1. Pratyabhijñāhṛdaya of Kṣemarāja

Sūtra

ओं नमो मङ्गलमूर्तये अथ प्रत्यभिज्ञाहृदयम्

oṃ namo maṅgalamūrtaye atha pratyabhijñāhṛdayam

नमः शिवाय सततं पञ्चकृत्यविधायिने चिदानन्दघनस्वात्मपरमार्थावभासिने

namaḥ śivāya satataṃ pañcakṛtyavidhāyine cidānandaghanasvātmaparamārthāvabhāsine

शाङ्करोपनिषत्सारप्रत्यभिज्ञामहोदधेः क्षेमेणोद्धृयते सारः संसारविषशान्तये इह ये सुकुमारमतयो ऽकृततीक्ष्णतर्कशास्त्रपरिश्रमाः शक्तिपातोन्मिषितपारमेश्वरसमावेशाभिलाषिणः कतिचित् भक्तिभाजः तेषाम् ईश्वरप्रत्यभिज्ञोपदेशतत्त्वं मनाक् उन्मील्यते तत्र स्वात्मदेवताया एव सर्वत्र कारणत्वं सुखोपायप्राप्यत्वं महाफलत्व.= म् च अभिव्यङ्क्तुम् आह चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः

śāṅkaropaniṣatsārapratyabhijñāmahodadheḥ kṣemeṇoddhṛyate sāraḥ saṃsāraviṣaśāntaye iha ye sukumāramatayo 'kṛtatīkṣṇatarkaśāstrapariśramāḥ śaktipātonmiṣitapārameśvarasamāveśābhilāṣiṇaḥ katicit bhaktibhājaḥ teṣām īśvarapratyabhijñopadeśatattvaṃ manāk unmīlyate tatra svātmadevatāyā eva sarvatra kāraṇatvaṃ sukhopāyaprāpyatvaṃ mahāphalatva.= m ca abhivyaṅktum āha citiḥ svatantrā viśvasiddhihetuḥ

विश्वस्य सदाशिवादेः भूम्यन्तस्य सिद्धौ निष्पत्तौ प्रकाशने स्थित्यात्मनि परप्रमातृविश्रान्त्यात्मनि च संहारे पराशक्तिरूपा चितिर् एव भगवती स्वतन्त्रा अनुत्तरविमर्शमयी शिवभट्टारकाभिन्ना हेतुः कारणम् अस्यां हि प्रसरन्त्यां जगत् उन्मिषति व्यवतिष्ठते च निवृत्तप्रसरायां च निमिषति इति स्वानुभव एव अत्र साक्षी अन्यस्य तु मायाप्रकृत्यादेः चित्प्रकाशभिन्नस्य अप्रकाशमानत्वेन असत्त्वान् न क्वचिद् अपि हेतुत्वम् प्रकाशमानत्वे तु प्रकाशैकात्म्यात् प्रकाशरूपा चितिर् एव हेतुः न त्व् असौ कश्चित् अत एव देशकालाकारा एतत्सृष्टा एतदनुप्राणिताश् च नैतत्स्वरूपं भेत्तुम् अलम् इति व्यापकनित्योदितपरिपूर्णरूपा इयम् इत्य् अर्थलभ्यम् एव एतत् ननु जगद् अपि चितो भिन्नं नैव किंचित् अभेदे च कथं हेतुहेतुमद्भावः उच्यते चिद् एव भगवती स्वच्छस्वतन्त्ररूपा तत्तदनन्तजगदात्मना स्फुरति इत्य् एतावत् परमार्थो ऽयं कार्यकारणभावः यतश् च इयम् एव प्रमातृप्रमाणप्रमेयमयस्य विश्वस्य सिद्धौ प्रकाशने हेतुः ततो ऽस्याः स्वतन्त्रापरिच्छिन्नस्वप्रकाशरूपायाः सिद्धौ अभिनवार्थप्रकाशनरूप.= म् न प्रमाणवराकम् उपयुक्तम् उपपन्नं वा तद् उक्तम् त्रिकसारे स्वपदा स्वशिरश्छायां यद्वल् लङ्घितुम् ईहते पादोद्देशे शिरो न स्यात् तथेयं बैन्दवी कला इति यतश् च इयं विश्वस्य सिद्धौ पराद्वयसमारस्यापादनात्मनि च संहरे हेतुः तत एव स्वतन्त्रा प्रत्यभिज्ञातस्वातन्त्र्या सती भोगमोक्षस्वरूपाणां विश्वसिद्धीनां हेतुः इत्य् आवृत्त्या व्याख्येयम् अपि च विश्वं नीलसुखदेहप्राणादि तस्य या सिद्धिः प्रमानोपारोहक्रमेण विमर्शमयप्रमात्रावेशः सैव हेतुः परिज्ञाने उपायो यस्याः अनेन च सुखोपायत्वम् उक्तम् यद् उक्तं श्रीविज्ञानभट्टारके ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम् योगिनां तु विशेषो ऽयं संबन्धे सावधानता [3] इति चितिः इति एकवचनं देशकालाद्यनवच्छिन्नताम् अभिदधत् समस्तभेदवादानाम् अवास्तवतां व्यनक्ति स्वतन्त्रशब्दो ब्रह्मवादवैलक्षण्यम् आचक्षाणः चितो माहेश्वर्यसारतां ब्रूते विश्व इत्यादिपदम् अशेषशक्तित्वं सर्वकारणत्वं सुखोपायत्वं महाफलं च आह ननु विश्वस्य यदि चितिः हेतुः तत् अस्या उपादानाद्यपेक्षायां भेदवादापरित्यागः स्यात् इत्य् आशङ्क्य आह स्वेच्छया स्वभित्तौ विश्वम् उन्मीलयति

viśvasya sadāśivādeḥ bhūmyantasya siddhau niṣpattau prakāśane sthityātmani parapramātṛviśrāntyātmani ca saṃhāre parāśaktirūpā citir eva bhagavatī svatantrā anuttaravimarśamayī śivabhaṭṭārakābhinnā hetuḥ kāraṇam asyāṃ hi prasarantyāṃ jagat unmiṣati vyavatiṣṭhate ca nivṛttaprasarāyāṃ ca nimiṣati iti svānubhava eva atra sākṣī anyasya tu māyāprakṛtyādeḥ citprakāśabhinnasya aprakāśamānatvena asattvān na kvacid api hetutvam prakāśamānatve tu prakāśaikātmyāt prakāśarūpā citir eva hetuḥ na tv asau kaścit ata eva deśakālākārā etatsṛṣṭā etadanuprāṇitāś ca naitatsvarūpaṃ bhettum alam iti vyāpakanityoditaparipūrṇarūpā iyam ity arthalabhyam eva etat nanu jagad api cito bhinnaṃ naiva kiṃcit abhede ca kathaṃ hetuhetumadbhāvaḥ ucyate cid eva bhagavatī svacchasvatantrarūpā tattadanantajagadātmanā sphurati ity etāvat paramārtho 'yaṃ kāryakāraṇabhāvaḥ yataś ca iyam eva pramātṛpramāṇaprameyamayasya viśvasya siddhau prakāśane hetuḥ tato 'syāḥ svatantrāparicchinnasvaprakāśarūpāyāḥ siddhau abhinavārthaprakāśanarūpa.= m na pramāṇavarākam upayuktam upapannaṃ vā tad uktam trikasāre svapadā svaśiraśchāyāṃ yadval laṅghitum īhate pādoddeśe śiro na syāt tatheyaṃ baindavī kalā iti yataś ca iyaṃ viśvasya siddhau parādvayasamārasyāpādanātmani ca saṃhare hetuḥ tata eva svatantrā pratyabhijñātasvātantryā satī bhogamokṣasvarūpāṇāṃ viśvasiddhīnāṃ hetuḥ ity āvṛttyā vyākhyeyam api ca viśvaṃ nīlasukhadehaprāṇādi tasya yā siddhiḥ pramānopārohakrameṇa vimarśamayapramātrāveśaḥ saiva hetuḥ parijñāne upāyo yasyāḥ anena ca sukhopāyatvam uktam yad uktaṃ śrīvijñānabhaṭṭārake grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām yogināṃ tu viśeṣo 'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā [3] iti citiḥ iti ekavacanaṃ deśakālādyanavacchinnatām abhidadhat samastabhedavādānām avāstavatāṃ vyanakti svatantraśabdo brahmavādavailakṣaṇyam ācakṣāṇaḥ cito māheśvaryasāratāṃ brūte viśva ityādipadam aśeṣaśaktitvaṃ sarvakāraṇatvaṃ sukhopāyatvaṃ mahāphalaṃ ca āha nanu viśvasya yadi citiḥ hetuḥ tat asyā upādānādyapekṣāyāṃ bhedavādāparityāgaḥ syāt ity āśaṅkya āha svecchayā svabhittau viśvam unmīlayati

स्वेच्छया न तु ब्रह्मादिवद् अन्येच्छया तयैव च न तु उपादानाद्यपेक्षय्= आ एवं हि प्रागुक्तस्वातन्त्र्यहान्या चित्त्वम् एव न घटेत स्वभित्तौ न तु अन्यत्र क्वापि प्राक् निर्णीतं विश्वं दर्पणे नगरवत् अभिन्नम् अपि भिन्नम् इव उन्मीलयति उन्मीलनं च अवस्थितस्यैव प्रकटीकरणं इत्= य् अनेन जगतः प्रकशैकात्म्येनावस्थानम् उक्तम् अथ विश्वस्य स्वरूपं विभागेन प्रतिपादयितुम् आह तन् नाना अनुरूपग्राह्यग्राहकभेदात्

svecchayā na tu brahmādivad anyecchayā tayaiva ca na tu upādānādyapekṣay= ā evaṃ hi prāguktasvātantryahānyā cittvam eva na ghaṭeta svabhittau na tu anyatra kvāpi prāk nirṇītaṃ viśvaṃ darpaṇe nagaravat abhinnam api bhinnam iva unmīlayati unmīlanaṃ ca avasthitasyaiva prakaṭīkaraṇaṃ it= y anena jagataḥ prakaśaikātmyenāvasthānam uktam atha viśvasya svarūpaṃ vibhāgena pratipādayitum āha tan nānā anurūpagrāhyagrāhakabhedāt

तद् विश्वं नाना अनेकप्रकारम् कथम् अनुरूपाणां परस्परौचित्यावस्थीनां ग्राह्याणां ग्राहकाणां च भेदाद् वैचित्र्यात् तथा च सदाशिवतत्त्वे ऽहन्ताच्छादितास्फुटेदन्तामयं यादृशं परापररूपं विश्वं ग्राह्यं तादृग् एव श्रीसदाशिवभट्टारकाधिष्ठितो मन्त्रमहेश्वराख्यः प्रमातृवर्गः परमेश्वरेच्छावकल्पिततथावस्थानः ईश्वरतत्त्वे स्फुटेदन्ताहन्तासामानाधिकरण्यात्म यादृग् विश्वं ग्राह्य.= म् तथाविध एव ईश्वरभट्टारकाधिष्ठितो मन्त्रेश्वरवर्गः विद्यापदे श्रीमदनन्तभट्टारकाधिष्ठिता बहुशाखावान्तरभेदभिन्ना यथाभूता मन्त्राः प्रमातारः तथाभूतम् एव भेदैकसारं विश्वम् अपि प्रमेयम् मायोर्ध्वे यादृशा विज्ञानाकलाः कर्तृताशून्यशुद्धबोधात्मानः तादृग् एव तदभेदसारं सकलप्रलयाकलात्मकपूर्वावस्थापरिचितम् एषां प्रमेयम् मायायां शून्यप्रमातॄणां प्रलयकेवलिनां स्वोचितं प्रलीनकल्पं प्रमेयम् क्षितिपर्यन्तावस्थितानांतु सकलानां सर्वतो भिन्नानां परिमितानां तथाभूतम् एव प्रमेयम् तदुत्तीर्णशिवभट्टारकस्य प्रकाशैकवपुषः प्रकाशैकरूपा एव भावाः श्रीमत्परमशिवस्य पुनः विश्वोत्तीर्णविश्वात्मकपरमानन्दमयप्रकाशैकघनस्य एवंविधम् एव शिवादिधरण्यन्तम् अखिलं अभेदेनैव स्फुरति न तु वस्तुतः अन्यत् किंचित् ग्राह्यं ग्राहकं वा अपि तु श्रीपरमशिवभट्टारक एव इत्थं नानावैचित्र्यसहस्रैः स्फुरतीत्य् अभिहितप्रायम् यथा च भगवान् विश्वशरीरः तथा चितिसंकोचात्मा चेतनो ऽपि संकुचितविश्वमयः

tad viśvaṃ nānā anekaprakāram katham anurūpāṇāṃ parasparaucityāvasthīnāṃ grāhyāṇāṃ grāhakāṇāṃ ca bhedād vaicitryāt tathā ca sadāśivatattve 'hantācchāditāsphuṭedantāmayaṃ yādṛśaṃ parāpararūpaṃ viśvaṃ grāhyaṃ tādṛg eva śrīsadāśivabhaṭṭārakādhiṣṭhito mantramaheśvarākhyaḥ pramātṛvargaḥ parameśvarecchāvakalpitatathāvasthānaḥ īśvaratattve sphuṭedantāhantāsāmānādhikaraṇyātma yādṛg viśvaṃ grāhya.= m tathāvidha eva īśvarabhaṭṭārakādhiṣṭhito mantreśvaravargaḥ vidyāpade śrīmadanantabhaṭṭārakādhiṣṭhitā bahuśākhāvāntarabhedabhinnā yathābhūtā mantrāḥ pramātāraḥ tathābhūtam eva bhedaikasāraṃ viśvam api prameyam māyordhve yādṛśā vijñānākalāḥ kartṛtāśūnyaśuddhabodhātmānaḥ tādṛg eva tadabhedasāraṃ sakalapralayākalātmakapūrvāvasthāparicitam eṣāṃ prameyam māyāyāṃ śūnyapramātṝṇāṃ pralayakevalināṃ svocitaṃ pralīnakalpaṃ prameyam kṣitiparyantāvasthitānāṃtu sakalānāṃ sarvato bhinnānāṃ parimitānāṃ tathābhūtam eva prameyam taduttīrṇaśivabhaṭṭārakasya prakāśaikavapuṣaḥ prakāśaikarūpā eva bhāvāḥ śrīmatparamaśivasya punaḥ viśvottīrṇaviśvātmakaparamānandamayaprakāśaikaghanasya evaṃvidham eva śivādidharaṇyantam akhilaṃ abhedenaiva sphurati na tu vastutaḥ anyat kiṃcit grāhyaṃ grāhakaṃ vā api tu śrīparamaśivabhaṭṭāraka eva itthaṃ nānāvaicitryasahasraiḥ sphuratīty abhihitaprāyam yathā ca bhagavān viśvaśarīraḥ tathā citisaṃkocātmā cetano 'pi saṃkucitaviśvamayaḥ

श्रीपरमशिवः स्वात्मैक्येन स्थितं विश्वं सदाशिवाद्युचितेन रूपेन अवबिभासयिषुः पूर्वं चिदैक्याख्यातिमयानाश्रितशिवपर्यायशून्यातिशून्यात्मतया प्रकाशाभेदेन प्रकाशमानतया स्फुरति ततः चिद्रसाश्यानतारूपाशेषतत्त्वभुवनभावतत्तत्प्रमात्राद्यात्मतयापि प्रथते यथा च एवं भगवान् विश्वशरीरः तथा चितिसंकोचात्मा संकुचितचिद्रूपः चेतनो ग्राहको ऽपि वटधानिकावत् संकुचिताशेषविश्वरूपः तथा च सिद्धान्तवचनम् विग्रहो विग्रही चैव सर्वविग्रहविग्रही इति त्रिशिरोमते ऽपि=20 सर्वदेवमयः कायस् तं चेदानीं शृणु प्रिये पृथिवी कठिनत्वेन द्रवत्वे ऽम्भः प्रकीर्तितम् इत्य् उपक्रम्य=20 त्रिशिरोभैरवः साक्षाद् व्याप्य विश्वं व्यवस्थितः इत्य् अन्तेन ग्रन्थेन ग्राहकस्य संकुचितविश्वमयत्वम् एव व्याहरति अयं चात्राशयः ग्राहको ऽपि अयं प्रकाशैकात्म्येन उक्तागमयुक्त्या च विश्वशरीरशिवैकरूप एव केवलं तन्मायाशक्त्या अनभिव्यक्तस्वरूपत्वात् संकुचित इव आभाति संकोचो ऽपि विचार्यमाणः चिदैकात्म्येन प्रथमानत्वात् चिन्मय एव अन्यथा तु न किंचित् इति सर्वो ग्राहको विश्वशरीरः शिवभट्टारक एव तद् उक्तं मयैव अख्यातिर् यदि न ख्याति ख्यातिर् एवावशिष्यते ख्याति चेत् ख्यातिरूपत्वात् ख्यातिर् एवावशिष्यते इति अनेनैवाशयेन श्रीस्पन्दशास्त्रेषु यस्मात् सर्वमयो जीवः ............................ इत्य् उपक्रम्य=20 तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न यः शिवः [4] इत्यादिना शिवजीवयोर् अभेद एवोक्तः एतत्तत्त्वपरिज्ञानम् एव मुक्तिः एतत्तत्त्वापरिज्ञानम् एव च बन्ध इति भविष्यति एव एतत् ननु ग्राहको ऽयं विकल्पमयः विकल्पनं च चित्तहेतुकं सति च चित्ते कथम् अस्य शिवात्मकत्वं इति शङ्क्त्वा चित्तम् एव निर्नेतुम् आह चितिर् एव चेतनपदाद् अवरूढा चेत्यसंकोचिनी चित्तम्

śrīparamaśivaḥ svātmaikyena sthitaṃ viśvaṃ sadāśivādyucitena rūpena avabibhāsayiṣuḥ pūrvaṃ cidaikyākhyātimayānāśritaśivaparyāyaśūnyātiśūnyātmatayā prakāśābhedena prakāśamānatayā sphurati tataḥ cidrasāśyānatārūpāśeṣatattvabhuvanabhāvatattatpramātrādyātmatayāpi prathate yathā ca evaṃ bhagavān viśvaśarīraḥ tathā citisaṃkocātmā saṃkucitacidrūpaḥ cetano grāhako 'pi vaṭadhānikāvat saṃkucitāśeṣaviśvarūpaḥ tathā ca siddhāntavacanam vigraho vigrahī caiva sarvavigrahavigrahī iti triśiromate 'pi=20 sarvadevamayaḥ kāyas taṃ cedānīṃ śṛṇu priye pṛthivī kaṭhinatvena dravatve 'mbhaḥ prakīrtitam ity upakramya=20 triśirobhairavaḥ sākṣād vyāpya viśvaṃ vyavasthitaḥ ity antena granthena grāhakasya saṃkucitaviśvamayatvam eva vyāharati ayaṃ cātrāśayaḥ grāhako 'pi ayaṃ prakāśaikātmyena uktāgamayuktyā ca viśvaśarīraśivaikarūpa eva kevalaṃ tanmāyāśaktyā anabhivyaktasvarūpatvāt saṃkucita iva ābhāti saṃkoco 'pi vicāryamāṇaḥ cidaikātmyena prathamānatvāt cinmaya eva anyathā tu na kiṃcit iti sarvo grāhako viśvaśarīraḥ śivabhaṭṭāraka eva tad uktaṃ mayaiva akhyātir yadi na khyāti khyātir evāvaśiṣyate khyāti cet khyātirūpatvāt khyātir evāvaśiṣyate iti anenaivāśayena śrīspandaśāstreṣu yasmāt sarvamayo jīvaḥ ............................ ity upakramya=20 tena śabdārthacintāsu na sāvasthā na yaḥ śivaḥ [4] ityādinā śivajīvayor abheda evoktaḥ etattattvaparijñānam eva muktiḥ etattattvāparijñānam eva ca bandha iti bhaviṣyati eva etat nanu grāhako 'yaṃ vikalpamayaḥ vikalpanaṃ ca cittahetukaṃ sati ca citte katham asya śivātmakatvaṃ iti śaṅktvā cittam eva nirnetum āha citir eva cetanapadād avarūḍhā cetyasaṃkocinī cittam

न चित्तं नाम अन्यत् किंचित् अपि तु सैव भगवती तत् तथा हि सा स्व.= म् स्वरूपं गोपयित्वा यदा संकोचं गृह्णाति तदा द्वयी गतिः कदाचिद् उल्लसितम् अपि संकोचं गुणीकृत्य चित्प्राधान्येन स्फुरति कदाचित् संकोचप्रधानतया चित्प्राधान्यपक्षे सहजं प्रकाशमात्रप्रधानत्वे विज्ञानाकलता प्रकाशपरामर्शप्रधानत्वे तु विद्याप्रमातृता तत्रापि क्रमेण संकोचस्य तनुतायां ईशसदाशिवानाश्रितरूपता समाधिप्रयत्नोपार्जिते तु चित्प्रधानत्वे शुद्धाध्वप्रमातृता क्रमात् क्रमं प्रकर्षवती संकोचप्राधान्ये तु शून्यादिप्रमातृता एवम् अवस्थिते सति चितिर् एव संकुचितग्राहकरूपा चेतनपदात् अवरूढा अर्थग्रहणोन्मुखी सती चेत्येन नीलसुखादिना संकोचिनी उभयसंकोचसंकुचितैव चित्तम् तथा च=20 स्वाङ्गरूपेषु भावेषु पत्युर् ज्ञानं क्रिया च या माया तृतीये ते एव पशोः सत्त्वं रजस् तमः [5] इत्यादिना स्वातन्त्र्यात्मा चितिशक्तिर् एव ज्ञानक्रियामायाशक्तिरूपा पशुदशायां संकोचप्रकर्षात् सत्त्वरजस्तमःस्वभावचित्तात्मतया स्फुरतीति श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् उक्तम् अत एव श्रीतत्त्वगर्भस्तोत्रे विकल्पदशायाम् अपि तात्त्विकस्वरूपसद्भावात् तदनुसरणाभिप्रायेणोक्तम् अत एव तु ये केचित् परमार्थानुसारिणः तेषां तत्र स्वरूपस्य स्वज्योतिष्ट्वं न लुप्यते इति चित्तम् एव तु मायाप्रमातुः स्वरूपम् इत्य् आह तन्मयो मायाप्रमाता

na cittaṃ nāma anyat kiṃcit api tu saiva bhagavatī tat tathā hi sā sva.= m svarūpaṃ gopayitvā yadā saṃkocaṃ gṛhṇāti tadā dvayī gatiḥ kadācid ullasitam api saṃkocaṃ guṇīkṛtya citprādhānyena sphurati kadācit saṃkocapradhānatayā citprādhānyapakṣe sahajaṃ prakāśamātrapradhānatve vijñānākalatā prakāśaparāmarśapradhānatve tu vidyāpramātṛtā tatrāpi krameṇa saṃkocasya tanutāyāṃ īśasadāśivānāśritarūpatā samādhiprayatnopārjite tu citpradhānatve śuddhādhvapramātṛtā kramāt kramaṃ prakarṣavatī saṃkocaprādhānye tu śūnyādipramātṛtā evam avasthite sati citir eva saṃkucitagrāhakarūpā cetanapadāt avarūḍhā arthagrahaṇonmukhī satī cetyena nīlasukhādinā saṃkocinī ubhayasaṃkocasaṃkucitaiva cittam tathā ca=20 svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyur jñānaṃ kriyā ca yā māyā tṛtīye te eva paśoḥ sattvaṃ rajas tamaḥ [5] ityādinā svātantryātmā citiśaktir eva jñānakriyāmāyāśaktirūpā paśudaśāyāṃ saṃkocaprakarṣāt sattvarajastamaḥsvabhāvacittātmatayā sphuratīti śrīpratyabhijñāyām uktam ata eva śrītattvagarbhastotre vikalpadaśāyām api tāttvikasvarūpasadbhāvāt tadanusaraṇābhiprāyeṇoktam ata eva tu ye kecit paramārthānusāriṇaḥ teṣāṃ tatra svarūpasya svajyotiṣṭvaṃ na lupyate iti cittam eva tu māyāpramātuḥ svarūpam ity āha tanmayo māyāpramātā

देहप्राणपदं तावत् चित्तप्रधानम् एव शून्यभूमिर् अपि चित्तसंस्कारवत्य् एव अन्यथा ततो व्युत्थितस्य स्वकर्तव्यानुधावनाभावः स्याद् इति चित्तमय एव मायीयः प्रमाता अमुनैव आशयेन शिवसूत्रेषु वस्तुवृत्तानुसारेण "चैतन्यम् आत्मा" [6] इत्य् अभिधाय मायाप्रमातृलक्षणावसरे पुनः "चित्तम् आत्मा" [7] इत्य् उक्त= म् अस्यैव सम्यक् स्वरूपज्ञानात् यतो मुक्तिः असम्यक् तु संसारः ततः तिलश एतत्स्वरूपं निर्भङ्क्तुम् आह स चैको द्विरूपस् त्रिमयश् चतुरात्मा सप्तपञ्चकस्वभावः

dehaprāṇapadaṃ tāvat cittapradhānam eva śūnyabhūmir api cittasaṃskāravaty eva anyathā tato vyutthitasya svakartavyānudhāvanābhāvaḥ syād iti cittamaya eva māyīyaḥ pramātā amunaiva āśayena śivasūtreṣu vastuvṛttānusāreṇa "caitanyam ātmā" [6] ity abhidhāya māyāpramātṛlakṣaṇāvasare punaḥ "cittam ātmā" [7] ity ukta= m asyaiva samyak svarūpajñānāt yato muktiḥ asamyak tu saṃsāraḥ tataḥ tilaśa etatsvarūpaṃ nirbhaṅktum āha sa caiko dvirūpas trimayaś caturātmā saptapañcakasvabhāvaḥ

निर्णीतदृशा चिदात्मा शिवभट्टारक एव एक आत्मा न तु अन्यः कश्चित् प्रकाशस्य देशकालादिभिः भेदायोगात् जडस्य तु ग्राहकत्वानुपपत्तेः प्रकाश एव यतः स्वातन्त्र्यात् गृहीतप्राणादिसंकोचः संकुचितार्थग्राहकताम् अश्नुते ततो ऽसौ प्रकाशरूपत्वसंकोचावभासवत्त्वाभ्यां द्विरूपः आणवमायीयकार्ममलावृतत्वात् त्रिमयः शून्यप्राणपुर्यष्टकशरीरस्वभावत्वात् चतुरात्मा सप्तपञ्चकानि शिवादिपृथिव्यन्तानि पञ्चत्रिंशत्तत्त्वानि तत्स्वभावः तथा शिवादिसकलान्तप्रमातृसप्तकस्वरूपः चिदानन्देच्छाज्ञानक्रियाशक्तिरूपत्वे ऽपि अख्यातिवशात् कलाविद्यारागकालनियतिकञ्चुकवलितत्वात् पञ्चकस्वरूपः एवं च शिवैकरूपत्वेन पञ्चत्रिंशत्तत्त्वमयत्वेन प्रमातृसप्तकस्वभावत्वेन्= अ चिदादिशक्तिपञ्चकात्मकत्वेन च अयं प्रत्यभिज्ञायमानो मुक्तिः अन्यथा तु संसारहेतुः एवं च तद्भूमिकाः सर्वदर्शनस्थितयः

nirṇītadṛśā cidātmā śivabhaṭṭāraka eva eka ātmā na tu anyaḥ kaścit prakāśasya deśakālādibhiḥ bhedāyogāt jaḍasya tu grāhakatvānupapatteḥ prakāśa eva yataḥ svātantryāt gṛhītaprāṇādisaṃkocaḥ saṃkucitārthagrāhakatām aśnute tato 'sau prakāśarūpatvasaṃkocāvabhāsavattvābhyāṃ dvirūpaḥ āṇavamāyīyakārmamalāvṛtatvāt trimayaḥ śūnyaprāṇapuryaṣṭakaśarīrasvabhāvatvāt caturātmā saptapañcakāni śivādipṛthivyantāni pañcatriṃśattattvāni tatsvabhāvaḥ tathā śivādisakalāntapramātṛsaptakasvarūpaḥ cidānandecchājñānakriyāśaktirūpatve 'pi akhyātivaśāt kalāvidyārāgakālaniyatikañcukavalitatvāt pañcakasvarūpaḥ evaṃ ca śivaikarūpatvena pañcatriṃśattattvamayatvena pramātṛsaptakasvabhāvatven= a cidādiśaktipañcakātmakatvena ca ayaṃ pratyabhijñāyamāno muktiḥ anyathā tu saṃsārahetuḥ evaṃ ca tadbhūmikāḥ sarvadarśanasthitayaḥ

सर्वेषां चार्वाकादिदर्शनानां स्थितयः सिद्धान्ताः तस्य एतस्य आत्मनो नटस्येव स्वेच्छावगृहीताः कृत्रिमा भूमिकाः तथा च चैतन्यविशिष्टं शरीरम् आत्मा इति चार्वाकाः नैयायिकादयो ज्ञानादिगुणगणाश्रयं बुद्धितत्त्वप्रायम् एव आत्मानं संसृतौ मन्यन्ते अपवर्गे तु तद् उच्छेदे शून्यप्रायम् अहंप्रतीतिप्रत्येयः सुखदुःखाद्युपाधिभिः तिरस्कृतात्मा मन्वाना मीमांसका ऽपि बुद्धाव् एव निविष्टा ज्ञानसन्तान एव तत्त्वं इति सौगत्= आ बुद्धिवृत्तिष्व् एव पर्यवसिताः प्राण एवात्मेति केचित् श्रुत्यन्तविदः = असद् एव इदम् आसीद् इत्य् अभावब्रह्मवादिनः शून्यभुवम् अवगाह्य स्थिताः = माध्यमिकापि एवम् एव परा प्रकृतिर् भगवान् वासुदेवः तद्विस्फुलिङ्गप्राया एव जीवा इति पाञ्चरात्राः परस्याः प्रकृतेः परिणामाभ्युपगमात् अव्यक्त एवाभिनिविष्टाः सांख्यादयस् तु विज्ञानकलप्रायां भूमिं अवलम्बन्ते सद् एव इदम् अग्र आसीद् इति ईश्वरतत्त्वपदम् आश्रिता अपरे श्रुत्यन्तविद.= ह् =20 शब्दब्रह्ममयं पश्यन्तीरूपं आत्मतत्त्वम् इति वैयाकरणाः श्रीसदाशिवपदमध्यासिताः एवम् अन्यद् अपि अनुमन्तव्यम् एतच् च आगमेषु बुद्धितत्त्वे स्थिता बौद्धा गुणेष्व् एवार्हताः स्थिताः स्थिता वेदविदः पुंसि अव्यक्ते पाञ्चरात्रिकाः इत्यादिना निरूपितम् विश्वोत्तीर्णम् आत्मतत्त्वम् इति तान्त्रिकाः विश्वमयम् इति कुलाद्याम्नायनिविष्टाः विश्वोत्तीर्णं विश्वमयं च इति त्रिकादिदर्शनविदः एवं एकस्यैव चिदात्मनो भगवतः स्वातन्त्र्यावभासिताः सर्वा इमा भूमिकाः स्वातन्त्र्यप्रच्छादनोन्मीलनतारतम्यभेदिताः अत एक एव एतावद्व्याप्तिकात्मा मितदृष्टयस् तु अंशांशिकासु तदिच्छयैव अभिमानं ग्राहिताः येन देहादिषु भूमिषु पूर्वपूर्वप्रमातृव्याप्तिसारताप्रथायाम् अपि उक्तरूपां महाव्यप्तिं परशक्तिपातं विना न लभन्ते यथोक्तं=20 वैष्णवाद्यास् तु ये केचित् विद्यारागेण रञ्जिताः न विदन्ति परं देवं सर्वज्ञं ज्ञानशालिनम् इति तथा=20 भ्रमयत्य् एव तान् माया ह्य् अमोक्षे मोक्षलिप्सया [8] इति त आत्मोपासकाः शैवं न गच्छन्ति परं पदम् [9] इति च अपि च सर्वेषां दर्शनानां समस्तानां नीलसुखादिज्ञानानां याः स्थितयः अन्तर्मुखरूपा विश्रान्तयः ताः तद्भूमिकाः चिदानन्दघनस्वात्मस्वरूपाभिव्यक्त्युपायाः तथा हि यदा यदा बहिर्मुखं रूपं स्वरूपे विश्राम्यति तदा तदा बाह्यवस्तूपसंहारः अन्तःप्रशान्तपदावस्थितिः तत्तदुदेष्यत्संवित्सन्तत्यासूत्रणं इति सृष्टिस्थितिसंहारमेलनरूप्= आ इयं तुरीया संविद्भट्टारिका तत्तत्सृष्ट्यादिभेदान् उद्वमन्ती संहरन्ती च सदा पूर्णा च कृशा च उभयरूपा च अनुभयात्मा च अक्रम= म् एव स्फुरन्ती स्थिता उक्तं च श्रीप्रत्यभिज्ञाटीकायां तावद् अर्थावलेहेन उत्तिष्ठति पूर्णा च भवति इति एषा च भट्टारिका क्रमात् क्रमं अधिकम् अनुशील्यमाना स्वात्मसात्करोत्य् एव भक्तजनम् यदि एवंभूतस्य आत्मनो विभूतिः तत् कथं अयं मलावृतो ऽणुः कलादिवलितः संसारी अभिधीयते इत्याह चिद्वत् तच् छक्तिसंकोचात् मलावृतः संसारी

sarveṣāṃ cārvākādidarśanānāṃ sthitayaḥ siddhāntāḥ tasya etasya ātmano naṭasyeva svecchāvagṛhītāḥ kṛtrimā bhūmikāḥ tathā ca caitanyaviśiṣṭaṃ śarīram ātmā iti cārvākāḥ naiyāyikādayo jñānādiguṇagaṇāśrayaṃ buddhitattvaprāyam eva ātmānaṃ saṃsṛtau manyante apavarge tu tad ucchede śūnyaprāyam ahaṃpratītipratyeyaḥ sukhaduḥkhādyupādhibhiḥ tiraskṛtātmā manvānā mīmāṃsakā 'pi buddhāv eva niviṣṭā jñānasantāna eva tattvaṃ iti saugat= ā buddhivṛttiṣv eva paryavasitāḥ prāṇa evātmeti kecit śrutyantavidaḥ = asad eva idam āsīd ity abhāvabrahmavādinaḥ śūnyabhuvam avagāhya sthitāḥ = mādhyamikāpi evam eva parā prakṛtir bhagavān vāsudevaḥ tadvisphuliṅgaprāyā eva jīvā iti pāñcarātrāḥ parasyāḥ prakṛteḥ pariṇāmābhyupagamāt avyakta evābhiniviṣṭāḥ sāṃkhyādayas tu vijñānakalaprāyāṃ bhūmiṃ avalambante sad eva idam agra āsīd iti īśvaratattvapadam āśritā apare śrutyantavida.= h =20 śabdabrahmamayaṃ paśyantīrūpaṃ ātmatattvam iti vaiyākaraṇāḥ śrīsadāśivapadamadhyāsitāḥ evam anyad api anumantavyam etac ca āgameṣu buddhitattve sthitā bauddhā guṇeṣv evārhatāḥ sthitāḥ sthitā vedavidaḥ puṃsi avyakte pāñcarātrikāḥ ityādinā nirūpitam viśvottīrṇam ātmatattvam iti tāntrikāḥ viśvamayam iti kulādyāmnāyaniviṣṭāḥ viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ ca iti trikādidarśanavidaḥ evaṃ ekasyaiva cidātmano bhagavataḥ svātantryāvabhāsitāḥ sarvā imā bhūmikāḥ svātantryapracchādanonmīlanatāratamyabheditāḥ ata eka eva etāvadvyāptikātmā mitadṛṣṭayas tu aṃśāṃśikāsu tadicchayaiva abhimānaṃ grāhitāḥ yena dehādiṣu bhūmiṣu pūrvapūrvapramātṛvyāptisāratāprathāyām api uktarūpāṃ mahāvyaptiṃ paraśaktipātaṃ vinā na labhante yathoktaṃ=20 vaiṣṇavādyās tu ye kecit vidyārāgeṇa rañjitāḥ na vidanti paraṃ devaṃ sarvajñaṃ jñānaśālinam iti tathā=20 bhramayaty eva tān māyā hy amokṣe mokṣalipsayā [8] iti ta ātmopāsakāḥ śaivaṃ na gacchanti paraṃ padam [9] iti ca api ca sarveṣāṃ darśanānāṃ samastānāṃ nīlasukhādijñānānāṃ yāḥ sthitayaḥ antarmukharūpā viśrāntayaḥ tāḥ tadbhūmikāḥ cidānandaghanasvātmasvarūpābhivyaktyupāyāḥ tathā hi yadā yadā bahirmukhaṃ rūpaṃ svarūpe viśrāmyati tadā tadā bāhyavastūpasaṃhāraḥ antaḥpraśāntapadāvasthitiḥ tattadudeṣyatsaṃvitsantatyāsūtraṇaṃ iti sṛṣṭisthitisaṃhāramelanarūp= ā iyaṃ turīyā saṃvidbhaṭṭārikā tattatsṛṣṭyādibhedān udvamantī saṃharantī ca sadā pūrṇā ca kṛśā ca ubhayarūpā ca anubhayātmā ca akrama= m eva sphurantī sthitā uktaṃ ca śrīpratyabhijñāṭīkāyāṃ tāvad arthāvalehena uttiṣṭhati pūrṇā ca bhavati iti eṣā ca bhaṭṭārikā kramāt kramaṃ adhikam anuśīlyamānā svātmasātkaroty eva bhaktajanam yadi evaṃbhūtasya ātmano vibhūtiḥ tat kathaṃ ayaṃ malāvṛto 'ṇuḥ kalādivalitaḥ saṃsārī abhidhīyate ityāha cidvat tac chaktisaṃkocāt malāvṛtaḥ saṃsārī

यदा चिदात्मा परमेश्वरः स्वस्वातन्त्र्यात् अभेदव्याप्तिं निमज्ज्य भेदव्याप्तिम् अवलम्बते तदा तदीया इच्छादिशक्तयः असंकुचिता अपि संकोचवत्यो भान्ति तदानीम् एव अयं मलावृतः संसारी भवति तथा च अप्रतिहतस्वातन्त्र्यरूपा इच्छाशक्तिः संकुचिता सती अपूर्णमन्यतारूपं [10] आणवं मलम् ज्ञानशक्तिः क्रमेण संकोचात् भेदे सर्वज्ञत्वस्य किंचिज्ज्ञत्वाप्तेः अन्तःकरणबुद्धीन्द्रियतापत्तिपूर्वं अत्यन्तसंकोचग्रहणेन [11] भिन्नवेद्यप्रथारूपं मायीयं मलम् क्रियाशक्तिः क्रमेण भेदे सर्वकर्तृत्वस्य किंचित्कर्तृत्वाप्तेः कर्मेन्द्रियरूपसंकोचग्रहणपूर्वं अत्यन्तपरिमिततां [12] प्राप्ता शुभाशुभानुष्टानमयं कार्मं मलम् तथा सर्वकर्तृत्वसर्वज्ञत्वपूर्णत्वनित्यत्वव्यापकत्वशक्तयः संकोचं गृह्णाना यथाक्रमं कलाविद्यारागकालनियतिरूपतया भान्ति तथाविधश् च अयं शक्तिदरिद्रः संसारी उच्यते स्वशक्तिविकासे तु शिव एव ननु संसार्यवस्थायाम् अस्य किंचित् शिवतोचितं अभिज्ञानम् अस्ति येन शिव एव तथावस्थित इत्य् उद्घोष्यते अस्तीत्याह तथापि तद्वत् पञ्चकृत्यानि करोति

yadā cidātmā parameśvaraḥ svasvātantryāt abhedavyāptiṃ nimajjya bhedavyāptim avalambate tadā tadīyā icchādiśaktayaḥ asaṃkucitā api saṃkocavatyo bhānti tadānīm eva ayaṃ malāvṛtaḥ saṃsārī bhavati tathā ca apratihatasvātantryarūpā icchāśaktiḥ saṃkucitā satī apūrṇamanyatārūpaṃ [10] āṇavaṃ malam jñānaśaktiḥ krameṇa saṃkocāt bhede sarvajñatvasya kiṃcijjñatvāpteḥ antaḥkaraṇabuddhīndriyatāpattipūrvaṃ atyantasaṃkocagrahaṇena [11] bhinnavedyaprathārūpaṃ māyīyaṃ malam kriyāśaktiḥ krameṇa bhede sarvakartṛtvasya kiṃcitkartṛtvāpteḥ karmendriyarūpasaṃkocagrahaṇapūrvaṃ atyantaparimitatāṃ [12] prāptā śubhāśubhānuṣṭānamayaṃ kārmaṃ malam tathā sarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvanityatvavyāpakatvaśaktayaḥ saṃkocaṃ gṛhṇānā yathākramaṃ kalāvidyārāgakālaniyatirūpatayā bhānti tathāvidhaś ca ayaṃ śaktidaridraḥ saṃsārī ucyate svaśaktivikāse tu śiva eva nanu saṃsāryavasthāyām asya kiṃcit śivatocitaṃ abhijñānam asti yena śiva eva tathāvasthita ity udghoṣyate astītyāha tathāpi tadvat pañcakṛtyāni karoti

इह ईश्वराद्वयदर्शनस्य ब्रह्मवादिभ्यः अयम् एव विशेषः यत्=20 सृष्टिसंहारकर्तारं विलयस्थितिकारकम् अनुग्रहकरं देवं प्रणतार्तिविनाशनम् [13] इति श्रिमत्स्वच्छन्दादिशासनोक्तनीत्या सदा पञ्चविधकृत्यकारित्वं चिदात्मनो भगवतः यथा च भगवान् शुद्धेतराध्वस्फारणक्रमेण स्वरूपविकासरूपाणि सृष्ट्यादीनि करोति तथा संकुचितचिच्छक्त्या संसारभूमिकायाम् अपि पञ्चकृत्यानि विधत्ते तथा हि तद् एवं व्यवहारे ऽपि प्रभुर् देहादिम् आविशन् भान्तम् एवान्तरर्थौघम् इच्छया भासयेद् बहिः [14] इति प्रत्यभिज्ञाकारिकोक्तार्थदृष्ट्या देहप्राणादिपदं आविशन् चिद्रूपो महेश्वरो बहिर्मुखीभावावसरे नीलादिकम् अर्थं नियतदेशकालादितया यदा आभासयति तदा नियतदेशकालाद्याभासांशे अस्य स्रष्टृता अन्यदेशकालाद्याभासांशे अस्य संहर्तृता नीलाद्याभासांशे स्थापकता भेदेन आभासांशे विलयकारिता प्रकाशैक्येन प्रकाशने अनुग्रहीतृता यथा च सदा पञ्चविधकृत्यकारित्वं भगवतः तथा मया वितत्य स्पन्दसन्दोहे निर्नीतम् एवम् इदं पञ्चविधकृत्यकारित्वं आत्मीयं सदा दृढप्रतिपत्त्या परिशील्यमानं माहेश्वर्यं उन्मीलयत्य् एव भक्तिभाजाम् अत एव ये सदा एतत् परिशीलयन्ति ते स्वरूपविकासमयं विश्वं जानाना जीवन्मुक्ता इत्य् आम्नाताः ये तु न तथा ते सर्वतो विभिन्नं मेयजातं पश्यन्तो बद्धात्मनः न च अयम् एव प्रकारः पञ्चविधकृत्यकारित्वे यावद् अन्यो ऽपि कश्चित् रहस्यरूपो ऽस्तीत्य् आह आभासनरक्तिविमर्शनबीजावस्थापनविलापनतस् तानि

iha īśvarādvayadarśanasya brahmavādibhyaḥ ayam eva viśeṣaḥ yat=20 sṛṣṭisaṃhārakartāraṃ vilayasthitikārakam anugrahakaraṃ devaṃ praṇatārtivināśanam [13] iti śrimatsvacchandādiśāsanoktanītyā sadā pañcavidhakṛtyakāritvaṃ cidātmano bhagavataḥ yathā ca bhagavān śuddhetarādhvasphāraṇakrameṇa svarūpavikāsarūpāṇi sṛṣṭyādīni karoti tathā saṃkucitacicchaktyā saṃsārabhūmikāyām api pañcakṛtyāni vidhatte tathā hi tad evaṃ vyavahāre 'pi prabhur dehādim āviśan bhāntam evāntararthaugham icchayā bhāsayed bahiḥ [14] iti pratyabhijñākārikoktārthadṛṣṭyā dehaprāṇādipadaṃ āviśan cidrūpo maheśvaro bahirmukhībhāvāvasare nīlādikam arthaṃ niyatadeśakālāditayā yadā ābhāsayati tadā niyatadeśakālādyābhāsāṃśe asya sraṣṭṛtā anyadeśakālādyābhāsāṃśe asya saṃhartṛtā nīlādyābhāsāṃśe sthāpakatā bhedena ābhāsāṃśe vilayakāritā prakāśaikyena prakāśane anugrahītṛtā yathā ca sadā pañcavidhakṛtyakāritvaṃ bhagavataḥ tathā mayā vitatya spandasandohe nirnītam evam idaṃ pañcavidhakṛtyakāritvaṃ ātmīyaṃ sadā dṛḍhapratipattyā pariśīlyamānaṃ māheśvaryaṃ unmīlayaty eva bhaktibhājām ata eva ye sadā etat pariśīlayanti te svarūpavikāsamayaṃ viśvaṃ jānānā jīvanmuktā ity āmnātāḥ ye tu na tathā te sarvato vibhinnaṃ meyajātaṃ paśyanto baddhātmanaḥ na ca ayam eva prakāraḥ pañcavidhakṛtyakāritve yāvad anyo 'pi kaścit rahasyarūpo 'stīty āha ābhāsanaraktivimarśanabījāvasthāpanavilāpanatas tāni

पञ्चविधकृत्यानि करोति इति पूर्वतः संबध्यते श्रीमन्महार्थदृष्ट्या दृगादिदेवीप्रसरणक्रमेण यद् यद् आभाति तत् तत् सृज्यते तथा सृष्टे पदे तत्र यदा प्रशान्तनिमेषं कंचित् कालं रज्यति तदा स्थितिदेव्या तत् स्थप्यते चमत्कारापरपर्यायविमर्शनसमये तु संह्रियते यथोक्तं श्रीरामेन समाधिवज्रेणाप्य् अन्यैर् अभेद्यो भेदभूधरः परामृष्टश् च नष्टश् च त्वद्भक्तिबलशालिभिः इति यदा तु संह्रियमाणम् अपि एतत् अन्तः विचित्राशङ्कादिसंस्कारं आधत्ते तदा तत् पुनर् उद्भविष्यत् संसारबीजभावम् आपन्नं विलयपदमध्यारोपितम् यदा पुनः तत् तथान्तःस्थापितं अन्यद् वानुभूयमानम् एव हठपाकक्रमेणालंग्रासयुक्त्या चिदग्निसाद्भावम् आपद्यते तदा पूर्णतापादनेन अनुगृह्यत एव ईदृशं च पञ्चविधकृत्यकारित्वं सर्वस्य सदा सन्निहितम् अपि सद्गुरूपदेशं विन्= आ न प्रकाशत इति सद्गुरुसपर्यैव एतत्प्रथार्थम् अनुसर्तव्या यस्य पुनः सद्गुरूपदेशं विना एतत्परिज्ञानं नास्ति तस्यावच्छादितस्वस्वरूपाभिः निजाभिः शक्तिभिः व्यामोहितत्वं भवतीत्य् आह तदपरिज्ञाने स्वशक्तिभिर् व्यामोहितता संसारित्वम्

pañcavidhakṛtyāni karoti iti pūrvataḥ saṃbadhyate śrīmanmahārthadṛṣṭyā dṛgādidevīprasaraṇakrameṇa yad yad ābhāti tat tat sṛjyate tathā sṛṣṭe pade tatra yadā praśāntanimeṣaṃ kaṃcit kālaṃ rajyati tadā sthitidevyā tat sthapyate camatkārāparaparyāyavimarśanasamaye tu saṃhriyate yathoktaṃ śrīrāmena samādhivajreṇāpy anyair abhedyo bhedabhūdharaḥ parāmṛṣṭaś ca naṣṭaś ca tvadbhaktibalaśālibhiḥ iti yadā tu saṃhriyamāṇam api etat antaḥ vicitrāśaṅkādisaṃskāraṃ ādhatte tadā tat punar udbhaviṣyat saṃsārabījabhāvam āpannaṃ vilayapadamadhyāropitam yadā punaḥ tat tathāntaḥsthāpitaṃ anyad vānubhūyamānam eva haṭhapākakrameṇālaṃgrāsayuktyā cidagnisādbhāvam āpadyate tadā pūrṇatāpādanena anugṛhyata eva īdṛśaṃ ca pañcavidhakṛtyakāritvaṃ sarvasya sadā sannihitam api sadgurūpadeśaṃ vin= ā na prakāśata iti sadgurusaparyaiva etatprathārtham anusartavyā yasya punaḥ sadgurūpadeśaṃ vinā etatparijñānaṃ nāsti tasyāvacchāditasvasvarūpābhiḥ nijābhiḥ śaktibhiḥ vyāmohitatvaṃ bhavatīty āha tadaparijñāne svaśaktibhir vyāmohitatā saṃsāritvam

तस्यैतस्य सदा संभवतः पञ्चविधकृत्यकारित्वस्य अपरिज्ञाने शक्तिपातहेतुकस्वबलोन्मीलनाभावात् अप्रकाशने स्वभिः शक्तिभिः व्यामोहितत्वं विविधलौकिकशास्त्रीयशङ्काशङ्कुकीलितत्वं यत् इदम् एव्= अ संसारित्वम् तद् उक्तं श्रीसर्ववीरभट्टारके अज्ञानाच् छङ्कते लोकस् ततः सृष्टिश् च संहृतिः इति मन्त्रा वर्णात्मकाः सर्वे सर्वे वर्णाः शिवात्मकाः इति च तथा हि चित्प्रकाशात् अव्यतिरिक्ता नित्योदितमहामन्त्ररूपा पूर्णाहंविमर्शमयी येयं परावाक्छक्तिः आदिक्षान्तरूपाशेषशक्तिचक्रगर्भिणी सा तावत् पश्यन्तीमध्यमादिक्रमेण ग्राहकभूमिकां भासयति तत्र च परारूपत्वेन स्वरूपं अप्रथयन्ती मायाप्रमातुः अस्फुटासाधारणार्थावभासरूपां प्रतिक्षणं नवनवां विकल्पक्रिया.= म् उल्लासयति शुद्धाम् अपि च अविकल्पभूमिं तदाच्छादिताम् एव दर्शयति तत्र च ब्राह्म्यादिदेवताधिष्ठितककारादिविचित्रशक्तिभिः व्यामोहितो देहप्राणादिम् एव परिमितं अवशं आत्मानं मन्यते मूढजनः ब्राह्म्यादिदेव्यः पशुदशायां भेदविषये सृष्टिस्थिती अभेदविषये च्= अ संहारं प्रथयन्त्यः परिमितविकल्पपात्रताम् एव संपादयन्ति पतिदशायां तु भेदे संहारं अभेदे च सर्गस्थिती प्रकटयन्त्यः क्रमात् क्रमं विकल्पनिर्ह्रासनेन श्रीमद्भैरवमुद्रानुप्रवेशमयीं महतीम् अविकल्पभूमिम् एव उन्मीलयन्ति सर्वो ममायं विभव इत्य् एवं परिजानतः विश्वात्मनो विकल्पानां प्रसरे ऽपि महेशता [15] इत्यादिरूपां चिदानन्दावेशमग्नां शुद्धविकल्पशक्तिम् उल्लासयन्ति ततः उक्तनीत्या स्वशक्तिव्यामोहिततैव संसारित्वम् किं च चितिशक्तिर् एव भगवती विश्ववमनात् संसारवामाचारत्वाच् च वामेश्वर्याख्या सती खेचरीगोचरीदिक्चरीभूचरीरूपैः अशेषैः प्रमात्रन्तःकरणबहिष्करणभावस्वभावैः परिस्फुरन्ती पशुभूमिकायां शून्यपदविश्रान्ता किंचित्कर्तृत्वाद्यात्मककलादिशक्त्यात्मना खेचरीचक्रेण गोपितपारमार्थिकचिद्गगनचरीत्वस्वरूपेण चकस्ति भेदनिश्चयाभिमानविकल्पनप्रधानान्तःकरणदेवीरूपेण गोचरीचक्रेन गोपिताभेदनिश्चयाद्यात्मकपारमार्थिकस्वरूपेण प्रकाशते भेदालोचनादिप्रधानबहिष्करणदेवतात्मना च दिक्चरीचक्रेण गोपिताभेदप्रथात्मकपारमार्थिकस्वरूपेण स्फुरति सर्वतो व्यवच्छिन्नाभासस्वभावप्रमेयात्मना च भूचरीचक्रेण गोपितसार्वात्म्यस्वरूपेण पशुहृदयव्यामोहिना भाति पतिभूमिकायां तु सर्वकर्तृत्वादिशक्त्यात्मकचिद्गगनचरीत्वेन अभेदनिश्चयाद्यात्मना गोचरीत्वेन अभेदालोचनाद्यात्मना दिक्चरीत्वेन स्वाङ्गकल्पाद्वयप्रथासारप्रमेयात्मना च भूचरीत्वेन पतिहृदयविकासिना स्फुरति तथा चोक्तं सहजचमत्कारपरिजनिताकृतकादरेण भट्टदामोदरेण विमुक्तकेषु पूर्णावच्छिन्नमात्रान्तर्बहिष्करणभावगाः वामेशाद्याः परिज्ञानाज्ञानात् स्युर् मुक्तिबन्धदाः इति एवं च निजशक्तिव्यामोहिततैव संसरित्वम् अपि च चिदात्मनः परमेश्वरस्य स्वा अनपायिनी एकैव स्फुरत्तासारकर्तृतात्मा ऐश्वर्यशक्तिः सा यदा स्वरूपं गोपयित्वा पाशवे पदे प्राणापानसमानशक्तिदशाभिः जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तभूमिभिः देहप्राणपुर्यष्टककलाभिश् च व्यामोहयति तदा तद्व्यामोहितता संसारित्वम् यदा तु मध्यधामोल्लासां उदानशक्तिं विश्वव्याप्तिसारां च व्यानशक्तिं तुर्यदशारूपां तुर्यातीतदशारूपां च चिदानन्दघनां उन्मीलयति तदा देहाद्यवस्थायाम् अपि पतिदशात्मा जीवन्मुक्तिर् भवति एवं त्रिधा स्वशक्तिव्यामोहितता व्याख्याता चिद्वत् इति सूत्रे [16] चित्प्रकाशो गृहीतसंकोचः संसारी इत्य् उक्तम् इह्= अ तु स्वशक्तिव्यामोहितत्वेन अस्य संसारित्वं भवति इति भङ्ग्यन्तरेण उक्तम् एवं संकुचितशक्तिः प्राणादिमान् अपि यदा स्वशक्तिव्यामोहितो न भवति तदा अयं शरीरी परमेश्वरः इत्य् आम्नायस्थित्या शिवभट्टारक एव इति भङ्ग्या निरूपितं भवति यदागमः=20 मनुष्यदेहम् आस्थाय छन्नास् ते परमेश्वराः इति उक्तम् च प्रत्यभिज्ञाटीकायां "शरीरम् एव घटाद्य् अपि वा ये षट्त्रिंशत्तत्त्वमयं शिवरूपतयापश्यन्ति ते ऽपि सिध्यन्ति" इति उक्तसूत्रार्थप्रातिपक्ष्येण तत्त्वदृष्टिं दर्शयितुम् आह तत्परिज्ञाने चित्तम् एव अन्तर्मुखीभावेन चेतनपदाध्यारोहात् चितिः

tasyaitasya sadā saṃbhavataḥ pañcavidhakṛtyakāritvasya aparijñāne śaktipātahetukasvabalonmīlanābhāvāt aprakāśane svabhiḥ śaktibhiḥ vyāmohitatvaṃ vividhalaukikaśāstrīyaśaṅkāśaṅkukīlitatvaṃ yat idam ev= a saṃsāritvam tad uktaṃ śrīsarvavīrabhaṭṭārake ajñānāc chaṅkate lokas tataḥ sṛṣṭiś ca saṃhṛtiḥ iti mantrā varṇātmakāḥ sarve sarve varṇāḥ śivātmakāḥ iti ca tathā hi citprakāśāt avyatiriktā nityoditamahāmantrarūpā pūrṇāhaṃvimarśamayī yeyaṃ parāvākchaktiḥ ādikṣāntarūpāśeṣaśakticakragarbhiṇī sā tāvat paśyantīmadhyamādikrameṇa grāhakabhūmikāṃ bhāsayati tatra ca parārūpatvena svarūpaṃ aprathayantī māyāpramātuḥ asphuṭāsādhāraṇārthāvabhāsarūpāṃ pratikṣaṇaṃ navanavāṃ vikalpakriyā.= m ullāsayati śuddhām api ca avikalpabhūmiṃ tadācchāditām eva darśayati tatra ca brāhmyādidevatādhiṣṭhitakakārādivicitraśaktibhiḥ vyāmohito dehaprāṇādim eva parimitaṃ avaśaṃ ātmānaṃ manyate mūḍhajanaḥ brāhmyādidevyaḥ paśudaśāyāṃ bhedaviṣaye sṛṣṭisthitī abhedaviṣaye c= a saṃhāraṃ prathayantyaḥ parimitavikalpapātratām eva saṃpādayanti patidaśāyāṃ tu bhede saṃhāraṃ abhede ca sargasthitī prakaṭayantyaḥ kramāt kramaṃ vikalpanirhrāsanena śrīmadbhairavamudrānupraveśamayīṃ mahatīm avikalpabhūmim eva unmīlayanti sarvo mamāyaṃ vibhava ity evaṃ parijānataḥ viśvātmano vikalpānāṃ prasare 'pi maheśatā [15] ityādirūpāṃ cidānandāveśamagnāṃ śuddhavikalpaśaktim ullāsayanti tataḥ uktanītyā svaśaktivyāmohitataiva saṃsāritvam kiṃ ca citiśaktir eva bhagavatī viśvavamanāt saṃsāravāmācāratvāc ca vāmeśvaryākhyā satī khecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpaiḥ aśeṣaiḥ pramātrantaḥkaraṇabahiṣkaraṇabhāvasvabhāvaiḥ parisphurantī paśubhūmikāyāṃ śūnyapadaviśrāntā kiṃcitkartṛtvādyātmakakalādiśaktyātmanā khecarīcakreṇa gopitapāramārthikacidgaganacarītvasvarūpeṇa cakasti bhedaniścayābhimānavikalpanapradhānāntaḥkaraṇadevīrūpeṇa gocarīcakrena gopitābhedaniścayādyātmakapāramārthikasvarūpeṇa prakāśate bhedālocanādipradhānabahiṣkaraṇadevatātmanā ca dikcarīcakreṇa gopitābhedaprathātmakapāramārthikasvarūpeṇa sphurati sarvato vyavacchinnābhāsasvabhāvaprameyātmanā ca bhūcarīcakreṇa gopitasārvātmyasvarūpeṇa paśuhṛdayavyāmohinā bhāti patibhūmikāyāṃ tu sarvakartṛtvādiśaktyātmakacidgaganacarītvena abhedaniścayādyātmanā gocarītvena abhedālocanādyātmanā dikcarītvena svāṅgakalpādvayaprathāsāraprameyātmanā ca bhūcarītvena patihṛdayavikāsinā sphurati tathā coktaṃ sahajacamatkāraparijanitākṛtakādareṇa bhaṭṭadāmodareṇa vimuktakeṣu pūrṇāvacchinnamātrāntarbahiṣkaraṇabhāvagāḥ vāmeśādyāḥ parijñānājñānāt syur muktibandhadāḥ iti evaṃ ca nijaśaktivyāmohitataiva saṃsaritvam api ca cidātmanaḥ parameśvarasya svā anapāyinī ekaiva sphurattāsārakartṛtātmā aiśvaryaśaktiḥ sā yadā svarūpaṃ gopayitvā pāśave pade prāṇāpānasamānaśaktidaśābhiḥ jāgratsvapnasuṣuptabhūmibhiḥ dehaprāṇapuryaṣṭakakalābhiś ca vyāmohayati tadā tadvyāmohitatā saṃsāritvam yadā tu madhyadhāmollāsāṃ udānaśaktiṃ viśvavyāptisārāṃ ca vyānaśaktiṃ turyadaśārūpāṃ turyātītadaśārūpāṃ ca cidānandaghanāṃ unmīlayati tadā dehādyavasthāyām api patidaśātmā jīvanmuktir bhavati evaṃ tridhā svaśaktivyāmohitatā vyākhyātā cidvat iti sūtre [16] citprakāśo gṛhītasaṃkocaḥ saṃsārī ity uktam ih= a tu svaśaktivyāmohitatvena asya saṃsāritvaṃ bhavati iti bhaṅgyantareṇa uktam evaṃ saṃkucitaśaktiḥ prāṇādimān api yadā svaśaktivyāmohito na bhavati tadā ayaṃ śarīrī parameśvaraḥ ity āmnāyasthityā śivabhaṭṭāraka eva iti bhaṅgyā nirūpitaṃ bhavati yadāgamaḥ=20 manuṣyadeham āsthāya channās te parameśvarāḥ iti uktam ca pratyabhijñāṭīkāyāṃ "śarīram eva ghaṭādy api vā ye ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ śivarūpatayāpaśyanti te 'pi sidhyanti" iti uktasūtrārthaprātipakṣyeṇa tattvadṛṣṭiṃ darśayitum āha tatparijñāne cittam eva antarmukhībhāvena cetanapadādhyārohāt citiḥ

पूर्वसूत्रव्याख्याप्रसङ्गेन प्रमेयदृष्ट्या वितत्य व्याख्यातप्रायम् एतत् सूत्रम् शब्दसंगत्या तु अधुना व्याख्यायते तस्यात्मीयस्य पञ्चकृत्यकारित्वस्य परिज्ञाने सति अपरिज्ञानलक्षणकारणापगमात् स्वशक्तिव्यामोहिततानिवृत्तौ स्वातन्त्र्यलभात् प्राक् व्याख्यातं यत् चित्तं तद् एव संकोचिनीं बहिर्मुखतां जहत् अन्तर्मुखीभावेन चेतनपदाध्यारोहात् ग्राहकभूमिकाक्रमणक्रमेण संकोचकलाया अपि विगलनेन स्वरूपापत्त्या चितिर् भवति स्वां चिन्मयीं परां भूमिम् आविशतीत्य् अर्थः ननु यदि पारमार्थिकं चिच्छक्तिपदं सकलभेदकवलनस्वभावं [17] तद् अस्य मायापदे ऽपि तथारूपेण भवितव्यं यथा जलदाच्छादितस्यापि भानोः भावावभासकत्वं इत्य् आशङ्क्याह चितिवह्निर् अरोहपदे छन्नो ऽपि मात्रया मेयेन्धनं प्लुष्यति

pūrvasūtravyākhyāprasaṅgena prameyadṛṣṭyā vitatya vyākhyātaprāyam etat sūtram śabdasaṃgatyā tu adhunā vyākhyāyate tasyātmīyasya pañcakṛtyakāritvasya parijñāne sati aparijñānalakṣaṇakāraṇāpagamāt svaśaktivyāmohitatānivṛttau svātantryalabhāt prāk vyākhyātaṃ yat cittaṃ tad eva saṃkocinīṃ bahirmukhatāṃ jahat antarmukhībhāvena cetanapadādhyārohāt grāhakabhūmikākramaṇakrameṇa saṃkocakalāyā api vigalanena svarūpāpattyā citir bhavati svāṃ cinmayīṃ parāṃ bhūmim āviśatīty arthaḥ nanu yadi pāramārthikaṃ cicchaktipadaṃ sakalabhedakavalanasvabhāvaṃ [17] tad asya māyāpade 'pi tathārūpeṇa bhavitavyaṃ yathā jaladācchāditasyāpi bhānoḥ bhāvāvabhāsakatvaṃ ity āśaṅkyāha citivahnir arohapade channo 'pi mātrayā meyendhanaṃ pluṣyati

चितिर् एव विश्वग्रसनशीलत्वात् वह्निः असौ एव अवरोहपदे मायाप्रमातृतायां छन्नो ऽपि स्वातन्त्र्यात् आच्छादितस्वभावो ऽपि भूरिभूतिछन्नाग्निवत् मात्रया अंशेन नीलपीतादिप्रमेयेन्धनं प्लुष्यति स्वात्मसात्करोति मात्रापदस्येदम् आकूतं यत् कवलयन्न् अपि सार्वात्म्येन न ग्रसते अपि तु अंशेन संस्कारात्मना उत्थापयति ग्रासकत्वं च सर्वप्रमातॄणां स्वानुभवत एव सिद्धम् यद् उक्तं श्रीमदुत्पलदेवपादैः निजस्तोत्रेषु वर्तन्ते जन्तवो ऽशेषा अपि ब्रह्मेन्द्रविष्णवः ग्रसमानास् ततो वन्दे देव विश्वं भवन्मयम् [18] इति यदा पुनः करणेश्वरीप्रसरसंकोचं संपाद्य सर्गसंहारक्रमपरिशीलनयुक्तिं आविशति तदा बललाभे विश्वम् आत्मसात्करोति

citir eva viśvagrasanaśīlatvāt vahniḥ asau eva avarohapade māyāpramātṛtāyāṃ channo 'pi svātantryāt ācchāditasvabhāvo 'pi bhūribhūtichannāgnivat mātrayā aṃśena nīlapītādiprameyendhanaṃ pluṣyati svātmasātkaroti mātrāpadasyedam ākūtaṃ yat kavalayann api sārvātmyena na grasate api tu aṃśena saṃskārātmanā utthāpayati grāsakatvaṃ ca sarvapramātṝṇāṃ svānubhavata eva siddham yad uktaṃ śrīmadutpaladevapādaiḥ nijastotreṣu vartante jantavo 'śeṣā api brahmendraviṣṇavaḥ grasamānās tato vande deva viśvaṃ bhavanmayam [18] iti yadā punaḥ karaṇeśvarīprasarasaṃkocaṃ saṃpādya sargasaṃhārakramapariśīlanayuktiṃ āviśati tadā balalābhe viśvam ātmasātkaroti

Sūtra (cont. 2)

चितिर् एव देहप्राणाद्याच्छादननिमज्जनेन स्वरूपं उन्मग्नत्वेन स्फारयन्ती बलम् यथोक्तम् तदाक्रम्य बलं मन्त्राः ... ... [19] इति एवं च बललाभे उन्मग्नस्वरूपाश्रयणे क्षित्यादिसदाशिवान्तं विश्वं आत्मसात्करोति स्वस्वरूपाभेदेन निर्भासयति तद् उक्तं पूर्वगुरुभिः स्वभाषामयेषु क्रमसूत्रेषु यथा वह्निर् उद्बोधितो दाह्यं दहति तथा विषयपाशान् भक्षयेत् इति = न चैवं वक्तव्यम् =अद् विश्वात्मसात्काररूपा समावेशभूः कादाचित्की कथं उपादेया इयं स्याद् इति यतो देहाद्युन्मज्जननिमज्जनवशेन इयं अस्याः कादाचित्कत्वम् इव आभाति वस्तुतस् तु चितिस्वातन्त्र्यावभासितदेहाद्युन्मज्जनाद् एव कादाचित्कत्वम् एषा तु सदैव प्रकाशमाना अन्यथा तद् देहाद्य् अपि न प्रकाशेत अत एव देहादिप्रमातृताभिमाननिमज्जनाय अभ्यासः न तु सदाप्रथमानतासारप्रमातृताप्राप्त्यर्थं इति श्रीप्रत्यभिज्ञाकाराः एवं च चिदानन्दलाभे देहादिषु चेत्यमानेष्व् अपि चिदैकात्म्यप्रतिपत्तिदार्ढ्यं जीवन्मुक्तिः

citir eva dehaprāṇādyācchādananimajjanena svarūpaṃ unmagnatvena sphārayantī balam yathoktam tadākramya balaṃ mantrāḥ ... ... [19] iti evaṃ ca balalābhe unmagnasvarūpāśrayaṇe kṣityādisadāśivāntaṃ viśvaṃ ātmasātkaroti svasvarūpābhedena nirbhāsayati tad uktaṃ pūrvagurubhiḥ svabhāṣāmayeṣu kramasūtreṣu yathā vahnir udbodhito dāhyaṃ dahati tathā viṣayapāśān bhakṣayet iti = na caivaṃ vaktavyam =ad viśvātmasātkārarūpā samāveśabhūḥ kādācitkī kathaṃ upādeyā iyaṃ syād iti yato dehādyunmajjananimajjanavaśena iyaṃ asyāḥ kādācitkatvam iva ābhāti vastutas tu citisvātantryāvabhāsitadehādyunmajjanād eva kādācitkatvam eṣā tu sadaiva prakāśamānā anyathā tad dehādy api na prakāśeta ata eva dehādipramātṛtābhimānanimajjanāya abhyāsaḥ na tu sadāprathamānatāsārapramātṛtāprāptyarthaṃ iti śrīpratyabhijñākārāḥ evaṃ ca cidānandalābhe dehādiṣu cetyamāneṣv api cidaikātmyapratipattidārḍhyaṃ jīvanmuktiḥ

विश्वात्मसात्कारात्मनि समावेशरूपे चिदानन्दे लब्धे व्युत्थानदशायां दलकल्पतया देहप्राणनीलसुखादिषु आभासमानेष्व् अपि यत् समावेशसंस्कारबलात् प्रतिपादयिष्यमाणयुक्तिक्रमोपबृंहितात् चिदैकात्म्यप्रतिपत्तिदार्ढ्यम् अविचला चिदेकत्वप्रथा सैव जीवन्मुक्तिः जीवतः प्राणान् अपि धारयतो मुक्तिः प्रत्यभिज्ञातनिजस्वरूपविद्राविताशेषपाशराशित्वात् यथोक्तं स्पन्दशास्त्रे इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् स पश्यन् सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः [20] इति अथ कथं चिदानन्दलाभो भवति इत्य् आह मध्यविकासाच् चिदानन्दलाभः

viśvātmasātkārātmani samāveśarūpe cidānande labdhe vyutthānadaśāyāṃ dalakalpatayā dehaprāṇanīlasukhādiṣu ābhāsamāneṣv api yat samāveśasaṃskārabalāt pratipādayiṣyamāṇayuktikramopabṛṃhitāt cidaikātmyapratipattidārḍhyam avicalā cidekatvaprathā saiva jīvanmuktiḥ jīvataḥ prāṇān api dhārayato muktiḥ pratyabhijñātanijasvarūpavidrāvitāśeṣapāśarāśitvāt yathoktaṃ spandaśāstre iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat sa paśyan satataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ [20] iti atha kathaṃ cidānandalābho bhavati ity āha madhyavikāsāc cidānandalābhaḥ

सर्वान्तरतमत्वेन वर्तमानत्वात् तद्भित्तिलग्नतां विना च कस्यचिद् अपि स्वरूपानुपपत्तेः संविद् एव भगवती मध्यम् सा तु मायादशायां तथाभूतापि स्वरूपं गूहयित्वा "प्राक् संवित् प्राणे परिणता " इति नीत्या प्राणशक्तिभूमिं स्वीकृत्य अवरोहक्रमेण बुद्धिदेहादिभुवं अधिशयाना नाडीसहस्रसरणिम् अनुसृता तत्रापि च पलाशपर्णमध्यशाखान्यायेन आब्रह्मरन्ध्रात् अधोवक्त्रपर्यन्तं प्राणशक्तिब्रह्माश्रयमध्यमनाडीरूपतया प्राधान्येन स्थिता तत एव सर्ववृत्तीनाम् उदयात् तत्रैव च विश्रामात् एवंभूताप्य् एषा पशूनां निमीलितस्वरूपैव स्थिता यदा तु उक्तयुक्तिक्रमेण सर्वान्तरतमत्वे [21] मध्यभूता संविद् भगवती विकसति यदि वा वक्ष्यमाणक्रमेण मध्यभूता ब्रह्मनाडी विकसति तदा तद्विकासाच् चिदानन्दस्य उक्तरूपस्य लाभः प्राप्तिः भवति = ततश् च प्राग् उक्ता जीवन्मुक्तिः मध्यविकासे युक्तिम् आह विकल्पक्षयशक्तिसंकोचविकासवाहच्छेदाद्यन्तकोटिनिभालनादय इह उपायाः

sarvāntaratamatvena vartamānatvāt tadbhittilagnatāṃ vinā ca kasyacid api svarūpānupapatteḥ saṃvid eva bhagavatī madhyam sā tu māyādaśāyāṃ tathābhūtāpi svarūpaṃ gūhayitvā "prāk saṃvit prāṇe pariṇatā " iti nītyā prāṇaśaktibhūmiṃ svīkṛtya avarohakrameṇa buddhidehādibhuvaṃ adhiśayānā nāḍīsahasrasaraṇim anusṛtā tatrāpi ca palāśaparṇamadhyaśākhānyāyena ābrahmarandhrāt adhovaktraparyantaṃ prāṇaśaktibrahmāśrayamadhyamanāḍīrūpatayā prādhānyena sthitā tata eva sarvavṛttīnām udayāt tatraiva ca viśrāmāt evaṃbhūtāpy eṣā paśūnāṃ nimīlitasvarūpaiva sthitā yadā tu uktayuktikrameṇa sarvāntaratamatve [21] madhyabhūtā saṃvid bhagavatī vikasati yadi vā vakṣyamāṇakrameṇa madhyabhūtā brahmanāḍī vikasati tadā tadvikāsāc cidānandasya uktarūpasya lābhaḥ prāptiḥ bhavati = tataś ca prāg uktā jīvanmuktiḥ madhyavikāse yuktim āha vikalpakṣayaśaktisaṃkocavikāsavāhacchedādyantakoṭinibhālanādaya iha upāyāḥ

इह मध्यशक्तिविकासे विकल्पक्षयादय उपायाः प्रागुपदिष्टपञ्चविधकृत्यकारित्वाद्यनुसरणेन सर्वमध्यभूतायाः संविदो विकासो जायत इत्य् अभिहितप्रायम् उपायान्तरम् अपि तु उच्यते प्राणायाममुद्राबन्धादिसमस्तयन्त्रणातन्त्रत्रोटनेन सुखोपायम् एव हृदये निहितचित्तः उक्तयुक्त्या स्वस्थितिप्रतिबन्धकं विकल्पं अकिंचिच्चिन्तकत्वेन प्रशमयन् अविकल्पपरामर्शेन देहाद्यकलुषस्वचित्प्रमातृतानिभालनप्रवणः अचिराद् एव उन्मिषद्विकासां तुर्यतुर्यातीतसमावेशदशां आसादयति यथोक्तम्=20 विकल्पहानेनैकाग्र्यात् क्रमेणेश्वरतापदम् [22] इति श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् श्रीस्पन्दे ऽपि=20 यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात् परमं पदम् [23] इति श्रीज्ञानगर्भे ऽपि विहाय सकलाः क्रिया जननि मानसीः सर्वतो विमुक्तकरणक्रियानुसृतिपारतन्त्र्योज्ज्वलम् स्थितैस् त्वदनुभावतः सपदि वेद्यते सा परा दशा नृभिर् अतन्द्रितासमसुखामृतस्यन्दिनी इति अयं च उपायो मूर्धन्यत्वात् प्रत्यभिज्ञायां [24] प्रतिपादितत्वात् आदाव् उक्तः शक्तिसंकोचादयस् तु यद्य् अपि प्रत्यभिज्ञायां न प्रतिपादिताः तथापि आम्नायिकत्वात् अस्माभिः प्रसङ्गात् प्रदर्श्यन्ते बहुषु हि प्रदर्शितेषु कश्चित् केनचित् प्रवेक्ष्यतीति शक्तेः संकोच इन्द्रियद्वारेण प्रसरन्त्या एवाकुञ्चनक्रमेण उन्मुखीकरणम् यथोक्तं आथर्वणिकोपनिषत्सु कठवल्ल्यां चतुर्थवल्लीप्रथममन्त्रे पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयंभूः तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् कश्चिद् धीरः प्रत्यग् आत्मानम् ऐक्षद् आवृत्तचक्षुर् अमृतत्वम् अश्नन् [25] इति प्रसृताया अपि वा कूर्माङ्गसंकोचवत् त्राससमये हृत्प्रवेशवच् च सर्वतो निवर्तनम् यथोक्तं "तदपोद्धृते नित्योदितस्थितिः" इति शक्तेर् विकासः अन्तर्निगूढाया अक्रमम् एव सकलकरणचक्रविस्फारणेन्= अ "अन्तर्लक्ष्यो बहिर्दृष्टिः निमेषोन्मेषवर्जितः " इति भैरवीयमुद्रानुप्रवेशयुक्त्या बहिः प्रसरणम् यथोक्तं कक्ष्यस्तोत्रे=20 सर्वाः शक्तीः चेतसा दर्शनाद्याः स्वे स्वे वेद्ये यौगपद्येन विष्वक् क्षिप्त्वा मध्ये हाटकस्तम्भभूतः तिष्टन् विश्वाधार एको ऽवभासि इति श्रीभट्टकल्लटेनापि उक्तम् "रूपादिषु परिणामात् तत्सिद्धिः " इति शक्तेश् च संकोचविकासौ नासापुटस्पन्दनक्रमोन्मिषत्सूक्ष्मप्राणशक्त्या भ्रूभेदनेन क्रमासादितोर्ध्वकुण्डलिनीपदे प्रसरविश्रान्तिदशापरिशीलनम् अधःकुण्डलिन्यां च षष्टवक्त्ररूपायां प्रगुणीकृत्य शक्तिं तन्मूलतदग्रतन्मध्यभूमिस्पर्शावेशः यथोक्तं विज्ञानभट्टारके वह्नेर् विषस्य मध्ये तु चित्तं सुखमयं क्षिपेत् केवलं वायुपूर्णं वा स्मरानन्देन युज्यते [26] इति अत्र वह्निः अनुप्रवेशक्रमेण संकोचभूः विषस्थानं प्रसरयुक्त्य्= आ विकासपदं=20 "विषॢ व्याप्तौ" इत्य् अर्थानुगमात् वाहयोः वामदक्षिणगतयोः प्राणापानयोः छेदो हृदयविश्रान्तिपुरःसरं अन्तःककारहकारादिप्रायानच्कवर्णोच्चारेण विच्छेदनम् यथोक्तं ज्ञानगर्भे अनच्कककृतायतिप्रसृतपार्श्वनाडीद्वयच्छिदो विधृतचेतसो हृदयपङ्कजस्योदरे उदेति तव दारितान्धतमसः स विद्याङ्कुरो य एष परमेशतां जनयितुं पशोर् अपि अलम् इति आदिकोटिः हृदयम् अन्तकोटिः द्वादशान्तः तयोः प्राणोल्लासविश्रान्त्यवसरे निभालनं चित्तनिवेशनेन परिशीलनम् यथोक्तं विज्ञानभैरवे हृद्याकाशे निलीनाक्षः पद्मसंपुटमध्यगः अनन्यचेताः सुभगे परं सौभाग्यम् आप्नुयात् [27] इति तथा=20 यथा तथा यत्र तत्र द्वादशान्ते मनः क्षिपेत् प्रतिक्षणं क्षीणवृत्तेः वैलक्षण्यं दिनैर् भवेत् [28] इति आदिपदात् उन्मेषदशानिषेवणम् यथोक्तं उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तम् उपलक्षयेत् [29] इति स्पन्दे तथा रमणीयविषयचर्वणादयश् च संगृहीताः यथोक्तं श्रीविज्ञानभैरव एव जग्धिपानकृतोल्लासरसानन्दविजृम्भणात् भावयेद् भरितावस्थां महानन्दमयो भवेत् गीतादिविषयास्वादासमसौख्यैकतात्मनः योगिनस् तन्मयत्वेन मनोरूढेस् तदात्मता यत्र यत्र मनस्तुष्टिर् मनस् तत्रैव धारयेत् तत्र तत्र परानन्दस्वरूपं संप्रकाशते [30] इति एवम् अन्यद् अपि आनन्दपूर्णस्वात्मभावनादिकं अनुमन्तव्यम् इत्य् एवमादयः अत्र मध्यविकासे उपायाः मध्यविकासाच् चिदानन्दलाभः स एव च परमयोगिनः समावेशसमपत्त्यादिपर्यायः समाधिः तस्य नित्योदितत्वे युक्तिम् आह समाधिसंस्कारवति व्युत्थाने भूयो भूयः चिदैक्यामर्शान् नित्योदितसमाधिलाभः

iha madhyaśaktivikāse vikalpakṣayādaya upāyāḥ prāgupadiṣṭapañcavidhakṛtyakāritvādyanusaraṇena sarvamadhyabhūtāyāḥ saṃvido vikāso jāyata ity abhihitaprāyam upāyāntaram api tu ucyate prāṇāyāmamudrābandhādisamastayantraṇātantratroṭanena sukhopāyam eva hṛdaye nihitacittaḥ uktayuktyā svasthitipratibandhakaṃ vikalpaṃ akiṃciccintakatvena praśamayan avikalpaparāmarśena dehādyakaluṣasvacitpramātṛtānibhālanapravaṇaḥ acirād eva unmiṣadvikāsāṃ turyaturyātītasamāveśadaśāṃ āsādayati yathoktam=20 vikalpahānenaikāgryāt krameṇeśvaratāpadam [22] iti śrīpratyabhijñāyām śrīspande 'pi=20 yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syāt paramaṃ padam [23] iti śrījñānagarbhe 'pi vihāya sakalāḥ kriyā janani mānasīḥ sarvato vimuktakaraṇakriyānusṛtipāratantryojjvalam sthitais tvadanubhāvataḥ sapadi vedyate sā parā daśā nṛbhir atandritāsamasukhāmṛtasyandinī iti ayaṃ ca upāyo mūrdhanyatvāt pratyabhijñāyāṃ [24] pratipāditatvāt ādāv uktaḥ śaktisaṃkocādayas tu yady api pratyabhijñāyāṃ na pratipāditāḥ tathāpi āmnāyikatvāt asmābhiḥ prasaṅgāt pradarśyante bahuṣu hi pradarśiteṣu kaścit kenacit pravekṣyatīti śakteḥ saṃkoca indriyadvāreṇa prasarantyā evākuñcanakrameṇa unmukhīkaraṇam yathoktaṃ ātharvaṇikopaniṣatsu kaṭhavallyāṃ caturthavallīprathamamantre parāñci khāni vyatṛṇat svayaṃbhūḥ tasmāt parāṅ paśyati nāntarātman kaścid dhīraḥ pratyag ātmānam aikṣad āvṛttacakṣur amṛtatvam aśnan [25] iti prasṛtāyā api vā kūrmāṅgasaṃkocavat trāsasamaye hṛtpraveśavac ca sarvato nivartanam yathoktaṃ "tadapoddhṛte nityoditasthitiḥ" iti śakter vikāsaḥ antarnigūḍhāyā akramam eva sakalakaraṇacakravisphāraṇen= a "antarlakṣyo bahirdṛṣṭiḥ nimeṣonmeṣavarjitaḥ " iti bhairavīyamudrānupraveśayuktyā bahiḥ prasaraṇam yathoktaṃ kakṣyastotre=20 sarvāḥ śaktīḥ cetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena viṣvak kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūtaḥ tiṣṭan viśvādhāra eko 'vabhāsi iti śrībhaṭṭakallaṭenāpi uktam "rūpādiṣu pariṇāmāt tatsiddhiḥ " iti śakteś ca saṃkocavikāsau nāsāpuṭaspandanakramonmiṣatsūkṣmaprāṇaśaktyā bhrūbhedanena kramāsāditordhvakuṇḍalinīpade prasaraviśrāntidaśāpariśīlanam adhaḥkuṇḍalinyāṃ ca ṣaṣṭavaktrarūpāyāṃ praguṇīkṛtya śaktiṃ tanmūlatadagratanmadhyabhūmisparśāveśaḥ yathoktaṃ vijñānabhaṭṭārake vahner viṣasya madhye tu cittaṃ sukhamayaṃ kṣipet kevalaṃ vāyupūrṇaṃ vā smarānandena yujyate [26] iti atra vahniḥ anupraveśakrameṇa saṃkocabhūḥ viṣasthānaṃ prasarayukty= ā vikāsapadaṃ=20 "viṣḷ vyāptau" ity arthānugamāt vāhayoḥ vāmadakṣiṇagatayoḥ prāṇāpānayoḥ chedo hṛdayaviśrāntipuraḥsaraṃ antaḥkakārahakārādiprāyānackavarṇoccāreṇa vicchedanam yathoktaṃ jñānagarbhe anackakakṛtāyatiprasṛtapārśvanāḍīdvayacchido vidhṛtacetaso hṛdayapaṅkajasyodare udeti tava dāritāndhatamasaḥ sa vidyāṅkuro ya eṣa parameśatāṃ janayituṃ paśor api alam iti ādikoṭiḥ hṛdayam antakoṭiḥ dvādaśāntaḥ tayoḥ prāṇollāsaviśrāntyavasare nibhālanaṃ cittaniveśanena pariśīlanam yathoktaṃ vijñānabhairave hṛdyākāśe nilīnākṣaḥ padmasaṃpuṭamadhyagaḥ ananyacetāḥ subhage paraṃ saubhāgyam āpnuyāt [27] iti tathā=20 yathā tathā yatra tatra dvādaśānte manaḥ kṣipet pratikṣaṇaṃ kṣīṇavṛtteḥ vailakṣaṇyaṃ dinair bhavet [28] iti ādipadāt unmeṣadaśāniṣevaṇam yathoktaṃ unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tam upalakṣayet [29] iti spande tathā ramaṇīyaviṣayacarvaṇādayaś ca saṃgṛhītāḥ yathoktaṃ śrīvijñānabhairava eva jagdhipānakṛtollāsarasānandavijṛmbhaṇāt bhāvayed bharitāvasthāṃ mahānandamayo bhavet gītādiviṣayāsvādāsamasaukhyaikatātmanaḥ yoginas tanmayatvena manorūḍhes tadātmatā yatra yatra manastuṣṭir manas tatraiva dhārayet tatra tatra parānandasvarūpaṃ saṃprakāśate [30] iti evam anyad api ānandapūrṇasvātmabhāvanādikaṃ anumantavyam ity evamādayaḥ atra madhyavikāse upāyāḥ madhyavikāsāc cidānandalābhaḥ sa eva ca paramayoginaḥ samāveśasamapattyādiparyāyaḥ samādhiḥ tasya nityoditatve yuktim āha samādhisaṃskāravati vyutthāne bhūyo bhūyaḥ cidaikyāmarśān nityoditasamādhilābhaḥ

आसादितसमावेशो योगिवरो व्युत्थाने ऽपि समाधिरससंस्कारेण क्षीब इव सानन्दं घूर्णमानो भावराशिं शरदभ्रलवं इव चिद्गगन एव लीयमानं पश्यन् भूयो भूयः अन्तर्मुखतां एव समवलम्बमानो निमीलनसमाधिक्रमेण चिदैक्यम् एव विमृशन् व्युत्थानाभिमतावसरे ऽपि समाध्येकरस एव भवति यथोक्तं क्रमसूत्रेषु "क्रममुद्रया अन्तःस्वरूपया बहिर्मुखः [31] समाविष्टो भवति साधकः तत्रादौ बाह्यात् अन्तःप्रवेशः आभ्यन्तरात् बाह्यस्वरूपे प्रवेशः आवेशवशात् जायते इति सबाह्याभ्यन्तरो ऽयं मुद्राक्रमः " इति अत्रायम् अर्थः सृष्टिस्थितिसंहृतिसंविच्चक्रात्मकं क्रमं मुद्रयत्= इ स्वाधिष्ठितं आत्मसात्करोति येयं तुरीया चितिशक्तिः तया क्रममुद्रया अन्तर् इति पूर्णाहन्तास्वरूपया [32] बहिर्मुख इति विषयेषु व्यापृतो ऽपि समाविष्टः साक्षात्कृतपरशक्तिस्फारः साधकः परमयोगी भवति तत्र च बाह्यात् ग्रस्यमानात् विषयग्रामात् अन्तः परस्यां चितिभूमौ ग्रसनक्रमेणैव प्रवेशः समावेशो भवति आभ्यन्तरात् चितिशक्तिस्वरूपात् च साक्षात्कृतात् आवेशवशात् समावेशसामर्थ्याद् एव बाह्यस्वरूपे इदन्तानिर्भासे विषयग्रामे वमनयुक्त्या प्रवेशः चिद्रसाश्यानताप्रथनात्मा समावेशो जायते इति सबाह्याभ्यन्तरो ऽयं नित्योदितसमावेशात्मा मुदो हर्षस्य वितरणात् परमानन्दस्वरूपत्वात् पाशद्रावणात् विश्वस्य अन्तःतुरीयसत्तायां मुद्रणात् च मुद्रात्मा क्रमो ऽपि सृष्ट्यादिक्रमाभासकत्वात् तत्क्रमाभासरूपत्वात् च क्रम इति अभिधीयत इति इदानीम् अस्य समाधिलाभस्य फलम् आह तदा प्रकाशानन्दसारमहामन्त्रवीर्यात्मकपूर्णाहन्तावेशात् सदा सर्वसर्गसंहारकारिनिजसंविद्देवताचक्रेश्वरताप्रप्तिर् भवतीति शिवम्

āsāditasamāveśo yogivaro vyutthāne 'pi samādhirasasaṃskāreṇa kṣība iva sānandaṃ ghūrṇamāno bhāvarāśiṃ śaradabhralavaṃ iva cidgagana eva līyamānaṃ paśyan bhūyo bhūyaḥ antarmukhatāṃ eva samavalambamāno nimīlanasamādhikrameṇa cidaikyam eva vimṛśan vyutthānābhimatāvasare 'pi samādhyekarasa eva bhavati yathoktaṃ kramasūtreṣu "kramamudrayā antaḥsvarūpayā bahirmukhaḥ [31] samāviṣṭo bhavati sādhakaḥ tatrādau bāhyāt antaḥpraveśaḥ ābhyantarāt bāhyasvarūpe praveśaḥ āveśavaśāt jāyate iti sabāhyābhyantaro 'yaṃ mudrākramaḥ " iti atrāyam arthaḥ sṛṣṭisthitisaṃhṛtisaṃviccakrātmakaṃ kramaṃ mudrayat= i svādhiṣṭhitaṃ ātmasātkaroti yeyaṃ turīyā citiśaktiḥ tayā kramamudrayā antar iti pūrṇāhantāsvarūpayā [32] bahirmukha iti viṣayeṣu vyāpṛto 'pi samāviṣṭaḥ sākṣātkṛtaparaśaktisphāraḥ sādhakaḥ paramayogī bhavati tatra ca bāhyāt grasyamānāt viṣayagrāmāt antaḥ parasyāṃ citibhūmau grasanakrameṇaiva praveśaḥ samāveśo bhavati ābhyantarāt citiśaktisvarūpāt ca sākṣātkṛtāt āveśavaśāt samāveśasāmarthyād eva bāhyasvarūpe idantānirbhāse viṣayagrāme vamanayuktyā praveśaḥ cidrasāśyānatāprathanātmā samāveśo jāyate iti sabāhyābhyantaro 'yaṃ nityoditasamāveśātmā mudo harṣasya vitaraṇāt paramānandasvarūpatvāt pāśadrāvaṇāt viśvasya antaḥturīyasattāyāṃ mudraṇāt ca mudrātmā kramo 'pi sṛṣṭyādikramābhāsakatvāt tatkramābhāsarūpatvāt ca krama iti abhidhīyata iti idānīm asya samādhilābhasya phalam āha tadā prakāśānandasāramahāmantravīryātmakapūrṇāhantāveśāt sadā sarvasargasaṃhārakārinijasaṃviddevatācakreśvaratāpraptir bhavatīti śivam