1. Rasa Gangadhara Mara Prakasa Maramodghatna Jaggu Venkatacharya

Barcode : 5010010078198 Title - srii rasagn'gaadhara marmaprakaasha mamoduughaat'anamuu Author - sriimabhaalvad'i kuushhnd-abhuupaa mathaanavidupaa Language - Sanskrit Pages - 25 Publication Year - 1933 Barcode EAN.UCC-13

5 010010 078198

श्री

श्री रसगंगाधर मर्मप्रकाश मर्मोद्घाटनम्.

श्रीमन्नाल्वडि कृष्णभृपा म्यानविदुपा जग्गवेछ्कटाचार्येण विरचितम्

PRINTED BY V.J SOOBBIN & SONS AE THE M. I D. ELTGIRIC PRIVIING WORK

DANG W ORE CPTY

1933

श्री :.

ग्रन्थकर्त विज्ञापनम्

रमगङ्गाघरकर्मा जगन्नाथपण्डित राजः, तैलद्गान्वयः, वगिनाइकलो नः, महालक्ष्मी पेरुमभट्टयोरत्मजः, तस्मादेवावाप्रमक्रास्र, शोपवीरेश्वर डताधिगतव्याकर्णशास्त्रः, प्राप्तयौवनः, डिल्लीनगरेश्वरं पहजहाननामकं माजं तत्सुतं दाराशाहक्ा श्रित्य स्वविद्याकौशलेन "पग्डितराज" इति बिरुदः, क्रिस्ताव्दमप्रदशशनक म्योत्तरारवे (१६६६) भुवमलख्रकार। तत्प्र ष बहुषुग्रन्थष "रमगङ्गाघर" एवप्रबलः ॥

अस्य-रमगङ्गावरम्य मर्मप्रकाशाकय व्याख्याकर्मा नागेशभट्टः, राष्ट्रबाह्मण:, शिवभट्टमतादव्यास्मुनः, गङ्गानीरस्ण शरृङ्गिचरपुराधीश उपालाल्न्धजीवनः, क्रिस्ताब्दाष्टादश शतकप्रथमपादे (१७१४) काश्य। ेत्.

नागेशभट्टस्य, रमगद्गापर व्याख्याकरणे कारणमत्र मृन्नीयते। प्रक्रि सत्य ग्रन्थकर्ता, शेषश्री कृष्णपण्डितः । नच्छ्ष्यः भट्टोजिदीक्षीत्ः कौमुदीकर्ना। शेष श्रीकृष्णपण्डितस्य पुत्र:, गंगवीरेश्वरः। शेपवीरेश्र शेष्य:पण्डित जगन्नाथः। भटटोजिदीक्षितस्तु मंनामारुये स्वमन्थ म् म्रन्थं प्रक्रियाप्रकाशमदूपयत्। र्वप्राचार्य ग्रन्थ दूषिनमसहमानः पण्डित गय: भट्टोजिदीक्षितकृतांमनोरमां "मनोरमाकुचमर्दनार्येन, ग्रन्थेन, गमास.

ii

नागेशमद्टस्तु, भट्टोजिदीक्षितम्य पौत्रात् हरिद्ीक्षिताल्घ व्याकरण शाख्त्र:, स्वप्रप्राचार्यभट्टोजिदीक्षितग्रन्यं दूषितमसहमानः पण्डितजगन्नाथस्य, प्रबलं रमगङ्गाधरमेव्र दूषयितुतदव्याख्याव्याजेनार्घवान.

अमएव अत्रमर्मप्रकाशे मूलव्याख्यानस्यातिसंग्रहत्वेपि, यत्रय

न्त्यम्" इत्यादिना विस्तरतोदृष्यते रमगङ्गाघरः । अतएत "मर्मप्रकाश" इति साभिप्राय नामनिबद्धम।।

नागेशभद्टविरचिताः प्रतन्धा इमे ॥

(१) मरमलघुमञ्जूषा. (२) लघुमञ्जृपा. (३) बृहन्मन्जूषा. (४) लघुशब्देन्दुशेखरः (), बृहच्छ्देन्दुशेग्वरः (६) परिभाषेन्दुशेखरः (७) भाष्यप्रदीपोद्योतः इतीमेव्याकरणमन्थाः। अलङ्गारशास्त्रेतु. (८) काव्यप्रकाशोद्योत: (९) काव्यप्रदीपोद्योतः (१०) रमगङ्गाधरमर्मप्रकाशः रसमञ्जरीटीका, (१२) रसतरङ्गिणीटीका। धर्मशासे (१३) प्रायश्ित्तेन्दु शेखरः (१४) सापिण्ड्यनिर्णयः । दर्शनेषु, (१५) सांख्यसूत्रवृत्ति: (१६) योगसूत्रवृत्तिः (१७) न्यायसूनवृत्तिः, (१८) वैशेषिकसृत्रवृत्तिः (१९) मीमांसासूत्रवृत्ति:, (२०) वेदान्तसुत्रवृत्ति:, (२१) वृत्तिसंग्रहः, (२२) सप्तशतीस्तोत्रटीका, (२३) स्वगुरुनाम्ना श्दरत्नम्, (२४) स्वशिष्यनाक्ना अध्यात्मवाल्मीकीयरामायणयोः टीकाद्वयम् इति।।

एवमनेकशास्त्रप्रबन्ध निशन्धन धुरंभरस्य, पण्डितवरेण्यस्व, परिमित गंभीरभाषिणः, अप्रतिमप्रतिम।जुषः, अम्यनागेशभट्टस्, अस्मिन्मर्मप्रकाशा

111

र्येग्रनथे, प्रवचनममय ममुल्सिनाः, पश्चपा, विषयाः विचारितामयासि न्धर्मप्रकाशमर्मोद्वाटना" र्येतिस्वल्प निबन्धे, "विवक्षिंतहयनुक्तमतुतापञन यती" तिमहा कविकालिदास वचनमनसन्दधानेन; नतुस्वाहक्कार प्रकाशकामे नेतिशम्।।

मज्जनविधेयः

स्पानम् माहित्यालक्कार सांख्ययोगवेदान्त मेनकोटे, यादवगिरि: विद्वान्. सांख्यतीर्थ :. राजास्थान विद्वान,

।। श्रीः ।।

श्री रसगंगाधर ्रमप्रकाश मर्मोद्घाटनम्.

रमगंगाघरकारेण पंडितजगन्ाथेन, अलंकारेण वस्तुघ्चनिमुदाहरता, यथावेत्यादिना पद्यमेतलििग्वितम्-

"निर्मिद्य क्ष्मारहाणामतिचनमृदरं येषु गोत्रांगनेषु द्रानिष्ठ स्वर्णदंड भ्रममृत मनमो हन्त वित्मन्ति पादान् ।। ये स्सभिन्न दळाग्रप्रचलहिम कणे दाडिमीत्रीजबुद्धचा

इति।। चञ्नूचाज्च्य मज्चन्ति च शुरुशिशव स्तेशवः पान्तु भानोः।"

समन्वय श्र्ैंवं प्रतिपारदितः-"अत्र भ्रान्तिभृतां तिरश्रामप्येव मानन्द जनयतीति, जगदानंदहेतु र भगवानिति वपज्यते ; एवंरुपीया भ्रान्ते लकेडपि संभवान्, सतुम्सुभनित्वं ।।" इनि।। अत्र मर्मप्रकाशाख्य टीकाकारो नागेशभद्ट :- "अन्यदम्योदाहरणमाह-यथारवेि। ते रिकिरणाः, युष्मान् पान्तु। के? येषु, तरुणा मतिनिविड मन्तःप्रदेश निदार्य भूर्मि गतेषु, अतिदीर्घ सुवर्णदंड सम्बन्वि भ्रमेण, भृतं-भोर्षित, मनः येपां-ते जनाः। हन्तंत्याश्चर्यम्, पादान्-किरणान, वित्ंन्ति-धर्तुमिच्छंन्ति। किनये: ममिन्ने- मिश्रिन, तरुपत्राम्र निष्ठ चञ्चलहिम कण-या दाडिमीत्रीनस्यपुद्धि :- तथा-चन्वाचाचल्यं ग्रहणा ैत्यापारं, अञ्चन्ति-कुर्वन्तीत्यर्थः, अत्र भ्रान्तिमाननंकारः-तेन व्यड्यमाह अत्रेति। अपिना-अतिरश्चाम्।" इति व्याख्यामारूयत्।

२

अस्यतु व्याख्यातु रयंभावः- सूर्योदय समये निबिड तरुदळ विवर विसृतां स्तरणिकिरणान् जना स्सुवर्णदण्ड भ्रान्त्या ग्रहीतुं वाञ्छन्ति; यैः सूर्य किरणैः मिश्रिते तरुपत्राग्रस्थित हिमजलबिंदौ शुकशिशनां दाडिमीफलबीज बुद्धिः; ते रविकिरणाः युष्मान्पान्तु। इति। अन्नेद्षविचार्यते-यत्तु, अत्र पूर्वाधगतस्य वित्सन्तीति क्रियापदस्य कर्तृपदत्वेन "जनाः" इतिपदमध्याहृतम्-तदनुचितम्-उत्तरार्धक्रियाभूत अञचु घात्वर्थ कर्तृभूत शुकशिशूनामेव वित्सन्तीत्यत्रापि कर्तृत्वसंभवेन, अनध्याहा रेणैव संभवतिनिर्वाहे, अध्याहारपक्षस्य दुष्टत्वात्-

ब्रथाच-रावरस्वामिवाक्यम् "लोकेयेष्वर्थेषु प्रसिद्धानि पदानि, तानि सतिसंभव, तदर्थान्येव सुत्रेष्वम्युपगन्तव्यानि; नाध्याहारादिभिरेषां परिकल्पनीयोर्थ: परिभाषितव्योवा"-इति॥

यच्च-पूर्वार्धगताया धित्सन्तीति क्रियाया: कर्मवाचकं, "पादान्" हति पदं प्रतीकतयोद्धत्य, "किरणान्" इतिव्वाख्यातम्-नदप्यतुतितम्र-यत्तच्बव्द यो स्समादार्थकत्वेन सम्वन्धस्य, सर्वसंमतत्वंन, प्रकृते पूर्वार् "येषु" इति- उत्तरार्धेच "यै." इति, यच्छबदेन किरणान्परामृश्य, तयोर्यच्छदयोर्मध्ये, यच्छब्दं विहाय पादशब्देन किरणानां ग्रहणस्या त्यन्तानुचितत्वात्- तथाहि यच्छद्दनैव किरणानां ग्रहणे सत्येव "तेशवः" इत्यत्र, तच्छव्देन सहान्वय स्संभवति-प्रकृतेतु पादशन्दनैवर किरणानां कथनात्, तेषांच वित्सन्तीति करिंयायां कर्मत्वेन अन्वितत्वा द्वाक्यार्थो विश्राम्यति। तथाच-"तेशव" इति तच्छ्देन सहान्वयो नसंभवति॥ नच-"येष्वि" ति यच्छव्दस्य, "तेशव" इति तच्छ्देन सहान्व ये, न काचिदव्यनुपपत्ति रिति वाच्यम्. "येष्वि'त्यस्य स्वर्णदंडभ्रमे, विषयतयाऽन्वितत्वेन, प्रक्रंस्यमान

वाचिन्वादस्ययच्वदस्व, स्वतएवोपस्थितेन, पादानित्यस्षय विशेषणीभूतेज "तान्' इति पदेन सह सम्बन्धान्निराकांक्षत्या त्पुन स्तशव इति तच्छन्देन सहान्वयासंभवात् ॥

तथाच-"येषु स्वर्णडत्रमः, ता न्किरणा न्गृहीतु मिच्छर्न्ति जनाः" इति वाक्यार्थेपूर्णे "तेशव इत्यनेन वाक्येन सह सम्तश्ो नगृहीतु शक्यते।।

यदिच-पूर्वार्धोत्तरार्धयो र्भिन्नावेव वाक्यार्थौ, "येषुभ्रमः, ताम्किर णा न्धित्सन्ति जनाः" "ये र्मिश्रिते हिमजलकणे शुकशिशूनां दाडिमीबीज बुद्धिः, ते अशवः पान्त्विति" ॥

तदा-पूर्वार्धवर्णितानां किरणानाम्, उत्तरार्धगत मुख्यवाक्यार्थी भूत रक्षण कर्तृत्वान्वयायोगा दुद्देश्यासिद्धि:।।

"संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभंदस्तुनंष्यते" इति वाक्यभेद रूप वाक्य दोषापत्तिश्र ।।

यञ्च-"धित्सन्ती" निक्ियापदं प्रनीकतया गृहीत्वा, "धर्तु मिच्छन्ती" ति निवृतम् ।।

तत्तु-सुतरां वैयाकरण विस्मयावहम्-नयाहि-सौदादिकात् "घुक अवस्थाने" इति घातोस्सनि कृते "दिधरिषन्तं" इति रूपं - भौवादिकात्तु घज्धारणे" "घ्रुङ् अवध्वंमने" इतिच घातोस्सनि "दिधीर्षन्ति" "दिषी र्पन्ते" इति वा रूपंनि प्पद्यते; "धित्सन्ती" ति तु रूपं जौहोत्यादिकात् "डुंधाज् धारणपोषणयो" रिति "घान्" घातो "स्मनिमीमे" त्यादि सुंत्रान्निष्पथते विग्रहस्तु "धातृमिच्छन्ती" ति॥

४

न्दुशेखर-लबुशब्देन्दुशेखर-परिभाषेन्दुशेखर - भाष्यप्रदीपोद्योता दयनेक प्रामा णिक प्रौढ व्याकरण प्रबन्ध रचना धुरीणस्या स् नागेशमद्टस्य "धर्तुमि चछन्ती" ति विवरणम्, प्रामादिक मित्रप्रतिभाति॥

नच-"धित्सन्ती" त्यस्य "धर्तुमिच्दन्नी" त्येतत्, अर्थानुवादमा त्रपरम्; नतु विग्रहवाक्य प्रदर्शनपरम्-येनोक्तकोपस्स्या दिति वाच्यं।। अर्थानुवादमात्रपरत्वे, "गृहीतुं वाञछन्ति" "आदातुमीहन्ते" "जिघृक्षन्ति " "आदित्सन्ति" इत्यादि रूपगमाव्य-नतु "धर्तुमिच्छ न्ती" ति - "धर्तुभिच्छन्ती" तितु प्रकृति प्रत्यथ विभाग प्रदर्शन पूर्वक मर्थविवरणम् - विवरणम् नाम खपमानार्थर पदान्तरेणार्थकथनं- यथा "पचती" त्यस्य "पावम्करोती" ति, "जीवनी" त्यस्य, "पाणान्धा रयती" त्यादि-

यदिच-बहुग्रन्थकर्तु रस्य सर्वप्रसिद्धं प्रामाणिकत्वम् परिरक्षितु मर्था नुवाद मात्र परत्व एवाग्रह: ॥

तद्वापि-"घित्सन्ती" त्यस्य, "धर्तुमिच्छन्ती" त्येत त्प्रकृति प्रत्यय विभाग प्रदर्शन पूर्वकम् विवरण मेवेति गृह्ण त्सहृदय हृदय मषि न कोपि निरोड्ु शक्नुयादेव। नाप्येत लेगक सुद्रापकादि प्रमाद कृत मिति शक्थम् वक्तुम्- हवित्रा णाम् स्वराणाम् व्यंजनानाम् संयोगानामूवा अधिकत्वे, न्यूनत्वं, विपर्यये वा तस्य वक्तम्शक्यत्वात्- नतु बुबोधयिपापूर्वक, तत्तदर्थानबोधकानुपूर्वीविशेषे ष्वपि॥ नच-"धातुमिच्छन्ती" त्येवग्रन्थकृत्संमतः पाठः-"धर्तुमिच्छन्ती", तितु लेखकस्य, मुद्रापकस्व, वादोषः, "धातु" मित्यत्रधकारोत्तरस्य आकार स्य न्यूनत्वेन, "तुम्" इत्यस्मात्पूर्व रेफस्याधिक्याच्च तथाभावादितिवाच्यम्॥

तथासंति-"जनाः किरणा न्धातुमिच्छन्ती" तिवाक्यस्य, श्वाभि मत ग्रहणेच्छारूपार्थानवत्रोधकत्वात् न्यूनतापतेः ॥ यदपि-उत्तरार्धावतरणिका्पेन, .किञचे, त्युक्तम्-तदवि, पूर्वोत्त रधयो र्भिन्नस्वतन्त्र वाक्यार्थह्य प्रतिपादकत्व स्फोरणा त्पादशब्दार्थ विचार प्रस्तावोक्त दोषम्यैत् दृढीकरणा दुपेक्षणीयम्।

यदपि-"हन्ते" त्यस्य "आश्चर्य" मितिव्याख्यानम्-तदप्यस्वर मम्-तथाहि-उदयममय तरुदळ सरणि विमृत तरणिकिरण कनकयष्टि भ्रमण ग्रहणप्रवृत्त जनदर्शना त्खलुवक्तव्य माश्चर्य-ननानाम् नियमेन वृक्षाधोगमनम् मध्याह्वे सम्भावित मातपत्रापया-नतुप्रभाते-अतो नतत्र जनप्रसक्ति :- किFच- बुद्धिपूर्वक प्रवृत्तिमताम् जनानाम् वृक्षाधःप्रदेशे स्वर्णदण्ड प्रसक्ति रसम्भावि तेव-ब्रमोऽपिहि स्वोनित देशकालादिक मपेक्षते - नहि पेटिकानिक्षिप्त रशना दाम्नि मुग्धानामपि तस्यपि सर्पत्वभ्रमः- नापि सूर्यातप निपतितायाम् रजौ सर्पत्वभ्रम :- किन्तु मन्दालोक वीध्यादि निपतितायामेव - अत ससुतराम् नतदग्रहणेच्छाप्रसक्ति: - तथाच नाश्चर्यप्रमङ्ग: ।।

अपिच-उदाहनश्लोकम्य. अलङ्कारेण वस्तुम्वनित्व समन्वयोपपादन परे "अत्र ्रान्तिमृंता न्तिरश्ा मव्येवमानंद जनयतीति जगदानंदहेतुर्भगैवा निति व्यज्यते " इतिमूलकारवाक्ये "तिरश्वामपि" इत्यत्र व्याग्यात्रा "अपिना= अतिर्श्राम्", इति व्याग्यातम्यत् ; तद्पि नविमर्दसहम्॥ तथाहि-किमत्रवाच्यम् किवाव्यंग्य मितिविचारे अलंकारेण वस्तुध्वने रुदाहरणा दलंकारस्य वाच्यत्वम्, भगवतस्मूर्यस्य जगदानंदहेतुत्वस्य व्यंग्यत्वंच वक्तव्यम् - तथैवचोक्तं व्याख्यात्राषि- "अत्रभ्रान्तिमानलंकारः-तेनव्यंग्यमाह- अंत्रति" इतिग्रंथन-अतश्रोक्तांशेनविव्राढः - किन्तु-अनुपदमेव, "अपिना= अतिरश्राम्" इति यलि्वितम् - तत्तु स्ववचनविरुंद्ध-कुतइतिचेत्- अपिना=

•तिरथ्ामंपीति मूलकारवाक्यघटकीभृतेन अपिशकदेन-"अतिरश्चाम्=तिर्रग्भि न्नानाम् - एवमानन्दम्जनयतीत्यनुषगेण योजना कार्या ॥ एवंच-अपेस्समुच्चया र्यकत्वम् - तथाच-जगदानंदहेतुत्वस्य व्यंग्यत्वासिद्धि :- तिर्यगतिर्यग्घटित समु दार्योहि, जगच्छवदार्थः- तत्र तिरश्चामानंदहेतुन्तम् श्ोकस्योत्तरार्ध लभ्योवा च्यार्थ: * अतिरशचाम् (जनाना) मानंदहेतुत्वंतु पूर्वार्धलभ्योवाच्यार्थ :- इत्यंच-, तिर्यगतिर्यग्घटित समुदायरूप जगदानंदहेतुत्वस्य वाच्यार्थत्वा त्रव्यंग्यत्वं, इति कृत्वा, "तेनव्यंग्यमाहे" त्यादि पूर्वोक्त स्ववचन विरोध: स्फुटएव ॥

नच -- "भ्रमभृतमनस" इति; "दाडिमीबीजबुध्या" इतिच, भ्रमस्य वाच्यत्वम् - वाच्यस्यैवालकारत्वं-अतएवात्रम्रान्तिमानलंकारः - व्यंग्यन्तु तिर श्चामतिरश्चाअ्चानंदहेतुत्वं -तिर्यगतिर्यग्घटितस मुदायस्यैन जगद्रूपत्वात-तत्र तिर्यगानन्दहेतुत्व मुत्तरार्ध लभ्यो व्यंग्यार्थ :- अतिर्यगानन्दहेतुत्वं पूर्वार्ष लभ्यो व्यंग्यार्थ :- आनंदस्यो भयो रव्यर्धयो रशव्दवाच्यत्व्ा भावा द्वयंग्यत्वं- इतिवाच्यम्।।

मूलकारवाक्ये "अत्र भ्रान्तिभतां तिरश्चामप्येवमानन्दम् जनय तीति जगदानन्द हेतु भगवानिति व्यन्यत" इत्यत्र, "तिरश्चा मप्येव मनिन्दम् जनयति" इति वाक्यानन्तर मितिकरणदलात्तस्य च हेत्वर्थकत्वा ज्जनयतीत्यंत वाच्यार्थ :- "जगदानन्दहेतुर्मगवा" नित्यय मर्थो व्यंग्य इति न स्वरसतः प्रतीतेः ॥

तर्हि तिर्यगानन्दजनकत्वं कम्य शब्दम्य वाच्योर्थ इति चेत् भ्रान्ति वाचकयी स्स्वर्णदंडभ्रम दाडिमीबीज बुद्धि शब्दयो रेव वाच्यो र्थ इति गृहाण।।

भ्रान्तेः कथमानंद रूपत्व। मिति चेत् -- वृत्त्यवच्छिन्न चैतन्यस्चै वानंद रूपत्वात् भ्रांतेरपि वृत्तिविशेषत्वात्।

७

वच-भ्रान्त्या आनंदो जन्यते - नतु भ्रान्ति रेवानंद: इतिषाच्यस्।

आनंदस्य जउधर्मत्वामावात्, चैतन्यैकरूपत्वात्, वैतन्यस्य नित्य:वा च्च जन्यत्वानुपपत्तेः । अतएव "रत्याद्यवच्छिन्न चैत् ेव " इत्यादि रसप्रकरणे द्रष्टव्यम् ॥

एवमेव चानुभव: ॥ क्षो। मांसासकपूय विण्मूत्र पूरिता चर्मभस्त्रिका। नारी, कान्तेति हिम्रान्तिः कामुकस्य सुखमवेत्। पूर्वोक्त भस्त्राज्ञानं तु यदा स्या त्स घृणी भवेत्। मंदालोके समायान्तं पुमांसम् नीलकञचुकम् ॥ कान्ते ति मत्वा हृष्य न्स दृष्ट्वा निर्वेद माप्नुयात्।।

एवमेवात्रापि शुकानां जनानां च यावहाडिमीबीज खवर्णदंडभ्रन स्तावदेव सुखं, भ्रमकार्यभूत चञ्न्चूचांचल्यकाले ग्रहणकालेच जलकणानां विश कलीमावात् किरणानाममूर्तत्वेना ग्रहणाच्च दुःख मेव-नतु सुखलेशोषि॥

तथाच-भगवत स्सूर्यस्थानंदहेतुत्वं नाम, उक्तयुक्त्यनुभवाभ्यां श्रम- जनकत्वं तञ्व शब्दवांच्यमेवेति जगदानंदहेतुत्वस्य वाच्यत्वा "तेनव्यंग्यमाह" इति स्ववचन विरोध: स्फुट एव-इति॥ सर्वस्या अव्यम्या दोषपरंपराया मूल मेंकं, यत्प्रथमं "जना" इति पदाच्याहारः। तन्मूलकं हि हन्ते त्यस्या श्रर्यार्थकत्वं-पादा नित्यस्य करिरण वाचकत्वं, धित्सती त्यम्य वर्तुमिच्छन्तीति विवरणं, किंचे त्युक्तरार्धावतरणिका दानं, अपिना अतिरश्चा इत्य पेस्समुच्चयार्थकत्वं चे, त्येतत्सर्व ।। अत्र यद्यपि-जना इत्यद्द्याहारस्यापि मूल मूलकारस्य पूर्वार्षे कर्तृ पदानिवेशरूपो दोप इति शक्यं वक्तुं।।

तथापि-प दोषः कर्थच त्परिहापितो मूलकारेणैव, उत्तरार्षें "अच न्तिचे" ति, क्रियापदाव्यवहितोत्तर मेत्र निवेशितेन, पूर्वार्ध गत घित्सं ती ति क्रियापद समुचायकेन च कारेण ॥ किन्तु-व्याए्यातुरेवायक्षेषः यद्ुतरार्धेगत क्रियापदाव्यवहितोतर च कारोपस्थिति पर्यन्त विलब गव्यसहमानेन, वित्संती त्यनुपद मेत्र जना इत्यद्याहरता साहसं कृंत।

वस्तुतस्तु-शुकशिशत्र इति कर्तृपदस्य पूर्वार्धानिवेशः कविताया मीष दस्वारस्य कवितरपरिपकवधियां सहदयानां हृःय मारोहे दिति वयमुत्पश्यामः ॥

इत्थम् रसगंगाघर मर्मप्रकाशस्य मर्मोदघाटितम्।

अथेदानीं -- भूलकारतात्पर्यानुरोधिनी तदनुगुण पद रचनानुरूा न व्याख्या लिख्यते।।

इदश् पद, जगन्नाथपंडितराज विरनितामु पंचसुलहरीषु सुधालहर्या संदुब्धं। सुधालहरीविषयस्तु स्तुत्यतया सूर्यः। तत्किरणवर्णनपरं चेदें पद्यम्। अत्राय मन्वयमुखश्श्रोकर्थ :- अतिघनं - अंत्यन्तगांद्रं, क्ष्मारुहाणां- वृक्षाणां, उदर- मच्धप्रदेश, निर्भिद्य-भित्वा, गोत्रां-भूर्मि, गतेषु-प्राप्तेष, येषु- सुर्यकिरणेष, (विपये) द्राधिष्ठस्वर्णदंडश्रम भृतमनसः- दीर्घतरसुवणयष्टिम्रान्ति पोषितमनसः, शुकशिशवः-कीरपोताः, पादान् - स्वचरणान, वित्संति-धातुं विन्यसिसुमिच्छन्ति,अर्थात् येषु किरणेष्वधिकरणेष्वित्यनुपंगः हंत-त्यनुकंपायां, यैः-सुर्यकिरणः, संभिन्ने- मिश्रिते, दळाग्र प्रचलहिम कणे- पत्राग्रस्थितचलतु हिनबिंदौ, दाडिमीबीनबुद्धा-दाडिमीवीज भ्रमेण, चञन्चूचाञन्चल्यं-त्रोटिव्या पारं, अचन्तिच-पूजयन्तिच-बहुमन्यन्ते इत्यर्थः वाञछन्तीति यावत्। "अञन्चु गति पूजनयो" रिति हि धातुः। ते मानो रंशनः पान्त्व् त्यर्थ: ॥

९

• अय मभिसधिः; मिहिरोदयममये निबिडतर हरिततम तरुदळ विव्र तिर्यग्विसृताः धरणिगता स्तरणिकिरणा स्त्वरुणा म्सुवर्ण सवर्णा दंडायमाना दृश्यंत इति तंषु शुकशिशव सस्वच्नरणान्तिरिन्यस्यन्तः किरणाना ममूर्तत्वा दाश्रय मल््ध्वा खिद्यन्त इत्यनुक्कंपनीया भवन्ति। शुकशिशवो हि पंजरादाकंप तिर्यक्प्रमृत दंड मेवावितिष्टंतीनि लोकाना मनुमवः। तथा तादृशममये तरु पत्राग्र स्थित तुहिनतिंदो रेकत स्त्वरुणारुण किरणच्छुरणा दन्यत रस्वाभाि काभास्वर शुक्र रूपवत्त्त्राच्च द।डिमीफल बीज म्रान्त्या शुकशिशव स्तत्र चञ्च ्वच्पारयितुं वांछन्ती ति।। अथ-उद़ाहृत काके, अलकांग्ण वस्तुध्नि मुपपाक्यति अत्रेत्यादिना।। अत्रम्नान्तिमा नंकार:, मन शब्द्ताच्य एवं त्यत्र न चर्ना, उक्तव्याख्यानुसारेण पृर्वार्धोत्तरार्धाभ्या मपि तिस्श्ामंत शुकशिशनां भ्रान्तिजननाद् क्तयुक्त्या त्रांत रेवा नंदरूपत्वा त्तिर्यगानंदजनक-वं वाच्यार्थ: तिरश्चामपीत्यत्र अि र विरोधे बुद्धिपूर्वक प्रवृत्ति शून्यन्वा तिग्शां आनंद़ जननाप्रसंगेषि विषयवैलक्षण्य प्रयुक्तानंदजनने बुद्धिपूर्वकपरवत्तिशतां जनाना मानंद जनने दंडापृषिका न्याय सिद्ध मिति, जगदानदहेतत्वं व्यंग्य मवेति मावः इतिमा अस्या न्तु-आाख्यायां पृरवोक्त दोघेषु न कम्यापि प्रमक्ति: । तथाहहि-पूर्वर्धगतधित्सती ति क्रियायाः क्तृत्वन शुकशिशुनामेवोपाम्थ त्या नाद्याहारदोपः ।।

वाक्यारंभ विषादयोरि" निह्यमरमिह्यः-अस्मदु क्तत्या्यायान्तु, अनुकंपार्थ कत्वे कोशसिद्धत्वंगुणः वृक्षमूले प्रात जैनाना •मप्रमक्त्या, त्रमस्वापि देश कालादि सांपक्षत्वेन, वृक्षाघस्स्वर्णदंडाप्रसक्त्या, बुद्धिपूर्वकप्रवृत्तिमतां जनानां नःप्रयुक्ताश्चर्यम्य ना प्रमक्त्या, ये दोपा स्ने मर्वे परिहिताः विशेष तोऽर्थस्वारस्यंच ।। 2

१०

ननु-बुद्धिपूर्त्वक प्रवृत्ति शून्यत्वा कुछुकशिशूनां स्वर्णदडज्ञानं ढाडिमी फलबीजज्ञानं च कर्थ मंभवे दिति चंन्न -मनुष्यस्येव वस्तुविचारपूर्वक हेयोपादे यविवेक ज्ञानाभावऽपि तिरश्ा माहारनिद्रामय मैथुनादिविषयेष बुद्धि पूर्वक प्रवृत्ति मत्त्व दर्शनात्, प्रकृंत च राजोहान स्वर्णपंजरे नानाफल दानेन पोपिलाना सुमजात परिचयानां पंजरान्मुक्तानां शुकशिशूनां सर्णदडभ्रमदाडि मीबीज भ्रमयोस्संभवान्।।

पादान् स्वचरणान, इति व्याख्यानेन किरणानां य च्छदेनैव ग्राह्य त्वं - पादशब्देनग्रहणे वाक्यभेदप्रसंगः- तेशवःपान्त्वित्युद्देश्यासिद्धिः ;- इत्यादि दोप्णां नप्रमक्ति: अर्थस्वारस्यं ;- "भ्रान्तिभृतां तिरश्ा" मित्यादि मूलकार वचनानुरोध :;- इत्यादयो बहवोगुणाः।। धित्संती त्यस्य धातुमिच्छन्ती ति व्याख्यानाचच, व्याकरणविरोध दोपः; अर्थानुवादमात्र परत्व कल्पनादोपः ; इत्यादयो निरस्ताः स्वरस निर्वाहरूपो गुणश्च ।।

नतु-धातुमिच्छन्तीति व्याख्यानेऽपि धातुमित्यस्य, "निधातु" मित्यर्थ कल्पना दोष इति चेत्।।

न-तादृशार्थे महाकवि प्रयोगदर्शनात् "घत्ते चक्षु र्मुकुलिनि रणत्को किले वालड़ते" इति हि महाकवि भवभूतेः प्रयोगो मालतीमाधवे॥

किञ्चअपे म्समुच्चयार्थकत्वं परित्यज्य विरोधार्थकत्वेन व्याख्यान द्वयंग्यासिद्धिदोप परिहारः; मूलकारवचनानुरोधेन जगदानंद हेतुत्वस्य व्यंग्य त्व निर्वाह्श्च ; इत्यद्यो गुणाः ।

अथवा-हन्त-हर्षे, तस्य, "धित्सन्ति " "अञ्वन्ति" चे त्युभ यत्र क्रियायां विशेषणतयाऽन्वयः तथाच-शुकशिशवः किरणेषु स्वर्णदंडभ्रमेण

११

स्वचरणान्हर्षेण विन्यभितु मिच्छन्ति: हिमकणे दाडिमीत्रीन त्रमेण हरपेंण सञ्चू र्वाचपारयितुमि्छन्ति; इत्यर्थः। हर्ष गनदः-इत्थच पूर्वोत्तगार्वभ्यां तिरश्चां शुकशिशूना मानदजनना तिर्यमानंदहेतु नवं वाच्यार्थ: - किरन्न्या येन जगदानंदहेतुत्वं व्यंग्यार्थ तति त् निराबाघम् इति॥ अथवेत्याद्यक्त व्यान्यायान्त म्रान्यानन्दयोरैक्य संपादनाय, अद्वैत मतप्रक्रियावलंबन कलेशे तदर्थ "मांमासृपृप " इन्यादयनुभवोष पाढनकलेश ञच, विनैव, "भ्रान्त्या आनन्दोजन्यते " इति लो सानुभवानुमारणैन, तिर्य गानन्दहेतुत्वस्यवाच्यत्वं, जगदानंदहेतुत्वस्यव्यंग्यतघ्न निरूह्यन दतिम्वारस्यं इति।। "निर्मिदे" त्यादिपद्यञ्, मम्बइनगरस्थ निर्णयमागर मुद्रालय मुद्रित रसगङ्गाघर पुस्तकस्य १३१ तमेपुटेद्रषव्यम् ।

एवमेत्र तत्रैव १७४ तमफ्क - पण्डित जगन्नाषन, उपमालक्कारप्रयो जकी भूतस्य साधारण धर्मस्य अनुगामित्व, विम्त्रपतिविम्त्भावापन्नत्व, उभय

त्व, केवलश*ंदात्मकत्वैः, पोढाविभाग: प्रदर्गितः । तत्रक्मणोदाहरणायैवं लिखितम् ।

"तत्रादयोगथा-

अत्रपूर्वा र्ेस कृन्निर्देशाद्वर्मोनुगामी।

इत्यत्रबोध्यः । द्वितीयार्घेतूभयम्" ॥ इत्यादि॥

१२

अत्र-पर्मप्रकाशे।।

तच्चप्रामादिकम् । किन्तु "शरदिन्दुर्रिवं" त्यादिपद्योत्तराधें "वनस्र जाविभातिम्ममेन्द्रचाप इवाम्बुदः इत्यत्र" इतिमाव्यम् ॥

यवमनकुङ्कमालेपनयोर्यतिविशेषणत्वात् अमायाएवाभावात् अनुगामिनः,

"वनसरजा" इत्यादौतु मातीत मानरपानुगामिधर्मम्य, वनस्रगिन्द्र

अन्यत्र-१९१ तमपुटे पण्डितजगनार्थन, उपमादोष कथनप्रराव, उपमानोपमेययोः परिमाणत अननुरूपत्व दोष इत्युक्त्वा, उशहरणनया पद्य मेतलिखितम्।।

अत्रमर्मप्रकांश-"प्रवत्-वश्चलम्, सुपनेलिमिम्- अत्यन्नपक्कम् । आ दिकारणेति। "अपएवममर्जादौ तामुत्ीजमवागजन्" इनिश्रिते स्तत्वमिति भावः । अत्रप्रमाणत अनानरुप्यम्। तथोरत्यन्तवैलक्षण्यात्। एतत्पोपकमपि सुपचेलिम मितिविशेषणम्। पक्कस्यात्यन्तमूक्ष्मत्वात्"। इतिव्याख्यातम्॥

अत्रमूलकारस्या यभावः। सरोवरजलोपरिप्नवत् सुपकंजम्बीरफलमुपमे यम्। आदिसृष्टौकारणजलोपरिप्ठवरम नं ब्रम्माण्डमण्डल मपमा नम् । तयोर्लो

१३

परिप्ठवमानत्व, वर्तुलत्व, स्वर्णवर्णत्वै, स्साम्यम्। ब्रह्माण्डस्य अनेककोटियोज्न विस्तीर्णत्वात, जम्बीरफलम्या त्यल्पत्वाच्च, परिमाणतःपरमननुरूपत्वम्।इति।

लमिवेति।।

अत्रप्रवत्-इत्यस्य-चञ्चलं-इति व्यास्यानमनुपपत्नम्। सुर्यगोल, भूगोल, भगोलादेरि, व्रल्माण्डमण्डलम्य वश्चलत्व प्रमाणानुपलम्भात्तरच साधारण धर्मत्वासंभवात् ।।

किश्च-"अत्र-प्रभाणतः अनानुरूप्यम्। तयोरत्यन्तैलक्षण्यात्" इत्येनावन्मात्रादेवोपपत्रेममन्तये, "एतत्पोषकमविसुपचलिम भिनिविशेषणम्। पक्कस्यात्यन्तसक्ष्मन्वात् ".इतिवाक्यद्यम् कविहृदयानभिज्ञतां, लोकाननुभव, म्वोदाहृतप्रमाणभूतमनुस्मृतिवाक्यो त्तरार्धरस्मरण, तदर्थानववोषख्वव्याव्यातुः स्फोरयति॥

तथाहि- व्रम्माण्ड जम्बीरयोः परिमाणकृतात्यन्ततारतम्यस्य सुस्पष्ट त्वेन, जम्बीरस्यपक्कन्वेन सूक्ष्मत्वं मृंपाद्य, तनप्रमाणतारतम्यप्रतिपादनमती वास्वरसम्। जम्बीरफलदबंन, परम्पर परिमाण तारतग्यम्य विद्यमानल्ा दल्पत्वविशेषणस्यैवौचित्याज्जम्तीरम्य सुपचल्िमत्व विशेण वैय्श्यापत्तेः। नच जम्बीरफलस्य पक्क-वं, अतिमौक्षम्यंभवति। किन्तुग्माविकयेन परिमाणाधिक्य म्यैवानुभवान्! पक्कशदम्य, शुष्कार्थकत्वा संभवान्, संभवेऽषि शुष्कस्यजम्त्री रस्य, धूसरवर्णत्वात्, निभ्नोन्नतीभावाच्च, सुवर्णवर्णत्व, वर्तुलत्वयोरनुपपत्या

किञ्च-व्यारव्यात्रा "अपएवसमर्जे" त्यादिमनुवाक्यस्योदाहृतस्यो त्तरार्थमेवंदृश्यते "तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुममप्रभम् ॥ इति

१४

तथा चब्रह्माण्डम्य हैमत्वात्तन्सादृश्याय जम्बीरेसषुपचे लिमत्वविशेषणम्।

णेत्व्रामंभवेनसादृश्यानुपपत्तेश सुपर्वकन्वंप ने लिमशदम्य ।।

वबोषं:, लगेकेपक्कस्यजम्वीरस्यसूक्ष्मत्वाननुभवयेि सू म्वकनालोकानुिरो घः, परिमाणतोननुरुपत्वोपपादनममयेनदन्यांगवि अननुरूपत्वप्रद्शने, सादृश्य स्पैवासंभवादुपमाप्रमक्ते रेवामाता दुपमादोपन्त्रस्यैवाप्रपकत्या मूलोच्छेदापत्तिरि त्यादयोदोषा: पारंपर्यमाश्रयन्ते ।।

किश्च-"पक्वम्यात्यनतसूक्ष्मत्वात्" इत्यतोनन्तरमेव, 'किश्चित्पदेति" इति प्रतीकंगृहीत्वा, "द्वप्ुवत्पदयोरित्यर्थः । सग्सीबसमाभाति प्रवट्धह्माण्ड मण्डलम्, इतियावत्" इतिवर्तते ॥

अत्र-सरसीने, त्यादक्तानुपूर्व्या एकार्धत्वे, उपमानोपमेयभाववैपरीत्या लाभात् वाक्यद्वयरूपत्वमङ्गीकरणीयम्। तथाचैवंपद्यनिष्पद्यते।।

सरसीवसमाभातिजम्बीरंसुपचे लि्मम्" ॥ इति॥

३१३ तमेपुटे पण्डित जगन्नाथेन प्रयोजकप्रयोज्ययोः पौर्वापर्य विप र्ययरूपातिशयोक्ते:, प्रयोजकप्रयोज्ययो स्महमावात् प्रयोजकस्य प्रयोज्यान न्तर भावाच्च द्वेधाविभाग प्रदर्श्य, द्वितीयस्योदाहरणतय। पद्यमिदमुदाहृतम्।

क्षो।। "पुरःपुरस्तादरिभूपतीनां भवन्तिभूवल्लम भस्मशेषाः । अनन्तरन्ते भुकुटीविटङ्का त्स्फुरन्तिरोषानलविस्फुसिङ्गाः" इति॥

१९

अस्वचैवं व्याख्या व्यलेखि नागेशमट्टेन ॥ "पुरइति " राजवर्णनमि दम्। हे भूवल्म, पुरःपुरस्नात- पूर्व पूर्व, शत्रुरूपाणांराज्ञां भस्मरूपाः शेषा अवशेपाभवन्ति, पश्चात्तव भ्रकुट्चन विटङ्कम् कपोतपालिका, तस्मात्क्रोधरूपा न्ने र्विस्फुलिद्गा: स्फुरन्तीत्यर्थः " इति ।।

अस्थां व्याख्याया मर्स्वारम्पोद्धावनाय, प्रथममया व्याख्यायतेप्द्यायम् ।

हे भूवल्लम! अरिभूपनीनां त्वदीय शत्रुभूपालानां, पुरः - नगराणि, पुरस्तात्-प्रथमं, भस्मशेषत्व प्रयोजकी भूतभवदकुटीविटङ्क विनिस्सत रोषाम्ि कणस्फुरणात्पूर्वमेव, मस्मशेषाः - मस्मैव्रशेषः - अवशिष्टांशः, यासाम् ; तादृशा भवन्ति - नगराणि भस्मीभवन्तीतियावत। अनन्तग्म्-कार्यभूनशत्रुभू पनगरमस्मीभावानन्तरम्, भ्रुकुटीविटद्वात् रोपानलविस्फुलिङ्गाः स्फुरन्ति- भकटकुटीभङ्गद्रोषाग्निकणाः स्फुरन्ति प्रकाशन्ते, इत्यर्थः ॥ अत्रनगरभस्मी

अतिशयोक्तिः ॥ इति भावः । इति |

नागेशमट्ट व्याख्यानन, तस्यायंभाव उन्नीयंत। "शत्रु भूपाएव पूर्व पूर्व भस्मीभवन्ति, ततोभवल्हकुट्यारोपानलविस्फुलिङ्गाः प्रभवंतीति ॥

अयक्च-भावः, श्ोकस्थेनकेनशव्देन केनान्वयप्रकारेण लभ्यत इतिवि चारणीयम् ॥.

"भस्मशंपा " इतिपदे, बहुवीहिसमासाश्रयण, "अरिभूपतीना" सितिषष्ठीविभक्ते रनन्वयः । तदा"अरिभृपनय" इति भाव्यम्। "शत्ुरु पाणांराज्षांभस्मरुपाशशेपाभवन्ती" ति तत्कृत वख्यानेपि, राज्ञामितिषठ्ठ्या इशेषाइत्यत्रान्बये, शेषाइत्यस्थ, उद्देश्यसमर्पकत्वे, राज्ञांशेपा: कीदृशाभन्तीति जिज्ञासायां विधेय समर्पकषदाभात्ात् वाक्यार्थानिष्पत्तिः । "भस्मशेषा "

१६

इत्यस्य विधेय समर्पकत्वे, के १ भस्मशेषाभवन्तीत्याकाडुकषाजायते। न मिति। तथाच- राज्ञामितिषष्ठचनुपपत्तिः । अथ-राज्ञामितिपष्ठचाः "मस्मे. तिभिन्नपदेअन्वयः। तथाच संवन्धिभस्म" इतिउद्देश्य समर्पकं "शेषा : इति विधेयवाचकं पढ़ः नान्वयानुमपन्िः तथा चराजानोभस्मीमवन्तीतितीत्पर्यलाभः ॥ इति॥ तन्न-तदा, राज्ञांभस्म, शंपंभवतीति वक्तव्यंस्यात। उद्देश्यविधेर

यदिच-"वेदाःप्रमाण" मितिवत् भिन्नव चनत्व्ेप्युद्देश्यविधे इष्यते। तदापि। "वेदा:प्रमाण" मितिदृष्टान्तप्रदर्शन मयुक्तम्।। वेदशवदस्यनित्यपुलििंगत्वात्, प्रमाणशब्दम्य करणल्युडन्तत्वेन, कन्वाच्तादृशप्रयोग: गंषशव्दम्यतुत्रिलिङ्गत्वात्, भस्म, शेपंभवती त्येववक्त यदिच-उक्तदोपान्सर्वानसतः कृत्वाउक्ताददेश्य निधेयभावमव उक्त्तात्पर्येगृह्यते। तदापि-"पुरःपुरस्तात्" इतिपदद्वयस्य ऐकपद्यमङ्गीकृत्य, "पूर्व इतिद्विर्भावापन्नपूर्वश देनवित्ररणम, वियाकरणाना मदीन हास्या स्पद्म् । कुतइतिचेत् -- "सर्वस्यदे" इतिसूत्रेण "पुरःपुरः" इति "पुरस्ता स्ता".दितिवाद्विर्भावस्य युक्तत्वेन अस् प्रत्ययान्त, अस्नाति प्रत्ययान्तप द्विर्भावकथनं असांप्रदायिकत्वा द्वैयाकरण विस्मयावहमिवभाति।।

क्ा। श्रीमन्नाल्वडिकृष्णराजनृपंत रास्थानविद्वानयं जग्गूवेंकटसूरिरेन मलिखत संदर्भमत्यद्धतं ॥ यत्रश्री रसजाद्ववीघर वचोमर्मप्रकाशेकृती नागेशस्य विशेषतः प्रकटिता दोषावळिर्नूतना ।

१७

सांख्ये-योगे किंचवेदान्तशास्त्रे-साहित्येचालंकृतौ पंडितोयः ।। वंगेदेशे सांख्यतीर्थश्रयोभृत् सोयंजग्गूवेंकटार्योस्यकर्ता।।

जीयासुरेभि:प्रक्लृप्ता: प्रबन्धाविदेशे जी पात्सदेवोजगद्येनमृष्टविचित्रम् ।।

श्रीकौशिककुलतिलक श्री शिङ्गरार्यतमूभुवः सदाचार्य समधिगत साहित्या तककार, मांख्य, योग, वेदान्तादि, वैदुष्यस्य, कलिकातानगरीसमासादित सांख्य तीर्थोपाधे: श्रीयादवगिरि संस्कृत शास्त्रमहापाठशालाध्या पकस्य, श्रीमन्महीरशैरसंस्थानाधिपति श्रीमन्नाल्वडिकृष्ण भूपास्था नविदुष: श्रीयदुगिरि नित्युवासिनो जग्गूबेङ्क टाचार्यस्य, कृतिषु रसगङ्गाधरमर्मप्रकाश मर्मोद्धाटनम् समापम्

THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTF MADRAS