1. Ramtapinya Upanishad

THE

PRINCESS OF WALES

SARASMATI BEAVAnA TEXTS

No 24

-0-

EDITED BY,

GOPĪ NĀTHA KAVIRNA

THE

RĀMATĀPINĪYOPANISAD . With Commentarios by Anandavana

Printed by Jai Rrishna Das Gupta At the Vidya Vilas Press, Gopal Mandir Lane, Benares City.

1927

रामतापिनीयोपनिषत्

श्रीमदानन्दवनकृतव्याख्यासाहता

THE RĀMATĀPINĪYOPANISAD

With Rāmakāśikā ( on Pūrvatāpinīya ) and Ânandanidhi ( on Uttaratāpinīya ) by Ananda Vana.

Edited with Introduction etc.

BY Ananta Rāma S'āstrī Vetāl Sāhityāchārya, Research Scholar,Govt. Sanskrit College, Benares,

With a Foreword by PANDIT GOPINATH KAVIRAJ, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares.

Government Sanskrit Libeary, Sarasvati Bhavana, Benaremrr.

1927

।श्रीः ।। सूचीपत्रम्।.

9 Foreword ... ... १-२

२ भूमिका ... ... ... १-३२ उपक्रम: १, उपनिषत्पदार्थविवेचनम् १-४, उपनिषद्विभाग- प्रदर्शनम् ४-६, उपनिषदामनुबन्धचतुष्टयम् ६-७, श्रीराम-

चन्द्रावतारविचार: ७-१५, श्रीरामोपासनाविचार: १५-१७, प्रस्तुतम्रन्थालोचनम् १७-२७, अ्रन्थकर्तुः समयादिनिणयः

२७-३०, आदर्शपुस्तकविवरणम् ३०-३१, उप- संहार: ३१-३२,

३ विषयसूची ... ... ... १-१६

रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिनी ... ... १-१०९ 1.0

५ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिनी ... ... १११-१७७

श्रीरामतापिनीयोपनिषत्परिशिष्टम् .. s .. १७७-१८१

पूजनयन्त्रम् (श्रीरामस्य) 9 ... .. ...

< धारणयन्त्रम् (श्रीरामस्य) .. ... १

९ रामतापिनीयतत्तत्पुस्तकपाठसङ्गहः ... १-99 ...

१० उत्तरतापिनीय व्याख्यार्या गुपुस्तकपाठान्तराणि, ... ... १-२ ११ उत्तरतापिनीयव्यारख्याया घपुस्ववीपाठानराणि १-३

१२ रामतापिन्युपनिषत्पद्यानां वर्णानुक्रमणिका 7 .. ... १-५

१३ व्याख्यायां सड्गृद्दीतानां श्रुतीनां सूची ... १-५

१४ टीकायामुद्धृतानां शोकानां सूचीपत्रम् १-५ ... ...

१५ व्याख्यायामुपन्यस्तानां प्रन्थप्रन्थकाराणां नामानि ... ... १-३

१६ संशोधनपत्रम् ... १-११

FOREWORD

To a cursory reader of Indian Religion it would appear that a revised edition of the Upanisads, especially those which are more or less of a sectarian character, and a faithfulinterpretation of their contents, are indispensable for advanced studies. The so-called minor Upanisads, otherwise known as the Âtharvana Upanisads, though comparatively modern in growth, are of abounding interest from this point of view. The history of the religious sects of India and of its religious philosophy, cannot be properly written without a careful study of the contents of these works. The following pages contain the text of Rama- tapanīya Upanisad, one of the most popular Vaisnava Upanisads of the Ramaite School, accompanied in both of its seetions (Purva & Uttara) by the commentary of one Ânanda Vana. Though the text of the Upanisad has been published in different parts of the country more than once, the importance of the commentary, which is published here for the time I believe, is unique. It will be a valuable companion to the sister works of Narayana Tirtha, Upanisad Brahma Yogi and others already published. The Purvabhaga"of the work contains 5 Upanisads and the Uttarabhaga has 5 kandikas. The Tantrik character of the. book asserts itself most prominently on every page of it, The repetition of Mantra and the worship of Yantra (Diagram ) have been emphasised.) The six-syllabled mantra of Rama and the mode of

( 2 )

drawing the Yantra sacred to him Have also been clearly expounded. The edition of the commentry is based on the following Mss: A. Manuscript marked , belonging to the Govt, Sanskrit Library, Benares. This contains both the Purva and the Uttara Sections, Size: 13'-3" x 6'-3" for the Purvatapinī: fols. 1-41; lines 12 per page and letters 52 per line. Script: Nagarī, For the Uttaratāpinī: fols. 1-19; lines 12 per page and letters 52 per line, Script: Nagari. The Ms is full of errors of the scribe. B. Manuscript of Uttaratāpinī marked E, belong- ing to the private collection of the Editor. Size: 8'-9" x 3'-8". Fols : 1-37. There is no break in pagi- nation, but some leaves are wanting after fol. 4. Lines 8 per page and letters 95 per line. Correct. Script: Nāgarī. C. Manuscript T (of the Uttaratapini) of the Govt. Sanskrit Library, Benares. Size : 12'-8" x 5'-0". Fols: 1-26. Lines 11 per page and letters 37 per line.Generally eorreet. Script: Bengali. D. Manuscript a ( of the Uttaratapini ) belonging to Pandit Vaidya Nātha Vyāsa of Benares. Size: 9'-5" x 5-'1". Fols : 1-19. Lines 15 per page and letters 42 per line. Correct. Script: Nāgarī. The var leet funnished by the last two Mss have been appended at the end-

GOVERNMENT SANSKRIT COLLEGE, BENARES. GOPINATH KAVIRÁJ

।। श्रीः ।। भूमिका।

उपक्रमः ।

अथष प्रकाश्यते परमहंसपरित्राजकाचार्येण श्रीआनन्दवनेन वि- रचितो वेदान्तशास्त्रीयः प्रबन्धो रामतापिन्युपनिषद्याखयानरूपः समूलो मु- द्रयित्वा। सतीष्वपि नारायणतीर्थादिभिरनिर्मितासु द्वित्रासु दीपिकाप्रभृ- तिषु व्याख्यासु ताभ्यो विशेषं प्रतिपादयन्ती क्वचित्कचिच्च वैलक्षण्य- मावहन्तीयं व्याख्या यथाप्रसङ्गं परपक्षान्पूर्वपक्षीकृत्य सप्रपञ्नं वेदा- न्ताभिमतान् श्रुतिसिद्धान् सिद्धान्तान् सप्रमाणमुत्तरपक्षीकृत्य च यु- कत्या निपुणतया तथा निरमायि, यथा गहना अपि शास्त्रीया विषयाः सुगमतया सुस्पष्टमवगता भवेयुः सर्वेषाम्। वक्तव्यमत्र विषये अ्न्थस- मालोचनप्रसक्के वक्ष्यत इति तत्साम्प्रतमुपेक्ष्यकोटौ निक्षिप्य उपनिषद् वेदान्तशास्त्रान्तर्गतेति प्रसिद्धौ मूलान्वेषणपूर्वमुपनिषत्पदार्थनिरूपणेन त- त्स्वरूपप्रभेदादिमामांसन संक्षेपतः प्रस्तूयते। उपनिषत्पदार्थविवेचनम्। मनुना किल 'वेदोऽखिलो धर्ममूल' मित्यादिना श्रुतिस्मृतिप्रोक्त- धर्मानुष्ठानमुपदिश्य 'वेद: कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना'। 'वेदमेव सदाऽभ्यस्येत्तपस्तप्स्यन्द्विजोत्तमः । वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते॥

भूमिकायाम्-

योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम्। स जीवन्नेव शूद्धत्वमाशु गच्छति सान्वयः' ॥ इत्यादिभिर्वचननिचयैः उक्तान्यथाकरणे प्रत्यवायप्रदर्शनपूर्वकं नित्यं साङ्गवेदाध्ययनं द्विजातीनामवश्यानुष्ठेयत्वेन प्रतिपादितम्। पोषयत्यमुमर्थ 'ब्राह्मणेन निष्कारणं षडङ्गो वेदो ध्येयो ज्ञेयश्च्े'ति महा- भाष्यकृता पतञ्जलिनोदाहृता श्रुतिरपि। तत्र 'वेदयती'ति व्युत्पत्त्या ब्रह्मज्ञानसाधनं संस्काररूपं घर्म तद्धिन्नमधर्म च बोधयन्वेदो हि धर्माध- र्मयोरज्ञापको निगद्यते। स च वेदो मन्त्रब्राह्मणात्मकः। मन्त्रभागस्ता- वत्संहितात्मना प्रसिद्धः, ब्राह्मणभागस्य च 'विध्यर्थवादावारण्यकं' चेति विभागत्रयं समपद्यत। विध्यर्थवादाभ्यां क्रमेण कर्तव्यं कर्म तत्फलश्रुतिश्च प्रतिपाद्यते। आरण्यकं हि 'अरण्ये प्रोच्यमान'मित्यनु- गतार्थतया अरण्ये तावदुपदिश्यते उपयुज्यते च। वेदविभागात्मनस्त- स्यारण्यकस्य अन्तिमे भागे उपनिषत्प्रपश्वितेति सा वेदान्तविद्येति व्यपदिश्यते। प्रधानतया सारभूतं वेदार्थ प्रतिपादयतीति वेदशिरोरू- पामपि तां व्याहरन्ति तत्त्वविदः । विशरणाद्यर्थकादुपनिपूर्वात्सदेर्घातो: उपनिषदिति रूपं क्विप्प्रत्य- यान्तं निष्पद्यते। तथाच तद्विद्यासेविनां संसार विनाशयतीति अवि- द्यामवसादयति शिथिलयतीति वा विद्यैषा उपनिषदित्युच्यते। तङ्गह्म गमयतीति परमं श्रेयो निष्पादयतीत्यतोऽपि तामुपनिषदं व्याचक्षते । शब्दश्चैष मुख्यया वृत्त्या ब्रह्मविद्यायां प्रयुज्यते गौण्या च तत्प्रतिपादके ग्रन्थे। अतश्च ब्रह्मविद्याप्रतिपादिकाया उपनिषदोऽध्ययनमप्युपपद्यते। तदेतत्सर्वं प्रपश्चितमाचार्यचरणैः 'सदेर्धातो'रित्यादिना 'ग्रन्थे तु भ-

उपनिषत्पदार्थविवेचनम्। nY

क्त्ये'त्यन्तेन सन्दर्भेण काठकोपनिषद्धाष्यारम्भे। तैत्तिरीयोपनिषद्धा- ष्येऽपि ब्रह्मविद्यार्थोपनिषदारम्भप्रयोजनं प्रतिपाद 'उपनिषदिति विद्योच्यते, तत्सेविनां गर्भजन्मजरादिनिशातनात्तदवसादनाद्वा ब्रह्मणो वोपनिगमायतृत्वात् उपनिषण्णं वास्यां परं श्रेय इति। तदर्थत्वाद् ग्रन्थो- Sप्युपनिषत्'इति निरूपितम्। मुण्डकभाष्योपक्रमे च 'य इमां ब्रह्मविद्या- सुपयन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः सन्तः, गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थ- पूर्ग निशातयति परं वा ब्रह्म गमयत्यविद्यादिसंसारकारणं वा अत्यन्तम- वसादयति विनाशयतीत्युपनिषत् । उपनिपूर्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणात्' इति प्रतिपादितम् । 'सेयं ब्रह्मविद्या उपनिषच्छब्दवाच्या, तत्प- राणां सहेतोः संसारस्यात्यन्तावसादनात्। उपनिपूर्वस्य सदेस्तदर्थत्वाद्।

दृश्यते। पूर्वोत्तरतापिन्योर्व्यख्याया उपक्रमेपीत्थमेवार्थः प्रत्यपादि। तथाच शब्दार्थचिन्तामणौ उक्तार्थप्रदर्शका :-

'अत्र चोपनिषच्छब्दो ब्रह्मविद्यैकगोचरः । तच्छब्दावयवार्थस्य विद्यायामेव सम्भवात्।। उपोपसर्गः सामीप्ये तत्प्रतीचि समाप्यते। सामीप्यतारतम्यस्य विश्रान्तेः स्वात्मनीषिणात् ॥ त्रिविधस्य सदर्थस्य निशब्दोऽपि विशषणम्। उपनीय तमात्मानं ब्रह्माऽपास्तद्वयं यतः ।। निहन्त्यविद्यां तज्जं च तस्मादुपनिषद्धवेत्। निहत्यानर्थमूलं स्वाविद्यां प्रत्यक्तया परम् ।।

भूमिकायाम्-

गमयत्यस्तसम्भेदमतो वोपनिषद्धवेत्।

यतोऽवसादयेद्विद्या तस्मादुपनिषद्धवेत् । यथोक्तविद्याहेतुत्वाद्न्थोऽपि तदभेदतः । भवेदुपनिषन्नामा लाङगलं जीवनं यथा । इत्येते श्लोकाः सङ्गृहीताः। अत्र केचित् 'उपनिषदोऽर्थ उपासने'ति कल्पयन्ति । क्कचित्कचित् 'गूढार्थोपदेश' इति प्रकरण- समाप्तिसूचकसङ्केतप्रदर्शनाद् गूढार्थसुपदिशत्यास्तस्या अर्थो 'रहस्य'- मिति तु युक्तं प्रतीमः। इत्थमेव कौटिलीये अर्थशास्त्रे वात्स्यायनीये का- मशास्त्रे च 'इत्युपनिषत्' इति प्रकरणोल्लेखवीक्षणादपि प्रतीयते। का- मशास्त्रे हि रहस्यार्थसूचकमेकमधिकरणमपि 'औपनिषदिकम्' इति नाम्ना सक्केतितं वर्तते। औचित्यं नाम रसस्य परमं रहस्यमिति विवक्षया आनन्दवर्घनाचार्येरपि- 'औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा'। इत्यत्र रहस्यार्थे एवोपनिषत्पदं प्रायुज्यत। उपमिषद्विभागप्रदर्शनम्।

साचेयसुपनिषद्गह्मविद्या रहस्यरूपा गुरो: प्रसादेन लभ्या जीवास्म- नोरैक्यं प्रतिपादयन्ती संसारहेतुकाविद्यादिदाषजातं निवर्तयन्ती सर्वा- त्मभूतमक्षरं ब्रह्मऽघिगमयतीति पस विद्या, विधिप्रतिषेघमात्रं बोधयन्ती षडूभिरङ्गैरुपेता ऋग्यजु सामाथर्वरूपा वेदचतुष्टयी तावदपरा विद्येति सुण्डके प्तिपादितं रपष्टीकृतं च तङ्काष्ये विस्तरेण श्रीम-

उपनिषद्विभागप्रदर्शनम्। ५ च्छक्कराचार्यैः। अपरस्यां विद्यायाम्-ऋग्वेदमृत्विजो, यजुर्वेदमध्वर्युः, सामवेदमुद्राता, ब्रह्मा च अथर्ववेदमघीतवन्तः। चतुर्णामपि वेदानां प्रत्ये- कमनेकाः शाखा विद्यन्ते स्म। तासु ऋग्वेदस्यैकविशतिर्यजुर्वेदस्य नवोत्तरं शतं सामवेदस्य सहस्रमथर्ववेदस्य च पश्चाशदिति मिलिला अशीत्यधिकै कादशशतं शाखाः सम्पद्यन्ते। प्रत्येकं शाखानां तानि तानि ब्राह्मणानि तास्ताश्चोपनिषद आसन्। कालमहिम्ना अंशाशाSदर्शन- क्रमेण साम्प्रतमधिकांशन बहवः शाखा विलुप्ता दश्यन्ते। तत्र ऋग्वे- दे-ऐतरेयकौषीतकिनादबिन्द्वादयः, शुक्कयजुर्वेदे-ईशावास्यबृहदारण्यक- जाबालप्रमुखाः, कृष्णयजुर्वेदे-कठवल्लीतैत्तिरीयब्रह्माद्याः, सामवेदे- केनच्छान्दोग्यारुणिप्रभृतयः, अथववेदे च प्रश्नमुण्डमाण्डक्यप्र- धाना: सन्त्युपनिषदः। सर्वमेतन्निरूपितं दृश्यते मुक्तिकोपनिषदि चरणव्यूहे च। उपनिषदां हि शुद्धवेदान्त, योग, संन्यास, शैव, शाक्त, वैष्णवना- मधेयाः प्रायेण दृश्यन्ते षड्विभागाः । सौरगाणपतादिसम्प्रदायानुरो- घादन्येऽपि कतिपये भेदाः सम्भवितुमर्हन्ति। तत्र शुद्धवेदान्तविभा- गे-मुण्ड कप्रश्नमाण्डूक्य प्राणामिहोत्रपिण्डात्मसर्वोपनिषत्सारगारुडाद्याः,

संन्यासविभागे-ब्रह्म- संन्यासारुणेयकण्ठश्रुतिपरमहंसजाबालाश्रमप्रभृतयः, शैवविभागे-अथ- रवशिरोऽथर्वशिखनीलरुद्र कालाग्निरुद्रकैवल्याद्याः, कौलबह्वृचत्रिपुरादयः शाक्तविभागे, वैष्णवविभागे च महानारायणात्मबोधनृसिंहतापिनी गोपालतापिनीरामतापिनीप्रमुखा अन्तर्भदन्त्युपनिषदः ।

भूमिकायाम्-

ऐतिहासिकास्तावत्-'प्राचीनतमगद्यात्मिकाः प्राचीनतरपद्यात्मि- काः प्राचीनगद्यात्मिकाश्चेत्युपनिषदस्त्रिविधा भवन्ति। गद्यमयीषु थत्र च्छान्दसाः प्रयोगा बाहुल्येन दृश्यन्ते स प्रथमो भेद:,

पद्यमयीषु च्छान्दसप्रयोगाणामुपलम्भः स द्वितीयः, यथा-ईशकठ- इवेताश्वतरमुण्डकमहानारायणाद्याः। व्याकरणसंस्कृताः शुद्धाः प्रयोगा यत्र गद्यरूपासु स च तृतीयः, यथा-प्रश्नमैत्रायणीयमाण्डक्यादयः' इत्याहुरिदानीन्तनाः। अत्र चकेनोपनिषत्प्रभृतयो गद्यपद्यमय्यश्छान्दस- प्रयोगशालिन्यः खलु पूर्वभेदद्वयान्तरालस्थानेऽन्तर्भवितुमर्हन्ति।

उपनिषदामनुबन्धचतुष्टयम्।

उपनिषत्स्वरूपप्रभेदादिकमित्थं निरूपितम्, अनुबन्धचतुष्टयमत- द्विद्यासम्बन्धि साम्प्रतं विचारणीयम्-द्विजातयस्तावदेतद्विद्याया मधिका - रिणः। तत्र उपदेशकरणे ब्राह्मणानामेव, द्विजातिमात्रस्य चोपदेशग्रह- णेऽधिकार इति विवेको विधीयते। यद्यपि राजर्षिजनकादितोSप्युपनि- षदुपदेशं लभमानास्तत्र तत्र श्रूयन्ते ब्राह्मणाः, तथापि तेषामप्युपदेशा वाप्तिमूलान्वेषण तद्विद्योपदेष्टारो ब्राह्मणा एव दृश्यन्ते। आश्रमिणा मध्ये संन्यासिन एव पूर्वस्मिन्कालेऽस्यां विद्यायामधिक्रियन्ते स्म। ततः किश्चिदर्वाचीने समये नैष्विको ब्रह्मचारी, यथोक्ताचरणपरायणा सुमुक्षुर्गृहस्थो वनस्थोऽपि संन्यासिवदत्राधिकारं प्राप्तः श्रूयते। उपयोग: परें तद्विद्यायाः संन्यासाश्रम एव यथावदुपजायते। ज्ञानकाण्डमेवात्र माधान्येनोपलभ्यते निरूपितम। बहुत्र कर्मोपासनयोरुपलभ्यमानयो-

उपनिषदामनुबन्धवतुष्टयम्।

रपि तयोर्ज्ञानसाधनत्वेनोपानतया न ज्ञानप्राधान्यहानिरिति ज्ञानमेवा- स्या: प्रतिपाद्यो विषयः । कर्म तावदन्तःकरणशुद्धिमुपासना तु चित्त- स्थैर्य विधाय ज्ञानमेवोत्पादयतीति स्फुटमेव प्राधान्यमत्र ज्ञानकाण्डस्य। अविद्यानिवर्तनजीवात्मैक्यज्ञानसम्पादनपूर्विका परमपदप्राप्तिरेतत्परयेोजन- मुच्यते। ब्रह्म प्रतिपादं प्रतिपादकश्च ग्रन्थ इति तत्र प्रतिपाद्यप्रतिपा- दकभावरूपः सम्बन्धोऽनुसन्घेयः । एषा चोपनिषद्विद्या 'ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूवे'त्यादिमुण्डको- पनिषद्वचनेन पूर्व ब्रह्मण: सकाशादुपगतेति 'ब्रह्म वेदयति बोधयती'ति वा ब्रह्मविद्या निगद्यते। तथाच मोक्षावाप्तये श्रीरामाख्यस्य परब्रह्मण उपासनां प्रतिपादयन्ती प्रकृतेयं रामतापिनी नाम वैष्णवोपनिषदथर्वशा- खीया 'छान्दसप्रयोगयुक्ते'ति प्राचीनतामात्मनः सूचयति। अर्वाची- नाः किलोपनिषदो व्याकृतिशुद्धा एव प्रायः समुपलभ्यन्ते।

श्रीरामचन्द्रावतारविचार:। उपनिषद्विषयकं विचारं परिसमाप्येदानीं श्रीरामचन्द्रावतारस्य त- दुपासनायाश्च विषये किश्चिन्मीमांसनीयमिति तत्रावतीर्यते-आधुनिका- स्तावन्नूतनविचारपरिष्कृतबुद्धयो रामस्येश्वरत्वे संशयानास्तत्र तत्र यथेच्छं भूयो विवदन्ते। वयं तु पूर्वेषां वचनेषु विश्वसन्तस्तादशं शङ्काकलङ्कं प्रक- ल्प्य स्वप्नेऽपि तदवकाशदानस्य साहसं न मानसे कुर्म इति कृतं काक- दन्तपरीक्षया। केवलं नैकदुस्तर्कपरिपूर्णमस्तिष्कानां कोलाहलै: परिवर्ति- तविचारस्य श्रद्धाशालिनो जनस्य मन्दमतेः संशयमपनेतुं श्रीरामस्येश्वर- त्वसूचकानि यथोपलब्घानि रामायणादिप्रमाणानि प्रदर्शयामः-तत्र ताव-

भूमिकायाम्- V

दध्यात्मरामायणे, सीताकृते विलापं कृतवतो रामस्य परमात्मरूपत्वे स- न्दिहानायै पार्वत्यै साक्षाच्छक्करेण परमात्मनः श्रीरामचन्द्रस्य स्वरूपं नि- रूप्य तत्त्व निवेदितम्। यज्ञीयचरुभागमु पभुक्तवत्यां कौसल्यायामुत्पन्नो ब्रह्मणो नियोगेन रावणं हन्तुमवतीर्णो मनुष्यरूपेण चतुर्भुजो विप्णुर्मातुः म्रार्थनया बालरूपं धृत्वा रामनामा तास्ता लीलाश्रकार। किश्च लक्ष्मणेन विरूपीकृतया शूर्पणखया सीतां भार्यारूपतां प्रापितुं सूचितस्य रावण- स्यापि चिन्तयतः-

एकेन रामेण कथं मनुष्य- मात्रेण नष्टः सबल. खरो मे। भ्राता कथ मे बलवीर्यदर्प- युतो विनष्टो बत राघवेण।। यद्दा न रामो मनुजः परेशो मां हन्तुकाम: सबलं बलौघैः । सम्प्रार्थितोडयं द्रुहिणेन पूर्व मनुप्यरूपोडद्य रघो: कुलेऽभूत् ॥ वध्यो यदि स्यां परमात्मनाऽ्हं वैकुण्ठराज्यं परिपालयेऽहम्। नो चेदिदं राक्षसराज्यमेव भोक्ष्ये चिरं राममतो व्रजामि ।

इत्थ विचिन्त्याखिलराक्षसेन्द्रो रामं विदित्वा परमेश्वरं हरिम्।

श्रीरामचन्द्रावतारविचार:।

विरोधबुद्द्ैव हरिं प्रयामि द्रुतं न भक्त्या भगवान्प्रसीदेत् ।। इति वचनोद्वारा दृश्यन्ते। एतादृशानि भूयासि प्रमाणानि प्रतिपदं तत्र तत्र प्रसक्कध्यात्मरायायणादुपलब्धुं शक्यन्ते। अत्र किलाडद्वैतमते प्रतिपादितेऽपि शाक्तभावप्राधान्येन हरिरूपेण रामेण सह लक्ष्मीरूपायाः सीताया अप्युपासनोपदर्शिता। केचिदस्य अ्न्थस्य नूतनकल्पितत्वमा- शङ्य अप्रामाणिकत्वं शङ्कन्ते। तान्प्रति किमपि वयं वक्तुं नोत्सहामहे। अस्तुनाम, वाल्मीकीयरामायणं तावदालोचयामः-आर्षेऽस्मिन् रामायणे 'को न्वस्मिन्पुरुषो लोके' इत्यादिनारदप्रश्नानुसारं श्रीरामस्य अत्युत्कृष्टराजनीतिसम्पन्नस्य राजकुमाररूपेणैव वर्णनमुपलभ्यते, तथापि उपक्रमोपसंहाराभ्यां निर्णीयते परमेश्वरत्वमपि विष्णोर्मनुष्यावतारं प्राप्तस्य रामचन्द्रस्य। तथाहि बालकाण्डे- 'पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य महात्मनः'। इति सप्तदशसर्गारम्भे तदेव साक्षात्प्रतिपादितम्। युद्धकाण्डे च पञ्चत्रिंशे सर्गे-'रमेण सह सन्धिः कार्य' इन्यभिप्रायेण माल्यवता रावणं प्रति सूचिता :- 'असृजद्भगवान्पक्षौ द्वावेव हि पितामहः । सुराणामसुराणां च धर्माधर्मौ तदाश्रयौ।। धर्मो हि श्रूयते पक्ष अमराणां महात्मनाम् । अधर्मो रक्षसां पक्षो ह्यसुराणां च राक्षस'॥ इत्यादयः श्लोका रामस्य धर्मपक्षीयत्वं तेन च सुरत्वं व्यञ्जनया बोधयन्ति। तस्मिन्नेव काण्डे रावणे हते लब्धां जनापवादभिया रामेण २

१० भूमिकायाम्-

जिहासितो भर्त्सिर्ता सीतां स्वीयचारित्र्यशुद्धिप्रदर्शनाय वैश्वानरं प्रवि- ष्टामवक्ष्य रामानुग्रहाय लङ्कामागतैर्देवर्व्याहृतानि- 'कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रष्ठा ज्ञानविदां विभुः । उपेक्षसे कथं सीतां पतन्तीं हव्यवाहने कथं देवगणश्रेष्ठमात्मानं नावबुध्यसे' ॥ इत्यादीनि वचनानि, तथा तत्रैव प्रसक्के इन्द्रलोकादुत्तीर्य दश- रथेन रामं प्रति- 'इदानी च विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः । वधार्थ रावणस्येह पिहितं पुरुषोत्तमम्' ।।

इत्युक्त्वा, 'एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः । अभिवाद्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम्।। एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मसंमितम्। देवानां हृदयं सौम्य गुद्यं रामः परन्तप'॥ इत्यादिना कृतः सीताय रामसेवोपदेशश्चेति सर्वमिदं समर्थयति पूर्वोक्तमे वार्थम्। उत्तरकाण्डेऽपि एकपञ्चाशे सर्गे- 'यस्मादवध्यां मे पत्नीमवधीः क्रोधमूर्छितः । तस्मात्त्वं मानुषे लोके जनिष्यसि जनार्दन'॥I इति दुर्वाससः, अष्टनवतितमे सगें- 'न खलु त्वां महाबाहो स्मारयेयमनुत्तमम्। इमं मुहूर्त दुर्धर्ष स्मर त्वं जन्म वैष्णवम्' ॥

श्रीरामचन्द्रावतारविचार:। ११

इति ब्रह्मण:, चतुरधिकशततमे च सर्गे- 'रक्षां विधास्यन्भूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान्'। इत्यादीनि च कालस्य वचासे रामचन्द्राख्यया साक्षान्मनुष्य- लोके विष्णोरवतारं प्रकटयन्ति। अन्ते च सरयूजले पद्धयां चरन् श्रीरामचन्द्रः 'आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्टया प्राप्तोऽसि राघव'। इत्यादिगगनगतव्रह्मवच नश्रवणसमनन्तरमेव 'विवेश वैष्णवं तेजः सशरीरः सहानुजः'। इति वैष्णवं स्वात्मनः स्वरूपं प्राविशदित्यतः स्पष्ट शक्यते वक्तुम्- यद्विष्णुरेव देवैनियोजितो भूतलमवतीर्य दाशरथिर्मूत्वा कृत्वा च दुष्क- राणि तानि तानि कर्माणि एकादशसहस्त्रवत्सरावध तत्रैव कालं नीत्वा- डन्ते स्वस्वरूपमवतस्थ इति। अत्र च रामायणे वाल्मीकीये भूयिष्ठो भागो विशेषतश्च बाल- काण्डोत्तरकाण्डयोस्तन्रापि परमेश्वरत्वसूचको वचनविशेषः प्रक्षिप्त इति केऽपि कल्पयन्ति । तत्रैवं पर्यालोच्यते, यत्खलु प्राचीनतमेषु हस्तलिखितेषु पुस्तकेषु नोपलभ्यते तन्नूनं प्रक्षिप्तं मन्तव्यम् । ईश्वर- त्वसूचकानि सर्वाणि वचनानि प्रक्षिप्तानीति नैव विश्वस्यते चेतसा। 'स- ङ्तमपि स्वीयमतविरुद्धं दूषितमेवे'ति युक्तेयं नीतिः । किश्च-चतुर्विश- तिसहस्रात्मकेSस्मिन् रामायणे प्रतिसहस्त्रमाद्यक्षराणि मिलित्वा चतुर्विश- त्यक्षरा गायत्री निष्पद्यत इत्यस्ति रहस्यम् । एवंसति बालकाण्डोत्तर का- ण्डयोर्विशेषतः प्रक्षिप्तत्वे कल्पिते तदन्तर्गतानां गायतयक्षराणामपि केषा- व्वन विच्छेद: सम्भवतीति पूर्वोक्त रहस्यमप्युच्छिद्येत ।

६२ भूमिकायाम्-

आस्तां तावत्, 'श्रीमद्भागवतमप्यत्र विषये कि वक्ती'ति विचारणीयम्। अत्र हि प्रथमस्कन्ध तृतीये Sध्याये Sवतारप्रदर्शनप्रसङ्गे- 'नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्यचिकीर्षया। समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यतः परम्'॥ इत्ययं इलोको रामरूपेण विष्णोरष्टादशमवतारं व्याचष्टे। द्विती- यस्कन्धस्य ससमेSध्यायेSवतारचरितवर्णनरूपे- 'अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशात्। तिष्ठन्वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत्' ॥ इति ब्रह्मणो वचनमप्यत्र प्रमाणतां गच्छति। नवमस्कन्धे दश- मेऽध्यायेSपि-

'खट्वाङ्काषीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात्पृथुश्रवाः । अजस्ततो महाराजस्तस्माद्दशरथोऽभवत् । तस्यापि भगवानेष साक्षाद्गमयो हरिः । अंशाशेन चतुर्धाऽगातपुत्रत्वं प्रार्थितः सुरैः' ॥ इस्युपक्रम्य वर्णिते रामचरिते, 'न त्वां वयं जडधियो तु विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामघीशम्। यत्सत्त्वतः सुरगणा रजस: प्रजेशा मन्योश्च भूतपतयः स भवान्गुणेशः' ॥ इत्यादिसमुद्रोकिस्तथा तत्र तत्र 'भगवान्' इति पदप्रयोगश्च राम

श्रीरामचन्द्रावतारविचारः। १३

हरेरवतारं व्यक्तमेव सूचयति। तथव- 'भगवानात्मानात्मानं राम उत्तमकल्पकैः । सवदेवमयं देवमीज आचार्यवान्मखैः ॥ इत्यकादशाध्यायप्रथमश्लाकोऽपि तत्रानुकूल एव। पश्चमे वेदे महा- भारतेऽपि वनपर्वणि पञ्चसप्तत्युत्तरद्विशतेऽध्याये-रावणत्रस्तान्वैश्वानरं पुरस्कृत्य समुपतस्थुषो ब्रह्मर्षिप्रमुखान्प्रति- 'न स देवासुरैः शक्यो युद्धे जेतुं विभावसो। विहितं तत्र यत्कार्यमभितस्तस्य निग्रहः ॥ तदर्थमवतीर्णोऽसौ मन्नियोगाच्चतुर्भुजः। विष्णुः प्रहरतां श्रेष्ठः स तत्कार्यं करिष्यति'॥

इति ब्रह्मणो वचनं रामात्मना हरेरवतारमेव द्योतयति। अन्यान्य- पि नृसिंहपुराणादीनि प्रायः सर्वाणि पुराणानि रामं परमात्मरूपमेव प्र- तिपादयन्ति। अगस्त्यसंहितयाऽपि- 'वेदवेद्ये परे पुंसि जाते दशरथात्मजे'।

इत्यादिना तदेव प्रतिपादते। अतएव परमेश्वरस्य रामस्य रावणिजनितनागपाशबन्घनतः संशयं प्राप्ताय गरुडाय साक्षात्कृतरामेण काकभुशुण्डिनोपदिष्टं रामरहस्यं निबघ्नतो महात्मनस्तुलसीदा सस्यापि व- चः सङ्च्छते। कचित्तु ब्रह्मविष्णुशङ्करा अपि पूर्णब्रह्मणो रामस्यैवाव- तारा इति स्वतन्त्रावतारत्वमपि तस्योक्तम् । 'रा शक्तिरिति विख्याता मः शिवः परिकीर्तितः । शिवशक्त्यात्मकं ब्रह्म रामरामेति गीयते।।

१४ भूमिकायाम्-

राशब्दो विश्ववचनो मश्चापीश्वरवाचकः । विश्वेषामीश्वरो यो हि तेन रामः प्रकीर्तितः ॥ रमते रमया सार्ध तेन रामं विदुर्बुधाः । रमाणां रमणस्थानं रामं रामविदो विदुः ॥ राचेति लक्ष्मीवचनो मश्चापीश्वरवाचकः । लक्ष्मीपतिं गति रामं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ इति सङ्गहोऽपि अवयवार्थप्रदर्शनन रामस्य परमेश्वरत्वं व्यनक्ति। अत्रेदं तत्त्वम्-देवदेवेन शिवेन समनुष्ठीयमाना श्रीरामस्योपासना- पि तस्येश्वरत्वं प्रत्याययति। किश्च-यस्य चरणस्पर्शमात्रेण दिव्यतेजो- रूपत्वमहल्यया शिलाभूतया दुर्लमं लब्धम्, येन च शैवं धनुरन्यैरनुत्था- पितपूर्व लीलयैवाङ्गलिस्पर्शमात्रती द्विघाकृतम्, यस्य भ्रूविज़म्भणमा- त्रात्समुद्रो भीतः स्तब्धतां गतवान्, यस्य च नामाक्षरैरङ्गिता दृषदोऽपि सागरे तरन्त्यः सेतुरूपा अभूवन्, अमानुषकर्मणस्तस्य रामचन्द्रस्य दि. व्यशक्तिशालिन: परमेश्वरत्वे को नाम सहृदयः संशयीत। एतत्तु संश- यच्छेदि परमं पर्यास्तं प्रमाणमसुष्भिन्विषये, यत्किल प्राणोत्क्रमणसमये काश्यां विश्वेश्वरेण समुपदिश्यमानो रामस्य षडक्षरस्तारको मन्त्रः सकल- संसारबन्धान्मोचयित्वा प्राणिमात्रमपवर्गमार्ग प्रापयति। अतएव 'का- इमां मरणान्मुक्ति'रिति प्रथिता सतां सूक्तिः सङ्गच्छते। 'रमन्ते योगि- नोऽस्मि'न्निति योगार्थेनापि परब्रह्मपरमात्मस्वरूपो रामः कल्प्यते। दु :- खश्रवणादिप्रसङ्गेषु च 'शिवशिव'शब्दवत् 'राम राम' इत्येवोद्गाराः प्राणिनां मुखान्निःसरन्तः श्रयन्ते, अन्तिमयात्रायामपि रामशब्द एव सर्वैरावर्त्यते, तस्माद्रामस्य किमपि महत्त्वं गम्यते। अपिच रामाख्यया

श्रीरामचन्द्रावतारविचार:। ६५ विप्णुरिव, सीताख्यया लक्ष्मीरेव साक्षादवतीर्णेत्यपि तत्र तत्रास्ति प्रतिपादितम् । 'राघवत्वे भवेत्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि' । इति विष्णुपुराणीयवचसाऽप्येतदेव सूच्यते। इत्थंसति रामस्य वैष्णवावतारत्वाभावे लक्ष्म्यवतारस्य अप्रयोजनकतया तत्सूचकानि व- चनानि नोपपद्येरन्। अतो लक्ष्म्यवतारप्रतिपादकवचनान्यथानुपपत्त्यापि 'रघुकुले विष्णुरवतीणों रामरूपेणे'ति कल्पायतुं नाऽसाम्प्रतमिति मन्ये। एकवारमपि यस्य नामोच्चारणं सकलपातकक्षयं कृत्वाSक्षयं पदं दातुं प्रभवति, तस्य शमस्य परमात्मरूपत्वे पुराणादिप्रमाणैर्युक्तिमिश्च सम्य- ऋप्रतिष्ठापिते किमन्यद्वक्तव्यं तत्रावशिष्यते।

श्रीरामोपासनाविचार:।

अस्य च परमात्मनः श्रीरामचन्द्रस्य उपासना कुतः कालादाविर्भू- तेति विषये किमपि नैव निश्चितं वक्तुं शक्यम्, किन्तु शिव एव स- र्वस्मात्पूर्वमेतदुपासनायाः प्रवर्तक इति तावननिर्विवाद्म्। वल्मीकज- न्मनापि नारदाय श्रीरामोपासनाविधिरुपादिश्यत। एतस्याः प्रचार: पूर्वकालानुगतो दक्षिणदेशेऽद्यापि भूयिष्ठो लक्ष्यते। अत्र च पुरातनत- त्वान्वेषिणो विद्वांस :- 'ईशवीयशतकारम्भतः पूर्व षट्शतवत्सरेभ्य आ- रभ्य चतुःशतवत्सरान् यावत् (चतुर्विशतिशतवर्षेभ्यः प्राक् षड्विं- शतिशतवर्षानन्तरं) मध्यगते काले रामायणनिर्माणं सम्भाव्यते। ईशवी यात्समयाद्वर्षाणां शतद्वयातः पूर्व यदा मौर्यवंशानन्तरं सुङ्गवंशस्या . धिपत्यं प्रावर्तत तदा वैदिको धर्मः पुनरपि जागर्तिमापद्यत, रामायण-

१६ भूमिकायाम् --

महाभारतयोः प्रचारश्र नूतनया रीत्या भूयोऽप्युदपद्यत । अमुष्मिन्स- मये रामकृष्णौ अवताररूपेण लोकैरमानिषाताम्। प्राचीनतमे काले रामोपासना पूर्णरूपेण प्रचलितासीदित्यत्र बलवत्तरं किमपि प्रमाणं नोप लभ्यते। किन्तु अर्वाचीनतः समयादवश्यमेतस्याः प्रचारोऽभवद्यथा च श्रीरामपूर्वतापिनीतोऽवगम्यते। अगस्त्यसुतीक्ष्णसंवादेSपि रामोपा- सनावर्णनं विद्यते। किश्च-वायुपुराणे रामस्यावतारो वर्णितः। रघुवंशे कालिदासोऽपि दशमे सर्गे-'सोहं दाशरथिर्भूत्वे'त्यादिना परमेश्वरत्वेन रामचन्द्रमुपासनीयं प्राह। १०१४ शतकीयेन अमितगतिनाSपि तद्वर्णनं व्यधीयत।भवभूतिरपि राममुपास्यत्वेन परमात्मानं निरदिक्षत्। एतावता प्रबन्धेन प्रतीयते, यत् रामस्यावताररूपतयाऽवस्थानं यद्यपि साधु सर्वे- षां विदितमासीत्तथावि वास्तविक्मुपासनामतमेकादशशताब्दतिः प्रव- चृते' इति सिद्धान्तयन्ति। अत्र बहूनां नैकविघा विप्रतिपत्तयो विद्यन्ते। रामोपासना चेयं 'वैदिकी तान्त्रिकी वे'ति प्रश्नस्तु महतीं गभीरा कृति घत्ते। अत्र च विचारं इत्थं सम्भवति-मन्त्ररामायणे नीलकण्ठोद्वृतै- र्वैदिकैर्मन्त्रै रामचरितं प्रतिपादितम्। प्रकृतया रामतापिन्युपनिषच्छुत्या- पि रामोपासना सम्यक्प्रकारेण निरूपिता। अतश्चैषा वैदिकीति गदितुं शक्यम्। रामस्य पूर्णब्रह्मरूपत्वाद ब्रह्मणश्च श्रुतिसिद्धत्वेन परम्परयापि त- था कल्पायतुं शक्यते। अथच नारदपञ्चरात्रे शारदातिलकादौ च ता- न्त्रिकग्रन्थे रामस्योपासना दृष्टिगोचरीभवतीति सा तान्त्रिकीत्यपि व- क्तुं पार्यते। एवंच श्रीरामोपासना न केवलं वैदिकी नापि तान्त्रिकी, किन्तु वैदिकी तान्त्रिकी चेत्युभयीं विधामालम्बते। तत्त्वं तु-तन्त्रमपि वेदानुकूलमेव प्रमाणकोटौ निक्षिप्यते।

श्रीगमोपासनाविचार:।

वेदप्रतिकूलं तु तन्न प्रामाण्यमर्हति। तथाच प्रायः प्रामाणिकी ता- न्त्रिकी उपासना वैदिक्यामुपासनायामप्यन्तर्भवति। सूचयत्येतदेव परमं रहस्यं- 'वेद एव हि तन्त्रं स्यात्तन्त्रं वेदः प्रकीर्तितः । नानयोविद्यते भेदो लेशांशनापि कुत्राचेत्' ॥ 'वेदो ह्यागमरािः स्याच्छब्दराशिस्तथाऽडगमः' । इत्यादिभिस्तन्त्रवेदयोरभेदं बोधयत्पूर्वोक्तार्थसमर्थकं त्रिपुरारहस्य- माहात्म्यखण्डमपि।किश्च-'श्रुतिर्वैदिकी तान्त्रिकी' चेति श्रीमच्छङ्करा- चार्यरुपनिषद्धाष्ये मनुस्मृतिटीकायां कुल्लूकभट्वैरपि श्रुतर्द्वैविध्यपु- कत्वा तस्या एव वैदिकतान्त्रिकरूपस्य विभागद्वयस्य प्रकल्पना- दिदमेव तात्पर्यमुदघोषि भन्क्यन्तरेणेति।

प्रस्तुतग्रन्थालोचनम्।

इत्थंप्रकारैः श्रीरामचन्द्रावतारोपासनाविषयकं विचारं प्रस्तुत्य 'गहनेऽस्मिन्विषये कथमिव मादशां मन्दानां लप्स्यते प्रवेशं बुद्धि'रिति किमपि यथामति प्रपश्चितम्। साम्प्रतं ज्ञानप्राधान्येन परव्रह्मामिन्नस्य श्रीरामचन्द्रम्य सगुणनिर्गुणोपासने प्रतिपादयतः प्रकृतग्रन्थस्य पर्यालोचनं तावत्समासतः प्रस्तूयते-एषा च रामोपनिषत् पूर्वतापिनी उत्तरतापिनी चत्येवं विभागद्वय प्राप्ता श्रीरामस्य परब्रह्मणाडमेदं निरूपयन्ती रामतत्त्वं प्रकाशयति। अस्यां च निर्गुणौपाधिकीं सगुणोपासनां प्रतिपादयन्त्यां पूर्वता- पिन्यां मन्दबुद्धयोऽलसशिगेमणयः प्राधान्येनाधिकारिण:, सगुणफलभूतां निर्गुणोपासनां निरूपयन्त्यामुत्तरतापिन्यां तु उत्तमा: कर्मतत्फलपराङमुखा ३

१८ भूमिकायाम्-

विरक्ता: परमहंसा एवेति ११६ पृष्ठे प्रतिपादितं व्याख्याकारेण। अत्र चोत्तरतापिन्यामितरोपनिषदन्तर्गता अपि काश्चन श्रुतयः समग्राहिषित। एतद्याख्यायाः किल पूर्वतापिन्यां 'रामकाशिके'ति उत्तरतापिन्यां च 'आनन्दनिधि'रिति नामघेयं साभिप्रायं प्रकल्पितं दृश्यते। तथाहीयं व्याख्या चिद्रूयं श्रीरामं प्रकाशयत्यतो रामकाशिकेति, जीवात्माभेदजनि- तस्यानन्दस्य निधानमित्यतश्च आनन्दनिधिरित्यनुगतार्थ सङ्केतम- धिगच्छति।

स्मन्त्रराजस्य जपं विधेयतयोपदिश्य उपाधिवशात्परमात्मनो रामस्य जगतसर्गादिकारणीभूतस्य विराद्हिरण्यगर्भाव्याकृतात्मकावस्थात्रितयशा- लित्वं प्रतिपाद्य तत्त्वंपदार्थशोधनेन राममन्त्रराजावयवभूतस्य बीजत्रयस्यार्थ च प्रकल्प्य पूजासाधनयन्त्रमन्त्रोद्धारप्रदर्शनेन पूजाविधिर्निरूपितः । उत्तरतापिन्यां च-अविमुक्त प्रस्तुत्य तत्र प्राप्यस्य तारकमन्त्रस्य मोक्षसाघनत्वं संसाध्य तारतारकैक्यप्रतिपादनमुखेन तारकस्थ स्वरूप- मर्थ च प्रदर्श्य वाच्यवाचकाभेदनिरूपणगर्भम् ॐकारोपासनया सुक्तिप्रकारं च प्रतिज्ञाय चतुष्पादात्मस्वरूपस्य श्रीरामस्य प्राप्त्यौपयकः प्रसाद- प्रकार: प्रदर्शितः । तत्र तत्र स्थलेषु टीकाकृदुक्तमिदानी विषयविशेषमालोचयामः- अत्र च व्याख्याकृता नित्यस्य रामचन्द्रस्य परब्रह्मणः श्रुतिस्मृत्यादि- प्रामाण्यतो वस्तुतो जन्मन्यनुपपद्यमानेऽपि प्रातिभासिकं जन्मोपपद्यत इति पक्षमेकमुद्ाव्य, स्वपंप्रकाशस्थ तस्य अविद्यया तिरोहितप्रकाश- रूपत्वे सत्यपि विद्यया तदपनोदनपूर्व स्वरूपस्फृतिर्भवतीति 'प्रागप-

प्रस्तुतग्रन्थालोचनम्।

काशात्मकस्य पश्चात्प्रकाशात्मकत्व'मित्येवरूप आविर्भाव एव जन्मेति पक्षान्तरं च प्रदर्श्य, विकारासहत्वप्रतिपादनेन जन्माभावत्वशङ्कासुत्थाप्य निर्विकारस्यापि भगवतो लोकानुग्रहकाम्ययाSSहार्यदेहसङ्गतिः श्रुति- स्मृतिपुराणप्रभृतिषु प्रसिद्धेत्यतः शरीरसम्बन्ध एवोत्पत्तिरिति प्रकल्पिते सिद्धान्ते आनुकूल्यमक्षपादोपजीविनां प्रादार्शि। 'सर्व खल्विदं व्रद्मे'त्यत्र च सर्वमनूद ब्रह्मात्मत्वं, ब्र्मानूद्य सर्वा- त्मत्वं वा विधीयते इति पक्षद्वयोत्थापनेन सर्वमनूद ब्रक्मात्मतायां सि- द्धान्तितायां सर्वस्य प्रपश्चस्य सत्यत्वापत्तौ दोषमाशक्कय स्वरूपेण मिथ्या- भूतत्वेऽपि ब्रह्मरूपेण तस्य सत्यत्वमुपपादितम्। ब्रह्मणश्च त्रिविधपरि- छ्छेदशून्यत्वं प्रतिपाद्य ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्याप्यविद्यमानत्वे दूषणप्रद• शैनेन तस्य पारमार्थिकत्वं समर्थ्य ब्रह्मण आनन्दात्मकताप्रतिष्ठापनेन आनन्दरूपे ब्रह्मणि रमणमानन्दप्राप्तिरूपत्वेन पुरुषार्थ एवेति सिद्धा- न्तितम्। सत्यादिपदानामेकार्थामिधायकत्वे पर्यायत्वापत्तिरनेकार्थाभि- धायकत्वे च विकल्पासहत्वमिति पूर्वपक्षप्रकल्पनेन एकार्थतापक्षम्ी- कृत्य एकार्थत्वमात्रेण अभिघेयार्थैक्येन च पर्यायतापत्तिरन सम्भवतीति तेषामखण्डार्थत्वे निरूपिते, निरवयवत्वं नित्यत्वं निर्विभागार्थत्वं चेति त्रिविधमप्यखण्डस्य लक्षणं न शक्यं निरूपयितुमित्यतः सत्यादिशब्दा- नामखण्टार्थत्वं नोपपद्यत इति विरोधिमतसुपन्यस्य पर्यायरहितानेक- शब्दप्रकाशितत्वमविशिष्टत्वं चेति निरूपितस्याखण्डलक्षणस्य ब्रह्मणि समन्वयप्रदर्शनपूर्व ब्रह्मणः सधर्मकत्वेऽद्वैतभङ्गः प्रसज्येतेति निर्धर्म- कत्वम्, अद्वैतश्रुतिप्रामाण्यस्य च अभ्युपेयत्वं, सर्वथा ब्रह्मण वर्माणा- मविद्यमानत्वं च प्रतिष्ठापितम्। सगुणोपासकानां निर्गुणोपासकाना

२० भूमिकायाम्

च सगुणनिर्गुणात्मकस्योभयविधस्यापि फलस्यावाप्तिर्न सम्भवतीत्युपास- कानां फलप्रदानाय ब्रह्मणो रूपकल्पना नोपपन्नेति पूर्वपक्षमुत्थाप्य सगुणोपासकानां सगुणप्राप्त्यर्थमेव रूपकल्पनेत्युत्तरपक्षप्रदर्शनेन सगु- णप्राप्तेः सगुणोपासनासाध्यत्वमुपपाद्य अनित्यया रूपकल्पनया नित्यस्य वाञ्छितफलस्यावास्तौ समर्थितायां रूपकल्पनायाः सत्यत्वं संसाध्य तया परब्रह्मावाप्ेः सौलभ्यं निरूपितम्। 'विष्णुरुपांशु यष्टव्य' इत्यत्र बिधित्वे वाक्यभेदापत्या वाक्यैक्यस्य च आवश्यकतया विधिविरह्त्व तव्यप्रत्ययस्य च विधिस्वरूपत्वं प्रतिपाद्य 'मन्त्रो जप्नव्य' इत्यत्र विधित्वे बाधाभावेन विधिविरहत्वासम्भवाद्विधिविषयभूतायाः 'कि केन कथ'मित्यं- शत्रयवत्या भावनाया अवश्याश्रयणीयत्वे निरूपिते, भवनप्रयोजकव्या- पाररूपाया भावनाया जपविधावसम्भवान्मोक्षस्य च भाव्यत्वानुपपत्त्या परिस्पन्दात्मिकाया अपि भावनायास्तत्र दुर्लभतया विधित्वं नोपपद्यत इति परपक्षमुपन्यस्य नित्यस्य मोक्षस्य पारमार्थिके भाव्यत्वेऽसम्भव- व्यपि अभिव्यक्तिरूपं भाव्यत्वं सम्भवतीति भाव्यस्य सद्भावाद्गावनायां सुलभायां तद्विषयस्य विधेरावश्यकता सिद्धान्तिता। 'कोडयं विधि'- रित्यत्र 'विधिरेवे'त्युत्तरेSनुपपत्तिमाशङ्कय प्रश्नवाक्यगतस्य विधिशब्दस्य सामान्यविधित्वमुत्तरवाक्यगतस्य चाडपूर्वविधित्वमित्यर्थाभिधानेन तस्यो तरस्योपपत्तिः प्रदर्शिता। तत्तल्लक्षणविरहात् अपूर्वविभित्वस्य नियम- विधित्वस्य परिसंख्याविधित्वस्य चाSसम्भवाद्विध्यन्तरस्याप्यभावेन 'जप्तव्य' इत्यस्य विघित्वं न सम्भवतीति शक्कासुत्थाप्य प्रमाणान्तरेण- प्राप्तस्यार्थस्य प्रापकत्वं तत्र र्फुटीकृत्य अत्यन्ताप्राप्तप्रापणात्मकस्य अपू- र्विधे: सङ्भावः संसाघितः !

प्रस्तुतग्रन्थालोवनम्। २१

'स्वयमेव, स्वत एव वा भव्ती त्युभयविधस्याप्यर्थस्यानुपपद्यमा- नतय। स्वभूत्वं रामचन्द्रस्य न साम्प्रतमिति शक्कायां, 'स्वसचायां का- रणानपेक्षित्वं कारणान्तरादनुत्पद्यमानत्वं च'ति स्वभूशब्दस्यार्थद्वयं समा- धाय वस्तुत्वहेतुना सकारणत्वानुमानस्यासिद्धिं च परिदर्श्य शरीरस्य सकारणत्वसम्भवेऽपि तदधिष्ठातू रामस्य तथात्वासम्भवेन स्वभूत्वं स- मार्थयद्याख्याकारः । "स्वयंप्रकाशत्वे च-स्वसत्तायां प्रकाशाव्यतिरे- कित्वं, समानजातीयप्रकाशाप्रकाश्यत्वं, स्वस्य स्वयमव प्रकाशः, स्वयं चासौ प्रकाशश्चेति लक्षणं किमपि न सम्भवति, 'प्रत्यक्षमनुमानसुप- मानमर्थापत्तिरागम ऐतिहं सम्भवोऽभावश्चे'ति प्रमाणान्यष्टावपि नोपप- द्यन्ते, ऋषिभिरिष्यमाणं नापि नवमं किमपि प्रमाणमस्ति, जगदान्ध्य- प्रसङ्गभिया आत्मनोऽप्रकाशरूपत्वमपि न शक्यते ववतुम्, 'अतोऽन्य- दार्त'मित्यादिश्रुतिप्रामाण्येन जगत आरोपसिद्धतयाSडरोपस्य चाधिष्ठा- नसापेक्षत्वेनाSSतमन एवाधिष्ठानताया औचित्येन प्रकाशरूपत्वं विना तस्य तत्त्वानुपपत्तेः प्रकाशमानत्वमात्मनो वक्तव्यमेव, स्वप्रकाशत्वं तद्पि लक्षणप्रमाणाभावान्न सम्भवती'ति बौद्धानां पूर्वपक्षमुदभावयत्। "स्व- व्यवहारेऽन्यानपेक्षत्वमेव स्वप्रकाशत्वस्योपपद्यते लक्षणम्, अनुव्यव- सायाघीनव्यवहारे लक्षणमिदं न समन्वेतीति चेदनुव्यवसाय एव ता- वन्नाभ्युपेयः, लक्षणे अन्यशव्दश्च ज्ञानमेवोपलक्षयति, निर्दुष्ठेन अनुभू- तित्वहेतुनाऽनुभूतेः स्वप्रकाशत्वानुमानं च सम्भवति, सर्वापेक्षया बलवत्या अर्थापत्तेः 'अत्रायं पुरुष' इत्यादेरागमस्य च प्रामाण्यमु- पलभ्यते, स्वप्रकाशस्यात्मनो जगदध्यासाघिष्ठानत्वमपि न विरुद्धमि- त्यतः 'स्वेनैव भासत' इति श्रुत्या स्वप्रकाशत्व लक्षणप्रमाणसिद्धा निर-

२२ भूमिकायाम्-

न्तरायं सिध्यती"ति सिद्धान्तपक्षं प्रापर्शयत्। जगतः पर्यवस्थापितं प्रका- शमानत्वं न किल स्वतः, किन्तु परतस्तत्रापि रामस्वरूपादात्मन एव सम्भ वतीति रामस्य तत्प्रकाशकतया स्वप्रकाशत्वं दण्डापूपिकया समसाघयत्। संयोगस्य समवायस्य तादात्म्यस्य एकार्थसमवायस्य एका. र्थतादात्म्यस्य च सम्बन्घस्यानुपपद्यमानतां प्रदर्श्य सम्बन्धानुसन्धानं बिना अचितो जगतश्चितो रामस्य च परस्परं भास्यभासकभावो भवितुं न शक्नोतीति समुत्थापिते पूर्वपक्षे वस्तुतः संयोगादिसम्बन्घस्यासम्भ- वेSप्युपपादितेनाSSध्यासिकेन सम्बन्धेन स्वप्रकाशत्वं युक्त्या पर्यवा- स्थापयत्। सर्वेषां प्रत्ययानां यथार्थत्वानुमानं प्रदर्श्य वृद्धरादतायाः सङ्कचितवृत्तिताया अवलम्बनेन सर्वशब्दस्य सम्यगूरजतप्रतीतिव्यति रिक्तपरत्वे प्रकल्पिते पक्षान्तरेण विगीतानां प्रत्ययानां यथार्थत्वानुमान- प्रदर्शनपूर्व कारणस्यानुपलम्भात्कारणं विना कार्यस्थ विभ्रमस्याSसद्धा- वं प्रतिपाद्य भावरूपाया विद्याडभावरूपायाश्च अविद्याया असम्भवेना- विद्याशबलत्वस्य वक्तुमशक्यत्वादसअत्वाच्च ब्रह्मणो, रामस्य जगदा- धारत्वेऽपि रामतद्वीजयोरभेदप्रदर्शनेन प्रापितं जगदुपादानत्वं न सिध्य- तीति मतमुदघाटयत्। प्रत्ययानां यथार्थत्वानुमानद्वये प्रतिपक्षिप्रतिपा· दितार्थेषु च दूषणं प्रदर्श्य चक्षुरादेः कारणस्योपलभ्यमानत्वेन कार्य. भूतस्य विभ्रमस्य सुलभतया, तदनुमितयाSविद्ययाSSलिङ्गितस्य ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमुपाबृंहयत्। ज्ञानस्य सविषयत्वेन ज्ञानविशेषस्य विभ्र- मस्य विषये प्रदर्शनीये, अधिष्ठानस्य रजतादेश्र सद्रूपस्याSसद्रूपस्य सदस द्रुपस्य वा तदद्विषयत्वासम्भवं दृद्वीकृत्य निर्विषयेण असम्भवदात्मलाभेन विश्मेणाSविद्यानुमानाभावशङ्कामुपक्षिप्य अनिर्वचनीयत्वं नाम विश्रम-

प्रस्तुतग्रस्थालोचनम्।

स्याऽदूप्यं विषयं प्राकाशयन्। अनिर्वचनीयत्वस्य 'सदसद्विलक्षणत्व'- मिति लक्षणं सन्दूष्य तत्र च ख्यात्याद्यनुपपत्तेः प्रामाण्याभावे प्रदर्शिते, बाधविषयत्वस्य कारणत्रितयजन्यत्वस्य संस्कारसम्प्रयोगदोषजन्यंत्वस्य प्रतिभासमात्रशरीरत्वस्य च तल्लक्षणस्यानुपपत्तेरनिर्वचनीयत्वमशक्या- भिधानमित्याशङ्य तत्तद्रूपनिरूपणसहिष्णुत्वरूपानिर्वचनीय त्वलक्षणो- पन्यासेन रजतादेः सदादिरूपेणाSनिरूप्यत्वं निरूप्य लक्षणलक्षितेऽनि रवचनीयत्वे ख्यानयाद्यनुपपत्तेः प्रामाण्यं च स्फुटीकृत्य अनिर्वचनीयत्व- विषयं लब्धवा लब्घात्मलाभेन विभ्रमेण कार्येणाSविद्यायामनुमितार्यां तच्छवलस्य श्रीरामाख्यस्य ब्रह्मणो जगदुपादानत्वं सम्यगसिद्धान्तयत्। रेफस्य वर्णान्तरेण सामानाधिकरण्यमुपपाद्य सांखयैरभिमते प्रकृतेर्जग- त्कारणत्वे निराकृते अचेतनायाः प्रकृतेर्जगदुपादानत्वे प्रवृत्त्यभावमुदा- हृत्य जगदपेक्षया परमाणूनां न्यूनपरिमाणत्वेन जगदुपादानत्वं खण्ड-

पर्यदर्शयत्। जीवब्रह्मणोरमेदे श्रुतिप्रामाण्येन साधिते, भेदे च प्रत्यक्षा- नुमानोपमानार्थापतत्यागमानां प्रामाण्यासम्भवमुपदर्श्य सहानवस्थानत्व,- बाध्यबाधकत्व,भावाभावात्मकत्व, परस्परानात्मकत्वरूपस्य चतुर्वविधस्यापि विरोधस्यानुपपात्तिं प्रत्यपादयत्। कर्मणाऽन्त:करणशुद्धिरुपासनया चित्तस्थैरय ज्ञानेन च तत्वंपदा- र्थद्वयपरिशोधनपुरःसर ब्रह्मात्मैकत्वं भवतीति काण्डत्रयसङ्गति प्रदर्श्य वेदानां शब्दरूपत्वाद्ह्मणि च 'मुख्या लक्षणा गौणी'ति त्रिविधाया अपि शब्दवृत्तेरनुपपन्नतया पदार्थत्वासम्बन्धेन पदार्थाभावरूपस्य च वाक्यार्थ

२५ भूमिकायाम्-

निर्गुणत्वहेतुभि: साक्षाच्ुतिविषयत्वाभावेऽपि सगुणं द्वारीकृत्य निर्गुणे समन्वितानां वेदानां ब्रह्मपरत्वं श्रुतिप्रामाण्येन प्रतिष्ठाप्य, जहल्लक्षणा- Sजहल्लक्षणाभ्यां च तत्वंपदयोः सामानाधिकरण्यस्याप्रतीत्या जहृदज- हल्लक्षणया विरुद्धांशत्यागपूर्व तत्त्वमस्यादिवाक्यानाम्, अस्थूलादिवा- क्यानां तु साक्षादुपाधिनिषेधपूर्व, ज्ञानसाधनविधानपूर्व चोपासनावा- क्यानां निर्गुणे ब्रह्मणि पर्यवसानाङ्गह्मणि समन्विताया उपनिषदो व्या ख्यानयोग्यतां निरूपितवान्। 'यच्च किंच प्राणभृ'दिति श्रुत्या जात- मात्रस्य प्राणयुक्तत्वे संसाधिते स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वेषां प्राणिनां तारकब्रह्मोपदेशयोग्यतां बहुभिर्जन्मभिर्विमुक्तेः सौलभ्यं च निरूप्य अविमुक्ते पूर्वकृतानां कर्मणामप्रवेशं तत्र कृतानां च आमरणमवस्थिति- मीश्वरानुग्रहेणैव काशीवाससम्भवमविमुक्तस्योषरत्वं तत्र कृतस्य पा- पस्य वज्रलेपात्मकत्व चाभिधाय, विरुद्धं यथेष्टमाचरतां कालभैरवप्रा- पितत्रिशत्सहस्त्रवार्षिकपापकर्मफलोपभोगान्ते प्राणोत्क्रमणक्षणे तत्रैव शरीरे तारकब्रह्मोपदेशेन विदेहताप्राप्तौ प्रतिपादितायां परमेश्वरानुग्रह्- शैथिल्येन मुमूर्बोश्चित्तवैकल्येने वा परोक्षज्ञाने समुत्पन्ने अयोनिजनील- कण्ठादिसारूप्यसामीप्यसालोक्यानुभवस्तदन्ते च परमेश्वरानुग्रहवशा- दपरोक्षज्ञानोत्पत्त्या सायुज्यप्राप्तिरिति तारकव्रह्मोपदेशस्य मोक्षसा- धनत्वं स्फुटीकृतवान्। सर्वस्य दृश्यत्वादात्मनश्र प्रत्यग्रूपतया सर्वस्मात्पार्थक्ये श्रुत्या- दिप्रमाणसिद्धे स्वानुकूल्यं प्रदर्श्य ब्रह्मरूपतामात्मनः साधयितुं व्यावहारिके पूर्व सर्वान्तर्गतत्वे कल्पितेऽपि साम्प्रतं तस्य पारमा- र्थिक सर्वव्यतिरिक्तत्वं निर्दिश्यत इति दूषणाभावप्रतिपादना-

प्रस्तुतग्रन्थालोचनम्। २१

दात्मन्येव ब्रह्मसाक्षात्कारौपयिकप्रयत्नस्य न्याय्यत्वमुक्त्वा, आत्मनो ब्रह्मत्वे ब्रह्मणश्च परोक्षतानिवृत्त्यैवाऽपरोक्षत्वं शक्यमवाप्तुमित्यात्म- नोऽपरोक्षत्वं समर्थितवान्। रामोऽहमिति भाचयन्तो समरूपा एवेति गूढार्थमुपदिश्य 'भगवति मायावैभवेन सर्व सम्भाव्यते, अविद्याऽSवृति- चिशिष्टो जीवस्तु असमर्थ एवे'ति रामवत्सेतुबन्धनादिदुष्कराऽद्भुतक्ररमसु सामथ्याभावेन रामरूपाणां तेषां माथाSविद्यातत्कार्यवर्जितानां जीवन्मु- कतां प्रतिपादितवान्। 'शरीराभावः सशरीरस्य भोगाभावो वे'ति द्विविध वषि जीवन्मुक्तेर्लक्षणं विरोधेन भोगापरिहार्यत्वेन च सन्दूष्य 'जीव्तो मृतस्य वा तत्त्वज्ञानोत्पत्ति'रिति पक्षद्वयोत्थापनपुरःसरं स्वीक्रते पूर्व- स्मिन्पक्षे, तेन च कैवल्यावासि निरूपयन्नानन्दवनः शङ्समाधानः विधया जीवन्मुक्तिमुपपाद्य ज्ञानावाप्तिसमनन्तरमेव शरीरनाशमसक्त्या जीवन्मुक्तेरसिद्धिरित्याशक्कायां पुनरुपस्थापितायां, ज्ञानपरात्तौ सर्वेषु कर्मसु क्षीणेष्वपि प्रारब्धकर्मसंस्कारवैभवेन शरीरं कुलालचक्रवद् श्रम- तीति प्रतिष्ठापितां जीवन्मुक्तिं श्रुत्या प्रमाणीकृतवानिति। इत्थंचाड्मु- ष्मिन् ग्रन्थे तत्र तत्र सम्भावितान् प्रतिपक्षिणां मक्षानाक्षिपता श्रीमता- SSनन्दवरनेन श्रीरामचन्द्रस्य स्वयंभूत्वं स्वप्रकाशतं जगदुपादानत्वं तेन च ब्रह्मरूपत्वं पर्यवस्थापयता 'रामोऽह' मिति बिभावयतां तद्रूपत्वं प्रतिपाद् जीवात्मनोरे : सधु समसा घि । उपक्रमे च रामतापिन्या :- 'चिन्मयेऽस्मिनू महाविष्णौ जाते दशरथे हरौ'। इति श्रुत्या दशरथात्केवलादुत्पत्ती रामस्य प्रतिपादिता। व्याख्या- कारस्तावदेतस्मिन् विषये-'एभ्यो माता गरीयसी'त्यनेन वचसा 00

२६ भूमिकायाम्-

जनकस्य प्राधान्यापेक्षया मातु: प्राधान्यस्य दृश्यमानतया मातृनाम- निर्देशौचित्ये प्रतीयमानेऽपि, 'पुमान् पुंसोऽधिक शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्तिरियः'। इति पितुरवयवानामधिकशिन पुत्रे सङ्क्रमणात् पितृमात्रनिर्देश- स्यौचिती प्रदर्शयन् श्रुतिस्मृतिपुराणप्रामाण्योपन्यसनमुखेन 'एभ्यो माता गरीयसी'त्यत्र सुचिरं गर्भधारणादिक्लेशविशेषसहिष्णुतया जननी- प्राधान्यनिर्देशस्योपपात्तिं निरूपितवान्। प्रसङ्गतश्च-'राति वितरति यथोचितं फलं कर्मानुसारेण राजते वा यो महीमितिष्ठन्, स राम इति नाम्ना लोके विख्यातिमागतः । रावणादयो राक्षसा मरणं यतः प्राप्नु- वन्ति ततोऽपि राम इति व्यपदिश्यते। रमणीयेन शरीरेण वा लोकत्रये प्रसिद्धं राम इति नाम। राहुर्यथा पर्वाण निष्प्रभं विघत्ते मनसिजं चन्द्रं तथा मनुष्यरूपेण रावणादीन् प्रापय्य तेजोहितां, राक्षसैरपह- तराज्याणां महीभुजां पुनरपि स्वस्वराज्ये स्थितिं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्य च सम्पादयन स्वीयचरित्रादिना राम इत्युच्यते'। इत्थंविधा रघुकुले दश- रथादुत्पन्नस्य रामस्य नामनिरुक्तीरुपदर्श्य समुदायोपलक्षकेन शब्दै- कदेशेन तत्तदर्थोपलम्भसम्भवः स्फुटक्ितः। ततः क्रमेण देवताप्रसत्तये मन्त्रजपस्याSवश्यकर्तव्यताप्रतिपादनेन लक्ष्मणस्य सीतायाश्च मन्त्रं समुद्धृत्य, 'विना यन्त्रेण चेत्पूजा देवता न प्रसीदति'। इति मूलोक्त्तश्रुत्यनुसारेण तत्तत्कोणदलसूचनपूर्वकमञ्कादिकं नवा- SSवरणदेवतास्तत्र तत्र लेखनीयानि मन्त्राक्षराणि ध्यायमानानि वसु- रुद्रादीनि च निर्दिश्य चतुसितरिंशदक्षरात्म कमालामन्त्रोद्धारप्रदर्शन मुखेन

प्रस्तुतग्रन्थालोचनम्।

पूजासाधनं श्रीरामस्य यन्त्रं महत् प्रकटीकृतम्। इदं च श्रामयन्त्रं सा- वरणदेवतामन्त्राक्षरादिविन्यासपुरःसरमन्ते प्रदर्शयिष्यते। तत्र तत्र प्रस- झादुपन्यस्तानां तत्तङ्न्थग्रन्थकाराणां नामान्यपि ग्रन्थान्ते सङ्गहीष्यन्ते। व्याख्यायां चैतस्याम्-अविमुक्तपदस्य ब्रह्मकाशीरूपमर्थद्वयं प्रकल्पित दश्यते। शब्दात्मकस्य परत्रह्मणश्च 'परापश्यन्तीमध्यमा- वैखरी' त्येवंरूपाश्चतुर्विधा अवस्थाः साधु सप्रपश्चं प्रतिपादिताः । अन्ये- डपि यथाप्रसऊं ते ते विषयाः स्पष्टरूपेणात्र चातुर्येण टीकाकृता न्यरू- प्यन्त। यथाचास्या उपादेयत्वं व्याख्यायास्तथा दर्शनतः प्रतीयेतैवेति तत्र विषये किमपि लेखितुं नोत्सहे। कचित्कचिदिह दीपिकादितः प्रसिद्धटाकातो व्याख्यानप्रकारस्य वैलक्षण्यं विलोक्यते। 'तदेवव्याख्यानं विलोक्य तत एव सु्यक्तं तदवगन्तुं शक्य मिति तन्निर्देशमप्रासङ्गिकं म- त्वा, श्रीवासुदेवेन्द्रशिष्येण उपनिषद्वझ्योगिना रचिता श्रीरामतापिनीयो- पनिषद्याख्या अडयार् (Adyar) पुस्तकालयतः प्रकाशिताऽप्येका समुचितार्थशोभिनी समीचीना प्रकृतव्याख्यातः क्वचिद्वैचित्रयमाव- हतीति तद्विषयेऽप्येतावदेव विलिख्य विस्तरभिया ग्रन्थस्मालोचनमुप संहृत्य ग्रन्थकर्तुर्विषये प्रस्तूयते किमपि।

ग्रस्थकर्तुः समयादिनिर्णयः।

टीकाकर्तुरस्य आनन्दवनस्य का नाम जातिः कश्च वा समय इत्यत्र किमध्यैतिह्यं नोपलभामहे, केवलं कल्पनासाम्राज्यमवलम््य तद्विषयं विचार पुरस्तात्कुर्मः-श्रीरामचन्द्रस्य परमोपासको दर्शन- शास्त्रीयं प्रगादं पाण्डित्यं प्रकटयन् पदवाक्यप्रमाणपटतमोडयं दक्षिण

२८ भूमिकायाम्-

देशात्पूर्वैरध्युषितात् काशी मुक्तिपुरीमागत्य संन्यासदीक्षामधिगतः साधनसम्पन्नो विशुद्धबुद्धिरुत्तमाधिकारी परमहंसपरित्राजकाचाये योग्यताविषयिणीं परां कोटिमारूढवानासीदित्यत्र प्रत्यक्षं ग्रन्थ एव प्रमाणम्। एतेन हि अ्रन्थोपक्रमे पितरं कृष्णाख्यया मातरं च कमला- ख्यया सूचयता नृहरिः पितामहत्वेन प्रपितामहश्च केशवत्वेन निरदि- शयंत। गोत्रं हि वासिष्ठ देशश्च कुण्डिनपुरमिति गोत्राभिजनयोरपि सूचनं स्पष्टतया व्यघीयत। तथाहि पद्यमिदम्-

आसीद्वासिष्ठवंश्यो नृहरिरिति पुरा केशवाह्वस्य सूतु- स्तस्मात्कृष्णाह्योऽभूद्धरणिसुरंवरः पत्तने कुण्डिनार्ये। तंस्मात्सूनुर्गुणाब्धि: समजनि कमलाम्बः प्रभुत्वाद्यतीना- मार्नन्दांऽऽदः स रामोपनिरषदि विदधे साधु टीकां वनाख्य:॥ इति। रामार्चनचन्द्रिका कर्तुरानन्दवनादयमभिन्नो मिन्नो वेत्यत्र तु विंचारे समुपस्थापिते, उभयो समोपासकत्वाविश्ञषेण 'अय धूर्जोक्रमे। रामार्चनंचन्द्रिकायां सपरिकर: समाकलनीयः' इत्येव पूर्वतापिन्योंः सभांप्ती दर्शनेन च विज्ञेषतः सम्भाव्यते-यत् पूजाक्रमं प्रस्तुत्य तत्रा- नुक्तं विशेषं प्रकाशयन्तीमात्मनः कृतिं रामार्चनचन्द्रिकां नाम सूंचय- न्नयं प्रायस्तस्मादभिन्न एव स्यादिति। किश्च-तस्मिन् ग्रन्थे 'मुकुन्द- वन' इति गुरोर्नीमोपलभ्यते। सन्यासिनस्तावत् सम्प्रदायानुरोघात 'सरस्वतीगिरितीर्थाश्रम'प्रभृतिभिः सङ्केतैरलङकृता भवन्तीति ने तिरो- हितम्। प्रकृतानन्दवनस्यापि साम्प्रदायिकं 'वन'सक्केतं प्राप्तस्य देशिंको मुकुन्दवन इत्येतदुचितमेव। अतो मुकुन्दवनं गुरुत्वेन निर्दि- शर्तो रामार्चनचन्द्रिका कर्तुरानन्दवनादयमन्यो नास्तीति संऋ्तं निश्ची

ग्रन्थफर्तुः समयादिनिर्णयः। २९ यते। उभयोर्भिन्नतां बोधयताम् 'ओफ्रेक्ट' (Aufrecht) महा- शयानामाशयस्तु ततोऽन्येन साम्प्रतं केनावगन्तुं शक्येत। एतेन मुकुन्दवननामधेयः कश्चिदस्य संन्यासाश्रमे गुरुरासीदिति व्यक्तमेव। पूर्वाश्रमे तु राघवनामाऽमुष्योपाध्यायः स्यादिति कल्पयितुं शक्यते 'तस्य श्रीगुरुराघवस्य चरणद्वन्द्वारविन्दं नुमः' इत्युच्तरतापिनीय- पद्यांशन। कदाचित् राघवपदं रामचन्द्रमेवाभिप्रैतीत्यपि सम्माव्यते। नात्र निश्चेतुं पार्यते किमपि। धर्मसिन्धौ काम्यव्रतफलप्रदर्शनप्रसङ्गे, निर्णयसिन्घौ रामनकमी- निर्णयप्रस्तावे, राघवभट्टनिर्मितायां शारदातिलकटीकायां च तत्र तत्र रामार्चन चन्द्रिकानामोल्लेखः समुपलभ्यते । धर्मसिन्घोर्निर्माणकालो हि तत्रैव अन्थे संक्रान्तिनिमित्तदानप्रसङ्के 'अयनांशा ज्योतिःशास्त्रे प्र सिद्धाः, ते चेदानीं द्वादशाधिकसप्तदशशतसंख्याके शालिवाहनशके एक- विंशतिरयनांशाः' इति वचनावलोकनेन 'लोचनमेदिनीतुरक्रमशशाङ्क- (१७१२) परिमितो नाम शालिवाहनशक: सिध्यति। अत्र च पञ्च- त्रिंशदुतरसताङ्क(१३५)मेलनेन सप्सागरसिद्धिभूमि(१८४७)संमितो वैक्रमान्द: सज्जायते। निर्णयसिन्धुस्तु'१८६८'मितेऽब्दे वैक्रमे निर मीयतेति 'वसुऋतुऋतुभूमिते मतेऽब्दे' इति तद्न्थसमासिक्ोकतो- Sवगम्थते। राधवभट्टोऽि मगनशरपाण्डवक्षपाकर(१५५०)मिनेऽब्दे विद्यमान आसीदिति निशम्यते। अतश्च निश्चीयते-काशीनाभोषाध्या- मंस्य धर्मसिन्धुकारस्य समयस्तावत् एकोनविंशशताब्दी, कमलाकर- मद्दस्य निर्णयसिन्धुप्रणेतु: सप्तदशशताब्दी, षोडशशताब्दी च शारदा- सिलकटीकाकर्तू राघवभट्टस्वेति।

३० भूमिकायाम्-

रामार्चनचन्द्रिका च पूर्वोक्तेषु अ्रन्थेषु प्रमाणतयोपन्यस्तेति तदानीं तस्याः प्रसिद्धिः पूर्णरूपेणासीदिति खलु व्यक्तमेव। प्रसिद्धौ च कश्चि- त्कालविशेषोडपेक्ष्यत इति प्रायो वर्षशतात्पूर्व रामार्चनचन्द्रिकानिर्माणं सम्भाव्यते। तस्मात् पश्चदशशताब्य्याः पूर्वार्धे आनन्दवन आसीदिति स्पष्टतया शक्यते गदितुम्। सोऽयं किल -- दक्षिणदेशे समुद्भूतैस्तत्रैव विद्यमानैर्दाक्षिणात्यै राघवभट्टादिभिस्तत्र देशे प्रसिद्धाया रामार्चनचन्द्रि- काया नामोहिखितमित्यनेन, विदर्भप्रान्ताऽन्तर्गतस्य कुण्डिनपुरस्य तत्पूर्वनिवासास्पत्वेन विदर्भस्य दक्षिणदेशययत्वेन च दाक्षिणात्यजातीय आसीदिति साम्प्रतं निःसंशयं कल्पयितुं पारयामः । अस्व मातापित्रा- दिनामान्यपि तथैवावगमयन्ति।

आदर्शपुस्तकविवरणम् ।

एतावता प्रबन्धेन अन्थग्रन्थकारयोः परिचये वितीणें पुस्तका- दिपरिचयं प्रस्तुत्य लेखमुपसंहरामः। कदाचन सदन्येव पुस्तकालये वि- लोकितं हस्तलिखितमेकं श्रीरामोत्तरतापिनीयव्याख्यापुस्तकं क्वचन प्रसक्के लोचनगोचरतां प्रापयं श्रीमरतां वाराणसेयराजकीयसंस्कृतपाठालयप्रधाना- ध्यक्षवरश्रीगोपीनाथकविराज एम्०ए० महोदयानाम्। दुर्लभमद्वितीयं तत्प्रकाशयतुमिच्छतां च तेषामनुज्ञया मुद्रयितुमुत्साहेन प्रवृत्तोऽहम- चिरादेव तत्रत्यं मध्ये कश्चिदंशं खण्डितमालोक्य खिन्नतां प्राप्तः, सर- स्वतीभवनीयपुस्तकसङ्गहेषु निरायासमेव पूर्वोत्तरयोर्द्योरपि तापिन्यो- व्याख्यां दृष्टिगोचरीकुर्वाणैः हस्तलिखितपुस्तकालयाध्यक्षैः श्रीम- न्नारायणशास्त्रिभि: प्रोत्साहित: पूर्वतोडप्युत्साहातिशयेन समुपक्रान्तवान्

३१

प्रतिलिपीकृतततपुस्तकमुद्रणकार्यम्। तत्र सरस्वतीभवनस्थेन कसंज्ञकेन सुन्दराक्षरेणापि लेखकमहानुभावप्रसादास्प्रतिपत्रं भूयसीभिरशुद्धिभिः पूर्णेन एकेनैवादर्शपुस्तकेन कथमप्यपारयं संशोधनकार्य, न्यवेशयं च कचिकचित्संशयस्थलेषु प्रश्नचिह्ानि। उत्तरतापिन्यास्तु द्वितीयस्माद- स्मद्गृहस्थात् खसंज्ञकारपुस्तकतः साहायकं प्राप्य मुद्धितेऽस्मिन अन्थे, सरस्वतीभवनतः समुपलळ्घस्य हस्तलिखितोत्तरतापिनीयपुस्तकान्तरस्य वङ्गाक्षरशालिनो गसंज्ञकस्य सङ्गृहीतवानस्मि यथोचितं अ्रन्थान्ते पाठान्तराणि।

उपसंहारः ।

चरमे च परमकारुणिकानां नैसर्गिकी विधेयेषु सानु्रहप्रसादपूर्णा दृशं निवेशयतां प्रतीक्ष्यचरणानां श्रीगुरूणां सादरं चरणारविन्दयो- रभिवन्दनेन, सहजं मयि वात्सल्यं सर्वदा निस्तुलमाबिभ्रतां ग्रन्थेsन्न समुपलब्धान् सन्देहविशेषान् विचारोचितनिर्णयपुरस्कारेण सपरिश्रमं दूशकृत्य परमामुदारतां प्रदरशितवतां सरस्वतीभवनग्रन्थमालाप्रधान- संशोधकानां माननीयश्रीगोपीनाथकविराज एम्०ए०महाशयानां भूयसा डभिनन्दनेन, तत्र तत्र यथोचितविचारसूचनाभिः सर्वदा सहायतामाचरतां

शास्त्रि, खिस्तेनारायणशास्त्रि, बटुकनाथशर्म एम्०ए० महोदयानां सधन्य- वादशतप्रदानमुकारसंस्मरणेन, परमोदारभावेन यन्त्रलेखनोचितां दिशं दर्शयित्वा मदीयं कार्य परिपूरितवतां पूज्यभ्रातृवरश्रीश्रीनाथशास्त्रिणां वात्सल्यभावस्य सादरं शिरसा धारणेन च कर्तव्यशेषमात्मनः पूरयन्,

३२ भूमिकायाम्-

केनापि कारणेन संमुद्रणे त्वराविशेषाश्रयमान्मदयिमतिमान्दान्मुद्रणा- लयदोषाद्वा सावधानं संोधितेऽप्यत्र मनुष्यभावसम्भाविता अशुद्धी: शुद्धिपत्रात् संशोधयितुं विदुषः प्रार्थयमानो वितन्वानश्च जगत्पतेः परमेशितुश्ररणयोः प्रणतीः, विरमामि वृथा पल्लवितादमुतः प्रासङ्गिका- छ्लेखादिति शम्।

सरस्वतीभवनम्, वाराणसी। अनन्तरामशास्त्री वेताल:।

।। श्रीः ।। विषयसूची।

विषया: शिष्टाचारसंमत मङ्गलाचरणम्। पृष्ठाड्डा:

टीकाकर्तुर्नामोल्लेखपूर्व पित्रादिनिर्देशः। एतद्वयाख्याया नामधेयं सूतयित्वा रामाख्याया ब्रह्मवि- दयाया आवश्यकताप्रतिपादनेन उपनिषत्पदस्यार्थ निरूप्य रामपूर्वता पिन्यु पनिष द्वधाख्यानिर्माणकारणनिरूपणन्। १-२ रामनामनिरुकिगर्भ निर्गुभावापये सगुणोपासनाया निरू- पणीयत्वकथनम्। ३ रामस्य चिन्मयत्वं निरूप्यार्थनिर्देशपूर्वकमहाविष्णुत्व- प्रतिपादनम्। ३-५ जन्मपदार्थविचारपुरःसरं परव्रह्मणोऽपि तस्य जन्मग्रहण- समर्थनम्। ५-६ पुत्रशब्दार्थसू चनगभ पितु: प्राधान्य प्रतिपाद्य दशरथस्य रामपितृत्वेन निर्देशः। ६-७ रघुकुलोन्द्रवस्य हरिरूपस्य रामस्य सप्रपश्चं नामनिरुक्तय: । ७-१२ रामस्य ॐकाराभिन्वत्वमभिधाय जगत्कारणनिगुणब्रह्म- रूपत्वप्रतिपादनम् । १२ सर्वस्य ब्रह्मात्मतासमर्थनम्। १३ रामस्य परत्रह्मत्वप्रतिपादनगर्भ ब्रह्मणोऽनन्तत्वं नित्या- नन्दचिदात्मकत्वं-च सप्रपश्चं समर्थ्य निर्धर्मके ब्रह्मणि प्रवर्तमानानां सत्यादिपदानामखण्डार्थत्वस्य साधनम्। १४-२२ उपासकानां फलप्रदानार्थे निर्गुणस्यापि ब्रह्मणो रूपकल्पना। २२

सच्यारुपायाः श्रीरामतापिन्या :-

विषया: सगुणोप सनाया: फलत्व्रेन सगुगप्राप्ति निरुप्य रूपकल्प- पृष्ठाङ्का:

नया रामपरब्रह्मप्राप्तिसौलभ्यकथनम्। २१-२६ रूपस्थितानां कल्पितानां देवताना पुंसत्र्यङ्गात्त्रादिरूपेण पश्चविधां कल्पनां प्रदर्श्य तस्या रूपकल्पनाया उपासना- र्थत्वोकिः। ब्रह्मादिदेवतानां रामादभिन्नतया राममन्त्रानुष्ठानादेव २६-२७

ब्रह्मादिमन्त्रानुष्ठानसिद्धिः । २८ अन्यर्थादिसंज्ञकस्य सर्वार्थवाचकस्य रामषडक्षरमन्त्ररा जस्य जप्तव्यतां निरूप्य तत्प्रतिपादकस्य वचनस्य शास्त्र- रूपतासमर्थनम्। 'जप्तव्य' इत्यस्य विधित्वं समर्थ्य तद्विषयभूताया अंश- त्रयवत्या भावनाया अवश्याभ्युपगन्तव्यत्वकथनम्। २९ जपविधौ मोक्षस्य भाव्यत्वं भावनां च शङ्गासमाधिमुखेन संसाध्य तद्विषयकस्य विधेरवश्याभ्युपेयत्त्रप्रतिपादनप्। २९-३० 'कोडयं विधि'रिति प्रश्नस्य 'विधिरेवेशि विशेषविधि- रूपोत्तर प्रदर्शनम्। ३० - ३१ 'जप्तव्य' इत्यस्य अपूर्व, नियम, परिसंख्याविधित्वासम्भव. रूपं पूर्वरक्ष प्रदर्श्य अपूर्तविधित्वरूपस्योत्तरपक्षस्य निरूपणम् । ३१-३३ गुरोः सकाशान्मन्त्रग्रहणमुपदिश्य 'राममन्त्रजपं विना रामो न प्रसीदती'ति रहस्यकथनम्। ३३ क्रियाकर्मोपास्योपासकानामभेद प्रतिपादकस्य मन्त्रस्य शब्दार्थनिरुच्या सर्ववाचकत्वोक्तिः । ३३-३४ वाच्यवाचतकोभयरूपस्य रामस्य शरीरत्वेन यन्त्रकल्पनां निरुप्य वक्ष्यमाणयन्त्रेण विना देवताप्रसादाभावप्रति- पादनं, प्रथमोपनिषत्समाततिश्च। ३४-३५

विषयसूची। ३

विषया: पृष्ाङ्का: संक्षेपेण द्वितीयोपनिषत्प्रयोजनावतरणं कृत्वा, स्वभूशब्दा- र्थननिरूपणपुरःसरं शरीरस्य सकारणत्वेऽपि तदधिष्ठातू रामस्य सकारणत्वाभावात् स्त्रभूत्वसमर्थनम्। ३६-३८ रामस्य ज्योतीरूपत्वं सर्वात्मकत्वं च निरूप्य स्त्रप्रकाश. चिन्मात्रत्वप्रति रादनम्। ३८-३९ 'स्वप्रकाशे लक्षणानावात्, प्रत्यक्षाघप्टविध प्रमाणानुप- लम्भात्, आत्मनोऽप्रकाशरूपत्वाङ्गीकारे जगदान्ध्यप्रस- ङ्राज्गद्ध्यासाधिष्ठानत्वस्य च अनुपपत्यापातात् र्वप्र काशत्वमनुषपन्न'मिति पूववक्षस्य संक्षेपतो निरूपणम्। ३९-४४ सिद्धान्तमतेन निरुक्ते स्वप्रकाशलक्षणे दोषाभावं समर्थ्य अनुमानार्थापत्यागमप्रामाण्यसम्भव प्रदर्शनपुरस्कारेण वा- कालनिकसामान्यादिना डध्यासोपात्तौ विरोधाभावं प्रदर्श्य स्वप्रकाशत्व- समर्थनम्। 88-४७ अप्रकाशमानस्य जगतः र्वप्रकाशेन परमात्मना प्रका- श्यत्वम्। ४७ जगत ॐकारात्मकत्वमभिधाय अकारोकारमकारात्मक- स्य विश्वतैजसप्राज्ञरूपस्य ॐकारस्य विराट्हिरण्यगर्भा- व्याकृतात्मकत्वं निरूप्य तद्वयतिरेकेग जगतश्च असत्ता- प्रतिपोदनम्। ४७-४८ ॐकारावयवानां त्रयाणां पौराणिकतान्त्रिकाभिमतार्थप्रद- र्शनेन ऋषिभि: सङ्केतितं ऋषिच्छन्दोदेवतादिकं निर्दिश्य जगत ऊँकारप्रभवत्वेन तदात्मकतायां स्मृतिप्रामाण्यं प्रकल्प्य 'ऊकारात्मकजगत्प्रकाशकस्य परमात्मनः स्वयं- प्रकाशत्व्रं कैमुतिकन्यायसिद्ध'मित्याशयप्रकाशनम्। ४८ ४९

४ सव्याख्यायाः श्रीरामतापिन्या :-

विषया: पृष्ठाङ्का: जगति प्रकाश्यत्वं समर्थ्य रामस्यैव तत्प्रकाशकत्व- संसाधनम्। ४९-५० 'रामजगतोश्चिद्- चितोर्भास्यभासकभावो न सम्भवती'ति शङ्गां समाधातु- माध्यासिकं सम्बन्धं प्रदर्श्य तेनैव रामस्य स्वप्रकाशत्व- समर्थनम्। ५०-५२ स्वभुवः स्वप्रकाशस्यापि रामस्य रजःसत्वतमःप्रधान- चिच्छन्त्यु पाधिकविराडादिरूपत्रयेण जगन: सृष्टिस्थिति- लयेषु कारणत्वम्। ५ू२ शमादिसाधनसम्पन्नानां मुमुक्षूणां मन्त्राथमननपूर्वक मन्त्रजपमुपदिश्य वाच्यलक्ष्यरूपार्थद्रयात्मकस्य ब्रह्मणो, रामस्यैव एकाक्षरबीजरूनमन्त्रेण प्रतिपाद्यत्वनिरूपणम्। ५३ रामतद्ीजयोरभेदाभिप्रायेण जगत्सर्गादिहेतुत्वसिद्धस्य रामगतस्य जगदाधारत्वस्य रामबीजे सद्टशान्तं प्र- दर्शनम्। ५३-५४ रामतद्वीजयोरभेदे पर्यवसानम्। ५४ 'विभ्रमाभावादविद्याभानस्यानुदयेन असङ्गस्य रामस्य व्र- हमगोऽविद्याशबलितत्वं जगत्कारणत्व्रं च न सम्भवती'ति प्राभाकरमतोपन्यासः। ५५-५७ प्रतिपक्षिसंमतं प्रत्यययाथार्थ्यानुमानं खण्डयित्वा तदौ- पयिकानि तदुक्तानि दूषणानि चोद्धृत्य विभ्रमाणामव- श्याश्रयणीयत्वोत्तया विभ्रमानुमीयमानाSविद्याशबलस्य ब्रह्मणो जगदुपादानत्वप्रतिष्ठापनम् । ५७-५९ परमतेन विभ्रमस्य विषयमन्तरेणाSविद्यमानत्वं रजता दौ विषयत्वासम्भवं च प्रस्तुत्य निर्विषयेण विभ्रमेणा-

विषयसूची। ५

विषयाः पृष्ठाङ्का: विद्यानुमानाभावशङ्काया अनिर्वचनीयत्वरूपाऽदूष्यविष- यप्रदर्शनेन समाधानम्। ५९-६१ ख्यात्याद्यनुपपत्तेरनिर्वचनीयत्वे प्रामाण्याभावं प्रदर्श्य अनिर्वचनीयत्वस्य स्वरूपनिरूपणं न सम्भवतीति परपक्षो- पन्यासः। ६१-६३ अनिर्वचनीयत्वलक्षणं साटोपं निरूप्य ख्यात्याद्यनुपपत्ते- स्तत्र प्रामाण्यमुनन्यस्य अनिर्वचनीयविषयलब्धात्मलाभेन विभ्रमेणाऽनुमितयाSविद्ययाSSलिङ्गितस्य श्रीरामाख्यस्य ब्रह्मणो जगदुपादानत्वजगदाधारत्वयोः साधनम्। ६३-६४ रेफाव्यवधानेन घटितस्य अकारदयमकारात्मकवर्णत्रयस्य बीजरूपत्वम्। ६५ मूर्तिशब्देन विराडाद्यात्मकब्रह्मादिरूपतया त्रयाणां वर्णार्ना ग्रहणम्। अकारदयमकाराणां सृष्ठ्यादिरूपत्वमुकत्वा तेषां शक्ति- मत्वसाधनेन ब्रह्माद्यात्मकत्वनिरूपणम्। बीजस्य रामाद भेदविवक्षया वाचकत्वपक्षे, स्वप्रकाश- ब्रह्मोपस्थापके रेफे बीजावयवभूतैः अकारद्यमकारर्बह्- विष्णुमहेश्वराणां प्रतिपादनम्। ६६ अग्निवाचकतया प्रसिद्धस्य रेफस्य स्वप्रकाशपरत्वम्। ब्रह्मोपस्थापकस्य रेफस्य त्रिगुणजदुत्थापकैर्वर्णान्तरैः सामानाधिकरण्याभावशङ्गासमाधानम्। ६६-६७ रेफारूढवर्णत्रयस्य विराडाद्यात्मकप्रणवाभिन्नतया प्रणव- स्य बिन्दादीनामवयवानामप्युपसंहरणीयत्वमभिधाय प्रण- वस्य सप्तावयवत्वप्रदशनम्। ६७ सांख्याभिमतं प्रकृतेर्जगत्कारणत्व्रं निरस्य परमाणूनां

६ सव्याख्यायाः श्रीरामतापिन्या :-

विषया: पृष्ठाङ्का: च जगदुपादानत्वं निषिध्य, अघटमानघटनापटीयस्या- डविद्यया शवलितस्य ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे विरोधा- धाभावप्रदर्शनं, द्वितीयोपनिषत्समाप्तिश्च। ६७-६८ प्रथमद्वितीयतृतीयोपनिपद्विषयान् संक्षेपतो निरदिश्य, वि- राट्शकयभिधेययोः प्रकृतिपुरुषयोः सीतारामयोर्मन्त्रराजे बीजामिन्नत्वेन ज्ञातव्ययोश्चपुर्दशभुवनसृप्टिस्थितिलय- कारणत्वनिरूपणम् । ६९-७० मायामनुष्यमूर्ते रामस्य परमात्मनः सृष्टेषु भुवनेष्वनु- प्रवेश:, 'अस्तिभातिप्रियरूपनामा'तमनां पञ्चांशानां तत्र प्रतिभासश्च। ७०-७१ सृष्टे जगति रामस्यानुप्रवेशसमर्थनम्। ७१ रामपद्समानाधिकृतस्य जीवलक्षकस्य नमःपदस्य स्वप्र- काशत्वादिगुणवशेन जीवपरमात्मनोरेकत्वे पर्यवसान- मुक्त्वा 'संसारनिवर्तकेन परमात्मसाक्षात्कारेण शुद्धस्य जीवस्य चिन्मात्रपरमात्मतादात्म्यानुभवो भवती'ति तद- भिप्रायप्रदर्शनं, तृतीयोपनिषत्समाप्तिश्च। ७१-७२ चतसृणामप्युपनिषदां संक्षेपतः प्रतिपाद्यार्थकथनपूर्तकं जीवपरमात्मनोस्तादात्म्यं सप्रपश्चं प्रतिपाद्य तेन अशना- यादिषडड्मियोगनिरसनम्। ७३-७४ विरुद्धधर्मवतोरपि परापरयोर्भेदं प्रत्यक्षादिमिरभेदप्रति- पादिकाभि: श्रुतिभिश्च पर्यवस्थाप्य तत्र भेदे चतुर्विध- विरोधासिद्धेः प्रतिपादनम्। ७४-७६ राममन्त्र रामयोर्वाच्यवाचकभारवं संसाध्य मन्त्रानुष्ठाना- र्थानुसन्धानयो: प्रत्येकं पापक्षयादिफलकत्वरेऽपि तद्योगेन सकलोपासक्रानां मोक्षफलप्राप्तिकथनम्। ७६-७9

विषयसूची।

विषयाः पृष्ठाङ्का: नित्यस्यापि माक्षस्यौपचारिकं फलत्वम्। रामगीतादिनापि रामसाक्षात्कारस्य सम्भवे, बीजात्मक- स्य मन्त्रस्यैव विशेषतो रामसाक्षात्कारे हेतुत्वम्। वक्ष्यमाणपू जाङत्वेन बीजशक्तिन्यासस्थानसू चनम्। ७८ बीजशक्तिभ्यां पृथक्त्वेन तत्संश्लितत्वेन वा कोलक विज्ञाय मन्त्रस्य अभीष्टार्थे विनियांगकरणेनव फलदायकत्वम्। ७८-७९ सर्वेषां मन्त्राणां पूर्वोक्तसाधारणप्रकारवत्तां व्याहत्य पूज- नीयस्य रामस्य तदुत्न्नस्य जगतश्त अग्नोषोमात्मकत्वं निरूप्य धृष्टिप्रभृतिभिरष्ठभिर्मन्त्रिभिः परिवृतस्य प्रक्ृति- रूपसीताSलङ्कृतवामाङ्कस्य रामस्य स्वरूपवर्णनम्। ७९-८१ श्रीरामसीतालक्ष्मणानां त्रिकाणयन्त्रात्मकत्वमुकत्वा यो- न्याकारस्य त्रिकोणस्य जगत्कारणत्वसमर्थनम्। ८१ लक्ष्मणसीतयोर्मन्त्रावुद्धृत्य रावणादितानां देवानां त्रि- कोणाधिष्ठातृनारायणशरणप्राप्तिवर्णनम्। ८१-८२ स्तुत्यैव प्रसीदतः प्रभोर्देवकवतां स्तुर्ति प्रस्तुत्य 'सीतया रक्षाश्रियौ दापयित्वा रावणं जही'ति प्रार्थयमानानां देवा नां परमात्मनि तत्परत्वाभिधानम्। वसिष्ठादिभि: स्तुतेन भगवता नूतनापराधं कर्तु प्रेरितो रावणः 'स्वनिवृत्तये सीतां हृतवा'निति प्रतिपाद्य रावण- नामधेयस्य द्वेधा निर्वचनम्। हतसीतान्त्रेषणाय भुतं विचरतो: कबन्धासुरं हत्वा तद्- चनेन शबरीसमीपं गतयोस्तत्पूजितयो रामलक्ष्मणयोः, द्वारीभूतेन भक्तेन हनुमता समाहूताय कपीश्वराय सुग्री- घाय सकलवृत्तान्तकथनम्। ८४-८५ वालिवरधं कर्तु रामे शङ्कितेन सुग्रीवेण दर्शितं वालिनैव

सव्याखयाया: श्रीरामनापित्या :-

चिषया: पृडाङ्को: निष्िष्टं दुन्दुमिशरीरं दशयोजनदूरं क्षिप्त्त्रा सप्ततालांश्र विभिद्य सुग्रीत्रेण सह क्रिष्किन्धां गतेन रामेण सुग्रीव गर्जनया वद्दान्निर्गतं वालिनं निहत्य सुभ्रीवस्य राज्ये प्रतिष्ठानम्। ८५-८६ सुग्रीवाज्या सीताप्रवृत्तये दिशो गतेषु वानरेषु, समुद्रं तीर्त्वा लड्डां गतस्य सीतां द्वष्टवतो हतराक्षसस्य नगरीं दग्धवतो हनुमतः श्रीरामसमीपमागत्य तत्त्वतः सकल- वृत्तान्तनिवेदनम्। ८६ क्रुद्धस्य सायुधस्य वानरैः सह लङ्गां गतस्य सङ्ग्रामे कुम्भकर्णेन्द्रजित्सहितं रावणं हत्वा लङ्काराज्ये विभीषणं स्थापितवतः शुद्धया सीतया सार्धमयोध्यामागतस्य द्विभुजस्य रामस्य भरतसमर्पितराज्यप्राप्तिसूचनम्। दक्षिणे भुजे ज्ञानमुद्ां वामे च बलप्रकटनं धृतवन्तं रामं निर्द्रिश्य ज्ञानमुद्ास्वरूपनिरूपणम्। षट्कोणावयवभूतत्रिकोण द्वयनिर्देशमुखेन दीर्घाक्षरयुक्तानां हृदयादीनामङ्गानां पूज्यस्थानक्रमं निरूप्य आवरणगत- द्वितीयादिशब्दोपपत्तिप्रदर्शनपुरःसरं नवावरणदेवतानां निरूपणम्। ८८-९१

लेखनप्रकारसूचनगर्भ रामयन्त्रविशेषे प्रतिदलं लेखनो- यानि मन्त्राक्षराणि बीजादीनि च प्रतिपाद्य तत्र निर्दिषानां वसुरुद्रादीनां ध्येयत्वकथनेन नृसिंहवराहबीजोद्धार प्रदश नम्। ११-९७

राज्याभिषिकस्य रामस्य सप्तवत्वारिंशदक्षरात्मकं माला- मन्त्रमुद्धृत्य सर्वात्मकस्य पूर्वोक्तयन्त्रस्य आयुरारोग्यपुरु-

विषयमूची। ९

विषया: पृष्ठाङ्ा: पार्थचतुष्टयप्रदायकमुक्त्वा पृथगजनतो गोपनीयत्वाभि- धानं, चतुर्थोपनिषत्स नाप्तिश्च। ९७-१०२

द्वारपू जाभूतादिशोधनविधिप्रदर्शनपूक पीठस्य प्रत्येक- भागार्चनमाचार्य ध्यानमाधारशक्त्यादिकल्पनं दिग्देता- वाहनार्चने च सूचयित्वा रामचन्द्रस्य गन्धपूष्पनैवैद्या- दिभि: पूजनविधानोपदेशः । १०३-१०७

ध्यानपूर्वकजपस्य समर्पणीयत्वमुक्त्वा प्रदशितस्य पूजा- ङध्यानस्य मोक्षफलप्रापकत्वकथनम्। १०७

रघुकुलेऽवतीर्णस्य राघवाख्यस्य विष्णोः स्वरूपेऽव- स्थानम् । १०७-१०८

परमेश्वरोपासनायाः परमपदहेतुत्वप्रतिपादनेन पूर्वता- पिनीयोपनिषत्पाठफलनिरूपणम् । १०८ टीकाकर्तुर्नामधेयं काश्यां टीकानिर्माणं च सूचयित्वा पूर्वतापिनीव्याख्याया उपसंहारः । १०८-१०९ मङगलाचरणपित्रादिनिर्देशपुरःसरं नामधेयसूचनमुखेन टीकाया निर्माणकारणप्रस्तावः। १११-११२ ब्रह्मविद्याया: संसारोच्छित्तिहेतुत्वं निरूप्य रामोत्तर- तापिन्या निर्गुणरामोपासनपरत्वाभिधानम्। ११२

उपनिषत्पदार्थनिरूपणपूर्वकं काण्डत्रयस्य सङ्गतिप्रदर्श- नेन शब्दमयस्यापि वेदस्य श्रीरामब्रह्मपरत्वं महता- SSटोपेन प्रतिष्ठाप्य श्रुतिरूपाया उपनिषदो व्याख्यान- योग्यतासमर्थनम्। ११२-११६ कर्मफलविमुखा: परमहंसपरिव्राजका एव। ११६

१० सव्याखयाया: श्रीरामतापिन्या :-

विषया: कुरुक्षेत्रस्यार्थद्वयप्रतिपानपूर्वकं 'देवयजनं ब्रह्मसदनं पृष्ठाङ्डा:

कि नाम कुरुक्षेत्र मिति योगीश्वरं याज्ञवल्क्यं प्रति वृह- स्पतेः प्रश्नः । ११६-११७ 'अविमुक्तमेव तत्, यत्रकुत्रस्थोऽपिप्राणी तत्स्थमेवात्मा- नं विद्यात्, अत्राविमुक्ते प्राणोत्क्रमक्षणे रुद्रकर्तृकतारक- ब्रह्मराममन्त्रोपदेशादमृतत्वं लभ्यत इत्यतोऽन्यद्वि- हायाSविमुक्तमेव सेव्य'मिति याज्ञवल्क्योत्तरं प्रदर्श्य, अविमुक्तपदस्य ब्रह्मकाशी रूपार्थद्वयप्रतिपादनमुखेन प्रश्नोत्तररूपप्रथमकण्डिकायाः प्रकारदयेन व्याख्या- नम। ११७-१२१ सर्वेषां प्राणधारणाविशेषात् स्थावरजङ्गमादेः प्राणि- मात्रस्य तारकब्रह्मोपदेशयोग्यता। १२१-१२२ ईश्वरानुग्रहलभ्येऽविमुक्ते पूर्वजन्मेहजन्मोपाजितानां कर्मणामप्रवेशं निगद्य पुण्यपापोषरभूते तत्र कृतानां कर्मणां वज्रलेपायितत्वकथनम्। १२३ अविमुक्तप्रान्ते प्रतिषिद्धयथेष्टाचरणबद्धादराणां त्रिंश- त्सहस्रवर्षावधि कालभैरवप्रापितनानायोनिप्राप्तिः । १२४ प्राणोत्क्रमणसमये च तेनैव शरीरेण कृतकर्मफलानुभ- वानन्तरं तारकव्रह्मोपदेशाद्विदेहत्वलाभः । ", ईश्वरानुग्रहस्य शैथिल्येन मुपूर्षोरन्तःकरणस्य वैकल्येन वा गलगरलादिसारूप्यसामोप्यसालोक्यानुभवान्ते सायुज्यप्राप्त्या तारकब्रह्मोपदेशस्य निर्विवाद मोक्ष- हेतुत्वप्रतिपादनं, प्रथमकण्डिकासमाप्तिश्च। १२४-१२५ भरद्वाजप्रश्ने याज्ञवल्क्ोत्तर रूपं तारकस्त्ररूपं निरूप्य अर्थसृष्टेः शब्दसृष्टेश्च क्रमप्रदर्शनम। १२६-१२७

विषयसूची। ११

विषयाः पृष्ठाङ्ा: शब्दात्मन: परस्य ब्रह्मणश्चतुरवस्थाशालित्वमुकत्वा, प्रथमावस्थायाः पराख्याया विस्तरशः स्वरूपं प्रदर्श्य तस्या एव द्वितीयावस्थां प्राप्तायाः पश्यन्तीत्वं पश्य- न्त्याश्व तृतीयावस्थां लब्धाया मध्यमात्वं निरुप्य प्रपश्चस्य शब्दविवर्तत्वसाधनपूर्वकं वैखरीत्याख्याया विन्दोश्चतुर्थावस्वायाः प्रतिपादन्। १२७-१२९ मन्त्रवीजमस्तके नादविन्दुकलाप्रदर्शनमुनदिश्य अर्थ- सृष्टिशब्दसृ ष्टयोर्वाच्यवाचकरूपत्वोकिः। १३० ऊँरामाय नमः, ॐरामचन्द्राय नमः, ॐभद्राय नम इति मन्त्रत्रयमुपदर्श्य तत्र षडक्षरमन्त्रस्यैव सकलमन्त्रार्थ- वाचकत्वेन सर्वात्मकस्य तारकस्वरूपत्वकथनम्। १३०-१३१ तारकस्य सकलप्रपश्चकार्यभूतत्वमिव सकलकारणॐ कारात्मकत्वनभिधाय, तस्य ॐकारादनतिरिक्तत्वं प्रति- पाद्य ऊकारस्यापि तारकादनतिरिक्तृत्वप्रतिपादनम्। १३१ षण्गां मन्त्रवर्णानां ब्रह्मरूपत्वं सच्चिदानव्दात्मकत्वं च। तारावयवतारकब्रह्माक्षराणामैक्यं सम्पाद्य संन्या- सिभिर्मुमुक्ुमिरर्थानुसन्धानपूर्वकं तस्येव जपेनोपासना कर्तव्येति तात्यार्थप्रदर्शनम्। अकारोकारम कारार्धमात्र बिन्दुनादरूपार्णा षण्जामक्षरा- णां षडवयवार्थवाचकत्वं प्रदर्श्य तारकत्वादस्य मन्त्र- स्य तारकरूपत्वमुक्त्वा ब्रह्मात्मकतवेन ज्ञातव्यस्य तस्येव मन्त्रान्तराऽननुसन्धानोपदेशमुखेन उपास्यत्व- कथनम्। १३२-१३३

स्य अन्वर्थनामता। १३३

१२ सव्यारयायाः श्रीरामतापित्या :-

विषया: पृष्ठाङा: 'तारकमिदं नित्यमधीयानो ब्राह्मणः पाप्मादिकं तीर्त्वा जीवन्मुक्ति त्रैलोक्यपूज्यतां विदेहमुक्ति चाउधिगच्छ- ती'ति तारकमन्त्रपाठफलप्रतिपादनम्। १३४-१३५ रामचन्द्रस्यैव एनन्सन्त्रमहिमाभिज्ञत्व निरूपणं, द्वितीय- कण्डिकासमाप्तिश्च। १३५ विश्वतैजसप्राज्ञेश्वरा जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तिपुरीयावस्था- साक्षिणो लक्ष्मणशत्रुप्नभरतरामाः तत्पकृतिभूता सीता चेति सर्वस्य स्थूलसूक्ष्मप्रपश्चजातस्य ऊकारात्मक- तारकब्रह्मवाच्यत्वम्। १३६-१३८ ब्रह्म चारिगृहिवनस्थे: ॐकारात्मकतया षडक्षरतारक ब्रह्मप्ाधान्येन, परिवाजकैस्नु तारकषडक्षरात्मकतया ॐकारप्राधान्येन उपासनं विधेयम्। १३८-१३९ भावाभावात्मकस्य सर्वप्रपश्चस्य वाच्यत्वं, सकलवागा. त्मकस्य ॐकारस्य च तद्ाचकत्वम्। १३९-१४० परमार्थरूपश्रीरामावापये वाच्यवाचकयोरभेदप्रदर्शन- रूपं नामरूपात्मकस्य सर्वस्य जगतो ब्रह्मरूपत्वं प्रति- पाद्य शङ्कासमाधिभिस्तत्समर्थनम्। १४०-१४२ आत्मव्यतिरिक्तकेवलस्व रू पनि रुपणेन रामावाप्त्यस- म्भवमाशङ्श्य 'अयमहमस्मी'त्यनुभवगोचरस्यात्मनो ब्रह्मरूपत्वप्रतिष्ठापनम् । १४२-१४३ आत्मनो ब्रह्मरूपत्वादेव सिद्धस्य अपरोक्षत्वस्य पुन- दढीकरणम्। १४३ विश्वादीनां त्रयाणां पूर्वपूर्वप्रविलापेन तुरीयस्य प्रति- पचिसिद्धये कार्षापणवत् तस्यात्मनश्वतुष्पात्त्वनिरुप- पेन शुद्धब्रह्मावाप्तिसूचनम्। १४४

विषयसूची। १३

विषया: पृषाङ्का: जागरितस्थानादिप्रथमपादप्रदर्शनपूर्वकं प्रणवस्य प्रा- धान्याप्राधान्यविषयकं विचारं प्रस्तुत्य प्रथमपादस्य विराडकारार्थत्वप्रतिपादनम्। १४५-१४६ प्रदर्शितस्य स्वप्नस्थानादिरूपस्य द्वितीयपादस्य तैज- सोकारार्थत्वम्। १४६-१४७

सुषुप्तस्वरूपं निरूप्य सुषुप्तस्थानादिरुपस्य तृतीयपाद- स्य प्राज्ञमकारार्थत्वाभिधानम। १४७-१४९ प्राज्स्यात्मनः सर्वेश्वरत्व्रादिधर्मप्रतिपादनेन सर्वजनक- त्वमुकत्वा नबहिभ्नज्ञत्वादिपश्चदशधर्मविशिष्टस्य शङ्क रस्य अर्धमात्रनादरूपच तुर्थपादात्मकत्वनिरूपणम्। १४९-१५१ आचार्योकं जाग्रदाद्यवस्थास्वरूपं प्रदर्श्य वार्तिकमतेन विराट्हिरण्यगर्भकारणात्मकोपाधित्रय वर्जितस्य तुरी- यपदत्वप्रतिपादनम्। १५२ सदोज्ज्व लत्वादिसप्त विशेषणविशिष्टत्वेन विज्ञेयत्वमात्म नो निर्दिश्य 'अहं ब्रह्मास्मि' 'ब्रह्माहमस्मा'त्युमयविधया भावनया अशनायाद्यपरोक्षनिवृत्तमात्मानमात्मत्वेन विज्ञाथ रामचन्द्रेण सहैक्यं कुर्यादिति प्रत्यगात्मतया रामोपसनाप्रदर्शनम्। १५२-१५४

योगचतुष्टयं प्रदर्श्य तेन 'रामोऽह'मिति साक्षात्कारा- वधि विभावयन्तः संसारिणोऽपि नियतं रामरूपा पवेति प्रतिपादनम्। १५४-१५५ 'रामोऽह'मिति विभावयतां मायाSविद्याकार्यराहित्येन से तुबन्धनादिदुष्करे कर्मण्यसमर्थार्ना जीवन्मुक्तत्वम्। १५५-१५६ जीवन्मुक्तिस्वरूपविचारं प्रस्तुत्य देहवतो देहासम्भवा-

१४ सव्यारयायाः श्रीरामतापिन्या :-

विपया: पृष्ठाङ्का: डभावेन भोगस्य चापरिह र्यत्घेन जीवन्मुक्तेरनुच्तितत्व- माशङश्य जीवतस्तत्वज्ञानत्पततिसाधनेन तदौचित्य- निरूपणम्। १५६-१५८ प्रकारान्तरेण प्राप्तां जीवन्मुक्तेरसिद्धिं परिहृत्य तत्र परमहंमस्वरूपप्रतिपादिकाया जाबालोपनिषच्छुतेरानु कूल्यं प्रदर्श्य श्रीरामरूपाणां तेषां स्वच्छन्द्वारित्वस्य पक्षान्तरेण प्रदर्शनम्। १५८-१५९ 'इत्थंविधां ब्रह्मविद्यामुक्तपकारेण विदन् रामोपासक- स्त्रैलोक्यपूज्यो भवतीनि भरद्वाजं प्रति याज्ञवल्कोपदेशः, तृतीयकण्डिकासमामिश्च। १५९

कण्डिकात्रयगतार्थसूचनपूर्वकं रामचन्द्रप्राप्तिसूचिका- याश्चतुर्थकण्डिकाया उपक्रमः । १६०

'पूर्वोक्तश्च नुष्पादात्मा कथं विज्ञेय'इति प्रश्ने, 'वरणा यां नाश्यां च प्रतिष्ठितेऽविसुक्ते तुरीयसन्धिरूपे प्रति- ष्ठितः सचात्मा अविमुक्त एव प्रत्यगात्मतयोपासनीयः' इति याज्ञवल्क्ोत्तरं प्रकल्प्य वरणनाशीशब्दयोरन्व- र्थताप्रदर्शनम्। १६०-१६१

'व्यष्टिरूपेण भ्रुवोर्घाणस्य च सन्धिः स्वशरीर, समष्टि- रूपेण दयौरलोकस्य परस्य च सन्धि: काश्यभिधेयमवि- मुक्तमेव तुरीयसन्धिस्थानमिति रहस्यमुद्धाटय तस्य १६२ भ्रूघाणसनधिरूपेSविमु के परमात्मोपासनां पुनर्निदिश्य देवस्यभ्नूमध्यवर्तित्वे स्मृत्यादिप्रमाणोपसङ्गहः। १६३-१६४ 'यत्र कुत्रापि तिश्ठन् पूर्वतापिन्युक्तसगुणापासनावशेन

विषयसूची। १५

विपया: पृष्ठाङ्का: स्थिरचितो मुमुक्षुः भ्रुवोर्घ्राणस्य च सन्धौ निर्गुणत्रह्म- रूपं राममुपासीते'ति सर्वशास्त्रार्थपरिसमार्त्ति प्रदर्श्य

कज्ञानमुत्यादयितुं प्रभवती'ति गूढार्थाविष्करणम्। १६४-१६५ अत्रिं प्रति याज्ञवल्क्योक्ताया आख्यायिकाया उपक्रमः । १६५ काश्यां रामचन्द्रमन्त्रं जपते शिवाय प्रसन्नस्य श्रीराम- स्य 'काश्यां मरणं मोक्षद' मित्येवंतात्पर्यकं वरप्रदानं प्रस्तुत्य 'तुरीयसन्धिश्रवणं श्रद्धया विधेय'मिति प्रतिपादनम् । १६५-१६६ 'शिवाद ब्रह्मणो वा लब्धषडक्षरमन्त्रा जीवन्मुक्ता मोक्ष- मन्ते लभन्ते'इति शिवादिव्रह्मादिसम्प्रदायदवय प्रदर्श्य 'रामसाक्षात्कृतये सर्वदाऽविमुक्तमेवाश्रयन् जन्मा- न्तरितदोषवर्जितो भवती'ति अविमुक्तस्य आशरीरपात- महेयत्वम्रतिपादनम् । १६७ अविमुक्तादीनामधिभूतत्वादिना समष्टिव्यष्टिगतत्वेन च निरूपणं, चतर्थकण्डिकासमाप्तिश्च। 'ईश्वरानुगृहीतो ब्रह्मविद्याप्राप्तये प्रभवती'ति श्रीरामप्र- सादसम्पादनोपायभूतान् मन्त्रानुपदिश्य भरद्वाजपृष्टेन याज्ञवल्कयेन प्रोक्तां रामचन्द्रशिक्षितेन ब्रह्मणाSSक- लितां गा्थां पुरस्कृत्य अद्वैतपरमानन्दवाद्यात्मकस्य भूर्भुवःस्वःस्वरूपस्य श्रीरामचन्द्रस्य नमस्कारात्मकाना सप्तचत्वारिंशन्मन्त्रार्णा निरूपणम् । १६८-१७४ 'श्रीरामस्य सर्वात्मकत्वप्रतिपादकैर्नृसिंहतापिन्यादिषु सङ्गहीतैरेमिर्म-त्रः स्तुवन् सर्वत्र रामं पश्यति मुक्ति च विन्दती'ति प्रतिपादनेन ग्रन्थसमाप्तिप्रदर्शनम्। {७४-१७५

१६ सव्याख्यायाः श्रीरामतापिन्या :-

विषया: पृष्ठाङ्का: व्याख्याया: प्रशंसागभ स्वरूपमुपदर्श्यं तस्या: परिशी- लनेन रामप्रिया: प्रसोदन्तु इत्याशंसाप्रदर्शनपू र्वकं टीकाकर्तु: काश्यां टीकानिर्माणसूचनम्। २७५ शिवस्य नत्यात्मक'महं देहान्योऽस्मी'तिप्रतिपादकं च पद्द्वयमुपन्यस्य उत्तरतापिनीव्याख्याग्रन्थोपरंहारः। १७५-१७६

इति।

॥ श्रीगणेशाय नमः ।। ॥श्रीरामाय नमः ॥ श्रीरामपूर्वतापिनी। आनन्दवनकृतया रामकाशिकाख्यया व्याख्यया सहता।

सत्यं सत्यतया हि यस्य निखिलं रज्जौ यथा कुण्डली यस्यानन्दतया प्रपञ्चरचना सानन्दथुभ्राजते। यचचिदूपतया चिदात्मकमिवाऽडभाति प्रपश्चादिकं सत्यानन्दचिदात्मकं श्रतिवचोगीतं भजे राघवम्॥ एकेनैव करेण शिष्यशिरसि व्यापारितेन क्षणा- दाविच्छेदमतुच्छ मस्यति तमःसङ्घावमाभ्यन्तरम्। तस्वैतस्य मुरोरपूर्वदिवसाधीशस्य पादाम्वुज- द्रन्दवाविश्रयणीः परामकणिका भक्त्या नमामस्तवाम्।। आसीद्रासिष्ठवंश्यो नृहरिरिति पुरा केशवाह्स्य सूनु- स्तस्मात्कृष्णाहयोऽभूद्धरणिसुरवरः पत्तने कुण्डिनाख्ये। तस्मात्सूतुर्गुणाब्धि: समजानि कमलाम्बः पसुत्वाद्यतीना- मानन्दादः स रामोपनिषदि विद्धे साघु टीका वनारुय:।। श्रीशमोषनिषठ्ठात्तिं विधास्ये रामकाशिकाम्। रामभकत्या प्रयुक्तोऽहं रामावाप्त्यै तदर्थिनाम्॥

२ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्- इह खलु सुखदुःखलाभालाभयोरन्यतरस्य पुरुषार्थत्वावग- मात्केव लनिखिलदुःखजालमायाSपार संसारपारावारपर्यटनपरि- श्रान्तमनसां सुमनसामुभयविधस्यापि पुरुषार्थस्याऽनुपलम्भा- ददर्शपूर्णमासादिवेदविहितकर्मनिर्माणं निर्माय पवृत्तानां स्वर्ग-

पुरुषार्थत्वाऽनुपपत्तेः स्वर्गादावप्यनभिरतिमासेदुषा प्रचुरतर-

र्मपेक्षमाणानां दुःखमयस्य संसारस्याविद्याविद्यमानत्वादवि-

क्षात्काररूपविद्यैकापनोदयत्वात् श्रीरामाख्यां ब्रह्मविद्या रमणी- यतरासुपजनयितुं श्रीरामतापिनीयोपनिषत पूर्वो त्तरसगुण निर्गुणो- पासनभेदेनाऽधिकारितारतम्यात्मवटटते। तत्र चोपनिपूर्वात्सदे- रनिष्पन्नस्य क्विबन्तस्योपनिषत्पदस्य मुख्यतः श्रीरामचन्द्रब्रह्म- विद्यापरत्वेऽपि ब्रह्मविद्यार्थायां श्रतौ लक्षणया प्रवृत्तिः। नह्य- भिधैव शब्दस्य वृत्तिन लक्षणेति वक्तुं युक्तम्। दृद्धैरुभयोरपि शब्दवृत्तितवेन स्वीकारात्। नन्वेवमस्तु श्रीरामतापिनीयमप्युप- निषत्, तथापि नेयं व्याख्यानमहति पाचीनैरेवाऽडचायेर्व्या- कृतत्वांद्। ससम्, तथापि प्राचीनव्याख्याया विक्षिप्तविस्तृत- दुरवगाइतयाऽलसप्राणानां मन्दमर्तनामनुग्राह्यतया विक्षिता च संक्षिप्रसुबोधा च श्रीरामपूर्वतापिनीयोपनिषदो व्याख्येयं स- इ्यावतां हृदयङ्गमाऽडरभ्यते। अत्र चोत्तमाधिकारिणां सगुणो- पासनामन्तरेणैव निर्गुणस्य प्रतिपचुं शक्यत्वेऽपि मन्दाधिकारि-

प्रथमोपनिषत्। ३

भिस्तामन्तरेणैव प्रतिपत्तुमशक्यत्वात् 'ब्रह्मणो रुपकल्पने'सा दिना सगुणोपामनां वदिष्यस्तया प्राप्तव्यं निर्गुणं रामनाम निरुक्तिव्याजेन षड्भि: श्रोकरूपाभि: कण्डिकाभिर्निरुपयति- चिन्मय इत्यादिना। ॐ चिन्मयेऽस्मिन्महाविष्णौ जाते दशरथे हरौ॥ रघोः कुलेऽखिलं राति राजते यो महीस्थितः ॥१॥ स राम इति लोकेषु विद्वद्धि: प्रकटीकृतः॥ राक्षसा येन मरणं यान्ति स्वोद्रेकताऽथवा॥ २ ॥ नतु 'रमन्ते योगिन' इत्यस्यामेव कण्डिकार्या निर्गुणमुप- लभ्यते, नतु माचीनासु कण्डिकासु। तासु च 'जाते दशरथ' इसादिना सगुणस्यैव प्रतीतेः । मैवम्, सगुणनिर्गुणयोः प्रधा- नभूनस्य निर्गुणस्यैव निरूपणौपयिकत्वेन सगुणस्य प्त्याय- नातू। ननु तहिं सगुणनिर्गुणे रूपे निरूपयतीति संहतिर्वक्त व्या। न वक्तव्या, प्रधानाप्रधानयो: प्रधानस्यैवाSSदर्तव्यत्वाद्। पधानं चेह निर्गुणमपधानं सगुणम्। नतु तर्हमधानत्वादेव सगुण न निरूपणीयम्। मैवम्, प्रधाननिरूपणार्थत्वेनाSप्रधान- निरूपणेऽपि दोषाभावात्। यदाहुराचार्या :- अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपश्चं प्रपश्चथते। इति। चिन्मये-चिद्धने। अत्र च माचुर्यार्थे मयद्।नतु विकारर्थे, चितेनिर्विकारत्वात। नच निर्विकारत्वमपमाण- क्रम्। 'न जायते ्रियते' इसादिश्जतेरेवात्र ममाणत्वाद्। स्वारचे

४ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम- चायं मयद्। तेन चिन्मय इत्यनेन चिद्रूपत्वमुक्त स्याद्। तथा

र्णित भवति। अस्मिन्-'अयमस्मी'त्यतुभवादपरोक्षे। तदुक्त्रं भहपादै :- इदमः प्रत्यक्षगतं समीपतरवर्ति चैतदो रूपमू। अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात्। इति। यदि परोक्षः स्यादात्मा, तदा तस्य जडत्वेन प्रकाश- त्वाऽनुपपत्ती जगदान्ध्यं प्रसज्येतेति। 'अन्धस्येवान्घलग्नस्य विनिपातः पदे पदे इति न्यायात्। तस्य देशकालावच्छेदमपनेतुं विशिनष्टि- महाविष्णाविति। 'वेवेष्टि व्याप्नोती'ति विष्णुः। 'विष्लृव्याप्ता' विक्वस्य घातोः ष्णुपरत्ययान्तस्य रूपम्। महांश्रासौ विष्णुश्रेति तथा। विष्णुरिसेवोक्ती गगनादेरपि सर्वभूतसंयोगितालक्षणव्या- पकत्वाङ्गीकारात्ताटरं विष्णुत्वमस्य माप्रभाक्कीदिति महच्वेन विसुत्वं विशेष्यते। महाविष्णुरिति महच्वेन च विशेषित विष्णुत्वं परिच्छेदत्रयशून्यत्वे पर्यवस्यति। नह्यात्मा देशतः परिच्छिन्नः सर्वत्रैव सचवात्। नापि कालता, सर्वदैव सच्चात्। नापि वस्तुतः, कस्यचिदपि वस्तुनस्वव्यतिरेकेणाऽसक्वाद्। यत्र 'विशति व्यश्षोती'ति वा विष्णुः। विशतेव्यश्नोतेर्वेति यास्क- अचनाद्। अयमर्थ :- व्यापकत्वपर्यवसार्यी महांत्ासौ विश्वेति महावि: महापक्षी। विशव्दस्य पक्षिवाचकत्वाद, जीवात्मा। परमात्मन इद जीवातानोऽि 'हासुपर में' स्यादि शुत्योपचारटस्या

प्रथमोपनिषत्। ५

पक्षित्वस्याऽभिधानात्। महावेर्जीवात्मनः करुणामृनं स्तुनं पस्तुतं येन स महाविष्णुः। ननु स्नुशब्द एव महातिष्णुपदे डरिति न स्तुतशब्द:, तत् कथमेवं व्यार्या। स्तुतशब्दे तकार-

यो महाम् पूजितो व्यापी महावे: करुणामृतम्। स्तुतं येन जटायोश्च महाविष्णुं नमाम्यहम् ॥। इति हनुमद्वचनात्। अयं च विष्णुशब्द उग्रादिपदाना- मप्युपलक्षणम्। नचास्य तैः सह सम्बन्धाभावात्तदुपलक्षण त्वमनुपपन्नमिति वाच्यम्, अस्य तेषां च श्रीनृसिंहमन्त्रराजे समवेतत्वाद। एवं च श्रीनृसिंहश्रीरामचन्द्रयोर भेदोऽभिहितो भवति। नरविग्रहसाम्येऽपि सिंहास्यत्वं कार्यानुरोधेन। ईदशे डस्मिन् जाते-जन्ममाजि सति। नतु जात इत्ययुक्तम्, परस्य ब्रह्मणो जन्माऽभावात्। 'न जातो न जनिष्यत' इति श्रृतेः, 'न जायते म्रियते चे'ति स्मृतेश्, 'आत्मा न जायते विभुत्वा- दाकाशव'दिसनुमानाच्चेति चेद्। सत्यम्, वस्तुतो जन्मा- 5मावेअपि लोकाऽनुग्रहकाम्यया पातिभासिकजन्मस्वीकाराठ्। यद्वा जाते आविभूने इति व्याख्येयम्। ननु जातशब्दस्य जन्मवाचिन आविर्भावार्यत्वमयुक्तमिति चेत्।न, लक्षणया तच्वोपपत्तेः । अस्तु वा सुख्यत एव, जातशब्द आविर्भावार्थों भविष्यति। 'जनीपादुर्भावे' इति स्मरणात्। नतु स्वयंग्रकाश स्यात्मन आविर्भावो न घटते। आविर्भावो हि नाम-माग- अकाशस्य पश्चात्मकानः। नच नित्वस्य स्वममवर्य भाय्र

६ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

प्रकाशः पश्चात्पकाश इति सम्भवति। उच्यते-नित्यप्रकाश मपि ब्रह्म अनादनिर्वाच्याऽविद्ययाSघटमानघटनपटीयस्या अप्र- काशमिव सम्पादयते। विद्यया तु तस्यामपनोदितायामाविर्भूत- मिव भवति। ततो नातुपपत्तिः । भक्तानुजिघृक्षया भगवता जन्म स्वीकृतमित्युक्तं, तक्षयु क्तम् । विकृत्यसहत्वाद्। तथाहि-प्रागसतः सत्तासमवायः, कारणसमवायो वा जन्म ? नादः, नित्यसतः प्रागसत् इत्यं- शभावेन(१) तद्विशिष्टजन्मानुपपत्तेः। नान्त्यः, निष्कारणस्य का- रणसमवायायोगात्। किच कारणसमवायः-कारणमात्रसमवायो वा, समनरायिकारणसमनायो वा ? नाद:, घटादीनां जन्माभा- वमसङ्गात। नहि तेषां निमित्तकारणे कुलालादौ असमवायिकार- णेडवयव संयोगे च दृष्ट इष्टो वा समवायः। न द्वितीय:, कारणमा- त्रविरहिणः समवायिकारणसमनायव्ाचोयुक्तेरवकाशा भा वात् । मध्वंसजन्मन्यव्याप्ेश्। उच्यते-देहसम्बन्ध एव जन्म। भगव- तश्च लोकातुजिघृक्षया देहसम्बन्धः श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहा- समसिद्धः । नतु तर्हक्कुरादीनां देहसम्बन्धविरहिणां अजन्म- तैव प्रसज्येत। स्यादेवं, यदि जन्ममात्रस्यैतल्लक्षणं स्याद्। नत्वेवं, किंतर्ह्यात्मजन्मनएव। आत्मनो घटादिवत्स्वरूपती ज-

तदुक्तम् अक्षचरणोपजीविभि :- 'उत्पत्तिर्देहसङ्गति'रिति। नन्वयोनिजन्पतिरिक्तदेहसङ्गतेरेवेयं जनकापेक्षा । त स्माजनको. ककव्य इयतस्तमाह-दशरथे इति। 'दशभी रथै-

प्रथमोपनिषत्।

रेक एव युध्यतीति' दशरथस्तस्मिन्। नतु रामस्य कौशल्या- दशरथोभयजन्मत्वे सति केवलदशरथजन्यत्वाभिधाने युवना- इवस्य मान्धातृजन्माभिधानवत्कारणं न पशयामः। मात्रपे- क्षया पितु: प्राधान्यमेव कारणमिति चेतु, 'एभ्यो माता गरीय- सीति' पित्रादिम्यो मातुरेत प्राधान्यस्मरणाद। सत्यम्, तथा- पि मात्रवयवापेक्षया भूयसामेव पित्रवयवानां पुत्रे सडक्रमादिइ पितृमात्रसङ्कीर्तनम्। तदाह परमर्षि :- 'पुमानू पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियः' इति। किंच श्रुतिरपि पितुः प्राधान्यमाह-'आत्मा वै पुत्रनामासीति'। नचायमात्मशब्दो मातापित्रोरुभयोरपि स्व- रूपस्य पुत्रनामकत्वं दर्शयतीति वाच्यम्, श्रुतिव्यारूयानरूप- या स्मृत्याऽपि पितृरूपस्यैव पुत्रनामकत्वपतिपादनात्। 'पितैव पुत्ररूपेण जायते श्रुतिवाग् यतः' इति हि स्मृतिः । अयमेवार्थः पाझेऽपि दृश्यते- द्वौ गुरू पुरुषस्येह पिता माता च धर्मतः । तयोरपि पिता श्रेयान् बीजप्राधान्यदर्शनात्।। इति। नतु वहि 'एभ्यो माता गरीयसी' इत्येतदनवकाशं स्याद्। न स्यात्, मातुगर्भधारणादिक्केशादिसहिष्णुत्वाभिप्रा येण प्राधान्यव्यपदेशोपपत्तिरिति। मनुष्यान्तरवदेव मनुष्या- वतारस्य श्रीरामचन्द्रस्यापि प्रसक्तं परमार्तिपराकर्तृत्वाभावं वाश्यति-हराविति। 'परमार्ति हरतीति' हरिस्तस्मिन। 'भि-

८ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

तथाच श्रीमन्भागव तेऽपि- लोकत्रयस्य महतीमहरद्य आर्ति स्वायम्भुवेन मतुना हरिरित्यनूक्त:। इति। वस्तुतोऽपितृकस्य पितरमिव परमार्थतः कुलरहि तस्यापि कुलं निर्दिशति-रघोः कुल इति। एवं जन्मकुलर- हितस्यापि कुलजन्मनी आविद्यके अनया श्रुत्याऽभिहिते । स्मृतिरप्याह- चैत्रमासे नवम्यां तु शुक्कपक्षे रघूत्तमः । पादुरासीत पुरा ब्रह्मन ! परं ब्रझ्मैव केवलम्।। इति। 'रघो: कुले दशरथे चिन्मयेऽस्मिनू महाविष्णौ हरौ जाते सति विद्वद्भिः आत्मतत्वज्ञैलोकेषु स राम इति प्रकटीकृत' इति योजना। यो-हरिः राति-ददाति अभीष्टमनभीष्टं च स्व- कर्मानुसारेण, महीस्थितः सन् राजते महीस्थः सन्निति वा । एतेन रामनाम्नो द्वे निरुक्ती ज्ञातव्ये। एका-रातीत्यत्रत्ये राक्षरे, महीस्थित इत्यत्रत्ये मकारे च योजिते क्षति समो भव- तीति। अपरा-राजतेर्घातो राक्षरे महीशब्दगतमकारे च यो- जिते सति भवतीति। पदद्वयगतैकाक्षरग्रहणेन पदद्यप्रतिपा- घोऽर्थः कयं श्रतपत्तव्य इति चेत्, 'अप्यक्षरसामान्यानिर्जूम' दिति वास्कव्रचनादिति बरूम:। यद्ा महीषद्गतम्रकारसंक्पर्लेन रतीति रम इत्येव निर्वक्यम्। तहिं राम इत्यत्रत्यो सकासे व्यर्थ: स्वादित्ति चेन्न, मकाराभरावे कर्तृत्वस्य लाभाभावाद। कर्तरि हौणादिको मकारपत्पयो विदितोड़स्ति। अथवा

प्रथमोपनिषत्। ९

'रा दीप्ौ' इति धातोः किपि 'रा' इत्येव निष्पद्यते। मः शिवः चन्द्रो वेधा:। 'मः शिवश्चन्द्रमा वेषा' इत्यभिघानात्। राश्रासौ मश्चेति रामः। शिवाद्यात्मकत्वं च सर्वात्मकत्वादस्योपपद्यते । विधान्तरेण रामनाम निर्वक्ति-राक्षसा इति। 'येन हेतुना राक्षसाः स्वोद्रेकतो मरणं यान्ति स राम' इत्यन्वयः । रा- क्षसा-रावणादयः स्वोद्रेकतः-स्वस्थ शक्राद्यतिक्रमहेतुभूताद्ठ- द्रेकत आधिक्यात्। नहि भगवातुद्रेकमात्रात्तान् मारितवान्, अपितु शक्राद्यतिक्रमकरात्तस्माद् । 'रा' इत्यनेन राक्षसा ळ- क्ष्यन्ते, 'म' इत्यनेन च मरणं यान्तीति । एकदेशेन समुदा- यलक्षणया बहुलमुपलम्भात। अथवा स्वशब्देन भगवन्तं परा- मृश्य तस्योद्रेकतः सर्वातिशयत्वेन राक्षसा म्रियन्ते इति व्या- ख्येयम्। नच भगवत उद्रेकोऽमामाणिकः । 'अत्यतिष्ठद्दशाङ्कु- छ'मिति श्रुतेस्तत्र प्रमाणत्वाद् ॥ १-२ ।

रामनाम भुवि रूयातमभिरामेण वा पुनः।। राक्षसान् मर्त्यरूपेण राहुर्मनसिजं यथा। ३॥ प्रभाहीनांस्तथा कृत्वा राज्यार्हाणां महीभताम्।। धर्ममार्गे चरित्रेण ज्ञानमार्ग च नामतः ॥४ ।। तस्य ध्यानेन वैराग्यमैश्वर्य यस्य पूजनात्।। तथा रामस्य रामाख्या भुवि स्यादथ तत्वतः ॥ ५॥ २

१० रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्- अभिरामेण-सुन्दरेण वपुषा तस्य रामनाम सुवि-सूशन्दो- पलक्षितलोकत्रये ख्यातम्। अत एवपूर्वमप्युक्तं-लोकेष्विति । इममेवार्य हृदि निधाय कालिदासोऽपि कविः रचयति स्म- राम इत्यभिरामेण वपुषा तस्य चोदित:। नामधेय गुरुश्वक्रे जगत्प्रथममङ्गळम्॥ इति। प्रकारान्तरेण रामाख्यां निर्वक्ति-'राक्षसा'नि- त्यादिना 'भुवि स्यादित्यन्तेन। अयमत्र योजनाप्रकार :- राहुः पर्वमन्धौ मनसिजं यथा प्रभाहीनं करोति, तथा राक्ष- सान् रावणादीन् मर्त्यरूपेण मनुष्यात्मना प्रभाहीनान् कृत्वा राज्यार्हाणां महीभृतां सूर्यसोमवंश्यानां राज्ञा चरित्रादिभिश्न तुर्भिधर्ममार्गादिचतुष्टयं राति भगवानिति हेतोः श्रीराघवस्य भुवि रामाख्या स्यादिति । मनसिजश्रन्द्रः । 'चन्द्रमा मनसो जात' इति श्रुतेः। राक्षसैहि सूर्यसोमवंश्यानां राज्ञां राज्यापहारेण धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यहीनता जाता। श्रीरामेण तु राक्षसान् इत- वता राजञा स्वस्वराज्ये च स्थिति सम्पादितवता स्चरित्रादिना धर्मादिकं सम्पादितम्। तदाह वाल्मीकि :- 'राजवंशान् पातगुणान् स्थापयिष्यति राघवः' इति। पारमेश्वरेण चरित्रादिता कथ राजां धर्मादिसिद्धि रिति चेदुच्यते-चरित्रं नाम सदाचारा, सच धर्महेतुः । तथाच राजानोऽपि श्रीरामस्य चरित्रमाकलयन्तस्तत्कृपयैव ता-

प्रथमोपनिषत्। ११

सन्धानेन ज्ञानभाजो(ज्ञान!)ध्यानेन निदिध्यासनाSपरपर्यायेण -

भिलाषविरहं च भजन्तः पूजनात्-गुर्वादिनमस्कारपुरःसरया विस- र्जनान्तया वैष्णवागमोक्तया सपर्यया ऐश्वर्य चाडभजन्। अत्र च रामनाम्नस्तिस्त्रो निरुक्तयोऽनुसन्धेयाः । एका -'राहुर्मन- सिजं यथे'ति दृष्टान्तवाक्यस्थपदद्रयादिभूतस्य 'रा' इत्यस्य 'म' इत्यस्य चाक्षरद्वयस्य संयोजनेन। अपरा तु-'राक्षसान् मर्त्य- रूपेणे'ति दार्ष्टान्तिकवाक्यगतयो 'राम' इत्यक्षरयोः। तृतीया तु-'राज्यार्हाणां महीभृता'मिति वाक्यगतयोः। ननु 'पभाहीनान् कृत्वे'ति क्त्वापत्ययो नोपपद्यते, क्रिया- न्तरातुपादानात्। नहि क्रियान्तरमनुपादाय कक्ाशक्यपयोगः । तथा सति व्रजतीत्यतुपादाय भुत्केत्यस्य केवळस्यैव प्रयोगाप- ते:। मैवम्, रातीत्यस्य क्रियान्तरस्योपादानात्। नतु तहि 'कृत्वा राती'ति वाक्यं पर्यवस्यति। एवमप्यतुपपत्तिः, मभाहीनानू कृत्वा रातीति 'रा'घात्वर्थदानक्रियाया अनिवर्तमानत्वाद्। स हि सेतुबन्धादिना रावणादीन् प्रभाहीनान् कृत्वा पाणैर्व्ययोज- यत्, नतु राजां धर्मादिकं समपादयत्। सत्यम्, तथानि न कत्वानुपपतिः। नह्यानन्तयार्ये क्ा विहितः, किंतहि पौर्वाप- र्येण। नच पौर्वापर्य क्रिययोरव्यवधानेनैव भवति, अितु व्यव- धानेन च। अत एव पौर्वापर्यमात्रे पाणिनिः कत्वाप्रत्ययं सस्मा- र-'समानकर्तृकयोः पूर्वकाळे क्ते'ति। धर्ममार्ग ज्ञानमार्गमित्वत्र मार्गशब्द उपायपर: 1 उभय-

१२ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्- त्रापि कर्मधारयः। धर्मश्चासौ मार्गश्, ज्ञानं चासौ मार्गश्चेति। धर्मेण हि सुखमुपेयते, ज्ञानेन चाडज्ञाननिवृत्तिः। तदाहु: श्रीशङ्करभ- गवत्पूज्यपादा :- 'यतो ज्ञानमज्ञानस्य निवर्तक'मिति। धर्मस्य मार्गे ज्ञानस्य मार्गमिति न षष्ठीसमासो युक्तः । एतत्समानक-

पयोगापत्तेः। तथेति तद्व्त्वोक्तेश। यथाSखिलं राति तथ। धर्मा- दिकमपीति द्वितीय 'तथा'शब्दार्थः। विधान्तरेणापि निर्वक्ति-अथ तत्वल इति। तस्य भा- वस्तच्वम्, तस्माद्रामत्वादित्यर्थः। 'रश्वासौ अश्वासौ मश्चे'ति रा- मः । र-इत्यग्निः, अ-इति विष्णुः, म-इति शिवः एतत्रयरू- पत्वाद्राम:। अनेन रेफाSकारमकारदेवतात्मकत्वमस्यैवोक्तं स्या- त्। नहि सर्वात्मकस्य व्यात्मकत्वमयुक्तम्। अथवा उक्ता नि- रुक्तीरुपसंहरति-अथ तत्त्वत इति। यस्मादेवम्, अथ त- कवतो रामाख्या स्यात्। अव्ययानामनेकार्थत्वादथशब्दोऽत्र हेत्वर्थः। अयमाशयः-रेफः स्वपकाशं ब्रह्म वक्ति, 'रादीप्ता'वि सस्य धातोराश्रयणात। मकारो माया। तथाच मायावच्छिन्न स्वपरकाश ब्रह्म रामपदार्थः । तदेव जगत्कारणम्। अनवच्छिन्न- स्य कारणत्वातुपपत्तेः। जगत्कारणत्वादेव च जगदात्मकं ब्र- ह, कार्यकारणयोर्भेदाभावाद्। अत एवं 'सर्व खल्विदं ब्रझ्मे'ति श्रतिः।

नु. सर्व ब्रह्मेति सर्वमनूद ब्रह्मात्मताविधि:, अथवा ब्र

प्रथमोपनिषत्। १३ ह्ाऽनूद सर्वात्मताविधि: १ नादः, मिथ्यात्वेनाऽभिमतस्य स- र्वस्य ब्रह्मात्मतायाममिथ्यात्वापतेः। नहि ब्रह्म मिथ्या। न द्वितीय:, ब्रह्मणो मिथ्यात्वापत्ते:। नहि मिथ्याभूतात्सर्वस्मादभि- ननममिथ्या भवितुमईति। अत्रोच्यते-सर्वमनूद तस्य ब्रह्मात्मता विधीयते। नच ब्रह्मात्मतायां सर्वस्य सत्यत्वापत्तिर्दोषाय। सर्वस्यापि ब्रह्मा- त्मना सत्यत्वस्येष्टत्वाद्। तहि 'प्रपश्चो मिथ्ये'ति वाचोयुक्ति- रयुक्ता स्यादिति चेन्न, स्वरूपतो मिथ्यात्वस्य ब्रह्मरूपेण स- त्यभूतत्वस्थाऽप्यप्रत्यूहत्वात्। नहि स्वरूपेण मिथ्याभूतमपि रज- तं शुक्तिरूपेणापि मिथ्या भवति। नतु तहिं 'सुवर्ण कुण्डल'- मित्यत्रापि केनचिद्रवेण सत्यत्वं केनचिद्रूवेण मिथ्यात्वपाप- द्ेतेति चेन्मैवम्, वैषम्यात्। तत्र हि सुवर्णकुण्डलांशयोरन्य- तरस्यापि बाधाभावाद्विनैव बाध सामानाधिकरण्यपयोगात् । सर्वे ब्रह्मेत्यत्र च सर्वस्य स्वरूपतो बाघ्यतया बाधे सामानाधिक- रण्यप्रयोगाऽनुपपत्तिः। चार: स्थाणुरिति वत्। यद्वा 'अथ तच्वत' इति 'रमन्त' इत्यग्रिमनामनिरुत्त्या सम्बध्यते॥३-५॥ पूर्व सगुणपरतया रामनाम निरुच्य सगुणोपासनोपेयनि गुर्णब्रह्मपरतया निर्वक्ति-रमन्त इत्यादिना। अथवा शब्दार्थों द्विविधः, वाच्यो ळक्ष्यश्चेति। तत्र वाच्यपरत्वेन रामनाम निरु- व्य लक्ष्यपरत्वेनापि निर्वक्ति-रमन्त इत्यादिना। * चिन्हान्तर्गतः पाठस्त्रुटित आसीदादर्शपुस्तके। उत्तरतापि न्यां प्रसङ्गतः समागतादेतस्माद्विषयादिद्द सङ्गृद्दीतः। 3

१४ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्- रमन्ते योगिनोऽनन्ते नित्यानन्दचिदात्मनि ।। इति रामपदेनासौ परं ब्रह्माऽभिधीयते ॥ ६ ॥ इति-अनेन प्रकारेण यन्निरुक्तं रामपदं, तेनाSसौ- दाशरथि: परं ब्रह्म-परमात्मैवाभिधीयते। इतिशब्दपरामृष्टं निरुक्तिपकारं दर्शयति-रमन्त इति। योग :- चित्तवृत्त- र्बाह्यविषयेभ्यो निरोधः। 'योगयित्तवृत्तिनिरोध' इति सुत्रयामास भगवान् पतञ्जलि: । 'स एषामस्ती'ति योगिन: रमन्ते-क्रीडन्ति, तत्पराः सन्तो हृष्यन्तीत्यर्थः । रति र्नाम इष्टार्थसंयोगजा क्रडेत्याहुराचार्याः । कुत्र, अन- न्ते-अन्तः परिच्छेदस्तद्रहिते। नह्यस्य देशतो दीपप्रभाया इव परिच्छेद:, सर्वत्र सच्वात्। नापि काळतः, विद्युत इव सदा स- खवात्। नापि वस्तुतः, स्थले जले वा तदतिरेकेण कम्यचिदप्य- भावादित्यवोचाम। अथ मतम्, सर्वस्यापि तदतिरेकेणाऽसच्वे योगिनोऽपि क्थं स्युः। नहि ते सर्वस्मादतिरिक्ताः । अतिरे- के वा सिद्धं नः समीहितम्। अस्माभिर्हि रमणक्रियायां कर्तृ- विरह प्रतिपादयितुमनन्तपदार्थपर्यालोचनातो योगिविरह उप- न्यस्पते। स च असत्सर्वान्तर्गतत्वहेतुकः। अथ योगिविरहाभा- बाय असत्सर्वान्तर्गतत्वं यदि वेष्यते, तर्ह्यनन्तर्गतत्वं ब्रह्मत्वे वा पर्यवस्येत्तुच्छत्वे वा। प्रथमे-ब्रह्मात्मनां योगिनां ब्रह्मणि रम- आातुपपतिः। नहि स्वयमेव स्वस्मिन् रमते, रमकरमणीय- भावस्प भेदगर्भत्वात्। चरमे-रमणं किमाश्रयं स्यादिति।

प्रथमोपनिषत्। १५

अत्राऽभिदध्महे-कि सर्वस्यापि तदतिरेकेणाऽसवं पा- रमार्थिकमभिपेत्याऽयमाक्षेपः क्रियते व्यावहारिकं वा ? आधम- ड्रीकुर्मः। नचाङ्गीकारे परमतमनिरस्तं स्यादिति वाच्यम्। सि० द्रसाघनत्वेन निरासा्, वस्य चाऽसिद्धो पर्यवसानाव। यदाहु: अक्षचरणोपजीविन :- 'आश्रयासिद्धता हेतोः सिद्धधर्मस्य साघने' इति। न द्वितीय:, व्यावहारिकस्य निरासाऽयोगाद । नहि पपश्चो वस्तुतोऽसतपि व्यवहारतोऽप्यसन्निति वत्तुं शक्य- ते। ननु ब्रह्मण उक्तमनन्तत्वमयुक्तम्, दृश्यत्वेन ब्रह्मणो वि- नाशानुमानादित्यत आह-नित्येति। नच नित्यत्वमपामा- णिकम्। 'सर्वगत्च नित्य' इति श्रुतेः । अत एव दृश्यत्वातुमा- नमतीतकाळमसिद्धं च । दृग्विषयं हि दृश्यत्वम्। नच ब्रह्मणो दृग्विषयता, स्वपकाशस्य तदतुपपतेः । नच स्त्रयंत्रकाशत्वम- सिद्धम्, 'अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योति'रिति श्रुतेः। नतु न ब्रह्मणि रमणं पुरुषार्थ:, सुखातिरूपत्वस्य दुःख- निवृत्तिरूपत्वस्य चामावाद्। नहि ब्रह्म सुखरूपम्, सुखस्य गुणत्वाद्गह्मणश्च द्रव्यत्वात। नच द्रव्यगुणयोरभेद: सम्भवति, विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात। अन्यथा. मिहिरतिमिरयोरप्यभेदा- पत्ति:। नापि दुःखनिवृत्तिरूपम्, भावरूपस्य ब्रह्मणोऽभाव- रूपत्वाऽनुपपत्ते:। अन्यथा भावोऽभावश्चेति पदार्थद्वैविध्योप- न्यासस्योन्मत्तपळपितत्वापत्तेरियत आह-आनन्देति । . अयमाशयः-ब्रह्मण आनन्दत्वेन तस्मिन् रमणमानन्दावासिक

१६ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

पतया पुरुषार्थ एव। स्यादेतदेवम्, यदि ब्रह्मण आनन्दरूपता स्थात। नच ब्रह्मण आनन्दात्मकताऽस्ति, प्रमाणाभावाद। मैवम्, 'आनन्दं ब्रह्मणो रूप'मिति श्रुतेरेव प्रमाणत्वात्। नतु आनन्दोऽस्तीत्यानन्दः । 'अर्शआदिभ्यो'Sजिति मत्वर्थीयाऽचू- प्रत्ययान्तो ह्ययमानन्दशब्दः। अन्यथा नियतपुंल्लिङ्स्याSन- न्दशब्दस्य 'आनन्द' मिति नपुंसकत्वेन प्रयोगातुपपत्तेः । तत्क- थमानन्दरूपं ब्रह्मोच्यते। नतु बहुलग्रहणाल्लिङ्गव्यत्ययेन 'आन- न्द'मिति नपुंसकतोपपत्स्यते। मैतम्, सत्यां गत्यामीदृशपरि- हारोपन्यासानवकाशात्। अत्रोच्यते-'आनन्दो ब्रह्मे'त्यादिश्रूयमाणबहुतरश्रुत्यतुरो- धेनाSऽनन्दमिति नपुंसकतार्यां छान्दसत्वेनैवोपपादनीयत्वाव- शयंभावात्। 'आत्मा आनन्दरूप: परप्रेमास्पदत्वा'दित्यतुमा- नाच्च। ननु यथा ज्ञानमात्मगुणस्तथाऽऽनन्दोऽपि स्यात, अन्य- था ज्ञानमपि नान्मगुण: स्यादित्यत आह-चिदिति। नहि चिदपरपर्यायं ज्ञानमप्यस्माभिरात्मगुणत्वरेनेष्यते, येनेव दृष्टा- न्तावष्टम्भेनाऽSनन्दस्याप्यात्मगुणत्वमाचष्टे भवान्। तथाSऽच- क्षाणश्च 'असिद्धमसिद्धेन साधयतो महानैयायिकत्व'मिति वच- नस्य विषयत्वान्न (१) निवतते। नच ज्ञानस्यात्मरूपतायां मानाभा - वः, 'सत्यं ज्ञान'मिति श्रुतेर्मानत्वात्।नचेयमुपचरितार्थां श्रुतिः, मुख्यार्थे बाघाभावात्। अज्ञानात्मकत्वे वा आत्मनो जाड्यं प्रस-

(१) मूलपुस्तके 'वचवमविषयत्वान्न' इति पाठ।

प्रथमोपनिषत्।

श्येत। तथाच जगदान्ध्यमसङ् इत्युक्तमेव। नहि जठेनात्मना जउः पपश्चः शक्यपकाशनः। तथा सति पटो जडं घटं प्रकाश- येतू। अत पवात्मनो जडत्वाभावाय ज्ञानात्मकत्वमकामेनाSप्ये- पितव्यम्। आत्मपदमन्ते श्रूयमाणं नित्यादिपदैः परश्येकमेभि: सम्वध्यते-नित्यात्मनि आानन्दात्मनीति। बतरात्मवन्द: सर- पवचन:। नतु सामानाधिकरण्यम्र- योगेणैव नित्पादीनां ब्रह्मस्वरूपत्वोपपततावात्मशन्दो व्यर्थ इति चेभ् व्यर्थः । यदि हि वैयर्थ्यममिधेयराहित्यम्, तन्न । स्वरू पार्थताया इदानीमेव निवेदितत्वाद। महो! महतीयं भवतो विस्मरणशीलता, यदिदानीमेव निवेदितमप्यर्षे नास्माषींद।अथ प्रयोजनराहित्यम्, षतदपि न । सामानाधिकरण्यमापस्यैव स्पष्टीकरणार्थत्वात्। अथवा जीवन्रह्मणोः स्पष्ट पव भेद:।

आत्मनीति । आत्मभूते नतु जीवाव्वतिरिक्ते । व्यतिरेके 'तश्व- मस्वा'दिवचननिचयव्याकोपापत्तेः नच तस्यान्यपरत्वम्, उप-

ळक्षणो हेतुरनैकान्तिकः। विम्बपतिविम्बयोरस्य सश्वेऽपि भेदळक्षणस्य साध्यस्याभावाद। नतु तयोरपि मेदो दश्यते। रशयताम्। तहि अनैकान्तिकत्वोद्वनमुन्मत्तमळपतिं स्याद्। न स्यात, पारमार्थिकमेदाभावाभिभाषेण तदुद्लावनाद्। अथ कि रूद्धवर्मसंसर्गेष्प जीवव्रह्मणोरपारमार्थिक एव भेद: सिषाधपिपि

१८ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्- तस्तत्कथ सव्यभिचारतेति। मैवम्, सिद्धसाध्यतापसेः। अङ्गीकुर्म एवं दि वयमपि। तयोरपारमार्षिकभेदमेवमङ्गीकुर्वता पारमार्थि- कभेदस्य स्वसिद्धान्तरप परित्यजनात्। रचित् 'सत्यानन्दे'- त्यपि पाठः । तत्र 'सत्यमनाध्यं वाध्यं मिथ्ये'ति आचार्षैः सत्यशब्दार्थोपपादनादिति। नन्धेते सत्यादय: शब्दा एकमर्थमभिदधत्यनेकं वा?न मथमा, पतेषां पर्यायतापतेः। पकार्थाभिधायकतैव हि पर्याप- ता। पर्यायतवे सहमयोगोऽनुपपत्रः स्यात्। यदाष्ु :- पर्यायाणां मयोगो हि यौगपदं तु नेव्यते' इति। इह च सहमयोग: स्फुटमेव दश्यते-'नित्यानन्द- चिदात्मनी'ति। नतु केह सहपयोगा, नित्यादिपदाना क्रमेणैवो- धारणात्। मैवम्, नहि युगपदुचारणं सदमयोगः । अपितु तहिं एकस्यैवार्थस्य प्रतिपश्यर्थ तद्वाचकानेकशब्दपरयोगः ।स चातु- पपन्नः, एकेनैव कतत्वादितरानर्थक्यादिति। न द्वितीयः, विक- ल्पासहत्वात। कि परस्परमसम्बद्धाननेकार्थानभिदध्युः सम्ब- द्वान् वा ! नाद:, दशदाडिमादिपदानामिव वाक्यत्वेनानुपा- देयत्वापत्तेः । नान्त्यः, सम्बद्धा अनेकेऽर्था एकमेव विशिष्ट- मनेकं वा १ नाद:, नित्यादिपदवेदनीयब्रह्मणो वैशिष्टयापतेः। नच तस्य तदिष्यते, अखण्डैकरसत्वात्। न द्वितीय:, वाक्य- भेदापत्ते: । अर्थैकत्वेन ह्ेकवाक्यता भवति। तदुक्तं परमर्षि- णां-'अर्थकत्वादेकं वाक्य'मिति। अत्र ब्रूम :- सत्यादिपदानामनेकार्थत्वं यन्निराकार्षी:, त-

प्रथमोपनिषत्। १९

दस्मदभिमतमेवाSकार्षीः । यश्वेकार्थत्वपक्षं पत्याक्षेपस्तन् स- इामहे। पर्यायत्वापत्तेरिति चेन्न। किमेकार्थत्वमात्रेण पर्याय- त्वमापादयसि, अभिषेयार्थैक्येन वा ? नाधः, 'प्रकृष्टपकाश- श्रन्द्र' इत्यत्र प्रकृष्टमकाशपदयोः पकर्षप्रकाशत्वलक्ष्यवाच्यार्थ द्वारा ळक्ष्यभूतचन्द्रमातिपदिकरूपैकार्थपरयोरपि पर्यायत्वातुप- ळम्भात्। न द्वितीय:, अभिधेयानामर्थानामैक्यं च भवतोऽपसि- द्धान्तः(१)। तयोरपारमार्थिकभेदभिन्नत्वाद्। तर्ह्ञनेकार्थत्वप- क्षोक्तदोषापत्तिरिति चेन्न, अभिधेयाSनेकार्थद्वारैकाखण्डैकरस- ब्रह्मपरत्वे तदनुपपततेः। नतु किमिदमर्थस्याखण्डत्वम्? नि- सवयवत्वमिति चेचहिं 'शन्दगुणविशिष्टमाकाश' मिसादेरपि वा- क्यस्याखण्डार्थत्वमसङ्गः । नित्यत्वमिति चेत्तहिं 'परमाणवः सत्यात्मान: सन्ती'त्याधानामपि वाक्यानां तत्वपसङ्ग:। नि- र्विभागार्थत्वमिति चेत्, किमिह विभागो गुणविशेषो भेदो वा? नाध:, 'रूपरसगन्धस्पर्शा गुण' इत्यादेरपि वाक्यस्य निर्विभा- गार्थत्वेनाखण्डार्थत्वापतेः । नहि रूपादीनां विभागोऽस्ति, विभागस्य गुणत्वेन द्रव्यमात्रनिष्ठस्य गुणाधिकरणरूपादिषु समवायायोगात्। नापि द्वितीय:, 'पदार्थाना भेदोऽस्ती'त्यादे रषि वाक्यस्याखण्डार्थत्वापतेः। नहि भेदस्य भेदोडस्ति, अनवस्थानाद। नापि अविशिष्टार्थत्वं ब्रह्मणः, सत्वादिविशि- ष्टस्याऽविशिष्टत्वातुपपत्तेः। तस्मात् सत्यादिपदानां ब्रह्मणि म- (१) अभिधेयानामर्थानामधिकश्च भयतोयसिद्धान्तः-इत्यादर्श- पुस्तके!

२० रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

युज्यमानानामखवण्डार्थत्वमिति वचो रिक्तमेवेति।

त्यखण्डलक्षणमभिमेवमस्माकम्। तच ब्रह्मणि वर्तते। तद्धि अ- पर्यायैरेव सत्यादिपदैः प्रकाश्यते। नच विशिष्यते केनचिद्ध भेंण, तस्य निर्धर्मकत्वात्। अत पवाङ्कु :- अविशिष्टमपर्यायानेकशब्दपकाशितम्। एकं वेदान्तनिष्णाता अखण्डं प्रतिपेदिरे॥ इति। 'वश्वमस्या'देः कथमखण्डार्थत्वमिति चेतु, उपा- धिभेदभिन्नस्यार्थस्यैकत्वप्तिपादकत्वादिति श्रूमः । एतदप्य- भिहितमाचायैं :- उपाधिभेदभिन्नोऽयों येनैकः पतिपादते। तदपि स्यादखण्डार्थ महत्खं कुम्भकं यथा ।। इति। नतु नित्यत्वादिधर्मविशिष्टनित्वादिरुपधर्मिमवर्त- मानता (१) नित्यादिपदार्थ:, तत्कयं नित्यादिपदानामख- ण्ढपरत्वमिति । मैवम्, अन्यत्र धर्मवेशशिष्टे धर्मिणि प्रवर्तमा- नानां पदानामखण्डपरत्वाभावेऽपि ब्रह्मयि पररवर्तमानानां ब्रह्म-

ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वाद। अथ सधर्मकमेव ब्रह्म कि न स्याद, अद्वैतभङ्गमसक्गादिति मूमः । नहि धर्मो धर्मी चेति ह्वैते जाग. ति अद्ैतमुल्छसितुं भक्रोति। नचाउद्वैतातुल्लासे किं नश्छिनमि-

(१) नित्यत्वादीनिवर्मविशिष्टं नित्यादिरपं धर्मिप्रवर्तमानानां- इवि मूलपुस्तके।

पथमोपनिषत्। २१

ति वाच्यम्, तत्मतिपादकश्रुतीनां मामाण्यस्य छिन्नत्वात्। नन्वेवमिष्टमेव नश्रेष्टितं स्यात्। नहि वयमद्वैतश्रुतीनां मामाण्य- मभ्युपगच्छमामः। कथ हि द्वैतवादिनस्तारस मामाण्यमभ्युपग- चछेयुरिति। सत्यमेवम्। स्वाक्रीकृतद्वैवानुरोधादेव किमैतश्रु- तीनां प्रामाण्यं भवता नाभ्युपेयम् १ आहोस्विदमूषामद्ैते सा- त्पर्याभावात्: नाध:, काचादिदोषरुषितलोच ने ना पि स्वमती- तरजतभुजगाद्यतुरोधेन 'नेदं रजतं नायं सुजग' इत्यादिप्रत्य- यानामपि प्रामाण्यानभ्युपगमापातात्। तत्किमिदानीं द्वैतपतीती रजतादिपतीतिवद्विभ्रमः १ कः सन्देहः। बाघविधुराया द्वैतप्र- तीतेः कथ विभ्रमत्वमिति चेन्मैवस्, षाधविधुरत्वरहेतोरसि- द्धत्वात्। सन्ति हि भेदप्रतीतेरपरोक्षत्वादिथौक्तिकवाधा :, ते- चेह विस्तरभिया नोपन्यस्पन्ते। नापि द्वितीय:, अद्वैते ता- त्पर्याभावस्याऽसिद्धत्वात्। नहि तात्पर्यलिद्रेषु सत्स्वपि ता- त्पर्यविरहः शक्याभिधानः। नच तात्पर्यळिङ्गानि न सन्ति, उपक्रमोपसंहारैकरूप्यादीनां षण्णामपि वेषां श्रुतिशिखर- वचननिचयेषूपळम्भात् । अपिच ब्रह्मण्यभ्युपगम्यमाना ध- र्मस्ततो भिन्ना अभिना मिन्नाभिना वा ? आद्ये सम्ब- न्धोडस्ति न वा १न चेत, न ते ब्रह्मधर्मा: स्युः। असम्बन्धे- 5पि वद्धर्मत्वे-सर्वः सर्वधर्मः स्यात्। अस्तिचेत्, तत्र वक्तव्यम्- सम्बन्धस्य सम्बन्धिभ्यां सह सम्बन्धोऽस्ति न वा १न चेतु, क्र थं सम्बन्धिता स्यात्। अस्ति चेत्, तस्यापि सम्बन्धान्तराया- भावे तदीयत्वानुपपततौ सम्बन्धान्तरस्याऽवश्याभ्युपगम्यत्वे-

२२ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्- इनवस्थापाताद। द्वितीये-धर्म्येव न धर्म इसस्मदभिमतसिद्धि:। इद मेवाभिप्रेत्य प्रथमभाष्यव्यार्यानावसरे पश्चपादिकाचार्ये- रभिहितम्-'आनन्दो विषयातुभवो निसत्वं चेति सन्ति ध- र्मा' इत्यादिना। तृतीयस्तु विरोधग्रस्ततयाऽनुपपन्न एव। न- हि भेदोऽभेदश्व सहावस्थातुं शक्तुतः। तस्मान्निर्धर्मकमेव म्र ह्रेति तत्र प्रवर्तमानानामुक्तन्यायेनाखण्डार्थत्वमेष्टव्यम्॥ ६॥ एवं रामपदनिरुत्तिव्याजेन निर्गुणब्रह्म 'चिन्मय' इत्या'ध- भिधीयत' इत्यन्तेन प्तिपाद्य तदेव सगुणत्वेन कल्पितमित्या- ह-'चिन्मयस्थे'त्यादिभिश्वतसरभिः कण्डिकािः । चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्याऽशरीरिणः ॥ उपासकानां कार्यार्थ ब्रह्मणो रूपकर्पना ।। ७।। चिन्मयस्य-चिदेकरसस्य अद्वितीयस्य-सजातीयवि- जातीयस्वगतभेदशून्यस्य निष्कळस्य-वस्तुतो मायारहि- तस्य। दशरथादाविर्भृतत्वेन शरीरित्वशङ्गां वारयति-अ-

ळितस्यवम्भूतस्थ श्रीरामशब्दाभिधेयस्य परस्य वस्तुनो रूप- करपना-चतुर्ुजादिवक्ष्यमाणरूपकल्पना क्रियते। नन्वियं कल्पना नावकल्पते फलवैकल्यादत आह-उपा सकानामिति। नतु किमिदं कार्यम्। फलमिति ब्रूमः। कथं कार्यपदं फळे प्रवर्तते। कृतिविषयत्वाद्। नतु तहिं भारवहना- दिकमपि फलं स्यात्, नहि तस्य कृत्यवषयत्वमस्ति। अस्तु

प्रथमोपनिषत्। २१

भारवहनादेरपि क्रतिविषयत्वम्, नैतावतापि तस्य फळ- त्वापत्तिः। कृत्युद्देशत्वरूपस्य विषयत्वस्याऽभावाद। कृत्युद्देश- त्वमेव च फळत्वमिति नातुपपत्तिः। ननूपासका इह सगुणो- पासका उत निर्गुणोपासकाः ? प्रथमे-तेषां कस्मै फलाय रूप- कल्पना१ कि सगुणस्थ पाप्तये निर्गुणस्य वा ? आद्ये-(१) सगुणं पारमार्थिकमपारमार्थिकं वा ? प्रथमेऽपि-तयो र्भेद: पारमार्थिकोऽस्ति न वा ? प्रथमेऽद्वैतभङ्गपसङ्ग: । न द्वि- तीयः, सगुणत्वं निर्गुणत्वं चोभयं पारमार्थिकमङ्गीकृत्य सगुण- निर्गुणयोः पारमार्थिकभेदानङ्गीकारे विरोधापतेः। अथ अपा रमार्थिकमेव सगुणं रुपमिति पक्षं श्रेयांसं मन्यसे, तथापि न ताहशरूपावापि: फलकोटौ निवेष्दुं शक्रोति। अपारमार्थिकरू- पावाप्तेः केनचिदनभिलष्यमाणत्वात्। नापि निर्गुणत्वप्राप्तये रूपकल्पनेति पक्षः । सगुणोपासकानां निर्गुणपराप्त्यतुपपत्तेः। नो खलु चित्राकारीर्याद्यनुष्ठायिनो ज्योतिष्टोमादिसाध्यस्वर्गा- दवाप्तिः। अथोपासकशब्देन निर्गुणरूपनिष्ठा एव विवक्षिता इतहि तेषामपि फलायैव रूपं परस्य ब्रह्मणः कल्पनीयिम्। त- च फलं न पश्यामः । न तावत्सगुणावाप्ति:, तदर्थ तैरुपाया- नतुष्ठानात्। अनतुष्ठितोपायानामभ्युपेयप्राप्तावतिप्रसङ्गाद। अस्तु वा यथा तथा, तथाप्युच्चाभिलाषिणां नीचावाप्तिः कथ नाम फळतामाकळयेत् ? अथ निर्गुणावापिरेव फलमिति मन्य- से, न। तस्या गगनकुसुमायमानत्वात्। गगनकुसुमायमानत्वा- (१) एतदग्रे 'निर्गुणमेव' इत्यधिकं मूलपुस्तके।

२४ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

भावेऽपि वा दुर्ळभत्वात्। नहि दढतरसंसारवासनावासितमना: सौलभ्येनाकलयितुं (१)शक्नोति। नचाऽत्यन्तदुर्लभस्य फलत्व- सृपपद्यते। महाराजेन भुज्यमानस्यापि राज्यस्य राज्यप्रापका- Sदृष्टविरहितानपि मति फलत्वापत्तेः । तस्मात् 'उपासकारना कार्यार्थ'मित्यतुपपन्नमेवेति। अघोच्यते-उपासकशब्देनेह न निर्गुणनिष्ठा अभिधीयते, कि तहिं समुणनिष्ठा। 'ब्रह्मणो रूपकल्पना' इत्युक्त:। नधु- पासनाय कल्फितरूपोपासना निर्गुणनिष्ठा भवितुमईति । नच सगुणोपासनायाः फलाभावः, सगुणपाप्तेः फलत्वाद्। नतु सगुणमपारमार्थिकम्, अपारमार्थिक च न फलं भवितुमर्हतीत्यु- क्तम्। सत्यम्, तथापि तस्य व्यावहारिकपारमार्थिकत्वाङ्गीका- रेण फलत्वमुपपद्यत एव। नहि व्यवहारतः सत्यं स्वर्गादिकं न दर्शपूर्णमासादेः फळम्। नतु सांसारिकाणामनित्यमपि स्वर्गा- दिकमस्तु, सुमुक्षूणां नित्यनिरतिशयफलार्थिनां कथमीदशमगु- णमाप्ति: फलमिति। भवेदेवम्, यदि सगुणपाप्तिः परमं फलमिति ब्रूमः । किं तहि अवान्तरफलमिति वदामः। किं तईि परमफलम् ? नित्यनिरतिशयानन्दनिर्गुणावापतिः। नत्वस्याः सगुणोपासना- साध्यत्वमनुपपन्नम् । अन्तःकरणशुद्धिद्वारा तदुपपत्ते:। श्रूयते हि-'तमेतं वेदानुवचनेन' इति। ननु तहि अन्तःकरणशुद्धिद्वा- राऽन्यत्र विनियुक्ताया: सगुणोपासनाया निर्गुणमाप्त्युपायता नोपपद्यते। नहन्यत्र विनियुक्तमन्यत्र शक्थविनियोगमू। (१) दढतरं.मनसां सौलभ्यमाकलायेतुं-इत्यादर्शपुस्तके।

प्रथमोपनिषत्। २५

मैवम्, संयोगपृथकत्वेन तद्ठुपपत्तेः। तथाचाऽऽह परमर्षि :- 'ए कस्य तूभयत्वे संयोगपृथकत्वमिति। ननु अभिलषितफलं नित्यं रूपकल्पना चाऽनित्या, तया तदवापि: कथं फलम्। नहि गन्धर्वनगरराज्याभिषिक्तेन सुतेन सुखसम्पत्तिर्वन्ध्या- या:। न, ब्रह्मव्यतिरिक्तसत्यत्वाङ्टीकारे द्वैतापत्तिः। नतु द्वैतभीत्या ममात्रादिसत्यत्वमनङ्गीकुर्वतः शास्त्रानर्थक्यं दुर्बार- मिति चेन्न, युक्तिभिरस्य चौद्यस्य परिहरणीयत्वात्। तथाहि- पमातर्यसति प्राप्तव्यस्य प्राप्तिः सति वा ? नाद, माप्तुरभावे प्राप्तिक्रियाया एवातुपपचेः । नहि छत्तुरभावे छिदिक्रिया स- त्यपि च्छेत्तव्ये वृक्षादौ दृष्टचरी। अतः सति प्रमातरि प्राप्त- व्यस्य पाप्तिरिति वक्तव्यम्। तदा श्ुत्याचार्यादिरूपकल्प- नाया अस्त्येव सत्यत्वम्। तत्तु प्रातीतिकं, व्यावहारिकं, पा- रमार्थिकं चेति त्रिविधम्। तत्र पारमार्थिक नाम-सत्यसति वा प्रमातरि सर्वथा वाघरहितत्वम्, तद्रह्मण एव। सति प्रमा- तर्यबाध्यत्वं व्यावहारिकम, यथाSडकाशादेः । सति प्रमातरि बाध्यत्वं प्रातीतिकम्, यथा प्रतिबिम्बादौ। तदस्त्येव रूपक- लपनायाः। तस्यां चार्थक्रियाकारित्वमपि युक्तम्। भास्करपति- बिम्ब,तस्करपदान्वेषण, स्वप्नकामिन्यादीनां भास्करतस्करो-

यदा कर्मसु काम्येषु स्ति्रियं स्वप्नेषु पश्यति। समृद्धि तत्र जानीया त्तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने।। इति श्रुतेः ! वन्ध्यासुतादेस्तुच्छतवान्न दृष्टान्तता ।

२६ रामकाशिकासहितश्रीराम पूर्वतापिन्याम्-

तथाचोक्तं वार्तिक कृद्गि :- अक्षमा भवतः केयं साधकत्वप्रकल्पने। किं न पश्यासि संसारं तत्रैवाडज्ञानकल्पितम्।। इति। तस्मानूपकल्पनयोपासकस्य श्रीरामाखयस्य परत्रह्मणो- S्वापि: सुलभत्यळमतिकुतर्केण॥ ७ ॥ सामान्येनोक्ताया रूपकल्पनाया विशेषमन्तरेणापर्यव- सानाद्विशेषे पर्यवसानमाह-रूपस्थानामिति। रूपस्थानां देवतानां पुंस्त्यङ्गास्त्रादि कल्पना।। द्विचत्वारिषडष्टाऽडसां दश दादश षोडश ।। ८ ।। अष्टादशाऽमी कथिता हस्ताः शङ्गादिभिर्युताः ॥ सहस्रान्तास्तथा तासां वर्णवाहनकल्पना ॥ ९॥ शक्तिसेनाकल्पना च ब्रह्मण्येवं हि पब्चधा।। कल्पितस्य शरीरस्य तस्य सेनादिकल्पना ॥१०। रूपमिइ सगुणं हिरण्यगर्भादिशब्दितम् । 'ब्रह्मणो रूप- कल्पने'ति कल्पनाविषयत्वेनोक्तस्य रूपस्य निर्गुणत्वा- नुपपतेः। अतो रूपकल्पनेत्युक्तम्। तस्थैव रूपस्य प्रत्यभिज्ञानात्सान्निध्याच 'रूपस्थानामि'त्यत्रापि ग्रहणमु- चितम्। रूपे तिष्ठन्तीति रूपस्थास्तासां देवतानां यथा- रुचि विष्णादीनां पुंस्तरयङ्गास्त्रादिकल्पना-पुमान् 'विष्णुः शिवो ब्रह्मे'त्यादिरपेण स्त्री 'लक्ष्मीगौरी सरस्वती'त्यादिरूपण अ-

प्रथमोपनिषत्। २9

ज्ञनि हृदयाद्यात्मना अस्त्राणि सुदर्शनाद्यात्मना आदिपदगृही- ताSSवृतिदेवतात्मना च कल्पना स्याद। किंच दयादिसहस्ा न्ता हस्ता: रङ्गादिभिरायुधैर्युता अमी आसां-कल्पितदेवतानां कथिता-उक्ताः श्रृत्यतुरोधेन कल्पविद्भिः। अत्र च 'रूपस्था- ना'मित्यादि'सहस्रान्ता' इत्यन्तैका कल्पना, तथा-तेनैव भका- रेण शुक्लादिवर्णकल्पना द्वितीया, गरुडादिवाहनकल्पना तृतीया, चतुर्थी विष्वकमेनादिसेनाकल्पना, विमलादिशक्तिकल्पना प- श्वमी। एवं पश्चविशिष्टां संख्यां वाचकशव्देनोपसहरति - ब्र. अ्णि-श्रीरामे एवम्-उ्तेन प्रकारेण। हिशब्दः प्रसिद्धिद्योतकः। पञ्चधा-पश्चभिः प्रकारैः कल्पना भवतीत्यर्थः ।

अनेन विष्णुशिवादिसाधारणदेवताकल्पना दर्शिता । इ- दानीं प्रकृत्य श्रीरामारयस्यैव परस्य ब्रह्मण उपासनोपयोगिनी कल्पनामनुसन्धत्ते-'कल्पितस्य शरीरस्य तस्य सेनादि- कल्पने'त्यर्घेन। तस्य शरीरस्थेति व्यधिकरणे षष्ठयौ। त- स्य-श्रीरामस्य यत् शरीरं कल्पितं वक्ष्यमाणचतुर्भुजादिरूपेण, सस्य सेनादिकल्पना भवति। वर्णादिरादिशब्दार्थः । नचेयं करपना-निरर्थिका, उपासनार्थत्वादिति बरूमः ॥।८-१०॥

ननूपासनमिदं न रूपकल्पनामात्रेण सिध्यति, किन्तु म- न्त्रातुष्ठानेन। अतो वक्ष्यमाणं राममन्त्रानुष्ठानं कर्तव्यं चेत्तां ब्रह्मादिदेवतामन्त्रानुष्ठानमवज्ञातं स्यादत आह-ब्रह्मादी- नामिति।

२८ रामकाशशिकासहितश्रीरामपूर्वताषिन्याम्-

ब्रह्मादीनां वाचकोऽयं मन्त्रोऽन्वर्थादिसंज्ञकः। जप्तव्यो मन्त्रिणा नैनं विना देवः प्रसीदति॥११॥ अयमित्यनेन वक्ष्यमाणषडक्षरो मन्त्रराजः प्रतिसन्धी- यते। ब्रह्मादीनां देवतानां श्रीरामान्ेदाभावेन श्रीराममन्त्रो ब्रह्मादिवाचक एव। अतो राममन्त्रानुष्ठानेन ब्रह्मादि- मन्त्रानुष्ठानमपि भवति, इति न भवति ब्रह्मादिमन्त्रानु- ष्ठानावज्ञेति भावः। मन्त्रराजस्य सर्वेभ्यो मन्त्रेभ्य उ- स्कर्षादि दर्शयिष्यन् विशिनष्टि अन्वर्थादिसंज्ञक इति। सर्वान् अर्थान्-आकाशादीन् वाच्यान् वाचकत्वेनाऽनुगतवती आदि :- श्रेष्ठा संज्ञा रामानामरूपा यस्मिन्स तथा। शेषाद्वियाषे' ति ब्रहुत्रीहौ कमत्ययः। अनेन ब्रह्मादिमात्रविषयत्वेन प्रापित- मस्य मन्त्रस्य वाचकत्वसङ्कोचं सर्वार्थवाचकत्वोपन्यासेन वार- यति। नन्वेवमस्तु मन्त्रराजो ब्रह्मादिवाचकः सर्ववस्तुवाचको

चनस्य न शास्त्रत्वं स्यात्। यदाङु :- पवटचिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कुतकेन वा। पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते।। इति। तत्राह-जप्नव्य इति। लिङ्लोट्तव्यप्रत्यया हि विधायकाः। अतो 'जप्तव्य' इत्ययं तव्यपत्ययान्तो विधिरेव। अत एव तद्विधिमतिपिपादयिषयैत्रोपन्यस्तं वाचकत्वमतिपा- दकं वचनं पुरुषपतृत्तिपर्यत्रसायितया शास्त्रं भवतीति भाव:। नतु 'जप्व्य' इति न विधिः, विधित्वे ममाणाभावात । तव्य --

प्रथमोपनिषत्। २९

प्रत्यय एव प्रमाणमिति चेन्न, तस्य व्यभिचारात्। कथमिति चेन, 'विष्णुरुपांशु यष्टव्य' इत्यादीनां विधित्वे मामाण्या- नभ्युपगमात्। कुतो न मामाण्यमभ्युपगम्यते इति चेतु, विष्व्वा- दियागविधीनामभ्युपममे वाक्यमेदापत्ते: । वाक्यैक्यासम्भ- वे वाक्यभेदो न दोषायेति चेत्-भवेदेवम्, यदि वाक्यैक्या- सम्भवः स्थात्। नचेह वाक्यैक्यासम्भवः, वाक्पैक्यस्या- वश्यकत्वात् । कुतोऽस्यावश्यकत्वमितिचेत्, उपक्रमोपसं-

एतदज्ञस्ये'त्पत्र हि जामितादोषेणोपक्रमः अजामित्वायेति प तिसमाधीयमानो जामितादिदोषेणैवोपसंहार:। नन्वेवं 'यष्ट- व्य' इत्यादौ विधिविरहश्चेत्तव्यमत्ययस्य का गतिः ! विधि- स्वरूपत्वमिति म्रूपः । नन्वेवं 'जप्तव्य' इत्यत्रापि विधिविरहे विधिस्वरूपत्वमस्तु। मैवम्, विधित्वे बाघाभावाद्विधिविरहवाचो युक्तेरतुपपत्ते: । तस्मात् श्रोतव्य इतिवत् जप्नव्य इत्यपि विधिरेव। नत्वनागतोत्पाद्यभावनाविषयो विधिः। स च न विषय भूतभावनानभ्युपगमे शक्याभ्युपगमः । विषयाभावे विष- यिणआत्मलाभासम्भवात् । अतो विषयभूता भावना अवश्या- भ्युपगन्तव्या। सा च 'किम् केन कथम्' इत्यंशत्रथवती। तत्र कि भावयेदिन्याकांक्षार्यां मोक्षं भावयेत्। केन कथं ब्रह्मचर्यादिभिरुपकृत्य। नतु भावना भवनप्रयोजको व्यपारः, स च प्रयत्नः परि- स्पन्दो वा। अत्र जपविधौ न तावतपुरुषपरयत्नो भावना

३० रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

भवितुमईति, भाव्याभावात्। नतु 'मोक्षो भाव्य' इत्युक्तम्, स- त्यमुक्तम्। नित्यस्य तस्य भाव्यत्वं न मम्भवतीति बूमः । नहि मोक्षस्य नित्यत्वे कस्यापि विप्रतिपत्तिरस्ति। अत एव न परि- स्पन्दो भावनेत्यपि सुवचम्। मानसजपाव्याप्रेश्। नहि मान- स्ेन जपेन पोक्षे भाव्ये शरीरपरिस्पन्दोऽपेक्ष्यते। तस्माद्वावना- या असम्भवात्तद्विषयको विधिरिह्न न सम्भवतीति। अत्रोच्यते-कि मोक्षस्य घटादेरिव पारमार्थिकं भाव्यत्वं न सम्भवतीत्यभिधत्से ? कि वाऽनादनिर्वाच्याविद्यातिरोहित- स्य मोक्षस्य श्रीरामसाक्षात्कारावान्तरव्यापारवता जपेनाभि- व्यक्तिलक्षणमपि भाव्यत्वं न सम्भवतीति। आद्ये-सम्पतिपत्ति- रेवोत्तरम्। नहि वय न मोक्षस्य नियत्वमभ्युपगच्छामः । द्वि- सीयं तुन सहामहे। नहि मोक्षस्याभिव्यक्तिलक्षणभाव्यत्वा ङ्रीकारे नित्यत्वव्याघातः । तस्मान्वाव्यसन्भ्रावेन भावनासद्ा वात्तद्विपयो विधिरवश्याभ्युपगन्तव्य इति सिद्धम्। प्रयोगश्च 'जप्तव्य इत्ययं विधिः अंशन्यवच्वात् दर्शपूर्णमासाम्यां यजेते' तिवत्। नच त्रितन्तुकपटेनाSनैकान्तिकता शब्ा, अंशश- बदेनेह 'किकेनकथमा'मेवात्र विवक्षितत्वात्। नच पटस्थ भाव- नाया इच 'किकेनकथ' मंशवत्ता सम्भविनी। नच किमाकाङ्को- पशमकभाव्यांसाभावादसिद्धो हेतुरितिवाच्यम्, सम्प्रत्येव भा- व्यस्य पतिपादितत्वादिति। नतु कोऽयं विधिरित्यस्प विधिरेवेत्युत्तरम्, को घट इत्यस्य- घट एवेत्युत्तरमनुसरतीति चेत्-अथ कथामेदमुत्तरम्, यदुदाहर-

प्रथमोपनिषत्।

णोपन्यासेन विधिमश्नोत्तरस्याभावसत्वमापादयति। जिज्ञासिता- र्थविषयानवबोधाऽनवधूननादिति ब्रूमः । नहि जिज्ञासितस्य घ- टस्यानवबोधो घट इत्यभिधानमात्रेण शक्यावधूननः । अत्र ब्रूम :- प्रश्नवाक्यगतो विधिशब्दो विधिमाह, उत्तर- वाक्यगतस्तु तद्विशेषम्। अपूर्वत्वेन विशेषितो हि विधिरुत्त- रवाक्यगतविधिपदार्थः अतो विधिरेवेत्युत्तरं नानुपप- न्नमिति । मैवम्, जप्तव्य इति विधेरपूर्वविधित्वस्याशक्या- भिधानत्वात्। अत्यन्ताप्ाप्तपापणं त्वपूर्वविधिः । नच ज- प्तव्य इत्यनेनात्यन्तमपासं जपस्य मोक्षसाधनत्वं प्राप्यते । 'जप्येनैव तु संसिद्धि'रित्यादिना माप्तत्वात्। नच प्राप्ते वा Sपूर्वविधिरिति वक्तुं शक्यते, 'विधिरत्यन्तमप्राप्ते' इति तल्लक्ष- णाभिधानात्। अथ नियमविधिरस्तु। मैवम्, नियमो हि पक्षे पाप्तस्थापाप्तपक्षान्तरपापणमिष्यते। नच जप्तव्य इत्यत्रैतल्ळ- क्षणमिति, येनायं नियमविधि:स्थात्। मोक्षस्य हिन जपव्यति रेकोपायसाध्यतापक्षोऽस्ति, येन तं परित्यज्य मोक्षो जपोपा- यसाध्यत्वपक्षेऽवस्थाप्यते। यथा हि भोजनस्य दिगन्तरावच्छे दं यदच्छया प्राप्तं परिहायाऽमाप्तपूर्वदिगवच्छेदपक्षे माप्यते तत् 'पाङ्मुखोऽन्नानिभु्जीते'ति, न तथेहेति वैषम्यम्। 'नि- यम: पाक्षिके सती'ति तल्लक्षणाभिधानात्। तहि परिसंरूयैव भवतु प्रकारान्तराभावादिति चेत, इदमपि न सुन्दरम्। त- लवक्षणलक्षितस्य हि तत्वं वक्तव्यम्। अन्यथा घटस्यापि पटत्वा- पत्तेः। नच जप्तव्यमित्यत्र परिसंख्यालक्षणमरति। तत्खलु

एकस्थानेकत्र मापस्पान्यतो विनिवृश्यर्थमेकत्र पुनर्वचनं परिसंख्येति। नच जप्तव्य इत्यत्रैतल्क्षणं योजगितुं शक्यते।

गृभ्णन् रशनामृतस्ये'त्यस्य मन्त्रस्य रशनापकाशनसामर्थर्यल- क्षणेन लिङ्गेन विनियोगे मासे 'इत्यश्वाभिधानीमादत्ते' इति ब्रा- झणवाक्यं विधिरूपमश्वाभिधान्यादाने विनियुद्ध गर्दभाभिधा- न्यादानाद्विनिवर्तनाय। अन्यथा ब्राह्मणवाक्यस्य लैङ्गिकार्था- नुवादि त्वेनाSमामाण्यापत्तेरविधित्वभङ्कमसङ्गाद्। नच लिङ्गादीना- मभावाड्राह्मणवाक्यं न विधिः, आदचे इत्यस्य पञ्चमलकार- त्वेनात्र विधरावश्यकत्वाद्। एवमत्र मोक्षस्य जपतदितरोभय- साध्यत्वपाप्तौ जपसाध्यताभिधावं साधनान्तरसाध्यत्वनिट- श्यर्थ भवतीति परिसंख्या स्याद। तथाच नास्ति, तस्मान्न प. रिसंख्याविधिरिति स्थितम् । 'तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्पेति गीयते' इति तल्लक्षणस्योक्तत्वात्। अतो जप्तव्य इत्यस्य त्रिवि- घविध्यनन्तर्भावाद्विध्यन्तराभावाच्च न विधिनाऽपि जप्तव्य इति शक्याभिधानमिति प्राप्तम्। अत्रोच्यते-यद्ुक्तम्-न नियमविधिर्नच परिसंख्यावि- धिरिति, तदतुमन्यामहे। यत्तु-नापूर्वविधिरिति, तन्तु न मृष्यामः । जप्तव्य इत्यस्य प्रमाणान्तराम्ापं यद्राममन्त्रस्य मोक्षसाधनत्वं तत्मापकत्वात्। नच 'जप्येनैव हि संसिद्धये'दि- त्यादिना तत्पाप्तमिति वाच्यम. 'जप्येने'त्यादेः स्पृतित्वेन

नथमोपनिषद् :: ३१

जम्तव्य इति मापणीयार्यमापकत्मोपपसे। नाह श्रुति: स्पृति- मापितमर्थ पापचति, कि तर्हिं स्पृतिरेव श्रतिमापितार्थपापि- का । मन्वादपो हि सपर्तारः श्रुतितोऽवमतमेवार्य :मृलोपनि- बध्नन्ति। इतरथा हि तचनानामफळलपेन कल्पितत्वापसेः। नहि पौरुषेयाणा वचमान वैफल्ये प्रामाण्यं दष्टमिष्टं वा। नत श्रुतावप्ययं मसङ्रा, तस्पा अपोरृषेयत्वात। पौरुषयत्वे च पुरु- पस्थ सम्भावितरागादिदोषतया तत्पणीताया अमामाण्याप- वयवश्यंभावातू। तस्मात् प्रमाणान्तरामाप्तार्थप्रापकत्वेन 'जप्तव्य' इत्ययमपूर्वविधिरिति सिद्धमू ।

गेति। गुरुतो यृह्षीतमन्त्रेणेत्यर्थः। जश्व्य इति वैधस्य जपस्य विपक्षे बाधकमदर्शनेनाऽवश्यफर्तव्पर्ता द्रदयति-नैनं विनेति। एनं-राममन्त्रजपं बिना देवो-द्योतनात्मकः स्वयंभकाकषो रामो न प्रसीतति। सविलासाविद्याळक्षणमळाऽपगमेन स्वाभि- सतया न पकाशत इत्पर्थ: । ११ ।

नतु क्रियाभेदोऽस्ति न वा ? नादा, अद्वैतमङमसक्राद्। न द्वितीय:, क्रियाभेदाभावेन तद्गर्भस्योपासनस्पानुपपसेरत-

क्रियाकर्मेज्यकर्तृणामर्थ मन्त्रो वदत्यथ ।। मननात्राणनान्मन्त्रः सर्ववाच्यस्य वाचकः ॥१२।।

क्रिया वं कर्म च हज्पश्र कर्ता च तानि तथा तेषाम्। क्रिया-मनत्रोपासना, कर्म-तदशयूतं होमादि, इ्य :- यजनीयो भगवान् रामा, कर्ता-उपासकः पतेषामर्य- निवृर्तति मेदाशकरणरूर्वा मन्त्रो पढति। सर्वात्मरामपरस्प

इति कोशकारः। अधुना राममन्त्रशब्दनिरुर्क्ति दर्शयन् 'ब्रह्मादीना'मित्पन्र रपष्टमुक्तं सर्ववाचकत्वं विशदयति-अधे- ति। अथ-गुरुपदेद्याननतरं यन्मननं-त्वस्यानुचिन्तनं तस्पाद, प्राणं रक्षणं सहेतुकारसंसारादुपासकस्य तस्य करणं त्राणनं तस्माचेति व्याखयेयस्। अन्यथा त्राणादिमेव वक्तव्यं स्थाद्। यदाहु: चाकरभगथनपूज्यपादा :- 'मननातच्यपदश्य त्रायत इति मन्त्रमुच्यते भयतः' इति। तत्त्वपदस्येत्यवाध्यस्वरूपस्येत्यर्थः ।। १२।। व्रह्मादिभेदपपश्रः श्रीरामान्भिव्रनया निरूपयितुमशक्यो वाच्या, मन्त्रराजो वाचक इत्युथयविशिष्टस्य श्रीरामस्य बाद्य- पूजोपयोगि यन्भं शरीरत्वेन निरूपयति-सोभयस्येति।

साभयस्यास्य देवस्य विग्रहो यन्त्रकल्पना॥ विना यन्त्रेण चेत्पूजा देवता न परर्सीदति ॥१३॥ इति श्रीरामतापिनीये प्रथमोपनिषत्। यम्त्रकरपना-कलप्यमानं यत्त्रं वक्ष्यमाणं विभ्रह: शशीरमित्य-

प्रथमोपनिषत्।

र्थः। शङ्गचक्रादिमप्वेन कल्पिनं शरीरस्, तस्मिशेव पूजोपपतौ कि यन्त्रेणेति तत्राह-विनेति। अलौंकिके धर्थे शास्त्रमेव पमाणमिति भावः। प्रसीदतीति व्याकतम्। इतिशन्दः पथमो- पनिषत्समासौ ॥१३ ।।

इति श्रीरामधन्द्रचरणानुगृहीतपर महंसपरिव्राजका- चार्य-आन्दवनविरचितायां श्रीरामपूर्वतापिनीय- टीकायां रामकाशिकार्या प्रथमोपनिषत् समाप्ता।

अथ द्वितीयोपनिषत्। नैनं बिना देव: परसीदृती'ति 'देवता न प्रभदती'त्यनयो- देवदेवताशब्दयोः श्रीरामस्व परमात्मनो ज्ञानाधरंतया धोत- नात्मकत्वोपस्थापकत्वेनापि चरितार्थयोर्न नियमेन स्वयंम्रका- शोपस्थापकत्वं सिध्यतीत्यनन्यथासिद्धेन शब्देन स्वयंप्रकाशतक साधनव्टाजादुपक्षिपस्य मायाऽतुपहितस्य प्रकृतस्यैव संमनामणे-

यकारणेन विशाद्हिरण्यगर्भाऽ्व्याकृतावस्थायोगित्वं दर्शयश्रेव रामनामपरमात्माऽभिन्नस्य मन्त्ररजावयवस्थ रेफाऽकारमका- शक्षरत्रयात्मकस्य बीजस्पार्थ दर्शपितुं द्वितीयामुपनिषदमारभ ते-स्वभूरित्यादिना।

स्वभूर्ज्योतिमयोऽननतरूपी स्वेनैव भासते॥। जीवत्वेनेदमों यस्य सृष्टिस्थितिलयस्य च ॥१ ॥

नतु घटादिवद्रामस्य वस्तुत्वात्सकारणता स्यात्। रामस्य दशरवं पितरमध्युपगच्छतामवश्याभ्युपगन्तव्या से- त्यान्क्नाइ-सव्रभूरिति । ननु 'स्वयमेत्र भवती'ति स्व- भू:, 'स्त्रत एव भवती'ति दा ! नादा, भवतेः कारणमन्त- रेण भवनानुपपत्ते। । उपपत्ती वा सर्वदा भवनापत्तेः, निया- मकामावात्। कारणमेव हि कार्यस्य कादाचित्कत्वे नियाम-

द्वितीयोपनिषत्। ३७

कम्। नच स्वयमेध भवतीति ब्ुवता कारणमिष्यते। न द्वि- तीयः, स्वस्यैव सवं मंति कारणत्वे विरोघाद्। कारणत्वं नियत- पूरवभावित्वम ,र कार्यत्वं च नियतपश्चाज्ावित्वम्। नच तदेव स्वं प्रति पूर्वभावि पंश्रान्भावि च भवितुमईति। तस्मांद् 'स्वभू'-

अन्रोच्यते-उमयथापि नातुपपत्तिः। नच स्वयमेवं भव- तीति विग्रश्वाक्यस्ष्य बिना कारणमुत्यद्त इत्यर्थः, कि तहि रसचार्षा कारण नापेक्षत इत्यर्यः। नहि नित्यस्य कारणा- पेक्षा सम्भवति। नापि 'स्वस्मादेव भंवती'त्यस्याषि वाक्यस्य स्वस्य सयं कारणमित्यर्थः, येन विरोधः। कि तहि का- रणान्तरात्मोत्पद्यत इखर्थः। तहिं स्वस्मादुश्द्यत इति ग्रात- मेवेति चेन्न, 'स्वयं दामास्तपस्विन' इत्यत्रेवाडत्राप्याक्षेपान- वकाशात्। तस्मात् स्वभूरिलनैम अकारणत्वमेव विचक्षितम्। नच सकारणत्वातुमानव्याकोप:, वस्तुत्वहेतोरनैकान्तिकत्वाद्ू। अस्ति आाकाशादौ वस्तुत्वं नास्ति सकारणत्वमिति। यदि क- श्विद् बूषात्-आकाश्ादयोऽपि पक्षतुल्या इति तं प्रति वस्तुत्व- इथाप्रयोजकत्वसुद्धावनीयम्। घटादौ सकारणतायाः परिच् सत्वप्रयुक्तत्वात्। नच पक्षीकते भमवति परिच्छिन्नता। कि च दष्टान्तस्य साधनवैकल्येनापि नेदमनुमानं साधु। नहि वस्तु- त्वं घटादौ समस्ति, परिच्छिनत्वाद् 'अतोऽनपदार्त'पिति श्रुतेश्न। यचोक्तम्-दशरथः पितेति रामस्य सकारणत्वमिति, तत्र वक्त- व्यम्-किं शरीरस्य सकारणत्वमुत तदधिष्ठातृरामस्य? आ-

३८ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

धमभ्युपगच्छामः। नहि तदभ्युपगमे किमप्यभिकषितमपगमि- स्यति। द्वितीयं तु न सहामहे, (१) शरीराषिष्ठातृणा- मशेषाणामप्यात्मनां सकारणत्वापचेः। सकारणत्वनिषेधक- बहुतरनिगमवचननिचयोपळम्भादृपि न भगवतः सकारणत्व- वाचोयुक्तियुक्तिमती। तस्मान्न सकारणो भगवानिति 'स्वभू'- रिति युक्तमुक्तमिवि। तस्य स्वखुषो घटादिवत् परपकाश्यर्ता व्यावर्तयति-ज्यो- तिर्मय इति। ज्योतिरेव ज्योविर्मय इति स्वार्थिको मयद्। ्योतीरूप इत्पर्थः। मयटो विकाशर्थत्वं हि न समाश्रयितुं यु- कम्, वस्तुतः कार्यकारणत्वविरहितिस्प ्योतिर्विकारत्वेन. कार्यत्वापसे: । तस्य परिच्छेदं वारयति-अनन्तरूपीति। अन- नशानि रूपाण्वस्य सन्तीति तथा। सर्वात्मक इत्यर्थः । अयम- र्थ: पूर्वमनेकश ईरितोऽपपपुनरीषंते, श्रुतेरत्रार्ये तात्पर्यपदर्श- नाद्। अभ्यासो हि तात्पर्यळिङ्गमिष्यते। यदाहु :- 'उपक्रमोप- संहारावभ्यास' इत्यादि। नतु न 'व्योतिर्मय' इत्यनेन स्वयंत्र- काशतामाप्त्यवश्यंभावा, सूर्यादीनां ज्योतिष्टेपि स्वपकाशत्वा- भावात। ननु स्वयं प्रकाशन्ते सूर्याद्यः, न । घटादिवत्तेषा- जपि जानत्रकाश्यत्वात्। मनु घटादय: स्वपरिस्फुरणे तेजोऽपे- क्षन्ते न सूर्धादप इत्या्ति विशेष इति चेत, को बरूते नास्तीति। सूर्णादीना न घटादिवत् ज्ञानेन भकाश्यत्वं विहन्तुं शक्यत

(१) वतदमे ' देवादेपि' इत्यधिकं मूलपुस्तके।

द्वितीयोपनिषत्। ३९

इति। अतो आयोतीरूपश्वेन कर्य स्वप्रकाशतासिद्धि: परमात्मन

नतु स्वमकाशत्वमतिदुर्कभम्, तल्लक्षणविरद्दाद। लक्षणतो हि वस्तुसिद्धिमिच्छन्ति लाक्षणिकाः। कक्षणं च न भवता स्वम- काशस्य स्ववाचि। 'स्वसत्तार्या मकाशा्यतिरेकित्वमेव स्वपका- शार्थ इति चेन्न, सुखादावतिष्यास्ेः। नहि सुखादिकं स्वसत्तार्या

ति चेभ। किमिदं समानजातीयपकाशाप्रकाश्यत्वं विजातीयमका- नामकाश्यत्वे पर्यवस्यति, न वा? मथवे-न स्वप्रकाशत्वसिद्धि।। नहि प्रकाश्यत्वं स्वपकाशता न विनिहन्ति। पकाश्यस्य मका- शविषयत्वाव्यतिरेकात, विषयत्वस्य जडत्वनान्तरीयकत्वाद्। न चेतू, दीपादावतिव्यासति:। नहि दीपादि सजातीयेन दी- पादिना प्रकाश्यते। दीपादि: स्वमकाश पवेति चेन्न, तस्य च- शुरादिविषयत्वात्, विषयस्य स्वमकाशतातुपपचेः । अपिच सतया सजातीिेन मकाशेन मकाश्यत्वम्, अवान्तरजात्या वा ! आद्े-सामान्यादावतिव्यापिः। नग्नुट्टत्तमकाशादिना पकाश्यस्थापि सामान्यादे: सजातीयेन प्रकाशेन पकाश्यलम- हित, उत्तरत्रिकस्य निर्जातित्वेन कस्मिव्वपि पकाशेन तज्जाती- यत्वस्य वक्तुमशक्यत्वाद्। अत एव न द्वितीयोऽपि। अपिच किमनान्तरंजाति :- द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं ज्ञानत्वं वा ? न मथमतृतीयो, ज्ञाने तदसम्भवात् । न द्वितीया, सत्र ि-गुण- त्वजात्या-सजातीयेन: प्रकाशेनाऽपकाश्यतमिति स्वप्रकाशक-

मार्थ: रम्रात। तस्पेड न कुशळं विकोकयाघः। गगनादिष्वतिव्या सेः। नहि गगनादिषु द्रव्येध्ठ मुणत्वगन्धोऽपि सम्भविता, येन गुषत्वजात्या समातीयेः प्रकाशः प्रकाश्पानि गगनादीनि न स्युः। नापि चतुर्थ, अन्यासेः। नहि ज्ञानत्वजात्या सजाती- यप्काश्यत्वं सर्वस्य ज्ञानस्थेति स्वपकाशे सम्भवति। अनुव्यव- सायहानेन व्ययसायशञनस्य प्रकाशनात्। अनुव्यवसायो दि-व्यवसायप्रकाशकं ज्ञानम्। स्वस्य स्वयमेव प्रकाश इति स्व- मकाशार्थ इति चेत् स्वटच्यापत्तेः । नहि स्वयमेव क्रिया कर्म चेवि सम्भवति। अथ स्वयं चासी मकाशक्ेति स्व्र- प्रकाश इति चेघ्नैतदपि, ईदयस्वमकाशत्वस्य ज्ञानजडत्वापत्य- नीकल्वात्। वार्किकाणामयि हि मते ज्ञानं स्वयंमकाक्वस्य भनयेन। चसपात स्वमकारो लक्षणाभाव इति सिद्धम्। अथ्र लक्षपाडभावेऽपि प्रमाणेन भविष्यत्ति स्वप्रकाशस्तिद्धिरिति न्वेत्-प्तदपि रिक्तम्, पमाणाभावाद्।न तावत्मत्यक्ष स्वपकाशे प्रमाणम, भवन्मते स्वपकाशस्येन्द्रियाविषयत्वाद् /विषपत्े वा- डस्य प्रकाशत्व्याकोपाठ। अपिच मत्यक्ष प्रमाणं भवेदान्तरं, वाक्षं वा भवेत् ? नाधा, ज्ञानस्य वेद्यत्वापचे:। नहान्तरेणा- वगाकमनं ह्रानपवेय भत्रितुमईतीति। न द्विवीय:, चक्षरादेर्वा-

ग्रोगिमत्प्रक्षं पमाणमस्तु, न ।अ्वट्चनेस्मक विशवासानुदयाद।

ने-सनयं म्रफाशलते अुपालपेत मानिति, वत्र। ताहमनुमाना-

द्विनीयोपनिषत्। ४?

डनुपळम्भात् । 'अनुभूतिः स्व्रमकाशा अनुभूतित्वात् यभ्वं तन्नैनम् यथा घट' इत्यनुमानमस्तीति चेन्न, अपसिद्धविशेषण- तया पक्षस्याऽडभासत्वात्। नहि पक्षीकृताया अनुभूतेः स्वम- काशत्वविशेषणं कचिदपि प्रसिद्धम्। अथ पक्षव्यतिरिक्ते का- पि ममिद्धं भविष्यतीति चेत्ति वक्तव्यम्-किं तत्र हेतुरस्ति नवा ? अस्ति चेत्, केवलव्यतिरेकित्वभज्नसक्का । नहि सप- क्षव्रतो हेनो केवलव्यतिरेकित्वं मनति। 'पक्षव्यापको विद् मानसपक्षो विपक्षाद्वयाव्ृत्त' इति केवलव्यनिरेकिणो ळक्षणात्। न चेत्, अनुभूतित्वहेतोरसाधारणता ममज्येत। 'सति सपक्षे पक्षमात्रवृत्तिरसाधारण' इनि तल्ळक्षणात्। तम्माभेदमनुमा- नमिह सवमक्राशे मक्रमेत। एवमतुमानान्तरनिकारणेऽपि युक्तयः स्वयमुन्नयाः। नचोपमानं स्वमकाशत्वे (मरमा- णम्), उपमानस्य साहृशयकविषयत्वात्, स्वयंप्रकाश- त्वस्थ च सादश्याऽनात्मकत्वात् । अर्थापत्तिस्तर्हि स्वमकाश- तार्यां मानमस्तु, न । स्वमकाशत्वं विनाऽनुपपधमानस्य क-

कल्पनमर्थापचि'रिति तल्लक्षणम्। नाप्यागमः स्वमकाशत्वे साधकोऽस्ति, तादगागमाऽतुपलम्भात्। ननूपळभ्यत एव 'अन्रायं पुरुषः स्वयंज्योति'रिति। सत्यमुपळभ्यते, न पुन- रयं ज्ञानस्व्रमकाशत्वसाघनाय पभवति। ज्योति:शब्देन मन- सोडभिधानात्। नाप्यैतिहं स्वमकाशत्वे ग्रमाणम्, तसष्प मा- माण्यानभ्युक्गमात्। अभ्युपगमेऽपि वा मकाशमवादपारम्पर्य-

४२ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

स्य वक्तव्यत्वात्। नच स्वमकाशे पवादपारम्पर्य श्रूयते। स म्भवस्तावत् स्वयं्रकाशे पमाणमस्तु, मैवम्। तत्र अधिकेन चा- 5विनाभूतं न्यूनं साध्यते, सहस्रादिनेव सतादि। नचेह तथा- विधमधिकं न्यूनं वाऽस्ति, येन सम्भवममाणपसरः स्याद्। ना- व्यभावः स्वपकाशत्वे प्रमाणतया शक्याभिधानः । अभाव-

उपपत्ती वा स्वमकाशस्याSभावरूपत्वापरेः। नच नवमं कि चित्प्रमाणमृषिभिरिष्यते, यत् स्वप्रकाशतवे पमाणतयोपम्यस्पेत। तस्मादप्रामाणिक स्वमकाशत्वं शशशृक्कादिवदतुन्मत्तेन भषता न शक्याभ्युपगमम् ।

अथोच्येत-अप्रकाशवरूप एवायमस्तीति, नैतत्साधीयः । तथा सति जगदान्ध्यपरसप्गात। तथाहि-जगन्न ताबभ मकाशसे, 'घटः प्रकाशते, पटः प्रकाशते' इतेवंरुपेण सर्वत्र प्रकाशानुग- मात्। प्रकाशमानं च जगतू केन प्रकाशताम्। न तावद् स्वतः, जगनो जढत्वात्। अथ परतः प्रकाशतमित्युच्येत-कथय, स कः परः प्रकाश: ? येन प्रकाशित जगत् प्रकाशते इति सुवचं स्या- द्। आत्मेति चत्-अहो! विस्मरणशीळता देवानापियस्य, यदिदानमवात्मनोऽप्रकाशरूपतामुदीरितामपि नातुसन्घत्से । अनुमन्धाने-तद्विपरीतपकाशतोपन्यासातुपपसेः। अथात्मनो-

(१) • मभिहिताममिसन्धानेनैव-इति मूलपुस्तके।

द्वितीयोपनिषत्। ४३

मम्यसे, एवं तहि अनुसन्धानं निजुहनूपोस्तव परस्परपराहतार्थवा-

अस्तु वा थथा तथा। प्रकाशरुपतामस्मदभिमतामनुभूतवान- सीति त्वामसमदनुकूळमनुमन्यामह एव। अथ आत्मातिरिक पष कथन पकाशो जगदान्ध्पप्रसप्तभङ्गकदस्तु। मैवम्, ताह्टश- मकाशानुपळम्भाद्। ज्ञानमेवर ताद्टशमकाश उपकभ्यन इति चे- नहिं प्रास्तमेवात्मनः मकाशरूपत्वम्, ज्ञानस्याऽनात्मकत्वाभा- वादिति । आत्मनश्र ज्ञानात्मता 'सत्यं ज्ञान'मित्यादिश्रुति- सिद्धा न व्यासेद्धुं शक्या शाक्यपादपद्मातुपजीविना। अथा-

'अन्धस्येवाउन्घळप्नस्य विनिपासः पदे पढे' इति। अपिच 'अतोऽन्यदार्त'मित्यादिश्युतिय शाज्जगदा- रोपसिद्धमिति वक्तव्यम्। नचारोपो निरधिष्ठानी दृष्ट इष्टो था। अतो जगदध्यासस्य चाउघिष्ठानमत्रश्यमभिधेयम्। अधिष्ठानं व गवेष्यमाणमात्मातिरिक्तं नोपळभामडे। अत आत्मैवाधि- ष्वानमुचितम्। सचेदयमात्माऽमकाशरूपः, कथ सप्रकाशता ? जडत्वाऽनवस्थानादिना स्वतः परतो वा प्रकाशमानतानुपपतेः। अप्रकाशमानस्य चात्मनोऽध्यासाधिष्ठानत्वमतुपपननं स्याद। न- कपकाशमानं पुरोवर्तिरज्जुष्टजग्गादि अध्यासस्याधिष्ठानं भव- ति। अतो जगदध्यासाधिष्ठानत्वसिद्धये वक्तव्यैवात्मनः प्रका- शमानता। सा च प्रकाशमानत्वेनेति स्वमकाशत्वमभिमतमभे-

४४ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापित्याम्-

दवादिनाम्। तच्च मागुक्तरीयषा लक्षणममाणाभावादतुपपत्र- मिति पूर्वपक्षसंक्षेपः । अन्राऽभिदध्मे-न तावलळक्षणाSमाषा, स्वव्यवहारेन्या- नपेक्षत्वस्यैव तल्कक्षणत्वात्। ननु घटादयोऽपि स्वच्यवहारे प टाद्षीन्नापेक्षन्ते इति चेत, नापेक्षन्ते। लक्षणेन तुन दोषप- भाषिष्ठा। नहि घटादीनां पटाधनपेक्षत्वोपन्यासमत्रेणाडन्या- नपेक्षा भवति। स्वव्यवहारे ज्ञानापेक्षिरणा तेषामन्यानपेक्षत्व- स्याऽसम्भवात्। अतो भवतो लक्षणातिव्याप्तयभिभाषो वृथा- माय एव। अनुव्यवसायाधीनव्यवहारे व्यवसाये नास्तीदं ळ. क्षणमिति चेन्न, अनुव्यवसायस्यैवानभ्युपगमाद्। अथातुव्यव- सायः किमर्थमभ्युपगन्तव्यः।व्यवसायासिद्धिपरिहारायेनि चेद, अथातुन्यवसायः सिद्धोऽसिद्धिं परिहरिष्यसमिद्धो वा? न

सम्भवे-व्यवसाय एवासिद्ध आत्मासिदधिं परिहरतु, किमिति पराक्रम्यतेऽनुग्यवसायेन व्यवसायमिद्दौ। नापि सिद्ध:, स्वतः सिद्धनाऽनङ्गीकारात्। अङ्गीकारे वा व्यवसापेन किमपरादम्। स एव र्वतः सिद्धोऽम्तु। अथानुव्यवसायः परतः सिद्धस्तहि अनवस्था वार्डर्यपर्यन्तं असिद्धापत्तिर्या स्याद्। तस्मादनुव्यवसायसमाश्रयणं परिश्रमायैव भवतः। नतु अभिवदनव्यवहारो हानोपादानादिरूप:,स च क्रियात्वात् पाकादिवत् कार्य एव। कार्य च सामग्रीसापेक्षोत्पत्तिकमू। ज्ञाने

द्वितीयोपनिषत्। ४५

ततश्च अन्यानपेक्षत्वमभिधीयमान न सम्भवनीति चेन्पैपम्, अन्यशब्देन ज्ञानान्तरसयैव विवक्षितत्वात्। समाध्यादी व्यय- हराभावादव्याप्तिरिति चेत्, अस्तु। तथापि लक्षणं न दोक्ष्य- ति। गुणाश्रयो द्रव्यमिति चेद, नहि गुणाश्रपो द्रव्यमिति अत्राव्या सिर्नास्ति। उत्पन्नस्प द्रव्यस्य क्षणमात्रमगुणत्वस्य भवद्विरेवेष्य- माणत्वाद्। नतु गुणाश्रयो द्रव्यमितत्र गुणाश्रपयोग्यतैत्र ळक्ष णार्थः। सा च द्रव्यस्य निगुर्णत्वावस्थायामपि विद्त एव। यो-

छक्षणस्योपादेयत्वोपन्यासोऽनुचित इति। नानुचित:, स्वलक्षणे विदितस्य दोषसमाधानस्याऽस्मल्लक्षणेSपि विधातुं शाक्यत्वाद्। समाध्यादौ व्यवहाराभावेऽपि हि संविदन्तरानपेक्षनया व्यव- हर्तु योग्यता विद्यत एव। नतु व्यवहाराभाववत् तद्योग्यतापि समाध्यादों न विद्यत इति चेत्तहिं समयान्तरे व्यवहारदर्शना- तद्योग्यता समाध्यादावप्यक्गीकर्तव्येति समम्। तस्मात् स्वम-

सवप्रकाशत्वासिद्धिरिति सिद्धम्। नापि स्वमकाशे पमाणाभावचोधमनवदयम्, अनुमा- नादेरेव ममाणत्वात् तथाहि-अनुभूति:वप्रकाशा अनुभूतित्वात् न यदेवं न तदेवम् यथा घटः । नतु स्वयंमकाशत्वस्य पक्षे सिद्धावनुमानवैयर्थर्यस्। अन्यत्न प्सिद्धौ तत्र हेतुसच्वेऽन्वयितिया केवलव्यतिरेकिताभङ्गः । हेत्व- सच्वे त्वसाधारणाSनैकान्तिकतेति मागीरिनमिति चेत्सत्यम्,

४६ रामकाशिकासित श्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

तथापि सामान्यतो दष्टानुमानेन साध्यपसिद्धाश्रपणे भवदाभि-

वम्रतियोगि धर्मत्वाद् रूपवत्। नच केवळव्यतिरेकिवैयर्थर्यम्, सामान्यतो दृषटानुमानेनाऽनिर्धारितधर्मिकतया वेद्यत्वस्य केष कव्यतिरेकिणो विशेषनिष्ठतया समर्थ्यमानत्वान्। कथमन्यथा

थेयुः। नच 'विमता भूः शशविषाणोल्लिखिता भूत्वात् थत्नैवं तन्नैवम् थथा घट' इत्येवंजातीयकश्याप्यनेनैव(१)न्यायेन स्व्रीकर्त- व्यत्तया प्रसिद्धिविशेषणतादोषो दत्तजलाञ्ळि: स्यादिति वा- नयम्, सामान्यतोऽनुमानेन साध्यसिद्धेरत्र सम्पादयितुमशक्य ल्वाद। अतोऽनुभूतित्वहेतोरसिव्धादिविरहो विशदतर एव। फिंच अन्याऽमकाश्यस्य स्वयंम्रकाशमानस्य वस्तुनोऽससे ज- गतः स्फुरणमेवातुपपमं सवाह्टयं वस्तु करपयतीत्पर्थापत्तिरपि स्वपकाशत्वे ममाणम्। सर्वतो षळपती सर्थापरि:।

अन्यथानुपपत्तिश्ेदस्ति वस्तुमसाधिका। पिनष्टि रष्टयैकमत्यं सैव सर्ववकाधिका।। इवि खण्डनकार:। आगमक्ष 'अत्रायं पुरुषः स्वयंश्र्यो-। तिः' 'तमेवभान्तमनुभाति सर्व'मित्यादि: स्वमकाशत्वे ममाणम् नय व्योतिशश्दन्पन एवेति सुवचम्। स्वप्ने तस्यैय विषया- कारेण परिणतस्य न्योतिष्टानुपपततेः। नतु यदि स्वपकाश

द्वितीयोपनिषत्।

आत्मा, कथमत्र जगदध्पस्येत। अधिष्टानाऽनवबोधकृतो सध्या- सः।स च सर्वदा स्वपकाशतया भासमानेऽनव बोधासम्भवात कर्थ स्याद्। नतु तहिं पुरोवर्तिनि भासमाने कथं रण्जुसर्परजता- ध्यासा: स्युः, शुक्तित्वादिविशेषानवबोधादिति बूमः। तर्हि इह-

समाधि:। नतु सामान्यविशेषवति शुक्तिकादावियं विधाऽस्तु, निःसामान्यविशेषे कथमात्मनीयं विधा स्याद्। सत्यम्, पार-

पच्तेरविरोध:। तस्माल्ळक्षणममाणसन्ावात् स्वमकाशत्वमत्यु- हम्। अतः 'स्वेनैव भासत' इति श्रुत्या स्वप्काशत्ं युक्त- मुक्तमिति युक्तमुत्पश्यामः । दीपादेरिव परपकाशकस्य स्वनकाशता कि वक्तव्येति

यस्थे'ति। जीवपति जदं जगदमकाशमानतया मृतकस्पं प्रकाशात्मकस्वसर्गेण समाणमिव करोतीति जविस्तस्य भाव- सतशम्। तेन इदं-सर्वे जगत् यस्य-स्वमकाशस्य पर मात्मनो जीवत्वेन स्वयं मकाशमानत्वे सति परमकाशत्वेन हेतुना भासत इति समनन्तरवाक्यादनुव्तते। 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाती'ति श्रुत्प्तरेऽप्ययमेघार्थः समर्थ्यते। कथं भासते, अमिति। विराडाद्यात्मकं सन्जासत इत्य- र्थः। अकार उकारो मकारश्षेति वर्णत्रयात्मक: अकार:। तम्-अकारेण विराड् सृव्यते, उकारेण हिरण्यगर्भ:, मकारेण

अव्याकृतम् । अथ को विराद् को हिरण्यगर्भः किमण्षाकृत- मिति, उच्यने-विराद् तावत् पश्चीकृतानि पञ्च महाभूनानि गम- नीदीनि तत्कार्य च सर्वस्। एनच्वात्मनः स्थूलशरीरम्। इन्द्रि- वैरर्थोपलव्धिर्जागरितम्। तदुभयाभिमान्यात्मा विश्वः। एनन् स्थूचं, जागरितं, विश्वश्चेति त्रयम्-अफारः। अपश्चीक्र- वपश्चमहाभूनानि तत्कार्य च सप्तदशकं लिक् भौनिकम्-हि- स्ण्यगभैः । इद त्वात्मनः सूक्ष्मशरीरम्। करेणपूषसंहृनेषु जा- मरितसंस्कारजः सविषयः स्वप्नः। तद्गुभयाभिमा- न्षात्मा तेजमः। एतत्सूक्ष्मं, स्वप्ना, तैजसश्चेनि त्रय- म्-उकार:। स्थूलमूक्ष्मशरीरदूयकारणमात्माऽ्ज्ञानं साभासम्- अच्याकृनमित्युच्यते। इदं त्वात्मनः कारणशरीरम्। तच्च न सत् नाऽसत् नापि सदसत्, न भिन्नं नाभिन्नं नापि भि- आ्राऽभिन्नम्, कुनश्चिन् निरवयवं न सावयवं नोभयम्। किन्तु

बुद्धे: कारणात्मनाऽवस्थानं सुषुप्तिः। तदुभयाभिमान्यात्मा माझ्षा। एतदव्याकृतं, सुषुप्तिः, माजश्वेति त्रयम्-मकार इति। ततश्व जिकारोपनीतमातमनः स्थूलशरीरं विराठ्पदव्यपदेश्यं, उक्रा रोपनीतमातयनः सूक्ष्मशरीरं हिरण्यगर्भपदव्यपदेश्यं, मका- रेपनीतं शरीरदूयकारणं साभासमज्ञानं अवैकृतं चेत्पेतत्रपात्मर्क सजजगद्धासवे यस्थ जवतेनेति। एमत्रयव्पतिरेकेण जगत पवाभावदिति। किञ् - 'अकारो ब्रह्म, उकारो विष्णुः, मका द् : सिन' इनि पौराणिकाः । 'अ: कळार्या शक्ति:, उ नाद्रा,

द्वितीयोपनिषत्। ४९

मः महाबिन्दु'रिति तान्त्रिकाः। अकारम्-अग्न्यृपिक गायत्रीछन्दरकं ब्रह्मदेवताकं पीतवर्ण भूस्थानक वाग्रदवस्थांक मुदात्तस्वरकं ऋग्वेदकं गाईपत्याभिकं रजोगुणकं पृर्थ्वातत्त्वक सष्टयर्थक्रियाकम्, उकारम्-वाय्ृषिकं त्रिष्टुप्छन्दरक विष्णु- देवताकं विद्युदूर्णकं सुवःस्थानकमनुदान्तस्वरकं यजुर्वेदमाइम-

रम्-सूर्यर्षिकं जगतीछन्दस्कमीश्वरदेवताकं शवेतवर्णकं स्व :- स्थानकं स्वरितस्त्ररकं सामवेदकं दक्षिणागनिकं तमोसुणक धौ- स्तच्वकं संहारार्थक्रियाकं ऋषयोऽभिवदन्ति। एवं अकाराध- क्षरत्रयात्मकव्रह्मादिपपञ्चजातं दृश्यमवभासते यस्य जीवत्वेनेति योज्यम्। स्मृतिरपि जगत ॐकारपभवत्वेन तदात्मेकता मभिमैति- ॐकारपभवा वेदा ऊकारपभवाः स्वराः। ॐकार प्रभव सर्वे त्रैलोक्यं सचराचरम्। इति। षस्य जीवत्वरेन ओमात्मकं विराड्हिरण्यगर्माऽव्पा- कुतात्मकमिदं जगत्पकाशते तस्य स्वयंप्रकाश्ञत्वं कि वक्तव्य मिति मावः। नतु जगतः कि अभाममेव न स्याद् १ यस्य मा- माय स्व्रमकाशस्य परमात्मनः पकाशत्वमाश्रीयते । मैवम्, अ माने हि मत्यक्षादिपमाणविरोधः । 'कुम्भोऽयं स्तम्बोऽय'मि- त्याकारेण जगति प्रत्यक्षादिकं प्रवर्तमानं बहुलमुपलम्यते। य- दि बाउडत्यन्तिकमभामं स्यात्तहि सूषकविषाणवज्जगदनुपार्यमे वेवि वाच्ममू।(तत् च) सूपकविषाणादनुपारूपवैळस्ष्यमप बिशद- ७

५० रामकाशिकासहितश्री रामपूर्वतापिन्याम्- सुपलभ्यमानत्वाद। किंच यत्सोपाख्यं तद्भानयोग्यम्, यच्च भान- याग्य तत्कढाचिद्भासत एवेति प्रतिबन्धोडस्ति । तथाच कदा चिद्धानस्य व्यापकस्य निवृत्तौ व्याप्यं भानयोग्यत्वमपि निव- रतेत। भानयोग्यत्वस्य च निृत्तौ तद्वयाध्यसोपाख्यत्वमपि नि- वर्तते। अन्यथा व्याप्यव्यापकभावभङ्गमसङ्गात्। तस्मान्ासत इति वाच्यम्। तत्र पर्यालोचयितव्यम्-कि स्वतः परतो वेति? न तावत्स्वतः, चिल्ठक्षणापत्तरचि्त्वव्याघातात्। अतः परतः, तत्पररं जडमजडं वा ? जडत्वे-कर्थं जगत्पकाशकं स्यात । प्र- काशकत्वे च जगत्येव प्रकाशता कुतो न स्यात्। उभयोर्जड- त्वाविशेषात्। अजडत्वे तु-तदजडमात्मा वाडन्यट्वा? नान्यद,

तु-स आत्मा श्रीरामादन्य: श्रीराम एव वा ? अन्यश्चेत्, जडत्वापत्ति: 'अयमात्मा ब्रह्मे'त्यादिश्रुतिविरोधश्च। तस्माव् श्रीराम एवेति पक्षं युक्तमुत्पश्यामः । ननु चिद्रूपः श्रीराम एव जगतोऽवभासको भवतु, तथापि तयोर्भास्यभासकयोः सम्बन्धी भास्यभासकभावातिप्रसअ्जक- तया न समक्म इति सम्बन्ध एवातुसन्धयः। नतु घटाद्या- लोकयोरिवात्रापि: कश्चिद्भविष्यतीति चेत्-को भविष्यति? संयोग: समनायस्तादालयमेकार्थसमवाय एकार्थतादात्म्यं वा ? नाद:, चितो निष्पदेशत्वात् संयोगस्य प्रदेशवत्तिलवाद्। अथ निष्पदेशाया अपि चितः आकाशस्येव कालपनिकमदेवसमाश्र- यणेन संयोग इत्युच्यते।. मैवम्, तथापि गुणादिभिः सह संयोग-

द्वितीयोपनिषन्। ५१

स्य वक्तुमशक्यत्वान्। द्रव्ययोरेत्र हि संयोगो नाऽद्रव्ययोः नापि द्रव्याद्रव्ययोरित्यभियुक्तोक्ते: । न द्वितीयः, आरभ्या- रम्भकभावरहितत्वात। नाहि चिदचितं जगदारभते, एकस्य द्रव्यस्य द्रव्यारम्भकत्वातुपपत्तेः । उपपत्तौ च एकेन तन्तुना पटारम्भ- प्रसङ्गात्। नाप्यचिनाऽनेकया चिदासभ्यते, नित्याया तस्या- मारम्भस्यैवाऽनवकाशात्। ननु आरभ्यारम्भकभावरहितत्वे- Sपि गगननद्धतैकत्वयोव्यक्तिजात्योः समवायो दृश्यने। स- त्यम्, तथापि न चिदचितोः ममनायः समस्ति। अयुतसिद्धयभा- वात्। चित्खल्ववाह्या, बाह्यावाह्ययोश्च कथमयुतसिद्धिः।अत एव

च्यते। अपिच तादात्म्यं न भिन्नयो, गवाश्चयोरपि तादात्म्या- पत्तेः। नचाभिन्नयोः, इत्येवं वक्तुमशक्यत्वाद्। नहीकस्मिन् घटे घटयोरिति प्रयोगोऽनुन्मत्तानां भवति। घटस्य स्वाभिन्नस्य स्वेन तादात्म्यासम्भवाच्च। नापि भिन्नाभिन्नयोः, विरोधात्। नहि भदाऽभेदावेकाधिकरणौ भवितुं शक्नुतः, नापि चतुर्थप श्चमौ, रूपरसयोरेकस्मिन घटादावित्र चिदचितोरेकार्थसमवाय- स्य तादात्म्यस्य चानुपपत्तेः। नह्यचितः समवायादिसम्भवे 5पि चितोऽनाश्रिताया: समवायादि सम्भवति। अतशिदचितोः

अत्रोच्यते-यत्संयोगािसम्बन्धः परमार्थतो न सम्भव- तीति, तदनुमन्यामहे। तर्हिं सम्बन्धाभावादमकाशत्वमापति- समिति घट्टकु्यां प्रभातमिति चेन्न, आध्यासिकेन सम्बन्धेन

पकाशोपपत्तेः। अध्यासश् सत्य एव वस्तुन्यससस्पाऽडरोय। असत्यं च जगत सत्यायां चिति आरोपितामेति नाऽनयो: कथ- माध्यासिक: सम्बन्धः स्याद ? सति च सम्बन्धः स्याद्, सति च सम्बन्धे कर्थ वा प्रकाशन न स्थात् : सति च प्रकाशने कथं वा श्रीरामो न प्रकाश्ात्मकः ? प्रकाशात्मकत्वे च सति कथं वा न स्वपकाशकः ! अपितु स्वपकाश एवेति सिद्धम्। स्वभूज्योतिर्मयोऽनन्तः स्वपक्ताशोऽपि रामो रजआदु- पाधिकविराळादिद्वारा जगत्सृष्टयादिकारणवित्याह-सष्टि स्थितिलयश्य चेत्यादिना ॥ १॥

कारणरवेन चिच्छवत्या रजःसत्वतमोगुणैः ॥ यथैव वटबीजस्थः प्राकृतश्र महादुमः ॥२॥

चिच्छत्तया रज:सत्वतमोगुषै: सृष्टयादेः कारणत्वेन श्री. समोऽबतिष्ठव इत्यध्याहृत्य योज्यम् । चिकाविष्टा शक्ति: चिच्छक्ति:। शाकपार्थिवादिलान्मव्ययपटलोपी समास: । साभासा माया, साच त्रिगुणा। तत्र-रजाप्रधानचिक्क व्युपाविकविवाङ्रूपेम् श्रीशमा जगतः सवे: कार-

मपशनचिच्छवयपाधिका Sव्याऊपरूपेण छपस्य। एकरू- रशम वस्तुमो विचिन्नकार्यकरतं विचित्रोपधिभ्ावेव बवतीति विगिवा उख्पय उपरयसकढ।

द्वितीयोपनिषत्। स्य चे'ति चकार: समुचये। मच भिन्नक्रमः सम्नध्याहृतेन अवतिना सम्वध्य प्रायुक्तं स्वपकाशत्वं समुच्चष्यति। इदमिह परमतात्पर्यमवगन्तव्यम्-रामादिसाधनवर्ता मु. मुक्षूणां मान्त्रिणां मन्त्रजपो विहितः, सच मन्त्रार्थमननपूर्व कः। 'यदेव विद्यया करोति करोंति तदेव वीर्यवत्तरं भवती'ति श्रुतेः । मन्त्रजपाङ्गानि विदघती स्वृतिरपि मन्त्रार्याऽनुस- न्धानमङ्गत्वेन विधत्ते-'मौनं मन्त्रार्थचिन्तन'मिति। मन्त्रार्थ- झु-ब्रह्मात्मैकत्वं महावाक्यप्रतिपाच्म्। सत्पदार्थो ब्रह्म, त्वंप- दार्य आत्मा जीवापरपर्यायः। तत्रापि ब्रह्म तत्पदस्यार्थो भवद्वा च्यो लक्ष्यक्षेति दूयीं विधामापदते। तत्र लक्ष्योऽर्यः 'स्वभू'- रित्यादिविशेषणचतुष्ठयेन प्रतिपाद्ते। वाच्यस्तु 'जीवत्वेने'- स्यादिना। पवंच-अर्थद्यात्मकं ब्रह्म राम एव एकाक्षरबीजरू- पेष मन्त्रेण प्रतिपाधत इति। इदानीं प्रतिपाद्यप्तिपादकयोः

श्रीराममवं जमदाघारत्वं श्रीरामबीजे सदान्तमाचष्टे-यथैवे- दि। पाकतो-लौकिक:, दुमस्य मह्त्वं बहुफलशस्ापत्रपरोहदा- न्वितत्वस्। चकारः ससुचये, स च अश्वत्थादीनामतुक्तानां स्वस्ववीजस्थत्वं समुच्चिन्वन् दृष्टान्तवाहुल्यमवगमयति । एकेन रहन्तेनाSपरितुष्यन्तं प्रति दृष्टान्वाऽन्वरोपन्यासस्य युक्तत्वा- त। नमु अश्वत्थादीवामपि महाद्रुमशब्देनैव पाष्तौ वार्थः समू भयार्थेन चकारेणेति चेठ। मैकम्, मझदुमशद्स्याऽ्शवत्थादि-

मेतेषां महत्वस्याभावाद् डुमत्वस्य वा ? नोभयथापि, महत्वदुम त्वयोगशवत्थादिषु कस्यापि विगानाभावान्। अतो महाद्ुमशब्दे- न तेषामप्राप्तिरिति मळापमात्रमिनि चेत्-'वटवीजस्थ' इति समा- नाधिकृतेन महादुमपदेन वट एव पर्यवस्यति, दक्षान्तराणां प्राप- यितुमशक्यत्वान् ॥ २ ॥ तथैव रामबीजस्थं जगदेनच्चराचरंम्।। रेफारूढा मूर्तयः स्युः शक्तयस्तिस्त्र एवचं ।। ३।। .: इनि श्रीरामतायिनीये द्वितीयोपनिषत्। तथेति। रामस्य बीजं रामबीजं रामशब्दार्थप्रकाशकमेका- क्षरात्मकं मन्त्ररूपं बीजम्, तत्र स्थितम्। नतु रामतद्ीजयोरभे दमभिप्रेसेयं श्रुतिश्वेत्मवद्टते, तहि कथं भेदगर्भितसम्बन्धमति- पादकषष्ठीसमासः ? उपपद्मते, 'राहो: शिरः' 'सिलापुत्रकस्य शरीर मिसादिवदिति ब्रूमः । ननुरामतद्वीजयोरियं श्रुतिः क- थमभेदमभिपेयात? नह्यभेदे प्रमाणमस्ति। अमामाणिक: कथ- मभिप्रायविषयः स्यादिति। अहो ! महान् व्यामोह आयुष्मतः, यदेतामेत्र श्रुतिमभेदे प्रमाणभूतामपि नावलोकयति। नन्वेषा श्रुती रामबीे जगतोऽवस्थितिमाह, न पुना रामतद्ीजयोरभे दमिति चेत्सत्यम्, तथापि पूर्वापरपर्यालोचनया, एतस्या- स्तयोरभेदे पर्यवसानमवसीयते। तथाहि- पूर्वत्र जगदुपादाने श्रीरामे जगदवस्थितिरवगता. तद्वीजे त्वत्रावगम्यते। यदि त- योरमेदो न स्थात, कथमियमुक्तिरुपपद्येतेति। ननु बीजस्य जगदाश्रयत्वेऽपि श्रीरामस्य जगदुपादानत्वं नानुपपन्नं तयोर-

द्वितीयोपनिषत्। ५५

भेदादिति यदुच्यते, तन्नोपपद्ते। तस्याऽमद्गत्वाद्। नचा- Sसङ्गत्वमप्रमाणकम्, 'असङ्गे ह्वयं पुरुष' इति श्रुतेः । अथ व-

किमविद्या-भावरूपा विद्याया अभावो वा? नान्त्या, अभा- वशबलस्य ब्रह्मण उपादानत्वोक्तेरयुक्ते:। युक्तौ वा विशेषणी- भूताऽभावस्याध्युपादानत्वाSSपातात्। नचेष्टापत्तिः, द्रव्यस्यै- वोपादानत्वाभ्युपगमात्। नाद:, तस्यां प्रमाणायावाद्। अथ सर्परजतादिप्तिपत्तय एव तत्र प्रमाणम्। नहि रज्जुशुक्त्या- दविद्यामन्तरेण ता उत्पघ्येरन्, तस्यास्ता: प्रति कारणत्वात् इत्युच्यते! मैवम्, शुक्त्यादिषु रजतादिप्रतिपत्ीनामेवाभा- वाद। नहि गुरुचरणपरायणैर्विभ्रमोऽभ्युपगम्यते। तथाहि- सर्वे पत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वात् सम्यग्रजतप्रत्ययवत्। ननु सर्वशब्देन सम्यगूग्जतप्रत्ययः सङ्गृह्यने न वा! आद्यंशतः-ि- द्धसाधनता, दष्टान्तत्वेनोपन्यासश्चातुपपन्नः। नहि पक्ष एव दृष्टान्ततयोपन्यस्यमानो दृश्यने। न द्वितयः, सर्वशब्दस्य महिमव्याहत्यापत्तेः। एष एव हि सर्वशब्दस्य महिमा- यदेकमप्यर्थमसौ न सजति। नैष दोष:, सर्वशब्दस्य सक्क-

त्ेः। नच मङ्कुचितवृत्तित्वस्य सर्वेशब्दमहिमव्याघानकत्वेन त्या- ज्यत्वम्। दृद्धाऽनङ्गीकृतस्य सङ्कचंत्टततित्वस्य महिमव्याघान- कत्वेन त्याज्यत्वात्। अङ्गीक्रियते च तत्र तत्र वृद्धैः सर्वशब्द- स्य सङ्कुचिततृचिता 'सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या' इत्यादौ।

५६ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

नच सा महिमव्याघातकृत्तया दष्ट्रेति परित्यज्यते। तद्वद- ऋपि सङ्कचितवृत्तित्वं महिमव्याघातकमपि रृद्धाऽडवतं न परिखज्यते। अथ प्रतिपत्तिगौरवभयात् प्रकागन्तरेण पक्षोपन्यासमिच्छ- सि तर्हि-'विगीताः अत्यया यथार्थाः' इसस्तु पक्षोपन्यासा। नतु प्रसयत्वमस्तु, माऽस्तु च यथार्थत्वम्। विपक्षे किं बाघ- कमिति चेन, मत्ययानां यथार्थत्वाभावे विषयव्यभिचारा- वश्यंभावः स्याद। तथाच सर्वत्र अनाश्वासप्रसङ्गः। अपिच भ्रमेऽवमासमानं रजतमसदवमासते सद्रा ! नादा, असत्रूपा-

प्टम्। नान्त्य:, 'नेदं रजत'मिति बाघदर्शनाद्। नच वाध्यमा- नमपि सन्भवितरुमईति, विरोधाद। बाघाSविषयो हि शन्दस्व योडर्थः स चेद्वाध्येत, कर्थं न विरोध: ? अपिच विश्रमस्य कार्यत्वे तावन विवाद: कार्य च कारणं विना न भवति। भ्र- मस्य च न कारणमुपलभामहे। कारणाभावे चाड्युक्तात्मलाभो विभ्रमः कथं: शक्याक्गरीकारः? नतु चक्षुरादिकमेव कारणमुप- कभ्यत इति चेन्न, तस्यासंयुक्तस्य विभ्रमजनकत्वेऽतिमस्ष आात्। संयुक्तस्य तथात्वे संयोगस्य प्रतियोगी वत्तव्यः । नतु रजवादिति चेन्न, असतस्वस्प संयोगपतियोगित्वाऽनुपपचे:, नाध्यमानस्य सत्तानुपपचे: । इह वाध्यमानस्यापि देशान्तरा दौ सखं नातुपपत्रमिति चेत्र, तथापि संयोगमतियोगित्वस्या- Sयोगात। नहि व्यवहितेन चक्ष: संयुज्यते! अथ दोषवश्ाळ्

द्वितीयोपनिषत्। ५७ वहितमपि चक्षुषा संयोगरहितं (१) ग्रहीष्यत इति चेन्न, तस्य दोष-

स्मकादिदोषदुष्टस्य वहत्रपाकजनकत्ववत् तिमिरादिदोषदुष्ट- स्य चक्षुषोSसंयुक्तरजतप्रतीतिजनकत्वमस्त्विति चेन्न, भस्मका-

तहि बहन्नपाकळक्षणकार्यमकारणकमेवस्याद्। न स्यात्, का- रणान्तरादपि तदुत्पत्तेरुपपत्तेः । अतो भ्रम एव नास्तीति न तल्लिङ्गमवरिद्यामानसुदयमासाइयितुमीष्टे। तस्मादविद्याशबलितं रामाख्यं ब्रह्म जगत्कारणमिति रिक्तमुक्तमिति।

क्तम्। पूर्वोकरीत्पा सिद्ध साधनादिदोषग्रस्तत्वात्। ननु भागी- रितदोषसमाधिः क्थ न हृदि निधीयते इति चेन्न, तथापि प्र. तिपत्तिगौरवस्याऽपरिहार्थत्वात। अथ 'विगीताः प्रत्यया यथार्था' इति करणे न प्रतिपत्तिगौरवमिति चेतु, तथापि विगीतपदेन विभ्रमानभिधाय यथार्थत्वं साध्यते, उत यथार्थप्रत्ययानां वा ? न द्वितीयः, यथार्थप्रत्ययानां यथार्थत्वे विश्रतिपत्पभावेनाऽसाधनी यत्तात्। आद्ये विरोध:, नहि सम्भवति-विभ्रमा यथार्थाश्ेति। अपिच विभ्रमाः प्रामाणिका: पक्षीक्रियन्ते अप्ामाणिका वा ? नाद:, विभ्रमाSनङ्गीकारिणां विभ्रमपामाणिकत्वोपन्यासाडनव- काशात्। न द्वितीय: आश्रयासिद्धापातात्। अयथार्थव्यवहारे तु भूतप्रत्ययपक्षीकारे न कोऽपि दोष इति चेन्न, सर्वजगत्कारण- (१) चक्षुरदितं-इति मूलपुस्तके। ८

५८ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्- स्पेश्वरज्ञानर्मायथार्थव्यवहारं मत्यपि कारणस्य यथार्थत्ा- श्रीकारिणं प्रति सिद्धसाधनत्वाद् । यदवादि-विषयव्यभिचारे विज्ञानानामनाश्वासपसङ्क इति। तन्रं, व्यवहाराणामपि विषयव्यभिचारेऽनाश्वा- समसङ्रस्य दुर्वारत्वाद् तुल्यत्वाद्। यदभ्यधायि- रजतस्याऽसतोऽवभासे शून्यख्यात्यापत्तिरिति। तदपि न, सच्वादिना रजतस्यानिर्वचनीयस्याऽवभासाभ्युपरमाद।

न, चश्षुरादेरेव कारणत्वात्। नतु समीचीनपत्ययजननस्व्रमा- नां चक्षुरादीनां कथमसमीचीनप्रत्ययजनकत्वमिति चेत्, स-

रजनकत्वं कथम् १ दोषवशादिति चेद्र, चक्षुरादिष्वपि तथा कि नेष्यते? ननु दोषाणामौतसर्गिककार्यप्रतिबन्धकत्वमेव न विधरीतकार्योत्पादकत्वमित्ि चेन्न, पत्ययानामपि तहिं दोषव- शादसमीची नव्यव हारजनकत्वाभा वापातात। अपिच दावागि दाइलक्षणो दोषो वेत्रवीजेभ्योऽपि कदळीकाण्डानुपजनयन् हश्यते। यदप्यभाणि-दुष्टस्य चक्षुषो व्यवहतग्राहकत्वे सर्वचा- भुषग्राहकत्वपसङ्ग इति। तदप्यसारम्, दुष्टस्य प्रसयस्य व्यय-

तुल्यत्वात्। अनिर्वचनीयवादाश्रयणे तु व्यत्रहितग्राहकत्वयक्का- Sनवकाश एव। तस्मादवस्मिस्त बूपाणां(१)चिभ्रमणामकमाश्र- (१) -स्तब्रिरूपाणं-इति आवरशपुस्तके।

द्वितीयोपनिषत। ५९

यणीयत्वात् तैरविद्यातुमाने तच्छबलितं ब्रह्म जगदुपादानमिति सकलमनाकुलम्। अथ विभ्रमो ज्ञानविशेषः। ज्ञानं च न विषयमन्तरेण स तां लभते। अतो विभ्रपस्य विषयो वक्तव्य, नच वक्तुं स- कयते। तथाहि-किमधिष्ठानं विभ्रमस्य विषयो रजतादिर्वा ? नाद:, विभ्रमस्थावाध्यत्वापतेः । नहि विषयस्य सच्े वि ज्ञानं वाध्यते। न द्वितीय:, विकल्पासहत्वाद्। तथाहि- रजतादिकं सत् अथाऽसत् आहो सदमत् ! आद्येऽपि-पुरोवर्तिनि सदन्यत्र वा ? नाद:, विभ्रमस्याऽवाध्यत्वापते: । द्वितीयेऽपि- इट्टादौ सचदुद्धो वा ! नाद:, इट्टादौ सतोऽत्र मानातुप- पत्तेः। न द्वितीयः, आन्तरस्य वहिर्भानानुपपत्तेः। नतु मत- द्वयेऽरपि दोषवश्ञान्ानपपत्तिरिति चेत्ति पुरोवर्तिनः पुरोव- त्यात्मकत्वं तत्ससर्गों वा १ आन्तरस्य बाघात्मकत्वं तत्संमर्गो वा विषय इत्यापतितम् । तस्यच कथमपरोक्षावभासविष- यता भचेत् ! कर्यं वा रजताद्यार्थनो ग्रहणादिव्यवहारगोचरता स्पाद् ! अत्यन्तासर्वात्। नहि पुरोवर्तितादात्म्यादिकमत्रा- न्यत्र च सम्पति समयान्तरे व सन्भ्वितुपरदति। अथात्यन्ता- सत्यपि अपरोक्षप्रतीतिपटटृची कि न स्यातामिति चेन्न, तथा ससात्मखयात्थन्यथारूयातिवादिनोरसख्या तिस्वी कारेणाडपस दान्तापचेः । किंच सर्वसामर्थ्यविरहिणोऽत्यन्तासतो विषयी- भवनसामर्थर्यमेव् नास्ति, तत्र कथमपरोक्षप्रतीतिपटृत्ती स्याताम्? अथ मतं विजञानमेव स्हंतु(?) विशेषमापितस्वभावनिये

६० रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

भासकं भवतीति, तहि किमस्याः शक्यम् ! असदेवेति चेत्कथं तहि किमुत्पादयितुं शक्यं बोधयितुं वा !. नादा, अत्यन्ता Sसतस्तथात्वायोगात्। तथात्वे चाऽत्यन्तासत्वाभावपसङ्गाद्। न द्वितीयः, वोधयितुमित्यनेन बोंधजननोपस्थानात्। तथा सति को दोष इति चेतु, अनवस्थाप्सङ्गादिति ब्रूमः । माऽस्तु तहिं शक्यमिति चेन्न, शक्याभावे शक्तेरेवाभावापत्तेः । शक्ति- रषि माभूदिति चेत्तहि विज्ञानमविद्यासामर्थ्यादवभासकमिति भवदीयभाषणस्याऽपभाषणत्वमापद्येत। अपिच हद्दादौ बुद्धौ वा- डस्तीत्यत्र न मानं पश्यामः। अनुभव इति चेत्, भ्रान्त्यनुभवो बाधानुभवो वा!नादः, तस्य पुरोवर्तिर जनादावकस्या बुद्धेर्हद्टादौ तदावेदकत्वाभावाद्। भावे वा बुख्यादौ रजतमिति प्रतीत्या- पत्तेः। न द्वितीयः, तस्य पुरोवर्तिरजताद्यभावमात्रगोचरत्वाद्। नन्वेवरं बुद्ध्यादौ रजनाद्यसच्वे तथापि क्थं न रजतादि बा- घ्यते इति चेन्न, मसक्त्यभावात्। अत्रेव तत्रापि म्रसक्तिर- स्तीति चेत्, प्रमाणेन भ्रान्त्या वा ? नाद्य:, बाध्यत्वातुप- पत्तेः । न द्वितीयः, तत्र भ्रान्तेरेवाऽनुत्पादनावू। नतु रजतस्य संविदाकारत्वाभावे सत्यापरोक्ष्यानुपपत्तिरि- तिचेन्न, बहिःस्थस्यैव तदुपपतेः(?)। नहि वाहिःस्थयं संविदाकार:, अवाहि:स्थ्यस्प संविदाकारतया बाहिःस्थयस्य तदाकारत्वातुपपततेः। किंच अध्यस्तं बुद्धौ चेत्तात्विरिकं, तईि कपीनां शीतार्तानां गुञ्जा- पुआ्वादावारोपितेन वहिनाSतात्विकेन तरुणामिद्द दाइमसङ्गाद।

द्वितीयोपनिषत्। ६१

तत्राउप्यताच्तिकत्वाननायं पमङ्ग इति चेत, शून्यानिर्वचनी यवादयोरन्यतरस्वीकारापत्तेः । तस्मादन्र सदन्यत्र चाऽसद्रजतं विभ्रमस्य विषय इति न सुन्दरम्। न द्वितीयः, किमत्रेदानीमेव वाऽसत्! आहो सर्वत्र सर्वदैवाऽसत? नादा, दत्तोत्तरत्वाद्। न द्वितीय:, अत्यन्तासतोऽपरोक्षावभासविषयत्वासम्भव इत्युक्तत्वा- देव। नापि तृतीयः, विरोधात। नहि यत्सत्तदसत्, यच्चाऽसव् तत्मत् भवितुमहति। सच्वासत्वयोः परस्परोपमर्दनरूपन्वाद्।

विषयो विभ्रमो नात्मानं लभत इति न तेनाSविद्यानुमानमिति। अत्र वदाम :- भवेदेवम्, यदि विभ्रमो निर्विषयो भवेद्। नतु विषयत्वमदूष्यमिति चेत। सयम्, दृष्यस्य दृषि- तत्वरेऽप्यदूष्यस्य किमायातम्। अदूष्यो विषयः क इति चेव, अनिर्वचनीयत्वमिति वदामः। अथ किमिदमनिर्वचनीयत्वम् ? सदसद्विळक्षणत्वमिति चेन्न, पुनरुक्तेः । (१) किं शब्दावृत्तिमा- त्रेण पुनरुक्ति, एकार्थशब्दावृत्या वा ! नादः, यमकादाव पि पुनरुक्तिमसङ्गात्। न द्वितीय:, सदसत्पदावृत्तावेका- र्थत्वाभावात्। पूर्व सचचाऽसच्चेति दवन्द्वः, अनन्तरं सच्च तद- सच्चेति कर्मधारयः । नचानयोः समासयोरयैक्यं युक्तं वक्तु- मिति। तहिं वक्तव्यमत्र प्रमाणम्। नहि प्रमाणमन्तरेण भमे- यप्तिद्धिः। नतु बाघर्यात्यैकोभयानात्मकत्वप्रसिद्धयनुपपचिः

(१) अत्र 'सदसदित्युच्यते यद्युचेति' इत्यधिकं मूरपुस्तके।

प्रमाणमनिर्वचनीयत्वे। सच्वे हानुपपद्यमानेन बाधेन सदवै- छक्षण्यम्, असचवेऽनुपपद्यमानया चाडपरोक्षख्यात्याSसद्वैलक्ष- न्वम्, एकस्योभयानात्मकत्वप्रसिद्धा चैकस्य रजतादेः सद- सदुभयात्मकत्वेऽनुपपद्यमानया सदसर्द्वैलक्षण्यमानीयत इति क- थमनिर्वचनीयत्वमप्रमाणकमिति चेत । मैवम्, बाघादीनाम- न्यथैोपपचेः। तथाहि-पुरावर्तिनि सभ्न भवतीत्येतावतैव बा- धोपपचौ रजतादेरन्यत्र सत्वं कथमप्रत्यूहं न स्यात ? काचि- त्कसच्वमात्रेणैवाऽपरोक्षरूयात्युपपत्तौ बाधोपनीतं पुरोवर्तिन्य सच्वं कथमकण्टकं न स्यात ? एकस्योभयाऽनात्मकत्वाSप्रतीति- रपि देशभेदेनैव तस्पैव रजतस्य सदसदुभयात्मकत्वेऽपि न विरुध्यत इति सदसदात्मकमपि कथमप्रतिपक्षं न स्यात्-। तदेवं र्यात्याद्यनुपपचिर निर्वचनीयत्वे न मानमिति स्थितम्। बाधविषयत्वमनिर्वचनीयत्वमिति चेन्न, शुक्तिकादेरध्य- निर्वचनीमत्वपसङ्गात्। शुक्तिकादिकमपि नेदं रजतं किन्तु शुक्तिरिति वाघस्य विषयप्रतिपलोपाधौ निषेधप्रतियोगिरे तदिति चेल, रजत एक रजतपतिपत्तिभाजि कुतश्चित्कारणात 'नेदं रजत' मिति विभ्राम्यति पुरुषे रजतस्यापि प्रतिपत्रोपाधौ निषेधप्रतियोमिनोऽनिर्वचनीयत्वमसङ्गाद्। कारणत्रितयजन्य- ल्वमनिर्वचनीयत्वमिति चेन्न, समवायादिकारणत्रितयजन्ये प- दादावतिष्यासे:। संस्कारसंपरयोगदोषजन्यत्वं विवकषितमिति चेतु, प्रागेवेच्छ। (?) क तावदीर्येत-मम दोषोद्धावनावकाश एव न सपात्।कलवयमरप पवापरायः। इदंतु कक्षणमद्षमिति चेत्न,

द्विंतीयोपनिषत्। ६३

दोषपस्यभिज्ञायामतिव्यापेः। सा हि जवरादिहेतौ पिचादिदो वे वान्ते भिषजां 'स एवाय'मिति जायमानसंस्कारसयोगा- भ्यामिव कर्मभूतेन दोषेणापि जन्यते। मरतिभासमात्रश्वरीरत्व- मनिर्वचनीयत्वमिति चेन, मात्रशब्दस्य वैय्थ्याद। प्रतिभा- स्यात्मना स्त्वव्यवच्छेद एव मात्रत्वार्य इति चेव, तथा सति आत्मन्यतिव्याप्तेरपरिहार्यत्वात्। आत्मापि हि भवतां मते प्रतिभास्यरूप एव, न पुनः प्रतिभासरूपः। तस्मान्नास्त्यनिर्व- चनीयत्ववचनमिति।

क्षणात्। नतु रजतादौ नेदं लक्षणमस्ति, सदादिरूपेण विरु पणं सहते इति चेन्न, तथाहि-रजतादिकं तावन्र सद्, बा. धाद्। अवाध्यमानं हि सद्। नाग्यसत् , अपरोक्षमवीतिविष- यत्वात्। बह्यपरोक्षमतीतिविषया घटादयोऽसन्तः। नापि सदसत्, विरोधाद। तस्मात सदादिरृपेण रजतादिनिरुपणं न सहत एव। ननूक्तमेव-देशभेदेन सत्यसति च रजते बाघा- देरुपपत्तौ रजतादेः सदादिरूपेण निरूपणं निरन्तरयमिति चेनैवम्, वापरप देखानतरे रजवमस्वीत्यत्रौदासीन्याद्। अप- रोक्षपतीत्या पुरोवर्तिमान्रसंयोगजन्ययापि वाधविरोषात् पुरोच- तिनि रजते सत्वबोधनाय पवर्तितुमशक्यत्वाद। अत एव स्वस्वमात्र विषयशून्ययोर्बधरूयात्योविरोधपरिहाराय सदसच्- योर्देशभेदेन व्यवस्थापकताऽभावाद्देशमेदेनैकस्पैवरजतस्थ

६४ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

पुरोवर्तिन्येव प्रसञ्जने सत्येकस्यैवोभयानात्मकत्वप्रसिद्धेरतुपप- न्रया: संदसदुभयरूपताव्युदासपरत्वाच्च।तस्मान्न रजतादे:सच्वा Sसच्वादिना निरूपणम्। किश्च पुरोवर्तितादातम्यादौ गमनमासा दादौ च स्वप्ने देशभेदावलम्बनेनापि सत्वादिरृपेण? न निरूप- णम्। किंच पुरोवर्ति निरूपयिष्यसति। नतु सच्वेनाऽनिरुप्यस्या- सत्चमावश्यकम्, असच्वेनाऽनिरुप्यस्य सत्वमावश्यकम्,

'परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः'

इति न्यायाद्। अतो रजतादेः सत्वासत्त्वयोरन्यतरप्रका-

चेन्न, अनिर्वचनीयत्वप्रतिक्षेपेण निर्वचनीयत्वस्य भवदभ्युपग- तन्यायवळादेव भवताऽवश्याभ्युपगन्तव्यत्वात्। त्वमेव हि 'परस्परविरोधे ही'ति न्यायमभाषिष्ठाः। नह्ययं न्यायः स- न्वासच्वे एव विषयीकरोति, न निर्वचनीयत्वाSनिर्वचनीयत्वे इति सम्भवति। अन्यथा वैपरीखस्यापि वक्तुं शक्यत्वाद्। तस्मादनिर्वचनीयत्वस्य लक्षणाभावचोद्यमवद्यमेवेति सिद्धम्। नापि पमाणाभावः, ख्यात्याद्यनुपपत्तेरेव, प्रमाणत्वात्। यथा चेदं प्रमाणं तथा विर्षष्टमेव । किंच-'विमतं अनिर्वचनीयं बाध्यत्वात् यन्नैवं तन्नैवम् यथाऽडत्मा' इति मयोगोऽपि भमाणमनिर्वचनीयत्वे। तस्मात्-अनिर्वचनीयविषयलाभाळळ- व्यात्मिकया भ्रान्त्या कार्येणाडविद्याभाने तदालिङ्ितं श्रीरा मारूयं ब्रम्म जमदुपादानमित्यवदातम्। तथाच रामाभिन्नं (ब्रझ्म)

द्वितीयोपनिषन्। ६५

(१)जगदुपादानं जगदाधार इति सिद्धम्। बीजमुद्धरति-रेफेनि। 'वर्णात्कार' इति सामान्यतः मा- सस्य कारपत्ययस्थापनादतया 'राद्फि' इत्यनेन इफस्य वरिधानात् रेफ इति सिध्यनि। अनो रेफा रवर्णस्तमारूठा: तदव्पवधानेन घटनान्मूर्तयहिनस्र :- अकारद्यं मकारक्वति वर्णास्त्रयः समुदिता रेफारूढा बीजं स्युः। वीजमित्यनुपञ्जनीयमध्याहरणीयं वा। ननु सूर्तिशव्देन ब्रह्मादिदेवत्रयपरतया पुराणादौ प्रसिद्धेन कथं त्रयो वर्णा लभ्यन्ते! तेर्षा ब्रह्मात्मकत्वादिति घूमः। प्रथमो- डकासो विशडात्मकव्रह्मरूपः, द्वितीयोऽकारो हिरण्यगर्थात्मक विष्णुरूप:, मकारस्तु अव्याकृतात्मकमदाश्षिवरूप:। नतु रेफ- रूपं व्यञ्जनं आकारो मकारश्वेत्येतावदेव बीजे पतीयते; कि मिदसुच्यते-प्रथमोडकारो द्वितीयोडकार इवि। मैवम्, शकार- प्रतीतौ तदवयवयोः अकारयोः मर्तीतेरावश्यकत्वात्। नतु अका- खदयमकाराणां सृष्टयादिशक्तिविरहिणां कथं ब्रम्माद्यात्मकत्व- मत आह-शक्तय इति। सृष्टयादिशक्तय इत्यर्थः । नतु 'व- क्य' इत्पस्य केनान्वयः ? कि रेफारूढा इत्यनेन, सूर्तय हर्य- नेन वा ! नादा, अकारादीना अक्तिमच्वपतिपादनाऽभावम- सङ्गात्। न द्वितीय:, अकारादीना शक्तिमत्तया वक्तव्याना शक्तिरूपतापतिपादनस्थानुपयोगात। मेवम्. समासावयवभू- वमप्यारूढपदं बुख्ध्या विभव्य मूर्तिपदेन संयोजने मू्त्यारूढा इवि सिद्धौ अकारादीनां शक्तिमश्सिद्धेः। यदा तु समा (१) मत्र 'रामभिन्न' हत्यधिक आदर्शपुस्तके।

६६ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

मिन्नमपि बीजं रामान्वेदेन विवक्षित्वा वाचकं क्रियते, तदा रेफेण स्वसूस्तियादिमतिपादितं स्वपकाशं ब्रह्मोपस्थाप्यते।

आरूढा :- सरजि सर्पादय इवाSSरोपिता:। उपलक्षणं चैतद्, त्रिगुणात्मकस्य सर्वस्यापि जगतस्त्रत्रारोपितस्य वक्तव्यत्वात्। अथ रेफस्प कथं स्वमकाशपरत्वम् । तस्याग्निवाचकत्या म- सिद्धस्य स्वप्रकाशे पतृत्तावविरोधात। अत एव च श्रीराम- मन्त्रोद्धारं 'तारकं दीर्घानल'मिति श्रुतिरनलशब्देनाडग्निषा- चकं रेफं विवक्षितवती। ब्रह्मकल्पोऽपि 'वभिश्यं (!) शयनं विष्णो'रित्यत्र वह्िशब्देन रेफमेव वहिवाचकमभिप्ैति। नतु रेफस्य

पकवर्णत्रयेण सामानाधिकरण्यं कि 'नीळमुत्पल'मित्यािवत् ? आहोस्वित 'चोर: स्थाणु'रितादिवत्? नादः, ब्रह्मजगतोरुभयो- रपि तुल्यत्वात्सत्यत्वापत्तेः ।नहि नीलोत्पळादावन्यतरस्यापि मिथ्यात्वमस्ति। न द्वितीयः, जगतो मिथ्यात्वे विनिगमकाभावाद्। नहि स्थाणुसाक्षात्कारश्वोरस्येव, परमात्मसाक्षात्कार: पपञ्चस्य बाघकः कस्यचित्कुत्रचित्कदाचिदुत्पद्यमानो दृष्टः । अतो न रेफस्य वर्णान्तरसामानाघिकरण्यं वरेण्यमिति। तदमारम्। यत्खल्व्रवादी: नीलोत्पलादितुल्यतानभयुपग- मपराहतम्(१)। यदपि चोरस्थाणोः सामानाधिकण्यतुल्यताश्रयणे दूषणमभाणी :-- जगतो मिथ्यात्वे विनिगपक नास्तीति,

द्वितीयोपनिषत्। ६७

तत्कुनः। स्थाणोरिव परात्मनः सर्वथा माश्षास्काराभावादिति चेन्न। अनतुष्ठितसाक्षात्कारोपायाना साक्षात्काराभावं ब्रुे, अनुष्ठितसाक्षात्कारोपायानां वा ! नाद:, अङ्गीकाराव तावता दोषाभावाद। न द्वितीय:, विरोधात्। अपिच 'अतोऽन्यदार्त' मिति श्रुतिरेव बीजजगच्छब्दानां मामानाधिकरण्यतुल्यतामय- गमयति। तत्र रेफारूढवर्णत्रयस्य प्रणवगतवर्णत्रयोपस्थापिता- रथोपस्थापकस्य पणनाभेदात प्रणवस्य विन्दवादयोऽवयवा अपि गुणोपसंहारन्यायेनोपसंहरणीया इत्यवगन्तव्यम्। सप्तावयवो हि मणवः श्रीशङ्गराचायैरभिहित :- सप्तात्मकस्य तारम्य परौ दौ तु परौ यतः। अतश्च शक्तिशान्ताख्यौ न पद्येते (१) परैः सह ॥ इति। नन्वविद्याशवलितस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं न यु क्तम्, साङथैः प्रकृतेरेव जगत्कारणत्वाभिधानादियत आह- एवेति। शबलं ब्रह्मैव जगत्कारणं न प्रकृतिरित्यर्थः। न मकते- जगत्कारणत्वे प्रमाणमस्ति। या या श्रुतिरुद्राहियते, तस्यास्तसयाः परमात्मावच्छेदकत्रिगुणमायापरत्वात्। अपिच अचेतनायाः प्रकतेः कथ जगदुपादाने पवृत्ति :? रथादेनगरपापण इवेति चेत, तत्र चतनाधिष्टितेनोपपत्तेः। नच भवता प्रकृतेश्चेतनाधिष्ठितत्व- मिष्यते। चेतनस्योदासीनत्वाङ्गीकारात्। ननु दुग्धवत्पकृतेरपि प्रवृत्तिरुपपद्मते। यदाहु :-

(१) पद्वेते-इति मूलपुस्तके।

३८ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

इति, न। तत्रापि गवादिशरीशवच्छिन्नेन चेतनेनैवाि ष्ठानाद। परमाणवस्तहि जगदुपादानम्, जगदपेक्षया न्यून- परिमाणत्वाद् ।न्यूनपरिमाणा हि तन्तवः पटोपादानतया ृश्य- नते। नच व्यापकस्य ब्रह्मणो जगदपेक्षया न्यूनपरिमाणतवं सम्भवति, येन जगदुपादानता सुवचा स्याततत्राह-चति। चशब्दो निषेधे, अव्ययानामेनकार्थत्वात्। अयं भाव :- परमाणुः परमाणन्तरण संयुज्य द्वयणुकादि- क्रमेण जगदुपादानमिति वक्तव्यम्। तन्न, संयोगस्यवानुष- पत्तेः। तथाहि-परमाणु: कात््येन संयुष्यते एकदेशेन वा? नादः, संयोगस्य मदंशवृत्तित्वव्याघातापत्तेः। अम्रदेशवृत्तित्वमेव्र तर्हि संयोगस्याSस्त्विति चेन्न, पटेन घटसेयोगस्य सर्वपटतृत्तितया सर्वस्मिन् पटे घटत्वापत्ते:। न द्वितीया, निरवयवानां परमाणू- नामेकदेशाभागद। कल्पिता एकदेशा भत्रिष्यन्तीति चेचं कल्पितपदेशवर्तिनः संयोगस्यापि कल्पितत्वापत्तौ तदममवायि- कारणस्य जगतोऽपि कल्पितत्वापत्ती सिद्धं नः समीहितम्। अधिकपरिमाणस्य ब्रह्मण: कथसुपादानत्वमुपपन्नमिति चेन्न, अघटमानघटनापटुतराविद्याशवलितस्य ब्रह्मणो जगदुपादा- नत्वे विरोभावादिति सकलमनाकुलम्। इतिशब्दो द्वितीयोष- निषत्समासौ ॥३॥ इति श्रीरामचन्द्रचरणानुगृहीतपरमहंसपरिव्राजका- चार्य-आनन्दवनरचितायां श्रीरामपूर्वतापिनीय टीकार्यां द्वितीयोपनिषत् समास्ा।

तृनीयोपनिषत्। ६९

अथ तृतीयोपनिषत्। पथमोपनिषदि 'जप्तव्य' इसनेन श्रीराममन्त्रजपो विहि- तः। स चार्डर्थज्ञानपुरःसरं क्रियमाणो वीर्यवत्तरो भवति, 'य- देव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवती'ति ख्ुतेः। रामम- न्तश्य त्रिपदं वाक्यम्। ततश्च वाक्यार्थज्ञानस्य वाक्यावयव- भूतपदार्थज्ञानसापेक्षतया मन्त्रवाक्ये मथमावयवभूतस्य बीज- रूपस्य पदस्य द्वितीयोपनिषदा तत्पदार्थशोधनपरयार्ऽर्थोडभि हितः। अधुना वृतीयोपनिषदा त्वंपदार्थशोधनं कुर्वत्या मन्त्रद्वि-

कृतिपुरुषरूपयोः सीतारामयोर्भेदो बीजादस्वि न वा ? आद्े-भि० अ्तया रजतवत् तयोरपारमार्थिकत्वमापद्येत। चरमे-बीजमात्र- शरीशयोस्तयोबीजवाच्यत्वं न स्यात्। नहि बीजमेव बीजस्प वाच्यं भवितुमईति, वाच्यवाचकभावस्य भेदगर्भितत्वादित्या- वाङ्कयान्तिममेव पक्षमादाय समाधचे-सीतारामाविति। सीतारामौ तन्मयावत्र पूज्यौ जातान्याम्यां भुवनानि दिसप्त ।। स्थितानि च प्रहतान्येव तेषु ततो रामो मानवो माययाऽधात्॥ १ ॥

अस्मिन्मन्त्रराजे तन्मयौ-बीजात्मकौ पूज्यौ-ज्ातव्यौ, धातूमाम-

७० रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

नेकार्थत्वात। नत्वर्चनीयौ, अर्चनप्रकरणस्याग्रे वर्तिष्यमाण- त्वाद्। तद्भ्ित्रयोरपि सद्वाच्यत्वरं कल्पितभेदाश्रयणास् विरु- ध्यते। राहभिन्नस्यापि शिरसो गहुमम्बन्धित्वमिवेसर्थः । य- था बीजस्य जगदुत्पन्यादिकारणत्वम्, एवं प्रकृतिपुरुषयोः सीतारामयो्जगदुत्पश्यादिकारणत्वं यदि न स्यानदा वीजवि- रुद्धवर्माधिकरणयोस्तयोबीजाभेदो न स्यात्। अतस्तयो्जगदु-

नि सप्, चतुर्दसेत्यर्थः। अधस्तनानि सप् उपरितनानि च सप्तेति भुवनानां चतुर्दशत्वमवगन्तव्यम्। 'आभ्या'मिति पश्चमी अनयोरिति सप्तमीत्वेन विपरिणम्या। स्थितानि-सम- वेतानि, पहतानि-विनष्टानीति व्याकर्तव्यम्। एतेन प्रकृति- भूतसीतासहायस्य रामस्य परमात्मनो निमित्तसयैव सतो जग- दुपादानत्वमप्युक्तं भवति। एवशब्देन निमित्तोपादानयोरभेदो व्यावर्त्यते । 'तत्सृष्टा तदेवाऽनुपाविश'द्विति श्रुतिमनुसृत्या- इ-तेषु ततो राम इति। ततो-जगत्सृष्टयनन्तरम् 'रमन्ते थ- स्मिन् योगिन' इति राम :- परमात्मा मायया-प्रकृत्या। 'मा- र्यां तु प्रकृति'मिति श्रुतेः । तेषु-भुवनेषु सृष्टेषु अधात्-आ- स्मानं प्रावेशयदित्यर्थः। जडस्य प्रविष्टस्यापि जगत्मकाशत्वं न स्यादत आह-मानव इति।मा-पमा ज्ञानम्, तया नवो-नू- तनः। नवत्वेन प्रतिइतपकाशनसामर्थ्य लक्ष्यते । स्वयंप्रका- क् इत्यर्थः। यद्वा मायया कृत्वा मानवो मनुष्यमूर्तिः, न परमा यंतः। यदाइ श्रीमहंादिक :- 'मायामानुषचारित्रये'ति। एवं

तृतीयोपनिषत्। ७१

भगवति जगदतुपविष्टे जगति पञ्चांशाः प्रतिभासन्ते-अस्नि, भाति, प्रियं, रूपं, नामेति। तत्राद्यास्त्रयो रामस्य परमात्मन:, इवरौ दौ जगतः । यदाहुराचार्या :- अस्ति भाति प्रियं रूप नाम चैतन्यपञ्चकमू । आद्य तयं ब्रह्मनिष्ठं जगदरूपं ततो दयम्॥ इति। एतदुक्तं भवति-अस्तिभातिभिय शब्दोपस्था- पितं सत्तास्फूर्त्यानन्दात्मकत्वं रामपदावयववभूतेन राऽक्षरेण गृह्यते, नामरूपत्वं चारोपितं माऽक्षरणेति। सकलजगदारोपाधि- छ्ठानं परमात्मा रामपदेन गृह्यत इति ॥ १ ॥ नतु रामस्य सृष्टजगदतुपवेशोऽभ्यधायि, स नोपपदते।

रिति चेन्मैवम्। अपरिष्छिन्स्थाऽप्याकाशवदनुप्रवेशोषपचेः। सत्प्रकाशानन्दात्मकस्य जगदनुपवेशेन जगदसच्वादिव्यावर्तक- तया जगत्पाणत्वमागत जगदात्मकत्वं च। तद्रामशब्दार्थेन वि- वक्षन् नमःशब्देन योजनामाह-जगत्पाणायेति।

जगत्म्राणायाऽडतमनेऽस्मै नमः स्या- न्नमस्त्वैक्यं प्रवदेत् प्राग्गुणेन । २।। इति श्रीरामतापिनीये तृतीयोपनिषद्।

नम :- महीभाव:। क्रियाया अभावेन प्रसक्तं साका- ङ्वन्व्ेनाSSनर्थक्यं वारयति-स्थादिति । महीभावपरण नम :- पढ़ेन संसारसागरनिमत्रनया म्रह्वीभूतो जीवो लक्ष्यते । त- तश्च जीवलक्षको नमाशब्दो रामपदसमानाधिककृतः सन् जी- चपरमात्मनोरेकत्वे पर्यवस्थति। नच मध्ये चतुर्थी अजागल- स्तनसमानेति वाच्यम्, 'नमःरवस्ती'त्वादिना प्राप्तायास्तस्या अपरिहार्षत्वात्। तदिदमाह-नमस्त्विति। तुशब्दः पराऽपरा- तमनोरेकत्वे विरोधाSडशङ्डां नुदति। स्वप्काशत्वादिगुणवता परमात्मना कथमपशत्मनस्तद्रहितस्याSभेद: स्यादिति तत्राह- प्राग्गुणेनेति । पूर्वोक्तस्वमकाशत्व्रादिगुणेनेत्यर्थः । परमात्मसा - क्षात्कारेण वहिना संसारित्वादिचिरुद्धधर्ममहावनदाहे परिशु- द्धो जीवश्चिन्मात्रंण निष्मपश्चेन परमात्मना सह तादात्म्यमतु- भवतीत्यभिमायः। इतिशब्दस्तृतीयोपनिषत्समासौ ।।२ ।।

इति श्रीरामचन्द्रचरणानुगृहीतपरमहंसपरिव्रजका- चार्य-आनन्दवनरचितायां श्रीरामपूर्वतापिनीय टीकायां तृतीयोपनिषत् समाप्ता।

चतुर्थोपनिषत्। ७३

अथ चतुर्थोपनिषत्।

अथमोपनिषदि 'मन्त्रो जप्तव्य' इति जपो विहितः । द्वि- तीयारयां वाक्यार्थज्ञानस्य पदार्थज्ञानरूपकत्वान्मन्त्रवाक्यपय- मावयवभूतस्य बीजरूपस्य पदस्य व्याख्या कृता। तृतीयस्यामु- परितनयोर्द्वितीयतृतीयपदयोरित्येवं पदार्थशोधनं कृत्वा वाच्यार्थ- कथनाय विना मन्त्रेण पूजा न सिध्यतीति मागभिहितमन्त्र- निरूपणाय चतुर्थीमारभते-जीववाचीत्यादिना।

जीववाचि नमो नाम चात्मा रामति गीयते॥ तदात्मिका या चतुर्थी तथा चाऽडयेति कथ्यते ॥।१।।

तन् तावद्वाक्यार्थ 'जीववाची' त्यादिकया प्रथमकण्डिकया कथ- यति। नमो नाम-(नम) इति शब्दो जीववाचि-जीवरत्वंपदार्थस्तस्य वाचकम्। रामेतिप्रातिपदिकेन चात्मा-परमात्मा गीयते-कथ्यते। आत्मशब्दो जीवेश्वरसाधारणोऽपि तत्पदार्येश्वर इवावगन्तव्यः । नमःपदेन जीवस्याऽवगमितत्वात्। रामेति प्रातिपदिकार्थ- मुक्त्वा ततो विहितायाश्चतुर्थ्येकवचनरूपाया विभक्तेरर्थमाह- तदात्मिकेत्युत्तरार्धेन। तथाच सति नमोरामपदयोर्जीवपरमा- तमपरत्वे सति या चतुर्थी 'आय' इत्येवमात्मिका कथ्यते-राम- पातिपदिकात्परा अभिधीयते, सत्यध्याहृस तदात्मिकेति योज्यम्। तादात्म्यं-तत्स्वभावत्वं जीवब्रह्मणोरासन्तिकमभेद- १०

७४ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वनापिन्याम्-

मवगमयती(१)ति । नन्विह चतुर्थीविभक्तिरेव नास्ति, क- ्यास्तादात्म्यपवणता कथ्यते। भ्यांभ्यसोरभावेऽप्येकवचन- मस्तीति चेन्न, 'डे इत्यश्रवणात् । अथ स्वरृपेणाऽश्रवणेऽपि 'र्य' इतिविहितियकारादेशरूपेण श्रूयते इति। मैवम्, तथा सति 'अ्रुताये'त्येवोपादीयेत, नतु 'आये'ति। आयेत्पेता- वतश्नतुर्थ्येकवचनादेशत्वाभावाद। नैष दोष:, 'सुपिचे'तिविहि- तदीर्घाकारविशिष्टस्यैव गृहीतस्य यकारदेशस्य चतुर्थीविभक्तित्व- व्याघाताभावात्। केवलस्यैव तहि यकारस्य गृहीतत्वे(दीर्घांकार)- विशिष्टगृद्दीतौ नैकमप्यर्थमवलोकयाम इति चेन, रामपातिपदि- काऽन्सादेशदीर्घविशिष्टतयोच्चारणस्य विभक्ते रामपातिपदिक- सम्बन्धित्वविशिष्टपतिपश्यर्थत्वात्। रामाख्यस्य परमात्मनो 5परोक्षजीवस्थ तादात्म्योपवर्णनेन परोक्षता निरस्ता। नमःश- व्दोपस्थापितजीवस्प समतादात्म्यपतिपादमेन अक्ञनायादिषड पिंयोमो निरस्तः। अत एव श्रुतिः-'तदोऽहं सोडसौ योऽस्रौ सोऽइ'मिति। ननु (नमो) रामपदाभ्यां समानाधिकृताभ्यां जीवब्रह्म- णोरेकत्वेSवगमिते किमतुपयोगिनोSतिरिक्तस्य बीजस्य मन्त्रे- इनुपवेशनेति। मेवम्, शध्दरूपस्य बीजस्यापि रामसामानाधिक- इण्पेन हामाड़मेदप्रतिपादनार्थल्वाठ। अत एव पागभ्पधायि- सीतानामौ तन्मया'किति। ननु संमारित्वाSसंसारित्वादिविरुद्-

(₹)बभ 'भकती' हत्यतिकं मूलपुस्तके।

चनुर्थोपनिषत्। ७५

नावच्छन्नत्वसलिला ्वच्छिनात्वादि विरुद्ध धर्माक्रान्तयोर्विम्बपत - विम्तयोरपि कथमैक्यं मवताऽभिधीयते। विरुद्धांशाऽपाकरणे नेति चेत्तहिं प्रकृतेऽपि विरुद्धांश्ाऽपाकरणेनाऽस्तु। नन्वियम- न्याथ् श्रुतयः खल्वात्मपरमात्मनोरभेदे ममाणीक्रियन्ते। अय सिम् ? नतु कथय, कथं प्रत्यक्षादिविरोधे अ्तय एताः मा माण्यममेदे भजन्ताम् ? प्रत्यक्षादिमिईि मेद एव तयोर्गृह्वते। मैवस्, न तावता प्रत्यक्षं जीवब्रह्मणोर्भेदग्रहणक्षमम्। तथाहि- देवदत्त: स्वस्य परस्मादात्मनी भेदं न पत्यक्षतो ग्रहीतुं अ- क्ष्यति, स्व्य प्रत्यक्षत्व्रपि परमात्मनः प्रत्यक्षत्वाभावाद। उमयोरपि हि धर्मिप्रतियोगिनो: मत्यक्षत्वेन भेदपत्यक्षता ।ना- व्यनुमानेम। तथाहि-'अहं परमात्मनो भिननस्तद्विरद्धवर्म- वच्वा'द्विति यदतुमानं, तदसिद्धग्रस्तम्। नहि स्वस्य परमेश्वर- विरुद्धधर्माक्रान्तत्वं देवदत्तादि: प्रत्यक्षतो मृह्गाति, परमेश्व- रस्याऽमत्यक्षत्वात्। नाप्यतुमानेन, ताद्लिङ्गाभावाद। अतो विरुद्धधर्माक्रान्तत्वहेतुरसिद्धः। नाप्यर्थापत्तिः, परापरातपवो भेदे प्रमाणान्तरस्यातुपलम्भात्। विरुद्धधर्मातुपपत्तिरुपळ- भ्यत इति चेन्न, प्रागुक्तनयेन विरुद्धधर्मत्वस्याSपामाणिकतया तत्प्रतियोगिताया अनुपपत्तेः शशभृङ्गायमाणत्वाद्।'नाप्या- गम: तस्त्र सर्वस्थापि परमात्मनोरमेदे एव प्माणत्वस्य विशद सुपलभ्यमानत्वात्। ननु 'द्वा सुपर्णे'वि 'द्वे ब्रह्मभी'तिच श्रुविर्भेदपराऽपि विलोक्यत इति चेन्र, तस्या अविद्यासिदयेदा नुवादिन्यास्तन्. प्रामाण्याभावात्। तम्मात्- प्रत्पक्षादितिये

घाभानात् परिपन्थिविरहितेयं श्रुतिरन्याक्च कर्यं न जीवब्रह्म णोरभेदं बोधयितुं क्षमिष्यन्ते। अथ विरुद्धघर्मत्वाभावेऽपि वि- रुद्धस्वभाकयोर्जीवव्रह्मणोर्नाडभेदो युज्यते, मैवम्। तयोविरोध-

स्थानलक्षणो विरोध:अथवा वाध्यवाघकभावः ? आहोस्विद्धा- वाभावात्मकत्वरूप: ? उत परस्पराऽनात्मकत्वात्मकः ? नाध: व्यांपकव्याप्ययो: सहावस्थानात्। सहाऽनवस्थाने-व्यापकाव- चिछन्न पदेशेऽन्यस्यावस्थानाभावादव्यापकत्वापत्ते.। न द्वितीय:, तदसिद्धेः। नहि जीवः परं परोवा जीवं निहन्ति। न तृतीय:, उभयोरपि भावत्वात्। नापि चतुर्थ:, परस्पराऽनात्मकत्वस्यैव भेदत्वाद। तेनैव च भेदसाघने आत्माश्रयत्वापसे: साध्यवैशि- श्यमसङ्गाच्च ॥। १ ॥ नतु जीवब्रह्मणोरेकत्वमेव चेत् श्रीराममन्त्रराजार्थः, तहिं

मन्त्रोऽयमिति।

मन्त्रोडयं वाचको रामो वाच्यः स्याद्योग एतयो:॥ फलदश्रैव सर्वेषां साधकानां न संशयः ॥ २ ॥ जीवब्रह्मणोरेकत्वमपि विचारे क्रियमाणे राम एव। अन्यया तयोरेकत्वमन्यद्रामोऽन्य इति द्वैतापतेः। अतो न विरोष हति भावः। नमु मन्त्रमात्रमनुष्टेयं किमर्यातुसन्यानेन, अर्थमामरं वाऽनुसन्धंयं ककि मन्त्रानुष्ठानेन। पकैकमात्रानुसन्धा-

चतुर्धोपनिषत्। -99

नेऽपि फलस्यावश्यकन्वादित्यन आह-योग एतयोरिति। एकैकमात्रातुमन्धानस्य पापक्षयादिफलकत्वेऽपि योगरयैत्र मो- क्षलक्षणफलदत्वं नान्यस्ेति भावः । विरक्त्ैरनिष्यमाणस्यापि दिव्यभोगफचस्य दातृत्वं चशन्दार्थः। एवकारोऽयोगं व्यवच्छिन- तति। फलदो भवत्येवेत्यर्थः । सर्वेषामित्यनेन साघकानामसा- धकानां चोभयेषामपि फलभाक्त्वमसक्ति व्यावर्तयति-साघ- कानामिति। उपासकानामित्यर्थः । साघकानामिति बहुवचन- स्य त्रित्वपर्यत्रसानेऽपि चरितार्थतायां कतिपयसाधकपरित्याग- प्रसक्ति: स्याद, तां निरस्यति-सर्वेषामिति। उक्तमर्य द्रढयति- न संशय इति। नित्यसिद्धस्य मोक्षस्याऽनुत्पाद्यस्य फलत्वाभावे

विद्या(१)पगतावुत्पत्तिरिव मवतीति फलत्वमौपचारिकमुपपदत इत्यनुसन्घेयम् ॥२ ॥ ननु वाचकमन्त्रोपासनेनैव वाच्यो रामः साक्षात्कृतो भव- तीति को नियमः। लोकिकश्रीरामगीताद्यनुसन्घानेनापि रामा- भिमुख्योपपत्तेरित्यत आह-यथा नामीति।

यथा नामी वाचकेन नाम्ना योऽभिमुखो भवेत्।। तथा बीजात्मको मन्त्रो मन्त्रिणोऽभिमुखोभवेतू॥ ३ ॥ यो नामी-संज्ञी देवदत्तादि:, स यथा वाचकेन नाम्ना-संज्ञया कीर्त्यमानोऽभिसुखो भवेत-विमुखोऽपि

(१) •णाविरोधो-इति आदर्शपुस्तके।

७८ रामकाशिका सहितश्री रामपूर्वनापिन्याम्-

सेमुखः स्यात, नथा बीजात्मको मन्त्र एकाक्षरः। यद्वा 'वीजमात्मनि मन्त्रशरीरे यस्ये'ति षडक्षरी मन्त्रो वाचको वाच्यस्य मन्त्रिणो-मन्त्रदेवतात्वान्मन्त्रवतो रामस्याभिसु- स्वो भवेत्। सक्षात्कारमुत्पादायितुमुपास्यमानः प्रवणे भवेदित्यर्थः । एतरमव्यारूयाने द्ृष्टान्तदाष्टान्तिकयोरनन्व- यापतेः। नच लौकिकगीतादिनैव रामाभिमुखीकरण साध- यितुं शक्यम्,

श्रंतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः। मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहंतवः । इति नियमाद्। कचितथा दर्शनेऽपि तस्य काकतालीयतै-

क्षात्कारहेतुत्वस्यैवावश्याश्रयणीयत्वात्। अन्यथोदाहृतवाकय-

अथ वक्ष्यमाणपूजाकतया बीजादिन्यासमाइ-बीजति।

बीजशक्ती न्यसेद्दक्षवामयोः स्तनयोरपि॥ कीलं मभ्ये विना भाव्य: स्ववाच्छाविनियोगत:।४।।

दक्षों-दक्षिण: बीजमाद्यक्षरम् शक्तिरन्त्यमक्षरद्यम्। कीलं मध्यगतमक्षरत्रयम्, तत् मध्ये-सतनद्वयान्तराळे न्यसेव। बरिना- बीजशक्तिम्यां पृथवत्वेन भाव्यो-भावनीयों ज्ञातव्यः। अन्यथा कीलकाधपरिज्ञाने सकीलको मन्त्र: फलदो न स्पादित्यर्थः।

चतुर्थोपनिषत्।

अथवा 'अविने'त्यकारपश्लेषण पदं छिच्वा (१) व्यारूया- तव्यम्। अविना-अपृथकत्वेन बीजशक्तिमध्यव्ततया त- तसंश्लिष्टत्वेन भाव्य-उपासनीयः । विनियोगमन्तरेण मन्त्रस्य फलदत्वं न स्यादिति विनियोगमाह-स्ववाञ्छेति। अस्य म- नत्रस्य वाञ्छितार्ये विनियोग इत्याकारेण वचनोच्चारणं कर्त- व्यमित्यर्थः ॥।४ ॥ बीजशत्त्यादिन्यासकल्पनायाः प्राकरणिकराममन्त्रमात्र- सम्बन्धित्वं वाक्येन वाघमान आह-सर्वेषामेवेति। सर्वेषामेव मन्त्राणामेष साधारणः क्रमः ॥ अत्र रामोऽनन्तरूपस्तेजसा वहिना समः ॥५॥ क्रम :- परिपाटी, पकार इति यावत्। 'बिना मन्त्रेण चेत्पूजा देवता न प्रसीद्षति' इति पूजाङ्गत्वेन मागीरितं मन्त्रमुद्धरिष्यन् पूजनीयस्य रा- मस्य स्वरूपं परिवारं स्तुति चरित्रं च चतुसितिंशत्कण्डिकाभि- राह-अत्र राम इत्यादि, एवसुद्देशत इत्यन्तम्। अत्र-जडा- तमके पपश्चे साम :- पुरृषः सतिया-प्रकृत्या सहितो भाति-प्रका- शते। अमुमर्य दृष्टान्तेन स्पष्टयति। दृष्टान्तपदर्शनपसञ्ञितपरि- चछेदं वारयति-अनन्तरूप इति। तस्यात्रीषोमात्मकत्वमाह- तेजुसेत्यादिना चदित्यन्तेन। इह समशब्दोऽभेदवाची, नतु सादश्यवाची। एकजातीयत्वविवक्षया समानजातीये समान- (१) पहं स्थितवा-इति मूलपुस्तके।

८० रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापित्याम्-

जातीयमिति प्रयोगदर्शनात। अतो वहिना समो वह्थात्मक इत्यर्थः । तदेवोपपादयति-तेजसंति। तेजोरूपत्वेनेत्यर्थः॥५॥ स त्वनुष्णगुविश्वश्रेदभीषोमात्मकं जगत्॥ उत्पन्नं सीतया भाति चन्द्रश्रन्द्रिकया यथा ॥ ६ ॥ तुशब्दोऽवधारण। यो वहिरुपः स एवेत्यथेः। अनुष्ण- गुरुपः, अनुष्णा :- शीता गाव :- किरणा यस्य सोनुष्णगु: सोम, सुधात्मक इत्यर्थः। रामेऽध्यस्तविश्वस्य रामान्वेदाभावमभिभे- त्याह-विश्व इति। एवमश्रीषोमात्मकश्चेत्तहि अवय ततो रामा- दुत्पन्नं जगदश्नीषोमात्मकं भवितुमईतीत्याइ-चेदित्यादिना ॥६। प्रकृत्या सतिया सहितित्वं मागीरितमनूद्याऽपूर्व गुणान्तरं विधत्ते-श्याम इत्यादिना। प्रकृत्या सहितः श्यामः पीतवासा जटाधरः । द्विमुजः कुण्डली रत्नमाली धीरो धनुर्घरः ॥ ७॥ प्रसन्नवदनो जेता घृष्टयष्टकविभूषितः ॥ प्रकृत्या परमेश्वर्य्या जगद्योन्याऽङ्िताङ्कभृत् ॥८॥ हेमाभया दिमजया सर्वालङ्कारया चिता॥ श्लिष्ट कमलधारिण्या पुष्टः कोसलजाऽऽतमजः॥ ९॥ घृष्ट्यष्टकेति-घृष्टिपभृतयोऽष्टौ मन्त्रिणः परिवारत्वेन वक्ष्यमाणा:, तैविभूषित इत्यर्थः । पूर्व सीतासाहित्यमात्रमुक्तम्, सम्पति तामपूर्वेण विशेषणेन विेषयन् रामस्य भागनुक्तमेव

चतुर्धोपनिषत्। ८१

इसर्थः। कोसलजा-कौमल्या तदात्मज :- तन्पुत्रो राम इत्यर्थः॥ ७-॥ दक्षिण लक्ष्मणेनाऽथ मधनुष्पाणिना पुनः।। हेमाभेनाऽनुजेनैव तदा कोणत्रयं भवेत्॥ १० ॥ सधनुष्पाणिना-धनुषा सह वर्तत इति सधनुः पाणिर्यस्य तेन। अनुजेनैवत्येवकारः समुचचये। तदेति-यदा श्रीरामसी- तालक्ष्मणास्त्रयो निर्दिष्टाः, तदाऽडश्रयावेन कोणत्रयं-त्रिकोण भ- वेद्।. त्रिकोणस्य योन्याकारतया जगत्कारणता सूचिता भव- ति। नच रामस्य जगत्कारणतामुक्त्वा सम्पति त्रिकोणस्य तथा- त्वोक्तौ विरोध इति वाच्यम्, त्रिकोणस्य यन्त्रान्तर्गतत्वेन श्रीरामश्तरीरत्वात्। नहि देवदत्तावेश्वेतनस्य पुत्रादिकारण- त्वोक्तो तच्छरीरस्य नत्कारणता विरुध्यते ॥ १० ॥ रामस्येव लक्ष्मणस्यापि पूजाङ्गमन्त्रोडस्तीत्याइ-तथैवेति। तथैव तस्य मन्त्रश्च यश्चाऽणुश्ष स्वडेऽन्तया॥ एवं त्रिकोणरूपं स्यात् तं देवा ये समाययः॥११। . यथा रामस्य मन्त्रस्तथैव लक्ष्मणस्य मन्त्रोऽस्तीत्यन्व्रयः ।ल क्षमणमन्त्रमुद्धरति-यश्चेति। चकारो भिन्नक्रमः, सच क्रमो ज्ञाप- यिष्यते। योऽणुः-यो मन्त्रो लक्ष्मणसम्बन्धी, सवङेऽन्तया- स्वश०्देन स्त्रवीजनामनी परामृश्येते, डेइति चतुर्थर्येकवचनम्, ११

८२ रामकाशिका सहितश्री रामपूर्वतापिन्याम्-

अन्तशब्दोऽत् मावपधानः, स्ववीजनामचतुर्थ्यन्तत्वेन। प्रथम- चकारान्मोऽन्तत्वेन, जातव्य इति शेष:। द्वितायचकारेण श्रीबीजपूर्वको नामचतुर्थीको वह्िजायान्तः सीतामन्त्रोऽपि सश्वी- यते। एवं रामाधिष्ठितं त्रिकोणमुपपाद निगमयति-एवमिति। ये इन्द्रादयो रावणपीडितास्ते त्रिकोणाधिष्ठातारं नारायणं श रणं प्रापुरित्याह-तं देवा इति ॥ ११॥ स्तुत्या विना न पसीदति मसुरित्यभिप्रेसाइ-स्तुतिमिति। स्तुति चक्रुश्व जगतः पतिं कल्पतरौ स्थितम्॥ कामरूपाय रामाय नमो मायामयाय च ॥ १२ ॥ कल्पवरौ स्थित-कल्पवृक्षस्याधःस्थितमित्यर्थः। कामरूपा- ेति, स्वेच्छारूपायेत्यर्थः। मायामयाय-त्रिगुणात्मकपकृतिप्रचु राय, मायायास्त्रिगुणात्मिकाया आमयाय-रोगरूपाय, रोगव- द्विघातकायेत्यर्थः । सहि साक्षात्कृतः स्वमार्या संहरति ॥ १२॥ नमो वेदादिरूपाय ॐकाराय नमो नमः ॥ रमाधराय रामाय श्रीरामायाऽऽत्ममूतये॥ १३ ॥ वेदादिरूपाय, वेदानां-ऋगादीनां कारणात्मने। नत्वेतेषाँ पौरुषेय्त्वमाशङ्कनीयम्, निश्वासन्यायेन तेषां तत आविर्भा- चाङ्ीकारात्। अत एव श्रुति :- 'अस्य महतो भूतस्य निश्वसि- -तमेतधमृग्वेद' इत्यादि। भटपादा अपि- 'वस्नतः प्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतन्त्रता' इति। वेदादिरूपाय ऊकारात्मकायेति न व्यारूयानं सुन्दरम्,

चतुर्थोपनिषन्। ८३

ऊकारायेत्यनन्तरमेवोक्तत्वाव। रमाघराय, रमा-लक्ष्मीः सीता तस्या वामाक्के धरणात् घराय श्रीरामाय, श्रियं-सीना रमयतीति श्रीरामस्तस्मै। आत्ममूर्तये इत्यनेन आत्मरूपता व्याव्त्यते । १३ ॥

जानकी देहभूपाय रक्षोध्नाय शुभाड्रिने।। भद्राय रघुवीराय दशास्याऽन्तकरूपिणे॥ १४ ॥

जानकीदेहभूषाय, जानकी-सीता देदभूषा-शरीराळङ्कारो यस्य तस्मै, जानकीदेहः सीताशरीरं भूषा यस्येति वा। भद्राय- मङ्रलाय ॥ १४ ॥

रामभद्र ! महेष्वास ! रघुवीर ! नृपोत्तम ! । भो! दशास्यान्तकाऽसमाकं रक्ष देहि श्रियं च ते॥१५॥ त्वमीश्वर्या दापयाजथ सम्प्रत्याश्वरिमारणम्॥ कुर्विति स्तुत्य देवाद्यास्तेन सार्ध सुखं स्थिताः ॥१६॥।

अस्माकं रक्षेति, अस्मान् रक्षेत्यर्थः। कर्मणि षष्ठीत्वम्। श्रियं-सम्पद च देहीति। 'ते'इति तच्छब्दस्य स्त्रीलिङ्गस्य द्विवचन- मू। ईश्वर्या-सीतया ते-रक्षाश्रियौ दापय। अथेति समुचये, अपि- चेत्यर्थः। 'सम्पति-वर्तमाने रावणोपद्रवकाले आशु-शीघ्रं अर :- क्त्रो रावणस्य मारणं कुरु' इति देवादाः आदिशब्देन अन्या अपि देवयोनयः स्तुस-स्तुति कृत्वा। समासामावेपि छान्दसो

८४ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

ल्पप् । तेन मार्ध-परमेश्वरेण सहैव तत्परा भूत्वा सुखं-रावण- जनितं दुःखमननुसन्दधाना: स्थिताः॥ १५॥ १६ ।। स्तुवन्त्येवं हि ऋषयस्तदा रावण आमुरः ॥ रामपत्नीं वनस्थां यः स्वनिवृत्त्यर्थमाददे।। १७।। स रावण इति ख्यातो यद्ा रावाच्च रावण:।। तद्याजेनेक्षितुं सीतां रामो लक्ष्मण एव च ॥१८ ॥ विचेरतुस्तदा भूमौ देवीं संदृश्य चासुरं ॥ हत्वा कबन्धं शबरीं गत्वा तस्याज्ञया तया॥१९॥ एवं-देवादिवत् ऋषयो-वसिष्ठाद्या अपि स्तुवन्ति-अस्तुवन्। लकारव्यत्ययश्छान्दसः । एवं देवादिभि: स्तुतौ कृतायां परि- तुष्टेन भगवता पाचीनेषु बहुष्वपराधेषु सत्स्वपि नूतनमपराध- मन्तरेण हन्तुमनौचित्यमिव भवतीति नूतनापराधकरणाय प्रेरितो दशास्यः सीतां जहार इति वदत्रेव रावणपदनिरुरकि दविधा करोति-तदा रावण इति। असुर एव आसुरो-राक्षसः। रामपत्नीशब्दात 'रा' इति वर्णे, वनस्थात् 'बन' इति वर्णद्रयं गृहीत्वा रावणशब्दो निष्पन्नः । रवात्-रावणात्, जगतो रोदना- दित्यर्थ:। तव्याजेन-हृतसीतान्वेषणमिषेण तदा-सीवाहरंणो- तरकाले रामो लक्ष्मणश्च विचेरतुः।क कर्तु, सीतां देवीमी- स्षितुम्। एवकारः सहायान्तरव्यवच्छेदनार्थः कबन्घ- मसुरं संदृश्य इत्वा तस्य-कबन्धस्य आज्ञया-वाचा नतु प्रसिद्धयाSSदेशरूपया। अल्पज्ञतया नीचस्य कबन्धस्य सर्वेश्वरौ-

चतुर्थोपनिषन्। ८५

तौ प्रति तदयोगात्। शवरी गत्वा तया-शवर्था ।। १७-११ । पूजितावीरपुत्रेण भक्तेन च कपश्वरम्।। आह्ूय शंसता सर्वमाद्यन्तं रामलक्ष्मणौ ॥ २० ॥ पूजितौ गमलक्ष्मणौ भक्तेन-स्वकीयभक्तिभाजा ईर- पुत्रेण, ईरो-वायुः 'ईस्यति प्रेरयती'नि व्युत्पत्तेः, तम्य पुत्रेण- हतुमता द्वारभूनेन कपीनामीश्वरं-सुग्रीवमाहूय सर्वे वृत्तान्तं आद्यन्तम्, अत्र आङ् अतुमन्घातव्यः, आद्यन्तावभिव्याप्ये- त्यर्थः । शंसताम्-अशंसताम्, उक्तवन्तों। छान्दमोऽडागमा- भाव: ॥ २० ॥ स तु रामे शङ्कितः सन् प्रत्ययार्थ च दुन्दुभे: ॥ विग्रहं दर्शयामास यो रामस्तमिक्षिपत् ॥ २१॥ स तु-कपीश्वरः रामे विषये शङ्कितः-'वालिवधरूपं महत्कार्ये कर्तु क्षमे नवे'ति मञ्जातशङ्क सन् प्रत्ययार्थ च- जिघासितस्य वालिनोऽशक्यवधत्वे प्रतीति श्रीरामस्य चेत- स्युत्पादयितुम् अन्याऽनिष्पेषणीयं वालिना निष्पिष्ट दुन्दु- भे्दैत्यस्य विग्रहं-शरीरमस्थिकूपविशेषं महाशैलमायं दर्शया- मास। स इत्यध्याहर्तव्यम्, तथाच यो रामः सतं-दुन्दु- भिविग्रहं अचिक्षिपत्-अक्षिपत्, दशयोजनमित्यर्थः । अत्र णिच् अविवक्षितः स्वार्थिको वा चौरादिकत्वात्॥ २१॥ सप्त तालान् विभिद्याशु मादते राघवस्तदा ॥। तेन हष्टः कपीन्द्रोऽसौ स रामस्तस्य पत्तनम् ॥२शा

मोदते-अमोदत। भूनार्थे ळट् छान्दसः । तदा-(१) सालमेदाऽनन्तरकाले तेन-शरीरक्षेपादिना तस्य-षाळिन: पत्तनं-नगरं किष्किन्घोपलक्षितम् । २२॥। जगामाऽगर्जदनुजो वालिनो वेगतो गहात् । वाली तदा निर्जगाम तं वालिनमथाहवे।। २३॥ अतुजः सुग्रीवः॥२३॥ निहत्य राघवो राज्ये सुग्रीवं स्थापयेत्ततः। हरीनाहूय सुग्रीवरत्वाह चाऽऽशाविदोऽधुना॥२४॥ आदाय मैथिलीमद्य ददताऽडश्वाशु गच्छत।। ततस्ततार हनुमानन्धिं लङ्ां समाययौ॥२५॥ ततो-वालिवधानन्तरं स्थापयेत्-अस्थापयत्। लुद्धि कर्त- व्ये लिडडू छान्दसः। सुग्रीवस्तु हरीन्-वानरानू आहूय आह च- उक्तवान्। किमाह आशाविदो-दिशा झञातारो वानरा:। अधुना- सम्पत्येव अस्मिशेव क्षणे, एकस्मिन क्षणे नानादिग्गमनसी- वादर्शनतदानयनादि न घटत इत्याह-आश्विति। आश्वा- शु-शीघ्रं शीघ्रम्। वीप्सा वेगातिशयप्रकाशनार्था ॥ २४-२५॥ सीतां दृष्ट्वाऽसुरान् हत्वा पुरं दग्ध्वा तथा स्वयम्।। आगत्य रामेण सह न्यवेदयत ततच्वतः ॥२६॥ असुरान्-शक्षसादीन तथ्वतो-याथातथ्येन॥ २६।। (१) अत्र 'कबन्घशरीरे'इत्यिकं मूलपुस्तके।

चतुर्थोपनिषत्। ८७

तदा राम: क्रोधरूपी तानाहूयाऽथ वानरान्।। तैः सार्धमादायास्रांश्र पुरीं लङ्गां समाययौ ॥२७॥ क्रोधरूपी, कोधन रावणदुर्विनयश्रवणजनितेन रूपी-

तां दृष्टा तदधीशेन सार्ध युद्धमकारयत्।। घटश्रोत्रसहस्राक्षजिद्धयां युक्तं तमाहवे॥ २८॥ तां-पुरीम्, अकाशयत्-अकरोत, णिचोऽविवक्षितत्वात्।अ० थवा नरैरकारयदित्यदोषः। घटश्रोत्रः-कुम्भकर्ण: सहस्राक्षजित्- इन्द्रजित तं-रावणम् ॥ २८॥ हत्वा, विभीषणं तत्र स्थाप्याऽथ जनकात्मजाम्। आदयाऽङ्कस्थितां कृत्वा स्वपुरं तैर्जगाम है।।२९॥ तत्र-रावणस्थाने स्थाप्य-स्थापयित्वा। समासाभा- वेऽपि एथप् छान्दसः । अङ्कस्थितां कृत्वा, पातिव्रत्याSडवे- दकेन दुष्करेण्पाग्निपवेशकर्मणा भगवतः परितोषात्। तैरिति सहार्थे तृतीया, विभीषणसुग्रीवादिभिः साकमित्यर्थः ।।२९। ततः सिंहासनस्थः सन द्विभुजो रघुनन्दनः॥ धनुर्धरः प्रसन्नात्मा सर्वाभरणभूितः ॥३० ॥ सिंहासनस्थः, भरतेन राज्यसमर्पणाद्। धतुर्धरः-धतु- .

रुपलक्षितः, नतु धनुविशिष्ट एव। दवयोर्भुजयोर्वस्त्वन्तराSवरो वस्य वक्ष्यमाणत्वात्॥ ३० ॥

८८ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

मुद्रां ज्ञानमयीं यामे वामे तेज:प्रकाशनम्॥ धृत्वा व्याख्याननिरतश्चिन्मयः परमेश्वरः ॥३१॥

मुद्रामिति। यामे-दक्षिणे भुजे ज्ञानमुद्रां धृत्वा। 'अङ्कुलित्रयं प्रसार्य हृदयाभिमुखमवस्थापितया तर्जन्याऽङ्गुष्ठसंयोगो' ज्ञानसुद्रा। वामे भुजे तेज:प्रकाशनं-वलप्रकटनं घृत्वा, वामजातुमण्डलं वामभुजया बलेनाSSपीड्येत्यर्थः । ३१॥

उदग्दक्षिणयोः स्वस्य शत्रुघ्नभरतौ घृतः ॥ हनुमन्तं च श्रोतारमग्रतः स्यात्त्रिकोणगम्॥।३२ ॥ उदग्दक्षिणयोः-वामदक्षिणभागयोः घृतः-धारितवान् । घृधाताधारणार्थेपि स्परणात्, 'घृङ्ड अवस्थाने धारणे चे'ति। अग्रनो हतुमन्त च, धृतः इत्यनुषअ्जनीयम्। एवं वक्ष्यमाण-

मिति ॥ ३२ ॥ षट्कोणावयवभूतं त्रिकोणान्तरं निरुपयति-भरताध इति।

भरताऽधस्तु सुग्रीवं शत्रुष्नाऽधो विभीषणम्।। पश्चिमे लक्ष्मणं धृत्वा धृतच्छत्रं सचामरम् ॥ ३३ ॥ तदधस्तौ तालवृन्तकरौ त्रयसूं पुनर्भवेत्। एवं षट्कोणमादौ स्वदीर्घाङ्गैरेष संयुतः ॥ ३४॥

८९

द्वितीयं वासुदेवाद्यैराग्नेयादिषु संयुतम्।। तृतीयं वायुमूनुं च सुग्रीवं भरतं तथा॥ ३५।। विभीषणं लक्ष्मणं च अङ्गदं चाऽरिमर्दनम् ॥। जाम्बवन्तं च तैर्युक्तस्ततो धृष्टिर्जयन्तक ॥ ३६॥ विजयश्र सुराष्ट्रश्र राष्ट्रवर्धन एव च ।। अकोपो धर्मपालश्ष सुमन्त्रत्स्वेमिरावृतः ॥३७॥

तद्घ :- भरतशत्रुम्नयोश्यः तौ-सुग्रीवविभीषणी ताल- वन्नकरौ-व्यजनहप्तौ। 5गसतरं पुनरिति, अन्यत्रिकोण- मित्यर्थः । एवं त्रिकाणद्वयस्य मेलने षटूकाणं, भवेदित्यनुष- ज्यते। एवं श्रीराममन्त्रोद्दिधीर्षया षट्कोणयन्त्रैकदेशो निरपितः । अग्रे च एनमेवैकदेशमनूध यन्त्रं निःशेषतया वर्तते। तत्र पूज्यस्य रामस्य पौवपर्येणाडङ्गाद्यावरणान्याइ- आदावित्याहिना। स्वदीघांङ्गैरिति, स्वरं-स्वकीयं बीजं 'रेफ आकारो बिन्दु'रित्यक्षग्ममुदायात्मकं, तेन योजितानि यही- र्ाण्यक्षराणि 'आं ई ऊ ऐं औ अः' इत्येवंरृपाणि तैर्युक्तानि अङ्गानि हृदयादीनि तैः संयुतः श्रीरामः पूज्य इति वक्ष्यमाणेन सम्बध्यते। अङ्गानां पूज्यस्थानक्रमः श्रीशङ्कराचाये- रमिहित :- हृदयं सशरस्तथा शिखां कवचं चेत्यनलादिदिश्व तु(१)।

(१) विश्षुषु-हति मूलपुस्तके। १२

१० रामकाशिकासइतश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

पुरतो नयनत्रयं क्रमात्पुनरस्तरं च समर्चयेत्क्रमात्।। अत एव वक्ष्यमाणाप्नेयादि सिंहावलोकनन्यायेनात्रापि सम्बध्यते । अत्र यद्यपि वासुदेवाद्यावरणं द्वितीयमुक्तम्, तथापि आत्मादिचतुष्टयं सशक्तिकं द्वितीयं वोध्यम्। अग- स्तिसंहितायां तस्येव द्वितीयावरणत्वेनोक्ततवाद।

निवृश्यै च प्रतिष्ठायै विद्यायें ते नमाम्यहम्। शान्त्यै चात्मादिशक्तित्वे स्थित्यैतद्रूपिणे नमः ॥

इति। नचास्यार्थस्योपपादकाभावः, गुणोपमंहारन्यायस्यैव तथात्वात्। नन्वेवं वासुदेवादीनां तृतायावरणत्वे द्वितीयशब्द- विरोधः । मैवस्, तृतीयेऽपि द्वितीयापेक्षया द्वितीयशब्दोपपतेः। एवं चतुर्थेऽपि इनुमदाद्यावरणत्वे तृतीयश्दोपपत्तिः। ननु स्मृतिस्थमतिरिक्तमङ्ं श्रुतेरन्यूनोक्तित्वपरिहाराय कथमुपसंहि- यते! अ्त्यपेक्षया स्मृतेर्दुर्बलत्वात्। मैवम्, समृत्यनुमितश्रुति-

स्मृत्यनुमिताऽपि श्रुतिः प्रत्यक्षश्रुतितो दुर्वलवेति चेत्सत्यम्, त- थापि शत्यभिहितमर्थमनववाघमानैव तत्स्मृतिस्तदनुमितश्रुतिर्वा गुणांपसंहारन्यायेन सहायार्थश्रुतौ निविशमानाऽनुमन्येत।को दो- षः। वासुदेवादैरित्यादिशव्देन सङ्कर्षण प्रदुम्नाSनिरुद्धा: श्री- श्ान्तिशीतिरतयथ् गृद्यन्ते। अरिमर्दनं-शघुघ्नं तैः-वायुसून्वा- दिभि: । पश्चमावणमाइ-ततो घृष्टिरिति ॥ ३३-३७।।

चतुर्धोपनिषत्। ११

षष्ठमाह-ततः सहस्त्रेति। ततः सहमूदृग्वन्हिधर्मरक्षोवरुणाऽनिलाः।। इन्दीशघात्रनन्ताश्र दशभिस्त्वेभिरावृतः ॥३८॥ सहसटक-इन्द्रः रक्षो-निऋुतिः, अक्षराधिक्यं छान्दसम् । अनिलो-वायु: इन्दुः-सोमः धाता-ब्रह्मा अनन्तः-शेषः ।।३८।। सप्तममाह-बहिरिति। बहिस्तदायुधैः पूज्यो नीलादिभिरलङ्कृतः॥ वसिष्ठवामदेवादिमुनिभिः समुपासितः ॥३९॥ तदायुधै :- इन्द्राधसैर्वज्रादिभिः। अष्टपं नीलादिभिरिति। नवमं वसिष्ठेति। घ्रुवाद्यावरणान्यस्योद्धरिष्यमाणस्यातुरोधेन बोध्यानि। तत्र द्वान्रिशहले घुवादिध्यानस्य वरिहित्वात्। पषाः मावरणानां स्थाननियम: सम्पदायानुसारादवगन्तव्य:।।३९।। उक्तमुपसंहरति-एवमिति। एवमुद्देशतः प्रोक्तं निर्देशस्तस्य चाधुना॥ तरिरेखापुटमालिख्य मध्ये तारद्वयं लिखेत्॥ ४० । यन्त्रैकदेशस्वरूपं उद्देशतः- 'षट्कोण'मिति नामकीर्तनेन भोक्तम्। यन्त्रविशेषकथनं प्रतिजानीते-निर्देश इति। क्रियत इति शेषः। इदानीं यन्त्रविशेषं साऽक्षरवित्यासमुद्धरिष्यन्तुक्तं षद्कोणलक्षणं यन्त्रैकदेशमनूद्य तत्राक्षरादिलेखनं विधत्ते-बिरे-

१२ रामकाशिकासहितश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

स्ेति। त्रिरेखापुट षद्कोणमालि्य पूर्वोक्तरीत्या, तार :- भणव: ॥४० ॥ तन्मष्ये बीजमालिख्य तदधः साध्यमालिखेत्।। द्वितीयान्तं च तस्योर्ध्वे षष्ठचन्तं साधकं तथा।।४१।। तन्मध्ये बीजमू, तदधो-बीजाघोभागे साध्यं-साधनीयमर्थ द्वितीयान्तं-द्वितीयिभत्यन्तम्, तस्य-व्ीजस्य ऊर्ध्-उपरिभागे पष्ठथन्तम् ।। ४१॥ कुरुदयं च तत्पाश्वें लिखेद्दीजान्तरे रमाम्। तत्सर्व प्रणवाभ्यां च वेष्ट्येच्छुद्धबुद्धिमान्॥। ४२॥। तत्पाश्यें, बीजस्य पाश्वेयोरित्यर्थः । बीजान्तरे-तस्यैव बीजस्योदरे रमां-श्रीबीजं तत्सर्वे साध्यादिसहितं बीजं पणवास्या परस्परमंमुखाम्याम्॥ ४२॥ दीर्घभाजि षडसेषु लिखेद्ीजं हदादिमि:॥। कोणपार्श्वे रमामाये तदग्रेऽनङ्गमालिखेत्।४३।। दीर्घभाजि-आकारादिषद्दार्घियुक्तं हृदयादिमि :- हृदय- शिरधशिखाकवचनेत्राखनैः । तत्रास्त्रं पृष्ठुतः, नतु चतुर्दिशं पू० जायामिव। रमामाये-श्रीबीजसुवनेश्वरीबीजे तदग्रे-कोणाग्रे अनभं-कामबीजम् ॥४३॥ क्रोधं कोणाग्रान्तरेषु लिखेन्मन्त्र्यमितो गिरम् ॥ वृत्तत्रयं साऽट्टपत्रं सरोजे वििखेत् स्वरानू॥। ४४।।

केसरे चाऽट्टपत्रे च वर्गाष्टकमथाSSलिखेन्।। तेषु मालामनोर्वर्णान् विलिखेदूर्मिसंख्यया।।४५ ।। क्रोर्धं-कवचवीजं कोणाग्रान्तरेषु, कोणानां यान्यग्राणि तेषामन्तरेषु-आभ्यन्तरमागेषु लिख्य-लिखित्वा। असमासे- Sपि छान्दसा ल्यप्। अभितः-सर्वतः-गिर-वाग्भवं वृत्तत्रयं- तिस्त्रो वर्तुलाफारा रेखा: साष्टपत्रं-अष्टदळसहितम्। एतच वृत्त- परथस्य विशेषणम्, वृत्तत्रयं साष्टपत्रं लिखेदित्यर्थः। सरोजे- अष्टदळे कमळे केसरे-केसरस्थान स्वरान् अकारादीन पूर्वक्रमेण पतिदळमूलं युग्मशो लिखेत। अष्टपत्रे-अष्टानां पत्रार्मा मध्ये वर्गाष्टकं-कचटतपयश्षलवर्गानष्टौ लिखेत्। तेव्वपि-पत्रेषु माला- मनोर्वर्णान लिखेत् ऊर्मिसंख्यया-षड्गणनया।। ४४-४५॥। अन्ते पक्ाऽक्षरानेवं पुनरष्दलं लिखेत्।। तेषु नारायणाऽष्टार्ण लिख्य तत्केसरे रमाम्॥४६ ॥ अन्ते-अन्तिमदळे पश्चाक्षरानू लिखेत्। एवं-अनेन ६ कारेण पुनरष्टदळम्, अष्टपत्रान्तरमित्र्थः। तेपु-अष्टसु पत्रेपु नारायणाष्टारण यथासंखयं लिख्य, लिखित्वेत्यर्थः। तत्केसरे-दवि- तीयाष्टपन्रकेसरस्थाने रमां-श्रीवीजं केसरवदेव नैरन्तर्येण लिखेत् ॥ ४६॥ तद्वहिर्द्ादशदलं विलिखेद द्वादशाक्षरम्।। • तथों नमो भगवते वासुदेवाय इत्ययम् ॥४७ ॥

तद्हि :- द्विनीयाष्टदळाद्वहिः द्वादशदळं विलिग्वन् द्वादशाक्षरं-ॐनमो भगवते पदमाभाष्य वासुदेवाय इत्यपि। द्वादशाक्षरमुद्धरति-तथोमिति।४७॥ आदिक्षान्तान् केसरेषु वृत्ताकारेण संलिखत्।। तद्वहिः षोडशदलं लिखेत्तत्केसरे हियम्॥४८ ॥ आदिक्षान्तान् चतुःसंख्यया प्रतिपत्रं लिखित्वाऽ्वशि-

लिखित्वा वृत्ताकारण केसरवत् सम्यग्लिखेद्। तत्केसरे-षोड- शदळकेसरे हियं-सुवनेश्वरीबीजम्॥४८ ॥ वर्माऽस्नतिसंयुक्त दलेषु द्वादशाक्षरम्॥ तत्संधिष्वीरजादीनां मन्त्रान् मन्त्री समालिखेत्।।४९।। वर्म-हुंकार: अस्त्रं-फट्कार: नतिः-नमःशब्दः, तद्युक्त द्वाद- शाक्षरं षोडशाक्षरं भूत्वा(?) प्रतिपत्रमेकैकाक्षरक्रमेण लिखेत्। तत्सन्धिषु-तेरषा षोडशानां दलानां सन्धिमार्गेषु ईरजादीना, ईस्यति पेशयतीति ईरो-वायुस्तस्माज्ातः ईरजः-इनुमान् स आदिर्येषां ते ईरजादयः तेषां मन्त्रानू-बीजानि॥ ४९ ॥ तान्येव दर्शयति-इमित्यािना। हंसं भंवं लं शं जं चाऽलिखेत्सम्यक् ततो बाहीः॥ द्वात्रिशारं महापद्मं नादबिन्दुसमायुतम् ॥५०॥ चकाराद्वीजम्। लमिति कक्ष्मणवीजादुपरितनम्, पृष्टया-

चतुथोपनिषत्। ९५

दष्टमन्त्रिणां धमित्यादिवीजानि व गृद्यन्ते। समालिखेत्, सम्यक्-स्पष्टनया आसमन्ताल्लिखेत्। तत्सन्घिष्विन्द्रवज्रादिवर्णान् मन्त्री समाकिखेद्। तद्वाइस्त्वीरजादीनां बीजान्यालिरय तत्ववित्। इति पाठे तस्य-पोडशदलस्य वहिः-ईरजाग्रे हमित्या- दीनि बीजान्याकिख्य तत्सन्धिषु-षोढशदलाना सन्धिषु इन्द्र वज्रादिवर्णान्-इन्द्रवर्णान वज्रादीना वर्णान् लमित्यादीनि बी- जानि मन्त्री-उपासकः समालिखेदिति योज्यम्। तच्वषिदिति, गुरोर्ळब्धभान इत्यर्थः । ततो बहिः-षोडशदलाद्वहिः द्वा- त्रिंशारं-द्वात्रिशत्पत्रं महापद्मम्। अत्र चाष्टदळद्वादशदळापेक्षया महत्वम्, महामन्त्रळेखनयोगाद्वा। नाद :- पणवस्य चतुर्यावयवः बिन्दुः-पञ्चमः, ताभ्यां समायुत++++मिति पाठे नाद- बिन्दुस्थाने मायादिबीजं लिखेदित्यर्थः ॥ ५० ॥ विलिखेन्मन्त्रराजार्णास्तेषु मन्त्री प्रयत्नतः ॥ ध्यायेदष्ट वसूनेकादश रुद्रांश्र तत्र वै.॥ ११ ॥ तेषु-द्वात्रिशत्पत्रेषु मन्त्रराजार्णान् बिलिखेत सम्यक्। वसून्- ध्रुवं धरं सोमं आपोडनिलमनलं पत्यूषं पभामं चाटटी, रुद्रान्-वीरभद्रं शम्भुं गिरिशं अजैकपाद अहिर्बुध्न्यं पिनाकिनं सुवनाधीश्वरं कपालिनं दिक्पति स्थाणुं भगस् एवमेकादश रुद्रान् ।। ५१।। द्वादशेनांश्र धातारं वषट्कारं च तद्वहिः॥ भूगहं वज्रशूलाब्यं रेखात्रयसमन्वितम्॥ ५२॥

९६ रामकाशिकामहितश्री रामपूर्वतापिन्याम्-

आदित्यान्-वरुणं सूर्ये वेदाङ्कं भानुं इन्द्रं रनि गमस्तिमन्तं यम(१) सवर्णरेतसं विभाकरं मित्रं विष्णुम् द्वादश, बातारं चेति द्वार्नरिशहेवान् ध्यायेद्। द्वान्रिशद्दलेषु ध्यानपूर्तकं लिखित्वा पू० जयेदित्यर्थः । तत्र नृ्मिंशनुष्टुमं रामानुष्टुभ सम्मदायानुरो- धेन लेख्यमिति केचित्। तद्धहिः-द्वात्रिशदलाद्वहिभागिषु पुरतो वषट्कारं पूयेत। भूगृहं-चतुरसं रेखा :- सश्वरजसतमआत्मि- कास्तासां त्रयम् ॥ ५२॥ द्वारोपेतं च राश्यादिभूषितं फणिसंयुतम्।। एवं मण्डलमालिख्य तस्य दिक्षु विदिक्षृ च ॥५३।। नारसिंहं च वाराहं लिखेन्मन्त्रद्यं तथा। कूटरेफा ऽनुग्रहेन्दुनादशक्त्यादिभिर्युतः॥५४॥ राश्यादि, राशयो मेषाधाः। आदिशब्देन वारादि:। फ- णिसंयुतं, अनन्तः वासुकि: तक्षक: काळपद्ः महापघ: यङ्क: कुलिक: एतैः फणिमि :- स्पेः संयुतं तस्प-मण्डळस्य दिश्ु- पूर्वादिषु-नारसिंह-नरसिहबीजं विदिक्षु-अग्नेयादिषु वाराहं- वराइबीजम्। नरसिंहबीजमुद्धरति कूट :- क्षकारः रेफो-राक्षरः

देवतात्वात। इन्दुः-बिन्दुः नाद :- पवणस्य पश्चमोऽवययः शक्ति :- षष्ठः, आदिशब्देन शान्तारूय: सप्तमः ।। ५४।।

(१) गभस्तौयसं-इति आदर्शपुस्तके।

चतुर्थोपनिषत्। १७

यो नृमिंहः ममाख्यातो ग्रहमारणकर्मणि ॥ अन्त्याधीशवियद्विन्दुनादैर्बीजं च शौकरम् ॥५५॥

नृसिंहः ममाख्यात :- नृसिहवीजमुक्तम्। ग्रहेति, ग्रहाणां- बालग्रहाणाम्। उपलक्षणमेतत्। अन्येर्षा भूतप्रेतादीनामपि मा- रणं-निशाकरणं तस्य कर्मणि-व्यापारे। अन्त्येति, अन्त्यः अधीश-ॐकारो यस्य सोऽन्त्याधीशः।श्रीकण्ठादिन्यासे अधीशस्य ॐकारदेवतात्वात्। ईदशो वियत्-इकारः शौकरं- चाराहम्॥ ५॥

उद्धृतं वागहं स्पष्टयति-हुंकारमिति ।

हुंकारं चात्र रामस्य मालामन्त्रोऽघुनेरितः ॥। तारो नतिश्र निद्रायाः स्मतिर्मेदश्र कामिका ॥५६॥

नच स्वरूपनिर्देश सत्युद्धारो व्यर्थ:, उद्धाराभावं पाक्षिका- युद्धत्वप्रसङ्गात्। सम्प्ति राममालामन्त्रोद्धारं प्रतिजानीते- मालेति। तार :- प्रणवः नतिः-नमःशब्दः निद्रा-भकारः, कला न्यामे निद्राकलासम्बन्धित्वेन भकारस्योक्तत्वात्। निद्राया इति पश्चमी आनन्तयार्थे। निद्राया अनन्तरं स्मृतिः-गकारः, पूर्व- वदेव स्मृतिकलासम्बन्धितया गकारस्योक्ते: । मेद :- वकार:, धातूनां पध्ये मेदसो वकारसम्बन्धित्वाद् । कामिका-तकारः, तकारस्य कामिक़ाख्यकलासम्बन्धित्वात् ॥ ५६ ॥ १३

रुद्रेण संयुता वन्हिमेधाऽमरविभूपिता॥। दीर्घा क्रूरयुना ह्रादिन्यथो दीर्घा समानदा ॥ ५७॥ साच रुद्रेण-एकादशस्वरेण संयुता। वह्निरिति रेफा, रफस्याभिवीजत्वान्। मेघा-घकारः, तस्या घकारसम्बन्घात।सा च अपर :- उकारस्तेन विभूपिता, मातृकान्यासे उकारस्याSमरे- शवरसम्बन्धात्। दीर्घा-नकार, नकारस्य दीर्घाख्यकला- सम्बन्धात्। सा च क्ररयुता। क्रूर :- अनुस्वारः, क्रूरस्पा- तुस्त्रारमृर्तित्वात्। हादिनी-दकार:, तस्पा दकारसम्ब- न्धात्। दीर्घा-नकार: समानदा, मानदा-आकारस्तन सह घसेमाना॥ ५७ ॥ क्षुधा क्रोधिन्यमोघा च विश्वमप्यथ मेधया॥ युक्ता दीर्घा ज्वालिनी च ससूक्ष्मा मृत्युरूपिणी।।५८। क्षुधा-यकारः क्रोघिनी-रेफः, यरयोः क्षुधाक्रोधिन्या- रूपकलासम्बन्घात्। अमोधा-क्षकारः, तस्याः क्षमम्बन्धात् । विश्वं-वासुदेवः, विश्वशब्दस्य 'विश्वं विष्णु'रित्यत्र वासुदेष- नामत्वात् वासुदेवस्य ओकारस्थ मूर्तित्वाद्। अतो विश्वं- ओकार: (१) पेघया युक्ता-घकारेण संयुक्ता, घकारस्य मेघास- (१) आदर्शपुस्तके यद्यपि विश्वशब्दस्य ॐकारवाचकत्वमुक्तम्, तथापि अक्षराधिक्यभिया तन्नादरणीयम्। अन्यथा माला. मन्तरश्य चतुस्त्रिशदर्णत्वं व्याहन्येत। ओकारवाचकत्वे तु- तस्य पूर्ववर्णेन क्षकारेण योगे सति सङ्गतार्थता च भवति। अत्रार्थे दीपिकाकारो नारायणोऽप्यनुकूलः.

चतुर्षोपनिषत् ९९

म्वन्धाद। दीर्घा-नकार: अ्वालिनी-वकारः, तस्य ब्वाि नीसम्बन्घाद्। सूक्ष्म :- इकारस्तेन सहिता, सूक्ष्मस्येकारमूर्ति- स्वात्। मृत्युरूपिणी-शकार:, मृत्युरूपायाः कळायाः वाकार- सम्बन्धात् ॥ ५८ ।। सप्रतिश्ठ ह्रादिनी त्वक् क्ष्वेल: प्रीतिश्च साडमरा ॥

ह्रादिनी-दकार: सा च पतिप्ठुया-आकारेण सैंहिना, मतिष्ठारयशक्ते: आकारमम्बन्घात्। तवकू-यकारः, धातुषु त्वचो यकारसम्धन्धात्। कव्रेलो-विषं मकारः, विषस्य मकार- सम्बन्धात्। प्रीति :- धकारः, मीतिकलायास्तत्सम्बन्धित्वाद्। सा च सामरा, अमर :- उफारस्तस्य तत्सम्बन्धात्, तेन महिता। ज्योति :- अग्निः रेफः तीक्ष्णा-पकारः मा च अग्निना-रेफेण संयुक्ता। शवेता-सकारस्तस्यास्तत्सम्बन्धात्, सा च अनुस्वारेण संयुता ॥५९ ॥ कामिकापच्चमो लान्तस्तान्तान्तो धान्त इत्यथ ।। स सानन्तों दीर्घयुतो वायुः सूक्ष्मयतो विषः ॥ ६० ॥ कामिका-तकारस्तस्पास्नत्सम्बन्धात, तस्याः पश्चमो-न- कार: लान्तो-वकार: तान्तः-तस्पान्तस्थकार: तस्याप्यन्तो- दकार: धान्तो-नकार: सः सानन्तः अनन्त-आका- रस्तत्सहितः, दीर्घयुतः दीर्घ-आकारस्तेन युक्तो वायु :- यकार: सूक्ष्म-इकारस्तेन.युतो विषो-मकारः॥६०॥

कामिका कामिका रुद्रयुक्ताऽथोऽथ स्थिरा स ए॥ तापिनी दीर्घयुक्ता भूरनिलोऽनन्तगोऽनलः ॥ ६१ ॥ नारायणात्मक: काल: प्राणोऽम्भो विद्यया युतम्॥ पीता रतिस्तथा लान्तो योन्या युक्तस्ततो नतिः६२ कामिका-तकार:, पुनरषि कामिका-तकारःसा च रुद्रेण- एकादशस्वरेण युक्ता, अथोयेति मगृहयसंज्ञाया अभावश्छान्द- सः। स्थिरा-जकारः, जकारकलात्वात्तस्याः । 'स प्' इति च स्वरूपग्रहणम्। तापिनी-बकारः, खकारवद्वकारस्यापि ता- पिनीसम्बन्धात् । दीर्घयुक्ता भू :- (१) [ दीर्घेण-आकारेण सहितो लः, लकारस्य प्टथिव्यात्मकत्वात्। अनिल :- यकारः अनन्तः-आकारः तं प्राप्तोऽनल :- रेफः कालः-मकारः स च नारायणात्मक :- आकारस्वरेण युक्त:, नारायणस्य आकार- मूर्तित्वात्। प्राण :- वायुः यकारः, यकारस्य वायुबीजत्वेनो- कतत्वात्। अम्भ :- ] उदकं वकार: विद्यया-इकारेण युतम्, पीता-पकारः रतिः-णकारः लान्तो-वकारो योन्या-एकारेण युतः, नतिः-नमःशब्दः ॥ ६१-६२॥ सप्तचत्वारिंशदर्णो गुणान्तः स्रगणुस्त्वयम्।। राज्याभिषिक्तस्य तस्य रामस्योक्तक्रमाल्लिखेत्।।६३।। (१) लेखकप्रमादात् कश्चिदत्रत्योंSशस्त्रुटितोSस्तीति पूर्वापरप- र्यालोधनया निश्चित्य तत्पूर्तये टीकान्तरसाहाय्येन नूतनो- 5यं पाठ: कोष्ठके सन्निवेशितः।

चतुर्थापनिषत्।

सप्चत्व्रारिंशदर्णत्वं मध्ये सवणेडीघेलक्षण सन्धिमकृत्वा सम्पादनीयम्। सन्धिमाश्रि योद्धारम्तु व्याकरणातुगेघाद्। गु. णान्तः, गुणा :- सत्वगजस्तमासि अन्तः-स्वरूपं यस्य, त्रिगुणा- त्मक इत्यर्थः। माच्विकादीनामुपासकानां मान्विकादिफल- दातृत्वात्। स्रगणु :- मालामन्त्रः । तुशब्दो मन्त्रान्तरेभ्यो विशे- षमाह। नायं मन्त्रो वनवासिनो रामस्य, किन्त्वभिषिक्तस्ये- साइ-अयमिति(१)। यन्त्रलेखनमकारमुक्तमुपसंहरति-उक्ते- ति॥ ६३ ॥ शिष्य मंमुखी करणतयोक्तं यन्त्रं प्रशंसति-इदमितति । इदं सर्वात्मकं यन्त्रं प्रागुक्तमृषिसेवितम्।। सेवकानां मोक्षकरमायरारोग्यवर्धनम् ॥ ६४॥ अपुत्रिणां पुत्रदं च बहना किमनेन वै।। प्राप्नुवन्ति क्षणात्सम्यगन्र धर्मादिकानपि ॥ ६५॥ अत्र-अस्मिन्नेव जन्मनि धर्मादिकान-धर्मार्थकामान् प्राप्नोति। अपिशब्दान्मोक्षो दृष्टान्तीक्रियते। अयमाशयः-रामोपासनस्य मोक्षसाधनत्वमित्येतदावश्यकम् । स्यादिनि शङ्का स्यात, तदपनोदाय 'धर्मादिकानपी'त्यारम्भ इति ॥ ६५ ॥

(१) मालामन्त्रस्तु एवम्- ऊनमो भगवते रघुनन्दनाय रक्षोप्नविशादाय मधुरप्रसत्न वदनाय अमिततेजसे बलाय रामाय विष्णवे नमः ४७।

१०२ रामकाशिकासहित्श्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

इदं रहस्यं परममीश्वरेणाऽपि दुर्गमम॥ एवं यन्त्रं समालिख्य न देयं प्राकृते जने॥६६।। इनि श्रीरामतापिनीये चतुर्थोपनिषत्। पराकृतो जन :- पृथग्जनः । इतिशब्दश्वतुर्थोपनिषत्समा सौ ॥ ६६ ॥

इति श्रीरामचन्द्रचरणानुगृहीतपर महंसपरिव्राजका- चार्य-आनन्दवनरचितायां श्रीरामपूर्वतापिनीय- टीकायां रामकाशिकायां चतुर्थोपनिषत् समास्ा।

पश्चमोगनिषन्। १०३

अथ पञ्चमोपनिपत्। निर्गुणप्राप्ते: परमपुरुषार्थत्वात्तस्याश्र समुणोपासनया सु.

दपरिज्ञानात्तत्परिज्ञानाय मन्त्रोद्धारेऽपि यन्त्रं विना पूजने दे- वतापसन्ननाऽभावस्य शाब्दत्वात् पूजार्थ यन्त्रसुद्धृत्य सम्मति

भूतादिकं शोधयेद् द्वारपूजां कृत्वा पम्माद्यासनस्थः प्रमन्नः ।। अर्चाविधावस्य पीठाधरोर्ध्व- पारश्वार्चनं मध्यपद्मार्चनं च ॥ १ ॥ भूतं-पृथिव्याद्िपश्चकमू। आदिशब्देन आत्मा लिङ्गं द्रव्यं क्षितिश्च गृ्ते। तच्छोधयेत्। तत्र-भूतशुद्धि: शोषणदहनप्लाव- नैः, आत्मशुद्धि: भगवदाराधनविरुद्धविषयविरह्ः, उपास्यदेवता- मूर्तिलिंङ्गं तम्य शोभनं-पूर्वपूजातुलेपनादपाकरणेन क्षालनम्,

धनम्, श्ितेर ङ्गमालिन्यादिना शुद्धिरिति बोध्यम्। प्रसन्नः-चि- तनैर्मल्यवान् द्वारपूजां-द्वारेषु चतुर्ष्वपि हि तद्देवतापूजां कृत्वा प- झकस्वस्तिकाद्यासनोपविष्ट: भूतादिकं शोधयेदित्यन्वयः। अस्य- पकतस्य रामस्य, अः-विष्णुः तस्पेति वा। फलतस्त्वेक एवा- र्थः। अर्चाविधौ कर्तव्ये सति पीठाधरोर्धर्वपार्श्वार्चनम्-पीठस्या

१०४ रामकाशिकासहिनश्री रामपूर्वतापिन्याम्-

डघरभागाय नमा, पीठस्योर्ध्वभागाय नमः, पीठस्य पूर्वपार्शा य नमः, दक्षिणपार्शाय नमः, पश्चिमपार्श्ाय नमः इति पीठा-

कृत्वा मृद्ुश्लक्ष्णमुनूलिकायां रत्नासने देशिकं चार्चयित्वा।। शक्तिं चाधाराख्यकां कूर्मनागौ पृथिव्यव्जे स्वासनाऽधः प्रकल्प ॥ २ ॥

कृत्वा, पीठाद्धहिर्देवस्य वामभाग मृदु :- श्रक्ष्णा स्निग्धा या मुनूलिका-शोभना तूलपटी तां परिभाव्य तस्या सिंहामनं भावयित्वा तत्र सिंहासने देशिक-आचार्य स्थितमनुध्याया- Sर्वयित्वा, आधाराख्यका शक्ति-आधारशक्तिं तदुपरि कूर्म त- सिमित्रागं-शेष तत्र पृथिवीं तस्यामब्जं-कमलं च प्रकल्प्य-कल्प यित्वा। शत्त्यादिकल्पनास्थानमाह-स्वेति। स्वाभिन्नत्वेन ध्यातः श्रीरामः स्वशब्दार्थः, तस्य यदासनं-पूजापीठम्, तस्या- घः-अधरभागे ॥ २ ॥

विन्नं दुर्गा क्षेत्रपालं च वाणीं बीजादिकांश्राऽग्निदिशादिकांश्र।I पीठस्याङ्घ्िष्वेषु धर्मादिकांश्र तत्पूर्वीस्तांस्तस्य दिक्ष्वर्चयेच्च । ३ ॥

पश्चमोपनिषत्। १०५

रिध्नं-गणेश वाणी-सरस्वतीं बीजानि-'गं दुं क्षं सं' त-

पीठस्य कोणचतुष्टयेऽर्चयित्वा, अग्न्यादिक्रोणक्रमेणैव धर्मा- दिकान्-धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याणि अर्चयित्वा, तत्पूर्वकानू-अधर्मा-

मध्ये क्रमादर्कविध्वग्नितेजां- स्युपर्युपर्यउमैररितानि॥ रजः सत्वं तम एतानि वृत्त- त्रयं बीजाढ्यं क्रमाद्भावयेच्च ।। ४ ।।

अर्क :- मूर्ग: विधुः-सोमः, उपर्युपरीति। अर्कोपरि सोम- सतदुपरि अग्निरिलर्थः। अउमैरिति। अकारोकारमकारैः प्रण- वांऽश्भूतैः। यदाहुराचार्या :- 'मध्ये तं तं (?) पअमस्मिश्व सूर्य सोमं वहिं तारव्णैर्विभक्ति:' इति। तार :- मणव ॐकार:। रजः सच्वं तमः, अत्र सच्चं रजस्तम इति व्युत्क्रमो ज्ञातव्यः। उपर्युपरि अर्चयेदित्यर्थः। एतानि-सत्वादीनि, वृत्तत्रयं मण्डलत्रयत्वेन भावयेत्, चकारा- दर्चयेन्व। बीजाढ्यं स्मरेदेत्पूर्वकम् (१)॥४ ।

आशाव्याशास्वरप्यथात्मानमन्त- रात्मानं च परमात्मानमन्तः ।। १४

१०६ रामकाशिकासहि तश्रीरामपूर्वतापिन्याम्-

ज्ञानात्मानं चारऽर्चयेत्तस्य दिक्षु मायाविद्ये ये कलापारतच्वे ॥ ५ ॥ अन्नः-कर्णिकामध्ये आशासु-पूर्वादिदिक्षु आत्मादीनर्च- येत, व्याशास्व्रपि-विदिक्ष्वाग्नेयादिष्वपि तानेव पूजयेव। तस्य- कमलस्य दिक्षु चतसषु, सायेति-मायातत्त्वं विद्यातर्वं कला- तच्वं पारतच्वं च पूजयेत। परमेत पारम् ॥ ५॥

सम्पूजयेदविमलादीश्र शक्ती- रभ्यर्चयेद्देवमावाहयेच्च ।। अङ्गव्यूहाSनिलजादैक्र पूज्य घृष्टयादिकैलोकपालैस्तदसैः ॥ ६ ॥ विमलादीश्चेति-विमला उत्कर्षणी ज्ञाना क्रिया योगा चेयं पश्चमी पभ्वी सत्या ईशाना अनुग्रहाख्या नव शक्ती: पूर्वादिषु मध्ये चाऽर्चयेदित्यर्थः । आवाहयेच्च-आवाहनमुद्र- याऽडवाइनं कुर्याद। उपलक्षणमेतत्, स्थापनादीन्यपि तत्त- नमुद्रादिभि: कुर्याद। चकारः श्रीरामस्य विहितपूजा समुच्चे- तुम्। आवरणमाह-अङ्गेति, अङ्गानि-हृदयादीनि। व्यूद- शब्देन ओत्मादयो वासुदवादयश्च सशक्तिका द्विधाऽप्युच्यन्ते। अनिलजाग्यैरिति, अनिलो-वायुस्तज्जो-हनूमान् तदादिभिर- प्टभि: पूज्य-पूजित्वा, धृष्ट्यादिकैर्मन्त्रिभिः षोडशभिः, लोकपालैरिन्द्रादिभिः तदखैः-इन्द्रायुधैवेज्रादिभिः ॥६॥

पश्चमोपनिषन्।

वसिष्ठादयमुनिभिर्नीलमुख्यँ- राराधयेद्राघवं चन्दनादैः ॥ मुख्योपहारैंविविधेश्च पूज्य तस्मैं जपादीश्ष सम्यक्ममर्र्य॥७॥ नीलमुखर्नीलप्रभृतिभिः षोडशभिर्वानरैः, चन्दनादिभि: आदिपदेन पुष्पादीनि। मुख्योपहारैः-श्रेष्टेः पवित्रैनैवदै: जपादीन्, पूजाध्यानादय आदिपदार्थः। अयं पूजाक्रमो रामार्चनचन्द्रिकायां सपरिकरः समाकलनीयः ॥७।।

एवंभूतं जगदाधारभूतं रामं वन्दे सच्चिन्दानन्दरूपम्।। गदारिशङ्ाव्जधरं भवारिं स यो व्यायेन्मोक्षमाप्नोति सर्वः॥८॥ अरि-चक्रं सुदर्शनाख्यं भवस्य संसारस्याऽरिं-शञ्ुम् । ध्यानस्य तत्फलमाइ-स य इति॥ ८ ॥ उपपादितस्योपासनस्य फलं सनिदर्शनमाइ-विष्वच्या- पीति।

विश्वव्यापी राघवोऽथो तदानी- मन्तर्दधे शङ्चक्रे गदाब्जे॥

१०८ रामकाशिकासहितिश्रीरामपूर्वनापिन्याम्-

धृत्वा रमासहितः सावृतिश्र सपत्तनः सानुजः सर्वलोकी ॥९ ॥

राघत :- रघुवशे आविर्भूतो विष्णुः सावृतिः-परिवार- सहितः सपत्तन :- सनगरवासी, सर्वलोकी मर्वलोकसहितः अन्त· दंधे-अनवच्छिन्ानन्दमकाशज्ञानात्मके स्वरूपेऽवस्थितः ।। ९।।

तड्क्ता ये लब्धकामाश्र भुक्त्वा तथा पदं परमं यान्ति ते च।। इमा ऋचः सर्वकामप्रदाश्ष ये ते पठन्त्यमला यान्ति मोक्षम् ॥१०॥ इति श्रीरामतापिनीये पञ्चमोपनिषत।

तथा ये तद्बक्तास्तेपि लब्धकामांश्च परमेश्वरोपासनत्र भावप्रकामात् अभीष्टान् भुक्त्वा परमं पदं यान्ति । श्रीरामो- पासनप्रतिपादकानां 'चिन्मय' इत्यादीनामेतदन्तानामृचा पा- उफलमाह-इमा इति। वीप्सा पश्चमोपनिषत्समाप्तिद्योतनार्था। इतिशब्दो ग्रन्थपरिसमाप्त्यर्थः ॥१० ॥

विश्वनाथनगरीव काशिका पावनी जयति रामकाशिका। वेदशीर्षवचनोपपादितं वस्तु हस्तफळवद्विवृण्वती।। श्रीरामकाशिका कल्पलतिकाऽन्वेषिताऽन्वहम्। षर्षिता फछदा सम्यङ् नृषामाबन्दकानने॥

पञ्चमोपनिपन। १०२

दृष्ट्रा मुक्तहरान् हरोऽपरिमिनान सुहन्रहं(?) कोपिकां कुर्वन्र+मित्राङगां वहति यो यार्स्मन् शितोऽइर्निशम्। तस्मिन काशिपुरे पुगरिनिलये स्वर्गक्याडलङ्कने टीकाSSनन्दव नेवैने(?) विरचिना रामादिका काशिका(६)। इति श्रीरामचन्द्रचरणानुगृहीतपरमहंसपरिव्राजका- चार्य-श्रीआनन्दवनविरचितार्यां श्रीरामपूर्वतापिनीय- टीकार्यां रामकाशिकायां पञ्चमोपनिषत् समाप्ता।

॥ समापा च्ेथं पूर्वतापिनी ।

(१) दष्टा मुक्तहरान् हरोऽपरिमितान् मुहन्तुर्मा कोपिकां कुर्वन्नङ्गमिवाडङ्कगां वहति यो यस्मिन् स्थितोऽहर्निशम्। तस्मिन् काशिपुरे पुरारिनिलये स्वर्गङ्गयाऽलङ्कते टीकाSडनन्द्वनेन तेन रचिता रामादिका काशिका॥ .अर्थानुसन्धानेन कथमपि क्पितोऽयं पाठः।

॥। थ्रीः ॥ ॥ श्रीरामाय नमः ।। श्रीरामोत्तरतापिनी। आनन्दवनकृनया आनन्दनिधिनामिकया टीकया सहिता।

सत्यं नारकतत्वमोमिदमणु स्थूलं चतुष्पादकं जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तिगं स्मृतिवशाद्दिश्वाद्यतीतं विभुम् । भ्रूनासान्त उपास्यमानममरैः स्तुत्यं तुरीयात्मकं भक्तातुग्रहविग्रहं जनकजाजानि भजे राघवम्।। यः शब्दे परिनिष्ठितोऽथ परमे व्रह्मण्यतिन्यायतो यत्कारुण्यसुधोदबिन्दुकणका संसारसन्तापनुद। यद्गाम्भीर्यमगाधमप्यतुचरग समाश्रीयते तस्य श्रीगुरुरघस्य(१)चरणद्वन्द्वारविन्दं तुमः ।। आसीद्वासिष्ठवंश्यो नृहरिरिति पुरा केशवाह्वस्य सूतु- स्तस्मात् कृष्णाइ्योSभूद्धराणिसुरवरः पत्तने कुण्डिनार्ये। तस्मात्मूनुर्गुणाब्धिः समजननि कमलाम्बः प्रभुत्वा(२)दतीना- मानन्दाऽडद्यः स रामोपनिषदि विदधे साधु टीकां वनाख्यः॥

(१) तस्याप्तस्य गुरोरुदार०-इति खपु० पाठः। (२) प्रभूत्या यतीनां-इति ख्पु०।

श्रीरामोत्तर तापिनीय विलसच्छु त्यर्थ संशोधन- व्याजेनाऽर्जित जन्मकोटिदुरितध्वंसानुवंशात कशा(?)। टीका स्वात्महितार्थमेव विदुषां बोधाय सा नोच्यते

आनन्दनिधिनाम्नीयं टीका मोद्वा्यते मया। रामचन्द्रमाणें प्राप्य कर्तु साम्राज्यमट्यम् ।।

इह खलु सकलप्राणभृतां सुखार्थित्वं दुःखानर्थित्वं च ध्या-

श्वित् कृतसुकतनिचय खचितचरमकलेवरक्रमनीयतयाSवश्यंभा- विदुःखाऽविनाभूतत्वेनाऽनिसत्वेन (१)सातिशयत्वरेन च विषय- जनितं सुखं दुःखमेवेति मत्वा सकलसंसारादत्यन्तोपरमपरो भवति। उपरतः सन् संसारोच्छित्तिहेत्वन्व्रेषणं (२)करोति।

नेनैव तस्योच्छेदसम्भवात् रमणीयतरश्रीरामब्रह्मविद्यासिषा धिषया श्रीरामोत्तरतापिनीयोपनिषत्सगुणोपासनफलभूत- निर्गुणश्रीरामोपासननत्परतया प्रवते(३) । यद्यप्यत्रोपनिष- त्पदस्य 'उपनि'पूर्वात्सदेर्निष्पन्न्स्यैव मुख्यया वृश्या श्रीराम- ब्रह्मविद्यापरत्वम्, तथापि लक्षणया वृत्या ब्रह्मविद्यार्थायां

(१) अनित्यत्वेन-इति खपुस्तके नास्ति। (३) संसारमलान्मूलनाय यतते-इति खपु०। (४) प्रवश्यते-इति सपु०।

प्रथमकाण्डका। ११३

शुनावपि व्रअ्मविद्यानउत्तिः। 'सुरुवैव शब्द्स्य वृत्तिर्न लक्षणे'- ति नच वाच्यम्, वृद्धैरुभयोवपि शब्दद्ृत्तित्वेन स्वीकारात्। नतु भवतु श्रुनिरूपग्रन्थोऽप्युपनिषद्, नयापि न व्याख्यानाई- तामासादयेत्। देहेन्द्रियान्तकरणविकवक्षणात्मनः कर्मविशेष गन्वेन(१)सतुतिपरत्ान्। न, तत्र (२)विलक्षणन्वस्यवोपपादि- तत्वाद्। नहि विलक्षणत्वमात्रेणाSडत्मस्वरूपं शक्यमाक लितुम। अत्र तु 'अयमात्मा ब्रह्म, 'तत्वमसी' त्यादिमहावा क्यैब्रंह्मात्मैकन्वलक्षणमात्मत्त्वं निरुप्यत इत्यगतार्थत्वेन व्या-

नतु कर्मकाण्डदेवनाकाण्डयोः फलपरत्वादेकस्यैव वेदस्य वाक्यभेदमसङ्गेन न व्याख्यानाईत्वमिति-चेत्र, काण्डत्रयस्यैकवाक्यताममिद्धेः । कर्मकाण्डे 'समेत'मित्य-

देवताकाण्डे चोपासनया शुद्धान्तःकरणैश्चित्तस्थैर्ये शिक्षित्वा, ज्ञानकाण्डे त्वंपदार्थतत्पदार्थट्वयपरिशोधनेन जहदजहलळ- क्षणया व्रह्मात्मैकत्वं मतिश्रवणादिना मतिपत्तव्य(३)मिति का- णडत्र य मङगतिर्भगवद्भिः श्रीमच्छक्कराचार्यैरेव दर्शिता। ना. तः पृथक्प्यत्न आश्रायते। नतु भवतु काण्डत्रयसङ्गतिस्तथापि वेदानां शब्दत्वाच्छ-

(१) कर्मषिधिशेषत्वेन-इति खपु० । (२) तद्विलक्षणत्व0-इति कपु०। (३) प्रथतितष्य०-इति स्त्रपु०। ११

११४ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

व्दस्य च श्रीरामब्रह्मपरत्वाऽसम्भवान्न व्याख्या युक्तिमती। यतः-शब्दप्रव्ृत्तिम्तु त्रिधा, सुख्या लक्षणा गौणी चेति। मुख्यापि द्विविधा रूढियोगभेदेन। तत्र रूढिस्तावड्रह्मणि न पवर्तते, तक्ष्य(१) शब्दाऽगोचरत्वाद, तस्याश्च स्वरूपजाति गुणनिर्देशाई वस्तुन्येव 'डित्थः गौः शुक्ल' इति संज्ञासंजिसङ्के तेन पदत्तेः। नापि योगी, नापि लक्षणा। ब्रह्मणोऽसङ्गत्वेन सम्बन्धाभावात्। योगव्टत्तेर्निराकरिष्यमाणत्वाल्लक्षणायाश्च संज्ञासंजञिसङ्कतेनाSभिहितार्थसम्बन्धिनि वस्तुनि 'गङ्गायां घोष' इतिवत् पृ्टत्तेः।यथाङ्ग :-

इति। न गौणी, ब्रह्मणो निर्गुणत्वाद्। गौण्यास्तु अ. भिहितार्थलक्षितगुणयुक्ते तत्सदवशे 'सिंहो माणवक' इतिवत् मृत्ति :* । यथाह्ु :-

इति। योगृत्तेरसङ्गत्वाद्धेतोर्न ब्रह्मपरत्वम्। तस्याश्च

यार्थयोरवा योगे वा 'पङ्गजमौपगवः पाचक' इत्यादिवत् पवृत्तिंः। अतो ब्रह्मणः पदार्थत्वायोगा(२)दपदार्थस्य च वाक्यार्थत्वायो- गान्न श्रुतिगोचरत्वम् ।

(१) तस्य-इति कपुस्तके नाहिति। *पतबिन्हाड्वितः पाठः सपुस्तके नोपलभ्यते। (२) योगात्पदार्थस्य-इति सपु०।

पथमकण्डिका। ११५

अत्रोच्यते-ब्रह्मणः शब्दागोचरत्वेनाऽसङ्गत्वेन निर्गुण- त्वेन च श्रुतिगोचरत्वं साक्षान्माभूद, तथापि सगुणद्वारा नि- र्गुणे समन्वयाद्युक्तमेव ब्रह्मपरत्वं वेदानाम्। तथाहि-'यः स- षड्ः स सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः सर्वस्य वशी सर्वस्पेशानः यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या आन्तरः सोऽकामयत बहु स्यां स ऐक्षत तच्तेजोऽसटजत् सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'त्याघाः श्रुतयो भ- गवन्तं षड्गुणैश्वर्यनिलयं सकळकल्याणगुणनिळयं सर्वझं सर्व- शर्क्तिं(१)सर्वेश्वरं सर्वनियन्तारं सर्वोपास्यं सर्वकर्मफळदातारं सच्विदानन्दं सगुणं गुणानभिभूनं श्रीरामचन्द्रं प्रतिपादयन्ति। तच्वमस्यादिवाक्यानि तु ताद्गीश्वरत्वाभावाज्जीवस्य संसार- निवृत्तिद्वारा 'त्त्वं'पदयोः सामानाधिकरण्यप्रतीत्यन्यथाऽनु- पपच्या निर्गुणे पर्यवस्यन्ति। न तावत्सामानाधिकरण्यं 'वैश्व- देव्यामिक्षे'तिवदुभयोरेकार्थाभिधानेन । कुतः-भिन्नार्थत्वाद्। यथाक्तम्- आमिक्षां देवतायुक्तां वदत्येवैष तद्धितः । आमिक्षापदसान्नििध्यात्तस्यैव विषयार्पणम्। इति। नच अ्जहत्स्वार्थयोः सामानाधिकरण्यं निरूढलक्षण- या विशेषणविशेष्यभावेन 'नीलमुत्पल'मितिवत्। कुतः-विरु- द्धार्थत्वेन तदयोगात्। तदुक्तम्- 'स्वबुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेषणम्' इति। नच जहत्स्वार्थत्वेन सम्बन्धिलक्षणया 'कुसुमितदुमा (१) सर्वशर्क्ति-इति कपुस्तके नास्ति।

गङ्गे'तिवत् ! कुतः- एकार्थत्वस्य विवस्षितत्वान्१)। अतोज- हतजहमनार्थलक्षणया 'मोडमं देवदत्त' इनिवन् विरुद्धांशत्या- गेनाडनुगनविदंशेनैकार्थ्येन निगुणे पर्यवतानयू अस्थूलादि- चाकपानां तु साक्षादुपाधिनिपेवेन, उनासनावाक्यानां त्वन्या-

रत्वं प्रमिद्धय। अनो व्रह्मणि समन्वयादुपनिपदो व्याख्या- नसुचितमिन्यलमतिप्रसङ्गेन। तत्र श्रीरामपूर्वतापिनीये मन्दाधिकारिणां सगुणापासन निर्गुणोपाधिकं 'चिन्मय' इत्यादिपश्चोपनिषदा निरुपितम्। इदानीमुत्तमःधिकारिणां कर्मसु तत्फले बिरक्तानां संन्यासिनां परमहंसानां श्रीरामोत्तरतापिनीयोपनिषदा तदेव निर्गुणोपासनं सगुणफलभूतं निरुप्यते। एतामेव श्रीरामचन्द्रब्रह्मविद्यामविद्याप- नोदिनीं मकटथितुं कदाचिन्मिथिलोपवने जनको वैदेह आसाश्चके। तत्र च योगीश्वर: शिष्यसङ्गर्मुनिगणेश्च परिवारित आसीतू।

बृहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्यं यदनुकुरक्षेत्रं देवा नां देवयजनं सरवेषीं भूतानां ब्रह्मसदनम्। अविमुक्त वै

(१) नचाजहत्स्वार्थयोर्लक्षणया 'कुसुमितट्रुमा गङ्गा' इतिषव। कु/नः- एकार्थत्वस्य विवक्षि: सामानाधिकरण्यं निरूढलक्ष- णया विशेषणविशेष्यभावेन 'नीलसुत्पल'मितिचत्। कुन :- विरुद्धार्थत्वेन तक्षयोगास्। तबुक्त्तम्-'सवबुख्या रज्यते- इति पाठ: सपुस्तके।

प्रथमकण्डिका। ११७

कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेपां भूतानां ब्रह्मसदनम्। तस्माद्यत्र क्वचन गच्छति तदेव मन्येत।

एवं सति तं बृह्म्पतिः-गुरुरुवाच याज्ञवल्वयं-प. यज्षवल्क्यम्यापत्यं यत्-प्रमिद्धं अनु-यत्सर्वस्मादप्यूध्वै पुण्यानिशयचम्मकोटिनिनिएं, मर्वोत्करं पुण्यफलमिि या- वद्। कुरुक्षेत्रं, कुन्सिनं रौनी'ति कुरु-पानकर्म सं- सारहेतुभूनम्, तस्य क्षेपणाननिर्सनान् त्रनीति क्षेत्रम्। क्षेत्रे हि रूढं सूछतृणादि निरस्यने। यद्वा कुः-पृथिती देहा- द्याकारपरिणता, तस्यां रौति-रावं करोतीति कुरुः-म्राणः तस्य क्षेत्रं-रावकर्तुः म्राणस्य निवासस्थानं तत्कुरुक्षेत्रम्। पाणस्याऽयिष्ठानमित्यर्थः। देवानां-इन्द्रियाणां तदधिष्ठातृर्णा वा देवयजनम्, देवस्य-स्वरयंप्रकाशस्यात्मनो द्योतनात्मकान्त- र्यामिणः, श्रीगमचन्द्रम्येत्यर्थः। यजनं-पूजाकारणम्। यत्र हि इन्द्रियाणि श्रीरामचन्द्रं पूजयन्ति। तथाच वार्तिककार :- 'भोगश्विदव- सानते'ति। सर्वेषां भूनानां-समष्टिव्यष्टयात्मकानां ब्रह्मसद- नम्, ब्रह्म-श्रीरामारयं देवकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् तदेव स- दनं-निवासस्थानम्। यत् विशेषणद्यविशिष्टं कुरुक्षेत्रय्, तत्कि- मिति शेषः। उत्तरमाह, अवेमुक्त-अविद्याकामकर्मादिभिर्मुक्त मध्यविद्यादकारया अविमुक्तम्। वे-मसिद्धं ब्रह्म पुरुपशब्दवा- ज्यमू। तच्च द्विविधम्, पूर्णे तन्पदं उपाध्युपलक्षितं रामं पुरि

११८ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

शयानम्, त्वंपदं उपाधिघर्मानात्मनि मन्यमानं आत्मानम्(१)। तदुक्तम्-

उपाधिरन्तःकरणं त्वमर्थे जीवत्वमाभासनमस्य तद्वद् ।। इति। तत् शोघितपदार्थद्वयभूतं ब्रम्मैत 'कुरुक्षेत्रं देवानां देव- यजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदन'मिसनुवादः। पदार्थद्वयपरि शोधनेनैकरसं ब्रह्मैव स्थानं भवति यस्मात्, तस्माधत्र कचन- यत्र कापि गज्गाप्रयागादौ तद्विपरीते वा गच्छति तदेव-तत्स्य- मेव मन्येत-जानीयाद्। कथम्, इति-अनेन प्रकारेण। पकार माह- इदं वै कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। अत्र हि जन्तोः प्राणेषूत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे। येनासौ अमृती भूत्वा मोक्षी भवति। तस्मादविमुक्तमेव निषेवेत। अविमुक्त न विमुश्चेदिति एवमेवैत द्याजवल्क्यः॥ इति प्रथमकण्डका। इदं वै-मया मासं स्थलमेव तदविमुक्तमेवेत्यन्वयः। उक्तवि- शेषणमेव नान्यदिति पुनः पुनराह-कुत्रक्षेत्रं देवानां देवय- जनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसद्नमिति। स्थलमेवाSविमुक्तमि- त्युपचारेणाऽव्यग्रत्वसम्पादनार्थ स्तूयते। अत्र-अविमुक्ते कुरु- क्षेत्रादिरूपे पदार्थद्वयपरिशोधने हि-यस्मात् जन्तोः-पदार्थद्रय-

प्रथमकण्डिका। ११९

सामस्त्यपजानतः मुमुक्षोः पराणेषु-पश्चमाणज्ञानकर्मेंन्द्रियमनां- सि षोडश तेषु उत्क्रममाणेषु-अभिमानाभावेन विलीनता मा- पेषु सत्सु लीनपायेषु सत्सु। तथाच स्मर्यते- पाणे गते यथा देह: सुखं दुःखं न विन्दति। तथा चेत्माणयुक्ताऽपि स कैक्ल्याश्रमे वसेद् । इति। रुद्र:, रुत् -दुःखं अविद्यातत्कार्यभूतं द्रावयति-ना- शयतीति तथा ईश्वरस्तत्पदार्थो राम एवाSडचार्यो भूत्वा, 'आ- चार्यवान् पुरुषो वेदे'ति श्रुतेः । तारकं-तारात्मकत्वाद तथा, सर्वस्मात्संसारभयात् सन्तारयतीति या तथा, ब्रह्म-तारकवि- शेषणविशिष्टं ब्रह्मविद्याव्रह्मात्मैक्यबोधकं महावाक्यं, श्री- राममन्त्रमिति यावत्। व्याचष्टे-कथयति। येन-तारक- ब्रह्मजनितज्ञानेन असौ-रुद्रानुगृहीतो जीव: अमृती-अमृतो भूत्वा 'ब्रह्माऽस्मी'त्यभिमानवान् सन् मोक्षी भवति-स्वेन

वाचकत्वेन भेदात् पूर्वस्य हेतार्यस्मादर्थस्य नान्वयः, तस्मात्- अविमुक्तस्य शुद्धतंपदार्थस्य निरुपाधिव्रह्मरामतापचे: अविमु- कमेव निषेवेत-नितरां सेवेत। विजातीयप्रयत्नाऽनन्तरितसजा- तीयपयत्रपवाहेण साक्षात्कुर्यादिसर्थः । अविमुक्तं न विमुश्चेत- यस्मिन् कस्मिन्देशे आत्मानुसन्धानं न परित्यजेव्। तदुक्तं पूष्यपादैराचार्यै :- त्वंपदार्थविधेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम्। श्रुत्या विधीयते यस्मात्, त्यागी पतितो भवेद्।।

१२० आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तर नाप्तिन्याम् -

इति। एवंगुणयाज्ञवल्क्यश्य बुद्धिपरीक्षार्ये स्वस्थ बु- द्विशुज््यर्थे वा पृषटन याजवल्वयेनोक्तमङ्गीचकार वृहस्पनिः, एत्रमेवैतत्-पदार्थद्वयैकमेवाविसुक्त कुरुक्षेत्रं वेवयजनं व्रम्मस दनमिति। पदार्थट्वयशुद्धि ज्ञानवतः माणाद्युपाधिचिल्ये ईश्वरातु- ग्रहेणोक्तं ब्रह्मविद्यया व्रस्मात्मैक्यं भवतीति भाव:। 'ब्रह्मत्र सन् ब्रह्माउप्येती'ति श्रतेः। यद्वा प्राग्जन्मनि संन्यासाधर्धिकारसम्पाढनेऽि के नचिद् बलीयसा कर्मणा कस्यांचिदयौनौ जडभरतबद्ुतपन्ना- नामधिकारिणामनधिकारिणां वा सर्वेषामनुग्रहार्थ पृच्छ- नि, यत्-प्रलिद्धं अतु-पश्राद् सर्वत्र विहर्तामविह्ारारथ पदं सर्वतीर्थेभ्य उत्कृष्टतमं भूमेरुत्तमाङ्गमिति यावत्। कुरुक्षेत्रं- कुरुणा राज्ञा पालितमनादिसिद्धं क्षेत्रें देवानां देवयजनं ब्रझ्मा- वाप्तिहेतुभूतं, तत्किमिति शेषः। विशेषणद्यविशिष्टं प्रसिद्धं कुरु- क्षेत्रमेत्र कुरुक्षेत्रमन्गद्वेति मन्देहे उत्तरमाइ,अिमुक्तं -काचि- दपि विश्वेश्वरेणाSविमुक्तं काश्यभिवेयं वै-निश्चयेन कुरुक्षे- नम्। देवानां देवयजनं सर्वेषां भूनानां ब्रह्मसदनमविमुक्तादुत्क- षृततमं नाहिति यस्मात्, तस्माद्यत्र कचन गच्छति-पञ्चक्रांशेषु यत्र कुत्रचिद्विचरति तदेव-एवम्भूनं प्रदेशमेव मन्येत-जानीयाद्। कथमिति-अमुना पकारेण। प्रकारमाह,इदं वै-इदमेव कुरक्षेतं देवानां देवयजनं सर्वेरषा भूनानां ब्रह्मसदनमिति। अत्र-अवि- मुक्ते हि-यस्मात् जन्तो :- पाणिमात्रस्ष माणेषूत्क्रममाणेषु- लोकान्तरं मच्कनसु, रुद्र: दुःखहारित्वाद्रोदनादा तारक ब्रह्म-

प्रथमकण्डिका। १२१

श्रीराममन्त्रात्मकं व्याचष्टे-दक्षिणे कर्णे कथयति। तदाह विश्वे- इवर: श्रीगमं प्रति-

अहं दिश्ामि ते मन्त्रं तारकं ब्रह्मसंज्ञितम्। अतस्त्वं जानकीनाथ ! परं ब्रह्माऽसि(१) निश्चितम् ।। इति। येन-तारकव्रह्मविद्योपदेशन असो-जीवः अमृनी भून्वा-व्रह्मास्मीत्यभिमानवान् सन् मोक्षी भवति-विदेहकैव- ल्यमापद्यने, शुद्धान्तःकरणस्य आचार्यृपेणोपदेशादविदेह्दता जीवन्मुक्ततां वाऽSपादयति। पूर्णानन्दरूपेण(२) स्वसन्निषि- लेशवशाच्छ्ुद्धतामुत्पाद्य विदेहतां भक्तवात्सलमेन गलगरला- दिदेइदानेन जीवन्मुक्ततां चाSSपादयतीति। नचात्र तारतम्यव्यवस्थाकरणमुचितम्, उपदेष्टुरुपदेष्ट्वाक्यस्थ च जल- धिजलवद नसम्पादतदुत्कृष्टत्वात्(१)(३)। ज्ञानादेव तु कैवल्यम्। तज्ज्ानमौलभ्यमत्रैव यस्मात्, तस्मादविमुक्तमेव निषेवेत- अत्यादरेण सेवेत। अविमुक्तं न विमुश्चेत्-क्षेत्रमंन्यासं कुर्यात। अङ्गीकारादाह गुरु :- 'एवेमवैतद्याज्ञवल्क्य' इति। नन्वेवमपि 'माणेषून्क्रममाणेषु' इत्यनया श्रुत्या प्राणन- तां जङ्गमानामेव(४) तारकत्रझ्मोपदेश इति चेन्न, स्थावराणामपि (१) परं घ्रह्म सुनिश्चितम्-इति क्रपु०। (२) किं पुनर्निजरूपेण न-इति खपु०। (३) नात्र नारकस्य व्यवस्थाकरणमुचितम। उपद्ेष्टुर्धाक्यस्य च जलधिजलववनसंयाववदुत्कृष्टत्वात्-इते खपु०। (४) चरतां-इति कपु०। १६

१२२ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

पाणधारणाSविशेषात्। नहि माणव्यतिरेकेण यस्य कस्यापि जन्म सम्भवति । 'यच्च किंच प्राणभृदिति श्रुतेः । यत्किचेदं प्राणिजातं जङ्गमं च पतत्ति च। यच्चात्र स्थावरं सर्वे तत्पज्ञाने प्रतिष्ठितम् । इति स्मृतेश्व। जङ्गमेषु प्राणोत्क्रान्त्यभि(१)व्यक्तिर्यथा, न तथा (२)स्थावरेष्विति विशेषः। 'भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठा' इति मनुवाक्यमपि अभिव्यक्त्यभिपायमेव, नत्वन्यभ्राऽपाणित्वप्रति- पादनपरम्। तहि शास्त्राधिकारित्वान्मनुष्याणमेवाSस्त्विति चेन्न्न्, पूर्वजन्मनि सुसंस्कृतस्यापि (३) केनचित्प्रतिबन्धकेन कर्मणा य- त्किश्चिददेद्दवगतौ शास्त्रसाफल्यात्। नहेकेन जन्मना विसु- क्तिसौळभ्यम्। 'बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपधते' इति भगवदचनात्। तथापि जडभरतवत् पूर्वसंस्कारस्म- रण(४)सन्निधिविरहान्नेति चेन्न, परवुद्धेरप्रत्यक्षत्वात्। अवि- मुक्तमाप्त्यन्यथाऽनुपपत्तिप्रमाणवलादप्यवगम्यते । पूर्वकृतसं- न्याप्ाद्धिकारकर्मपरिसमाप्त्यभावादिति चेन्न, मारब्घकर्मण एवोर्वरितत्वाद्। अविमुक्तमान्ते(६) पूर्वजन्मेहजन्मकृतार्ना

(१) प्राणात्कममाणेन अभि०-इति खपु०। (२) सर्वे तथा-इति कपु०। (३) सुत्रसंस्कृतस्यापि-इति खपु०। (४) संस्कारस्मरण-इति खपुस्तके नास्ति। (५) प्राप्ती-इति कपु०।

प्रथमकिडिका। १२३

कर्मणामप्रवेशेन पारब्धस्य तस्य कुलालचक्रभ्रमणवदाशरीरा- न्तमवस्थानम्। नतु परारब्धशेषवतामप्यविमुक्तनिष्क्रमणं कथ- मिति चेत, ईश्वरातुग्रहाभावादिति अ्रमः। 'जडानां कर्मणां चेतनेश्वरसहायापेक्ष'ति न्यायात्। तथाच स्कन्द :- ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासः मुदुर्कमः । सुळभ: स्पान्मुने! नूनं नरैः सुकतकोटिभि:।। इति । (१) काशीवासिककृतकर्मणामसंक्षयान्नोपदेश इति चेन, अविमुक्तस्योषरत्वाद्। 'ऊवरः पुण्यपापानां धन्या वाराणसी पुरी' 'इदं मिये ! क्षेत्रमतिप्रियं मे संसारवीजोषरमूषराणाम्' इत्यादिव चननिचयैरूषरत्वं सङ्गृह्य से। 'वाराणस्यां कुतं पापं वज्रलेपो भविष्यति' 'यथात्र पुण्यं कृतमक्षयं स्तात्तथाऽत्र पाप'मित्यादिवाक्य- विरोधादिति चेन्न, तेषामन्यविषय(२)त्वात। अत्र कृतदुष्क- तानामन्यत्र पाप्तमरणपरत्वात(३)। 'अश्मना चरणौ हत्वा तत्रैव निधनं व्रजेत' इत्यादिवाक्यान्येतदर्थान्येव। तर्हि यथेष्टाऽडचरणपसङ् इति चेन्न, अविधानात्। नह्यशिहोत्रादिवद्राह्मणहननादिविधि: भ्रूयते, पत्युत निषेधश्च श्रूयने।

(१) अत्र 'ईश्वरानुग्रहात्' इत्यधिकं क,खपुस्तकयोः । (२) परत्वास्-इति खपु०। (३) अविमुक्तकृतसुकृत दुःकृतानामन्यत्र प्राप्तमरणत्वातू-इति कपु0।

अशनं वसन वित्तं येषां काश्याममार्गनः । कीकटेन समा काशी सत्यं मत्यं खगाधिय !॥ इन्यादिवाक्यर्यथेष्टाऽडचरणप्रतिषेध एव क्रियते, नत्वतु-

पवेति चेत्सत्यम्, तस्याश्वान्रैव निरसनात्। काशीकृतपा- पिनो दण्डधरेण श्रीकालमैरवेण त्रिशत्सहस्त्रसंख्याकं कालं नानायोन्यग्नौ पच्यन्ते। तहिं 'शरीरिणां नास्ति पुनः श- रीर'मित्यादिसायुज्यवचननिचय(१)व्याकोप इति चेन्न, प्रा- णोत्क्रमणक्षणक्षणेन भोग्यत्वाद्। तथाहि-सकलसंसारस्य मायामयत्वात् यथा स्वप्ने मनोरथे वा देशान्तररूपान्तरसंव- त्सरशतानुभव:, यथा मारकण्डेयस्थ सप्तकल्पानुभवः, यथा नारदस्य स्रीत्वाच्यवापि, ळवणस्य वा मातङस्त्रीपुत्राग्निप- तनम्। स्वप्नादिसंसारस्यासत्यत्वं मार्कण्डेयादिसंसारस्व स- त्पत्वं कथमिति चेत्, वासनादारढ्वादिति बूमः । स्वप्ने हि वासनाशैथिल्यम्, अन्यदा दात्यमनुभूयत एव । तस्माद- स्मिनेव शरीरे प्राणोत्क्रमणकाले यथेष्टाSSचरणफलानुभवा न्वे तारकब्रह्मोपदेशाद्विदहतैव । 'मुक्तिरेकेन जन्मने'त्युक्त- त्वाद्। तई 'यदस्ति(२) कण्ठे गरळ'मित्यादिवाकपैर्देदावा प्तौन सायुज्यमिति चेन्न, तस्थाः क्रमपरत्वात्। तारक-

(१) निचय-इति कपुस्तके नास्ति। (2) बधासति इत सपु०।

प्रथमकाण्डिका । १२५

सामीप्यमालोक्यमनुभूयाऽते सम्यगीश्वरातुग्रहादपरोक्षज्ञानेन सायुउ्पमाप्नोतीति तारकव्रह्मोपदेश्ान्निविक्षपो मोक्ष इति सिद्धम् ॥ १ ॥

इति आनन्दनिधिटीकायां प्रथमकण्डिका समासा।

(२) ० क्षज्ा नोतप त्तावयोनिजगरळा-इति कपुस्तके न दश्यते।

१२६ आनन्दनिधि सहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्- अथ द्वितीयकण्डिका।

प्रथमकण्डिकानिर्दिष्टस्य तारकब्रह्मणः स्वरूपकथनार्थेयं द्विसीया कण्डिकाSSरभ्यते अथेति ।

अथ हैनं भरद्ाजः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं किं तारकं किं तरतीति। सहोवाच याज्ञवल्क्यस्तारकं दीर्घानलं बिन्दुपूर्वकं दीर्घानलं पुनर्मार्य नमश्रद्राय नमो भद्राय नमः इत्यों तद्रब्रह्मात्मकाः सच्चिदानन्दाख्या इत्यु- पासितव्यम्।

अथ-गुरुपश्रसमनन्तरमेवाSडइ, गौरवार्थम्। एनं-याझवल्क्यं भरद्वाज :- ऋषिः पपच्छ-किं तारकम्। पूर्व 'तारकं(१) ब्रह्म व्याचष्टे' इत्येवोक्तम्, नतु तत्स्वरूपमिति तत्पृच्छति-कि तर- तीति। तरणविषयः प्रश्नः । इतिशब्दः प्रश्नद्वयसमाप्तौ। नहि साधनफलपरिज्ञानेन अन्यञ्ज्ञेयमवशिष्यत इति भावः । 'ज्ञाने परिसमाप्यत' इति स्मृतेः। सः-याज्ञवल्कयः ६ उवाच। तार कमिति पूर्वोक्तमनूद् कथयति। तारमिति पाठे ऊकारपूर्वक- त्वमुक्तं भवति, ॐकारस्य तारनामत्वाद्। तदुक्तं प्रपञ्चसारे(२)

(१) पूर्वे तारकं-इति कपुस्तके नास्ति। (२) प्रपज्जासारे-इति कपुस्तके न विधते।

द्वितीयकण्डिका। १२७

श्रीमदाच्ार्षे :- ऊकारो गुणबीजं प्रणवस्तारो धुवञ् वेदादि:। आदिरुमध्यो मपरो नामान्यस्य त्रिमात्रिकश्च तथा।। अस्य तु वेदादित्वात् सर्वमनूनां म्रयुज्यते चादौ। इति। दीर्घानल-दीर्घाकारयुक्तमनळमग्निबीजम्। ऋ. लदीर्घ(१)दयरहितानां षण्णामप्याकारादीनां दीर्घशब्दवा- च्यत्वेऽपि प्रथमाऽतिक्रमे कारणाभावादाकारस्यैव आन- न्दपदनिर्वर्त्यत्वाच्च प्रकाशभूतेनाऽनकेन आकारयोज- नमेवाऽनवद्यम्। विन्दुपूर्वकं-बिन्दुः पूर्वो जन्मभूः, बिन्दोः सकाशात्पूर्व जन्म यस्ये'ति वा। बिन्दुपूर्वमेव बिन्दुपूर्वकम्, स्वा- यें कः । शब्दसृष्ठ्यादौ 'सम पवाग्र आसी'दित्यनया श्रुत्या सच्छन्दवाच्यमविद्याशबलं ब्रह्मेवोक्तम्। तदीक्षणेन क्षुभितगुणा वंशशकलकरणवत् कृत(२)तराऽविद्या कला व्यक्तं चेत्यु- कयते। सतः शब्दार्थगर्भवत्यविद्या बिन्दुर्महत्तववं चेत्यभि- घीयते। 'महतोऽइङ्कारः, ततः पञ्चतन्मात्राणि, तेभ्यो भूतानि, तेभ्योडखिलं जगत्' इत्यर्थसृष्टिक्रमः(३) । बिन्दो- र्नाद:, स च परापश्यन्तीमध्यमावैखवर्याख्यामवस्थामनुभूय स्वरवर्णपदवाकयात्मको भवतीति शब्दसाष्टक्रमः । परस्य श- ब्दात्मनो व्रह्मणश्चतस्रोऽवस्थाः समामनन्ति तच्वाविदः ।

(१) अत्र 'षट्' इति पदमधिकमिव भाति। (२ ) करणकृततरा-इति खपु० (३ ) इति सृष्टिक्रम :- इति स्रपु०.

१२८ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

आद्या नावत् परेति गीयते। या खलु आद्या-शक्तिरिति शाक्तः चितिरिति शैवैः, कुण्डलिनीति योगिभिः, प्रकृतिरिति साङ्गयः, ब्रम्मेति पाराशये:(१)वुदधिरिति वौद्धैः, व्वशक्त्युन्मिषितगोत्वा दपाधिरहिता महासत्तेति जातिवािभिः, तथाविधो(२)पाधिरहितं केवलं द्रव्यमिति द्रव्यवादिभिरेकाऽप्यनेकैर्नामभिर्व्यत्रहियते।

कोपाधिभेदभिन्नस्वरूपामाचक्षते विचक्षणा:। यया च प्रकाश- मय्या स्वाभिन्नतया विश्वं प्रकाश्यते। यस्यै वाऽविद्या शाश्वतिक- विशेधाऽपि नित्यसन्निहिताऽपि द्रोग्धुं(३) न शकनोति। यस्याश्च महोदन्वदम्भस्ततरवादबिन्दुसश्चय इवादश्चति प्रपञ्चः। पस्याः किलार्चि:कणाः(४) तारातारापतितरणितनूनपात्प्रभृतयः ।य- इपां च बुद्धावित मायाशक्तिनिशायामिवाऽपगततमसि भभाता- यां संसारः स्वप्न इव संलीयते। सैव पराख्या शक्तिरना-

दा विमर्शोनमुखी भवति, तदा पश्यन्तीत्युच्यते। सा द्वितीया- वस्था भण्यते। यदा पुनः सा पाप्तविमर्शदशा स्वाश्रयाऽविद्या- शक्तिपरिकल्पितं स्व्स्यैव विवर्तभूतं स्वत्वा(६)नुस्यूतमनादि- (१) पाराशरिभि :- इति कपु (२) सथावेद्यो०-इति कपु० (३) बोधुं-इति कपु०, द्राधु-इति खपु०। (४ ) किरण-इति कपु० (५) क्षोभ्यमाण०-इति खपु० (६) मत्वा-इति खपु०

१२९

वासनानुकूलममयानुरूषं स्वस्मादभिव्रमपि भिन्नमित्र विमृसन्ती पदार्थजानमाध्यन्तरं वाहां च बुद्धिमतिभासलक्षण रागादिदुष्ट नयाऽतःकरणस्य संमुग्धं गृद्भाति, तदा मध्यमेत्याम्नायने। तां तृतीयामत्रस्थामाङ्ठः। अस्यामेत्राऽनस्थार्या पराया: शर्क्तेर्यो विमशोऽनः स वाचका शब्दोऽभिधीयते। यस्तु विभृ- श्योडशः स वाच्पोऽर्य इति व्यपदिश्यते। यः पुनरैकात्म्यान- भास:, स शब्दार्थयीर्वाच्यवाचकभावारूयः सम्बन्धी नि- गद्यने। ततश्च शब्दार्थसम्बन्धानामनादिसिद्धत्वम् । तथा- चोक्तम्-'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे चे'ति। सिद्धे शब्द्रेऽर्ये सम्बन्धे चेति। एवं कृत्वा विमर्शाखयशब्दातुविद्धत्वाद्विमृश्याख्यपपभ्र पज्ञानताया:(१),परपश्चस्य शब्दविवर्तत्वं सिद्ध भवति। सैव यदा

करणजनितैर्नादविशेषैः कृतसंस्काराऽन्तःकरणवृत्या क्रमष शासादमयी च परिगरृद्यते, तदा वैखरीयान्नायविद्भिराम्रायते चतुर्थी (३)अवस्था बिन्दोः। तदुक्तम्- वैखरी शब्दनिष्पत्तिर्मध्यमा श्रुतिगोचरा। उद्यतार्था च पश्यन्ती सूक्ष्मा वागनपायिनी ।। इति।अतः शब्दसष्टे(४) विन्दुपूर्वकत्वात् वटकणिकानिदर्शनेन

(१) प्रज्ञातप्रपश्चस्य-इति खपु० । (२) तिवर्तत्वादि-इति खपु०। (३) चतुर्थीमधस्थां विदुःइति खपु०। (४) शब्दसृष्टौ-इति खपु०। १७

१३० आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

बिन्दुशिरस्कं तांरकार्यं (१) वीजमुद्धरेत्। मकारश्वैतन्याऽवद्योतको- डयूतरूपश्रन्द्रस्तदाकारवानू बिन्दुः, तद्योजनया प्रकाशानन्द- चिदात्मकं बीजमुद्घृनं भवतीत्यभिमायः । 'म: शिवश्चन्द्रमा वंध'ति कोशकाराः। बिन्दुपूर्वकमिति बिन्दुग्रहणं कलाना दयोरुपळक्षणम्। ततश् मन्त्रबीजमस्तके नादबिन्दुकला: प्रद- र्शयेत्। अतोऽर्थसृष्टिर्वाच्या, शब्दसृष्टिस्तु वाचिका । तदुक्तम्- न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते। अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वे शब्देन गृह्यते(२)। इति। दीर्घानलं पुनः-अनुक्तत्वाद्धिन्दुरहितं तदेव पुनरु- द्धरेत्। 'माय नम' इति योजनायां षडक्षरं तारकस्वरूपमुक्तं भवति। सबीजेन रामपदेन 'चन्द्राय नम' इति योजनीयम्, तथा 'भद्राय नम' इति। एवं मन्त्रत्रयं भवति। नतु सबीजेन

न्मन्त्रतयमपि तारकब्रह्मविद्या स्यात। न स्यात्, षडक्षरमन्त्र- राजस्यैव सर्वात्मकत्वमदर्शनाद्। ब्रह्मादीनां वाचकोऽयं मन्त्रोऽन्वर्थादि(३)सज्ञितः। सर्ववाच्यस्य वाचक:॥ इति श्रीरामपूर्वतापिनीयश्रुतिव्याख्यानावासरे सर्वात्म कत्वं व्याख्यातम्।

(१) ताराध-इति कपु०। (२) भासते-इति कपु०। (३) दर्थादि-इति कपु० ।

द्विनीमकण्डिका। १३१

'सर्वेषां राममन्त्राणां मन्त्रराजः पडक्षरः' इस्यगस्त्यसंहितायां च । अनः सर्वेषामेकाक्षरादीना रामानुष्टुप्(१)मध्यानां राममहस्राक्षरान्ताना(२) श्रीरामम- न्त्राणां सर्वेषां गणेशादिचतुर्णा (मन्त्राणां) सकळवेदानां कल्पानां (३) लोकानां चार्थवचाकत्वेन सर्वात्मकत्वात्

नान्यदिति। नतु 'उक्तमन्त्रद्वयात्मकमेवाऽस्तु, सहपठित- त्वाद्। न, सर्वमन्त्राणामुपलक्षणार्थत्वेनोक्तेः । न केवलं सर्वपपश्चकार्यभूतमेव तारकम्, किन्तु सकळकारणऊकारा- त्मकमपीसाइ-इत्योमिति। इति-उक्तमकारं षडक्षरं तारकं ॐ - ॐका रात्मक भवति। नहो नस्मादन्य ॐकार:, ॐका गदेतदन्य दषि(४) नेसर्थः। एवं यस्माद, तत्-तस्माद् व्रह्मात्मकाः स- चिदानन्दारया इत्युपासितव्यम्। षडपि मन्त्रवर्णा ब्रह्मात्मकाः- । सचचिदानन्दारुयाः५)-स च्चिदानन्दरामावबोध कत्वाद्गौण्या वृश्या तदारूया, पश्चवर्णानां सचिदानन्दवीजादयत्वाद्वा। इति ताराचयवतारकव्रह्माक्षराणा- मैक्यसम्पादनेन षडक्षरं तारकमेवोपामितव्यम्। कृताधिकारि- भिः माधनचतुष्टयसम्पन्नमुमुक्षुभिः परमहंसपरिताकैेतेवा (१) दीनामनुष्टुप्-इति कपु०। (२) रामसहस्त्राक्षरान्तानां-इति कपुस्तके नास्ति । (३) सकलदेवतानां -इति कपु०। (४) ऊकारादेत दन्यदित्यर्थ :- इति खपु०। (५) सश्िद्ानन्दाख्या :- इति कपुस्तके नास्ति।

र्थपुरःसरं जपेनोपासितव्यमित्यर्थः । तदेव तारतारकयोरैंक्यमाइ-अकार इत्यादिना।

अकारः प्रथमाक्षरो भवत्युकारो द्वितीयाक्षरो भवति मकारस्तृतीयाक्षरो भवति अर्धमात्रश्चतुर्थाक्षरो भवति बिन्दुः पञ्चमाक्षरो भवति नाद: षठाक्षरो भवति तारकत्वात्तारको भवति। तदेव तारकं ब्रह्म त्वं विद्धि तदेव उपास्यमिति ज्ञेयम्। गर्भजन्मजरामरणसंसार- महद्धयात्सन्तारयतीति तस्मादुच्यते तारकमिति। 'अकारः प्रथमाक्षरो भवति'-अकारः प्रणवावयनः, प्रथममक्षरं राममन्त्रस्य भवति। लिङ्गवविपयर्थशछा दसः। तथा 'उकारो द्विनीयाक्षरो भवनि'। उकारोऽप्यकारा- न्वर्गत एव बोद्धव्यो वासुदेवत्वात्(१)। 'मकारस्वृतीयाक्षरो भत्- ति, अर्षमात्रश्चतुर्थाक्षरी भवति'। 'अर्धमात्र' इत्यवयवत्वेन पुँल्लिकृत्वम्। 'बिन्दुः पञ्चमाक्षरां भवति, नाद: षष्ठाक्षरो भवति' सर्वार्थवाचकत्वात्। षण्णामपि षडवयवार्थवाचक त्वमिति सिद्धम्। एवसुभयोरेकार्थवाचकत्वेन संखयासामा न्येन च तादात्म्यमतुभूय सर्वावस्थास्वेतदेवीपासितव्यम्। तार स्य सिद्धादिदोपानुक्तेस्नारावयवानां मन्त्राक्षरैक्येन मन्त्रगत-

(१) उकारोऽ्यकाशन्तर्गत एव बोद्ध व्यो वासुदेवत्वात-इति खपुस्तके नास्ति।

१३३

सिद्धादिदोषनिरसनात् 'रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष' इति स्व्रयमेत श्रुतिरधिकारितारतम्यचिन्तां झांटति साक्षातकार- फलाधर्थ पहिरनि। एवं तारकत्वं सिद्धवत्कृस 'तारात्मत्वात् सर्वसंमारभपतारणाद्र'ति गूढाभिसन्ध्याSभिहितं पूर्तोक्त हेतुद्रयं विवृण्वती तारकनिर्वच नमाह-तारकत्वात्तारको भवतीति । तारकत्वात्-तारकात्मकत्वादयं(१) मन्त्रस्तारको भवति। अतो मया यदुक्तं तदेव ज्ञातव्यं नान्यदित्याह-नदेव तारकं ब्रह्म स्वं विद्धीति। अन्यव्यावृत्त्यर्थमत्रघारणम्। 'नाऽनुध्यायात्(२) वहून शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत्' इति विजातीयश्रवणनिषेधात्। जञात्वा च तदेवोपास्यमि- त्याह-तदेवोपास्यमिति ज्ञेयमिति। तदेव ज्ञेय(३)मुपास्य- मिति योजना। अन्यमन्त्रवाक्यनिचयविचारणं विहाय तदेव तारकमेवोपासितव्यमिति। शिष्यशिक्षार्थमवघारणम्। एवं पथमहेतुं विविच्य द्वितीयमाह-गर्भजन्मजरामरणसंसारम- हद्द्रयात्तारयतीति। यस्मादेवम्, तस्मादुच्यते-तार कमितीति। कि तारकमिति प्रश्नस्योत्तरमुक्त्वा, ककि तरतीत्याह-य इत्यादि आकण्डिकान्तम् । य एतत्तारकं ब्राह्मणो नित्यमधीते स पाप्मानं तरति स मृत्युं तरति स ब्रह्महत्यां तरति स भ्रूणहत्यां

(१) सामात्मकत्वादयं-इति खपु०। (२ ) अनुध्यायान्-इति खपु० । (३) श्षेयं-इति नास्ति कपुस्तके।

१३४ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

तरति स वीरहत्यां तरति स संसारं तरति स सर्व तरति सोऽविमुक्तात्माश्रितो भवति स महान् भवति सोऽमृतत्वं च गच्छति।। इति द्विनीयकण्डिका। य एतत्तारकं ब्राह्मणो नित्यमधीत इति। 'यो ब्राह्मणः 'तम्माद्वाह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य वाल्ये न तिष्ठामे'- दित्यादिश्रुत्युक्तो ब्राह्मणः, ब्रह्मबुधुन्सुरिति यावत् । एतच्तारकं नित्यमधीते- अर्थानुमान्धानेन केवळमपि वा नित्यं जपति, स पाप्मानं तरति। पाप्मन एव सप्- विशेषणान्याह-'स मृत्युं तरति, स भ्रूणहत्यां तरति, स ब्रह्महत्यां तरति, स वीरहत्यां तरति, स सर्वहत्यां तरति, स संसारं तरति, स सर्वे तरति' तार- कब्रह्मा(१)ध्ययनेन; पाप्मानं तीर्त्वा यत्पाप्नोति तदाह- सोऽविमुक्तात्माSश्रितो भवतीति। अविमुक्तस्य य आत्मा-स्वरूपं प्रथमकण्डिकोक्त्तं विश्ुद्धब्रह्मणः अवि मुक्ताखयकाश्या वा स्वरूपं-ब्रह्मात्मैक्यम्, तदेवाश्रित्य- अवलम्ब्य तिष्ठति। तारकब्रह्मोपासकस्य यतेर्व्रह्माश्रय- णमेव भवतीति भावः । तदुक्तं भगवता(२)-'अनिकेतः स्थिरमति'रिति । 'अविमुक्तमाश्रितो भवती'ति पाठे-निरस्त-

(१) ब्रह्मध्यानेन-इति कपु०। (२ ) गीतासु-इति खपु०।

द्वितीयकणिडिका। १३५

समस्तोपाधिकं ब्रह्मात्मस्वरूपमविमुक्तशब्देन लक्षणयोच्यते, त- माश्रितो भवति। तदूपो भवतीत्यर्थः । स महान् भवति- त्रैलोक्यपूज्यो भवति। सोऽमृतत्वं गच्छति-निरावरणं कैवल्प-

मुक्ति(१)भेदेनाडर्यभेदो ज्ञानव्यः । अस्य मन्त्रस्य महिमानं भग- वानू भवानीवल्लभः पियः परमात्मा श्रीरामचन्द्र एव जानाति नेतरः। इतिशब्दः मश्नद्वयस्योत्तरद्रयसमाप्ता ।।२

इति आनन्दनिधिटीकारया द्वितीयकण्डिका समाप्ता।

(१) •मुक्तिभेदो ज्ञातव्य :- इति कपु०।

१३६ आनन्दनिधिसाहित श्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

अथ तृतीयकण्डिका। प्रथमकण्डिकया निर्दिष्टस्य तारकब्रह्मणः, तदनन्तरितया तारतारकैक्येन तत्स्वरूपं प्रदर्श्य, तृनीयया तस्य वाचकश्य वा- च्यमर्थमभिनयन् वाच्यवाचकयोरैक्य(१) कृतातिशयत्वेन र्व- यमेवाह-याजनल्क्यः। ननु किं तारकं किं तरतीति प्रश्ना-

तमतुसरति, वक्तव्यानामनन्तत्वात्। न, किं तारकमिति प्रश्नस्पैव शेषानशिष्टत्वात्। नहि वाच्यमर्थमन्तरेण वाचकस्य पर्यवसानं दृष्ट क्षतवा। अतस्तस्यैवार्थकथनमाह-अथति।

अथैते श्लोका भवन्ति। अकाराक्षरसम्भूतः सौमित्रिर्विश्वभावनः। उकाराक्षरसम्भूतं शत्रुध्नस्तैजसात्मकः ॥ प्राज्ञात्मकस्तु भरतो मकाराक्षरसम्भवः। अर्धमात्रात्मको रामो ब्रह्मानन्दैकविग्रहः॥ श्रीरामसान्निध्यवशाज्जगदानन्ददायिनी। उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी सर्वदेहिनाम्। सा सीता भवति ज्ञेया मूलप्रकृतिसंज्ञिता। प्रणवत्वात्प्रकृतिरिति वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥

(१) ०रैक्यस्य-इति कपु०।

सृर्नीयकण्टिका। १३७

वाक्यममाणाश्त्वारः इकोका भवन्ति। अकारश्वासावक्षरं च तस्मात्सम्भूत :- सम्यग् जाता। अर्थसृष्टेः पश्चाद्धावित्वादकारेण- उवभासितः अफारवाच्या, अकारार्थ इति यावद। सौमित्रि :- सुमिन्रासुतः विश्वभावन :- जाग्रदयस्थाना, जागदवस्वार्या विश्वं सङ्कवपयतीति तथा। जाग्रदवस्थासाक्ष्यात्मा विश्व इत्यर्थः ।

सैजसमाजानन्द्ा: शत्रुघ्नभरतरामा जातव्या:। तत्र ब्रझ्मा- नन्दैकविप्रश, ब्रह्म चासावानन्दथ स एवैको विग्रह-शरीरं यध्य स तथा। श्रीरामसान्निध्यवश्ञात्-रामशव्दस्य श्रीपूर्वरवं मक्त्यतिशपाधानार्थम्। रामसाक्षात्कारस्वैव परमपुरुषार्थत्वा- पत्तेः(२)। 'यो वा पतदृक्षरं गार्ग्यविदित्वा अस्माल्लोकात्मैति स कृपण:'।

कि तेन न कुतं पापं चौरेणाSडत्मापहारिणा। योऽन्यथा सन्समात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते।

इतिश्रुतिस्मृतिभ्यां पुरुषार्थापयत्रे विनिन्दनश्रवणाच्। तस्य ब्रह्मानन्दविग्रहस्य श्रीरामस्य सािध्यं नाम आश्रयः । लौकिकमायावत् स्वाश्रयाव्यामोहकत्वेन स्वस्य च जडत्वेन तदाश्रयणं तद्वशत्वं च नानुचितमतः साननिध्यवशाच्चिदामा

.(१) श्रुतिप्सिद्धा क्ष्यमाणा0-इति कपु०। (२) •धंतापप्ि :- इति स्रपु० । १८

सबकलाभात्। जगदाकारकारिणी, जगत आकारस्तं(?) करोतीति तथा। उन्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी सर्वदेहिनाम्, सर्वेषां देहिनां-आकारितानां तेषासुत्पत्यादिकारिणी। या च (२) 'मूळपकृनिनविकरनि'रित्युक्तनास्नी, मा सीता भवति श्ञेया- सीतेति शेया भवति। पकृतिनिर्वचनमाह-प्रणघत्वात्प्रकृतिरि- ति वदन्नि ब्रत्मवादिन पति।'णूस्तुता'वित्यस्य धातोः मणूयते- प्रस्तूयते महदाद्याकारनिर्माणं यया सा प्रणवा तस्या भावस्तश्वम् तस्मात्प्रणयत्वात्, प्रकर्षेण क्रियतेऽनयेति प्रकृतिः, ब्रम्म- प्रणनसूळो पेदस्तद्वदनशीळा विचारपराः वदन्ति-कथयन्ति। 'माया व्यक्तं प्रकृतिः सीते'ति पर्यायाः। तथाच श्रीरामायणे रामं प्रति काळोक्तमुपनिबबन्धाSडदिक्कविर्भगवान् वाल्मीकि :- सङ्किप्य हि पराल्लोकानेकस्तवं मायथा सह। भार्षया शुभया देव्या मां त्वं पूर्वमजीजनः ।।

सश्वराः सौमित्रिशचन्नभरतरामास्तेषा मैक्येऽप्यनेकत्वकर्त्री सीता चेत्येतावानेव स्थूलसूक्ष्मसर्वमपश्च ॐकारात्मकस्य तारक- ब्रम्मणीडर्थ इति। उपसंहताचितिशब्द:। नतु 'अकाराक्षरसंभूत' इत्यादिना ॐकारस्यैवार्थः मदर्शि- तः, नतु पटक्षरतारकस्येति चेन्न, तारतारकयोरभेदप्रदर्शनाद् । पूर्व 'ॐकारात्मकत्वेन षडक्षरं तारकं ब्रह्म पाधान्येनोपासितव्य-'

(१) जगदानन्दकारिणी जगत आनन्दस्त-इति सपु०। (२) मूलप्रकृतिसंक्षिता मूल०-इति खपुस्तकेऽधिकम्।

तृनीयकण्ट्टका।

मित्युक्तम्, उदानीं सारकपडक्षरात्मकन्बेन ॐ कारमाधान्योने त्युच्यते। तम्र ब्रह्मचयमृह्(१)वानस्थाभिप्ाय आघयः प्रकार:। द्वितीयम्तु चतुर्थाश्रमाभिपायेण(२)। इदानी ॐँकारोपासनया क्रमेण मुक्तिपकारपाइ-अमि- स्येतदक्षरं मर्षमिन्यादिना याबन्कण्टिकासमाप्ति। अमित्येतदक्षरं सर्व तस्योपव्यख्यानं भृनं भव्यं अविष्यदिति सर्वमोंकार एव। यच्चान्यत्त्रि कालानीनं तदप्योंकार एव। सर्व ह्येतद् ब्रह्म, अयमात्मा श्रह्म। सोऽयमात्मा चतुष्पाज्जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पाद: ।

अमित्येतदक्षरं सर्वमिति। सर्वे-वाध्यमर्थजानं ॐ

मदत्वानद्क्षरम्। सर्ववागात्मके ऊकारे भावाभावात्म- कसर्पार्थवाच्यवाचकत्यं नाऽममअ्जममिति भावः। 'वाग्या ऊकार' इति, 'तघ्था शक्ुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णा न्येवमोकारेण सर्वा वाक् संतृण्णे'ति च(३), 'ऊकारो वै सर्वा

(१) गुही-इति कपु० । (२) चतुर्थाभिप्रायेण-इनि कपु०। (३) षतृणाति च-इति कपु०।

वाक' इत्यादिश्रुतिभिः ॐकारस्य सर्वतागात्मकत्वममिचीयते। ॐकारेणाऽवमास्यमानत्वात्सर्व ॐकारात्मकमेव्रेति ज्ञाते सति

सस्य-परमार्थमकाशफस्य ॐकारस्य उप-अक्षररूपभ्रीरा-

मकटकथनं, जानीयादिति शेषा। कथमित्यत आह-मूतं मव्यं भविष्यदिति सर्घ ॐकार एवेति। कालत्रयपरिच्छिमं सम- ष्टिव्यष्टपात्मकं विराड्हिरण्यगर्भरूप औकार पवेति। सहिं का- सत्रयातिक्रान्तस्य ॐँकारात्मकत्वं न स्यादित्यत आह-पथा- न्यत्रिकालातीतं तदपि औकार एघेति। यच्चान्यभ्रिकालाव्षीतं कार्यैकसमधिगम्यं कालप्रयाऽनाकलितं अव्याकृतादि, तदपि अँफार एव। एवं(१) कार्यकारण(२)रपस्य सर्वप्रपश्चस्प वाच्यस्य वाचकरवं ऊकारे मदर्शितम्। इदानीं वाच्यवाच- कयोमेदात् परमार्थरूपश्रीरामावाप्तिर्न स्यादित्यतस्तयोरमेवं दर्शयति- सर्व खेनद्रस्पेति। सर्वे-कार्यकारणात्मक वारच्ष पाचकं औकारं परादिवाक्चतुष्टपरूपं परमार्थभूतश्रीरामावरभा- सकमक्षरं च। हि पस्मादिसथे। एतदुक्तरीत्या नामरूपात्मर्क शन्दसृष्ठ्यर्थसृष्टिकमे (३) पूर्व मदर्शितं ब्रह्म शुद्धे श्रीरामारूषे बस्मण्यारोपितम्। 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिके सेव

(१) एवं-इति कपुस्तके नास्ति। (२) कारणरुपजडस्य-इत्ति कपु०। (३) शष्सुष्ठयर्थ सृष्टिकमेण-इति कपुस्तके।

तृतीपकण्डिका। १४१

सत्य'मिति श्रुने: । ननु 'सर्वे हेनद्ूल्मे'त्पत्र 'मर्व खरिविदं ब्रझ्मे'त्वत्र च सर्वात्मकं ब्रह्मोच्यते। तर्त्कि सर्व ब्रह्मति सर्वमनूय व्रह्मात्मता- विधि:, अथवा ब्रह्माऽनूय सर्वात्मताविधि: ? न मथमा, मिथ्यात्वेनाउभिमतस्य सर्वस्य व्रह्मातमनायाम(१)मिध्यात्वा- पत्तेः। नहि ब्रह्म मिथ्या। न द्वितीया, ब्रह्मणो मिध्यात्व्रा- पत्तेः। नहि मिथ्याभूतात्सर्वस्मादभिन्नम(२)मिथ्या भवितुमईति। अत्रोच्पते-सर्वेमनूद तस्य व्रह्मात्मता विधीयते। नच ब्रह्मात्मतार्या सर्वस्य (३)ससत्वापत्तिर्दोषाय । सर्वस्यापि ब्रह्मात्मना सत्यत्वस्येष्टत्वाद्। तहि 'परपञ्चो मिथ्ये'ति वाचो पुक्तिरयुक्ता स्यादिति चेन्न, स्वरूपतो मिथ्यात्वस्य ब्रह्मरूपेण सत्य(४)भूनत्वेऽप्यमत्यूहत्वातू। नहि स्वरूपेण मिथ्याभूतमपि रजतं शुक्तिधृपेणापि मिथ्या मवति। नतु तर्हि 'सुवर्ण कुण्डल'मित्यत्रापि केनचिद्रूपेण सत्यत्वं केनचिदूपेण मिथ्या- रवमापदेतेति चेन्मैवम्, वैषम्याद्। तत्र हि सुवर्णकुण्डकां शषोरन्यतरस्यापि बाघाभावा(५)द्विनैव वायं सामानाधिकर- ण्यमयोगात्। 'सर्वे ब्रझ्म'सतर च सर्वस्य स्वरूपतो वाध्यतपा

(१) ०मपि मिथ्यात्व/पप्तेः-इति कपुस्तके। (२) भिसं मिथ्या-इति कपुस्तके। (३) सर्वस्यापि मिथ्यात्वा०-इति कपुहृतके। (४ ) सत्यत्वभूने-इति कपुस्तफे। (५) भाषापेनैव - इति कपुस्तके।

१४२ आनन्द निधि श्हिनश्रीदामोन्तरतापित्याम् -

वाधे सामानाधि करणप्रयोगातुपपत्तिः । चोरः स्थाणुरिति- वन्। एनदेव श्रीरामपूर्वतापिनीये 'जीवत्वेनेदमो यस्ये'- त्यत्र विरदीक्रनम्। नन्वातमनो व्यतिरेकेण केवलस्वकपनिरूपणेन पराक्षेण कथं परमार्थभूतरामावापिः। नहि 'सौरं नेजो दहनी ति कथया पाकनिष्पल्तिर्रष्टा, याव्रत् तन्मणी(१) न स्फुरति। अतो 'गुट जिडिका'न्यायेन परमार्थापत्तिमाह-अयमात्मा ब्रझ्मेति। पूर्योक्तह नो(२)रर्थोS द्रष्टव्यः। यम्मात्सर्व ब्रह्म, तस्मान् अय-'अयमहमस्मी'त्यनुभवगोचर आत्मापि ब्रह्म। नहि सर्वस्पान्विभ्त्वेन (३) निष्कृष्य मौक्जेषिकावत पृथक क्रियते आत्मा। नन्वात्मनः मत्यगात्मत्वेन सर्वस्य हश्यत्वेन च

म्यत एव। सत्यम्, तत्केन वा नेत्युच्यते। व्यमहारमव- लम्व्य प्रथमत आत्नो ब्रह्मत्वं दर्शयितुं मर्वान्तःपातित्वमु- क्म्। स्वरूपेण सर्वच्यति(४)रिक्त आत्मा त्विदानी निरुप्यते। अतो न दोषावकाशः (५) । नतु पूर्णत्वाद्वल्मण आत्मव्यतिरिक्ते यस्मिन् कस्मिन् वा विशेष ब्रह्ममाक्षात्कारोदययल्रेनाSलम, (१) पुस्तकद्वयेऽपि 'सन्मणौ' इति पाठश्चिन्त्य एव। (२ ) हेतुरथो०-इति खुपुस्तके । (३) सर्वस्मादभिन्नत्वेन-इति कपु0 । * एतश्चिह्वाङ्कितः पाठः कपुस्तके नास्ति। (४) ·स्यातिरिकि-इति खपुस्तके। (५) अतो दोषानवकाश: - इति कपुस्तके ।

तृनीयकण्डिका। १४३

किमिति अत्मन्येवेत्याग्रहः। नायमाग्रहः तत्रैव न्याय्यत्वाद्।

पाशस्त्यम्। नहि देवदत्ताडध्यनिरसययज्दत्ताऽञ्जन-

विकासश्रेत्युभयमभपदं भवनीनि भाव:। भवतु अयमात्मा व्रम्म। तथापि व्रह्मापरोक्षत्वं कथमागत- मिति चेत्, उच्यते-अयमस्मीत्यनुभवादपरोक्ष आत्मेव। तद्ठुक्कं भट्टपादै :- इदमः मसक्षगतं ममीपतरवर्ति चैतदी रूपम्। अद्सस्तु वरिप्रकृष्टं तदिति परोक्षे बिजानीयाद्।। इसि। यदि परक्षः स्यादात्मा तदा तम्य जडत्वेन प्रका- शत्वानुपपत्तौ जगदान्ध्यं ममज्येस ।

इति न्यायात्। अन आत्मनो त्रह्मत्वे ब्रह्मणोडपि पारो- क्ष्पनिवृच्णाऽपरोक्षत्वाप्तिर्निरायामत एवेत्यभिनायः । यदपि वृदक्वाद्ृंहणत्वाद्वा ब्रह्मपदार्थज्ञानमस्ति, अयमस्मीत्यात्मज्ञान- मध्यस्ति। तथापि आत्मैव ब्रह्मेति ज्ञापयनि शास्त्रम्। तदेव ड्रल्मान्मैक्यं(१) परमार्थश्रीरामावाप्तिरित्युक्तं भवति। अपमात्मा व्र ह्मेत्यनन महावाक्येनोक्तमर्थ द्रढायतुम्- 'अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपश्व प्रपञच्यते'

(१ ) तदतद्रहैक्यं-इति कपु०।

द्वाराडखण्डेकर सशुद्धब्रह्मावाप्तिमाइ-सोडयमार्मा चतुष्पादि- ति।सः-पूर्वोक्तः अयमात्मा परावरत्वेन व्यवस्थितः चतुष्पात्- चतुथरण: कार्षापणवत्, न गौरिव चतुष्पात्। यथाहि- 'कार्षापणस्तु विश्ेयः कार्षिकस्ताप्रिकः पणः' इति मनूक्त्या कर्षेण-पलचतुर्थाशोन उन्मित(२)सताम्रवि- कारो माषषोडशात्मकः। स च पूर्वपूर्वपादानामुत्तरोत्तरमेल- नेनैव कार्षापणसंख्यासंज्ञा लभते नान्यथा। तथा त्रपार्णा विश्वादीनां पूर्वपूर्वविलापनेन(३) तुरीयस्य म्रतिप्त्ति गमधितुं करणसाधनः पादशब्दः। क्थं चतुष्पात्वमित्यत आह-जाग- रितस्थान इत्यादिना चतुर्थ मन्यन्ते इत्यन्तेन। जागरित- स्थाना, जागरितं स्थानमस्येति जागरितस्थानः बहिभमज्ञ :- इ्वात्मव्यतिरिक्ते विषये मज्ञा यस्य स बहिम्क्षा । बहिर्विषये वा यस्य प्रज्ञा, विद्याकृताऽवभास इत्यर्थः । सप्ताङ्ग :- सप मस्त- कादीन्यद्गानि यक्य स तथा। तान्येवोक्तानि वार्तिककृद्वि :- शिरश्चक्षुरमुखं प्राणो मध्यं बस्तिस्ततोऽप्यधः। इत्यङ्रसप्तकं वैश्वानरोपास्तिश्वृतौ स्मृतम् ॥ इति। तानि कार्नीत्युच्यते-'दौर्मूर्धा, चक्षुरादित्य, अभिर्मुखं, भाणो वायु: देहमध्यमाकाशः, वस्तिः समुद्रः, पृथिवी

(१) सवंपदार्थतत्पदार्थयो०-इति खपु०। (२) ० न्मितताम्रिको विकार:0- इति कपु0 । (३ ) पूर्वविलापनेन - इति खपु०।

तृतीयकण्डिका। १४५

पाठा'विनि। सप्मु लोकेषु शिरआदीन्यङ्गानि यस्येति वा । एकोन्विशतिमुख :- पश्च ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च कर्मेन्द्रियाभि पश्च भाणा: चत्वार्यन्तःकरणानि, एवं एकोनविंशति: साधिदैवतानि

जानीया'दिति श्रुत्या मन्त्रराजाहत्वं ऊंकारस्यामिहितम्। तथैन श्रीमच्छङ्कराचारयैर्व्याख्यातम्। नृ्सिंहोस्तरतापि- नीये 'देवा ह वै मजापतिमव्रुनन् अणोरणीयांसमात्मानं औ- कारं नो व्याचक्ष्ते'त्यनया श्रुन्या प्ाधान्यमेव ऊकारस्पाभि- हितम्। सा्ड्रक्गोपनिषदि प्रणवविद्याया: स्वाधीनत्वात्(१) स्व्ाधानत्वेन माधान्यं ऊकारस्योक्तम्। वथा श्रीराम- पूर्वतापिनीये 'जीवत्वेनेदमों यहपे'त्यनया अ्ुत्या श्रीवारक- वटक्षरमन्त्रराजस्य पूर्वाङ्गत्वेनोत्तराङ्गत्वेन च ॐकारोपासना निरूपिता। अत्र श्रीरामोत्तरतापिनीये प्राधा्यं वाडमाधान्यं बा, माधान्यापाधान्यं वा, अप्राधान्यं पाधान्यं वा न तथो- च्यने। किन्तु ऊकार एव षडक्षरं तारकं ब्रह्मोच्यते। अतो व्याख्याभेदे(२) च पाठभेदे च न्यूनातिरिक्तत्वे च छन्दोग्या- दौ(३) ॐकारोपासनाभेदे वा अन्यथा प्रतिपत्तिनं मन्तव्या। तथा स्थूलभुक, स्थूलान् विषयान् पाधान्येन स्वात्मसात्करो-

(१) स्व्राधीनत्वात्-इति सतपुस्तके नाहित। (२ ) वाक्याभेदे०-इति कपु0 । (३ ) छान्दोग्यात -- इति स्रपु०। १९*

तीति स्थूलभुक वैश्वानरः, विश्वेर्षा नराणां नयनाद्वैश्वानरः। स्थानादिपश्चविशेषणविशष्यो विराडकारार्थ इति यावद। स पाङ्गवैश्वानरपद प्रक्षेपस्तु समष्टिव्यष्टयात्मनोरकत्वप्रदर्शनार्थम् । अन्यथा अष्टाङ्गो विश्वश्ेति वक्तव्यम्, अग्रे तैजसादीनामु- करवाद्। तरहि द्विनीयतृतीयपादयोर्हिंर ण्यगर्भाऽचयाकृतयोरतु कत्वात् समष्टिव्यष्टयोरेकत्वभङ्गप्रसङ्ग इति चेन्न, यथा परथम- पादे वैश्वानरो विश्वैक्यप्रदर्शनार्थस्तयैवाSग्रिमपाददये तैंजस-

पाद:। एतत्पूर्वकोत्तरपादाधिगमात्माथम्यम् । द्वितीयमाह- स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्भुक् तैजसो द्वितीयः पाद: । स्वप्नस्थाना, स्वप्नः स्थानमस्य तैजसस्येति स्व- प्नस्थानः अन्तःमजः, जाग्रत्पज्ञानैकसाधनवहिर्विषयेष्ववभा- समाना (अन्तःप्रज्ञा) मनसि स्पन्दमाना सती तथाभूतं संस्कारं मनस्याधत्ते। तन्मनस्तथा संस्कृतं विचित्रपट इष बाह्यसाधना(१)नपेक्षाऽविद्याकर्मभ्यां मेर्यमाणं जाग्रद्वद्भववति। तथाच बृहदारण्यके 'अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रा- सुपादाये'त्यादिश्रुत्योक्तम् । (२) मनस्येकीभवतीति पस्तुत्य

(१) साधनापेक्षा-इति खपु०। (२ ) अत्र 'परे देवे' इति सत्पुस्तकेऽधिकम्।

तृनीयकण्डिका। 'अत्रैष देवः(१) स्वप्ने महिमानमनुभवती'त्यथर्वणे। इन्द्रियापेक्षपा सूक्षमत्वान्मनसः तद्ासनारूपान्तर्ळब्धपझ्ो- उन्तःप्रज्ञः । 'सपाङ् एकोनविश्तिमुख' इत्यङ्मुख्पांरुक्त भ्यायेन वासनारूपमेवात्र बोद्धव्यम्। रवप्ने वासनामययो: प्- तीयमानत्वात। प्रविविक्तभुक्, प्रकर्षेण विविक्ते ततः केवळं वासनामयान्भोगान् भुनक्तीति प्रविविक्तभुक् तैजसः, जाग्रन्सु- पुप्ती स्वतेजसा गच्छतीति तैजसः-उकारार्थः द्वितीय: पादः। त्रिष्तपि स्थानेषु तत्वाSप्रतिबोधलक्षणस्य स्ापस्य तुल्य- स्वादतः पूर्वाभ्यां सुपुप्त विभजते तृतीयपादकथनार्थम्- यत्र सुप्तो न कथन कामं कामयते न कथन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम्। सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पाद:। यत्र सुसो न कश्चन कामं कामयते, न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तमिति। यत्र-यस्यामवस्थाया सुप् :- निद्रितः पुमान् कश्चन-कमपि का्म-विषयं न कामयते-आमक्तबुद्धया माभिलषति, न कश्चन स्वप्नं पश्यति-कमपि वासनामयभोगं नानुसन्धत्ते, तत्सुषुपं-सा सुषुप्तावस्था। तृतीयपादमाह-सुषुसस्थान इत्यादिना । सुषुप्तस्थान:, उक्तं सुषुम स्थानमस्येति स तथा। अस-

(१) प्रत्युत पृषदेव :- इति कपु०, पषोदेव-इति खपु०।

मुखत्वं च सन्मात्राम् पृथग् विभाव्यत इत्याह-एकीभूत इति। किमात्मकोऽसावेकीभाव इत्याकाङ्कायां सन्मात्ररूप: पज्ञाना- तमक इत्याह। प्रज्ञानघन एवेति। जाग्रस्वप्नपज्ञानानां घन- त्वाननिविडत्वात् सर्वरसानामिव सैन्धवखिल्ये भज्षानघनः । एवकारेण जात्यन्तरप्रतिषेधः । अत एव एकत्वेन विशेषविज्ञा नाभावाद्। आनन्दमय :- आनन्दपायः। दुःखबीजस्य विधया- नस्वादानन्द ववेति वक्तुं न युक्तम्। अनेन सच्चिदानन्दा-

पायः प्रदर्शित:। विश्वतैजसयोरिवास्यापि भोग्यमाह-अत्या· नन्दभुगिति। अतिशयेन आनन्दं भुनक्तीति तथा। यथा हि कोके निरीहः स्थितः सुखानन्दसुक उच्यते, तथात्र स्वाभा- वकपस्पानन्दभोग उपपन्नः। केन कारणेन आनन्द भोग्य(१)- त्वमत आह-चेतोसुख इति।प्रज्ञानघनरूपोडयं सुपुप्त आ- समेति कथमवगम्यते इवि चेतु(२), खप्नजाग्रत्मज्ञाकारणत्वादि- त्याह(३)-चेतोमुख इति, विद्याववचतयो मुखं करणं यस्य स चेतोमुखः । 'आनन्दमयः अत्यानन्दृभुक चेतोमुख' इति त्रिभिः पदैः भोक्तृभोग्यक रणान्युच्यन्ते। खवप्नादिपतिबोधे चेतः प्रति द्वारीभूतत्वात्तथा- (१) भोग०-इति कपु०। * चिहाङ्गित: पाठः खपुस्तके नास्ति। (२ ) चेत :- इति खपु०। (३) अत्र 'इत्यामासान्तरम्' इति पुस्तकक्षये ऽप्यघिकम्।

तृनीयर्कण्डिका। १४९

बांधलक्षणं वा चेतो मुखं-द्वारमस्य स्वप्नाद्यागमनं मतीति चेतोमुखः।

वेरवाह प्राज्ञ इति। सुप्नो (१) हि भूनपूर्वगत्या भाज् इत्युच्यते। अथवा पज्ञप्तिपात्र(२)मस्यैवाSसाधारणरुपमिति प्ाङ्: । इतर- - योर्विशिष्टमेव ज्ञानमस्ति। सोडयं मा्ो-मकारार्थस्तृतीयः पादः। असावेव सर्वस्य कारणमिति चतुर्थमाइ(३)-एष सर्वेश्यर इत्यादिना। एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याग्येष योनि: सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्। नबहिःप्रज्ञं ना- न्तःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं नप्रज्ञं नाप्रज्ञं नप्रज्ञान-

मेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्ोपशमं शिवमद्धैतं चतुर्थ मन्यते। एष सर्वेश्वरः, एष भाज आत्मा स्वरूपावस्थ: । अयमेव हि सर्वस्येश्वरः । यदपि भाज्ञस्यापि सर्वेश्वर- त्वादिधर्मजातं युज्यते, तथापि सापेक्षलेन सबीजत्वेन च निरस्यते। तुरीयस्य तु निरपेक्षत्वान्निवीजत्वात् सर्वेश्वरत्वादि-

(१) सुषुप्तो हि-इति कपु०। (२) मात्रास्यैव साधारण0-इति कपु०। (३) कारण मित्याह०- इति सपु०।

१५० आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

धर्मजातं सङ्गच्छत इति भावः। सर्वेश्वरत्वे हेतुमाह-एष सर्वज्ञ इति। अयमेव हि सर्वावस्थाभेदज्ञाता। सर्वेश्वरत्वेऽप्यन्तरे- श्वरत्वं न स्यादित्यत आह-एषोऽन्तर्यामीति। स्वय(१)मन्त- रनुनविश्य सर्वेषां भूनाना नियन्ता। ब्राह्माभ्यन्तरनियन्तृत्वे हेतुमाह-एष योनि: सर्वस्थेति। यो यस्य कारणं स तस्य नियन्ता भवति। सर्वयोनित्वे हेतुमाह-प्रभवाप्ययौ हि भूता- मिति। हि-यस्मात् भूतानामयमेव प्रभवाप्ययौ-उत्पतत्तिमलयौ कृतवान्, तस्मात् सर्वयोनिः। प्रथमद्वितीयपादे स्थानादीनि पञ्च विशेषणानि निरूपि तानि। तृतीये षट्। चतुर्थे पश्चविशेषणैरीश्वरत्वं मदशितम्। सदीश्वरत्वादिकं मायामात्रं विहाय शुद्धं स्वरूपमात्मनः पश्चदशविशेषणैर्विशे(२)षिसं शिवं चतुर्थपादमाइ-नवहि :- प्रज्ञमिति। बहिर्विषयव्यापारोपरमाद्विश्व साक्षिणी जाग्रवस्था प्तिषिध्यते। तहि मनोव्यापारस्य दुर्वारत्वादन्तःप्रज्ञत्वं मसक्तम्, तन्मा भूदित्यत आइ-नान्तःप्रज्ञमिति। अनेन तैजससाक्षिणी स्वप्नावस्था निषिध्यते। उभयव्यापारपतिषेधेन सदन्तरालव्यापारे प्राप्ते तम्निषेधति-नोभयतःप्रज्ञमिति । जाग्रत्स्वप्नान्तराले मनो व्यापृतं प्रज्ञार्थे(३) न कुर्यादित्यर्थः । अन्तराकप्रतिषेधेनोभयत्र युगपत्मज्ञार्थ व्यापारे मासे तन्निषे-

(१) अय०-इति कपु०। (२ ) • विशेषेण- इति कपु० । (३ ) प्रज्ञानार्थे -इति कपु०।

तृतीयकण्डिका। १५१

धति-नप्रज्ञमिति। एवं सर्वतो मनाव्यापारपतिषेघादव्या- पृनं(१) मनोऽविद्यात्मकं समवतिष्ठते, तन्स्थिति प्रतिषेधति- नाप्रज्ञमिति। तत्र स्थितिमनिषेधादज्ञानासाकक्षिकतवेर(२) मासे तन्निषेधति-नप्रज्ञानघनमिति। एमिः षड्भिः पदेः प्रतिषेधभू- तैरुपास्यमनिकूलं प्रतिषिध्य यस्मिन्तुपास्ये मनो व्यापृतं(३) कार्ये तद्ुपास्यं निर्दिशति नवम: पदैः-अदृष्ठमिति दृष्ठ्य- विषयत्वाहर्शनायोग्यम्। 'यस्येन्द्रियस्य यो विषयस्तेनैव्र स ज्ञायते नान्येने'ति नियमात्। अत एव अव्यवहार्यम्। अत एत अग्राह्यम्। अत एव अलक्षणम्, न लक्षणं-लिम विद्यते यस्य तदलक्षणम्। अत एव अचिन्त्यं, अनुमानेन तर्केण वा। अत एव अव्यपदेश्यं, नियतोंकारोपास्यप्तिपादकैः शब्दैः। अत एव एकात्ममत्ययसारम्, एकस्मिन सर्वेषामात्मनां प्रत्यय: एकात्मपत्ययः स एव सारं यस्य तत्तयोक्तम्। यद्वा एक एव आत्मा उपास्योपासकयोरित्येव मत्यथा, शेषं पूर्ववत्। अत एव मपश्चोपशमम्, मागुक्तन्यायेन मनसो हि बाहादर्शनस्म- रणव्यापाराभावाव्यात्तत्वाच्च। स्वापाभावाच्च उपास्यव्यति- रेकेण प्पश्चामतीतेः पपश्चोपशममिति। शिवं-शङ्करम्, कर्थं- भूमं अद्वैनम्-मजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितं, अर्धमात्रं(४) नादान्मकं चतुर्थ-तुरीयं पादं मन्यन्ते। जाग्रदादिस्वरूप (१) ननं-इंस कपु०। (२) व्ज्ञानसाक्षिके रवमे-इति खपु०। (३) व्याधटृत्तं-इति कपु०। (४) • मात्रानादा० -इति कपु० ।

१५२ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापित्याम्-

जाग्रन्भ(१)वरगुणा मोक्ता केवलं शक्तिरुपिणी। मरणं विस्मृतिर्मूर्छा निद्रा च तमसाऽडवृता।। सुषुप्ेस्तु ककषा झेया सुषुप्ति: शिवरूपिणी। संयोग: सश्वतमसो रज इत्यभिषीयते।। सुषुप्त्यन्ते जागरादी स्वप्नावस्था रजोमयी। सुपुप्त्यादी जामरान्ते स्फुरत्तामात्रलक्षणा ।। अवस्थाशेषता माप्ता तुर्या तु परमा कला। घूतरम्भादिफ लवत्पाकात् कैवल्यदायिनी।। तथाच घार्तिके- विराटू हिरण्यगर्भश्च(२) कारणं चेत्युपाघयः । ईशस्य यत्रिभिरहीनं तुरीयं तत्पदं विद्ुः ।। इति। एतच्वोपास्यं श्रीरामारूपं वस्तु प्रत्यगात्मतयोपास्य- मिसाइ-स आत्मा विज्ञेय इति।

स आत्मा विज्ञेयः सदोज्ज्वलोऽविद्यातत्कार्य- हीन: स्वात्मबन्धहरः सर्वदा द्वैतरहत आनन्दरूप: सर्वाधिष्ठानसन्मात्रो निरस्ताविद्यात मोमोहोऽहमवोते सम्भाव्योऽहमों तत्सद्यत्परं ब्रह्म रामचन्द्रश्चिदात्मक:

( १) •न्सवप्र०-इति कपु० । (२ ) विश्वो विराठ् हिरण्यध्ध-इति कपु० ।

तृनीयकण्डिका।

सोऽहमों तद्रामभद्रः परंज्योतीर सोऽहमित्यात्मानमादाय मनसा ब्रह्मणैकीकुर्यान्। सदा रामोडहमित्येतत्तत्वतः प्रवदन्ति ये। न ते संसारिणो नूनं राम एव न संशयः ।। इत्युपनिषद्य एवं वेद स मुख्यो भवतीति याज्ञ- वल्क्य:। इति तृतीयकण्डिका। स उपास्य आत्मा-श्रीरामः प्रत्यगात्मनि एवं विज्ञेषो-द्रष्टव्यः। 'आत्मन्येवाऽडतमान पथ्ये'दिति श्र- सन्तरात् । कथंभूनो विज्ञेय इत्याह-सदोज्जवल इत्या- दिसपविशेषणानि। सदा उज्जवल :- वृन्यलिप्तः, अविधात- त्कार्यहीन :- स्वरपास्फूर्तिदुःखाद्यनुभवरहितः, स्वात्मबन्धहर :- स्वरूपप्रतिबन्धरहितः, सर्वदा द्वैनरहित :- दृशयस्फुरणशून्य:(१) आनन्दरूप :- आनन्दगुणवान् न भवति। सर्वाधिष्ठानसन्मात्र:, सर्वस्याधि(२)ानं चासौ सन्मात्रश्च, निरस्ताSविद्यातमोमोह :- माया मायाभासक्रेति मायाऽविद्यत्युच्यते। अविद्यातत्कार्य- शाहित्यं प्रथमतः, मायामायाकार्यराहिसं पश्चादित्यपौ- नरुत्तयम्। पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं यथेष्टं हेतुहेतुमद्भानः । एवं सप्तविशेषण(३)विशिष्ट आत्मा विज्ञेय इत्युक्तम्। स कर्थ

(१) हीन :- इति कपु० । (२ ) ०घिष्ठाता चासौ -इति कपु० । (३) विशेषण-इति कपुस्तके नास्ति। २०

१५४ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

विज्ञेय इतत आइ-अहमेवेति। सम्भाव्येति-उक्त आत्मा तवहमेव्रेति सम्यकू भावयित्वा। सम्यवपदेनोक्तां भाव- नां 'नक्षमसि, त्वं तदसी'तिवत् परस्परव्यत्ययेन दर्शयति- अहमां तत्सद्यत्परं ब्रह्मेति। अमेनयुच्चरन् अहं-उत्तस्वरूप आत्मा तत्-व्यापकं-सत्-सन्मात्रं यत्-प्रसिद्धं परं ब्रह्म वा-

इति। अनेन ब्रह्मणः पारोक्ष्यनिवृत्यर्थ'महं ब्रह्मास्मी'त्युक्तं भव- ति। एवं सति पाप्तामशनायापिपासादिमसक्तिं वारयतुं पुनः अमि- त्युच्चरन् सः अह्दम्। तच्छ्दपरामृष्टमर्थ पूर्वोक्तमतुवदति-तद्रा- मभद्रः परंज्योतीरसइति। तदादिविशेषणत्रयविशिष्टरामभद्रः परं्योतीरस :- परमज्योतिःसारः अहं आत्मा । अनेन 'ब्रह्मा- Sहमस्मी'त्युक्तं भवति। एवं सति अशनायापिपासादपरोक्षनिव्टत्ति: स्वतः सिद्धैव, ब्रह्मणः अशतायादिरहितत्वात्। 'अशनाथापिपासे शोकं मोहं जरामृत्युमत्येती'तिश्रुतेः। उक्तमर्थमुपसंहरति-इत्या- स्मानमादाय मनसा ब्रह्मणैकीकुर्यादिति । इति-उक्त- प्रकारेण आत्मानमादाय-आत्मानमात्मत्वेन जात्वा। मनसा- साधनेन 'मनसैवाडनुद्रष्टव्य'मिति श्रुतेः। ब्रह्मणा-श्रीरामचन्द्रेण सह एकीकुर्याद, ऐक्यं कुर्यादित्यर्थः। एतदेवाऽसकृदावर्तनी यमुपासकेनेत्याह- सदा रामोऽहमित्येतत्तत्वतः प्रबदन्ति ये। न ते संसारिणो नूनं राम एव न संशयः ॥ इति। सदा-आसाक्षात्कारं रामोडइमित्येतत्। तश्वत इति,

तृनीयकण्डिका। १५५

मस्य भावस्ततवं तस्मात्तर्वनः। अयमर्थः- प्रथमनस्तु वैखरीं मध्यमायां विलाप्य, मध्यमां पश्यन्त्यां, पश्यन्ती पराया- मित्येको योगः। सा परा ऊँकारे, नं चोकारं विभज्य अ- कार उकारे, उकारो मकारे, मकारोऽर्धमात्रायामिनि द्वितीयः। सतः ॐँकारार्थट्वयमधिरदेवाध्यात्मरूप प्रथमतः क्रमेण अकारो- कारमकारार्धमात्रासु लक्ष्मणशचुम्नभरतरमाः वैश्वानरहिरण्यग-

तृतीयो योगः। सच ॐ कारः सर्वे(?), तञ्व सर्वमात्मन्यारोपि- तम्। स च आत्मा चतुष्पाद्। तस्यात्मनो जाग्रदादिपादत्रया- नुसन्धानेन एकत्वमवधार्य चतुर्थपादश्रीरामस्वरूपणाऽवतिष्ठेदि- ति चतुर्थो थोगः। एवं योगचतुष्टयरूपं तत्वं ये तच्वतः प्रव- दन्ति। श्रवणमनननिदिध्यासनपरः मशब्दार्थः । ते संसारे वर्तमाना अपि प्रसुप्तपुरुषवदन्यैः संसारिण इष परिषश्यमाना अपि नूनं-निश्चयेन से न संसारिण :- राम एव ते, नात्र संशयः। संशयकर्तुनरकावाप्तिरेव फळं नान्यत् । 'संशयात्मा विनश्यती'ति स्मृते:(१)। नतु यदि ते श्रीराम:, तहि श्रीरामवत् सेतुबन्धनाध्यद्स्व तदेवदुष्करकर्मसामर्थ्य किमिति तेपु न दृश्यते। अतः संसा- रिण एवेत्युच्यते। श्रीरामे भगवति मायावैभवयोगवला(२)-

(१) स्मृते :- इति नास्ति कपुस्तके। (२) बलात्साधारण -इति कपु०।

१५६ आनन्दनिधिसहित श्री रामोत्तरतापिन्याम् -

साधारणसामर्थ्य स्वाभाविकम्। 'शायिनं तु महेश्वर'मिति श्रुतेः । अविद्यावरणविशिष्टे जीवे त्वसामथर्यम्। स्वकीयं माया- शावल्यं परिहृत्य जीवस्य चाडविद्याशाबल्यं परिहृत्य भक्तानुकम्प- या शुद्धांशं ब्रह्मात्मेक्यं समर्पितम्। अतो मायामायाकार्याSवि धाविद्याकार्यरहिता: शुद्धश्रीरामब्रह्मरूपा(१) एव जीवन्मुक्ता: संसारिभि(२)रनिर्धारितशीला विचरन्तीति नैष दोषः। तथा श्रीमद्भागयते(३)-

न कुर्यान वदेत्किश्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा। आत्मारामोऽनया वृश्या विचरेज्जडवन्मुनि:॥ इति। ननु 'जीवन्मुक्तिर्नाम देशभावो वा, सदेहस्य(४) भोगाभावो वा! नाध:, विरोधात्। नहि देहवतो देहाभावस- म्भवः। न द्वितीयः, भोगापरिहार्यत्वात्। नहि भोगकारणे विद्यमाने भोगविच्छेद: सम्भवति। ननु भोगस्तात्विका, अ- ताश्वििको वा ? नाद:, अनिर्मोक्षमसङ्गाद्। नहि तान्विकं शु- क्यादिपमाणज्ञाननिरस्थम्। द्वितीयमङ्गीकुर्महे। भोगस्य आ- तमाऽज्ञानपरिकल्पितस्य आत्मज्ञानेन विच्छेदसम्भवाद् ।

(१) ्रह्मण एव-इति सपु०। (२ ) ० भिर्निर्धांरित-इति कपु० । (३) सदुकं श्रीमागधते-इति खंपु०। (") संभोगस्य-इति कपुं० ।

तृमीषकण्डिका।

नात्। नहि काचकामलादिकारणे विद्यमाने पीतशङ्ग ददर्शनम् अन्यथा देहवर्तनं (१) न स्यात्। अनो विदुषा जनकादीनां राज्य श्रूयते। 'न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रियपोरपहनिरस्ती'- ति शृत्याऽि देहवतो भोगाSमम्भवो निरस्यते। अतोडयुक्ता जीवन्मुक्तिरिमि। अत्रोच्यते-तश्वज्ञानोत्पत्तिर्जीवतो मृनस्य वा १ नान्त्य:, शमद मादिपूर्वकश्र वणादिकारणानामसमभवात् । अत आधो- 5ङ्गीकार्यः। विदुषो याज्ञवल्कयस्य जीवत एव संन्यासः श्रूयते, न मृतस्य। जीवतस्तत्वज्ञानोत्पतौ को ळाभ इति चेतु, 'जञानादेव तु कैत्रल्य'मिति(२) बूमः । 'स यो ह वैतत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्पािश्रुतिभ्यः।

कारणानां विद्यमानत्वे दिख्नोहादिवदनुवृत्तिर्द्ष्टति(३) चेत्, हशयरता नाम। न(४) तथापि सुप्ो्थितस्य स्वप्नव्यामोह- वत् (५) प्रमाणजनितज्ञानेन वाधितानुद्टत्तिः कार्यक्षमत्वं ळ- भते। विदुर्षा जनकादीनां राज्यश्रवणं तु लोकसङ्गहार्थम्।

( १) देहवानेव न स्यास-इति कपु०। (२ ) मुक्तिरिति-इति कपु० । (३) पुस्तकद्वयेऽपि 'दर्शितेति' इति पाठो 'दश्यता'मित्यनेन न सङ्गच्छते। (४) न-इति नास्ति कपुस्तके। ५) सवप्नान्यामोहवत्-इति सपु।

ननु यदि ते विद्वांसः, तर्हि फलवाधनात्(१) सकलकर्मसंन्यामे- नैवानुग्ृह्यताम्, नत्वभिहोत्रादिनेति चेन्न।अयमाक्षेपस्तिन्तिणी- चोधमतुसरति। यस्य याहकू प्रारब्धकर्मसंस्कार, तस्य ताह गेव वर्तनम्। उत्पन्नेपि ज्ञाने तेषामनयैव नीत्या लोकसङ्कड क्रियमाणे नैष दोष:। 'न ह वै सशरीरस्ये'तिश्रुतेः का गतिरिति चेतु, तस्या: सामान्यविषयत्वेन विदुषः(इति) पदविशेषाश्रवणेन चाऽस्खकितगतिरेव। अतो जीवन्नेव मुक्त, तस्य बाधितानुष्ट- नतिर्भवतीति युक्ता जीवन्मुक्ति:। नतु 'नेति नेति नह्वेतस्मादिति नह्यन्यत्परमस्ति नेह

ज्ञानेन प्रपश्चपविळयद्वारा ज्ञानोत्पत्तौ प्रपश्चस्य पत्ययेन वाध्यतायां देहस्यापि प्रपश्चान्तःपातित्वात् ज्ञानोदयसमनन्त रमेव शरीरप्रविळयः प्राप्त इससिद्धा जीवन्मुक्तिरिति चेन, पारब्धकर्मवशान्तदनुट्टत्तेः। ज्ञानोदयेन सकलकर्मक्षयेपि प्ार- न्धकर्मसंस्कारवशात् कुलाळचक्रभ्रमणवत् शरीरभ्रमणमिति जीवन्मुक्ति: सिद्धैव। अतो जीवन्मुक्तासे विचरन्ति। तथाच जाबालोपनिषच्ुतिः-'तत्र परमहंसा नाम संवर्तकाऽरुणि-

कलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तस्त्रिदण्डक- मण्डलुं शिक्यं पात्रं जळपवित्रं शिखां यज्ञोपवीतं चत्येतत्सर्वे भू: स्वाहेत्यप्सु परित्यज्यात्मानमन्विच्छेद्यथा जातरूपधरो (१) भोगना0-इति कपु०।

तृनीयकण्डिका। १५९

निर्ईन्द्वो निष्वरिग्रहम्ततंत्रह्ममार्गे सम्यक् सम्पन्नः शुद्धमानसः पाणसन्धारणार्थ यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्ष्यमाचरन्तुदरपात्रेण लाभालाभौ समौ कृत्वा शून्यागारदेवगृहतृणकूटतल्मीकटृक्ष मूलकुकालशा ळाशिहोत्र नदीपुलिनगिरिकुह रकं्दरकांटरनिर्झर स्थग्डिलंघु अनिकनवास्यप(१)पत्रो निर्ममः शुकध्यानपरायणो- डध्यात्मनिप्ठोऽशुभकर्मनिर्मूलनपरः संन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंमो नामे'नि। यद्रा लक्षणाSलक्षिना: आरब्धकर्मसं- स्कारसहशाः (२)सवच्छन्द्रा विचरन्ति। 'तस्माड्राह्यणः पाण्डित्यं निर्विद वाल्ये न तिष्ठासेद्धाल्यं च पाण्डित्यं निर्विद्याऽय सुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याऽय ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्याद्ेन स्यात्तेनेहश एवाऽतोऽन्यदार्तमिति श्रुत्युक्ता(३) वा विचरनिनि। उपसंहरति-इत्युपनिषद्य एवं षेद स मुख्यो भवतीति याज्ञवल्क्य इति। एवंविधा उपनिषद्धह्मविद्या तां य :- श्रीरामोपामकः एवं-उक्तमकारेण-वेद जानाति, स मुख्यो भवति-त्रैलोक्यपूज्यो भवति। स मुक्तो भवतीति वा पाठः। इति याज्ञवल्क्य :- एवं भरद्वाजमुपदिष्टवान् याजव- लक्य इति ॥ ३ ॥ इनि आनन्दनिधिटीकार्यां तृतीयकण्डिका समाप्ता।

(१) प्रमत्तो-इति कपु०। (२) लक्षणलक्षिता: प्रारब्धकर्मसंस्कारसन्देशा-इति कपु०। (३) श्रुत्युक्तार्थेन-इति कपु०।

१६० आनन्दनिधिसहितश्री रामोत्तर तापिन्याम्-

अथ चतुर्थकण्डिका।

प्रथमकण्डिकार्या बृद्दस्पतिपश्नोत्तरे यत्तारकं ब्रह्म निर्दि- ष्टम, द्वितीयायां भरद्वाजपश्नोत्तरे तारतारकैक्येन तत्स्वरूपं दर्शिनम्। तृतीयायां तस्थार्थमुक्त्वा तेन वाच्येन वाचैक्यं(१) निरूपितम्। तस्माद्वह्मात्मैकस्य श्रीरामचन्द्रस्य (२) पराप्ति: कथं भवतीति वक्तुं चतुर्थ्यारभ्यते। तत्र भरद्वाजाय ब्रह्मविदा-

अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं य एषोऽन- न्तोऽव्यक्त आत्मा तें कथमहं विजानीयामिति। स- होवाच याज्ञवल्क्यः-सोऽविमुक्ते उपास्यः । य एषो- ऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिश्ठिन इति। सोऽविमृक्तः कस्मिन्प्रतिश्ठिति इति। वरणायां नाश्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति। का वै वरणा का च नाशीति। सर्वानिन्द्रियकृतान्दोषान् वारयतीति तेन वरणा भव- तीति। सर्वानिन्द्रियकृतान्पापान्नाशयतीति तेन नाशी भवतीति।

(१) वाच्यवाचकैक्यं-इति कपु०। (२) तस्य ब्रह्मात्मैक्यस्य श्रीरामनस्तृतरवस्य-इति सपु०।

चतुर्थकाण्डिका। १६१

अथ हैनमत्रि: पपच्छ याज्ञवल्क्यं य एषोऽनन्नो- ऽन्यक्त अत्मा तं कथमहं विजानीयामितीति। 'यस्त्वया समनन्तरकण्डिकायां चतुष्पादात्मा उक्तः, तमात्मानमनन्तत्वा- दव्यक्तत्वात्कथमहं विजानीया'मिति प्श्नार्थः। उत्तरमाह-स होवाच याज्वल्क्य: सोविमुक्त उपास्थ इति। आत्मना न विमुक्तं अविमृक्तम्, सन्धि तुरीयमिति यात्रत्। तम्मिन्तुपास्य :- मत्यगात्मतयोपासनीयः। सर्वत्राऽवस्थितत्वादविमुक्त एवो- पास्य इति कोडयं नियमः इत्यत आइ-य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इतीति।य इत्पाद्यनूदय सोऽवि मुक्ते प्रतिष्ठित इत्यनन्तस्य व्यापकस्यापि तेजसोर्कमण्डलवद- वियुक्त(१)सन्धो प्रतिष्ठाऽवस्थानं युक्तमिति भावः। अनेनो- पासनासौलभ्यं दर्शितम्। सोऽवियुक्तशब्दवाच्यः सन्धिरेव कथं ज्ञातव्य इति पृच्छति-सोऽविमुक्त: कस्मिन् प्रतिष्ठित इतीति। स्पष्टम्। उत्तरमाह -वारणायां नाइयां च मध्ये प्रतिष्ठित इतीति । स्पष्टम्। पुनः पृच्छति-का वै वरणा का च नाशीतीति। स्पष्टम्। उत्तरमाह-सर्वानिन्द्रियकृ- तानू दोषान् वास्यति तेन वरणा भवति, सर्वा- निन्द्रियकृतान् (२)पापान्नाशयति तेन नाशी भव- तीति । स्पष्टम्(३)।

(१) •मुक्ते सन्धौ-इति कपु०। (२) दोषानू-इति कपु०। (३) एतदग्रे०'सम्यक् धीयते निधीयते सृष्टिप्रलयादि सर्वमिति सन्धि।। उभवराहित्यर्षिवर्णवेषर्यंयश्छान्द्सः-ति खपु०। २१

१६२ आनन्दनिधि सहित श्रीरामोस्तरतापिव्याम्-

पुनःपृच्छति-कतमचचास्य स्थानं भवतीति।

कतमच्चास्य स्थानं भवतीति । भ्रुवोर्घाणस्य चयः सन्धिः स एष द्यौर्लोकस्य परस्य च सन्धि- र्भवतीति। एतद्ैसन्धिं सन्ध्यां ब्रह्मविद उपासते इति सोऽविमुक्त उपास्य इति। सोऽविमुक्तं ज्ञानमाचष्टे यो वैतदेवं वेदेति।

अस्प-अविमुक्तस्य सन्घेरित्यर्थः। उत्तरमाह- सुवोर्घाणस्प च यः सन्घिः स एष थौलोंकस्य परस्य व सन्धिर्भवतीति।सम्यकू धीयते सृष्टि मलयादि सर्वमस्मिन्निति सन्धिः, उभयराहित्यमित्यर्थः। स्रुनोरघाणस्य च यः सन्धिव्यष्टी स्वदेहे, धौलोकस्थ- परस्य च यः सन्धि: समष्टौ काश्यभिधे अविमुक्ते स एष त्वया पृष्ठः सन्धिर्भवतीत्यन्वयः । पतदेवोपासनस्थान- पिति सदाचारेण द्रढपति-एतदै सनिंघि सन्ध्यां ब्रह्मविद उपासत इतीति। एतत्-प्रसिद्धं सन्धि, नपुंसकत्वमार्षम् । सन्धर्यां-सन्ध्योपासनं(१) ब्रह्मविद :- पूर्वोक्ता ब्रम्मात्मैकत्वज्ञा: उपासते-उपासनां कुर्वन्ति।

चिन्हाङ्गतः पाठः खपुस्तके नाहित। (१) पास्त-इीत खपु०।

चतुर्षकण्डिका।

निरुदका ध्यानसन्ध्या वाक्कायकेशवर्जिता। सन्धिनी सर्वभूतानां सा सन्ध्या हेकदण्डिनाम् ॥ इति स्पृतेः। उपसंहरति-सोऽविमुक्त उपास्य इतीति। यस्त्वया पृष्ट आत्मा 'ब्रह्मात्मेक्यं कथमहं विजानीय।'मिति, स थात्मा अविम्ुक्ते-भ्रुनोर्घाणस्य च सन्धौ उपास्य :- सर्वदोपास- नीय:। 'देवो (१) समध्यमोचर:, भूमध्ये संस्थितं देव'. मित्यादिस्मृतिम्पः। तथाच वसिष्ठ :- निद्रादौ जागरस्यान्ते यो मात्र उपजायते(२)। सं भावं भावयन् राम ! जीवन्मुक्त: सदा भष ।। यदि देहं पृथक्कृत्य चिति विश्रम्य (३) तिष्ठसि। अधुनैव सुखी शान्तो जीवन्मुक्तो भविष्यि। इति। गोविन्दभगवत्पूज्यपादाचायेरपि गोविन्दभग- वद्ग्रन्थे निरूपितम्- सयुगमध्यगतं यच्छि(४) विद्युत्सूर्यवज्गद्धासि। केषाचित्पुण्यवशादुन्मीळति चिन्मयं ज्योति:।। परमानन्दैकमयं(५) परमं व्योतिःस्वमावमचिकल्पम्। विगलितसर्वक्लेशं झ्ेयं न्ान्तं स्वसंवेधम्।। तस्मिन्नाधाय मनः स्फुरदखिलं चिन्मयं जगत्पश्यन्। (१) दाता-इति खपु०। (१) उपपद्यते-इति खपु०। (३ ) विश्रास्य-इति कपु० । (४ ) यच्छिखि-इति खपु०। (५) •रसज्योतिःपरमस्वभाव-इति स्पु०।

उत्सन्नकर्मबन्धो ब्रह्मत्वमिहैव चाप्नोति।। अस्तं हि यान्नि विषयाः प्ाणास्त्वं्तः मशास्यन्ति। न स्फुरिते दुःखसुखे चिद्धोध(वि!)ध्वस्तमोहानाम्।। रागद्वेषविमुक्ता: सत्याश्राऽहन्तया रहिताः। सर्वत्र निर्विशङ्का भवन्ति चिद्धह्मसंस्पर्शात्। तिष्ठन्त्यणिमादियुता देहेऽस्मिन् लब्धसच्चिदानन्दाः। ब्रह्मस्वभावममृतं सम्पाप्ाय्चैव कृतकृत्पाः।। आयतनं विद्यानां मूलं घर्मार्थकाममोक्षाणाम्। श्रेयः परं किमन्यत् शरीरमजरामरं विहायैकम्। इति। सुरेश्वरवार्तिके च तथा- अपामार्गलतेवायं (१) विरुद्धफलदो भवः । पत्यगदशां विभोक्षाय संसाराय पराम्टशाम्।। इति। एतदेव अविमुक्ते प्रसिद्धे योजनीयम्। यज्ञदानादि-

स्य शमदमादिसाधनचतुष्टयसम्पन्नस्य पूर्वतापिनीयोक्तमगुणो- पासनपरसादलब्धचित्तस्थैर्यस्य श्रवणमनननिदिध्यासनजनितसा-

स्य(?)(३) सकलकर्मसन्यासपूर्व कदेहाभिमानगलितस्य यत्र कुत्र- चिद्वर्तमानस्य य्वोर्धाणस्य सन्धावविमुक्तोपासनं निर्गुणं श्रीरामो-

(१) •मार्गरते वाच्यषिरुद्ध-इति खपु०। (२ ) संस्काररचित-इति खपुर। (३) • दाकाङ्कृ० - इति खपु० ।

चतुर्थकण्डिका। १६५

पासनाभिधेयमेवसुचितं नान्यदिति सर्वशास्त्रार्थपरिममाप्ि:(१)।

सनफलमाह-साऽविसुक्तं ज्ञानमाचष्टयो वैनदेवं वेदेति। यः-उपासकः, वै इति निश्चपेन(३) एतत्-उपामनं एनं-उक्त- प्रकार्ेण वेद-जानाति, सः अनिमुक्त-तुरीयारयं सन्धि ज्ञानं आचष्टे-कथयति। तदुक्तं गीतासु- 'उपदेक्ष्पन्ति ते ज्ानं ज्वानिनस्त्वदर्शिनः' इति। शिक्षाईस्य शिष्यस्याऽतिरहस्यत्वात्तत्क्षणमेव मङ्क्र. मणेन बोधमुत्पादयतीत्यर्थः ! सर्वत्र इतिशब्दाः भश्नसमा- सौ तदुत्तरसमासौ च ज्ञातन्याः। शिष्यस्य संमुखीकरणाय आख्यायिकामाह-अध तं प्र- त्युवाचेति। अथ तं प्रत्युवाच स्वयमेव याज्ञवक्य :- श्रीरामस्य मनुं काश्यां जजाप वृषभध्वजः । मन्वन्तरसहस्त्रैस्तु जपहोमार्चनादिभिः।। ततः प्रसन्नो भगवान् श्रीराम: प्राह शङरम्। वृणीष्व यदमीष्टं तद्दास्यामि परमेश्वर। इति। स होवाच- मणिकर्ण्यी मम क्षेत्रे गङ्गायां वा तटे पुनः। (१) समाप्तो-इति खपु०। (२) श्रीरामोपा०-इति खपु०। (३ ) वै निश्चये-इति खपु० ।

प्रियते देहि तज्जन्तोर्मक्तिं नाऽतो वरान्तरम्।। इति। अथ स होवाच श्रीराम :- क्षेत्रेऽ्त्र तव देवेश यत्र कुत्रापि वा मृताः। कृमिकीटादयोऽप्याशु मुक्ता:सन्तु न चान्यथा।। अविमुक्ते तव क्षेत्रे सर्वेषां मुक्तिसिद्धये। अहं सन्निहितस्तत्र पाषाणप्रतिमादिषु ॥ क्षेत्रेऽस्मिन्योऽर्चयेद्धक्त्या मन्त्रेणानेन मां शिव। ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।। त्वत्तो वा ब्रह्मणो वापि ये लभन्ते षडक्षरम्। जीवन्तो मन्त्रसिद्धाः स्युर्मुक्ता मां प्राप्तुवन्ति ते॥ मुमूर्षोरदक्षिण कर्णे यस्य कस्यापि वा स्वयम्। उपदेक्ष्यसि मन्मन्त्रं स मुक्तो भविता शिव।। इि श्रीरामचन्द्रेणोक्तं योऽविमुक्तं पश्यति। जन्मान्तरितान् दोषान् नाशयति।. उनि चतुर्थकण्डिका। तुरीयसन्धौ श्रुतायामपि श्रद्धावित्तरहितस्य बधिरार्षि- नगुक्लमिव भवतीति(१)। अथ-तदनन्तर तं-अत्रिं भति उवाच स्वयमेव याजतल्क्यः । किसुवाच, तदाह-श्रीरामस्ये-

(१) भवतीत्येतरतीति-इति कपु०

चतुर्थकण्डिका। १६७

त्यादिना -- 'त्वचो वा ब्रह्मणो वाऽप' इत्पनेन शिवा- दिव्रह्मादिसम्पदायदवयं दशितम्। अन्यत् स्पष्टम्। ज्वानसी- लभ्यादविमुक्तसेवकस्य यदवान्तरफलम्, तदाह-श्रीराम- चन्द्रेणोक्तपिति । 'जन्मान्तरिता'निति(१) पारब्घकर्मव्यति- रेकेण इहजन्मकृतकर्मोपलक्षणार्थम्। श्रेष स्पष्टम्। अविमुक्तो- पासनपाऽनायासतः श्रीरामसाक्षात्कारो पस्मात्, तस्मादवि- मुक्तत्यागे परमपुरुषार्थहानि: स्यादिति भावः (२)। तथाच ब्रम्माण्डे- मोक्षं सुदुर्लभं ज्ञात्वा संसार चाऽतिभीषणम्। अविमुक्तं समासाध तत्रैव निधनं त्रजेद् ॥ इति अधिभूतं साधिदैवमध्यात्ममविमुक्तकम्। आत्मा काशी सुवोर्मध्ये सौलभ्यं तूत्तरोत्तरम्। समष्टिव्यष्टि(३)गं पूर्व समष्टावेव चोत्तरम्। व्यष्टामेव तृतीयं स्याद त्रिषु चैक न संत्यजेद्(४) ।। इति सङ्गद: । ४ ॥ इति आनन्दनिघिटीकार्या चतुर्थकण्डिका समाप्ता।

(१) जन्मान्तरितं प्रारब्ध-इति सपु० । (२ ) ०दित्यर्थ :- इति खपु०। (३) व्यष्टिकं-इति कपु०। (४) सज्जगत्-इति सपु०।

१६८ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्-

अथ पञ्चमकण्डिका।

'ततः प्रसन्नो भगवाम् श्रीरामः प्राह शङ्करम्' इति पूर्वोक्तं श्रुत्वा केन प्रकारेण भगवान् प्रसीदतीति तं पश्नं पष्दुं पञ्चमकण्डिकारम्भः । श्रीराममसन्नकरणोपायं(१) पृच्छति, ईश्वरानुगृह्दीतस्य ब्रह्मविद्या(२)सम्भवाद्। तदुक्तम्- इश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना। महाभयपरित्राणाद्दित्राणामेव(३) जायते।। इति। अथेति। अथ हैनं भरद्वाजो याज्ञवल्क्यमुवाच-अथ कै- र्मन्त्रैः स्तुतः श्रीरामः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्श- यति, तन्नो ब्रूहि भगवन्निति। स होवाच याज्ञवल्क्य :- श्रीरामेणैवं शिक्षितो ब्रह्मा पुनरेतया गाथया नम- स्करोति। विश्वाधारं महाविष्णुं नारायणमनामयम्। पूर्णानन्दैकविज्ञानं परंज्योतिःस्वरूपिणम्। मनसा संस्मरन् ब्रह्मा तुष्टाव परमेश्वरम्।।

(१) प्रसन्नकारणाय-इति कपु० । (२) जपविद्या-इति कपु०। '३)०द्विप्राणामुप०-इति स्रपु०।

पश्चमकाण्डका। १६९ ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानद्वैतपरमान- न्दात्मा, यः परं ब्रह्म भूर्भुवःस्वस्तस्मै वैनमो नमः। ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्चाऽख- णडैकरसात्मा भूर्मुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्च ब्रह्मान- न्दामृतं भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यस्तारकंब्रह्म भूर्भुवस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्च ब्रह्मा विष्णुरीश्वरो यः सर्वदेवात्मा भूर्मवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः ।- ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् ये सर्वे वेदा: साङ्गा: सशाखाः सपुराणा भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यो जीवा- त्मा भूर्भुवःस्वस्तसमै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्च सर्व- भूतान्तरात्मा भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । २२

१७० आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्- ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र: स भगवान् ये देवासुर- मनुष्यादिभावा भूर्भुवस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् ये म- तस्यकूर्माद्यवताराः भर्भवःस्वस्तस्मै वै नमो नम । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्ष प्राणो भर्भवःस्वस्तसमै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स मगवान् योऽन्तः- करणचतुष्ट्यात्मा भर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्ष यमो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्चान्तको भूर्भुवःस्वस्तरमै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्च मृत्यु- र्भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्चामृतं भूर्भुव:स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स मगवान् यानि पञ्च महाभूतानि मूर्मुवःस्वस्तसमै वै नमो नमः ।

पञ्चमरण्डिका। १७१

ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यः स्थावर- जङ्गमात्मा भर्भवःस्वस्तरमै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् ये पञ्चा- ग्नयो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यः सप्त- व्याहृतयो भूर्भुवःस्वस्तरमै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भवगान् या विद्या भर्मुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् या सर- स्वती भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् या ल- क्षमीर्भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् या गौरी भूर्भुव:स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् या जा- नकी भूर्भुवःस्तस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यच्च त्रै- लोक्यं भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः ।

१७२ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तरतापिन्याम्- ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्च सूर्यो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र स भगवान् यश्च सोमो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यानि नक्ष- त्राणि भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः सभगवान् ये च नवग्रहा भूर्मुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् ये चाष्टौ वसवो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः। ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र: स भगवान् ये चाष्टौ लोकपाला भूर्भवःस्वरतस्मै वै नमो नमः। ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र: स भगवान् ये चैकादश रुद्रा भर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः। ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् ये द्वादशा- दित्या भर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐँ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यच्च भूतं भव्यं भविष्यत् भूर्मुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः ।

पञ्चमकण्डिका। १७३ ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यो ब्रह्मा- णडस्या न्तर्बहिर्व्यामोति विराट् भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यो हिर- ण्यगर्भों भूर्भवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् या प्र- कृतिभूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्चोंकारो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो श्रीरामचन्द्रः स भगवान् याश्चतस्त्रो- डर्धमात्रा भर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्ष परम- पुरुषो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्च महे- श्वरो भूर्भवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः सभगवान् यश्च महादे- वो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् य ॐ नमो.

१७४ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोत्तर तापिन्याम्- भगवते वासुदेवाय महाविष्णुर्भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यः पर- मात्मा भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यो ज्ञाना- त्मा भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ यो वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यः सच्चि- दानन्दादवैतैकरसात्मा भूर्भुवःस्वस्तस्मै वैनमो नमः ॥ इत्येतैर्बह्मा सप्तचत्वारिंशन्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तौति तत्र तस्य देवः प्रीतो भवति, स्वात्मानं दशयति। तस्माद्य एतैर्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तौति स देवं पश्य- ति, सोऽमृतत्वं गच्छति सोऽमतत्वं गच्छतीति। इत्यथर्घणरहस्ये श्रीरामोत्तरतापनीयोपनिषत् समासा।

एते मन्त्रा: श्रीनसिंहपूर्वतापिनीये द्वात्रिंशव्यूहे व- था अथर्वणशिरसि रुद्रोपनिषदि अत्रापि नानापा- ठक्रमा दृष्टा: पाठक्रमभङ्गभयाल्ळिखिता विझ्ञेयाः। एभिस्तु सर्वात्मक्त्वं श्री-

पञ्चमकपिडिका। १७५

तन्न तस्पेति, तस्य-ब्रह्मणः। स देवं पडयतीति, देवं-श्रीरामं साक्षादाशमनि कृपया बहिरपि च पशति। अमृत- त्वमिति, मोक्षं गच्छति-माप्नोति । ग्रन्थसमाहि दर्शयति-इसर्थ-

संमन्तयामलतारकेण (१) मतुना दिग्बन्घदृष्ठ्या(२)Sऽ या(३) रुद्रोपेन्द्रमरुद्रणादिसहितै(४)्गोप्या विरिञ्च्यादििः। व्यक्त।SSनन्दवनोद्धृनाSडशु परमानन्देन या सम्भृता तामानन्दनिधिं निधाय हृदये नन्दन्तु रामप्रिया:(५)॥

र्युःखस्पैतानि रनान्यखिलसुकृतिनां यान्ति लाभाय भूमौ।

मानन्दाऽडय्यो निधि ता निदधतु हृदये तद्विद: सर्वकाळम्॥

रक्िनायां सदा काश्यां टीकाSSनन्दवनैः कृता। यस्योपदेशदीघित्या तारकं ब्रह्म काशते। काश्यां काशीनिवासाय नमस्तस्मै पिनाकिने।।

(१) सन्मन्त्रमलतारणेन-इति कपु० । (२) दिस्त्न्घटएया - इति खपु० । (३) पुस्तकद्वयेऽपि 'ईयन्' इति पाठ, स चाडसक्गतो हश्पते। (४) •महेन्द्रचन्द्रमरुतै०-इति स्रपु०। (५ ) रामाशया :- इति कपु०। (६) ०रस्त दुख०- इति सत्पु०। (७) वैध-इति खपु०।

१७६ आनन्दनिधिसहितश्रीरामोक्षरतापित्याम्-

नाहं मांस नचाऽस्थीनि देहादन्योऽपरो हडम्। इति भावातुरूपेण व्यवहारेण सुच्यते (१) ।।

आनन्द्वनविरचिता श्रीरामोत्तरतापिनीयोपनिष- दानन्दनिघिटीका समासा।

। समाप्तक्राऽयं ग्रन्थः ।।

(१) पद्यमिदं खपुस्तके नास्ति।

।। श्री: ॥ श्रीरामतापिनीयोपनिषत्परिशिष्टम् *।

अथ हैनं भरद्ाजो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच- श्रीराममन्त्रराजस्य माहात्म्यमनुबरहीति। स होवाच याज्ञवल्क्य :- स्वप्रकाशः परंज्योतिः स्वानुभूत्येकचिन्मयः । तदेव रामचन्द्रस्य मनोराद्यक्षरः स्मृतः ॥१॥ अखण्डैकरमानन्दस्तारकब्रह्मवाचकः॥ रामायेति सुविज्ञेयः सत्यानन्दचिदात्मकः ॥२॥ नमःपदं मुविज्ञेयं पूर्णानन्दैक्विग्रहम् ॥ सदा नमन्ति हृदये सर्वे देवा मुमुक्षवः ॥३॥ इति। य एतं मन्त्रराजं रामचन्द्रपडक्षरं नित्यमधीते सोऽग्निपूतो भवति स वायुपूतो भवति स आदि- त्यपूतो भवाति स सोमपूतो भवति स ब्रह्मपूतो भवति

*श्रीमदानन्दवनीयव्याखपाविरहितोऽयं सड्ह्यने परिशिष्टभागो ग्रन्थस्य 'अडयार' पुस्तकालयप्रकाशितवैष्णवोपानपत्पुस्तकानुसारि पाठप्रकल्पनया। तत्र च पुस्तके खण्डचतुष्टयात्मकमेतस्य पूर्वभागं प्रकल्व्य पञ्चमखण्डरूपेण संङ्कतितोऽयमंशः। अस्य किल परि शिष्टभागस्य दीपिकादिषु दृश्यमानानि पाठान्तराणि तुतत एवा- वगन्तव्यानि। २३

१७८ परिशिष्टम्। स विष्णुपूतो भवति स रुद्रपूतो भवति स सवैदेवर्ज्ञातो भवति स सर्वक्रतुभिरिष्टवान् भवति तेनेतिहासपुरा- णानां रुद्राणां शतसहस्राणि जप्तानि फलानि भव- न्ति श्रीरामचन्द्रमनुस्मरणेन गायत्र्याः शतसहमाणि जप्तानि फलानि भवन्ति प्रणवानामयुतकोटिजप्ता भवति दश पूर्वान् दशोत्तरान् पुनाति स पङ्क्तिपा- वनो भवति स महान् भवाति सोऽमृतत्वच्च गच्छति। अत्रैते श्लोका भव्ति- गाणपत्येषु शैवेषु शाक्तसौरेष्वभीष्द्ः ।। वैष्णवेष्वपि सर्वेषु राममन्त्रः फलाधिकः ॥४ ॥ गाणप्रत्यादिमन्त्रेषु कोटिकोटिगणाधिक: ॥ मन्त्रस्तेष्वप्यनायासफलदोऽयं षडक्षरः ॥ ५॥ षडक्षरोऽयं मन्त्रःस्यात् सर्वाधौधनिवारणः। मन्त्रराज इति प्रोक्त: सर्वेषामुत्तमोत्तमः ॥। ६ ।। कृतं दिने यद् दुरितं पक्षमासर्तुवर्षजम्। सर्वे दहति निःेषं तूलाचलमिवानलः ॥७॥ ब्रह्महत्यासहसूाणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च॥ स्वर्णस्तेयसुरापानगुरुतल्पायुतानि च ॥ ८॥ कोटिकोटिसहस्राणि उपपातकजान्यपि। सर्वाण्यपि प्रणश्यन्ति राममन्त्रानुक्तार्तनात्।।९।।

श्रीरामतापिन्याम्- १७१

भूतप्रेतपिशाचाद्याः कूष्माण्डब्रह्मराक्षसाः॥ दूरादेव प्रधावन्ति राममन्त्रप्रभावतः ॥ १० ॥ ऐहलौंकिकमैश्वर्य स्वर्गाद्यं पारलौकिकम्। कैवल्यं भगवत्वं च मन्त्रोऽयं साधयिष्यति॥ ११॥। ग्राम्यारण्यपशुघ्नत्वं स्ितं दुरितं च यत्।। मद्यपानन यत् पाप तदप्याशु विनाशयेत्।। १२॥। अभक्ष्यमक्षणोत्पन्नं मिथ्याज्ञानसमुद्धवम् । सर्वे विलीयते राममन्त्रस्याऽस्यैव कीर्तनात् ॥१३।। श्रोत्रियस्वर्णहरणाद् यच्च पापमुपस्थितम्।। रत्नादेश्रापहारेण तदप्याशु विनाशयेत्॥ १४ ॥ ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्र हत्वा च किल्विषम्।। स्चिनोति नरो मोहाद् यद्यत्तदपि नाशयेत् ॥१५॥ गत्वापि मातरं मोहादगम्याश्रैव योषितः । उपास्याऽनेन मन्त्रेण रामस्तदपि नाशयेत्॥ १६॥ महापातकपापिछ्ठ्सङ्गत्या साश्चेतं च यत्।। नाशयेत् तैत्कथाऽलापशयनासनभोजनैः ॥१७॥ पितृमावृवधात्पन्नं बुद्धिपूर्वमघं च यत् ।। तदनुष्ठानमात्रेण सर्वमेतद्विलीयते ।। १८।।

नैवापनोदते पापं तदप्याशु विनाशयेत्॥ १९ ॥

१८० परिशिष्टम्।

पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषु कुरुक्षेत्रादिषु स्वयम्।। बुद्धिपूर्वमघं कृत्वा तदप्याशु विनाशयेत्॥ २०।। कृच्छैस्त प्रपराका द्ैर्ना नाचान्द्रायणैरापि।। पापं च नापनों यत् तदप्याशु विनाशयेत् ।।२१।। आत्मतुल्यमुवर्णादिदानैर्बदुविधैरपि। किञ्चिदप्यपरिक्षीणं तदप्याशु विनाशयेत्॥ २२ ॥ अवस्थात्रितयेष्वेवं बुद्धिपूर्वमघं च यत्।। तन्मन्त्रस्मरणेनैव निःशेषं प्रविलीयते ॥ २३ ॥। अवस्थात्रितयेष्वेवं मूलबन्धमघं च यत्।। तत्तन्मन्त्रोपदेशेन सर्वमेतत् प्रणश्यति ॥२४॥ आब्रह्मबीजदोषाश्र नियमाऽतिक्रमोद्गवाः ॥ सत्रीणां च पुरुषाणां च मन्त्रेणानेन नाशिताः।।२५।। येषु यष्वपि देशेष रामभद्र उपास्यते।। दुर्भिक्षादिभयं तेषु न भवेत्तु कदाचन ॥ २६ ॥ शान्त: प्रसन्नवदनो नक्रोधो भक्तवत्सलः ॥ अनेन सदशो मन्त्रो जगत्स्वपि न विद्यते ।।२७।। सम्यगाराधितो राम: प्रसीदत्येव सत्वरम् ॥ ददात्यायुष्यमैश्वर्यमन्ते विष्णुपदं च यत् ।।२८।।

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिनदेवा अधि किश्वे निषेदुः।

श्रीरामनापिन्याम्- १८१ यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते॥। तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय: दिवीव चक्षुराततम्। तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांस: समिन्धते विष्णार्यत्परमं पदम् । ॐ सत्यमिपत्युनिषत्॥ इति श्रीरामनापिनीयोपनिषत्पारशिषं समास्म्।

।। श्रीः।। पूजनयन्त्रगतानामावरणदेवतानां स्थाननियमस्य ग्रन्थकारण ग्रन्थेऽस्मिन्ननुक्तावपि तेनैव रामार्चनचन्द्रिकायां तन्प्रदर्शनात् तदेव प्रमाणमङ्गीकृत्य कियतांऽशेनात्र प्रतीयमानं रामरहस्यादिती भेदमप्यु- पेक्ष्य तत्र तत्र स्थानेषु तास्ता आवरणदेवता वित्यस्ताः। अत्र न मूलोक्तावरणानां क्रमभङ्गे सम्भवत्यपि यन्त्रप्रदशितक्रमस्येवौवित्येन ग्रन्थान्तरेष्वपि तथवाऽवलोकनान्मूलक्रमस्याविवस्नितत्वं मन्तव्यम् । उद्धारानुरूपाSडकाराऽक्षरादिविन्यासविलसित धारणयन्त्रं च टीकान्तरावलोकनेन क्वचित्सम्भवन्तं भेदमनङ्गीकृत्य प्रस्तुतव्याख्या- नुसारेण विलिख्य प्रकाशितम्। यन्त्रेSस्मिन् राशिवल्लयादिस्थलेषु शास्त्रोक्तानि तानि तानि तेषां स्वरूपाणि लेख्यानि। नागा: पुन- स्तत्त दूर्णकल्पनया स्वरूपेण विन्यसनीयाः। अत्र च समुपस्थिते राश्यादिस्थानविचारप्रसङ्गे समुपलब्धाद वद्यनाथशुक्कप्रकटिताद् गुरुसम्प्रदायसिद्धरामयन्त्रोद्वारार्थसूचकपु स्तकान्महती सहायता समभवत्। यन्त्रद्वयेऽपि स्थलविशेषे संशयानेन इतस्तता बहुगवेषणयाऽपि तत्र तत्र सुचिरं परिभ्रम्याऽपि मया कुतोऽपि महानुभावान्मनस्तोष- करं प्रमाणमनधिगनवता स्वीयविचारानुसारेण क्वचित्किमपि निश्चित्य सिद्धान्तितम्। मीमांसकैः पुनः साकल्येन केवलममुमेव पन्थानमनवलम्व्य सम्यग विचार्य रामयन्त्रं विलेखनीयमिति।

श्री: रामतापिनीयतत्तत्पुस्तकपाठानां सङग्रहः* ।

पाठान्तराणि पृष्ठानि पङ्डय: (१) तस्य ध्यानेन-क,घ (२) स्वस्य ध्यानेन-ख (३)तथा ध्यानेन-ग,ङ, च ९ १९ (१) यस्य पूजनात्-क,घ (२) स्वस्य पूजनात-ख,ग, ङ, च १९ (१) तथा रामस्य-क,ख, घ (२) तथा रात्यस्य-ग,ङ, च २० (१) ०नन्दचिदा-क (२) ०नन्दे चिदा०-ख,ग,घ,ङ,च १४ १ (१) षडष्टासां-क,ख, घ (२) षडष्टानां-ग,ङ, च २६ (१) संज्ञक :- क, ख, घ,ङ (२) संज्ञित :- ग (३) संश्षिक :- च २८ १ (१) नैनं-क (२) नैवं-ख, ग,घ,ङ,च २८ २ (१) कर्मेज्य-क,ङ, च (२) कर्मेति-ख,घ (३) कर्मेज्या-ग ३३ १९ (१) जीवत्वेनेदमों-क,ख,घ (२)जीवत्वेन समो-ग,ङ,च ३६ १३ (१) महाद्रुम :- क,ख,घ (२) महान् द्रुम :- ग,ङ, च ५२ ११

• पाठार्थ धृतानि पुस्तकानि षुट्। तत्र, कपुस्तकं प्रस्तुतमेव। खपुस्तक-नारा- यणभट्टकृतदीपिकासंवलितं 'तिमिरनाशक'यन्त्रालये '१९४७' मिते वैक्रमऽ्दे मुद्रि- तम्। गपुस्तकं-श्रीउपनिषद्ह्मयोगिविरचितव्याख्यासंयुतं वैष्णवोपनिषत्सङ्गहरूपं '१९२३' मिते स्नीस्टाब्दे 'अडयार'पुस्तकालयत' अ० महादेवशास्त्रिणा सम्पादितम्। धपुस्तकं-'शास्त्रीलालदासजी'कृतया भाषाटीकया सहितं 'रणहरपुस्तकालय-डाकोर'तः '१९६४' समिते विक्रमार्कवत्सरे प्रकाशितम्। डपुस्तकं-'निर्णयसागर'यन्त्रालये '१९२५' परिमिते स्त्रीस्टाब्दे ईशादष्टोत्तरशतोपनिषन्नाम्ा मुद्रितम्। चपुस्तकं तावत्- 'श्रीवेङ्कटेश्वर'यन्त्रालये '१९६६' सामते विक्रमसंवत्सरे अष्टात्रिंशदुपनिषन्नाम्रा मुद्रितमिति।

२ रामतापिनीये-

पाठान्तराणि पृष्ठानि पङ्डय: (१) प्रहतान्येव-क,ख, ङ, च (२) प्रहितान्येव-ग (३)प्र० हृतान्येव-घ ६९ १७ V (१) जीव वाचि-क,ख, घ (२) जीववाची-ग, ङ, च ७३ (१) चायेति कथ्यते-क,ख,घ (२) चायेति गीयते-ग (३) मायति गीयते-ङ,च ७३

(१) नास्ना-क,ख,घ,ङ,च (२) नास्रो-ग ७७ १७ (१) बीजशक्ती-क,ख,घ (२) बीजशर्क्ति-ग,ङ,च ७८ १५ (१) कीलं-क (२) कीलो-ख,ग,घ,ऊ,च ७८ १६ (१) विनियोगत :- क (२) विनियोगवान्-सं, ग,घ,ङ,च ७6 १६ (१) उत्पन्नं-क, ख, घ (२) उत्पन्न :- ग, ङ,त्र ८०

(१) द्विभुज :- क,ग,घ,ङ,च (२) द्विभुजी-ख ८० १३ (१) सर्वालङ्कारया-क (२) स्वालङ्गतया-ख,ग,घ,ङ,च ८० १६ (१) तदा-क, ख, घ (२) तथा -ग, ङ, च ८१ ६ (१) मन्त्रश्च यश्चा०-क (२) मन्त्रस्य तस्या०-ख (३) म- न्तरस्य यश्चा०-ग,घ (४) मन्त्रस्य यस्या०-ङ,च ८१ १६

(१) रमाधराय-क,ग,ङ,च (२) रमाधाराय-ख,घ ८२ १५ (१) रक्ष-क,ख,घ (२) रक्षां-ग,ङ,च ८३ ११ (१) त्वमीश्वर्या-क,ग,घ (२) त्वमैश्वर्ये-ख,ङ,च ८३ १२ (१) स्वनिवृत्त्यर्थ-क,ख, ङ, च (२) सवनिर्वृत्यर्थ-ग,घ ८४ 8 (१, पूजितावीर-क,ख, घ (२) पूजितो वायु-ग,ङ,च ८५ २

(१) तालानू-क,ख,घ (२) सालानू-ग,ङ, च ८५. २० (१) वाली तदा-क,ख,घ (२) तदा वाली-ग,ङ,च ८६ ५ (१) स्थापयेत्ततः-क,ख,ग,घ,च (२) स्थापयत्ततः-ङ ८६ 9 (१) रामेण सह-क, ग,घ,ङ,च (२) रामाय स्वयं-ख ८६ १८ (१) व्यास्त्रांश्च-क.ख,घ (२) •यास्त्राणि-ग,ङ,च ८७

तत्तत्पुस्तकपाठसङ्गः । ३

पाठान्तराणि पृष्ठन पडुय: (१) जगाम ह-क,घ (२) जगाम सः-ख,ग,ङ,च ८७ ११ (१) यामे-क,घ (२) याम्ये-ख, ग, ङ, च ८८ १ (१) धृन :- क,ख,घ (२) ततः-ग,ङ (३) धृतौ-च ८८ ७ V (१) त्रिकोणगम-क,खं, ग, ङ,च (२) ।त्रिकोणकम्-घ ८6

(१) धृत्वा-क,ख,घ (२) तस्य-ग,ङ,च ८८ १७

(१) संयुतम्- क (२) संयुम :- ख, ग, घ, ङ, च ८९ १

(१) अकोपो-क,ख,घ (२) अशोको-ग,ङ,च ८९ (१) सुमन्त्रस्त्वभि०-क (२) सुमन्त्रैरेभि०-ख (३) सु. मन्त्रशैभि०-ग (४) सुमन्त्र एभि०-घ (५) सुमन्त्र- श्रैभि०-ङ,च ८९

(१) ततः सहस्र-क,ग,घ,ङ,च (२) सहस्र-ख ९१ २ (१) धर्मरक्षो-क,ख,घ (२) धर्मक्षों-ग,च (३) धर्मश्ञो-ङ ९१ २

(१) वरुणानिला :- क.ख, घ (२) वरुणोSनिल :- ग,ङ,च ९१ २

(१) ०स्त्वेभि०-क,ख, घ (२: ०शैभि०-ग, ङ, च ९१ 3

(१) ०च्छुद्धबुद्धि .- क, ग,घ, ङ, च (२) ०द्ुद्धिवृद्धि ० - खर ९२ ९

(१) षडस्रेषु-क, ख, घ (२) षडश्रेषु-ग (३) षडस्ने तु-ङ,च ९२ १३

(१) लिखेन्मन्डय०-क (२)लिख्य मनय०-ख, ग,ङ,च (३) लिखेन्मन्त्रा0-घ ९२ १९

(१) सरोज-क,ग,घ,ङ,च (२) सरोजं-ख ९२ २०

(१) चाष्टपत्रे च-क,ग,घ,ऊच (२ ०वष्टपत्रेषु-ख ९३ १

(१) ०षृटकमथा०-क,ग,घ,ङ,च (२) ०षकं तथा-ख ९३ १ (१) मनोर्वर्णान्-रु,ग,घ,ङ, च (२) मन्त्रवर्णान्-ख ९३ २

(१) ०क्षरानेव-क, ख, घ (२) ०क्षराण्येवं-ग, ङ, च ९३ १२ (१) ०ष्टार्ण लिख्य-क (२) ०षटार्ण लिखेत-ख,घ (२)ष्ा. र्णानू लिख्य-ग,ङ,च ९३ १३

२४-

४ शामतापिनीये-

पादान्तराणि पृष्ठानि पङुय: (१) तथो नमो-क,ख,घ (२) अर्थो नमो-प,ऊच ९३ २० (१) लिखेसत्केसर-क,घ (२) विलिखेत् केसरे-ख (३) लिख्य तत्केसरे-ग,ड,च ९४ ५ (१) हं सं भं वं ले शं जं-क (२) हं संभृं वृं लं शृं जं- ख,घ (३) हं स्त्ं भ्रं वं लूं अं श्रं ज्रं-ग (४! हं स्त्नं भ्रे वं लू मँ थ्रं ज्रं-ङ (५) हं सत्नं भ्रं वं लूं मं श्रं ज्रं-व १४ १८ (१) मन्त्री प्र०-क (२) पत्रेषु-ख,ग,घ,ङ,च ०५ १४ (१) च तद्हि :- क,ख, ग,ङ, च (२) ततो बहि :- घ ९५ २० (१) 'फणिसंयुतम्' इत्वनन्तरम् 'अनन्तो वासुकिश्चैव तक्ष: कर्कोटपद्मकः। महापपश्च शङ्श्च गुलिकोशष्टौ प्रकीतिताः'॥ पद्यमिदं ग,ऊ,चपुस्तकेष्वधिकम् ९६ V (१) कूटरेका०-क,घ (२) कषरफेा0-ख (३) कूटो रे- फावनग, ङ, च ९६ ११ (१) अन्त्याधीश-क,घ (२) अन्त्यार्धीश-ख,ग (३) अ. न्त्याङ्घ्रीश-ऊ,च ९७ SY (१)ऽघुनेरित :- र,ग,घ, ङ, च (२) डघुनेरिता-ख ९७ १० (१) वह्निमेधा-क,घ,ङ. (२ वहिमेधा-ख,ग, च ९८ १ (१) ्यथो दीर्घा समानदा-कु,ख,घ (२) ०नयतो दी. रघसमायुता-ग (३) ०न्ययो दीर्घसमायुना-ङ,च ९८ २ (१) ननयमोघा च-रु,ख, ग, ङ, च (२)वयथामोघा-घ ९८ ११ (१) दीर्घा ज्वालिनी-क,ख,ग, घ(२) दघज्वालिनी-ऊ,च ९८ १२ (१) ससूक्ष्मा-क,स,घ- (२) सुसूक्ष्मा-ग,ङ, च ९८ १२ (१) क््वल :- क,ख,घ (२) क्ष्वेल-म,ड,च ९९ ५ (१) पञ्चमो लाव०कख,ग,घ (२) पक्चमूलान्तण-ङ

९९ १५

तत्तत्पुस्तकपाठसङ्ग्हः ।

पाठान्तराणि पृष्ठानि पङ्कय: (१) धान्त०-रु, ख,घ (२) श्रान्त०-ग, ङ, च ९९ १५ (१) कामिका रुद्र-क,ख, घ (२) कामका रुद्र- ग, ङ, च २०० १

(१) स्थिरा स ए-क,ख,घ (२) स्थिरा तपा-ग,ङ,च १००

(१) •रनिलोऽनन्तगोSनल :- क,ख,घ (२) ०रनलोSन न्तगोऽनिल :- ग,ङ, च १०० २

(१) प्राणोऽम्भो-क,ख,ग,घ (२) प्राणाभो-ङ (३) प्रा- णोभो-च १००

(१) युंतम्-क,ख (२) युन :- ग,घ, ङ,च १०० (१) पीता रति-क,ख,घ (२) पीताराति-ग,ङ,च १०० (१) युक्तस्ततो-क,ग,घ, ङ, च (२) युक्तोऽन्ततो -ख १०० (१) चत्वारिंशदर्णों-क,ख (२) चत्वारिंशद्वूर्ण-ग,ङ,च (३) चत्वारिंशद्वर्णी-घ १०० १७ (१) स्त्रंगणुस्त्वयम्-क (२) सगुण: स्वयम्-ख (३) स्रङ्- मनुः स्वयंम्-ग (४) सगुणस्त्वयम्-घ (५) स्पृङ नु: स्वयम्-ङ,च १०० १७ (१) अपुत्रिणा-क,खं,घ (२) अपुत्राणां-ग,ड, च १०१ १२ (१) एवं यन्त्रं समालिख्य-क (२) एवं यन्त्रं समाख्या- तं-ख (३) इंदं यन्त्रं समाख्यातं-ग,घ,ङ,व १०२ २

(१) सुतूलि कायां-क,ग,घ,ङ,च (२)समानतूलिकायां-ख १०४

(१) चार्घयित्वा-क,ख,घ (२) ०मर्चयित्वा-ग,ङ,च १०४ ५

(१) दिशादिकांश्च-क (२) देशादिकांश्च-ख,ग,घ,ङ,च १०४ १७ (१) नञ्पूर्वी०-कु,ख, ग,ध, (२) नत्वा पूर्वा०-ङ (३) न- न्दीपूर्वी०-च १०४ १९ (१) स्तांस्तस्य दिश्व०-क,ख,घ (२) ०स्तांस्तत्तहि- क््व०-ग,च (३) वदासु दिश्व०-ङ १०४ १९

रामतापिनाये-

पाठान्तराणि पृष्ठोनि पङ्य: (१) वर्यउमै०-क (२) ०युंत्तमै०-ख,घ (३) ०र्यादिमै०- ग,ङ, च १०५ ६

(१) •रात्मानं च-क,ख,घ (२) ०रात्मानं वा-ग,ङ, च १०५ १९ (१) वव्यूहानिलजाघश्च-क,ग,घ,ङ,च (२) व्यूहानि ज- लादश्-ख १०६ ९

(१) पूज्य तस्मै-क,ख,घ (२) पूज्यैस्तस्मै-ग,ऊच १०७ (१) सम्यकसमर्प्य-क,घ (२) समर्प्य सम्यक-ख (३) स- म्यक प्रकण्य-ग, ङ, च १०७ 20

(१) गदारिशङ्गाब्ज-क,ग,ङ,च (२) गदादिशङ्गाब्ज-ख (३) गदाब्जशङ्गारि-घ १०७ १२ (१) सर्व :- क,ग,घ,ङ,च (२) सर्वतः-ख १०७ १३ (१) डथो तदानी-क,ख (२) यस्तदानी-ग,घ,ऊ,च १०७ १५ (१) सावृतिश्च-क (२) सावृतश्च-ख (३) सातुजश्च-ग, ङ,च (४) संवृतश्च-घ १०८

(१) सपन्नः सानुज :- क,घ (२) सलपतः सानुजः-ख (३) सपत्तन: सातुग :- ग,ङ,च १०८ २ (१) कामप्रदाश्च-क (२) कामार्थदांश्च-ख,ग,घ,ङ,च १०८ (१) एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य-क,खर, ग,ङ, च (२) एवमैवेत- द्द्गवन्निति याज्ञवल्क्य :- घ ११८ १५ (१) भरद्वाज :- क,खर, ग,घ (२) भारद्वाज :- ऊ,च १२६ (१) किं तरतीति-क,स,घ (२) किं तारयतीति-ग,ङ,च १२६ (१) इत्यों तङ्गह्मात्मका :- क,ख (२) इत्येतद्रह्मात्मका :- ग (३) इत्योमिति ब्रह्मात्मका:घ (४) इस्येतङ्गह्मात्मि- काङ़्,च १२६

तत्तत्पुस्तकपाठसङ्ग्रहः ।

पाठान्तराणि पृष्ठानि पङ्ड्य: (१) तदेव उपास्य-क,ख,घ, (२) तदेवोपासितव्य-ग, ङ, च १२ ७ (१) तारकमिति-क,ख,घ (२) षडक्षरं तारकमिति-ग, ङ, च १३२ V

(१) ब्राह्मणो-क,ख,घ (२) ब्रह्म ब्राह्मणो-ग,ऊ,च १३३ १८ (१) पाप्मानं-क,ग,घ,ऊ,च (२) सर्वे पाप्मानं-ख १३३ १८ (१) ०मुक्तात्माश्रितो-क,घ (२)०मुक्तमाश्रितो-ख,ग,ङच १३४ २ (१) अथैते-क,ख,घ (२) अत्रैते-ग,ङ,च १३६ १० (१) •दानन्दक्षायिनी-क,ख,घ (२) ०दाधारकारिणी-ग, ङ़, च १३६ १५ (१) भवति-क,ख, ग.ङ,च (२) भगवती-घ १३६ १७ (१) संज्षिता-क,ख,घ,ङ,च (२) संज्षिका-ग १३६ १७ (१) ०दक्षरं-क,ध (२) ०दक्षरमिद-ख,ग,ङ,च १३९ ६ (१) मयोऽत्यानन्दसुक-क (२) ०मयो ह्यानन्दभुक्-ख, ग,घ,ङ, च १४७ १२ (१) नबहिःप्रज्ञं नान्तःप्रश्ञं-क,घ (२) नान्तःप्रश्ं नबहि :- प्रज्ञ-ख, ग, ङ, च १४९ । ११-१२ (१) 'नप्रज्ञानघनम्' इत्येतदश्रे 'नघनप्रज्ञं नप्रज्ञानम्' इत्यधिकं खपुस्तके १४९ १३ (१) ०महष्ट-क, ख, घ (२) ०मदश्य-ग, ङ, च २४९ १३ (१) •मचिन्त्य-क,ग, घ, ङ, च (२) ० मलिङ्गमचिन्त्य०-ख १४९ १३ (१) शिव-क,ख, घ (२) शान्तं शिव-ग, ऊ, च १४९ १४ (१) विज्ञेय :- क,घ (२) स विज्ञेय :- ख, ग, ङ,च १५२ १५ (१) सम्भाव्योऽहमों-क,ग,घ (२) सम्भाव्योऽहमित्यों- ख् (३) सम्भाव्याहमों-ङच - १५२ १८

रामतापिनीये-

पाठान्तराणि पृष्ठानि पङ्कय: (१) भद्र: परं-क.ख,घ (२) भद्रपरं-ग,ऊ,च १५३ (१) •हमित्यात्मान०-क,ख (२) ०Sहमोम् इत्यात्मान0- ग,घ, ङ, च १५३ १ (१) •मित्येतत्-क,ख,घ (२) ०मसमीति-ग,ङ,च १५३ ३ (१) मुख्यो-क (२) मुक्तो-ख, ग,ङ,च (३) विमुक्तो-घ १५३ ५ (१) •ऽव्यक्त आ्स्मा-क,ख,घ (२) ०ध्यक्तपरिपूर्णानन्दै- कचिदात्मा-ग,ङ,च १६० (१) उपास्यः । य एषो-क,ख,ग,घ (२) उपास्योऽयम। पषो-ङ,च १६० १० (१) य एषोडनन्तोऽव्यक्त-क,ग,थ,ङ,च (२) य एषो-

१६०।१०-११ (१) नाइ्यां-क,ख,ध (२)नास्यां-ग,ङ,च १६० १२ (१) नाशीति-क,ख,घ (२) नासाति-ग,ङ,च १६० १३ (१) सर्वानिन्द्रियकृतान्-क,ख,घ (२) जन्मान्तरकृतान् सर्वान्-ग,ङ, च १६० १४ (१) नाशी-क,ख,घ (२) नासी-ग,ङ,च १६० १५ (१) कतमश्चास्य-क,ङ,च (२) कतमं चास्य-ख,ग,घ १६२ २

(१) 'स्वयमेव याज्ञवल्क्यः' इति ग,ङ,चपुस्तकेषु नास्ति १६५ १३ (१) परमेश्वर-क,ग,घ, ङ, च (२) परमेश्वर :- ख १६५ १७ (१) स होवाच-क,घ (२) अतः सत्यानन्दचिदात्मा श्रीरामर्माश्वरः पप्रच्छ-ख(३) अथ सव्विदानन्दा- रमानं श्रीराममीश्वरः पपचछ-ग,ऊच १६५ १८ (१) •कर्ण्यो मम क्षेत्रे-क, ग,ङ,च (२) ०कर्ण्यो वा म. र्क्षेत्रे-ख (३) •कर्णिकायां मत्क्षेत्रे-घ, १६५ १९

तत्तत्पुस्तकपाठसङ्गहः ।

पाठान्तराणि पृष्ठानि पङय: (१) क्षेत्रेत्र -क, ख, घ २) क्षेत्रेSस्मिन् - ग, ङ, च १६६ ३ (१) दोषान् नाशयति-क,घ० (२) दोषान् वारयति तान् पापान्नाशयति-सर 'योऽविमुक्त पश्यति स जन्मा- न्तरितान् दोषान् नाशयत्ि' इति ग,ङ,चपुस्तकेषु नास्ति १६६। १३-१४ (१) भरद्वाजो-क,ख,ग,ध (२) भारद्वाजो-ङ,च १६८ (१) तन्नो-क,ख,घ (२) तान्नो-ग,ऊ,घ १६८ ११ (१) श्रीरामेणैवं-कु,ख,घ (२) पूर्व सत्यलोके श्रीराम- चन्द्रेणैवं-ग,ऊ,च १६८ १२ (१) ०रेतया गाथया-क,ग,घ,ङ,च(२)०रनया गदया-ख १६८ १२ (१) विश्वाधारं महा०-क,ख. (२) विश्वरूपधरं-ग,ङ, च (३) विश्वंभरं महा-घ १६८ १४ (१) ब्रह्मा-क,ख, ग, घ (२) ब्रह्म- ङ, च १६८ १६ (१) ॐ यो वै श्रीरामचन्द्र :- क,घ (२) ॐ यो चै श्री. राम :- ख (३) ॐ यो ह वै श्रीरामचन्द्र :- ग,ङ,च (एवमेध सर्वत्राSय्रेSपि ज्ञेयम्) १६९ १ (१) परमानन्दात्मा-क,ख,घ (२)परमानन्द आत्मा-ग,ऊ,च१६९ १-२ (१) य: परं ब्रह्म भूर्सुवःस्वस्तस्मै-क,ख,घ (२) यत्परं ब्रह्म भूर्भुंवःसुनस्तम-ग,ङ,च १६९ २ (१) यश्च-क,ख,घ (२) यश्-ग,ङ,च १६९ ५ (१) यस्तारकं-क, (२) यश्च तारकं-ख,घ (३) यत्तार- कं-ग,ङ, च १६९ ७ (१) विष्णुरीश्वरो-क,ख,घ (२) विष्णुर्महेश्वरो-ग,ङ,च १६९ १० (१) सर्वदेवात्मा-क,ग,घ,ड,च (२) सर्ववदात्मा-ख १६९ १० (१) सपुराणा :- क,ख,घ (२) सेतिहासपुराणा :- म,ङ,च १६९ १३

रामतापिनीये-

पाठान्तराणि पृष्ठानि पङ्कय: (१) जीवात्मा-क,ख, घ (२) जीवान्वरात्मा-ग,ङ, च १६९। १५-१६ (१) यश्च सर्व-क, ख,घ (२) यः सर्व-ग,ङ,च १६९ १७ (१) ये मत्स्य कूर्माद्यवतारा :- क, ग,ङ, न (२) यश्च म. त्स्य कूर्माद्यवतार :- ख, घ १७० ३-४ (१) योन्तःकरण-क,ग,ङ,च (२)यश्चान्तःकरण-ख,घ १७० ७-८ (१) यश्चामृतं-क,ख, घ (२) यच्चामृनं-ग,ङ,च १७० १५ (१) यांन-क (२) यानि च-ख,ग,घ, ङ, च १७० १७ (१) जङ्गमात्मा-क,ग,ऊच (२) जङ्गमात्मको-ख,घ १७१ २

(१) ये पञ्चा०-क,ग,ङ,च (२) ये च पञ्चा-ख,घ १७१ mY (१) यः सप्त-क (२) यश्च सप्त-ख,घ (३) या: सप्तमहा0- ग,ङ, च १७१ ५ (१) या सरस्वती-क, ग, ङ, च् (२)या च सरस्वती-ख,घ १७१ । ९-१० (१) या लक्ष्मी :- क,ग,ङ, च (२) या च लक्ष्मी :- ख,घ १७१।११-१२ (१) या गौरी-क,ग,ङ,च (२) या च गौरी-ख,घ, १७१ १३ (१) या जानकी-क,ग,ङ,च (२) या च जानकी-ख,घ १७१।१५-१६ (१) यश्च सूर्यो-क,ख, घ (२) य: सूर्य :- ग, ङ, त्र १७२ १ (१) यश्च सोमो-क,ख,घ (२) यः सोम :- ग,ङ,च १७२ MY (१) यानि-क (२) यानि च-ख, ग,घ, ङ, च १७२ ५ (१) ये द्वादशा०-क, (२) ये च द्वादशा०-ख,ग,घ,ङ,च १७२ १५ (१) यो ब्रह्माण्डस्थान्तर्बहिर्व्याप्नोति विराट्-क (२) यश्च ब्रह्माण्डस्यान्तर्बहिर्व्याप्नोति विराट्-ख,घ (३) य. द्रह्माण्डस्य बाहिर्व्याप्तम-ग,ङ,च १७३ १-२ (१) यो हिरण्य-क,ग,ङ, च (२) यश्च हिरण्य-ख, घ १७३ ३-५ (१) या प्रकृति :- क,ग,ङ,च (२) या च प्रकृतिः-ख,घ १७३ ६-७ (१) याश्चतस्त्रो-क,ग,ङ,च (२) यश्च चतस्रो-ख (३)

त त्तत्पुस्तकपाठस ङ्गहः। ११

पाठान्तराणि पृष्ठानि पङ्ड्य: याश्च चतस्रा-घ १७३ १० (१) यश्च परम-क,ख,घ (२) यः परम-ग,ङ,च १७३ १२ (१) य ॐ नमो-क,ग,ऊ,च (२) यश्चों नमो-ख,घ् १७३ १८ (१) 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय महाविष्णुः इत्येक एव मन्त्र: क,ख,घपुस्तकेषूपलभ्यते (२) ग,ङ,चपु- स्तकेषु तु 'वासुदेवाय' इत्यन्त एको मन्त्रः, 'यो महा- विष्णुः' इति च मन्त्रान्तरं दृश्यते १७४ (१) यः परमात्मा-क,ग,ङ,च (२) यश्च परमात्मा-ख,घ १७४ ३-४ (१) यो ज्ञानात्मा-क (२) यश्च ज्ञानात्मा-ख,ध (३) यो विज्ञानात्मा-ग,ङ,त्र १७४ ५-६ (:) यः सच्चिदानन्दाद्वैतैकर सात्मा क (२) यश्च स- चिदानन्दाद्वैतैकरसात्मा-ख,घ (३) यः सच्चिदा- नन्दाद्वैतैकचिदात्मा-ग,ङ,च 'यः सच्चिदानन्दाद्व- तैक' इत्येतस्मात् प्राकु 'ॐ योह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानद्वैतपरमानन्द आत्मा' इत्यधिकं ग,ङ,चं- पुस्तकेषु १७४ ७-6 (१) इत्येतैर्व्रहमा सप्तचत्वारिंशन्मत्रैर्नित्यं देवं स्तौति तत्र तस्य देव: प्रीतो भवति-क० (२) अत्र 'तस्य' .इति स्थले 'ततः' इति पदं धपुस्तके (३) एतान् ब्रह्मवित् सप्तवत्वारिंशन्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तुषन् ततो देवः प्रीतो भवति-ख (४) इति। तान् ब्रह्माव्रवीत्- सप्तचत्वारिंशन्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तुध्वम्। ततो देव: प्रीतो भवति-ग,ऊ,च १७४/९-१० (१) सोऽमृतत्वं-क (२) सोऽमृतत्वं च-ख,ग,घ,ङ,च १७४ १२ इति।

गपुस्तकपाठान्तराणि उत्तरतापिनीयव्याख्यायाम्।

'मुद्रित पुस्तकपाठा: गपुस्तकपाठाः पृष्ठानि पङ्कय: ०नासङ्गत्वेन निर्गुण ०नासङ्गत्वेन च त्वेन च ११५ १-२ षड्गुणैश्वर्यनिलयं ११५ ७ •नैकार्थ्येन निर्गुणे ०नैकार्थ्येन सामानाधिकर- ण्येन निर्गुणे ११६ ३ तत् शोधित तदशोघित ११८ ५

सामस्त्य सामरस्य ११९ १ प्राप्तेषु सत्सु लीनप्रा- प्राप्तषु सत्सु येषु सत्सु ११९ विजातीयप्रयत्ना० विजातीयप्रत्यया० ११९ १७ सजातीयप्रयत सजातीयप्रत्यय ११९। १७-१८ द्वयशुद्धिं ज्ञातवतः द्वयज्ञानवतः १२० ४ देवयजनं ब्रह्मा० देवयजनं देवैरिन्द्रादिभि- रपि देव: परमेश्वरो रामो यत्र इज्यते, यस्मिन् सर्वेषां भूतानां ब्रह्मादिस्थावरा. *

न्तानां ब्रहमसदनं ब्रह्मा० १२० १२ सम्पादतदु० सम्पातवदु0 १२१ १३ गुणबीजं गुरुबीजं १२७ २ त्रिमात्रिकेंश्च त्रिमातृकश्च १२७ शब्दसृष्ट्यादौ शब्दसृष्ट्यर्थ सृष्ट्यादौ १२७ ११ अगस्त्य संहितायाम् अगस्तिसंहितायाम् १३१ २

गपुस्तकपाठान्तराणि। २

मुद्रितपुस्तकपाठा: गपुस्तकपाठा: पृष्ठानि पङ्चय: विश्वं सङुल्पतीति विश्वं भावयति सङ्कलपयतीति १३७ ५-६ पुरुषार्थाप्रयत्ने परमपुरुषार्थाप्रयतने १३७ १६ आत्मनो ब्रह्मत्वे ब्रह्माध्य-

स्ताज्ञान १४३ ४

०त्युभयमभयदं ०त्युभयमपीदं १४३ ब्रह्मपदार्थ ब्रह्मति ब्रह्मपदार्थ १४३ १७

प्रज्ञा विद्याकृता० प्रक्षाSविद्याकृता १४४ १४ स्वापाभावाच्च उपा. उपास्यव्यति०

स्यव्यति० १५१ १६ सर्वे (?) सर्व १५५ ८

भक्तानुकमपया शुद्धांशं भक्तानुकम्पया भगवता शुद्धांशं १५६ ३-४

प्रमाणज्ञान प्रमाणं ज्ान १५६ १५

फलबाधनात फलबोधनात् १५८ १ श्रुतायामपि श्रितायाम्रपि १६६ १५

घपुस्तक पाठान्तराणि उत्तरतापिनीयव्याख्यायाम्।

मुद्रितपुस्तकपाठा: घ्पुस्तकपाठा: पृष्ठानि पङ्कयः कशा कृता ११२ २ कर्मकाण्डदेवताका- कर्मकाण्डज्ञानकाण्डदेवता ण्डयो: काण्डानां ११३ १० ब्रह्मात्मैकत्वं प्रति श्रव- ब्रह्मात्मैकत्वश्रुतिश्रवणादिना णादिना ११३ १६ व्याख्या युक्तिमती व्याख्यातुं युक्ति: प्रतीयते ११४ १ निर्गुणे सामानाधिकरण्येव निर्गुणे ११६ ३ परिवारित परिवृत ११६ १५ मत्यमानं आत्मानम् (१) मन्यमानं च ११८ १ रुत् रुतं ११९ ६ भेदान्पूर्वस्य हेतोर्यस्मा- अभेदात्पूर्वस्य हेतोर्यस्माद- दर्थस्य नान्वयः र्थस्यात्रन्वय: ११९ १५ एवंगुणयाज्ञवल्क्यस्य एवं गुरुणा याज्ञवल्क्यबुद्धि बुद्धि १२० बिहरतो विहाराथं १२० १० तत्प्रज्ञाने तत्पाणन १२२ सर्धमनूनां पूर्वमनूद्य १२७ ४ दीर्घ(?)इय दीघेखण्डद्य १२७ ६

• श्रीमद्भिः विद्यानाथव्यासमहोदयैः स्वाभाविकप्रेमभावप्रदर्शनपुरःसरं श्रीरामो- त्तरतापिनायव्याख्याया हस्तलिखितमेकं, पुस्तकं प्रदर्शितमिति तेभ्यो धन्यवादान् पर :- शतान् प्रदाय, घपुस्तकत्वन सङ्कतितस्य तस्य पाठन्तराण सड्ग्रहीतानीह यथोचितम्। भूमिकासुद्रणोत्तरं पुस्तकमेतदुपलब्धमिति नैतदीय नाम भूमिकायामुदलेखि।

घपुस्तकपाठान्तराण ।

मुद्रितपुस्तकपाठाः घपुस्तकपाठा: पृष्ठानि पङ्डय: शब्दसृष्ट्यादौ १२७ ११

सच्छद्दवाच्य तमःशब्दवाच्य १२७ १२ प्रतिपत्युपाय प्रात्ति प्रत्युपाय १४० ५

आत्मव्यतिरिक्ते आत्माव्यतिरिक्ते १४२ २६

50 रूपाश्रय रूपान्वय १४५

वासनारूप वासनानुरूप १४७ विविक्ते तनः विविक्ततः १४७ युगपत्प्रज्ञार्थ व्यापारे युगपदुपचारार्थे व्यापारे १५० १९

नहि तास्विकं शुक्त्ा नहि भोगस्य तार्विकत्वे दिप्रमाणज्ञाननिरस्य- मोक्ष: सम्भवति। न द्वि- म्।द्वितीयमङ्गी कुर्महे, तीयः, भोगस्य अताध्वि- भोगस्य आत्माओेक्षा- कत्वे जडभरतादीनां श्रू. नपरिकल्पतस्य आ- यमाणस्य भोगस्य मि- त्मज्ञानेन विच्छेदस- थ्यालापत्वप्रसङ्गात्। ननु स्सवात। तदिदं न भोगस्य अं्मज्ञानपरि- समञ्ञसम्। कल्पितस्य आत्मज्ञानेन विच्छेद: सम्भवतीति

चेत, तक्ष समअ्सम्। १५६।१४-१६ १५७ १ नहि काचकामलादिकार प्रबलप्रमाणेन बाधितमपि णे विद्यमाने पीतशङ्ा यथा पीसशङ्ादिदर्श- दयदर्शनम् नम् १५७

श्रवणादिकारणानाम- श्रवणादिकारणकत्वात्तस्ये- सम्भवात्। अत आ· ति कृत्वादक्गी कार्य: घ्ोड़हीकार्यः। ११५

३ उत्तरतापिनीयव्याख्यायाम्-

मुद्रित पुस्तकपाठा: घपुस्तकपाठा: पृष्ठानि पडडुय: ब्रूम: । 'ल यो ह वैत- ब्रूम:। ज्ञानसमकालीनमुक्त: त्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव कैवल्यं याति हतशोकः । भवत्ति ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति १५७।१२-१३ भोगस्यात्माज्ञानकल्पि- तत्वात्। कारणानां कल्पितस्यात्मज्ञानेन वि- विद्यमानत्वे दिखो- च्छेदात्। दिखोहादिव· दनुवृत्तिर्दशितेति वेष्न, चेतु, दश्यतां नाम । तथापि स्वप्रोत्थितस्य न तथापि सुप्तोत्थि- स्वप्राव्यामोह्वत् प्रमाण- तस्य स्वप्नव्यामोहवत् परिणतज्ञानेन बाधिता- प्रमाणजनितज्ञानेन बाधितानुवृत्ति: का- र्यक्षमत्वं लभते। चेन्न। अयमाक्षपस्ति- १५७। १३-१७ चेत् न अयमाक्षेप: न्तिणीचोद्यमनुसरति १५८ २-३ कर्मक्षयेऽपि कर्मसंस्कारक्षयेऽपि १५८ १४ इति स्मृते: इति श्रुतेः १६३ भवः भव ११ •मेवमुचितं •मेव सूचितं १६४ १६५ १ सन्धि ज्ञानम् सन्धिज्ञानम् १६५ ५ स्ुवोर्मध्ये भ्रुवीर्मेध्यं १६७ १३ हहित्राणा० रद्विप्राण० १६८ ७ पात्रिशव्यू हे द्वात्रिशद्व्यूहे १७४ १४ क्रमा हष्टा: क्रमछध्टाः १७४ १६ संमनकया संमत्या १७५ ५ इति।

रामतापिन्युपनिषत्पद्यानां वर्णानुक्रमणिका।

शलोकाः पृष्ठाङ्का: श्लोकाङ्का: अकाराक्षरसम्भूत: (उ.ता.) १३६ X अन्ते पश्चाक्षरानेवं ९३ ४६ अपुत्रिणां पुत्रदं च १०१ ६५ अविमुक्ते तव क्षेत्रे (उ.ता.) १६६ X अष्टादशाऽमी कथिता २६ आदाय मैथिलीमद्य ८६ २५ आदिक्षान्तान् केसरेषु ९४

१०५-१०६ इदं रहस्यं परम १०२ ६६ इदं सर्वात्मक यन्त्रं १०१ ६४ उदग्दक्षिणयोः स्वस्य ३२ एवमुद्देशतः प्रोक्तं ९१ एवंभूतं जगदाधार V १०७ कामिका कामिका रुद्र १०० ६१ कामिकापञ्चमो लान्त ९९ ६० कारणत्वेन चिच्छत्त्या ५२ २ कुरुद्वयं च तत्पारश्वें ९२ ४२

कृत्वा मृदुश्षक्ष्ण १०४ २ केसरे चाष्टपत्रे च ९३ ४५

३३ १२

रामतापिन्युपनिषत्पद्यानाम्-

श्ोकाः पृष्ठाङ्का: श्रोकाङा: क्रोधं कोणाग्रान्तरेषु ९२ ४४ क्षुधा क्रोधिन्यमोघा च ९८ ५८ क्षेत्रेऽत्र तव देवेश (उ. ता.) १६६ क्षेत्रे 3स्मिन्योऽर्चयेन्द्रच्तया (उ.ता.) १६६ X चिन्मयस्याद्वितीयस्य २२ ७ चिन्मयेऽरस्मिन्म हाविष्णौ AY १ जगत्प्राणा यात्मनेऽसमै ७१ जगामागर्जदनुजो ८६ २३ जानकीदेहभूषाय ८३ १४ जीववाचि नमोनाम ७३ ततः प्रसन्नो भगवान् (उ,ता.) १६५ X ततः सहस्हग्वहि ९१ ३८ ततः सिंहासनस्थः सन् ३० तथैव तस्य मन्त्रश्च ८१ ११ तथैव रामबीजस्थं ५४ MY तदधस्तौ तालवृन्त ३४ तदा राम: क्रोधरूपी ८७ २७ तद्हिर्द्वादशदलं ९३ ४७ तन्द्क्ता ये लब्धकामांश्च १०८ १० तन्मध्ये बीजमालिख्य ९२ ४१ तस्य ध्यानेन वैराग्य ५ तां दृष्टा तदधीशेन २८ त्वत्तो वा ब्रह्मणो वापि (उ.ता.) १६६ X त्वमीश्चर्या दापयाथ ८३ १६ दक्षिणे लक्ष्मणेनाथ ८१ १०

वर्णानुक्रमणिका । ३

श्रोकाः पृष्ठाङ्गा: श्रांकाङ: दार्घभाजि षडस्नेषु ९२ ४३ द्वादशेनांश्च धातारं ९५ ५२ द्वारोपेतं च रशयादि ९६ ५३ द्वितीयं वासुदेवाद्यै ३५ नमो वेदादिरूपाय ८२ १३ नारसिंहं च वाराहं ९६ ५४ नारायणात्मक: काल: १०० ६२ निहत्य राघवो राज्ये ८६ २४ पूजितावीरपुत्रेण ८५ २०

प्रकृत्या सहित: श्याम: ८० प्रभाहीनांस्तथा कृत्वा ४

प्रसन्नवदनो जेता ८० V प्राज्ञात्मकस्तु भरतो (उ.ता.) १३६ X बहिस्तदायुधैः पूज्यो ९१ ३९ बीजशक्ती न्यसेद्दक्ष oc

ब्रह्मादीनां वाचकोऽयं २८ ११ भरताधस्तु सुग्रीवं ३३ भूतादिकं शोधयेद् १०३ १ मणिकर्ण्यी मम क्षेत्रे (उ.ता.) १६५-१६६ X

मध्ये क्रमादर्कविध्वन्नि १०५ मन्त्रोऽयं वाचको रामो ७६

मुद्रां ज्ञानमयीं यामे ३१ मुमूर्षोर्दक्षिणे कर्णे (उ.ता.) १६६ X

थथा नामी वाचकेन ७७

यो नृसिंह: समाख्यातो ९७ ५५ २६.

रामतापिन्युपनिषत्पद्यानाम्-

श्ोका: पृष्ठाङ्का: श्ोकाङ्का: रमन्ते योगिनोऽनन्ते १४

रामनाम भुवि ख्वात ३

रामभद्र महेष्वास ८३ १५ रुंद्रेण संयुता वहि ९८ ५७ रूपस्थानां देवतानां २६ ८ वमांस्त्रनतिसंयुक्तं ९४ ४९ वसिष्ठाद्यैर्मुनिभि १०७ विध्नं दुर्गा क्षेत्रपालं च १०४ विचेरतुस्तदा भूमौ १९ विजयश्च सुराष्ट्रश्च ३७ विभीषणं लक्ष्मणं च ३६ विलिखेन्मन्त्रा जार्णो0 ९५ ५१ विश्वव्यापी राघवोऽथो १०७-१०८ विश्वाधारं महाविष्णुं (उ.ता.) १६८ X शकतिसेनाकल्पना च २६ १० श्रीरामसान्निध्यवशा० (उ.ता.) १३६ X श्रीरामस्य मतुं काश्यां (उ.ता.) १६५ X स तु राम शङ्कित: सन् ८५ २१ स त्वनुष्णगुविश्वश्चे० ८० ६ सदा रामोऽहमित्येत० (उ.ता) १५३ X सप्तचत्वारिंशदणों १०० ६३ संप्त तालान् विभिद्याशु ८५ २२ सप्रतिष्ठा हादिनी त्वक १९ सम्पूजयेद्विम लादीक्ष १०६ ६ स राम इति लोकेशु ३ २

वर्णातुक्रमणिका।

शोका: पृष्ठाङ्का: श्रोकाडा: स रावण इति ख्यातो - १८ सर्वेषामेव मन्त्राणं ५ सा सीता भवति शेया (उ. ता.) १३६ X सीतारामौ तन्मयावत्र ६९ १ सीतां इष्ट्राऽसुरान हत्वा ८६ २६ सोभयस्यास्य देवस्य ३४ १३ स्तुतिं चक्रुश्च जगतः १२ स्तुवन्त्येधं हि ऋषयः १७ स्वभूर्ज्योतिर्मयोऽनन्तः ३६ १ हत्वा विभीषर्ण तत्र २९ हुंकारं चात्र रामस्य ९७ ५६ हेमाभया द्विभुजया ८० हं से भं वं लं शं जं चा० १४ ५०

व्याख्यायां प्रमाणत्वेन सड्गृहीतानां श्रुतीनां वर्णक्रमानुसारिणी सूची।

श्रुतय: पृष्ठानि पङ्डय: ऊकारो वै सर्वा वाकू १३९ १५

१४० १ अतोऽन्यदार्तम् (बृहदारण्यके-३.४. २, ३.५.१, ३. ७. २३) ३७ २० ४३ १३

६७ ac अत्यतिष्ठद्दशाङ्कुलम् (पुरुषस्क्ते-१) OA १२ अन्नायं पुरुषः स्वयंज्योतिः (बृहदारण्यके-४. ३. ९, १४) १५ १४ ४१ १९ ४६ १७ अत्रैष देव: स्वप्ने महिमानमनुभवति (प्रश्ने-४.५) १४७ मयमात्मा ब्रह्म (बृहदारण्यके-२. ५. १९, ४. ४. ५) ५० १३

११३ ७ अशनायापिपासे (बृहदारण्वके-३. ५.१) १५४ १३-१४ असक्गो ह्य्य पुरुषः (बृहदारण्यके-४. ३.१५, १६) ५५ २ अस्य महतो भूतस्य निरवसितमेतत् (बृह्ददारण्य- के-२.४.१९) १८-१९ अश्य लोकस्य सर्वावतो (मृहदारण्यके-४. ३ ९) १४६ १८-१९ सहं प्रसास्मि (हृददारणयफे-१.४.१०) १५४

सूची। २

श्रुतय: पृष्ठानि पङ्डय: आचार्यवान् पुरुषो वेद (छान्दोग्ये-६.१४.२) ११९ V V आत्मन्येवात्मानं पश्येत्* (बृहदारण्यके-४.४. २३)१५३ आत्मा वै पुत्रनामासि (कौषीतक्याम्-२.११) ७ ९-१० आनन्दो ब्रह्म (तैत्तिरीये-३. ६) १६ १० आनन्दं ब्रह्मणो रूपम् १६ OY इत्यश्वाभिधानीमादर्त (तैत्तिरीयब्राह्मणे-३.८.३. २, शतपथे-१३.१. २ १) ३२ इमामगृर्णन् रशनामृतस्य (वाजनेयसंहितायाम- २२.२, तैत्तिरीयसं०-४. १. २.१, मैत्रायणी- सं०-३.१२. १, काठकसं०-१.२, तैत्तिरायब्रा- हाणे-३. ८. ३. २, शतपथव्रा०-१३. १. २.१) ३२ ३-४ चन्द्रमा मनसो जातः (पुरुषसूके-१३) १० १२-१३ जीवत्वेनेदर्मो यस्य (रामपूर्वतापिन्याम्-१) १४५ १२ ज्ञानाहेव तु कैधल्यम् १५७ ११ तच्चेज़ोऽसृजत (छान्दाग्ये-६.२.३) ११५ तत्वमसि (छान्दोग्ये-६. ८. ७, ६. ९. ४, ६. १०, २, ६.११. ३, ६. १२. ३, ६. १४. ३, ६.१५. ३, ६. १६. ३) १७ १५-१६ V २०

११३ १२

१५४ E १५८ तत्र परमहंसा नाम (जाबाले-६) १५८ १७-२१ १५९ १-५

• पश्यति-इति सुदितपुस्तके।

व्याख्यायां सङ्गृहीतानां श्रुतीनाम्-

श्रुतयः पृष्ठानि पङ्कय: तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशत (तैत्तिरीये-२.६) ७० १४ तद्यथा शङ्कना सर्वाणि पर्णानि (छान्दोग्ये-२.२३.३) १३९ १६ तद्योहं सोडसौ योऽसौ सोऽहम (पतरेयारण्यके- २.२४) ७४ १४-१५ तम एवाग्र आसीत् १२७ ११ तमेतं वेदानुवचनेन (बृहदारण्यके-४. ४. २२) २४ १९ " ११३ १२ समेव भान्तमनुभाति सर्वम (कठे-५. १५, श्वेता- शवतरे-६.१४, मुण्डके-२, २. १० ) ४६ तस्माद्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य (बृहदारण्यके-३. ५. १ ) १३४ ६ " १५९ ८-११ तस्य भासा सर्वमिदं विभाति (कठे-५,१५, श्वेता- श्वतरे-६, १४, मुण्डके-२, २. १० ) ४७ १८-१९ तारकं दीर्धानलम् (रामोत्तरतापिन्याम्-२) ६६ दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत ३० १५ देवा ह वै प्रजापतिमख्चुवन् अणोरणीर्यासमिममात्मा- नभोंकारं नो व्याचक्ष्व (नृसिंहोप्तरता- पिन्याम्-१) १४५ ८-९ द्वा सुपर्णा (मुण्डके-३. १. १) २२ OC ७५ २० स्े ब्रह्मणी (मैतर्युपनिषदि-६.२२) ७५ २० न जातो न जनिष्यते ५ १३ न जायते म्रियते (कठे-२. १८) २१ न ह घैसशर्रीरस्य सतः (छान्दोग्ये-८.१२. १) १५७ 50 १५८ ५ * न वै-इति मुद्रितपुस्तके।

सूची।

श्रुतय: पृष्ठानि पङ्य: नानुध्यायाद्वहून् शब्दान् (बृहदारण्यके-४.४. २१) १३३ नेति नेति नह्येतस्मादिति नह्यन्यत्परमस्ति (बृह्द दारण्यके-२.३.६) १५८ नेह नानास्ति किश्चन (वृहदारण्यके-४. ४. १९) १५८ ९-१० प्रणवमङ्गं जानीयात् (नृसिंह पूर्वतापिन्याम्) १४५ ५-६ १७ ब्रह्म विदाप्नोति परम् (तैत्तिरीये-२.१) १७ १२

११-१२ बह्मैव सन् ब्रह्माप्येति (बृहदारण्यके-४. ४. ६, रा- मोत्तरतापिन्याम्-१) १२० ५-६ भिद्यते (मुण्डके-२.२.८) ७ २२ मनसैवानुद्रष्टव्यम् (बृहदारण्यके-४. ४. १९) १५४ १७ मनस्येकीभवति (प्रश्रे-४.२) १४६ मायां तु प्रकृतिम् (इचरेताइ्वतरे-४. १०) ७० १७ मायिनं तु महेश्वरम् (श्वेताश्वतरे-४. १० ) १५६ १ यच्च किश्च#प्राणभृत् (बृहदारण्यके-३.१.७) १२२ २ यदा कर्मसु काम्येषु (छान्दोग्ये-५.२.९) २१ २

यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति (छा- न्दोग्ये-६. १. १०) ५३ ६९ यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वा अस्माल्लोकात्म्रैति स कपणः (बृहदारण्यके-३.८. १० ) १३७ १२-१३ यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तर:(तैत्तिरीये-२.६) ११५ ५

• नेत्यन्यत्-इति मुद्रितपुस्तके। * यत्किचेदं-इति मुद्रितपुस्तके।

व्याख्यायाँ सङगहीतानां श्रुर्तीनाम्-

श्रतय: पृष्ठानि पडन्य: वः सर्वज्ञः सववित् यस्य ज्ञानमयं तपः (मुण्डके-१. १. ९ ) ११५ ३-४) रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे (जाबाले-१, रामोत्तरता पिन्याम-१) १३३ १ वाग्वा ऊकार: (नृसिंहोत्तरतापिन्यामू-८) १३९ १५-१६ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम (छान्दोग्ये-६.१.४-६, ६.४. १-४) १४० १४१ १ स पेक्षत (बृहृदारण्डके-१.२.५) ११५ सत्यं ज्ञानम् (सर्वसारोपनिषदि-१, तैतिरीये-२.१) १६ १९ ,' ४३ सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (तैत्तिरीये-२.१) ११५ स यो ह वैतत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति (मुण्डके- ३. २.९) १५७ ११-१२ सर्वगतश्च नित्य: १५ ११ सर्वस्य वशी सर्वस्थेशान: (बृह्ददारण्यके-४. ४.२२) ११५ CC

सर्वे खल्विदं ब्रह्म (छान्दोग्ये-३. १४. १) १२ १९-२० १४१ - २ सर्वे ह्येतङ्रह्म (नृसिंह पूर्वतापित्याम-४. २, नृसिं· होत्तरतापिन्याम-१, रामोत्तरतापिन्याम्- ३, माण्डूक्ये-२) १४१ २ सोऽकामयत बहु स्याम (तैत्तिरीये-२.६) ११५ ५ स्वेनैव भासते (रामपूर्वतापिन्याम्-२.१) ४७ १० इति।

टीकायां यथाप्रसङ्गमुदधृतानां श्लोकानां श्लोकार्धानां च अकाराद्य नुक्रमेण सूचीपत्रम्।

श्लोका: पृष्ठानि पङ्कय: ऊकारप्रभवा वेदाः ४९ १३ ऊकारो गुणबीजं १२७ २ अक्षमा भवतः केयं २६ २ अधिभूत साधिदैवं १६७ अध्यारोपापवादास्यां ३ १८ "' १४३ २०

" ४३ १२ १४३ १३ अन्यथानुपपत्तिश्चे० ४६ १५ अपामार्गलतेवायं १६४ ११ अभिधेयाविनाभूत ११४ १० अर्थोऽभिधेयरैवस्तु ३४ अवस्थाशेषतां प्राप्ता १५२ V १४९ अविशिष्टमपर्याया० २० अशनं वसनं वित्तं १२४ १ अश्मना चरणी हत्वा १२३ १६ अस्तिभातिप्रियं रूपं ७१ 30 अस्तं हि यान्ति विषया: १६४ २

२७.

२ टीकायामुद्धृतानां श्लोकानाम्-

श्ोकाः पृष्ठानि पडय:

अस्य तुवेदादित्वात १२७ 20 आत्मान्तरात्मपरम ९० ६

आनन्दनिधिनाम्नीयं ११२ १

आमिक्षां देवतायुक्तां ११५ १५ V आयतनं विद्यानां १६४ आश्रयासिद्धता हेतो: १५

आसीद्वासिष्ठवंश्यो १४

१११ १४

इदमः प्रत्यक्षगत ५ oc

95 १४३

ईश्वरानुग्रहादेव १२३ ५

१६८ ६

उपदेक्यन्ति ते ज्ञानं १६५

२० ११ उपाधिरज्ञानमनादिसिद्ध ११८ ऊषरः पुण्यपापानां १२३ एकेनैव करेण शिष्य १ १० कार्षापणस्तु विश्ञेय: १४४ ५ किं तेन न कृतं पापं १३७ १४ चैत्रमासे नवम्यां तु V 6

जाग्रत्सत्वगुणा प्रोक्ता १५२ २

तत्र चान्यत्र च प्रास्तौ ३२ १४

९५ ३

तस्मिन्नाधाय मनः १६३ १८

१६४

सूचीपत्रम्।

श्रोका: पृष्ठानि पङ्डय: तिष्ठन्त्यणिमादियुता १६४ त्वंपदार्थविवेकाय ११९ २१ हष्ट्रो मुक्तहरान १०९ १ दवौ गुरू पुरुषस्येह ७ १५ न कुर्यान्र वदेति्किश्चित् १५६ v न सोऽस्ति प्रत्यया लोके १३० नाहं मांसं नचास्थीनि १७५ निद्रादौ जागरस्यान्ते १६३ निरुद्का ध्यानसन्ध्या १६३ परमानन्दैकमयं १६३ १६ परस्परविरोधे हि ६४ पर्यायाणां प्रयोगो हि १८ पितैव पुत्ररूपेण 4 १३ धुमान् पुंसोऽघिके शुक्रे ७ V प्रवृत्तिरवां निवृत्तिवां २८ १६ प्राणे गते यथा देह: ११९ 50 बहूनां जन्मनामन्ते १२२ १२ सूयुगमध्यगतं १६३ मध्ये तं तं (१) पद्ममस्मिश्च १०५ १३ मननात्तत्वपदस्य ३४ १३ मोक्षं सुदुर्लभं ज्ञात्बा १६७ यत्किश्चेदं प्राणिजातं १२२ ३ यक्षतः प्रतिषेध्या न: ८२ २० यथात्र पुण्यं कृत १२३ १३ यदि देहं पृथषकृत्य १६३ १०

४ टीकायासुद्धृतानां श्रोकानाम्-

श्रोकाः पृष्ठानि पङुप: यस्यां भक्तिर्विरक्ति: १७५ यस्योपदेशदीधित्या १७५ १५ यो महान्पूजितो व्यापी ५ ५

यः शब्द परिनिष्ठितोऽथ १११ १' रागद्वेषविमुक्ता: १६४ राजवंशान्शतगुणान् १० १७ राम इत्यभिरामेण १० oc

लक्ष्यमाणगुणयोगा० ११४ १४ लोकत्रयस्य महती V २ वत्स विवृद्धिनिमित्त ६७ २१ वाराणस्यां कृतं पापं १२३ १२ विराट् हिरण्यगर्भश्च १५२ ११ विश्वनाथनगरीव काशिका १०८ १६ विश्वेशपादपद्मोत्थ १७५ १३ वैखरी शब्दनिष्पत्ति १२९ १६ शान्त्यै चात्मादिशकक्तित्वे ९०

शिरश्चक्षुमुखं प्राणो १४४ १६ श्रीरामकाशशिका कल्प १०८ १८ श्रीरामोत्तरतापिनीय ११२ १ श्रीरामोपनिषद्ृत्ति १, १८ श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो ७८ ८

सत्यं तारकतत्व १११ ६

सत्यं सत्यतया हि १ ६

सप्तात्मक्य तारस्य ६७ १० समष्टिव्यष्टिगं पूर्वे १६७

सूचीषत्रस्।

श्ोकाः पृष्ठानि पडुय: सर्वेषां राममन्त्राणं १३१ १ सुषुप्स्तु कला शेया १५२ सुषुप्त्यन्ते जागरादी १५२ ६

संक्षिप्याहद परांल्लोका० १३८ १२

संमन्त्रयामलतारकेण १७५ ५

स्वबुच्ा रज्यते येन ११५ २० हृदयं सशिरस्तथा शिखां ८९ १९ ९० १

इति।

व्याख्यायां प्रमाणतयोपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च वर्णक्रमेण नामानि।

मामानि पृष्ठाङ्गा: अक्षचरणोपजीविनः ६, १५ अगस्ति संहिता ९० अगस्त्यसंहिता १३१ अथर्वशिर: १७४ आक्षपादा: 30 आचार्या: ३, १४, १८, २०, ७१, १०५, ११९, १२७, १५२ आथर्वेणम् १४७

काणादा: कालिदास: १० कोशकारा: ३४, १३० खण्डनकार: ४६ गीता १६५ शुरुचरणपरायणा: ५५ गोविन्दभगवत्पूज्यपादाचार्या: १६३ गोविन्दभगवङ्गन्थ: १६३ छान्दोग्यम् १४५ जाबालोपनिषद् १५८ तान्न्निका: ४९

नामानि। २

नामानि पृष्ाङ्गा: तार्किका: ४० नृसिंह पूर्वतापिनी १४५, १७४ नृसिंहोत्तरतापिनी १४५ पञ्चपादिकाचार्या: २२ पतञ्जलि: १४ परमर्षि: ७, १८, २५ पाणिनि: ११ पाझम् ७ पाराशर्या: पौराणिका: १२८

प्रपश्चसार: १२६ बृहदारण्यकम् १४६ बौद्धा: १२८ ब्रह्म कल्प: ६६ ब्रह्माण्डम् १६७ भगवान् १२२, १३४ भटनयानुसारिण: ४०

भहपादा: ४, ८२, १४३ मनुः १२२, १४४ मन्वादय: ३३ माण्ड्रक्योपनिषत् १४५ मीमांसका: ५१ V यास्क: योगिन: १२८ रामार्चनचन्द्रिका १०७

३ ग्रन्थग्रन्थकाराणाम्-

नामानि पृष्ठाङ्ा: रुद्रोपनिषत् १७४ वसिष्ठः १६३ वार्तिकम् १४९, १५२ वार्तिककार: ११७ वार्तिककृतः २६, १४४ वाल्मीकि: १०, १३८ शङ्गरभगवत्पूज्यपादा: १२, ३४ शङ्कराचार्या: ६७, ८९, ११३, १४५ शाक्ता: १२८ शाक्यपादृपझ्मानुपजीवी ४३ शैवा: १२८ श्रीमद्भागवतम् ८,१५६ श्रीरामायणम १३८ सांख्या: १२८ सुरेश्वरवार्तिकम १६४ स्कन्द: १२३ हनुमान्

इति।

संशोधनपत्रम्* ।

मुद्रितम् अपक्षितम् पृष्टम पाऊ:

AY रामनाम रामनाम- २ द्वासुपर्णे० द्वा सुपणे० 20 २२ विष्णुपदे विष्णुपदे- ५ २ जनीप्रादुर्भावे जनी प्रादुर्भावे २० चिरहिणां अजन्म० विरहिणामजन्म० ६ १६ जन्मनएव जन्मन एव w कौशल्या कौसल्या 9 १ नामासीति' नामाऽसी'नि ७ १० श्रीमन्भागव तेऽपि श्रीमन्भागवतेऽपि ८ १ V ०महरद्य आति ·महरद् यदार्ति २ v पूर्वकाले क्त्वे'ति पूर्वकाले' इति ११ २१

त्र्यात्भकत्व त्यात्मकत्व १२ १२ रति नाम रतिनाम १४ व्याकोपापत्ते: व्याकोपापतेः। १७ १६ आद्ये आद्ये- २१ १७ अस्तिचेत् अस्ति चेतू २१ १९ वारयति- वारयति, २२ १४ द्विचत्वारिषड० द्विचत्वारि षड० २६ ९ रूपस्थानामि'त्य० रूपस्थाना'मित्य० · २६ १७

• तत्र तत्र स्थलेषु समुचितविन्यासशालिनः समुपस्थितान् पाठविशत्रान् सङ्ृत् संशोधनपत्रमिदं विचारानुरूपं सम्पादितमित्यतः तदनुकूलपाठसंस्करणेन ग,घपुस्तक- पाठपर्यालोचनेन च पुस्तकमिदमालोकयन्तु विद्वांस इति प्रार्थयते संशोधक.। २८

संशोधनपत्रम् ।

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्ठम् पांङ़:

कल्पना- कल्पना २७ १७ विशिनाष्टि विशिनष्टि- २८

रामानाम रामनाम ८२ १० ब्रहुवीहौ बहुव्रीहौ २८ ११ •यिणआत्मलाभा ०यिण आत्मलाभा २९ १७

व्यपार: व्यापार: २९ २१ ०रितिवाच्यम् ०रिति वाच्यम ३० १९ इत्यस्य- इत्यस्य ३० २१ S्न्नानि भुञ्जीतेति ३१ १८ अत्राच्यते- अत्रोच्यते, ३२ १८ ·नुषपत्तेरत· ०नुपपत्तेरत ३३ १७ विग्रहः विग्रहः, ३४ २० नैनं नैनं ३६ २

इति इति, ३७ १६ 'स्वसत्तायां स्वसत्तार्या ३९ ५

०शार्थ' इति ·शार्थ इति ३९

किमवान्तरंजाति: किमवान्तरं जाति: ३९ २०

डभ्यन्तर Sड्भ्यन्तर ४0 १९

नवा न वा ४१ निकारणेSपि निराकरणेSपि ४१ ११

प्रकाशात० प्रकाशता० ४२ १५ सचेद्य० स चेदय० ४३ १७ पर्यन्तं असिद्धा० पर्यन्तमसिद्धा० ४४ १८

०व ष्टम्भेन ०वष्टम्भेन ४५ ८

अनुभूिःस्वप्र० अनुभूति: स्वप्र० ४५ १८

संशोधनपत्रम् । ३

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्टम् पङ्ि: तमेवभान्त० तमेव भान्तo ४६ १८

ज्योतिःशब्दन्मन ज्योति: शब्दान्मन ४६ १९

अधिष्ठाना० अधिष्ठाना0 ४७

जविस्तस्य जवविस्तस्य ४७ १५ अमिति अमिति ४७ २०

०नीदन ग्नादीनि ४८

व्यपदेश्यं व्यपदेश्यम् १७

०मज्ञानं अवैकसं ०मज्ञानमवैकृतं ४८ १९

स्वरकं ऋुग्वेदकं स्वरकमृग्वेदकं ४९

क्रियाकं ऋषयो क्रियाकमृषयो ४९

एवं एवम् ४९

ओमात्मकं अमात्मकं ४९ १५ किं किम् ४९ १७

तद्याप्य तद्याप्य ५०

भदाऽमेदा० भेदाऽभेदा० ५१ १५

सम्भवे सम्भवे- ५१ १७

महाडुम: महाद्रुम: ५२ ११

ननुरामतद्ाज ननु रामतद्वीज ५४ १२

भ्रमस्य विभ्रमस्य १४

रजतादिति रजतादिरिति ५६ १९

०मेवस्यात् ·मेव स्यात् ५७ ६

भ्रम एव विभ्रम एव ५७ ७

आश्रयासिद्धा० आश्रयासिख्ा० ५७ २०

रजतव्यहार रजतव्यवहार ५८ १९

व्यहारजनकत्व व्यवहारजनकत् ५८ १९

४ संशोधनपत्रम् ।

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्ठम् पडि: सस्यच तस्य च ५९ १४ तिचेन्र ०ति चेत्र ६० १९ देव । नापि ०त्। एवं नापि ६१ ०नृपपत्तेनि० •नुपपत्तेर्नि० ६१ V विषयप्रति० विषयः । प्रति० ६२ १५ रजत' मिति रजत'मिति ६२ १७ रूपेण ? न रूपेण न ६४ ०वर्ति निरूपयिष्यसि •वर्ति निरूपयिध्यसि ? ६४ वलादेव बलादेव ६४ ११ विषयीकरोति, विषयीकरोति ६४ १३ विमतं अनि० विमतमनि० ६४ १७ लाभालल० लाभाल0 ६४ १९ V ब्रह्मात्मकत्वा० ब्रह्माद्यात्मकत्वा० ६५ व्यञनं व्यक्जनम् ६५ ११ संसारित्वादि संसारित्वाSसंसारित्वादि ७२ ११ सति सति- ७३ १६ (नमो) राम (नमो) राम ७४ १६ वस्मात्- तस्मातू ७५ २२ शभिमुस्वो ०भिमुखो ७८ सक्षात्कार साक्षात्कार ७८ तदेति- तदेति, ८१ रूपाय वेदानां ऋगी० ८२ १६ ·दयगृग्वेद •दटगवेद टर १९ चासुरं चासुरम् ७ वयवच्छेद नार्थ: व्यवच्छेदनार्थः। १९

संशोधनपत्रम्।

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्टम् सर्वेश्वरौ- सर्वेश्वरौ ८४ २१ शंसता शंसतां ८५ वृत्तान्तं वृत्तान्तम् ८५ ६

नवति न वेति ८५ १३ विग्रहं विग्रहम् ८५ १८ किमाह किमाह, ८६ १३ सुमन्त्रत्स्वेभि सुमन्त्रस्त्वेभि

Sनुमन्येत। डनुमन्येत, ९० १८

पञ्चमावण पञ्चमावरण ९० २१ स्वरूपं स्वरूपम् ९१ १६ बजिम् बीजम् ९२ ५ द्वितीयविभ० द्वितीयाविभ० ९२

ऊर्ध्व ऊर्ध्वम ९२ ६ श्रीबीजं श्रीबीजं, ९२ ११ हदयादिभि: हद्दादिभि: ९२ १५ सर्वत :- सर्वतः ९३

एवं एवम् ९३ १५ द्वादशाक्षर द्वादशाक्षरम् ९४ २

मन्त्यदले। एवं तद्द- •मन्त्यदले वृत्ताकारेण केस- हिः-द्वादशदलाद्व रवत् सम्यग्लिखेत्। एवं हिः बोडशदलं लि. तदहि :- द्वादशदलाद्वहिः सत्रित्वा वृत्ताकारेण बोडशदलं लिखित्वा केसरवत् सम्यग्लिखेत्। ९४ ७८

ईरजादीनां ईरजादीनाम् ९४ १४

६ संशोधनपत्रम् ।

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्ठम् पङ्ङि: चकाराद्वीजम्।लमि- चकारात् अङ्गदबीजं लमिति ति लक्ष्मणबीजा. लक्ष्मणबीजादुपरितनं, दुपरितनम्, ९४ २० बिलिखेत् विलिखत् ९५ १६ सोमं आपो सोममापो ९५ १७ गिरिशं अजैकपाद गिरिशमजैकपादमहि० अहि० ९५ १८ भगम् भर्गम् ९५ १९ गभस्तिमन्तं गभस्तिं ९६ १ विभाकरं दिवाकरं ९६ २ भातुं इन्द्रं भानुमिन्द्रं ९६ १ वारादि वललयादि ९६ १२ संयुतं संयुतम् ९६ १२

पूर्वादिषु- पूर्वादिषु ९६ १३ •मुद्धरति •मुद्दरति, ९६ १५

प्रवणस्य प्रणवस्य ९६ १८ नृसिंहं: नृसिंह: ९७ ३ आनम्तयार्थे आनन्तर्यार्ये १७ १६ ओकारस्य मूर्ति ओकारमूर्ति ९८ १६ विश्वं विश्वम् ९८ १६ देशिकं देशिकम् १०४ १० शर्क्ति शक्तिम् १०४ ११ तत्पूर्वो० नजूपूरवो० १०४ १९ तस्पूर्वकान् नञ्पूर्वेकान् १०५ ओत्मादयो वासुदवा० आ-मादयो वासुदेवा० १०६ १७

संशोधनपत्रम् ।

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्ठम् पडि: वासी, सर्वलोकी वासी सर्वलोकी- १०८ oc

लब्धकामांश्च लब्धकामांश्च- १०८ ११

राघस्य राघवस्य १११ १८

ब्रह्म, ब्रह्म' ११३ ७

स सर्वचित् सर्ववित ११५ cc s W आन्तर: अन्तर: ११५

Sसृजत् Sसृजत ११५

तत्फले तत्फले च ११६ १० •मसमानैः(१) ०मसहमानै: ११६ ११

याज्ञवल्क्यं यदनुकुरु० याश्चवल्क्यं, यदनु कुरु० ११६ १६

याज्ञवल्क्यं-य- याज्ञवक्यं- ११७ ३ प्रसिद्धं अनु-यत्सर्व० प्रसिद्धम् अनु-पश्चात् सर्व० ११७ 20

देवानां देवानाम् ११७ ११

पूजाका रणम् पूजाकरणम् ११७ १३

अविमुक्तं अविमुक्तम् ११७ १९

दशायां अवि० दशायामवि० ११७ २०

तत्पदं उपाध्यु० तत्पदमुपाध्यु० ११७ २१

त्वं पदं उपाधि त्वंपदमुपाधि ११८ १

तत्स्थ- तत्स्थल- ११८ ८

प्रकार माह प्रकारमाह ११८ ६०

विमुश्चदिति विमुञ्चेदिति। ११८ १४

दुःखं अविद्या दुःखमविद्या ११९ ६

प्रसिद्धं प्रसिद्धम् १२० १०

कथमिति कथम, इति १२० १९

एवेमवैत० एवमेवैत० १२१ १६

संशोधनपत्रम् ।

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्ठम् पाङ्धि: क्षणक्षणन क्षणन १२४ व्वयोनि (गल)ज व्वयोनिज(गल) १२५ १ केण्डिकाSडरभ्यते कण्डिकाऽडरभ्यते- १२६ ३

सहोवाच स होवाच १२६

नमश्रचद्राय नमश्चन्द्राप १२६ ६

तङ्रब्रह्मात्मका: तद्रह्मात्मकाः १२६ यस्ये'ति यस्येति १२७ १० स्ततोरवोद ०स्ततेरिवोद १२८ १० शर्क्तेयों शक्तयों १२९ ५

सर्वात्म सर्वात्म- १३० १८

०चचाक त्वेन वाचकत्वेन १३१ ५ 'उक्तमन्त्र उक्तमन्त्र १३१ ७

चिदानन्दाख्या चिदानन्दाख्या १३१ बीजाद बीजाढ्य १३१ १६

ब्रह्म ब्रह्म १३२ ६ बिपयर्यशछादसः विपर्ययश्छान्दस: १३२ १०-११ पहिरति परिहरति १३३ स संसारं तरति स सर्वहत्यां तरति स सं. सारं तरति १३४

इति। 'यो इति। यो १३४ ५ अर्थानुसान्धानेन अर्थानुसन्धानेन १३४ सरति' तरति' इति। १३४ १२ वल्लभः प्रिय: वल्लभप्रिय: १३५ सम्भूतं सम्भूत: १३६ १२ जागदवस्थार्या जाग्रदवस्थायां १३७ ५

संशोधनपत्रम्। ९

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्टम् पङ्कि: इतिश्रुति इति श्रुति १३७ १६ णूस्तुता० णू स्तुता० १३८ ॐ इत्येतदक्षरं उमित्येतदक्षरम् १३९ १२-१३ WNOV सर्वे सर्वम् १४० २ सर्व ॐँकार सर्वमोकार १४० ७ रूपं रूपम् १४० तदपि ॐँकार तदप्योकार १४० १० कलितं अव्या० कलितमव्या० १४० ११ वाचकत्व घाचकत्वम् १४० १३ 5 V N w V वाचकं वाचकम् १४०

सयं अयम् १४२

ध्यस्तSज्ञान डध्य स्तापज्ञान १४३ द्रह्मात्मैक्यं ब्रह्मात्मक्यं १४३ एवं एकोन० एवमेकोन० १४५

राजाङगत्वं राजाङ्गत्वम १४५ मात्मानं ॐकारं मिममात्मानमोंकारं १४५

प्राधान्यं प्राधान्यम् १४५ ११

मनस्येकीभवतीति 'मनस्येकीभवती'ति १४६

०त्यथर्वणे त्याथर्वणे १४७

मयो ह्यानन्द मयोऽत्यानन्द १४७ १२

मामिलषति नाभिलषति १४७ १७

ब्रह्मज्ञाना० १४८

प्रतीति- प्रतीति १४९ १

ब्राह्मा० बाह्ा० १५०

भूता- भूताना- १५०

१० संशोधनपत्रम् ।

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्ठम् पड्धि: निर्दिशति नवभिः पदैः- निर्दिशति-नवभिः पदैः। १५१ ६ अचिन्त्यं अिन्त्यम् १५० १० व्यावृत्तत्वाञ्च। व्यावृत्तत्वाञ्च १५१ १६ भूतं भूतम्, १५१ १८ रहितं रहितम् १५१ १८ Sहमवोत जहमेवेति १५२ १७ अहं अहम् १५४ अहं अहम्- १५४ ११ जरामृत्यु जरां मृत्यु १५४ १४ 'जी वन्मुक्ति जीवन्मुक्ति १५६ १० ०तिश्रुतेः ०ति श्रुतेः १५८ अनिकत अनिकेत १५९ ५ बाल्ये न बाल्येन १५९ ०द्ह्मविद्या, १५९ १२ एवं-उक्तप्रकारेण-वेद एवम्-उक्तप्रकारेण वेद- १५९ १४ ·मत्योत्सुक्ये० मत्यौत्सुक्ये० १६० ७ याज्ञवल्क्यं याज्ञवल्क्यं, १६० ०मिति। स- ०मिति।स १६० विमुक्तं विमुक्तम् १६१ ६ सोऽवि सोऽवि- १६१ ९ वारणायां वरणायां १६१ पुनःपृच्छति पुनः पृच्छति १६२ १ दयोर्लोकस्य- दौलोकस्य १६२ ११ मोचर:, भ्रूमध्ये गोचरः' 'भ्रमध्ये १६३ सन्यास संन्यास १६४ १८

संशोधनपत्रम् । ११

मुद्रितम् अपेक्षितम् पृष्ठम् निर्गुणं श्रीरामो0 निर्गुणश्रीरामो० १६४ १९ एवं एवम् १६५ ४ ज्ञानं ज्ञानम् १६५ ५ पश्यति। पश्यति, १६६ १३ ०त्यादिना- ०त्यादिना। १६७ १ संसार संसारं १६७ वयष्टामेव व्यष्टावव १६७ १५ भवगान् भगवान् १७१ ७ ·कृतिभूर्भुवः •कृतिर्भूर्भुवः १७३ इत्यथर्वण इत्याथर्वण १७४ १३ अथर्वणशिरसि अथर्वशिरसि १७४ १५ इत्यर्थवण इत्याथवण १७५ ३-४ चन्द्रोदयाद्या- चन्द्रोदयाढ्या- १७५ ११

इति।

THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS.

Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kiranavali Bhaskara, a Commentary on Udayana's Kiranavali, Dravya section, by Padmanabha Misra. Ed.with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj, M A Rs. 1-12 No 2-The Advaita Chintamani, by Rangoji Bhatta, Ed. with Introduction etc by Nārâyana S'āstri Khiste Sāhityāchārya. Rs. 1-12 1o. 3-The Vedānta Kalpalatıkā, by Madhusūdana Sarasvatī. Edited wıth Introduction etc by Rāmājnā Pāņdeya Vyā- karanāchārya. Rs. 1-12

No. 4-The Kusumanjali Bodhani, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyaya Kusumānjalı, by Varadarāja. Ed. with Introduction etc by Gopinath Kaviraj, M.A,Rs. 2-0 No. 5-The Rasasara, a Commentary on Udayana's Kıranāvalī, Guņa Section, by Bhatta Vadīndra Ed. with Introduction ete by Gopinath Kaviraj, M.A Rs 1-4 No. 6-(Part I)-The Bhavana Viveka by Mandana Misra, with a Com- mentary by Bhatta Umbeka. Ed. with Introduction etc. by M. M. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt. Rs. 0-12

No 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part I)-Yogınīhrdaya dīpikā, by Amrtānanda Nātha, being a Commentary on Yoginīhrdaya, a part of Vamakes- vara Tantra, Ed.with Introduction etc.by Gopirath Kaviraj, M.A. Rs. 1-4 No 7-( Part II ) Ditto Rs. 1-8 No. 8-The Kāvyadākınī, by Gangānanda Kavīndra. Ed. with Introduction etc. by Jagannatha S'astri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 10-0-6

( 2 )

No. 9-(Part 1)-The Bhaktı Chandrıka, a Commentary on S'andılya's Bhaktısūtras, by Nārāyana Tīrtha. Ed.with a PrefatoryNote by Gopinath Kaviraj, M A. Rs 0-15

No 10-(Part I)-The Sıddhāntaratna, by Baladeva Vidyābhūsana Ed with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A Rs 1-2 No. 10-(Part II)-The Sıddhantaratna by Baladeva Vıdyābhūsana Ed. with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 2-12 No. 11-The S'ri Vidya Ratna Sutras, by Gaudapada, with a Com-

mentary by S'ankarāraņya. Ed with Introduction etc by Narayana S'astri Khiste Sāhıtyāchārya. Rs. 0-9

No. 12-The Rasapradīpa, by Prabhākara Bhatta. Ed. with Introduction etc. by Narayana S'astri Khiste Sāhityāchārya. Rs. 1-2

No 13-The Siddhasıddhanta Sangraha, by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M A. Rs 0-14

No. 14-The Trivenikā, by Asādhara Bhatta. Ed with Introduction by Batukanātha S'arma Sahityo- padhyaya, M. A. and Jagannatha S'astri Hoshing Sahityo- pādhyāya. m Rs. 0-14

No. 15-(Part 1)-The Tripurārahasya, ( Jnāna Khanda) Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M A. Rs.0-14

No. 15-( Part-II )-The Tripurarahasya ( Jnānakhaņda ) Ed, by Gopinath Kaviraj, M. A, No. 16-The Kavya Vilasa, by Chiranjiva Bhattacharya. Rs. 2-12 Ed. with Introduction etc by Batukanātha S'arma Sāhityopadhyaya M. A. and Jagannatha S'astri Hoshing Sāhıtyopādhyāya Rs 1-2 No. 17-The Nyaya Kalıkā, by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction by M. M. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt. Rs. 0-14

( 3 )

No. 18-(Part I)-The Goraksa Sıddhanta Sangraha. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M. A Rs, 0-14 No. 19-( Part. I )-The Prakrita Prakasa by Vararuchi with the Prākrita Sanjīvanī by Vasantaraja and the Subodhin by Sadānanda. Ed. with Prefatory note etc. by Batuk Nath S'arma, M. A. and Baladeva Upadhyaya, M. A. Rs 2-4 No 19-( Part II ) Ditto Ditto Rs. 2-12

No 19-( Part. III ) Introduction etc ( In Preparation. )

No. 20-The Mansatattvaviveka by Visvanatha Nyayapanchānana Bhattāchārya Edited with Introduction etc. by P. Jagannātha S'āstrı Hoshıng Sāhıtyopādhyaya, Sadholāl Research Scholar, Sanskrit College Benares, with a Foreword by Pandit Gopl- Nath Kaviraja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs 0-12

No. 21-( Part I ) The Nyaya Sıddhanta Māla by Jayarāma Nyāya Pańchanana Bhattāchārya, Edited with Introduction etc by Mangal Deva S'astri M A, D Phil ( Oxon ), Librarian, Govt. Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Rs. 1-2

No. 22-The Dharmanubandhı S'lokachaturdasi by Srı S'esa Krsna with a Commentary by Rama Pandit Edited with Introduction etc by Narayana S'āstri Khiste Sahityacharya Assistant Librarian Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares No. 23-Navarātrapradīpa byNanda Pandıt Dharmādhıkārī Ed, with Introduction etc by Vaijanatha S'astri Varakale, Dharma- sastra-S'astrī, Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares.

( 4 )

No 24-S'ri Ramatapiniyopanisad with the Commentary called Rama- Kāsıkā in Pūrvatāpinī and Ānandanıdhı in Uttaratāpınī by Anandavana. Ed with Introduction ete by Anantarama S'astri Vetāla Sāhıtyopādhyāya, Post-Achārya Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Natha Kavıraja, M A., Principal, Government Sanskrit College, Benares.

No 25-Sāpindyakalpalatika by Sadasiva Deva alias Apadeva with a commentary by Narāyana Deva. Edited with Introduction etc. by Jagannatha Sastri Hosinga, Sahityopadhyaya, Sadholal Research Scholar, Govt Sanskrit College, Benares.

THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS.

Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M A

No 1-The Kiranavali Bhaskara, a Commentary on Udayana's Kiranavali, Dravya section, by Padmanabha Misra Ed.with Introduction and Index by Gopiath Kaviraj, M A Rs 1-12 No 2-The Advaita Chintamani, by Rangoji Bhatta, Ed with Introduction ete by Narayana S'astri Khıste Sāhıtyāchārya. Rs. 1-12 o. 3-The Vedanta Kalpalatıka, by Madhusūdana Sarasvatī Edited with Introduction ete by Rāmājna Pāndeya Vyā- karanāchārya Rs 1-12

No 4-The Kusumanjalı Bodhani, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyaya Kusumānjalı, by Varadarāja Ed with Introduction etc by Gopmath Kavnaj, M A,Rs. 2-0 No 5-The Rasasara, a Commentary on Udavana's Kıranāvalī, Guna Section, by Bhatta Vadīndra Ed with Introduction ete by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs 1-1 No 6-(Part I)-The Bhavana Viveka by Mandana Misra, with a Com- mentary by Bhatta Umbeka Ed with Introduction ete by M M Ganganatha Jha, M A, D Litt Rs. 0-12

No 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs 0-12 No 7-(Part I)-Yogınīhrdaya dīpıka, by Amrtananda Natha, being a Commentary on Yogmnihrdaya, a part of Vāmakes- vara Tantra Ed with Introduction ete by Gopinath Kaviraj, M A. Rs. 1-4 No 7-( Part II ) Ditto Rs. 1-8 No 8-The Kavyadakinī, by Gangananda Kavīndra Ed. with Introduction etc by Jagannatha S'astri Hoshing Sāhıtyopādhyāya. Rs 10-0-6

No. 9 -- (Part 1)-The Bhaktı Chandrika,a Commentary on i andilya's Bhaktısūtras, by Nārāyana Tīrtha. Ed with a Prefatory Note by Gopmnath Kaviraj, M A Rs 0-15

No 10-(Part I)-The Sıddhantaratna, by Baladeva Vıdyābhūsana. Ed with a Prefatory Note by Gopmnath Kaviraj, M A Rs 1-2 No 10-(Part II)-The Sıddhantaratna by Baladeva Vıdyābhūsana Ed with Introduction by Gopinath Kaviraj, M A Rs 2-12 No. 11-The S'rī Vıdya Ratna Sūtras, by Gaudapāda, with a Com-

mentary by S'ankarāranya. Ed with Introduction ete by Narayana S'astri Khiste Sāhıtyāchārya. Rs 0-9

No. 12-The Rasapradipa, by Prabhakara Bhatta Ed. with Introduction etc. by Narayana S'astri Khiste Sāhıtyāchārya Rs 1-2

No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, by Balabhadra Ed, with Introduction by Gopinath Kavnaj, M A Rs 0-14

No. 14-The Trivenika, by Asādhara Bhatta Ed with Introduction by Batukanātha S'arma Sāhityo- padhyaya, M A and Jagannatha S'astri Hoshing Sahityo pādhyāya. Rs. 0-14

No 15-(Part 1)-The Tripurarahasya, ( Jnana Khanda) Ed.with a Prefatory Note by Gopmath Kaviraj, M A. Rs 0-14

No. 15-( Part-II )-The Trıpurārahasya ( Jnānakhanda ) Ed by Gopinath Kaviraj, M A. No. 16-The Kāvya Vilāsa, by Chıranjīva Bhattāchārya Rs. 2-12 Ed. with Introduction etc by Batukanatha S'arma Sāhıtyopādhyāya, M A and Jagannatha S'astri Hoshing Sāhıtyopādhyāya Rs 1-2 No. 17-The Nyāya Kalıkā, by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction by M. M. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt. Rs 0-11

No 18-(Part I)-The Goraksa Siddhanta Sangraha Ed with a Prefatory Note by Gopmath Kaviraj. MA Rs, 0-1 4 No 19-( Part I )-The Prakrita Prakasa by Vararuchi with the Prakrita Sanjivani by Vasantaraja and the Subodhini br Sadananda Ea with Prefatory note ete by Batuk Nath S'armi, M A and Baladeva Upadhyaya M A Rs 2-4

No 19-( Part II ) Ditto Dnto Rs 2-12

No 19-( Part III ) Introduction etc ( In Preparation )

No. 20 The Mansatattvaviveka by Visvanātha Nyārapanchānana Bhattāchārya Edited with Introduction ete by P. Jagannatha S'astr Hoshing Sahityopadhvava, Sadholal Research Scholar, Sanskrit Coltege Benares, with a Foreword by Pandit Gopl- Nath Kavnaja, M A, Pr.ncipal, Giovernment Sanskrit College, Benares R$ 0-12

No 21-( Part I ) The Nyaya Sıddhanta Mala by Jayarama Nyaya Panchanana Bhattāchārya, Edited with Introduetion ete by Mangal Deva S'astri M A, D Phil ( Oxon ), Librarian, Govt Sanskrit Librarv, Sarasvati Bhavana, Benares Rs 1-2

No. 22-The Dharmanubandhi S'lokachaturdasi by Sri S'esa Krsna with a Commentary by Rama Pandit Edited with Introduction etc by Narayana S'astri Khıste Sahıtyacharya Assıstant Librarien Government Sanskrit Library, Saraswatı Bhavana, Benares No. 23-Navaratrapradipa byNanda Pandıt Dharmadhikari Ed. with Introduction ete by Vaijanatha S'astri Varakale, Dharma- sastra-S'astrī, Sadholal Research Scholar. Sanskrit College, Benares

-+

No 24-Sri Ramatapiniyopanisad with ihe Commentary called Rāma- Kāśıkā m Pūrvatāpmī and Anandanıdhı m Uttaratāpınī by Anandavana, Ed with Introduction ete by Anantarama S'astrī Vetāla Sāhıtyopādhyaya, Post-Acharya Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Natha Kavıraja, M A, Pricipal, Governmont Sanskrit College, Benares

No. 25-Sāpındyakalpalatıka by Sadāsiva Deva alias Apadeva with a commentary by Nārāyana Deva. Edited with Introduction ete, by Jagannatha S'astri Hosinga, Sāhıtyopadhyaya, Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares

THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES:

Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A Vol. I- (a) Studies in Hindu Law (1) its Evolution, by Gangānātha Jhã. (b) The view point of Nyaya Vaisesika Philosophy, by Gopi nath KaviraJ. (c) Nırmana Kaya, by Gopmath Kaviraj. Rs 5 Vol. II- (a) Parasurama Misra alias Vanī Rasala Raya, by Gopinath KavıraJ. (b) Index to S'abara's Bnasya, by the late Col. G. A Jacob. (c) Studies in Hindu Law (2) -its sources, by Ganganath Jha (d) A New Bhaktı Sutra, by Gopinath Kaviraj. (e) The System of Chakras according to Goraksa nātha, by Gopinath KaviraJ (f) Theism in Ancient India, by Gopmath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka natha S'arma (h) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmakara Dvivedi (1) Some aspects of Vira S'aiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj (j) Nyaya Kusumanjalı ( Englsh Translation ), by Gopinath KavıraJ. (k) The Definition of Poetry, by Narayana S'astri Khiste (1) Sondala Upādhyāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol III- (a) Index to S'abars's Bhasya, by the late Col G A.Jacob. (b) Studies in Hındu Law (3) Judicial Procedure by Gańgā- nātha Jha. (c) Theism mn Ancient India, by Gopinath Kaviraj (d) History and Bibliography of Nyaya Vaisesika Literature, by Gopinath Kaviraj. (e) Naisadha and S'rī Harsa by Nīlakamala Bhatțāchārya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Patankar. Rs. 5

A ( 2

Vol. IV- (a) Studies in Hindu Law (4). Judicial Procedure. by Gangā- nātha Jhã. (b) History and Bibliography of Nyaya Vaisesika Literature, by Gopinath Kaviraj. (c) Analysıs of the Contents of the Rgveda Prātisākhya, by Mangala Deva S'āstrī (d) Nārāyaņa's Ganıta kaumudī, by Padmākara Dvived1, (e) Food and Drink in the Ramayanic Age, by Manmatha natha Roy (f) Satkaryavada Causality in Sankhya, by Gopinath Kaviraj - (g) Discipline by Consequences, by G. L Sınha (h) History of the origin and expansion of the Aryans by A. C Ganguly. (1) Punishments in Ancient Indian Schools, by G L. Sinha Rs. 5 Vol V- (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India, by A. C Ganguly. (b) A Satrap Com, by Shyamalal Mehr. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Ramayana, by Manmatha natha Roy (d) A Comparison of the Contents of Rgyeda, Vajasaneya, Tait- tirīya & Atharvaveda Prātısākhyas, by Mangala Deva Sāstri. (e) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G L Sınha. (f) History and Bibliography of Nyaya Vais'esika Literature, by Gopmnath Kaviraj. (g) A Descriptive .Index to the names in the Ramayana, by Manmatha nath Roy. (h) Notes and Queries (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Vol VI-( In progress) (a) Index to S'abara's Bhasya, by the late Col G A. Jacob. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas, by Gopinath Kaviraj. (c) Studies in Hindu Law (5) Evidence, by Ganganatha Jha To be had of The Superintendent, Government Press, ALLAHABAD, U P. ( INDIA).