Books / Rasa Arnava Alankara Praksa Varma (Manuscript)
1. Rasa Arnava Alankara Praksa Varma (Manuscript)
Rasa Arnava Alankara Praksa Varma (Manuscript)
वर्षावातेन जातं यत्स्यात्प्रयोगाद्वय नोपजायतेप्ययो-
· · ·
जं यत्तं चा संकोणे गामितं तथा 'नोभिन्नोल्लुब-
· · ·
निशं तसदृशोणे लोय्यते । वाक्यान्तरसम्भं यत्-
· · ·
निरोक्षणाधिकोपर्य वेभेयारधिकोपशात् । शाब्द-
· · ·
गाढेभः सझाता सुकुमारता ।
· · ·
पयं । विष्णां तु तादृश्शान्ति यत्र साम्प्रदायिय ।
· · ·
दु यः श्रादिलिपयेय ।
· · ·
चमान्तेनैर्वार्य्यः।। --भूवादथयोः पौढेरपुष्टि-
· · ·
र्य्येः।निरसद्वार --कुरोदायस्य विपर्य्येः।अर्थ-
· · ·
थेँ न्यर्थोकार्थि -- रायादपकर्ष! खिन्नां चैला-
· · ·
पम्ये तथाऽऽसादरेऽप्याधर्षे अप्सासे ध्योपसृं चैव
· · ·
निरलंकां रसेऽच - "अरुजालं च विरुध्दं च वाक्यार्थे
· · ·
थेँ ओडुरू सृष्टा न लङ्घनायार्थेकुन्तं -- पार्थेन प्र-
· · ·
चर्य्यते।। यदप्रयोगां तत्र भसार्थेँ न्यर्थफेव च।
· · ·
उक्ताभिन्ना थेँ शोकाथीः महारोन्ते पेस्रा - -।। स-
· · ·
रसंपं कु न जायते नो म्रियतेन अन्नकोऽपि तु
· · ·
तथा पौवोपर्यनिर्यय भा जायाद्युकस्ता -- डो खिन्न-
· · ·
मिलाभेथोनेते . लोकातेरष्टि इलायो यत्लोति॥लात
· · ·
रेप्यते"।। आकारतसंज्ञेँ विरसं -- कोनिदे।
· · ·
[ Sutra ४ ]
अथेश्वासाविरुदयं यत्नहेतुं ध्योतिरोद्येतस्य अथेश्वासाविरुदयेतत्स्वरूपं सालामोदरुदयं तवहेतुं । नीतिरोदृष्टतत्वं काव्यशास्त्रकामशास्त्रादिसदृकं यान्त्रोदयथते ॥ कान्तारासाविरोघोते तत्वसंग्रहाभिधोयते ॥ होते रसागमालोकश्रे दोषप्रसादो नाद इत्यादि । वार्तिकेते ॥
· · ·
अन्र्रस्यो - - - कान्ते:स्फुरणाद्भेरोयते॥वदन्तिॆब-धैौकटसौदार्ये कान्तेॆड्गत्वा:१जात्यैश्च - - दार्घोयते तद्र्द्रु:" ओज: सास्वभूयस्त्वं वद्द्र्द्रापदपद्यते:१ह्र्द्यो गाढव्र्रोजेन्तं सास्वे त्यास - - ॥तेयोॆड्यपदालेन्यास्त्र्र: कान्तेभोरेष्यते। या सुभक्तितेॆड्यन्तानां त्युपाते: सा सुश्रब्दता " सास्वाद्ये-- गस्य भवेद्यत्र रोषणार्द्र' सौक्श्र्यज्ञाहुस्त्र्रे शबनाद्न्तं; सचलन्न्ररूपतार्त्र" ध्वानेजसा तु गाम्भोयेश्र्रये - - यः श्षुतं: अपामेधानं स-जासेन संक्षेपं: पोरकोत्सिते: " यतस्तं विस्तारसङाह-
· · ·
[ Sutra (५०) ]
यत् प्रकट टह्वार्थ: स: - - द गुण: स्मृत:॥ अवैषम्यं काऽस्थानो सङ्गते सतां जातेत्"को धादालपलोज्ञ-ख्वं साधुर्य्याश्रेमिधोयते।१ - - पदाथौं लौकुषार्य-षुदाहृतष्क्र"उपथ्यो॑क:पदाथौं स्वरूपकथनं विद्धु:¹ उचो॑घ्वरसनां कान्तेःपाजान्ते - - द्वा:" ह्यारश्रालोते प्राहुरुल्त्रकं विवास्य तु" धो॒ोर्म्मद्वारायाल्क्ष उदयल्क्ष-दोयते""चारंगेषु च सं --जस्मु कवयो विद्धुं रुद्रहं-जारतो॑जि टषभकुराऽधिकोच्यते" केय: त्रियपदार्था-मुपन्य्यास्त्र्र: जारो - - १पै॑रद्रुष्टे: कयनं इष्टार्थस्य सु-
· · ·
अथासादौके याथाकृतं संवृतासंवृतभेदेन त्रिविधं -- --- । देवजात्यादि देशं स्तात्स्थिरं हेतुकारणाल्लोचेत्
· · ·
असत्यारोपैरह दूष्यते सेच नैतदोषकम् -- । पदं याते यथा न बाधते स्कन्धो य-त्ता आधाति बाथते । सभा- -- पदेशकान्ते रथ्यादिबन्धनाद्रौ॥
· · ·
? पूतरलक्षणं कृत्वा नुपचक्रादेशु आपे कृत्स्न गुणाय
· · ·
घुपयोगे यतः। सद्भूरेष्टापुष्यत्हि बुनदत्त्संस्कारकार-यप्त" पचान्तरसवति --- गुरुराथेनापे सुन्दरलं अप-
· · ·
पतोतं कुतो दोषान् गोष्ठीष्वेत गुणादहन्" सान्द्र--
· · ·
रथां न कर गादेरो श्चाल्लग - न।। राज्ञातथानेधायी-
· · ·
स्या विलोकावलोकैरहने तु जे नो कलो दोषो-नेकाश्रयापे शोमेते । अपसद्राथेभापे जतत् -- नेष्टं जनो-
· · ·
तथेमि न अग्रयो लकारिण्च्छान्ते जाहावो तन्वे दो गुणप्त्र! महाज्ञाले तं देहं जो काल्लालेखा मरागुण जतत् -- मरत्-
· · ·
वाजासने किंचेत्सच -- 'शब्दहोनं न दोषाय भो-
· · ·
जायेतेऽषु कल्पते'। रलोः सेवरागोऽनिहेतुःकोपे
· · ·
न संहृतां विचक्ष्याश्रितसन्थानं पदेशु यत्। तद्वेल-
· · ·
न्योतेनोदिष्टं न प्रयुङ्के' -- करणेऽनुकम्पाप्रति-
· · ·
तिष्यते । यदैकाशक्त्यैकक्षते न दोषं पुनरुक्ति-
· · ·
मतोतिकरं भवेत्। यथोक्तरागभृङ्' स्वादृश्ययोगाद्रे-
· · ·
नचुन्त्रो भृङ्गाराहुस्तथा दोषाय सूरयः यद्
· · ·
राजुभेदा दृश्यते स्वरसादृता - ।। 'नादृशे-
· · ·
न न दोष इतितत्वतः । कुले पदत्रे दृष्टस्य
· · ·
वदनं चेहने न दोषा" कवि सावरे - तं पदोचते
· · ·
न पदोचते । परयोग जे योगेन वाक्यं प्रबन्धसरादृश्युसं-
· · ·
[ Sutra ७ ]
न्यथा' -- भिन्नकृत्स्नं यत्रोद्रेग्रो न धीमसाक्ष न-
· · ·
जायते -- क्रियापेक्षा न यत्र तु" यथाश्रयादेरपेक्षा
· · ·
वा यत्न वा स्वरूजेतं लवैनैवोपपत्तावपि जायते सुप्र-
· · ·
सिद्धं न दुष्टते ।। सर्वेषां सारूप्यं ज्ञाप्रते कविर्वचि-
· · ·
त् । यथोपपत्तिकृतेभिरूपदानां प्रयुज्यते 'अपरस्याड्डू-
· · ·
कृत् । यासां चिकित्सान्ति साम्या-
· · ·
सु श्रोत्रैवोपपोयते । एवशेवाथिकोऽप्यये न दोषं
· · ·
तद्ध... ।। सुकुमारारोगेन्येषु कौटैः पातोलाषे-
· · ·
यते 'अनुप्रासादेयात इह जन्मवैदग्ध्याने सुप्र-
· · ·
जिमेदन यदेव कालेऽकौ श्लाघात" । सर्वेषु चै-
· · ·
चोषा लभन्ते गुणवाचायो ऽपि डण्यान्ते न जैवम्यं -
· · ·
- बरहस्पररगं अपर्थलोकेरां च गौडारवेदेरू भन्ते किच-
· · ·
त् । परस्य दोषारेलापरैर्भूषा कमे रमजे अप्यलेह ।।
· · ·
नापे नापि वेत्यादिलोचनेरस्नथः" वाच्यौच्येनैक-
· · ·
स्याद् -- अलंकारपोष्यते। अप्योढालाप्ये शंसन्ति हृत्-
· · ·
सादृश्याद् वपूंध न दो-
· · ·
षु - ! युक्तौत्तराश्लेषाणो निरंकुशारोष्यते। य रसा-
· · ·
त्कारपुष्टौ दृश्यतां रो गुणावहत्वं अभिवावक्या -
· · ·
दोषोऽपि नोत्कर्षयेत्। तद्वत्सूक्तार्था निहत-
· · ·
स्यु नापाथेऽपि दुष्यति। तत्र पशुतासूक्तार्था निहत-
· · ·
- रसस्य तथैव ब्यथोद्धृत्ति व्यपेत स्वारस्याय च।
· · ·
रसाश्रयेऽधेयां वाक्यं नैका थेऽपि दुष्यते। संरय्या-
· · ·
चैन सन्देर्धं यदेजातु प्रयुज्यते। स्यादलंकृत्यपि चासौन्
· · ·
देश इते दोष ते नेषु। अन - - ज्ञापे वाक्येषु चित्र हेतोर्न कु-
· · ·
स्यते। न हि निन्दापे दोषाय च्छा कविकुल नैते
· · ·
-- -देवतादि दोषरहितसंस्कृतच्ज्ञात् भवति सन्ध्ये
· · ·
एकसन्धानुगतेऽर्थे, अत्युत्कृष्ट गौणो - - लोकैर्
· · ·
येत्यन्वितो।ऽतिरतो जातो ग्रासादेनोत्पाद्यते"
· · ·
सहेतु प्रसिद्ध्यादौ भरतः परिकर्षकारणैरपेतैस्तैर्नो विभाव्येपे ---यो न विभवे ॥ अथे साहचर्यैरेधेपी देशो नोर्ज्जितभावो॥कारणराल्लिङ्गिरुद्धेदपि न यो---वेशया॥ रसेच्छये प्रभवहेतु नैव शास्त्रं न च शास्त्रः॥
· · ·
अथोनमाथेत देवस्य न्यस्यावेश गुण - - - 1 - - कार्यशास्त्रेरह्य चारतो लप्षतेदतेवे "देवयोऽलंकास्यो गोऽयं काचिदेवी वपुषे यथा। - - - सुन्दरस्यापे यक्ष्मा धायको धूसरः"निगिरस्य रसावण्यातेरोधायकता तु यैः।
· · ·
लाङ्ग्र्वालस्यांन्तरा काचिदह - - न्तर, रते॥तत्र
· · ·
धूपास्ववासवद्रुह्या दृश्यो बाह्यान्तरा रते" सत्या-
· · ·
य - - - कृतयस्तु या" आह्लादान्वितोतेवो दान्तरा रति ता: रसिता॥ शब्दोकार्षे वितन्याना: शब्दांक-
· · ·
मीणोतेः श्ल्यतापे चा देशाच्चेतां तथोच्येयं स नो- सरप्रहेतुका । अनुषङ्गोद थ यशकं छन्दोभिरेति
· · ·
[ Sutra 40 ]
विप्रभ्रंशस्त्रिकृतप्रयुक्तादिवान् तत्र जातोरतिसु-तया। सूरतरथारणीचेत तस्या -- -आत्मश्रदे:रुरुचावचोभिर्यो रोतो:रसभे धोयते। तत्रभेदां सु स-विजानते:को डंकुक्लो डमरः॥ ड -- -तयसूत्र सन्धापि रसकुटा तरङ्गैवैदर्भी:डपायाच्चाल लाटावैन्ते सम्भा-या न्न। शायासभा वैदर्भी -- -भणितो:निपातसाङ्ख्या-वसते:रायो निदर्शेऽत्र भुवो भुवः॥अतोवेदर्भींगर्भी-गोः हृदुररुह्याढुतां गता॥ -- -हिबालानाङ्गापेवलक्षणश्ले:न यस्यां सङ्कासवाढु:न्यं वणो:नु प्राससङ्कु-लषपजन्यवैदर्भ्यवनस्यालो रोतिगेऽङ्गोति कथ्यते। 4। सत्तै रीयते रोतेः पाञ्चालो पद्भिः पद्यैः सङ्घटयगुणैरतुलादीयं सवरतो:पेया॥ सङ्सस्त्र -- -गो-लायो चकू रससुधा। भृङ्गा जातोप यावद्यसंपदागो-स्पं दरश!!आवान्तका लियं रोतिरुक्क लक्षणनु-किता -- -सन्तत सुशाब्द रसान्योय नबद्धते॥
· · ·
दर्शिता। या वाक्प्रथाना श॑भरतपयोध्या रचिरजितासंस्कृता श्यपमायुक्त्रा। सुनाना ध्येयाभिरतपयोद्या सा भारते नाट॑भवेतु त्रैलेश् नानातीन सुकुशला मोगीगुदाराथेभु चे दृश्येत। ययं क सालतीहॄत्तिमो- - -मारगातिनोद्दृत॥ यदाह- या सालतेगोः शुङ्गेन चुक्ता लोगेत गुसने सालगर्भिता चहल्होता संभृत-
· · ·
-- भवतां सा सालती नाम अवेयु दृत्तेज्ञ। यथासंभवसंभेदना यस्सां चलत्सृणां गुणाज्ञ वृतीनां साधुरणो साधारणो बुधेः। सचाथोचि बया हुद्या नानागोतेसारथो। इयं कु कोतिना नाश कलोनां -- -दारेणो यदह महाभारहः। यदह- सोले: यत्रारभ लादे गुणाः लज्जल्ता। शिथिललक्ष्योथया शिथथः पथन्ते। जेते लां त्रैलेशकुशान्ते धोः। साधारणोर्थे चवृत्त॑यस्य यदह- यच्छ कु सज्जलनध्यरू-लक्षणा यादगाराजन्ते। बालाोंकारोेः चै - - - कारनत
· · ·
[ Sutra (11) ]
चै नः"अर्थानुकूलः शब्दानां निवेशो रचना सृष्टा॥ सो तद्वसरूपपर्यायरचना भवते - - - " उपश्रेषः पदायों वटनेते प्रकोर्तिता।प्रशुताद्रस्तु-वातोतरवाव्यप्रभेदभूः" सामेप्यायसुशुलूः सो बुद्रेति पारकोतते। उपरक्षणार्थे शब्दानफकर-गक्षोभः"विन भास्करवचन चैव सः - --सकुज्योनिजत-स्व मेवास्तु-चलारः कोविदेस्स्ववर्गिता। अन्वेको-नाशानु कीर्तिहोयेत पारकोतिता। सा चाननरज-नानन्सात किंचेसत्रापि कथ्यते। सौकिकंश्व-1 कित चहुक शुध्यतेतोके भेदतः। यद्यथा- - - पप-ध्यानों वारे संस्या न क्रियते। अपथानां च पदायोंच योजनं युक्तियते अशर्थानां योज- - -श्रशोभन स्या-तपयपद्यति। सा पदस्था पदार्थस्था वाव्यवस्था-थेङोचरा तथा प्रकरणस्था - - -ज बन्थे स्थोते ब-हिदा"नस्त्यार्थे पकषाये बकः पारकरो यत्।
· · ·
[ Sutra 12 ]
सद्यःसौकुमार्यतनोर्नाशः शब्दैरिष्यते । ततः संभवन्ते काऽऽदौ संभवा इति च कल्पनाच निरोधश्च वचुधः काणेतिकत्सः ॥ दूरोदरी वाणी क्षयता स्वापे बाह्यध्वानाश्रितान् क्रियानन्दौ वस्तुनोः प्रकाशते । व्युत्थानमेकस्मिन् सा नेकस्मिन् अर्थपत्तौ यतेः व्युत्थास्वपि भवेदहस्तेर्जे कवियुक्तिवशात् ॥ स शक्त्या विभज्यते च यदेनां भाषयाऽऽप्रथयेनापे बाह्यधो धैर्यात् । स्पष्टया चित्रं नु नियतव्यासो वर्णनादिपिते- - - । स्वरजाते स्थानवन्धकारोद्भवन्धनात् । उपकरणकारिकैरयं ग्रन्थार्थयोः अभिप्रेतः उल्लेखाधायकं तु - - - रोचेष्टं तद्र्रकीर्तितं ततस्तद्विरचिततन्वात्माभिधानतत्संबन्धमेदाद्वा विदग्धु कवि कल्याणि । त्वे धीशालेऽपि जिघेतेन संभ्रमो हृदयन् ॥ - - - यागनेमेदंकुरागेर्यां यः । निकषाय मलेदृशां प्रपते स्पृतपट इत्य लिक्ष्यमेदाना- - - धेष-
· · ·
गुरुत्वाके: पदचाप्य भवेत् । कियाकारकसंघन्थपद्य-
· · ·
भियाय -- । उपरि च शब्दाहंकारा पद्ये गयेय को-
· · ·
विेयैं:काया सन्ध्येयो भायै यथोचियं यथारससँ
· · ·
रूपाश्रि -- । रसिष्ठनुरिष्ठनाशापे सर्वेदा । नाचाश्रेव
· · ·
तसादिन लोकयान्ना प्रवर्तते" रसभावं तु: कुल्लने
· · ·
जा -- । भुवनत्रयस्थै:यदे शब्दाहृयज्योतिरासंस-
· · ·
रन्न दीप्यते" अलाविसदृशा वायेदेव्या भूतिस्थले --
· · ·
-तां । रीतयस्वलड्र सेन्द्रियं लावण्यपथाथवृत्तायः।।
· · ·
1अपड्कारतयाव्यासों कायचारो -- । 'वचच्य:
· · ·
कायचारुचोक्षि्रोषावेश्या भवेत" स्वचमा पदने देल्यो:
· · ·
कण्हने राङ्कोतिते । यदा श्ययन श्रदैव क्मायाश्र्क-
· · ·
घुद्राहृतसँ" योंकें हारावलोः झाहुः भणितिं ढोकसां
· · ·
पुनन -- । कडुणपोएं नैवासिजो दुव श्यद्युरो" । लेल-
· · ·
कल हरौचियं आसः परजोसरं परश्ट ।पहोनेक का व
· · ·
[ Sutra (75) ]
परनरोजुचासं तु नत्नशुक --" कीडारकुन्तयशकं गु-
· · ·
योगो हि द्वेधा। लक्षणेन बिना भोज्यं सामने रहितं धनं। अनुपालनहीनं चु काव्यं को वाधि - - - तथ। वल्लभाखेषो न चीयूषरतः पूति। यथा भवति जोष्यः श्वविष्ठशकं न च। गूढमूढचवुथोर्वा - - द्वयोरैकत्ये यथा नो तुष्यकोटी। घोषोभयोर - - सावहस। यथाऽऽज्ञाति यथाशास्ते यथौचितं यथारुचे।
· · ·
[ Sutra 14 ]
सु संस्कृतल। वदन्ति संस्कृतं देवाः। श्राकृतं किल दे - - - सदयैरपि श्राचायं स्पृश्यचायाः। ग्रामधं होगजत्याः। के भूपनामरास्य कारने प्राकृतवेधिनैकाने भोज्यो - - - यः। के श्रृंगारचायां स्पृहणीयः। लक्षणेन बिना भोज्यं सामने रहितं धनं अनुपालनहीनं च काव्यं न शोभते। वल्लभाखेषः वल्लभैः आखेषः विरक्तः। चीयूषरतः चीयते इति चयः। रतः विरतः। गूढमूढयोः अज्ञयोः। चवुथोः चर्वितस्य। घोषोभयोरुभयोः। सावहस हास्ययुक्तम्।
· · ·
अर्थः सकृतयस्लन्या अर्थोऽनेकहेकहेतवः सचेतनजोने---सगनन्ताः प्रचक्ष्महे " जातेहेतुरहेतुपुच
· · ·
----व्यतिरेकस्लसङ्गतेः" तथा केशाभिधा-नं च परे--रुचो" वितर्कसरणान्निति रमावर्ज्या-
· · ·
नानावस्तु जायते याने रूपाणें जातिपद्यते" जह-जो नगसो वारे रूपं सा सार्वकारिकृतः । स्वरत्नमणाख्याय-हेतुः शेतेत---वद हेतवः हते संस्थाना दयस्तस्यु सा वि-
· · ·
बृंघते---हेतुजादिरक्षायः॥ त्रियेच्छो डपीततल्लक्ष्यं हिजोत्रेण जदयते । देशकालाकुलताशिसि-
· · ·
अभावहेतुरपरो स्वापको डन्यः प्रयोजकः। अप--बहुप्रपच्यहलु चित्रहेतुरिति रूचतेः "क्रात्पे
· · ·
ल्रपक्षतो सूक्ष्मः प्रकक्ष इते---"स चामेधीय-मानस्य प्रतिपक्षाम एव च । सम्रिधापे द्विधा श्री-म्रो भ्रूवा भवाते बाङिधः॥---हेतुः स्याचः स-
· · ·
उप---प्रयलादि कारणं सहकारि यत्" आसाध्यते क्रियारम्भे लब्धधैर्य समाहिततसः । आभिमुख्य-
· · ·
[ Sutra 16 ]
प्रयोगः प्रायप्रासस्य सौन्दर्येऽलङ्कारमते। उपनेकार- - - वद् गमानोत्तद्गुणीरितस्य" भाविष्यादिति ज्ञातां स्प शृङ्गल इति स्पष्टतन नि धीरूपो निवेश्या- - - त्वा क्यात्सा नयवर्जितः। - - - नेषु सदृपं चानुधी- पे विभाव्यमाणे "प्रतिकूलकलोलपासिक्रोसितस्य कारणात्" यत्करोति तदाख्यं- - - नैकं ज्ञानोपिर्मिः यत्राभिधाय साध्यं वैथर्म्यमपि कथ्यते" व्याते- रेकः स विशेषः" सप्तधा डस्यौ प्रपञ्च्यते" - - काम्यते- भेदोऽथः सादृश्योद्भवः" स्वजातीयासिर्ज- न्या च रूपकप्रकृतिस्था कार्यकारण - - - भेदो यत्र वावस्थौति:" जायते तत्कलं सा वु हृद्भो धारैरसंघाते न दृश्यते सगुणाभावो दृष्टिभा- - - नस्यता" नद्यं वा यत्न संक्षिप्तं तदुलेरां प्रच- क्षते। अन्यस्यान्यत्र नियासो द्रव्यस्य वु गुण- स्वा तु प यत्न सा - - रप्सा सृतालङ्कारिकारिमिः॥
· · ·
तत्रादुर्यस्यये नैकार्थ्यां विनिदिश्यते च ॥ अन्यार्थमुपय-
· · ·
नार्थयोगेमिश्रा --- । वस्तुनोऽन्तरेह चेदव्येत् 'नैकार्थलितोऽमिते प्रौढस्वरं-
· · ·
कार रुप्यते 'हितं चानिहितं चैव तदुणोतदुपास्तथा " नैकार्थं रूपणं मिल्लं निञोऽलितद्रवो यत न संश्रया
· · ·
--- । स्वाय कदो निरणियार्न्नाद ॥ स किलके इति है-
· · ·
केयो निर्णयो निर्णयार्शक भ॥असदग्राहष्टिचिन्तान्य स्र-
· · ·
--- यते स्पष्टत॥ यानुभूतपयार्थानां स्फुरणं तत्र की-
· · ·
र्तते॥'नानाभिन्नानप्याढु हि स्वार्थान्त --- ---ते नः॥
· · ·
स्मृति: स्वप्नायितं चान्या तथान्या सङ्किरर्जिता ॥ अन्ति-
· · ·
र्निर्ययन्ताननातद्वेत --- --- गी" तत्रैयतत्रूपा
· · ·
जा ह्यं तत् ग्रावधी भवत् । आधिताबाधितौद्दूव तथाऽ-
· · ·
कारणबा --- ॥---धानार्थी सदृश्रहा थोकुपेक्षार्थी तथेतरा॥
· · ·
कोलकतोष्यां आनेते आन्न्तिगाले हति कथ्यते ॥ --- आ-
· · ·
नतेन मेना ह्रादेतत् शण लक्षणात् कारणैरपि
· · ·
[ Sutra (१७) ]
चेदान्तरपनेतुं न शाक्यते" स भ ---तिरायो हृदयं
· · ·
न भिन्नो अर्थेलक्षणेऽपि तत् । यत वस्तुनि नोल्लस-
· · ·
लक्षणं ज्ञानस्य वियते"--- । व्यध्यनसाद्याख्या प्रा-
· · ·
त्तरेवति ध्वनाति 'असलं तु पदार्थोनाञ्जभान रवे
· · ·
कथ्यते"--- । व्युत्कर्षद्याप्नोति कोट्प्र्यर्थः काविकेश-
· · ·
लात' स भगेत्तत्प्रागभवो वा पठनंसामान एव वा॥
· · ·
अथन्ता आ --- वो वा काल्पिताभाव एव वा। आआल-
· · ·
स्वासवचनं उष्टरष्टा थेसा धनश्र ॥ गुरुर्यार्थकभे-
· · ·
देन --- । धा स्पष्टो बुधैः' धर्मार्थकामदोक्षागं श्रा-
· · ·
स्ताव्यास्समुद्यते" उपयन्तो ताव--- । हृशार्थौ ध-
· · ·
यश्रो लश्रते (१९) व्रताद्या निवृत्यास्ता धर्मोड्यंधि-
· · ·
विधः: स्पष्टो ननो सद ---देकुभेणस्ते स्थ (लो-
· · ·
स्वरश्र । तथापि बूशहे किंचिन्मार्गणाप्रदर्शीकश्र ॥
· · ·
आर्योऽकिरिते संस्तत्य लावयं सन्दर्भपर्थतश उ
· · ·
थसुत्निविधो हेयः पिद्यः स्वः सचितितो नवः। तड्य-
· · ·
[ Sutra (48) ]
पार्जितसां स्राणांसस्थिरगतिः इति रसश्रुतिः ततः विधापय्ये हेषास्फुरभाण्डुपस्करः॥ --- मालिनं पित्रर्थजातं नयोरनिरूपणात् "अयं व्यवहृतो रसकन्ध इति तचक्रोऽहे करुणाद्रुतः । कृतकाक्रान्तसामन्तर -- येन चापस्यापे विस्तार -- नं तदूध्र्वयेभववधार्यतास्त! आसीनोऽहैव शालायां कोटिश्राणककृत" पुनः स्त्रक्यजनेषु तेनार्थतन्नोपरक्षाहारक्य वृत्ति रसश्रुतः। पिसंधिहेतु -- संभवन्तं मनः"नानाराधेयो न सहेतोपादेय शत्रुण्य -- "सितमाजिन्द्र" सूसी-
· · ·
अर्थः--तिसृङ् प्रकारैः परशास्त्रकस्य उच्चयेऽपञ्चैते पदार्थाः यदेतस्मिन्नुदीरिताः।पकु-- -वि चारुष्य के तथा देयो जालान्जालेन विना किं तु न ग्राह्यर्थो न राजते।उप--दशोकस्मात् 'अर्थस्यास्य प्रचक्षते 'काचिदेव हि कोऽप्यर्थो देहो देहो प्रवर्तते।--तस्योपयोगास्य देशेऽपि निबन्धनंlकार्योऽपि हि कोऽप्यर्थः काले येनोपयुज्यते।तेन ज्ञान्यालोहे कारुढुपयोगाने बन्धनंlकार्यले सर्वसाधान्ये कार्यं कार्यान्तर कडलऽर्थान्तरानुबन्धित्वात्तत्र कार्यीगनिबन्धनंlकृत उपकारोऽनानर्थप्रतियातो हि दृश्यते।तथा चोक्तंlवैरिणां सन्धौ कृते वैरं निवर्तते।--वो वैरनीवृक्षः स्वादुपयोगानिबन्धनोऽर्थेन वतने यच्च लादृश्यातं दृढे दृढे।
· · ·
[ Sutra (19) ]
स्थानष्ठlमूर्तिनोऽपि द्विरदस्य नादरंlप्राकृत- ज्ञानात्।वस्त्रादर्थोप -- नार्थंlअवेनमानोनिबन्धनंlआपिनिर्याजवीरस्य न सादृविरहे यतः।तत्कीर्तिरेव तु स्वादुपयोगानिबन्धनष्ठवस्त्र-स्थौौlनोपायानुपयोगांश्च वहत।यतो ज्ञान- न्ते धोदान्तः से--थांगण इष्यते।स्त्रियो गतस्वु कन्याlपुत्रो काष्ठ उच्यते।कौःकःग्रामियुक्तेर्हो- न्तः--यत्र लो मधा।तयोस्वlज्ञानाथरीडांचाकुर्या- न्ज्ञार्थी नो।मार्लं कात्नागमो नाथ--यत्का-कन्याःसखोपरहस्त्री च साधान्योति च यो- विडाःlभवाति मेदाःचदार्ःlकस्रभेदा--करोlवरकन्याsगतिःlकोकां हि मिथो लडूभवद्धिः।विवाहःlहिक्लो भवलेको रेतोयः--रिकः।स्वलार्ल- द्वालर्हधेते।दे था कानो डपे लडुतःlउदाहृ- फलंlचूडो थाlएकफलोड परःlमदाललद्या
· · ·
[ Sutra 20 ]
इन्द्रियार्थसन्निकर्षाज्जातं यदुपजायते। ध्रस्रक्षं वध्याथ तल्वया--चक्रभेदत:' पश्वाद्राजन्-सा डरयाहनेहो वस्तुनो भवेत। स संहार इति प्राहु:-नासोदरस्तु स:' उदीरितधास-भावं लोकद्वयानतिक्रमात। यदसूत्रिकेयं रसये नित्ये--तिरस्रयां डर स:'॥
· · ·
स्थायी च ल्याभिचारी च भावो द्विविधः उच्यते । संभोगो विलासलंबश्च करणगरौडपि द्विधा हृतः॥ सदृशाये य डकूर्चिर्य यथावातिष्ठते भावः स्थायीति स डीयते - रीतयोऽन्यथा 'प्योध्याद्गनादोलालस्यो य: प्रकाशते । सोऽसौ लसंभोगकरुणार्द्रौ विपर्यये । विभावो-
· · ·
[ Sutra (२१) ]
तपे दृशौैवात्र लंभौौप्तालकण यको डनुभवल-- ने जनकोडन्यस्य बोधक । ततः 'नबुध्ये संसको-रे डनुभावो भवेदृथवा। अन्तर्बहिर्यच भालोऽथ -- ग्याभेचारिभि । स्पष्टतश्चैोदरे सवर्णानाश्रयातेसन्तान दृश्यते । ज्ञानवाबुध्देरपुंसां बाहिरारंभ -- च न रहाजनितसिद्धय सुपको- जुगोद्भानहृदय विभा-चचु - तारसते वा हृदयोऽप्यया । वं चान भावं च मोहचारो च कुर्वते । विभावाज्जन्य भावानूयद्धोपनति भावत । अनुबन्धो डनुबा-
· · ·
त - -दयो भानाः रसज्ञारस्योचहेतवः । काव्यस्योदे कोऽप्याशा यथाभीष्टं चकारितः । - -बन्धातिशायसंघकानुगमाद्योते । युतोऽत सर्वभावेषु वग्योरुभयो रसः । यथोक्ते च रसादितं नादृष्टे - -निरसोऽतिवि- । स्थायादिरूपं तद्रूपातो निराकृतं शक्यं न । कृतिज भेदस्य यो हेतुः सर्व एव च । इति प्रकृत्योपरिकृतौ रसाभासविचारो । रसज्ञारस्योक्तिः पञ्चमः परिच्छेदः ।