । सर्वधुरां वहतीति सर्वधुरीणः । 'खः सर्वधुरात्' इति खप्रत्ययः। विश्रधुरीणेति पाठ अत्रैव 'खरः' इति योगविभागात् खप्रत्ययः । एकस्यानेकत्र वर्तनं योजयति । अन्रेति। येषामिति। निजवधूसाविधे योषिन्मध्ये। अभिमानगर्भा गर्वगुम्फिताः । तत्रैव मुखे दीनवचनानि वायस्वेत्यादिवाक्यानि समुद्धवन्ति। अत्रैकस्मिन् मुखे शौर्योक्तीनां दीनवचनानां च क्रमेण वृत्ति: एकत्रानेकवृत्तिप्रसज्जेनैकस्य संलक्षितत्वासंलक्षितत्वसंबन्धात् पर्यायानन्तरं सूक्ष्मं लक्षयति। असंल- क्षितेति। असंलक्षितस्य स्थूलबुद्धीनामसंवेद्यस्य सूक्ष्मस्येद्विताकाराभ्यां तीक्ष्ण- बुद्धिसंवेद्यस्यार्थस्य प्रकाशो विदग्धं प्रति प्रकाशनं यत्र स सूक्ष्मालंकार इत्यर्थः। व्याचष्टे। विदग्धेति। इङ्गिताकारयोर्लक्षणमाह चक्रवर्ती। 'आकृतिव्यजि- ताश्रेष्टा इङ्रितं बुद्धिकारिताः । आकारः पुनराम्रातस्ता एवाबुद्धिकारिताः ॥' तथा 'तारापुटभ्रूदृष्टयादेर्विकारानिङ्चितं विदुः। आकारः सत्त्वजा भावा आद्ा बुद्धयापरेऽन्यथा ॥।' इति। उदाहरति। गुर्विति। अत दूत्याः संकेतसमय-

३३६ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अन्र कस्तूरीविलेपनेन तिमिरसमयः संकेतकाल इति प्रका- शितम्। अथोदात्तालंकार: कथ्यते । तस्यापि लोकन्यायमूलतै- वानन्तर्यकारणम्। उदात्तालंकारः । तदुदात्तं भवेद्यत्र समृद्धं वस्तु वर्ण्यते। यत्र महासमृद्धिशालिनो वस्तुनो वर्णनं क्रियते तत्रोदात्तालं कारः | यथा रम्यामेकशिलाभिधाननगरीमासेदिवांसो बुधा: सौवर्णेषु गृहेषु रत्नरचितद्वास्तोरणेषु स्थिताः । आरुह्याङ्गणमेदिनीषु कलभान् क्रीडोत्सुकानर्भकान् मोदन्ते यद्वेक्ष्य रुद्रनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम् । तकाल इति कस्तूरीविलेपनेन प्रकाश्यते। 'वक्त्रस्यन्दिस्वेदबिन्दुप्रबन्धैरद्टट्टा भिश्नं कुङ्ुमं कापि कण्ठे। पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खज्गलेखां लिलेख ।' इत्यत्र स्वेदबिन्दुनिमित्तकुङ्गुमभेदलक्षणाकारसूचितं पुरुषा- यितं पाणौ कृपाणलेखनेन पुरुषैकयोग्येन प्रकाश्यत इत्याकारनिबन्धनः सूक्ष्मः। उदात्तमाह। अथति । तस्य संगतिमाह। तस्येति। लक्षणमाह। तदिति। व्याचष्टे। यत्रेति। महासमृद्धिशालिनः कविप्रतिभाप्राप्तैश्वर्यशालिन इत्यलौकिकत्वकथनादलंकारत्वमिति। रम्यामिति। आसेदिवांसः प्राप्ताः । कलभान् बालगजान्। मोदन्त इति यत् तत् त्यागलीलायितं त्यागलीला। लोहितादिक्यषन्तात् भावे कः । अङ्गभूतमहापुरुषचरितं चोदात्तम्। यथा। 'तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन् बाहुसहायश्चकार रक्ष:क्षयं रामः ।' अन्रारण्ये वर्णनीये रामचरितमङ्गत्वेन वर्णितमिति मतान्त- रानुसारेण सर्वस्वकारः। तथा हि यत्र रसादयो वाक्यार्थीभूतास्तत्र रसवदा- दयोऽलंकारा इत्यलंकारमात्ररसिका भामहादयः । तन्मते यथा वाक्यार्थीभा- वादअभूतो रसादिः तथाङ्गभूतमहापुरुषचरितवर्णनात्मको द्वितीयोदात्त उप- पद्मते। ध्वनिदर्शने तु काव्यात्मनो रसादेः प्राधान्यदशायामलंकार्यत्वादलंकार- भावो नोपपद्मते। तदुक्तं ध्वन्याचार्यैः।'रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। वनेरात्माप्निभावेन भासमानो व्यवस्थितः ॥' इति। यत्र रसस्वरूपे वस्तुमात्ने- डलंकारतायोग्ये वाक्यार्थीभावेन प्रधानेऽ्मभूता रसादयस्तत्र रसवदाद्यलंकारा एव । तदपि तैरेवोक्तम्। 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गन्तु रसादयः । काव्ये तास्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥।' इति। तदा द्वितीयोदात्तस्य विषय

अर्थालक्कारप्रकरणम् । ३३७

परिवृत्त्यलंकारः । अथ समानन्यायान् परिवृत्तिर्निरूप्यते। समन्यूनाधिकानां च यदा विनिमयो भवेत्। साकं समाधिकन्यूनैः परिवृत्तिरसौ मता॥ समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैर्विनिमयः परिवृत्ति: । समेन

नमपरिवृत्तिर्यथा सुधारसमुचो वाचो दत्त्वा काकतिभूभुजे। अतो लभन्ते कवयः सहस्त्रं गन्धसिन्धुरान् । अत्र वचसां गन्धसिन्धुराणां च समत्वम्। न्यूनेनाधिकपरि- वृत्तिर्यथा उपायनं गजाश्रादि कृत्वा सर्वेडपि भूभुज: । प्रतापरुद्रदेवस्य लभन्ते सुस्थिरां कृपाम् ॥ अत्र त्यज्यमानादुपायनादेरादीयमानस्य प्रतापरुद्रकृपाविलसि- तस्यैवाधिक्यम्। अधिकेन न्यूनपरिवृत्तिर्यथा प्रतापरुद्रेण रणे जिता: प्रत्यर्थिभूभुज: । दत्वा भूषां किरातेभ्यो लभन्ते वल्कलादिकम ॥ अत्र त्यज्यमानादाभरणजातादादीयमानस्य वल्कलादेर्न्यूनत्वम। अथ शृङ्खलान्यायमूलालंकारा निम््यन्ते।

द्वितायमुदात्तं नाङ्गीचकारेति रहस्यम। नन्वेवं तर्हिं रसवदादयः किमिति नाड्गीक्रियन्त इति चेन्मैवम्। रसप्रकरण एव तत्स्वरूपनिरूपणात्। कि तूदा- हरणमलंकारप्रकरणे भविष्यताति प्रतिज्ञाय केन वाभिप्रायेणेह नोदाहृतम् । अस्माभिस्तु तत्रैव दिङमात्रमुदाहृतमिति नेह पुनः प्रयत्यते। समृद्धिकार्य- त्वात् विनिमयस्य तद्रूपां परिवृत्तिमुदात्तानन्तरं निरूपर्यात । अथेति। समा- नन्यायात् लोकव्यवहाररूपात्। समेति। किचित् दन्वा कस्यचिदादानं वि- निमयः समस्य समेन न्यूनस्याधिकनाधिकस्य न्यूनेन विनिमय इति त्रेधा परिवृत्तिः । समेन समपरिवृनिमुदाहरत। सुधति। अतः काकतीन्द्रात्। गन्धसिन्धुरान् गन्धगजान्। लक्षणमुक्तं नाटके। न्यूननाधिकपरिवृत्तिमुदाहरति । उपायनमिति। अधिकेन न्यनपरिवृत्तिमुदाहरति। प्रतापेति। अनन्तरालं-

३३८ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

कारणमालालंकारः । पूर्वपूर्व प्रति यदा हेतु: स्यादुत्तरोत्तरम्। तदा कारणमालाख्यमलंकरणमुच्यते।। यदा पूर्वपूर्व क्रमेणोत्तरोत्तरं प्रति हेतुतां भजते स कारणमाला- ख्योऽलंकारः। यथा विद्यया विनयोत्कर्षो विनयेन गुणार्जनम्। गुणैः प्रजानुरागश्च क्रमोऽयं काकतीश्वरे॥ एकावळ्यलंकारः। यत्रोत्तरोत्तरेषां स्गात् पूर्व पूर्व प्रति क्रमात्। विशेषणत्वकथनमसावेकावली मता ॥ यत्र पूर्वपूर्व प्रति क्रमेणोत्तरोत्तरं विशेषणत्वं भजते स एकावल्य- लंकारः। यथा प्रतापरुद्रनगरी सुजनैरुपशोभिता। सुजना: स्फीतविभवैर्विभवाः स्थैर्यशालिनः ॥ एतत्स्थापनेनोदाहरणम्। अपोहनेनापि भवति। यथा न तद्राज्यं प्रजा यत्र न भवन्त्यूर्जितश्रियः । न ताः प्रजाः प्रभुर्यासां न स्वयं काकतीश्वरः ॥ मालादीपकालंकारः। यदा तु पूर्वपूर्वस्य संभवेदुत्तरोत्तरम् । प्रत्युत्कर्षावहत्वं तन्मालादीपकमुच्यते।

कारचतुष्टयस्य संगतिमाह। अथति। कारणमालां लक्षयति। पूर्वपूर्वमिति। प्रतिशब्दो भिन्नक्रमः । तेन पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुत्वे कारणमालेत्यर्थः। तथा व्याचष्टे। यदेति। विद्ययेति । विद्यादयो विनयादीन् प्रति हेतवः । ईषदेतद्वैपरीत्यादकावलीं लक्षयति। यत्रेति। पूर्वपूर्व प्रत्युत्तरोत्तरस्य विशेष- णत्वं स्थापनेनापोहनेन च द्वैविध्यमनुभवतीत्येकावलीं द्विधा करोति। आद्यमु- दाहरति। प्रतापेति। अत्र नगर्यादेः पूर्वपूर्वस्य सुजनादयुत्तरोत्तरं स्थापनेन बिशेषणत्वं भजते । द्विनीयमुदाहरति। न तद्राज्यमिति। अत् राज्यादेःपूर्व- पूर्वस्य प्रजादुत्तरोत्तरमपोहनेन विशेषणत्वं भजते। पूर्वपूर्व प्रत्युत्तरोत्तरस्योत्कर्षढे-

अर्थालक्कारप्रकरणम् । ३३९

यत्र पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरगुणावहत्वं स मालादीपकालंकारः । यथा भाग्यभूमा महीं प्राप्तः काकतीन्द्रभुजं मही। भुजः प्रतापमतुलं प्रतापश्च जगत्त्रयम् ॥ सारालंकार:। उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सारालंकार उच्यते। यथा जगत्सु वसुधा भाति तस्यामेकशिलापुरी। काकतीयान्वयस्तत्र तस्मिन रुद्रनरेश्वरः ।। सकलभुवनसारभूतं प्रतापरुद्रं विषयीकुर्वतश्चरादस्यालंकारस्य सार इत्यन्वर्थाभिधानम्। इति श्रीविद्यानाथकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेऽलंकार- शास्त्रेऽर्थालंकारप्रकरणं समाप्रम ।

भाग्येति। अत्र भाग्यातिशयादिभिर्मह्यादीनामुत्कर्षः क्रमण विधी- यते। परिशेषात् सारं लक्षयति। उत्तरोत्तरमिति। जगत्स्विति। अत्र जगदपेक्षया वसुधाया उत्कर्षः । तदपक्षया एकशिलाया इत्यादिक्रमेणोत्कर्षो रुद्रनरेश्वरे विश्राम्यति। इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोलचलमल्लिनाथ- सूरिसूनुना विश्रजनीनविद्यस्य विद्वन्मणे: पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विराचते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्यान अथालङ्गारनिरूपणं नाम अष्रमं प्रकरणम् ।।

॥ अथ मिश्रालंकारपकरणम्॥

अथ संसृष्टिसंकरौ निरूप्येते। यथा लौकिकानामलंकाराणां हिरण्मयानां मणिमयानां च प्रथक् सौन्दर्यहेतूनामन्योन्यसंबन्धेन चारुत्वातिशयो दृश्यते तथैव काव्यालंकाराणां रूपकादीनां मिथा संबन्धेन सौन्दर्यातिशयः प्रतीयते । स च संबन्धो द्विविधः। संयोगरूपः समवायरूपश्चेति । संयोगे मिश्रतिलतण्डुलन्यायः । समवाये मिश्रक्षीरनीरन्यायः। तिलतण्डुलन्यायेन संबन्धे संसृष्टिः क्षीरनीरन्यायेन संबन्धे संकरः । अनयोः प्रथक्चारुत्वातिशयहेतु- त्वादलंकारधुरन्धरत्वम्। न तु पूर्वोक्तालंकारशेषता । तत्र प्रथमं संसृष्टिर्निगद्यते। संसृष्टिः । तिलतण्डुलसंश्चेषन्यायाद्यत्र परस्परम्। संश्चिष्येयुरलंकाराः सा संसृष्टिर्निगद्यते॥ यत्र तिलटण्डुलन्यायेन परस्परसंबद्धा रूपकादयो भवन्ति सा संसृष्टिः। सा त्रिविधा। शब्दालंकारगतत्वेनार्थालंकारगतत्वेनोभया- लंकारगतत्वेन च । शब्दालंकारसंसृष्टिर्यथा शुम्भत्संभ्रमगन्ध सिन्धुरधुरानिर्दारितोर्वीतला- स्त्वङ्गन्तुङ्गतुरङ्गमप्रतिभया द्राक्स्यन्दनस्यन्दनाः। एकैकालंकार निरूपणानन्तरं मिश्रालंकारनिरूपणं प्रतिजानीते। अथेति। उक्त्ानामलंकाराणां क्वचित् सहभावे किं पार्थक्येन पर्यवसानमुतालंकारान्तरत्व- मिति विचार्य लौकिकालंकारन्यायेनालंकारान्तरत्वं सिद्धान्तयति।यथेति। हिर- •मयानां सौवर्णानाम्। 'दाण्डिनायन' आदिसूत्रेण निपातनात् साधुः। पृथङ् मिथः संबन्धाभावेऽपि सौन्दर्यहे तूनां मिथः संबन्धे चारुत्वातिशयस्तथैव रूपका- दीनामित्यर्थः। सौन्दर्यातिशय हे तोस्संबन्धस्य द्वैविध्यमाह। स चेति। उत्क- टभेदः संयोगरूपः । अनुत्कटभेदः समवायरूप इत्यर्थः । आद्ये तिलतण्डुलन्या- येन संसृष्टिः। द्वितीये क्षीरनीरन्यायेन संकरः। अनयोः पृथगुपादानं न पूर्वशे- षत्वमित्यर्थः । तत्र प्रथममुत्कटभेदनिबन्धनां संसृष्टि लक्षयति । तिलेति।

मिश्रालक्कारप्रकरणम्। ३४१

निःसीमाः प्रसरन्ति रुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोद्यमाः ॥ अत्रच्छेकानुप्रासवृत्त्यनुप्रासयो: संसृष्टिः। अर्थालंकारसंसृष्टिर्यथा काकतीन्द्रचमूर्धत्ते महिमानमुदन्वतः । अ्रसते या द्विषन्दूपध्वजिनीस्तटिनीरिव ॥ अत्र निदर्शनोपमयोः संसष्टिः। उभयसंसृप्टिर्यथा प्रतापरुद्रदोर्दण्डो मण्डलाग्रेण मण्डितः । दृश्यते समरे वीरैरुत्फण: फणवानिव ॥ अत्र वृत्त्यनुप्रासोपमयोः संसृष्टिः । अथ संकरो निरूष्यते। सङ्कर:। क्षीरनीरनयाद्यत्र संबन्ध: स्यात् परस्परम्। अलंकृतीनामेतासां संकरः स उदाहृतः ॥ यत्र क्षीरनीरन्यायेनालंकाराणां मिथः संबन्धो भवति स संकरः। तस्याङ्गाङ्गिभावेन संदेहेनैकवाचकानुप्रवेशेन च त्रैविध्यम। तत्राङ्गा- द्गिभावसंकरो यथा

क्षोणीभृत्कट कोपरोधपटुभिः प्रावृड्विहारा इव। शत्रुस्त्रीबहुलाश्रुवृष्टिशमितक्ष्माचक्रतापोदया यात्राः काकतिवल्लभस्य जगतामानन्दमातन्वते ।। शुम्भत्संत्रमा दीप्यमानसंरम्भा ये गन्वसिन्धुग गन्धगजाः तद्गुरया तद्भारण निर्दारितं निर्भिन्नमुर्वीतलं येषु तथोक्ताः ।त्वर्ङ्गाद्ध्ः शवमानैस्तुङ्तुरतमैः प्रतिभया भयंकराः द्राक्स्यन्दना शीघ्रधावनाः स्यन्दना रथा यषु ते नथोक्ाः। अत्र धुरधुरा भटभटेत्यत्र छकानुप्रासोऽन्यत्र वृत्यनुप्रासथ् संसूज्यते। अर्थालं- कारसंसृष्टिमुदाहरति। काकतीन्द्रेति। उदन्वतो महिमानं धत्त इत्यत्रासंभव- द्वर्मयोगेन प्रतिबिम्बकरणाक्षेपान्निदर्शना। तस्यास्तटिनीरिवेत्युपमायाश्र परस्पर- नैरपेक्ष्यात् संसृष्टिः । उभयसंसृष्टिमुदाहरति। प्रतापेति । संकरं लक्षयत। क्षीरेति। यत्रालंकाराणां क्षीरनीरन्यायादनुत्कटभेद: संबन्ध: स सक्कर इत्यर्थः। तस्य त्रेधा विभागमाह। तस्येति। क्रमेणोदाहरति। उद्यदिति। क्षोणी- भृत्कटकानां वैरिभूपालराजधानीनामन्यत्र पर्वतनितम्बानासुपरोधपटुभिर्निरो-

३४२ प्रतापरुद्रीये रन्नापणसहिते

अन्र यात्रा: प्रावृड्विहारा इवेत्युपमालंकारेण द्विपघटाकादम्बि- नीत्यत्रोपमा प्रसाध्यत इति सजातीययोरङ्गाद्गिभावः । कादाम्बि- नीव द्विपघटेति समासाश्रयणान् क्षोणीभृत्कटकोपरोधेत्यत्र श्रेषमूला- तिशयोक्तिः । विजातीयसंकरो यथा प्रतापरुद्रस्य कृपाणधारा प्रत्यर्थिफालेषु पतन्त्यमन्दम् । प्रक्षालनायेव कृतस्य घात्रा तद्वर्तिनो दुर्लिपिकल्मषस्य।. अत्र प्रक्षालनायेवेत्युत्प्रेक्षया दुर्लिपिकल्मषस्येत्यत्र रूपकं प्रसा- ध्यत इति विजातीययोरङ्गाङ्गिमात्र:। एकवाचकानुप्रविष्टसंकरो यथा • विजितारिपुरो मू्त्तो विलसत्सर्वमङ्गळः । भुवि शंभुरिवाभाति कायतीयनरेश्ररः ॥ अत्र विजितारिपुर इत्यर्थसाम्यादुपमा विलसत्सर्वमङ्गल इति शब्दसाम्यात् श्रेषश्च शम्भुरिवेत्येकस्मिन्निवश्देऽनुप्रविष्ठौ। संदेह- बहुलाश्रुव्ृष्टयेव शमिनः क्ष्माचक्रतापोदयो भूमण्डलसंतापातिशयो यासु तास्त- थोक्ताः । दुष्टनिग्रहेण भूभारोवतरतीति भावः ।. सजातीयसङ्गरं योजयति । अत्रेति। उपमा प्रसाध्यत इति। रूपकत्वे द्विपघटारूपविषयस्थगने कादम्विनीरूपोपमानस्य सविशेषणत्वं नोपमेयस्य। अतोऽधिकोपमं नाम दोषः स्यात्। तस्मादुपमा प्रसाध्यत इति भावः । यात्रा: प्रावृड्विहारा इवेत्य- स्या अनुग्राह्यत्वादद्वित्वम्। द्विपघटाकादम्बिनीत्यस्या अनुग्राहकत्वादङ्गत्वम् । अतोऽनयोरआ्गाङ्गिभावन सङ्गरः । अ्विनोः अन्योन्यं चमत्कारहेतुत्वान्मिश्रणेति रामणायकं द्रष्टव्यम्। तर्हि द्विपघटाकादम्बिनीत्यत्र केन समासेनोपमालाभ इत्याकाह्वायामाह । कादम्बिनीव द्विपघटेति। 'उपभितं व्याघ्रादिभिः' इति समासः। अभ्युच्चयमाह। क्षोणीभृद्विति। क्षोणीभृत्कटकशव्देन शत्रु- राजधानीपर्वतनितम्बयोरभिधानाच्छलेषः। उभयोग्भेदाध्यवसायात् श्लेषमूलाति शयोक्तिरित्यर्थः । इयं च द्विपघटाकादम्विनीत्यत्रोपमाया अङ्गं तेनातिशयो- त्यनुगहीतया तया यात्रा: प्रावृड्विहारा इवेत्युपमानुग्राह्यत इति फलितम्। विजातीयसंकरमुदाहरति। प्रतापेति। कृराणस्य धारा कोटिरुदकधारा च। अंमन्दमनल्पम्। तद्वर्तिनः प्रत्यर्थिफालवर्तिनो दुर्लिपिरेव कल्मषं पक्कं तस्य क्षालनायेवेति फलोत्प्रेक्षा। अत्र क्षालनयोग्यस्य कल्मषस्य प्राधान्यं रूपकेणैव लभ्यते नान्यथेत्युत्प्रेक्षया रूपकं प्रसाध्यत इति रूपकोत्प्रेक्षयोर्विजार्त।ययोरन्यो- न्य सापेक्षत्वादभगाङ्गिभावेन सकरः। एकवाचकानुप्रविष्टं संकरमुदाहरति । वि-

मिश्रालङ्कारप्रकरणम् । ३४३

उङ्करो यथा जात: प्रतापरुद्रेन्दुः काकतीयान्वयाम्बुधौ। धत्ते जनचकोराणां प्रसादज्योत्स्नयामृतम्।। अत्र काकतीयकुलाम्बुधौ इत्यादौ रूपकोपमयोः संदेहसंकरः। काकतीयान्वय एवाम्बुधि: कांकतीयान्वयोऽम्बुधिरिवेति संमासद्वय- संभवांत्। न चात्र साधकं बाधकं वा प्रमाणमन्यतरस्यास्तीति संदेह एव पर्यवस्यति। साधकबाधकप्रमाणसंभवे तु संदेहनिवृत्तिः । अत्र साधकं यथा प्रतापरुद्रनृपतेः पारिजातात् समुद्धवाः । वतंसयन्ति दिड़नार्यो मधुराः कीर्तिमअजरीः॥ अत्र कीर्तय एव मञ्जर्य इति रूपकालकारे वतंसयन्तीति साधकं प्रमाणम् ! अवतंसीकरणेनाभेदप्रतीतिः। बांधक यथा काकतीन्द्रस्य निःसाणध्वनौ दिक्षु विजुम्भिते। व्याकुलीकृतसत्वोऽभूत् प्रतिपक्षबलार्णवः ।।

ष्णुत्वाद थसाम्यम्। विलसत्सर्वमङ्गल इत्यत्र तदभावाच्छव्दसाम्यम्। तावुप- माश्लेषावेक स्मित्निवशब्देऽनुप्रविष्टौ। तस्योभयोपकारित्वादिति भावः । संदेह्स- ङरमुदाहरति। जात इति। योजयति। अत्रं कुलाम्बुधावित्यादौ समासद्व यसंभवादिति। मयूरव्यंसकादीनां चाकृतिगणत्वाद्रूपकोपमितस- मासद्वयसंभवादित्यर्थः। नन्वत्रामृतदानस्य चन्द्र एव प्रसिद्धत्वात् प्रतापरुद् एवेन्दुरिति रूपकमेव नोपमेति चेन्मैवम्। औपचारिकस्यामृतदानस्य प्रताप- रुद्रेऽपि संभवात्। उपमाया बाधकाभावात् । तेनात्र रूपकोपमयोः संदेह एव पर्यवस्यतीत्याह। न चेति। साधकमनुकूंलं बाधकं प्रति- कृलम्। तत्सद्भावे मंदेह एव निवर्तत इत्यर्थः । तर्हि कुत्र साधकं कुत्र वा बाधकमित्याकाड्वायां क्रमेण दर्शयति। प्रतापेति । प्रतापरुद्रनृप- तिरूपात् पारिजातात्। वतंसयन्तीत्यत्र 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसरगयोः' इत्यकारलोप:। अत्र वतंसीकरणं मअ्जरीष्वेवानुगुणमिति रूपकपरिप्रहे साधक- मित्याह। अन्रेति। तत्रोपोद्वलकमाह। वतंसीकरणेनाभेदप्रतीतिरिति। न पुनरुपंमायामिव भेदाभेदप्रतीतिरिति भावः। बाधकं दर्शयत। काकती- न्द्रुस्येति। दिक्षु निस्साणध्वनों विज़म्भिते व्याप्ते सति प्रतिपक्षबलमेवार्णवो

३४४ प्रतापरुद्रीये रत्नापणसहिते

अत्र प्रतिपक्षबलार्णव इत्युपमाया व्याकुलीकृतसत्त्व इति बाधकं प्रमाणम्। 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यनुशासनेन सामान्यप्रयोगस्योपमाबाधकत्वात् । अतः पारिशेष्याद्वूपकालंकारः। एवं यथासंभवमन्येषामलंकाराणां संसृष्टिसंकरौ बोद्धव्यौ तत्र तत्र प्रबन्धेषु। इति श्रीविद्यानाथमहोपाध्यायकृतौ प्रतापरुद्रयशोभूषणेऽलंकार- शास्त्रे मिश्रालंकारप्रकरणं समाप्तम् । प्रतापरुद्रीयं नामालंकारशासत्रं समाप्तम्।

तथोकतः। बाधकं योजयति। अत्रेति। प्रतिपक्षबलमर्णव इवेत्युपमितसमासस्य व्याकुलीकृतसत्त्व इति सामान्यप्रयोगस्य बाधकत्वात् परिशेषात् रूपकमेवेत्यर्थः अलंकारान्तरसंकरसंसष्टिप्रपश्चः प्रबन्धान्तरेषु द्रष्टव्य इत्याह। एवमिति । विवेकिनामेतावतैवेतरदपि सुबोधमिति विस्तरभीरुभिरस्मा्भिरुपरम्यत इति सर्वभवदातम्। जगति निखिलविद्यासिन्धुमुष्टिंधयानां परभणितिपरीक्षा युज्यते सज्जनानाम्। तदिह मम निबन्धे दूषणं भूषणं वा भवति यदि विदग्वैस्तद्धयवश्यं विमृश्यम्॥

इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारणिश्रीमहोपाध्यायकोलचलमल्लिनाथ- सूरिसूनुना विश्वजनीनविद्यस्य विद्वन्मणेः पेद्दयार्यस्यानुजेन कुमारस्वामिसोमपीथिना विरचिते प्रतापरुद्रीयव्याख्याने रत्नापणाख्याने मिश्रालंकारनिरूपणं नाम नवमं प्रकरणम् ।।