Books / Rasa Manjari Bhanu Bhatta Surabhi of Badarinath Sharma Ed. Gopal Shastri Chowkambha

1. Rasa Manjari Bhanu Bhatta Surabhi of Badarinath Sharma Ed. Gopal Shastri Chowkambha

Page 1

महाकविभानुदत्तमिश्रविरचिता रसमञ्जरी

कविशेखरपण्डितश्रीबदरीनाथशर्मणा निर्मितया सुरभिसमाख्यया व्याख्यया विभूपिता

तथा

पसिडतजगन्नाथपाठकनिमितया स्वतन्त्रया सुषमाखूय- विस्तृतहिन्दीव्याख्यया विभूपिता तेनव सम्पादिता च

(सम्मिलितं संस्करणम् )

मूल्यं ५)

Page 2

श्रीहरिकृष्णानिबन्धमणिमालाया: चतुर्थो (४) मखिः।

महाकविभानुदुत्तमिश्रविरचिता

रसमञ्जरी

मुजफ्फरपुरस्थसार्व भौम संस्कृतम हाविद्यालय प्रधानाध्यापकेन साहित्याचार्यव्याकरणकाव्यतीर्थ- कविशेखर पसिडत श्रीबदरीनाथशर्म-

निर्मित 'सुरभि' व्याख्याविभूषिता

नेने इत्युपाहेन पं० श्री गोपालशास्त्रिण परिष्कृता।

प्रकाशक :- श्रीहरिकृष्णनिबन्धभवनम्, बनारस-१

संवत् २००८ ] द्वितीयं संस्करणम्। [ सन् १९५१ सर्वेऽधिकारा: प्रकाशकेन स्वायतीकताः।

Page 3

प्रस्तावना

विदितमस्तु तत्र भवतां रसिकजनानाम्- यदियं रसमजरी भानुदत्तकविकृता मित्रवर श्री पं० बदरीनाथशर्मण गुरभिव्या- ख्यया समलकृता भवतां पुरस्तादुपढौक्यते। रसमरी तत्प्रणेतृपरचयो व्याख्या- कर्त्रा भूमिकायां सर्वा्त्मनोल्लिखित इति न तत्राऽस्माकं किभित्नरिशिष्यते। सन्ति नाम तत्रानेका व्याख्या व्यप्षयार्थकौमुयादयस्तथापीयं 'मुरभि' व्याख्या सर्वा अतिशेते। यत इयं विद्यार्थिजनोपादेया यथा भवति तथा व्याख्याफर्त्राSडयासित महता प्रयत्नेन। तथाहि-अस्यां खलु रसमअरीस्यगद्यपद्यानां पदशः सरलं व्याख्यानं, दुजेयपदकोशा, प्रतिश्लोकमलङ्गारा, सलक्षणानि छन्दांसि च संगहीतानि वर्तन्ते। रसमजरीगतोदाहरणश्लोकगतविशेपपदव्यप्थार्थास्तु अ्रत्र प्राधान्येन संएहीता इत्ययं महान् विशेष: । सर्वथेयं विद्यार्थिजनोपकारिणीति नात्र कशन संशयलक: । एतन्मुद्रणं किल पूर्वमन्यस्य कस्यचिरसंपादकतवे प्रारब्घमासीतू। किन्तु तेन श्रेष्टी श्रीहरिकृष्णदामोऽपरितुष्यन् मत्सविधे आगत्य प्राथितवानेतस्याः संपादनाय। अरनेककार्याकुलचेता अर्हमनव काशोऽपि तदीयप्राचीनसम्बन्धजस्नेहपरिपलुनो नाशर्क प्रत्याख्यातुम्। किन्तु तत्र तत्र मुद्रापणार्थेमावश्यकपरिष्कारमान्रकरणं स्वीकृतय पुस्तकस्यास्य मुद्रणं समपाद्यमत्र दृष्टिदोषेण सीसकाक्षरयोजकदोषेण न सलमानि स्खलितानि यथासम्भवं परिमाज्य पुस्तक संग्रहेण तदीयाध्ययना-यापनप्रचारेण प्रात्साह- विष्यन्ति प्रकाशकमद्दोदयं व्याख्याकारं च तत्र भवन्तः श्रीमन्तो गुर्णकपक्षपातिनी विद्वांस इति आशासे-

विदुषामनुचरो गोपाल शास्त्री

Page 4

भूमिका अये ! साहित्यहृद्यस्प्रशः सहृद्यशिरोमएयो विपश्चितः ! को नाम रसिकजनेष्वात्मानं जिगरािषन् मनीषी गुयगौरवेख मश्जुतरं रसमअ्जरीसमभिधान रसनिबन्ध नाधिगच्छति। यस्मिन् स्पररि- करालम्बनविभावसात्विकभावनिरूपणामुखेन स्वरचितरुचिरोदाहरण: सावयव: शृङ्गाररसः सविशेपं निरूपितः । तथापि सारल्यमस्य सुतरां प्रशंसनीयमेवेति न परोक्ष प्रेक्षकाणाम्। इहत्या उदाहरणश्रोकाशशब्दार्थ- चारिमसंपदा सकलानेव सहशारनािशेरत इति द्रढयति साहित्यसन्दर्भेषु तेषां सादरसमुल्लेखः। इत्थञ्ज ग्रन्थोऽयं सर्वथा स्वविषयेऽप्रतिम एवेति व्याहरन्तो न मना- गपि जिह्लीमः । रचयिता चास्य श्रीजानकीजनिजागरूकयशोभासुरमिथिलामहीमएड- लान्तर्गत-(१) विद्यातपोवैभवविश्रुत-श्री (२) सिद्धेश्वराधिष्ठित-'सरि- सव' नामग्राममधिवसतो मैथिलओ्रोत्रियाम जन्मसोदरपुरसरिसववंशावतं- स-महामहोपाध्यायशङ्करभिश्रानुजमहादेव (३) मिश्रात्मजनुषो ढक्का (४) कत्रिविरुद् विभूपितस्य महामोदादीनां प्रणेतु: कविचक्र चूडामोरगगोश्व- रापराभिधानस्य गएपतिमिश्रस्य तनुजः स्ैष्ठषोडशशताब्द्यां विद्यमान: सकलालङ्कारिकशेखरस्तत्रभवान् भानुदृत्तमिश्रः । शेषचिन्तामणि-गोपालाचार्य-रङशायिनाम् मूलकृत्नामनि, भानुदत्तो भानुकरो वेतिसंशयस्तु मैथिलद्विजराजपज्जीनिबन्धानवबोधनिबन्धनः । एवं दाक्षिणात्यव्याख्यातृसाहचर्येण भट्टोपाधिकल्पनमपीदमन्ववाया- परिचयमूलकमेव। जह्गगोनोल्लिखितः खैष्त्योदशशताब्दीसमुद्नूतो वैद्यभानुपसिडत:, गोविन्देन सभ्यालपसो परिगृहीतो भानुकरश्चास्मा- त्प्रथगेव, समयविशेषणवलक्षएयात्। (१) सदुक भृङ्गदूते- 'मीमांसायाः अवणसरसा शेमुषी तायकी चेन्? चिसे चेसे किमपि कविताकर्णने कौतुकंवा। भाम्यन(?)बुषजनचतुष्पाठिकासु प्रयत्ना विद्याशालिप्रियसरिसवग्रामरनं परीयाः। (२) श्रीसिद्धेश्वरी देवी, श्रीमिद्धेश्वरश्म शिवा डापरान्ते श्रीवलमद्वेण प्रतिष्ठापिता वचत्वेऽप्यन्र विछसतः। (३) इदमखिल लिखितवंशपृष वीचय स्फुटमवगन्तव्यम्। (४) मैथिळपजीप्रसिद्रोऽयमुपाधिः। काव्यपाण्डित्यप्रकर्षः पुनरस्य रसवरद्ि ण्यामुदाहता: कतिचन श्लोका: प्रकाशयन्ति।

Page 5

भूमिका।

भानुमिश्रखानित 'मानुमती' नामपुष्करिएयाः सांप्रतमुपम्भलाद 'इसह' पुराख्यग्राममेव तन्निवासस्थानं मिश्चिन्वतस्तीरभुक्तीतिहास-(हिश्री ऑफ तिरहुत) लेखकस्यामैथिलतासमुचितो विभ्रमः, तत्पूर्वापरपुरुषाणां तत्र स्थितेरप्रसिद्धेः, 'इसह' पुरस्य सरिसवत्रामातिसन्निकर्षेणाभि तत्र पुष्करिणीखाननसंभवाच्च। भानुदत्तमिश्र-महाकविभवभूतिसंमिलनेतिवृत्तं पुनरतिहयमात्रमृलक- माकलयन्तो नात्र लिखामः। भानुकविना प्रकृतग्रन्थान्ते- 'तातो यस्य गणेश्वरः कविकुलालङ्कारचूडामणि- देशो यस्य विदेहभू: सुरसरित्कल्लोलकिर्मीरिता।' इत्यनेन स्वाभिजनो मिथिलादेश:, स्वजनकश्च गणोश्वरः प्रत्यपादि। परः पुनर्गणनाथस्तथाऽभ्यधायि। पञ्ञीप्रबन्धेन तुगणपतिरेव तथा निरदेशीतिविविधविप्रतिपत्तिबी जकविचिकित्साप्रसृतौ पञ्जीनिबन्धलेख एव मैथिलेषु सर्वतः प्रमागामि- तिमन्यमाना: कुमारभार्गवीये स्वयङ्कविकृतवंशवर्णनमनुसन्दधाना शफेट महाशयसंमति चाददाना नामयुगान्तरकल्पनाच्छन्दोऽनुरोवेनार्थक्यमा- श्रित्यैवेति निर्णयामः । यद्यपि कविनाऽनेन स्वसमयः कापि नोपन्यस्तः । तथापि म० म० शङ्करमिश्रस्य समयादवसातुं शक्यते। स च १४८८ स्ैान्दे मिथिलाम- भूषयदिति नेपालराजपुस्तकालयस्थमन्थलेखात्, तस्माद्दशमानां तद्वंश्या- नामिदानी सद्भावाच्चावधारितम्। एवञ् पञ्द्शशताब्दया अवसाने वर्त- मानस्य तस्य भ्रातु:पौत्रोभानुमिश्र: षोडशशताब्द्यामवततेति नासंभाव्यम्। किख् भानुकवेः पौत्र्याः पुत्रो भृङ्गदूतस्य निर्माता गङ्गानन्दकविःकर्ण- भूषणे स्वसंरक्षकं बीकानेरनरेश कर्णसिह्मवर्णयत्। महाराजकर्णसिंह: सैष्टसप्रद्शशताब्द्यामासीदिति (क्रौनोलौजी ऑफ इसडया) भारतेति- हासपद्धतौ सी एम उर्फ महानुभावेन लिखितम्। इत्थं किल सप्तदशश- ताब्यां विद्यमानस्य गङ्गानन्दकवेः प्रमातामहः कविभानुदत्त: पोडशशता- व्यामविद्यतेति नाड्गुतम्। पतेन भानुदत्तस्त्रयोद शशताब्द्या उत्तरार्घेऽभूदिति तीरभुक्की तिहास प्रशोतुरलेखो निर्मूल एव।

Page 6

भूमिका। ३

प्रबन्धा: भ्रगन्ते। किन्तु हन्त ते नैवाद्यत्वे साकल्येनोपलभ्यन्ते। तत्र नायकयोग्वस्थाभेदेन बहवो भेदा:, ते रसमञ्जर्ग्या विशेषतो दर्शिता: इति रसनरांङ्गएयां दर्शनात्ततो रसमस्जर्या ज्यायस्त्वमवधारयामः । कविरसौ निजामोपनामभूमिमृतं देवगिरीश्वरमुपाजीवदिति सात्वि- कभावसमासोदाहरणे- 'तत्कि राजपये निजामघरणीपालोऽयमालोकितः' इति रसमज्ञरीश्लोकांशः सूचयति। प्रशेतुः पुएयप्रकर्पण रसमञ्जर्या मनोरमतमत्वेन च नातिचिरादेव तावान् प्रचार: समजनि। येनेयं नानाविषयवासिभिर्मनीपिशेखररुच्चाव- चाभिव्या्याभिरहमहमिकया सदक्रियत। तासु च १-अनन्तपएडतस्य व्यङ्गनार्थकोमुदी, २-नागेशभट्टस्य प्रकाश:, ३-शेपचिन्तामये: परिमलः, ४-गोपालानायर्यस्य विकाम: ५-द्राविडगोपालभट्टस्य रसिकरक्षिनी, ६-विश्वेश्वरपार्वतीयस्य समक्जसा, ७रंगशायिन आमोद: ८-आनन्द- शर्मणो व्यदयार्थदीपिका, ९-महादेवस्य भानुभावप्रकाश:, १०-व्रजरा- जम्य रसिकर ज्नम, ११-कस्यचित् रसमअ्जरीस्थृलतात्पर्यार्थ इत्येकाद- शैव वयमाकणयामः ।

परीक्षपाठ उतया निर्धारिताया: म्रौढविद्धन्मनोहराऽपि चछात्ोपयोगिनी काडपि विवृनिगवश्यकीति विभावयता वाराएसेयसंस्कृतनिबन्धभवनाथ्य- ेएा संकृतप्रन्थोव्वाराय नितरां बढ्परिकरेण श्रेष्ठिना श्रीहरिकृप्णदासेन समुमाखि: कविभानुदत्तवंशकरीरभृतः सरिसवप्रामेवासी कोपाभिध- श्रोन्रियप्रवरमहामहिभविद्यानाथशमगुस्तनुजन्मा श्रीवद्रीनाथशर्मा ढवाद- शीमर्या: सुर्गमसमा्यां व्याम्यामलिखत्। सा चेयं काश्यामुक्तश्रेष्ठि- प्रबन्धेन मुद्रिता सतीष्वपि परासु विव्ृतिपु सारल्यसागदर्शिताभ्यां कमपि परीक्षार्थिनागुपकारं विदध्यादित्याशासानी व्याग्यामुद्ररापमादजत्रुटि- क्षमां प्राथयते- सं० कालेज-मुजफफरपुरम् विरशश्तामनुचरो ३-७-१९२७ बदरीनाथ:

Page 7

कविव्याख्यातृवंशवृक्षः

१ रत्नेश्वरमिश्र:

२ म० म० सुरेश्वर मिश्र: (पुत्र:)

३ विश्रनाथमिश्र:

४ रविनाथमिश्र:

५ जीवनाथ-म० म० भवनाथ-देवनाथ मिश्रा: ,,

६ म० म० शङ्कर-महादेव-भासे-दासे मिश्रा:,,

७ महाकविगणापतिमिश्र:

८ कविशेखरो भानुदत्तमिश्र: 1 ६ जानुदत्तमिश्र: (पुत्रः) ६ बूढवशर्मा (जामाता)

१० रामदेवमिश्र: १० हगइशमा (पुत्र:)

१० विश्वेश्वरमिश्र: (जामाता) ११ वीरेश्वरशमा

११ कविवरगड्गानन्दमिश्रः (पुत्रः) १२ हर्पतिशर्मा "'

१३ नारायगदर्त्तामश्र: (जामाता)

१४ गोविन्दशर्मा (जामाता) - १५ श्यामनाथ-धर्मनाथ-लोकनाथ-गिरिजानाथ-काशीनाथ-खगनाथ

१६ शोभनाथ-विद्यानाथ-रमानाथ-तेजनाथाः 1 (पुत्रा:)

1

Page 8

श्रीराधाकृष्णाभ्यां नमः र स म ञ्ञजरी 'सुरभि' समाख्यया व्याख्यया विभूषिता।

काश्चन काञ्चनवर्ज्ञी चटुलतमालाश्रितां कलयन्। प्रथयति 'बदरीनाथः' सुकृती रसमश्जरीसुरभिम्॥ १॥ इह कविसहृदयास्तिकशिरोमि: श्रीमान् भानुमिश्रः समुचित- मन्तरायशान्तये शिवात्मकं मङ्गलं वस्तु निरदिशति- आत्मीयं चरणं दधाति पुरतो निम्नोन्नतायां भुवि स्वीयेनैव करेण कर्पति तरो: पुण्पं श्रमाशङ्कया। तल्पे किश्च मृगत्वचा विरचिते निद्राति भागैर्निजै- रन्तः प्रेमभरालसां पियतमामङ्गे दधानो हरः ॥ १ ॥ अ्रन्तहृदये, प्रेमभरेण स्नेहातिशयेन, अलसां स्तिमिताम्, प्रिय- तमां गेमसीम (उमाम्), अङ्ग (वामेऽवयवे) दधानो धारयन हर उमा- पतिः, श्रमस्य (प्रेयस्याः सेदस्य) आ लेशतः, शङ्गया, निम्नोन्नतायां नोचोश्चायाम्, भुषि, आत्मीयं निजम् ( वामेतरम्) चरगाम्- पुरतोऽग्रें, दधात्यारोपर्यतन । किञ्च तरोः ( नतुलतायाः) पुष्पम् (न तु पुप्पासि फलं घा) स्वीयेनात्मोयेन एव, न तुवामेन करेशा, कर्षति त्रोटयते । (तथा) मृगत्वचा (हरिसचम्मरा) विरचिते (सुसज्जिते ) तल्पे (शयनीये) निजैः स्व्रीयः (दक्षिरो:) भागेरंशैः (अवयवैः) निद्राति स्वपितीत्यर्थः। तथा च-'पुरतोग्रतः' 'अङ्क प्रतीकोऽवयवः' इत्यमरः, 'तल्पं च शयनोये' इति विश्वः, 'हरः पशुप्रमथभूतोमापतिः इति हैमा, 'सेदो

Page 9

रसमसरी-

रत्यध्वगत्यादे: श्वासनिद्रादिकृच्छमः' इति दर्परः, किमनिएं भविष्य- तोत्याकारकश्चित्तवृत्तिविशेष: शङ्गा, स्त्रोपुंसयोग्न्योन्यालम्वनः प्रमा- स्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः, 'अ्रतितृष्त्यादिजन्या नवेतसः क्रियानुन्मु खताS5लस्यम, ध्रमादिप्रयोज्यचेतस्सम्मीलनं निद्रा, इति जग- साथश्च।अत्रोमाया मृदुतां सूचयता वाक्यार्थत्रयेश, आत्मीयादि पद्द्योत्यप्रियत्वेन च शिवस्य तस्यां प्रेमातिशयः, अन्नगदिपद व्यञ्जितेन तस्या: सान्द्राननदजनितवाहमेयवैमुख्येन पम्ण: परस्पर- निरूपितत्वान्मनोरमत्म्, नपुंसकलिङ्गेन स्वाङ्गस्य कामलता, तया तदङ्गानाप्, ततश्च प्रेमोतकर्ष:, एकवचनेनैकाङ्ग एव चिर वहनेऽपिखेदा- वगमाभवात्तत्निमन्नमनस्कता, ततस्तस्या: सुषमातिरेकः, भुवो निम्नो- न्नतत्वेन पुष्पस्य तरुस्थतया तल्पस्य सृगचर्म्ममयत्वेन व श्रमजननयो ग्यत्वम्, वर्णानायविषयश्च वस्तु संलक्ष्यक्रमम्, तदतुपासितः कविवृत्ति तद्विषयकरतिभावः, शिवयोविलक्षणोपगूहनोम्भिती भावानुपाएक: स्वतन्त्रो वा शङ्गाररसश्चासंलव्यकमो वाच्यातिशायि विन्धिित्या ध्वन्यते। यत्तजयति पदानामध्याहारेर नतिध्वनिपक्षस्तु नानदभ्याहार भारगौरवान्न विचारसह:। न चापि मङ्गलत्वहानि: यथाथ्रतेऽपि- 'आ शोर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्दशो वाउपि तन्मुख्न्' पति दर्शनादस्तु निर्देशात्मकमङ्गलत्वस्य सच्ात्! एवं 'रसालसाम' रत्यास्दार्थक रसशब्दघटितपाठो न सम्यक, रसस्य स्वशन्दसत्यधापत्ते, अर्ा न्तरकल्पनेSसङ्गते:, नत्परि चायकान्तर सद्धापाच्य। श्रमाशङ्वानिदाल स्यानां सश्चारिसां त वाच्यत्वेऽपि, प्रकृतग्साप्रातिकल्यात, प्रकागन्त- रस्य तरकार्य्योनिर्वाहकरवाच्च'शोत्सुक्येन कृततरा' इत्यादिवज दापः। तदुकम्-'न दोषः स्पदेनोक्तावपि सश्चारिणः कचित्' इति भम्मटेन। थ्रमाशङ्गायाः करसतया क्रियात्रयेन्वयः। अ्रग्रगमनायकपुर्धातोः कर्म्मकान्तात्तसौ पुरत इति। उमाशिववामाहया मेदेउष्याधारा- घेयभावारोपादङ्ग इत्यत्र सप्तमी।

स्यानेकपदार्थतया 'हेतोर्वाक्यपद्रार्थत्वे काव्यलिङ्गम्' इति दर्पणोक्तल क्षरं काव्यलिङ्गम्। शरङ्गाररसस्य भावाङ्गत्पविवक्षायां रसवदलग्वारत्।

Page 10

सुरभिभूपिता। ३

वस्तुतस्तु-'काव्यात्मत्वं रसध्वनेरेa' इति लोचनकृताउपि काव्यात्म- तथा व्यवस्थापितस्य तस्यातन इाम्राधान्यमसम्भवोति नेह सः। तस्याविवक्षायां सत्वे तु तदलगरो ध्वनिकृत्सम्मत इति बोध्यम्। स्वीया मध्या धारा नायिका। अनुक्कृजो नायक:। 'समग्रगुणा वैद- भी' इति वामनोक्ता वदर्भी रीतिः। 'अतर्शात्सम्पतिः' इति भामहस्य, 'मो भूमि: श्रियपातनोति' इति कालिदासस्य च ववनात् प्रथममवर्ण- मगएाया: सन्निवेशः सम्पत्तिफलकः । 'सूर्याश्वसेसजरतता: सगुरवः शार्दूलविकरोडितम्' इति रलाकरोक्तलक्षण शादू लविकीडितं छुन्दश् ॥१।। कीत्यनुवृत्तये स्वग्रन्थनासनी निदिंशन् प्रेत्षावत्परवृत्योपयिकं प्यो- जनं दशयति- विद्वत्कुलमनोभृङ्गरसव्यासङ्ग हेतवे। एपा प्रकाश्यते श्रीमद्भानुना रसमञ्जरी॥ २॥ विदुर्षा सहद्रयानाम्, कुलस्य समुश्यस्प, मता (एव) भृङ्ग: (तस्य यः) रसस्य ङ्गारस्य मकानदूस्य व, व्यासङ्गो विलक्षण प्राप्ति: (आस्वाद) (सप) हेतुः पवत्वरचनाया सजगविवृतेश्व कारणम्, तस्म (प्रयोजनाय) पषा पुद्धिस्था, रसस्य प्रागुपात्तस्य, (आधारनूता प्रकाशिका च) सजरा नतद्जोज्ंदस्तत्सटशो ग्रन्थ, श्रीमता प्रभावता प्रतिभाभृता च, नजुना वितस्वता आातुकुरिना व. प्रकाश्यते विकाश्यते विरच्यते चेत्यर्थः। तथा च-'कुलं गरे' इति विश्वः। 'रसा गन्वरसे जले। शुद्गारादौ' शत मेदिनो। 'मक्जरा वहनरी' इत्यमरश्। अ्रत्र विद्वतपदेन व्यवच्छिन्ानां वैधेयानामिहादरामात्रेपि खेदा- भार:, मनसा भृङ्गयागेपादसासक्ति:, यथा सूर्थ्यो मधुलिदां मकर- न्दास्यादाय मअररी विकाशयति, एवं कवि: सचेतसां रसास्वादाय प्रबन्धमिमं विश्यातीत्युपमा च व्यजते। न चाप्रसिद्धि, चूतादिम- अर्य्या: कुसुमरुपतया रवितिकास्यत्ास्य सववेद्यसात्। निमित्त-

Page 11

रसमस्री- oc

रेस बोधकत्वाद् ग्रन्थे साध्यवसाना गौणलक्षणा। तस्यामास्वादा- तिशयजनकतवं व्यङ्ग्यं प्रयोजनम्। मनसो भृङ्गतादात्म्यारोपादू 'विषय्यभेद्तादूष्यरञ्जनं विषयस्य यत्। रूपकं तत्' इति जयदेवोक्तलक्षणं रूपकम्। श्लेषस्तु नास्तयेव, तत्रार्थयोः समकक्षत्वस्य रुय्यकादिभिर्व्यवस्थापितत्वात्। इद तु- 'अर्थः प्रकररं लिङ्गम्' इत्यादिदर्शनात्प्रकरणेन बलाद्रसभान्वादिपदाना- मभिधायां शङ्गारकविप्रभृतिषु नियन्त्रितायां मकरन्दसूर्य्यादीनामुप- स्थिति: पश्चादभिधामूलव्यअ्जनयैवेति न साम्यम्। एवं पूर्वार्धार्थस्य परार्धार्थहेतुत्वात्काव्यलिङ्गमपि न, हेतुपदोपादानाद्विच्छ्ित्तिविशेषोच्छे- दादिति प्रदीपोद्द्योते स्फुटम्। 'सोनेकस्य सकृत्पूर्वः' इति प्रकाशल- त्ितोङ्गशब्दयोश्छेक, समानस्थानोयवर्णानां सह विन्यासेन श्रत्यनु प्रासश्च, तेषां संसृष्टिरेत्र मिथो नैरपेच्यादलंकारः। पद्यं छन्दश्च ॥२॥ प्रकृतमाह- तत्र रसेषु शृङ्गारस्याभ्यर्हितत्वेन तदालम्बनविभावत्वेन नायिका तावनिरुप्यते- तत्र ग्रन्थे, रसेषु रत्यादिस्थायिभावावच्छ्रिन्चित्स्वरु पेषु 'शृझ्ार: करुणः शान्तो रौद्रो वीरोऽद्ुतस्तथा। हास्यो भयानकश्रेव बीभतस- क्र्ेति ते नव' इति भरतोक्तनवविधेषु, शक्कारस्य रतिस्थायिकस्य, अभ्यहिंततवेन शङ्गारमुपक्रम्य 'अस्यास्ति द्वत विप्युः इति कौस्तु- भोक्ते: श्रंष्ठतया, तस् बुद्धिचिषयीभूतनायकवृत्तिरसस्य, श्रतम्वन- विभावतवेन स्थायिविषयत्वविशिष्टरसास्वादजनकत्वेन (अवच्छभ्ना, हेतुना वा) नायिका उप्रामारायनिश्चयानास्कन्दितानम्यात्वप्रकार कज्षाना- विशेष्यत्वविशिष्टकान्तात्वोपाधिमती, तावझायकनिरुपणात्पूर्वम्, निरू- प्यते उद्दिश्य लक्षयित्वा परीक्ष्यत इत्यर्थ: । पतेन शृङ्गारालम्बनत्वेन तौल्ये प्रथमं नायिकानिरुपणो किं बीजम्, स्वन्तनायिकापदान्च करथ सर्वासां नायिकानां बोध इति शङ्कायुगलमपास्तम्। स्वरूपज्ञानायोदिशन् विभजते- सा च त्रिविधा-स्वीया, परकीया, सामान्या चेति।

Page 12

सुरभिभूषिता।

सा नायिका, त्रिविधा स्वीयातवाद्यपाधित्रयविशिष्टा। इतरव्यावृत्तये स्वीयां लक्षयति- तत्र स्वामिन्येवानुरक्ता स्वीया। तत्र त्रिविधनायिकासु स्वामिनि, परिणोतरि एव न तु तदतिरिक्ते अनुरक्ता स्वीयेत्यर्थः। स्वामी परियोता न तु परिणीतः, तस्य परिशयक- म्मराभावात्। शृङ्गारस्थायिरतिर्तुरागः, तेन पित्रादिरतिसस्वेउपि न क्षतिः। तद्त्ता च तद्धिकररतावच्छेदक-(नायिकात्व-) धर्म्म- वत्वम्, तेन मुग्धायामनुरागाभावेउपि तद्धर्म्मसत्वान्नाव्याप्तिः। तथा च परिरोत्विषयकरत्यधिकरणता वच्छेदकधम्मवत्वे सति तदितरानतुर- क्तत्वं स्वीयारवं पर्य्यवसितम्। दोषपरिजिद्दीर्षया परीक्षते- न च परिणीतायां परगामिन्यामव्याप्तिः, अत्र पतिव्रताया एव लक्ष्यत्वात् । परगामिन्यां पत्यतिरिक्तानुरक्तायाम्, विशेष्यदलासमन्वयादव्या- पिर्लचयता उवच्छेदकसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितयं तुन, श्रत्र स्वीयाप्रकररो, पतिव्रताया: पर्येकानुरक्ताया एव न तु पतितद्न्ययोरनु-

उध्याप्ति: शङ्कितेति बोध्यम्। तदुक्तं दर्पणे-'विनयार्जधादियुक्ता गृह्क रर्मपरा पतिव्रता स्वीया इति। अभयानुरक्ताया गतिमाद- तस्याश्च परगामित्वात परकीयात्वमपि समायाति। तस्या उमयानुरक्तायास्तु परानुरक्तरवात् परकीयात्वं वक्यमारं परकीयालक्षणामेव। चकारो व्यवच्छेदे, अपिरवधारणे। 'स्व्रीया 55र्जवादियुक्' इति धनअयोक्तांस्तञधर्म्मान्दर्शयति- अस्याश्रेष्टा-भर्तुः शुश्रुषा शीलसंरक्षणमार्जघं क्षमा चेति। भर्तु: पश्युः शुध्धूषा परिचर्य्या, शोलस्य सद्वृत्तस्य सम्यग् रक्षपां

Page 13

६ रसमअरी-

मनसाउव्यनन्यथाकरराम, आर्जवमकोटिल्यम, क्षमा तद्दोषतितिक्षेति चतुष्टयम् ,अस्या: स्वरीयायाश्चेष्टा शापको धर्म्म इत्यर्थः। तथा च-'शु- श्रषा श्रोतुमिच्छायां परिचर्य्या प्रदानयोः' 'शील स्वभावे सद्वृत्ते' इति विश्वप्रकाशः। मृले चेष्टापदं धर्म्मपरम्, अन्यथा5ऽर्जवेSसङ्गतिः स्यात्। स्वीयाधर्म्मानुदाहरति- यथा- गतागतकुतूहलं नयनयोरपाङ्गावधि स्मितं कुलनतम्रुवामधर एव विश्राम्यति। वचः प्रियतमश्रुतेरतिथिरेव कोपक्रमः कदाचिदपि चेत्तदा मनसि केवलं मज्जति ॥ ३ ॥ कुलनतभ्ुवां कुलोनाङनानां नयनयोर्गतागतकुतूहलं प्रसारणाकुश्च- नकौतुकम्, अपाङ़गो नेत्रप्रान्तावघधि: परिच्छेत्ता (सीमा) यस्य ताड शम्, न तु बहिः, यद्वा ऽपगतमङ यस्येत्यपाज्गोउनङ्गस्तद्वधि, कान्त- स्वान्ते तदुदयं यावत्, न तु ततः परम्, तदपि कदाचित् कामोद्रेकिणि वसन्तादिसमये, न तु सर्वदा भवतीति शेष:। (एवं) स्मितं नेत्रमात्र- विकासको हास:, नत्वतिहसितादि, अधरेऽनूर्ध्वोष्ठ एव, न तु सृक्कादो, विश्राम्यति विरमति। (तथा) वचो (वचनं) प्रियतमस्य, न तुपरे- षाम्, श्रुतेरेकस्यैव अवशास्य, न तु द्योरतिथिरागन्तुको भयतीति शेष:। (किञ्च) कदाचित् प्रतीपाङ्गनासन्गमसाक्षात्का रा वसरे , च्चेद (यदि) कोपस्य मानस्य क्रमः प्रारम्भ, अपि सम्माव्यते, तदा केवलं निश्चितं कृत्स्नं वा मनसि मज्जति निलीयत इत्यर्थ:। तथा च 'अपाङ्गोउष्यङ्गहीने स्यानेत्रान्ते' इति विश्वः। 'श्ुतौ श्रवः' इति हेमचन्द्रः । 'परिच्छेदे विलेउवधिः' 'आगन्तुरतिथिःनिर्णोते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेककृत्स्नयोः' इत्यमरसिंह: । 'ईषद्विकसितै- गराडे: कटाकेः सौष्ठवान्वितैः। अलत्षितदिजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत्' इति भरत्च। इद् कदाचिदिति पुरस्तात् कुलनतम्रामिति परस्तादप्यन्वेति। कुलनतभ्रूपदेन शालीनता, विश्रास्यतिपदेन

Page 14

सुरभिभूषिता। ७

वाच्यं तिरस्कृत्य बहिरतुद्गतिस्तत्र सुखावस्थितिश्, भ्रतेरित्येकवच- नेनोक्तेरनुश्स्त्वम्, एतावद्धि: शीलसंरक्षरम्, प्रियतमप देनालपनयोग्य- ता, अतिथिपदेन कादाचित्कत्वं मानापमानयोस्तुल्यता क तेन प्रिया- पराधानां क्षमा क्रमपदेन दोषस्यापरिपोष:, तस्मादार्जवम्,मज्जति- पदेन वहिस्तश्नेष्टानुन्मीलनं मनसो गाम्भीयर्यक्च, कदाचित्पदेन तदया- प.राणामनित्यत्वं, नित्यत्वे प्रियपरिचर्य्याव्यासङ्गभङ्गाद्गीतिः, तावता पतिशुशर्पा च व्यज्यते। अङ्गनामान्रवृत्तीनां तादशनयनव्यापारादीनां वर्णनात् 'स्वभावो किस्तु डिम्भादे: स्वक्रियारूपवर्रानम्' इति मम्मटोक्ता स्वभावोक्ति: परिकरश्चालङ्वारी। 'जसौ जसयला वसुग्रह्यतिश्च पृथ्वी गुरुः' इति केदारोक्तलक्षएं पृथ्वाच्छन्दश् ॥ ३ ॥ स्वीयां विभजते- स्वीया तु त्रिविधा-मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा चेति। तुना परकीयासामान्ये व्यवच्छिद्येते, समुच्चयप्रकारयोश्वेति। मुग्धां लक्षयति- तत्राङ्करितयौवना मुग्धा। तत्र त्रिविधस्वोयासु, अहुररास्य चेतनावयवे बाघाच्छोभाति- शयव्यज्ञनाय नवीनत्वं लक्ष्यते। तथा च पत्यतिरिक्ाननुरक्तत्वे सति- नव्रीनयोवनशालित्वं मुग्धाया लक्षगाम्, नवीनयौवनयोः परकीया- सामान्ययोर्ध्यावृत्तये पूर्वदलम्, मध्याप्रगल्मयोर्व्यधच्छेनाय चोत्तर- इलम्। वस्तुतस्तु परकीयासामान्ययोरपि क्रचिनमुग्धारमिष्टमे- वेति पूर्वदलं न देयम, अत एव मूले, 'मुग्धा नववय:कामा' इति दूशरूपके व तन्नोपास्तमिति सचेत तो व्रिवेचयन्त। मुग्धां विभजते- सा च-अज्ञातयौवना, ज्ञातयौवना च। सा मुग्धा, पूर्वर्स्र्थे पर: समुचये चकारः। जातमज्ञातं च यौवनं ययेति तृतोयान्तार्थबहुवीहिरेवेह सहदयहृदयङ्गमा, स्वयम-

Page 15

रसमअरी-

ज्ञायमानस्य तस्य परक्षायमानत्वात्। मुग्यालक्षणघटकयौवने ज्ञाय- मानत्वमझ्ञायमानत्वं च क्रमेण निवेश्यामू लक्षणीये। मुग्धाया व्यापारनिबन्धनं भेदं दर्शयल्लँक्षयति- सैव क्रमशो लजजाभयपराधीनरतिनवोढा। सैव सुग्घैव, न तु मध्याप्रगल्मे, क्रमशः समयविशेषेण परिचय- वशात्, लजया सहजशालीनतया, भयेनापरिचितपूर्वारसम्भोगात् किं भविष्यतीति शङ्मया च पराधीना परतन्त्रा (तत्प्रधानेति यातरत्) रतिः केलिर्यस्यास्सा, नवोढा नवमूढा प्रियेश सम्भोगं प्रापिता, नव- मूढं यस्या इति वा। इह लजाभोत्योः सामानाधिकरण्यमेव, अनु- भवात्। तथा च लज्ाभयप्रधानरतिकत्वमेव नवोढात्वं श्ेयम्, अधिक- न्त्वप्रयोजनम् अव्यभिचारात। एवमग्रेऽप्यवसेयम्। तद्विशेषमाह- सैव क्रमशः सप्रश्रया विश्रब्धनवोढा। सैव नवोहैव, क्रमशः परिचयक्रमेश प्रथ्येष विनयेन विश्वासेन वा सहिता विश्रब्धनवोढा। विश्रब्धा चासौ नवोढेति कर्म्मधारयः । विश्रम्भ एव किं भविष्यतोति भोतिनिवर्तकः स च परिचयमूलकः । विश्रब्धतवं मुग्धालक्षणो निवेश्य लक्षरामस्या विधेयम्। अनयो: पूर्वें लज्जा, ततो भोति, तद्नन्तरं परिचयवशात् पतिदर्शनस्पर्शनादी विश्रम्भ इति 'कृतान्तः कान्तो वा समजनि न मेद: प्रथमतस्ततो ववित्रैम्मासर्मनुज इति जग्राह हृदयम्" इत्यादिपद्योक कमो शेय.। न चैतत्प्रकारदयमभिनवम्, 'रतौ वामा मृदु: क्रुषि' इत्यनेन परत्रापि तत्सूचनात्। मुग्धाS साधारराधम्मानाह- अस्याश्रेष्टा-क्रियाहिया मनोहरा, कोपे मार्ईवम्, नवभू- षणो समीहा च। अस्या मुग्धायः । एकवचनं पूर्ववजात्यभिप्रायिकम्। क्रियासु हीर्दशंनादिव्यापारविषयिणो लज्ा, तया मनोहरा, सलजव्यापा-

Page 16

सुरभिभूषिता।

ताया जगन्नाथेन स्वीकरणात्सविषयत्वम्। कोपे माने, मार्दवं भटित्य- पनेयता। नवभूषोऽनुपभुक्तालङ्कररो, समीहा दिधरिषा। मुग्धा यथा। उदाहियत इति शेषा, एवं परत्राष्युननेयम्। उदाहरएमाह- आज्ञसं किल कामदेवधरणीपालेन काले शुभे वस्तुं वास्तुविधिं विधास्यति तनौ तारुण्यमेणीदृशः । दृष्ट्या खञ्जनचातुरी मुखरुचा सौधाधरी माधुरी वाचा किश्च सुधासमुद्रलहरीलावण्यमामन्त्रयते॥ ४॥ कामदेवधरणीपालेन विजिगीषुस्मरनृपेण, एणीदृशो मृगाव्याः, तनौ वपुषि, शुभे मङले, काले वेलायाम्, वस्तुं चिर स्थातुम, आ्रराश्त्तं विधेयतयाSSदिष्टम् तारुण्यं यौवनम्, वास्तुविधिं सुखचिरस्थितये वास्तोर्वेश्मभुवो लक्षणया तद्धिष्ठातृदेवतायाः विधि पूजनस्य क्रम कल्पं वा, किल निश्चितम्, विधास्यति करिष्यति, (इति हेतोःतस्या:) दष्टथा हशा, खञ्जनस्य खख्जरीटस्य, चातुरी कौशलम्, मुखरुचा वद्नकान्त्या, सुधाधरस्येयं सौधाधरो चान्द्री, माधुरी सरसता मनो- हरता वा, किञ्च तथा, वाचा वचनेन, सुधासमुद्रस्य पीयूषसिन्धो: खहरोणां तरङाणाम्, जावरायमञ्च्छायातिरेको लक्षया सौन्दर्य्यम्, आमन्त्र्यते भवद्भि: कृपयाऽत भूषसायागन्तव्यमिति निमन्त्र्यत आका- ख्यंत इत्यर्थ: । तथा च 'जिगीषी व देवोकि:' इति क्षपराक:, 'वेश्मभूर्वास्तुः' 'कल्पे विधिक्रमौ' इत्यमर:, 'तनुः काये कशे' इति विश्व, 'खखनः खञ्ज- रीटे स्यात्' इति मेदिनी, 'मधुर सरसे शेयं स्वादुन्यपि मनोहरे' इति धरगि, 'मुक्ताफलेषुच्छ्ायायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदकेशु सज्ञावण्यमिहोच्यते' इति भूपालय्न। अत्र विधिशष्दस्य क्रमार्थर्वान् कथितपद्त्वम्। हेतुपरामर्शके-

Page 17

१० रसमखरी

तिशब्दस्य आटित्यध्याहाराञ्च नानभिहितवाच्यत्वम्। जातिभिन्नप्- वृत्तिनिमित्तकस्थले विशेष्यताया वैवक्षिकत्वाइवधरणीपालशब्दयो: परनिपातः। कामत्वेन कामिनीवपुर्भूमौ निवासस्यीचित्यम्, धरणी-

पालनोयता, पसीदक्त्वेन विभ्रमस्फुररयोग्यता, तनुत्वेन कार्श्यद्वारा सङ्कीरात्वम, ततोऽयेषां दुर्गत्वम, तावता निरुपद्रवत्वाद्वश्यं निवा- साहता, द्वितीयया वास्तुविधेरीप्सिततमत्वम्, ततस्तद्वश्यकर्तव्य- रवमुखेन रामणीयकम, खख्जनचातुरीपदेन नीलकटाक्षविक्षेपरीतिम- त्वम्, यद्वा खञ्जनवत् समयविशेषसञ्चारितया कादाचित्कत्वम्, ततोउपि सत्रपत्वम्, तेन कामनीयकम्, तावता क्रिया हिया मनोहर- त्वम्, यद्रा खञ्जनस्य निधिमद्देशयोगितेव दृशागुरावज्नासक्ति:, यद्वा तद्त्सूत््मदशिता तया यौवनस्य प्रत्यग्नत्वं व्यज्यते। न तु चाश्च- ल्यमेव केवलं व्यज्यते, तथा सत्येसीट्टवपदस्यैव तावत् प्रतीतिकारि- तयास्य वैयथ्यम्। परिपदस्य स्त्रपर्यर्यायमृगपदोपलक्षकता तु नेया- र्थत्वदूषणक्रमसान्त प्रगुया। एतीत्येश इत्यादि यातायातकर्त्रादिरु- पयौगिकार्थश्च न सुबोधः, योगादूढेबलीयरत्वात्। अरथान्तरन्त्वनादे-

तमहृदयाधिनिवारकत्वरूपतमोनिगसकत्वपर्य्यवसा्यीनि लोकोत्तर-

रीमाधुरीलावण्यपदैर्वाच्यानां चातुर्य्यमाचुर्य्यलावण्यानां मानवमृद्री कादिधर्मतया खस्नचन्द्रलहरीषु बाघान्चलाचलत्वाक्कादकरवोज्जवल त्वानि लक्ष्यन्ते। सौधाधरीपदेन चन्द्रवत् सदाप्रसन्तया कोपरूप- मालिन्याभावः, कापेउव्यल्पापनेयतालक्षणमृजुत्वम्, सुधाऽधिकर- सवत्ता च, सुधासमुद्रलहरीपद: क्रमेरा जीवनदातृत्वसमर्य्यावत्वप्र- तिक्षणविलक्षएारसव रवानि। समष्टथा तु वाचोनेसर्गिकमार्दचाविभू- वशासत्वेउपि विलक्षरास्य लावरायलक्षणनवीनभूषरास्य समीहा, आररा- कारणीयानां स्त्रीत्वकलोवत्वनिदशेन केवलं खोगां षण्ढानाञ्च राजा- न्तःपुरप्रवेशाधिकार:, परस्पराह्वानौचिती च, तृतीयया दृष्ट्यादीनाम

Page 18

सुरभिभृषिता। ११

रापरायणत्वादिङ्गितज्ञत्वं सेवाप्रावाण्यं च व्यज्यते। मृगदशस्तनौ मदनमहीपाशप्तारुण्यामात्यकर्तृकवास्तु विवेर्विधास्यमानत्वेन सम्प्रति सारुण्याभावात्मरकृते मुग्धालक्षणासमन्वयशङ्का तु न मनागपि सचेतसां चेतसि पदमासादयेत्, कार्य्यकारणचिपर्यर्ययात्मकातिशयो- क्तिभङग्याSत्र टकचातुर्थ्यादेः कार्य्यस्याशुभावितां दर्शयितुं कारण- त्तारुण्यात्पर्वमेवाविर्भावरय 'आ्मन्व्र्यत' इति वर्तमानार्थकलटा नि- र्दिष्टस्य कविप्रौढ़ोक्त्या सिद्धर्जागरूकत्वात्। स्वभावादेवेयमेणीटक तत्रापि कामादेशेन योवननिवासात्कीदृग्लावण्यवती स्पादिति चित्री- करणार्थ किलशबदगम्ये 'शेषे लडयदो' इति सूत्रेरा सलकारापवादे विद्धातोर्वर्तमाने लटि यौवनस्य तात्कालिकताया सुववत्वाच्च। ननु चातुरीप्रभृतेरामन्त्रसमेवेति कथमुकसन्दभंसूङ्गतिरिति चेत्, न तञ्वा- रिमातिशयप्रकाशनायामन्त्रवर्शनेऽपि बीजरुपेण ततस्थितेः प्रागपि स्वीकारात्, योवने नवीनत्वस्यैव निवेशात्तदादिमदशाया विलासानां सहृद्यमात्रवेद्यतया भूय: प्रकाशाभावेऽपि क्षत्यभावाञ्च। निवासोन्मुखकामाज्ञमतारुरायाचकीर्षितवास्तु विधानस्येतरवाक्यार्थ- हेतुत्वात्काव्यलिङ्गालद्वारोSत्र वाच्य:, हेत्वर्थकेतिशब्दाध्याहारे हे- तुत्वस्य वाच्यत्वात्। अर्थाध्याहारपक्षस्तु शाब्दिकानुगतिपरायणौरा- लङ्कारिकर्नाइतः । एवं प्रस्तुतनायिकादगादिप्रशंसाये तत्तुल्यगुणा- प्रस्तुतखञ्जनचातुर्य्यादिप्रशंसनात् तुल्ये प्रस्तुते तदन्यतुल्यान्षेपरूपा- प्रस्तुतप्रशंसोपन्यासोपि नेह सम्यक्, प्रस्तुतस्य व्यङ्गयत्व एव तस्या स्वीकारात्, अ्त्र तु नायिकाहगादीनां वाच्यत्वम्, किन्तु खज्जनचातु- य्याोेने त्रादाव सम्भवात्तत्साहश्ये पर्य्यवसानमिति। अभवन् वम्तुसम्बन्धो भवन्वा यत्र कल्पयेत्। उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा निदर्शना। इत्युद्भटोकलक्षराया निदरशनया, रिकराककुरेण न दृष्टयादीना- मामनत्रशकर्तृत्वसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धोक्त्या विषयिणा विष- यस्य निगरणमतिशयस्तदुक्तिः। इति जगननाथेन लक्षिताया असम्बन्घे सम्बन्धरूपाया अतिशयोक्तर झराङ्गिभावेन सङ्करस्तु निगद्यते। 'र ङ्राङ्गिभावावस्थानम्' इति दरिडनोक: सङ्करः, 'एकस्यापि सकृत्परः'

Page 19

१२ रसमअरी- इति प्रकाशलक्षितेन वृत्त्यनुप्रासेन, वस्तुवास्तुशव्दवृत्तिना 'छ्ेको व्य- अनसंघस्य सकृत्साम्यमनेकधा' इति दर्परालत्षितेन छ्ेकानुप्रासेन च -अलङ्गारस्यालङ्कारयोगित्वं संसृष्टिः' इति वामनोक्ता संसृष्टिश्च।सा तु 'तिलतण्ड्रलवद्रयक्ता' इति भोजराजदर्शितदिशाSत्र व्यक्ेव। उद्ध- टस्तु शब्दार्थालङ्कारनाम्नाव्यमुं निरदिशदिति दिक् ॥४॥ मुग्धाविशेषमुदाहरति- त्रज्ञातयोवना यथा- नीरात्तीरमुपागता श्रवयोः सीम्नि स्फुरन्नेत्रयोः श्रोत्रे लग्नमिदं किसुत्पलमिति ज्ञातुं करं न्यस्यति। शैवालाङ्कुरशङ्कया शशिमुखी रोमावलीं प्रोञ्छति श्रान्ताऽस्मीति मुहुः सखीमविदितश्रोणीभरा पृच्छति ॥५॥। नीरात् जलात्, तोरं तटम, उपागता प्राप्ता (उपतर्ट प्राप्ता न तु तटम्) शशिमुखी चन्द्रवदना (नायिका), श्रोत्रे कररों, इदं शायमानम्, उत्पलं कुवलयम्, किं लगं सम्बद्धम, इति (शक्षया) श्रवरायोः सोम्नि उपकण्ठम् (सब्नियौ) मुद्ठः (एतदग्रेऽपि योज्यम्) वारंधा- रम्, करम् (एकम्) न्यस्यति, व्यापारयति। तथा शेवालस्य जल- नील्या:, अक्ुरस्य नूतनप्ररोहस्य, शङ्कया, रोमावलीं नवोद्रतलोमसे- खाम्, (अपरेए करेएा) प्रोञछति ( अपनिनीषया) परामृशति । तथा अविदितोऽजातः श्रोरायोनितम्वयोः (यौवनहेतुकः) भरो भारो यया तादशी, थान्ता खिन्नाऽस्मीति सखीं वयस्याम्, पृच्छति जिशा- सया वक्तीत्यथः । तथा च 'सीमोपकण्ठम्' 'स्यादुत्पलं कुवलयम्' इति धनस्यः, 'नेत्रं व गुरो मूले विलोचने' इति त्रिकाराडशेष, 'जल- नीलो तु शैवालम्' इत्यमरश्व। इह् नयताति नीरमिति व्युत्पत्या तस्या उन्लोलकलञोलमालाभि- स्तोरानयनम्, तावता स्वयमागमनाशक्ति, तद्ीजतया श्रोण्योगौरवम्, तस्याथ्यसुवहत्वादपरिचित पूर्वतवम्, द्वितीयया तीरस्येष्सिततमत्वम्, तेन जलस्थितो द्रेष:, तन्मूलतया इतिपरम्परयैव न तु साक्षात्, ड-

Page 20

सुरभिभूषिता। १३

तत्परिकरतया शङ्कात्रयेणान्तःस्तैमित्यम्, तेन, कार्थेनागमनस्य भूत- त्वेन च शङ्गानां द्राघिमा, ताहशशङ्कोन्नीतभ्रू युगकौटिल्येन मुखस्य श- शिसाधम्यौंचित्यम्, उत्पलस्य लग्नत्वेन जलचिहारे स्वतः सम्बद्धत- याऽस्थापनम्, अज्षात्वा वा स्थापनम्, तेन तद्पसारणाय करन्यास- स्यौचिती सूच्यते। एकवचनेन सीम्नोः समत्वम, नेत्रयोः सीमानं यावत्स्फुरणेना- नुभावमुखेन वितर्क:, अक्कुरपदेन प्रत्यग्रत्वद्वारा सौन्दर्यम्, एकवचनेन सूक्ष्मता, सखीतवेन विश्रम्भ:, तेन प्रश्नौचित्यम् , मुहुःकरन्यासादिना शङ्काऽतिशयः, करन्यसन-प्रोञ्छन-प्रश्नानां लटा वर्तमानत्वम्, ततस्त- दाविर्भावहेतूनां नयनविशालतालोमलतोद्रमगौरवाणां, तात्कालिकप्रा यत्वेनाजाततालक्षणामज्ञातयौवनातवं बोध्यते। यन्तुत्पलमित्येकवचनेन नेत्रस्य विशालता, करमित्येकवचनेनैकस्यैव करस्योभयत्र व्यापार- करणात्सम्भ्रमातिशयश् व्यज्यत इति। तन्न, एकवचनवाच्यार्थस्यक- त्वस्यव तन्र बोधे पर्यघसानात्। तथा हि पयसि प्रतिबिम्बितमेक- मेव लोचनं पश्यन्त्याः सशङ्काया मृगदशस्तद्वगमायकस्यैव करस्य नयास: समुचित इति नात्र व्यकः सश्चारः। नेत्रद्वयप्रतिबिम्बदर्शने तूत्पलद्यसम्बन्धराङ्गव स्यात्। न हि विशालतममप्युत्पलदयसम्बन्ध- शङ्कव स्यात्। न हि विशालतममप्युत्पलमेकं नयनद्यतुलां कदाचिदा- रोहति। नाष्यसाइश्यमूलकः सन्देहः सहदयमनोहरः। न चा सम्भ्रमा- तिशयादेकमेव कर प्रेरयेदिति नियमः। प्रत्युत तदानीं करदयप्रेर्- मेघोचितम्। अतपघ श्रोत्र इत्येकवचनं च स्वरसतः सङ्गतम्। एवं थोत्रे किमिदसुत्पलं लझमिति ज्ञातुं श्रधरायोः सीम्नि र्फु- रक्षेत्रयोः करं न्यस्यतीत्यन्ये वैयधिकरण्यं स्यादिति न शङ्कनीयम्। द्राघिमवतो नेत्रस्य श्रतिसीमनि विद्यमानत्वात्। नेत्रद्ये करन्यासक्त्े- कत्र दर्शनात्सम्भावनया परत्रापि विहितः सम्भ्रमातिशयं पुष्णाति। पवञ् 'ओोत्रे' इत्यस्य नायिकासंशयकोठ्यन्तर्गततवेन 'भ्रघरायोः' इत्यस्य कविवाक्यान्तर्गतरवेन च न पुनरुक्ितिशङ्का इति प्राचामुक्ितरेष गरीयसी, न तु तत्पतिकूलाउर्चाचाम्, निरूपकसाकाङक्षादिस्थले

Page 21

१४ रसमज्जरी-

तदर्थस्यैव भुयोभयः सर्वनाम्ना पर्य्यायान्तरेश वोपादानस्य सकला- लङ्कारिकसिदधान्ताविरुद्धत्वादिति न परोक्षं प्रक्षावताम्। यत्त स्फुरन्नेत्रयोः सीम्नि किमिदमुत्पलं लसनमिति शातुं श्रोत्रे कर न्यस्यतीत्यन्वय इति, तन्न तादृशनेत्रज्ञाना्ज्ञातयौवनात्वापत्ते:, ध्रवण- योरित्यस्याधिक्यापत्तेश्च। एवं स्फुरन्ती नेत्रे यतेति बहुमीहावस्य द्विवचनकवचनयो रुक्तार्थासइगतिश्व। अज्ञातयौवनात्वरूपव्यङ्गयस्येह्व विदितेत्यादिपद- वाच्यत्वेऽपि प्रामाशिकश्ेदृध्वनिव्यपदेशः, तहि वाच्याधिकचमत्कार- कव्यङ्गयान्तरमेवादाय पूरणीयः। 'अतिशयिनि व्यङ्गये वाच्यादृध्व- निर्युध: कथितः' इति मम्मटोक्तेः। उपमेयस्य लोचनस्य संशयविषय- त्वेन (विषयस्य सन्दिह्यमानत्वे सन्देहः) इति सर्वस्वकारलत्षितः सन्देहालङ्कार:। भ्रान्तिमतः सत्वकथनं तु भ्रान्तिमूलकमेव, किमा वितर्कस्य बोधनात्, ततत्वज्ञानाय करन्यासायुक्तंत्च। नहि भ्रान्तौ वितर्क:, परोक्षाप्रवृत्तिश्च भवति। अतएव 'परिशाम:, क्रियार्थाेद विषयी विषयात्मना' इति पीयूषवर्षोक्तलकरास्य पग्णामस्याप्यत्र नैव सम्भावना। न द्वि केवलं प्रहृतांपयोगितैव मितर्कादावपि परिणामं साधयितुमीष्ट। किञ्च नात्र नेत्रगमोद्रमयोरुत्पलशैवाला करत्वयोरारोपः। अपि तु चितर्कः। वाधकालिकेच्छ्ाजन्यक्ञानस्य प्रकृते स्कुटमसत्वात्। शरपम्यमात्रन्तु 'उपमेका शलुषो समप्राप्ता चित्रभूमिकामेदात्' इति चित्रमीमांसोक्त संशयादावपि मूलमस्ये- वेति न तावतैव नक्यपदेशः सुचचः। सकलाल द्वारभित्तिभूतावि- शयोक्तेरछाया तु छाया उतिशयं पक्षवयत्येवेति विवेचनीयम्॥। ५ ॥ जञातयौवनामुदाहतुमाह- ज्ञातयौवना यथा। ज्ञातयौवनामशाततत्पतिका कानिव्विदग्धा सखी पुच्छति। स्वयम्भू: शम्भुरम्भोजलोचने ! त्वत्पयोधरः। नखेन कस्य धन्यस्य चन्द्रचूड़ो भविष्यति ॥ ६ ॥

Page 22

सुरभिभूषिता। १५ (अयि) अम्भोजलोचने ! कमलनयने ! स्वयम्भ: स्वतः समुत्पन्नः, शम्भु:, श्रेयस्करः (सुखोरपादकः प्रियतमस्येति शेषः) शिवश्च, त्वत्पयो- धरः तव कुचौ गङ्गाधरश्च, कस्याज्ञातस्य, धन्यस्यानिर्वचनीयसौमा- ग्यविभूषितस्य पुण्यवतश्च, नख्वेन नखरेण (सुरते पूजा 5वसरे च) चन्द्रचूडश्रन्द्रसद्गशकुटिल (नख) चिह्रशालिमस्तकः चन्द्रशेखरध भविष्यतीत्यर्थः । यथा च 'धन्यं पुण्यवति त्रिषु' इति मेदिनी, 'नखो- इस्त्री नखरः' 'शिख्रा चूड़ा' इत्यमरञ्च। अत्र यतस्ते पयोधर: स्वयम्भूः शम्भु: साक्षाच्छिवः, ततस्ते- नावश्यं चन्द्रचूड़ेनापि भात्यमिति कस्य नखक्षतेन तथा सम्पत्स्यत इति प्रश्नस्याशयः, कस्ते पतिः (उपभोक्ता) इति परमार्थः। अ्रम्भोज- पदेन लोचनयोः सरसता, स्वयम्भृपदेन स्तनपक्षे नायकमुहुःकरपरा- मर्शाजन्यत्वेन शिवपच्े त्वन्यजन्यत्वरूपजन्यनियतधर्म्मनघुय्येण श्ाध्यत्वम्, शम्भुपदेनेकस्मिन पक्षे विलक्षसानन्दजनकत्वात्, पक्षा- न्तरे (भक्तप्रार्थित) सुखदायकत्वात् सेवनीयतमत्वम्, पयोधरपदेनैकत्र नास्ना मेघसादश्यात् पयसः स्वरूपयोग्यनिमित्तत्वात् (क्षीरनाडथः कुमारीणां जलेन परिपरिताः) इत्यायुर्वेदनुमतस्य पयसो धाग्साद्वा तत्वेन कामिस्वान्तसन्तापनाशकत्वप, श्रन्यत्र सुरसिन्धुसलिलस्य शिरसि घहना तत्वेन सांसारिकतापत्रयान्तकत्वम्, धन्यपदेन ताह

कसाध्यतवं योध्यते। विलासाभिज्ञत्वेनोत्तरदानं सम्भाव्य सख्या कृतः प्रश्न एवासी तस्याश्षातयोचनातवे प्रतिभू: शिवस्यापि सपर्य्या- उवसरे शिरसि भक्तनसत्र (कान्ति) स्पर्शो भवतीति नखरयोभयत्रा- न्वयः। चन्द्र, चन्द्र इव चन्द्रश्चू डायां यस्येति बहुधीहिः। सम्घोयने समासगताथीपमा। त्वत्पयोघर शम्भुगिति रूपकम्। स्वयमभ्धादिपदे श्रपस्तु न प्ररुद्ध: रूपकप्राधान्येनार्थान्तरस्य वौघल्यात्, किन्तु छायात्मना विद्यमानस्तदेवोपकरोति। रूपकेशा स्वाभाविकमे- चौपम्यमात्रं व्यज्यत इति नात्र निदर्शना, अतिरायोक्तिस्तु पूर्ववदेव। मकारभकारयोरसकदुपादानेन वृत्त्यनुप्रासश्च। नचात्र स्वरघैसाद- श्येन 'धर्णसाम्यपनुपासः' इति मम्मटोकसामान्यलक्षणस्यासमन्चया

Page 23

१६ रसमञ्जरी-

त्तदभावः शङ्कनीयः तस्य 'वर्णपदं व्यञ्ञनपरम्' इति प्रदीपकृता व्याख्यातत्वात् 'अनुपासः शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्' इति विश्वनाथोक्तेश्च व्यअनसादश्यस्यैव तत्प्रयोजकत्वात् ॥ ६॥ नवोढामुदाहर्तुमुपक्रमते- नवोढा यथा। नायको नवोढ़ाव्यापारं विमृशति, वयस्यं वक्ति वा। हस्ते धृताऽपि शयने विनिवेशिताऽि क्रोड़े कृताऽपि यतते बहिरेव गन्तुम्। जानीमहे नवबधूरथ तस्य वश्या यः पारदं स्थिरयितुं क्षमते करेण ॥ ७ ॥ (यतोऽस्माभि: ) इस्ते घृताऽचलम्यिताऽपि (तथा विविधप्रयत्नैः) शयने तल्पे (क्रीड़ापर्य्यङ्क इति यावत्) विशेषेा बलात् प्रचुरपण- यादरदर्शनपुरःसरं निवेशिता स्थापिता ऽपि (न तु स्वेच्छया स्थिता), (या), वहिरेव (केलिनिलयादिति शेष:), गन्तुम् (लज्जाभयपर तन्त्रत्वा- न्तारुण्याक्मसादपसरच्छेशवसुलभचाञ्चल्यादा) पलायितुम, वहिरपि गन्तुमेव (न तु मदिदृक्षया स्थातुम्) वा, यतते प्रयस्यति। (भत- स्तथापि) थः कश्विदचिन्त्यकौशलशाली, पारदं रसेन्द्रम्, करेर कराग्रेण, स्थिरयितुं स्थिर कर्तुम्, क्षमते शक्रोति। तस्य (तस्यव नत्वन्यस्य) (सा) नवबधूनवोढ़ा, वश्या प्ररोया, भचति, (इति ) जानोमहेडबग- च्छामो मन्यामहे वेत्यर्थः। श्रयमेव नवबधूस्वभाय: केनचिद्सित :- भुजपञ्जरे गरृहीता नवपरिणीता रहसि वरेए बघूः। तत्कालजालपतिता बालकुरज्जीव वेपते नितराम्॥। तथा च 'क्रोडं भुजान्तरम्' 'वश्यः प्रगोयः' इत्यमर, 'रसेन्द्र: पारदः प्रोक्त:' इति तारपाल, 'योग्ये शक्ते हिते क्षमम्' इति घरणोध- रख्ष। अत्र हस्त इत्यादावधचछेदकतवं सतम्यर्थ: अवयवावयचिभाव- सम्बन्धेन करपदस्य तद्ग्रे शुद्धा लक्षणा। स्थिरयितुमित्यत्र 'तत्क-

Page 24

सुरभिभूषिता। ११ रोति' इति शिजन्तात्क्रियार्थायां क्रियायां तुमुन्। लटा यत्नस्याविरत- तवम्, निदर्शनन्यासेन वशीकरास्यासम्भाव्यता, अपिशब्दैरनिर्वाच्यता ततो भीतित्रपाSतिरेकः, शिजभ्यां स्वतोसम्भवित्वम्, नवपदेन तत् यरनौचित्यम्, बभ्नाति (प्ररायेन) बधूरिति व्युत्पत्या तथाS5चररोऽव्य- परिहेयत्वम, व्यज्यते। 'जानीमहे' इति द्योतकस्य सङ्भावेऽ्युत्प्रेक्षरास्याभावात् 'अरह- न्रिवन्दुं मन्ये' इत्यादाविव रूपकोक्तदिशा नोत्पेक्षा। यत्तच्छ्ब्दार्थयो- रभेदान्वयस्यासम्भवाद्विम्बानुबिम्बभावे पर्यवसानान्निदर्शना। न तु- अर्थविशेषः पूव याद्ङन्यस्तो विवन्षितेतरयोः। तादृशमन्यं न्यस्येद्यत्र पुनः सोsत्र दष्टान्तः ।। इति रुद्रटोक्तलक्षणो दष्टान्तः, साधाररधर्मानुपादानात् स्वस्वार्थे वाक्यार्थयोः सापेक्षत्वाच्च। दृष्टान्ते तु साधर्म्योपादानं वाक्यार्थयोः स्वस्वार्थे निरपेक्षत्वं चेति प्रभोद्दयोतयो: स्पष्टम्। सा च हस्तावलम्ब- नादीनां स्थितिकारणानां सत्त्वेऽपि कार्य्यरय स्थितेरकथनादू 'विशे- षोक्तिर्खराडेष कारणोषु फलावचः' इति प्रकाशलक्षितयोकनिमित्त- विशेषोक्त्या सङ्कीया नवधधूमात्रवृत्तिव्यापारवर्रनात् स्वभावोप्तया कारणानुपादाने 5पि बहिगतियतरूपकार्य्यस्योपन्यासात्- सेयं विभावनाख्या यस्यामुपलभ्यमानमभिधेयम्। अभिधीयते यतः स्यात् तत्कारएमन्तरेशैव।। इत्युद्धटेन लक्षिताया विभावनाया:, हस्तग्रहणादिषु बहिर्गत्यभावहे- तुबु सत्स्वपि कार्य्याभाघोपन्यासाद 'विरोषोति रखण्डेवु कारणेष फला- वचः' इति प्रकाशोक्त विशेषोक्तंश् विनिगमनाविरहात् सहरेण च सह्गीर्य। 'उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगो गः' इति लक्षिता वसन्ततिलकाच्छन्दः॥ नवोढा विशेष मुदाहतुमाह- विश्रब्धनवोढा यथा। सुततुं रड्टा कश्धन विद्ग्धो घिरही परं पूच्छति, स्वयं वा विमृशति । दरमुकुलितनेत्रपा लिनीवीनियमितबाह्डुकतो ख्युग्मबन्धम्। करकलितकुचस्थलं नवोदा स्वपिति समीपमुपेत्य कस्य यूनः ।।८।। २ रस०

Page 25

१८ रसमश्री-

नवोढा नववधू:, कस्याविज्ञातस्य, यूनस्तरुसस्थ, समीपं सव्षि धिम्, उपेत्यामत्य, दरमीषत् मुकुलिते कुड्मलित (अर्धविकसिते), नेत्रयोः पाल्यौ प्रदेशौ, यस्यां क्रियायां तथा, एवं नीव्यां कटिवसनभ्र- न्थौ, नियमितोउनन्यव्यापारतया नियमं बन्धं प्रापितः, एको बाडु- भुजो, यस्यां तथा, किश्च कृतः सम्पादितः, ऊरुयुग्मस्य सक्रिथिद्यस्य, बन्धः परस्परसंल्लग्नता यस्यां तथा, स्वपिति शेत इत्यर्थ: । तथा च 'ईषदर्थे दरः प्रोक्ता दर: साध्वसगर्तयोः' इति विश्वः, 'कुड्मलो मुकुलः' इश्यमर, 'पालि: कर्रालतायां स्यात् प्रदशे' इत्यजय:, 'नोवी स्त्रीकटिबन्धने' इति हैमश्च। अत्र कस्येत्यनेनानिर्वाच्यभाग्यशालिख्द्वारा नवोढा साषनिध्य मात्रस्याप्यतिदुलभत्वम्, युवपदेन मनोहरशौचित्यम, समीपपदेन क्रीडादिव्यवच्छेदः, उपेत्येति शुद्धधातुनोपागमने सख्यादिप्रया- सानतिशय:, तेन नायकस्य मनोरमत्वं परिचयप्रणयप्रयोज्यो विश्रम्भ- श्, नेत्रयोर्मुकुलनानुभावेन लज्जा, दरपदार्थेन तदल्पखवेन विश्रष्धता, नेत्रपालिरिति स्त्रोत्वनिईशेन लज्जौवित्यम, 'नीवी मूलधने उपि स्यात्' इति विश्वप्रकाशाओोव्यां मूलयनसाइश्येन साधर्म्यसंरक्षणीयतमखम्, नियमितपदेन बन्धस्य दुष्परिहरत्वम्, बन्धपदेन च वाव्यम, ताभ्यां प्रपोत्कर्ष ईषङ्गीतिश्च, कृतपदेन नियमनस्य ज्ञानप्रयोज्यत्वम, युग्मपदेन स्वाभाविकसाहचर्यम्, एककरेण समस्तवक्षसः समाच्छा- दनात् कुचयोरविरलत्वम्, स्थलपदेन वक्षोजयोरनत्युन्नतत्थम, क्रिया- विशेषणचतुष्टयेन नायिकाविशेषणालम्यः स्वापे विच्धित्तिविशेष: सम्भोगस्यासमोहितरवं च, स्त्रपितीति स्वापमाश्रेय नवोढाया रते रतिदुरापत्वं चावेद्यते। लजाभयविश्रमभाणां समावेशाननायिकाया विश्रब्धनवोढातवम्। नवोढाया लज्जाभयोभयप्रधानरतिकरवेऽपि प्रकृते-

सन्त्रस्तोर्ष्वपुटा दृष्टिर्लजिता लज्जते स्त्रियः॥ इति वैजयन्तीलक्षिता लज्जितैव मुकुलिता दष्टिन न तु दरशब्द- स्य भयार्थकरवाज्जीतां, तस्था हि- भासनिष्कानतम:्या च विस्तारितपुटा भिया।

Page 26

सुरभिभूषिता। १६

चिलोलतारका भीत्या दृष्टिरुक्ता भयान्विता ॥।

ननु 'सपदि मुकुलिताक्षीं रुद्रसंरम्भभीत्या' इति कालिदासोकतस्य भीत्या उष्यत्षिमुकुलनस्य का गतिः? इति चेत्, मैवम् आकुञ्चीकृतपच्माग्रा सम्यक्वरञ्चत्कनीनिका। या दृष्टि: कुश्चिता सोक्ता तेजादुष्प्रेक्यवस्तुनि॥ इत्युक्ते: स्त्रीत्वस्वाभाविकभीतिसहकृतशिव नय नज्वलज्ज्वन दर्श नजनिताङ्गुतजन्याकुश्चनस्यव तत्र सत्वेन कुश्चितात्वात्। 'कलिवली- कामधेनू' इत्युक्तया कलेराच्छरादनार्थकत्वम्। काव्यलिङ्गच्छायाSतिश- योक्तिभ्यां सङ्कीर्णा स्वभावोक्तिरलङ्कारः। 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि तु नजौ जरमाश्च पुष्पितागा' इति लक्षिता पुष्पिताग्रा छन्दश् ॥=। मुग्धाप्रस्तावं समा्य प्राप्ताबसरत्वान्मध्यां लक्षयति- समानलजजामदना मध्या। समानौ तुल्यबलतया मिथोऽप्रतिबद्धप्रसरौ लज्जामदनी यस्या: सा मध्येति लक्ष्यनिर्देशः । तदुक्त शृद्गारतिलकेऽपि-'तुल्यलज्ास्मरा मध्या मोहान्तसुरतक्षमा' इति न्यूनाधिकभावशून्यलजामदनोभयम- व्यास्वमिति पर्य्यवसितम्। लज्जावत्वमात्रं मुग्धायाम्, मद्नवत्वं तन्मान्रं वा कुलटादी, तदुभयं व प्रगल्भायामतिव्याप्तमिति लज्जामद- नयोः सच्वं साम्यं चोपान्तम्। प्रगल्भायान्तु मदनस्याधित्रयाद्वैषम्यमेव। मध्याया अस्थान्तरमाह- एषैव चातिमश्रयादतिविश्रब्धनवोढा। एषा मध्यैघ, न तु मुग्धा प्रगल्भा वा, अतिप्रश्याद् विश्रब्धन- घोढा पेक्षया ऽपि विश्रम्भाधिक्यात् तथा। नन्वेष मध्याया मेदो न सम्भवति तस्यां मुख्यस्य केलिवैयात्यस्य सर्वसम्मतत्वात् प्रकृते नवो- ढारापादक त्रपायाः सरवेन तदभावात्, तथा चार्य विश्रब्धनधोढावन्मु- ग्घाया एव भेद:। एवं चायं पाठ: प्रक्षिप एव, प्राचीनरगशितत्वादुदा- हरणानुपलम्भाव्ेति चेत् न, इह तपासङ्भावेपि मध्यास्वरूपाधायक- सूक्ष्मवैयात्यसरवस्य सहदयानुभूतत्वाद, उदाहरस्य कौस्तुभादौ

Page 27

२० रसमञ्जरी - स्फुटत्वाच्च। न चैवं विशब्धनवोढापि मध्यायामेवान्तर्भवेदिति वाच्यम्। तत्र क्ीडा5क्रमणदितितिक्षालक्षणस्य विश्रम्भस्याक्गरित- प्रायतवेनासर्ववेद्यतया मुग्घात्वस्यवेष्टखात्। इह तु तस्यातिमात्रतया

मध्याया धैर्य्याधैय्यनिबन्धनी धर्म्मावाह- अस्याश्रेष्टा, सागसि प्रेयसि धैर्य्ये वक्रोक्ति:, अधैर्य्ये परुषवाक्। सागसि प्रतीपाङ्गनासङ्गमापराधान्विते, प्रेयसि प्रियतमे (विषये), धैर्ये (नायिकायाः) धीरतायाम् (सस्याम), वफ्राश्लेवेण वा कुटिला (चमत्कारिणी) नानार्ऽर्थावगाहिनी, चासावुक्तिर्वाक्। अधैय्येउधीरतायाम्, परुषा कठोरार्थोपस्थापिका वाक्, अस्या मध्या- याश्रेष्टा धर्म्म इत्यर्थः । तथा च 'आगः स्यादेनोवद्घे मन्तौ' इति हैम:। '्िष्ैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्ेष इष्यते' इति विश्वनाथः। 'काकु: स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ष्चनेः' इत्यमरन् । अत्र प्रेयसीति वैषयिकाधारे सप्तमी, प्रेयस उक्तरुद्देश्यत्वरूप- विषयत्वसर्वात्। शाब्दिकादिनये हि ज्षानाद्तिरिक्ेपि सधि- षयकत्वव्यवहारः। न्यायनये त्विह लक्षपायैव निर्वाहः। 'यस्य च भावेन भावलक्षणाम्' इति सूतेश सप्तम्या स्वीकारस्तु नेतुरुद्देश्यतवाप्रतीस्य- विच्छित्तिभङ्गप्रसङ्गाओ्नोचितः। एवं 'व्रोक्ति, परुषवाक्' इत्यनयोबड- घ्रोह्दिकल्पनमध्यसङ्गतम्, तथा सति धम्मिपरत्वेन धम्मतयोपन्यासस्य नैव सामअस्यम्। श्रतिविश्ब्धनवोढामुदाइतें कथयति- यथा। कविः सख्री नायको घा तन्नायिकावृत्तं वक्ति। स्वापे पियाननविलोकनहानिरेव स्वापच्युतौ पियकरग्रहणापसङ्ग:। इत्थं सरोरुहमुखी परिचिन्तयन्ती स्वापं विधातुमपि हातुमपि प्रपेदे।।९॥। स्वापे निद्रायाम् (सुषुप्तौ), प्रियस्य कान्तस्य (न तु पतिमात्रस्य), आननं मुखम्, (तस्य) विलोकनम् विशेषेण दर्शनम, (तस्य) हानि:

Page 28

सुरभिभूषिता। २१

क्षतिः (स्यात्) एव। स्वापस्य च्युतौ भङ्गे (प्रबोधे), प्रियेण करयोः (सुरतार्थम्) अ्रहरास्य धारसास्य, प्रसङ्ग आपत्ति: (स्यादेव)। इत्थ- मेवं प्रकारेर, परि सर्वतोभावेन चिन्तयन्तो स्मरन्ती (विमृशन्ती चा), सरोहमुखी कमलानना (नायिका), स्त्रापं विधातुं कर्तुम्, अपि किश्च, हातुं त्यक्तम् अपि प्रपेदे प्रववृते (निश्चिकाय वा) इत्यर्थ:। तथा च 'स्वापः शयननिद्रयोः' 'प्रियो हृदयेऽन्यवत् पुंसि वृद्धिनामौषधे धवे' इति मेदनी, 'चिन्ता तु म्मृतिः इति शब्दार्यवः, 'गहासमुख्चयप्रश्न- शङ्कासम्भावनास्वपि' इत्यमरश्। अत्र प्रथमप्रियपदेन कमनोयत्वम्, ततस्तदाननावलोकनेवश्य- कर्तव्यत्वम्, हानिपदेनासुमर्षणोयता, तया स्वापविषयकद्देषद्वार- तादशप्रियाननविलोकनस्य दौर्लभ्यम्, तावता निद्रायां तदलामे जीवन- वेफल्यमननमिति मदनोपचयप्राचीनत्रपाउपचयाभ्यां तयोः साम्येन नायिकाया मध्यात्वम, चरमप्रियपदेन निषेधानईत्वम्, प्रसङ्गपदेन करभ्रहरास्य पौनःपुन्येनावश्यमुत्पत्तिरिति तद्द्वेषः, ततस्त्रपा; श्रन्ययो- गव्यवच्छेदबोधकेनैव शब्देन कार्य्यान्तरप्रसराभावः, सरोरुद्दपदेन जाडयमुखेन चिन्तातिशयः, अपिशब्दाभ्यां कोटिद्रयस्य समकक्षरवं व सूच्यते। न च 'नैकं पदं द्विःप्रयोज्यं प्रायेश' इति वामनोक्तेरिह त्रि: स्वापपदस्य, शविः प्रियपदस्य चोपादानातकथितपदत्वदोषः शाङकयः। पायपवबोधित उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावे सप्रयोजनतया तस्या दूषक- त्वस्य 'कोदण्डेन शरा: शरररिशिर:' इत्यादी विवरणकाररुक्तत्वात्। परिचिन्तनस्य चरमक्रियाहेतुतया काव्यलिङ्गेन सङ्कीण, सरोर- हमुखोति लुप्ोपमया च संसृष्टः स्वापविधानहानक्रिययोरेककालिक- खवेन भासमानस्य विरोधस्य परय्यवसानेऽसत्वादविरोघाभासो5- लक्कार: । क्रिययोरय्यौगपद्येऽपि मुखे विरोधाभासनादविरोघाभासेन वाधित: समुच्यः। स्वापतस्यागयोविधेर्व्यक्तत्वेन निषेधस्य चास्कु- टतया 'गूढाक्षेपो विधौ उयक्ते निषेधे वाऽस्फुटे सति' इति प्राचीन-

प्रगल्मासब्रह्मचारिणा मध्याया धीरादिमेदालाघवात् सहैष परस्ताननिरूपयिष्यंस्तावत् प्रगल्मां लक्षयति-

Page 29

२२ रसमअर

पतिमात्रविषयककेलिकलाकलापकोविदा मगल्भा । पतिमात्रविषयके पतिविषयके पत्यतिरिक्ताचिषयके, केलिकला- कलापे निधुवनविलासत्यतिकरे, कोविदा विदुषी (प्रधीणण), प्रगल्मेति लक्ष्यनिर्द्ेशः, सम्बन्ध्यर्थको विषयशब्दः । तथा च 'लब्धवा पति प्रगल्भा स्यात्समस्तरतकोविदा। आररक्रान्तनायका बार्ढ विराज- द्विभ्रमा' इति शृङ्गारतिलकम्, 'कोषिदो विद्धान्' इत्यमरन् । अथ पत्यतिरिक्तसम्बन्धिकेलिकलाकलापाप्रावीराये सति केलि- कलाकलापप्रावीण्यं प्रगल्मात्वमिति लक्षरमवसितम्। उत्तरद्ले केलौ पतिसम्बन्धस्त्वर्थत एव लभ्यः। पतिमात्रपदयोः कृत्यं दर्शयन् परीक्षते- वेश्यायां कुलटायां च पतिमात्रविपयत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । विशिष्टाभावस्य विशेषणाभावप्रयोज्यतया वेश्यायां सामान्यायां पत्यभावात्, कुलटायां परकीया्यां केलिकलाया: पंतिमात्रविषयरवा भावात् पतिमात्रधिषयत्वस्य (लक्षएाया) पतिमात्रसम्बन्धिकेलि- कलाकलापप्रावीण्यस्याभाव इति मैघोत्त रद्लमात्रसमन्वयप्राप्ता तयोरतिव्याप्ि: । प्रगल्भायाश्रेष्ठामुखेन भेददयं वदति- अस्याश्रेष्टा रतिपीतिरानन्दात्सम्मोह्यः । एतौ सम्भोगे प्रीतिरानन्दः, आनन्दात्सम्मोहो मिचित्षा (चित्तस्य मूढता) अस्या: प्रगल्भायास्चेष्ठाधर्म: । तथा च 'मोहो विचिन्तता' इति दर्पए (मोहश्वित्तस्य मुढता) इति ससार्याश्च। इठ मेद्दयमितिशब्दमध्याहत्य धर्ममपरत्वसिद्धयेऽवश्यं स्वोकार्य्या। धर्मपरत्वे त्कितरनायिकासम्य- ग्थिशीलसंरन प्रादिधर्माणामेतडत् पृथमुवाहस्शादानाड्यूनता स्पास्। रत्िप्रीतिमतीमुदाहरति- पथमा यथा। कषि: लखो वा कथयति। संस्पृश्य स्तनमाकलय्य वदनं संश्लिष्य कण्ठस्थलं

Page 30

सुरभिभूषिता। २३

निष्पीयाधरविम्बमम्बरमपाकृष्य व्युदस्यालकम्। देवस्याम्वुजिनीपतेः समुदयं जिज्ञासमाने पिये वामाक्षीवसनाञ्चलैः श्रवणयोर्नीलोत्पलं निह्ुते ॥१०॥ प्रिये कानते, (प्रेयस्याः) स्तनं संस्पृश्य सम्यङूमदयिरवा (विक्षतं वा कृत्वा) वदनं मुखमाकलय्य चुम्बितुं स्वमुखेन संयोज्य, कण्डस्थलं गलप्रदेश संश्लिष्य गाढमालिङ्गय, अधरबिम्बं बिस्बिका- फलोपममधरोप्ठ निषीय निःशेषेण पोतवा (चूषित्वा), अम्बर परि- धानीयवासः (शाटकम्) अपाकृष्यापहृत्य (मोन्नयित्वा), अलकं चूर्ाकुन्तलपारां व्युदस्योत्क्षिष्य (उन्मोच्य), देवस्य भगवतः, अम्धुजिन्या: कमलिन्याः पत्युः सूय्यस्य, समुदयं सम्यकूमराकरठ्च, (सुप्रकाशम्) जिज्ञासमाने ज्ञातुमिच्छति, (यतमाने ) सति, वामाक्षी सुलोचना (वक्रेक्षणा वा नायिका), वसनाञ्चलैर्वस्त्रान्त, श्ररायोः कर्रायो: (सम्बन्धि), नीलोरपलं नीलकमल, निह्नते (आन्छाषयति) अपलपतीत्यथः । 'न दिवा मैथुनं कुर्य्यात्' इति स्सृतेः सूर्य्योदये चिकासशीलं कमलमालोक्य दिवा मत्वा प्रियः परमेष्टादपि समभोगा- द्विरमेदिति दुस्सहां क्षति सम्भाव्य सूर्य्योदयश्षापर्क विकसत्कमल- माच्छाद्यतीति तात्पर्य्यम्। तथा च 'स्पर्शो रुजायां दाने च' 'बिम्बं फले विम्थिकायाः' 'अम्बर वाससि व्योम्नि' इति विश्वः, 'अलका कुबरपुर्य्यो स्यादस्त्रियां चूर्याकुन्तले' इति मेदिनी, 'वामस्तु वक्रे रम्ये' इति शब्दार्णन, 'पटः प्रोतो 5ञ्चलो ऽस्यान्तः' इति हैमा, 'समुद्रमे समु- दयः' इति शाश्यतः, 'अपलापस्तु निह्ववः' इत्यमरश्।अ्रत्र समास्प- शंस्य निर्दयत्वं तेन रागातिरेक:, एकवचनेन स्तनस्य पीनता, वदना- कलनेन प्रीत्यतिशयः, स्थलपदेनागत्या55श्ेषस्य दाढर्यम्, विम्यपदेन निसगरकता. निराउधर पानस्य पौन:पुन्यम्, अम्बरपदेन स्फीतिमादि, तवेकतवबोधिनैकवचनेन त्रपाधिरहः, तेन रतिप्रीति: (लक्षगम्), असक- पदेन कामनोयकम्, एकवचनेन बन्धनविशेष:, देवपदेन प्रतीद्यत्वम्, अ्म्बुजिनीपतिपदेन फोडारसिकत्वम्, जिज्ासापदेन तारकालिकसुरता- निवृत्तिद्वाराS5सक्स्यतिशयः, शानचा जिशासानिह्ववयः: समकालिक-

Page 31

२४

त्वेन नायिकायां टिति पराशयवेदितादाकयं च, प्रियपदेन परिकरत- या रतिदातृत्वम्, वामा क्षीपदेन स्वतो वक्रेकणायाः श्रतिगतविकसस्कम- लदिदक्षया तथा दर्शनौचिती सुरतसौहित्येन प्रिये विभ्रमिशेष:, र्वोय- नियतसुन्दराचण: प्रतीपतया, क्षणिक सौन्दर्य्येणातुल्यतया घा नीलकमल- पिघानौचित्यं च, नीलकमलस्य हस्ताद्यपिधेयत्वं बोधयता वसनशब्देन, बहुप्रयासविधेयतवमुपस्थापयता बहुवचनेन चातिषिकास:, तेन स्फुटं- सूर्य्योदयज्ञापकतयाऽवश्यपिधेयत्वम्, अ्रवराशब्देन सन्निहितवृत्तित्व- द्वाराउडत्मीयत्वम् द्विवचनेने कस्यव कमलस्य पर्य्यायेणोभयभूषएात्वप्, ताभ्यां प्रियत्वम, नीलश्देन गौरगराडसन्निवौ शोभनतमत्वानील- स्यैव कमलस्यौचित्यं च सूच्यते। निःपीयेति पानार्थकात्पीङधातो- रेघ ल्यपि न तु पिततेः । तस्य 'न ल्यपि' इतीत्वनिषेधात्। जिज्ञासमान इति 'शाश्रुस्मृदृशां सनः' इत्यात्मनेपदे रूपम्। यत्त पूर्वाधेन- उरुकलिततदीय श्रोगिरम्योपरिषादु व्रजति यदिह नारीस्तस्तकेशोत्तरीया। करजदशनकृत्यं चुम्बनं वा विवित्तु: कथयति 'जघनोपश्षेष' मेतन्मुनीन्द्र:। इति लक्षितं जघनोपश्लवाख्यमालिङ्गनमुक्तमिति। तभ्न, तस्य पुरु- षायितत्वेन नायिकाकर्तवयत्वोक्तेः, प्रकृते नायककर्तृत्वाघगमात्। किन्तु- अभिमुखमुपविष्टा योषिदक्केथ तल्पे रचितरुचिरगाढालिङ्गनोवल्लभश्ष। प्रसरद्समरागावेशनश्यद्विचारी विशत इच मिथोऽङ क्षीरनीर तदाड़ु:॥ इति रतिरद्स्योक्तं क्षीरनीराख्यमेव। ननु व्यबन्तक्रियापदैवक स्यान्तर तस्योत्कण्ठाजनकत्वेन- मोहन नारमेत्तावद्या वन्नोत्करिठता प्रिया। अन्यथा न सुखोत्पत्तिरशीतेर्ककरा इव॥ इत्युक्ते: पूर्वाङ्गमालिङ्गनादि बाह्यरतम्। आदौ रतं बाह्यमिह प्रयोज्यं तत्रापि चालिङ्गनपूव मेतत्। इति रतिरहस्योक्त्या सुरतात्मागेव प्रयोज्यम्। इदध तु ततः स्तनमद्नाधरपानाभ्यां च परस्तान्तदुपन्यस्तमिति वार्स्यायनतन्त्रवि रोधाद्विद्याविरुद्धत्वदोष इति चेतू, मैव्रम, पद्येडस्मिन् प्राचीनसुरत- * अनुदात्ते वलवृणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वादयं प्रयोग:।

Page 32

सुरभिभूषिता। २५ स्यानुल्लेखातस्तनमर्दनादोनामप्यालिङ्गनरूपत्वाञ्च। कर्थंचिदुल्लेखाङ्गी- कृतावष्येतन्नायिकाया: प्रगल्भात्वेन 'वाला घना बाह्यरतोपचर्य्या, प्रौढ़ा श्रथाभ्यन्तरमोहनेच्छुः।' इति रतिरहस्य एव दर्शनादस्यां तस्यैधीचित्यात्। यस- रजनीसुरतेषु पश्मिनी न सुखं याति निसर्गतः क्वचित्। दिवसे शिशुयोगतोऽपि सा विकसत्यम्बुजिनी यथा रवेः॥ इत्युक्त्ते: प्रकृतनायिकायाः पश्षिनीत्वेन दिवससुरतस्य सुखातिशय- जनकत्वादेव सूर्य्योदयं प्रतीक्षमाणे दयिते, सूर्य्योदयं ज्ञारवा कदाचिदयं दिवादोषश्रवणत् सुरतान्न विरमेदिति भ्रमान्नायिकाकर्णोत्पलमपल- पतीति तात्पर्य्यस्य कल्पनम, तदसङ्गतमेव; नायिकाया भ्रान्तिकल्प- नायां वैदग्ध्यभङ्गप्रसङ्गात्। एवमिह 'नेवं नीलोत्पलम्' अपि तु 'मद- तिकटाक्षसम्तद्धा वसनच्छटा' इत्यादिपक्षान्नरकल्पनमपि प्रकरण- समन्वयान्नोपयुक्तम्। अधरो विम्बमिति रूपकेणानुप्राशितम्, नाय- काशयं द्रुतमवगत्य नायिकायास्तरसा स्वाभिप्रायप्रकाशाय नोलोत्प- लापलपनविधानात् 'सूक्ष्मं पराशयाभिश्नं तरसाऽडकृतचेष्टितम्' इति चन्द्रालोकलक्षितं सूक्ष्मम् (तत्प्रमेदो वा) अलङ्कार:। इहोपमानोपमे- यभावस्थाविवक्षणादीपम्यभित्तिकाया अपहुतेः स्वीकारस्तु सर्वथा निर्म्मूल एव । कथञ्चिद्व्यङ्गयर्वाङ्गीकारेऽपि न चमत्कारः॥ १० ॥ शानन्दसम्मोद्दवतोमुदाहर्तुमाह- द्वितीया यथा। शिक्षितसुग्तपका रां शिक्षितमानविरधि वा सखीं प्रति प्रगल्भाया उक्ति:। नखक्षतमुर:स्थलेऽघरतले रदस्य व्रणं च्युता बकुलमालिका विगलिता च मुक्तावलिः । रतान्तसमये मया सकलमेतदालोकितं स्मृतिः क?च रतिः क ? च क १ च तवालि! शिक्षाविधि:।११। हे आलि सहचरि ! उरःस्थले वत्ोदेशे (का? कथा कुचयोः), नखानां कामाकुशानाम, क्षतं व्रए, अधरस्यानूर्धर्वोष्ठस्य, तलेघ :-

Page 33

२६ रसमस्री-

प्रदेशे (किमुतोपरि ?), रदस्य दन्तस्य, व्रराम् अरुः, वकुलस्य सिंह्- केसरपुप्पस्थ, मालिका स्क, च्यता (आलिङ्गने) पतिता, च पुनः, मुक्ता55व लिरमौक्तिकमाला, विगलिता (सुरतसम्मदवशात्) त्ुटिता पतिता वा, पतदुच्यमानम् (अपि ) सकलं समस्तम् ( वस्तु ), मया, रंतस्य निधुवनस्य, अन्तसमयेऽवस नकाले, ( यतः ) आालों- कितं दष्टम, (अतस्तदा सम्मोहनदशायाम्) स्सृतिः (तव र्वदीय- शिक्षायाञ्च) संस्कारजन्यज्ञानम्, क्व? कुत्र ? रतिः (त्या शिक्षिता) केलि:, क्व ?, च वा, तव शिक्षायाः सुरतविषयकस्य मानविषयकस्य, वोपदेशस्य, विधिर्विधानम्, क्व? न कुत्रापीत्यर्थ: । सखि! यदि त्वदुपदेशं तदा किश्चिदस्मरिष्यम्, तदा तमाचरि- ष्यमेव, किन्तु कि कुर्थ्याम, आन्तररतनिरतरानन्दभरनिमस्ान्तःकर- राया मया यतो नखक्षतादिबाह्यरतमपि न ज्ञातुं पारितम्, ततः का कथा ? खदुपदेशस्मररास्य, तस्मावेव, नत्वनाद्रेरा नानुष्ठितमिति

तथा च 'आली सहचरी शेया' इति क्षपएक, 'नखः पुनर्भवः कामाक्कशः' 'बकुल: सिंहकेसर" इति त्रिकाण्डशेष, 'अधरस्तु पुमा- नोष्ठे हीनेऽनू्ध्वे च' इति मेदिनी, 'अधः स्वरूपयोरस्तरीतलम्' 'व्रणोऽ- स्त्रियामीर्ममरुः इत्यमर:, 'रदाः । रदनादशनादन्ताः' 'माला53ल्यव- लिपङ्क्तयः' इति हैम, 'पुंश्ल्यां मौक्तिके मुक्ता' इति याद्वः, 'माला स्त्रक' इति वररुचिः, 'रतिलक्षं निधुवनम्' इति हारावलो, 'मृतावबसिते रम्ये समाप्तावन्त इष्यते' इति शब्दार्णवः, 'समर्तं सकलं सर्घम्' इति धनअ्यन्च। इह- अन्यास्ता: सखि ! योषितः प्रियतमे सर्वाङ्ञलग्नेउपि या: प्रागल्भ्यं प्रथयन्ति मोहनविधावालस्व्य धैर्य्ये महत्। अस्माकन्तु तदोयपाणिकमले उप्युन्मोचयत्यंशुकं कोयं का वयमत्र कि तु सुरतं नैषा स्मृतिर्जायते॥ इति रुद्रकविदशितदिशा- : 'रत प्रारम्म काले ऽपि गच्छ त्यानन्दमूर्छनाम्'।

Page 34

सुरभिभूषिता। इति शिक्कभूपालानुशिष्टायां सुरतारम्भानन्दसम्मूर्छनायां शिक्षि- तपूर्वस्य सुरतप्रकारस्य मानप्रकारस्य वा विस्मृतिः, आलिङ्गनाधुद्बु-

वधाय्या। अन्यथा 'कचित्ताम्बूलाकः कवचिदगरुपङ्गाङ्कमलिनः' इत्यादि- नोदाहतस्य समस्तरतकोविदत्वस्य, 'स्वामिन् भङ्गरयालकं सतिलक भालं विलासिन कुरु' इत्या दनोदाहतस्याक्रान्तनायकत्वस्य च तत्रासा- मञ्जस्यं स्यात्। नखकतदन्तक्षते क्रमेण मयूरपदकोच्छ्रूनकाख्ये जेये। तयोर्लक्षरो रतिरहस्ये यथा- 'अङ्गुष्ठजं नखमधो विनिवेश्य कृष्टैः सर्वाङ्गुलीकररुहैरुपरि स्तनस्य ॥ यच्चूचुकाभिमुखमेत्य भवन्ति रेखास्तज्क्षा मयूरपदकं तदुदाहरन्ति'॥ इति, 'उच्छूनकं दशनवाससि वामगण्डे

नखक्षतमिति क्लोबलिङ्गप्रकमात् पुँल्लिङ्गनिर्देशप्राप्प्रक्रमभ ङगनिग-

क्लीषनिर्देशेऽपि नाप्रयुकतत्वदोषः। अभालीखवेन सर्वदा सहचरसाट्प्रणयोत्कर्षेण रहस्यकथनीचि- त्यम् तदुपदिष्टाकरसेपि कोपायोग्यता स, क्षतपदेन पीडाजनन- योग्यता, ततस्तथापि तदा तदशानात्सम्मोहस्य गाढखम, एक- वचनेनकवद्भासनात्कतस्य घनत्वम्, स्थलशब्देन च व्यापकत्वम्, साम्यां पूर्ववत्सम्मोहसान्द्रख्वम्, तलशन्देनाघरोरध्वदेशापेक्षया तस्य कार्कश्येन तद्देशस्य पीडाप्रदत्वेऽप्यविभावनात्तदेव, विलेखनार्थकरद- धातुनिष्पन्नरदशब्देन 'वृणोति यस्माद्रूढेऽषि' इति सुथ्रतनिरुक्तेन वणपदेन चाद्यरतवदयथाजनकत्वम्, ततोऽपि तदेव, बकुलमा- लाच्यवनेन सुरतवैविध्यम्, सुरभितमवस्त्वपगमे विभावनयोग्यताया- मध्यविभावनाञ्च तदेव, मुक्तावलीविगलनेन गाढालिङ्गनम, शीतल- वस्तुव्यपगमेऽव्यविभावनादपि तदेव पूर्ववत्, शिक्षापदेनावश्या- चरणायतवं च व्यज्यते। कामिनीमात्रवृत्तिनखक्षतादिस्व रूपवर्णनात्

Page 35

रसमश्री-

स्वभावोकत्या सङ्कोर्णा, स्वदेहस्थनखक्षतादेर्यक्षाने सखीवाक्यास्म रसस्यार्थादापन्नतया 'दण्डापृपिकया यत्स्य।देवार्थान्तरावपतनम्। अर्थापत्तिरियम्' इति विद्याधरलत्षितार्थापत्तिरलङ्वारः॥ ११॥ अथ मध्याप्रगल्मयोर्मानावस्थायां धैरय्यावर्य्यनिबन्धनान् धर्मान् चद्ति- मव्यामगल्भे प्रत्येक मानावस्थायां त्रिविधा। मध्या तथा प्रगल्भा, मानस्य वद्यमाणलक्षरास्य, अ्धस्थायां स्थितौ (तत् प्राधान्येन न त्वन्यदा) त्रिकारा। तानेव प्रकारान् दर्शयति- धीरा, अधीरा, धीराधीरा चेति। 'स्थिरा चित्तोन्नतिर्यातु, तद्धैर्य्यमिति सञ्ज्ञितम्' इति रसाएवल- त्िता स्थिरा चित्तोन्नतिरेव धैर्य्य तद्वती धीरा तद्विपरीतधर्म्मवत्य- धोरा, तदुभयधर्म्मवती धीराधीरा। विरोधिनोरपि धैरय्याधैय्ययोरेका-

कव्यापारयोर्भर तादिसम्मतसमावेशादवगन्तव्या। मध्याप्रगल्भयोर्धीरयो: प्रथमं साधारणं लक्षणं कथयति- व्यङ्गयकोपप्रकाशा धीरा।

यो, लिङ्गविशेषा#नुमेयो वा कोपस्य (परोपभोगाकलनजम्यस्य, प्रिय- विषयस्य) प्रकाश: प्रादुर्भावो यस्याः सा धीरा। प्रकाशस्य तेजोमात्र- वृत्तितया कोपे बाधात् कोपोत्कस्यव्यञ्जनाय प्रादुर्भावे लक्षण । अधीरां लक्षयति- अव्यङ्गयकोपप्रकाशाऽधीरा।

घीराधीरां लक्षयति-

स्पष्टम्। धीगधीरयोरमध्या प्रगल्भ योवैधमर्यमाह- 8 तन्रापि व्यअनैव प्रसरतीति मदीयव्यअनप्रदीपे व्यक्तम्।

Page 36

सुरभिभूषिता। २६

इयांस्तु विशेष: । इयानेतावान्, विशेषो भेद्:। पूव मध्याया विशेषं दर्शयति- मध्याया धीराया: कोपस्य गीव्यक्चिका। अधीरायाः परुष- वाक। धीराधीरायाश्च वचनरुदिते कोपस्य प्रकाशके। गीर्वकोक्ति:, सा च पेष्टादेरष्युपलक्षिका, ततोऽपि क्वचित् कोप- प्रकाशात्। एवं परुषवाग् रुदितमुपलक्षयति । तथा वचनं प्राग्वभ्चेष्टादे: रुदितञ्च परुषवाचोऽव्युपलक्षराम। तथा च मध्यालक्षरो (उक्तपूर्वे) व्यङ्गयमात्रकोपप्रादुर्भाववत्त्वं निवेश्य धीरमध्यायाः, रूदितकठोरवचन- साक्षाद्वोष्यकोपप्रादुर्भ विवत्वं निवेश्याधीरमध्यायाः, कोपप्रादुर्भावव्य- अकवाक् चेष्टादिमत्त्वे सति कोपप्रा दुर्भवसाक्षाद्वोघकरुदितपरुषवाग्वत्वं निवेश्य च धीराधीरमध्याया लक्षरां विधेयम्। मात्रपद्निवेशादधीर- मध्याया व्यवच्छेदः। परकीयारदेर्वोरा दिमेदानङ्गीकारे तु पतिमात्रानुर- कत्वमपि निवेश्य परकीयादिव्युदास: करणोय:। प्रगल्भाया विशेषमाह- पगल्भाया धीरायाश्च रतौदास्यम्। अधीरायास्तर्जनताड- नादि। धीराधीराया रतौदास्यं तर्जनताडनादि च, कोपमकाशकम्। कोपप्रकाशकमिति रतौदास्याद्यद्देश्ये उप्यन्वेति। प्रणल्भात्वेSपिरते (सुरते) शदास्यं (ताटस्थ्यमनौतसुक्यमिति यावत्। तदीय कोपोदयं उयनक्ति। तथा च प्रगल्भालक्षरोपूर्वधत्तत्तद्धर्म्मानिवेश्यासां लक्षणानि बोध्यानि। स्वीयालक्षणसमावेशोपि यथापूर्वमवसेयः। कवित्परकीयादावपि धीरादिलक्षणाकलनादिह्द प्राचीनकृतस्वीया- लक्षणा सन्निवेशमसहमानो नधीन आरक्षिपति- धीरादिमेद: स्वीयायामेव, न परकीयायामिति प्राचीनलेख- नमाझामात्रम्। आश्ामात्रं, न युक्तियुक्तम, तायता नाङ्गोकार्य्यमिति भाव:। तत्र देतुमुपन्यस्यति-

Page 37

३० रसमश्जरी-

धीरत्वमधीरत्वं तदुभयं वा माननियतम्। परकीयायां मान- श्रेत् तेषामावश्यकत्वात्* । वाशब्दः समुखये। मानस्य नियतं समनियतं व्यापकं व्याथ्यं च। तेषां धोरत्वादीनाम्। समनियतस्य मानस्य परकीयायां सर्वेऽनायत्या धोरत्वादिसत्त्वमपि, स्व्रीकार्य्यमेवेत्याशयः। ननु धीरतवादिसर्वसाधनभूतस्य मानस्यैव परकीयायां तावन सिद्धिरित्याशङ्कां निराकरोति- मानश्च न परकीयायामिति वक्तुमशक्यत्वादिति। द्वितीयेतिशब्दो हेतुसमाप्तिबोधक:। कार्य्यस्य कारणक्टव्यापक- तय। परकोयायामपि दयितापराधावधारणादिसामग्री समवाये कार्य्यस्य मानस्योत्पत्ति क: प्रतिबभ्नीयादिति तात्पर्य्यम्। अथ कन्याया अपि परकीयात्वेन तन्तुल्यन्यायेन स्वीचाया सुग्धाया प्रकृते तन्भ्रेदानुदाहरसाञ्यूनतवं तुन शङ्कनीयम्, कन्यायामवस्थाविशे- तन्त्ररतिकत्वेन मानासम्भवात्तत्समनियतधीरत्वाद्यानुल्लखे पि न्यूनत्वा- भावात्। ज्ञातयौवनमुग्धायां तु मान: सम्भवतीति तन्भेदानुदाहरणाज्यू- नता स्तयेवेति केचित्। वयन्तु तदीयरतेरतितरां त्रपाभीतिभ्यां निगू- हनाद्वीरत्वमात्रधर्म: कर्थचितित्सम्भवन्नपि न चमत्कारीति प्राच्चीनरुपे- कच्ित:, तस्मात्तदनुक्तिन दोष इति विभावयाम:। धीरमध्यामुदाहतुमुपक्रमते- मध्या धीरा यथा। सद: सम्भुक्तराङनमुषागतं दयितं प्रति कस्याश्धिद्कोक्ति:। *नञततपुरुषादवश्यशब्दात् 'ननअपूर्वात्तपुरुषात् ५।१।१२१।' इत्यादिसूत्रेण निषि- द्वत्वात् 'योपधाद्गुरूपोत्तमाद्वुञ् १।१३२ इति सूत्रविहितो दुगू, तस्य भावार्थ कत्वेन तदन्ताचल् च न स्यात्। बहुचीहावपि तलोSप्राप्तिरेवेति स्वार्थंकान्तादवश्यश- वदात्स्वार्थेडण् ततस्ताल रूपमिदम्।

Page 38

सुरभिभूषिता। ३१

लोलालिपुञ्जे व्रजतो निकुञ्जे स्फारा बभूवुः श्रमवारिधाराः। देहै समीहै भवतो विधातुं धीरं समीर नलिनीदले न ।।१२।। लोलालिपुखे लोल: (भवद्रमनाद्भिया) चलः अलीनां दविरे- फाणं पुञ्ज उतकरो यत्र तादृशे चलाचलभ्रमरनिकरे, यद्ा हे लोल! (मयि स्वाीनायामपि) सन्ततपराङ्गनासङ्गमसतृष्ण ! अरलोनां भ्रमराणाम्, आलोनां सखीनां लक्षरालक्षणया प्रतिकूलकारित्तादस- खोनां वा पुओ्जो यत्र, यद्वा लोलस्त्वत्समागमलोलुप आलीनां पुओो यत्र, यद्ा लोलस्त्वदालोकनोतसुकः, अलोनां नोलिमादिसादृश्यात्कामि- नोनिचयलोचनानां पुओो यत्र, यद्राऽलीनां पुअे गौएालक्षराया तदुपमे ध्वान्तमये, यद्वा लोल:शङ्गारविभ्रमेश चलः अलोनां कामिनीचन्तुषां पुओ्ो यत्र, तत्र निकुखे लतादिपिद्विताभ्यन्तरप्रदेशे। वस्तुतो वितत- विलुलितनोलक चकलापाच्छादित कामुकोनिचये, वजत: (भ्रमर भीत्या शीघ्रम्) गच्छतः (वस्तुतः सुरतायासं कुर्वतः) भघता, थमेण भ्रमरनिवारणद्वुतगत्योरायासेन (जनितस्य) वारिणो घर्मस्य धारा वेण्यः, स्फारा विकटा: (भूयस्थः) (यस्मात्) बभूदुः, (तम्मात्) देहे (भवतः) वयुषि, नलिन्याः पझमिन्याः, दलेन पत्रेण, धोरं मन्दम्, समीरं पवनम्, विधातुं प्रवर्तयितुम्, समीहे वाञ्छ्ामीत्यर्थ:। नायं निकुखद्वुतगमनभ्नमरनिधारणश्रमजन्यः स्वेदप्रवाहः तत्र शोतलघनच्छायासङ्गावेन द्वुतं श्रमापनयनसम्भवात्। अपि तु कामि- नी निकरनिकामका मसमरसम्भूत एव। अन्यथैवं धर्म्मप्रवाहो न स्या- दिति जातं मया सकलं भवश्वरितम्। अथ शातापराधाऽप्यहं सहज- स्नहाद्वतः अ्रमस्वेदापाकरणाय नलिनीदलेन वीजनं वाञ्छामोति दश्यतां स्वीयमाचरितं मम च सौजन्यमिति नागिकावक्रोक्तेमि:। तथा च 'लोलश्वलसतृष्णयोः' 'नलिनीपभिनी' इति विश्व- प्रकाश:, इन्दिन्दिरो डलोरोलम्बो दिरेफ:' इति हेमचन्द्र, 'निकुअकुओ वा कोये लतादिपिद्ितोदरे' 'स्पृद्देहा सुडचाञ्छा' 'पुञ्राशी तूत्करः' इत्यमरसिंहः, 'स्फार: स्पारपुंसि विकटे इति मेदिनीकार, 'धारा वेणो रयश्च सः' इति कोशसार, 'धीर: पण्डितमन्दयोः' इति धरसिधरश्च।

Page 39

३२ रसमश्जरी-

अत्र वायोविधानस्य कथनेपि कररास्य नलिनीदलस्योपादाना- न्श्लीलत्वम्। यत्तत्पदयोरनुल्लेखेऽपि 'ये नाम केचिविह नः प्रथय- न्त्यवज्ञाम्' इत्यादिचत्प्रतीतेर नवरोधास्नै न्यूनपदतवं च। इह सम्बोधनपदानुक्या तेन सहालपनस्याप्यनौचित्यं ततो नीचा- चरसां तेन कोप:, लोलेति सम्बोधनपक्षेऽपि 'स्वाधीनेऽपि कलत्रे नीच: परदारलम्पटो भवति। सम्पूर्णोउपि तडागे काक: कुम्भोदकं

लोलत्वस्य भ्रमरपुञ्जविशेषसत्वे तु भ्रमरपुअ्जस्य लोलतवेन भीति:, नायकाङ्गवृत्तिनवीनसुरभिजिघ्रासा वा, ताभ्यां क्रमेण नायकस्य तत्र गतिविचित्रसौरभवत्ता च, पु्जपदेन निकुश्जस्य सन्ततसमाच्छन्नत्वम्, ततोऽन्यावलोकनभीत्यभावेन निःशक्क स्मरसङ्गरप्रवर्तनात्परिश्रमाति- शयः, सन्तापाभावेन श्रमान्तरासम्भवश्च, तत्र स्वीयामर्षः थ्रमशब्देन स्वेदोदयस्य तपत्तरुरतरगिकिरएसम्पर्काद्यजन्यत्वम्, तथा च सुर- तपक्ष पव निर्रायः, धारापद्बडुचचनाभ्यामसकृत्कराभ्यां प्रो्छ- नेऽव्यविरलप्रवृत्ति:, स्फारपदेन धाराया अपह्वानई्वत्त्रम्, नलिनो- दलजन्यत्वेन समीरस्य सौरभशैत्ये, सम्यगीरयतीति व्युत्पसतिमता समोरशब्देन धीरत्वेन च चायोः सुरतश्रमापनयनक्षमत्वम्, वक्रोक्त्या प्रकृतनायिकाया धोरत्वं च यथायोगमर्थशक्युद्गवं शब्दशतयुद्गषश्च वस्तु 'प्रौढोकिमात्रनिष्पन्नशरीर: सम्भवी स्वतः । अर्थोउपि दिविधो ज्षेयो वस्तुनोऽन्यस्य दोपकः' इति ध्वनिकारानुमतेन कविनिबद्धवक्र- प्रौढोक्तिसिड्धेन वस्तुना व्यज्यते। लोलालिपुञ्चपदेन नायकविलोकन- विलोलविलोचन ललनासमूहवस्वं तु न व्यक्गयम्, #प्रागुक्तरीत्या तस्य वाच्यत्वात्। सभ्रमरनिकुञ्जगमनमात्रेण तावतः स्वेवोद्मस्यासम्भव इति बाघस्य गृहीतपूर्वत्वे 'साहेन्त/ सहि ! सुहश्रम्' इत्यादाविव प्रदोपकृत्सम्मतो लक्षणामूलध्वनिरेवात्र। अगृहीतपूर्वत्वे तु 'निः्शे- पच्युतचन्दनं स्तनतटम्' इत्यादाविव जगन्नाथोक्तरोत्या न स, किन्त्वन्य एव। पवमिह वक्रोपयलङ्कारेरा वस्तु्वनिरित्युक्तिरपि न

प्रकरणेनाभिधा नियमनात्तस्य वाच्यत्वमेव ।

Page 40

सुरभिभूषिता। ३३

युक्ता, 'यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते। श्लेषेण काका वा झया सा वक्रोक्ति:' इति मम्मटोक्या परोक्तेरन्यथा योजन एव तत्स्था- पनात् प्रकृतव क्रो क्तेर नल क्कारत तरा त् । किन्तु 'श्रोकस्यार्धे तदर्धे वा वर्णावृत्तिर्यदि घ्रवा। तदा मता मतिमतां स्फुटानुप्रासता सताम्' इति जयदेवलत्तितस्फुटानुप्रासेन, 'मन्दं हसन्तः पुलक वहन्तः' इत्यादाविव विश्वनाथाङ्गीकृतान्त्यानुप्रा- सेन वाउङ्गाङ्गिमावाविवक्षणातसंसृष्टः (न तु सङ्गीर्णः) 'विशेषणर्यतसा- कूतरुक्ति: परिकरस्तु सः' इति प्रकाशलक्षितः परिकरोउलह्ार:। 'स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः' इति वृत्तरतनाकरोक्तलक्षणेन्द्रवज्रा छन्दश्च॥ १२ ॥ अधीरमध्यामुदाहर्तुमुपन्यस्यति- मध्याऽधीरा यथा। सघ: पराङनासम्भागेनापराधिनं समुपागतं कान्तं कावित् परुषं वदति। जातस्ते निशि जागरो, मम पुनर्नेत्राम्बुजेशोणिमा, निष्पीत भवता मत्ु प्रवितत, व्याघूर्णितं मे मनः । भ्राम्यदसृङ्गघने निकुख्जमवने लब्ध त्वया *श्रीफलं, पः्चेषुः पुनरेव मां हुतवहक्रूरै: शरैः कृन्तति ॥ १३ ॥ ते तघ, निशि रजन्याम्, जागरो जागररम् (निरन्तरक्रीडाSS- रम्भेणा निद्राभङ्ग:), जानाऽभूत, मम पुनः (न तु तवेति चित्रम्) नेत्राम्धुजे नयनकमले, शोसिमा (जागरजन्यः, वस्तुतो रोषज:) राग: (लौहित्यम्), भवता प्रविततं बहुलम् (अनन्यास्वादितत्वाद- क्विष्टम्, अ्यास्व्रादेउपि यथेच्छं वा),मधु मद्यम् (प्रियाऽधरामृतम्) निष्पातं निःशेषेण पीनम्, मे, मनः स्वरान्तम, (पुनः) व्याघूशितं *शोणशब्दाद्रक्त्तवर्णंवाचकात् 'वर्णढादिभ्यः प्यञ् च' इति सूत्रविहित इमनिच्। श्रीफलस्य (बिल्ववृच्तस्य) अवयव: (फलम्) इत्यथें 'अवयवे च प्राण्योषधि- सृसेभ्य: इति सूत्रविदितस्याण: 'फले छुक' इति सूत्रेण लुक्। ३ रस०

Page 41

३४ रसमअरी-

(मदेन, वस्तुतस्त्वद्पराधावगमेन) विशेषेश म्रान्तम्। (किश्च) स्वया, भ्राम्यन्तः प्रचलन्तश्च ते भृङ्गा भ्रमरास्तघने सान्द्रे (अ्रन्यत्र नोलचललाचनवलिते) निकुओो लतादिपिह्ितान्तःप्रदेश एव (निवा- सयोग्यत्वात्) भचनं सदनं तस्मिन् ( परत्र विलुलितकचकलापाच्छा- दितकामिनीवपुषि), श्रीफलमू बिल्वफलम् (अथव प्रियास्तनः, तथा श्रियः सम्पदः शोभाया वा फलं प्रयोजनम् ), लब्घम् प्राप्तम्। पुनः, माम्, एष मानसप्रत्यक्षविषयः, पञ्चेषुः कन्दर्पः, हुतवहकर: पावकवद्दारुरौः (शोषराप्रमुखैः), शरैर्बार, कृन्तति भिनत्तीत्यर्थ:। अन्यत्र यस्यव जागरस्तस्यैव नयने रागः, येनैव मद्यं पीयते तस्यैव मनोभ्रमः, येनैव क्वचित्परकोयभवनेऽन्यत्र वा राजSनिवेदितं निध्यादि वस्तु लभ्यते जाग्रद्यामिकसमक्षं वा मुष्यते, तस्येव राज्ा शरादिना दण्डो विधोयत इति कार्य्यकारएयोः सामानाधिकररयां प्रसिद्धम्, परमिह तु तद्वपरीत्यं द्वश्यते, स्वदपराधेपि ममैव दण्ड इति महन्चित्रमेतत्, तथा च त्वयापलप्यमानमपि निखिलं स्वश्चरितं मयाऽवगतमित्यधुना वृथैव ते मवनुरअनार्थमन्तिकागमनप्रयास इत्या- कूतम्। तथा च 'दोषा निशा त्रियामा च रजनी' इति नाममाला, 'जाग- रसं, जागरा जागरोऽपि च' 'भ्रान्तिर्भमिर्घूशिश्च घूर्णने' 'धनं सान्द्रम' इति हैम:, 'रक्त, शोए: कोकनदच्छविः' 'पुनरप्रथमे मेदे निर्निश्य- निषेधयोः' इत्यमर:' 'मधु क्षीरे जले कौदे, मदे' इति विश्वः, 'श्रीफलः पुंसि मालूरे' इति मेदिनी, 'शोभासम्पत्तिपभासु लचमीः 'श्रीरिव दृश्यते' इति शाश्वतः, 'शिलीमुखः शरो वायः' 'सचनं संभ भवनम्' इति धनखयश्।

वाचःपारूष्यं प्रकाशयद्गिर्नायकविषयक कोप, तद्पराधानां दु- स्सहत्वञ्च, निशाजागरेय रतस्य 'रतिपरिचयनश्यत्ेद्तन्द्र: कर्थचिदू गमयति शयनीये शर्वर्री किं करोतु' इति माघोदाहतो द्राघिमा, पुन शशब्दै नयके नयनशोगिमादेरभाव:, तेनच स्वामर्षातिशयः, अ्रमबुज- तादाक््येन नेत्रस्य कोपजरुदितजलवत्वम्, एकवचनेन नायकागमन-

Page 42

सुरभिभूषिता। ३५

मार्गावलोकनानन्यव्यापारनिरतत्वेनेंकरूप्यं च, ततस्तत्रासत्तयतिशयः, तदनागमनेन रोषः, प्रधिततमधुनो निरा पानस्य चाधिक्यं द्वारी- कृत्य स्वैरविह्दारस्ततोऽपि कोप, पञ्चेषुपदेन कामस्य सशस्त्रत्वेन निर्द्यश्वम्, निसगकोपनतवं वा, हुतवहसादृश्येन शराणाम् #तररवि- न्दमशोकञ्च चूतञ्च नवमल्लिका। नीलोत्पलञ्च पश्चते पञ्चवारास्य सायका:' इत्युक्तकुसुमात्मकत्वेऽपि, 'सम्मोदनः क्षोभणश् दहनः शोषएस्तथा । उच्चाटनश्र कामस्य बाणाः पञ्च प्रकीतिताः' इत्युक्त- पञ्चविधत्वेन बहुवचनवाच्यबद्कुत्वेन च पोडाउतिशयजनकत्वं तद्दःस- हत्वं च सूच्यते। यत्तु भ्राम्यद्भृ ङ्धन-निकुअ्जभवन-श्रोफलपदानां प्रकृतानुपयोगा- द्ाच्यार्थबाधपुरस्सरं सादश्यसंसर्गेए क्रोडाविलुलितकचनिचयि- लोललोचनकामुकीनिकरकुचकलशरूपार्थान्तरेषु सङक्रमपाद्यङ्गबो- धकत्वेनाविवचितवाच्यध्वनेः 'अर्थान्तर सङकमिते वाच्येत्यन्तं तिरस्कृते। अविवत्षितवाच्योऽपि ध्वनिर्द्वेविध्यमृच्छति' इति ध्वनिकृदुक्त: प्रथमो भेद इति। तम्न सूक्ष्मविचारसहम्, 'कदलो कदली करभः करभः' इत्यादाविवार्थान्तरान्वितवाच्यार्थप्रकाश एव घवने: स्वीकागत्। इह नु भ्रम्यद्भृङ्गादिपदानां विचित्रविभ्रमसौन्द- य्यातिशयस्पृद्दणीयतमत्वव्यअ्जनाय तादशललना कुचकलशयोलक्षण लक्षएा, न तु व्यङ्गघेन वाच्यार्थक्रोडीकरणमिति 'निःश्वासान्ध इवा- दर्शश्न्द्रमा न प्रकाशते' इत्यत्रेवात्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिरेव । एवं मधुपानेन्यया सहेत्यर्थाक्षेपे, साहित्येन तद्धरपानरूपस्य चम- त्कारियोऽथस्य विच्छेदः। प्रथमचरमयोस्ते त्वयेतियुष्मच्छब्दयोर्मध्ये भवच्छब्दोपादानेपि कुपिताया उक्तावसङगतेः कोपातिशयदोतकतवा- दानुकूल्यमेवेति नेड भग्नप्रक्रमत्वम्। आगरादिपसिद्धकारणाभावेउप नायिकायां नेत्रशोशिमादिकार्य्य- निबन्धनात् 'असति प्रसिद्धहेती कार्य्योतपप्तििंभावना' इत्येकावली लक्षितविभावनया, नायके तु तस्तत्कारणसमवधानेऽपि कार्यानुदया- व्विशेषोवत्या च भित्तिरूपया नेत्रस्याम्त्ुजत्वेन रूपसादूपकेश, शरेषु • अनयोरपि वृतयो: पुष्पसूपेऽवयवेडणो लुक्।

Page 43

३६ रसमअरी-

हुतवहसादृश्येनोपमया चानुप्राशितया 'विस्पष्टे समकालं काररमन्यत्र कार्य्यमन्यत्र। यस्यामुप्लभ्येते विज्ञेयाऽसङ्गतिः सेयम्' इति सुद्रटल- क्षितया कविनिबद्धवकत्रोप्रौढोकिसिइयाSसङ्गत्यैव (अलङ्कारेश) प्रियापराधजकोपस्वरूपं वस्तु व्यज्यते, न तु विरोयालङ्वारेण। तस्य तु 'विरुद्धानां पदार्थानां यत्र संसर्गदर्शनम्। विशेषदर्शनायैव स विरोध: स्मृतः' इति दरिडना लक्षितत्वाद्विरुद्धयोः कार्य्यकाररयोः प्रकृते- निबन्धनान्न सम्भवः। किन्तु जागरादिकारणनां नेत्रशोशिमादिका- यर्याणणाञ्च वैयधिकरण्येनोपन्यासादसङगतिरेवेति विभावयाम:॥१३॥ धीराधीरमध्यामुदाहर्तुमाह- मध्या धीराधीरा यथा। सापराधं प्रियं काचिद्कोक्त्या तर्जयति। कान्तानुरागचतुरोऽसि मनोहरोऽसि नाथोऽसि किश्ज् नवयौवनभूषितोऽसि। इत्थ निगद्य सुदृशा वदने प्रियस्य निःश्वस्य बाष्पलुलिता निहिता दृगन्ताः॥१४॥ (त्वम्) कान्ता (केवलं रुपरामणोयकेन न तु निष्कपटप्ररयेन) प्रेयसी, तस्यास्तस्यां (तद्विषयकः, न तु धर्मपत्नीविणयकः) वा, या, अनुरागोऽनुरअनम् (उपचारः प्रशायश्च) तत्र (अभिलषितकामि- नीवशीकरणव्यापारे, चतर: पटः, असि वर्तसे। यद्ा हे कान्त! (मया) कमनीय ! अनुरागे (नाना पराधं कृत्वापि विविध-चाट्ट- पूर्वकचरएपतनादिभिः, मम) अनुरख्ने चतुरोऽसि। यद्ा कान्तानां योषिद्विशेषाणाम्, अनुरागे प्रये स्वविषयकानुरागजनने वा चतु- रोऽसि। यदा कान्तानुरागस्य चतुरोऽभिक्षा, असि (अत्र नासीति- काकु:), तथा मनसश्चेतसः, (रूपववनाचरणविलासैः) हरऔौर, असि। तथा नाथ: प्रभुः (अधिपतिः), असि। फिञ्चैवं नवेन नूतनेन यौवनेन तारुण्येन, भूषितोऽलङकृतः, असि, इत्थममुना प्रकारेण, सुदशा वामाच्या (नायिकया), निगद्याकत्वा, (तथा) निशश्वस्य निश्वा- समुत्सज्य, प्रियस्य पत्युः, वदने मुखे, बाष्पैरश्षुभि:, लुलितास्तरलिता,

Page 44

सुरभिभूषिता। ३७

दगन्ता: कटाक्षा, (न हुसम्पूर्रमत्ि), निहिता आरोपिताः (निखा- ताः) इत्यर्थः। नवीनप्रयस्यनुरागं तन्मयाऽखिलमवगतम्, किंतु तथाऽपि किं कुर्य्यो यत्वमेव मे प्रभु- मनोहरश्चति, ध्रुवमस्य दण्डं दास्यामीति वा, वक्रोक्तेरभिप्रायः । तथा च 'कान्तस्तु प्रियरम्ययोः''नेत्राम्बु चाप्पः' इति त्रिकाण्ड- शेष:, 'योषिद्विशेषास्तु, कान्ता भीरूनितम्बिनी' 'पतीनस्वामि नाथार्य्याः, प्रभुः' 'कुशलश्चुरोऽभिज्षविज्ञवैज्ञानिकाः पटुः' इति हैमः, 'मुखन्तु वदने' इति यादवः, 'तत्वजश्चतुरः' इति धनञ्जयः, 'प्रराये- च्छयोः। सारङ्गादौ च रागः स्यादारुण्ये रञ्ने पुमान्' इति शब्दाण- वश्च। अत्रासोति क्रियाया असकृद्ुपादानेऽपि सम्बन्धिभेदात्प्रति पाद्यवैजात्यान्नायिकारोषपोषोपस्थापकत्वाच्च न कथितपदत्वम्। चातुर्य्येगा काक्काउनुरागानभिज्ञत्वमिति परुषवाक्, तदपराधा वधाररोऽपि मनोहरत्वे न स्वीयचेतसोऽवश्यतयाशक्यप्रतीकारतम्, नाथरवेनानुचिता वररो्यपरिहेयत्वमदराड्यत्वं च, यौवनस्य नवीन- तया उत्यन्तान्मादकरवमुखेन नेतुरप्रताकार्थ्यत्वम्, भूषितपदेन तावत एव भूषराताद्विद्याघिनयादिगुणाभाव:, तथा च 'यौधनं धनसम्पत्ति: प्रभुत्मविवेकिता । एकेकम्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम्' इत्युक्त- दिशा दुर्नयातिरेक, इसथंपदेन तत्कथनप्रकाराणं विशेषेणापरि- च्छेद्यत्वम्, ततस्तच्वेतोवैक्लव्यातिशयः, निना गदनप्रकारभूय- स्त्वम्, ततो रोष:, विश्वासवाष्पडग्विलुलनाभ्यां भयोभूय: समुतप- सिद्धारा प्रतीकारामावादु:खातिरेकः, निगद्ननिः१वसनकटाक्षवि- क्षेपाणां क्रमिकत्वेन मध्ये व्यापारान्तरानुद्भवेन तदपराधानां दुःसहत्व- म्, बडुवचनेन कटाक्षबाडुल्यद्वाराऽसूया, निधानेन तेषां तोद्णता महत्वे, एवं बाणायिततोद्सकटाक्षक्षेपेय सद्यो दण्डविधानावधी राखवं दराडातराकरणाद्धोराखं च सूच्यते। एवदुदाहर रात्रये प्रगत्भान्यूनतर्जनादिविधानेन मुग्धाउधिकौत्क- पट्चप्रकाशेन च लज्जामदनसाम्यान्मध्यात्त्रमवसेयं, न तु चिन्त्य- मेव। आपाततः स्तुत्यर्थकस्य पूर्वार्धस्य निन्दायां पय्यवसानात्

Page 45

३८ रसमअरी-

'स्तुत्या वा गम्यते निन्दा, निम्दया गम्यते स्तुतिः । व्याजस्तुतिरसौ'

करोलङ्कारः। तु चक्रोक्ति:, उक्तयुक्तः ॥ १४॥

मौढा धीरा यथा। कश्चित् कथंचित् स्वापराधजफोप गोपयन्तीं प्रियाम, सखो वा दथितापराधजरोषमपलपन्तीमालीं परिहसति। नो तल्पं भजसे न जल्पसि सुधाधाराऽनुकारा गिरो दृक्पातं कुरुषे न वा परिजने कोपप्रकाशच्छलात्। इत्थ केतकगर्भगौरि! दयिते ! कोपस्य सङ्गोपनं तत्स्यादेव, न चेत्पुनः सहचरी कुर्वीत साचि स्मितम्॥ १५॥ हे केतकगर्भगौरि ! ककचच्छदकुसुमाभ्यन्तरदलपोतवर्रो ! दयित ! प्रेयसि ! (त्वन्) तल्पं (मदविष्ठितम्) शयनीयन्, नो नहि (मरसहवासपरिजिहीर्षया), भजसे आश्रयसि। (तथा) अ्मृ- तस्य सुधाया, धारां वेगोम, यदा सन्ततिम, यद्वाऽउधारमाश्रयम् (चन्द्रम्) यदाऽउधारम् (उत्पत्ते:) अधिकरणम (समुदरम्), यदाS5- घारं जलस अप्रहस्थानम् (हदादिन, अप्रतिबद्धमाधुरय्येण, स्फीतिग्ना, सन्तापष्वंसनेन, गाम्भीय्येण च) अनुकुर्वन्ति तुलपन्तोति तथोक्ता:, गिरो वाणो: (मदालापनिराचिकोर्षया) न जल्पसि नेषोब्चारयसि । वा पुनः, परिजने परिवारे (सेवकवर्गे) यः (कृतकस्य) कोपस्य प्रकाश: प्रकटनम्, तस्य च्छलान्मिषात्, (दर्यिते*ऽपि मयि ) डशो दष्टे:, पातं यहच्छयाSनिच्छया वा प्रक्षेपम, न कुरुषे (का पुनः कथा? ससम्भमाखिङ्गनाहोनान्) । इत्थमेत्रम्, ( मद्रिषपस्य ) कोपस्य सङ्गोपनं सम्यङनिगूहनम्, तदिष्यमाणम्, (तदा ) स्यात् ( अरभ- विष्यत्) एत्र, चेदू यदि, सहवरो सतनानुगा ( सङ्गिनी सखी), साचि तिय्यक (मुखं कृत्वा ), स्मितमीषद्धसितम्, न कुर्वीत 8 पद्ेडस्मिन् दयितपदं ड्यन्तं सप्म्यर्थश्घ विषयता।

Page 46

सुरभिभूषिता। ३६

( नाकरिष्यत्) इत्यर्थः । सख्युक्तिपक्षे सर्वे नायकसम्बन्धितया योज्यम्। प्रिये ! यद्यपि नानाव्यपदेशैस्तरकोपापलापाय त्वया प्रयस्यते, किन्तु त्वत्सहचरोसाचिस्मितेनैव स स्फुटीक्रियत इति व्यर्थोडयं ते तद्रोपनप्रयास इति परिहासाकृतम्। तथ। च 'केनकः ककचच्छदे' इति हैमः, 'गर्मो भ्ररोऽ्भके कुक्षी सन्धौ' इति मेदिनी, 'गौरोडरुणो सिते पीते' इति यादवः, 'नानो ननना सम्बन्धे निषेधार्थे' इत्यव्ययकोशः, 'आवारस्त्वम्भसां यत्र धारणम' 'तिर्य्यगर्थे साचि' इत्यमरः, 'परिवारः परिजने' इति शाश्वतः, 'कान्तेष्टो दयितः' 'सहचरी सध्रीची' इति घनअयः, छलं मिषम्' इति त्रिकाण्डशेषश्च। अत्र त्वानि, सहवासपरिजिहीर्षादिभिः कोपातिरेका, दशः पातेनाबुद्धिपूर्व- कत्वमतः स एव, परिजनपदेनात्मीयतया तत्र कोपानौचित्येऽपि तदु- पन्यासेना सत्यत्वेन च्छलपदसाहाय्येन नायके कोपाधिक्यम्, पातप- देन चोक्षणस्याज्ञानपूर्वकत्वम, अप्यर्थकेन वाशव्देन सहवाससमाल- पनसंस्ृहेक्षणादेर्दौलभ्यम्, ताभ्यां पुनस्तदेव, दयितत्वेन तत्निमग्न- मनस्कतया कोपतज्न्यानादरादेरनोचित्यम्, समा गपनस्य गाढ- त्वम्, कोपव्यअकमात्रव्यापारकरणान्नायिकाया धीरात्तम, इत्थंपदे- न कोपगोपनप्रकाराणां बाहुल्यन्, भजनेन लक्षणामूलव्यअनया सम्पूस्थितिः, सह चरतीति व्युत्पत्या सहचरीपदेन सावदिकसह- वासद्वारा तत्सर्वव्यापाराभिक्षत्वं मध्येकृत्य तरिस्मतस्य सहेतुकरवमु- खेनापि कोपगोपनत्यापाराणां वैयर्थ्यम, एकवचनेन स्मितस्याल्पत्वाद- प्रकाश्यत्वम, तेनास्या नायिकातो भीतिः, कोपस्य गोष्यत्वेऽपि नायकं सूचयित्वा तदपनयनोद्यमश्च, तेजोधर्मस्य प्रकाशस्य कोपे बाधाप्ती वत्वे लक्षणया तस्य दुस्सहत्वं च सूच्यते। पतश् केशिक्यास्यवृत्तेरअस्य शङ्गारभूयिष्ठनर्मणः प्रियापराधप्र- तिभेदनं नामाङ्म। तत्र पूर्वोदाहर गोपु वाचा, इह तु चेष्टया तत्पतिमे- वन(प्रफाशन)मिति विवेकः । अत्र सन्दर्भे कोपकोधपदे ससपसी- 8 'लोलालिपुओे' इत्यादिषु त्रिषु।

Page 47

४० रसमअर

हेतुकरोषमेवावगमयत इति। 'वधावज्ञादिभिश्चित्तज्वलनं क्रोध ईरित: एष त्रिधा भवेत् क्रोध कोपरोषप्रभेदतः ॥ 'क्रोधः क्रुरजनाश्रयः' 'कोपो वीर जनाश्रयः' 'मिथः स्त्रीपुंसयोरेव रोषः' 'वेधा निगदितः स्त्रीणां रोष: पुरुषगोचरः । सपत्नी हेतुराद्यः स्यादन्य: स्यादन्यहेतुक: । सपत्नीहे- तुको रोषो चिप्रलम्भे प्रपञच्यते 'अवहित्थाऽकारगुप्तिः' 'अन्यथा क- थनं मिथ्या धैर्यमन्यत्र वीक्षरम्। कथाभङ्गादयोऽप्यस्यामनुभावा भध- न्त्यमी' इति शिङ्गभूपानुशिष्टो विप्रलम्भशृङ्गारो रसः, नायिकाया धैय्येण रोषेऽव्याकारगोपनादन्यत्र वीक्षणदिभिरनुभावैः सूचितेनावहित्था- ख्यव्यभिचारिभावेनोपोद्वलितो व्यज्यते। किन्तु 'एकत्रासनसंस्थिति: परिहता प्रत्युद्रमाद्दूरतः' इत्येवोदाहरमितो रुचिरतमम्, बहिरादरा- तिशयदर्शनेन रोषस्य विलक्षराव्यापारमात्रलक्ष्यतया विच्छित्तिविशे- षोदयात्। नायकोक्तितयास्य पद्यस्याङ्गीकारेऽपि-सैव युक्ति:। कोपपद- स्य दविरुपादानेन कथितपदत्वं तु पूर्ववत् परिहरणीयम्। 'केतकगर्भगौरि' 'सुधाधारानुकार गिर:' इत्युपमाभ्यां संसृष्टम्, . तल्पानाश्रयणादे: कोपगोपने वीजतया काव्यलिङ्गमलङ्कारः।१५॥

प्रगल्भाऽधीरा यथा। कविस्तटस्थो वा कथयति। प्रतिफलमवलोक्य स्वीयमिन्दोः कलायां हरशिरसि परस्या वासमाशक्कमाना। गिरिशमचलकन्या तजयामास कम्प- प्रचलवलयचञ्चत्कान्तिभाजा करेणा ॥ १६ ॥ इन्दोशन्द्रस्य, कलायामंशे, स्वीयं निजम्, प्रतिफलं प्रतिबिम्बम्, अवलोक्य दृष्टा, हरस्य शम्भो: (पत्युः), शिरसि मूर्धनि, परस्या अन्यस्याः सापल्येन वैरिण्या वा, वासं स्थितिम् (न तु कादाचित्का- गतिमात्रम्), आशङ्कमाना तकयन्ती, अचलस्य हिमगिरे: कन्या दुहिता (पार्वती), कम्पात्क्रोधानुभावात्, प्रचल लोलं, यद्लयं कङ्कगाम्, तेन चश्चन्त्यः प्रसरन्त्यो या: कान्तयः (कङ्कयमणीनाम्) मरीचयः, ता

Page 48

सुरभिभूषिता। ४१

भजतीति तद्भाजा, तद्ता करेए हस्तेन (हस्तोत्क्ेरपुरःसरम्), गिरिशं शिवम्, तर्जयामास निरभत्सयदित्यर्थः । पर्वतपुत्रया जाड्याधिकयेन स्वप्रतिबिम्बस्याप्यपरिचयः समुचित एव, अंधीरप्रगल्मायाश्च सपतनी शाङ्या ऽपि पतितर्जनं नाभ्भुतमिति भाव:। तथा च 'प्रतिबिम्बं प्रतिफलम्' इति वाचस्पतिः, 'चन्द्रांशे कलने कला' इति वैजयन्ती, 'परः स्यादुत्तमानात्मवैरिदूरेषु' 'वलय कङ्रो- उपि च' इति विश्वः, 'शङ्का भयवितर्कयोः' इति शब्दार्वश्च। इह स्वप्रतिबिम्बस्याप्यपरिचयेन पार्वत्या अविवेक:, शिरसि वा- सेन सम्भाव्यमानसपत्न्या आदरातिरेकेरा सौभाग्यम्, तेन तत्रासूया, वासपदेन स्थितेरविचलत्वम्, तावता तद्विषयको भर्तुदेढ: प्रेमा, शङ्का- शब्देन तरकोटेरनिश्चये तजने प्रवृत्त्याSविविच्यकारिता, शानचा शङ्का- तर्जनयोः समकालिकत्वम्, तेन क्षिप्रकारित्वद्वारा तद्पराधस्य दुस्स- हरवादमर्षातिशयः, अचलपदेन जडतम, कम्पेन तद्वोजस्प कोपस्य, प्रशव्देन चलनस्य च बाहुल्यम्, ततः केवलकरकम्पनपुरस्सरतजनेन वागुचारखाक्षमत्वाच्य रोषातिरेकमुखून पागत्भ्यम्, नानामणिमरीचि- मेदुरक्कएतकक्ड एकरकरणकत्वा तजनस्यातिभीषसात्वम्, भटिति क्रोधो- द्येन पार्वत्या अधय्यञ्च सूच्यते। गिरिशपदे 'गिरौ उश्छन्दसि' इति वातिकाच्छन्दस्येव डस्य विधानासैव गिरौ शेत इत विग्रह्द, किन्तु गिरिरस्यास्तोति गिरिशा, मत्वर्थे लोमादित्वाच्छः, बाहुलकाश्रयशन्त्वगतिकगतिः । यदा गिरि श्यति वासेनोपभोगेन वा तनूकरोतीति विभ्रहे श्यतेः का। तजयते-

प्रयासान्तराथयए विफलमेव। तजने शङ्गाया मूलरवातकाव्यलिङ्मलङ्कारः। 'ननमयययुतेयं मालिना भागिलोकै:' इति रत्नाकरलक्षिता मालिनी दन्दम् ॥ १६॥

मगल्भा धीराधीरा यथा। सागसि प्रेयस्युपगत्यानुनयति सति घोराधीरप्रगल्भायाश्चरितं. सखी कविर्वा वक्ति।

Page 49

रसमअरो

तरपोपान्तमुपेयुषि प्रियतमे वक्रीकृतग्रीवया काकुव्याकुलावाचि साचिहसितस्फृर्जत्कपोलश्रिया। हस्तन्यस्तकरे पुनर्मृगद्दशा लाक्षारसक्षालित- प्रोष्ठीपृष्ठमयूखमांसलरुचो विस्फारिता दृष्टयः॥१७॥ प्रियतमे निकामदयिते (नायके सागसि), तल्पस्य शय्यायाः, उपान्तं समीपम् (न तु भिया तल्पन्), उपेयुषि समुपगते (सति न तूपविष्टे) मृगदशा हरिरोक्षएया (नायिकया), वक्रीकृता तिर्य्य- ग्विहिता, ग्रीवा कन्धरा यया तादृश्या (विवलितकन्धरयाSभूयत)। (पुनस्तस्मिन्) काक्ा भीतिजध्वनिविकारेश, व्याकुला विकलिता (गद्द्दीकृता) वाग यस्य तादृशे (सगद्रद्मनुनयत सति), सावि तिर्यक, यद्धसितं लक्षितदशनाग्रो हास:, तेन स्कूर्जन्ती वर्धमाना, कपोलयोर्गराडयोः थीः शोभा यस्यास्तथाविधया, (अ्भूयत)। पुनर्भूय:, (तस्मिन् ) इस्ते (स्व्ीये, नायिकासम्बन्धिनि वा) करे, न्यस्त आरोपितः करो येन तादरे (स्वकरेश नायिकाकर गृहीतवति सति), लाक्षाया जतुनो, रसेन द्रवेए, चालितं धोतम् (रब्जितम्) यत् प्रोष्ठयाः शफर्य्याः (क्षुद्रमत्स्यविशेषस्य) पृष्ठं वपुःपश्ाद्भागः, तस्य ये मथूखा रश्मयः, त इत मांसला बलवत्यः (मेदस्तिम्यः), प्रतृ- द्वा: रुव: कान्तयो यासां तादश्यो दष्टयो द्ृशः, ताभिषिस्फारिता विस्तारिता रोषेर प्रसारिता इत्यर्थ: । कृतापराधेन नायकेन यथा यथा धाष्ट्य दर्शितं, तथा तथा तया- उपि रोषो दशित इति भाष: । तथा च 'ग्रीवा कन्धरा' इति हैमा, 'स्मितं चालक्यदशनं डक्कपोलविकासकृत्। तदेव लक्ष्यद्शनशिखरं हसितं विदु: इति शिङ्रभूपालः, 'लाक्षा राक्षा जतु क्कीये' 'रसः स्वादे, तिकतादी विषरागयोः। शरङ्गारादी द्रवे' इति विश्वः, 'मयूखः कथितो दीपौ ज्वालाकिरएयोरि' इति शाश्वतः, 'प्रोष्ठी तु शफरी दयो:' 'बलवान् मांसलोंऽसलः' इत्यमर:, स्फार थरिष्ठ विस्तीर्म्' इत्यभिधानचिन्तामखिश्च।

Page 50

सुरभिभृषिता। ४३

अत्र प्रियतमपदेन/तिप्रेमास्पदतवेन परमादरयोग्यत्वेऽपि निरी- दुःसहृशननम्, उपान्तागमनेन तल्पाधिरोहराव्यवच्छेदं मध्येकृत्य नायकस्य भीतिः,

नदीक्षणक्षण एव स्मरणात्तदपराधानामार्द्रता, वाचो व्याकुलत्वेन सर्वे मदपराधा अनयाउवगता इति नायकस्य भीतिः, कृतकदैम्येनानु- मयचातुरय्यश्च, नायिकास्मितस्य साचित्वेन सापराधत्वेउपि नानाघि- धककृतकानुनयप्रपञचेन नायकस्य धाष्ट्यं तद्वगमेन स्वीयविस्मयवि- शेषश्च, स्त्रहस्ते नायिकाकरन्यासेन नेतुः परमराभस्यम, तस्य हेतु- तया नायिकाहासस्य प्रसादजन्यत्वेनावधारम, प्रोष्ठीपदेन चाञ्च- ल्यं, तत्काररं सद्य:कृतागसकोउ्ययं प्रसभं मत्करं परामृशन् भव- तीभिर्न वार्य्यत इति सखीजनं प्रति कोप:, पृष्ठपदेन दष्टे: कार्कश्यम्, ततः कोप: दष्टविस्फारितत्वेन वैचित्र्यं दराघिमा च, ताभ्यां तद्परा- धानामसहनोयत्वम्, सतिसत्मीभिः शय्योपान्तोगमादेरश्रीवावक्री करणादिसमका लिकत्य द्वारा रोपातिरेकः, प्रोष्ठोपृष्ठस्य स्वतो रक्तस्यापि लाक्षारसक्षालनेन रक्तिमाधिक्यं, तदुपमया दष्ट: कोप एव, मांसलता- याश्वतनवृत्तित्वान्मयूखे बाघादाधिकये लक्षराया दुष्प्रेक्षत्वं च सूच्यते। 'उपेयिवाननाश्वाननूचानश्' इति निपातादिषि लिट: क्सुः । मांसलेति मांसशम्दात् 'सिध्मादिभ्यश्र' इतति सूश्रेण मत्वर्थ लच, प्रकृते लक्षणा। वज्रनिर्धोषे पठितस्यापि स्फूर्जधातोरनेकार्थकत्वादू सृद्धयर्थकत्वम्। विस्फारिता इति स्फरधातोणिजन्तात् का। 'घृष्टो व्यक्तान्ययुवतोभोगलक्ष्य' इति रसारणचसुधाकरोकलक्षणो घृष्टो नाय- क एषूडाहरयेु।

पमयाऽनुप्रासेन च संसृष्टतयोपान्तोपगमादेश्रीवावक्रीकरणादौ हेतुतया

कानिष्ट्याभ्यां दषष्यमुपगमयति- एते च धीराऽडदिषड्भेदा द्विविधाः।

Page 51

रसमअरी- 88

पतेउनुपदोक्ताः, धीरा, अधीरा, धीराधीरा केति त्रिविदा:, मध्या प्र- गल्भा चेति षट्, मेदा: प्रकारा मध्याप्रगल्भयोरिति शेय:। ज्यैष्ठ्यकानिष्ठयाभ्यां तानेवोद्दिशति- धीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च, अधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च, धीरा- धीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च। ज्येष्ठत्वकनिष्ठत्वे च स्वविषयकपतिवृत्तिरतेराधिक्यन्यूनताभ्या- मवसेये। यश्विद्मपि प्राचीनसम्प्रदायानुरोधेनास्य चिन्त्यत्वकल्प- नम्, तद्समख्जसम्, पूर्वत्र विरुद्धयोरपि धरय्याधैय्ययो: सामानाधिकर- ण्याय तथाऽभ्युपगमेउपि प्रकृते ज्यैष्ठयकनिष्ठत्वयोवैयधिकररायस्यैधा- ड्रीकारेश तदनौचित्यात्। अन्यत्र वयसा प्रसिद्धे अपि ज्येष्ठत्वकनिष्ठत्वे प्रकृते परिरोतप्र- रायतारतम्येन व्यवस्थापयँल्नक्षयति- परिणीतत्वे सति भर्तुरधिकस्नेहा ज्येष्ठा, परिणीतत्वे सति भतुन्यूनस्नेहा कनिष्ठा। परिणीतत्वं पाणिग्रह्रासंस्कारवत्वम्। भर्ता परियोता, न तुय: कोउपि पोषकः। भर्तुरधिकस्तथा न्यूनो वा स्नेहो रतिर्यस्यामिति बङु-

शिष्टत्वं निवेश्य क्रमेश ज्येष्टाकनिष्ठयोरलक्षणो विधेये। तत्र ज्येश्ठालक्षणे

भ्यां, कनिष्ठालक्षणे तु रतिवैशिष्टयनियामकद्वितीयसम्बन्धास्पदे स्व्रावधिकनिकृष्टत्वं प्रवेशनीयम्। द्वितीयसम्बन्धनिवेशात् परकीया. सामान्ययो: द्वितीयवैशिष्टयनिवेशाश् ज्येष्ठाकनिष्ठालक्षणयो पर- स्परं च नातिव्यासि:। तदेवाह- अधिकस्नेहासु न्यूनस्नेहासु सामान्यवनितासु नातिव्यापि: परिणीतपदेन व्यावर्तनात्।

Page 52

सुरभिभूषिता।

इद सामान्यवनितापदं परकोयाया अप्युपलक्षकं, स्वोयाया पवोपक्रान्ततया परकीयाया अपि व्यवच्छेद्यत्वात्, केवलमधिक- न्यून स्नेहाभ्यामापादिता उतिव्याप्तिस्तयोस्तत्परिायाभावेन व्यवच्छे- दादायते। धीरे ज्येष्ठाकनिष्ठे उदाहर्तुमुपक्रमते- धीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च यथा- शठनायक चरितं सखी तटस्थ: कविर्धा भिद्वाति- एकस्मिन् शयने सरोरुहद्दशोर्विज्ञाय निद्रां तयो- रेकां पल्लवितावगुण्ठनपटामुत्कन्धरो दृष्टवान्। अन्यस्याः सविधं समेत्य निभृतव्यालोलहस्ताङ्गलि- व्यापार वसनाश्चलं चपलयन् स्वापच्युतिं क्लृप्तवान्॥ १८ ॥। एकस्मिन्नेकत्र शयने तल्पे सरोरुहे कमले इव दशौ ययोस्तयोः कमलाद्यो: ज्येष्ठाकनिष्ठयोर्नायिकयोः निद्रा स्वापं वस्तुतो नाय- कापराधजकीपेन निद्राव्याजं विज्ञायावचार्य तयोर्मध्ये एकां कनि- ष्ामनतिप्रियाम् पल्लवितः स्वभावाद्पगधिनो नायकस्य मुखवीक्षण- नौचिरयादा पज्ञव इवाचरितो नखादाशिखं विस्तारित: अ्ररवगुण्ठन- पट आवरकवासो यस्या यया वा तां वस्त्रसमाच्छादितशरीरां कदा- चिदियं परया सङ्गतं मां पश्येदिति भियोन्नतोत्थिता कन्धरा ओ्रोवा यस्य तादश उन्नतग्रीषः सन् दष्टवान् नायक: अन्यस्या इनरस्या: तेनैव सुप्ाया अतिप्रियतवेन ज्येष्ठायाः सविधं समीपं सम्यक् समन्द- पदन्यासम् पत्यागत्य निभृतं गुपं व्यलालाश्चञ्चला या: नायकस्य नायिकाया वा हस्तस्याङ्कुलयः शाखाः तासां व्यापारः क्रियाभि: नतु हस्तस्य तथा सति वलयादिकरानेन कनिष्ठाद्बुध्येत वसनस्य तद्ोय- शाटकस्य अ्र्चलमग्रपान्तं न तु समस्तमेव चसनं तथा सत्याकस्मि- कतदाकर्षरोन सम्भ्ान्ताया: कोलाइलेनाभाष्टासिद्धि: स्यात्, चपल यँश्ालयन् कुपितपूर्वायाः पुनरपि वस्त्राकर्षणरभसेन कोप: स्यादेवेति भिया न त्वाऊ्कषन् स्वापस्य निद्राया: च्युति भङ्गं रिरंसया क्लृप्त- वानकरोदित्यथे:।

Page 53

४६ रसमख्री-

मेमाधिक्येन कनिष्ठासविधेउपि निभृतं रन्तुं ज्येष्ठामुद्बोधय- दिति विचित्रं तस्य कौशलम् प्रम्पश्च कौटिल्यमिति भाव:। तथा च 'विरिङ्गिण्यचगुसिटका' इति त्रिकाण्डशेष:, 'निभृतं रह पकान्तम्' इति धरगि, 'अङ्गुलिः करशाखायाम्' इति विश्वः, 'निद्रा मीला शयनं संवेशस्वापसलयाः' इति हैमः, 'कर्तन कल्पनं वलृप्ती' इति शाश्वतश्च । इहावगुण्ठनपदस्य कोशेन जवनिकायां शक्तौ ग्राहितायामपि 'अथ केयमवगुण्ठनवती' इतिप्रयोगानुरोघादाच्छादकमात्रे लक्षणा, नितान्ताच्छादनं तु प्रयोजनं व्यक्ष्यं तथोद्भिद्धम्मस्य पह्लवनस्य वसने बाघात्सव्रतो वेप्नं बोधयितुविस्तारे लक्षणा सापल्येप्ये- कत्र शयनान्नायिकयोमत्री तया तयोविषये नायकस्यैकविधोऽपराधः मध्ये नायकस्थित्यनव काशायेव तयोः संप्रश्लिष्टसस्थित्या निद्रया च कोप: तथा च रतौदास्येन तयोः मध्ययोः प्रगल्मयोर्वा धोरात्म्, वसन- पल्लवनेन नायकाद्शनद्वारा तदागोऽचगतिजन्मा रोष उत्कन्धरदर्श- नेन कनिष्ठोद्वोघाद्गीतिः तया तदोयकोडानौतसुकयेन प्रयायापकर्ष इति तस्या: कनिप्ठात्वम्, परत्र च क्रीडौरसुक्येन प्रएायोत्कर्षाज्ज्येष्ठा- त्म्, निभृतपदेनाङ्कुलीनां नायकोत्तरीयान्तरिततवेन तद्यापाराणां परालच्यतया भीतिरेव हस्तपदेन चरणाङकुलोनां व्यवच्छेदात्कनि- ष्वादर्शनाद्गियोपवेशनम्, बहुवचनादङगुलिव्यापाराणां बाहुल्यं सेनैके- नापि व्यापारेण स्वापच्युतावपि नेत्रानुन्मीलनाद्धीरमगल्मालक्षस रतौदास्यं च द्योत्यते। एतदुदाहररात्रये 'क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वयोग: श्लेषः' इति चाम- नोकः श्लेषाऽर्थगुरः। 'शठोऽयमेकत्र बद्धभावो यः। दशिंतबहिरतुरागो विभ्रियमन्यत्र गूढमाचरति' इति दर्पएलक्षितोत्र शठो नायक:। पूर्ववत्काव्यलिङ्गमल- अधीरे ज्येष्ठाकनिष्ठ उदाहर्तुमुपन्यस्यति- अन्तः कोपकषायिते भियतमे पश्यन् घने कानने पुष्पस्यावचयाय नम्रवदनामेकां समायोजयत्।

Page 54

सुरभिभूषिता। ४७ अर्धोन्मीलित लोच नाञ्च लचमत्का राभिरामाननां स्मेरार्द्राधरपल्लवां नववधूमन्यां समालिङ्गति ॥१९ ॥ शठो नायकः अन्तहृदये कोपेन प्रियापराधजन्मना रोषेरा कषायिते रक्तीकृते यद्ा विरसीकृते कलुषिते प्रियतमे प्रेयस्यौ कनि- षठाया ज्येष्ठाउपेक्षया तत्त्वाभावेउप्यन्यापेक्षयैव तत्वं बोध्यम्। वस्तु- तस्तु रमणोदयितादिपद्वत् प्रियतमापद्मपि वधूमात्रबोधकं न तुप्रएाय- तारतम्यं ततः प्रतोयत इति न दोषः, पश्यन् तर्जनादिभिस्तत्कोपमेव प्रत्यक्षमिवावलोकयन् घने निविडे विस्तीर्रो वा कानने वने अन्त- ्ये वा पुष्पस्य कुसुमजातेः न त्वेकस्यैव कुसुमस्य तथा सति ऋटित्येव मुखोन्नमनान्नायकाभोष्टासिद्धि: स्याद् अवचयाय विच- याय ग्रहणाय नम्रवदनां स्त्रोजातिस्वभावाद नायक प्रति रोषाद्वा मतमुखीं तयोमध्ये एकामेकतरां कनिष्ठां स्वयं पुष्पावचये प्रवृतामपि सम्यक सकृतकचिनयं सप्रशंसं निपतितोत्कृष्टकुसुमसमूद्ददर्शन- पूर्वकं वा आयोजयामास पुष्पाण्यव चेतुम् प्ररयत्, तथा सति ता- मपि ज्येष्ठाऽडलिङ्रनस्य तया द्वष्टुमशक्यत्वात् पुनः अन्यामपरां ज्येष्ठाम् अर्धं सामि उन्मोलित: प्रियस्य कपटपाटवं स्वस्मिश्व प्ररायो- तकर्ष सपत्याश्च तत्कपटानभिक्षतया निर्जितत्वं च विभाव्य हृष्टाया विस्मितायान्च तस्या य ईषद्धिकसित: मुकुलितो लोचनाश्चलो नयना ग्रपान्तः कटाक्षः तस्य ये चमत्कारा लोकविस्मायकविच्छित्तिविशेषः विभ्रमा: तैरभिरामं मनोहरम् आनन मुखं यस्यारताम् तथा स्मेर: स्मितेन विकसित: किश्च आर्द्रः स्वाभाविकेन सुधाउधिकमधुररसेन कृत्रिमयाचकादिद्रवेश स्मितसुधापूरेश वा क्विन्नः अधरोऽनुत्तरोष्ठः पल्लव इवाधरपल्लवो यस्यास्तादृशी नववधूं नवयोवनभूषितरमर्णी यक्ा कनिष्ठाउपेक्षया नवीनवयर्कां न तु नवोढाम् तस्या मध्या- प्रगल्भात्वाभावात् सम्यक् सविशेषं विविधचुम्बननखदशनक्षतिपुर- स्सरं वाऽउलिक्ति परिष्वजतीत्यर्थः। दश्यतां धूर्तोडयं कियता कपटेन स्वाभीष्टं सावयति; इयं च. चराकी कनिष्ठा तन्नैष वेसतीति कथनस्याकूतम्।

Page 55

४८ रसमअ

•तथा च 'कषायो रसमेदे स्यादङ्गरागे चिलेपने। निर्य्यासेऽपि कषायो उथ सुरभौ लोहितेऽन्यवत्' 'धनं सान्द्रे' इति विश्वः, 'विस्तारेs(प घनम्' इति शाश्वतः, 'स्तोकोन्मीलिततारा या मनाक्कुश्चत्पुटोभया। किश्चिदुत्फुल्लपदमाग्रा हकू साउर्धमुकुला मुखे' इति बैजयन्ती, "काननं वनम् इति हैम:, 'चमतकारश्वचितविस्ताररूपो विस्मयापर- पर्यायः' इति दर्पणः, 'आर्द्र क्विन्म्' इत्यमरः, 'अभिराम मनोहरम्' इति मल्िनाथश्च। इहान्तःप्रियतमपदार्थयोः काननान्वयित्वमङ्गोकुर्वतां मते तयो- IF वोभयोः प्रियतमात्वासम्भवः कोपस्य जगननाथप्रमुखेश्वित्तवृत्तिचिशे- बरूपताया व्यवस्थापनादधोरागतस्यापि तस्यान्तर्मात्रवृत्तित्वाद्वहि- स्तदनुभावस्यैव स्फुरणाद उक्तयुक्तया कनिष्ठायापि प्रियतमात्वस- म्भवाच्च, एवं समेरेश धर्मपरतया स्मितेत्यर्थकल्पनमपि "अभिधान- लक्षणाः कृत्तद्वितसमासाः" इति महाभाष्यसिद्धान्तप्रतीतमेव, तथा -स्मेराधरपल्लवाम्' इति पाठकल्पनायां सलज्त्वव्यञ्ञनेष्यधेपडस्य पुनरुक्ति: स्यादेव। काननस्य सुकरता, पुष्पपदेन स्पूहणीयता, तथा तद्चचये त्यासक्ति, आका प्रेर- खाया आधिक्यं समीचीनता च ताभ्यां तदितराश्लेषोत्कण्ठा लोचन।- अ्लस्य मुकुलनेत्रता, तच्चमर्कारेश्र् प्रशयोत्कर्षः अ्रधरस्येव स्मेरखेन 'ज्येष्ठानां स्मितहसितम्' इति दर्पशोक्तनोतिकाया उत्तमप्रकृतिरवम्, आर्द्रतया स्मितस्य सदयोजातता सुधाद्रवसाइश्येन माधुय्य श्वेतिमा- तिशयश्, पल्लवत्वरूपरोन मृदुश्वम्, नवत्वेनानुपभुक्तत्वादक्लिष्टका- न्तेर्वध्वा: कमनीयतमत्वम् तेन वदालिबनायोरसुक्यम्, अन्तःस्थका- पजन्येनापि बहिःस्फुरता कषाशोभावेणघीराखं, साक्षात्कोपसम- पंकव्यापारान्तराकरणेन कोपप्रकाशस्य व्यङ्गयत्वाच्च धोरात्वम्, लटाईडल्लेषस्य विद्यमानत्वमुखेन प्रेष्ठता च सूच्यते। यथापुर्व काव्य-

Page 56

सुरमिभूषिता। लिग्म्, अधरः पहव इवेत्युपमा चालङ्वार:। अधर एव पह्ञव इति रूपकस्यापि सन्देहेनोपमारूपकयो: सन्वेहसङ्गरस्तु नाशङ्कनीय:, पज्ञवे स्मेरादत्वासम्भावनाया रूपकस्य बाधकत्वात्॥ १६॥। धीराधोरे ज्येष्ठाकनिष्ठे उदाहर्तुमाह- धीराधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च यथा- सखो कविर्वा कथयति- धैर्यर्याधैय्य परिग्रहग्रहिलयोरेणीदृशो: प्रीतये रवद्दन्द्वमनन्तकान्तिरुचिरं सुष्िद्वये न्यस्तवान्। एकस्या: कलयन् करे प्रथमतो धूर्तः परस्याः मियो इस्ताहस्तिमिषात्स्पृशन् कुचतटीमानन्दमाविन्दति॥२० ॥ प्रियो दयितः पतिः धैय्यधिर्य्ययोस्तद्वोधकपूर्वोक्तव्यापारयोः, परिग्रहे स्वीकारे कररो, ग्रहिलयोराग्रहघत्योः, पणीदशोहरिणीसदृश- नयनयो: नायिकयो: प्रीतये प्रमोदाय, अनन्ताभिरनवसानाभि: कान्ति- भी रुचिमी रुचिर कमनीयम्, रतद्न्द्वं मणियुगलं, स्वस्य मु्टिदये मुस्तकद्वितये, न्यस्तवानरक्षत्, ततः प्रथमतः पूर्वम्, तयोः एकस्या: एकतरस्या: कनिष्ठायाः करे हस्ते, रत्नं कलयन्नारोपयन् समर्पयन् परस्या अन्यस्या ज्येष्ठाया: कुचतर्टी स्तनाग्रप्रदेशं, हस्ताहस्तिमिषात् परस्परकरप्रहरास्य तरपूर्वकक्षिकविवादस्य तुच्छयुद्धकल्पस्य घा व्याजात्, स्पृशनामृशन्, आनन्दं प्रीतिम, आ सम्यक्, विन्दृति लभत इत्यरथ:। तथा च 'परिग्रहः कलत्रे च मूलस्वोकारयोरपि' 'प्रेमप्रमोदयोः प्रीसिः' इति शाश्वतः, 'दन्दं रहस्ये कलहे तथा मिथुनयुग्मयोः' 'मिषश् स्पर्धने व्याजे' इति विश्वः, 'रतनं मिः' इत्यमरः 'अक्लीबौ मुष्टिमु- स्तको' इति याद्वश्। अत्र नारायरभट्टीकरीत्या तुन्दादिमाकृतिगरं मत्वा 'तुन्दादि- भ्य शलच' इति सूत्रेश ग्दशव्दान्मत्वथ इलचू। प्रीतय इति तादथ्ये चतुर्थी इस्तयोहस्तयोगृद्दीत्वेयं फ्रीडारूपा क्रिया प्वृत्तेत्येतावदर्थे 'तत्र तेनेदमिति सरूपे' इति सूत्रेरा युद्ध प्रवृत्त्यभावेऽपि क्वाचित्क इह

Page 57

रसमश्जरी- समास:, सूत्र इतिशब्दस्य बहुलार्थकतवादिति प्रयोगदर्पणकारः। इय- मेव 'कर्णाकशिप्रथितमयशो बन्धुवर्गैरभाषि' 'पुमान् सङग्रहरो ग्राह्यः केशाकेशि परस्त्रियाः' इत्यादावपि गतिः। के चित्तु वादिप्रतिवादिनी युध्येते इति व्यवहारदर्शनादिदापि वादयुद्धं स्मरयुद्धं वा मत्वा समा- दधति, किन्तु 'कर्णाकणि' इत्यत्र तु तस्याप्यभावात्तेनापि गत्यन्त- रमेवाथ्रयणोयम् । पतेन कीडायामेव युद्धत्वमारोष्य प्रकृतदूषरां समादथती नागेशोक्तिरपि नैतर सचेतसाम्मनोरमा। *5/ परिग्रहपदेन धैर्य्याधय्ययोः ससारत्वापरिहेयखवे, अ्रहिलतया मानवत्ता, पसोद्दकूपदेन नेत्रसौष्ठवद्ारा वशीकारकरवात्तदीयमानस्य नियतापनेयत्वप्, मुष्टिपदेनाङ्कुलीबन्धस्य दाढर्यद्वारा रत्नयोर्भ्क्टिति अ्रहणासम्भवः, ततश्विरं द्वितीया कुचकलशस्पर्शरसः तावता तत्रास- कत्यतिशयः, तथा च तस्या ज्येष्ठात्वम्, अन्यत्र तद्भावात् कनिष्ठा-

च, मरिदयस्य न्यासेन महत्त्वं करे मरोः कलनेन कनिष्ठायास्त्दा- दानप्रवणतायां नेतुज्येष्ठाश्लेषवकाशः हस्ताहस्तिमिषपदेन स्तनर्प- शस्य ज्येष्ठाया: कृतकानतुमति: कनिष्ठातो गोष्यता च ताम्यां तत्र कामनीयकातिशयश् व्यज्यते।

"छुलमन्यानुरोधेन मुधाऽन्यस्य प्रकाशनम्" इति प्राचा लक्षितं छलं काव्यलिङ्ञ्चालङ्कारश॥ २० ॥ इत्थमेकैव मुग्धा, मध्याप्रगल्मे तु धीरत्वेनाधीरस्वेन व प्रथमं षटू, पुन्ज्यष्ठत्वकनिष्ठत्वाभ्यां प्रत्येकं द्े इति दादश, सङ्कलनया प्रयोद्शविधा स्वीयां सपरिकर निरुष्य परांतावसरतया परकी्यां

अपकटपरपुरुषानुरागा परकीया। अप्रकट: सूक्ष्मेतरबुद्धिगोचर, परपुरुषानुराग: परिशोत्भिन्नपु- रूषविषयकरतियस्या: सा परकीय। लक्षणन्तु स्वताशतयस्व- 1 1 परस्येयमिति विग्रहे 'गहादिभ्यरछः' इसि सूत्रेण 5ः, 'कुग जनस्य पर- स्य च' इति गणसूत्रेण च कुकू।

Page 58

सुरभिभूषिता। ५१

पतिभिन्नपुरुषविषयकरतिमत्वाभ्यां नायिकाविशिष्टत्वम्, 'स्वीयात्व- सामप्रयां त्वितरनायिकात्वसाक्षाद्याप्योपाधिमत्वं घा। यथाश्रुते तु 'निन्दतु नाम ननन्दा, हसतु सपतनी, पतिस्त्यजतु । अश्चैरिदं वदामो मम सखि दामोदर: शररम्।।' झारा मैत्रीं सहजमधुरापातिभिर्लोचनान्तः कर्शाकर्णिप्रथितमयशो बन्धुवर्गैरभागि। सम्प्रत्येषा तदपि न मनाङ् मुश्चति प्रारानाथं को जानीते कुवलयटशः कीटशः प्रेमबन्धः ॥' इत्यादौ लत्षितायामव्याप्तिः। एतेन वित्तमात्रानुपाधिकाप्रकट- परपुरुषानुरागवत्त्वं परकोयात्वमिति लक्षरां कुर्षाणः प्रत्युक्ता:। परकोयां विभजते- सा द्विविधा परोढा कन्यका च। सा परकोया परेण साम्प्रतमनुरक्तादन्येनोढा परिणीता। परि- ायश्चात्र लक्ष्यातुरोधेन स्मृत्युक्तो प्रविधः, व्यक दासीतवेन परिग्र- हम् ग्राह्यः। कन्यका उजातपाणि प्रहणा कन्दर्पाकुरशाईदशां स्पूशन्त्येव,

कन्याया अनूढतया परकायापदयोगाथसमन्यविरहस्य सम्भा- वनामपनयति- कन्यायाः पित्रादधीनतया परकीयता। तदानीं पत्युः स्वत्वानुत्पत्तावपि वितुस्तदभावे आरात्रादे: स्व- त्वस्य सत्वात् योगार्थविश्लेष, वस्तुतस्तु लक्षणापरिष्कारेणापहतो- 5यं दोष इत्येषा गतानुगतिकरसिकानां सरशिः। परे तु 'मनोरथेन स्वपतीकृतं नलम्' इत्यादिदर्शनात् कन्याया वैधपासिग्रहणात्मागपि पतित्वेनाङ्गोकृत एव पुंस्यनुरागोल्लासात् 'र्वीयावत्कन्यका झेया' इति शिक्षभूपेन साम्यक्रमेणादिष्टं स्वीयात्वमेव स्वीकुर्वन्ति। अ्रक्लिष्टचरि-

लाघवालक्षणान्तरम् । २ 'बाओमो दैवस्तथैवार्षंः प्राजापत्यस्तयाSSसरः॥ गान्धर्वो रायसश्रैव पैशाच- श्राष्टमोऽघमः ॥'इति मनुः।

Page 59

५२ रसमश्री-

त्राया अधिकृतमनसस्तस्या: पुंश्लोकुलप्रवेशमिव परकीयाउन्तापातं दुस्सहं मन्यमानास्तदनुकूलमेव स्वीयालक्षरां परिष्कुर्वन्ति च।। तस्याश्बेष्टा निरूपयति- अस्या गुप्तैव सकला चेष्टा। अस्या: परकीयायाः, सस्या: परपुरुषानुरागस्य रहस्यतया तद्यख्षिका सकला चेष्टाउपि गूढा सहदयेतराविभाव्यैध। तत्र पूर्व परोढामुदाहर्तुमुपक्रमते- परोढा यथा। परमोद्दीपकरुचिर रेवाकुख्ज-सुरभि-समीराद्युपगमेन परपुरुषसमा- गमोत्सुका भक्गया काचित्स्वाभिप्रायमुदाहरति- अयं रेवाकुञ्ज: कुसुमशरसेवासमुचितः समीरोडयं वेलादरविदलदेलापरिमलः। इयं पाटड् धन्या नवजलदविन्यासचतुरा पराधीनं चेतः सखि ! किमपि कर्तु मृगयते ॥ २१ ॥ हे सखि ! चयस्ये ! अयं दवश्यमानः, रेवाया नर्मदायाः तटे कुओ लतामण्डपः कुसुमशराभ्यां पुष्पसलिलाभ्याम् ईश्वरस्य सेवारया सपर्यायाम, यद्ा कुसुमैः पृष्पः, शं सुखं राति ददातीति शरः सुखदो देवस्तस्य सेवायां, वस्तुतस्तु कुसुमशरस्य कामस्थ सेवायां स्मरक्रीडायाम्, यदा कुसुमे: शरस्य सुखदायकस्य नायकस्य सेवा- यामयाचितवपुस्समर्पणालक्षणशुथ्ुषायां न तु तूष्णोमवस्थातुं केवल- मवलोकयितुचा समुचितः समखस: योग्या, यद्ाऽभ्यस्तोऽस्ति तथाऽयं स्पृश्यमान: समीरोऽनिल: वेलायां कुञ्जस्य रेवाया वा सीम्नि उपकूलम्, दरमीषद् विद्लम्त्या विकसन्त्या पलाया: पुटि- काया: परिमलो विमर्दोस्थसुरभियंत्र ताडशः वेवस्य दयितस्य चोपा- सनाऽनुकूलोऽस्ति, किश्च इयं पुरो विलसन्ती प्रावृड् वर्षर्तुः जल- धरसमयः नवजलदानां नवीनपयोमुचां विन्यासे रुचिरसन्निवेशे चतुरा प्रवोसा अतएव धन्या तापशमनेन चेतस्समाधानोपयोगि-

Page 60

सुरभिभूषिता। ५३

तथा वस्तुतस्तूद्दोपकरवेन चिरविरदितद्यित संमिलनसम्पादनया पुण्यवतो तस्ति, एवं सर्वसामग्रीसमुदये सति पराधीनम् परमे- श्वरायन्तं, किश्च श्वश्रूप्रभृतिगुरुजनपरवशम् पतिभिन्नोत्कृष्टतम- प्रियायन्तम उद्दीपनावलोकनेन मदनपरतन्त्रं निजेतरसखीनिघ्नं वा मम चेतो मनः किमप्यनिर्वचनीयं तपः परमरहस्यतया विशिष्य वक्तुमंनर्हम् परपुरुषसुरतवितानम् तदलामे निघनसमारम्भं च कर्तु- माचरितुम् मृगयते Sन्विष्यति विचारयतीत्यर्थः। तथा च 'रेवेन्दुजा पूर्वगङ्गा नर्मदा' इति हैम, 'शर नीरे' 'शं सुखम्' इति विश्व 'वेला काले च सीमायामब्घेः कूलवि- कारयोः' इति मेदिनी, 'एला त्वचि सुगन्धा च पुटिका' इति धनञ्ञयः, 'विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे' इत्यमरः, 'प्रावृड जलवरसमयः' इति वररुचि, 'समञ्सं स्यादुचितमभ्यस्तम्' इति शाश्वतश्च। इह सखोति सम्बुद्या परमप्रेमविश्रम्भयोः पात्रत्वेन अटिति स्वसमीहितपूरकतवं रहस्याख्यानयोग्यता च, इदमा कुअस्य सांनिध्येन गतागतश्रमाभावः नितरामुद्दीपनता च, तस्य रेशतटस्थ त्वेन तटस्थजनं प्रति पावनत्वं सखीं प्रति तु सुरतश्रमजन्यस्वेदा-

निशंगमनार्हरवं च ततः स्वाभिमतद्यितमिलनसौकरय्यमुद्दीपन ववं च, कुअ्पदेन जनसञ्चरणाशून्यत्वं तत्रत्यव्यापारस्येतरजनाल दयत्वं च, ताभ्यां निश्शङ्ककेलिसामअ्जस्यं कुसुमशरपदेनाराधन- सौकर्य्य सेवाशब्देन प्रसादजनकतवम्, शचित्येन तदनाचरणे मद्नशराणां कुसुमानां बाहुल्येन भविष्यत्कलेशातिशयः, समोरशब्देन मद्नोथ्टेकजनकत्वं वेलासम्बन्धेन पवने शेत्यम्, तेन सुखश्रम- हारकशवम्, पलाया ईषद्िकासेन तत्परिमलेतिशयः तत उद्दीपन- ताया: परिपोष:, प्रावृषो धन्यत्वनिदानं परोपकारवतम्, जलदानां नवरवेन सजलत्वमुखेनोद्दीपकत्वं, विन्यासपदेन तर्संनिवेशस्य रामणीयकम्, चातुय्येण मुहुस्तदिन्यासरसिकता, प्रावृषो नवजलद्-

Page 61

रसमअरो-

सख्या उपदेश:, भविष्यद्वर्षेण कुअ्जपरिसरपथस्य पिच्छिलतया जन- सञ्षरसाराहित्येन निरापत्कीडाऽईत्वम्, नवजलदयुक्तप्रावृषो धन्यतो- पाख्यानेन काक्काउनुपलब्धकान्तसमागमस्यात्मनोउधन्यतवं सख्या वा

उ्पादनरूपानु कूल काय्य कारितया प्रावृषि प्रणयिसखोसदृक्षपक्ष- पातः, ममपदानुपादानेन वैयोगिकानां वैषयिकाणां वा दुःखाना- मनुभावकत्वेन प्रतिकूलाचरणच्चेतसोSनात्मीयता चेतरुः पराधीन- त्वेनौचित्यविचाराद्यक्षमत्वं, तन्निग्रहस्याशक्यत्वेन तदीहितकान्त- सङ्गमस्यावश्यस्पाद्यता, किमपीत्यनेन 'स्पृहित वस्तुन्यत्यादरा- दभिलाषोत्कर्ष:, काक्का तु न किमपीत्युक्त्या परपुरुषानुरागस्य गोप- नम्, मृगयतिनेष्टस्याप्रगप्तता अटिति विधेयत्वं च संलक्ष्यक्रमं वस्तु, परपुरुषविषयकासलक््य कमर तिश्रच चक्त्री बोद्ध व्यादेशकालादिवेशिष्टयेन द्योत्यते। तदुकतं मम्मटेन-

योउर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्याक्तरेव सा।। इति। रसिकरजनीकारानुमतं वेलाशब्दस्य प्रकृते कालार्थकरवं तु कोशानुशिष्टमपि सङ्गतिविरहान नोदक्षमम्। नवचिद्लदेक्षेति पाठस्तु कथितपदत्वदूषणाक्रमणदनुपादेय:। चेतसो विशेषचिकीर्षाया रेवाकुखादीनामुत्थापकत्वेन काव्यलिङ् मलङ्कार: । व्यङ्गयार्थानामुपकारकत्वविवत्षायां तु परिकरः । नवजल- दविन्यासचतुरा प्रावृड धन्या, कामुकसङ्गमनानभिज्ञा त्वं स्वधन्येति प्रावृडपेक्षया सख्या अपकषस्य व्यज्यमानतया व्यतिरेकस्तु व्यक्षय एव। 'रसे रुद्रैशछिन्ना यमनसभलाग: शिखरिणी' इति रत्नाकरलक्षितं शिखरिणीछन्दश् ॥ २१॥ प्रकीयात्वेन प्रसिद्धानां गुप्ताविद्ग्धादीनामिहानुपादानादापन्नां न्यूनतां परिहरति-

Page 62

सुरभिभूषिता। ५५

गुप्ता-विदग्धा-लक्षिता-कुलटा-Sनुशयाना-मुदिता प्रभृतीनां परकीयायामेवान्तर्भाव:। प्रकारर्थकः प्रभृतिशब्दस्तेन स्वयन्दूत्यादीनां सङ्गहः । इहोक्ता गुप्तादयोऽनुक्ताश्र तादृश्यः परकीयालक्षएसमन्वयात् पाथक्यकार- सातुपलम्भाच्च परोढाया एव प्रभेदा इति तस्या द्विधा विभागेऽपि न क्षतिः। गुप्तेति कर्तरि कः । तत्र पूर्वोक्तपरकीयासामान्यलक्षण एव सुरतगोपनकर्तृत्वं निवेश्य गुप्तालक्षणं विधेयम्, सुरतगोपनकर्तृत्वमा- त्रनतु मुग्धायामतिव्याप्म्। उपपतिसम्भोगोपयोगिवचनक्रियाउन्य- तरनपुण्यं विद्ग्धात्वम, पुंश्रलीभावनिपुरत्वं तदिति नव्योक्त त्वस्फु- टत्वान्न रमगोयम्। सत्स्वपि गोपनायासेषु जनताऽवगतोपपत्यनुरा- गत्वं लत्तितात्वम्, जारोपभोगनिमित्तकनानाकुलभ्रमएकारित्वं कुल- टात्वम्, कुलानामटेति विग्रहे समासः, शकन्ध्वादिगएापाठात्पररुपम्। कुलान्यटतीति विग्रहे तु कर्मण्यणि डोबापत्ि: स्थात्। जारकुलयो- रसंसर्गान्न सामान्यायामतिव्यापिः। कुत्सितभाषित्वं कुलटात्व- मिति लक्षणन्तु चिन्त्यमेव, बाल्यार्थकस्य लटघातोर्भषसार्थकरवा- भावात् । धातूनामनेकार्थकत्वाभ्युपगमस्त्वगतिकगतिः, तदङ्गी- कारे5पि कुट्टिन्यादावतिव्यापिः। स्वोपपतिसम्भोगसामग्रीविशिष्टत्व- स्वाधिष्ठितसङ्केतस्थलाधिक रएकोपपतिगमनानुमानप्रयोज्यतवान्यतरस म्बन्घेन स्वविशिष्टतापवरवमनुशयानात्वम्, सम्बन्धघटकवैशिष्टयन्तु स्वाभावप्रयोज्यत्व-स्वाभावशङ्काप्रयोज्यत्वान्यतरत्। इषटहानिजनितानु

खनेदस्यैवानुतापत्वप्रसिद्धः प्रकृतखेदस्य तत्त्वाभावेनासमख्सं च।स्व-

संवलनविशिष्टानन्दवत्त्वं मुदितात्वम, नायकलाभसम्भावनादिमत्तया- उउनन्दवरं तदिति नागेशभट्टकृतलक्षरन्त्वननुगमाक्रोन्तमेव। गुप्तां विभजते-

9'प्राचीनोक्ते । २ तेन स्वीयासामान्ययोरतिव्यासिरपि सग्राझ्या।

Page 63

५६ रसमखरी-

गुप्ा त्रिधा। तिस्नो विधा दर्शयति- टृत्तसुरतगोपना, वर्तिज्यमाणसुरतगोपना,

वृत्तस्य कृतपूर्वस्य, वर्तिष्यमाशस्य करिष्यमाशस्य, तदुभयस्य च सुरतस्य परपुरुषसम्भोगस्य, गोपनमपह्वो यस्यामिति व्यघिकर- बहुब्रीहिः। प्रातिस्विकं लक्षणान्तु वृत्तमात्रोपपतिसमभोगगोपकत्वं तदुभयताहशसम्भोगगोप- करवं च क्रमेणवगमनोयम्।। गुप्ता प्रकारानुदादर्तुमाह- त्रितयमपि यथा- गुपाप्रकाराणमिति शेष: । वृत्तवर्तिष्यमारं व सुरतं गोपयितुं कारणानतरव्यपदेशने तच्चिह्वानि निह्वाना का चित्सखीं कथयति- श्वश्र: क्रुध्यतु विद्विषन्तु सुहृदो, निन्दन्तु वा यातर:, तस्मिन् किन्तुन मन्दिरे सखि! पुनः स्वापो विधेयो मया॥ आखोराक्रमणाय कोणकुहरादुत्फालमातन्वती मर्जारी नखरैः खरैः कृतवती, कां कां न मे दुर्दशाम् ॥ २२॥ हे सखि! श्वश्रुः पतिप्रसूः, ऋुध्यतु आज्ाभङ्गेन कुष्यतु, सुददो मित्राशि आलीजना: विद्विषन्तु उपदेशाप्रइरोन अ्पीता भवन्तु द्ेषं वाउऽचरन्तु, वा तथा, यातरो देवृदेधरपत्थो, निन्दृन्तु वचनानुरोधेन गह्टयन्तु तरसर्वे मया कथं चित्सोढव्यं किन्तु तस्माद्वेतो: तस्मि्छ यितुमुषितपूर्वे मन्दिरेडगारे मया पुनर्द्वितीयवारम् स्वापः शयनं न विघेय: कर्तव्या, कुत इति चेदू यतः आखोर्मूषकस्य आफमसाय घर्षणाय हननाय कोास्य गृहैकदेशस्य कुहराच्छिद्रादू बिलात् निर्गता तद्दारेर गृहं प्रचिष्टा उत्फालमुद्वतं कूर्दनम् आतश्वती नितरां विद्धाना मार्जारी बिडाली खरैस्तीचरा: नखरैनख: का कां निर्वक्म- शक्यामनुचितां वा निम्बस्तनदलादिविलेखनाख्याम् मे मम

Page 64

सुरभिभूषिता। ५७

दुदशां दुरवस्थां न कृतवती अपि तु सर्वा चकारेत्यर्थः। तथा च 'पतिपतन्योः' प्रसूः श्वश्र:, 'उन्दुरुर्मृषिकोऽप्याखुः' इत्य- मर:, 'भ्रातृवर्गस्य या जाया यातरस्ताः परस्परम्' 'बिडालश्रतुर्मा- र्जार:' इति हैमः, 'कोणो वास्तुप्रभेदे स्याद्रीणादीनां च वादने। एकदेशे गृहादोनाम्' इति मेदिनी, 'मन्दिर नगरेगारे' 'कुहरः कोटरे चछिद्रे' इति विश्वश्च। अत्र सखीतिसम्बोधनेन रहस्यकथनौचित्येउप्यपलापाद्विषयस्य गोपनोयतमत्वं, तेन परपुरुषानुरागवत्तया नयिकायाः परकी- यात्वं सख्या: कथञ्चिद्वगतरहस्यगोपकत्वं च, श्वश्रपदेन पुत्रवधू- सततभर्त्सनशीलायास्तस्याः कोपस्य सहनयोग्यता, तस्या अनुल्लङ्ग- नीयाजता च, सुहच्छव्देन सकृत्तदु्पदिष्टाकरणापराधेऽपि रोषाभाव: तदनुकूलाचरएस्यावश्यकत्वं च, यातृपदेन नैसर्गिकद्ेषेश तत्कृत- निन्दायाः सार्वदिकवान्मर्षशीयत्वं तासां सन्ततं छिद्रान्वेषणततपर- रं च, वाशव्देन श्वथ्रूकोधादोनाम्मर्बणाम्युपगमेन तन्मन्दिरस्वापस्य 'विर्षं भुङ्दव मा चास्य गृह्दे भुकथाः' इतिवद् दुर्दशामूलत्वाद्दुःसहतम- खम्, आखोरेकत्वादर्लभत्वम् तेनाक्रमरास्यौद्धत्यम् तावता नखक्ष- तानां भूयस्त्वं गाढता च, कोएकुहरपदाभ्यां सान्द्रतमसत्वेन जाग- रसेऽपि मार्जायर्या दुर्लक्षता, अप्रतिविधानेन तद्वाह्ुल्यम्, मार्जारीति स्त्रीरनिर्देशेन तिरश्ोपि पुंसः सम्पर्का मम नाभूत् का कथा मनुष्यस्येति स्वीयमपुंश्लीत्वम्, नखराणां खरतया तदोयक्षताना- मतिस्फुटत्वे्यशङ्कनोयता, किमो द्वित्वेन दुर्दशाया आभीचायं, तेन पलेशबाहुल्यमुखेन तदवस्थाया अमर्षणीयता, तावता तत्र स्व्रापस्य नितरामनभिमतत्वम्, समस्तश्लोकेन च विहितरतजनखक्षतादोनां प्रमावशयितपूर्वमन्दिरस्थमार्जार। कृतत्वव्यपदेशेनापलापात्, विधास्य- मानसुरतजनखक्षतादीनामपि श्वश्तरादिदुरभिनिवेशपारवश्यमूलकश-

गुप्ताव्वं मा सूच्यते॥। द्वितोयचरणार्थे परार्थार्थस्य हेतुतया काव्यलिक्कालह्ारेरा स्वरी-

Page 65

५८ रसमअ्री-

यपरपुरुषं नखक्षतप्रकाशं सन्दिदवानया नायिकया मार्जारीकृततवव्य- पदेशने गोपनाद् 'व्याजोक्ति: शङ्कमानस्य च्छद्मना वस्तुगोपनम्' इति लक्षिता व्याजोक्ि: संसृज्यते॥ इदश्च वृत्तवतिष्यमाएसुरतगोपनभेकेकमुभयञ्चादाय गुप्तामेवे त्रयोदाहरणमिति प्राञ्चः। यन्तु तार्तीयीकमेदस्याथसमाजग्रस्तख- मिहेति के चित्, तन्न, प्रकृते तस्यैव स्फुटतया प्राधान्यात्, इतर- भेदयोरेव प्रत्युत लक्षणायोमत्रिपदनिवेशेन व्यावर्त्यतीह सङ्कते- रसम्भावाच्च ॥। २२ ॥। वाकक्रियाभ्यां विदग्धां द्विधा चिभक्तमाह- विद्ग्धा च द्विविधा। चस्तवर्थे तावेव भेदावुद्दिशति- वाग्विदग्धा क्रियाविदग्धा च। तयोलक्षणं तु पूर्वमेवोक्तम्। तत्र प्राथम्याद्वाग्विदग्धामुदाहर्तुमु- पन्यस्यति- तत्र वाग्विदग्धा यथा। तत्र तयोविदग्धयोर्मध्ये का चित्सहदयं रिरंसुं वासारथिनं पथिक स्ववाग्वैदग्ध्यं विवृण्वती वासास्पदोपदेशच्छद्मना भक्गया सम्मो गायामन्त्रयति- निबिडतमतमालवल्लिवल्लीविच किलराजिविराजितोपकण्ठे। पथिक ! समुचितस्तवाद्य तीव्रे, सवितरि तत्र सरित्तटे निवासः॥।२३।। है पथिक ! पान्थ! अदयास्मिन्दिने सवितरि मिहिरे तीव्रे नभोमध्यस्थतया नितान्ततापजनकरवात् तोक्ष्यो सति निधि- डतमानतिशयघनान् तमालांस्तापिच्छान् वल्नन्ते वेष्टयन्तीति ता वल्ल्यो लताः तथा विवकिलानां मल्लोविशेषाणां राजय: पङ- कय: ताभिविंगजितश्शोभितः उपकण्ठः सन्निद्वितप्रदेशो यस्मिस्ता- दशे, तत्र मार्गसाव्निध्यात् प्रसिद्धे तवदुषितपूर्वे वा सरितो

Page 66

सुरभिभू षिता। ५६

नद्या: तटे तीरे तव, निवासो वसतिः समुचितः सर्वथा योग्य इति बाहयोउर्थः, आन्तरस्तु हे पथिक ! पाशिगृहीतीचिरविरहा- द्रिरंसोत्सुक! अद सवितरि तीव्रे तत्र मत्सङ्केतीभृते मदङ्गस्थे वा निबिडतमतमालवलिसम्बन्धिन्या चिचकिलराज्या मन्लीमालया विराजित उपकण्ठो यस्य तादृशे सरित्तटे नदीवृ ले नदीवद्दीघह्वार- सन्निकृष्टे मम कण्ठसमीपे वक्षसि वा चिराजितान्तं सम्बोधनं वा तव वासः समुचितः कामुकत्वात् सुसङ्गत इत्यर्थः । तथाव 'निबिडं तु निरन्तरम्। निविरोशं घनम्' इति हैमः, 'तमालस्तिलके खड्गे तापिच्छे' इति मेदनी, 'वल्लो तु ब्रततिर्लता" *उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाः' इत्यमरः, 'स्मृतो विचकिलो मल्लीप्रभेदे' इति विश्वश्च। अत्र पथिकत्वेनावासदेशौचिती, सुलभोतसत्रोतस्वनो कू ला चब्ा सशीलं सततपरिभ्रमणपरायरतया सौचित्यं सवितुस्तीवत्बेन सहजशीतलनदीकूलनिवासाअ्स्यं तह्द-

मार्गस्य चिच्छायतया परमदुर्गमतवेन तत्रव वसतेः सर्वथा विधेयरवं वा तमालतवेन नैसगिंककाष्ण्येद्वाराऽन्तस्तलस्य तिमिराच्छन्नता निबिडतमतया तदतिशयः ताभ्यां तत्रत्यव्यापाराणामितरजनालक्य- सवेन शैत्योत्कर्षेण च चौर्यसम्भोगोपयोगिता तस्य तापातुग्जनाव-

तमर्वम, वल्लिशन्देन प्रतानबाडुल्येन स्वेष्सितानु कूलत्वं तत्स्ी- रनिर्देशेनात्मनोऽपप तद्दाचरणौचित्यं विचकिलराजिविराजित- स्वेन सौरभोत्कर्षणोद्दीपनतैच तत्रेतितच्छुद्देन प्रदेशस्य प्रसिद्धपा पूर्वानुभवाद्ा निवासानौचित्य परिद्वारद्वारेश स्वीयमौतसुक्यम्, अदे- स्यनेनाद्यतननिवासस्यावश्यवघेयताद्वारा रागातिरेकः सन्तापा तुराय शीतलस्थलनिवासोपदेशदानेन सदयत्वं, तेन स्वस्य सुचा. रित्यं तत्र पक्षपातश्च ततोऽपि गूढा तद्विषया रतिः विचकिलराजि- पदस्य मश्नीमालाऽर्थकत्वे तु तस्या निबिडतमतमालसम्बन्धादात- पासंसर्गादम्लानतया सौरभातिशयेन रमसीयता समुचितपदेन तत्र

Page 67

६० रसमसरी-

निवासस्यौचित्येन जनशङ्कनीयत्वाभावादात्मनोऽपि मध्याह एव वि- घेकान्तरव्यपदेशेन तत्रागमनसम्भवः सम्पूर्रोन वाक्प्रबन्धेन गुप्त- स्य परपुरुषसम्भोगमनोरथस्य स्वभक्रया प्रकाशनात्स्वस्य वाण्विद- उ्वास्वं च व्यज्यते, आदिमचरणदये दोर्घसमासेन बन्धस्य गाढतवे उपि- 'असमस्तकसमस्ता युक्ता दशभिगुगैश्व वैदर्भी। वर्गद्वितीयबहुला स्वल्पप्राणाक्षरा च सुविधेया ॥' इति रुद्रटानुशासनेन शङ्गाररसव्यअ्षकाल्प नराण वर्णबाङुल्येनाव- श्यकदशगुणीघट कौजोगुशद्योतकसमास द्राघिम्णा च वैदर्भी रीति- रेव, गौडी तुन केवलं समासाधिक्येनैव किन्तु रौद्राद्िरसव्यअकानां वर्णानां परुषसन्निवेशेन,तत्तसोकारितैव रितीनव्या त् सरित्तटविशेषरास्य साभिप्रायत्वेन परिकरोलद्कारः। क्वाद मम निवासो योग्य: ? इति पथिकप्रश्नस्य नायिकोत्तरेणोज्रयनात्; 'प्रश्नस्योत्तरादुन्नयो यदि। यश्चासकृद्सम्भा्व्यं सत्यपिप्र्र उत्त- रम्' इति विश्वनाथेन लक्षित उत्तरालङ्वारश्व ॥ २३ ॥

क्रियाविदग्धा यथा- का चित्सखी परकीयाया: कियाकौशलं पश्यन्ती काश्िदा- दासाय भवननाथे बदरीमपनेतुमादिशति ॥ हैमन्ते हरिणाक्षी पयसि कुठारं विनिक्षिपति॥२४॥ भवननाथे केवलं गृहस्वामिनि न तु प्रेयसि बदरोम् परपुडष- समागमसङ्कतभूतान्तस्तलां कोलतरम् अपनेतुं तत्तनवृन्तस्य कथञ्चिदुन्नयनादू उन्मूलयितुमादिशत्याज्ञापयति सति हरिणाक्षो सङ्केतभक्गभयेन कुठारगोपनस्थलालब्धिप्रयोज्यसम्भमेण वा मृगोपम- चपललोचना हेमनते शिशिरपूरवतौ पयसि गृहपरिखावाष्या जले न तु वीरे कुठारं बद्रीवृक्षच्छेदक स्वधिरति विनित्िपति गुसं निद- वातीत्यर्थ:, हेमन्ते शैत्याद्वीतः कोउपि न वापीजले तमन्वेष्टुं प्रषेकष्य- सीति मम सङ्केतभङ्गो नैव स्यादिति भाव:। तथा व-कैवरसभृत्ययोर्दास इति रभसः, बदरीको लाविति मेविनो, "वयो: कुठार: स्वधिति:' इत्यमरश्

Page 68

सुरमिभूषिता।

अधादेशाभिप्रायेश सम्प्रदानत्वाद्दासायेति चतुर्थी भवननाथ- शब्देन भर्तु: केवलगृहपरिवृढत्वेन प्रसायानभिक्षतया ततोऽपरक्ताया: सरसपुरुषान्तरे प्रीतेरौचिती, दासत्वेन स्वाम्यादेशाविलम्बविधा यिस्वं, तेन भटिति बदरीमृलोच्छेदस्यावश्यम्भावसम्भावनया कुठा- रगोपने शोघ्रतायाः समौचित्यं, बदरीत्वेन कण्टकबद्दुलतया जन- सञ्चरणानहत्वेन निरापत्सङ्केतभृमिखं, स्त्रीखनिर्देशेन तत्कृतनि- स्वजातिनिबन्धनो वा पक्षपातः, एकवचनेनैकस्या एव तस्या: परिमण्डलतया कुख्-

तेनावश्यापनेयतया नीतिनपुण्यं, नायिकायास्तु परमोपकारकत्वा- ततद्रक्षणो समुचितोऽभिनिवेश:, क्रियावदग्ध्यं च, अपनयनेन बदर्य्याः पुनरनुत्पत्तिमूलमामूलोच्छेदनम्, आदेशतया तदर्थस्यावश्याचर- शोयत्वं, शतृप्रत्ययेनादेशसमकालमेव कुठारनिक्षेपे त्वराऽतिशयः, तेन बद्रीच्छेदे नितरामनभिमतिः पयसि प्रत्षेपेण कुठारस्य दास- कतृकस्थितिसम्भावनाभावः, कृतायामपि कथञ्चित्सम्भावनायां हेमन्तशब्देन तत्र पयसः शैत्याधिक्येन कुठारान्वेषसाय प्रवेशा- सम्भवः, प्रवेशेउपि जाड्यातिशयेन चिरं गवेषणाविरह्ः ततः शीघ्रं कुठारालब्ध्या कियत्कालानन्तरं भर्तुः कार्य्याम्तरव्यासङ्गेन तद्वि- स्मररोन तच्छेदनामावसम्भावना टक्चपलतोपलक्षकहरिखाक्षीपदेन तन्निदानभूतौ भीतिसम्भ्रमी, ताम्यां बद्रीरक्षरो समादर:, तेन पर- पुंस्यनुरक्ति, विनिक्षेपेश कुठारस्यान्वेषरोऽपि दुष्प्रापतवं, नायि- काया: क्रियावैदग्ध्यश्च दयोत्यते। भचननाथ इति परिकरालङ्कारेर सङ्कीरं काव्यलिङ्मतङ्कारः। 'आर्य्याद्वितीयकेऽरधे यद्रदितं लक्षरं तत् स्यात्। यधभयोरपि दलयोरुपगीति तां मुनिबूते' इति केदारोक्तल क्षएामुपगीतिच्छन्दश् ॥ २४ ॥ अथ लक्षितामुदाहतुमुपक्रमते- लक्षिता तथा- सुविदितरहस्यचरिता सखी वृथा तद्रोपनार्थमायस्यन्ती नायिकां

Page 69

६२ रसमरी-

सोत्मासमाह-नायिकव वा परोने कृतरहस्यप्रकाशां समक्षन्तु कृतकं रहस्यं गोपयितुं यतमानां सखी सपरिहासं कथयति- यद भूर्त तद भूतं यद भूयात्तदपि वा भूयात॥ यन्भवति तद्भवति वा विफलस्तव कोऽपि गोपनायासः ॥२५॥

मदेकहितचिन्तकम्मन्ये ! रहस्यं स्वयं प्रकाश्यापि मद्दञ्चना्थ तथा तद- पह्नचाय यतमाने ! यद भूतं पूर्वमेव निष्पन्नं तद् भूतं जातं न्याय्यं सत्यं वा, वा पुनः, यद् भूयाद अतः परम् भवेत् तदपि भचितव्य- स्थानिवारणीयत्वाद भवेद, वा तथा यत् सम्प्रति भवति जायते तङ्गवति इति हेतोः तव नायिकायाः सख्या वा कोऽपि भूय- स्त्वादुत्कटत्वाद्वा विशिष्य वक्तुमशक्यः गोपनायास रहस्यनिह्वव- प्रयतः विफल: जनैमया वा स्फुटं लक्षितत्वादू निरर्थक इत्यर्थ: । सख्युक्तिपक्षे मामनामन््यापि त्वया यत्कृतं तत्कृतमेव तत्फलमपि निश्चितं भवेदेव दुरभिनिवेशादिदानीमपि परपुरुषानुबन्धनं यत्क्- यते तक्करियत पवेति किं तन्मत्तोऽपि गोपायसि अहन्तु सरवे जानामोति भावा, नायिकोक्तिपचे तु "विघ्नर्मुहुर्मुदुरपि प्रविह्दन्य- माना: प्रारब्घमुत्तमंजना न परित्यजन्ती"ति नीत्या प्रारब्धपूर्वः पर- पुरुषानुषङ्गः कथमपि न हास्यते तद् वृथव ते तद्रोपनप्रयतः, यद्रा यदा मदीयरहस्यं लोके प्रख्यातमेव तदाडलं ते तदोपनप्रयास, यद्वा यदि स्वयं त्वयध मञ्चरितं परत्र प्रकाशितं तहि किमग्रे मदञ्च नाय साम्प्रतं तद्पह्मवायासं व्यर्थ करोषोति भाष:। तथा च-'भूतं दमाऽऽदी पिशाचादौ न्याय्ये सत्योपमानयो:' इति विश्व:, 'यतः प्रयत्त आयास:' इत्यभिधानञ्च, इद्ध द्वितीयभूतभूयादङ्गवतिपदानि पुनरुक्त्यभावाय 'काकः काक: पिक: पिकः' इतिवत् क्रमेणानिवर्त्यानिवार्य्यत्वावश्यविधेयत्वरूपा- र्थान्तरेषु संक्रान्तानीत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनयः, आयासपदेन यत्नस्य द्राघिम्णः स्वरहस्यस्य प्रकाशेऽपि निश्शङ्कं पौढताऽभ्युपग- मानायिकाया लक्षितात्वस्य च ध्वनिः।

Page 70

सुरभिभूषिता। ६३ "आक्रोशे नञ्यनिः" इति सूत्रस्थले काशिकोक्तप्रत्युदाहरणस्य "मृतिस्ते वृषल भूयाद्" इति दर्शनाद् "आशिषि लिङलोटौ" इत्यत्र शुभेच्छेव नाशी:पदार्थ:, किन्त्वच्छामात्रं, तेन प्रकृते शुमेच्छाया विरहे उप्याशिषि लिङ़। अनुप्राससंसृष्टं काव्यलिङ्गमलङ्कार: । नर्मस्फोटस्य तु "नर्म- स्फोटस्तु भावांश: सूचितोऽल्परसो भवेद्" इति शिङ्गभूपतिवचनात्कै- शिक्यङ्गतया नास्यालङ्कारत्वं न तूपमादिश्रेणीप्रवेशः । 'आर्याशकलद्वितयं व्यत्ययरचितं भवेद् यस्याः। सोद्रीति: किल कथिता तद्वदयत्यंशसंयुक्ता।

इदानीं कुलटोदाहरणाथमुपन्यस्यति- कुलटा यथा- बहुलपुरुषाभावेन सम्भोगभरमलभमाना का चित्कामुको विधि मुपालभते- एते वारिकणान् किरन्ति 'पुरुपान् वर्षन्ति नाम्भोघरा: शैला: शाद्लमुद्धमन्ति न सजन्त्येते पुनर्नायकान्॥ त्रैलोक्ये तरवः फलानि सुवते नैवारभन्ते जनान् धातः ! कातरमालपामि कुलटाहैतोस्त्वया किं कृतम् ॥२६ ॥ हे घातर्षिधे! यत एते दृश्यमानाः अम्भोधरा मेघा: वारिक- शान् पयोबिन्दून किरन्ति व्यर्थ परितः वित्िपन्ति किन्तु कुलटोप- काराय पुरुषानुपभोगक्षमपुंसः न वर्षन्ति, तथा पते शंला: पर्वताः शावलं नवतृराम् उद्दमन्त्युतपाद्यन्ति किन्तु नायकाननात्मश्लाघादि- गुणविशिष्टयुवपुरुषान् न सृजन्ति जनयन्ति, तथा त्रैलाक्ये त्रिसुवने तरवो वृक्षा: फलानि सस्यानि सुकत उद्धावयन्ति किन्तु जनान कुल- टासन्तोषकपुरुषान् नैवारभन्ते जनयन्ति, ततः कुलटाया बन्ध- कया: हेतोर्निमित्तं त्वया किं कृतमाचरितम् अपि तु न किमपि कृतं, यदा किं कुत्सितम् मेघादिजनितवारिकणादीनां परमोद्दीपन-

Page 71

६४ रसमअरी

तया प्रतिकूलं कृतम् इति कातरं साधैय्य यथा स्यात्तथा आलपा- म्युपालम इत्यर्थ:। तथा च-'वार्वारि कं पयः, बन्धकी कुलटा मुक्ता' इति धनअय:, 'अधीरे कातरः' इत्यमर:, लाभे सस्ये शराघम्रे व्युष्टी च फलके फलम् इति शाश्वतः, 'गिरिः पर्वतो धरः शैलः' इति वररुचिश्व। आत्रोद्म ते रुत्पादने लाक्षणिकत्वान्रा श्रीलख्दोष:, तबुक्तं दण्डिभट्टन- 'निष्ठ्यू तोद्गीर्णवान्तादि गौरवृत्तिव्यपाश्रयम्। अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते' इति॥ न 'सृज्यन्त्येते पुनः' इत्यत्र 'सूर्य्याश्चै'रित्यनेन दाद्रशचर्रो कृता- नियतेर्यतेर्भङ्गस्तु 'लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्' इति

तुशब्दात्पश्चमो, 'शादलः शाहहरिते' इत्यमरकोशेन शादलशब्दस्य हरिततरावत्प्रदेशे शक्तेबोघनेउपि प्रकरणपारवश्येन हरिततृो लक्षणा, न चैवं नेयाथंता, शक्यसम्बद्धार्थस्यैधोपस्थापनात्। धातरिति सम्बोधनेन तस्यानायासेन निखिलपदार्थसार्थसृष्टिक्षम- त्वेपि कुलटोपयोगिजारासर्जनान्िदयतवात् सर्व.पकारकरवपक्षपाति- रवानि, तैरसूयात्मको भावः, अम्भोघरनाम्ना मेघानां लोकोपकारित्व-

मेघसमुदायस्यापि तत्रासामर्थ्येनासूयाSतिशयः, वारिकणानां विकिर- रोनानुपयोगिरवादू द्रेष:, तद्धिकिररोन मेघेष्वपि स एव, पुरुषपदेनोप- भोगक्षमता, तया चहुयचनार्थबहुत्वेन च सम्भोगतृष्सया पशान्ति:, तया नायिकाया: कुलटात्वं, शैलशब्देन काठिन्यमुखेन विष्करुराता, तया ऽसूया, उद्धमनशब्देन शाइलोरपादनस्य स्वानुपयोगितया गहिंतत्वं, त्रैलोक्यपदेन कल्पवृत्ताएां तु सवसृष्टिसामथ्यसर्वेऽपि पुरुषानुद्भाव नारकृपणता, तयाउप्यसूया, नायकशब्देन वैदग्धीप्रभृतिगुशावत्वम्, मेघपर्वततरूां स्वामाविकपरोपकारित्वप्रसिद्धाधपि साम्प्रतं तदविधा नादात्मनो दौर्भाग्यं, तादशाकिश्चित्करमेघादिनिर्मातृतया धातुविषयको देषन सूच्यते। काव्यलिङ्रमलङ्कारञ् ॥ २६ ॥ अनुशयानायास्त्रैविध्येन पूर्व विभागं दर्शयति-

Page 72

सुरभिभूषिता। ६५

अनुशयाना यथा-वर्तमानस्थानविघटनेन भाविस्थानाभा- वशङ्कया स्वानधिष्ठितसङ्कतस्थलं प्रति भर्तुरगमनानुमानेन चानु- शयाना त्रिधा। विद्यमानस्य सङ्केतस्थलस्य विद्रुतत्वात्सन्तष्यन्तीत्येकचिया, भवि- व्यतः सङ्केतध्वंसस्य संशयेन खिद्यमानेति द्वितीय: प्रकारः, स्वेन नायि- कया ऽनधिष्ठित स्थलमनासादितस्थानं प्रति भतुजारस्य गमनानुमानिन समासादनज्ञानेन च दूयमानेति तृतीय: प्रभेदः। उदाहर्तुमुपक्रमते- प्रत्येकमुदाहरणानि यथा- भेदत्रयस्य क्रमेणोदाहररात्रयमित्यर्थः। प्रथमानुशयानायाः स्थिति का चिद्धक्ति- समुपागतवति चैत्रे निपतति पत्रे लवङ्गलतिकायाः॥ सुदृश: कपोलपाली शिव शिव तालीदलद्युतिं लभते ॥२७॥ चैत्रे मधौ मासि समुपागतवति समुपस्थिते सति लवङ्गलति- काया: सङ्कतकुञ्जावरणादेवकुसुमव्नततेः तदभिधया प्रसिद्धस्य लता- विशेषस्य वा, पत्रे दलसमुदये निपतति वसन्तस्वभावात्पाण्डभूय विगलति सति, सुदशो गमणीयेक्षसाया, कपोलपाली गण्डस्थली शिव शिव खेद: तालीदलस्य तराद्रुमविशेषद्यु्ति पाराटुकान्ति लभते प्राम्ोतीत्यर्थः ।

कपोलौ पाण्ड वभृषतरिति भाव:। तथा च-'चैत्रो मधुः' इति हेमः। 'लवङ्गं देवकसुमम्' 'तालो खर्जूरी च तृशदुमाः' इत्यमरश्। इह सङ्केतविघटकत्वेन चैत्रेऽसूया, कन्प्रत्ययार्थानुकम्पया चौ- *कामिनो: सङ्गमाय निश्चितः प्रदेश:सङ्केतः क्षेत्रवाटीभग्नदेवालयप्रभृतिस्थानम्। जारस्यापि भरणकरतृतवाच्रतृखम्। अनुमानशब्देन ज्ञानमातं विवच्षितम्, इतरथा तत्र नायकोपगतेः प्रत्यक्ष- शब्दाभ्यामनुशयानाया: संग्रहो न स्यात्। ५ रस०

Page 73

६६ रसमअ्री- रयरतस्थलोपयोगेन लवङ्गलतायां पक्षपातः, तेन तत्पराभवे विषादौ- चित्यं, शतृप्रत्ययेन लतादलविगलनकपोलपारिडम्नो: सहभावित्व- द्वारा लताया प्रेयसत्वं, तेन तदुपपादक चौर्यरतम्, इप्रहानिज- नितविषाद्वत्वान्नायिकायाः प्रथमानुशयानात्वं, सुदकत्वेन विचार प्रावीरायं, सेनेष्टविघटनेन विषादस्यौचिती, कपोलपाल्या: स्त्रोत्वा- त्सजातीयतया समदुःखवत्वोपपत्तिः, शिव शिवेत्युक्त्या खदाधिक्यं, तालीति स्त्रीत्वेन साजात्यात्कपोलपाल्यास्तालद्युतिलाभे बृहदायासा- भावः, दलपदेन पत्रस्याभ्यन्तरतया पाण्डुतातिशया, तेन तदीय- द्युतेरन्यासुलभत्वं, कपोलस्थल्यास्तल्लाभेन नितरां विरहकातरता, लटा पाण्डिमलाभस्य विद्यमानत्वेन तदाधिक्यं, नायिकानिष्ठरतेः परपुरुषचिषयकतवेन विप्रलम्भरसाभासश्च धवन्यते। निपतितपत्र इति बहुव्रीहौ चैत्रविशेषणतया व्याख्याने तु चैत्रो- पागमनापेक्षयाऽपि लतापत्रपातस्य साक्षादिष्टविघातकतवेन विघेय- तौचित्यादप्राधान्यं दुस्सहं स्यात्, पत्र इति जातावेकवचनं, तेनैक- मात्रपत्रपातेन सङ्केतहानेरसम्भवात् खेदानुपपततेरस्मद्याक्यानस्य नासामअस्यम्। तालीदलवृन्तिद्यतिलाभ: कपोलपाल्या असम्भचन् साडश्ये पर्य्यवस्यतीति निदर्शनाऽलङ्वार: । 'आर्य्याप्रथमदलोकं यदि कथमपि लक्षरं भवेदुभयो:। दलयो: कृतयतिशोभां तां गीति गीतवान् भुजङ्ेशः'॥ इत्युक्तलक्षरं गीतिच्छनदश् ॥ २७ ॥ पतिगृहं नीयमानां तत्र चौर्य्यरतोपयोगिस्थललाभाभावराङ्कया खिद्यमानां द्वितीयानुशयानां काचिद्पया55वासयति- निद्रालुकेकिमिथुनानि कपोतपोत- व्याधूतनूतनमह्दीरुद्दपल्लवानि ॥ तत्रापि तन्वि ! न वनानि कियन्ति सन्ति खिद्यस्व न प्रियतमस्य गृहं प्रयाहि॥ २८॥ हे तन्वि ! कोमला्रि! तत्र भर्तृवसतार्वाप निद्रालुनि स्वापशी-

Page 74

सुरभिभूषिता। ६७

सानि केकिनां प्रशस्तकेकावतां मयूराणाम् मिथुनानि स्त्रीपुंसद्न्द्वानि यत्र तानि, कपोतानां पारावतानाम् पोतः शावकेः व्याघूताः क्पि ता नूतनाश्च ते महीरुहाणां तरूणाम पल्लवाः किसलया येषु तथा- विधानि स्वच्छन्दविहारयोग्यानि कियन्ति कति वनानि गृहपरि- सरकाननानि न सन्ति अपि तु सन्त्येव; तत्र ते मनोरथाः सेत्स्य- न्त्येव, अतस्त्वम् मा न हि खिद्यस्व सेदं कुरु किन्तु सुखेन प्रियत- मस्य पत्यु: गृहं सदनम् प्रयाहि प्रतिष्ठस्वेत्यर्थः। तथा च-'स्वप्नक् शयालुनिद्रालुः' इति हैमः। 'मयूरो बर्हिंगाः केकी' इति धनञ्जयः। 'मिथुने युग्मदम्पती' इति शाश्वतः। 'पाराधतः कलरवः कपोतः', 'पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावक:' इति अमरकोशश्च। इह तन्वीति सम्बोधनं तानवहेतुं चिन्ताSतिशयं, स चोप- पतिभाविमिलनस्थानाभावसम्भावनामात्मनो जननीं, स तु नायि- काया द्वितीयानुशयानात्वमपि, पितृवेश्मननि सङ्गेतस्थलबङ्कलता, केकिपद्मन्यत्र मयूराणं सुश्रवकेकोश्चारणपरायखत्वं, तत्र त्वपरि- चितजन सांनिध्यात्स्वभावाद्विभ्यतामप्यालुचूप्रत्ययो नितरां निद्रित-

श्रमशिथिलाङ्गानां गाढनिद्रां, तेन च निश्शङ्चौर्यकेलिसौकय्य, कपोतपदं सवेदा कलरवकारिताम्, पोतपदं तु लोलतया तदा- धिक्यं, तेन वनानां कपोतपोतकलरवपूरणान मनुष्यसञ्चरराचरण- स्वनशिज्जितमणितादिध्वनिमत्वेन लोकरलच्यतां, सातु मुहुरागमन- योग्यताद्वारा पूर्वत्परकामुकसङ्गमसौगम्यमेव, तञ्च विद्यमानखेद- स्यानौचित्यम्, पुनः समस्त चनविशेषरायुगलक्मेय नायिकाSलि- द्वितजारसुपि जारकर्तृककलकण्ठकूजनसाशर:कम्पकरचेष्टाकरण- कनायिकारमरो च, बहुचनं कियत्पद्ं च वनबाहुल्यं द्वारीकृत्या- नायासतः स्वाभीष्टपूर्तिसम्भवातसेदाभावम्यौचित्यं, नेति कालबड्ुघन- सद्वावं, लटलकारो वनानां वर्तमानत्वेन निर्मासायासाभावं, लोटू- लकारदयं क्रियावयस्यावश्यं भटिति विधेयतां च व्यनक्ति।

Page 75

६८ रसमअरी-

ये तु प्रियतमपदे 'अल्पाच्तरम्' इति वत्स्वार्थिकतमपमुपकल्व्य नायिकाया जारासक्तचेतस्तया भर्तरि प्रपयातिशयाभावं व्यक्षय व्याचक्षते, तैरलोके स्वार्थिकतमपोऽनुपलब्धेः तदुकव्याजोक्त्यलङ्गारो- पपत्तये वाच्यतादशायां भर्तर प्रेमातिरेककथनौचित्यस्य च कृते किमपि वक्तव्यम्। श्रतिवृत्त्यनुप्नाससंसृष्टो व्याजोक्त्यलद्वारो वक्या हितोपदेशक त्वेन सौहाद ध्वनयति ॥ २८ ॥ स्वयं रसालतले सङ्केतं कृत्वाऽपि कार्यान्तरव्यासङ्गेन गन्तुम- पारितवतीं श्रीराधां ह्वेपयितुमायातस्य रसालमश्जरीसनाथकर्रास्य श्रीकृष्सस्य तत्र गमनं स्वीयञ्च गमनाभावमवगम्य खिद्यमानाया- स्तृतीयानुशयानायाश्चरितं काचिदर्रायति- कर्णकल्पितर सालमञ्जरीपिञ्जरीकृतकपोलमण्डलः।। निष्पतन्नयनवारिधारया राधया मधुरिपुर्निरीक्ष्यते ॥।२६।। कर्रो श्रवसि कल्पिता सङ्केतस्थले मया गतमिति राधाया बोध- नाय भङ्गया स्थापिता या रसालस्य चूतस्य मअ्जरी नचप्रसूनोन्रेदो न तु पुष्पगुच्छविशेषस्तस्य स्तवकत्वात् तया पिक्जरीकतं पराग- संसर्गात् पीतीृतं कपोलस्य गण्डस्य मण्डलं बिम्बं यस्य तादशो मधोदत्यस्य रिपुः शत्रः श्रीकृष्ण, निष्पतन्ती सङ्केते स्वानुपस्थिति- जन्यविषादेन निर्गलन्ती नयनवारीणामश्रणां घाराप्रवाहो यस्यास्तया श्रीराघया निरीक्यते किद्कर्तव्यताविमृढया दश्यत इत्यर्थ:।। तथा च-"आम्रश्चतो रसालोऽसौ" इत्यमरः। 'पीते व पिज्जरः' इति विश्वः। 'मण्डलं बिम्बे' इति शाश्वतश्च । अत्र मञ्जर्य्याः कर्रो स्थापनया दूरादपि लक्ष्यतामुखेनैतन्म- अ्र्य्या इव त्वदरिरोऽपि थवरागोचरतया कर्णभूषसत्वमात्रमेव न तु तत्प्रतिपालनमपि, यनोऽनयव सङ्केतं स्वयं विधायापि न गताउसीति नायिकां प्रत्युपालम्भ:, कल्पितत्वेन मअ्जर्य्या अक्किष्टविलक्षण- स्थिति:, तथा श्रीराधायाः पुरस्ततप्रकाशनौचिती, रसालपदेन सरस- त्वाहरोद्दीपनखवम्, मञ्जरीशब्देन मकरन्दपरिमलयोरतिरेका, तेन

Page 76

सुरभिभूषिता। ६६

मअ्चर्य्या दूरतोऽपि वेदनीयतयोद्दीपनतवं च, स्त्रीलिद्रेन तु स्त्रियेव स्त्रीजातेः प्रत्यायनं झटिति सुकरमित्युपपत्तिः, पिश्ञरीभावेन यत्र मञ्जरीमप्राप्नुवतोऽचेतनस्य गण्डस्यापि विरहावसादतपाण्डिमा, तत्र का कथा सचेतसो ममेति नेतुदौस्थ्यमर्थापत्त्यलङ्गारश्च, निरा धारा- शब्देन चाश्रुपातस्याविच्छिन्नतामुखेनानुतापवैपुल्यम्, मधो रिपुतया 4ts खेदद्राघिमोपपत्तिः, यद्ा मघोः सूदकत्वेन कठिनहृदयत्वं चण्डत्वं च, ततः सङ्केतवञ्चनरूपतद्पराधविधानेन यद्ा दण्डदानाशङ्गया नय- नवारिधारापातनिमित्तीभूता भीतिः, दर्शनमात्रेण श्रीकृष्णाशयावग- मनचित्तकर्तव्यान्तरानवधारणामूलकं स्तैमित्यं, अटिति श्रीमधुसू- दनतनोद्रशोनिवर्तीयतुमशक्यतया तदीयसौन्दर्यातिशयश्च सूच्यते। इदं पुनर्वस्तुरूपं वाच्यानतिशायिव्यङ्गयमादाय- 'ग्रामतरुरं तरुराया नववअ्जलमश्जरीसनाथकरम्। पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया'। इतिवद्गुणीभूतव्यङ्गयकाव्यम्, प्रदीपकृत्सिद्धान्तानुकूलं प्राधा- न्येन भासमानं पार्य्यन्तिकास्वादमूलं विप्रलम्भाभासमादाय तुध्वनि- काव्यमेव। वस्तुतस्तु श्रीराधायाः परकीयात्वाभावस्य 'भागवत-

वेहैतदुदाहरणं, तेन नायिकान्तरसम्बन्घेनोदाहरणदानमुचितं प्रति- भाति, इह तु स्वयं विप्रलम्भ एव रसा, रतेरनीचित्यप्रवृत्त्यभावादु मिथश्चसुमिलनादिप्रमाणोपलब्धौ तु सम्भोगशृङ्गार एव व्यज्यते । श्यामस्यापि श्रीकप्णगण्डमण्डलस्यातिपोतमख्जरीसम्पर्केणा पीतिमा- शोकरणात् 'स्वगएात्यागादत्युत्कृष्टगुएस्वीकारस्तद्गुरः' इति 'रुय्यक"- लक्षिततद् गुएसङ्गोर्णानुप्राससध्रीचीन: प्राचीनसूद्मालङ्कार:। 'रात्पररनलग रथोद्वता' इति वृत्तरत्नाकरोक्तलक्षरां रथोद्धता- चछन्दृश्च ॥ २६ ॥ प्राप्तावसरां मुदितामुदाहतुमाह- मुदिता यथा- पतिपरिवारस्यापाटवं निशम्य श्वशुरगृहे स्वैरमुपपतिक्रीडां च

Page 77

७० रसमअरी-

सम्भाव्य मुदितायाश्चरितं काठपि सविस्मयं प्रतिवेशिनी न तु पथिकं तस्याप्रतीतत्वात् कथयति- गोष्ठेपु तिष्ठति पति्बधिरा ननन्दा नेत्रद्वयस्य न हि पाटवमस्ति यातु: । इत्थं निशम्य तरुणी कुचकुम्भसीम्नि रोमाश्चकञ्चुकमुदञ्चितमाततान ॥३० ॥ पतिर्भर्ता गोष्ठेषु ग्रामादपि बहिः गोव्रजेषु तिष्ठतत रात्रिन्दिवम् आस्ते न तु कदाचिद् गृहमागच्छति, तथा ननन्दा भर्तुर्भगगनो बधिरा श्रवरोन्द्रियशून्या एडाऽस्ति, किश्च यातुर्देवृपत्याः देवरपत्न्या: स्वस्मा- त्पूर्वमागमनसम्भवादू नेत्रदयस्य लोचनयुगलस्य पाटवं कौशलं रूपग्रह्णाक्षमत्वं हि निश्चयेन नास्ति, इत्थममुना प्रकारेण तत्रत्य- वृत्तं तरुी युवती निशम्य कुतोऽपि श्ुत्वा कुचौ कुम्भाषिव यद्ा करिकुम्भा इव तयो: स्तनकलशयोः सीम्नि प्रम्ते उदश्वितमुच्चै विराजमानं रोमाञ्चो रोमहर्ष एव कक्चुकश्चोलक: तमू आततान र्विस्तारयामासेत्यर्थः। तथा च-'व्रजः स्याद् गोकुलं गोष्ठम्' इतति वैजयन्ती। 'भर्तुः र्वसा ननन्दा स्याद' इति घनञ्ञयः। 'अकर्ण पडो बधिरः' इति हैम:। 'निशाम्यतीति श्रवरो तथा निशमयत्यप' इति भट्टमन्न:। 'द्िपाओ्े च कुम्भम्' इति विश्वः। 'रोमाञ्चो रोमहर्षम्' इत्यमर: । 'कश्चुक्के वारवारो स्यान्निमोके करभेउपि च। वर्धापके गृहीताअस्थितवस्त्रेऽपि चोलके' इति मेदिनी च। अत्र पतिपदं केवलपोषकर्तृतया प्रेमविषयर्ता, सारपुरु षानुरागौचित्यं, गोष्ठस्थिते: पत्युर्गोसह्वासेन जाडयमान्ये, तेन तत्र प्रयानौचित्यं, बडुवचनं गोष्ठानां बाहुल्येन रात्रिन्दिवं तत्र स्थिति, साच गृहस्य शून्यतया निश्शङ्कोपपतिकेलिसम्भाचनोद्भूत हषं, न नन्दति भ्रातृजायामिति विभ्रह्वन्ननन्ट्पढ स्वविषयकशाश्व- तिकद्ेषं, बधिरता सहजताद्शदेषवत्वेऽपि दोषश्ञानासामर्थ्यादप- काराक्षमत्वं तद।SSनन्दोपपत्ति, यातृपदं स्वाभाविकद्ेषमेव, न चेति

Page 78

सुरभिभूषिता। ७१

पाठे चकारो बधिरताम, आन्ध्यं बधिरतां च पूर्ववदपकारासामर्थ्य- द्वारा प्रमोदौचितीम, इत्थंपदं तर्केलिसमर्पकसुकरप्रकाराणां बाडु- ल्यं, निशमनं श्रवरास्य सस्पृहत्वं, तरुणीपदमुपपतिना स्पृहणीय- तां, नवयौवनेन कामोद्रेकारकुलघर्मत्यागेऽविवेक, सुरतावश्यम्भा- चश्च, कुचयोः कुम्भौपम्यं काठिन्यपीनते, तेन नितरां कामुकीखेन कर्तव्याकर्तव्यविवेकविरहं, सीमशब्दः कुचपरिसरे कामातिरेका- त्कामं रोमाश्चोपपत्ति, कश्चुकत्वारोप उदश्चनञ्च रोमाश्चस्य सान्द्रताम- न्यावगम्यतां च, तेन चामोदविशेषं, स च नायिकाया भाविसुरतसम्भा- वनया मुदितात्वं वस्तु शृङ्गाररसाभासञ्च सूचयति। मूकत्वं तु नैव बधिरत्वस्य व्याप्यं, भूयो व्यभिचारदर्शनात्, सङ्क- तकरएस्यैव प्रकृतेऽसङ्गत्या प्रतिबन्धकदर्शनादर्शनयोर्विचारो न समी- चीनः अनुपयोगात्, कुचौ कुम्भाविवेत्युपमाया रोमाश्चकश्चुकेति रूप- केशा चतुर्थचररास्थानुप्रासेन च संसृषटिश्व॥ ३॥ परकीयायाः परोढात्मकं प्रथमं प्रकारमुदाहत्य कन्यकात्मक द्वितीयमुदाहर्तुमाह- कन्यका यथा- अपरिणीतराजदुहितु: सव्याजदर्शनेन क्वापि यूनि प्रेमाणामत्र- साय काचिदक्ति- किञ्चित्कुश्ितहारयष्टि सरलभ्रूवल्ि साचिस्मित प्रान्तभ्रान्तविलोचनद्युति भुजापय्यस्तकर्णोत्पलम्।। अङ्गल्या स्फुरदङ्गलीयकरुचा गण्डस्य कण्डूयनं कुर्वाणा नृपकन्यका सुकृतिनं सव्याजमालोकते ॥ ३१॥ स्फुरन्ती परितः प्रसरन्ती अङ्गलीयस्योर्मिकाया रुक कान्ति- यंस्यां तयाऽकुल्या करशाखया गराडस्य कपोलस्य कराडूयनं कषरां कुर्वाण विद्धाना नृपस्य राजः कन्यका कुमारीकिंचिदीषत् कुश्चिता प्रागल्भ्याभावेन विभ्रमेण वा तिर्य्यग्वीक्षसाद जिह्मता वकरता। ॥ इत आरभ्य षटू क्रियाविशेषणानि।

Page 79

७२ रसमश्री-

हारयष्टिमुक्तावली लता यस्यां क्रियायां तथा सग्ले स्पृहाउतिशयेन विभ्रमानभ्यासेन वा ऋजू भ्रवल्ली नेत्रोध्वरोमपद्धती यस्यां क्रियायां तथा साचि तिर्य्यग अन्यापदेशेन प्रम्णा स्मितमीषद्ध- सितं यस्यां क्रियायां तथा प्रान्तेऽपाङ्गेन त्वपाङ्योः वफ्रीभूयैकेनेव चक्षुषा चोक्षसादू भ्रन्ता नायकस्य हकूपथातिक्रमणाशङ्गाजनितव्या- कुलतया प्रर्चािता विल्ोचनम्य नयनस्य द्युतिर्यस्यां क्रियायां तथा भुजायां बाहौ पर्य्यस्तं तिर्य्यग्वलनात् परिक्षिप्तम् पतितं कर्रात्पलं श्रवणावतंसकमलं यस्यां क्रियायां तथा सव्याजं लज्जाभयाम्यां वस्त्वन्तरव्यपदेशेन सकपटं यथा स्यासथा सुकृतिनं दुर्लभतमराजकुमारीप्ररायविषयत्वेनाशिषं पुण्यपूरपूरा युवानम्, आलोकते स्वाकूतं बोधयन्ती सस्पूहं पश्यतीत्यर्थः। तथा च-'अङ्कुलीयकमूर्मिका' इति हारावली। 'जिह्ममूमिमत्कु- श्चितम्' इत्यमरः। 'हारो मुक्तावलौ' 'पर्य्यस्तः पतिते हते' इति िश्वः। 'यष्टिः पुंसि स्याद्गजदण्डके। द्योर्हारलताभार्ग्योः' 'अथो भुजा इयो- र्बाहौ' इति मेदिनी। 'अदशोर्बाह्यान्तावपाङ्गी भ्ररूर्ध्वे रोमपद्धतिः' इति हैमश्च। इहाङ्कुलीयकस्य शोभासनाथावेनाङकुल्याः सौन्दर्य्यातिशयः, गराड स्य कण्डूयनेन मद्गराडे त्वया भटित्येवं पत्रावली विरच्यतामिति नायक प्रति स्वाभिलाषस्य प्रकटनेनौत्सुक्यं नायिकाया नृपसम्बन्धेन दुर्लभ- तमत्वं, साधारराजनानुरागासम्भव:, परितो रक्षिलक्षेय निरीक्षिताया अपि तस्या: साइसेन नायकस्य वीक्षणात्परमवशीभावश्र ताम्या नायकस्य सौन्दर्य्यादिगुरागौरवं, कन्यकापदेन नुपभुक्तत्वद्वारेणा स्पृछ- शीयतमता, हारस्येषत्कुञ्चनेनात्मनो भूयस्तिर्यग्वलनं तेन स्वाभिप्रा यसूचनायागोपनीयता तया स्वेभितानामितरजनविदितत्वे पितुर्भयं सख्यादिभ्यो लज्जा च, यद्ा तिर्य्यग्वलनेनैधमेव जनलोचनानि वञ्चयता त्वया मदन्तिके समागन्तव्यमिति नायकं प्रति सङ्गत- करराम्, भ्रवा लतात्वारोपेणयतत्वकार्श्यसारल्यानि ततो दूर- वशिता सारल्येन चालोकने स्पृहाउतिरेक, स्त्रीत्वेन भ्रूवल्ल्या

Page 80

सुरभिभूषिता। ७३

ज्योत्सोपमया प्रसिद्धस्य स्मितस्य साचितया गोपनेन परकीयात्वं रहस्यभेदशङ्कया ज्योत्सायां नायकागमननिषेघश्च, लोचनद्युतेर्भ्रम- रोन नायकस्य नयनपथातिक्रमणाशङ्कया व्याकुलतामुखेन प्रशायभर: जनदर्शनभयात् सावधानेनैव भ्रमतैध त्वयाSSगन्तव्यमिति नायक- शिक्षणं च, कर्णोत्पलस्य भुजायां पर्यसनेन तत्र तथव कमलोपमना- यककरस्पर्शसमीहा, समस्तश्लोकेन पूर्वानुरागहेतुकविप्रलम्भश्टङ्गा- ररसञ्च ध्वन्यते। राजकन्यकायास्तथालोकनकारणो भूतनायकसुकृतस्य पदार्थतया काव्यलिङ्गन भ्रवन्नीति रूपकेरा च सङ्कीर्णा बालामात्रवृत्तिपरमचम-

'नानाऽवस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद्विवृण्वती। स्व्रभावोक्तिश् जातिश्च' इति दरिडभट्टेन लक्षिता जात्यपरपर्य्याया स्वभाचोक्तिरनुप्रासः संसृज्यते। यष्टिपदस्य हारलतावाचकतायाः कोशानुशासनेपि हारपदस्य पृथगुपन्यासात् 'सकीचकर्मारतपूर्णरन्त्रः' इति द्विशेष्यमात्रपरत्वेन लतामात्रबोधकत्वं 'विशिष्टवाचकपदानां सति पृथग्विशेषरवाचक- पद्समवधाने विशेष्यमात्रपरत्वम्' इति सिद्धान्तात्, तेन नाधिकप दख्वदोषश्च । ३१॥ परकीयाप्रभेवाभिरु्योद्देशक्रमेया सामान्यां निरुपयिष्यळूल- क्षयति- वित्तमात्रोपाधिकसकलपुरुषानुरागा सामान्यवनिता। वितं धनं तदुपाधिकस्तत्प्रयोज्य: तदितराप्रयोज्यः सकल- पुरुषेषु गुरावन्निगुरयालयुवृद्धसवंपुंसु, अनुरागः प्रेमा प्रेमत्वेन व्यपदेश्यः न तु वस्तुतः सः यस्या सा सामान्यवनिता वेश्येत्यर्थः।

स्त्रोत्वव्याप्योपाधिमत्वं प्रत्येतव्यं, वित्तमात्रप्रयोज्यानुरागस्य र्वीया- परकाययोरदर्शनान्नातिव्यासिः, कचित्तथोपलम्मेपि तदान तयोर- नतर्भावमेधाक्रीकुर्म:, प्रमाणतस्तदङ्गीकारपक्षे तु अपरिणोतत्वे सतीति

Page 81

रसमअ्री-

विशेषशीयं, रतौ पुरुषविषयकत्वं परिचायकमात्रं पुरुषस्यानेकत्व- मविवत्ितम, एकपुरुषानुरक्ताया अपि क्वचित्तस्या दर्शनाद गुणानुर- कानां वसन्तसेनादीनां तु तादृशरतिसमानाधिकरणोपाधिमत्तयेव परिग्रहः।

नन्वग्निमित्रे क्षितिपतावनुरक्तायामिरावत्यामव्यापिः, तत्र वित्त- मात्रोपाधेरभावादिति चेत् ? अग्निमित्रनामनि राजनि, गुशौन तु धनैरनुक्ताया इरावतीत्यभि- धानाया गणिकाया अनुरागस्य वित्तेतरगुणाप्रयोज्यत्वादव्याप्तिर्भवे- दित्यर्थः । इह परानुमतोऽपि 'न चागिमित्रे' इति पाठस्तु 'मैवम्' इत्यभ्रेसरेण विरोधादुपेक्षणीय:। समाधन्त- मैवं, साऽपि काश्मीरहीरकादिदातरि महाराजेऽनुरक्ता, न तु महर्पौ, तेनावगम्यते तत्रापि वित्तमात्रमेवोपाधिरिति। सा चेरावती काश्मीरमग्निशिखं केसराख्यया लोके प्रसिद्धं महा- ध्र्यमनुल्तेपनद्रव्यं हीरकं बहुमूल्यतमो वज्रमशिः आदिपदेन विल- क्षणाशनपानवसनभूषणादीनां संग्रहः, महर्षिपदं सौन्दर्य्यतपोऽतिरेक प्रभृति गुशगोरववत्त्वेऽपि महादारिद्योपलक्षकं, तेन हेतुना अधगम्य- तेऽनुम,यते तेरावत्यनुरागेउप्युपाधि: प्रयोजकः । अनुमितिस्वरूपन्तु इरावतीनिष्ठोऽग्निमित्रधिषयकोनुरागः, वित्तमात्रप्रयोज्या, वित्ता- दातृविषयकत्वाभावे सति तह।तृविषयकत्वादित्यवसेयम्। नन्विह कल्प्यतां तथा, किन्तु दरिद्रतमे गुणवति चारुवत्तद्िजे- उनुरक्तायां वसन्तसेनायान्त्वव्याप्तिस्तदवस्थवेत्याशङ्कां परिहरति- महर्षौ सौन्दर्योपाध्यनुरागस्य कालिकाव्याप्यवृत्तित्वेन सार्व- त्रिके तस्मिन् वित्तमेवोपाधिरिति प्रतिभाति। महर्षिचिषयकस्य सौनदर्यप्रयोज्यानुरागस्य कालिकाव्याण्य- वृत्तित्वादू यत्किञ्चित्समयभावित्वात् काचित्कत्वाद न वेश्यात्वप

Page 82

सुरभिभूषिता। योजकता, तेन तदंशमादाय तत्राव्याप्तिरिष्टैव, यतः सार्वत्रिके सवत्र सामान्यातु भवे तस्मिन्ननुरागे धनमेव प्रयोजकम्, वस्तुतस्तु लक्षणापरिष्कारेए मास्त्यव्यापेः शङ्का, तेन केषांचित् सौन्दर्यानुर- कसामान्यायाः परकोयायां प्रवेशनं तु लक्षणापरिष्करणनिबन्धनमेव सस्या अपरिशीतत्वात्। शिङ्गभूपस्तु- 'सामान्यवनिता वेश्या सा द्रव्यं परमिच्छति। गुरहीने न च द्वेषो नानुरागो गुशिन्यपि'। इति केनचित्तत्रानुरागाभावस्य व्यवस्थापितस्य तन्मतं नानु -. मनुते धीमान् श्रीशिङ्गभूपतिः । भावानुबन्धानुभावेन नायिकात्वप- राहतेः तस्मात्साधारणस्त्रीणां गुएाशालिनि नायके भावानुबन्ध: स्यादेव रुद्रटस्यापि भाषसाद् इत्यनेन खण्डनमारचयन् स्वपक्षे- 'ईर्ष्या कुलस्त्रीषु न नायकस्य स्वच्छन्दके लिन पराङनासु। वेश्यासु चैतद् द्वितयं प्ररूढं, सर्वस्वमेतास्तदहो म्मरस्ये'ति

द्रैविध्यम् रुद्रटसम्मतं च दर्शयन सामान्याया रक्ता चिरका चेति

'एषा स्यादू द्विविधा रक्ता विरक्ता चेति भेदतः। तत्र रक्ता तु वर्ण्या स्यादप्राधान्येन नाटके। विरक्ता तु प्रसह्दनप्रभृतिप्वेव वण्यते' इत्यादिना प्रकाशयति। बहपयोगितया द्वितीयामेव सामान्यां विधामुदाहरिष्यश्राह- सामान्यवनिता यथा- धनिसमुपगमे धनलिप्सयोद्भूतं वेश्याया विभ्रमं काचिद्वर्रायति- दृष्ट्रा पाङ्गणासन्निधौ बहुधनं दातारमभ्यागतं वक्षोजौ तनुतः परस्परमिवाश्लेषं कुरङ्गीदृशः ॥ आनन्दाश्रुपयांसि मुश्चति मुहुर्मालामिषात्कुन्तलो दृष्टिः किंच धनागमं कथयितुं कर्णान्तिकं गच्छति ॥ ३२ ॥

Page 83

७६ रसमसरी- प्रकष्टस्य ततो दूरादेव कामुकानां दर्शनस्य तत्कृतात्मदर्शनस्य च सम्भवात् नस्याजिरस्य सन्निधी निकटे दूर एव न तु प्राङ्णेऽभ्यागतम् अकस्मादेवन तु कारणतया आयातं, बहनि धनानि यस्य तादशमि- भ्यं, किंच दातारम् अविविच्य वितरणाकारक जनं दृद्दा वीक्य न तु स्पुष्टा सम्भाष्य वा; कुरजगोद्दशो हरिरोक्षणायाः वत्ोजो स्तनौ परस्परमन्योन्यं बहुमूल्यकञचुकीहाराद्यलङ्कारलाभ सम्भावनोन्् तानन्देनाश्लेषमालिङ्गनं तनुतो विशिष्य कुरुत इव, तथा कुन्तलः कचपाशः मालायाः सुमनोमाल्यस्य मिषाद्याजाद् मुहुः पुनःपुनभृशं बा आनन्देन शिरोमरायादिलिप्साशबलितेन प्रमोदेन जतितानि अभूरायेव पयांसि सलिलानि मुश्चति त्यजति इ, किंच दष्टि्ट्टक् धनस्य तद्दत्तवित्तस्य आगममासति कथयितुमावेदयितुं कर्णान्तिके श्रोत्रसमीपं गच्छति इवेत्यर्थ:। तथा च-'अङगनं चत्वराजिरे' इत्यमरः। 'हरिये एस कुरङ्'' इति त्रिकण्डशेष:। 'चिकुरा: कुन्तला: कचाः' इति हैमः। 'पौनःपुन्ये भृशार्थ च सदो वा स्याममुङ्ठु:पदम्' इति वैजयन्ती च।

का कथा स्पर्शनादिनेत्यर्थापत्तिरानन्दप्रकर्ष, सच स्वमूलं लाभवाडु- ल्यं, कामुकस्य धनाढ्यता दानशीलता न मिथो योगक्षेमं वहन्त्यौ सादशानन्दौचितीं, तस्यानाकारितस्यागमनं स्वतः प्रवृत्ततया कामा तिरेकं, स तु बहुवितरं, तञ्च बहुलाभसम्भावनया परमप्रसादौ- चित्यं, दशः कुरबोडक्साहश्यमायतत्वं कामुकमनोभटितिवशीकरण- सामर्थ्य च, वक्षोजत्वमात्मीयताम्, सा चाकस्मान्नायिकासुखसाध नधनप्राप्त्यचसरे प्रदूर्षोचित्यम्, आश्सेषस्य पारस्परिकता समानस- म्बन्धयो: कुचयारानन्वसा्यम्, आऊपसगस्तनोतिक्रिया चोपगूह्षन- स्य भृशगाढत्वयोः काररं प्रमोदप्राचुयर्यम् अनुपद्भाविनिर्भरस्मर समरसन्नाहं वा, उत्प्रक्षाबोधक इवशब्द आश्लेषस्य वास्तविकमसत्वं ततसदशकम्पजनितमिथोमिलनक्रियावत्वं च, वियोगिहृदयं चिदारयि- तुं कुन्तं लातीति व्युत्पत्तिमत्कुन्तलपद द्रुतमेव कामुकहृद्यप्रवेश-

Page 84

सुरभिभूषिता। नैपुरायं, तञ्च भटिति तद्श्यतासम्पादनेन घनलाभसम्भावनाप्रयो- ज्यमानन्दम, मालापतने धनलाभलोभविशेषं मदनाहवोत्साहं कामहृद्यज्वलस्कामानलप्रशमनौ- चित्यं च, दृष्टिपदं धनदप्रत्यासत्तिस्वयम्प्रत्यक्षीकरएक्षमत्वम्, एकवच- नमन्यवलक्षण्येन सूनृतभाषितां, ते च तदुक्तेविश्वसनीयतमतां, धनपद लब्धव्यसम्पत्तेनैकविधत्वम, आगमपद धनस्यालब्धत्वम- विच्छ्िन्नप्रवाह्लब्धव्यतां च, तुमुन्प्रत्ययः कथने स्वतः प्रवृत्त्या निता- न्तहितचिन्तकतवेन विश्वसनीयवचनतां, कर्णापदं रहस्यकथनौ- चित्यं, कर्णान्तविश्रान्तदृष्टिता सौन्दर्योत्कर्ष, स चावश्यं कामुक वशीकरणासामथ्य, तत्तु निश्चितलाभाशया प्रमोदप्रकर्ष च सूचयति। कुन्तल इति जातावेकवचनम्, अशंआ्दित्वादज्वा तेन कुन्तलः कचपाशो बोध्यः, स्तनकुन्तलदष्टीनां कामुकंदर्शनप्रियकथनासम्बन्धे- उपि सम्बन्धाभिधानादतिशयोक्तित्रयेण कामुकदर्शनस्याग्रिमव्यापा- रत्रितयकाग्णत्वात्काव्यलिङ्गेन चानुप्राशितयोः स्वप्ररयप्रकाशन- प्रमोदजाश्लेषात्मना सम्भावनादिवशब्दोपादानाञ्च वाच्याया कामुकदर्शनानन्दसम्भ्रमेय सत्वरं शिरस्यंशुकाक्तेपान् मालापतनस्य कुन्तलकृतानन्दाक्षुविसर्जन- स्वरूपेशोतप्रक्षणादिवाद्यनभिधानादुत्प्रेक्षणं विना वाक्यार्थान्वयबोधा- पर्य्यवसानाच्थ प्रतोयमानायाश्च क्रियोत्पेक्षयोः संसृष्िश्न॥३२॥ इति रसमअरीसुरभौ स्वीयापरकीयासामान्या 8पृथग्भेदनिरूपणम् ।

अथ तासां पुनः साधाररं मेदतयं निरूपयति- एता अन्यसम्भोगदुःखिता; वक्रोक्तिगर्विता; मानवत्यश्रेति तिस्रो भवन्ति। पता: पूर्वोक्ता मुग्धाऽतिरिक्तनायिका:, भर्नुरन्यस्या: परना- यिकायाः सम्भोगेन दुःखिता वक्रोक्या प्रकाशितश्ामी गर्वो वक्रो- किगरवः स जात आसामिति वक्रोक्तिगविनाः- मान: प्रियापराघबोधक- * 'आजीवतस्तु गणिका, रूपाजीवा, विलासिनी' इति जीविकाभेदनिबन्धनभे- दत्रयमस्या अपि समाचष्टे भोजमदाराजः।

Page 85

रसमअ्री-

व्यापारबोध्यो रोषः सोउस्त्यासामिति मानवत्यश्च्ेति तिस्रः त्रिप्र- कारा भवन्तीत्यर्थः, 'सर्वनाम्तो वृत्तिमाषे पुंस््वम्' इत्यनुशासनाद- न्यशब्दस्य पुंस्त्वम, गविता इत्यत्र तारकादित्वादितज्, मुग्धायास्तु धीराधीरादिवन्रैता विधा लज्जाभयातिरेकात्। नन्वन्यसम्भोगदुःखितार्खाण्डतामानवतीनां मिथः किं वैलक्ष- ण्यमिति चेदू? उच्यते-यदा सद: स्वप्रियसम्भोगसूचकलक्षराजुषः परस्या अवगमेन दुःखोद्रमः तदाऽन्यसम्भोगदुःखिताः, यदा स्वभि- न्नायाः सदः सम्भोगं सूचयन्ति चिह्वानि बिभ्रतो नायकस्यावगत्या खेदोदयस्तदा खण्डिता, यदा तु नायकस्य तादृशापराधावधारणया तत्प्रकाशकव्यापारप्रकाश्यः कोपोद्गव: तदा मानवस्य इति स्फुटं वलक्षण्यम्। लक्षरान्तु स्वप्रियसम्भोगसूचकचिह्नवद्धनिताऽवगमजन्य- खवेन नायिकाविशिष्टदुःखवत्वमन्यसम्भोगदुःखितात्वम्, कदाचिदा- सोकधनुमितिभ्यामपि ताहशदुःखमुत्पद्यत इति ज्ञानसामान्यबोधका- चगमपदनिवेशः, खण्डिताया व्यावृत्तयेवगमविषयत्वं वनिताया विवक्षितम् , तादश्या दूत्या अपि दर्शनादिना दुःखोद्मे सति लक्षण- समन्वयाय सामान्यं वनितापदं निवेश्यते, स्वतादात्म्यस्ववक्रोक्ति- प्रकाश्यप्रेम सौन्दर्य्यान्यतरप्रयोज्यगर्वाभिधचित्तवृत्तिविशेषवत्त्वाम्यां ना- यिकाविशिष्टत्वं वक्रोक्तिगचितात्वम्, स्वप्रियकर्तृकतवस्वेतराज्नाकर्म- क्वाभ्यां नायिकाविशिष्टसम्भोगबोदयकव्यापारबोध्यक्रोधवत्त्वं मानि- नीत्वम्। तत्र प्रथमं प्रकारमुदाहसुमुपक्रमते- तत्रान्यसम्भोगदुःखिता यथा। तत्र तासु, नायिकया प्रियस्यानयनाय प्रहिता पि तं स्वयमुपभुज्य सद: समागता स्फुटलक्षालक्षितापराधा दूती भक्या भरस्यते- त्वं दूति ! निरगा: कुञ्जा न तु पापीयसो गृहम्। किंशुकाभरणं देहै दृश्यते कथमन्यथा ॥ ३३ ॥ हे दूति ! मम नायकामिलनजातयातनाSज्ञायिनि ! केवलं स- श्वारिके ! पर्य्यन्ते तु वृत्यधर्म्मप्रतिकूलसपल्नीवन्मद्दयितोपभोगरूपा-

Page 86

सुरभिभूषिता। ७६

तिविप्रियकारिणि ! त्वं न त्वन्या किन्तु मत्प्रेषिताऽपि त्वमेव कुख्म् इतः निरगा अगमः पापोयसो निर्दयतारूपातिकलुषजुष: पक्षान्तरे कृतदूतोसम्भोगासीमपापस्य तस्य गृहं गेह तु पुनः न निरगा: अन्यथा उक्तवैपरोत्ये; अन्येन प्रकारे तव देहे वपुषि किशुकानां पलाशकुसुमानाम् पर्यवसाने तदाकारकाद्रनखक्षता- नाम् आभरसं भूषरं कथं केन प्रकारेण दृश्यतेऽवलोक्यत इत्यर्थः। तथा च 'दूतीसश्चारिके समे' इति हैमः। 'उपवासं गृहं गेहम्' इति चन्द्रग मी, 'पलाशः किशुके' इति विश्वः, 'अन्यथा पुनः वितथे चाप- रार्थे च' इति मेदिनी च। इह दूतीति सम्बोधनेन पूर्वमादेशकारित्वहिताचरणपरायणत्वे, पश्चात्वसत्यभाषरायोग्यतया नीचस्वभावतया च स्वार्थान्धत्वपरवे- दनाऽनभिजत्वे, ताभ्यां पुनर्नायकोपभोगावश्यम्भावः, कुञ्जपदेन पूर्व सन्तापनाशनसामथ्यम, पश्चादुद्दीपनता, तया तत्र नायकसान्निध्ये नितरां मदनपारवश्यसम्भवात्सुरतस्य सम्भावितत्वं, निशा पूव वूत्या वियोगविकलनायिकापरिचररावैयत्रयेण कुञ्जमिति गमनस्याबुद्धिपूर्व- कत्वम्, पश्चादनााद्ष्टत्वाङ्गमनस्यानभिमतत्वं, तेन सकलरहस्या- वगमः, नायकस्थ नामानुपादानेन कोप, तेन स्वप्रसूः पूर्व निर्दयता, पश्चाद्धमाचारता, पापायमपदेन पूर्व स्वयं दर्शनादानजनितसन्ता- पदानेन नृशंसता, तया तद्गृहगमनानौचित्यम, पश्चात्त चित्रमीमां- सादशितदिशा दूतीपरेषणात्माचीनानां पापानां क्षान्तावेवाह्वानसम्भ- वेन भाविपापानामश्षयतवेन दृतीप्रषणनन्तरजातनायकपातकान्तर- स्य शातुमशक्यत्वेन कथं चिज्ज्ञानेऽपि विद्ग्धनायिकायाः तदा तदा- ख्यानानौचित्येन च नखक्षतपर्य्यवसन्नस्य किशु कामरास्य नायकपा- तकितायाश्वान्यथाउनुपपत्त्याउनतरालिकी दूतानिकृष्टसम्भोगका- रिता, एकवचनेन तिरस्क्रिया, गृहशब्देन गमनौचिती नात्र नायक- शुहगमनस्य विधि:, अन्यथाशब्देन स्वोक्ते: प्रामाशिकता, तवेत्यस्यानु- कस्या पूर्व तोष: पश्चाद्दूतीविषयको रोष:, देहपदेनासूत्षमतापुरस्थते, ताम्यां पूव स्फुटशोभनत्वम् पश्चात्तिरोधातुमशक्यत्वं शोभाजनक- तया वहिरुद्धासमानखं च, एकवचनेन दौर्लम्यं, कथमित्यनेनापला-

Page 87

रसमअरी

पप्रकारासम्भवः, लडन्तलक्षधातुना विद्यमानप्रत्यक्षविषयतया गोप- नानहस्वं च व्यज्यते। प्रागेव वाधनिश्चये नु सम्भोगात्मप्रयोजनव्यअ्जनाय नजादेर्वि- ध्यादौ लन्तरालक्षौवेति काव्यप्रदीपकृतः। ये तु 'सं दूती कृतकुख्जगमना, कुखेकलभ्यकिशुकाभरणत्था'- दित्यनुमित्यलङ्कारेण वृतीनायकसम्भोगे तदयगमजन्यनायिकादु:खा- दिरूपं-वस्तु व्यङ्ग्यं वदन्ति; तैः किंशुकाभरसस्य परसमर्पणदिनाऽप्युपलब्धिसम्भवेन कुखे- कलभ्यत्वाभावादापन्नस्य व्याप्तिव्यतिरेकस्य समाधानमभिधानोयम्, पतेनार्थापत्यलङ्कारोऽपि निराकृतः, तस्यापि व्याप्तिच्छ्ायामुपजी- व्येव सम्भवात्। 'व्याजम्तुतिर्मुखे निन्दा, स्तुतिर्वा, रूढिरन्यथ।' इति मम्मटेन लक्षिताया व्याजस्तुतेः कथञ्चिदक्गोकारे तु गुणी- भूतव्यङ्गयताया दुष्परिहरत्वात्प्रकाशकृत्सम्मतं ध्यनित्वमेव तिरोद- ध्यादिति नैष को पीह् व्यपदेशसहो उलङ्कार:।। ३३॥। अथोहिप्रपूर्वा वक्रोक्तिगर्वितां विभजते- वक्रोक्तिगर्विता द्विविधा-प्रेमगर्विता; सौन्दर्य्यगर्विता च। वक्रोकत्या प्रकाश्य: पतिविषयकप्रंम-स्त्रोयसौन्दर्य्ययोर्गर्वःसआतो- डस्या इति वक्तोक्तिगविंता, लक्षणं प्रागुक्तमेव। कस्यचित् ताहशवक्रोक्तिरचनानिपुणात्वपर्यन्तानुधाधनन्तु शब्दस्व- रसासिद्धत्वादसमञ्जसम् । आद्यां विधामुदाहत्तुमाह- तत्र प्रेमगर्विता थथा।

ल्येन स्वमाद्वात्म्यं वर्णायन्तीं कामपि सगर्वा काचिदतिशयितुं स्वस्मिन प्रियस्य पुण्यप्रकरष विवृण्वता सोटप्रासं वद्ति- वपुषि तव तनोति रत्नभूषां प्रभुरिति धन्यतमाऽसि किं ब्रवीमि।

Page 88

सुरभिभूषिता।

सखि ! तनुनयनान्तरालभीरु कलयति मे न विभूषणानि कान्तः ।। ३४ ।। हे सखि! तव वपुषि देहे प्रसुर्नायक: रत्षभूषां मगिमयमलक्कार तनोति भूयो विन्यस्यतीति हेतुना त्वं धन्यतमाऽतिशयधन्या नितरां पुण्यवत्यसि वर्तसे; तदहमिह किं ब्रवीमि त्वद्भाग्यमहिमा माहग्ज- नेन वर्णायितुमशक्य इति पूर्वम, वृथैव कथं त्वद्भाग्यं स्तौमि त्वन्त्वध- न्येति पश्चाद्धावः मे मम पुनः कान्तो दयितः तनोः मम वपुष यद्ा तन्वल्पं नयनयोः स्वस्य नेत्रयोश्चान्तरालान्मध्यावकाशाद व्यव- धानात् भोरस्त्रस्तो भूषसाच्छ्रादितेष्वङ्गेषु दृष्टिपातव्याघाताङ्गोतः विभूषणान्यलङ्कारान् श्रङ्गेषु न कलयति विरचयति परिधापयतीत्यर्थः। तथा च 'नायको नेता प्रभुः', 'अभ्यन्तर त्वन्तरालम्' इत्यमर:, 'सुक्ती पुण्यवान घन्यः' 'भीते भोरुभीरुकभीलुकाः' इति हैमश्। अत्र भूषासम्पादनेन सम्बोध्यनायिकाया अङ्गेणु नैसर्णिकराम- णीयकविरहः, तेन तदोयाधन्यत्वम्, प्रभुत्वेन तत्पतेः केवलं निग्रहा- नुगहपवणातया प्रेमप्रकषहानिः, तया तदेव किमा धचनस्यानवकाशेन पूर्व तद्भाग्यस्यानिवचनोयता पश्चादश्लाध्यता, भोरुपदेन मना- गपि शोभादर्शनविच्छेदार्साहष्णुतया स्वाङ्रेषु विलक्षराः शोभासमुज्लासः तेन कान्तपदेन च स्वपतेः पुण्यप्रकर्षः तावतातमनो गर्वः समस्ते- न श्ोकेन सम्बोध्यनायिकापेक्षया स्वस्य कान्तप्रेमाधिक्येन व्यति- रेचनाद् व्यतिरेकालङ्कारम् व्यज्यते। पतिविरचितरत्नभृषणा त्वं धन्या, अहं पुनरेतादशी त्वधन्ये- त्यापातप्रतीतो वाच्योऽपि व्यतिरेकालक्कारश्॥ ३४ ॥। द्वितीयां विधामुदाहतुमभिददाति- सौन्दर्यगर्विता यथा। स्वीयसौनदर्य्यमनुपमं मन्यमाना काचिदालीमालपति- कलयति कमलोपमानमक्ष्णोः प्रथयति वाचि सुधारसस्य साम्यम्।

Page 89

दर रसमअरी-

कथय सखि ! किमाचरामि कान्ते समजनि तत्र सहिष्ुतैव दोष: ॥३५॥ हे सखि! वयस्ये! मम अद््योः लोचनयोः कमलयोः पभ्मयो: उपमानमुपमिति कलयति विभावयति वाचा प्रकाशनपरे; किश्च चाचि मे वाण्यां सुधारसस्य पोयूषद्रवस्य साम्यं साडश्यम् प्रथयति प्रख्याप- यति कान्ते दयिते; तमुद्दिश्य किम् आ्चरामि तदपराधम् प्रतिविद्- धामि ? इति कथयोपदिश, अथ वा किमुपदेशेनापि तत्र कान्ते तदप- राघे तत्प्रतिविधाने वा सहिष्णुता क्षमाशीलतैव केवलं दोष: प्रतिब- न्धकः समजनि जात इत्यर्थ:। क्षमा चेन्नोदभविष्यत् तदाऽवश्यं तत्र प्रतिव्यधास्यमिति तात्पर्यम्। तथा च 'उपमोपमानं स्याद्' इत्यमर:। इहोपमितिरुपमानमिति भावे ल्युट, सखरीति सम्बोधनमुषि- तोपदेशदायिताम्, कान्तपद्मीडगपराधविधाने प्यतिरस्करणीय- तामू, नायिकानयनयो: कमलप्रतियोगिकसाइश्योपन्यासाडुपमेथता- कल्पमरूपापराधस्य विभावनेऽप्युद्धधन् कोप: कलयस्पदसहकारेण तद्पराधक्य दुस्सहत्वम्, तन्नेत्रयोरुपमेयीभावासहनशोलताञ्च, ते धुनस्तस्या निरुपमसौनदर्यदर्पम्, वचने सुधारससाम्यं वाक्चारि- माणम, तजन्यरोष: पूर्धवदेव, किंशब्दः प्रतीकाराप्रकाराणां स्वतोऽ स्फुरणासकोपं, स च प्राग्वत्सौन्दर्य्यातिरेकाभिमानम्, कथयेति पेरणा- उपराधस्योप्रतया प्रतिविधानावश्यकतवेन ऋटिति वकव्यतां गुप- स्यावश्यकताञ्च, दोषपद्ं गुणात्वेन प्रसिद्धायाअपि सहिष्पुतायामसू- याञ्च सूचयति। सद्दिष्णुताया दोषत्वकीतनेन नयनदयवचमयो: कमलसुधाद्व- प्रतियोगिकसाडश्यानुयोगित्वस्य निषेधो व्य्य इत्युपमानस्य तिर- स्कारादल क्वार कस्तुभसम्मतं- 'धरारयोपमेयलामेन तदन्यस्याप्यनादर' इति जयदेवेन लक्षितं- प्रतीपमलक्वारश ॥३४॥ विशिष्टज्ञाने

Page 90

सुरभिभूषिता।

मान*व्तीं लक्षयिष्यन् पूर्व मानं लक्षयति- प्रियापराधसूचिका चेष्टा मान: । प्रियापराधानां सपलीगोत्रस्खलनादीनां प्रकाशिका चेष्टा मान इत्यर्थः। वस्तुतस्तु-'मान: कोप:, स तु द्वेधा प्रणयेर्ष्यासमुद्भव' इति

अपनोदनकारणानुगुरं मानत्रेविध्यं तावदर्शयति- स च लघुर्मध्यमो गुरु्, अल्पापनेयो लघुः, कष्टतरापनेयो मध्यम:, कष्टतमापनेयो गुरुः। अल्पेन लघुनाऽन्यथासिद्धकुतू हलादिनोपायेनापनेयो निरसनीयः स मानो लघु:, कष्टातरेश बहुकच्छ्वेणान्यथाकथनशपथादिना परिहा- य्यो मध्यमः, कष्टातमेन केशातिशयकरेण चरणपतनभूषएसमर्पण दिना ऽ5यासेनापसार्य्यो गुरुरिति माननिरासहेतूनां लघुत्वमध्यमत्वगु- रुरवानुसारान्मानस्यापि तद्वगन्तव्यम्। न्यूनतां परिहरंश्तुर्थी विधामाह- असाध्यस्तु रसाभास: । "प्रशामान्तो मान:" इति वाणदिर्भागतेश्वरणपतनानतैरपि प्रयासै- निरसितुमशक्यो Sसाध्यो मानोऽनोचित्यप्रवर्तनात् 'तदाभासा अनौषि- * स च 'प्रिये कोप, समाख्यातो मानः सोऽपि द्विधा पुनः। ईर्ष्या मानस्तथा जञेयो मान: प्रणयसब्शक: इति रसकौस्तुभोक्त्या ईर्ष्यामान: प्रणयमानश्चेति द्विविध:, तत्र प्रणयमान- महेत्ुमाननाम्नोदाहरति शिक्भूपाल, स चोभयोयंथा- 'पणअकुविआयं दोण्णं बि अलिअसुप्ताणं माणईण्णाणम्।

प्रकृते विशवृतसतवागमापगमहेतुपादानादीर्ष्यामान एव, पुम्मानस्तु रसाभास- एव रसाणवे निर्णीतः। + हवर्य प्विवचनविभज्योपपदे, इत्यादिना सुबन्तात्तरप्। 1 'अतिजाम्रने तमबिष्टनौ' इस्यनेन बहुस्वे तमप्।

Page 91

रसमअरी-

त्यप्रवर्तिता:' इति प्रकाशसिद्धान्तेन विप्रलम्भाभासतां भजति । ननु तथाऽप्यास्वाद्यत्वताद्वस्थ्यात्का क्षतिरिति चेदू ? न- अनौचित्याटते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्। प्रसिद्धोचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ।।

'सामभेदोऽथ दानञ्च नत्युपेक्षे रसान्तरम्। तद्गक्गाय पतिः कुर्य्यात् षडुपायानिति कमादू'॥ इति द्पयो पार्य्यन्तिकतया "यथोत्तर बलीयांस इत्युपायाः प्रसादने। श्रद्यास्तत्र घनं कार्य्या विदग्धैः पश्चिमा: क्चिदु"॥ इति शङ्गारतिलके च क्काचित्कतयाऽभिधानम्। पुननिमित्तमेदेन मानस्य भेदं दशयति- अपरस्त्रीदश नादिजन्मा लघुः, गोत्रस्खलनादिजन्मा मध्यमः, अपरस्त्रीसङ्गजन्मा गुरु:। अपरस्त्रिया: प्रकृतनायिका उपेक्षया अन्याङ्गनाया दर्शनादादिपदा दुलक्रणान् जन्म यस्येति बहुव्रोहि:, गोत्रे नास्ि, नामोब्वारणे स्खलनं प्रमादा, स च नायकस्य नायिकान्तरवासनाऽनुरखितान्त:करणतां व्य- नक्ति तजन्मा मध्यमः, अपरस्प्िया सङ्ग: सम्भोगः तजम्मा व मानो गुरुरिति काररास्य लघुत्वमध्यमत्वगुरुत्वनिबन्धनं कार्य्यस्यापि लघु- त्वादि शेयम्। मानापनयनहेतूनुद्दिशन् मा्न विभजते- अन्यथासिद्धकुतू हलाद्यपनेयो लघुः,अन्यथावादशपथाद्यप- नेयो मध्यमः, चरणपतनभूषसदानाद्यपनेयो गुरु:। अ्रन्यथा प्रकारान्तरेय सिद्धमाकस्मिकं यत्कुतूहलं तेनापनेयो लघु:, अन्यथा वादो नैवं मयाऽउचरितमित्यपलापवचः प्रत्ययाथे ताडश एव शपथादिश्च ततोऽपनोदो मध्यमः, प्रणमादिपरिहायों

Page 92

सुरभिभूषिता।

गुरु, तदुक्तं मानमुपक्रम्य रुद्रभट्टेन- 'स प्रायशो भवेत त्रेधा कामिनीनां प्रियं प्रति। अवेक्य दोषमेतस्य गरीयान् मध्यमो लघुः' इति॥ तत्र प्रथमं लघुं मानमुदाहत्तुमाह- अपरस्त्रीदश नादिजन्मा यथा। मान इति शेष:, तदुदाहरगोन सानिनोनायिकाऽप्युदाहतवाव- गन्तव्या, सप्तीदर्शनाद्यपराघप्रत्यक्षेर मानदार्ढर्याचित्ये उप्यानुषङ्गिक- कुतू हलाकान्तमनस्तवेन फटिति त्यक्तमानां नायिकां सखी सोपालम्भं कथयति- स्वेदाम्बुभिः कचन पिच्छिलमेतद्ङ्ग शातोदरि ! क चन कण्टकितं चकास्ति। अन्यां विलोकयति भूषयति प्रियेऽपि मान: क दास्यति पदं तव तन्न विदमः ॥ ३६ ॥ हे शातोदरि! कृशमध्ये! तव प्रिये कान्ते न तु केवलं भर्त्तरि अन्यां परां स्वत्सपत्नों विलोकयति सविभ्रमं पश्यति सति न तावदेव; अपि तु भूषयति तदीहितभूषाभिरलक्कुर्वति सति; अपि च ते एत- सप्रत्यक्षोभूतम् अङगं वपुः तद्दर्शनमात्रजनितसम्मदादेव; आ्रनुष- झ्वि्ककुतू हलादिकरादा क चन कुत्र चिद् अवयवे स्वेदा- मुभिधरमजलै: सास्विकभावैः पिच्छिलं विज्जिलम् आद्रम् चका- स्ति शोभते तथा क चन क्वापि कण्टका सजाता अस्मिप्निति कण्ट- कितं जातरोमाञ्चं चकास्ति किन्तु सपतीसोभाग्यसाक्षात्कारेणापि विदूय वैरु्यं नाप्नोति तस्माद्वेतो: मान उक्तलकणः कोप: क कुत्रांशे पदं चररां, दास्यति निवास्यति तद् वयं न विदुमोऽवगच्छाम इत्यर्थ:। तथा च 'शितं; शातञ्च निशिते कशे' इति विश्वः, 'पिच्छिलं विञ्जिलं समे' इति हैम :; रोमाञ्चदुमाङ्योः कण्टकः' इति मेदिनी च, तव समक्षमेव कान्ते विप्रियमाचरत्यपि यदि ते न क्षोभभ प्रत्युत हर्ष एव तदा ते मान: कथं भवेत्, किं वा मदुपदेशश्च कुर्य्या- दिति भाव:।

Page 93

रसमअरी-

अत्र श्यतेः के 'शाच्छोः' इत्यादिनेत्वविकल्पे शातमिति, मत्वर्थे पिच्छादित्वादिलचि पिच्छिलमिति, 'अस्मदो दयोश्च' इत्यनेनेकतव- विवक्षायामपि बहुषचनमिति तदनुरोयाद्विदुम इति च सिध्यति। अङ्गभूमाधिति भाषयतीति चापपाठ, पिच्छिलकण्टकितयोवि- शेष्याभावेनानन्वयप्रसङ्गात्, शिचं विना भाषयतीति प्रयोगासम्भवा- पियजर्थस्याविवक्षायां प्रमाणाभावाद विवस्ायामनन्वयापत्तेश्च पिच्छ्िलपदस्य स्ेहाद्र शक्तत्वेऽपि रूढयाडउद्रमात्रे लक्षणा। शातोदरीतिसम्बोधनेनोदरस्य कार्श्येनोदरेपि मानस्य पदार्प- सानवकाशेनाचिरस्थायिता, प्रियतवेन तदर्धितसपत्नीसौभाग्यस्य दुःस- हरवेन तदधिंतसपतीसौभाग्यस्य चिरस्थितियोग्यतायामपि तदभाव:, तेन नायिकाया: केवलकौतुकेन वशीभावः, तेनास्या असमोच्यकारिता, तया सख्यास्तस्यामसूयां, नायिकासपतन्या नामाग्रहरोन देषोत्कर्ष: असङ्गयता च, अपिना नायिकान्तरविलोकनविभूषरायोस्तोवापरा- वता, पतदाऽङ्रस्य पिच्छितकण्ठक्तितत्वयोरनिह्ववनीयत्वम्, बदुषच- नेन बहटूनां स्वेदाम्बूनामगोष्यतया प्रेमप्रकर्षा, क्चनदयेनाङ्गस्थ नित- रां कण्टकाधाकीर्रातया मानावस्थिते: सर्वथाऽनवकाशा, आर्द्रताकण्ट- कितरवाभ्यामन्तःकरणस्य कान्तप्रमार्द्रीभावेन परोपदेशात्कदा चिरकथ- मध्युत्पन्नस्यापि मानस्यावस्थानासम्भवः, उत्पन्नाचनष्टमानस्य सपसी- चिलोकनादिजन्यतया कान्तदर्शनमात्रापनीततया लघुत्वं च घोस्यते। अन्योपि जन: पिच्छिले सकण्टके व प्रदेशे पतनाच्छेदाख् विभ्य-

'यत्र प्रकारवाचकपद्मा्त्रं व्य्यवाच्यसामान्यम्। तच्छक्तेरप्रकृता- र्थोकि: सोका समासोकि:' इति कौस्तुभलत्ितया समासोक्त्योपस्कृता मानावस्थान हेतुसर्वे उप्यसखात् पिच्छिल कण्ट किताब्स्वारमनस्तन्निमि- सस्योपादानाथ, 'विशेषोक्तिरखण्डेषु कारपोधु फलावच:' इति प्रकाशलक्षितोक्तनि- मिस्ा विशेषोकिरलङ्कारम॥ ३६॥ मध्यमं मानमुदाहतुमाह- गोत्रादिस्खलनजन्मा यथा।

Page 94

सुरभिभूषिता। शपथेन मानमपाचिकीर्षुर्नायक: प्रियामनुनयति- यद्धगोत्रस्खलनं तत्र भ्रमं यदि न मन्यसे ॥ रोमालिव्यालसंस्पर्श शपर्थ तन्वि ! कारय ॥ ३७॥ हे तन्वि कोमलाङि! यदू मे मम गोत्रे नाम्ि तदुच्चारणे स्वरसप- तीनामग्रहरो रखलनं प्रमादोऽभूद् यदि तत्र तस्मिन् विषये कारणम् भ्रमं मिथ्याज्षानं न मन्यसे नैव प्रत्येषि तदा रोमालि: तव रोमपङकिरेव दैर्ध्यकाष्प्ययुवजनमनोदंशनैश्च व्यालः सप: तस्य संस्पर्श सम्यगाम- रशंनं तद्ूयं शपथं दिव्यं कारय त्वं-मया विदापयेत्यर्थः। तवैव भ्रमेष स्वत्सपत्रीनाम मया गृहीतं न तु तत्र प्रेमप्रकर्षरीति भावः। तथा च 'गोत्रं नाम्नि कुले उप्यद्रौ' इति यादवः, 'पङकिरालिर्दाह- ता' इति क्षपएक, 'मिथ्यामतिभ्रमः' 'शपनं शपथः' इत्यमरश्। इह भ्रम इति स्वन्तपाठे तु भ्रमः कारणमिति यदि न मन्यस इत्यर्थ आक्षेप- बाहुल्यं दोष:, एवं रोमालिव्यालीतिपाठे च डोपोहस्वता दुर्लभा 'ऊधा- पो: संशा्छन्दसोर्षडुलम्' इत्यस्य तु समस्थ मानपदयो: संक्षात्व एव प्रवृत्ते:, विवादे साक्षिप त्रयोरला्े तुला उग्न्यापो विषं कोशो दिव्यानोह विशुद्धये' इति याज्ञवल्कया- नुशिष्टं व्यालामर्शनं दिव्यमवसेयम्। यदिर्ध्रमानभ्गीकारानौचितीम, रोमालो व्यालत्वारोप: काष्ययद्ध्ये विषवत्तया दुग्स्पर्शत्वं स्वाभावि- कक्रुरत्वं च, तानि च तरस्पर्शेन शपथे विश्वसनीयताम्, समुपसग: स्पर्शंस्य गाढतया मशिमन्त्रोषधप्रपञ्चासम्भवेनातिविषमतया शपथ- स्यैव प्रश्येयताम्, रपथपद्ं विवादस्य परिहारकान्तरापेक्षया गरिष्ठताम्, तथा S5चरणाङ्गीकारेणात्मनो नितरामदोषत्वं च, कारयेति सिजन्तपर्द स्वस्य तदेकाधोनताम् अतपव निरपराधरवम्, गोत्रस्खलनजन्मनोऽस्या मानस्य शपथापनेयतां मध्यमतां च सूचयति- 'अनुकूलं प्रातिफूल्यमनुकूलानुबन्धि चेदू' इति दर्पफदश्गीकृतमनु- कूलमलङ्कारश् ॥३७॥ गुरुम्मानमुदाहतुमुपक्रमते- अपरस्त्रीसङ्गजन्मा यथा।

Page 95

रसमसरी-

गुरुमानजुषो नायिकाया: स्वरूपं का चिद्धदति- दयितस्य निरीक्ष्य भालदेशं चरणालक्तकपिञ्जरं सपल्याः ॥ सुदृशो नयनस्य कोणभासा श्रुतिमुक्ता: शिखरोपमा बभूयुः ॥३८॥ दयितस्य प्रेयस: भालदेशमलिकपट्टं सपत्याः चरएयोरलक्केन यावकेन पिश्वरं पीतं निरीकष्य निश्शेषेण दृष्टा सुदृशो रुचिरलोचनाया नयनस्य कोएभासा श्रिकान्त्या प्रियं प्रति प्रहितया सकोपकटाक्षच्छ- टया श्रुतौ नायिकायाः तञ्चरणापतितस्य नायकस्य वा कर्रो स्थिता: मुक्ता मौक्तिकानि शिखरेणोपमोयन्त इति शिखरोपमा रक्तमसितुल्या बभूयुरजायन्तेश्यर्थ:, भाले चरसालक्तकमुद्रया सद: सपतनीसङ्गमनुमा- याकुष्यदिति भाव:। तथा च 'भाले गोष्यलिकालीकललाटानि' इति हैम, 'याषो उलको दुमामयः' इत्यमर:, 'पीते च पिज्जरः' इति विश्व 'कोणोआ' विति त्रिकाण्डशेष:, 'शिखरः पदुमरागः स्यादु' इति वैजयन्ती च। अत्र 'कोणभास" इति पाठे तु भासामेव कर्तृत्वम्, श्रतिमुक्तत्वं व तद्विशेषणमेव बोवनीयं, किन्तु तदानों कटाक्षकान्तोनां थवणप्रेरि- तत्वाप्रसिद्धया परिहवारोपायश्चिन्तनीय:। 'नवकुङुमपुअ्जपिश्जरे रतिरास्तां मम गोपकुञ्रे' इत्यादिप्रामाशिकप्रयोगोपलब्धे रक्तेपि पिञ्जरपदोपम्यासो न दोषा- य नीलहरितवद्रक्तपीतयोस्तादात्म्याक्गीकारात्। नागेशाभिमत: पिश्ल इति पाठस्तु न कषोदक्षम:, तद्दोषतादवस्थ्यात्। दयितरवेन तस्मादीदशापकारस्यासम्माधितपूर्वरवेन तदाचरणाठ- पलव्यातिरेकदायिता, सपक्ीपदेन नैसर्गिकदेष:, आलस्व पिज्जरीभा- वेन विपरीतरतं मानापनोदनाय नायिकचवररपतनं चा, ताम्यां नेतु: स- पतन्यां प्रेमोत्कर्षः, तेनास्यास्तत्ाक्षमता, एकवचनेनैकमात्रनेत्रस्य निरी- क्षणाव्यापास, तत्नापि कोणपदेन तिर्य्यग्विलोकनं, ताम्यां नायकविषयको मान:, नायकश्चुतिगतमुकताना रक्तोभावपक्षे मानापाकरणाय प्रणामा, तेन

Page 96

सुरभिभूषिता। प्रणामापनेयतवेन मानस्य गुरुत्वं वस्तु, ईर्ष्याहेतुकविप्रलम्भश्च ध्वन्यते। शिखरोष्मा इत्युपमया संस्कृत :;

सोडलङ्कार:। 'तद्गुणः स्वगुणत्यागादत्युत्कष्टगुणप्रदः' इति दर्परलत्ितस्तद्गु-

'विषमे ससजा यदा गुरु व्वेत्, सभरा येन तु मालभारिणोयम्' इति केदारोक्लक्षएं मालभारिणोच्छन्दश्च ॥ ३८ ॥ अथ नायिकानामवस्थामेदेन प्रकारान्तरमपि निरूपयिष्यन्तुददि- शति- एता: षोडशाप्यष्टाभिरवस्थाभि: प्रत्येकमष्टविधाः, प्रोषितभर्त- का, खण्डिता, कलहान्तरिता, विपलब्धा, उत्का, वासकसज्जा, स्वाधीनपतिका, अभिसारिका, चेति गणनाद एतासामष्टाविंशत्य- धिकशतं भेदा भवन्ति। एता अनन्तरोका:, स्वीया त्रयोदशविधा, परकोया दविविधा, सामा- न्या चैकविधेति सङ्कलनया बोडशप्रकारा नायिका वद्यमाणलक्षण: प्रोषितभर्तृंकत्वादिभिरष्टभिरवस्थाभि्दशाभिह्ेतुभि: प्रत्येकमष्टया विभ- कास्तेनैतासां षोडशानामप्टाभिर्गुणनेन १२८ अ्रष्टाविशत्यधिकशतं प्रकारा भवन्तीत्यर्थः। तदुक रसार्णवसुधाकरे- 'प्रथमं प्रोषितपतिका वासकसजा ततश् विरहोत्का। अथ खण्डिता मता स्यात्कलहान्तरिता उभिसारिका चैव ।। कथिता च विप्रलब्धा स्वाधोनपतिस्तथा चान्या। शृभ्भारकृतावस्थामेदात्ताश्चाष्टया भिन्नाः । इति, पुनस्तदीयमेदाम्तराणि दर्शयति- तासामप्युत्तममध्यमाधमभेदगनया चतुरधिकाशीतियुतं शवत्रयं भेदा भवन्ति। तासामष्टाविशस्यधिकशत १२८ प्रकारकनायिकानां, गुणतारतम्य-

३८४ मेदा भवन्ति।

Page 97

रसमअरी-

'गुरतो नायिकाऽपि स्यादुत्तमा मध्यमाउधमा' इति भोजराजानुशासनात्। के"चित् परकीयाया उत्काउभिसारिकाविप्रलब्धेति भेदत्रयमे- घाङ्गीकुर्वन्तो Sप्ादशाधिकशतं ११८ नायिकास्तिसट्रभिर्गुरयित्वा चतु :- पञ्चाशदुत्तरशतत्रयं ३५४ ता मन्यन्ते। 'तयवस्थैय परस्त्रो स्यात्प्रथमं चिरहोन्मनाः। ततोडभिसारिका भूरवाऽभिसरन्ती व्रजेत्स्वयम् ॥ सङ्कताञ्च परिभ्रष्टा विप्रलब्धा भवेरपुनः। पराधीनपतित्वेन नान्या।उवस्थाSत्र सङ्गता' ।I इति। * धनिकप्रमृतयः । तदुकक रवापणेऽपि- स्वाऽन्या साधारणस्त्रीति मुग्धा मध्या प्रग्भिका। आधरकधा त्रिधाउम्त्ये द्वे धीराधीरोभयातमना॥ ज्येष्ठाकनिष्ठाभेदेन ते पव द्विविधे पुनः। अम्या कम्या परोठा च वेश्या स्वेकेति पोडश।। स्वाधीनपतिकाभष्टावस्थाभिस्ता: समन्विता:। प्रत्येकमष्टधा मुख्या मभ्या हीनेति तास्त्रिमा। हत्येव नायिकाऽवस्थाः समुद्राष्टापति ३८४ सम्मिता:। विरहोत्कपिठिता चैव विप्रलब्धार्मिसारिका॥ इत्पवस्थात्रयं प्राह्ु: के चित्कन्यापरोठयो: । चतुमपञ्ाशदधिकत्रिंशस्यारसां तदा भवेदिति ॥ + वस्तुतस्तु परकीयाया अपि भेदाष्टकमिष्टमेव, वैषम्ये बीजाभावाद्। यन्तु दर्पणविषृतौ 'परस्त्रियाः पा्शे नायकस्य सततमवस्थानायोगान्न स्वाधीन- भ्तृकात्वम्, नायिकान्तरसम्मोगेनेर्ष्याया अलम्मवात् खण्डितात्वम्, नाथिकान्तरस- म्भोगदोषास्कान्सत्यागासम्भवेन न कलहान्तविसास्म, कान्तसय दूरदेशगमनेन ममोम- वदुःखार्ततत्वाभायान्न प्रोषितभर्तृकात्वम्, परालोकनशङ्कया सज्जितवासवेश्मनि मण्ड- नासम्मवाध्न वासकसज्ाश्वम्, इति तत्साधनमभ्यभायि, सद्विवेकविजस्भितमेव, तस्तदुदाहरणसमीक्णेन परकीयाया अपि सदवस्थारना सुभीभिरवधारणास्। अर्थेतवनुसारेण गणनारया तु पूर्व ३८३ मेदा:, तेषों त्रिभिगुंणनायाम् ११५२, तेषां चसुर्मि: ४६०८ भेदा:, तेषामपि चतुभि: १८४३२, पुनश्रतुर्मिः ७३७२८, पुनास्त्रभि: २२११८४, पुनरपि चतुरभिरेव गुणनायाम् ८८४७३६, षटतिंशदुत्तरसप्तशताधिकचत-

Page 98

सुरभिभूषिता।

तथा चोक्तम्- 'पुनश्च तास्त्रिधा शेया दिव्यादिव्योभयातमना। चतुर्धा चोद्धतोदात्ता * ललिता शान्तिका तथा। रशीतिसहस्त्रयुतलच्षाष्टकं नायिकाशुद्धमेदा भवन्ति। सक्कीणंगयानाऽप्यनयैव दिशाऽ वसेया। नष्यास्तु स्वीयासामान्ययोः, उद्धतोदात्तयोः, नायिकाप्रतिनायिकयोरेवंविधाना- मपरासाञ्ज नायिकानामनौचित्यातमा्ङ्कयर्य न सम्भवति; अत एव- 'कचिदन्योन्यसाङ्कर्यंमासां लचयेषु दृश्यते'- इति दर्पणे क्वचिवित्पद्मुपात्तम, तथा स्वीयाया औद्धत्यं, सामान्यायाः शान्तता, उदात्ताया अधमता च नोपपदते; तस्माक्ष तदादानेन तावन्त: शुद्धभेदा अपि सम्भ- विन इति स्वयमनौचचित्यं परिहरद्दििः सहदयैर्नायिकाभेदा गणनीया इति समाचसते। * गर्वशालिन्युद्धता स्यादुदात्ता गूढमानिनी। लछिता साध्यमानेहा शान्ता निर्मानमानसा।। मुक्ताऽम्येन पुरा पश्चादूढाऽन्येनाक्षता मता। भुका शक्तिसुतेनोढा राज्ा सत्यवती यथा॥ गते भर्तरि यद्यन्यं शरिता सा तु कता मता। यथा तारा रविसुतं श्रिता वालिनि मारिते।। यातायाता नु युगपदूढाऽनेकंस्तु अर्तृभिः। यथा पाण्डुसुतेरुठा दुपदस्य कुमारिका॥ ऊढैकेन तु सन्त्यक्का क्रमाद् यायावरा मता। यथा बहुवरे रूढा माघवी चोपलार्मजा ॥। पग्मिनी चन्द्रवढना शिरीषमृदुला तथा। चित्रिणी लोलनयना शिक्ष्पसङ्गीतलोलुपा॥ शङ्धिनी स्याद् वृहन्मध्या कोपिन्यल्पस्तनी तथा। दीघंपादा दुतगति: कुटिलाक्षी च पिङ्गला।। इस्तिनी बडुमुक्कूरा निस्त्रपा पिङ्कुन्तला। कफिनी इढरागा स्याच्छयामा सुस्ग्धलोचना॥। वातुला तु कठोराङी कफला कृष्णपाणिजा। पिसला शोणनयना गौराङ्गी कुशला रते। नायिकामुख्यफलभाग वेण्या दुपदजा यथा। हेतुरीष्यारुबादीनां विपचा प्रतिनायिका॥

Page 99

हर रसमखरी-

अक्षता च क्षता यातायाता यायावरेत्यपि। पुनश्तुर्धा कथिता पूर्वेर्भोजादिभितुधैः। पग्मिनी चित्निशो चैव शङ्गिनी हस्तिनीति च। पुनश्चतुर्धा कथिता कामशास्त्रेषु जातित:। कफिनी वातुला पित्तला प्रकृत्या पुनस्त्रिया। सा चतुर्धा पुनरपि नायिका प्रतिनायिका। उपनायिकया साघ तथाSडख्यातानुनायिका' ॥ इति। एवंच पूर्वोक्त ३५४ वेदपराणाझनिमितमेदानां दिव्यादिमेदत्रये गुणनादू १०६२ द्वाषष्टयधिकसहस्त्रं मेदा :; तेषां पुनरक्षतादिभेदच- तुष्टयेन गुएनाद् ४२४= अष्टचत्वारिंशदुत्तरद्विचत्वारिशच्छतं भेदाग तेषां पुनरक्षतादिमेदचतुष्केर गुरानाद १६६६२ नेत्ररत्नरन्ध्ररसरसा- मिता मेदान तेषामपि पग्मिन्यादिभेद्चतुष्टयेन गुपनादू ६७६६८ गजतुंग्रहमुनिग्समिता मेदा :: तेषान्तु कंफिन्यादिमेदत्रयेण गुयानादू २०३६०४ युगाग्वररन्ध्रदामव्योमपक्षमिता भेद तेषाञ्च नायिका- दिमेदचतुष्टयेन गुणनात् ८१५६१६ बोडशो त्तरषट्शतीसहितपञ्च- दशसहस्त्रोत्तरलक्षाष्टकं मेदा: संभवन्तीति दिक। अथ नायिकाया दिव्यादिभेदान् खण्डयितुमुपक्र्मते- यत्तु-एतासां दिव्यादिव्योभयभेदेन गणनया द्विपञ्चाशद- धिकशतयुतं सहस्रं भेदा भवन्ति, दिव्या इन्द्राण्यादयः, अदिव्या मालत्यादयः, दिव्यादिव्या: सीतादय इति। 'एतासाम् ३८४ प्रकारकनायिकानाम् दिव्यादिमेदत्रयेण गुणनात् ११५२ मेदा भवन्ति' इति यदुक्तमिति शेष:। तत्र दिव्यस्वर्मानमेपरव- स्थिरयोधनत्वादिसुरासुरसाधारणघर्मो विवकणीयः। अ्रदिव्यत्वं तु दुर्य्योघनस्य दयिता सत्न भानुमती यथा। तस्या: कैशिद् गुणैहीना पूज्या चेवोपनायिका॥ समा न्यूनाऽपि वा किश्ित्कनीयस्यनुनायिका॥इति। तासां विशेषनिरूपण मन्दारमन्दे स्फुटम्।

Page 100

सुरभिभूषिता। तद्िन्नो मानवत्वसमानाधिकरणो निमेषादिधर्मः। तदुभयसमावेशाच् सीतादौ दिव्यादिव्यत्वम्। उपक्रान्तं खएडयति- तन्न, अवस्थाभेदेनैव नायिकानां भेदात्। अवस्थामेदेन प्रोषितभर्तृकत्वादिदशाविशेषेरैव न तु जात्यादि- भिर्भेदा:।

जातिभेदेन भेदस्वीकारे नायकानामप्येवमानन्त्यं स्यात। तुल्यन्यायान्नायिकावन्नायकानामपि जास्यादिभिर्भेदादानन्त्यमाप- द्येत। ननु नायकानां ते मेदा यदा प्रसिध्यन्तयेव न हि, किं तदा तदापाद- नमित्याशङ्कायामाह- तथा भेदा नायकानामपि सन्ति। दिव्या इन्द्रादयः, अदिव्या माधवाद्य :; दिव्यादिव्या रामादय इति। स्पष्टम्। अयमत्राभिसन्धि :- आनन्त्यापत्तिशङ्मया यथा सम्भवन्तोउपि कियन्तो दिव्यत्वादिभिर्भेदा नायकानां नैव गण्यन्ते, तथेथ नायिकाना- मपि नैध गणनीयाः। अन्यथाउनन्त्यापत्तिस्तुल्यव; किन्तु भोजराजा- नुमतर्वय:कौशलप्रेमर्धिदशागुगैरेव तार्सां मेदस्वीकारे पारिमित्यमिति प्राञ्च:। अर्वाञ्चस्तु- 'दिव्याः शच्याद्यः प्रोका अदिव्या मालतीमुखा:। दिव्यादिव्या इति प्रोक्ता जानकीरुक्मिणीमुखा:। इत्याद्युपलब्धौ वात्स्यायनसम्मती च सत्यां किमिति ना्यिकानां से मेदा न स्वीक्रियेरन् १ नायकतुल्यन्यायेनेति चेत् ? तदानीं नायिकाव- नायकानामपि खण्डितादिमेदा: स्यु:।अभ्युपगमे खवनौचित्यादरस्यता- SSपातः। "न हि कोउपि सहदयः सद्य:परोपभोगसूचकचिहवन्नायि- * हदमधस्ताशायकनिरूपणे स्फुटम्।

Page 101

६४ रसमअरी-

कादर्शनऋुद्धनायकवर्रानमुचितं मन्यमान: कथञ्चिदपि ततिबन्धादू रसमा- स्वादयति। आनन्त्यं त्वियत्ताप्रदर्शनेन परिहतमेव, घटत्वाश्रयव्यकत्या- नन्त्यवद्रा मर्षणोयमिति वदन्ति। परेतु-परैरापाद्यमानं नायकदिव्यादिभेदबाडुल्यमपीएं मन्यन्ते । ननु प्रज्ञाविशेषरूपकारणाभावान्मुग्धाया यथा धीरादिभेदाभावः, तथैव प्रोषितभर्तृकादिभेदाभावोपि न कथमित्यत्राह- यद्यपि मुग्धाया यथा धीरादिभेदाभावः तथाविधमज्ञासामग्रय- भावात, तथाऽत्राप्यष्टविधत्वाभावो भवितुमहति। इत्याशङ्कय समाधन्त- तथाऽपि प्राचीनलेखानुरोधेन नवोढामालम्ब्यैते भेदा अव- गन्तव्या:। प्राचीनानुरोधपदेन तत्पक्षस्यानुपपत्रता सूच्यते। केवलं नवोढाया ग्रहरोऽपि मुग्धा उविशेषास्तदोषताद्वस्थ्यमिति विश्रब्धनवोढाया प्रहणे तात्पय्यम। अथोक्तमेदाष्टके प्रथमं लक्षयति- देशान्तरगते प्रेयसि सन्तापव्याकुला प्रोपितभर्तृका। प्रवसतेदेशान्तरगती प्रसिद्धे: प्रोषितो देशान्तरं गतः प्रेयान् कान्त: (न तु पाणिगृद्दीतैव, तथा सत्युदाहरिष्यमाणयो: परकीयासामान्ययो- रसङप्रहः * स्यात्) यस्याः सा प्रोषितभर्तृका विरद्विणात्यर्थ: । कान्तकर तृंकभूत देशान्तरगमन प्रयोज्यसन्तापवरवं तत्थमिति तझक्षणम्। परीक्षते- उत्का-कलहान्तरिता-विपलब्धानां पतिर्देशान्तरगतो न भव- तीति न तन्रातिव्यासि:। उत्कादीनां वद्यमापलक्षणानां कान्तस्य।देशान्तरगमनाभावासास

अत पव- 'देशान्तरगते कान्ते खिका प्रोषितमतृंका'। हत्यंत्र विधानाथ: कान्तपद्मेव परायुटूक।

Page 102

सुरभिभूषिता। नेतल्क्षणसमन्घयः॥ अथ परिचयार्थ तस्या व्यापारानाचष्टे- अस्याश्रेष्टा दशावस्थाः, तास्त्वग्रे वक्ष्यन्ते। अभिलाषादयो दश दशा: अ्रग्रे विप्रलम्भनिरूपणावसरे वत्यन्ते व्याहरिष्यन्त इत्यर्थः । प्राथम्यानमुग्धां प्रोषितभर्तृकामुदाहर्तुमाह- सुग्धा प्रोषितभर्वक्का यथा-

स्यन्ती सा कामभ्यालपति- दुःखं दीर्घतरं वहन्त्यपि सखीवर्गाय नो भाषते शैवालैः शयनं सृजन्त्यपि पुनः शेते न वा लजया॥ कण्ठे गद्गदवाचमश्चति दृशा धत्ते न बाष्पोदक सन्तापं सहते यदम्बुजमुखी तद्गवेद चेतोभवः ॥३९॥ अम्बुजमुखी कमलानना दीर्घतरमत्यायतं वियोगजन्यतया दुःसहं दुःखं केश वहन्ती धारयन्ती अनुभवन्ती अपि सखीवर्गाय सहचरीनि- चयाय लजया नो नैव भाषते कथयति। वा पुनः शैवालैर्जलनीलीभि: सम्तापनाशाय शयनं तल्पं खृजन्ती रचयन्ती अपि लज्याऽपत्रपया न शेते स्वपिति। तथा कण्ठे गले गद्गदवाचं' मन्मनम् खेद्जाव्यक्तगिरम् अञ्चति वहति किन्तु लज्जयथ दशा दृष्टया बाष्पोदक नयनसलिलं न धसे धारयति। इत्थं सा यद् यादशम् सन्तापं विरहदहनस्य दाहं सहते मृध्यति अतुभवति तक्तम् चेतोभवो मदनः वेद जानाति नापर: कश्चित् इत्यर्थ: । तथा व 'दीघमायतम्' इस्यमरः । 'मदसम्मद्पीडाघ्यैवस्वर्य्य गद्दं विदु:' इति दर्परः। 'मन्मनो गद्गदध्वनौ' इति त्रिकाण्डशेषश्च । इह यदित्यस्य येन प्रकारेणेति कस्यचिद् व्याख्यानन्तु न सङ्कतम् तस्याव्ययतवे 'हेतौ यसद्यतस्ततः' इति हैमकोशेन हेतावेव शकरव- धारणात् अनव्ययतवे तु द्वितीयान्ततवेन ताद्शरूपस्यवाभावात् इति

Page 103

६६ रसमअरी-

सर्वथा प्रकारार्थकता दुर्लभैष। किन्तूद्ृदेश्यप्रकरान्तवाचकयोर्यस्तदोः सन्तापविशेषणोपस्थापकत्वे यं तमिति पाठः साधीयान् प्रतिभाति । यथाश्रुते तु सामान्ये नपुंसकमेव शरसम्। भपरोदनयोरभावे लज्जेव काररम्। मुखे.म्वुजीपम्यमम्लानत्वम्। तञ्च सतोऽपि दुःखस्य गोपनद्दा- रेसा नायिकाया मौग्ध्यम्, दीर्घपद्ं दुःखस्य नैरन्तर्य्यम्, तरप्प्रश्ययो- Sसन्तरणीयतां पुरस्कृत्य दुःसदत्वम्, वहन्तीपदं दुःखस्यानिच्छ्ायार्मप पारवश्येनानुभवनम् कठोरहृदयतां प्रतीकारासामर्थ्यं च, शतृप्रत्ययोऽपि दुःखस्य विद्यमानतामुखेन दुः्सहत्वमेव, सखीपदं रहस्यनिवेदनस्यौ- चित्यम्, वर्गपदं सख्या: कथञ्चिदेकस्थ अक्षमत्वेऽपि सखीसमुदायस्य त्ववश्यं दुःखप्रतीकारसामथ्यम्, रहस्यवेदिनि सखीवर्गेऽि सन्तापानि- वेदनं लज्जाऽतिरेकेर मुग्घातवम्, शय्याया विपुलशवालमयता फटि- तितापतिरोधानसामथ्येम, सजन्तीपद शय्यारचनाया आदरपूर्वकत्वम्, वाचो गद्रदृत्वं बाप्पोद्रेकम्, गद्द्वने: कराठे वहनेन रसनाजाड्यम्, धाररां वाचोऽस्फुटताम्, साच तपासेदयोः सम्मेदम्, डशेत्येकवचनं विविधविलोकनाभावम्, सच चिन्ताम्, चेतोमधपद कामस्य दद- योद्द्रवत्वेन सकलसन्तापश्ञानौचितोम् अन्येषां तद्भावेनासमर्थताञ्च दयोतयति। दोघंतर दुःखानुभवादि हेतुसर्वे उपि लज्जारपतत्कारणोक्त्तेश्चोक्तनिमित्ता विशेषोक्तिरल ङ्वारश् ।। ३६ ॥

मध्या प्रोषितभर्तका यथा- चिराम्यस्तधारणे अपि वासोभूषणो भारभूते मन्यमानां सहचरी पृच्छति- वासस्तदेव वपुषो चलयं तदेव इस्तस्य सैव जघनस्य च रननकाश्ची। वाचालभृङ्गसुभगे सुरभौ समस्त- मद्याधिकं भवति ते सखि। किं निदानम् ॥४० ॥

Page 104

सुरभिभूषिता।

हे सखि! यदा ते तव वपुषः कायस्य वासो वसनं तत् परिहित- पूर्वम् एव, न तु नवीनं किमष गुरुतरम् अस्ति। तथा हस्तस्य चलयं तद् धृतपूर्वम् एव, न त्वन्यत् पृथु अस्ति। किश्च जघनस्य कटिपुरोभा- गस्य रत्नकाञ्ची मणिमेखला सा पूर्वपरिचिता एव, न त्वपूर्वा त्रस्ति । तदा वाचाला बहुगहिंतभाषिण: अधिककटुध्वनिकारिय: च ते भृङ्गा द्विरेफा: तैः हेतुभि: सुभगे सुन्दरे सुरभी वसन्ते अद्यास्मिन्रहनि इदानों तद् वासःप्रभृति समस्तं सर्वम् अ्रधिक्मपेत्ितातिरिक्कम् असह्यंभवति। तत्र किं निदानमादिकाररं तत्कथय इत्यर्थः। घृतपूर्वाणां वासोभूषासां घारसेन नैतावच्चेनोवैक्कव्य सम्भवति किन्तु चियोगजमेव लज्जया त्वया परं गोप्यत इति भाव:। तथा च 'वाचालो बहुगर्ह्यवाक्' 'अतिरिक्त: समधिकः' निदानं स्वा- दिकारणम्' इत्यमरः। 'सुरभिः शह्कीमातृभिन्मुरागोषु योषिति। चम्पके च वसन्ते न' इति मेदिनी, 'सव समस्तमन्यूनम्' इति हेम- चन्द्रश्च। इह वाचालेत्यादिपदस्यार्थान्तरकल्पना तु शब्दशक्श्यनुपस्थापित- त्वादसङ्गता। पूर्वपरिगृहातत्वं बोधयता तच्छब्दत्रयेस चिराभ्यासेन भाराभावात् सेदायोग्यता, वासोवलयकाञ्चीपदेः सूत्मत्वादिभिः सार्व- दिक देहसंसगेए च भागाभाचीचिती, कुत्सायामनुशिष्टेना.S5लचा परमो- दीपनतया भगुअ्ने सखत्रीघात्सल्येन द्रेष:, सकलविशेषोन वसन्त- स्याऽयापनीयता अनिवार्य्यताहेतुः सामर्थ्यविशेषश्च, सुरभिशब्देन सौ- रभसम्भारमुखेनोद्दीपनतैव, अदेत्यनेन इतः पूर्वे वसनादीनां भारायमा- रताऽभावेन साम्प्रतिकतत्सद्गावेनाद्भुतम्, तेन प्रश्नौचितो, समस्तश- व्देन कस्यापि न सखजनकत्वम, तेन नत्काररगवेषणाSडवश्यकता, पृच्छया निदानस्य गोपनम, तेन लज्जा, उद्दीपनसम्पर्केशा 'चेतोवैक्क- व्याप्तु काम :: तयो: साम्येन मध्यात्म, ते इत्यनेनान्यासां नायकविर- इप्रयोज्यतादशावस्थाविरहादस्या: प्रेमप्राचुय्येरा ज्येष्ठातम्,प्रवासरूप- नायकापराधज कोपव्यअकवसनाद्यधारणात्मचेष्टाविशेषवत्तया धोरात्वं सुख्यते। कारणाभावेउपि वसनादीनां भारायमाणतवावगतेर्चिभावनाS- खङ़ारका। 80 । ७ रस०

Page 105

रसमअरी-

मौढा प्रोषितभरतैका यथा। ज्येष्ठधीरप्रगल्भायाः प्रोषिनभर्तृकाया: स्थिर्ति काचिदर्रायति- माला बालाम्बुजदलमयी मौक्तिकी हारयष्टिः काञ्ची याते प्रभवति हरौ सुभ्रुवः प्स्थितैव।। अन्यद् ब्रूम: किमिह धमनी वर्तते वा नवेति ज्ञातुं बाहोरहह वलयं पाणिमूल प्रयाति॥ ४१॥ प्रभवति प्रभौ स्वामिनि प्रिये द्वरौ श्रीकृष्णे याते मथुरां गते सति सुभ्रुव: सुभगम्रूलतायाः श्रीराधाया: बालाम्बुजदलमयी नवीनकमलदल- प्रचुरा माला तथा मौक्तिकी मुक्तासम्बन्धिनो ह्ारयष्टिहरिलता तथा काश्ची मेखला प्रस्थिता प्रयाता पत्र न तु स्थिता अददद खेद: इद्दास्मिन् चिषये अ्न्यदुक्तातिरिक्तम् तह्ौःस्थ्यम् कि कियदू ब्रमः इदमेध ताषद्रह यदू धमनी नाडी वततेउस्ति चलत न वा १ इतीदम् झातुमवगन्तुम् इव वस्तुतस्तु कार्श्यात् बाहोभुजस्य वलयम् पाशिमृलं इस्तार्दि प्रयाति गच्छतीत्यर्थः । विरहेश सा नितरां दूनेति भाव: । तथाच 'नाडी धमनी धामनी धरा' इति नाडीदर्पस:। इद दवार-चलय-पदाम्यामेव मुक्तमाला-करभूषएयोयोधे निष्पस्े मौ-

इति मम्मटोक्तरीत्या रक्षान्तरामिश्रएसनिधानलक्षण विलक्षणार्थो- पस्थापकतया वाय्यते। एवम् 'अन्यद् बूम: किमिह' इति धाक्यस्य वाक्यान्तरघटकरवेSपि नैच गर्भितरवं, वक्तव्यांशस्यापरिमेयताप्रकाशनेन 'दिङ्मातङ्गघटाविभ क्चतुराघाटा मही साध्यते' इत्यादिवय्मत्कारकत्वात् । प्रभवत्पदेन कृतप्रस्थानरूपागसोऽपि परिहारासम्भवम चेतोहरणकारिषाचकेन हरिशब्देनासहाविरहत्धम्, तेन दौर्बत्यात् मालादिप्रस्थानस्थौचित्यं प्रणयपकर्षेण नायिकाया ज्येष्ठात्वंञ्चः यात इति कप्रत्ययेन नायकगमनस्य भूतत्वेन मालादिप-

Page 106

सुरभिभूषिता। स्थानौवित्यं, विरहस्योपक्रान्ततया तदानीं नायकस्थितावपि तद्दौ :- स्थ्यावश्यम्भावश्रः मालीयकमलदलानां बाल्येन भीरुत्वमार्दवे, ताम्या भटिति पलायनौचिती; मालाया अम्बुजसम्बन्धेन शैत्यमुखेन तापा- न्तर्धापनशक्तिम दलपदेन कोमलता; मयटा तदाधिक्यद्वारा द्रुतं सन्ता- पहन्तृत्वम् ; हारयष्टेः केवलमुक्ताघटितत्वेन शैत्याद्ेव; माला-हार-यषि काज्चोनां स्त्रीत्वनिर्देशेन स्त्रोजातिसहजपक्षपातादीदृश्यापदि परित्यागा- नौचित्येउपि सहसा परित्यागेन तासामात्मदाहभीति मध्येकृत्य नायि- कायाः संज्वरभरः तेन, ज्येष्ठात्वं सन्तापकारश्याधिक्यरूपं वस्तुतो नायिकाया मालादित्यागमूलं च; एवेन मालादीनां प्रस्थानमेव, नतु नायिकानुरोधेन मनागपि विलम्बः, ततो जडता-खलत्व-दाहभयानि; जिज्ञासया नाडोस्थितौ संशयः, तेनापि विरहवेदनाबाहुल्यं तावता प्रागल्भ्यं च नायिकाया द्योत्यते। धैर्यध्वनिपक्षस्तु नायिकोक्तिवधुर्या- दधुर्य्य एव। अन्योऽपि वैद्योवसन्नस्य रोगिणो जीवनसत्त्वं पराक्ष- माय: करमूलात्क्रमेण पाणिमूलं यावदन्वेषत इति वलये वैद्यव्यवहार- समारोपात्समासोक्त्या सङ्कीर्णो कङ्कणपाणिमूलप्रयाणकारणीभूतजि- आासाया उतप्रेक्षणादिवाद्यनुपादानाञ्च प्रतीयमानोत्प्रेक्षा उलङ्कारः। मन्दाक्रान्ताऽम्बुधिरसनगैर्मी भनौ तौ गयुग्मम्' इत्युक्तलक्ष्ण मन्दाक्रान्ता छन्दश्व ।। ४१।। परकोयां तामुदाहतुमाह- परकीया प्रोषितभतृका यथा। प्रोषितपतिपरकीयाचरितं काचिदन्यां विस्मिता ब्रवीति- श्वश्रः पद्मदलं ददाति तदपि भ्रूसञ्ज्ञया गरृह्यते सदो मर्मरशङ्कया न तु तया संस्पृश्यते पाणिना। यातुर्षाचि सुहृद्णास्य वचसि प्रत्युत्तरं दीयते! श्वासः किन्तु न मुच्यते हुतवहक्रूर: कुरङ्गीदृशा।।४२॥ वश: पतिप्रसूः यत्केनापि प्रयोजनेन कौतुकेन वा पद्मस्य दलं पत्रं ददाति वितरति तत् पझमद्लम् अपि (का कथा वस्त्वन्तरस्य

Page 107

१०० रसमशरी-

परदत्तस्यच) कुरकीदशा मृगलोचनया तया परकीयप्रोषितभर्तृकना- यिकया श्वश्रा भयेन गौरवेण वा अवः संज्ञयाउङ्गीकारसूचक घेष्टया गृ हयत आदोयते केलं स्थीक्रियते। तुपुनः सदयस्ततक्षरो मर्मरस्य शुष्कपत्रध्धने: तद्तः शुष्कपत्रस्य वा शङ्गया सन्देहेन पाणिना हस्तेन न संम्पुश्यत नो परामृश्यते। तथा यातुः पतिभ्रातृपल्या नाचि चचने पुच्छायां किश्च सुहद्गएस्य सख्यादिमित्रवृन्दस्य वचसि प्रश्ने प्रत्युत्तरं प्रतिवाक्यं दीयते किंतु लज्जाभयाभ्यां हुतवहक्ररः पावकघव्विषमः श्वासः न मुच्यत इत्यर्थ:। तथाच 'पतिपत्योः प्रसूः श्वश्रः' इत्यमरः। 'नामचेतनयोः संक्षा सूचनायाम्' इति शाश्वतः। 'मर्मरो वस्त्रमेदे,स्याच्छुष्कपर्णघ्वनौ तथा' इति मेदिनी। 'उत्तरं प्रतिवाक्ये स्यात्' इति विश्वः। 'उक्तिराभाषणं वाक्यमादेशो वचनं वचः' इति शब्दारवश्। इछ मर्मरोऽस्त्यस्मिननिति मत्वर्थीयोऽचप्रत्ययः। श्वश्रुपद्मवश्यम- नुष्ठेयादेशतां, सा चात्र व्याजासम्भवेन रहस्यप्रकाशाङ्गीतिम: एकब वनं पदमदलस्याबहुत्वेन झटिति शुष्कन्वेऽशक्यगोपनम् ; लटसकारो. दानस्य पुद्धिपूर्वकतया विद्यमानरवेनापन्नस्य ग्रहणस्य सदय: प्रतीका-

स्तूनां सर्वथाग्रहणम् कसंक्षया ग्रहणम् आज्ञापालनेन तत्रादरं, ततो भीतिम आत्मनो विनयं चातुरी चः मर्मरशङ्का सन्तापोत्कटत्व्रम्; यातृपदं सार्वदिक साहचय्ये छिद्रान्वेषणतत्परत्वं वा; सुहृत्पद्मतिप्रणयं; ते व तयो: प्रश्नानामवश्यमुत्तरदानौचितोम्, अन्यथा प्रणयभङ्गरहस्य- मेदयोः सम्भवं च; यातसुहदोक्पादान तद्ध्िनः कृत्तेष्वपि प्रश्नेषु मौना- चलम्बन; प्रतिः स्वतो भषणाभावम्, एकवचनमुत्तरस्यैकत्वद्वारेण कथश्चिदेकमात्रोप्तरदानेप्यायासं; श्वासस्य सन्तापो विरहजन्यतां बह्विरप्रकाशनं प्रच्छृन्नकामिनीत्वं विप्लम्भशङ्गाररसाभासञ्च बोधयति। लुप्तोपमयोः संसृषटिरतङ्गारख्व ॥ ४२॥ कमझाता सामान्यां प्रोषितिभर्तकामुदाहर्तुमुपक्रमते- .स्ामानपनिता मोषितभतका यथा।

Page 108

सुरभिभूषिता। १०१

कस्थचन धनिककामुकस्य वश्चनेन धनोपगमोय वारयुवतेश्चरित कश्चिदाह- विरहविदितमन्तः प्रेम विज्ञाय कान्तः पुनरपि वसु तस्मादेत्य मे दास्यतीति। मरिचनिचयमक्ष्णोन्यस्य बाष्पोदबिन्दून् विसजति पुरयोषिद द्वारदेशोपविष्ठा ॥ ४३॥ कान्तः प्रियः कामुक तस्माद्देशान्तरात् एत्यागत्य विरहेण स्वस्य विश्लेषेरा तज्जन्यकार्श्यादिहेतुना विदितं प्रतोत्म् अतहृंदये स्थितम् अत एव बहिरस्फुटम् प्रेम विज्ञायानुमाय पुनरपिमह्यं चसु धनं दास्यति इत्याशया न तु विरह्वेदनया, द्वरदेशे प्रतीहारस्थले उपचिष्टा पुरयो- षिद्र णिका अद्शोलोचनयोः कृतकाश्रप्रवाहाय कटुतरं मरिचस्य वञ्ज जस्य चूरोनिवयं न्यस्य निधाय चाप्पोदविन्दून् अश्रुजललवान् कामु कप्रतारणाये विसृजति मुश्चतात्यर्थः। कामुकः स्वचियोगेश्रुप्रवाहेणात्यतुरक्तां ज्ञात्वा बहुधनं दास्यती त्याशयैध रुरोद न तु वास्तविकविर हजदुःखनेति भाव: । तथाच 'प्रतीहारो दार्द्वारे' इति हैमः 'मरिचं वल्ञजम्' इति भावप्र- काशश्। अत्र द्ारेत्यादिवेश्याविशेषसं वाक्यान्त उपात्तमपि नैव समापपु- नरानतादोषावह तस्य वत्यमाणाभिप्रायवत्तया तदर्थ वाक्यस्योत्थि- ताकाङकत्वात्। 'मन्थौदन' इत्यादिसूत्रणोदकशब्द(योदादेशः। पुर- स्य योषिश्नत्वेकस्येति पुरयोषिच्छब्दो गणिकायां यौगिक:। सम्भयति द्वि इयं पुरयोषिन्मय्यनुरक्ता मद्ियोगजदुःखेन क्रन्दनादित्यनुमितिः। परनिष्ठानुरकरप्रत्यक्षतयाऽनुमेयतोपन्यासः। निदितशब्दस्य ज्ञाता- र्थंत्वमेव, परोक्तं शापितार्थत्वं तुणिचं बिना तावतो न सम्भवि। प्रम्णो विदितपदार्थप्रसिद्धया मनसि निधिचन्निगूढतया च परिपक्कता प्रकाश नौचिती च; अनुमित्या सर्वथाऽसन्देहयोग्यता: पुनश्शव्देन प्राचीनं धसुदानं द्ारदेशोपवेशेन तत्र कृताश्ुप्रवाह्स्य सर्वाध्धन्येर्द्वश्यत्वेन -

Page 109

१०२ समर

टिति कामुककर्रापर्यन्तप्राप्तियोग्यतया भूयो धनलाभसम्भाचना; कृतक- त्वोपादानेनाश्रप्रवाहस्य विरहाप्रयोज्यता; मरिचनिचयस्य प्रक्षेपेण भूय- सत्वं च; ताभ्यां पुरयोषित्पदेन च क्चिदभ्येकत्रान्तरिकप्रेमाभाष: अ्र- श्रुबिन्दनां बहुत्वेन घिरहस्यासहनीयतायाः प्रकटनम्, तेन कामुकवश्च- नचातुर्य्येण स्वनृत्तिषदुयं च सूच्यते। पूर्ार्धार्थस्य परार्धहेतुत्वा त्काव्यलिङ्गेनानुप्राणिताऽपहुतिरिहालद्वार इत्यनन्तभट्टभणितं तु हेतुयो- धकेतिशब्दरोपादानेन काव्यलिङ्गासम्भवात्। 'प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत् साध्यते सात्वपह्नतिः'

नातिरुचिरम्, किन्तु द्रविणदाने हेतो: प्रेमचिज्ञानस्य बोधनात्कार्व्याल- ङ्मलङ्गारः।। ४३ ।। अथ खण्डितां निरूपयिष्यंत्लक्षयति- अन्योपभोगचिद्नितः पातरागच्छति पतियस्याः सा खण्डिता। अन्यस्या: स्वेतर स्त्रिया: उपभोगसूचक चिह्नधान् यस्या: पतिर्दयितः प्रातः सम्भोगोत्तरम् पति सा स्वाधीनपतिकत्वाभिमानस्य खण्डनात् खणण्डितेत्यर्थ:। लक्षणन्तु स्वेतरनायिकाकर्मक सम्भोगसूचकचिह्न घत्स- दयःसमागतप्रियदर्शनजन्यत्वेन नायिकाचिशिप्दुःखघत्वमेव पर्य्यघस्य ति। पतेन खण्डिताया अन्यसम्भोगदुःखितामानवतीभ्यां मेदश्विन्त्य इति नागेशभ ट्टोक्तिरेघ चिन्त्यतां भजति, लक्षरोपु स्फुट भेदावभासनात्।। परीक्षते-

प्रातरित्युपलक्षणम्। सम्भोगानन्तर कालस्येति शेष:। कालान्तरेपि तादृशप्रियदर्शन- जनितखेदे तत्वस्पेष्टतवात्। परे तु निशाउतिरित्तसमये नारीसम्भोगस्य स्मृतिनिन्द्यतया विद्याविरोध आपततीति रात्रिष्टतनायिकासम्भोगोत्तरं प्रातरेध तदुप- स्थितेरौचित्यात्, तादशोदाहरणोपलम्भात्, निद्राकषायकलुषीकृतताम्रनेत्रो

Page 110

सुरभिभूषिता। १०३

यस्या: कुतोऽपि गृह्यमेति पतिः प्रभाते सा खण्डितेति कथिता कविभि: पुराणैः । इति भरतमुनिना प्रभातपदोपादानाच्च प्रभातार्थकमेव प्रातश्शब्दं ष्याहरन्ति। लक्षणघटक दुःखसूचकचेष्टामाह- अस्याश्रेष्टा अस्फुटालाप-चिन्ता-सन्ताप- निश्श्वास-तूष्णीम्भावाऽश्रुपातादयः । अस्फुटालापो दुःखादिजन्मा वैस्वर्य्यापरपर्य्यायो गद्रदशब्दः । चिन्ता नायकापराधानुध्यानं दुःखाञ्चेत:स्तैमित्यं घा। सन्तापः शारीर ऊष्मा मानसं वैक्लव्यं च । तूष्णीम्भावो मौनम्। मुग्धां खण्डितामुदाहर्तुमाद- मुग्धा खण्डिता यथा। खण्डितमुग्घवघूचरितं काचिद्वदति- वक्ष: किमु कलशाङकितमिति किमपि प्ष्टुमिच्छन्त्याः। नयनं नवोढसुद्दश: प्राखेश: पाणिना पिदधे ।४४ ॥ है नाथ ! तथ पक्ष उरः किमु किंतु कथं वा कलशेन तदुपमितना थिकान्तरकुचेन तत्परिरम्भलग्नकुक्कुमेन अद्गितं विह्नितम् इत्येतत् किमपि किश्चित् ईषट् अपूर्धर हस्यं वा प्रष्टुमिच्छन्त्या: पिपृच्छिषन्त्या एघ न तु लजाभयाम्यां पृष्टवत्या नवोढसुद्दशो मुग्धाङ्नायाः नयनं प्राणोश: न तु प्रेयान् पाणिना पिद्धे आच्छादयदित्यर्थः। यथा नेयं तश्चिन्हं पश्येदिति भाव:। तथाच 'पिधानाच्छ्ादनानि च' इत्यमरः। अपीत्यकारस्य भागुरि- मतेन लोपे पिद्धे इति। अत सपस्नीकुचकलशचिह्वावधाररोऽपि चितकर थ क कि मुशब्देन प्रश्नेच्छामात्रेण व लज्जाभीत्योरतिरेक, तेन मौग्ठ्यम्। नयनपाणिपदो- शरकवचनाम्यां लोवनयोस्तञ्चि विलोकनासकत्यतिशयेनैकविधव्या- पारप्राथण्येनैकत्वमीपचारिकम्, तेनैकतरकरकरणकपिधानौचिती;

Page 111

१०४ रसमअ्जरी-

प्रारोशपदेना निवार्य्यता प्रीत्यपात्रता च; नेत्रपिधानेन सस्यास्तञ्चिन्वर्श नासम्भः, तेन स्वस्य प्रियादुःखापनोदननैपुण्यं भटिति पराशयशञातृता च; ततः पिपृच्छिषया व चिह्नदर्शनपरायास्तस्याः खण्डितात्यं व्यज्य- ते। अनुप्राससंसृप्टं काव्यलिङ्गमलङ्कारश्च ॥। ४४॥ मध्यां खण्डितामुद्दाहतुमाह- मध्या खण्डिता यथा। मध्यायाः खण्डितायाश्चरितं कश्चिदाचऐे- वक्षोजचिह्नितमुरो दयितस्य वीक्ष्य दीर्घ न निश्श्वसिति जल्पति नैव किश्चित ॥ प्रातर्जलेन वदनं परिमार्जयन्ती बाला विलोचनजलानि तिरोदधाति ॥४५॥ प्रातः सपत्नीभोगावासादागतस्य दयितस्य उरो वक्ष: वक्षोजाभ्यां सपत्याः कुचाभ्यां तदीयबहलकुङ्कमपङ्केन चिन्हितं वीक्य वालाऽप्र- गल्मा मध्या यद्वा वधूः दीर्घमायतं यथा स्यान्तथा न, किन्त्वतपमेव निश्श्वसिति निश्श्वासं मुञ्जति। तथा किश्चिदीषद्पि जै जल्पति दयितं वदति भत्सयति। किन्तु चदनं मुखं जलेन परिमाजयन्ती प्रक्षा- लयन्ती विलोचनजलानि नायकविषयकरोषज्ञनितानि अश्रूणि तिरोद- वाति लज्या भीत्या वा श्च्छादयतीत्यर्थः। तथानर "वघूर्नितम्बिन्यवला वाला" इति धनअय:। इद्ध द्विजलपदोक्ताघप सम्बन्धिभेदान्न कथितपद्त्वम्। दयितत्वं सतोउदित विधानासम्भावनायमपि सद्यस्तदविधानाइयलोकभरम्; उ रस: स्तनमुद्राचिद्वनमाश्लेषस्य गाढताम् : विनिश्शेषरूपमीक्षपे विशेषं, नायकापराधे Sसन्देहश्; निश्श्वासेउदप्यमपत्रपाम्। भाषणाभावो मद- नवेदनाम् ; ते पुनर्लज्ामदनयो: साम्येन मध्यात्वम्: भर्त्सनाभावो नाय- कस्य समादरमसकदनुभूतपूर्वा निर्दयतां वा; अश्रुणो गोपनं दैवास्तथा- 55चरितु: स्वामिन: समक्षं दुःखप्रकाशनेन कदाचित्तस्य कोपोदयाज्ू- पस्तथा.S5चरणस्य सम्भावनया भीति तवीयनशंसतानिव्यानिर्षेदं मा. ईषजिश्शवासाश्वयतूणोम्भाधा नायिकाया: खण्डितात्वं च प्रक-

Page 112

सुरभिभूषिता। १०५

टयन्ति। अपहुत्यलङ्कारलेखस्तु प्राग्वन्नैव रुचिर:, किन्तु कथश्चित्का- व्यलिङ्गमेव च ॥४५ ॥ पोढां खण्डितामुदाहर्तुमुपन्यस्यति- मौढा खण्डिता यथा। कश्चित् स्वयंकृतापराधः प्रातरागतो दयितया नितरां हपितः सकौतुकं सहचरं कथयति- मामुद्वीक्ष्य विपक्षपक्ष्मलदशः पादाम्बुजालक्तर्के- रालिप्ताननमानतोकृतमुखी चित्रार्पितेवाभवत्। रूक्षं नोक्तवती न वा कृतवती निश्श्वासकोष्यो दशौ प्रातमङ्गलमङ्गना करतलादादर्शमादर्शयत् ॥४६ ॥ हे सखे! विपक्षा न सा पद्मलटक् वामलोचना तस्याः पराङना- या: पादाम्तुजालककश्ररणकमलयावकेः आलिप्तं समन्ताददिग्धम् आ्राननं यस्य तादशं मा। अङ्गना कान्ता उदू ऊध्चे वीक्य आनतीकृतं पूर्वतो- उनम्रमपि बलानभ्रीकृतं मुखं यया तथाभूता, चित्रे आलेक्येउर्पिता लिखिता इब अभषत्। तथाऽपि रूक्षं परष यथा स्यान्तथा न उक्त- वती। वा तथा निश्श्वासेन कोष्सो मन्दोष्सो दशो नेत्रे न कृतवतो। किन्तु केवलं प्रातः मङ्गलं कल्याणप्रदम् आदश मुकुरं करतलात् स्वह- स्ततले स्थापयित्वा आदर्शयद् दर्शयामासेत्यथः। कथं तवात्रागमने खज्जा नाभूत, स्वयमेव मुखं दर्पणे वीच्य स्वापराधं निश्चिनुहि, किं मे भर्त्सनाभिरिति नायिकाया आरकृतम्। तथाच 'सपलो ऽसहनो विपक्षः' इति हैमः। 'कोष्णं कवोष्णं मन्दो- ष्णम्' 'दिग्धलिप्ं' इत्यमरः । 'विशेषा: कामिनोकान्ताभीरुषिम्बाघरा- कना:' इति शब्दार्णवः। 'शदर्शो मुकुर: स्मृतः' इति हारावलो। 'रोचनं चन्दनं हेम सृतङ्गं दर्पएं मणिम्।। गुरुनमनि तथा सूर्य प्रातः पश्येत्सदा बुध:' इति पुराणं च। अत् प्रशस्तानि पक्षमाणिसन्त्यस्या इति पक्मला, सिध्मादित्वाल्लच्। एपम्लोपेधिकरणो करतलादिति पञ्चमो। वरिपक्षतयोद्ेजकत्वम् ; मुखे

Page 113

१०६ रसमखरी

चरणालक्तकले पेनोर्ष्वी कृतस्त्री पद्लक्षणरतबन्धविशेषविधानम् ; मानमप- नेतुं चरणपतनं वा; आडा लेपस्य गोपयितुमशक्यता; मुखस्य नमनेन चिप्रियकारिणो मुखदर्शनापेक्षया तददर्शनमेघ वरमित्यौदासीन्यम्; मां गुणवर्ती विहाय निर्गुणायामनुरक्तोऽयमित्यविवेक:, यावकलेपदर्शना- सहनं स्वस्येव वा नैर्गुण्यावधारणादवश्ञा लज्जा च; कि घस्तुतः सा सुन्दरी मत्तोपि, येनायं तत्रासक्त इति स्वाद्गेक्षणकौतुक्म; श्रालेख्यौ- पम्येन विषादमूढता; रूक्षभाषण-निश्श्वासदक्कोप्णोकरणाभाचाभ्यामु- पायशतेनाराधित पूर्वस्याप्य्रेवमाचररो प्रवृत्तस्य नायकस्याग्रे खेदप्रका- शनाद भूय:कोपोदयसम्भावनया भीतिः, आदर्शदर्शनेन वाचालस्य श- उस्योग्रे बचनस्याप्रयोजनं स्वयमेव स्वापराधनिर्याये पुनरेवमाचरणाभा-

राश॥४६॥ परकीयां खण्डितामुदाहर्तुमुपक्रमते- परकीया खण्डिता यथा। खण्डित परकीयाचरितं काचिदर्रायति- कान्तं निरीक्ष्य वलयाङ्कितकण्ठदेशं मुक्तास्तया परभियां परुषा न वाच: । दूतीमुखे मृगद्दशा स्खलदम्बुपूरा दूरात्पर निदधिरे नयनान्तपाताः ॥४७॥ तथा प्रसिद्धया बुद्धिगोचरीकृतया वा मृगदशा वलयाङ्कित: पराङ नाया गाढालिङ्गनेन कङ्कणचिद्नित: कण्ठदेशो श्रीषाप्रान्तो यस्य तादश कान्तं निरीक्य धिकत्पव्यपगमाय निश्शेषमालोक्य, परेषां नायकबूती- भिन्नजनानां, सम्बन्धिन्या रहस्यप्रकाशाद भिया परुषा: क्ररा: वाच: न मुक्ता नैवोदीरिता:। परं केवर्ल दूत्या: सञ्चारिकाया: मुखे स्खलन परभिया सप्रतिबन्धं पतन् अम्युपुरः सलिलस्तोमो येभ्यस्ते नयनान्त- पाता: कटाकविक्षेपा: दूराद्विप्रकृष्टदेशात् निदधिरे निरक्षिष्यन्तेत्यर्थ:। वच्छष्दबोध्यप्रसिद्धिपरिचयाम्यां नामाप्रहसोन व तदीयदुर्यशः

Page 114

सुरभिभूषिता। १०७

क्यातेर्भीति: दशो मृगहक्साम्येन चाश्चल्यम्, तेन स्वहेतू चैक्कव्यरह- स्यभेदसन्देहप्रयोज्यत्रासौ ततः परकीयात्वम्; परस्या नामानुच्चाररोन तद्विषयको नायिकादेषाधीनो द्रेष :: कण्ठस्य कड्कणाङ्कितत्वेन सौरत- बन्धविशेषविधाननिबन्धनं गाढमुपगूहनम्, तस्य परसम्बन्धितया दुःस- हत्वम् ; कान्तत्वेनासह्यापराधेऽपि ततश्चेतसोऽनपाकर्षणीयता; निरा चिह्नदर्शनजन्यतया चानुषज्ञानस्य प्रमात्वम् ; परत्वेन ततो भीतेरौचिती, ततः परकीयात्वम; दूतीमुखदर्शनेन तद्दूत्यस्य प्रतिकूलफलशालितया- सूया, नायकानुशासनायेद्गितम्, अतः परं स्वजीवनासत्त्वसूचनया नायकानुकूलनायाभपर्थनावा; दूरतो दूतीमुखदर्शनेन लोकाद्गीतिः,स्वय- मविचार्य कृतस्य प्ररायस्येत्थं कुपरिणामौचित्यं वा, तद्भीत्या कमुतिक- न्यायेन नायकमुखवीक्षरोपि भीतिः, तया परानुरक्तता; परमित्यनेन कान्तमुखेक्षणव्य वच्छेदद्वारा तत्र रोष :; पूरपदेनाश्षुभूयस्त्वमुखेन दुःखो- त्कर्ष: कटाक्षाणां निक्षेपेष पुनरनिवृत्ति द्वारीकृत्य किंकर्तव्यविमूढता चिन्तैध वा, 'दश्यतामस्य शठत्वम्' इत्युपालम्भश्च; तत इतराङ्गनासङ्ग-

नुश्ारसेव्याथसमाजग्रस्ततद्विवक्षया च नायिकाया: खण्डितात्वंक व्यज्यते। लुपोपमाऽनुप्रासालङ्गारौ च ॥।४७॥ सामान्यां तामुदाहर्तुमुपन्यस्यति- सामान्यवनिता खाण्डता यथा। खण्डितवारयुवतेश्चरितं कश्चित्कथयति- उरस्तव पयोधराङ्कितमिद कुतो मे क्षमा ततो मयि निधीयतां वसु पुरा यदङ्गोकृतम्। इति पचलघेतसः प्रियतमस्य वारस्त्रिया कात्कनककककएां करतलात समाकृष्यते ॥ ४८॥ हे शठ! यतः तथ इदू प्रत्यक्षम् उरो वक्षः पयोघराभ्याम्त्र्रालिङ्गय- मानेतरवाराङनाया: स्तनाभ्याम् शङ्गितं तदीयमृगमदमुद्रया कलङ्गि- तं विघते। तस्मात् मे मम कुतः कस्मात् कारणात्? तमा त्वदागस सहनशीलता स्यात्। ततो हेतो: पुरा पूर्व यदू वसु द्रधिणं दातुम्

Page 115

३०८ रसमख्जर

अङ्गीकृतं मथा सह विजिहीर्षया प्रतिशातम, तत् मयि निधीयतां महां दीयताम्, इत्येवं चदन्त्या वारस्त्रिया वेश्यया प्रचलं रहस्यमेदात् परह- स्तपतनात् प्रणयभङ्गाद्वा मिया लोलं चेतो यस्य तथाभृतस्य प्रियतम- स्य बहिरेव तत्त्वेन प्रकाशितस्य करतलात् क्वणत् ग्रहणाद् भुजकम्पनेन शब्दरायमानं च तत् कनकस्य स्वर्णस्य कङ्कणं समाऊष्यते। इदानीं तद्- चस्यप्रत्ययेन पुनर्मिलनमसम्भाव्य बलाद् गरृह्यत इत्यर्थ:। परे तु 'करतलम्' इति पाठमेव निश्चित्य पुंसः कङ्कणस्यैकस्य करानमसम्भचीत्यापतद्दूषणवारणाय क्वणत्कनककङ्कणम् इत्यस्य क्रिया- विशेषणतां भणन्ति। किन्तु करतलाकषणापेक्षया कक्कणाकर्षणसेव सूपपन्नं प्रतिपद्यामहे, वेश्यानां द्रव्यलिप्सयैव प्राथमिकप्रवृत्ते:, तद- भावे करव सनाद्याकषणात् ; क्रियाविशेषणत्वेऽपि कामुककङ्कणक्करानस्य

तथा च 'चारस्त्री गणिका वेश्या' इत्यमरः। इद प्रियतमपदे तमनर्थाविधक्षित इत्येके। तदुपचार इत्यपरे। यतिभङ्गसमाधिस्तु प्रागुक्त एव । तवेति भवच्छव्दाप्रयोगेण कामुकेऽनादरः, तेन तत्रामर्षः, तावता परोपभोगात्मा तदपराधः पयोधरपदेन पृथुता, तथा तदङ्षैपुल्यम्, तेन प्रत्यक्षवाचीदंपदेन च तदङस्यागोपनीयता, तया तस्य सदय:समु. द्वोत्कटत्वे, ताभ्यां तत्र क्षमाऽमावोचिती; निधानेन वसुदानस्यानि च्छापूर्धकत्वम् : धारस्त्रीश्देनकन्रानतुराग:, तेन कङ्णाकषणोपपत्ति: वसुपदेनात्याज्यता, तयाऽपि प्राग्वत् ; अ्क्गीकारेमावश्यंदेयता, तया च सेव प्राग्वत्: चेतसश्लतया सम्भ्मभरः, तेन रहस्यभेदात्: परहस्त- पतनात् प्रणयभग्गाद्वा भीतिः, कङ्कणकणनेन समाकर्षपद्राघिमा: आक- धंगेन तदाससे: पुनरसम्भावना तद्ववस्यविश्वासश्च सूच्यते। अ्रनु-

प्राततावसंरामथ फलहान्तरितां निरूपयंल्लक्षयति- पवििमचमत्य पम्मात्परितप्ा कलहान्तरिता ।

Page 116

सुरभिभूषिता। १०६

पति प्रियं कृतानुनयमपि नायिकान्तरासक्तिशङ्गया अवमत्य तिर- स्कृत्य पश्चात्तदनन्तरं परितप्ता परिदूना अनुशयाना कलहात् प्रियेण सह विग्रहात् अन्तरिता दूरीभूतेत्यर्थः । 1 इद्ध पश्वात्पद्मनुपादेयर, तदर्थस्य ल्यपोपस्थापनात् पश्चात्का- लिकतापस्यध परितापत्वप्रसिद्धेश्।

प्राणेश्वरं प्रणयकोपविशेषभीतं या चाटुकारमवधीर्य्य विशेषवाग्भिः। सन्तथ्यते मदनवन्हिशिखासमूहैर्बाष्पाकुलेह कलहान्तरिता हि सा स्यात् इति भरतेन तदनुदोरितम्। लक्षरान्तु-स्वतादात्म्य-स्वानुनयपरा- नायिकाविशिष्टवं तत्त्वमित्यमवसेयम्। ग्वकृतपत्यवमानोतरपरितापवत्त्वमिति प्रकाश- ल्क्षणन्त्वप्रकाशम्, पतिपदोपा दानात्पर कोयासामान्ययोरव्याप्तं च । परिचयाय चेष्टा आचग्र- अस्याश्रेष्टा भ्रान्तिसन्तापसम्मोहनिश्श्वासज्वरमलापादय:। अस्या: कलहवान्तरितायाः। भ्रान्तिरतस्मिस्तद्बुद्धि, सन्ताप: पश्चात्तापः, सम्मोहो वैचित्यम्। आदिपदेन सूरच्छानिघने बोध्ये। मुग्धां कलहार्तातामुदादतुमाइ- मुग्धा कलहान्तरिता यथा। काचिन्मुग्धाकलहान्तरिताचरितं धर्रायति- अनुनयति पति न लज्जमाना कथयति नापि सखीजनाय किश्चित। प्रसरति मलयानिले नवोढा वहति परन्तु चिराय शून्यमन्तः ॥ ४६॥ नवोढो नवपरिणीतो मुग्धा लज्जमाना प्रारब्घानिर्धाहात् जिह्नती पर्ति स्वयमेव प्रणयकलहे पुग तिरस्कृतं न अनुनयति सान्त्वयति। सजीजनाथ सर्वरहस्यसाकिरो अपि, का कथा उन्येषाम्: किञ्चिदीष- दृपि स्वकर्तव्याकर्तव्यम् अनुभृयतुमानदृःखं वा न कथयति। नप

Page 117

११० रसमस्री-

मलयानिले मलयाचलमारुते प्रसरति वसन्ते मन्दं वहति सति चिराय बहुकालं यावत् शून्यं निस्सीमचिरहवेदनया प्रतिपत्तिरहितं सम्मूढम् अन्तरन्तःकरणं हृदयं वहतीत्यर्थः। अत्रान्तरित्यन्तःकरणपदैकदेशस्य सत्या।सत्यभामेतिवद्ुपादानम्। अन्यथा इधिकरणशक्तिप्रधानस्य तस्य कर्मोपस्थापकत्वमनुपपननं स्यात्। अनुनयति: कृतपूर्व तिरस्कारम, सच तस्यापराधम् ; सुग्धात्वं प्रज्ञा. डप्रोढ्या इढसंस्तवाभावेन च सदसद्विवेकविरहम्; पतिपद्मनुराग- प्रकर्षानुदयम् ; सखीजनशब्दः एकाम्प्रत्यपि कथनाभावद्वारा त्रपाउति- रेकम् अनिलस्य मलयसम्बन्धः सुगन्धं, शैत्यं, वसन्तप्रवृत्तत्वं च, तानि तदुद्दीपनताम्, शून्यहृदयस्य धारणं परितापातिशयम, स चास्या: कलहान्तरितात्वं च व्यनक्ति। अनुनयाभाव हेतोलजाया घाच्यतया काव्यलिङ्गमलङ्गारभ्॥४६॥ मध्यां कलहान्तरितामुदाहरिष्यन्राह- मध्या कलहान्तरिता यथा। तञ्चरित्रं काचिद्क्ति- विरमति कथनं विना न खेद: सति कथने समुपैति काऽपि लज्जा। इति कलहमधोमुखी सखीभ्यो लपितुमनालपितुं समाचकाङ्क्ष ॥ ५० ॥ नायिकाया: प्रणयकलहस्य कथनमाखयानं घिना खेदो दुःखं न विरमति नश्यति। कथने तन्निवेदने सति काउपि दुरतिक्रमा लजा समुपैति स्वत आपतति। इति हेतोः अधोमुखी लजया नतानना सखोभ्यः तासां सर्वरहस्यवित्वादात्मनो मध्यात्वाद्रा कलहं प्रियेण सह विग्रहं सपितुं निवेदयितुम् अनालपितुं लजया अनिवेद्यितुं च समा- चकाङ्क समीहाऊवक्रे न तु किंचिद्वद्त् इत्यर्थः। तथा च 'अ्स्त्रियां समरानीकरणा: कलहविभ्रहौ' इत्यमरः। 'व्याकू 'परिभ्यो र्मः' इत्यनेन विरमतीत्यत्र परस्मेपदम्।

Page 118

सुरभिभूषिता। १११

इह सेदाविरामेण कथनावश्यकता, 'सुहज्जनविभक्त हि दुःखमनु- कूलवेदनीयं भवति' इति न्यायेन फलजनकतदाख्यानीचिती च; 'काउपि' इत्यनेन लज्जोया अनिर्वाच्यतामुखेनावार्य्यता, तया खेद- विरामाभावेन च सम्भूय मध्यात्वम्: कलहपदेनागोपनीयता; सुखन- मनेन लजा; सखोपदेन सर्वरहस्यवेदितया प्रतीकारसामर्थ्येन च कथ- मौचिती; कथनाभावेच्छया लज्जव; समस्तर्नायिकायाः कलहान्तरि- तात्वं च दयोत्यते। एकविशेष्य क विरुद्धनानाधर्मप्रकारकज्ञानोपादानाभावान्नात्र परातु- मतः सन्देहालङ्वार: किन्त्वनुपरासश्व ॥ ५० ॥ प्रौढां कलहान्तरितामुदाहर्तुमुपक्रमते- मौढा कलहान्तरिता यथा। का पि कलहान्तरिता पत्यवमानदारीभूतानि नेत्रादीन्याह- अकरो: किमु नेत्र ! शोषिमार्नं किमकार्षीः कर पद्मतर्जनं वा। कलहं किमधा मुधा रसज्ञे! हितमर्थ न विदन्ति दैवदृष्टाः ॥५१॥ हे नेत्र! प्रेयसि मानापनोदनाय प्रणमति सति शोणिमानमारुण्यं त्वं किमु व्यर्थम् अकरोरकार्षी:। वा पुनः हे कर! त्वमपि तदा पझ्मेन लोलाकमलेन तर्जनं भीतिप्रदर्शनम्, यदा, हे करपझ्म! हस्तकमल ! तर्जनं किं वृथाऽकार्षो: । तथा हे रसशे जिद्व त्वं तदा क्रुया तदपरा- वशङ्काजनितेन कोपेन मुधा व्यर्थ कलहं परुषात्रोच्चारणं किं वृथा अधा व्यघासी:। अ्रथवा युष्माक नायं दोष:, यतः देवेन विधिना डष्टा भ्हता: प्रतिकूलाउष्टा जना: हितम्पथ्यम् अरथ विषयं न विदन्ति नाथ- गच्छुन्तीत्यर्थः। 'करपल्लवावरोधम्' इति पाठे तु हे कर ! पल्लवेन अवतंसकिस- लयेन, यदा, हे करपललव ! अवरोध स्वेरं करग्रहणादौ वारणं किम- कार्षीरित्यर्थ:।

Page 119

११२ रसमस्री-

तथा च 'किं प्रश्नाक्षेपकुत्सासु' इति रत्नकोशः, 'रसज्ञा रसना जिह्वा' इति हैम:, 'व्यर्थके च वृथा मुधा' इत्यमरः, 'हितं धृते गते पथ्ये' इति विश्यः, 'अर्थो विषयार्थनयोः' इति मेदिनी च। अत्यनुचितकारिणामपि युष्माकं नात्र दोष:, यतो दैवे विमुखे हिताहित विवेको नश्यति। तन्ममैवाय दैवदोष इति भाव:। इह कलहस्य धारणं विधानमेवेति निरुपसर्गस्यापि घाघातोः 'अरधा' इत्यत्र विधानार्थकत्वम्। आत्मोयानामपि नेत्रादीनां शत्रुघदाचरणढु- पालम्भोचिती; नयति विलोकनविशेषेण सुखजातमिति व्युत्पत्तिमता नेत्रपदेन विपुलसुखदानयोग्यतायामपि ताद्गशदुःखदानेन भूयोऽसूया, कुपितनायकप्रसादननैपुण्यभाजस्तदानीं शोणिमप्रकाशनानौचित्यं च, ततोऽनुशयातिशयः, करोति हितमिति व्युत्पत्तिमता करपदेन रसं प्रियानुरागं जानातीति व्युत्पत्तिमता रसज्ञापदेन च तर्जनकलहकरणा- नौचित्यादि, करस्य पद्मतादात्म्यारोपपक्षेऽपि पद्मत्वेन शेत्यद्वारा तापोपशमशोलत्वेऽपि तर्जनेन प्रत्युत तापप्रदानादसूया; आ्रादिचरणत्र- येण यर्भवद्धिरेव कटाक्षनिक्षेपण-चैला्चलाकर्षण-द्राक्षासदत्तकनम वचनरचनाभि: प्रियस्य चेतो वशीकृत्य पूर्व मम महदुपकृतन्, तैरेवे- दानीमारुण्यप्रकटन-तर्जन-भर्त्सनः प्रियं तिरस्कृत्य मम शात्रवमाचरित- मिति तटुपालम्भ :; किशब्दत्रयेणातेपः; तुय्यंचररोन तेषामपराघेऽपि द्वेषाभाव: दधपदेन स्वातन्त्र्यं परानिष्टोत्पादनपरायणत्वं सदा नैकरू- पत्वं च, तैस्तेषामपराधाभाच: दष्टशब्देन भूतैरिव देवेनाभिनिविष्टानां हिताहित विवेकशून्थता, तया तद्विषयकदषाभावञ्च व्यज्यते। ये तु कृतनायक तिरस्कारां नायिकां प्रति सख्या उक्तिमिमां मन्य- माना: 'हे अरसझे! क्रीडारसाजायिनि ! नेत्रयोः शोणिमानं किमकरो:, करपद्माभ्यां तर्जनं वा किमकार्षी:' इत्येमत्वयं वदन्ति, तैर्नायिकायास्तत्र पश्चात्तापाभावात्प्रकृतलक्षणसमन्वयः प्रतिषि- धेयः। तत्र श्रद्धाजाडये तु सखीवचसाऽपि कर्थचिदुभ्नेतुं शक्य एव. सरितिाफ । सामान्येन विशेषस्य समर्थनात्मा जर्थान्तरन्यासो उलक्कारः। मालभारिणी छन्दश्च ।।५१॥।

Page 120

सुरभिभूषिता। ११३ परकीयां कलहान्तरितामुदाहर्तुमाह- परकीया कलहान्तरिता यथा। काचन कलहान्तरितपरकीया सखीं सखेदमाख्याति- भतुर्यस्य कृते गुरुर्लघुरभूद् गोष्ठी कनिष्ठीकृता धैर्य कोशधनं गतं सहचरी नीतिः कृता दूरतः । निर्मुक्ता तृणवत्त्रपा परिचिता स्रोतस्विनी बिन्दुवत् स क्रोधादवधीरितो हतधिया मातर्बलीयान् विधिः ॥५२॥ हे मातः ! यस्य भर्तुर्दयितस्य कृते निमिन्तं गुरु: पितृप्रभृति: भर्तृ- गुरु: श्वशुर,दि्वा लघु: तद्चनावहेलनादु अगण्यः, यद्ा स्वभावात् लघुदूत्या गुरु: श्वश्रवादिवदाज्ञापालनेनोपासनातः श्रेष्टः अ्रभृत्। किश्च गोष्ठी सतीसभा कलिष्ठीकृता निसर्गतः श्रेयस्यपि मया तदुपदेशोल्लङ्ग- नात् अत्यल्पोकृता शनाडता। तथा कोशधनम् अरथौघसङग्रहसद्मस्थ- द्रविणरूपं धैय्ये गतं विनष्टम् अभूत। एवं सहवरी सधीची नीतिर्नय: दूरत: कृता तदादिष्टपत्येकपरायणत्वानाचरणात् बिप्रकृष्टां नीता। अथ च त्रपा ही: तृणवच्छष्पधत् अगणयित्वैव निर्मुक्ता निश्शेषं त्यक्ता।अपिच स्रोतस्विनी सङ्केतमार्गस्था दुस्तरा सरित् बिन्दुषज्लकणवत् अपनाया- सेन परिचिता संस्तुता निस्तीर्णा। स दयित एव हतधिया विनष्टमत्या मया कोधात् तदागश्शाङयैवोन्भूतरोषात् अवधीरितः अनुनयन्नपि तिरस्कृतः। तन्नात्र मे दोष: किन्तु विधिर्भाग्यं बलीयान् सामर्थ्या- तिशयधानित्यर्थः। बलवत्तरभाग्यप्रेरितयव मयवमनुचितमाचरित- मिति भाषा। तथा च 'अर्थे कृते उव्ययं तावत्तादर्थ्यें वर्तते दयम्' इति कोशसार, 'गुरुनिषेकादिकरे पित्रादी सुरमन्त्रिणि। दुर्जरालघुनोः' इति विश्वः, 'कनिष्टोतियुधास्यल्पानुजेष' 'गोष्ठी सभा' इति मेदिनी, 'कोशोऽस्त्री कुडमले खड्गपिधानेSथौंघदिव्ययोः' इत्यमर, 'स्त्रोतस्विनी निम्नगा च स्रोतोनिझरिणी सरित' इति हैमश्च। अत्र समामात्रधाचकस्य गोष्ठीशब्दस्य मान्यत्वव्यक्त्ये सतीसदसि, अथोघबोधकस्य कोशपदस्य वैपुल्यादिद्योतनाय तदायतने, संस्तथा-

Page 121

११४ रसमजरी-

र्थस्य परिचिनोतेरनायासपूर्वकत्वावगतये सन्तररो लक्षणा। कोशप- दस्य भाण्डागारेभिधैवेति कश्चित्। मातरिति सम्बुद्धया श्रेयस्त्वमनुचिताचारगोपकत्वं च; गुरुत्वेन तदाज्ञाऽनुल्लङध्यता; तदुब्ङ्गनेन दयिते प्रेमप्रकर्ष: भर्तृगुरुतिरस्कारेण भर्तुरपि तिरस्कार: गोष्ठया: कनिष्ठीकृत्या तत्कृतस्वगहसाया अगण- ना, यदि सतीसभाऽग्रणीरियमेव पुंश्ली तदा का कथाऽन्यासामिति स्वघटितसतीसमाजस्य लोकिहितनिन्दा वा; धैयर्यस्य धनत्वारोपेण- परिहेयता, कोशसम्बन्घेनापद्युपयोगिता; गतशब्देन पुनरावर्तनासम्भ- घः, तेन तद्धानेरसह्यता; नीतेः साहचर्य्येण त्यागानौचित्यम्; दूरी- कृत्या सान्निध्यासम्भवः त्रपात्वेन स्त्रीणां नियतभूषणत्वेनात्याज्यता; तृणौपम्येन तत्त्यागे दुःखाभाव: निरा मुक्तर्जानपूर्वकत्वम् ; स्रोतस्वि- नीपदेन नधा: प्रवाहाधिक्यादसन्तरणोयत्वम्, बिन्दूपमया सन्तरणस्ये- षत्करता; तच्छन्देनावधीरणानौचिती; हतर्ध,पदेन विषाद: अयुक्तवि- धायिन्यात्म्यवक्ञा च; समस्तवाक्येनानुशय: विधेबलीयस्त्वेन स्वदो- षाभावश्च सूच्यते। गुरोलघुभावस्यापातत एव विरोधात्'विरोधः सोडविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यदच:' इति मम्मटलक्षितो विरोधाभासोऽलङ्कारश्व ॥।५२।। सामान्यां तामुदाहर्तुमाचष्टे- सामान्यवनिता कलहान्तरिता यथा। अनुशयाना वारवधूरालोमालपति- यत्पङ्करुहलक्ष्म पाणिकमलं भाग्यालये यद्ध गुरु- न्र्यस्तं वा मम यल्ललाटफलके भाग्याक्षरं वेधसा। तत्सर्वं सखि! यो यथार्थमकरोत्तस्मिन् प्रकोप: कृतो धिङ़ मां धिङ मम जोवितं धिगतनुं धिक् चेष्टितं घिग्वयः।।५३।। हे सस्त्ि ! मम पाणिकमलं हस्ताब्जं यत् पङ्केरुहस्य पद्मस्य लक्षम सामुद्रिकोक्तं चिह्नं यत्र ताद्दशम् त्रस्ति। तथा भाग्यालये भाग्यस्थाने मम जन्मकुण्डल्या नवमकोष्ठे यत् गुरुर्गीष्पतिः वतते। वा किश्च मम सलाटफलकेडलिकपट्टे वेधसा विधिना भाग्यस्य सूचकम् शक्षरं वणे

Page 122

सुरभिभूषिता। ११५

ज्यस्तं विलिखितम् अस्ति। तत्सर्वमशेषं पम्मचिह्वादि यः कामुक: यथार्थ बहुधनं प्रदाय यथातरथं सत्यं सफलम् अकरोत्। तस्मिन् भाग्यो दोपके यतो मया प्रकोपो विपुलरोष: कृतः अतः मां घिक धिन्कार निन्दाऽस्तु। तथा मम जावितं जीवनं घिक अस्तु। तथा अतनुमनङ्ग धिकू अस्तु। तथा मे चेष्टितं व्यापारं धिक् अस्तु। तथा मम वयः योवनम् अवस्थां घिक अस्तु इत्यर्थः। तथा च 'मत्स्येन सुभगा नारी स्वस्तिकेन वसुप्रदा। पद्मेन भूपतेः पत्नी' इति सामुद्रिकम्, 'चतुभूमिक तद्गृहं सोऽपि भूमीपतेर्वलभो चल्लभा भूमिदेवा:। गुरौ धर्मगे' इति चमत्कारचिन्तामणिः, 'यथार्थन्तु यथातथम्' इत्यमर:, 'निन्दाभत्सनयोश्व विक्' इत्यव्ययकोशश्व। इह 'धिगपरम्' इति पाठं प्रकल्व्य 'अपरं सौन्दर्य्यादि घिक्' इति केषाञ्चिद्रयाख्यानं चिन्तनीयम, अपरपदस्य तत्राशक: तेनैव चेष्टितव- यसोरपि सङग्रहे पुनस्तदुक्त्या पौनरुक्त्याच्च। भाग्योत्कर्षसूचकलक्षमयथार्थीकरणं का मुके प्रकोपात्यन्तानौचितीम; सा धिकारश्चानुचिताचारिण आरत्मनोऽवित्रेकम् ; जीवितस्य विक्कारो

तन्नायकविषयकनैसर्गिकरत्यनुद्गावनेन चाविवेकम्, चेषवितस्य धिक्कार: सहसा SSरम्मेण परिणामारमणोयताम् ; चयसो धिक्कारस्तथाविवसुर-

सम्भूय भूर्यासमनुशयम्, स त्वस्य कलहान्तरितात्वमावेदयति । भाग्यपद्पौनरुक्त्यं पूर्ववत्परिहरणीयम्। ये तु कामस्य तन्वभावेन ताडशविवेकाभावमुचितमेव मन्यन्ते, तेऽपि न परोक्यमानिन:, तस्य स्थूलशरीरविरहेउपि लिङ्गशरीरावच्छिन्न आत्मनि तदुत्पत्त: सम्भवात, अमुक्तस्य तस्य लिङ्गशरीरासम्बन्घे प्रमाणाभावात्। भाग्याक्षरले खकमात्रं वेधसमपेक्य तत्सफलीकृत: कामुकस्याधि- क्यप्रतीतेः प्रतीयमानो व्यतिरेको ऽलङ्कारश॥५३॥ अथ विप्रलब्धां नक्षयति- सक्केतनिकेतने प्रियमनवलोक्य समाकुलहृदया विप्रलब्धा।

Page 123

११६ रसमसरी

पूर्वकृतसंकेतानुसारेण मिलितुं गता तत्र दयितमदप्द्वा दुःखिता विप्रलब्धा नायकेन वश्चितेत्यर्थः। तदुक्तं प्रतापरुद्वीये- क्वचित्संकेतमावेद्य दयितेनाथ वश्चिता। समरार्ता विप्रलब्धेति कलाविद्धि: प्रकीत्यते ॥' इति। स्वाधिकरणक प्रियानुपलब्धिप्रयोज्यत्वेन संकेतस्थलविशिष्टदुःख- स्वं सामान्यलक्षरो निवेश्य लक्षसं कार्यम्। सङ्कतस्थाने पत्यनवस्था- नज्ञानविमनायमानत्वं तत्त्वमिति प्रकाशोक्तलक्षणन्तु संकेतस्थलगमनात् प्रागपि तादशशाब्दादिज्ञानाद् दुःखितायामतिव्याप्तम्। परिचयार्थ चेष्टा निर्दिशति- अस्याश्चेष्टा निर्वेद-निःश्वास-सन्तापा-लाप-भय-सखी-जनो- पालम्भ-चिन्ता-Sश्रुपात-मूर्च्छादियः। निर्धेद ईर्ष्यादु:्खाभ्यामात्मन्यवज्ञा। उपालम्भः सनिन्दभाषणम्। भयं सम्भाविस्वापराधजनायकरोषात्त्रासः । चिन्ता तदनागमहेत्धनु- ध्यानम्। मूच्छा कश्मलम्॥। सुग्धां चिप्रलब्धामुदाहतुमाह- मुग्धा विप्रलब्धा यथा। काचिद्वदति- आलीभि: शपथैरनेककपटैः कुञ्जोदरं नीतया शून्यं तच्च निरीक्ष्य विन्ुभितया न पस्थितं न स्थितम्। न्यस्ताः किन्तु नवोढनीरजदृशा कुञ्जोपकण्ठे रुषा ताम्यद्वभृङ्गकदम्बडम्बरचमत्कारस्पृशो दृष्टयः ॥ ५४॥ आलीभिर्षयश्याभिः शपथैः शपनैःन घयं त्यक्याम इत्यादिव्यवस्था भिः तथा अनेककपटैनैंकविधकैतवैः वरत्वन्तरदर्शनादिच्छलैः कुओदरं सङ्गतलतामण्डपाभ्यन्तरं नीतया गमितया च पुनः तत्कुओदरं शून्यं प्रियेण रिक्त निरीकष्य निश्शेषेश कोरोप्वपि विलोक्य विक्ुभितया मनसि सञ्चलितया व्याकुलहदा नवोढा नववरिका चासौ नीरजढक सरोजा- क्षी तया नायिकया न प्रस्थितं कुख्ात् न प्रयातम्, न वा तत्र स्तिथम्।

Page 124

सुरभिभूषिता। ११७ किन्तु ताम्थन्तो दूयमानाः समधुकुसुमोपवेशालाभात् खित्नाः ये भृङ्गा: तेषां यतकदम्बं वृन्दीतस्य यो डम्बर: समारम्भ: आरभटी तस्य ये चम- त्कारा विच्छित्य: तान् सृशन्त्याश्रयन्तीति ता लोलतमाः दष्टय: कुअ्ज- स्योपकण्ठे पर्थ्यन्ते रुषा न्यस्ता नित्षिप्ता इत्यर्थः । तथाव 'सा्यं तुरिकम्' इति हैमः, 'नवोढा नववरिका' इति हारा चलो, 'आडम्बरः समारम्मे' इति विश्वसारश्। अनोदरपदस्य मध्यावकाश उपचारः। आलीनां बहुत्वमत्यनुरो- धम्; शपथकपटनयनानि नायिकाया गमने स्वतोऽप्रवृत्ति र, सा च त्रपाभीत्यतिरेकेण मुग्धात्वम्,निरुपसर्गेक्षणस्य पौनःुन्यं तदौरसुक्यम्, विक्षोभ: कामाहूर ोन प्रियवियो गव्यलोकतदनागतिहेतुचिन्ते; अपस्थानं प्रियसमागमसम्भावनाम्; अस्थितिस्तदनुपलब्धिम; उसे तु प्रयारे कदाचिदागमिष्य त्प्रियादर्शनसम्भवः, स्थितो तद्रहितकुशेक्षणाद् दुःखो- द्रव इत्युभयथाऽपि कुशलाभावादयग्रतां कर्तव्याप्रतिपत्तिश्च, दशि नी- रजोपम्यं सजलताम्, सा दुःखं तद्विप्रलब्घतांच; ताम्यत्वमिष्टालाभम्, ताहशभृक्कसाम्यं दशो इतिचाञ्चल्यं श्यामत्वं च; कदम्बपदं कटाक्षसफु- टताम्, डम्बरपद तत्प्रोढिम ; चमत्कारपदं रमणीयताम्; कुओपान्ते दृष्टिन्यासः प्रतार्थ्यानेत्रीषु सखीधु रोषादू दिदक्षां, सम्भाव्यमानागम- प्रियमार्गावलोकनं आगतमार्गेण प्रत्यावर्तने सखोकर्तव्यप्रतिरोधश- कया नवोनस्वमार्गमार्गरं प्रियहीनस्य कुश्जस्य धीक्षितुमक्षमत्वं सखीभि: परिहासेन कुआ्न्तरे गोपितं दयितं सम्भाव्य गवेषणं प्रियकृतसङ्केतव- श्चनया निर्वेदादि प्रेयसा कृतोऽयं मदवमान: केनापि दष्टो न वेत्यालो- चनं वा गमयति अनुप्रासविरोघोपमाभि: संसृप्टनिदर्शनाउलङ्वारश ॥। मध्यान्तामुदाहतु व्याहरति- मध्या विपलब्धा यथा। तस्याश्चरितं काउपि वक्ति- सङ्केत केलिगहमेत्य निरीक्ष्य शून्य- मेखीदृशो निभृतनिश्श्वसिताघरायाः।

Page 125

११८ रसमस्री-

अर्धाक्षरं वचनमर्धविकासि नेत्र ताम्बूलमर्धकवलीकृतमेव तस्थौ॥ ५५॥ सद्गेतके लिगृहम् पकान्तसमागमाय निर्खीतं क्रीडानिलयम एत्या गत्य तत् शुन्यं दयितेन रिक्त निरीक्ष्य सर्वतो दष्टा निभृतं रहः तरपया मन्दं निश्श्वसितं यत्र तादशोऽघरो यस्यास्तथाभूताया ईषन्रिशश्वास- कलितदन्तच्छदायाः पणीदृशो मृगाच्याः वचनं सखीं प्रति वचः श् र्धान्यसमस्तोच्चारितान्यक्षराणि वर्णा यत्र तादृशम् एच तस्थौ। तथा नेत्रमीक्षणम् अर्धश्चासौ विकास उन्मीलनमर्धविकास: सोस्त्यघ्रेति तथाभूतम् एव तस्थौ। किञ्च ताम्बूलं वीटी अर्धकवलीकृतं सामिच- वितम् एव तस्थावतिष्ठदित्यर्थः। प्रियं संकेतनिलयेऽनिरीक्ष्य दुःखेन जडेवाभवदिति भाव:। तथाहि 'पुंस्यर्धोडर्ध समेंऽशके' इत्यमरः। इह सङ्कतकेलिगृहस्य शून्यत्वेनोद्रेजकता; निभृतनिश्श्वासेन त्रपा, दुःखाधिकयेन जाडयञ्च; हश एणोदक्साम्येन परितः प्रियान्वेषणाय

नवेदना, तया त्रपया सह सम्भूय मध्यात्वम् ; वचनादीनां प्रियानुरअ नायैव विन्यासेन तदलामे तेषां वैयर्थ्येन निर्वेद :; दशस्तदवस्थया- 'निष्कम्पा समतारा या मलिना शून्यदर्शना। तथा समपुटा वाह्यविषयेषु गतस्पृहा॥ [सा दृष्टिः कथिता शून्या धीरैश्चिन्तानिरुपरौ'। इत्युक्तलक्षरां शन्यत्वं च सूच्यते। काव्यलिङ्गेन संकीर्णा, अप्रस्तुतर्वचनादिभिः कार्य्येः कारणस्य दु :- खोद्रेकस्य प्रतीतेः 'अप्रस्तुतात्सामान्यविशेषभावे कार्य्यकारणभावे, सारूष्ये च प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रशंसा' इति रूप्यकलक्षिताऽप्रस्तुत- प्रशंसाउलङ्कारञ॥ ५x ॥

मरौढा विपलब्धा यथा। काचिदस्या व्यापारं वर्णयति- शून्यं कुञ्जगृहं निरीक्ष्य कुटिलं विज्ञाय चेतोभवं

Page 126

सुरभिभूषिता। ११६

दूती नापि निवेदिता सहचरी पृष्टाऽपि नो वा तया। शम्भो ! शङ्कर ! चन्द्रशेखर ! हर ! श्रीकण्ठ ! शूलिन् ! शिव ! त्रायस्वेति परन्तु पङ्कजदृशा भर्गस्य चक्रे स्तुतिः ॥५६॥। नावकसङ्गमाय संकेतं गतया तया नायिकया कुञ्जगृहं लतानिके- तनं प्रियेण शून्यं निरीक्य तथा चेतोभवं कामं कुटिलं जिह्मं घातुर्क वि- ज्ञाय विभाव्य दूती सश्चारिका अपि किमुतान्यान निवेदिता प्रिय- मानेतुं दुःखं वा नोका। वा तथा सहचरी सखी अपि नो स्वविधेयं तद्नागमहेतुं वा पृष्ठा नानुयुक्ता। परन्तु पङ्कजद्दशा नलिनाच्या तया हे शम्भो ! शङर ! चन्द्रशेखर ! हर ! श्रीकण्ठ ! शूलिन् ! शिव ! र्वं मां कामात् त्रायस्व रक्ष इत्येवंरूपा भर्गस्य स्मरहरस्य स्तुतिर्नुति: चक्रे व्यवायीत्यर्थः। हे स्मरहर ! त्वयव यदि सपरो निगृह्ेत तदा मे त्राएं स्थात्, अन्यथा जोवन मे दुर्घटमिति भाव:। तथा च 'स्तोत्रमीडा स्तुतिर्नुतिः' इति हलायुधः, 'हर: स्मरहरो भर्गः' इत्यमरश्। अत्र शम्मो शङ्करेत्यादो प्रातिस्विकार्थव्यअ्ञनान्नानवीकृतत्वम् । तद्यस्थवाच्यार्थप्ररोह्ाञ्च न पुनरुक्तवदाभास:। चेतोभवत्वमनिचार्य्य- ताम्, सहचरीपदं सर्ववृत्तान्तविज्ञताम्, दूतीनिवेदनसहचरीप्रश्ना- भावी तङ्गावे स्मरयातनसम्भवं स्मरारिस्तृत्यौचित्यश्च, शम्भुपदं सुखो- त्पादकतया दुःखहरणसामर्थ्यम्, शं सुखं करे यस्येति योग: सुखस्य करवातया सारवदिकसुखदाने दाक्यम् आयासामावञ्च, चन्द्र आ्- ह्वादकर: शेखरो यस्येति व्युत्पन्नश्न्द्रशेखरशब्दः परोपकारव्रतिचन्द्र- सम्बन्धाव््य्यतिसुखकारकत्वं तन्मत्र्या स्मग्वशीभावञ्च, हरतीति व्युत्पन्नं हरपदं दुःखहारकत्वम्, तञ्च सुखलाभादपि दुःखहाने: पर- मोप्सतत्वेन स्तवनौचित्यं स्मरसंहारकत्वेनापेक्षां च, श्रीकण्ठशब्द: सन्तप्जगदुपकाराय गरलमपि पोतवतः परमदयालोरबलावलेशा- पासनस्य सूपपत्तिम, शूलमस्यास्तीति व्युत्पत्या शूलिक्षिति पदं सा- युधस्य सर्वथा रक्षादाचयम, शिवशब्दः स्व्रतः कल्याणमयस्वरूपस्य

Page 127

१२० रसमअरी-

परकल्याणकरणौचित्यं च सूचयति। काव्यलिङ्गानुप्राणिता उप्रस्तुतप्र- शंसा ऽलंकारश्च॥३६॥ परकीयान्तामुदाहर्तुमाख्याति- परकीया विपलब्धा यथा। काउप्यस्या व्यवसिति शंसति- दत्वा धैय भुजङ्गमूर्ध्नि चरणावुल्लङध्य लज्ानदी- मङ्गोकृत्य खलान्धकारपटलं तन्व्या न दृष्टः प्रियः । सन्तापाकुलया तयाऽथ परितः पाथोधरे गजति क्रोधाक्रान्तकृतान्तमत्तमहिषभ्रान्त्या दृशौ योजिते॥ ५७॥ धैर्यमेव भुजङ्ग: पन्नगः तस्य मूर्धि मन्तके चरणौ दत्वाऽडरोप्य किश्च लज्जैव नदी सरित् ताम् उल्लङ््य तीर्त्वा तथा खला दुर्जना एवान्धकारपटलं तमस्समूह: तत् अङ्गोकृत्याभ्युपगत्य सङ्कतं गतयाऽ- पि तन्व्या नायिकया तत्र प्रियो न हष्टः। अथानन्तरं सन्तापेन विर- हसञ्ज्वरेण :कुलया विकलया तथा पाथोधरे वारिवाहे गर्जति स्त- नति सति क्रोधेनाक्रान्तोतिरुप्टो यः कृतान्तस्य यमस्य मत्तः क्षीचो महिषः सैरिभ: तस्य भ्रान्त्या भ्रमेरा परितः सर्वदिक्षु दशौ लोचने योजिते निक्षिप्ते इत्यर्थः । अतिसाहसेन सङ्केतं गत्वा पि प्रियमटपूवा दुःखाधित्येन मृत्यु- मुत्प्रेक्षमाण स्वं नेतुमागतस्येव यमस्य मत्तमहिषं तमःस्तोमं मन्य- मानाउपश्यदिति सारांशः। इहारोपेण सर्पशिरसि चरणारोपणवद्धैयत्यागस्याविधेयता; सर्प- शिरसि पदद्रयदानेन साहसिक्यम्, तेन प्रीत्युत्कर्षः तन्मयमनस्कता वा; लजाया नदीत्वारोपेसालङ्गयता, तल्लङ्गनेन प्राग्वदेव; खलेषु तम :- स्तोमत्वारोपेण गतिप्रतिबन्धकत्वादि, ततोऽपि पूर्ववत्; तन्वीत्वेन विरह्नकदनासहिष्णुता; मेघस्तनितसहभावेन वियोगासह्यता; महिषस्य

भ्रान्त्या चित्तानवस्थितिः, तया विरह्पीडोद्रेकश् व्यज्यते।

Page 128

सुरभिभूषिता। १२१

रूपकस्योपक्रान्ततया 'घनान्धक:रपटलम्' इति पाठो नातिमनोरमः। परोक्ता धै्थ भुजङ्ग इवेत्याद्युपमा तु मूर्ध्नि पददानाद्यन्वयबाघात्त्य- ज्यते। एवं सहोक्तितुल्ययागिते अपि। किन्तु रूपकसंसृप्टो भ्रान्ति- मद्लङ्गारभ्॥ ४७ ॥ सामान्यां तामुदाहर्तुमुपन्यस्यति- सामान्या विपलब्धा यथा। काचिद्मिद्शति- कपटवचनभाजा केनचिद्वारयोपा सकलरसिकगोष्ठीवश्चिका वश्चिताऽसौ। इति विहसति रिङ्ग्द्रङ्गविक्षिप्तचत्रु- र्विकचकुसुमकान्तिच्छदमना केलिकुञ्जः ।।५८।। सकलरसिकगोष्ठाः समस्तविदग्धमण्डल्याः वश्चिका कृत्रिमवि- भ्रमप्रकाशेन द्रविणग्रहणात् विपरलम्भिका असो इयं वारयोषा वेश्या केनचित् अप्रसिद्धनाम्नाऽचिन्त्यचातुर्येण घा कपटवचनभाजा व्या- जोक्तिभृता यूना वश्चिता मङ्केतस्थलानागमेन प्रतारिता इति कारणन् रिङ्गन्तश्चलाचला भृङ्गा एव विक्षिप्ते परितः प्रेरिते चक्षुषी यस्य तादृशः केलिकुअ क्रीडासङ्कतितलतामण्डपः विकचानां फुल्लानां कुसुमानां कान्ते रुचे: छदमना कपटेन विहसति इच इत्यर्थः। धूततमाउप्येषा कथमनेनाही वश्चितेत्यतिकौतुकेन विस्मेरस्य कुअस्य हासो न तु कुसुमस्य विकास इति भावः। अत्र चरमचरणे उष्टमघर्णे यतेरनुशासनेऽपि तुगभावसम्भावनया यतिर्न छन्दोऽन्तर्गता, तज्जङ्गडपि न छन्दोभङ्ग इति छन्दोहारलताऊत्सम्मतया छन्दोभङ्गमिया नानुरोधो व्यधायि। साकल्यं रसिकता च वश्चनानर्हतां मध्येकृत्य कोतुकोत्कर्षम्, गोष्ठया वञ्चकत्वं वञ्चनानेपुण्यातरेकम्, कुञ्जस्य केलिसम्बन्धो उपरि- हेयत्वेनात्मीयताम्, कुसुमकान्तौ हासत्वोतोक्षा विस्मयाधिकयप्रयोज कत्वञ्चावगमर्यात।

Page 129

१२२ रसमञ्जरी-

पराक्तातिशयोक्तेर्भित्तिरूपता, न तु प्राधान्यम्, उत्प्रेक्षया क्रोडो- कारात्। किन्तु छझपदोपादानादिवाद्यनुपन्यासाच्च प्रतीयमाना साप- ह्वचोत्प्रत्षा भृद्गेषु चनतुद्टारोपादूपकेण संसृज्यते च ॥५८॥ अथ प्राप्तावसरामुत्कां निरुपयत- संकेतस्थलं प्रति भर्तुरनागमनकारणं या चिन्तयति सोत्का। सङ्गेतीकृतस्थाने स्वयमुपस्थाय दयितानुपस्थितिहेतुं ध्यायन्ती उत्कोत्कण्ठितेत्यर्थः। लक्षरान्तु स्वाधिकरणकाधिष्ठानवत्त्व-स्वाधिकरणकप्रियकर्तका- धिष्ठानाभावहेतुचिन्तावत्वाभ्यां सङ्गेतस्थलविशिष्टत्वं सामान्यलक्षणो प्रवेश्य विधेयम्। तदुक्तं शङ्गारतिलके- 'उत्का भवति सा यस्याः सङ्केतं नागतः प्रियः। तस्यानागमने हेतुं चिन्तयन्त्याकुलं यथा'॥ इति। परीक्षमाण: सङ्केतपद्कृत्यं दशयति- अवधिदिवसानागतपेयसि प्रोषितपतिकायां नातिव्यासि:, तस्या भर्तुरवधिदिवसे भवनागमननियम इति सङ्केतपदेन व्या- वर्तेनात। अवधीकृतदिनेऽपि यस्याः प्रोषितपतिकायाः प्रियो नायातः, तस्यां प्रियानागमहेतुचिन्तायाः सत्वादतिव्याप्तिस्तु नैव स्यात्, यतः तत्प्रि- यस्य तदिने गृह एव न तु सङ्कते समागन्तुं निश्चय इति सङ्केतस्थलवै- शिष्टयाभावः स्फुटः। सक्षणोपयोगिनीश्र्ष्टा: प्रकाशयति-

वस्थाकथनादय: । अरतिः विषयेष्वरुचिर्विद्वेषो वा। जम्भा मुक्नविकास:। अङ्गाकृष्िः तज्न्यमङ्गमोटनम्। कपटेन लज्ाहेतुकेन यत्किश्चिद्यपदेशेन क्रन्दितम्। स्वस्या अवस्थाया: कथनम् ;

Page 130

सुरभिभूषिता। १२३

तथाच दशावर्रानमुखेन तत्स्वरूपमनुशास्ति मुनि :- उद्दाममन्मथमहाज्वरवेपमानां रोमाञ्चकण्टकितमङ्गकमावहन्तीम्।

मुत्कण्ठितां वद्ति तां भरतः कवीन्द्रः ।। इति। मुग्धोत्कामुदाहर्तुमुपक्रमते- मुग्घोत्का यथा। तदयवसायं काउपि व्रवीति- यन्नाद्यापि समागतः प्रिय इति प्रायः प्रपेदे परा- मित्थं चेतसि चिन्तयन्त्यपि सखीं न व्रीडया पृच्छति। दीर्घ न श्वसितं दघाति चकितं न प्रेक्षते केवलं किश्चित्पक्क पलाण्डुपाण्डुररुचिं धत्ते कपोलस्थलीम्॥ ५९॥ यद्यस्मात् हेतोः प्रियः अद्यापि अधुनाऽपि अत्र न समागत इति अतः हेतोः परां मदितरां प्रेयसी प्रायो भूम्ना प्रपेदे विहाराय प्रापाङ्गी- चक्रे वा। इत्थमनया विधया चेतसि हृदि चिन्तयन्ती ध्यायन्ती अपि नायिका सखीम् आलीं व्रीडया त्रपयो रहस्यमेदाद्भिया च प्रियानाग- तिहेतुं न पृच्छति नानुयुङ्गकें। तथा दोर्घम् आयतं, श्वसितं श्वासं न दधाति न वहति किन्तु निभृतं निःश्वसिति। किश्च चकितं दुःखेन लोलं न प्रक्षते किन्तु धीरं पश्यति। केवलं परं किश्चिदीषत् पक्कस्य परिणतस्य पलाण्डो: सुकन्दस्येव पाण्डुरा पाण्डः श्वेतगौरी न तु परोक्ता हरिता तम्य पाकेउतथात्वात्, रुचिर्यस्यास्तादशी क पोलस्थली धत्ते धारयतीत्यर्थः। तथाच 'प्रायो भूत्नि' 'पलाण्डुस्तु सुकन्दकः' इत्यमर, 'पाण्डस्तु पीतभागार्घ: केतकीधूलिसन्निभः' इति शब्दारवश्। इद प्रियत्वेन तदनागमे दुःखम् ; समा भावनया तन्नित्यसान्निध्यम्, तेनातिप्रीतिः, तया तदनागमे दुःखौचिती; अपिना चिरप्रतीक्षा; प्राय- शशन्देन सम्भावना, तस्यामपि दुःखेन निश्चये दुःखोतकर्षसम्भवः, शत्रु.

Page 131

१२४ रसमसरी-

वाचिपरपदेन द्वेष :; प्रेण पराउडप: श्लाघापूर्वकत्वम्, तेन स्वदुःखा- विक्योपपत्ति: इत्थंशव्देन चिन्ताप्रकारबाहुल्यम्; सखीत्वेन पृच्छौ- चित्यम्; तथाष्यप्रश्नेन; दीर्घश्वासचकितप्रोक्षणभावेन च चाच्यल- जाप्रकर्ष :; कपोलपीतिम्ना विरहवैकलव्यं च द्योत्यते। पूर्वापादितं पकवप।णडुरपद्योरन्यतरानर्थक्यं त्वपोदितम्, अनु- प्रासोपयोगित्वात्, ईषत्पाके पलाण्डुरुचेरुत्कर्षस्य प्रसिद्धत्वात्, पक्क- पलाण्डो रक्िम्नोऽ्युपलब्धेस्तस्य प्रकृते तद्ववल्षव्याव्यञ्जकतया नोप- योग इति पीतांशभासकपाण्डुरपदसार्थक्याच्च। एवं संशयालङ्कारलेखोउ्यसमसस, साम्योत्थापितवितर्क एव तत्स्वीकारात्। साध्यद्योतनाभावादेव प्रायश्शब्दसत्वेडपि नोत्ग्रेक्षा- उपि। परन्तु पृच्छादिहेतुसमवाये ऽपि तदभावोकेर्विशेषोक्तिरतुप्रासेन संसृज्यते च ॥ ५६॥ मध्योत्कामुदाहतुमाह- मध्योत्का यथा। तदयापारं काचिद्वर्रायति- आनेतुं न गता किमु प्रियसखी १ भोतो भुजङ्गात्किमु ? क्रुद्धो वा प्रतिषेधवाचि किमसौ भाणेश्वरो वतते। इत्थं कणसुवणकेतकरजपातोपघातच्छला- दक्ष्णोः काऽपि नवोढनीरजमुखी बाष्पोदक मुश्चति ॥६० ॥ किमु मम प्रिया परमोपयोगितया दयिता च सा सखी प्रागोश्वरम आनेतुमागमयितुं तदन्तिके न गता न ययौ? तद्रमनेऽपि किसु किंवा स भुजङ्गात् पथि संचरतः सर्पात् भीतस्वरस्तः? वाऽथवा अभीतोऽपि असौ प्रारोश्वरो जीवितेशः किम् प्रतिषेधवाचि तदीहितकीडानिषेघव- चसि मयोक्ते क्रुद्धः अभीप्टासिद्धया रुष्टः वर्तते? इत्थममुना प्रकारेण चिन्तयन्ती का उपि नवोढं सद्य: समुद्धूतं नोरजं कमलमिव मुखं यस्या- स्तोदृशी नायिका अदणोर्द्शोर्मध्ये कर्सायो: स्थितस्य सुवरकितकस्य धोतकेतकीकुसुमस्य रजसां परागाणां पातेन उपघातस्य पीडाया: छलात्कपटात् बाष्पोदकमश्रुसलिलं मुश्चति विसृजतीत्यर्थः।

Page 132

सुरभिभूषिता। १२५

नेत्रमध्ये केतकपरागपातजवेदनां व्यपदिश्य प्रियानागमजन्यदु :- खेन रोदितीत्यभिसन्धि:। केचित्त प्रियसखी आनेतुं न गता, किन्तु गतेवेत्यादिकाकुमाश्रित्य व्याचक्षते, परन्तु चिन्तायास्तदानुकूल्यं गुणीभूतव्यङ्गताप्रतिक्ृतिश्च चिन्तनीये। अत्र ससीत्वेन चिरपरिचयवशादसकृत्परीक्षा, प्रियतयोपकारित्व- म्, ताभ्यामगमनासम्भवः किम्वादिशब्दैर्वितर्क: असाविति निर्देशेन प्राक्तनं हार्द वा तत्सान्निध्यस; प्रारोश्वरत्वेन दुःखविधातौचिती प्राणा- पराध एव न तु वचसोउपराधे क्रोधौचित्यं वा; सख्या: प्रियत्वेन प्रथम कोटेः, प्रियपौरुषोत्कर्षप्रसिद्ध्या द्वितीयकोटे:, प्रारोश्वरत्वेन तृतीयको-

सद्य:समुद्धृतपङ्कजस्योपमानत्वेन मुखेऽश्रुकलितत्वेषन्म्लानत्वे; रजः- पदेन सूक्ष्मतया भटिति निस्सारणशक्यता; पातस्य स्वतोभूतत्वेनाप्र- तिकार्य्यता; छलेन चिन्तावक्कव्यगोपनम्, तेन त्रपा, तया सखीप्रेष- णद्योत्यकामेन च मध्यात्वं; चिन्तयोत्कात्वं च सूच्यते। अश्रुद्गतिहे तुभूतं प्रियानागमचिन्तादु:खं निरस्य परागपातोपघात- स्य स्थापनातो.पहृतुतिरुपमया संसज्यते च ॥ ६० ॥ प्रौढोत्कामुदाहर्तुमुपन्यस्यति- परौढोत्का यथा। सद्केतं कृत्वा उ्यनागते श्रीकृष्णो दूना श्रीराघा निकुशादीन्पृच्छति- भ्रातर्निकुञ्ज ! सखि यूथि ! रसाल बन्धो ! मातस्तमस्विनि ! पितस्तिमिर ! प्रसीद । पृच्छामि किश्चिदिति नीरधराभिरामो दामोदर: कथय किं न समाजगाम ॥ ६१॥ हे भ्रतर्निकुञ्ज ! हे सखि यूथि मागधि ! हे बन्धो बान्वध रसाल चूत ! हे मातस्तमस्विनि कृष्णरजनि ! हे पितस्तात तिमिर तमिस्र! त्वं प्रसीद उत्तरं दातुं प्रसाद कुरु। नीरधरस्य नवघनस्येवाभिराम:

Page 133

१२६ रसमश्री-

सुन्दर: दामोदर: श्रीकृप्ण कि केन काररोन अत्र न समाजगाम इतीदँ किञ्चिद् अल्पं यदहं पृच्छामि तत्कृपया कथय ब्रुहीत्यर्थः। मद्विदितमपि कदाचित्तदेतुमिह स्थित्या भचन्तो जानीयुरिति भाव:। तथा च 'मागधी यूथिका' इति हैम:, 'चूतो रसालः' इत्यमरः, 'किं प्रश्नात्ेपकुत्सासु' इति शाश्वतश्च। इहौत्सुक्यद्योतनादर्भितत्वं न दोषः । निकुश्जस्य आ्रतृत्वेनेप्रसम्पा- दकता; यूथ्या: सखीत्वेन प्रियनिष्ठरत्यधिकोद्दीपकत्वाद्धितत्वम् ; रसा- लस्य बन्धुत्वेन दोलान्दोलाद्युपद्रवसहनात् प्राग्वदुपयोगित्वाद्वाऽभिम- तत्वम् ; तमस्विन्या मातृत्वेन रहस्यगोपकतया हितत्वम् ; रजनीरू- पजननीसंय्योगितया तिमिरस्य पितृत्वेन रजनीक्रियमाणरहस्यगोपने साहाय्यकरणात्प्रेष्ठता; सम्बन्धोल्लेखेनानुरोधकरणस्य स्वप्रश्नस्य चौ- चित्यम्: दामोदरपदेन व्यसनिता, तया ऽन्यत्र गमनसम्भवः, तेन चिन्तो- पपत्ति: श्रीकृष्णास्य घनसावर्ण्येन तमस्विन्यामागमनेऽनुपलद्यता; अभिरामतया चित्ताकर्षकत्वं च द्योत्यते। रूपकोपमा संसृष्टिरलङ्गारश्॥६१॥ परकीयां तामुदाहर्तुमभिधन्ते- परकीयोत्का यथा। उत्कणिठिता सा चिन्तयति- स्नातं वारिदवारिभिविरचितो वासो घने कानने पुष्पैश्रन्दनबिन्दुभिर्मनसिजो देवः समाराघित:॥ नीता जागरणव्रतेन रजनी व्रीडा कृता दक्षिणा तप्तं किं न तपस्तथापि स कर्थ नाद्यापि नेत्रातिथिः ॥६२॥ ारिदवारिभिर्घनसलिलै: तपसे, पक्षे दयितप्रतीक्षया स्थाणुवत् स्थितया मया स्नातम्। तथा तदर्थ घने कानने निबिडाउरण्ये विरक्त्या पक्षे रहस्यमेदभोत्या वासोऽवस्थितिः विशेषेण रचितः चिरेण विहि- तः। किश्च पुष्पैः चन्दनबिन्दुभिः पाटीरद्रवविप्रुड्भि: पूजोपचाररूपै: पक्षे प्रसाधने धम्मिल्लनिहितैर्ज्योत्स्नाभिसारे स्वगोपनाय लितैश

Page 134

सुरभिभूषिता। ११७

मनसिजो देव: हद्द्श्यात्मा पक्षे कामः सम्यक आराधित उपासितः । अपिच जागरणवतेन जपादिव्यासङ्गेन पक्षे प्रियानागमहेतुचिन्तया शयनाभावनियमेन निशा यामिनी नाता यापिता। एवं व्रीडा लोकलजा तपोउन्तरायत्वात् पक्षे तत्पाप्तिप्रतिबन्धकत्वात् दक्षिणा कृता तपःप्रति- छाये पक्षे सम्भोगसम्पदे ससङ्कल्प त्यक्ता। इत्थमेवं रीत्या मया कि तपः न तपं न नाचरितम् अपि त्वाचरितमेव। तथाष्येवमपि स देष: प्राध्य ईश्वर: पत्षे क्रीडाकत्प्रियः अदापोदानीं रजन्यवसानेऽपि कथ केन हेतुना मे नेत्रयोरतिथिविषयः न भवति इत्यर्थः । तपसेश्वरसाक्षात्कारो यथा भवति तथव क्लेशेन प्रियसाक्षात्कार: समुचितोऽपि कथं न भवतीति भाव:। तथा च 'बिन्दुर्वेदितृविप्रुषोः' इति शाश्वतः, 'दक्षिणाऽवाचीयज्ष- दानप्रतिष्ठयोः' इति विश्वश्च। अत्राद्ेति पदं कालविशेषे लाक्षणिकम्। वर्षस्नानं तपसे, पक्षेप्रिय- मिलनाय स्थाुवद्वहिरघस्थानम्, वर्षबाहुल्यश्च तन्मारगस्य पिच्छि- लतया गतिक्लेशाधिक्यम् ; वर्षस्नानघनवनवासादि तपसो दुश्रत्वम्, पक्षे आसक्त्यतिरेक :; तत् तदीयसाक्षातकारौचितीम् ; तद्भावश्चिन्तो- पपत्तिम् : प्रियरतेर्गोष्यता परकीयात्वं च व्यनक्ति। साक्षात्कारकारणसमवधानेऽपि तद्विर हादनुक्तनिमित्तविशेषोक्तिर- लङ्कारक्ष॥ ६२॥ सामान्यां तामुदाहर्तुमाचष्टे- सामान्यवनितोत्का यथा। काचिदयाहरति- कथ न कान्त: समुपति कुञ्ज- मित्थं चिरं चेतसि चिन्तयन्ती।

वाराङ्गना काऽपि धनाभिलाषात् ॥ ६३ ॥ कान्त: बहुधनदानात् प्रिय: कुअं सङ्केतलतागृहं कथं कस्माद्वेतो:

Page 135

१२८ रसमसरी-

न समुपैति न समुपागच्छति। इत्थमनेन प्रकारेण चेतस चिरं वहु- कालं यावत् चिन्तयन्ती व्यायन्ती काउपि वाराङ़गना वेश्या वनाभि- लाषाद् द्रविरोच्छया निष्पतन्त्यो विगलन्त्यश्च ता अश्रुधारा नेत्राम्बु- प्रवाहास्ता अस्त्रावयत् कटुद्रव्यनिक्षेपादिना अवाह््यदित्यर्थः। प्रियवश्चनाय कृतकं रुरोदेति वर्तुलार्थ:। अत्र कान्तत्वेन धनदायिता; चिरविधानेन चिन्ताया वैपुल्यम्; स्नावरोनाश्रुधराणां स्वतोऽप्रवृत्ति:, तया कृत्रिमत्वम्, तेन वास्तविक- प्रेमाभावः, तेन धनाभिलाषेण चिन्तया च सामान्योत्कात्वं च सूच्यते। नुपासालङ्कार: । 'उपेन्द्रवञ्रन्द्रकवज्रिकाभ्यां सम्मिश्रिताश्रेदु- पजातिभेदाः'। इति च्छन्दोहारलतालक्ितोपजातिच्छन्दश्व ॥६३ ॥ अथ वासकसजां निरुपयल्लक्षयति- अद्य मे प्रियवासर इति निश्चित्य या सुरतसामग्रीं सज्जी- करोति, सा वासकसज्ा। प्रियवासर: प्रियमिलननिश्चितावसरः सुरतसामग्रीमङ्गवेषभूषात- ल्पप्रदीपभोगावासादि सजीकरोति परिष्करोति सा सज्जयतीति स- जा, वासके सज्ा वासकसज्जेत्यर्थः। वासरशब्द इह प्रियागमनिश् यानन्तरसमयमात्रोपलक्षकः। तत्र वासकशब्दाथ बोधयति- वासको वार:। वासकशब्दो चारवाचक इत्यर्थः। यत्तु प्रमाणानुपलम्भाद्वासक- शब्दस्य वारार्थकत्वमनुपादेयमित्यनन्तेनामूलमाक्षिप्तम, तत् भरतादयैरभिद्धे स्त्रीणां वारस्तु वासक:। इति लिङ्ग भूपानुशासनप्रतिकूलतया चिन्त्यम्। परे तु- सा तु वासकसजा स्यात् सज्जते वासवेश्मनि। प्रियमास्तोर्णपयङ्के भूषिता या प्रतीक्षते.॥ इति भोजराजोक्तिमनुरुध्य वासकशब्दं वासगृहार्थकं मन्यन्ते। लक्षणन्तु स्वप्रतीक्षावत्व-स्वनिश्चयानन्तरसमयावच्छिन्नसुरतसाम- ग्रीपरिष्कारपरत्वाभ्यां प्रियागमनविशिषटत्वं सामान्यलक्षरो प्रवेश्य विधेयम्।

Page 136

सुरभिभूषिता। १२६

तद्यापारान्दर्शयति- अस्याश्चेष्टा मनोरथ-सखीपरिहास-दूतीपश्न-सामग्रीसम्पा- दन-मार्गविलोकनादयः। मनोरथः प्रियदर्शनांध भलाषः, पग्हासो नर्मचचः, दूर्ती प्रति प्रश्नो दूतीप्रश्नः, सामग्रो पूर्वाक्तवेषादिकारणकूटम्। मुग्धवा सकसजामुदाहतुमावष्टे - मुग्धा वासकसज्जा यथा। दष्टसच्चरिता काउपि सकौतुकं ब्रते- हारं गुम्फति तारकाऽतिरुचिरं ग्रथ्नाति काञ्चीलतां दीपं न्यस्यति किन्तु तत्र बहुलं स्नेहं न दत्ते पुनः। आलीनामिति वासकस्य रजनौ कामानुरूपां क्रियां साचिस्मेरमुखी नवोढसुसुखी दूरात्समुद्वीक्षते॥ ६४ ॥ तारकावदुडुतुल्यमतिरुचिरं मसुतरं हवारं मुकामालां गुम्फति सन्ह- भति। तथा काश्ची रशना लतेव तां ग्रथ्नाति विरचर्यात। किञ्च दीपं न्यस्यति स्थाणयति प्रज्वालयति किन्तु पुनः तत्र दीपे बहुलमधिक स्नेहं तैलं न दत्ते न विघते। इति एवं वासकस्य प्रियमिलननिर्णीत- समयस्य रजनौ निशि आ्लीनां वयस्यानां कामानुरूपां स्वाभिलाषानु- सारिणीम् अनङ्गानुकूलां वा क्रियां व्यापारं साचि तिरशीनं स्मेरमीष- द्धसितं मुखं यस्या: सा नवोढा चासौ सुमुखो दूरात् न तु निकटं गत्वा समु द्रीक्षते सस्पृहं विलोक यतीत्यर्थः। अहो अति चतुरा एताः सख्य, यदनुक्ता अपि मदिच्छानुरूपं कामानुकूलं वा व्यवहरन्तीति ताहशदर्शनाकृतम्। तथा च 'इच्छामनो- भधो कामी' इत्यमर:। इहालीनां हारगुम्फनादि नायिकायाश्शालीनताम्; बहुतैलदाना- भाषो भाविदीपद्योते तस्या: प्रियकृतकरग्रहण्ादिनाSपत्रपाम् ; रजनौ विधानं क्रियाया निगूढताम्, सा दशने मुखतिरश्ीनता च हिय सखी- ह रस०

Page 137

१३० रसमसरी-

परिहासभीतिश्च; स्मेरता तु मदनाक्कुरणम ; सर्व पुनर्मौग्ध्यं वासकस- जात्वं च व्यनक्ति। उपमालङ्कारश्॥६ष४॥ मध्यां तामुदाहर्तुमभिधत्ते- मध्या वासकसजा यथा। कविरुत्प्रेक्षते- शिल्पं दर्शयितुं करोति कुतुकात् कल्हारहारस्रजं चित्रप्रेक्षणाकैतषेन किममि द्वारं समुद्वीक्षते। गृह्लात्याभरणं नवं सहचरीभूषाजिगीषामिषा- दित्थं पद्दमद्ृशः प्रतीत्य चरितं स्मेराननोऽभूत्स्मरः ॥६५॥ पद्मटक् शिल्पं कलानैपुण्यं दर्शयितुं लोकान् वीक्षयितुं कुतुकादू यदच्छया वस्तुतो भाविविहारोपयोगाय कल्हाराणां सौगन्धिकानां हारो मुक्तावलीव स्नङ् माला, यद्रा द्वारा मनोहरा चासौ सत्क् तां करोति विरचयति। तथा चित्राणां द्वारस्थानाम् आलेख्यानां प्रेक्षणकतवेन दर्शनच्छलेन द्वारं प्रतीहार किमपि किश्चित् तिर्य्यगल्पं समुद्रीक्षते प्रियागमजिज्ञासया पश्यति। किश्च सहचरीणामालीनां भूषाणामलङ्का- राणां जिगीषाया जेतुमिच्छाया युष्मद्भषाभ्यो मन्भ्षणान्युत्तमानीति प्रक टनस्य मिषाद्रयाजात् नवं प्रत्यग्रम् अधृतपूर्वम् आरभरणं भूषरं गृह्णाति धारर्यति। इत्थममुना प्रकारेश पद्मदशो नलिनेक्षणायाः चरितमाचरणं प्रतीत्यावगत्य स्मरो मनोज: स्मेरननः स्वप्रभुत्वावरलब्धया नायिकाया विचित्रवञ्चनकौशलदर्शनाद्वा विहसितमुख इष अभूदित्यर्थः । तथा च 'शिल्पं कर्म कलादिकम्' इत्यमर:, 'सौगन्धिकन्तु कल्हा- रम्' इत्यमरमाला च । अत्र कल्हारत्वं सद: सायं विकासितया सौरभाधिकयेन सुरतात्यु- पयोगिताम्, तत्सग्गुम्फन-नवभूषणधारणो भाविक्रीडासामग्रीसम्पाढ- नलक्षणं वासकसज्ात्वम्, तयोद्ररिक्षसास्य च व्याजेन विधानम् तपत्र- पामौत्सुक्यदायकं कामं च; तिर्यग्गतौ पुन्मध्यात्वम्: आरभरणपदोत्तर- कवचनार्थाविघक्षा भूषाभूयस्त्वम्, तत् प्रियानुरागाधिक्यम् ; स्मरस्य

Page 138

सुरभिभूषिता। १३१

स्मेरमुखत्वो्प्रेक्षा स्वाभीष्रलाभजहर्षे तद्वश्चनाज्ञानंजविस्मयं वा प्रका- शयति। कैतवापहुतिवृत्यनुप्रासयोः संसृष्टिरलङ्कारश्व॥ ६५॥ प्रगल्भां तामुदाहर्तुमुपक्रमते- पगल्भा वासकसज्जा यथा। तञ्चरित्रं काचिद्वद्ति- कृतं वपुषि भूषएं चिकुरधोरणी धूपिता कृता शयनसन्निधौ क्रमुकवीटिकासम्भृतिः। अकारि हरिणीदृशा भवनमेत्य देहत्विषा स्फुरत्कनककेतकीकुसुमकान्तिभिदुर्दिनम्॥६६॥ हरिणोदृशा मृगेक्षणया वपुषि तनौ भूषणमलङ्कररां कृतं रचितम्। तथा चिकुराणां घोरसी परम्परा धूपिता सुरभिधूमेन वासिता। किञ्च शायनसन्निधौ सुरतशय्यान्तिके क्रमुकाणि पूगीफलानि च वीटिका- स्ताम्बूलानि च तेषां सम्भृतिः सङ्कलना कृता। अपि च भवनं भोगा- वासम् पत्यागत्य देहस्य त्विषा द्युत्या वस्तुतः करणभूतया स्फुरन्त्य उल्तसन्त्यश्च ताः कनककेतकीकुसुमानां पीतक्रकचच्छदपुष्पाणां कान्तयो भासस्ताभि: करणतयाउध्यस्ताभि: दुर्दिनं रात्रावपि प्रियागमनसौक- र्याय मेघाच्छन्नदिनवत्प्रकाशः, यद्वा केतकोकुसुमसत्वेन प्रावृटप्वृत्ति- द्योतनान्मेघाच्छुन्नमहः, यद्रा निषिद्ध कष्ट वा दिनम् ईषत्पीतप्रकाश- मात्रं चाउकारि व्यधाशीत्यर्थः। तथा च 'धोरणा तु परम्परा' इति जटाधरः, 'वोटी सुसज्जतं ता- म्बूलम्' इति शब्दकल्पदुमश्च। इद्द भूषणादिसुरतसामग्रीसजं कृत्या वासकसजातन्, तत्र त्रपा- व्यतिरेकेण प्रागल्भ्यम्, आगत्या प्राम्भवनतो निर्गम:, तेन प्रियमार्गेक्ष- णम्, तेन तु तदेव; भघने प्रकाशकरसेन कान्त्यतिरेक: दुदिनपदेन कष्टयापनायता, तयोददीपनत्वं च प्रतीयते। साहित्याविव क्षणात्परोक्ता- उपि सहोक्तिस्त्यक्ता, किन्त्वतिशयोक्तिरेवालङ्गासश्॥६६ ॥

Page 139

१३२ रसमअरी-

तञ्चेष्टान्यतम-मनोरथद्वारा तामुदाहर्तु व्याहरति- मनोरथो यथा। अरन्यदीय चेष्टापृथगनुदाहरोऽपि विच्छित्तिविशेषशालितयाऽस्यो- पन्यासमुत्पश्याम:। रिरंसु: काचिद्विचारयति- आवयोरङ्गयोद्वैते भूयो विरहविप्लवः ।। अद्ूैते च स्मितस्फीतं न स्यादन्योऽन्यवीक्षणम् ।६७।। आवयोर्मम प्रियस्य च अ्रङ्गयोरवयवयोः द्रैते भेदे सति भूय: पुनः भूयान् विपुलो वा विरहविप्लो वियोगोपद्रवःस्यात्। तथा अद्रैतेडमे- दे च पुनः स्मितेन मिथोऽनुरागातिशयजातेन ईषद्वासेन स्फीतमुतकष्टं वृद्धं घा अन्योऽन्यवीक्षणं परस्परविलोफ़नं न स्यादित्यर्थ:। पवश्चार्धनारीश्वरव्भ्ेदाभेदोऽस्त्वित्यभिसन्धिः। पद्यमिदं चक्रया मेदामेदप्राप्तिम नोरथं सकामुकत्वं तत्प्रौढिं चावगमयति। औपम्यभित्तिकत्शभावात् संशयालङ्वार: परोक्तो न युक्त: परन्तु

परकीयां तामुदाह्यतुमुपन्यस्यति- परकीया वासकसज्जा यथा। तद्वयवसायं काउपि विस्मिता वक्ति- श्वश्रूं स्वापयति च्छलेन च तिरोधत्ते प्रदीपाङकुर धत्ते सौधकपोतपोतनिनदैः साङ्केतिकं चेष्टितम् । शश्वत्पाश्वविवर्तिताङ्गलतिकं लोलत्कपोलद्युति कापि क्वापि कराम्बुजं पियधिया तल्पान्तिके न्यस्यति ॥६८।। काउपि श्वश्रं भर्तृमातरं छलेन प्रत्यूषभाव्युत्सवदर्शनार्थस्व- पितृगृहगमनव्यपदेशेन चरणसंवाहनेन वा व्याजेन स्वापयति शाय- यति। च तथा प्रदीपस्य गृहमरोः अङ्करं डिम्भं छुलेन नेत्रसन्तापकत्ध- दोषोक्तिकपटेन तिरोधत्ते भिन्युलखलाद्यन्तरितं करोति। कि च सौ- धकपोतपोतानां प्रासादपारावतशिशूनां निनदैः हुंकाररघः साङ्केतिक

Page 140

सुरभिभूषिता। १३३

सङ्गेतसम्बन्धि चेष्टितं स्वसान्निध्यप्रियाह्वानादिसूचक व्यापारं धत्ते धारयति। अपि च शश्वत्पुनः पुनः पार्श्वयोः कक्षाधप्रदेशयोः विवर्ति- ता राख्यापार्शद्ये प्रियान्वेषरोन विवलिता अङ्गलतिका गात्रवच्नी यस्यां क्रियायाम् एवं लोलन्ती भूयो विवसनैः चलन्ती कपोलयोर्द- तिर्यस्यां क्रियायाम तद्यथा स्यात्तथा तल्पान्तिके शय्यासन्निधौ कापि क्कापि क्वचित् क्वचित् प्रदेशे प्रियस्य उपपतेः धिया तमसि निलीय स्थित: स्यादिति सम्भावनया करं न्यस्यति शब्दभीत्या शनैःआरोप- यतीत्यर्थः। अत्राङ्करपदं प्रदीपस्याल्पप्रकाशम्, तादृशस्यापि दीपस्य तिरो- धानं प्रच्छत्रकामुकसङ्गमसोकर्यम, तदस्या: परोढात्वम्, सा तु प्राग्घ- त्; केलि सामग्रीसङ्कलना वासकसत्जातवम् ; साङ्केतिकशब्दविधानं प्रि- यान्वेषणस्य निगूढताम्, सा तु प्राग्वत् ; कपोलद्युतिस्फीतत्व झटि- ति प्रियमिलनसम्भावनाजन्यानन्दम्; करन्यासभूयस्त्वमौत्सुक्यं च द्योतयति। यमकानुप्राससंसृष्टरूपकालङ्कारश्च ॥ ६८॥ सामान्यां तामुदाहर्तुमाचष्े- सामान्यवनिता वासकसज्जा यथा। तन्मनोरथं काऽपि कथयति- चोलं नीलनिचोलकर्षणविधौ चूडामणिं चुम्बने याचिष्ये कुचयोः करार्पणविधौ काञ्चीं पुनः काञ्वनीम्। इत्थं चन्दनचर्चितरमृगमदैरङ्गानि संस्कुर्वती तत्किं यन्न मनोरथं वितनुते वारेषु वाराङ्गना ॥ ६९।। नीलनिचोलस्य कृष्णोत्तरच्छदशाटकस्य कर्षणाविधौ कामुककृते समाकर्षसे चोलं कूर्पासकं याचिष्येर्थयिष्ये। तथा चुम्बने चूडामणि शिरोरत्नं याचिष्ये। पुनः किश्च कुचयोः करार्पणविधौ स्तनयोः परा- मर्शे काश्चनी ह्ैमीं का्ञ्चीं रशनां याचिष्ये। इत्थमेवं चन्दनचर्चितै- रमलयजमिश्रितैः सृगमदेः कस्तूरिकाभिः अङ्गांनि गात्राणि संस्कुर्षती शोधयन्ती वासयन्ती वाराङगना गसिका वारेषु कामुकमिलननिर्णोता- चसरेषु यद्रस्तु मनोरथम् इच्छाविषयीकृतम्, यद्ा, यदू यस्म यदिष-

Page 141

१३४ रसमश्जरी-

यक मनोरथम् इच्छां न वितनुते नैव कुरुते, तत् किं वस्तु न किश्चिदित्यर्थः। तथा च 'निचोल: प्रच्छदपरो निचुलश्चोत्तरच्छदः' इति हैमः, 'चोल: कृर्पासके' इति मेदिनी, 'चूडामणिः शिरोरत्नम्' इत्यमर, 'मृगनाभिमृगमदो मृगः कम्तूरिकाऽपि च' इति माघवश्च। इह मनोरथपद्स्येच्छाविषये लक्षणा मत्वर्थीयोऽज्वा। यदित्यस्य पक्षे वययत्वम्। अङ्गादिवासनेन कामुकचेतसो भटिति वशीकृतियो- ग्यता, तया चातुरी; यियाचिषितवस्तृपादानेन लोलुपत्वं च द्योत्यते।

अथ स्वाधीनपतिकां निरुपयन् लक्षयति- सदा साऽडकूताज्ञाकर-प्रियतमा स्वाधीनपतिका। * साकूताज्ञाकरोभिप्रायानुरूपादेशपालकः प्रियतमो यस्या: सा स्वाधीनपतिका। तदुक्त भोजराजेन- स्वाधीनपतिका सा तु यस्या: पार्श्वें न मुश्जति । प्रियश्चित्ररतक्रीडासुखास्वादेन लोलुपः॥ इति। निष्कषमाह- निरन्तराज्ञा करप्रियत्वमित्यर्थः। एवञ्च सामान्यलक्षणो स्वाभिप्रायानुरूपाज्ञापालनपरत्व-स्वेतरनायि- काननुरक्तत्वाभ्यां नायिकाविशिष्टप्रियवत्त्वं प्रवेश्य तत्त्वमवगन्तव्यम्। सौन्दर्यगरचिताया भेद्ग्रहाय चेष्टा निर्दिशति- अस्याश्रेष्टा वनविहारादि-मदनमहोत्सव- मदा-हङ्कार-मनोरथावाप्तिपभृतयः । आदिपदेन जलचिहारप्रमुखा ग्राह्याः। मदनमहोत्सवः प्रियवशी भावस्थर्याय कामपूजोत्सवः। तथा च रसाणवे- 'अस्यास्तु चेष्टा कथिता स्मरपूजामहोत्सवः' इति। अ्रहङ्करपदपर्य्यायत्वेन मदपदस्यार्थान्तरं कथयति- मदो हर्षोत्कषः ।

  • 'स्यादाकूतमभिप्रायः' इति हेमचन्द्रः।

Page 142

सुरभिभूषिता। १३५

हर्षार्थकोऽपि हि माद्यतिः। अ्हङ्कार आत्मनि प्रियवशोकरणौप- यिकगुणसद्भावाभिमान:। मुग्धस्वाधीनपतिकामुदा हर्तुमाख्याति- मुग्धा स्वाधीनपतिका यथा। सा काचन सखो बते- मध्ये न क्रशिमा स्तने न गरिमा देहे न वा कान्तिमा श्रोणौ न प्रथिमा गतौ न जडिमा नेत्रे न वा वक्रिमा। लास्ये न द्रढिमा न वाचि पटिमा हास्ये न वा स्फीतिमा प्राशेशस्य तथापि मज्जति मनो मय्येव किं कारणम् ॥७०॥ हे सहचरि ! यद्यपि मे मध्येवलग्ने क्रशिमा नववयस्सन्धावा- कृतिपरिवर्तनाभावात् कार्श्ये न अस्ति। तथा स्तने गरिमा गौरवं पीनता न अस्ति। तथा देहे कान्तिमा दीपिः लावण्योत्कर्षः वा पुनः न अस्ति। तथा श्रोणौ नितम्बे प्रथिमा पृथुलत्वं न अस्ति। तथा गती गमने जडिमा स्तैमित्यं न अस्ति। तथा नेत्रे चक्रिमा कौटि- ल्यं वा न अस्ति। तथा लास्ये नृत्ये द्ढिमा दाढर्यम् अभ्यासप्रकर्षः न अस्ति। तथा वाचि वचने पटिमा वैदग्धी न अस्ति। तथा हास्ये स्फीतिमा व्यक्तता वृद्धिर्वा न श्स्ति। तथापि प्राेशस्य प्राणनाथस्य मनश्चेतः मयि एव नत्वन्यत्र यत् मज्जति लीयते; तदत्र कि कारसं को हेतः इति न वेझि तद् बुहि वा इत्यर्थः। गुणातिरेकेणैव वशीभूतोऽस्ति मे प्रेयानिति भावः। तथा च 'मध्योऽवलग्नम्' इति हैमः, 'नितम्बः श्रोशी च' इति धन- अय:, 'लास्यं नृत्यश्च नर्तनम्', 'स्फातिर्वृद्धो' इत्यमरश्। अत्र कान्तस्फीतशव्दाभ्याम् 'दशनकोटिविकासवङ्किमा' इत्यादि- प्राचीनप्रयोगगौरवरक्षार्थ पृथ्वादेर्द्ढादेर्व5डकृतिगणत्वस्वीकारेरो मनिचः सिद्धि:। यत्तु वक्रिमेत्यत्रापि तस्य चिन्त्यत्वमन्यैरुक्तम्, तद् दढादौ वक्रश-

Page 143

१३६ रसमसरी

मध्यादीनां कशिमादिविरह: तथापि तथा प्रारोशमनोवशीकार: किमपि कामनीयकम्; मनसो मजनं पुनबहिरनिर्गमम्, स तदेव, तदुक्तिर्गुणातिरेकाभिमानम्, स पुनः स्वा- धीनपतिकात्वं चावसाययति। बोजानुल्लेखे ऽपि मनोमज्जनोल्लेखाद्विभावनाउलङ्कारश॥। ७० ॥ मध्यां तामुदाहतुमभिधसे- मध्या स्वाधीनपतिका यथा। काचिदालीं कथयति- यदपि रतिमहोत्सवे नकारो यदपि करेण च नीविधारणानि। प्रियसखि! पतिरेष पार्श्वदेशं तदपि न मुश्जति तत्किमाचरामि ।७१ ॥ हे प्रियसख्ति! यदपि यद्यपि रतिमहोत्सवे निधुचनातुलमहे पत्या प्रारिष्सिते मया नकार: निषेधार्थकः नशब्द: उच्चाय्येते। च तथा यदपि करेण हस्तेन नीविधारणानि वसनविमोचनावसरे जघनवासोग्रन्थिग्रह्- णानि मया क्रियन्ते, तद्पि तथापि एवं तदपराधविधानेप गुणलुब्धः एषः त्वयाउपि दश्यमान: भम पतिर्भर्ता पाश्वदेशमुभयतः सन्निकृष्टस्थ- लम् अङ्कलग्नतां यत् न मुश्चति न त्यजत, तत् किमाचरााम किं विद्धामीत्यर्थः। तदीहितविरोघेनापरा्ोउपि गुणलोभाद्वशीभूत एव मे प्रिय इत्याशय:। तथा च 'करो नभों ऽशुहस्तेषु' इत्यजयः, 'नीवि ग्रन्थि विदुनार्या जघनस्थस्य वाससः' इति शाश्वतश्च। इह महोत्सवत्वं निषेधानर्हताम्, सा च तद्विधानेनागसस्तीघत्वम; तथापि प्रियस्य रोषाभाव: गुणगौरवम् ; बहुवचनं धारणानामनिवार्य्य- ताम्, सा तु प्राग्वदेव च द्योतयति। सान्निध्यत्यागहेतुसत्वेउपि तद- नुद्भवोक्तेविंशेषोक्तिरलङ्कारश्च। पुष्पिताग्रा छन्दश् ।। ७॥

Page 144

सुरभिभूषिता। १३७

प्रौढां तामुदाहरतुं व्याहरति- परौढा स्वाधीनपतिका यथा। नायिकान्तरवत्ते पतिस्त्वद् गुणान् कथं प्रशंसतीति सख्या पृष्टा काचिदात्मसौभाग्यं भक्ष्या वर्रायति- वक्त्रस्याधरपल्लवस्य वचसो हास्यस्य लास्यस्य वा धन्यानामरविन्दसुन्दरदृदशां कान्तस्तनोति स्तुतिम् । स्वप्नेनापि न गच्छति श्रतिपथं चेतःपर्थ दृक्पथं काऽप्यन्या दयितस्य मे सखि! कथं तस्यास्तु भेदग्रहः॥७२॥ हे सखि! धन्यानाम् प्रियेण प्रशस्यमानत्वात् पुण्यवतीनां वस्तुत- स्तत्प्रियस्य मेदग्रहादधन्यानाम् अरविन्दसुन्दरद्दशां नलिनललामलोच- नानाम् अपराङनार्ना कान्तः वक्त्रस्य मुखस्य अधरपल्लवस्यौष्ठकिस- लयस्य वचसः हास्यस्य वा तथा लास्यस्य नृत्यस्य स्तुति प्रशसां तनोत्याचरति। मे मम दयितस्य तु यदा स्वप्नेन निद्रयाऽपि किमु जागृत्या काउपि मदन्या रमणी श्रुतिपथं श्रोत्रपदवों चेतःपथं स्वान्त- सरण क्पथमीक्षणाध्वानं न गच्छति श्रुता भाविता दष्टा वा न भवति। तदा तस्य मेदग्रहः अन्याभ्यो मे व्यतिरेकबोधः कथम् शस्तु न सम्भवतीत्यर्थः। अर्थान्तरन्तु न सचेतोमनोहरम्। मेदग्रह एवैकस्या: कस्याश्चित्प्रशंसा सम्भवतीत्यभिप्रायः। अनान्यासां प्रियस्य स्तावकत्वेन भेदग्रहः, तेन रमण्यन्तरभावना- वत्त्वम्, तावता तासां सर्वथा स्वाधीनपतिकत्वाभावद्ारा5धन्या- त्वम्, तत्सत्वेनात्मनो धन्यात्वमिति व्यतिरेकश्च व्यज्यते। अत्याद्यगोचरस्य वस्तुन इतरवैलक्षण्यानचधारणमर्थादेवापति- तमिति 'दण्डापूपिकया Sन्यार्थाग-ऽर्थापत्तिरिष्यते' इति दर्पणलक्षिते-

परकीयां तामुदाहर्तुमाख्याति- परकीया स्वाधीनपतिका यथा।

Page 145

१३= रसमज्जरो

पतिरिह वल्लभः। तद्वशीकृतिदत्ता काउपि सहचरीमाचष्टे- स्वीयाः सन्ति गृहे गृहे मृगदशो यासां विलासकणत- काश्चीकुण्डल हेमकङ्कणभणत्कारो न विश्राम्यति। को हेतु: ? सखि! कानने पुरपथे सौधे सखीसन्निधौ भ्राम्यन्ती मम वल्लभस्य परितो दृष्टिर्न मां मुञ्चति ॥ ७३ ॥ हे सखि ! यद्यपि ताः स्वीयाः स्वकीयाः मृगदशो हरिणलोचना: गृहे गृहे प्रतिगेहं सन्ति। यासां स्वीयानां विलासेन विभ्रमविशेषेण करातां शिञ्जानानां काञ्चीकुण्डलहेमकङ्कणानां रशनाकणभूषणस्वर्ण- वलयानां भणत्कारः शब्दविशेष: न विश्राम्यति न विरमति सतत भव- त्येव। तथापि मम वल्लभस्य कान्तस्य दृष्टिः मामीत्ितुं परितोऽभितः भ्राम्यन्ती सञ्चरन्ती कानने पुरपथे नगरमागे सौधे राजसदने सखीनां सन्निधो निकटे अपि यत् मां न मुश्चति नो जहाति, तत्र को हेतुः किं निमित्तम्? तन्न जाने तत्कथय वा इत्यर्थः। स्वीया विलक्षणा गुणा मयि सन्तोति कथनाशयः। तथा च 'हेम चाष्टापन्ं स्वर्णम्' इति घनञ्ञयः, 'सौधोऽस्त्री राजस- दनम्' इति क्षोरस्वामी च। इह गृहे गृहे इति व प्सायां द्वित्वम्, सा स्वीयात्वं च तत्प्राप्ता- घायासाभावम् ; तासां मृगदकपद्द्योत्ययौवनभूषादिमत्ता रमशोयताम्; तथापि ता विहाय कान्तस्य स्वस्मिन्ननुरागो निस्सीमगुएगौरवम्, तदुक्तिर्यथापूर्वम्: काननत्वं भीषणताम् : पुरपथत्वं बहुलजनाकीण- ताम् : सौधत्वमुच्चैस्त्वाद् दृष्टेररोहणानर्हतां रक्षिलत्तावृतत्वेन भीमतां च; सखोसान्निध्यमपत्रपौचिताम्; काननादौ दृष्टेर्रमणं निर्भोकत्व-नि- स्त्रपत्व-साहसित्वोन्मत्तत्वानि; तानि पुनरासक्त्यतिरेकम्, स च तद्ग- रवौचित्यं चावेद्यति। भ्राम्यन्त्या ममेति गोपालभट्टाङ्गीकृतपाठस्तु भ्रान्तेर्नायिकावृत्ति- त्वोकी तादृशचमत्कारविरहादुपेक्षितः। औपम्यभित्तिकत्वाभावान्न परोक्त: संशयः, विच्छित्यजनकत्वान्न वाडन्योक्ता घिभावना। किन्तु प्रतीयमानव्यतिरेकोऽनुप्रासेन संसृज्यते च॥ ७३ ॥

Page 146

सुरभिभूषिता। १३६

सामान्यां तामुदाहर्तुमाह- सामान्यवनिता स्वाधोनपतिका यथा। पतिरिह वैशिक:। काचिद्वेश्या वयस्यां क्ति- सन्त्येव प्रतिमन्दिरं युवतयो यासां सुधासागर- स्रोत:स्यूतसरोजसुन्दरचमत्कारा दृशो विभ्रमाः । चित्रं किन्तु विचित्रमन्मथकलावैशद्यहेतो: पुन- वित्तं चित्तहरं प्रयच्छति युवा मय्येव किं कारणम्। ७४॥ हे सखि! स्वीयाः परकीयाश्च ताः युवतयः प्रतिमन्दिरं गृहे गृहे यद्यपि सन्त्येव न त्वासादनीयाः। यासां युवतीनां सुधासागरस्य पीयू- षपयोधे: सम्बन्धिनि स्त्रोतसि नदीप्रवाहे स्यूतं सम्बद्ध यत्सरोजं कमलं तद्रत्सुन्दरा रुचिरा: दशो दष्ट: विभ्रमा विलासा विचित्राणां चिलक्षणानां मन्मथकलानां कामकौशलानां वैशयं स्कुटत्वम् उत्कर्ष एव हेतुः प्रयो- जनं तस्मात् समुलसन्ति। किन्तु तथापि युवा तरुराः चित्तहरं मनोहरं वित्तं धनं यत् मयि प्रयच्छृति वितरति पव न त्वन्यवारितो निवतते, तत् चित्रमद्भुतम्, तत्र किं कारणम्? तन्न वेदि इत्यर्थः। तात्पय्य पूर्वषदेव। तथा च 'विशदं स्फुटम्' इति यादव:। अत्र सीव्यतेः सम्बन्धे लक्षणा। वकारो भिन्नक्रमः। मय्येवेत्य- न्वयो नोचितः, स्वीयापरकीययोर्धनहेतुकरत्यभावादेव व्यवच्छेदेन तदथं तद्ुपादानवैयर्थ्यात्। वेश्यान्तरव्यावृत्त्यर्थ तदिति चेत्? न, तस्यापि लक्ष्यत्वात्, पूर्वार्ध्धस्वरसव्याघाताच्च। मन्मथकलेत्यादिना द्रव्यदानहेतोः स्वयं कथनेउपि कि कारणमिति प्रश्नो न युक्त इत्याक्षे- पस्त्वन्वयान्यथाकरगोम निरस्तः। स्वतोऽमबुसरणरूपस्य स्रोतस: सागरे उसम्भवेपि नदीसम्बन्धोपकल्पनेन तरङ् स्रोत:पदस्य लक्षणाड क्ाकारेण वा परिहरणीयः । एवकारेण युवतीनां सौलभ्यम्; तत्प्रवा- हसंसर्गेण दग्विभ्रमाणां चापल्यमाह्नादकत्वं च; कामकलाल्लासकतवेन त्वर्थापन्याउब्गसङ्गस्य विशेषतस्तत्यम्; द्रव्यदानमन्तरेणेव सुलभा: कामकलाकुशला युवतीविह्ाय स्वस्मिन्नासक्तवर्णनेन स्वगुगोत्कर्षः,

Page 147

१४० रसमअरी-

तदुक्त्या स्वाधीनपतिकात्वम् ; युधत्वेन सकलरमणोस्पृहणीयता, तया तरुण्यन्तरमिलनसौकर्य्यम्; वित्तस्य चित्तहरत्वेनादेयता; एवशब्देन परनिवार सोवि द्रविएावितरणपरायणत्वम्, तेनासक्त्यतिरेका, तावता पूर्ववत्स्वगुणात्कर्षश्र सूच्यते।

अभिसारिकामन्ते निरूपयंल्क्षयति- स्वयमभिसरति प्रियमभिसारयति वा या साडभिसारिका। या कान्तसङ्गमाय सद्कतं गच्छति, तमेव वा सङ्केतं दृत्यादिद्ाराSडग- मयति, साडभिसरणाभि सारणान्यतरकर्तृत्वादभिसारिका। तदुक्तम्- या कान्ताउभिसरेत्कान्तं सारयेद्वाऽभिसारिका। इति। पवश्च स्वसङ्गमोदु देश्यकसङ्केतस्थलाभिसरणकतृत्व-स्वकमकस- ङ्ेतस्थलाभिसारणकर्तृत्वान्यतरसम्बन्घेन प्रियविशिष्टत्वमभिसारिकात्वं पर्यवसन्नम्। विशेषावगमाय चेध्रा: पृथङ निर्दिशति- अस्याश्रष्टाः समयानुरूपवेषभूषण-शङ्गा-प्रज्ञानपुण्य-कपट- साहसादय इति परकीयाया: । अस्या: परकीयाभिसारिकाया: समयानुरूपं ज्योत्स्ना तमिस्रा दिवस-वर्षादिकालानुसारम् शुक्ककृष्णादिवेष-सरवनीरवादिभूषरधारण- म्। शङ्का रहस्यमेदादातङ्ग:। प्रज्ञानेपुण्यमभिसारनिगूहनप्रावीण्यम्। कपटो गुरुजनादिवञ्चनम्। एता: परकीयायाश्चेष्टा, तदभिसारप्रका- शस्य विशेषलज्जाबीजत्वात्। स्वकीयाया: पुनर्विशेषमाह- स्वीयायास्तु प्रकृत एव क्रम: । स्व्रीयाभिसारिकाया: पुनः प्रकृतः पूर्वोक्त: पतिशुश्रुषाप्रभृतिरेव न तु तादृशवेषादिधारणम्। क्रमोभिसाखव्यापार:। तत्र हेतुमुपन्यस्यति- अलक्ष्यतासम्पादकस्य श्वेताद्याभरणस्य स्वीयाभिसारिका- यामसम्भवात्।

Page 148

सुरभिभूषिता। १४१

अलच्यताउज्ञेयता। न द्ि स्वीयायाः सङ्कतगतौ लोकरवगतायाम- पि परकीयावदाक्रोशशङ्का समुदेति, तत्किमिति सा तथा निलोयाभि- सरेदित्यभिसन्धिः। अत एव ज्योत्स्नाउभिसारिकादिभेदत्रयं परकीयामुपक्रम्येव मूले

त्रैधानुकूला। नन्वेवं दिवसाभिसारिकोदाहरणश्लोकघटकशुद्धान्तपदोपादानं स्वोयातावद्भेदाङ्गोकारे मानमिति चेत् ? मैवम, शुद्धान्तेऽपि व्यभिचारप्रचुरप्रसिद्धः परकीयात्वस्य सम्भ- वादिति प्राञ्चः । अर्वाश्चस्तु गुरुजनप्रतिबन्धेन गृहे स्थलमलब्धा प्रियसङ्गतये बहिः सङ्केतं गच्छन्त्या: स्वोयाया अपि लोकलज्जापरवशतया तादृशवेषादि- भिरात्मनिह्ववमुचितं चमत्कारकं च सम्मन्वानाः र्वीयाधत् सामान्या- या अपि तान् भेदानूरीकुर्वन्ति।

मुग्धाऽभिसारिका यथा। त्रपयाउभिसरणे विलम्बमानां काचिदाचष्टे- दूती विद्युदुपागता सहचरी रात्रिः सहस्थायिनी दैवज्ञो दिशत स्वनेन जलदः प्रस्थानवेलां शुभाम् । वाचं माङगलिकीं तनोति तिमिरस्तोमोऽपि फिल्ठीरवै- र्जातोऽयं दयिताभिसारसमयो मुग्धे विमुश्च त्रपाम्।७५॥ हे मुग्धे ! विद्यच्चपलैव दूती सश्चारिका उपागता शह्वानाय प्राप्ता तथा रात्रिनिशेव सहचरो सखी सहस्थायिनी सहाया अस्ति। किञ्च जलदो घन एव देवज्ञो गणकः स्वनेन स्तनितेन शुभां मङ्गलक- रीं योगाधियोगादिमरतीं प्रस्थानवेलां यात्रासमयं दिशत्याश्ञापयति। अपि तथा तिमिरस्तोमस्तमस्समूह एव बन्धुजन: यद्राऽचेतनो यदा स एवं करोति, किमुत तदा चेतन आलोजन: भिल्लीरवैर्भृङ्गारीस्वनैः

Page 149

१४२ रसमञ्जरी-

माङ्गलिकी कल्याणप्रयोजनां घाचं 'गम्यतामर्थलाभाय क्षेमाय विजया- य च' इत्यादिगिरं तनोति पल्लवयति मुहुर्व्याहरति। पवञ्च अयं वि- द्यमानः दयिताभिसारसमयः प्रियसङ्गेतगमनकालः जात उपस्थितः। तस्मात् त्रपां हिय विमुश्च जहीहीत्यर्थ:। अभिसतु त्वय्यतां लजया शुभप्रस्थानवेलाऽतिक्रमो न विधीयता- मित्याशयः। तथा च 'दैवज्ञगराकावपि' इत्यमर, 'झिल्लिका वर्षकरी भृङ्गारि- का च सा' इति हैमश्च। इह मङगलं प्रयोजनमस्या इति विग्रहे 'प्रयोजनम्' इति सूत्रेण ठज्। सहचरीशन्दस्य सख्यां रूढेरन सहस्थायिनीशब्देन पुनरुक्ति:। विद्युतो दूतीत्वारोपेण क्षणमात्रस्थायितया प्रस्थाने शोघ्रकारिता, अनाकारिता कथं गमिष्यामीत्याक्षेपसमाधिश्व; रात्रेः सहचरीत्व-सहस्थायित्वाभ्या मेकाकिन्याश्चपलया वा सह मे गमनं कथं स्यादिति वितर्कनिवृत्ति :; जलदस्य दैवजत्वेनालअध्यादेशता; वेलायाश्शुभत्वेनानतिक्रमणीयता, सहायाप्ावपि शुभसमयं विना कथं प्रस्थास्य इत्याशङ्काउनवकाशश्; दिशतीति वर्तमानार्थकतिडा तदादिष्टप्रस्थानस्य सद्योऽनुष्ठयत्वम्; तमःस्तोमस्य शकुनशंसकत्वेन बन्धुत्वं प्रस्थानस्य झटिति विधेयता च व्यज्यते। जनान्तरस्यापि प्रतिष्ठासोर्दूत्यागममुहूर्तादेशशुभशंसनादि प्रसिद्ध- मिति च्छायासमासोक्ति:। कस्यचिन्मते प्रतीयमानोत्प्रेक्षा,। विद्युदादीनां दृतीत्वाद्यारोपस्य शाब्दत्वात् तिमिरस्तोमस्य बन्धु- जनत्वारोपस्य चार्थत्वादेकदेशविवर्तिरूपकमलङ्गारञ् ॥७५ ॥ मध्यां तामुदाहतुमुपन्यस्यति- मध्याऽभिसारिका यथा। नायकस्तां वक्ति- भीताऽसि नैव भुजगात्पथि मद्सुजस्य सङ्गे पुनः कमपि कम्पमुरीकरोषि।

Page 150

सुरभिभूषिता। १४३

मद्राचि साचिवदनाऽसि किमाचरामि ॥७६ ॥ हे तन्वि! त्वं पथि मार्गे सुजगात् पदाउभिमृष्टात् सर्पात् नैव भीता त्रस्तासि। पुनः किन्तु मद्भुजस्य मम बाहोः सङ्गे संस्पर्शे कमपि विलक्षणं कम्पं वेपथुम् उरीकरोष्यभ्युपगच्छसि वहसि। तथा अम्भोधरध्वनिभिः सजलघनस्तानतैः अक्षुभिता भीत्या असञ्चलिता5- सि। किन्तु मद्ाचि मम एकस्मिन्नपि वचसि श्रुतायां साचि व्रीडेनो- द्रेगेन वा तिर्यग् वदनं यस्यास्ताददशी यत् असि, तदिह त्वदावर्जनाय किमाचरामि किं विद्धामि तन्न जाने इत्यर्थ: । सर्वथा प्रतीपदर्शिन्यास्तवावर्जनं दुष्करमेवेत्याकूतम्। समग्रश्ोकेन बाहुभुजङ्गयोरमघध्वनिनायकवाचोरौपम्यम्। अत्र भुजगाम्भोधरध्वनिभ्यः सहजभीषरोभ्योयभीत्या नायकभु- जवाग्म्यां निसर्गप्रियाभ्यामपि भोत्या चामता; तया तदार्जवापादना- शक्यता; वदनस्य साचीकृत्या लजोदेंगो; किमा तदाराधनोपायाभा- चश्रच प्रतीयते। किमपीति पाठेव्ययत्वेन सङ्गविशेषएत्वमीषदथत्वम- तिसङ्क कम्पातिशयौचित्य द्योतकत्वं च। अक्तुभिताऽसीति प्रसज्यप्रति षेधनञः समासघटकत्वेन विधेयाविमर्शदोषस्तु असीति क्रियापदस्था- नेऽपिशब्दसन्निवेशेन परिहाय्यः, पर्युदासनञः समस्तत्वेउप्यदोषात्। अत्र न चुभिताऽसीति पाठो युक्त: इति चदन्तश्छन्दोभङमुपैक्षन्त। सञ्चलनार्थकारक्षुभेमंन्थेतराथ का। भीतिहेतुसत्वेऽपि तद्नुद्गवाद्विशे- बोक्तिसंसृप्रा विभावनालङ्कारञ्॥७६॥ परोढा तामुदाद्र्तुमुपक्रमते- प्ोढार्डाभसारिका यथा। तस्या मन्मथमनोरथमन्तरेशैव सङ्केतागमं सम्भावयन्तं काचिद्क्ति- स्फुरदुरसिजभारभङ्गुराङ्गी किसलयकोमलकान्तिना पदेन। अथ कथय कथ सहत गन्तुं यदि न निशासु मनोरथो रथ: स्यात्।।७७।। अथ यदि मनोरथ: प्रियसङ्गमस्य अभिलाष एव रथः स्मरसम-

Page 151

१४४ रसमसरी-

रगमनेपयोगी स्यन्दन: न स्यात्, तदा स्फुरतो: समुब्सता: उन्नमते।: उरसिजयो: स्तनयो: भारेण भरेरा गौरवेग भङ्गराण्यवनतानि अ्रद्गानि यस्यास्तादशी कामिनी किसलयस्येव कोमला रुचिरा कान्तिर्यस्य तेन। यद्वा, किसलयवत्केमलेन मृदुना कान्तिना कान्तिमता च पदेन चररोन निशासु यामिनीषु तत्रापि तमिस्रासु कथं केन प्रकारेश गन्तु- मभिसर्तु सहेत क्षमेत शक्ता स्यादिति कथय व्रृह्ीत्यर्थः। मन्मथमनोरथ एव बलात्तामानयतीत्यभिप्रायः। तथा च 'युद्धार्थे शताङ्ग: स्यन्दनो रथः' इत्यमरः, 'छद दलम्। नवे तस्मिन् किसलयम्' इति हैमः, 'भरोऽतिशयभारयोः' इत्यनेकार्थकोशश्च। इहाथेत्यनेन प्रश्नद्वारा तदर्थस्यासम्भाव्यता; मनोरथस्य रथत्वो- क्त्या शोघ्रगामित्वानायासलभ्यत्वे; वक्षोजभारेणाङ्गानां भङ्गुरतया पद- स्य नवपललवकोमलतया च कामनीयकम् ; रथं बिना गन्तुमयोग्यता च; निशात्वेन बहुतवेन च तमोबाहुल्येनोञ्चावचप्रदेशानां आ्षातुमशक्य- तया गमनायोग्यताच द्योत्यते। कौमुद्युकं कान्तिपदाधिक्यं भावक्तान्त- कान्तशब्दादिन: कल्पनया परिहतम्। 'कन्यायाः कलघौतकोमलरुचे।' इति प्राचीनोक्तिगौरवात्कोमलपदस्य रुचिरार्थता ऽवसोयते। यमकानुप्राससंसृष्टा स्तनभराक्रान्ताया मृदुपदाया निशासु गम- नान्यथाऽनुपपतत्या मनोरथस्य रथत्वकल्पनादर्थोपत्तिरलद्वार:। पुष्पि- ताग्रा छन्दश्।। ७७ ।। परकीयां तामुदाहर्तुमाचष्रे- परकीयाऽभिसारिका यथा। कथमिदानी कुसमयेऽभिसरिष्यसीति पृच्छन्तीं सर्खी नायिका, तामेव तत्कथयन्तीं सखी वा वद्ति- रभसादभिसतु मुद्यतानां वनितानां सखि ! वारिदो विवस्वान्। रजनी दिवसोऽन्धकारमर्चि- विपिनं वेश्म विमार्ग एव मार्गः ॥ ७८।।

Page 152

सुरभिभूषिता। १४५

हे सखि ! रभसात् कान्तमिलनोत्सुक्यज् वेगात् हर्षाद्ा श्भि- सतु सङ्केतं गन्तुम् उद्यतानामुद्युक्तानां वनितानामतिरक्तयोषितां वारिदो जलद एव विवस्वान् सूर्यः भवति। तथा रजनी निशा एव दिवसो वासरः भवति। तथा अन्धकारं तम एव अर्चिरग्निर्ज्योतिः भवति। तथा विपिनं काननमेव वेश्म वासः सदनं भवति। तथा विमार्ग: कद- ध्वा एव मार्ग: पन्था: भवति इत्यर्थः। रहस्यमेदाद् भृशं विभ्यतीनामभिसारिकाणामुवित एवायमव- सर इतरजनभीतिराहित्यादित्या कृतम्। तथा च 'रभसो हर्षवेगयोः' इति मेदिनी, 'वनिता जनितात्यर्था- नुरागायां च योषिति' इति विश्वः, 'अन्धकारोऽस्तियाम्' इत्यमरः, 'सदनं सद भवनं धिष्ण्यं वेश्माथ मन्दिरम्' इति धनअयश्च।

कर्या आसक्तिविशेष :; चारिदत्वेन मार्गपङ्किलीकरणशीलम्; विवस्वत्वेन तच्छोषकत्वम् ; रजनीत्व्रेन सश्चरणानवसरत्वम्; दिवसत्वेन तत्प्रति- कूलता; अ-कारत्वेन दृष्टिशक्तिहारकतया गतिरोधकत्वम्; अरचिष्ट्वेन तद्विरुद्धकार्यकारिता; विपिनत्वेन भीषणतया स्थित्ययोग्यता; वेश्मत्वेन तदन्यथाभाव:, विमार्गत्वेनापरिचितत्वमगस्यता च; मार्गत्वेन तत्प्न- तीपम् : इतरघैलक्षण्येन गमनस्य गोष्यता, तया रतेः, तथा तु पर- कोयात्वं च घस्तु व्यज्यते। विरेधस्यापातिकप्रतीते विरोधाभासो उलङ्कार:। मालभारिणो चछन्दुश्। ७८॥। पतत्किलाभिसरणोदाहरणमेव, अभिसारणस्य तु- यावन्मद्यमदप्रमादविवशः सुभो जनो न्तःपुरे यावच्चैष न मुच्यते जलमुचा घैरोच तारापति:। यावद् द्वारमिदं न रक्षकजनैरास्थीयते सम्प्रति क्षिप्रं तावदसो स्मरामयवतां चैद्यः समासादयताम्।। इति प्रागुक्मेवोदाहरणम्। अथ यथापूर्वे परकीयाभिसारिकामपि सामान्येनेदाहत्य तस्या :- संस्कृतात्प्राकृतं मिष्टं ततो 5पभ्रंशभाषणम्। सतः प्रियतरा वेश्या सर्वतश्चाभिसारिका॥ १० रस०

Page 153

१४६ रसमअरी

इति भर तेक्त्या Sतिशयानन्ददानान्नायिकासु श्रेयस्त्वसूचनाद्विशेषो- दाहरणमदत्त्वाउपरितुष्यन् कविर्ज्योत्स्नाभिसारिकामुदाहतुं व्याहरति- ज्योत्स्नाऽभिसारिका यथा। काचिद्विस्मिता परां व्रवीति- चन्द्रोदये चन्दनमङ्गकेषु विहस्य विन्यस्य विनिर्गतायाः। मनो निहन्तुं मदनोऽपि बाणान् करेण कौन्दान् बिभराम्बभूव।। चन्द्रस्य सुधांशो: उदये अङ्गेषु गात्रेषु चन्दनं पाटीरद्रवं विन्यस्य विलिष्य तथा विहस्य विशेषेण स्मित्वा विनिर्गतायाः अ्रभिसटृरतायाः मनो मानसं निहन्तुं वेडुम् तद्गर्वमसहमान: मदन: कामोऽपि कौन्दान माध्यकुसुमस्वरूपान् वाणानिषून् करेणा बिभराम्बभूव इव दधारेत्यर्थ:। कामोद्दीपक कुन्दविकासेने।पकृता वर्ितेत्कण्ठा च साडभिसतेति तात्पर्यम्। तथा च 'कुन्दो माध्येऽस्त्री' इति मेदिनी। इह शिचोनुपलब्घेनिंहतार्थत्वाच्च हन्तेर्न प्रापरो शक्ति: किन्तु हिंसायामेव। चन्द्रपद्माह्वादजननद्वाराऽभिसरणोपयोगित्वम्; कम्र- त्ययोऽम्वानामनुकम्व्यताम्, सा तेषां वियोगतानवम्, तच्चाभिसरणौ- चित्यं विरहपाण्डिम्नाउलचयत्वं च; चन्द्रोदयेऽपि चन्दनलेपो निका- मालक्यतासम्पादनम्, तदभिसरणगूढतामुखेन परकीयात्वम्; विभ्या- सश्न्दनस्य सुविधानं मध्ये कृत्वा लोकर्भटिति परिचेतुमशक्यताया: करराम्, तत्पूधवदेव; हास: पूर्षधत् सम्यगलक््यतासम्पादनजन्यं प्रमदं मद्ं घा; मनसो वेधः तस्यवेन्द्रियराजत्वेन सर्वापराधिताम्: कौन्द- बाणधारणं श्वेतपरिच्छदायाः शवेतेनैव बारोन वेधे सर्वथौचित्यं च सूचयति। प्रतीयमानोत्प्रेक्षा उलङ्कारश्॥। ७६॥

तमिस्राऽभिसारिका यथा। कश्िदाह- नाम्बुजैन कुमुदैरुपमेयं स्वैरिणीजनविलोचनयुग्मम् । नोदये दिनकरस्य नवेन्दोः केवले तमसि तस्य विकास:॥८०।

Page 154

सुरभिभूषिता। १४७ स्वैरिणोजनस्थाभिसारिकागसास्य विलोचनयुग्मं नयनद्वयम् अ्र्प्र- म्बुजैः सूर्योदये विकासिभि: कमलैः उपमेयमुपमातुं तुलयितुं योग्यं न अस्ति। वा पुनः कुमुदैः चन्द्रोदये विकासिभिः कैरवैः उपमेयं न भरवति, यतः तस्य तन्नत्रयुगस्य दिनकरस्य भानो: उदये उद्गमे विका- सः स्फुटता न भवति। वा पुनः इन्दोश्शशिनः उदये विकास: न भव- ति, किन्तु केवलेऽवधारिते तमसि तिमिरमात्रे तस्य विकासो भवति इत्यर्थः । कृष्णाभिसारिका उन्धतमसावृतमपि मार्ग सुपश्यन्तो सुखं गच्छती त्यद्भुतमिति भावः। तथा च 'केवलश्चावधारितः' इति शा्वतः। अत्र नञ्दयाभावे पृथगभावयोरवगमो न स्यात्। एकतरोपादाने तु परत्रान्वय एव दुलभो भवेदित्येषैव नागेशोक्तनञद्योपादानप्रयोज- नचिन्तायाः प्रत्युक्ति:। व्यक्रयमविशेषं भावकुक्षौ निक्िष्य दशितम्। स्वेरिणोद्दग्दयं कमलकुमुदान्यतरसाइश्याभाघवत्। सूर्यचन्द्रान्यतरोद्येऽविकासित्वे सति तमोमात्रे घिकसित्वादि त्यनुमितिरेवालङ्गारः, प्रतिज्ाहेत्वोः स्पष्टमुपात्तत्वाश्चमतकारित्वाञ्च। कोमुदोकृदुक्तो व्यतिरेकस्तु सादश्यनिषेधस्य शाष्द्त्वेन नोचित:। 'स्वागता रनभगर्गुरुणा च' इति केदारलत्तितस्व्रागता च्छन्दश्॥ दिवसाभिसारिकामुदाहर्तुमाह- दिवसाभिसारिका यथा।

पल्लोनामधिपस्य पङ्कजदशां पर्वोत्सवामन्त्रणे जाते सदजना मिथःकृतमहोत्साहं पुरः प्रस्थिता:। सव्याजं स्थितयोविहस्य गतयोः शुद्धान्तमत्रान्तरे यूनो: स्वित्नकपोलयोर्विजयते कोऽप्येष कण्ठग्रहः । ८१॥ पल्लीनामल्पग्रामोणान् अतिपस्य प्रभो: पङ्जटशां नलिनेक्षणानां योषितां पर्वोत्सवाय तिथिविशेषप्रयुक्तोद्धवाय श्रमन्त्ररो निमन्त्ररो आह्वाने जाते समागते सति समजना गृहवासिनो मतुष्या मिथोS

Page 155

१४८ रसमख्री-

न्योऽन्यं कृतः महान् उत्साहा उध्यवसायो यत्र तद्यथा स्थात्तथा पुरोड श्रे प्रस्थिता: पह्लीपतिगृहं प्रयाताः यदाभूवन् अवान्तर एतन्मध्ये सव्याजं सच्छलं मृष्व किश्चित्कारणमपदिश्य स्वगृह ए स्थितयो न तु तैः सह गतयो: विहस्य अहो एते वश्चिता एवेतीप्रसिद्धिजन्यह- र्षाद्धतेर्वों स्मित्वा शुद्धान्तमन्तःपुरं रहः कक्षान्तरं वा गतयोः प्रात्तयोः स्विन्नकपोलयोः मिथः स्पर्शेन सात्विकभावोदयात् सघर्मगण्डयोः यूनोस्तरुण्यास्तरुणस्य च कोउप्येष विशिय शंसितुमशक्यः त्रान- न्दाधिवयदानात् सर्वातिशायो वा बुद्धिविषयः कण्ठस्य मिथो ग्रह आश्लेषः विजयते सर्वोत्कर्षेण वर्तत इत्यर्थः। न विना विप्रलम्भेन शङ्गारः पुष्टिमश्तुते। कषायिते हि वस्रादौ भूयान् रागो विवर्धते॥ इत्याम्नानादू सदा लोकलज्जया विश्लिप्टयोराकस्मिकाश्लेषो निर- वधिरभूदिति भाव:। तथा च 'पल्ल्यल्पग्रामकुहिन्याः' इति मेदिनी, 'तिथिभेदे क्षरो पर्ष' इत्यमर, 'शुद्धान्तोऽन्तःपुरे राजो रहः कक्षान्तरेउपि च' इति विश्वश्च । इह पल्ीबहुत्वमधिपकत्वं च प्रभावोत्कर्षम्, सच तदङ्गनामन्त्रण- स्यावश्यपूरणीयतां गृहवास्यशेषजनगमन.चितीञ्च; सझजनपदमाबाल- वृद्धगमनम्, तत्तयो: रहसि विहारोपपत्तिम; सव्याजस्थितिर्लोकल- ज्जाभाति-रत्युत्कटत्वानि पुरस्कृत्य परकीयात्वम्; कण्ठग्रहस्य जयोऽ- घसानाभावं च सूचयति। दिवासम्भोगनिषेधाक्षेपस्तु परकीयाप्रकरणो न सङ्गतः, तत्र स्मृति- भ्यः सर्वथा जलाअ्जलिप्रदानात्। 'श्रुतिवृत्त्यनुप्राससद्दचरकाव्यलि- ड्ालङ्कारश्त ॥ र ॥ एघमस्या उदाहरणदर्शनादन्येउपि मेदा ज्ञातव्या:। तत्र वर्षाउभिसारिका यथा- वातोद्घूतमुखी प्रसृष्टतिलका.सालक्तरक्तांशुका मेघानां निनदेन भीतवदना गत्वा प्रियस्यालयम्। देहि द्ारमितीह तेन गदितुं वीडेन वर्षाहता

Page 156

सुरभिभूषिता। १४६ पादौ - पुरकर्दमप्रतिहतौ संशब्दयन्ती स्थिता॥ स्वैरिण्याडिपद प्रयोगाच्छ्ष्टाम्नानाच परकीयाया मेवैतेऽन्तर्भवन्ति। सामान्यां पुनस्तामुदाद्वर्तुमुपक्रमते- सामान्यवनिताऽभिसारिका यथा। वेश्यामभिसरन्तीं विलोक्य कोउ्याह- लोलचोलचमत्कृति प्रविलसत्काश्चीलताभडकृति

स्फूर्ज होधिति विस्फुरद्रति चलचामीकरालड्कृति क्रोडाकुञ्जगृहं प्रयाति कृतिनः कस्यापि वाराङगना ॥ ८२ ॥ वाराङ़गना गणिका लोलतः गतिविध्रमेण तरलोभवतः चोलस्य नामकदेशग्रहणात् निचोलस्योत्तरच्छदस्य चमत्कृतिश्चमत्कारो यत्र तथा प्रविलसन्त्या: तदङ्गसङ्गात् अतिशोभमानायाः काञ्चीलताया मेख लवल्लया: भङ्कृतिशि्शिक्चितविशेषो यत्र तथा न्यश्चता नोचैगच्छता कञ्चकबन्धेन कूर्पासकग्रन्थिविशेषेण बन्धुराऽऽनता अत एव चलन्ती साचिप्रसरन्ती वक्षोजावेव कुम्भो घटो ताविव वा तयोरुन्नतिरुत्सेधो यत्र तथा स्फूर्जन्ती परितोउनुसरन्ती दोधिति: कान्तियत्र तथा चिस्फु रन्ती विलसन्ती गतियत्र तथा चलन्त्यश्चञ्चलाः चामीकरालङकृतयो हेमभूषणानि च यत्र कर्मणि तद्यथा स्यात्तथा कस्याप्यतिभाग्यशालिन: कृतिनः पूर्वपुण्यजुषः क्रीडाकुञ्जगृहं केलिलतानिकेतनं वारेषु नियताव- सरेषु प्रयाति गच्छतीत्यर्थः। महाभाग्यमन्तरेण नैदृशी कामिनी कमष्यभिसरतीति भाव:। तथा च 'न्यगनीचम्' इति हैमः, 'बन्धुरं तून्नतानतम्' इत्यमरश्च। अ्त्र चोललोलनेन गतौ विलास: भूषरभक्कारेण गतौ शीघ्रतावि- भ्रमश्च, शाधयेण कामुकसमागमौतसुक्यम्, तेन कामुकभाग्यम्; कान्ते: प्रसरशेनाञ्चलचाश्चल्यद्वारा भूषाव्यक्ति: तत्सौन्दर्य्यातिरेकश् ध्वन्यते।

Page 157

१५० रसमसरी-

रसार्णचकारादयस्तु प्रेष्यामव्यभिसारिकां स्वोकृत्य- स्नस्तस्त्रक्वरीभर सुल्लितव्यावृत्तिहालामदै- रव्यक्ताक्षरजल्पितं प्रतिपदं वित्तिप्बाहालतम्। सङ्केतालयमेत्य कङ्कणरवैरुद्वोध्य सुप्तं प्रियं प्रेष्या प्रेमवशात्तनोति निटिलभ्रवल्लिसन्तर्जनम्॥। इत्युदाहरन्ति, विशेषेाभिसारिकाभेदचेष्टा निर्दिशन्ति च। दर्पणो पुनस्तासामभिसारस्थानान्यपि- 'क्षत्रं वाटी भग्नदेवालयो दूतोगृहं वनम्। मालयं च शमशानं च नद्यादीनां तटं तथा। एवं कृताभिसाराणां पुंश्चलीनां विनोदने। स्थानान्यष्टौ'।। इत्यभिहितानि। प्रदर्शितपूर्वान्नायिका मेदान् सहेतुनिर्देशमनूद्दिशति- सुग्धाया लज्ापाधान्येन, मध्याया लज्ामर्दनसाम्येन, प्रग- ल्भाया: प्राकाश्यपाधान्येन, धीराया धैर्यपाधान्येन, अधीराया अधैर्य प्राधान्येन, धीराधोराया धैर्याधैर्यप्राधान्येन, ज्येष्ठायाः स्नेहा- विक्यप्राधान्येन, कनिष्ठायाः स्नेहन्यूनत्वप्राधान्येन, परोढायाः स- ङुसिमाधान्येन, सुग्धाया इव कन्यकायाश्च, सामान्यवनिताया धन- प्राप्तिपाधान्येनाष्टनायिकावर्णनमिति विशेषः । लज्ाप्राधान्यादिपदेभ्यो हेतौ तृतीया। लज्जादिप्राधान्य मुग्धादीनां मिथो भेदे धीरमुग्धाद्यकविशतिविधत्वे निबन्धनम्। अष्टविध्यत्वे त्वच- स्थामेद एव हेतुरिति बोध्यम्। सङ्गुप्ती रहस्यगोपनम्। प्राकाश्यं प्रगल्भता। सुग्धावत्कन्यकाया लज्जाप्राधान्येनेति शेष:। मुग्धाकन्यकयोर्मन्नये सामार्न्यवशेषभाच पवेत्युक्तमेव। यथाश्रुते तु परिएयोऽपि भेदक: । विशेषो मेदः। अथावस्थाविशेषवशेन प्रवत्स्यत्पतिकाउभिधं नवममपि नायिका भेदं निरूपयिष्यन् दाव्याय तावदमरुकविकृतोदाहररं दर्शयति-

Page 158

सुरभिभूषिता। १५१

प्रवासार्थ प्रतिष्ठासमानं प्रियं वारयितुं काचिद्ङ्या स्वजीवितं वद्ति- प्रस्थानं वलयेः कृतं प्रियसखैरसरैरजसरं नतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं बुद्धयाऽपि गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित ! पियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥८३॥ हे जीवित ! मम जीवन ! प्रियतमे कान्ते यातुं विदेशं गन्तुं निश्चि- तं कृतनिर्रायं चेतो मनो यस्य तादशे न तु गच्छति सति वलयः कङ्करः प्रस्थानं यात्रा कृतं विहितं प्रियप्रवासश्रवणजन्यविरहकार्श्येन करादुभ्र- ष्टम्। तथा प्रियसखैरतिप्रियैः अस्त्नैरश्रुभिः अ्विरलं नवं पतितम्। एवं धृत्या धैरय्येण क्षणं काललवम् अपि का कथा यामदिनादीनां न आसि- तं नैध स्थितम्। तथा बुद्धया चेतनयाऽपि पुरोडग्रे एव न तु पश्चात् गन्तुं व्यवसितमुद्युक्तम् । इत्थं यदि सर्वेडखिलाः भवत्सुहृद: समं सहृष प्रस्थिता: प्रयाता, तदा त्वयाऽपि गन्तव्ये प्रस्थातव्ये निश्चिते सति प्रियसुद्ृदां दयितमित्राणां सार्थः सङ्गातः किमु कथं त्यज्यते अरवश्यं गम्यताम् इत्यर्थः। त्वत्प्रस्थानोत्तरं मज्जीवनं न स्थास्यतीत्यवगत्य मा प्रवात्सीरिति प्रियोपदेशोडभिग्रेतः। तथा च 'सार्थो वणिक्समूहे स्यादपि सद्गातमात्रके' इति मेदिनी। इह वलयभ्रंशादिभि: कार्श्यम्, तेन विरहव्यलीकम्; अ्स्त्नस्य प्रियसखत्वेन हृदयस्थत्वम् ; धृतिबुद्धयोः स्त्रीत्वेन स्वजातिप्रेम्णा स्थि- त्यौचित्यम् : प्रवालगते निश्चयेन भाविता विप्रलम्भशृङ्गारश्च प्रतीयते।

वक्तव्यशेषमाह- इत्यादिप्राचीनग्रन्थलेखनादग्रिमक्षणे देशान्तरनिश्चितगमने पेयसि प्रवत्स्यत्पतिकाऽपि नवमी नायिका भवितुमर्हति॥ प्रवत्स्यन् प्रवासं गमिष्यन् पतिर्यस्या इति विग्रहः। एवं प्रवसत्प

Page 159

१५२

तिकाऽपि दशमी नायिका सिद्धयति। तदुदाहरसन्त्वग्रे व्यामः । विश्वनाथसत्विद्मेव तदुदाहरणमभ्युपागमत्।। तत्र हेतुमभिधसे- तथा हि, तस्याः प्रोषितपतिका-विप्लब्धो-त्कासु नान्तर्भावः, भर्तुः सन्निधिवतित्वात्। न कलहान्तरितायामन्तर्भावः, कलहाभा- वादनवमानितपतित्वाच्च। नापि खण्डितायामन्तर्भावः, भ्रियस्यान्यो- पभोगचिह्नितस्यागमनाभावात्, प्रियायाः कोपाभावदर्शनात, का-

सकसज्जायामन्तर्भावः, वारनियमाभावात्, सज्जीकरणाभाव-निर्वे- दादिदर्शनाच। न स्वाधीनपतिकायामन्तर्भावः, अग्रिमक्षण एव सङ्गस्य विच्छेददर्शनात। न हि स्वाधीनपतिकायाः कदाचिदपि सङ्गविच्छेद इति सम्प्रदायः । व्रजन्नपि पतिः स्वाधीनपतिकया निरुध्यते। अन्यथा भर्तरि स्वाधीनत्वमेव भज्येत। नेह तथा, सर्व- था भर्तुर्विदेशगमनात्। किंच निर्वेदाश्रुपातनिःश्रासवनविहारादि- मदनमहोत्सवव्यतिरेकदर्शनाच्च। नाप्यभिसारिकायामन्तर्भावः, अ- भिसारोत्सवाभावात अन्तस्तापदर्शनाच्चेति युक्तमुत्पश्यामः। निगदव्याख्यातमिदम्। अयमेव प्रवसत्पतिकाया अपि स्थापना- या अपि क्रमः। इत्थं प्रवत्स्यत्पतिकासत्वं स्थापयित्वा लक्षयति- लक्षणान्तु-यस्याः पतिरग्रिमक्षणे देशान्तरं यास्यत्येव सा प्रवत्स्यत्पतिका । कान्तकर्तृ कभविष्य त्प्रवा सक्ञानप्रयोज्यसन्तापवत्त्वं तत्वम्। प्रवासस्यानुत्पन्नत्वेन सन्तापप्रयोजकत्वानुपपत्त्या ज्ञानपर्यन्तानु- घावनम्:

Page 160

सुरभिभूषिता। १५३

अत्रेव प्रवासस्य भविष्यत्वरं निरस्य भवत्वं च प्रव्ेश्य प्रवसत्पति- काउपि लक्षणीया। विशेषग्रहाय चेष्टा निर्दिशति- अस्याश्रष्टाः काकुवचन-कातरप्रेक्षण-गमनविघ्नोपदर्शन-निर्वे- द-सन्ताप-सम्मोह-निश्श्वास-बाष्पादयः। काकुघचनं गद्रदोक्तिर्वक्रोक्तिर्वा। कातरता दैन्यम्। गमनविघ्नोपद- शनं विहाय दशम्या अपीमा एव चेष्टा भवन्ति। मुग्धां प्रवत्स्यत्पतिकामुदाहर्तुमुपन्यस्यति- सुग्धा पवत्स्यत्पतिका यथा। कोउपि सकोतुकं वदति- प्ाेश्वरे किमपि जल्पति निर्गमाय क्षामोदरी वदनमानमयाञ्चकार। आली पुनर्निभृतमेत्य लतानिकुञ्ज- मुन्मत्तकोकिलकलध्वनिमाततान ।।८४ ॥ प्रायोश्वरे जीवितेशे निर्गमाय विदेशगमनाय किमपि वियोगभाव- नाजदुःखजन्यकण्ठावरोधात् ईषद्स्कुटं जल्पति कथयति सति क्षामोदरी क्षोणमध्या नायिकाऽन्यथा निषेद्धमशक्नुवतो वदन दुःखेन लज्या च आनमयाञ्चकार ईषदनमयत्। आली तस्या: सहचरो पुनः किन्तु नि- भृतं गुपं यथा भवति तथा लतानिकुञ्जं वल्लोमण्डपम् पत्य उन्मत्तस्य वसन्तागमात् क्षीवतमस्य कोकिलस्य पिकस्येव यदा तस्य कलध्व- निं मधुरशब्दम् आततान भूयश्चकारेत्यर्थः। ऋतुराज: प्राप्त इति भाव:। इहेश्वरत्वेनेतरानियोज्यता, तया प्रतोकाराक्षमत्वम्, तेन दुःखाति- रेकौचिती; गद्गदोक्त्या नायकस्य पारवश्येन प्रवासात्क्लेशातिशय: वदनानमनेन दुःखलज्जे; निकुञ्जत्वेन तत्रत्यकपटस्यान्याल्यता; कोकि- लस्योन्मत्तताकलध्वनिबहुविधानाभ्यां वसन्तप्रत्यासत्ति:, तया प्रवास-

Page 161

१५४ रसमसरी-

प्रस्थानस्यायुक्तत्वेनाविधेयता वस्तुचिप्रलम्भशृङ्गाररसश् ध्वन्यते। लुप्तोपमा निदर्शना चाडलङ्ारम॥न४॥ मध्यां तामुदाहर्तुमुपक्रमते- मध्या प्रवत्स्यत्पतिका यथा। काचिदू व्रते- गन्तुं परिये वदति निश्श्वसितं न दीर्घ- मासीन वा नयनयोजलमाविरासीत। आयुलिपिं पठितुमेणदृशः परन्तु भालस्थलीं किमु कच: समुपाजगाम ।। ८५।। प्रिये गन्तुं विदेशं यातुं वदति सति एरादशो मृगाच्या: निश्श्वसितं िरहदुःखात् दीर्घमायतं नासीन्नाभूत्। वा तथा नयनयोश्चक्षुषोः जलम् अश्रु नाविरासीन्नोज्जगाम। परन्तु तस्या: आयुलिपि ब्रह्मलिखितां जी- चितकालसूचकवर्णाघलीं पठितुम् आयुरवशिष्टमस्या न वेति ज्ञानाय वाचयितुम् इव कच: दुःखजवसनविस्रंसेन सीमन्तान्निपतितः अलकः किमु? भालस्थलीमलिकपदिकां समुपाजगाम समाययावित्यर्थ: । प्रियतदच: शृण्वन्त्येव शिथिलकचा सुमूच्छेति भावः। तथा च 'श्र युर्जीचितकाले ना' इत्यमरः। अत्र निशश्वसितजल पदोत्तरैकवचने एकस्यापि तस्यानुद्गमम्, स तस्यास्तद्वचश्श्रवणसमय एव मूच्छाम, सा प्रणयोत्कषद्योतक दुःखं च व्यनक्ति। अन्यस्याउपि मूच्छायां जीवनमवगन्तुमात्मीयो यतत इति समासोक्त्या संस्कृतोत्प्रेक्षोऽलद्कारश्च ॥ ८५॥ प्रौढां तामुदाहर्तुमभिधन्ते- प्रौढा प्रवत्स्यत्पतिका यथा। प्रवत्स्यन्तं गोविन्दं काचित् पृच्छति- नायं सुश्चति सुभ्रुवामपि तनुत्यागे वियोगज्वर- स्तेनाहं विहिताञ्ज लिर्यदुपते ! पृच्छामि सत्यं वद।

Page 162

सुरभिभूषिता। १५५

ताम्बूलं कुसुमं पटोरमुदकं यद बन्धुभिर्दीयते स्यादत्रेव परत्र तत्किमु विषज्वालावलीदुस्सहम् ॥८६॥ हे यटूनां वृप्शीनां न त्वस्माकम् (अन्यथा कथं तितिक्षा) पते! नाथ ! श्र.कृष्ण! सुभ्नुवामङ्गनानाम् अयं मयाऽनुभूयमान: वियोगज्व रो विरहसन्तापः तनोर्देहस्य त्यागे निधने अपि किमु जीवने यतः न मुश्चति नो जहाति, तेन हेतुना विहिताञ्जलि: कृतकरसम्पुटा पृच्छाम्य- नुयुओे। त्वंतदुत्तरं सत्यम अवितथं वद कथय न तु प्रतारय। बन्धु- भिर्बान्धवैः प्रेतमुदिश्य ताम्बूलं नागवल्लीदलं कुसुमं पुष्पं पटीरं चन्दनम् उदकं पय इति यत् दीयते वितोर्यते तत् ताम्बूलादि अत्रेहलोक इव परत्र परलोकेऽपि विषज्वालावलीव गरलकीलमालेव दुस्सहमसहां स्यात् किसु? इत्यर्थ: । बन्धुदततं ताम्बूलादि जोवने यथा विरहिण्या: सन्तापकं तथव किं मररोउपीति प्रश्नस्य त्वयि गते मे मरणमवश्यं स्यादित्याशयः। अत्र यदुपतित्वेन सम्वोधनमात्मानं प्रत्यौदासीन्यं मध्ये निधाय प्र- वासोचितीम् ; यदा पारलौकिक सकलवृत्तवे ततृत्वद्वारा प्रश्नौचित्यम्, सुभ्रुवामितिविशिप्य रवानुपादानं स्वमुखप्रत्षितया कदाचित् प्रिया- सत्योत्तरदानसम्भवेन तदभावौचित्यम् ; प्रश्नो विरहे स्वमरणनिय- मम् : स प्रवासाचौचित्यं चावेदयति। विशेषोक्तिर्लुप्तोपमया संसज्यते च॥ परकीयां तामुदाहतुमाह- परकीया प्रवत्स्यत्पतिका यथा। काउपि परकीया प्रवत्स्यन्तं कान्तमुपालभते- न्यस्तं पन्नगमूर्ध्नि पादयुगलं भक्तिविमुक्ता गुरो- स्त्यक्ता नीतिरकारि किं न भवतो हेतोर्मया दुष्कृतम्। अङ्गानां शतयातना नयनयोः कोऽपि क्रमो रौरव: कुम्भीपाकपराभवश्च मनसो युक्तं त्वयि प्रस्थिते ।।८७।। हे कान्त ! भवतो हेतोः कारणात् सङ्केतस्थलागमने पन्नगमूर्भि सर्पशिरसि पादयुगलमङय्रिद्रयं न्यस्तमारोपितं गुरो: पित्रादे: भक्ति:

Page 163

१५६ रसमसरी-

श्रद्धा आज्ञाकारिता विशेषेण मुक्ता त्यका। किश्च नीतिर्न्याय: कुलाङ्ग नामर्य्यादा त्यनोत्सप्टा। इत्थं मया किं दुष्कृतं पापं नाकारि अपि तु सर्व व्यधायि। तस्मान्मम त्वयि प्रस्थिते प्रयाते प्रयातुमुद्यते वा सति अङ्गानां हृदयादीनां शतयातना: निरये पापफलोपभोगात् वस्तुतो वि- रहाग्नितापात् अगणिततीववेदना: यद्धवेयुः, तथा नयनयोः कोउण्यक- थनीयः रौरवस्य तन्नामकनरकोपभोगस्य क्रमः प्रारम्भ: वस्तुतो रुरोह- रिणस्यायं रौरवः क्रमो रीति: रोदनादिनोच्छरूयतारक्तत्वे यत्स्यात् च तथा मनसो हृदयस्य कुम्भीपाकस्य नरकविशेषस्य वस्तुतः कुम्भयां कलश्यां पाकस्य पुटपाकस्य पराभवः क्केशःयद्धवेत् तत् युक्तमेवेत्यर्थः। पापिनामङ्गानां पापोपभोगः समुवितः, यद्ा त्वदर्थ मयवं केशः सेाढव्य:, त्वं तु मां त्यक्त्वा गन्तुमुद्यतोऽसीत्यहो ते विवेक इति भाव: इह सम्बोधनपदानुपादानं तद्विषयक रोषिप् ; पत्नगफरो चरण- द्यारोप: साहसिक्यम्, तच्चातुरक्त्योत्कटयम् ; गुरुत्वं मान्यताम्, तच्छुद्धात्यागानौचित्यश्च; नीतिपदं चापरिहेयतामचगममति। भवता हेतारित्यत्र 'षष्ठी हेतुप्रयोगे' इत्यनेन षष्ठी। भवत इत्युप- कान्तस्य त्वयीत्युपसंहररोनापि न प्रक्रमभङ्गदोष:, वक्रया वैक्लव्यप्रक- बसूचनात्। समुच्चयश्छायासमासोक्तिश्वाल ङ्वारौ च ॥ ८5 ॥ सामान्यां तामुदाहर्तुमाचष्टे- सामान्या प्रवत्स्यत्पतिका यथा। कश्चित्तच्चरितं भर्णात- मुद्रां प्रदेहि वलयाय भवद्वियोग- मासाद्य यास्यति बहिः सहसा यदेतत्। इत्थं निगद्य विगलन्नयनाम्बुधारा वाराङगना प्रियतमं कसयोर्बभार। ८८ ।। हे कान्त! यद्यस्मात् पतद्विद्यमानं वलयं भघतो वियोगम् आसा- द्यःसब्धवा सहसा झटित्येव कराद्वहिः यास्यति वियोगजकार्श्यात् अधः पतिष्यति। तस्मात्तदा खन्मङ्गलमूलाय वलयाय कङ्खणं कर्तु मुद्रां दी-

Page 164

सुरभिभूषिता। १५७

नारं स्वकरस्थाम् ऊर्मिकां वा प्रदेहि महयं वितर। इत्थमेवं निगद्य सवि शेषं कर्थायत्वा विगलन्त्या नेत्राभ्यामवः पतन्त्यः नयनाम्बूनामश्रर्णा घा रा वेणयो यस्यास्तादशी वाराङना वेश्या प्रियतमं कान्तं करया: पा- सिद्धये हस्तयुगावच्छेदेन बभार जग्राहेत्यर्थः। अत्र करयोरिति सप्तम्यर्थो उवच्छेदकत्वम्। वलयायेत्येकवचनेन बहुवलयधारणाशक्तिद्वागा दौर्बल्यम्, तेन वियोगजदुःखातिरेक: दो- नारयाञ्चया वेश्यात्वम् : अङ्गरीयकयाचनया भाविवियोगजकार्श्यम्, तेन प्राग्वदेव; सहसेत्यनेन 'यास्यामीत्युदिते तन्व्या चलयेऽभवदूर्मि- का' इतिवद्विरहावगमसमकालपातिता, तया पूर्ववत् ; यद्वाSडकस्मि- कपाते तदानीं नायकमिलनाभावात् प्रागेव याचनौचित्यम् ; करद्वयग्र- हरोन निर्मोचनाशक्यता निर्वन्धश्च, ततो मुद्राया अवश्यप्रदेयत्वं च द्योत्यते। अनुप्रासोऽलद्वारञ्॥ ८द॥ अथ प्रवसत्पतिकाख्यद शमनायिक दाहरणानि। तत्र मुग्धा प्रवस- त्पतिका यथा- वाचो भाङगलिकीः प्रयाणसमये जल्पत्यनल्पं जने केलीमन्दिरमारुतायनमुखे विन्यस्तवक्त्राम्वुजा।

बाला लालचिलोचना शिष शिव प्राणोशमालोकते। मध्या सा यथा- दुर्वाक्षताय शुभमक्षतमानयस्व श श्रमुखादशनिपातमिवाकलय्य। प्रस्वेदवारिविरहानलतापयोगा- झक्तं ददी गुरुजनस्य करे मृगाक्षी ॥ प्रगल्भा सा यथा- गच्छ गच्छसि चेत्कान्त ! पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तत्रव भयाद्यन्र गतो भवान् ।। एवं परकीयासामान्ययोरपि तयोरुवाहररो स्वयमूहनीये। अथ 'गुणता नायिका ऽपि स्यादुत्तमा मध्यमाऽधमा' इति भोजानु- शासनादुत्तमत्वादिभिर्नायिका विभजन्तुत्तमां लक्षयति-

Page 165

१५= रसमसरी-

अहितकारिण्यपि प्रियतमे हितकारिण्युत्तमा। स्पष्टम्। तथा च रसाणवे- विद्धत्यप्रियं पत्यौ स्वयमाचरति प्रियम्। वहलभे सापराधेऽपि तूष्णों तिष्ठति सोत्तमा ॥ इति। विशेषज्ञानाय चेष्टामाह- अस्या उत्तमैव चेष्टा। उत्तमा प्रियशुश्रृषासस्मितवचनमुखप्रसादादिः। तामुदाहर्तुमाचष्टे- उत्तमा यथा। कोउपि कथयति- पतिश्शयनमागतः कुचविचित्रितोरस्थलः प्रसन्नवचनामृतैरयमतपिं अचच सुभगस्मितद्युतिपटीरपङ्कद्रवै- वामभ्रुवा।

रपूजि विलसद्विलोचनचमत्कृतैरम्बुजैः ॥ ८६ ॥ कुचाभ्यां सपत्या: स्तनाभ्यां विचित्रितं गाढाश्लेषेण किर्मीरितम् उरःस्थलं वक्षोदेशो यस्य तादृश इति सद: कृतापराधोपि शयनं तल्पम् आगतः अयं पतिः वामा रुचिरा भूर्यस्यास्तया उत्तमना- यिकया प्रसन्नानि सप्रसादानि वचनान्येवामृतानि, यद्वा वचनान्यमृ- तानीव तैः अतर्पि समप्रायि। तथा सुभगाश्शोभना: स्मितद्युतय एव. पटीरपङ्कद्रवाश्न्दनघनरसा:, यद्रा तदुपमाः तैः पचर्चि व्यलेपि। किञ्च विलसद्गि: शोभमानः विलोचनचमत्कृतैने त्रविभ्रमैः एव अ्रम्धुजैः कमलैः अपूजि समच्यते स्मेत्यर्थः। उत्तमा कोपनिमित्तेऽपि न कुष्यतीति तात्पर्यम्। अत्र पत्युविशेषणद्येन सध: कृतापराघस्य प्रत्यक्षात्तीवत्वेनाम- षंणीयता, तथाऽपि ततक्षमया तस्या उत्तमात्वम्; उत्तमाया अपि त- स्या: प्रतिकूलाचररोन पत्युरधमता; वचनेष्वमृतत्वारोपादिना माघुर्य- विशेष :: स्मितद्युतिषु चन्दनद्रवतादातम्येन ,श्वेतिमसन्तापहारकत्वे

Page 166

सुरभिभूषिता। १५६

नेत्रविभ्रमेषु कमलाभेदेनार्द्रता, तया जातुचित्कोपोदयासम्भवः तर्प- एादिभिरातिथ्यविज्ञत्वं, तत्र भक्त्युत्कर्षः, तेनोत्तमात्वं च सूच्यते। यतिभङ्गसमाधिस्तूक्त एव। रूपकसंसृष्टरूपकोपमासन्देहसङ्करा- लङ्कारः। पृथ्वीलता च्छन्द्श्व॥ ८६। मध्यमां लक्षयति- हिताहितकारिखि प्रियतमे हिताहितचेष्टावती मध्यमा । अ्रनुकूलकारिणि दयिते ऽनुकूलकरी, प्रतिकूलकारिणि प्रतिकूल- कृन्मध्यमेत्यर्थः। तदुक्तं कौस्तुमे- 'प्रियाप्रियकरे कान्ते या प्रियाप्रियकारिणी। मध्यमा सा' इति ; तच्चेष्टामाह- अस्यास्तु व्यवहारानुसारिणी चेष्टा। व्यवहार: पत्युराचरणम्। तामुदाहतुमाख्याति- मध्यमा यथा। काचित्कामपि कथयति- कान्ते सागसि कश्चुकस्पृशि तया साचीकृतग्रीवया मुक्ता: कोपकषायमन्मथशरक्रूरा: कटाक्षाङ्ुरा: । साकूते दरहासकेसरवचोमाध्वीकघारालसा प्रीतिः कल्पलतेव काचन महादानीकृता सुम्रुवा ।। ९० ॥ सागसि सापराधे अनुनयमकृत्पैव कञचुकस्पृशि कूर्पासक स्पर्श- कृति कान्ते! साचीकृता निसर्गतोऽवक्राऽपि रोषे चक्रतां नीता ग्रीधा कन्घरा यया तथाभूतया सुभ्रुबा कोपेन कषाया लोहितान्च ते मन्मथशरा: कामबाणा इच, यद्ा कोपकषायस्य मन्मथस्य शरा इव क्रूरा दारुणा: कटाक्षाङ्कुर अपाङ्गक्षाप्ररोहा: मुक्ता नित्षित्ाः। पुनः सा- कूते सानुनयाशये तस्मिन दरहास: स्मितमेव केसर: किश्जल्क, यद्ा केसर इव, यत्र ताहशं वचो भाषितमेव माध्वीकं मधु, तदिव चा,

Page 167

१६० रसमअरी-

तस्य वाङ्मधुनः धारया प्रवाहेण अलसा मन्दीकृतान्यरसा कल्पल- तेव सुरवल्ली काचन चक्तुराशक्या म्रीति: प्रेमा आनन्द: महादानी- कृता स्वर्णभारादिवद्दत्तेत्यर्थः। तथा च 'कपायोऽथ सुरभौ लोहितेऽ- न्यचत्' इति विश्व :! अत्र सापराधे प्रिये रोषेण, अनुनयपरे च प्रीतिदानेन मध्यमात्वम्; अपराधिकृतकञचुकस्पर्शन रोषौचिती; शुस्मिक कक्चुकस्पर्शेन भीति- चकितत्वम्; ग्रीवावक्रीकरणक्रुरकटाक्षत्ेपाभ्यां रोष:, तेनापराधौत्क- ट्यम् ; अक्कुरत्वेन कटाक्षतोदणता; वचसि माध्वीकतादात्म्यसाम्याम्यां माधुर्योन्मादकत्वे; प्रीतौ तद्धाराऽडलस्येन सविलासवलनम् कल्पलता- साम्येन तस्या: सकलाभिलाषपूरकत्वम्; महच्छब्देन दानस्यासुलभ- त्वं च द्योत्यते। दीयत इति दानमिति ल्युट्। महादानीकृतेत्यभूतत-

अ्रधमां लक्षयति- हितकारिण्यपि पियतमेऽहितकारिण्यधमा। अहितकारिणि त्वहितकरणस्य का कथा। तथा च- अधमा कथिता सा या हितेऽप्यहितकारिणी। इति मन्दारमरन्दोकि:। अस्या एव कोपहेतुकं नामान्तरमाह- एषैव निनिमित्तकोपना चण्डोत्यभिधीयते। कोपार्थको हि चडिधातुः। तच्चेष्टां दर्शयति- अस्या निष्कारणकोपत्वादधमैव चेष्टा। अ्रधमा नीचा सदा तर्जनादि:। काचन चण्डीमाक्रोशति- प्रस्थाने तव यः करोति कमलच्छायां मुखाम्भोरुहै श्रीखण्डद्रवधारया शिशिरया मार्ग पुरः सिश्चति।

Page 168

सुरभिभूषिता। १६१ तस्मिन् प्रेयसि विद्रुमद्रवनदीरिङ्गत्तरङ्गभ्रमि- भ्रान्तक्लान्तसरोजपत्रसददशा भूयो दृशा क्रुध्यसि ।। ९१।। यः प्रेयान् तव प्रस्थाने उपवनादिविहाराय यात्रायां मुखाम्भोरुहे तच वक्राम्बुजे कमलच्छायां पझमकरणकातपनिवृत्ति करोति। तथा पुरोडग्रे मार्गमध्वानं शिशिरया शीतया श्रीखण्डद्रवस्य चन्दन- रसस्य धारया प्रवाहेण सिश्चत्यार्द्रीकरोति। तस्मिन् तादशोपकारप- रायणे प्रेयसि प्रेष्ठे विद्ठुमद्रवनद्यां प्रवालरससरिति रिङ्गतामुच्छलता तरङ्गाणां वीचीनां भ्रमावाचते भ्रान्तं घूर्णितम् अरत एव क्लान्तं ग्लानं यत् सरोजपत्रं कमलदलं तेन सदशा तुल्यया दशा दष्टया भूयो भृशं मुहुर्वा क्रुध्यसि कुष्यसीत्यर्थः। एवमुपचारपरे प्रेयसि तव कोपोऽनुचिततम इति तात्पर्यम्। तथा च 'छाया त्वनातपे कान्तौ' इति वैजयन्ती, 'द्रः प्रद्राधर- सयोः' इति विश्वः, 'प्रवालो विद्रमः प्रोक्त:' इति क्षपणकश्च। इह सम्बोधनानुक्त्या सख्यां रोष :; छायाविधानमोर्गसेचनाभ्यां प्रेयस उपचारपरत्वम्, तेन प्रोतिप्रकर्ष:, ताचता तत्र कोपानौचित्यम ; दश। विशेषोनातिरक्तता चञ्चलता च, ततः कोपातिरेकः, कापस्य भूयस्त्वनिर्निमित्तत्वाभ्यां चण्डीत्वरूपाघमात्वं च प्रतोयते। यमकातु-

न्यूनताक्षेपं समादधाति- विस्तरभिया प्रत्येकमेतासामुत्तममध्यमाधमभेदा नोदाहता इति। इति शब्द: 'इति हेतुप्रकरणप्रकाशादिसमाप्तिषु' इति शाश्वतोत्तया समाप्त्यर्थकः, नायिकाभेदनिरूपणस्यात्रव पर्यतरसानात्। सखीदूत्योस्तु तदुपयोगितया ततो भेद:। विश्वनाथेनेह हावभावादयोऽष्टाविशति: सत्वजा यौवनेउलङ्काराः प्रदशिता:। इति रसमअरीसुरभौ नायिकाभेदनिरूपणम्।।

Page 169

१६२ रसमश्जरी-

अथ नायिके।पयोगिन्यो: सखीदृत्योरभ्यर्हिततवेन सखीमादौ निरुप- यंल्लक्षयति- विश्वासविश्रामकारिणी पार्श्वचारिणी सखी। नायिकाया विश्वासविश्रामौ विश्रम्भनिर्वृत्ती कारयति तच्छीला, पार्श्वचारिणी सहचरणशीला सखीत्यर्थः । स्वमण्डनादिकारित्व-स्व- पारश्वचारित्वाभ्यां नायिकाविशिष्ठत्वं तत्वमिति लक्षणम्। तटुक्तम्- परिहासमुपालम्भं तथा शिक्षाञ्च मण्डनम्। या करोति मुदा सा तु सखीह परिकीर्तिता।। इति कोस्तुभे। सखीकर्मासि निर्दिशति- अस्या मण्डनो-पालम्भ-शिक्षा-परिहासपसृनीनि कर्माणि। मण्डनमलङगरणं नायिकाया: प्रसाधनम्, उपालम्भोऽनुचिताचारे भ्त्सनम् ; शिक्षा हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेश: परिहासो नर्मवचः। तत्र मण्डनमुखेन सखीमुदाहतुमाह- तत्र मण्डन यथा। काउपि ब्रूते- स्तनकनकमहीधरोपक्ण्ठे प्रियकरपल्लवमुल्लसत्पमोदम्। रहसि मकरिकामिषाल्लिखन्तीं कमलमुग्वो कमलेःसखीं जघान ।।९२।। काचित् कमलमुखी पम्मानना रहसि एकान्ते नायिकाया: स्तना- वेष कनकमहीधरौ स्वर्णपर्घतौ, यद्ा ताविव, तयोरुपकण्ठेउन्तिके तटे मकरिकाया ग्राहाकृतिपत्रभङ्गस्य मिषान् सकरिका लिखामोति कपटात् उल्लसन्नुज्ज़म्भमाणः प्रमोद आनन्दो यस्य तं सपुलकं प्रिय- स्य नायकस्य करपल्लवं शयकिसलयं लिखन्तीं तूलिकया विन्यम्थन्तीं सखीमार्लि कमल्लीलाप्झ:, यद्ा, कटाक्षनािनै:, जघान साडया- मास सासूयमपश्यत् इत्यर्थ:। कितवायाः कैतवे उवगते निग्रह उचित पवेत्याकूतम्। तथा च 'उपकण्ठान्तिकाम्यर्णा' इत्यमर:।

Page 170

सुरभिभूषिता। १६३

अत्र स्तनयोः कनकगिरितादात्म्यसाम्याभ्यामौन्नत्यम् गौरिमा कार्कश्यञ्च; उपकण्ठोपादानेनोपरिनायककरस्पर्शायोग्यत्वम्, तेना- त्युच्चस्त्वम्: रहस्त्वेन प्रियकरकृतस्तनस्पशौचितो च द्योत्यते। परि- हासस्य नर्मवचोरूपतव्ेन नात्र समावेशः। रूपकोपमासङ्करालङ्वारः। पुष्पिताग्ा छन्दश् ॥ ६२॥ उपालम्भद्वारा तासुदाहर्तुमाह- उपालम्भो यथा। सखी नायकमुपालभते-

धारासारैरघरणिवलयं सर्वतः प्लावयन्ति। तेन स्नेहं वहति विपुलं मत्सखी युक्तमेवर त्वं निः्नेहो यदमि तदिदं नाथ ! मे विस्मयाय ।६३।। हे नाथ प्रसो ! सान्द्रध्वानैर्धनगर्जितः मुखरिताः सशब्दीकृता दिशो हरितो याभि: ताः तोयदानां पयोमुचां श्रेणयो राजयः धारा साररविरलवृष्टिभि: धरण्या वलयं मण्डलं यत् सर्वतोउभितः प्लाघ- यन्ति जलपूर्णोकुषन्ति। तेन स्नेह जलसम्बन्घेन कामोददीपकवर्षाग- मेन च हेतुना मत्सखी ममाली नायिका विपुलप् अधिकं स्नेहं गुण- विशेषं प्रमारां च युक्तमुचितमेव वहति धारयति। किन्तु तथाऽपि त्वं यत् निःस्नेहः स्नेहहीन: असि घर्तसे। तदिदम् मे मम चिस्मया- याद्भुताय भवति इत्यर्थः । वर्षागमे प्रणयिनां स्नेह: समुचित इत्याशयः। इद नाथेति सम्बोधनेन परानधीनत्वम, तेनाविविच्यकारिता; अस्मदा सख्यां पक्पातः, तेन बीजभूतः सद्दयत्वादिगुणः, नायि- काया: स्नेहवहनेन स्वभावसारल्यम्, प्रियागमननश्चयञ्च, ततस्त- दवसरोद्दोपकत्व, तथाउपि नायकस्य स्नेहाभावेन हृदयकार्कश्यं स्युपालम्भोचिती च व्यज्यते। विशेषोक्तिरलङ्कारः। मन्दाक्रान्ता गुन्दुश् ।। ६३ ।।

Page 171

१६४ रसमअरी-

शिक्षामुखेन तामुदाहर्तुभुपक्मते- शिक्षा यथा। सखी श्रीकृष्णमभिसरन्तीं श्रीराधां शिक्षयति- सानन्दमालि ! वनमालिचिलोकनाय निर्गच्छ कुञ्जमिति किन्तु विचारयेथा:। भङ्कारिणो मधुलिहो दिवसे भ्रमन्ति रात्रौ पुनश्चपलचश्रुपुटाश्चकोराः ॥ ६४॥। हे आलि ! वनमालिन: श्रीकृष्णस्य विलोकनाय दर्शनाय सान- न्दं यथा भवति तथा कुं निर्गच्छ व्रज। किन्तु परं दिवसेSदि झङ्का- रिण: शष्दविशेषवन्तः मधुलिहो भृङ्गाः, व्यक्त्या मुखरदुर्जनाः भ्रमन्ति सञ्चरन्ति। पुनस्तथा रात्रौ निशि चपलानि चन्द्रिकास्वादने पराक्रोशे च लोलुपानि चश्चपुटानि सृरपाटिकादलानि सुखानि च येषां ते चकोरा जीवजीवा: निखिलनेशवृत्तान्तसूचकाः पिशुनाश्च भ्रमन्ति। इतीदं दयं विचारयेथा विचिन्तयेरित्यर्थः। तेभ्यः स्वं गोपायन्ती निभृतमभिसर। यद्वा, त्वन्मुखामेदिलु-

निशि च लोकास्त्वां ज्ञास्यन्तीति नाभिसरणीयम्। तदाग्रहे तु नाह- मुत्तरदायिनांति भाव:। तथा च- आपादलम्बिनी माला चनमालेति तां विदु:। पत्रपुष्पमयी माला वनमाला प्रकीतिता।। इति विश्वः, 'चञचु्ञ्चूः सपाटिका' इति हैम:, 'जोधओषश्चको- रक:' इत्यमरश्र। अत्र मधुपचकोरशव्दैलोकावगमसम्भवः, तेन गमनानौवित्यं निभृतगमनौचिती च; क्रमेण सौरभातिशयशालित्वेन मुखस्य पद्मता- दालयम, कान्तिविशेषेण चन्द्रामेदश्च; मधुलिट्चकोरशब्दाभ्यां वाच्या वाच्यघिवेकशून्या मुखरदुजना:, रात्रिमात्रव्यापारेणोदरपूरकाः पिशुन-

Page 172

सुरभिभूषिता । १६५ प्रहरिणश्च; यद्वा, गीतिरता: प्रियाधरपिपासवश्च तरुणाः, तंतः प्रतिब- न्घसद्भावेन गत्यनौचितीः तदुपदेशेन स्वस्य हितत्वम्, निषिद्धस्यापि गमनस्यानुज्ञया स्वौदास्यञ्च सूच्यते। प्रकृताप्रकृतानां भ्रमरचकोराणां भ्रमणरूपैकधर्मसम्बन्धात् 'प्रकृतानामप्रकृतानाञ चैकसाधारणघर्मान्वयो दोपकम्'। इति जगन्नाथलत्षितं दीपकमलङ्गारन्न॥ ३४ ॥ परिहासद्वारा तामुदाहर्तुमाचषे- परिहासो यथा। परिहास: सखोकृतः। काचिदभिधत्ते- आगारभित्तिलिखितासु निवेदयस्व क: सप्तमो दशसु मूर्ततिषु लोकभतुः। इत्थं सखोजनवचः प्रतिपद्य सदः सीता स्मितदयुतिभिरुत्तरयाश्चकार।। ६५ ।। अयि सख्त सोते! आगारभित्तौ गरहकुडये लिखितासु विन्य- स्तासु लेकभर्तुर्नारायणस्य दशसु मूर्तिषु मीनादिरूपेषु सप्तमः अरव- तार: क: किन्नामकः? इति निवेदयस्व कथय तन्नामोच्ारय। इत्थमेवं सखीजनस्य वचः प्रतिपद्योपलभ्य श्रुत्वा सीता वैदेही सद्य: सत्वरं स्मितद्युतिभिरीषद्धासच्छटाभि: न तु चाग्भि: उत्तरयाञ्चकार प्रतिवचनं विद्धावित्यर्थः। सखीभिनर्मणा रामस्य परिचयं पृष्टा साता स्वपति- त्वात्तन्नामानुच्चार्य्य स्मितेनैवाबोधय दित्यभिसन्धिः। इह लोकभर्तृत्वेनोपादानं तदाख्योक्तौ त्रपाउभावचितीम, सा तत्कथनसम्भावनाम् ; सखीजनत्वं तत्प्रश्नस्यावश्यमुत्तरणोयतां परि- हासोपपत्तिञ्च; स्मितं पुनलजां नर्मावगमजन्यप्रसाद च, भटिति प्रत्यु- त्तरदानं प्रत्युत्पन्नमतित्वं चद्योतयति।अरतिशयोक्त्यनुप्रासावलङ्गारौ च।। परिहासप्रसङ्गादाह- सख्या: परिहासवत् प्रियस्यापि परिहासः।

Page 173

१६६ रसमजरी-

प्रियकृत इत्यर्थः। तदुद्वारा तामुदाहर्तुमाचष्टे- यथा। कश्िद्वयाहरति- भ्रूसञ्ज्ञयाऽडदिशसि तन्वि! सखीं न वाग्भि- रित्थं विहस्य सुरवैरिखि भाषमाखे। राधा चिराय दशनव्रणदूयमान- बिम्बाधरा वदनमानमयाञ्चकार ॥ ६६। हे तन्चि! सखीं कस्मैचित्कार्याय भवः सञ्जया सूचनया इद्धि तेन आदिशस्याज्ञापयसि, धाग्भिरवचनः पुनः किमिति न आदिशसि इत्थमेवं मुरवंरिणि श्रीकृष्सो विहस्य स्मित्वा भाषमासे ब्रुवति सति चिराय दशनव्रणैर्दन्तक्षतैः दूयमान: खिद्यमानः बिम्वमिवाधरो यम्याः सा राधा वृषभानुसुता वदनम् आनमयाञ्चकारेषन्नमयति स्मेत्यर्थः। प्रियपरिहासलच्यं दन्तक्षतं निह्वोतुं लजया वा मुखमनमयदिति भाष:। तथा च- 'नामचेतनयोः सज्ज्ञा सूचनायां करादिभिः' इति शाश्वतः। इह हरे: सस्मितोक्ति: परिहासनैपुण्यम् ; इङ्गितेनादेशो चचना- भावश्च; दन्तव्रणम् अधरस्य बिम्बौपम्यं मार्दघम्, तत्पोडौचित्यम् चिराय दूयमानता वचनाक्षमत्वम् ; मुखनमनमपत्रपाञ्च व्यनक्ति । उपमालङ्कारञ्च्॥६॥

प्रियस्य परिहासवत् पियाया अपि परिहासः। प्रियाकृतो उि परिहास इत्यर्थ:। उदाहर्तुमाख्याति- यथा। कश्धनाशिषं ददाति- दिव्यं वारि कथं, यत: सुरधुनी मौलौ, कथं पावको

Page 174

सुरभिभूषिता। १६७

दिव्यं, तद्धि विलोचनं, कथमहिर्दिव्यं स चाङ्गे तव। तस्माद् द्यूतविधौ त्वयाऽय सुषितो हार: परित्यज्यता- मित्थं शैलभुवा विहस्य लपितः शम्भु: शिवायास्तु वः॥६७॥। अयि हारहारकहर ! त्वया सह विवादे वारि पय: दिव्यं शपथो पकरणं कथं मया मन्यताम् ? यतः सुरधुनो गङ्गा तव मौलौ शिरसि तिष्ठति। तथा पावकोडगि: दिव्यं कथं मन्यताम् ? हि यतः तत् तद्रूपं तव विलोचनं तृतीयं चन्ुः अस्ति। तथा अहिः फणी दिव्यं कथं मन्यताम्? यतः स फणी पुनस्तवाङ्गेडवयवे तिष्ठति। तस्मादिव्या- सम्भवाद्धेतो: अदयास्मिन्नहनि दृतविधावक्षक्रीडायां त्वयान त्वन्येन केनापि मुषितश्चोरितः हारो मुकामाला परित्यज्यतांमुच्यतां दीयताम्, इत्थमेवं विहस्य स्मित्वा शैलभुवा पार्वत्या लपितो भाषितः शम्मु्हर: वो युष्माकं शिवाय क्षेमाय अस्तु जायतां शिवं ददातु इत्यर्थः । दिव्योपकरणानां तव सम्बन्धितया पक्षपातसम्भवेन दिव्यं न कारयामि, किन्तु स्फुटं जानाम्येव यत्त्वया हारो सुषित इति, दोयता- मलं तत्त्वावगमे कपटेनेति परिहासस्याशयः। तथा च 'दिव्यं शपथः' इति शब्दकल्पद्रुमः। अत्र सुरधुन्या मौलिवासेन, वहेरनेत्रात्मतया, सर्पस्य सदाडङ्ग सङ्गन च पक्षपातसम्भवः, तेन तदनङ्गीकारोपपत्तिः। द्युतविधिना चौर्यकरगौचिती, परित्यागादेशेन प्रौढिः तया याचनाभावः, हार- स्वामिता, सत्यपथावलम्बनं प्रेमभरो वा; शैलभूपदेन कार्कश्यम्, तेन तथोक्तेरौचित्यम् ; शम्भुपदेन मङ्गलभूयोविधानञ्च प्रतीयते ।

अथ दूर्ती निरूपयंल्लक्षयति- दूत्यव्यापारपारङ्गमा दूती। दूत्ये *युवयुगलसंयोजनादिकत्ये पारङ्गमत्वं प्रवीणत्वं दूतीत्वम्।

  • दूतस्य कृत्यं दूस्यम 'दूतवणिगमयां च' इति वार्तिकेन यत्।

Page 175

१६८ रसमअ्जरो

दूत्या: कृत्यानि निदिशति- तस्या: सङ्गट्टन-विरहनिवेदनादीनि कर्माखि। संघट्टनं यूनोमिथोऽनुरगोत्पादनेन मेलनम्। आरदिना वात्स्याय- नोक्तकृश्य परिग्रहः। प्रथमकृत्यद्वारा दूतीमुदाहर्तुमुपन्यस्यति- सङ्गट्टनं यथा। काचन दूती नायिकामुपदिशति- । अश्चति रजनिरुदश्वति तिमिरमिदं चश्चति मनोभू:। उक्तं न त्यज युक्तं विरचय रक्तं मनस्तस्मिन् ॥ ९८॥ अ्रथि नायिके ! यतः रजनिर्निशा अञ्चति प्रत्यासीदति राजति वा। तथा इद प्रत्यक्षं तिमिरं तमः उदश्चति वर्धते। किश्च मनेोभूर्म- नोज: कामः चश्चति समुज्जम्भते विचलति वा। तस्मात् युक्तमुचि- तम्, उक्त स्वयं प्रतिश्रुतं मया वा कथितं नायकानुसरणम् न त्यज मा हासी:। तस्मिन् कान्ते, मनश्वित्तम्, रक्तमासर्क विरचय विघेहीत्यर्थः। दूर्ती प्रति नायिकाक्तिरियमिति मते तु उक्तं प्रतिश्रुतं नायक- सँय्योजनं न त्यज, तस्मिस्तत्कृत्ये मनो रक्तं विरचयेत्यन्वयः। अभिसारावसरा न हेय इति प्रथमपत्ते, कान्तस्त्वयाऽSनीयता- मिति पक्षान्नरे च भाव: । इह रजन्यासत्तितमाव्यक्तिभ्यामभिसरणसौकर्यम्: मनोभूत्वेनाप- रिहेयत्वावार्यत्वे; चञ्चनेन स्वधिजयानुकूलसामग्रीलाभजन्यहर्षः, तत्प्रतिकूलाचररो महादण्डसम्भचश्च; उक्तत्वेन स्वानभिनिवेशेउवश्य- विघेयता च, ततः प्रतिज्ञाहानेरनौचित्यं च सूच्यते। अभिसरसकारणानां युगपत्समवधानात्। 'खलेकपोतन्यायेन बहनां कार्यसाधने। कारणानां समुद्योग: स द्वितीय: समुच्चयः॥ इति विद्यानाथलक्षितः समुच्चयोऽलङ्गार:। उपगीतिच्छन्दश्व ॥ ६८ ॥

Page 176

सुरभिभूषिता। १६६

द्वितीय कृत्यमुखेन तामुदाहर्तुमभिधन्ते- विरहनिवेदनं यथा। कापि दूती राघादशां हरये निवेदयति- चक्रे चन्द्रमुखी प्रदोपकलिका धात्रा धरामण्डले तस्या दैववशादशाऽपि चरमा प्रायः समुन्मीलति। तद्ग ब्रूम: शिरसा नतेन सहसा श्रोकृष्ण ! निक्षिप्यतां स्नेहस्तत्र तथा यथा न भवति त्रैलोक्यमन्धं तमः ॥६६॥ हे श्रीकृष्ण! चन्द्रमुखी सुधांशुवकत्रा श्रीराधा धरामण्डले भूव- लये प्रदीपकलिका दीपशिखा घात्रा विधिना चक्रे व्यधायि। दैव- वशाद्दष्टबलात् तस्या राधाया दीपशिखायाश्च यत् चरमा दशाऽ- वसानावस्था क्षाणतमावर्तिश्च प्रायो बाहुल्येन, समुन्मीलति समुल्ल- सति। तत्तस्माव्वेतोः नतेन नम्रेए, शिरसा उपलक्षिता कृतप्रणामा वयं ब्रमो विज्ञापयाम :- यत् तत्र तस्यां सहसाऽविलम्बेन तथा तेन- प्रकारेण स्नेह: प्रेमा तैलञ्च भवता नित्िष्यतां निघोयताम्, यथा श्रैलोक्यं त्रिभुवनम् अन्धंतमः विफलद्यापारं तिमिररूपं न भवति न जायते इत्यर्थ:। यथा तैलं विना दीपशिखाया निर्वारो जगदन्धतमसावृतम्भवति, तथा त्वत्प्रणयमन्तरेण तस्या जीवनहानौ सौन्दर्यराशिभासा वश्चित- त्वाङ्गवेदिति त्वर्यतामिति भाव:। तथा च 'स्नेहस्तैलादिकप्रेम्णोः' इति शाश्वतः, 'दशावर्ताववस्था- याम्' इति विश्वश्ध। इह प्रदीपकलिकातादात्म्येन कान्त्युत्कर्षः, तेन प्रेमनिक्षेपौचिती; दैववशत्वोकत्या जनानपराध; ब्रम इति बहुवचनेन प्रार्थितार्थसम्पाद- नावश्यकता; शिरानत्या विनयः, तेन सैच; स्नेहप्रक्षेपत्वरया चिल- म्वेउवसानसम्भवन औैलोक्ये तमस्तादात्म्येन सौन्दर्यसारराहित्यं च

एवं वूतीनां गुणा भेदा उपभेदा: कृत्यविशेषाश्चान्यतोवसेयाः।

Page 177

१७० रसमअरी-

तथाहि कलाकौशलमुत्साहा भक्तिश्चित्तक्ञता स्मृतिः। माधुर्य नर्मविज्ञानं वाग्मिता चेति तद्गुणा:। 'एता अपि यथौचित्यादुत्तमा मध्यमा ऽघमाः' इति दर्पणो॥ "निसष्टार्था परिमितार्था पत्रहारी स्वयन्दृती मूढदूती भार्या- दूती मूकदूती वातदूती चेति दूतीनिशेषाः' इत्यन्यत्र। आसां दृत्य: सखी चेटी लिद्गिनी प्रतिवेशिनी। धात्रयी शिल्पकारी च कुमारी कथिनी तथा। कारुर्विप्रश्निका चेति नेतृमित्रगुणान्विताः ॥ इति रसार्णवसुधाकरे। 'विधवेक्षणणका दास भिक्षुकी शिल्पकारिका। प्रविशत्याशु विश्वासं दूतीकार्यश्च विन्दति'। 'विद्वेषं ग्राहयेत्पत्यौ रमणीयानि वर्णायेत्। चित्रान्सुरतसम्भोगानभ्यासानपि दर्शयेत् । नायकस्यानुरागञ्च पुनश्चरति कौशलम्।

इति वात्स्यायनीये च। नायिकया दौत्येन प्रहिता स्वयमेव रतिकृत् स्वयन्दूती, दूरतीं विना स्वयमेव वाग्वैदग्धयेन नायकवशीकृद् वागधि- दग्घेति तयोर्भेद इति दिक्॥ इति रसमअरीसुरभी नायिकासहायिकानिरूपणम् ॥

अथ नायकनिरुपणमवतारयति- शृङ्गारस्योभयनिरुप्यत्वाननायकोऽपि निरुप्यते। इ्योर्भवमुन्नीय सुश्लिष्टकार्यसम्पादिका। २ एकदेशमात्रावगमेन कार्यकृतू । ३ पत्रमात्रस्य सन्देशमात्रस्य वा प्पिका। ४ दौस्ये प्रहितापि स्वयं रतिक्ृव्। ५ नायकभार्याभेदादिना स्वेष्टसाधिका। ६ नेतुर्भायेवातियशीभूता दूस्यकरी। ७ अनु- वस्वाउपि नायिकावशीकारिणी। ८गूढार्थंकङ्यर्थकवचनादिभि: स्वेष्टसाघिका। ९ तदु- कम-'तचा च तन्तुवायक्ष नापितो रजकस्तवा। पञ्चमश्चर्मंकारश्न कारवः शिल्पिनो मता: इस्येतेषां भार्या दूत्य:, तासामशङ्कं सवत्र प्रवेशात। १० नायिकासङ्गमविषय- कनिअयम् ।I

Page 178

सुरभिभूषिता। १७१

नायकनिष्ठरतेरालम्बनतया यथा नायिकानिरूपसामावश्यकम् : तथव नांयिकावृत्तिर तेराल म्बनत्वेन नायकनिरुपणमपोति भाव:। पंतन शृङ्गारस्य नायिकात्मन्यालम्बने निरूपिते पुनरालम्बनान्तर- निरुपणं विफलमित्याक्षेपो निरस्तः । नायक सामान्यलक्षणन्तु- 'त्यागी कृती कुलोन: सुश्रीका रूपयौवनोत्साही। दक्षो ऽनुरक्तलोक स्तेजोवैदृग्ध्यशीलवान्नेता'।

त्वप्रकारकज्ञानाविषयत्वमेवावगमनीयम्। भेदा: पुनः सामान्येन- मेदैश्रतुर्धा ललितशान्तोदान्तोद्धतैरयम्'। इति दशरूपके चत्वार:। 'शृद्गारी नायकस्त्वन्यः पञ्चमः कथ्यते यथा। चिलासिवाककायशील: सुभगः स्थिरवाग्युवा।। इति रसरत्कोशेपञ्चमोऽपि प्रकारो निर्दिफ:। प्रकृतनायकं विभजते- स च त्रिविध :- पतिरुपपतिवैशिकश्चेति। वः समुच्चये। इतिः प्रकारे5वधारोघा। स नायक:। पूज्यत्वप्रथमेद्दिशाभ्यामादौ पति निरूपयॅल्क्षयति- विधिवत्पाशिग्राहकः पतिः । पाणिग्रहणसंस्कारकर्तृत्वं पतित्वमित्येव लक्षणम्। विध्यबोधितपा- णिग्रहणस्य संस्कारत्वाभावादेव नापत्ति:। यत्तु सम्चन्विभेदात्पाणिग्रहणस्यापि भेदेन पतित्वं नानुगतमिति प्रकाशकृतः, तन्न, सामनाधिकरण्येन पाणिग्रहरासंस्कारकर्तृत्वविशि- प्रत्व-पुरुषत्वत दुभयधर्माचच्छिन्नाधेयतानिरुपिताधिक रयतावत्वस्य वि वक्षया नुगमस्य स्फुटत्वात्।।

पतिः यथा।

परे तं ललित एवान्तर्भावयन्ति॥

Page 179

१७२ रसमजरी-

पार्वत्या: पथि क्कान्तिमाले।क्य महेशश्रन्द्रादीनादिशति- त्वं पोयूषमयूख ! मुश्च शिशिरस्नि्धान्सुधाशोकरान् त्वं भोगीन्द्र ! विलम्बसे किमु फणाभोगैः शनैर्वीजय । त्वं स्वर्वाहिनि ! किश्च सिश्न सलिलैरङैः शिरीषोपमैः सेयं शैलसुता कठोरमहसः कान्त्या पथि क्लाम्यति ॥ १०० ॥ हे पीयूषमयूख! सुधांशो ! त्वं शिशिराश्शीतलान् ते स्निग्धा मसृणास्तान् सुधाशीकरान् पीयूषकणान मुश्च विसृज पथि वपुषि चा वर्ष। किंच हे भोगीन्द्र सर्पाधीश ! स्वं किमु किं विलम्बसे चिर- यसि? फणाभोग: फटाविस्तार शनैर्मन्दं वोजय व्यजनानिलं कलय। किंच तथा हे स्वर्वाहिनि सुरधुनि!त्वं सलिलजलः सिश्चार्द्रीकुरु। यतः सा सौकुमार्यप्रभावाभ्यां प्रसिद्धा इयं पुरोगा शैलसुता पार्वती पथि मार्गे कठोरमहसस्तीवांशो: सूर्यस्य कान्त्या त्विषा आतपेन शिरी- षोपमैः कपीतनकुसुमवन्मृदुभिरङ्ग: क्लाम्यति ग्लायतीत्यर्थः। मदुप- जीविनां तदुपचार उचित इति भाव:। तथा च 'शिरीषस्तु कपीतनः' इत्यमरः । इह विलम्बस्य कमथ्यमनोचित्यम्, तत् क्लान्तिभूयस्त्वम् ; स्वर्वा- हिनीपदमूर्ध्वस्थित्या भुवि जलसेककृतियोग्यताम्, चन्द्रादीनां नियो- गस्तद्धीनताम्, अङ्गानां शिरोषसाद्ृश्यं मृदुत्वम्, तरपुनः पार्वतीत्वेन सम्भावितकाठिन्याभावम्, हिमशलात्मत्वं सार्वदिकशीतसम्पर्काभ्या- सादीषदुष्णकास्पर्शेऽपि क्लान्त्यौचितीं चावेदयति। चन्द्रामृतसेकेन गङ्गसलिलवर्षस्य तुन गतार्थता, तस्यात्पत्वात्। 'शिशिरस्निग्धान्' इति विशेषणसमासो यद्यपि 'गुणानाश्च परार्थत्वा- दसम्बन्धः समत्वात्स्यात्' इति मीमांसाऽनुमत्याऽसामर्थ्येन नोचितः, किन्तु 'अयं बाहुः कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः' इति भवभूति- प्रयोगातुरोधात्सामथ्य करथंचित्कलप्यते। वैधपाणिग्रद्दरान्तु स्कुटं परि- चर्यया बीजतया Sनैष्यं वा। उपमासंसृष्टः परिकरोऽलङ्कारश् ॥१००॥।

Page 180

सुरभिभूषिता। १७३

पति विभजते-

तेष्चनुकूलं लक्षयति- सावकालिकपराङ्गनापराङमुखत्वे सति सर्वकालमनुरक्तो- डनुकूल: । सर्वस्मिन् काले भवं सार्चकालिकम्। पराङमुखत्वमननुरागः । सर्वकालमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया। ततश्च स्व्रविषयकसार्वदिकानु- रागवत्त्वस्वेतरनायिकाननुरक्तत्वाभ्यां नायिकाविशिष्टत्वमनुकूलत्वमा- कलनीयम्। तदुक्तं दशरूपके-'अनुकूलस्त्वेकनायिकः' इति॥ तमुदाहतुमाह- अनुकूल: यथा। सीताया वनगमनसोकर्याय राम: पृथ्वीप्रभृतीनभ्यर्थयत्- पृथ्नि ! त्वं भव कोमला दिनमणे ! त्वं शैत्यमङ्गीकुरु त्वं वर्त्मन् ! लघुतां प्रयाहि पवन ! त्वं खेदमुत्सारय। सान्निध्यं श्रय दण्डकावन ! गिरे ! निर्गच्छ मार्गांद्वहि: सीताऽसौ विपिनं मया सह यतो निर्गन्तुमुत्कण्ठते॥ १०१॥ हे पृथ्वि वसुधे ! त्वं कोमला मृदुर्भव। तथा हे दिनमरो सूर्य ! त्वं शैत्यं शिशिरताम् अङ्गीकुरु स्वीकुरु। किश्च हे वर्त्मन् मार्ग ! त्वं लघुतामदीर्घता प्रयाहि लभस्व। अपिच हे पवन वायो! त्वं सरेदं सीताया क्लान्तिम् उत्सारयापनय। एवं हे दण्डकावन दण्डका- स्यराक्षस्या उधिष्ठितकानन ! यद्ा, दण्डकनृपवन ! यद्वा, दण्डकाया अवनं यत्र तत् ! त्वं सान्निध्यं सन्निकष श्रय धारय। तथा हे गिरे मार्गरोधक शैल ! त्वं मार्गाद्वहिरन्यत्र निश्शेषेण गच्छ। यतः अरसौ प्रसिद्धमार्दवा सीता जानकी मया रामेण सह घिपिनं वन निर्गन्तुं प्रयातुम् उत्कण्ठते इच्छतितरामित्यर्थः। अत्र पृथ्व्या: सीतामातृत्वेपि रामस्य तथा प्रार्थना सीतायामन-

Page 181

१७४ रसमज्जर

न्यसाधारणं प्रणयम्, स त्वनुकूलत्वम ; मशित्वं सहजशत्याङ्गोकृति क्षमताम्, स्वसूर्यवंश्यतां, तत्प्ार्थनौचित्यं च व्यनकि। समुच्चयो. उलङ्कारथ्च ॥ १०१॥ दच्तिरं लक्षयति- सकलनायिकाविषयक्ममसहजानुरागो दक्षिएाः । सकलनायिकाविषयक:, समोऽन्यूनानविक, सहजोऽकृत्रिमा- उनुरागो यस्य सः। सहजत्वविवत्तया कृत्रिमानुरागस्य शठस्थ व्या- वृत्ति:। एवश्चाशेषनायिकाविषयतल्याकृत्रिमानुगगवत्त्वं तत्त्वं पर्यवस्यति। तदुक्त शृङ्गारतिलके- यो गौरवं भयं प्रेम दाक्षिण्यं पूर्वयोषिति। न मुश्चत्यन्यरक्तोऽपि दक्षिणः स स्मृतो यथा ॥ इति । रसार्णवे तु स्त्रीवत्पुसोउ्यनेकत्रानुरागसाम्ये रसाभासत्वम्। दाक्षिण्यं पुनरेकत्रवानुरक्ततरस्यापि सौजन्येनानेकत्र तुल्यवर्तननिबन्ध- नमुक्तम्॥ तमुदाहतुमाख्याति- दाक्षण: यथा। कथमिमां न पश्यसीति वादिनि सख्यौ श्रोकप्णचेष्टितं कविराह- एतत्पुर: स्फुरति पद्मद्दशां सहस्र- मक्षिद्वयं कथय कुत्र निवेशयामि। इत्याकलय्य नयनाम्बुरुहे निमील्य रोमाञ्चितेन वपुषा स्थितमच्युतेन ॥ १०२ ॥ हे सखे! एतत्प्रत्यक्षं पद्मदशां नलिनेत्णानां नायिकानां न तु रूपरहितानां सहस्रं दशशती, पुरोडग्रे न त्वन्यत्र. स्फुरत लसति। तत् अत्िद्वयं नेत्रयुग्मं कुत्र कस्यां निवेशयामि नित्षिपामि इति कथय अच्युतेन कृष्योन इतीत्थम् आकलय्योकत्वा नायनाम्बुरुहे डगब्जे निमील्य सङ्कोच्य रोमाश्चितेन जातपुलकेन वपुषा उपक्षत्तितेन स्थि- तमस्थायीत्यर्थ:।

Page 182

सुरभिभूषिता। १७५

दात्िण्यभङ्गाद्विभ्यन्नेत्रे निमोल्य रोमाण्येव बहुत्वादुदलीलसदि- त्याशय:। इह नायिकानां स्कुरशेन पदुमटकतवेन च वह्वनीयतासौन्दये, ताभ्यामेकत्र दृष्टिनिक्षेपाभावोचित्यम् ; टङनिमीलनपुलकोल्लासाभ्यां दाक्षिण्यम्, अम्बुरुहत्वेन दशोरानन्दाश्र क्विन्नता च द्योत्यते।

यकविषयायाम्' इति भरतानुशासनान्नायिकानिष्ठरतेरेव बहुविषय- कत्वे तत्वाङ्गाकारात्। न वा नायिकानिश्ठरतेरुपनायकविषयकत्वेन तत्वम्, श्रीकृष्ण-

सम्मतेश्च । स्योपनायकत्वाभावात्, परकीयालम्बनकरतेराभासताया अ्सव-

नापि तदाउच्युतकृतनेत्रमुद्रणकाराभावनासत्वेन रसस्य विगलि- तवेद्यान्तरप्रतोतिविरहादाभासता, रसानां तदाकारकान्त:करणः विषयान्तराभासशून्येः सहदय सामाजिक रेवास्वाद्यत्वस्य ध्वनिकारादि - सम्मतेरनुकारय्यें तादृशभावनासत्वेव्यक्षतेः, निरन्तरतद्गावनाभवने- उपि प्रमाणाभा रच्चेति प्रकाशकृतां पर्यालोचनम्। रूपकमलङ्कार्॥ घृष्टं लक्षयत- भूयो निश्शङ्गकृतदोषोऽपि भूयो निवारितोऽपि भूयः प्रश्र- यपरायणो घृष्टः। भूयोऽत्यन्तं मुहुर्चा। दोषोऽपराधः। निवारएमागमनभाषणाक्षे- षादे:। प्रश्रयोऽनुनयो विनयो वा। तदुक्म्- कृतदोषो उपि निश्शङ्को वारितश्ञाप्पवारित:।

इति कौस्तमे। पवञ्चातिनिर्भीकत्वे कृतापराधत्वे बहुतरतिरस्कारागणकत्वे च सति भूयोनुनयपरत्वं घृष्टत्वं बोध्यम्। प्रथमस्य विशेषणस्याभावे शठे, तृतायस्याभावे मानिनि च नायकेतिव्यापि: विशिष्टाभावस्य विशेष्यािशंषणोभयप्रयोज्यत्वात्। प्रागपराधाविधाने पश्चादतुनया- ननुष्ठाने तु स्वरूपहानि:।

Page 183

१७६

तमुदाहर्तुमभिधने- घृष्टः यथा। काचन नायकस्य घृष्टतां सहचरीमाचष्टे- बद्धो हारेः करकमलयोद्वरितो वारितोऽपि स्वापं ज्ञात्वा पुनरुपगतो दूरतो दत्तदृष्टिः । तल्पोपान्ते कनकवलयं भ्रष्टमन्घेषयन्त्या दृष्टो धृष्टः, पुनरपि मया पार्श्व एव प्रसुसः ॥१०३॥ हे सखि! घृष्टो निर्भीत्रपः नायकोऽपराधं जात्वा पूर्वम् करकम- लयोर्हस्ताब्जयो: हारमुक्तास्त्रग्भिः वद्धः संय्यतोऽपि पुनरागच्छन् द्वारत: प्रतिहारदेशात् वारितो रुद्धोऽपि मम स्वापं निद्रां ात्वा चगत्य सम्भाव्य पुनर्दूरतः मच्चेष्टावबोधाय दत्तष्टिः कृतेक्षण उप- गतः समोपमायातः भ्रषं सादशस्यापि तस्य वियोगजतानवेन करात् पतितं कनकवलयं तल्पोपान्ते शय्यानिकटे पुनरपि कियत्कालोत्तरं 'नालङ्कृतं स्वण्यात्' इति स्मृत्यनुरोधेन अन्वेषयन्त्या मया पार्श्व एव न तु तल्पान्तरे क्वापि प्रसुप्तः शयितः दृष्टो विलाकित इत्यथ:। तद्हो विचित्रे तस्य धाष्टर्ये किमाचरामीत्यभिग्रायः। अत्र मुक्तमिति क्वचित्पाठः। हारबहुत्व बन्धनस्य दा्दर्यम्; बन्ध- नवाररो नायकाविनयं पुनरागमनानौचित्यं च; तथाप्यागमनं धाष्टर्यप्र- कर्षम् ; दूरतो दृष्टिदानं जागृतिदशायां पुर्नानवारपशङ्ाञ्च द्योतयति।

शठं लक्षयति- कामिनीविषयककपटपट: शठः। कृतापराधोऽपि कामिन्या वश्चने चतुर इत्यर्थ:। तथा च रसार्रव-'शठो गूढापराधकृत्' इति। स्वप्रतिकूलका- रित्व-स्ववञ्चननै पुण्याभ्यां कामिनीविशिष्टत्वं तत्त्म्। तमुदाहर्तुमारभते- शठ: यथा।

Page 184

सुरभिभूषिता। १७७ काचन सकौतुकमालीमालपति- मौलौ दाम विधाय भालफलके व्यालिख्य पत्रावलीं केयूरे भुजयोर्निधाय कुचयोर्विन्यस्य मुक्तास्रजम्। विश्वासं समुपार्जयन् मृगद्श: काञ्चीनिवेशच्छला- न्रीवीग्रन्थिमपाकरोति मृदुना हस्तेन वामम्रुवः॥१०४॥ कश्चन शठः कपटादुपचरन् मृगदशः मौलौ शिरसि दाम मालां विधाय विन्यस्य तथा भालफलके ललाटपट्टे पत्रावली मकरादिलेखां सिन्दूर लेखां वा व्यालिख्य विरचय्य अपि भुजयो: केयूरे शङ्गदे निधा- यासज्ज्य किञ्च कुचयो: मुक्तास्रजं हारं विन्यस्य विनितिष्य विश्वासं नान्यथा करिष्यामीति तस्या: विश्रम्भं सम्यगुपार्जयञ्जनयन् काञ्च्या रशनायाः जघने निवेशस्य परिधापनस्य छलात्कपटात् मृदुना कोम- लेन हस्तेन शनः धामभुष: तत्कपटावगमात् कुटिलभ्रुवः नायिकायाः नीवीग्रन्थि जघनवासोबन्यम् अपाकरोति रिरंसया मोचयतीत्यर्थः। इह नायकस्य हस्तमादवेन कौशलम् ; प्रसाधनच्छलेने ष्टसाधनप्र- वृत्त्या धूतता; मृगद्दकूपदेन इक्चाश्चल्यद्वारा पूर्व किमय करोतीत्यव- धानदानम् ; वामभ्रूपदेन पश्चाद् व्याजावबोवाद्रोषश्र सूच्यते। अपह्वति- रलङ्कारख् ॥ १०४॥ अथोपपति लक्षयति- आचारहानिहैतु: पतिरुपपतिः। आचारो धर्मानुष्ठानं तद्विनाशहेतु: पतिर्नायक उपपतिर्जर इत्यर्थः। तदुक्तं शिङ्गभूपेन- लङ्विताचारया यस्तु चिनाऽपि विधिना स्ति्रिया। सङ्गेतं नीयते प्रोक्तो बुधैरुपपतिस्तु सः ॥ इति॥ लक्षणन्तु स्ववैधपाणिग्रहणाकर्तृत्व स्वोपभोगकर्तृत्व स्वाचारहानि हेतुत्वर्नायिकाविशिष्टत्वमवसेयम्। तमुदाहतुभभिधत्ते- उपपतिः यथा।

Page 185

१७८ रसमअ्री-

उपपतिरतं कश्चित्तटस्थ: कुत्सयते, स्तौति घा- शङ्काशृङ्खलितेन यत्र नयनपान्तेन न प्रक्ष्यते केयूरध्वनिभूरिभीतिचकितं नो यत्र वाऽडश्लिष्यते। नो वा यत्र शनैरलग्द्शनं बिम्बाधरः पीयते नो वा यत्र विधीयते च मणितं तत्किरतं कामिनोः ॥१०५॥ यत्र यम्मिन् रते शङ्काशङ्कलितेन लोकदर्शनातङ्कसंय्यतेन नयन- प्रान्तेन कटाकेए न प्रेकयते प्रियाननं न दश्यते। वा तथा यत्र केयूर- ध्वनेः भूरिभीतिरतिभयं तथा चकितं त्रस्तं यथा भवति तथा नो आ- श्विष्यते नत्र प्रियजनः आलिङ्गयते। वा पुनः यत्र शनैमन्दम् अलग्ना: क्षतव्यक्तिशइया अनारोपिता: दशना दन्ता यत्र तधथा स्यात्तथा विम्वाधरो बिम्बोष्ठः न पीयते नो चूष्यते। च किञ्च यत्र मणितंवा के लिकूजितम् अपि जनान्तरश्रवणत्रासात् न विधोयते। तत् कामिनो: कामुक्या कामुस्य च किरतं कुत्सितः केलि:, यदा न किमपि तुच्छं, सारसाहित्यात्। यद्रा किं किम्यनिर्वचनोयम् आनम्दाधिक्यदानात् इत्यर्थः । तथा च 'मणितं रतिकूजितम्' इत्यमर:। अत्र कटाक्षस्य शङ्गलनमप्रसारद्वारा राङ्गोत्कर्षम् ; स पुनराश्लेष धरपानमणित विधानविरह्व्यङ्गयैः सह सम्भूय नेतुरौपपत्यम् ; कामि नोरित्येक शेषस्तयो निरतिश य प्रणपेनेकीभाव प्रायत्वं शङ्गारं च व्यनक्ति। यत्तु प्रकृते शङ्काप्रसारेण विगलितवेद्यान्तरत्वाभावान्र रसास्वाद इति केचित्। तत्रोच्यते, न खलु कामिनो रसास्वाद, येन तं शङ्का प्रतिबष्नी- यात्। किन्तु तत्काव्यार्थभावनया सहृदयानामिति तत्र न किश्चित्प्रति- बन्धकमिति प्रागध्युक्तम्। काव्यलिङ्गमलङ्कारम्॥। १०४॥ अनुकूलत्वादिभिरुपपतिमपि विभजितुमाह- उपपतिरपि चतुर्धा। अनुकूल दक्षिपा घृष्टर ठभेदात्। न चास्य परकीयाऽनुरागादनुकूलत्वासम्भवः शङ्य:, तक्षक्षणे

Page 186

सुरभिभूषिता। २७६

स्वीयामात्रस्यानिवेशात्। यद्ा, शठत्वाव्याष्यमन्यदेवात्रानुकूलश्वं कल्प्यम्। पूर्वतो विशेषं दर्शयति- परन्तु शठत्वं तत्र नियतम्, अनियता: परे। तत्रोपपतौ। शठत्वं विना स्वीयां सर्वथा विहाय तथा प्रवृत्तिरेव न स्यात्। परेऽनुकूलत्वादयस्त्रयो धर्माः श्रनियता: कार्यानुरोधात्का- दाचित्का:। अथ वैशिक लक्षयति- बहुलवेश्योपभोगरसिको वैशिक: । वेश्याबद्डुलोपभोगरसिकत्वमित्येव लक्षणम्। बहुलपदार्थस्य वेश्यान्वयित्वे त्वेकवेश्योपभोक्तर्यव्याप्तिः। एकस्यामपि वेश्यायामत्यु- पभोगपरेउपि हि वैशिकत्वं प्रसिद्धम्। तमुदाहर्तुमारभते- वैशिक: यथा- वेश्यासम्भोगाशंसां कोऽपि वर्णायति-

पारावतध्वनितचित्रितकण्ठपालिम् ॥

माशास्महे कमपि वारविलासवत्याः ॥१०६।। वित्रमवशेन काश्चीकलक्वणितेन मेखलामधुरशिकितेन कोम- लाउभिरामा नामे: कान्तिर्लावण्यं यत्र, यदा-काञ्च्या: कलं क्वणितं यत्र तथा कोमलस्य मृदो: नाभे: स्फुटलच्यतया कान्तियंत्र तम्। तथा पारावत्धनिविचित्रिता कपोतकलरवसदशमणितविविधीकृता कण्ठ- पालिगलप्रदेशो यत्र तम्, किञ्च उदुभ्रान्तौ मुखेन्दुचन्द्रिकाकलनेन तरली लोचने एव चकोरौ यत्र ताडशं कम्यपूर्व वारविलासघत्या वेश्यायाः अनङ्गरङ्गं मदनोत्सघम् आशास्महे अस्माकं भवेदिति चयम् आशंसाम इत्यर्थ:। वेश्योपमोगोतिसुखद इति भाव:।

Page 187

१८० रसमसरी- तया लोचनयोर्स्रमरोन च लज्ाविसर्जनम्, तेन स्वीयादिसुरतघ- लक्षण्यम्, तावता प्रेयस्त्वेनाशंसौचिती च द्योत्यते। काव्यलिप्गाल- क्वारख् ॥ १०६ ॥ वैशिकं चिभजते-

तुनेतर व्यवच्छिद्येते। वस्तुतस्तु पत्युपपत्योरपि ते भेदा इष्यन्ते। तत्रोत्तमं लक्षयति- दयिताया भूयः पकोपेऽप्युपचारपरायण उत्तम:। उपचार: शुश्रूषा। तमुदाहर्तुमाचष्े- उत्तम: यथा। तदाचरणं कश्विद्वर्रायति- चन्षु:मान्तमुदीक्ष्य पक्ष्मलदृशः शोणारविन्दश्रियं नोच्चैर्जल्पति, न स्मितं वितनुते, गृद्जाति वीटीं न वा। तल्पोपान्तमुपेल्य किन्तु पुलकस्फूर्जत्कपोलद्युतिः कान्त: केवलमानतेन शिरसा मुक्तास्रजं गुम्फति ॥१०७।। कान्त: पच्मलदशः सुनेत्रायाः चक्तुषः प्रान्तं प्रदेशं शोणारविन्द- श्रियम् अपराधचे धिजरोषात् रक्तकमलच्छविम् उदीक्ष्यालाक्य उब्पेरश- नैः न जल्पति न भाषते। तथा भिया स्मितं न वितनुते। किश्च चीटी ताम्बूलं वा न गृह्ाति वा ददाति। किन्तु तल्पोपान्तं शयन- निकटम् उपेत्य पुलकेः अनिवारएजन्यानन्द्भव: रमहरषैः स्फूर्जन्ती समुल्लसन्ती कपोलयोर्द्युतिर्यस्य सः आ्रनतेन पुना रोषशङ्कया ईष- न्नम्रेण शिरसा उपलक्षितः केवलं परं मुकतास्रजं हारं गुम्फति प्रश्ना- तीत्यर्थ:।

भाषर्भीतिः, तयाउपराधम कपोलद्युते: सफारीभावेन हर्षा, तेन च

Page 188

सुरभिभूषिता। १८१

तश्पान्तापसरणानिवारणम् ; हारगुम्फनेन शुश्रृषापरत्वं, तेनेोत्तमत्वं चावेद्यते। लुप्तोपमालङ्वारञ् ॥१०७॥ मध्यमं लक्षयति- मियाया: प्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति, चेष्टया मनोभाव गृह्ाति स मध्यमः । स्वम्रकापाप्रकाशकत्व-स्वाशयवित्वाम्यां प्रियाविशिष्टत्वं मध्यमत्वम्। तमुदाहर्तुमाह- मध्यम: यथा। सखा नायकं ब्रूते- आस्यं यद्यपि हास्यवर्जितमिदं लास्येन वीतं वचो नेत्रं शोणसरोजकान्ति तदपि कापि क्षणं स्थीयताम्। मालायाः करणोद्यमो मकरिकारम्भ: कुचाम्भोजयो- धूंपः कुन्तलघोरणीषु सुदृशः सायन्तनो दृश्यते॥ १०८ ॥ हे सखे ! यद्यपि अस्याः कोपावेशात् इद लक्ष्यम् आस्यं वक्त्रं हास्यचर्जितं हासहीनम् अस्ति। तथा वचो वाक्यं लास्येन गीता- दिविच्छ्ित्तिविशेषेण वींत विरदितम् अस्ति। किश्च नेत्रं शोएस रोजकान्ति कोकनदद्युति अस्ति। तद्पि भवता क्वापि नायिकाऽट- श्यस्थले क्षएां किश्चित्कालं स्थीयताम्। यतोऽस्या: सुद्ृश; सायन्त- तनः मालाया: करणोधमः स्नजो रचनोद्योग: इश्यते। तथा कुचा- म्मोजये स्तनाब्जयेो: सायन्तनः मकरिकारम्भः पत्रलेखपक्रमः दृश्यते। तथा कुन्तलधरणीषु केशपाशेषु सायन्तनः प्रदोषकालिक: धूप: सुरभिधूमाधिवास: दृश्यते इत्यर्थः । रोषचिद्वानि वीक्येव नापसरणोयम्, सुरतसामग्रीसङ्गलनया कदा- चिदाहवानमपि सम्भाव्यत इत्याकृतम्। इह मुखादोनां हास्यादिशन्यतया रोषा, मालाविधानाघयुद्यमेन सम्बुभुक्षा; तयोरवगमेन नायिकाशयवित्वान्मध्यमत्वं च प्रतोयते।

Page 189

रसमज्री-

नायकावगतमेव सुदग्भावं सखाऽनूक्तधानिति न नेतुर्मध्यमत्- व्याघातः । लुप्तोपमा निदर्शना वाडलङ्कारन्॥ १०८॥ अ्रधमं लक्षर्यतति- भयलज्जाकृपाशून्यः कामक्रीडायामकृतकृत्याकृत्यविचारोघमः। नायिकाता भयम्, दुराचारालजा, विश्रब्धाया वञ्चने कृपा। तच्छू- न्यरवे सति सम्भोगीय कर्तव्याकर्तव्यचिवे कहीनत्वमघमस्वम्।

अधमः यथा। नायिका सखीमुपालभते- उदयति हृदि यस्य नैव लज्जा, न च करुणा, न च कोऽपि भीतिलेशः। वकुलमुक्कुलकोशकोमलां मां पुनर्राप तस्य करे न यातयेथाः ॥ १०६ ॥ हे सखि! यस्य हदि चित्ते लज्जा नैध उदयति उद्भपति का कथा तत्स्थिते: ? च पुनः करुणा कृपा न उद्यति। च तथा काऽपि द्रागपि भीतिलेशस्रासलवः न उद्यति। चकुलमुकुलकाशवत् केसरकुजूम- समध्यवत् कोमलां मृदुलां मां तस्य अघमस्य करे निधाय वशे निचि- थ्य पुनरपि भूयोउपि न यातयेथा अतिपीडयेथा इत्यर्थः। अथमः स करीडायामप्यधिकं पीडयतीति भाव:। सथा 'दया च करणा घृणा' इति हलायुधा, 'कुदूमले मुकुलः' इति हैम:, 'यातना तीव्रवेदना' इत्यमरश्। अत्र नेतुल ज्जादिशुभ्यत्वेनाघमत्वम्: स्वसुकुमारतया यातनाऽस इनौचिती; यातनात्वेन पीडोत्कर्षश्र व्यज्यते। उदयसीति 'कटो' इत्यत्र प्रश्लिष्टस्य रूपम् । अत एव 'उद्यति चिततार्ध्वरश्मिरज्जौ' इति माघ: प्रायुङक्त। भीतिलेशस्यापीषर्वविवक्षया न कोउपोत्यनेन पुन- रुक्ति:। काव्यलिङ्संचष उपभालढ्वारमह०ह॥

Page 190

सुरभिभूषिता। १८३

मानिचतुरयो: पृथगनिरुपणहेतुमाह- मानी चतुरश्च शठ एवान्तर्भवति। अयोगव्यवच्छेदार्थक एवकार इह भिन्नकरमः। तेन मानिचतुरी रठेउन्तर्भवत एव न त भिन्नावित्यर्थः । तावता दक्षिणादेरपि मानि त्वाद्युपलब्धेः शठमात्रस्य तत्वाभ्युपगमोSसमअ्स इत्याक्षेपो निरस्तः। शठपद्मेवानुकु लेतरेषु लाक्षशिकमिति केचित्। तत्र मानिनमुदाहर्तुमभिधत्ते- मानी यथा। दृष्टतश्चरिता काचिदाह- बाह्याकूतपरायणं तव वचो वज्रोपमेयं मनः श्रुत्वा वाचमिमामपास्य विनयं व्याजाद बहिः प्रस्थिते। प्रातर्वीतविलोकने परिहृतालापे विवृत्तानने पाखेशे निपतन्ति हन्त कृपरा वामभ्रुवो दृष्टयः ॥ ११० ॥ अयि शठ! तव चचः बाह्यं वहिर्भवं न त्वाभ्यन्तरं यदाकूत- मभिप्रायः तत्र परायरं निरतं कृत्रिमानुनयपरं विद्यते। मनो हृदयं पुनः धज्रोपमेयं काठिन्येन अशनिसदृशम् अस्ति। इमामीदशों प्रेयस्या वाचं गिरं श्रुत्वा विनयं प्रश्नयं तद्नुनयं वा रोषात् अपास्य विहाय व्याजादतिफटिति विधेयकार्य्यान्तरव्यपदेशात् बहिरन्यत्र प्रातः प्रभाते प्रस्थिते प्रयाते प्रयातुमुदयते तथा वीतं त्यक्तं विलोकनं तस्या दर्शनं येन तादशे तथा परिहतो मुक्तः आलापो भाषरां येन तस्मिन् तथा वितृत्तं विवलितम् आ्रप्रानर्नं येन तथाभूते प्रायोशे जीवितेश्वरे वामभ्रुवः तस्या वियोगज्वरभयात् कृपणा दीना: दष्य: हन्त, निपतन्तीत्यर्थः। कामलतमे हि योषितां हृदि भावाः सत्त्वर मेव परिवर्तन्ते। मानिनो हि द्रागपि पराक्षेपवचो न सहन्त इति भाव:। अत्र वचसो बाह्याकृतपरत्वेन मनसोऽन्यविधत्वं वचाऽनुरूप- क्रियाऽभावश्च, ताभ्या शाठ्यम्; मनसः कुलिशसादश्येन कार्कश्यम्, तेन तदर्थमेव दुःखितजनस्याननुकस्पित्वम्: प्राचीनवचनादेतदचन-

Page 191

रसमज्जरी-

स्याप्यलोकत्वम् ; व्याजेन शठता; बहिःप्रस्थानादिमी रोषः, तेन मानिता; प्रारोशत्वेन दृष्टिदानौचित्यम् ; इष्टिकार्परायेन स्रेदो वियो- गात्त्रासो वा; निपतनेन दृष्टीनामनिवार्यता, तया दैन्यमौत्सुक्यं च सूच्यते। काव्यलिङ्गपरिकरावलङ्कारौ च। ११० ॥ चतुरस्य द्वैविध्यप्रदर्शनगभे लक्षणं दर्शयति- वचन-चेष्टाव्यङ्गयसमागमश्चतुरः । वचन-व्यापारविशेषान्यतरद्योत्यसमागमत्वं चतुरत्वम्। तत्र प्रथमप्रकारमुदाहर्तुमाचषें- वचनव्यङ्गयसमागमो यथा। वाकूचतुरः कांचिद्क्ति- तमोजटाले हरिदन्तराले काले निशायास्तव निर्गतायाः। तटे नदीनां निकटे वनानां घटेत शातोदरि! क: सहाय:॥१११॥ हे शातोदरि क्षीणमध्ये ! निशायाः काले रात्रिसमये हरिदन्त- राले दिगभ्यन्तरे तमांस्येव द्राघिम्नः जटाश्शटा: तास्सन्त्यस्मिन्निति तमोजटाले तिमिरसद्गावृते सति निर्गतायाः गृहात् निःसृताया एका- किन्याः तव नदीनां सरितां तटे तीरे वनानामरण्यानां निकटे सन्निधौ क: कतमः सहायः सहचरो रक्षको घा घटेत भवेदित्यर्थः। अत्र 'प्राणिस्थादातो लञ्जन्यतरस्याम्' इत्यनेन लज् मत्वथे। तिमि- राधिक्यप्रतीतये जटाल इत्युपचारः। सम्बोधनं सौन्दर्यविशेषद्वारा स्वप्रणायौचित्यम्, तस्या: स्वत आपत्प्रतीकाराक्षमत्वं च; निशाका लिकघननदीसान्निध्यं भीमताम्, सा जनसश्चारशून्यत्वम्, तत्निश्यङ्क- केलियोग्यताम्; समस्तवाक्यं पुनर्व्यक्त्यन्तरामिलनादहमेवास्मि सहायस्तन्मयेध सह रमस्वेति द्योतयति। रूपकानुप्रासावलङ्गारी च।। द्वितीयमुदादर्तुमाख्याति- चेष्टाव्यङ्गयसमागमो यथा । काचित्कीतुकेन कथयति- कान्ते कनकजम्बीरं करे किमपि कुर्बति।

Page 192

सुरभिभूषिता। १८५

आगारलिखिते भानौ बिन्दुमिन्दुमुखी ददौ॥११२ ॥ कान्ते प्रिये कनकजम्बीर हैमजम्भफलं किमपि विलक्षएं यहच्छ या घा करे कुर्वति धारयति सति इन्दुमुखी शशिवदना आगारलिखिते गृहभित्तििन्यस्ते भानौ दिवाकरे बिन्दुं विपुष शून्यचिह्नं ददावारोप- यत् लिलेख इत्यर्थः । सूर्य्यास्तङ्गमनानन्तरमागन्तव्यमित्याशयः। तथा च 'जम्बीरे जम्भजम्भलौ' इति हैमः, 'बिन्दुर्षेदितृविप्रुषे।ः' इति शाश्वतश्। अत्र स्वस्वत्वनिवृत्त्याद्यविवक्षया ददातेर्योंगे न चतुर्थो। जम्बी- रस्य करस्थापना एवं स्वत्कुचस्पर्शे कदा लमेयेति प्रश्नम् ; किमपीति विलक्षणानन्ददानं यादच्छ्िकत्वेन गोपनं वा; कुर्वतीति शता प्रश्नसम- कालमेवोत्तरदानद्वारा नायिकाप्रतिभाविशेषम्; भानौ बिन्दुदानं तव- स्तङ्गमनमुखेन, यद्ा लाञ्छनसत्वेन चन्द्रोदयमेव सङ्कतकालं सूचयति। सङ्कतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। हसन्नेत्रार्पिताकृतं लीलापद्मं निमोलितम्॥ इतिधद् गुणोभूतव्यङ्गयत्वं तु नाशङक्यं, व्यङ्गयस्य थाच्यातुप- स्कारित्वात्। तत्र त्वाकृतपद्माहात्म्येन गुणोभावः। सूच्मालङ्गारा। पथ्यावकत्रं छन्दश् ॥ ११२॥ अथ प्रोषितत्वेन पुनः पत्यादीन विभजते- प्रोषितः पतिरुपपतिवेशिकश्च भवति। समुच्चयार्थश्रकार उपपतिवैशिक योरप्रसिद्धं प्रोषितत्वं गमयति। स्पष्टप्रतिपत्तये तान्निर्दिशति- प्रोषितपतिः, परोषितोपपतिः, प्रोषितवैशिक्ेति त्रयः । प्रकारा इति शेष:। तानेकैकशः पर्यायेणोदाहर्तुमुपक्रमते- क्रमेणोदाहरणानि। के।उरपि प्रोषितः पतिर्वदति- ऊरू रम्भा, दगपि कमलं, शेवलं केशपाशो,

Page 193

रसमअरी-

वक्कं चन्द्रो, लपितममृतं, मध्यदेशो मृखालम्। नाभि: कूपो, वलिरपि सरित्, पल्लवः किश्च पाणि- र्यस्याः सा चेदुरसि, न कथं हन्त तापस्य शान्ति: ।।११३।। यस्या: प्रेयस्या: ऊरू जड्गे रम्भा कदली, अपि तथा हङ नेत्रं कमलं किश्च केशपाशो धम्मिज्नः शेवलं जलनीली तथा ववत्रं मुखं चन्द्रः किश्च लपित वचनम् अमृतम् अपि च मध्यदेशोऽवलग्रः कार्श्येन मृणालं बिसं तथा नाभि: कूपो विदारकः आंप तथा वलिर्मध्यमरेखा दैर्ध्यात् सरित् किश्च तथा पाणि: करः पल्लवः किसलयम् अ्स्ति। सा चैद्यदि मम उरसि हृदये विद्यते, तथापि हन्त खेद, कथं तापस्य संज्वरस्य शान्तिर्निवृत्तिः न भवति इत्यर्थ:। यद्वा हन्तेति हर्षे, न कथं तापस्य शान्तिः, अपि तु स्यादेवेत्यर्थः। तथा 'च 'न्याय्यावलग्नयोमध्यम्' इति रभसः, 'वलिर्मध्यमरेखो र्मिजीर्रात्वग्गृहदारुषु' इति वैजयन्ती च। इह जङ्गादीनां कदलीत्वाद्यध्यासेन शिशिरतमत्वम्, तेन शम- नौचिती; मध्यमृालत्वेन काश्यम्; नामे: कूपत्वेन गाम्भोर्यम्, तेन 'नारीणां नाभिगाम्भीर्यान्मदनातिरेका' इति वात्स्यायनानुशिष्टः कामो- देक :; चलेः सरित्वेनायतत्वम् ; वचसSमृतत्वेन माधुर्य्यदौलभ्ये, ततः कुलाजनारथम्, तत आत्मनः पतित्वम; सन्तापेन प्रोषितत्वं च प्रतीयते। अतिशयोकिसमुच्चयावलङ्कारौच ॥। ११३॥ प्रोषित उपपतिराह, स्वय विमृशति वा- यान्त्या: सरः सलिलकेलिकुतूहलाय व्याजादुपेत्य मयि वर्त्मनि वर्तमाने अन्त:स्मितदयुति चमत्कृतदक्तरङ्ग- रङ्गीकृतं किमपि वामदशः स्मरामि ॥ ११४॥ सलिलकेलिकुतूहलाय जलक्रीडाकौतुकार्थ सरस्तडाग यान्त्या गच्छन्त्या: वामरशः सुनेत्रायाः ध्त्मनि पचि व्याजातकपटात् उपे- त्यागत्य मयि वर्तमाने, यद्ा वामदशमुपेत्य वतमाने सति, यद्ा वर्त-

Page 194

सुरभिभूषिता। माने मयि अन्तरभ्यन्तरे स्मितस्य द्युतिर्यत्र तद्यथा भवति तथा, यदा तथा चमतकृतटक्तरकैर्विच्छित्तिशालिक टाक्षनिक्षेपः किम्निर्वचनीयं केन चित्पकारेश वा अङ्गोकृतं मत्पार्थितस्य स्वीकृतं तस्याः सङ्कतचे- ष्रितं स्मरामि चिन्तयामीत्यर्थ:। यद्वा सरा यान्त्या धामदशः व्याजान्मामुपेतयाङ्गीकृतं स्मरामी- त्यन्वयः । अतिरमणीयं तदित्याशयः। इह स्मररोन प्रोषितत्वस् ; व्याजेनोपपतित्वम्; किमपीत्यनेन मजुलतमत्वञ्च ध्वन्यते। स्मृते: साक्षाच्छन्देनोपस्थित्या न भावता, सादश्यानुद्धावितत्वाज्च नालङ्कारत्वम्। किन्तु काव्यलिङ्गमलङ्कारन्॥१२४॥ प्रोषितो वैशिका वक्ति- अधृतपरिपतन्निचोलबन्धं मुषितनकारमवक्रदृष्टिपातम्। पकटहसितमुन्नतास्यबिम्बं पुरसुद्दशः स्मरचेष्टितं स्मरामि। अधृतोउनालम्बितः अत एवं परिपतन्नवस्त्रंसमानः निचोलबन्ध उत्तरीयग्रन्थिर्यत्र तथा मुषितध्चोरितः लुप्ः नकारा नशब्देो यत्र तथा अ्धक्रोकुटिल: हष: पातो निक्षेपो यत्र तथा प्रकटं स्फुटं हसितं यत्र तथा उन्नतम् ऊर्ध्वस्थितम् आस्यविम्बं मुखमण्डलं च यत्र ताद्शं •पुरसुद्दशो वेश्यायाः स्मरचेष्टितं मन्मथविजुम्भितं स्मरामि भावया- मीत्यर्थः।

मनीयतया स्मरणौचिती; मोषेण नकारस्य नितरामभाष: चिलोक- नस्य सारश्येन प्रसाद :: हसितव्यकत्यौष्ठग्रहरशौम्यम्, तेन पूर्षवत्, स्मरगोन प्रोषितत्वं च द्योत्यते। कार्व्यालङ्रमलङ्कारश् ॥ ११५॥ नायकाभासस्यापि भोजादिभिर्नायकमेदे, परिगएनादाह- अनभिज्ञो नायको नायकाभास एव। अनभिश्: साक्केतिक चेषाज्षानशून्यः नायकवदाभासत इति नाय काभासो गौशनायकः। पघकारो मुख्यनायकत्वं व्यावर्तयति।

Page 195

रसमअर

'तथा च मन्दारमरन्दे- 'नायकस्य गुणर्हीनो नेतात्वाभासनायकः'। इति। तमुदाहतुमाख्याति- नायकाभास: यथा। जायिका सखेदं दूर्ती कथयति- शून्ये सद्मनि योजिता बहुविधा भङ्गी वनं निर्जनं पुष्पव्याजमुपेत्य निर्गतमथ स्फारीकृता दृष्टयः । ताम्बूलाहरणच्छलेन विहितौ व्यक्तौ च वक्षोरुहा- वेतेनापि न वेत्ति दूति ! कियता यत्नेन स ज्ञास्यति ॥११६॥ अयि दूति ! मया नायकविजिहीर्षोज्जम्भणाय शून्ये रिक्ते सद्- मनि गृहे रहसि बहुविधा नेकरूपा भङ्गी विशेष: योजिता बिहिता। तथा पुष्पव्याजं कुसुमचयनकपटम् उपेत्याम्युपगस्य निर्जनं लोकस- आ्वारहीनं वन निर्गतम्। अथ तदनन्तरं दृष्टयः स्फारीकृताः सहज- सजयाउव्यक्ता अपि व्यक्ततां नीताः । च पुनः ताम्बूलस्य शहरण- च्छलेन अ्रह्णकपटेन वक्षोरुहौ कुचौ व्यक्तौ प्रकटितौ। एतेनानेन वि- अ्रमेश अपि यदि सोऽनभिश्ञनायक: मदाशयंन वेति नैव/जानाति, तदा कियता यत्नेनेोधमेन श्ास्यति वेदिष्यतीत्यर्थः। मूढोडयं न किश्चिद्वेत्तीत्यन्यो विदग्ध आनीयतामित्याकृतम्। अत्र नायकनामानुल्लेखेन खेद :; अपिना तज्ज्ापकप्कारान्तरास- म्भवः, समस्तवाचा विदग्धनायकानयनप्रेरणा च व्यज्यते। समुख्चयो- पस्कृता विशेषोक्तिरलङ्कारश् ॥ ११६॥

नच नायिकाया इव नायकस्यापि ते ते मेदा: सन्त्विति- वाच्यम्, ते प्रोषितपत्नीकत्वादयोऽटौ मेदाः। खण्डनहेतुमाह-

विशेषाद्। तस्या अवस्थामेदेन मेद:, तस्य च स्वभावेन भेद इति

Page 196

सुरभिभूषिता। चर्त्वर्थकः। नायिकाया दशाभेदप्रयोज्यो भेद, नायकस्य तु नैसर्गिकधर्म्मदाक्षिण्यादियोगेनैव भेद इति विशेषो वैजात्यमिति दष्टान्त- दार्ष्टान्तिकयोवैषम्यात्पूर्वोक्त न वाच्यमित्यर्थ:। प्रकृतोपयोगितया स्वाभाविकधर्मान पुनः स्मारयति- अनुकूलत्वं दक्षिणात्वं धृष्टत्वं शठत्वमिति चत्वार एव नायकस्य स्वभावा इति । एवशब्दो ऽवस्थाकृतधमयोगव्यवच्छेदार्थकः। इतिः प्रकारे। स्वभः वास्तदेकमात्रवृत्तयो धर्माः। तथा Sनभ्युपपत्तावापत्ति दर्शयति- अन्यच्चावस्थाभेदेन भेदो यदि नायकस्य स्यात, तदो- त्क-विप्रलब्ध-खण्डितादयो नायका अपि स्वीकर्तव्याः। उत्कत्वादेरवस्थाप्रयोज्यत्वात्। ननु ते मेदा: स्वीक्रियन्तां का क्षतिः? तत्राह- तथा च सङ्कतव्यवस्थायां स्त्रीणां गमने वा, सम्प्रदायादन्य- समागमशङ्का धूतत्वं वाजन्यसम्भोगचिह्नितत्वं वा नायकानाम्, न तु नायिकानाम्। सम्प्रदायो गुरुपरम्परोपदेश: तस्मात्, सङ्केतस्य विगताऽवस्था व्यवस्था काल्तातिक्रमः तस्यां सत्याम् अन्यसम्भोगशङ्का नायिकान्तर- सम्भोगसम्भावना वा तथा स्त्रीणामितराङनानां गमने सम्भोगे धूर्तत्वं शठत्वं वा तथाउन्यसम्भोगचिद्नितत्वं नायकानामेव, न तु नायिका- नामित्यन्वयः। सम्प्रदाये बीजं प्रकटयति- तान् प्रति तदुद्दावने रसाभासापत्तिरिति। तान्नायकान् प्रति तदुद्भावने तेषु तद्धर्मकल्पने श्रनौचित्यादरसा- भास आपद्येतेत्यर्थः। इदमिहाधगन्तव्यम्, न ह्वि कोउपि सहृदयोऽन्यसम्भोगचिह्नित- नायिकादर्शनस्िन्नस्य प्रागुपनतां नायिकामचमत्यानुशयानस्य नायि-

Page 197

१६० रसमअरी-

कया सङ्कते चश्चितस्य सङ्केते नायिकानागमेऽन्यनायकसङ्गमं सन्दि- हानस्य वा नायकस्य वर्णानमास्वाद्यं मन्यते, अनोचित्येन रसभङ्गा- दिति नैच नायकस्य खण्डित-कलहान्तरित-घिप्रलब्धो-कत्वानि । नायिकाया: प्रवास:, नेतु: सुरतसामग्रीसजनञ्च न चमत्कारकारण- मिति नैव पोषितपतीक-वासकसजत्वे। पतन्याः पत्यधोनत्वमापाम- रमतिन्ुण्णमिति विच्छित्तिविरद्वान्न स्वाधीनपत्नीकत्वम्। अभिसर- णमतिप्रसिद्धया, वात्स्यायनीयेश्वरकामितप्रकरणानुशिष्टाभिसारणं प्रशायाभावेन चारमणीये इति नाप्यभिसारकत्वम्। एतेन कस्यचि- देदस्याङ्गीकारं चदन्त: परास्ता:। पवश्च पत्युरुपपतेश्चानुकूलत्वादिभिरष्टी मेदा:, वेशिकस्योत्तमत्वा- दिभिख्य:, नायकाभासश्चैक इति द्वादशनायकस्य मेदा भवन्ति। वस्तुतस्तूत्तमत्वादिभि: पत्युपपत्योरपि भेदाङ्गीकारेणाष्टाविशति- भेदा:, तेषां भोजराजानुपतैः सात्विकराजसतामसत्वैभेदे षडशीति:, तदनुमतरुपनायकानुनायकप्रतिनायकैयोंगे त्वेकोननवतिः प्रकारा: सम्पद्यन्ते। अ्ये तु- निश्चिन्तो धीरललित: कलासक्त: सुखी मृदु:। सामान्यगुएयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिक:। इति दशरूपके। कृपावानतिगम्भीरो विनीतञ्र्ाविकत्थनः। धीरोदात्त: स विशेयो रामो दाशरथिर्यथा। मात्सर्यदर्पभूयिष्ठ श्छद्म्यहक्वारवान् बली। चण्डो विकत्थनश्चंध घोरोद्त उदाहृत: । इति रसरतकोशे च लक्षिता ललितत्वादिभिरादी चत्वारो मेदा, तेषामनुकूलत्वादिभि: षोडश, तेषामप्युत्तमत्वादिभिरष्टचत्वारिंशन्द्रे- दा:, तेषां च दिव्यत्वादिभिश्वतुश्त्वारिंशद्धिकशतम्, तेषां पुनश्श षट्सप्त्यधिकपञ्चशती, ततः कफि- धातुलपित्तलत्वैः १७२८ अष्टाविरात्यधिकसप्तदशशतं मेदा भधन्तीति ब्रुवन्ति। तत्र विस्तरभयात्प्रकृतानुपयोगिनो मेदा इहोपेक्षिताः।। इति रसमअरीसुरभौ नायकनिरूपणम्।

Page 198

सुरभिभृषिता।

अथ नायकशङ्गारसहायानाह- तेषां नर्मसचिवः पीठमद-विट-चेटक-विदूषकभेदाचतुर्धा। तेषां नायकानाम्। नर्मणि क्रीडायां कुपितस्त्रीप्रसादने सचिव: सहाय: प्रधानं था। तथा च "पीठमर्दों विदूषकः। विटचेटौ' इति भोजराजः। परे तु- पाठमर्दों विटश्चैच विदूषक इति त्रिधा। इत्युक्त्वा चेटं चिट पवान्तर्भावयन्ति। तत्र प्राथम्यात्पीठमरद लक्षयति- कुपितस्त्रीपसादक: पीठमदः। मानिन्याश्चाटुकार: प्रसन्नताकारक इत्यर्थ: । तदुक्तं दशरूपके-

इति। 'पीठमर्दो विचक्षण:। तस्यैधानुचरो भक्त: किश्चिदूनश्च तद्गुगौः'

तमुदाहर्तुमाख्याति- पीठमर्दो यथा। पीठमर्द्ो मानिनीं प्रसादयितुमालपति- कोडयं कोपविधि: १ प्रयच्छ करुणागर्भ वचो, जायतां पीयूषद्रवदीर्धिकापरिमलैरामोदिनी मेदिनी। आास्तां वा स्पृहयालुलोचनमिदं व्यावतयन्ती सुह्ग- ्यस्मै कुप्यसि तस्य सुन्दरि ! तपोद्ृन्दानि वन्दामहै॥११७॥ अयि सुन्दरि सुभगे ! अयमीदशः ते कोपविधिर्मानविधानम् क: ? नोचितः। किन्तु करुणा प्रिये दया गर्भे मध्ये यस्य तादशं वचः 'नैव तदाग:, तम् आनय' इत्यादिवचनं प्रयच्छ वितर। ताघता मेदिनी मही पीयूषद्रषदीर्घिकाया: त्वद्वाक्यसुधारसवा्या: परिमलैरतिसौर- भैः हेतुमि: आमोदिनी सौरभोत्कर्षवती प्रमोदवती वा जायतां भवतु। चा अथवा आास्ताम् वाग्घितरणप्रार्थना तिष्ठतु, किन्तु त्वं स्पूहयालु

Page 199

१६२ रसमअरो-

दयितं दिदनु इदं प्रत्यक्षं लोचनं र्वीयं नेत्रं मुहठु: असकृत् व्यावर्तयन्ती घूर्रयन्ती यस्मै नायकाय कुष्यसि क्रुध्यसि तस्य तपोवृन्दानि तपस्या राशीन् वन्दामहे स्तुम इत्यर्थः । तव कोपोऽपि नायकस्य पुण्येनैव भवतीत्यभिप्रायः। तथा च 'वापी तु दीर्घिका' इत्यमरः। इह लोचनस्य सस्पुहत्वेन शोघ्रप्रसादसम्भवः; चतुर्थ्या कोपोद्देश्य- तथा नायकस्य पुण्यवत्ता; तपोवृन्दस्य बहुत्ववन्दनाभ्यां तत्फलस्य नायिकाकोपस्य दौर्लभ्यम्; चाटुकारेण पीठमर्दस्य चातुरी च सूच्यते।

विटं लक्षयति- कामतन्त्रकलाकोविदो विटः। कामस्य तन्त्रे शास्त्रे कलासु गीतादौ च कोविदो निपुणः। नाय- कयो: सन्देशं विटति मिथो धद्तीति बिटः, विटे: शब्दार्थत्वादिति यशोघरः। तदुक्तं दपणे- सम्भोगहीनसम्पद्विटस्तु धूर्तः कलैकदेशज्ञः। वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्टयाम्॥ इति । तमुदाहतुमाह- विटो यथा। विटो मानिनीं प्रसादयितुं वदति- आयात: कुमुदेश्वरो, विजयते सर्वेश्वरो मारुतो, भृङ्ग: स्फूजति भैरवो न निकटं पाणेश्वरो सुञ्च्ति। एते सिद्धरसा: प्रसूनविशिखो वैद्योऽनवद्योत्सवो मानव्याधिरसौ कृशोदरि! कथं त्वच्चेतसि स्थास्यति ॥११८।। हे कृशोदरि ! कुमुदेश्वर: शशी तदाय्यरसश् आयातः उदित: उपस्थितः्। किश्च सर्वेषां प्राणरूपतया ईश्वर: मारुत: तन्ामक- रस्न विजयते सर्वोत्कर्षेण विद्यते। तथा भैरवो भीषण: भृङ्ग: तन्ना- मा रसश् स्फूजति समुज्सति। तथा प्राणेश्वरो दयिक्ष: तद्भिघरस्

Page 200

सुरभिभूषिता। १६३ निकटं सन्निधिं न मुश्चति नैव जहाति। एवञ्च एते कुमुदेश्वरादय: सिद्धो निष्पन्रो रसः शृङ्गारो यैस्ते उद्दीपका: सिद्धा व्याधिविघाते प्रसिद्धा रसा शषधिविशेषाश्च सन्ति। तथा अनवद्यो निर्दोष: 'उत्सवो यतो यस्य वा तादृशः प्रसूनविशिखः कामः वैद्यो भिषक यतोऽस्ति, ततः त्वञ्चेतसि तव मानसे असौ विदितः मान एव व्याधि: स कथं स्थास्य- ति न कथमपि इत्यर्थः। कुमुदेश्वरादयो रसा रसरतसमुच्चयादौ निरूपिता:। हेतन्तरैर्मानभङ्गेऽवश्यम्भाविनि स्वयमेव प्रसादा विधेय इत्युचि तमिति भाव:। अत्र कुमुदेशवरादिपिदोपस्थापितानां रन्द्रादीनां निहसत्वे पि श्लेष- च्छायानुग्रहान् क्षतिः । कृशोदरीति सम्बोधनेन व्याधिकदनासहि- ष्ुता सौन्दय्ये; कुमुदेश्वरपदेन चन्द्रस्य कान्तिशालितयाद्दीपनत्वम्, तेन मानस्थित्यसम्भवः भेरवपदेन वियोगिपोडनम्; भिषजोउनवद्यो- रसवरवेन पीयूषपाणिता, तया व्याधिस्थित्यसम्भव एव; माने व्याधि- तादात्म्येन सन्तापकत्वदुप्परिणामते; उक्तिचातुर्येण स्वस्य नायकोप- कारकत्वं च प्रतीयते। रूपकसंसृष्टसमुच्चयालङ्गारश् ॥ ११=॥ चेटं लक्षयति- सन्धानचतुरश्टक: । सन्धानं यूनोमिथस्सङ्कमनम्। तमुदाहतुमा- चेटो यथा। कोउण्याचऐे- सा चन्द्रमुन्दरमुखो स च नन्दसूतु- र्दैवान्निकुञ्ल भवनं समुपाजगाम। अ्रपरत्रान्तरे सहचरस्तरणौ कठोरे पानीयपानकपटेन सरः प्रतस्थे ॥ ११६॥ यदा सा प्रसिद्धसौभगा चन्द्रसन्दरमखी विघुसुभगवकत्रा

Page 201

१३४ रसमअ्री- श्रीराधा च पुनः स प्रसिद्धरूप: नन्दस्य सूतु: सुतः श्रीकृष्णः दैवात् अनुकूलविघेः अकस्मात् निकुअभधनं लतागृहं समुपाजगाम समा- ययौ। अ्त्रान्तरे एतन्मध्ये तरणौ भास्वति कठोरे तीव्रे सति सहचर: श्रीकृष्णस्य सख्रा पानीयपानस्य कपटेन तृषाकुलोऽहं जलं पातुं गच्छामीति व्याजेन सरस्तडागं प्रतस्थे प्रययावित्यर्थः। तत्सन्निधौ सङ्कतयोरपि स्वच्छन्दकेलिन स्यादित्याशय:। इह सहचर इत्यत्र पचाद्यच्। दैवकृतत्वेन समागमस्य प्रेष्ठताम चेटस्य निस्सररोन स्वरूपम ; सूर्यस्य तीव्रतया निकुञ्जे जनरा- हित्यम्, चेटस्य पिपासासम्भवश्चः सहचरपदेन सदा सान्निध्यौखित्ये- डपि निस्सररोन सन्धानचातुरी; कपटेन अपसरणहेतुस्पष्टोक्तौ तयोस्त्र- पया विश्लेषसम्भव: प्रस्थानेन सरसो विप्रकर्षः, तेन केलिस्थेमा च व्यज्यते। काव्यलिङ्गमुपमारूपकाम्यां ससज्यते च ॥ ११६॥ विदूषकं लक्षयति- अङ्गादिवकृत्यैर्हास्यकारी विदूषकः। आदिशब्देन क्रियावेषभाषा गृहान्ते। वैक्ृत्यं विरूपता। तथा च रसार्णवे- विकृताङवचोवेषैह्ास्यकारी विदूषकः। इति। तमुदादर्तुमाख्याति- विदूषको यथा। नायक: सखायं ब्रते- आनीय नीरजमुखीं शयनोपकण्ठ- मुत्कण्ठितोऽस्मि कुचकञ्चुकमोचनाय। अत्रान्तरे मुह्ुरकारि विदूषकेण प्रातस्तनस्तरुणकुक्कुटकण्ठनादः ॥१२०॥ ह सखे! नीरजमुखीं कमलाननां प्रियां शयनोपकण्ठं सल्पान्ति- कम् आनीय कपटेनानुनयेन वा आगमय्य यदाऽहं कुचकञ्चकमो- चनाय स्तनकूरपासकापसारणाय उत्कण्ठित उत्सुकोडस्मि। अभान्तरे

Page 202

सुरभिभूषिता।

तन्मध्ये विदूषकेण प्रातस्तनः प्रभाते भवः तरुणकुक्कुटस्य युवताम्र- चूडस्य कण्ठनादो गलध्वनिः मुहु: अकारि विदध इत्यर्थ:। कुक्कुटकूजितेन रजनीविरतिमवगत्य नायिका नानानिषेधभङ्गी- विहाय कामाहवायव प्रवर्ततामिति भावः । तथा च 'ताम्रचूड: कुक्कुटः' इत्यमरः । इह कुचपदेन कञचुकस्य नायिकाकुचसमासकता, तया तन्मोच- नोत्कण्ठौचिती; कुक्कुटस्य तारुण्येन नादे सान्द्रता; नादस्य कण्ठस- स्बन्घेन स्निग्धता; प्रातर्भवत्वेन रजनीविरतिसूचकता, तया नायिका- कृतक्रीडानिषेधनिवारणौचित्यम; तादशनादकररोन नायकसाचिव्यं हास्यकारिता च दयोत्यते। कुचकण्ठपद्योराधिक्यन्तु नवीनव्यङ्गयावगते सोढव्यम्। कुक्कुटनादस्य विदूषकेण विधातुमशक्यतया सादृश्ये पर्यवसा- नान्निदर्शनोपमया संसृज्यते च ॥ १२० ॥ एतत्पोठमदाद्युपादानं दर्पणाक्तमालाकारा दिनायकशक्गारसहायाना- मपि समुपलक्षणम्। अर्थचिन्तादिस हायास्त्वप्रकृतोपयोगितयोपेक्षिताः।। इति रसमअरीसुरभौ नायकसहायकनिरूपणं शङ्गारालम्बनविभावनिरूपणक्च।

आलम्बनचेष्टादय उद्दीपनविभावास्तु विस्तरेण रसतरङ्गिण्यां वर्णयिष्यमाणत्वेन स्नक्सूत्रन्यायेनवात्र वर्णिताः। अनुभावानामपि तत्सादृश्येन तेषु समासतः सात्विकभावान्निरूपयन् प्रामाण्याय भर- तकारिकामनुवदति- स्तम्भ: स्वेदोऽ्थ रोमाश्चः स्वरभङ्गोजथ वेपथु:। वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका: स्मृताः ॥ तेषां लक्षणानि रसतरङ्गिणीवर्णितानि यथा- सत्त्वं जीवशरीरं तस्य धर्माः सास्विकाः। शरीरघर्मत्वे सति गति- निरोध: स्तम्भः। चपुषि सलिलाद्रमः स्वेद:। विकारसमुस्थरोमोत्थानं रोमाञ्चः। गद्रदत्वप्रयोजकीभूतस्वरस्वभाववैजात्यं स्वरभङ्ग। भावत्वे

Page 203

१६६ रसमअ्जरी- सति शरीरनिष्पन्दो वेपथुः । विकारप्रभवप्रकृतवर्णान्यथाभावो वैघर्ण्यम्। विकारजनितमत्िसलिलम् अश्रु। शारीरत्वे सति चेष्टा- नियोध: प्रलयः इति। विशेषस्तत एवावसेयः। तत्र तु जम्भाऽपि नवम- सात्त्विकभावत्वेन साधिता। ननु जुम्भातुल्यन्यायेन निश्श्वासस्यापि दशमसात्विकभावत्वं सिध्यतीति चेदू ? मेवम्, जम्भानिशश्वासयोरुपादानस्य वायुपरि- पोषस्येव नवमतया गरानया उभयोरेकत्रैव संग्रहात्। मुखाविर्भूतो वायुपरिपोषो जम्भा, नासा Sविर्भूतस्तु निश्श्वास इति स्वाविर्भावा- धिकरसमात्रकृतो यतस्तयोर्भेदः । अत एव 'आ्लस्यं नयनश्रियः (१२१ श्रो०) इत्यत्रोभयसाधारण्यमनौज्ज्वल्यं बेोधयदालस्यपद- मेवोपात्तम्। अन्यथा 'जुम्भा वक्रसरोरुहे' इत्येवोपाददीतेति जीव- नाथोपाध्यायाः॥ संक्षेपेशैव तानेकत्रोदाहर्तुमाचष्टे- सात्त्विकभावा यथा। स्फुटसात्त्विकविकारां कांचिन्निरीत्य तद्िषयेऽन्यां तामेव घा सबीं पुच्छति- भेदो वाचि, दशोर्जलं, कुचतटे स्वेद:, प्रकम्पोऽघरे, पाण्डुगण्डतटी, वपुः पुलकितं, लीनं मनस्तिष्ठति। आलस्यं नयनश्रियश्ररणयोः स्तम्भः समुज्जम्भते, तत्कि 'राजपथे' निजामधरणीपालोयमालोकितः ॥१२१॥ हे सखि! त्रस्यास्तव वा यतः वाचि मेदो वैजात्यं स्वरभङ्ग, दशो: जलम् अश्र, कुचतटे स्वेदो धर्मः, अधरे प्रकम्प:, गण्डतटी कपोलस्थ- ली पाण्डुः पीता, घपुः पुलकितं सरोमाञ्चम, मनः तीनमन्तर्हितं शून्यं तिष्ठति। तथा नयनथियो नेत्रचछवेः आरलस्यं स्तैमित्यम्, चरणयोः स्तम्भी गतिरोध: संमुजम्भते समुलसति। तस्मादनया त्वया वा राज- पथे प्रधानमार्गे अयं विदितसौन्दर्य: निजामनामकधरणीपालो देवगिरि- नरेशः आलोफित: किम, साक्षात्कृत: किमु? इत्यर्थ:।

Page 204

सुरभिभूषिता । १६७

नहि तादशसुन्दरदर्शनमन्तरेश सहैव सर्वे सान्विकविकारा उल्ल- सेयुरिति तात्पर्यम्।

स्फुटा एव। अधरकम्पेन चुम्बनस्पूहा; गण्डपाण्डिम्ना चिरहकदनम्, मनोलोनतया तदेकतानत्वं बाह्यमेयचैमुख्यं राजविषयकरतिश्च प्रतोयते। लोचनालस्येन प्रलय एव सूच्यत इति केचित् , तन्न, प्रलयस्या- न्यलभ्यत्वादस्य जुम्भासूचकत्वाच्च। स्वरभङ्गादिभिनिंज्ञामराजदर्शनसम्भावनाद नुमा नालङ्गारख् ॥१२१।। अतः परं व्यनिचारिभावानामविनाभावेन वर्णितप्रायत्वाद्रसतर- ङ्गिण्यां वर्रायिष्यमाणत्वाच्च पृथक निरूपरमकृत्वा शङ्गारं लक्षयति- रतिस्थायिभावः शृङ्गारः। रति: स्थायी भावो यस्येति बहुवीहिः। रतिस्तु शट्करणाद्यवस्था- चतुष्टयेन भूमिकासप्केन च नवनवाभिधाना यूनोरन्योन्यालम्बना चित्तवृत्तिः। तस्या आशु विनाशित्वेऽपि वासनात्मकत्वान्मुहुरभिव्यक्ते: स्थायितेति जगन्नाथ:। शृङ्ग मन्मथोन्ट्ेदम् ऋच्छतीति शृङ्गारः। तदुक्तम्- इयमद्गरिता प्रेम्णा मानात्पल्लविता भवेत्। स्कोरकाप्रणयतः स्नेहात्कुसुमिता भवेत् ॥ इति भावप्रकाशिकायाम्। प्रेमा दिद्तारम्येषु, तच्चिन्ता त्वभिलाषकः। रागस्तत्सङ्गवुद्धि: स्यात् स्नेहस्तत्प्रवराक्रिया ॥ तद्वियोगासहं प्रेम रतिस्तत्सहवर्तनम्। शृङ्गारस्तत्सम: क्रीडासंय्योग: सप्तधा क्रमात्। इति रसाकरे। विभावैरतुभावेश्च सात्त्विकर्व्यभिचारिभिः। नीता सदस्यरस्यत्वं रतिः शृङ्गार उच्यते॥ इति रसार्यवे च। तं विभजते- स च द्विविध :- सम्भोगो विपलम्भश्र।

Page 205

१६८ रसमअरी-

स शङ्गारः। संययोगकालावच्छ्िन्नरत्यवच्छवनचत्वं वियोग काला वच्छिननरत्यवच्छ्िन्नचित्वं च क्रमेणतयरलक्षम्।संय्योगश न दम्पत्यो: सामानाधिकरण्यम्, एकतल्पशयनेऽपीर्प्यादिसद्भावे विप्र- सम्भस्यैव वर्रानात्। वियोगोउप्येघ न वैयधिकरण्यम्, दोषस्योक्त- त्वात्। तस्माद् द्ाविमौ संययोगवियोगाव्यावन्तःकरणवृत्तिविशेषौ। य- त्संयुक्तो वियुकश्ास्मीति घो: इति जगननाथः । इह यद्यपि कृष्णकविना- सम्भोग: स्याच्चुम्बनादिभेदाद् यध्प्यनेकधा। तथापि कामिनीकान्ताऽSरब्धमेदाद् द्विधा मतः॥ इति सम्भोगस्य द्वैविध्यमास्थितम्। शिङ्गभूपेन तु 'स सम्भोगध्चतुर्वि- धः, संक्षिप्त:, सङ्कीरण, सम्पन्नतर, समृद्धिमानिति ते' इति चातुर्षिध्य- मुदितम्। तथाष्यानन्त्याद्विभ्यतामानन्दवर्धनादीनां सम्मत्यकविधत्व मेवेष्टम्। एवं विप्रलम्भो Sपि मम्मटादिभिरभिलाषविर हेर्ष्याप्रवासशा- पहेतुकत्वात्पञ्चविध उक्त:। विश्वनाथादिभिः पुनः पूर्वरागमानप्रवास- करुणात्मकत्वाच्चतुविध उपन्यस्तः। धनञ्ञयेन त्वयोगविप्रयोगेति द्विविध एवाङ्गीकृतः। जगन्नाथेन खलु भेदकानां प्रचासाद्यपाचीनां विशे- पानुपलम्भादेकविध एव गणित इति दिक। तत्र सम्भोगमुदाहर्तुमारभते- सम्भोगो यथा। कस्याश्वित्पुरुषायितं काऽपि कथयति- वियति विलोलति जलद: स्खलति विधुश्चलति कूजति कपोतः । निष्पतति तारकातति- रान्दोलति वीचिरमरवाहिन्याः ॥१२२ । धियत्याकाशे पृष्ठदेशेऽवलग्ने वा जलदो मेघ: कचकलाप: विलो- लति तरलीभवति। तथा विधुरिन्दुः आननं चलति चेष्टते, तथा रख- क्ति क्रियासु सङकुचति। यद्रा, जलद पव स्खलति पृष्ठानुसतो भवति। तथा कपोतः कलरवकण्ठः कूजति रौति। तथा तारकाततिरडुश्रेणी मुकतावली पुष्पसंद्ृतिर्वा निश्शेषेण पतति। तथा अमरवाहिन्या/मन्दा-

Page 206

सुरभिभूषिता। १६६

किन्याः वोचिरुर्मिः त्रिवली मुक्तावली वा आन्दोलति मुहुरावर्तत इत्यर्थः। उद्धतं पुरुषायितमाचरतीति तात्पर्यम्। अ्त्र जलदादिपदानां व्यङ्गयविशेषावगमाय कचकलापादौ साध्य- वसाना लक्षणा। कचकलापस्य जलदत्वाध्यासो नीलत्व-सन्तापापनो- द्कत्व-स्वेदजलवत्धानि, तानि वियद्विलोलनेन मिलित्वा विपरीतरतो- द्वत्यम् ; आननस्य विघुत्वाध्यासः सुधापूर्रात्व;हासज्योत्स्नाभृत्वे; चलनं तु चुम्बनौ सुक्यम् : सङ्कोचः स्वहेतुं त्रपाऽभिनयमानन्दं घा; कण्ठस्य कपोतत्वाध्यासो मणितमाघुरीम्: मुक्ताततेस्तारकासंह- तित्वाध्यास उज्ज्वलताम् : मुक्ताततेः पातो हारच्छेदम्, सचरतसं- रम्भाधिक्यम् ; त्रिवल्या मन्दाकिनीत्वाध्यास ऊर्ध्वस्थितितापहारित्व- श्रमस्वेदसलिलपूर्रात्वाSSयतत्वानि; सर्व पुनः प्राग्वतपुरुषायितविशे- षमचगमयति। अ्रतिशयोक्तिरलङ्गारः। गीतिच्छन्दश्च ॥ १२२॥

विपलम्भो यथा। कापि नायक नायिकावियोगवैक्लव्यं निवेदयति- प्रादुभूते नवजलघरे त्वत्पर्थ द्रष्ट कामाः पाणा: पङ्करुहदलदृशः कण्ठदेशं प्रयान्ति। अन्यत् किं वा तव मुखविधुं द्रष्ट मुड्डोय गन्तुं वक्षः पक्षं सृजति बिसिनीपल्लवस्य च्छलेन ॥। १२३ ।। नवजलधरे नूतनघने प्रादुर्भूते प्रकटिते सति त्वत्पर्थं त्वन्मार्गे द्रष्टुकामा दिद्क्षव इव पङ्केरुहदलदशः सरसिजच्छदेक्षणाया: मत्स- क्या: प्राणा असवः कण्ठदेशं प्रयान्ति प्रतिष्ठन्ते। अन्यदितो भिन्नं वा किं ब्रवीमि तव मुखविधुं चक्रेन्दुं द्रष्टुमीक्षितुम्, अत ए, उड्डीयो- स्पत्य गन्तुं तस्या: घक्षा हृदयं बिसिनीपल्लवस्य तापापनोदार्थ गृही- तस्य नलिनीकिसलयस्यच्छलेन पक्षं गरुतं सृजति इष इत्यर्थ:।

तामित्याशयः। त्वद्वियोगवेदनयाऽडसन्नमरणा त्वदेकशरणा सा शोघ्रमनुकमव्य-

Page 207

२०० रसमअरी -

तथा च 'पक्षः पार्श्वगरुत्साध्यसहायबलभित्तिषु' इति केशवः । इह सम्बोधनपदानुकिरुद्वेगम्, स तु सख्या यातनाभरम्, स च शीघ्रानुकम्पौचितीम ; जलधरस्य प्रादुर्भांवोऽद्प्रपूर्वकत्वम्; नवी- नता उद्दीपनतरत्वम्, तत् प्राणत्क्रमणयोग्यताम् ; मार्गदिदक्षा औत्सु- क्यम्; पङ्गेरुहौपस्यं दशोऽभुसत्वम, प्राणानां कण्ठप्रयाणमुत्कमणो- दमं तद्विरहदुःखदुस्सहत्वं भटिति प्रतिविधानीचित्वं च; दिद्नापक्ष- सृष्टयोरुत्प्रेक्षे वियोगवेदनोत्कर्षमत्युत्सुकत्वं च दोतयति। 'लुम्पेदवश्यमः कत्ये तुं काममनसोरपि' इत्यनेन तुमो मस्य लोपः। पौनरुक्त्यपरिहार: प्रागुक्त एव। रूपक-लुप्तोपमा-प्रतीयमानोत्प्रेक्षाभिः प्रतीयमानेत्प्रिक्षा, इवाध्या- हाराभावेऽतिशयोक्तिरलङ्वारः संसृज्यते च ॥ १२३॥ हेतुसद्गत्या विप्रलम्भजन्यदशस्मरदशा निरूपयध्ुद्दिशति-

न्माद-व्याधि-जडता-निधनानि दशावस्था भवन्ति। हेतौ सप्तमी। दशत्वोक्ति :- चक्षु प्रीतिमन:सङ्ग: सङ्कल्पोऽथ प्रलापिता। जागर: कार्श्यमरतिर्लजा त्यागेोऽथ संज्वर:॥। उन्मादो मूर्छनं चैव मरणं चरमं विदु:। अवस्था द्ादश मता: कामशास्त्रानुसारत:।। इति विद्यानाथेक्तद्वादशत्वनिरासाय। अत एव भावप्रकाशे- दशघा मन्मथावस्था भवेद् द्वादशाधाऽपि था। इच्छोत्कण्ठाभिलाषाश्च चिन्तास्मृतिगुणस्तुती।। उद्देगोउथ प्रलापः स्यादुन्मादो व्याधिरेव च। जाडयं मरणमित्याधे वे कैश्चिदवर्जिते बुघैः॥ इत्युक्तम्। रतिरहस्ये तु- नयनप्रीति: प्रथमं चित्तासङ्गस्तताथ सङ्कल्पः। निद्राच्छेदस्तनुता विषयनिवृत्तिस्त्रपानाशः ।। उन्मादा मूर्च्छा मृतिरितयेता: स्मरदशा दशैव स्यु:।

Page 208

सुरभिभूषिता। २०१

इति सङख्यानियम एव कृतः। दशरूपके पुनः- दशावस्थात्वमाचाय्यैः प्रायो वृत्या निरूपितम्। महाकविप्रयोगेषु दृश्यते तद्नन्तता॥। इत्यानन्त्यमुद्दिष्टम्। तासु प्रथमामभिलाषात्मिकां लक्षयति- तत्र सङ्गमेच्छाऽभिलाषः । सङ्गमो रहसि यूनोमिलनम्। विशेषानुक्ताविच्छामात्रमादीयेत। तदुक्तं शृङ्गारतिलके- व्यवसायो भवेद्यत्र बाढं तत्सङ्गमाशया। सङ्गल्पाकुलचित्तत्वात्साऽभिलाषः स्मृतो यथा॥ इति। तमुदाहतुमाह- अभिलाषो यथा। कश्चित्पूर्ानुरागी वयस्यं वदप्ति- तस्यां सुतनुसरस्यां चेतो नयनञ् निष्पतितम्॥ चेतो गुरु तु निमग्नं लघुनयनं सर्वतो भ्रमति ॥ १२४ ॥ हे सखे! तस्यां पूर्वे दष्टायां सुतनुर्नायिकैध सरसी पुष्करिणी तस्यां मे चेतो मनश्च पुनः नयनं दृष्टिः निश्शेषेण पतितम अभूत्। तत्र प्रणयभरसारात् इन्द्रियचक्रवर्तित्वाद्ा गुरु चेतः तु केवलं निमग्नं नितरां ब्रुडितम्। लघु तेजोरूपतयाउतीन्द्रियतया वा सारशून्यं नयनं सर्वतो भ्रमति परितः प्लवत इत्यर्थः । मनस्तस्यां लोनमेव, चक्षुस्तु तद्रूपदिद्ृक्षयाऽभिता भ्रमतीति भाव:।

एवेति प्रसिद्धम्। अन्यतरापि जलाशये पतितं गुरु वस्तु निमज्ति, लघु तु प्लवत

इहानुभूताथकतच्छव्देन तस्याश्विरस्मृतिलग्रताद्वारा सुषमोत्कर्ष: सुतना: सरसीत्वेन रसिकतागाम्भीर्य-पद्मचक्रोपमकुचशालित्वे- न्दीव रेोपमनेत्रवत्वानि, तैश्चित्तदशोरासकत्यौचिती; निमन्नत्वेन,चेतसो- उनपनेयता; दष्टेरेकत्रास्थित्या सर्वाङ्गेषु नवनवं रामणोयकम् ; चित्त-

Page 209

२०२ रसमसरी-

दशास्तन्मग्नतया विषयान्तरसंविद्वैचुर्य्य तत्समागमस्पृहा च सूच्यते। रूपकसंपृष्टं काव्यलिङ्गमलङ्कारः। उपगीतिच्छन्दश्व ॥ १२४ ॥ चिन्तां लक्षयति- सन्दर्शनसन्तोषयोः प्रकारजिज्ञासा चिन्ता। सन्दर्शनं सम्यगालोकनम्, सन्तोषः सम्यगानन्दनम्, तयेो: प्रका- रस्य विशेषस्य जिक्षासा उनुसन्धानम्। तामुदाहतुमाख्याति- चिन्ता यथा। श्रोकृष्णो वयस्येन सहामन्त्रयति- मया विधेयो मुह्ुरद्य तस्मिन् कुञ्जोपकण्ठे कलकण्ठनादः। राधा मधोविभ्रममावहन्ती कुर्वीत नेत्रोत्पलतोरणानि ॥ १२५ ॥ अयि वयस्य ! अद्य तस्मिन् परिचितचरे कुअस्योपकण्ठे निकटे मुहुभूयोभूय: कलकण्ठनाद: पिकध्वनिः मया विघेयः कर्तव्यः।तदा मघोर्वसन्तस्य विभ्रमं विशेषभ्रान्तिम् आ्रवहन्ती दधाना राधा नेतरो- त्पलानां नयननलिनानां तोरणानि तात्स्थ्याल्लक्षणया वन्दनमालिका: स्रज: कुर्धीत विद्धीतेत्यर्थः।

पश्येदित्यारायः। मत्कृतपिकध्वनि श्रुत्वा वसन्तप्रवेशं मन्वाना मुहुरभिता व्यक्तं

तथा च 'तोरणोऽस्त्री बहिर्दारम्' इत्यमर:। अत्र कलकण्ठपद्स्य परोक्ता कादम्बार्थकता नोचिता, तनादस्य शरद्बेधकत्वात्कोशाननुशासनाञ्च। सम्भावनायां चिह्ितेन लिङद- येन (१) श्रीराघासंदर्शनसन्तोषणचिन्ता द्योत्यते। निदर्शनाऽलङ्कार:। उपजातिच्छ्न्दश्व ॥ १२५॥ स्मृति लक्षयति- पियाश्रितचेष्टाद्युद्वोधितसंस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । प्रियं प्रियां चाऽऽश्ितैश्ेष्ादिभिः अनुभूतपूर्वैः उद्धोधिताजागरि- तात् संस्काराद्भावनाविशेषाज्जन्यं ज्ञानं स्मृतिः। अ्र््रचमत्कारिस्मृतिव्यु- दासाय प्रियाश्रितेत्यादिविशेषणम्।

Page 210

सुरभिभूषिता। २०३

तामुदाहर्तुमाचष्े- स्मृति: गथा। कश्िदाह- रामो लक्ष्मणदीर्घदुःखचकितो नाविष्करोति व्यथां श्वासं नोष्णतरं जहाति सलिलं धत्ते न वा चन्तुषि। वातावर्तविवर्तमानदहनक्रूरैरनङ्गज्वरैः क्षाम: किन्तु विदेहराजतनयां भूपः स्मरन् वर्तते ॥ १२६ ॥ रामो दाशरथिः लक्ष्मणस्य सौमित्रेः दोर्घदुःखेन रामदुःखं दष्टा जातेन वहुक्लेशेन चकितो दुःखितः व्यथाम् अन्तःस्थां पीडां नाविष्क- रेति नैव प्रकाशयति। तथा उष्णतरं सन्तप्तं श््वासं न मुश्चति। वा तथा चक्षुषि सलिलमश्रु न धत्ते न धारयति। क्रिन्तु पुनः केवलं वातावर्त्तेन वात्यया विवर्तमानो वर्धमान: दहनोऽगिरिव क्रूरैर्दारुरैः अनङ्गज्वरः क्ामः तीएः सन् भूयो निरन्तरं, चिदेहराजतनयां सीतां स्मरन् भावयन् वर्तत इत्यर्थः। तथा च 'अतत्त्वताउन्यथाप्रथा विवर्त इत्युदीरितः' इति वेदान्तिनः। इह लक््मणदुःखद्र्ध्येण भक्तिप्रकर्षः रामस्य चकितत्वेन वात्स- रयम् ; पीडाऽनाविष्कररोन लक्ष्मणस्य दीर्घतमदुःखसम्भावना; भूय: स्मृत्या सीतायां प्रेमाधिक्यं च व्यज्यते। काव्यलिङ्गमुपमया संसृज्यते च। गुणकीर्तनं लक्षयति- विरहकालिककान्ताविषयकपशंसाप्रतिपादनं गुणकीर्तनम्। विरहकालिकं कान्ताविषयिकायाः प्रशंसायाः प्रतिपादनं कथनं गुणकीर्तनमित्यर्थे:। तदुदाहतुमाह- गुणकीतनं यथा। वियुक्त: सखायं वत्ति- स्पर्श: स्तनतटस्पर्शो वीक्षणं वक्त्रवीक्षणम्। तस्याः केलिकलालापसमयः समयः सखे ॥ १२७ ॥

Page 211

२०४ रसमअरी-

हे सखे ! तस्याः प्रेयस्याः स्तनतटस्य कुचाग्रस्य स्पर्शः स्पर्शः। तथा तद्क्रस्य चीक्षणमवलोकनं वीक्षणम्। तथा तस्या: केलिकला- लापस्य क्रीडामधुरभाषणस्य समय: काल: समयः अस्ति मया मन्यते वा इत्यर्थ:। तदीयस्तनस्पर्शमुखेक्षणकीडासम्भाषणसमया नितरामाहादका इत्याशय:।

नतरसङ क्रमितवाच्यतया द्योत्यते।

उद्देंगं लक्षयति- कामक्लेशजनितसकलविष यहेय ताज्ञानमुददेगः। कामस्य क्लेशेन पीडया जनितं विषयाणां रूपरसादीनां हेयताया अनुपादेयताया ज्ञानमुदेग:। तटुक्त शङ्गारतिलके- यस्मिन् रग्यमरम्यं च स्यात्प्रकर्षाय किंच न। विद्रेष: प्राणितव्येउपि स उद्देग: स्मृतो यथा॥ इति। सांसारिककलेराजतज्ज्ञाननिरासाय कामसम्बन्ध उपास:। तमुदाहतुमा्याति- उद्दगो यथा। विरही वदति- गरलड्डुमकन्दमिन्दुबिम्बं करुणावारिजवारणो वसन्तः । । रजनी स्मरभूपतेः कृपाणो करणीयं किमतः परं विधात:१॥१२८ हे विधातः विधे! इन्दुबिम्बं विधुमण्डलं यतस्तदविरहे मत्कते गरलद्गुमकन्दं विषवृक्षमूलं भवति। तथा वसन्त ऋतुराजः करुणा कृपैष कोमलताऽउर्द्रत्वाभ्यां धारिजं कमलं तस्य धारणो निवर्तक:। यद्रा तत्र चारण: विजाशकत्वात् हस्ता भवति। तथा रजनी उद्दापन- तया स्मरभूपतेः काममहीभृतः कृपाणी विरहिहृद्यदारकत्वात् असि- लता भवति। तस्मात् अतःपरमेतदनन्तरं मया कि करणीयम्? न किमपि इत्यर्थ:।

Page 212

सुरभिभूषिता। २०५

वियोगिनां दैवमेव विमुखमिति भाव:। तथा च 'कन्दोऽस्त्री सूरणे सस्यमूले' इति मेदिनी। अत्र सहजामृतमयस्यापीन्दुबिम्बस्य विषद्ठुममूलीभावो दैववैमु- ख्यम् : तदप्रतोकार्य्यताम्; वसन्तस्य निर्दयत्वमुद्दीपनताम्, सा दुःकापत्वम्; अतिमृदोरपि रजन्याः कृपाणीत्वं वियोगिहृदयदाररोन दुर्यापताम्; विधातरिति सम्बुद्धिः अनुचितरचनाकारितया गर्हाम्; किशब्दः स्वस्य मरणशरणतामुद्रेगं चावेदयति। विरोधाभासानुप्रा- सेन ससृज्यते। मालभारिणीच्छन्दश्व ॥ १२८॥ प्रल्ापं लक्षयति- प्रियाश्रितकाल्पनिकव्याहार: पलाप: । प्रियाश्रित: प्रियोद्देश्यकः करपनया सिद्ध: काल्पनिको वितथ: व्याहारो भाषणमित्यर्थः। तत्कल्पनाया: कारणमाह- कल्पनायाः कारणमन्त:करणविच्षेप:। अन्तःकरणस्य मनसो मनोबुद्धिचित्ताहङ्कारात्मकस्य वा विक्षेपो विपर्यासः। तद्विक्षेपस्य मूलमाख्याति- तस्य च निदानमुत्कण्ठा। उत्कण्ठयेव मनसि विक्षित्ते प्रलापो भवतीत्यर्थः। तमुदाहर्तुमाचष्टे- उत्कण्ठा यथा। सर्वमूलतयोत्कराठोदाहरराम्। गृहीतपतिव्रता सखीं गृहीतैकपतीव्रतो वा सखायमुत्कण्ठया चक्ति- अद्विसंवीक्षणं चच्तुरद्विसम्मीलनं मनः । अद्विसंस्पर्शनः पाशिरद् मे किं करिष्यति ॥ १२६॥ हे सखि सखे वा! अद्विसंवीक्षणमविद्यमानं दयोः संवीक्षणं यस्य तादृशम् अद्वितीयावलोकि मे वक्षुः तथा अद्विसम्मीलनं प्रियेतरभाव नाहीनं मे मनः तथा अद्धिसंस्पर्शन: प्रियेतरस्पर्शशून्य: मे पाशिः कर: अद्य तद्रियोगसमये किं करिष्यत तन्न जाने इत्यर्थ:।

Page 213

२०६ रसमसरी-

तदसान्निध्यादद्य द्वितीयानवलो कनादिनियमनिर्वहणमतिदुर्ध- टमित्योशय:। इहाद्येत्यनेन तद्वियोगसमयस्यायाण्यता; चत्तुर्मन:पाणीनां विशे- षणेः पातिव्रत्यमानुकूल्यं वा; किमा नियमनिर्वाहासम्भधः, तेन तत्स भागमोत्कण्ठा च दोत्यते। काव्यलिङ्गमलङ्गारश्च ॥ १२६॥ उन्मादं लक्षयति-

व्यापार उन्माद:। औत्सुक्यं समयातिपातासहिष्युत्वं तेन सन्तापादिना च कारि- तान्मनसो विपर्यासात् व्याकुलत्वात् समुत्थ उत्पन्नः प्रियाश्रितस्त- दुद्देश्यक: वृथाऽनर्थकः व्यापार उन्माद इत्यर्थ:। दोषजोन्मादासङ- ग्रहाय विशेषएाम्। विपर्यासपदार्थ परिभाषते- विपर्यासी व्याकुलव्यापारः। विक्षेप इति यावत्। तं विभजते- स च कायिको वाचिकश्च। कायिकश्शेष्टात्मा, धाचिको वचनरूप:। तत्राद्यमुदाहरति- कायिको यथा। कश्चिदाह- प्रतिफलममृतांशोर्वीक्ष्य कान्तो मृगाक्ष्या मुखमिति परिहास कर्तुमभ्युद्यतोऽभूद। अथ शिथिलितवाचो मानमाशङ्कय तस्या: स्पृशति पुलकभाजा पाणिपङ्करुहेणा ॥ १३०।। कान्तः अ्रमृतांशोश्चनद्रस्य प्रतिफलं जले मणिकुडये वा पतितं प्रतिबिम्बं वीच्य मृगाक्या: प्रयस्या: मुखम् इति मत्वा हेतार्था परिद्दासं

Page 214

सुरभिभूषिता। २०७

नर्मवाक्योपन्यासं कर्तुम् अभ्युद्यत उद्युक्त अभूत्। अथ तदुत्तरं शिथिलिता विमुक्ता वाग्यया तस्या मौनमाश्रितायाः मानं प्ररायकोपम् आ्शङ्कय वित्तर्क्य पुलकभाजा सरोमहर्षेण पाणिपङ्केरुहेरा करकमलेन तामनुनेतुं स्पृशत्यामृशतीत्यर्थः। उन्मत्तस्य सर्वत्र भ्रम इत्याकृतम् । अत्र नायकस्य तादृशचेष्टयोन्मादो व्यक्तं प्रतीयते। भ्रान्तिमा- नलङ्कारश् ॥ १३० ॥ द्वितीयमुदाहर्तुमभिधत्ते- वाचिको यथा। वियुक्तो वक्ति- किं रे विधो ! मृगदृशो मुखमद्वितीयं कन्दर्प ! दप्यसि दगम्बुजमन्यदेव । भङ्कारमावहसि भृङ्ग 1 तनुन तादक् कर्माणि घिङ न पुनरीदृशमोक्षणीयम् ॥ १३१ ॥ रे विधा शशाङ्क ! कि दप्यसि नायिकावक्रोपमानतां स्वस्य मत्वा वृथा गवयसे। यतः मृगदशो नायिकाया: सुखम् अद्वितीयम् उप- मानोपमेयरहितम् अस्ति। तथा रे कन्दर्प ! किं दष्यसि उन्मादककु- सुमायुधीभावं त्वं प्रतीत्य व्यर्थ गर्वसि यत्तस्या: दगमबुजं नेत्रा्जम् अन्यत् पूर्धोक्तत्वदायुधातिरिक्तमेध, न तु त्वदायुधतुल्यम्, तदन्तर्गतं चा अस्ति। तथा रे भृङ्ग षट्पद ! नायिकां लतां मत्वा कचनीलि- मस्पर्धया वा झङ्कारं गुजितविशेषं किम् आवहसि करोषि, यतस्तस्या- स्तव वा तनुर्षपुः तादशलतोपमं कचतुल्यनीलंवा न अस्ति। तस्मात् कर्माणि वस्तादृशगर्वणादीनि न एवं भाषणादीनि घा क्रिया: विङ्ू निन्दानि। यतः ईदशमेतत्तुल्यं नायिकापमं रमणीयं वस्तु पुनः न ईक्षणीयं न द्रक्यत इत्यर्थः । इह रेशन्दः सम्बोध्यस्य नीचताम्, सा ताडशदर्पादिविधानानौ- चित्थम्, अद्धितीयत्वं तत्सत्वे गर्वानुपपत्तिम्; भङ्गार: स्वहेतुमभि-

Page 215

२०८ रसमअ्री-

मानं भ्रमं वा; चरमचरणार्थः सर्वथा तदनौचितीं प्रेयसीप्रात्युपाय- स्यैवाचित्यं च; वाक्यार्थापरिषुष्टिः प्रलपितुरुन्मादप्रकर्ष च व्यनक्ति। प्रलापादेव न्यूनपदत्वादिदोषाणां विप्रलम्भपोषणादू गुणत्वम्। रूपक- मलङ्कारश्र्॥१३१ ॥ व्याधिं लक्षयति- मदनवेदनासमुत्थसन्तापकार्श्यादिदोषो व्याघि:। वेदना पीडा। रोगज सन्तापाद्यपाकृत्य विशेषणम्। तमुदाहर्तु व्याहरति- व्याघि: यथा। नायकमनुकूलयन्ती काऽपि दूती वद्ति- कोदण्डं विशिखो मनोनिवसति: कामस्य तस्या अपि भ्रूवल्ली नयनाञ्चलं मनसि ते वास: समुन्मीलति। इत्थं साम्यविधौ तयोः प्रभवति स्वामिस्तथा स्निद्यतां तन्वाना तनुतां क्रमादतनुर्ता नैषा यथा गच्छति ।१३२।। अये स्वामिन् प्रभो ! यथा कामस्य स्मरस्य कोदण्डं कामुक्रम, किश्च विशिखो बाएः अपि च मनसि कामिनां चेतसि निवसतिर्वास: समुन्मीलति विराजति। तद्त् तस्या मन्नायिकाया अपि भ्रव्जी को- दण्डस्थाने नयनाञ्चलं कटाक्ष: विशिखस्थाने ते तव मनसि वास: स्थि- तिः च समुन्मीक्षति। इत्थममुना कोदण्डादिमत्वप्रकारेश तयोर्नायिका- मदनयोः साम्यविधौ तुलनायां प्रभवति सति त्वया तथा स्निह्यताम- नुरज्यतां यथा क्रमात् शनः शनः सनुतां कार्श्य तन्वाना वर्धयन्ती एषा नायिका अतनुतां शरीराभावं कामत्वं च न गच्छति नैवाप्नोतीत्यर्थः। प्रणयं घिना तजजीवनमसम्भघमिति भाव:। अत्र स्वामित्वेन सर्वथा स्वातन्त्यम्, तेने।पदेशानर्हत्वं, परार्थनौ- चिती व; कामकोदरडादीनां रूपविशेषानुल्लेखेन नायिकाम्रूलता- उपेक्षया न्यूनतया व्यतिरेक: स्रुवो वल्लीत्वारोपेण दैव्यम्, तेन धनु- रौप्योचित्यम्, अश्चलखवेन चाञ्चल्यतीद्षणते, ततो विशिष्यसाम्यो-

Page 216

सुरभिभूषिता। २०६ पपत्ति :; तावत्कामसाम्येन कार्श्यवृद्धया चानङ्गत्वसम्भाचना, तया प्रार्थनौचित्यं च द्योत्यते। क्रियापर्यन्तानुधावनेन विधिपदस्य सार्थ- क्यम्, न त्वनुपपत्रार्थान्तरकररोन। रूपकमलङ्गारश्च ॥। १३२।। जडतां लक्षयति- विरहव्यथाऽडविष्कारमात्रमेव जोवनावस्थानं जडता। जीवना नुमापकविर ह्व्यथासूच कव्यापारेतरव्यापारराहित्यमित्यर्थ। तामुदाहतुमुपक्रमते- जडता यथा। दूती नायिकादुरवस्था नायकं निवेदयति- पाणिर्नीरवकङ्कणः स्तनतटी निष्कम्पमानांशुका दृष्टिर्निश्चलतारका समभवन्निस्ताण्डवं कुण्डलम्। कश्चित्रार्पितया समं कशतनोर्भेदो भषेन्नो यदि त्वन्नामश्रवसेन कोऽपि पुलकारम्भः समुज्जम्भते ॥१३३।। हे प्रभो! यतस्त्वद्वियोगवेदनया कृशतनो: कामायाः नायिकायाः नीरवं सञ्चाराभावेन मूकं कङ्कण यस्मिस्ताइश: पाशि: समभवत्। तथा निष्कम्पमानं श्वासयोगेन अतिचलत् अंशुकं घसनं यत्र तादशी स्तनतटी समभवत्। तथा निश्चला स्थिरा तारका कनीनिका यत्र तादृशो दृष्टि: समभवत्। तथा निर्गतं ताण्डवं विभ्रमजन्यं लास्थं यस्मा- ताइशं कुण्डलं समभवत्। अतस्तस्या: चित्रार्पितयाS5लेख्योटृङ्कि- तया लिखितेनात्मना सम सह को मेद: कि वैलक्षण्यं भवेत्। यदि आत्मीयश्वैतन्यायोक्स्य त्वन्नाम्न: श्रवरोन कोउव्यकथनायः सूक्षमत- या Sविभाव्य: पुलकारम्भो रोमोद्रम: न समु्जुम्भते नैवोल्लसतीत्यर्थः।

अत्र कङ्कणस्थ भूकतया बाह्यव्यापारराहित्यम् ; हृदयांशुक्तकम्पेन श्वासमात्रावशेष: दष्टेनिश्चलतारकरवेन निर््यापास्ता; कुण्डलताण्ड- घाभावेन विभ्रमाभाव: तैथ्चित्तादात्म्यसम्भानया सम्मूय जाड्यम्

Page 217

२१० रसमश्जरी-

नामश्रुतिजपुलकोल्लासेन जीवनं तद्विषयकप्रगाढप्रेमा च सूच्यते। समुच्चयालङ्कारश् ॥ १३३ ॥ दशमदशोदाहरणादशननिदानं वदति- निधनस्यामङ्गलत्वान्नोदाहृतिरुदाहता। निधनं मृत्युः। उदाहता कथिता। नव्यास्तु- रसविच्छेदहे तुत्वान्मरणं नैव वर्ण्यते। जातप्रायं तु तद्वाच्यं चेतसा5काङ्गितं तथा॥ वर्ण्यतेउपि यदि प्रत्युजीचनं स्याददूरतः। इति व्यवस्थान्य शेफालिकां विद्लितामवलोक्य तन्वी प्राणान् कथंचिदृ्पि धारयितुं प्रभूता। आकर्ण्य सम्प्रति रुतं चरणायुधानां किं वा भविष्यति न वेभनि तपस्थिनी सा।। इत्याद्युदाजह:। अत एव श्रीहर्षोउपि- दशासु शेषा खलु तद्दशा या तया नभः पुष्ष्यतु कोरकेण। इति भङ्गयेवोदाहरत्॥ अभिलाषकारणत्वादर्शनं विभजते- स्वप्नचित्रसाक्षाद्देन दशनं त्रिधा। स्वष्नदर्शनमित्यादि। धनअयेन त- अभिताष: स्पुहा तत्र काम्ये सर्वाङ्सुन्दरे। दष्टे श्रुते वा तत्रापि विस्मयानन्द्साध्वसाः॥ साक्षात्पतिकृतिम्धम्नच्छायामायासु दर्शनम्।

इति दर्शनस्य पञ्चविधत्वं दर्शनाच्छ्रवणस्य भेदमभिलाषहेतुत्वं चोकम्। किन्तु प्रसिद्धया श्रषणमिह नोवाहतमिति दिक्। मुपन्यस्यति- तत्र स्वप्नदशन यथा।

Page 218

सुरभिभूषिता। २११ स्वप्ने श्रीकष्सं दष्टवती काउप्याभीरवामभ्रः सर्खी भाषते- मुक्ताहारं न च कुचगिरे: कङ्कएं नैव हस्तात कर्णात् स्वर्णाभरणामयि ! वा नीतवान्नैव तावत्। अद् स्वप्ने बकुलमुक्ुलं भूषएं सन्दधान: कोऽयं चौरो हृदयमहरत्तन्वि तन्न प्रतीमः ॥ १३४॥ अयि तन्वि ! अद स्वप्ने निद्रायां बकुलमुकुलं केसरकुड्मलात्म- कं, भूषएमलङ्गारं सन्दधानो वहन् यो मम कुचगिरे: स्तनपर्वतात् मुक्ताहारं मौक्तिकस्जं तावननिश्चितं न नीतवाननापाहरत्। तथा हस्तात् कङ्कणं नेव नोतवान्। वा तथा कर्णांत् स्वर्णाभरणं हैमभूषणं नैव नीत- वान्। किन्तु हृदयम् अन्तःकरणम् अ्रहरत् अचोरयत् तादशः अयं क: ? चौरो लुण्ठाकः तत्तं वा न प्रतीमो नैव जानीम इत्यर्थः। भूषणादि त्यक्तवा हृदयमात्रहारकश्चौरोऽयं विलक्षण इति तात्पर्यम्। तथा च 'मुकुल: कुड्मलः' इति घररुचि:। इह बकुलमुकुलधाररोन रामणीयकं वन्याल क्वारप्रियत्वेन श्रीकृष्ण- ता च, ततो मनोहरणयोग्यता; कुचस्य गिरितवेन चौरसश्चरणाहत्व- मौन्नत्यं च; मुक्तापदेन हारे रत्नान्तरामिश्रितत्वम्, तेनौज्ज्वल्यम्, तेनापहर्तुमौचित्यम ; भूषराम्य स्वरामयरवेन बहुमूल्यत्वम्, तेनापि पूर्वधत् तदनपहारेण चौरे वैलत्नण्यं मनोहारकत्वं च सूच्यते। अनु- प्रासातिशयोक्तिविशेषोक्तयो उलङ्काराश्॥ १३४॥ द्वितीयमुदाहर्तुमभिधन्ते- चित्रदर्शनं यथा। काचिदाद- नीवीं हरेदुरसिज विलिखेन्नखेन दन्तच्छदं च दशनेन दशेदकस्मात्। इत्थं पटे विलिखितं दयितं विलोक्य बाला पुरेव न जहार विहारशङ्काम्॥ १३५॥

Page 219

२१२ रसमखरी-

बाला सुग्धा पटे विलिखितं चित्रितं दयितं विलोक्य पुरा इव पूर्धकालिकविहारवत् अ्यं नीवीं मम वसनग्रन्थि हरेन्मोचयेत्। तथा उरसिजं स्तनं नखेन विलिखेत्। तथा दशनेन दन्तेन दन्तच्छद्मधरम् अकस्मादतर्कितमेव दशेत्। इत्थमेवं विहारशङ्गां क्रीडातङ्कं न जहार न जहावित्यर्थः। अत्र हरतेस्त्यागे लक्षणा। चित्रदर्शनं स्फुटम्। बालात्वेन भ्रान्त्यौचिती; आशङ्कया नीवोहरणादेरनभिमतिः, तया ततो भीतेरु पपत्ति: लिङत्रयेणाशङ्गा च व्यज्यते। भ्रान्तिमदलद्वारश॥ १३५॥ तृतीयमुदाहर्तुमाह- साक्षादुदर्शनं यथा। श्रीकृष्णं साक्षातकुर्वन्ती कापि चित्तादीन प्रार्थयते- चेतश्रश्चलतां त्यज, प्रियसखि वरीड़े ! न मां पीडय, भ्रातर्मुश्च दृशौ निमेष 1, भगवन् काम ! क्षणं क्षम्यताम्। बहं मूर्धनि कर्णयोः कुवलयं वंशं दधानः करे सोऽयं लोचनगोचरो भवति मे दामोदर: सुन्दर: ॥१३६॥ हे चेत: चित्त! तवं चश्चलतां विषयान्तरसम्पर्के चापलं त्यज। है वियसखि वीडे त्रपे! मां प्रियदर्शनप्रतिबन्धनात् न पीडय मा कि- ज्ञान। हे भ्रातनिमेष प्क्षमपात मे दशौ मुञ्च। हे भगवन् प्रभो ! काम मदन ! यदा विषयान्तराभिलाष ! क्षण किञ्ञित्कालं दम्यता भघता मृष्यर्ता मनोनिरोधो न क्रियताम्। यतः मूर्धनि मस्तकें वह कलापं कर्रायो: कुवलयमिन्दीघरं करे वंशं वेशुं दधानो धारयन् सुन्द- र: कमनीयः स प्रसिद्धगुणगौरधः अ्रयं सदा हदयस्थ: दामोदर: श्री- कुष्णचन्द्र: मे लोचनगोचरो दृष्टिविषयो भवति जायत इत्यर्थः । इह प्रियसखीत्वभ्रातृत्वादिभिः प्रार्थनापूरणौचिती; भगवत्वेन क्षमायोग्यता; बर्हादिधाररोन रामणीयकम्, तेन तदालोकनोत्कण्ठौ- चित्यम्: दामादरपदेन व्यसनिता, तया तद्दर्शनदौर्लभ्यम्, तेन

Page 220

सुरभिभूषिता। २१३

सुन्दरपदस्य पश्चादुपादानेऽपि दर्शनोत्कण्ठाबीजभूतसौन्दर्योप- स्थापकत्वान्न समाप्तपुनरात्तता। काव्यलिङ्गमनुप्रासेन संसृज्यते च।। ग्रन्थमुपसंहरन् कविस्तत्प्रचारमम्यर्थयते- माध्वीकस्यन्द सन्दोहसुन्दरीं रसमञ्जरीम्। कुर्वन्तु कवयः कर्ण-भूषणं कृपया मम ॥ १३७॥ माध्वीकस्यन्दसन्दोहेन मधुप्रस्नवसमूहेन सुन्दरी मखुखां मम मया अर्पितां रसमश्रीं सरसकुसुमवहरीं माधुय्यसारसम्भृतां तदा- ख्यकवितां च कवयः सरसमज्जुरचना: तदास्वादनशीला: कृपया कर्रा- भूषरं श्रोत्ालङ्गररां श्रुतिविषयं च कुर्घन्त्वत्यर्थः। सरसमञ्रीवेयं रसमअरी कविभि: कर्रो स्थाध्यतामिति वर्तुलार्थ:। अत्र रसम अरीवशेषणमुपादेयताम्; कवित्व तेषां स्वयमपि रच- नानपुण्येन तदादाने समादरम्; अ्रन्थस्य कर्णभूषरात्वमुत्तमपदार्थघ- टितत्वम् : कपयेत्यात्मचिनयं चावेदयति। द्वितोयपद्यव दुपमाध्वनिः। वृत्त्यनुप्राससंसृष्टं काव्यलिङ्गमलङ्कारश्च॥ १३७॥। अवसाने कवि: स्वपरिचयं वितरन् अन्थ प्रशंसति- तातो यस्य गणेश्वरः कविकुलालङ्गारचूडामणि- र्देशो यस्य विदेहभू: सुरसरित्कल्लोलकिर्मीरिता। पद्येन स्वकृतेन तेन कविना श्रीभानुना योजिता वाग्देवीश्रुतिपारिजातकुसुमस्पर्धाकरी मञ्जरी॥१३८॥ इति मैथिलश्रोत्रियकुलतिलकमहाकविभानुदत्तविरचिता रसमअरी सम्पूर्णा।

कविकुलालङ्काराणां कविसमाजश्रेष्ठानां चूडामणि: शिरोरतनं मुख्यतम: गसेश्वरो गरापत्यपरास्य: यस्य तातः पिता आसीत्। तथा सुरसरितो गङ्गाया: कहलोलैस्तरह किमीरिता शर्वता कषालिता

Page 221

२१४ रसमअरी-

विदेहभू: मिथिलामही यस्य देशोऽभिजनस्थानम् अस्ति। तेन श्रीभा- नुना कविना स्वकतेन अन्याविरवितेन पद्येन श्ोकसमवायेन योजिता सन्दव्या वाग्देवीश्रतौ सरस्वतीकर्रो स्थितस्य पारिजातकुसुमस्य स्पर्धाकरी मअ्जरी नामैकदेशग्रहणन्यायेन रजमअरीग्रन्थः आ्र्कल्पं जयतु इत्यर्थ: । तथा च 'विदेहमिथिले समे' इति हैम:, 'चित्र किर्मीरकल्माष- शवलैताध्च कर्बुरे' इत्यमरथ्। इह तातविशेषरोन तदात्मतयाऽऽत्मनोऽपि कवित्वातिरेक:, देश- विशेष ऐोन पावनत्वपण्डितप्रकाण्डोद्गावकत्वे; ग्रन्थस्य विशेषरोनोपा- देयता; पद्यस्य स्वरचनया वैलक्षण्यं च वयज्यते। निदर्शनालङ्गारः। शार्टू्लविक्रीडितं छन्दश् ॥ १३८॥ इत्थश्चात्र सर्वाङ्: शङ्गाररसो निरूपितः । रसान्तराणि तु रस- तरङ्गिण्यां निरूपयिष्यन्त पवेति न न्यूनत्वमिति शम्। वर्सु वेद नाग भू मितशाकाब्दे भारतीकृपया। पोषकुह्शशिदिवसे विवृतिरियं पूर्णतां नीता॥ काश्यपकुलप्रशस्तेः सहजां रसमअरीवितृतिम्। आलोकयन्तु सन्ततकरुणापूर्णान्तराः सन्तः ।। प्राचीनं विनृतित्रयम ुसरता प्रायशा रचिता। व्याख्या सुरभिसमाख्या मञ्जुरियं विज्रञ्िनी भवतु॥ निरसनतो यत्प्रत्युत व्रजति मतं प्रायशो गुरुताम्। तदिह पुरोभागिम्यो न मनागष्यस्ति मे भीतिः ।। जायेत जातु पटतासुपकारश्ेदतः कश्चित्। मन्येय सर्वथैतत्परिश्रमं स्वं तदा, फलिनम्।। मूल म्लादाकल्पं स्थास्तुरुपेत्य स्फुटत्वमभितः । सहृदयमानसमधुपान् मदयतु रसमअरोसुरभि:। मायाविद्यानाथी बदरोनाथः प्राग्य जनयितारौ। राधाकृष्णपदाम्बुजशरणो सुरभि समर्पयति।

Page 222

सुरभिभूषितरसमञ्जरीविषयाणाम् अनुकमणिका

657000

विषया :- प० प० विषया :- पृ० १०

मङ्गलारणम् मुग्धाया उदाहरणम् ९ ६ IS

शङ्काल क्षएम् 2 लावण्यलक्षएम ९ २४ ھ रतिलक्षणम् २ निदशनाल क्षसम् ११ २३

आलस्यलक्षगम् छेकानुप्रासलक्षणम् १२ mY N निद्रालक्षसम् २ ससष्टिलक्षणम् १२

काव्यलिङ्गलक्षगाम् २ २८ 8 अज्ञातयौव नोदाहरणम् १२ ८

नाथकलक्षणम् 8 सन्देहा-द्वारलक्षणम् १४ ११ वेद्भीरीतिल क्षणम् ३ ज्ञातयौवनोदाहरणम् १४ २६

३ & नवोढोदाहरणम् ७

नववधूस्वभाववणरम् १६ २१

नानां निरदेश: ३११ दृष्टन्तलक्षणाम् ९

रूपकलक्षणम् बिभावनालक्षणम् १७ १८ MY रसानां नव भेवा: ४१६ व सन्त तिल का छन्दोलक्षय म् १७ २३

सामान्येन नायिकाया भेदत्रयम् ४ २८ विश्रब्धनवोढोदाहरणम् १७ २७

स्वीयालक्षणम् लज्जिताया लक्षणम्

अनुरागलक्षयम् ६ भीनाया लक्षणम् १८ २६

स्वीयाधर्माणां निर्देशः ५ २१ कुञ्चिताया लक्षणम् १६

स्वीया धर्मोदाहरणम् पुष्पिताग्राच्छन्द्रोलक्षणम् १९ १० ur स्वमावोक्त्यलक्कार लक्षणम् मध्याया लक्षणम् १६ १३ V ७ पृथतीछन्दोलक्षणन मध्याया अतिविश्रब्धनवोढा-

७१३ ख्यम् अवस्थान्तरम् १९ २१

मुग्धालक्षणम् ७१६ मध्याया धर्माणां निर्देश: २० ६

मुग्धाया दविध्यम् ७ २५ अति विश्रब्धनवोढोदाहरणम् २० २६

नवोढालक्षणम् २१ १६ V विश्रब्धनवोढालक्षणम् ८१३ प्रगल्भाया लक्षणम् २२ १ सुग्धाया असाधारणघर्मार्णां निर्देशः = २४ प्रगल्माया भेदद्वयनिदेशः २२ १८

Page 223

२१६ सुरभिभूषित रसमञर्या :-

विषया :- पृ० प० विषया :- पृ० प० रतिप्रीतिमत्या उदाहरणम् २२ २८ जघ नोपश्लवाखया लिङ्ग नलक्षगाम् २४ १४ छ्यकानिष्ठयाम्यां द्वेविध्यम ४३ २६ चीरनीराखया लिन् नलक्षरभ् २४ १८ ज्येष्ठाकनिष्ठयोलेक्षणम् ४४ १३ बालाया रक्षणम् २९ २ धीरज्येष्ठाकनिष्ठोदाहरणम् प्रोंढालक्षयम् अधीरजयेष्ठाकनिष्ठोदाहरणस् ४६ ३८ पघ्मिनीलक्षणम् २५ धीराधीरज्येष्ठाकनिष्ठोदाहरणम् ४९ ७ २५ १५ छतलक्षणम् ६० १९ आनन्द्सम्मोहवत्या उदाहरणम २५ २२ परकीयालक्षणम् ५० २५ मयूर पद काखयनखक्षतलक्षणाम् २७ १० परकीयाद्वैविध्यम् ११ १२ उच्छू न काख्यदन्तक्षतलक्षयम् २७ १३ कन्याया: परकीयातनिरूपणस् ५१ १९ अर्थापत्त्यलद्कारलक्षणम् २८ २ परकीयायाश्चेष्टानिरूपणम् ५२ ४

२८ परोढाया उदाहरणम् धीरालक्षणम् २८ १२ शिखरिीछन्दोलक्षणम् ५४ २३ अधीरालक्षणस् २ २१ गुप्ता-विदग्वादीनां परकीयाया- शीराघीरया लक्षणस् २८ २४ मेवान्तर्भावः ५६ ३ ग्यंम् २९ गुप्ापकाराणामुदाहरणम् ६६ १४ 20 प्रगकभाया विशेष: २१ १६ व्याजोचिलन्सम् ८ ३ धीरमध्योदाहरणम् विदग्धाया द्वैविध्यम् ५८ १३ स्फुटानुपासलक्षणम् 33 चाग्विदग्धोदाहरणम् परिकरालङ्कारलक्षणम् ३३ ७ ६० ४ इन्द्रवज्राछन्दीलक्षणम् ६० १३ अधीरमध्योदाहरणम् ३३ १५ क्रिया विदग्धोदादररम् ६० १८ कामबाए निरूपएभ् ३५ उपगीतिछन्दोलक्षगम् ६१ २४ असगत्य लङ्कारलक्षयम् ३६ १ उचिताया उदाहरणम ६२ ३ विरोधालङ्कारलक्षणाम् ३६ उद्गी तिछन्दोलक्षणम् ६३ ८ धीराधीरमभ्योदाहरणम् १२ कुलटोदाहरणम् ६३ १५ धीरप्रगदमोदाहरणम ३८ ८ अनुशयानायास्त्रिविधा भेदा: ६५ १ क्रोधनिरुपयम् ४० २ प्रथमानुशयानोदाहरणस् ६५ ११ अधीरप्रगतभोदाहरणस् ४० १९ गीतिछन्दोलक्षयम् ६६ १६ मालिनीच्छन्दोलक्षएम् ४9 २४ द्विसीयानुशयानोदाहरणम् ६६ २४ शीराधीर प्रगल्भोदाहरणम् ४२ १ तृतीयानुशयानोदाहरणम् ६८ १२

Page 224

विषयानुक्रमणिका। २१७

विषया :- पृ० प० विषया :- पृ० प० तद्गुणालक्कारलक्षणम् ६९ २३ प्रोढप्रोषितभतृकोदाहरणम् ९८ 8 ६ह २५ मन्दाक्रान्तालक्षयम् मुदिताया उदाहरयम् परकीय प्रोषितमतृंकोदाहरणम् ६९ २२ कन्यकोदाहरणम् ७१ १९ सामान्यप्रोषितभतृंकोदाहरणम् १०१ ३ स्वभावोक्तिल क्षणम् ७३ ११ खण्डितालक्षणम् १०२ १३ सामान्यवमितालक्षणम् ७३ २१ खण्डिताया धर्माणां निर्देश: १०३ ६ सामान्यवनितोदाहरणम् मुग्धखण्डितोदाहरणम् १०३ १४ स्वीयापरकीयासामान्यानां मध्यखण्डितोदाहरणम् १०४ ८ साधारणं भेदुत्रयम् ७७ २२ प्रोढखण्डितोदाहरणम् १० k अन्यसम्भोगदुःखितोदाहरणम् ७८ २५ परकीयखण्डितोदाहरणम् १०६६६ व्याजस्तु तिलक्षणम् ८० १२ सामान्यखण्डितोदाहरणम् १०७ २१ वक्रोकिगविताया मेदठयम ८० १७ कलहान्तरितालक्षणम् ९०८ २८ प्रे मगर्चितोदाहरणम् ८० २७ कलहान्तरिताधर्माः १०९ १४ सौन्दर्यगर्वितोदाहरणम ८१ २६ मुग्धकलहान्तरितोदाहरणम् १०९२० प्रतीपालङ्कारलक्ष याम् ८२ २६ मध्यकलहान्तरितोदाहरणम ११० १६ मानलच्षणम् ८३ मानस्य भेदुग्रयम् ८३ ७ परकीयकलहान्तरितोदाहरणमू ११३ ४ मानस्य चतुर्थी भेनु: ८३ १६ सामान्यकलहान्तरितोदाहरणम् ११४ २१ निमित्तभेदेन मानस्य पुनर्भेदब्रयम् ८४१४ हेतूद्देशेन मानस्य पुनर्भेदत्रयम् ८४ २३ विप्लब्घाधर्मा: ११६ १० रघुमानोदाहरणम् ८५ १० मुग्ध विप्रलब्धोदाहरणम् ३१६ १८ समासोक्तिलक्षणम् ८६२२ विशेषोक्तिलक्षयम् मध्य विप्रलब्धोदाह रणम् ११७ २६ ८६ २६ शून्यदृष्टिलक्षणम् ११८ १७ मध्यममानोदाहरणम् २ गुरुमानोदाहरणम् अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारलक्षम् १८ २२ ८८ प्रोढचिप्रलब्धोदाहरणम् ११८ २६ nY परकीयविप्रलब्धोदारणम १२० ६ मालभारिणीलक्षणम् ८९ सामान्यविप्रलब्धोदाहरणम् १२१ ८ नायिकानामवस्थाभेदेन प्रका- उस्कालक्षणम् 1२२ ४ रान्तरस् उत्काधमंनिरूपणम् १२२ २२ प्रोषितभतृकालक्षणम् ६४ १६ मुग्धोरकोदाहरणम् १२३ ६ सुग्ध प्रोषितभतृकोदाहरणमू ९५ १० मध्योश्कोदाहरणम् १२४ १६ मध्य प्रोषितभर्तृकोदाहरणम् ९६ २५ मढोरकोदाहरणम १२१ २१

Page 225

२१८ सुरभिभूषितरसमञ्जर्या :-

विषया :- प० प० विषय। :- शृ० प० परकीयोतकोदाहरणम् १२६ २० अभिसारस्थान निर्देश: १५० ८ सामान्योत्कोदाहरणम ६२७ २३ नायिकानां मुग्धादिभेदे हेत- उपजातिछन्दोलक्षणम् १२८ निर्देश: १९० १३ W वासकसज्जालक्षणम् १२८ १२ प्रवत्स्यस्पतिकोदाहरणम् १५१ ३ वासकवज्जाव्यापार निरूपणम् १२९ २ १५२ २० मुग्धवास कसज्जोदाहरणम् १२९ प्रवत्स्यत्पतिकाव्यापारा: १५३ ४ मध्यवासकसज्जोदाहरणम् १३० ६ मुग्ध प्रवरस्यत्पतिकोदाहरणम् १५३ ११ प्रगल्भवासक सज्जोदाहरणम् १३१ ६ मध्यप्रवत्स्यत्पतिकोदाहरणम् १५४ ६ मनोरथोदाहरणम् १३२ ६ १९४ २५ परकीयवासकसज्जोदाहरणम् १३२ १६ परकीय प्रवरस्यत्पतिकोदाहरणं ₹५५ २२ सामान्यवासक सज्जोदाहरणम् १३३ १८ स्वाधीनपतिकालक्षणम १३४ ११ मुग्धप्रवसत्पतकोदाहर यम् १५७ १६ स्वाधीनपतिकाव्यापारा: १३४ २१ मध्यप्रनसत्पतिकोदाहरयम् १५७२० मुग्धस्वाधीनपतिको दाहरणम् १३१ ६ प्रौढप्रवसत्प कोदाहरणम् १५७ २५ मध्यस्वाधीनपतिको दाहरणम् १३६ ८ उत्तमालक्षणम्

१३७ उत्तमाष्यापारा: १६८ ७

१३७ १३ उत्तमोदाहरणम् १५८११ परकीयस्वाधीनपतिको दाहरणम् १३ २ मध्यमालक्षणम् १५६ ६ सामान्यस्वाधीनपतिकोदाहरणम्१३९ ४ मध्यमाव्यापारा: १५६ १२ अभिसारिकालच्षणम् १४० ७ मध्यमोदाहरणम् १५९ १७ अभिसारिकाव्यापारा: १४० १४ अधमालकणम् १६० १४ मुग्धाभिसारिकोदाहरणम् १४१ १८ अधमेव चण्डी १६० २० मध्याभिसारिकोदाहरणम् १४२ २६ अधमाव्यापारा: १६० २३ प्रौढाभिसारिकोदाहरणम् १४३ ११ अधमाया उदाहरणम् १६० २६

परकीयाभिसारिकोदाहरणम् १४४ २४ सखीलष्णम् १६२ ३

ज्योत्स्नाभिसारिकोदाहरणम् १४६ ₹ सखीकर्मणां निर्वेश: १६२ ११

तमिस्राभिसारिकोदाहरणम् १४६ २६ मण्डनद्वारा सवयुदाहरणम् १६२ १७ उपालम्मद्वारा सखयुदाहरणम् ९ 989 95 शिषाद्वारा सवयुदाहरणम् १६४ 8 ४७ २२ वर्षाभिसारिकोदाइरयम् दोपकालङ्कारलक्षणम् १६५ १४८ २७ परिहासद्वारा सख्युदाहरणम् सामान्याभिसारिकोदाहरणम् १४९ ६ प्रेष्यामिसारिकोदाहरयम् प्रिय कतपरिहासद्वारा सवयुदा- १५० २ हरणम् १६६

Page 226

विषयानुक्रमणिका । २१६

विषया :- पृ० प० विषया :- पृ० प० प्रियाकृतपरिहासोदाहरणम् १६६ २७ मध्यमचैशिकोदाहरणम् १८१ 1० दूतीलक्षणम् १६७ २४ अधमवैशिकलचणम् १८२ ४ दूतीकृस्यानां निर्देश: १६८ २ अधमवैशिकोदाहरणम् १८२ १० संघट्टनद्वारा दूत्युदाहरणम् १६८ मानी चतुरश्च शठे यवान्तर्भवति१८३ २ V समुच्चयालङ्कारलक्षणम् १६८२३ मानिन उदाहरणम् १८३ १०

विरहनिवेदनद्वारा दूत्युदाहरणं १६६ चतुरलत्तणम् १८४ ६

दूतीभेदाः १७० वचनव्यङ्गयसमागमोदाहरणम् १८४ ११

दूतीगुखानां निर्देशः १७० २ नायकनिरूपणम् १७० २२ प्रोषित पत्यादिभेदाः १२ २०

नायकस्य सामान्यतो लक्षपम् १७! प्रोषितपस्युदाहरणम् १८६ २८

नाथकभेदाः १७१ १० प्रोषितोपपत्युदाहरणम १८६ २१

नायकस्य त्रैविध्यम् १७१ १५ प्रोषित वैशिकोदाहरणम् १८७ १२

पतिलक्षणम् १७१ १८ अनभिज्ञोनाय कोनायकामासएव१८७२२

परयुदाहरणम् १७२ २ नाय काभासोदाहरणम् १८८ ६

पत्युश्चरवारो भेदा: १७३ १८८ २३. २ अनुकूललक्षणम् १७३ नायकस्वभावस्य चस्वारो भेदा: ,८९ ६

अनुकूलोदाहरणम् १७३ १३ & अवस्थाभेदेन नायकभेद्विचार: ६८९ १० दक्िणलक्षणम् १७४ नायकशङ्गारसहायनिरूपणम् १९१ २

दक्षिणोदाहरणम् १७४ १९ पीठमदलक्षणम् १९१ १०

रष्टलतणम् १७५ १८ पीठमर्दोदाहरणम १९१ १८ घृष्टोदाहरणम् १७६ विटलक्षणम् १९२ ११ शठलक्षणम् १७६ २२ चिटोदाहरणम् १९२ २० शठोदाहरणम् १७७ २ चेटलतणम् १९३१८ उपपतिलक्षणम् १७७ १६ चेटोदाहरणम् १९३ २३ उपपत्युदाहरणम् १७८ २ विदूषकलच्तणम् 928 98 उपपतिभेदा: १७८ २५ विदृषकोदाहरणम् १९४ २१ वैशिकलचणम् १७९ साश्विकभेदुनिरूपणम् १९५ २१ V वैशिकोदाहरणम् १७९ १५ रुममलक्षणम् १९५ २६ वैशिकविभागा: १८० ५ · वेदलक्षएम् १९१ २६ उत्तमवैशिकल चणम् ६८० १९५ २६ उत्तमवैशिकोदाहरणम् १८० १४ स्वरभङ्गलक्षणम् १९६ २७ मध्यमवैशिकलच्वणम ४ । वेपथुलक्षणम् १९१ ३७

Page 227

२२० सुरभिभूषितरसमअ्र्या :-

विषया :- पृ० प० विषया: - पृ० प० ववण्यलक्षयम् १९६ कल्पनाकारणनिरूपणस् २०५ १४ शरश्रलक्षणम् १९६ २ विक्षेपकारण निरूपणम् २०६ १८ प्रलयकक्षणाम् १९६ २ उस्कण्ठोदाहरणम् २०६ २३ १९६ १७ उन्मादलचणम् २०६ ७ भृङ्गारलक्षणम् १९७ ११ विपर्यासलक्षणम् २०६ १४ शृङ्गारस्थ द्वैविष्यम १९७ २८ विपर्यासस्य ड्वैविध्यम् २०६ १७ १९८ काथिकलक्षणम् २०६ १८ मिप्रलम्भशृङ्गारलक्षणम् वाचिकविपर्यासलक्षणम् २०६ १ सम्भोगनिरुपयम् १९८ ७ कायिकविक्षेपोदाहरणम् २०६ २२ विप्रलम्भभेदनिरूपणम १३९ १२ वाचिकविक्षेपोदाहरणम २०७ S सम्भोगोदाहरणम् १९६ २० १०८ ६ विप्रलम्भोदाहरणम् 1९३ १७ व्याधेरुदाहरणम् २०८ ११ दशस्मरदशानिरूपणम् २०० १३ जडतालच्षणम् २०९ ५ अभिलाषलक्षणस् २०१ जडताया उदाहरणम् २०९ ३० अभिळाषोदाहरणम् २०१ १४ दशमदशाया अनुदाहरणकारण चिन्तालक्तणम् २०२ ४ निरूपणम् २१० ४ चिन्तोदाहरणम् २०२ १० निधनस्योदाहरणम् २१० १० स्मृतिळक्षणम् २०२ २६ दर्शनस्य त्रैविध्यम् २१० १८ स्मृ तिल षणोदाहरणम् २०३ ४ दरशनस्य पञ्चविधत्वम् २१० २० गुण कीतनकच्तणम् २०३ २० स्वप्नदरशनोदाहरणम् २११ २ गुणकीतनोदाहरणम् २०३ २६ चित्र दर्शनोदाहरणम् २११ २२ उद्धेगलक्षणम् २०४ ११ साथ्ा इशनोदाहरणम् २१२ १२ उद्धेगोदाहरणम् २०४ २० ग्रन्थप्रचाराभ्यर्थना २१३ ४ प्रलापलक्तणम् १०१ १० कविपरिचय: २१३ १६

Page 228

महाकविभानुदत्तमिश्रविरचिता

रसमज्जरी

पण्डित जगन्नाथपाठकनिर्मितया सुषमाख्यविस्तृत- हिन्दीव्याख्याविभूषिता

Page 229

मुद्रक :- विद्याविलास प्ेस, वाराणसी-१

Page 230

प्रस्तावना

नायिका-नायक-भेद की परम्परा नाटयशास्त्र से ही मूल रूप में प्राप्त होती है। क्रम से अग्निपुराण, दशरूपक, सरस्वतीकंठाभरण, साहित्यदर्पण और रसमंजरी आदि ग्रन्थों में उसका विकास पाया जाता है। शरृद्गार-रस के आलम्बन विभाव नायिका और नायक के भेद-प्रभेद की चर्चा ही इसका प्रमुख विषय है। साथ में इनके सहायक रूप में आनेवाले पात्र, दूती और नर्म-सचिव आदि का भी निरूपण मिलता है। रसमंजरीकार भानुदत्त से पूर्व के आचार्यो ने नायिका-नायक-भेद को शृङ्गार-रस के प्रकरण में आलम्बन विभाव का वर्णन करते हुए अनुषङ्गतः प्रदर्शित किया है पर रसमअ्जरी में एकमात्र उसी विषय को लेकर अलग से विवेचन प्रस्तुत किया गया है। इसलिए रसमअरी- कार भानुदत्त मिश्र इस विषय के एकमात्र प्रधान आचार्य है। नायिका और नायक श्रृङ्गार रस के आलम्बन विभाव हैं। अर्थात् रति जो शरृद्गार का स्थायीभाव है इन्हीं दोनों में एक दूसरे के प्रति उद्बुद्ध होती है। रति के आलम्बन होने के कारण ये आलम्बन-विभाव कहे जाते है। अन्य रस की अपेक्षा शृङ्गार रस के महत्त्व का आज तक कोई अपलाप नहीं, अतः शङ्गार 'रसराज' कहलाता है। राजा भोज शृद्गार को ही एकमात्र रस मानते हैं, क्योंकि पूर्ण रूप से 'रसन या आस्वादन' शृद्गार का ही होता है-'शृङ्गारमेव रसनाद् रसमामनामः'। रति या राग मानव-जीवन की शाश्रवत वृत्ति है। यह प्राणिमात्र तक व्याप्त है पर हम साहित्यिक दृष्टि से रति को मानव तक केन्द्रित करके ही उसका रूप निर्धारित करते हैं। मानवेतर प्राणी में उद्मिन्न रागात्मक वृत्ति को रत्याभास माना जाता है। स्त्री-पुरुष का दाम्पत्य-जीवन उसी रागात्मक वृत्ति के आधार पर विकसित हुआ है। जब कवियों ने दोनों के अन्तःकरण में अविच्छिन्न रूप में एक दूसरे के प्रति प्रवाहित होने वाली इस वृत्ति को समझा तभी से शृङ्गार-रस की कविता में अनुभूति होने लगी। काव्य के क्षेत्र में एकमात्र सामाजिक और धार्मिक मर्यादा की अनुकूलता के साथ होने वाले स्त्री-पुरुष के वैवाहिक सम्बन्ध का स्थापित होना ही एकमात्र दाम्पत्य-जीवन का अर्थ नहीं रह गया। काव्यशास्त्र के आचार्यों ने अलग से सामाजिक स्थिति का अवलोकन करके स्त्री-पुरुष के सम्बन्ध में कई नियम निकाले और एक साहित्यिक अर्थ में लोकगम्य वर्गीकरण प्रस्तुत किया। भरत के नाटथशास्त्र में उस वर्गीकरण का सुलझा हुआ रूप हमें दिखाई देता है। नायिका- नायक भेद की चर्चा मरत मुनि ने नाटथ में उपयोगी मान कर ही की है। पर आगे यह विषय साहित्य के विविध क्षेत्र में-जहां शृज्गार का सर्वोशतया सद्भाव है-व्याप् हो गया है। और अलग से उल्लेख का विषय बन गया। इस विकसित अवस्था में स्त्री-पुरुष नायिका-नायक के रूप में देखे जाने लगे। पति-पत्नी भाव के अर्थ को बहुत अंशों में बदल कर उसी रागात्मक वृत्ति के आधार पर निरूपण चल पड़ा।

Page 231

( २ )

आचार्यों ने स्त्री-पुरुष के प्रशय-सम्बन्ध का अ्ययन आभ्यन्तर और बाद्य दोनों रूपो में उपस्थित किया। दोनों के अनुसार वर्गीकरण की प्रक्रिया अपनाई गई। शरृङ्गार के दोनों पक्ष संयोग-वियोग उस वर्गीकरण के बाह्म आधार बने। आन्तर दृष्टि से मूलाधार तो रति ही रह्ी। काव्य-जगत में वर्गीकरण के समस्त व्यावहारिक प्रकारों को संगृह्दीत करके अभिव्यक्त करने में कवियों ने खूब चमत्कार दिखाया है। लोकगम्य स्थितियां काव्य- जगत् में शरृद्गार के रूप में लोकातीत बन गईं। ऐसी स्थिति में रस की दृष्टि से समस्त भावों और कार्यों की अभिव्यजना काव्य की प्राणवान् सम्पत्ति समझी जाने लगी। नायिका-नायक भेद का पर्यालोचन इसी दृष्टि से सर्वथा महत्त्वपूर्ण है। महत्त्व का एक दूसरा कारण और भी है कि नायिका-नायक भेद के निरूपण में काव्य-शास्त्र और काम शास्त्र (रतिरहस्य) जैसे शास्त्रो का महत्त्वपूर्ण समन्वय किया गया। नाटचशारत्र के साथ इसका समन्वय तो भरत मुनि से आरम्भ हो गया था। यद्यपि आधुनिक युग की शुद्ध और उदात्त साहित्यक दृष्टि ने शास्त्रीय समन्वयपूर्ण विवेचनों को शरृक्गारिकता और विलासिता की प्रवृत्तियों का जागरित रूप मानकर घृणित और अव्यावहारिक समझा तथापि शुद्ध रूप में नायिका-नायक भेद, गुझ्न ऐकान्तिक साहित्य होते हुए भी अपनी पूर्णता में अप्रतिम है। यह केवल स्त्री-पुरुष की प्रकृतियों एवं व्यवहारों के परिवर्तन की सूकम दृष्टि को उत्पन्न मात्र करके और सहृदय को कुछ क्षणों तक विचलित कर के ही अपनी उपयोगिता को समाप्त नहीं कर देता, बल्कि जीवन के परम-लक्ष्य आनन्द की आभ्यन्तर अनुभूतियों को उभाड़ कर कुछ्छ क्षण के लिए एक स्वर्गीय आलोक से चमत्कृत कर देता है। इस अंश में हम इसे आज भी हेय मानने के लिए तैयार नहीं। ऐसा संसार का कोई भी साहित्य नहीं होगा जिसमें नायिका और नायक की भिन्न-भिन्न प्रवृत्तियों और आङ्िक सौन्दर्य का निरूपण न हो। सम्भवतः इस अंश में संस्कृत साहित्य एक परम्परा के रूप के साथ इस सम्बन्ध में विश्लिष्ट और आश्चर्यकारी सामग्री से परिपूर्ण है। इस प्रकार इमें नायिका-नायक-भेद के माध्यम से भिन्न-भिन्न प्रककृति, अवस्था, गुण और मानसिक स्थितियों के आधार पर नायक नायिका का मनोवैज्ञानिक विश्लेषण मिल जाता है जो आज भी मनोरंजन और ज्ञानवर्धन की वस्तु होगी। ऊपर कहा जा चुका है कि नाट्यशास्त्र में प्रथम बार नायिका-नायक-भेद की मूल सामग्री उपलब्ध होती है। भरत मुनि ने कई अध्यायों में प्रासंगिक रूप में इस विषय का निर्देश किया है। जैसे २३ वे अध्याय में आहार्य अभिनय के अन्तर्गत नायिका की तीन प्रकृतियों-उत्तम-मध्यम और अधम-का वर्णन किया है। २४ वें अध्याय में सामा- न्याभिनय के अन्तर्गत पुरुषों की भी इन्हीं तीन प्रकृतियों का वर्णन किया है। नारी के विविध शीलों और दशाओं का भी विवेचन किया है। राजा के अन्तःपुर में रहने वाली आठ कोटि की नायिकाओं-महादेवी, देवी, स्वामिनी, स्थायिनी, भोगिनी, शिल्पकारी, नाटकीया, नर्तकी-का वर्णन है। चार वर्ग में नायिकाओं को विभाजित किया है-दिव्या,

Page 232

( ३ : )

नृपपरनी, कुलस्त्रो और गणिका। भरत ने वेश्या और वैशिकों का वर्णन २५ वें अध्याय में किया है। अनुरक्ता और विरक्ता स्तिरियों के लक्षण और प्रकृतियों का वर्णन इसी में मिलता है। स्त्री-पुरुष पात्रों की प्रकृतियों का निरूपण ३४ वें अध्याय में किया है। भरत मुनि ने इस प्रकार जो नायिका-नायक के सम्बन्ध में वर्णन उपस्थित किए, वही आगे चलकर नायिका नायक-भेद के निरूपणो के आधार बने। भरत मुनि के पश्चात् व्यासदेव ने अग्निपुराण में इस विषय की आनुषङ्गिक चर्चा की है। भरत और व्यास का यद्यपि समय निर्धारित नहीं तथापि दोनों अवश्य ही विक्रम सवत् से पूर्व के हैं। नायिका-भेद का अंशतः वर्णन वात्स्यायन-प्रणीत काम- शास्त्र में भी उपलब्ध होता है। वहां कन्या, भार्या, परदारा और वेश्या के रूप में चार प्रकार की स्त्रियों का वर्णन है। मार्या के प्रसंग मे जो भाव और अवस्थाओं का चित्र है वही नायिका-भेद के अनुकूल है। आचार्य रुद्रभट्ट (नवम शताब्दी) ने शङ्गारतिलक में नायिका-भेद का वर्णन किया है जो आगे के क्रमों मे भी बहुत अंश में प्रचलित हुआ मिलता है। नायिका के तीन भेद-स्वकीया, परकीया, सामान्या। स्वकीया के तीन प्रकार-मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा। मुग्धा त्रिविध-नवयौवना, नव-अनंगरहस्या, लज्जा- प्रायरति। मध्या त्रिविध-धीरा, अधीरा, धीराधीरा। प्रगल्भा के भी धीरादिक त्रिभेद। अवस्था के भेद से आठ प्रकार की नायिकाएं-स्वाधीनपतिका, उत्का, वासकसज्जा, अभि- संधिता, विप्रलब्धा, खंडिता, अभिसारिका और प्रोषितपतिका। भरत के अनुसार समस्त नायिकाओं के तीन भेद किए है जो भरत के अनुसार हैं। रुद्रट (नवम शती) के काव्यालंकार में प्रायः रुद्रभट्ट के अनुसार ही नायिका-भेद का वर्णन है। दशरूपक (दशम शती) में नायिका-नायक-भेद का परिष्कृत रूप मिलता है जो आगे चलकर भी अक्षुण्ण रहता है। दशरूपक-कार धनंजय ने नायक के चार भेद किए- धीरललित, धीरशान्त, धीरोदात्त और धीरोद्धत। नायक में प्रायः इन गुणों की आवश्यकता मानी-विनय, माधुर्य, त्याग, दक्षता, प्रियंवदता, लोकप्रियता, शुचिता, बाग्मिता, कुलीनता, स्थैर्य, यौवन, बुद्धि-उत्साह, स्मृति-प्रज्ञा-कला-मान का समन्वय, शौर्य, दार्ढ्य, तेजस्विता, शास्त्रपरता तथा धार्मिकता। अवस्थाओं के अनुसार शृक्गार के उपयोग में आनेवाले नायकों के चार प्रकार दक्षिण, शठ, धृष्ट और अनुकूल। सात्विक नायक के आठ गुण हैं-शोभा, विलास, माधुर्य, गाम्भीर्य, घैय, तेज, ललित; औदार्य। नायिका तीन प्रकार की होती है-स्वीया, परकीया और सामान्या। स्वीया के तीन भेद-मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा। वयोमुग्धा, काममुग्धा, रतवामा, मृदुकोपा के भेद से मुग्धा चार प्रकार की होती है। मध्या और प्रगल्भा के ज्येष्ठा और कनिष्ठा भेद स्वीकार किए गए हैं। अन्य भेद प्रायः पूर्वोक्त भेदों के समान हैं। स्त्रियों के सात्विक बीस अलक्कारों का भी वर्णन किया गया है। कुछ भेद करके आचार्यों ने नायिका-भेद की परम्पस में इन्हीं वर्गीकरणों को आधार माना है।

Page 233

( )

सरस्वतीकण्ठाभरण और शृद्गार-प्रकाश में भोज (११वीं शती) ने सबसे अधिक मौलिक वर्गीकरण प्रस्तुत किया है। यह पूर्ववर्ती आचार्यों के भेदों का समन्वय करते हुए भी नवीनता लाने का प्रयत्न है। जैसे-नायिकारयें चार प्रकार की-स्वकीया, परकीया, पुनर्भू और सामान्या। पुनर्भू वात्स्यायन के अनुसार है। स्वकीया और परकीया के भेद हैं-उत्तमा, मध्यमा, कनिष्ठा, ऊढा, अनूढा, अधीरा, धीरा, मुग्धा, मध्या और प्रगल्मा। पुनर्भू के भेद हैं-अक्षता, क्षता, यातायाता, यायावरा और सामान्या के ऊढा, अनूढा, स्वयंवरा, स्वैरिणी और वेश्या। वेश्या तीन प्रकार की है-गणिका, विलासिनी और रूपाजीवा। नायकों के अनुसार नायिकायें भी उद्धता, उदात्ता, शान्ता और ललिता होती हैं। भोज के वर्गीकरण के इस प्रकार को आगे चलकर नायिका-भेद के आचार्यों ने नहीं अपनाया। शारदातनय (१३ शतक) ने भावप्रकाश में भरत से भोज तक के आचार्यो को आधार मानकर अपना वर्गीकरण प्रस्तुत किया। परवर्ती आचार्यों ने सचमुच कोई नया वर्गीकरण उपस्थित नहीं किया। केवल प्राचीनों के ही वर्गीकरण को थोडा-बहुत बदलकर निरूपण किया है। धनंजय ने जो मुग्धा, मध्या और प्रगल्भा के कुछ उपभेद प्रदर्शित किए हैं, विश्वनाथ और भानुदत्त आदि परवर्ती आचार्यों ने उसे ग्रहण नहीं किया। आगे चलकर यह परम्परा अपना कोई विशेष स्थान संस्कृत साहित्य में ग्रहण न कर सकी, फिर भी रसमंजरी को इस सम्बन्ध का महत्त्त्वपूर्ण विवेचन-प्रन्थ मानना अनुचित नहीं। रसमंजरी के बाद भी संस्कृत में अभी-अभी प्रकाश में आया एक महत्त्वपूर्ण और बहुत अंश में सर्वथा मौलिक जो अन्थ दृष्टिगोचर होता है. वह है बड़े शाह अकबर कृत शक्ार- मंजरी। इस ग्रन्थ को रचचयिता ने तेलगु में लिखा था जिसकी संस्कृत छाया ही प्रस्तुत शङ्गारमंजरी है। इसमें रसमंजरी के वर्गीकरण तथा लक्षणों की पदे-पदे आलोचना मिलती है। रसमंजरी के टीकाकारों का विशेषरूप से उल्लेख है और उनके मत की आलोचना है। रसमंजरी के प्रस्तुत हिन्दी व्याख्या सहित संस्करण में विशेष विवेचन के रूप में श्गारमंजरी के मतों का विस्तार से उल्लेख किया गया है, जिससे पाठक को यह प्रतीत हो कि संस्कृत साहित्य में रसमंजरी के बाद भी नायिका-नायक-भेद की मौलिक परम्परा प्रचलित थी। रीतिकालीन हिन्दी साहित्य के कवियों ने तो नायिका-भेद की परम्परा की रक्षा में ही अपने काव्य का विकसित रूप दिया। उस समय के प्रायः आचार्यो ने रसमंजरी को अपना आदर्श माना और अपने अनुसार कुछ विशेष मौलिकता के साथ वगीकरण करके विचित्र-विचित्र उदाहरणों की सृष्टि की। जो चर्चा संस्कृत में आरम्भ में आानुषङ्गिक मानी गई थी, बही अन्त में रसमंजरी के रूप में प्रधान बन गई और हिन्दी साहित्य के रीतियुग का मूलाबार सिद्ध हुई। कालविणय-साहित्यद्षपण के रचयिता विश्वनाथ और रसमंजरी के निर्माता मानुदत्त मिश्र के काल-निर्णय के सम्बन्ध में ऐतिहासिकों का पर्याप्त मतभेद है। कुछ

Page 234

' ))

लोगों की सम्मावना है कि भानुदत्त का समय १३ वीं और १४ वीं शताब्दी का मध्यकाल है और विश्वनाथ का १४ वीं शताब्दी है। कुछ लोगों के मतानुसार भानुदत्त का समय १६ वीं शताब्दी है और विश्वनाथ उनके पूर्ववर्ती हैं। प्रथम मत के पोषक विद्वद्वर श्री पी. वी. काणे ने साहित्यदर्पण की भूमिका में लिखा है कि गोपाल ने रसमंजरी की टीका १४३७ ई० में की थी, इसलिए भानुदत्त का समय सम्भवतः १३ वीं शताब्द्री का अन्तिम अथवा १४ वी शताब्दी का प्रारम्भिक काल होना चाहिए। श्री पं० बलदेव उपाध्याय जी ने भी भारतीय साहित्य शास्त्र में लिखा है-'सूचीग्न्थों में भानुदत्त स्पष्ट ही मैथिल बताए गए हैं। गणेश्वर के मैथिल होने से बहुत सम्मव है ये प्रसिद्ध गणेश्वर मंत्री हों जिनके पुत्र चण्डेश्वर ने 'विवादरत्नाकर' लिखा था। चण्डेश्वर ने १३१५ ई० मे सोने से अपना तुलादान करवाया था। अतः भानुदत्त का भी यही समय है। इन्होंने शृद्गार- तिलक तथा दशरूपक का निर्देश अपने ग्रन्थों में किया है तथा गोपाल आचार्य ने १४२८ ई० में रसमंजरी के ऊपर विकास नामक टीका लिखी थी। इससे स्पष्ट है कि भानुदत्त १३ वीं शनाब्दी के अन्त तथा १४ वी शताब्दी के आरम्भ में हुए थे। विश्वनाथ कृत साहित्यदर्पण की एक प्रतिलिपि जम्बू में है जिस पर सं० १४४० वि० (सन् १३८४ ई० ) लिखा हुआ है। इसके आधार पर यह कहा जा सकता है कि साहित्यदर्पण १३८४ ई० सेर व की रचना है। इस प्रकार के प्रमाणों के आधार पर सिद्ध है कि भानुदत्त १४३७ के पूर्व के है और विश्वनाथ भी १३८४ ई० पूर्व के हैं। ऐसी स्थिति में यह निश्चित करना कठिन है कि कौन पूर्ववर्ती है और कौन परवर्ती। रस- मं्जरी की छाया साहित्यदर्पण में ली गई है अथवा साहित्यदर्पण की छाया रसमन्जरी में। यह बात अवश्य है कि साहित्यदर्पणकार जैसे अन्य स्थलों में अपने पूर्ववर्ती आचार्यों के मतों का उपयोग करते हैं उसी प्रकार नायिका-नायक के सम्बन्ध में भी पूर्ववर्ती रचना रसमंजरी के प्रकारों का उपयोग करते। पर देखने से यह ज्ञात होता है कि साहित्यदर्पण में रसमन्जरी का उपयोग नहीं हुआ है। यह भी कहना सम्भव नहीं कि साहित्यदर्पण की छाया रसमजरी में दृष्टिगत होती है। रसमंजरी की सुरभि टीका के रचयिता कविशेखर पं० बदरीनाथ शर्मा जी का कथन है कि म० म० शङ्करमिश्र के भाई के पौत्र रसमंजरी के रचयिता मानुदत्त मिश्र थे। शंकर भिश्र का समय नेपाल राज्य के पुस्तकालय में स्थित ग्रन्थ के आधार पर १४८८ ई० निश्चित है। अतः भाई के पौत्र होने के कारण रसमंजरीकार भानुदत्त मिश्र का समय १६ वीं शताब्दी होना चाहिए। दूसरा प्रमाण यह भी है कि भानुदत्त मिश्र की पौत्री के पुत्र और भृङ्गदूत के निर्माता गज्ञानन्द कवि ने कर्णभूषण नामक काव्य में अपने आश्रयदाता बीकानेर नरेश कर्णसिंह का वर्णन किया है जो १७ वीं शताब्दी में विद्यमान था। इस प्रकार गङ्गानन्द कवि के प्रमातामह होने के कारण भी कविबर भानुदत्त मिश्र का समय घोडश शताब्दी प्रतीत होता है। भानुदत्त के समय का ठीक ठीक निर्णय न होने पर भी इतना तो कहा

Page 235

(६)

ही जा सकता है कि साहित्यदर्पण मे जो विषय आनुषङ्गिक रूप में आया है उसे ही रसमन्जरी में भानुदत्त ने स्वतन्त्र रूप में प्रतिपादित किया है। विकास क्रम के आधार पर भानुदत्त ही परवर्ती प्रतीत होते है। फिर निर्णीत रूप में कहना कठिन है। संक्षेप में रसमज्री में नायिका-नायक-मेद का वर्णन इस प्रकार है-नायिका के तीन भेद-स्वीया, परकीया और सामान्या। स्वीया त्रिविध-मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा। मुग्धा द्विविध-अज्ञातयौवना, ज्ञातयौवना। सुग्धा ही क्रम से नवोढा और विश्रब्ध- नवोढा हो जाती है। मध्या (जो अतिप्रश्रय से अतिविश्रब्धनवोढा भी हो जाती है) और प्रगल्भा ( रतिप्रीतिमती और आनन्दसम्मोहवती ) के मान की अवस्था में तीन भेद होते है-धीरा, अधीरा और धीराधीरा। मध्या और प्रगल्भा के धीरादिक छः भेद ज्येष्ठा और कनिष्ठा के भेद से दो प्रकार के होते है। परकीया द्विविध-परोढा और कन्यका। गुप्ता, विदग्धा, लक्षिता, कुलटा, अनुशयाना, मुदिता आदि नायिकाएं परकीया में ही अन्तर्भुक्त हैं। सामान्या एक प्रकार की होती है। मुग्धा से अतिरिक्त साधारण रूप में पूर्वोक्त नायिकाएं तीन प्रकार की होती हैं- अन्यसम्भोगदुःखिता, वक्रोक्तिगर्विता और मानवती। वक्रोक्तिगर्विता द्विविध-प्रेमगर्विता और सौ-दर्यगविता। मान के लघु, मध्यम और गुरु होने के कारण मानवती त्रिविध होती है। स्वीया त्रयोदशविध, परकीया द्विविध और सामान्या एकविध ये नायिकाफ मिल कर १६ प्रकार की हुई। अवस्था या दशा भेद के अनुसार ये षोडश प्रकार की नायिकाओं में प्रत्येक अष्टविध होती है-प्रोषितभतृका, खण्डिता, कलशान्तरिता, विप्रलब्धा, उत्का, वासकसज्जा, स्वाधीनपतिका और अभिसारिका। इस प्रकार सब मिलकर १२८ प्रकार की नायिकाएं हुई। इनके भी उत्तमा, मध्यमा और अधमा भेद के अनुसार गणना करने से ३८४ भेद हो जाते है। दिव्या, अदिव्या और दिव्यादिव्या के भेद से सब मिलकर ११५२ भेद हो जाते हैं। सखी और दूती के रूप में नायिका के सहायक पात्रों की भी चर्चा है। नायकभेद-नायक तीन प्रकार के होते हैं-पति, उपपति और वैशिक। पति चतुविध-अनुकूल, दक्षिण, घृष्ट और शठ। उपपति के भी ये ही भेद होते हैं। उत्तम, मध्यम और अधम भेद से वैशिक तीन प्रकार के होते है। मानी और चतुर का अन्तर्भाव शठ में ही है। पति, उपपति और वैशिक तीनों प्रोषित होते हैं।, इस प्रकार सब मिलकर नायक १२ प्रकार के हुए। नायक के सहायक नर्मसचिव चार प्रकार के होते हैं-पीठमर्द, विट, चेटक और विदूषक। अन्त के प्रकार में रसमअ्जरीकार ने आठ प्रकार के सास्विक भावों की चर्चा के साथ शक्गार के लक्षण तथा भेद और विप्रलम्भ की दश अवस्थाओं के विवेचन द्वारा ग्रन्थ की समाप्ति की है।

Page 236

() ग्रन्थारम्भ में भानुदत्त ने अर्धनारीश्वर का वस्तुनिर्देशात्मक मङ्गल किया है। प्रेम की पराकाष्ठा के प्रतीक के रूप में अर्धनारीश्वर की कल्पना साहित्य में प्राचीन काल से होती आ रही है। शृङ्गार के साङ्गोपाङ्ग-विवेचन-प्रधान प्रस्तुत ग्रन्थ रसमअ्जरी के होने के कारण अर्धनारीश्वर का मङ्गल ग्रन्थ के सर्वथा अनुकूल है। रसमज्जरी के निर्माण का कारण बताते हुए भानुदत्त कहते हैं कि विद्वानों के मनरूपी भौरे विलक्षण प्रकार के रस का आस्वादन प्राप्त करें। एतत्प्रयुक्त रसमजरी प्रकाश में लाई गई है। ग्रन्थान्त मे रसमजरी को उन्होंने 'माध्वीकस्यन्दसन्दोहसुन्दरी' कहा है, अर्थात् मकरन्दसमूह को प्रवाहित करनेवाली यह रसमजरी है। इसे विद्वान् लोग अपने कर्णाभरण के रूप में कृपया धारण करें। भानुदत्त अपना और अपने ग्रन्थ को परिचय देते हुए लिखते है- तातो यस्य गणेश्वरः कविकुलालड कारचूडामणि- देशो यस्य विदेहभू: सुरसरित्कल्लोलकिर्मीरिता। पद्येन स्वकृतेन तेन कविना श्री भानुना योजिता वाग्देवी श्रुतिपारिजातकुसुमस्पर्धाकरी मख्जरी॥ अर्थात् जिसके पिता कवियों में श्रेष्ठ गणपति मिश्र थे और जिसका निवासस्थान विदेह की भूमि मिथिला है, जो देवनदी गंगा की तरङ्गों से प्रक्षालित है, उस कवि श्री भानुदत्त ने स्वनिरमित पद्यों द्वारा इस (रस) मजजरी को तैयार किया है, जो वाग्देवी सरस्वती के कान पर स्थित पारिजात के पुष्प के साथ स्पर्धा करने वाली है। सचमुच भानुदत्त की रसमजरी अपने माधुर्य में सरस्वती के कर्ण स्थित पारिजात के पुष्प के साथ स्पर्धा करने वाली है। उदाहरण में आए हुए श्लोक अपनी अभि- व्यना में पर्याप्त सफल हैं। भानुदत्त के उच्च कोटि के कवित्व की सूचना उनके उदाहरणों में मिलती है। व्यअना का इस रूप में संयोजन अमरुकशतक के प्रबन्ध- शतायमान श्लोकों का स्मरण दिलाने लगता है। रसमअ्जरी के गूढनम भावों को अभिव्य- जित करने वाली ११ टीकाएं अब तक उपलब्ध हो चुकी हैं-(१) अनन्त पण्डित कृत व्यङ्गयार्थकौमुदी, (२) नागेशभट्ट कृत प्रकाश, (३) शेषचिन्तामणि कृत परिमल, (४) गोपालाचार्य कृत विकास, (५) द्राविड गोपालभट्ट कृत रसिक- रज्जिनी, (६) विश्वेश्वर पर्वतीय कृत समन्जसा, (७) रङ्गशायिन् कृत आमोद, (८) आनन्द शर्मा कृत व्यङ्गयार्थदीपिका, (९) महादेवकृत भानुभावप्रकाश, (१०), व्रजराज कृत रसिकरन्जन और (११) किसी अज्ञात कृत रसमन्जरी स्थूल तात्पर्यार्थ। कविशेखर श्रद्धेय पं० बदरीनाथ झा जी ने रसमन्जरी की सुरभिव्याख्या लिखी है। मुझे रसमब्जरी की व्यञ्जनाओं को समझने में 'सुरभि' व्याख्या से जो सहायता मिली है उसके लिए पूज्य पण्डित जी का कृतज्ञ हूं। भानुदत्त के सम्बन्ध में एक सूचनीय

Page 237

( = )

बात और यह है कि रसम्जरी के सात्त्विक भावों के समसित उदाहरण में उन्होंने 'निजामधरणीपाल' का उल्लेख किया है। सम्भव है रसमन्जरी-कार निजाम राजा (देवगिरीश्वर) के आश्रय में रहे हों। रसमब्जरी के अतिरिक्त भानुदत्त का दूसरा ग्रन्थ रसतरङ्िणी है। इसमें रसों का विस्तृत वर्णन प्रस्तुत किया गया है। भानुदत्त ने इन दोनों ग्रन्थों को लिखकर रस-सिद्धान्त का व्यापक विवरण प्रस्तुत करके अलंकार शास्त्र के इतिहास में स्मरणीय कार्य किया है। गीतगौरीश या गीतगौरीपति नाम का गीतिकाव्य भी इन्होंने लिखा था जो दश सर्गों मे समाप्त है। आलंकारिक और कवि दोनों भानुदत्त के पिता गणेश्वर या गणपति है। रसमन्जरी के कुछ पद्य गीतगौरीश मे भी दिए गए मिलते है जिससे दोनों ग्रन्थों की एकता प्रमाणित होती है। रसमंजरी के प्रस्तुत हिन्दी व्याख्यान में ग्रन्थ की मौलिकता एवं स्वारस्य को सुरक्षित रखते हुए स्थापना की नई दृष्टि अपनाने का प्रयत्न किया गया है। जहाँ जहाँ शृद्गार- मंजरीकार बड़े साइब अकबर ने रसमंजरी के विषय की आलोचना की है प्रायः उसे इस व्याख्यान में उपनिबद्ध किया है। इससे नायिका नायक-भेद के विद्यार्थी के सामने रसमंजरी के बाद के विकास का पूरा पूरा रूप आ जाता है। शङ्गारमव्जरी की दृष्टि बड़ी प्रशस्त और अनुद्वेजक है। भानुदत्त पर तो जैसे कमर कसकर बड़े साहब टूट पड़े है। रसमअ्री के आमोद और रसिकप्रिया और परिमल टीकाओं के सिद्धान्तों का यथोचित सग्रह-त्याग किया है। उनकी अपनी दृष्टि सदा अलग प्रतीत होती है। सीधे- सादे लक्षणों की आलोचना में ऐसी युक्ति अपनाते हैं कि उसके ज्ञात होते ही मन चमत्कृत हो जाता है। कहीं-कहीं पर दशरूपक आदि ग्रन्थों की आवश्यक बातें भी अपनाई गई हैं। किसी के सिद्धान्त पर विशेष श्रद्धा का भाव दूसरे को उपेक्षात्मक दृष्टि से देखकर नहीं रखा गया है। इस प्रकार रसमब्जरी का सर्वाङ्गीण विषय हिन्दी के माध्यम से तदनुकूल भाषा में रखने का यह तुच्छ प्रयत्न, आशा है, उपयोगी माना जायगा।

वेधनाथ धाम २५ अगस्त, ५८ जगभनाथ पाठक

Page 238

विषयानुक्रमणिका

विषय पृष्ठ विषय पृष्ठ

मङ्गलाचरण मध्या धीरा २१ 123 20 5 W ग्रन्थ-प्रयोजन २ मध्या अधीरा २२

नायिका-निरूपण ३ मध्या धीराधीरा नायिका-लक्षण प्रौढाधीरा २३

स्वीया-लक्षण प्रगल्भा अधीरा स्वीया की चेष्टाएँ ६ प्रगल्भा धीराधीरा २४

उदाहरण ७ इनके दो भेद स्वीया के भेद ज्येष्ठा-कनिष्ठा के लक्षण २५

मुग्धा-लक्षण और भेद धीरा ज्येष्ठा-कनिष्ठा " नवोढा-लक्षण अधीरा ज्येष्ठा-कनिष्ठा २६

विश्रब्धनवोढा-लक्षण धीराधीरा ज्येष्ठा-कनिष्ठा " सुग्धा की चेष्टाएँ ९० परकीया-लक्षण २७

उदाहरण परकीया के भेद २८

अज्ञातयौवना परोढा २९

ज्ञातयौवना गुप्ता आदि का निरूपण नवोढा १२ गुप्ता के तीन भेद और उदाहरण ३०

विश्रब्धनवोढा १३ विदग्धा के दो भेद ३१

मध्या-लक्षण वाग्विदग्धा अतिविश्रब्धनवोढा-लक्षण क्रियाविदुग्धा मध्या की चेष्टाएँ १५ लच्षिता ३२

उदाहरण कुलटा प्रगल्भा-लक्षण और भेद १६ अनुशयाना के लक्षणोदाहरण रतिप्रीतिमती १७ मुदिता ३५ आनन्दसम्मोहवती कन्यका " मध्या और प्रगल्भा के तीन भेद १८ सामान्या के लक्षण ३६

तीनों के लक्षण १९ उदाहरण ३९

तीनों की विशेषताएँ २० स्वीया-परकीया-सामान्या के प्रगल्भा की विशेषता २१ तीन भेद ४०

Page 239

( १० )

विषय पृष्ठ विषय पृष्ट

अन्यसम्भोगदुःखिता ४० मध्या उत्का वक्रोक्तिगर्विता के दो भेद मीढा ६६ प्रेमगर्विता परकीया " ६७ सौन्दर्यगर्विता ४२ सामान्या " ६८ मान के लक्षण, भेद और उदाहरण ४३ वासकसज्जा-लक्षण और चेष्टाऍँ ६८ अवस्था-भेद से नायिकाओं के अन्य मुग्धा वासकसज्जा ७०

भेद ४५ मध्या "

प्रोषितभतृका ४८ अगल्भा "' ७१

सुग्धा प्रोषितभतृ का इसका मनोरथ ७२

मध्या ४९ परकीया वासकसज्जा " सामान्या ७३ मौढा ५० स्वाधीनपतिका-लक्षण और चेष्टाएँ ,, परकीया " मुग्धा स्वाधीनपतिका ७४ सामान्या: ५१ खण्डिता-लक्षण और भेद मध्या ७५

मुग्धा खण्डिता ५३ मौढा परकीया ७६ मध्या सामान्या प्रोढा ५४ अभिसारिका-लक्षण और चेष्टाएँ ७७ परकीया " ५६ मुग्धा अभिसारिका ७८ सामान्या" कहलान्तरिता-लक्षण और चेष्टाएँ मध्या ७९

मुधा कलहान्तरिता ौढ़ा ५७

मध्या परकीया ८०

मोढा ५८ ज्योत्स्ना ८१

परकीया तमिस्रा " "

सामान्या " ५९ दिवस ८२ विप्रलब्धा के लक्षण और चेष्टाएँ ६० सामान्या "

मुग्धा विप्रलब्धा ६१ नायिकाओं के मुग्धादिभेद में हेतु ८३

मध्या ६२ प्रवत्स्यत्पतिका का उदाहरण

मोढ़ा के स्वतन्त्र कथन में हेतु ८५

परकीया " ६३ के लक्षण और चेष्टाएँ ८६ सामान्या " ६४ मुग्धा प्रवत्स्यत्पतिका ८७ उस्का-लक्षण और चेष्टाएँ मध्या मुग्धा उत्का ६५ मोढा

Page 240

( ११ )

विषय पृष्ट विषय पृष्ट

परकीया प्रवत्स्यत्पतिका ८८ प्रोषितावस्था में नायक के तीन भेद सामान्या ८९ और उदाहरण १५७

उत्तमा-लक्षण और चेष्टायें नायकाभास-लक्षण-उदाहरण 10८

उदाहरण प्रोषितपत्नीक आदि भेद, नायक- ९०

मध्यमा ९१ स्वभाव के चार भेद, अवस्था-

अधमा भेद से नायक-भेद १०९

सखी-लक्षण और कार्य ९२ नायक के भङ्गारसहायकों का

मण्डन निरूपण " ११०

उपालम्भ ९३ पीठमदं

शिक्षा विट १९२

परिहास ९४ चेट ११३

प्रियकृत परिहास ९५ विदूषक १९४

प्रियाकृत परिहास सार्विक भाव

दूती-लक्षण और कार्य ९६ स्तम्भादि का उदाहरण ११५

सङ्गट्टन ९७ शङ्गार-लक्षण और भेद १९६

विरहनिवेदन सम्भोग ११७

पति-निरूपण-तीन भेद, लक्षण विग्रलम्भ ११८

और उदाहरण ९८ स्मर-दशा-निरूपण

पति के चार भेद ९९ अभिलाप

अनुकूल चिन्ता

दक्षिण १०० स्मृति

छृष्ट १०१ गुण-कीतन १२०

शट उद्दग 35

उपपति ९०२ परलाप

वैशिक-तीन भेद १०३ उत्कण्ठा २९

उत्तम १०४ उन्माद 35

मध्यम १०५ विपर्यास

अधम " व्याधि १२२

मानी १०६ जडता १२३

चतुर लक्षण निधन ">

चतुर उदाहरण १०७ दर्शन १२४

Page 242

।। श्रीः ।।

रसमञ्जरी

'सुषमा' हिन्दीव्याख्योपेता

मंगलाचरण-

आत्मीयं चरणं दधाति पुरतो निम्नोन्नतायां भुवि स्वीयेनैव करेण कर्षति तरो: पुष्पं श्रमाशङ्कया। तल्पे किञ्च् मृगत्वचा विरचिते निद्राति भागैनिज- रन्तःप्रेमभरालसां प्रियतमामङ्गे दधानो हरः॥ १॥ अर्धनारीश्वर भगवान् शिव आन्नरिक प्रेम के भार से अलसाई अपनीअर्धांगिनी प्रियतमा पार्वती को श्रम न हो दस भय से किसी प्रकार का कष्ट नहीं देते। मार्ग में चलते समय वे ऊॅच-खाल में अपना ही दाहिना पैर आगे बढाते, वृक्ष से पुष्प तोड़ने के लिए अपना ही दाहिना हाथ फैलाते, और मृगचर्म से बने शयनीय पर अपने ही दाहिने भाग मे वारवट लेकर सोते है (ऐसे भगवान् शिव सर्वोत्कृष्ट है, उनको प्रणाम है)। विशेष-कविवर भानुदत्त मिश्र ने स पद्य मे प्रस्तुत ग्रन्थ का वस्तुनिर्देशात्मक मगल करते हुए भगवान् शकर का स्मरग किया है। शिव एक अनुकूल नायक की भाँति अपनी अर्धागिनी पार्वती के प्रति अपना अन्तःस्नेह व्यक्त करते हुए बताए गए हैं। शिव और पार्वती के अर्धार्ध शरार की कल्पना साहित्य के क्षेत्र मे प्राचीनकाल से ही प्रसिद्ध हो चुकी है। महाकवि कालिदास ने कहा है-'प्रेम्णा शरीराधहरां हरस्य'-कु० । शरीर का दाहिना भाग शिव और बायॉ पार्वती के रूप मे वणित है। इस कल्पना के मूल में प्रेम का एक अद्सुत परिष्कृन ए्व परिलसित स्वरूप सहृदय के मानस मे उद्भिन्न हो उठता है। नायक और नायिका के प्रणय का आधार भी वही प्रेम रस है, जिसका स्मरण प्रस्तुत मे सबसे पहले अपेक्षित था। 'यदिदं हृदयं तव तदिदं हृदयं मम' मे उसी स्निग्ध-मधुर प्रणय की व्यंजना फूट पडी है। रसमजरी मे कवि ने नायिका-नायक के भेद-प्रमेद की चर्चा अत्यन्त सरस शैली मे की है। उसे सात्त्विक प्रेम का आदर्श रूप

Page 243

२ रसमञ्जरी

एकमात्र शिव और पार्वती के एकीभूत शरीर मे मिला, जिसे उसने रस ग्रन्थ के मगल के रूप मे उपनिबद्ध करने का सराहनीय प्रयत्न किया है। अनुकूल नायक शिव के मन मे यह आशका ब्ना रहती है कि सुकुमार पार्वती को कोई कष्ट तो नही हो रहा है। चलत सगय कोई ऊॅचा नीचा मार्ग पढ़ता है तो वे अपना दाहिना पैर पहले बढाते है। कालिदास न मेघदृत में लिखा है कि ऐसे स्थानों में शिव पार्वती के साथ पैदल टहलते (पादचार करत) हुए हाथ का सह्ारा देते है-'हित्वा तस्मिन् भुजगवलय शम्भुना दत्तहस्ता क्रीडाशैले यदि च विचरेत् पादचारेण गौरी। ज्ञात होता है कि भानुदत्त को प्रस्तुत कल्पना का स्रोत कालिदास से प्राप्त हुआ है। इस प्रकार शिव कुसुमावचय के समय दाहिना हाथ बढाकर वृक्षों से फूल तोड़ते है एव मृगचर्म पर शयन के अवसर में दाहिने भाग को नीचे कर देते है, जिससे कि प्रिया के शरीर का भार उनके शरीर पर पडे और उसे श्रम न हो।

अ्रन्थप्रयोजन- विद्वत्कुलमनोभृङ्गरसव्यासङ्गहेतवे। एषा प्रकाश्यते श्रीमद्धानुना रसमञ्जरी॥२॥ विद्वानों के मनरूपी भौंरे रस का विलक्षण आस्वाद प्राप्त करें, इसलिए श्री भानुदत्त ने रसमज्जरी की रचना की। रस का आस्वाद ही विशेष रूप से रसमअरी के निर्माण का हेतु है। यहाँ रस से तात्पर्य शद्गार रस है। क्योंकि नायिका-नायक श्रृङ्गार रस के ही आलम्बन विभाव होते हैं और इस अ्रन्थ में उन्हीं की चर्चा है। नायिका-नायक भेद का साक्षात् सम्बन्ध शज्गार- रस से है। काव्यजगत का मूल प्रेरक रस यही है। आठ या नौ रस जिनकी चर्चा शास्तों में आती है उनमें शङ्गार का सबसे ऊँचा स्थान है। काव्यजगत् ही क्या, भरत मुनि के अनुसार लोक में जो कुछ पवित्र, उत्तम, उज्जवल और दर्शनीय है, शङ्गार से उसकी उपमा दी जाती है- 'यत् किञ्विल्लोके शुचिमेध्यमुज्ज्वलं दर्शनीयं वा तच्छुङ्गारेणोपमीयते।' नाटच० इसलिए रसमज्जरी का व्यवहृत एवं विशिष्ट नाम शृङ्गार-मश्जरी है। विद्वानों के मन रूपी औौरे शरङ्गार रस की मंजरी पर बैठकर रस का आस्वादन करे, यही रसमअरी के रचयिता भानुदत्त का मुख्य उद्देश्य है। नायिका-नायक-भेद के शास्त्रीय विवेचन की आवश्यकता से जब काव्यशास्त्र के आचार्यों ने काव्य-नाटक आदि कवि-कृतियों के सम्बन्ध में विभिन्न प्रकार से शास्त्रीय विवेचन करना आरम्भ किया तभी से पुरुष और स्त्री पात्रों के शास्त्रीय विवेचन की आवश्यकता हुई और इसी कारण उनकी मर्यादा निश्चित शास्त्रीय ढंग से निश्चित की गई। नायिका-नायक को उन आचार्यों ने श्रह्गाररस के आलम्बन विभाव के अन्तर्गत रखा है।

Page 244

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ३

तत्र रसेषु शृङ्गारस्याभ्यहितत्वेन तदालम्बनविभावत्वेन नायिका तावन्निरुप्यते- परिगणित आठ या नौ रसो मे श्रृद्गार ही सबसे उत्कृष्ट रस है। यदि कोई मी वस्तु उत्कृष्ट या अभ्यहित होती है तो उसकी गणना उस वस्तु के अन्य भेदों में सबसे पहले होता है। श्रृद्गार का भी रसों मे प्रथम स्थान है। भोजराज का तो कहना है कि अगर कोई रस है तो शरृद्गार है, अन्य रस को रस मानना ठीक नही-शृङ्गारमेव रस- नाद् रसमामनाम:। (१)शङ्गार रस के आलम्बन विभाव अर्थात् जिनके आधार पर श्रृङ्गार-रस होता है, नायिका और नायक दोनों होते है, क्योंकि नायक की रति का आलम्बन विभाव नायिका होती है और नायिका की रति का आलम्बन विभाव नायक। रसमजरी मे श्रृद्गार के दोनो आलम्बन विभावों का क्रम से निरूपण किया गया है। इस प्रसग में नायिका और नायक शब्द महत्त्वपूर्ण है। विशेष रूप से काव्य के क्षेत्र मे प्रधान स्त्री-पात्र को नायिका एव प्रधान पुरुष-मात्र को नायक कहते है। तात्पर्य यह कि जो स्त्री या पुरुष शृङ्गार-रस के आलम्बन होते है उन्हें नायिका और नायक कहते है। सामान्य स्त्री या पुरुष के पर्यायवाची शब्दों मे नायिका या नायक नहीं आते, उसके लिये सौन्दर्य आदि असाधारण गुणो का उनमे होना अत्यन्त आवश्यक है। सामान्य स्त्री- पुरुष में नायक और नायिका शब्द का व्यवहार काव्य की दृष्टि से अव्यावह्यारिक समझा जाता है। जब ये दोनों एक दूसरे की रति के आलम्बन होकर सहृदय के समक्ष आते है तो वह उन्हें नायक और नायिका की दृष्टि से देखने लगता है। इन दोनों आलम्बनों मे भी नायिका ही श्रेष्ठ आलम्बन है, अतः नायक के पूर्व नायिका का ही निरूपण किया जाता है। १-मुख्यरूप से ४ वर्गो में नायिकाओं को विभाजित किया जाता है-धर्म, दशा, अवस्था, गुण। (२) धर्मानुसार-नायिका भेद का निरूपण करने है-

(१) श्रृङ्गार के सम्बन्ध की सामान्य चर्चा रसमअ्जरी के अन्त में निर्ठिष्ट है। अतः शृद्ग ऋच्छतीति श्रङ्गारः 'शृङ्गार' शब्द की व्युत्पत्ति 'शृङ्ग' और 'आर' शब्द के संयोग से हुई है, अर्थात् काम का संवर्वन या कामवृद्धि की प्राप्ति। श्रृङ्गार का स्थायी भाव 'रनि' है, रति भाव ही विभाव, अनुभाव और सचारी भावों के सयोग से शरृद्धार के रूप मे निष्पन्न होता है। साहित्यदर्पणकार के अनुसार 'शृङ्ग' का अर्थ है मन्मथ का उद्भेद अर्थात् काम का अङ्करित होना। नायिका-नायक के हृदय में एक दूसरे के प्रति उत्पन्न होने वाली रति ही प्रेम, मान, प्रणय और स्नेह से क्रमश. अड्डरित, पल्लवित, कोरकित और पुष्पित होनी है। शृङ्गार उसी का ही अत्यन्त विकसित रूप है। (२) नायिका-भेद के आचार्यों ने नायिकाओं का वर्गीकरण कई दृष्टियों से किया है। मह्दाकवि देव के मतानुसार आठ कारण नायिकाओं के शास्त्रीय वर्गीकरण में मिलते

Page 245

४ रसमञ्जरी

नायिका-लक्षण- साच त्रिविधा-स्वीया, परकीया, सामान्या चेति। नायिका तीन प्रकार की होगी है-स्वीया, परकीगा और सामान्या। १-स्वीया, जो अपनी हो, २-परकीया, जो पराई हो, लेकिन रस् ली गई हो और ३-सामान्या, जो न अपनी हो न परार्ई, बल्कि सावारण हो। नायिका के ये तीनो भेद सामाजिक स्थिति को ध्यान मे रखकर धर्मानुसार किए गा है। उसे ही देव ने कर्मानुसार कहा है। स्वीया नायिका वही है जो अपने विवाहित पति के अतिरिक्त परपुरुष में अनुराग नही करती। परकीया परपुरुष मे ही अनुराग करती है, यद्यपि वह किसी की पत्नी होती है। सामान्या तो वही अनुराग का प्रदर्शन करती है या उसे ही अपना बनाती हैं जो उसे धन ठेकर सन्तुष्ट करता रहे, धन नष्ट होते ही उसका परित्याग कर देती है। प्रेम तो तीनों करती है, पर तीनों के प्रम मे महान् अन्तर होता है। स्वीया यह नहीं समझती कि उमका पति कैसा है, केवल वह उसे अपना सर्वस्व मान कर आत्मसमर्पण कर देती है4. .. : रहती है। वह पति के अतिरिक्त परपुरुष पर दृष्टि ालना पातिव्रत्यधर्म के प्रतिकूल ममझती है। पति में स्त्रीया का प्रेम अतिगाढ होता है। परकीया इससे निन्ल पृत ता है। वह परपुरुप में अनुराग करती है, अपने पति में नही। यपपि उसके अनुगग को स्वीया के समान अतिगाढ नहीं कहा जा सकता, क्योंकि परकीया का प्रेम छिछला होता है। सामान्या तो प्रेम नहीं, बल्कि प्रेम का प्रदर्शन करती है। प्रेम का प्रदर्शन मी एक प्रकार का प्रेम ही हुआ। समय पर वह प्रेम का प्रदर्शन अत्यन्त तिरस्कार में बदल जाता है।

है। इस सम्बन्ध में महाकवि देव ने अपने रतिविलास में उल्लेख किया है। नायिकाओं के आठ वर्ग इस प्रकार है-जाति, कर्म, गुण, देश, काल, वयःक्रम, प्रकृति और सत्त्व। (क) जाति-अनुसार-४ प्रकार-जसे पभ्िनी, चित्रिणी, शखिनी, हस्तिनी। (ख) कर्मानुसार-३ प्रकार-जैसे रनकोंगा, परकीया, सामान्या। (ग) गुणानुसार-३ प्रकार-जसे सत्व, रज, तम के अनुसार उत्तमा, मध्यमा, अधमा। (घ) देशानुसार-गौड़ी, पांचाली आदि। (ङ) कालानुसार-८ प्रकार-स्व्राधीनपतिका, कलहान्तरिता, अभिसारिका, विप्र- लब्धा, रुण्डिना, रत्कण्ठिता, वासकसज्जा, प्रोषितपतिका । (च) वयक्रम के अनुमा -- ३ प्रकार-मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा। (छ) प्रकृति के अनुसार-३ प्रकार-वात, पि्त, कफ। (ज़) सत्वानुसार-९ प्रकार-देव, किन्नर, गन्धवं, यक्ष, नर, पिशाच, नाग, कपि, काक।

Page 246

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

रवीया नायिका- तत्र स्वामिन्येवानुरक्ता स्वीया। जो अपने ही पति से अनुराग करे उस नायिका को स्वीया कहते है। स्वीया उसा पुरुष का पति या स्वामी के रून मे ग्रहण करती है जिसके साथ उसका पाणिग्रहण होता है। वह उस पति मे मन, वचन और कर्म से अनुराग करनी है और पर पुरुष की और भूलकर भी आकर्षित नहीं होती। वह पति के चरणों मे अपने आपको समपित कर देती है। रसमजरीकार ऐसा नायिका को स्वीया की सज्ञा प्रदान करते हैं। नायिका-भेद के आचार्यो ने समस्त नायिकाओ मे स्वीया या स्वकीया को ही श्रेष्ठ माना है, क्योंकि स्वकीया मे ही आठ प्रकार के गुणों का पूर्णरूप से विकास पाया जाता है। वे आठ गुण इस प्रकार है-यौवन, रूप, गुण, शील, प्रेम, कुल, भूषण और वैभव। इसीलिए स्वकाया को अष्टाङ्गवता नायिका कहा गया है। स्वकीया ही आदर्श नायिका है। वह अपने पति को ही अपना सर्वस्व मानती है। उसके दुख से दु.खी और सुख से सुखी होती है। पति के मित्र उसके मित्र, पति के शत्रु उसके शत्रु एव पति के सबन्धी उसके संबन्धी होते है। वह स्वप्न मे भी पति के प्रतिकूल आचरण नही करती। इसे ही लोक में 'पतिव्रता' के नाम से अभिहित करते है। स्वकीया नायिकायें, पति चाहे जैसा भी हो, उसकी सेवा करना अपना कर्तव्य समझती है। उनका पतिप्रेम कामानुराग पर आश्रित नही है, बल्कि कर्त्तव्य पर आधारित है। सात्विक प्रेम का निखरा हुआ रूप स्वीया में ही दृष्टिगोचर होता है। प्राचीन कवियों ने स्वीया के अनेक गुणों का बड़ी सरसता से चित्रण किया है। वह विशेषरूप से सुशीला, लज्जावती, पतिप्राणा, नम्रनम्रा, सरला एव पति के परिवारवालों का आदर करनेवाली होती है।

शृङ्गार-मअ्जरी के रचयिता बड़े साह अकबर ने भानुदत्त के उपर्युक्त लक्षण को सर्वात्मना नही माना है। उनका कथन है कि इस लक्षग मे एवकार अप्रयोजक है, क्योंकि स्वीया ही परपुरुष के प्रति अनुराग करके परकीया होती है। एवकार के रहने से केवल स्वामा में ही अनुराग यह अर्थ होता है। फल यह होगा कि स्वीया कभी भी परकीया बन ही नहीं सकती। इस प्रकार परकीया भेद ही उच्छिन्न हो जायगा। अगर कोई आशक्का करे कि एवकार के न देने से परकीया भी स्वकीया हो जायगी, क्योंकि स्वामी में तो परकीया भी अनुराग करती है। परकीया में स्वकीया का लक्षण सक्रान्त न हो इस आशक्का से एवकार का उपादान है। तो उत्तर मे शृङ्गारमज्ञरीकार कहते है कि ऐसी बात नहीं, परकीया कभी भी अपने पति में अनुराग नहीं करती, उसका अनुराग उपपति में ही होता है। अतः परकीया में स्वीयालक्षण के सक्रान्त होने की आशङ्का व्यर्थ है। एवकार की सार्थकता के सम्बन्ध में आमोदकार का कहना है कि अनुराग का अर्थ सम्भोग की इच्छामान है, और परकीया स्वपति में भी अनुराग या सम्भोग की

Page 247

६ रसमअ्जरी

इच्छा रखती है, अतः एवकार के उपादान न करने से स्वपति मे भी सम्भोग की इच्छा रखनेवाली परकीया मे स्वकीया का लक्षण सक्रान्त हो जायगा। अतः एवकार का उपा- दान आवश्यक है। शृङ्गारमअरीकार रसे भी युक्त नही मानते, क्योंकि अनुराग का अर्थ सम्मोग की इच्छा नही, फिर भी इच्छा को अनुराग मानते है, तो यह कहना कहाँ तक ठीक है कि परकीया स्वपति मे अनुराग करती है, उसका अनुराग या इच्छा तो उपपति के अनुराग की इच्छा है। परकीया का अपने पति के प्रति अनुराग हो यह बात ही नहीं बनती। हॉ, यह सम्भव है कि वह उपपति के अनुराग मे किसी प्रकार का विघ्न न हो, इसलिये अपने पति में अनुराग या इच्छा प्रकट करती है। इस युक्ति से भी यही सिद्ध होता है कि परकीया स्वपति मे अनुराग ही नही करती। लक्षण मे एवकार का प्रयोग इस प्रकार भी खण्डित हो जाता है। इस लक्षण मे दूसरा अनुपयुक्त शब्द है 'स्वामी'। शृङ्गारमज्जरीकार का कथन है कि 'स्वामी' शब्द प्रभु सामान्यवाची है, स्वपतिपरक नही। इससे यह सिद्ध नही होता कि स्वकीया अपने पति मे अनुरक्त रहती है। पति वही होता है जो परिणय करता है, अतः वह 'परिणेता' भी है। रस- मञ्जरीकार के इस लक्षण में एवकार को हटाकर और स्वामी शब्द के स्थान पर 'परिणेता' रखकर ही स्वीया का यह लक्षण होना चाहिए-स्वपरिणेतर्यनुरक्ता स्वीया। तात्पर्य यह कि जो अपने विवाहित पुरुष से अनुरक्त हो उसे स्वीया कहते हैं। यही स्वीया यदि यावज्जीवन अपने पति में आसक्त हो तो पतिव्रता की सज्ञा प्राप्त करती है। न च परिणीतायां परगामिन्यामव्याप्ति: अत्र पतिव्रताया एव लक्ष्यत्वात्। तस्याश्च परगामित्वात् परकीयात्वमपि समायाति। उपर्युक्त स्वीया के लक्षण में दोष का परिहार करनेके लिए रसमअरीकार का कहना है कि वह स्त्री जो विवाहित होकर भी परपुरुष गमन करती है उसे स्वीया नहीं कह सकते। एवकार के निवेश से यही बताया गया है कि एकमात्र अपने पति से अनुराग करनेवाली ही स्वीया होती है; न कि परिणीता मात्र को स्वीया कहते है। यहाँ उसको स्वीया कहा गया है जो पतिव्रता अर्थात् अपने परिणेता पति में ही अनुराग करती है और जीवनपर्यन्त उस अनुराग में स्थिर रहती है। वह जो परिणीता होकर भी परपुरुप में अनुरक्त है उसे परकीया ही कह सकते है। परकीया वही नायिका नही होती जो अन्य पुरुष द्वारा परिणीत हो, बल्कि अपने पति को त्याग कर परपुरुषानुरागिणी मात्र को परकीया कहते हैं। इसी सिद्धान्त का भानुदत्त ने दृढ़ता के साथ समर्थन किया है। स्वीया की चेषाएँ- अस्याश्रेष्टा-भर्तुः शुश्रषा शीलसंरक्षणमाजवं क्षमा चेति। स्वीया अपने पति की सेवा में दिनरात परायण रहती है। उसकी सेवावृत्ति में किसी प्रकार का स्वार्थ नही, वह पति-भक्ति को अपना धार्मिक कर्त्तव्य मानती है।

Page 248

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ७

अपने शील या सदाचार का निरन्तर संरक्षण करती है। वह कोई ऐसा काम नहीं करती, जिससे उसके सदाचार मे कलक की सम्भावना हो। उसमे आर्जव अर्थात् मार्दवगुण होता है। वह क्षमा भी करती है। उदाहरण- यथा- गतागतकुतूहलं नयनयोरपाङ्गावधि स्मितं कुलनतभ्रुवामधर एव विश्राम्यति। वच: प्रियतमश्रुतेरतिथिरेव कोपक्रमः कदाचिदपि चेत्तदा मनसि केवलं मज्जति॥ ३॥ कुलागनाओं के नेत्रों के आने-जाने का कुतूहल केवल अपाड्गों तक ही सीमित रह जाता है, स्मित केवल अधर पर ही विश्राम कर लेता है, वाणी अपने प्रियतम के कानों की ही अतिथि बनकर रह जाती है और कोप या मान का आरम्भ अगर कभी हो गया तो केवल मन में ही विलीन हो जाता है। ऊपर जो स्वीया की चेष्टाएँ बताई गई है उनका इस श्लोक में पूर्ण रूप से निर्वाह किया गया है। कुलाङना के लिए नतभ्रू पद मे विशेष स्वारस्य निहित है। कुछ झुकी हुई भौहे नायिका मे लज्जा या शालीनता को व्यक्त करती है। वह अपने शील का सरक्षण-दृष्टि के सवरण, स्मित के अधर तक विश्राम एवं वाणी के प्रियतम के कानों तक ही नियमन- द्वारा करती है। वाणी को प्रियतम के कानो तक ही अतिथि करने का भाव यही है कि वह अपने प्रियतम से भी कभी-कभी बोला करती है। अतिथि का यह अर्थ नहीं कि वह निरन्तर उपस्थित रहे, बल्कि वह कभी कभी उपस्थित हो। यों तो वह कोप या मान कभा करती ही नही; अगर कभी प्रिय के प्रति उसके मन में कोपाह्कर उत्पन्न हुआ 止 制 制 一

भी तो वह उसके मन में ही पूर्ण रूप से विलीन हो जाता है। इससे स्वीया में कवि ने आर्जव, क्षमा और गाम्भीर्य को व्यक्त किया। इसके अतिरिक्त पतिशुश्रूषा भी इस पद्य के प्रत्येक शब्द से अभिव्यजित हो रही है। स्वीया के इस उदाहरण के ठीक इस चित्र को कविवर प्रसाद जी ने कामायनी मे इस प्रकार ले लिया है- छूने में हिचक, देखने में पलकें आँखों पर झुकती हैं। कलरव-परिहास-भरी गूँजें अधरों तक सहसा रुकती हैं !'-लज्जा. वयःक्रम के अनुसार स्वकीया नायिका के तीन भेद होते है। नायिकाभेद- स्वीया तु त्रिविधा-मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा चेति।

Page 249

रसमञ्जरी

स्वीया तीन प्रकार की होती है-मुग्वा, मध्या और प्रगल्भा। मुग्धा- तत्राङ्करितयौवना मुग्धा। जिसके शरीर में यौवन का सचार हो रहा हो ऐसी नायिका को 'मुग्धा' कहत है। मुग्धा का यौवन विकसित अवस्था मे नही होता, वह आरम्भ ही होता है। भानुदत्त ने 'अंकुरिन' कहकर यौवन को एक लनिका के समान बताया है, जो बढ़ने से पूर्व अंकुर की अवस्था में उग आती है। ठीक वैसे ही यौवन भी नायिका के अङ्गो मे फूट कर जैसे उग आता है। दशरूपककार ने 'नववय कामा' को मुग्धा कहा है। लेकिन अकुर के समान शरीर में यौवन के उदभिन्न होने की नई दृष्टि मुग्धा की स्वरूपसिद्धि के पक्ष मे अपूर्व है। यौवन के अड्डरणकाल मे लज्जा का आविर्भाव स्वाभाविक है। प्रतापरुद्रीय- कार लज्जाविजितमन्मथा को मुग्धा वहते है। शृङ्गारमजरीकार भानुदत्त के उप- युक्त लक्षण से सन्तुष्ट नही है, क्योंकि अङ्करित यौवन परकीया और सामान्या दोनों में होता है, फिर रवकीया के लिए ही कहना कहा तक उचित है? और नायिका नायक- भेद के वर्णन में गुण को ही कारण माना गया है; वय-क्रम को नही। प्रतापस्द्रीयकार ने जो लज्जाविजितमन्मथा को मुग्धा माना है उसके विरोध में शृङ्गारमंजरीकार का कथन है कि सुग्धा के एक भेद अज्ञातयीवना में यह लक्षण व्याप्त नहीं होता। प्रताप- रुद्रीयकार के अनुसार मुग्धा अपनी लज्जा द्वारा काम पर विजय पा लेता है। एक के न्यून होने पर ही विजय और पराजय सम्भव है। मन्मथ पर लज्जा तभा विजय पा सकेगी जब इसमें प्रागल्म्य का भी अंश होगा। यह तो किसा प्रकार सम्भव नहीं, क्योंकि प्रागल्म्य के आते ही लज्जा अपना अस्तित्व ही सो बैठती है। अनुराग या मन्मथ पर विजय तो लज्जा के बिना भी गुरुजनों द्वारा शिक्षादान के अवसर पर मुग्धा के हृदय में सम्भव है। ऐसी स्थिति मे यह शंका की गई है कि जब नायिका लब्जा और अनुराग दोनों से रहित है तो वह अज्ञातयौवना मुग्धा नायिका की गणना में कैसे आ सकती है ? नायिका के रूप में आने के लिए दोनों की आवश्यकता है। उत्तर यह है कि शीघ्र ही अनुराग की उत्पत्ति के स्थल उपस्थित हो जाने से इसमें नायिकात्व अक्षुण्ण माना जा सकता है। शृङ्गारमंजरीकार पुरुषविशेषानभिच्ञा नायिका को मुग्धा मानते है। अर्थात् मुग्धा को इतनी बूझ नही होती कि पुरुप कैसा प्रमी है। मुग्धा-भेद- साच-अज्ञातयौवना ज्ञातयौवना च। जिस मुग्धा को यह भी मालूम न हो कि उसके अङ्ग-अङ्ग में यौवनागम हो गया उसे अज्ञातयौवना कहते हैं और जो यह जानती है कि उसका यौवन आ पहुँचा है उसे शातयौवना कहते हैं।

Page 250

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता w

वयःसधिकाल मे नायिका को यह न नालुम होना कि उसका यौवन आरम्भ हो गया है, यह उसके अल्हडपन का एक मुख्य कारण है। ऐसी अबोवावस्था की स्थिति में पड़ी हुई नायिकाओ के विषय मे कवियो ने बडी मार्मिक कल्पनाऍ की हैं। उसकी प्रत्येक चेष्टा मे एक विचित्र प्रकार के परिवर्तन की छटा दिखाई पडती है। अब उसका उछल कूद कर चलना, खिलखिलाकर हॅसना और जाने अनजाने लोगों के मुँह लग जाना आदि सब की सब चेष्टाए कुछ भिन्न रूप मे दिखाई पडती हैं। उन पर लज्जा का आवरण पड जाता है, गति मद पडने लगती है, खिलखिलातट भरी हॅसी एक हल्की-सी मुस्कुराहट तक सीमित हो जाती है और मुह् से बात भी बहुत कम निकलती है। फिर भी उसे यौवन का आभास नही होता। कुछ काल में जब वह अपने बाल्य और यौवन के समस्त परिवर्तनो पर दृष्टिपान करके कुछ सोचती है तभी उसे अपने यौवन का पता चलता है, तब वह ज्ञातयौवना हो जाती है। मुग्धा के भेद ज्ञातयौवना के दो प्रभेद है, नवोढा और विश्रब्धनवोढा। दोनो के स्वरूप इस प्रकार है-

नवोढा- सैव क्मशो लज्जाभयपराधीनरतिर्नवोढा। जो विवाहिता नव-वधू लज्जा और भय के कारण पति का सग नहीं चाहती उसे नवोढ़ा कहते है। नवोढ़ा का शब्दार्थ है प्रथम बार प्रिय-समागम को प्राप्त या नवविवाहिता नायिका।

विश्रब्धनचोढा- सव क्रमशः सप्रश्रया विश्रब्धनवोढा। क्रम से जब उसके मन मे भय और लज्जा के भाव मद पड जाते है और पति की ओर कुछ आकषित होती है तब उसे विश्रब्ध नवोढा कहते है। इस प्रकार मुग्धा के क्रम से तीन रूप हो जाते है-अज्ञातयौवना तथा ज्ञात- यौवना होने पर नवोढा और विश्रब्धनवोढा। कोई नवोढा जब विश्रब्धनवोढा बनी तब उसकी मानसिक अवस्था का चित्रण किसी ने किया है-'कृतान्तः कान्तो वा समजनि न भेद: प्रथमतस्ततो द्वित्रैर्मांसैर्मनुज इति जग्राह हृदयम्।' प्रथम-प्रथम बार प्रिय समागम के अवसर पर नवोढा को ऐसा सन्देह हुआ कि यह कृतान्त (यमराज) है अथवा कान्त ? वही दो-तीन महीनों मे अनुभव करने लगी कि यह प्राणों को हर लेने वाला यमराज नही है बल्कि मनुष्य है। विश्रब्ध नवोढा की स्थिति में नायिका को सखियों द्वारा वासगृह तक पहुॅचाने की स्थिति नही रह जाती, वह स्वय पहुँच जाती है और प्रिय के प्रति विनय एवं विश्वास करने लग जाती है।

Page 251

१० रसमञ्जरी

मुग्धा के असाधारण धर्म या चेष्टाएँ- अस्याश्चेष्टा :- क्रिया हिया मनोहरा, कोपे माईवम्, नवभूषणे समीहा च। मुग्धा की प्रत्येक क्रिया मे लज्जा ओत-प्रोत रहती है, उमकी लज्जा ही एक अद्सुत आभूंषण का काम करती है। मुग्धा का कोप भी मृदु होता है और वह नये-नये गहने पहनना चाहती है। लज्जा, मृदु कोप और नये गहनों के लिए इच्छा ये तीनो मुग्धा के सौन्दर्य से भी अधिक आकर्षक हो जाते है।

मुग्धा- सुग्धा यथा- आज्ञप्रं किल कामदेवधरणीपालेन काले शुभे वस्तुं वास्तुविधिं विधास्यति तनौ तारुखयमेणीदशः । दृष्टया खञ्जनचातुरी मुखरुचा सौधाधरी माधुरी वाचा किश्व सुधासमुद्रलहरीलावण्यमामन्त्रयते।।४।। कामदेव रूपी राजा ने शुभमुहूरत में निवास करने की इच्छा से आज्ञा दी, तब मृगाक्षी के शरीर ने यौवन के रूप में गृह निर्माण (वास्तुविधि) का कार्य आरम्भ कर दिया। इधर दृष्टि ने खज्जरीट की चतुरता को, मुख की कान्ति ने चन्द्रमा की सरसता को एवं वाणी ने अमृतसमुद्र की लहरियों के लावण्य को आमन्त्रित किया। इस श्लोक में मुग्धा के यौवनारम्भ की अद्भुत ढङ् से कल्पना की गई है। मुग्धा की स्थिति मुग्ध और यौवन के बीच की स्थिति है, जैसा कि कालिदास ने भी लिखा है- 'मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे मध्ये मधुश्रीः स्थिता।' अभी काम के निवास की तैयारी होने जा रही है, यौवन उसके अङ्ग-अङ्ग को सुघड बनाने के लिए पहुँच रहा है। जैसे कोई शिल्पी राजा की आज्ञा पाकर राजा के रहने के लिए इधर-उधर की अस्त-त्र्यस्त वस्तुओं को सुन्दर ढङ् से जोड़कर एक दिव्य राजभवन का निर्माण करता है। कामदेव की अभी आश्ञा मात्र मिली है और यौवन धीरे-धीरे पहॅुॅच रहा है। मुग्धा के स स्वरूप की कल्पना को भानुदत्त ने बड़ी मार्मिक शैली में शब्दबद्ध किया है। जैसे गृइनिर्माण के पूर्व शिल्पी पडॅुॅचते ही सामग्री को पानी से आर्द्र करता है और तब उसे उपयोग में लाता है उसी प्रकार यौवनारम्भ से पूर्व नायिका के भीने-भीने अङ्ग एक अद्भुत सौन्दर्य की सृष्टि कर डालते हैं। मुग्धा ठीक इसी अवस्था में पहॅुँचते ही अपने रूप में आ जाती है। ऐसी स्थिति में अपने अङ्गों में यौवन द्वारा किए गए परि-

Page 252

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ११

वर्तन को देखकर भी उसे न समझ पाने की बात बिल्कुल स्वाभाविक हो जाती है। अज्ञात- यौवना, ज्ञातयौवना, नवोढा और विश्रब्धनवोढा के इन क्रमिक रूपों की सीमा सुग्धा है। अज्ञानयौवना से आरम्भ करके विश्रब्धनवोढा तक उसका मुग्धात्व सुरक्षित रहता है। एक अतिविश्रब्धनवोढा की भी कल्पना भानुदत्त ने की है जो मध्या के रूप मे स्वीकृत है। विश्रब्धनवोढा तक तो मुग्धा ही रहती है, तत्पश्चात् वही कालक्रम से अति- विश्रब्धनवोढा होकर मध्या हो जाती है। इस सम्बन्ध मे रसमअ्रीकार का भानुदत्त से कुछ वैमत्य है जो मध्यानिरूपण के प्रसङ्ग मे निर्दिष्ट होगा। पद्य के उत्तरार्ध में मुग्धा की दृष्टि द्वारा खञ्जरीट की चातुरी, मुखकान्ति द्वारा चन्द्र की माधुरी एवं वाणी द्वारा अमृत- समुद्र के लहरीलावण्य का आमन्त्रण भी कामदेवरूपी राजा के नायिका के शरीररूपी नवनिर्मित राजभवन मे प्रवेश के उत्सव के अवसर पर अत्यन्त स्वाभाविक हो गया है। अज्ञातयौवना- अज्ञातयौवना यथा- नीरात्तीरमुपागता श्रवणयोः सीम्नि स्फुरन्नेत्रयो: श्रोत्रे लग्नमिदं किमुत्पलमिति ज्ञातुं करं न्यस्यति। शैवालाङ्कुरशङ्कया शशिमुखी रोमावलीं प्रोञ्छ्ति श्रान्ताऽस्मीति मुहुः सखीमविदितश्रोणीभरा पृच्छति॥५॥ चन्द्रजैसे मुखडे वाली नवेली जब स्नान करके सरोवर से निकली तो अपने कानों के समीप अपनी आँखों पर इस सन्देह से हाथ रखने लगी कि स्नान करते समय कोई कमल तो उसके कान में लगकर नही आ गया है? अपने अङ्गों में यत्र तत्र उभरी हुई रोमावली को सरोवर का शैवाल समझकर पोछने लगी और यह न समझकर कि उसका नितम्ब-भार ही उसे थोड़ा भी चलने में श्रान्त कर देता है, वह बार-बार अपनी सखी से 'थक जाती हूं' यह कहकर पूछने लगी। एक मुग्धा है जिसे यह बिल्कुल नही मालूम कि मुझ पर यौवन की बहार अब आ पहॅुॅची है। वह अज्ञातयौवना होकर पदे-पदे सन्देह मे पड़ जाती है। सरोवर से स्नान करके निकलते ही अपनी कानों तक फैली हुई ऑख को कान के पास उलझा हुआ कमल समझकर हटा देने के लिये हाथ उठा देती है, रोमावली को शैवाल समझकर पोंछती है एवं नितम्बभार को कारण न समझकर अपने श्रान्त होने का कारण सखी से पूछा करती है। ज्ञातयौवना- ज्ञातयौवना यथा- स्वयम्भू: शम्भुरम्भोजलोचने ! त्वत्पयोधरः ।

Page 253

१२ रसमञ्जरी

नखेन कस्य धन्यस्य चन्द्रचूडो भविष्यति ॥ ६॥ अर्रा कमललोचने, शिव की भाँति स्वय उत्पन्न हुआ गह तेरा पयोधर किस धन्य पुरुप के नख के द्वारा चन्द्रचूड होगा अर्थात चन्द्र के सदृश टेढ नगन-चिह्नों को वारण करेगा। तात्पर्य यह कि जो तेरा पयोधर स्वय उत्पन्न होने के कारण साक्षात् शिव है नो निश्चय ही उसे चन्द्रचूड होना चाहिए। स्तन का चन्द्रचूट होना किसी धन्य पुरुष के द्वारा किए गए नखक्षत से ही सम्भव है। सखी के पूछने का आशय यही है कि तेरा उपभोग करने वाला कौन होगा? सखी के इस प्रश्न से ही व्यक्त हो जाता है कि नायिका ज्ञातयौवना है तभी तो उसने पूछा कि अब तेरा उपभोक्ता कौन होने वाला है ? नायिका के स्वभाव से पूर्वपरिचित होने के कारण सखी के मन मे यह बात अवश्य है कि उसे अपने यौवन का पूरा-पूरा ज्ञान है और उसने निश्चय ही अपने पति के सम्बन्ध में सोच लिया होगा। इसी अनुमान से सखी का यह पूछना सगत हो जाता है। प्रस्तुत में यह बात नहीं समझ में आती कि यदि नायिका मुग्धा होकर भी अपने यौवन से परिचित है और विवाह के पूर्व अपने स्तनों को नखाक्गित करने वाले पति की कल्पना भी कर बैठी है तो उसका मुग्धात्व अब तक कैसे सुरक्षित रह गया है? कुछ हद तक उसका ज्ातयौवना हो जाना क्षम्य है लेकिन पति की कल्पना कर बैठना तो उसका मुग्धा की सीमा से बाहर हो जाना है। फिर भी भानुदत्त ने बड़ी कुशलता से इस शका का समाधान कर दिया है, जिससे नायिका के मुग्धा होने में कोई सदेह नही रह जाना। सुग्धा में विशेष रूप से लब्जा का होना अत्यन्त आवश्यक है। वह भीतर ही भीतर सब कुछ अनुभव कर लेती है, लेकिन उसको शब्द में व्यक्त करना उसके लिए अत्यन्त कठिन हो जाता है। वह ज्ञातयौवना भी है और उसने अपने भावी पति की कल्पना भी कर ली है, लेकिन वह अब तक अपनी सखी से यह नहीं कह सकी। तब सखी ने उसे इस रहस्य को प्रकट करने के लिए प्रेरित किया। हाँ, जब मुग्धा इस सम्बन्ध की बात सखी के सामने बिना पूछे कह देती तो निश्चय ही उसके मुग्धात्व में सन्देह हो सकता था। भानुदत्त ने सखी के द्वारा इस प्रश्न को निबद्ध करके नायिका के मुग्धात्व को बड़ी सफलता के साथ सम्हाल लिया है।

नोढा- नवोढा यथा- हस्ते धृताऽपि शयने विनिवेशिताऽपि कोडे कृताऽपि यतते बहिरेव गन्तुम्। जानीमह्दे नववधूरथ तस्य वश्या यः पारदं स्थिरयितुं क्षमते करेण ।।७ ।।

Page 254

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १३

नायक अपनी नवोढा वधू के न्यापार को अपने मित्र से कहता है या स्वयं सोचता है कि हाथ मे पकड लेने पर, शय्या पर बैठा लेने पर एव गोद में दबा लेने पर भी वह निकल जाने का प्रयत्न करती है। हमे ऐसा लगता है कि नववधू को वही पुरुष अपने वश मे कर सकता है जो पाग को हाथ से लेकर स्थिर का देने मे समर्थ है। अर्थात् हाथ से लेकर पारे को स्थिर कर देना जैसे दुष्कर है वैसे ही नवोढा को अपने वश मे कर लेना अत्यन्त कठिन है।

विश्रब्धनचोढा- विश्रब्धनवोढा यथा- दरमुकुलितनेत्र पालिनी त्रीनियमित बाहुकृतोरुयुग्मबन्धम्। करकलितकुचस्थलं नवोढा स्वपिति समीपमुपेत्य कस्य यूनः ।।८।। कोई चतुर नायक किसी नायिका को देखकर अपने मित्र से कहता है कि यह नवोढा ऑखों को कुछ-कुछ मुकुलित करके अपनी नीवी (कटिवस्त्र को बाँवने की डोर) पर हाथ रख कर, अपनी दोनों जॉघें सटाकर दूसरे हाथ से अपने स्तनों को बचाते हुए किस (धन्य) युवक के समाप स्वय जाकर शयन करती है? नवोढा अब विश्रब्धनवोढा की स्थिति मे आ पहॅुॅची है। उसका युक्क के समीप आ जाना ही इसको सूचित करता है। यद्यपि वह भय और लज्जा के कारण कुछ-कुछ ऑखें मुकुलित करके, नीवी पर एक हाथ रख कर, जॉघें सटाकर एवं दूसरे हाथ से अपने स्तनों को बचाकर रखती है, तथापि पति के प्रति उसके मन मे स्वाभाविक आकर्षण अब उत्पन्न हो गया है और पति के पास उसका स्वय आ जाना ही उसकी विश्रब्धता को व्यक्त करता है। अब तो जो कुछ बचने का उपाय कर रही है वह एक अभिनय मात्र है और उसमें वास्तविकता कुछ नहीं। अगर वह आकर्षण के होने पर भी इस प्रकार बचने का अभिनय न करती और पति के समीप उपस्थित हो जाती तो विश्रब्ध- नवोढात्व की स्थिति मे न रह पाती। इसी की सुरक्षा के लिए भानुदत्त ने उसमें लज्जा और भय के कारण उत्पन्न होने वाले व्यापारों का उल्लेख किया।

मध्यानायिका-

समानलज्जामदना मध्या। जिस नायिका में लज्जा और काम समान रूप से अर्थात् तुल्यबल होकर रहें उसे मध्या कहते हैं। मध्या की लज्जा उस मात्रा तक नहीं होती जिससे वह उसके मन्मथ को दबा दे। लब्जा को पराजित करनेवाला उसका मन्मथ नही रहता है। तात्पर्य यह है कि दोनों की स्थिति न्यूनाधिकभावशून्य होती है।

Page 255

१४ रसमञ्जरी

लब्जा जब सबल रहती है तब नायिका मुग्धा की स्थिति मे रहती है, और काम का प्राधान्य होने पर अर्थात् पति के साथ केलि-क्रीटा में निःसक्कोच भाव से तत्पर होनेवाली प्रौढावस्था में वह प्रगल्भा की स्थिति में पहुच जाती है। आचार्यों ने दोनों के मध्य की स्थिति की भी कल्पना की जिसमें मुग्धात्व को व्यक्त करनेवाली लज्जा और प्रगल्भात्व को सूचित करनेवाला काम दोनों समान होते हैं। मध्या नायिका के अन्तर में लज्जा और काम दोनों का परस्पर सघर्प तो खूब होता है, लेकिन दोनों में से कोई भी विजयी नही होता। काम उसे प्रियतम के प्रति प्रवृत्त करता है, लेकिन लज्जा तत्काल उत्पन्न होकर उसे निवृत्त कर देती है। काम का उत्पन्न होना और तत्क्षण लज्जा का उत्पन्न हो जाना दोनों मध्या मे होते रहते है। काम प्रवर्तक भाव है और लज्जा निवर्तक। वह चाहती है कि अपने प्रिय का मुख देखे, लेकिन लज्जा तुरन्त आकर उसकी आँखों पर छा जाती है। वह देखे तो कैसे देखे? काम और लज्जा की द्वन्द्वपूर्ण स्थिति को किसी ने व्यक्त करते हुए कहा है-'परदा भी उठाया जाता है सूरत भी छिपाई जाती है।' परदा का उठाना इसलिए कि प्रिय की सूरत देख ली जाय, लेकिन जब प्रिय ने दृष्टिपात किया तभी लज्जा ने आकर सूरत को छिपा लेने के लिए नायिका को विवश कर दिया। 'चाहने' और *कर न सकने' की परस्पर द्वन्द्वात्मक स्थिति मध्या नायिका के स्वरूप का मूल व्यअक है। ततिविश्रब्धनवोढा- एषैव चातिप्रश्नयादतिविश्रब्घनवोढा। मध्या ही में जब् प्रिय के प्रति प्रश्रय या विश्वास का आधिक्य हो जाता है तब उसे अतिविश्रब्धनवोढा कहते हैं। मुग्धा के एक भेद विश्रब्धनवोढ़ा की अपेक्षा अति- विश्रब्धनवोढा में विश्वास की मात्रा अधिक होती है। अतिविश्रब्धनवोढा का विश्रब्ध- नवोढा के समान मुग्धाभेद में उल्लेख न करने का अभिप्राय क्या है? सम्भव है कि भानुदत्त ने सूद्षमरूप से अतिविश्रब्धनवोढा में मध्या के स्वरूपाधायक तत्त्व केलि वैयात्य अर्थात् प्रिय के सामने धृष्टता के आचरण का अनुभव किया हो जो विश्रब्ध- नवोढा की स्थिति तक बिलकुल नहीं रहता। शृङ्गारमंजरीकार को मध्या का यह भेद मान्य नही। उनका कहना है कि नवोढात्व तो केवल सुग्धा ही में होता है और अति- विश्रब्धात्व की सिति प्रगल्भा ही में होती है। जिसमें दोनों नहीं रहते ऐसी मध्या अतिविश्रब्धनवोढा कैसे हो सकती है? इस प्रसग में अगर कोई यह कहे कि मुग्धा को प्रथम संभोग हो तो विश्रब्धनवोढा हो जाती है और मध्या को प्रथम संभोग का अवसर प्राप्त हो तो अतिविश्रब्धनवोढा हो जाती है। यह भी ठीक नही, क्योंकि यदि नवोढा होने का कारण प्रथम सम्भोग ही है तो अति प्रौढ अवस्था होने पर प्रथम संभोग प्राप्त करने चाली राजकन्या को और प्रथम सम्भोगप्राप्त गणिका को क्यों न नवोढा कहा जाय? शृह्गारमंजरीकार के इस खण्डन से यद्यपि अतिविश्रब्धनवोढा को मध्या के अन्तर्गत मानना

Page 256

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १५

ठीक नहीं, फिर भी भानुदत्त की इस भेद मे गहरी मौलिकता प्रतीत होती है। जैसा कि ऊपर कहा जा चुका है कि अतिविश्रब्धनवोढा की स्थिति मे पहुँची हुई नायिका के मन मे सूक्ष्मरूप से केलिवैयात्य को ध्यान मे रखकर भानुदत्त ने इस नये भेद की कल्नना की है, तो आचार्य ने विश्रब्धनवोढा को भी क्यो नहीं मध्या नायिका के अन्तर्गत कर लिया या मुग्धा में ही अतिविश्रब्धनवोढा को अन्तर्भुक्त कर लेते? इस प्रश्न के उत्तर मे यह कहना है कि मुग्धा मे विश्रम्भ अंकुरित होने के कारण स्पष्ट नही रहता है। अगर वही स्पष्ट हो जाय तो मुग्धा का मुग्वात्व ही नहीं बन पायेगा। मुग्धा केलिवैयात्य नही करती। मध्या की स्थिति वह स्फुट रूप मे आ जाता है और विश्रम्भ भी विकास कर जाता है इसलिए अतिविश्रब्धनवोढा को मध्या के अन्तर्गन मानना उचित प्रतीत होता है। श्रृङ्गारमजरीकार ने मध्या को दो भागो में विभक्त किया है- अच्छन्नमध्या और प्रकाशमध्या। आगे चलकर भाषाकवियों ने भी इसके कई भेद किए हैं। मध्या की चेष्टाएँ- अस्याश्च्ेष्टाः-सागसि प्रेयसि धैर्थ्ये वक्रोकिः, अधैर्य्ये परुषवाक। मध्या नायिका जब प्रिय के द्वारा कोई अपराध हो जाता है तब धैर्य की स्थिति में वक्रोक्ति की भाषा मे उससे बातें करती है, और अधैर्य की स्थिति में कठोर वचनों का प्रयोग करती है। प्रिय के अपराधी होने के कई कारण साहित्य मे आते है, जैसे-प्रिय ने पराई पल्नी का संगम कर लिया, या उसका भूल से नाम ले लिया (जिसे साहित्य की भाषा में गोनस्खलन कहते है) या उसकी ओर स्नेहभरी दृष्टि से देख लिया आदि। यथा- स्वापे प्रियाननविलोकनहानिरेव स्वापच्युतौ प्रियकरग्रहणप्रसङ्ग: । इत्थं सरोरुहमुखी परिचिन्तयन्ती स्वापं विधातुमपि हातुम/प प्रपेदे॥६।। कोई नायिका अपने मन मे सोच रही है कि अगर मैं ऑखें बन्द करके सो जाती हूं तो प्रियतम के मुख के देखने का आनन्द नहीं मिलता और अगर आँखें खोलती हू तो मुझे जगी हुई जानकर प्रिय हाथ पकडकर विवश करने लगता है। यह सोचती हुई वह कमलमुखी निद्रा का ग्रहण करने के लिए भी प्रवृत्त हुई और त्याग करने के लिए भी प्रवृत्त हुई। यह नायिका मध्या है और अतिविश्रब्धनवोढा की स्थिति मे आ गई है। उसकी उसका कामभाव प्रिय के मुख की ओर निहारने के लिए विवश करता है। तत्काल लज्जा आकर उसे रोक देती है। इसी प्रकार उसके मन में दोनों के द्वन्द्व समान रूप से चलते हुए प्रतीत हो रहे हैं। वह आँखें बन्द करने के लिए भी प्रवृ्त होती है और खोलने के लिए भी। उसका विश्रब्ध भाव भी अब स्फुट हो गया है। इस प्रकार के

Page 257

१६ रसमञ्जरी

द्वन्दवात्मक विचार करने की क्षमता भी उसके अतिविश्रब्यभाव को प्रमाणित करती है। वह दोनों परस्पर भिन्न परिस्थितियों के ठीक मध्य मे अवस्थित है।

प्रगल्भा - पतिमात्रविषयककेलिकलाकलापकोविदा प्रगल्भा। जो नायिका एकमात्र अंपने पति की समस्त केलि कलाओं का परिचय रखती है उसे प्रगल्भा कहते है। प्रौढ़ा प्रगल्भा की ही दूसरी संज्ञा है। प्रगल्भा मे सुग्धा और मध्या की भाँति लज्जा नहीं रहती। यहा कामदारा लज्जा आक्रान्न कर ली जाती है। रति कला तो प्रगल्भा को ही विदिन रहता है। मुग्वा नो बेचारी वया समझेगी, मध्या भी कुछ नही प्रकट कर पाती। प्रगल्भा की स्थिति मे आकर ही नायिका के अन्तरतम में उद्धेलित होनेवाली समस्त परिस्थिनियॉ उद्बुद्व होने लगती है। शरृज्गारमञ्जरीकार भानुदत्त के इस लक्षण में 'पतिमात्र' इस शब्द के प्रयोग से सन्तुष्ट नही है। उनका कथन है कि परकीया और सामान्या नायिकाओं मे भी स्पष्ट रूप से प्रगल्भा का रूप स्फुरित होता है। भानुदत्त ने 'पतिमात्र' का उपादान करके उन दोनों के प्रगल्भात्व का निषेध जो किया वह ठीक नहा। यह तो ठीक ही है कि परकीया और सामान्या में मुग्ात्व और मध्यात्व नही होते, लेकिन उनमें प्रगल्भात्व का अपलाप तो किसी प्रकार नही किया जा सकता। इसलिए रसमज्रीकार का लक्षण स्वीया प्रगल्भा में ही ठीक बैठता है, वह साधारण प्रगत्भा के लिए उपयुक्त नहीं है। लेकिन आमोदकार ने जो प्रगल्भा का यह लक्षण किया 'मदनविजितलज्जा प्रगल्भा', यह लक्षण शृङ्गारमअरी कार को अभिमत हुआ। वेश्यायां कुलटायां च पतिमात्रविषयत्वाभावान्नातिव्याप्तिः। प्रगल्भा के लक्षण में प्रयुक्त 'पतिमात्र' की सार्थकना व्यक्त करते है कि वेश्या अर्थात् सामान्या एवं कुलटा अर्थात् परकीया भी केलिकला में प्रवीण तो होती हैं, लेकिन उनका वह प्रावीण्य पतिमात्र तक नहीं रहता। अतः उनमें (स्वीया) प्रगल्भा का लक्षण संक्रान्त होने की आशंका नहीं। मानुदत्त के इस कथन से यह सिद्ध होता है कि वेश्या और कुलटा को भी वे प्रगल्भा नहीं मानते ऐसी बात नहीं, केवल स्वीया प्रमल्भा के लक्षण के प्रसंग में 'पतिमात्र' का उपादान करके उन्होंने सामान्या और परकीया प्रगल्भाओं को पृथकू कर दिया।

Page 258

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

प्रगल्भा को रतिप्रीतिमती कहा है और दूसरी चेष्टा है आनन्द के कारण सम्मोह या मूर्छा की अवस्था। ऐसी दशा में पहॅची हुईं प्रगल्भा को आनन्दसम्मोद्वती कहा है, इसे ही शृङ्गारमञ्जरीकार रत्यानन्दपरवशा कहते हैं।

प्रथमा यथा- संस्पृश्य स्तनमाकलय्य वदनं संश्लिष्य कएठस्थलं निष्पीयाधर बिम्बमम्बरमपाकृष्य व्युदस्यालकम्। देवस्याम्बुजिनीपतेः समुदयं जिज्ञासमाने प्रिये · वामाक्षी वसनाञ्लैः श्रवणयोर्नीलोत्पलं निह्नते ॥ १० ॥ प्रिय ने अपनी प्रेयसी के स्तन का कसकर मर्दन किया, उसके मुख में अनुराग भरी दृष्टि डाली, जोर से कण्ठग्रहपूर्वक आलिङ्गन किया, उसके अधर-बिम्ब को देर तक पान किया, उसकी साडी हटा दी और ललाट पर बिखरी हुई अलकों को पीछे की ओर फेर दिया, और फिर वह भगवान् सूर्य के उदय की जिज्ञासा करने लगा, इसे देख वामाक्षी ने झट आंचल से अपने कानों के नील कमल को ढँक लियां, जिससे प्रिय को यह न पता चल जाय कि सूर्योदय हो गया, क्योंकि सूर्योदय हो जाने पर कमल विकसित हो जाते हैं। यह नायिका रतिप्रीतिमती मगल्भा है। प्रिय ने क्रम से स्तनस्पर्श, मुखाकलन, कंठग्रह, अधरपान, वस्त्रापहरण और अलकोन्नमन किया, अब अवशिष्ट कार्य में संभोग रह्द गया है। यहाँ तक पडुचते ही सूर्योदय की जिज्ञासा के अकस्माव उत्पन्न होने कारण यह है कि दिवामैथुन शास्त्रनिषिद्ध है। प्रगल्भा ने अपने रत्यानन्द में विध्नित होते हुए देख कर झट अपने कानों के नीलोत्पल को वस्त्र से ढंक लिया, जिससे प्रिय को यद न पता चले कि सूर्योशय हो गया या नहीं, अभी रात समझकर सम्भोग का कार्य करें। द्वितीया यथा- नखक्षतमुरःस्थलेऽघरवले रदस्य व्रणं च्युता बकुलमालिका विगलिता च मुक्तावलिः। रतान्तसमये मया सकलमेतदालोकितं स्मृतिः क ? च रतिः क्र ? च क्व च तवालि ! शिक्षाविधिः ?॥११।। कोई प्रगल्भा अपनी सखी से कहती है कि हे सखि, जब प्रिय ने समभोग समाप्त कर लिया तब मैंने देखा कि मेरे वक्षःस्थल मे उसके नखों के क्षत हो गए हैं, और अधर में उसके दाँतों का व्रण हो गया है, यह भी देखा कि मेरी मौलसिरी की माला टूट कर गिर पढ़ी है और मुकावली भी विगलित हो गई है। उस अवसर पर जब प्रिय के साथ २ र० म०

Page 259

रसमख्जरी

में रतिकार्य में संलग्न थी तो इन सब की स्मृति ही कहाँ रही? रति के केलियों का धयान भी कहां रहा? और जो तूने मान आदि की सीख दी थी वह भी कहां रही ? मैं तो सब कुछ भूल चुकी थी। सम्भोग की अवस्था में आत्मविभोर हो जानेवाली या प्रगल्भा आनन्दसमोहवती या रत्यानन्द-परवशा है। सम्भोगान्त में ही उसे अपनी रतिकाल में हुई अस्तव्यस्तता का ज्ञान होता है। विगलितवेद्यान्तर आनन्द की स्थिति में यह सम्भोह अत्यन्त स्वाभा- विक है। अन्य वस्तुविषयक ज्ञान के विद्यमान रहने पर उस आनन्द का पूरा-पूरा अनुभव प्राप्त करना सम्भव नहीं। मध्याप्रगल्भे प्रत्येकं मानावस्थायां त्रिविधा। धीरा, अधीरा, धीरा- घीरा चेति। स्वीया भेद के अन्तर्गत मध्या और प्रगल्भा नायिकाओं के मान की अवस्था में अर्थात् अपने पति को अन्यासक्त जानकर कोप के अवसर तीन भेद हो जाते है। एक नायक की कई पत्नियां स्वीया होती हैं। और वे चाहती हैं कि नायक पर मेरा अधिकार हो और किसी का नहीं। यह सम्भव नहीं कि वह सब प्रकार बराबर प्रेमभाव रखे। एक के प्रति विशेष प्रेम जान कर दूसरी के मन में ईर्ष्या भाव का उदय होना स्वाभाविक है। मान के इसी आधार पर मध्या और प्रगल्भा के तीन-तीन और भेद किए गए हैं। कुछ का मान या कोप प्रकट नहीं होता, उसे धीरा; प्रकटकोपवाली अधीरा और कुछ गुप्त और कुछ प्रकट कोप करने वाली को धीराधीरा कहा है। ये तीनों भेद स्वीया के मध्या और प्रगल्भा भेद के अन्तर्गत ही होते हैं। इस प्रसंग में शरह्गारमजरीकार का संशोधन यह है कि प्राचीन आचार्यों ने धीरादिक भेद को स्वीया ही में माना है, परकीया और सामान्या में नहीं। परकीया का अनुराग अप्रकट होता है, अतः धीरादिक भेद उसमें नहीं होता यह भी कहा है। इस पर प्राचीनों के मत का विवेचन करते हुए आमोदकार लिखते हैं कि परकीया में अनुराग का रूप अप्रकट होता है। यधपि अप्रकट अनुराग भी कोप उत्पन्न करता है, तथापि परकीया अपने अनुराग को छिपाए रखती है। वह लोकापवाद के डर से यह व्यक्त नहीं होने देती कि वह पर पुरुष से अनुराम करती है। इस प्रकार वह अपने अनुरागजन्य कीप को भी छिपाती है। दूसरी बात यह है कि परकीया और उसके जार या उपपति का संगम बड़े भाग्य से कभी कभी हो जाता है। पैस दुर्लम संगम के अवसर पर अगर वहअपने प्रिय के प्रति रतिविरोधी मान प्रकट कर नें रगे तो ऐसे सुनअवसर से हाथ धो बैठे। इसलिए कोप या मान के होने पर भी उले अपने भनुराम को भांति अप्रकट रखती है। अतः प्राचीन आचार्यों ने परकीया में इन भेदों की नलपना नहीं की और सामान्य जी कोप करती है वह तो द्रव्पदान से ही शम्तिरो जता रे।सामान्या के कोप का खास कारण अनुरम नहीं, बरिक ड्रैन्य कान

Page 260

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

प्राप्त होना है। द्रव्य के मिलते ही वह फिर अनुकूल हो जाती है। उसके मान या कोप का कोई मूल्य नहीं। इसलिए सामान्या में भी धौरादिक भेद का उल्लेख नहीं किया गया। शृक्गारमंजरीकार इन कारणों को नहीं मानते। उनका कथन है कि परकीया दो प्रकार होती है-उद्बुद्धा और उद्बोधिता। जो स्वयं नायक में अनुरागवती होती है उसे उद्बुद्धा कहते हैं और जो नायक के प्रयत्न करने पर अनुरागवती होती है उसे उद्योधिता कहते हैं। इन दोनों में अनुराग है और अनुराग जहां होता है वहां कोप भी सम्भव है, जैसा कहा है-यत्रेर्ष्या मदनस्ततः। उद्बुधा में कोप का न होना मान लिया जा सकता, क्योंकि जो स्वयं अनुरागवती होती है वह कोप कैसे करेगी? लेकिन उद्बोधिता जिसे बड़े प्रयत्न से नायक अनुराग करने के लिए प्रवृत्त करता है। उसका कोप होना और तत्प्रयुक्त उसमें धीरादि भेद का होना अनुचित नही। और आमोदकार का यह कहना कि दूसरे के सुन लेने के डर से परक्रीया कोपवश वक्रोक्ति आदि का प्रयोग नहीं करती, ठीक नहीं, क्योंकि परकीया का संगम एकान्त में ही होता है और एकान्त में सब कुछ सम्भव है तो वक्रोक्तितर्जनादि या डांट-फटकार क्यों नहीं परकीया कर सकती? स्वयं आमोदकार ने परकीया पतिवंचिका और साहसिका के भेद से दो प्रकार का माना है। जब परकीया में वंचन और साहस करने की क्षमता हो जाती है तो कोप करने की प्रवृत्ति क्यों नही सम्भव है? सामान्या में धीरादिक भेद के सम्बन्ध में शरृङ्गारमंजरीकार का कहना है कि सामान्या तो वही है जो नाना प्रकार की चेष्टाओं से नायक में मोह उत्पन्न कर देती है। सामान्या नायिकाओं के मन में यही भावना रहती है कि नायकों का अनु- राग उनमें बार बार बढ़ता ही रहे। इस प्रकार प्रौढ़ नायकों में अनुराग भी कुछ अंश में वे करती है यह आमोदकार को भी अभिलषित है और यह अनुभव सिद्ध है कि रति और औदासीन्य में यदा कदा वक्रोक्तिया चल ही पड़ती है। इसलिए सामान्या में भी धीरादिक भेद हो सकते है। मध्या और प्रगल्भा के धीरादिक छः भेद इस प्रकार हुए- १-मध्या धीरा २-मध्या अधीरा ३-मध्या धीराधीरा ४-प्रोढा धीरा ५-प्रोडा अधीरा ६-प्रौढा धीराधीरा इसी प्रसंग में और एक बात विचारने की यह है कि आगे चलकर अवस्था के अनु- सार नायिकाभेद के निरूपण में खण्डिता नायिका का उल्लेख किया है, जो स्वकीया के मध्या-प्रौढ़ा भेदों में वर्णित धीरादिक भेदों के समान ही प्रतीत होती है। नायक अपराध से जैसे मध्या-प्रगल्मा आदि नायिका कोप करने लगती हैं उसी प्रकार खण्डिता भी उसके दुष्टाचरण से कुपित रहती है। शृङ्गारमंजरीकार ने खण्डिता के प्रकरण में लिखा है। घीरादि -. ठयमं धकोपप्रकाशा घीरा। अव्यक्ग धकोपप्रकाशाSधीरा। व्यङ्गया- व्यज्ष चकोपप्रकाशा घीराधीरा।

Page 261

२० रसमश्जरी

नायक के अपराध पर जो अपने कोप का व्यङ्षय रूप से (अर्थात् अस्पष्ट रूप से प्रकाशित करे वह धीरा होती है और जिसका कोप स्पष्ट लक्षित हो जाता है वह अधीरा कहलाती है और जिसका कोप कुछ अस्पष्ट और कुछ स्पष्ट रहता है उसे धीराधीरा कहते हैं। कोप के अस्फुट और स्फुट हो जाने में धैर्यगुण का न्यूनाधिक्य माना गया हैं। विकार के कारणों के विद्यमान होने पर भी चित्तवृत्ति की स्थिरता को धैर्य कहते है, धैर्यवान् को भी धीर कहते हैं। जैसा कि कालिदास ने कहा है-विकार हेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीरा:। इस प्रकार धैर्यगुण के कारण कोप की परिस्थिति में भी जो नायिका धैर्य धारण किए रही उसे धीरा कहा है और जो उबल उठी उसे अधीरा माना गया। जो कुछ-कुछ दोनों रही वह धीराधीरा हुई। इयांस्तु विशेष: । मध्याया धीरायाः कोपस्य गीव्यञ्जिका। अधीरायाः परुषवाक्। घीराधीरायाश्च वचनरुदिते कोपस्य प्रकाशके। प्रगल्भाया धीराया रतौदास्यम्। अधीरायास्तर्जनताडनादि । धीरा- धीराया रतौदास्यं तर्जनताडनादि च कोपप्रकाशकम्। नायक के द्वारा अपराध किए जाने पर धीरादिक तीनों किसी न किसी रूप में अपने कोप को व्यक्त करती है, लेकिन तीनों में विशेषता होती है। मध्या और प्रगल्भा के धीरादिक भेदों की दृष्टि से भी विशेषता होती है। मध्या धीरा के कोप को व्यक्ञित करने वाली वाणी होती है, वाणी से यहां तात्पर्य वक्रोक्ति से है। इसी से व्यक्त हो जाता है कि वह नायक के अपराध करने से उस पर कुपित हो गई है। मध्या अधीरा कोप की अवस्था में परुष या अप्रिय शब्दों का प्रयोग करती है एवं मध्या-धीराधीरा वक्रोक्तिपूर्ण रुदन करने लगती है। भानुदत्त ने जो नायक के प्रति परुष वाक्य का प्रयोग कर के अपने कोप को व्यक्त करने वाली नायिका को मध्या अधीरा कहा है। उस पर शक्गार- मंजरीकार कहता है कि जब समानलज्जामदना को आप मध्या कहते हैं और उदाइरण के लिए 'स्वापे प्रियाननविलोकनहानिरेव' यह श्लोक लिखते हैं तो ऐसे कोमक स्वभाव वाली मध्या नायक के सममुख कैसे परुष वचन का प्रयोग कर सकेगी? लेकिन ऐसी मृदु प्रकृति मध्या का नायक के अपराध करने पर अधीरभाव से परुष वाक्य के द्वारा अपने कोप का प्रकट करना कोई अस्वाभाविक नहीं है। देखा भी जाता है कि अत्यन्त मृदुल स्वभाव के लोग कोप उत्पन्न हो जाने पर उबल पड़ते हैं और परुष वाक्य का प्रयोग भी करने लग जाते हैं। : इसी प्रकार प्रगल्भा धीरा नायकापराध से कुपित होकर सुरत में उदासीन भाष का भावरण करने लगती है। मन बिलकुल नहीं देती। इसीसे व्यक्त हो जाता है कि वह कुपित है। प्रगल्भा अधीरा तर्जन अर्थात् डांट-डपट़,फटकार और मार-पीट, सथापार्ई

Page 262

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता २१

भी करने लग जाती है। और प्रगल्मा धीराधीरा रत में औदासीन्य और तर्जन-ताडन दोनों करती है। धीरादिभेद: स्त्रीयायामेव, न परक्रीयायामिति प्राचीनलेखनमा- झ्ञामात्रम्। धीरत्वमधीरत्वं तदुभयं वा माननियतम् । परकीयायाँ मानश्र्ेत् तेषामावश्यकत्वात। मानश्च न परकीयायामिति वक्तुमशक्यत्वादिति। धीरादिक भेदों का निरूपण प्राचीन आचार्यों ने एकमात्र स्वीयां के मध्या और प्रगल्भाभेदों में ही किया है और परकीया के निरूपण में धीरादिक भेदों का उल्लेख नही किया है। मानुदत्त का कहना है कि इसके पीछे कोई युक्ति या तर्क नहीं कि स्वीया सुग्धा और मध्या में ही धीरादिक भेद हों परकीया में नहीं। भानुदत्त के विचार में यह केवल प्राचीनों की आज्ञामात्र है और कुछ नहीं, अन्यथा परकीया क्यों नही धीरा, अधीरा और धीराधीरा हो सकती जब कि धीरत्वादि एकमात्र मान या कोप पर ही आधारित है। परकीया में मान हो तो वह क्यों नही धीरादि हो सकती है? और कोई ऐसी युक्ति दी जाय कि परकीया में मान या कोप नही होता तो ऐसी भी कोई बात नहीं। इस सम्बन्ध में जो कुछ आमोदकार ने प्राचीनों के मतानुसार तर्क उपस्थापित किए उनका खण्डन शृङ्गारमंजरी के आधार पर धीरादि भेद के निरूपण में ही हो चुका।

मध्या धोरा यथा- लोलालिपुब्जे व्रजतो निकुब्जे स्फारा बभूवुः श्रमवारिधारा। देहे समीहे भवतो विधातुं धीरं समीरं नलिनीदलेन॥। १२।। परस्त्री से मिलकर थका-थका पसीना से तरबतर होकर आये हुए नायक को पह- चान कर धीर स्वभाव के कारण वाणी अर्थात् वक्रोक्ति में अपना कोप प्रकट करते हुए कहती है-(आहट पाकर) चञ्चल भौरों से भरे हुए निकुंज में (भौरों से डरनडरकर) चलते हुए आप पसीने-पसीने हो गये हैं। इसलिए नलिनीदल के द्वारा, आपके, शरीर पर मन्द-मन्द हवा करना चाहती हूँ। नायिका को मालूम है कि उसका पति परस्त्री-गमन के अपराध से दूषित है। वह पसीना से बिल्कुल भींग गया है। पसीना के कारण को अन्यथा करते हुए उसने भौरों के डर से निकुख्ज में जोर से चलने की कल्पना कर ली और कोप कोव्यज्जित किया। नायिका की इस वक्रोक्तिंका तात्पर्य यह है कि ऐसी स्थिति में जब कि तुम परस्त्रीगमन का अपराध कैरके पधारे हो तुम्हारी मैं सेवा करना चाहती हॅू और तू मुझसे धोखा करते हो, जरा तुम ही सोचो।

Page 263

रसमसरी

मध्याऽधीरा यथा- जातस्ते निशि जागरो, मम पुनर्नेत्राम्बुजे शोणिमा, निष्पीतं भवता मधु प्रविततं, व्याघूणितं मे मनः । भ्राम्यद्भृङ्गघने निकुञ्जभवने लब्धं त्वया श्रीफलं, पख्चेषुः पुनरेव मां हुतवहकुरैः शरः कृन्तति ॥१३॥ परस्ती गमन करके शीघ्र लौटे हुए अपने पति से कोई इस प्रकार कहती है-रात भर तू रतजग्गा किया है और मेरी आँखों में लाली हो गई है, मधुपान तूने किया है और मेरा मन चकरा रहा हैं, भौरों से भरे घने निकुज भवन में तूने श्री का फल अर्थात् निधि (या बिल्वफल जो स्तनाकार होता है) पाई और कामदेव अपने अग्नि के समान क्रर बाणों से मुझे बींध रहा है। यहाँ नाथिका कुपित होकर परस्त्री-गमनापराधी अपने पति पर परुषवाक्य का प्रहार कर रही है। नायक ने परस्त्री के साथ रात भर जो जागरण किया उसके कारण उसके आँखों में की लाली नायिका में आ गई है अर्थात् उसके इस अपराध से क्रोध के कारण उसकी आँखें लाल हो उठी हैं। मधुपान तो परस्त्री के साथ नायक ने किया, पर नायिका का मन घूमने लगा, तात्पर्य यह कि क्रोध के मारे उसका मन स्थिर नहीं है। जैसे कोई व्यक्ति राजा के बिना निर्देश किए कही से कोई गुप्त निधि उखाड़ लाता है और पता लग जाने पर दण्डित होता है उसी प्रकार नायक ने निकुज्ज भवन में जो श्री-फल या खजाना प्राप्त किया (या परनायिका के श्रीफल सदृश कुच को प्राप्त किया) तो दण्ड उसे मिलना चाहिए। लेकिन क़ामदेव उस पर प्रहार न करके अपने अग्निमय बाणों का प्रहार नायिका पर करने लगा। नायिका का यह परुष वाक्य उसके कोप को स्पष्ट कर देता है, अतः वह अधीरा है। 'शङ्गारमअरीकार ने यह जो शक्का की है कि मृदु प्रकृतियाली मध्या अधीरा परुष वाक्य का प्रयोग अपने मुख से कैसे कर सकती हैं। कहा जा चुका है कि नायक के परसरीगमनरूप अक्षम्य अपराध को जानकर अधीर होकर मध्या का यह कथन अस्वाभाविक नहीं है।

Page 264

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

कर मना लेने या उपचार करने में बड़े चालाक हो), अथवा कान्ता (रूपवती अन्य प्रेयसी) में अनुराग करने मे चतुर हो, मन को हर लेनेवाले हो (अर्थांत् दूसरों का मन भोड लेते हो), तुम नाथ हो (अर्थात् तुम पर मैरा कुछ अधिकार नहीं, तुम मनमाना सब कुछ कर सकते हो), और नये यौवन से तुम अलंकृत हो (अर्थात् यौवनमद ने तुम्हें पागल बना दिया है), कार्याकार्य का विचार नहीं रखते हो।' यह कहकर सांस छोड़ते हुए वामाक्षी ने आँसू से चज्जल कटाक्षों को प्रिय के मुख मे लगा दिया। ्रौढा धीरा यथा- नों तल्पं भजसे न जल्पसि सुधाधाराऽनुकारा गिरो दक्पातं कुरुषे न वा परिजने कोपप्रकाशच्छलात्। इत्थं केतकगर्भगौरि ! दयिते ! कोपस्य सङ्गोपनं तत्स्यादेव, न चेत्पुनः सहचरी कुर्वीत साचि स्मितम्॥१५॥ किसी नायक ने अपने किए अपराध के कारण उत्पन्न कोप का गोपन करती हुई प्रिया से परिहास करते हुए कहा-हे केतकपुष्प के गर्भ के समान गौर वर्ण वाली प्रणयिनी, यह जो तू मेरे साथ शयन पर नहीं बैठ रही है, अमृत की धारा के समान प्रवाहित होनेवाली वाणी जो बोल नहीं रही है, तेरा कोप स्पष्ट हो जायगा इस बहाने अपने परिजनों पर जो तू दृष्टिपात नहीं कर रही है। इस प्रकार यह तेरा कोप का गोपन ठीक ही था, अगर तेरी सखी ने फिर टेढ़ी होकर मुस्करा न दिया होता। नायिका नायक के किसी अपराध पर कुपित है इस कारण वह उसके साथ शयन पर न बैठकर मीठी बातें न करके, एवं उसपर तथा उसके परिजनों पर दृष्टिपात तक न करके उसके अपराधजनित कोप का गोपन कर रही है। उसकी सखी टेढ़ी होकर जो मुस्कुरा पड़ी इससे नायक के मन में शक्का हो गई कि हो न हो जरूर कोई बात है। जैसा कि रसमअ्जरीकार ने कहा है कि प्रौढ़ा धीरा नायकापराध से कुपित होकर रतिकार्य में औदासीन्य प्रकट करती है। इस प्रकार उसका कोप तो बिलकुल व्यङ्गय ही रहता है, केवल उसकी सखी मुस्करा पड़ने से कोप का किश्चित् आभास मात्र मिल जाता है। इसी से नायक को यह विदित हो जाता है कि यह मेरे किसी अपराध के कारण कुप्रित है। प्रगल्भाऽघीरा यथा- प्रतिफलमवलोक्य स्वीयमिन्दो: कलायां हरशिरसि परस्या वासमाशङ्कमाना । गिरिशमचलकन्या तर्जयामास कम्प- प्रचलवलयवश्त्कान्तिभाजा करेण ॥ १६।।

Page 265

२४ रसमख्जरी

भगवान् शंकर के मस्तक पर विराजमान चन्द्रकला में अपना प्रतिबिम्ब देख कर पार्वती को यह शंका हो गई कि कोई दूसरी आकर तो वहां नहीं डट रही है! तब उन्होंने अपने हाथ से, जिस के चंचल वलय की कान्ति फैल रही थी, कम्पित करते हुए भगवान् शंकर को फटकारा। यहां पावती को प्गल्भा अधीरा के रूप में कहा गया है। वह शिव के मस्तक की चन्द्रकला में पड़ती हुई अपनी छाया को देख कर दूसरी स्त्री का भ्रम करने लगती हैं और अधीर होकर पति का तर्जन करती है। हाथ चमकाकर तर्जन करने का अभिप्राय यह था कि यह कौन है जिसे तुमने अपने सिर पर बिठा रखा है? प्रगल्भा धीराधीरा यथा। तल्पोपान्तमुपेयुषि प्रियतमे वक्रीकृतप्रीवया काकुव्याकुलवाचि साचि हसित स्फूर्जत्कपोलश्रिया। हस्तन्यस्तकरे पुनर्मृगद्दशा लाक्षारसक्षालित- प्रोष्ठीप्ृष्ठमयूखमांसलरुचो विस्फारिता दृष्टयः ॥१७॥ अपराधी प्रियतम जब शय्या के समीप पहुँचा तभी उसकी प्रियतमा ने उसकी ओर से गर्दन मोड़ ली, जब वह घबराकर डर के मारे थरथराती आवाज में कुछ बोला तो वह कपोल की श्री को बढ़ा दे नेवाली टेढ़ी हंसी इंसने लगी, जब उसने प्रिया के हाथों पर अपना हाथ रखा तो वह जोर से आँखें फाड कर देखने लगी, तब उसकी आंखे पीठिया मछली की पीठ के समान, जिसे लाक्षारस से धो दिया गया हो, किरणे फैंलाने लगीं। प्रियतम के पास आते ही नायिका का मुँह मोड लेना, उसके थरथराती आवाज में बोलने पर मुसकुराना एवं हाथ पर हाथ रखने पर लाल लाल आंखें कर देना ये तीन बातें ध्यान देने योग्य हैं जिन में पहली और दूसरी उसकी धीरता को और तीसरी अर्थात कुपित होकर देखना उस नायिका में अधीरता को व्यक्त करती है। एते च धीराऽडदिषडभेदा द्विविधा :- वीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च, अधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च, धीराधीरा उयेष्ठा कनिष्ठा च। स्वीया नायिकाओं में मध्या और प्रगल्भा के धीरादिक छ भेद प्रेम के अधिक और न्यूनभाव से ज्येष्ठा और कनिष्ठा के 'भेद से फिर दो दो भार्गों में विभक्त होते हैं। मध्या और प्रगल्भा धौरा, अंधीरा और धीराधीरा नायिकाएं ज्येष्ठा और कनिष्ठा होकर बारह हो जाती हैं। यों तो ज्येष्ठ और कनिष्ठ अर्थात बड़ा या छोटा होना वयक्रम या विवाहकार क'आवार पर ही माना +जाता है, लेकिन प्रस्तुत में जो नायिका

Page 266

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता २५

पति के अधिक स्नेह का पात्र है वह ज्येष्ठा और कम स्नेह का पात्र होने से कनिष्ठा कही जाती है। वयक्रम के अनुसार बड़ी भी पति का कम स्नेह पानेवाली नायिकाएं कनिष्ठा और छोटी भी अधिक स्नेह पानेवाली ज्येष्ठा होती हैं। उसी प्रकार पूर्व विवाहिता भी कनिष्ठा एवं नवविवाहिता भी ज्येष्ठा होती हैं। रसमंजरीकार स्वयं दोनों के लक्षण लिखते हैं। परिणीतत्वे सति भर्तुरधिकस्नेहा ज्येष्ठा, परिणीतत्वे सति भर्तु- र्न्यूनस्नेहा कनिष्ठा। विवाह सस्कार के होने पर जो पति का अधिक स्नेह प्राप्त करती है उसे ज्येष्ठा और जो न्यून स्नेह का भाजन बनती है उसे कनिष्ठा कहते हैं। यहाँ यह प्रश्न उठता है कि अधिक स्नेह और न्यून स्नेह तो सामान्य वनिताएं भी प्राप्त करती हैं, उनमें भी ज्येष्ठा और कनिष्ठा के ये लक्षण अतिव्याप्त न हों इसलिए 'परिणीतत्वे सति' अर्थात् 'विवाह संस्कार के होने पर' इसका उपादान किया गया। जैसा कि भानुदत्त लिखते हैं- अधिकस्नेहासु न्यूनस्नेहासु सामान्यवनितासु नातिव्याप्ति:, परिणी तपदेन व्यावर्तनात्। सामान्य वनिता का अर्थ यहाँ केवल सामान्या नहीं, बल्कि परकीया भी उपलक्षित होती है। अतः ज्येष्ठा कनिष्ठा का भेद स्वीया में ही जानना चाहिए, परकीया और सामान्या में नहीं। धीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च यथा- एकस्मिन् शयने सरोरुहद्दशोविज्ञाय निद्रां तयो- रेकां पल्लवितावगुण्ठनपटामुत्कन्धरो दृष्टवान्। अन्यस्या: सविधं समेत्य निभृतव्यालोलहस्ताङ्गुलि- व्यापारवसनाञ्वलं चपलयन् स्वापच्युति क्लुप्रवान् ।।१८ ।। शठ नायक ने देखा कि एक ही शयन पर दोनों (अर्थात् ज्येष्ठा और कनिष्ठा सो रही हैं, तब वह वहाँ जाकर जिस पर वह स्नेह कम करता था अर्थात जो उसकी कनिष्ठा पत्नी थी उसके शरीर पर चादर डाल दी और कँधा ऊपर उठा कर देखा, (फिर जब उसे लगा कि यह अब बिलकुल नहीं देख पायेगी तब) वह धीरे-धीरे दूसरी अर्थात् अपनी ज्येष्ठा प्रियतमा के पास पहॅचा और बिना आवाज किए ही चञ्चल अङ्कुलियों से उसका वस्र खींच-खींचकर उसकी नींद तोड़ी। पहली पत्नी को वस्त्न से आच्छादित करके दूसरी को वस्त्र खींच कर जगाने का अर्थ स्पष्ट है कि नाथेंका जितना दूसरी को चाहता है उतना पहली को नह्ीं। इसलिए

Page 267

२६ रसमअरी

पत्नी कनिष्ठा एवं दूसरी ज्येष्ठा हुई। ये दोनों ज्येष्ठा कनिष्ठायें धीरा इसलिए हैं कि ये नायक के अपराध पर उसके पहुँचने के पहले ही सो गई है। उनके सो जाने की स्थिति ही उनके कोप को यहाँ व्यञ्जित करती है। यहाँ एक पर अधिक और दूसरी पर कम अनुराग करनेवाला नायक शठ नायक है। अधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च यथा- अन्तः कोपकषायिते प्रियतमे पश्यन् घने कानने पुष्पस्यावचयाय नम्नवद्नामेकां समायोजयन्। अर्धोन्मीलित लोचनाञ्लचमत्काराभिरामाननां स्मेरार्द्राधरपल्लवां नववधूमन्यां समालिङ्गति ॥१६॥। घने जङ्गल में शठ नायक ने देखा कि उसकी दोनों ज्येष्ठा और कनिष्ठा पत्नियाँ भीतर ही भीतर उसके अपराधजन्य कोप से मलिन हो रही हैं, तब उसने झुके हुए मुँहवाली एक को जिस पर उसका अनुराग कम था, फूल चुनने के काम में नियुक्त कर दिया और जिसकी आँखों का अञ्रल अर्धोन्मीलित होने से उसके मुख की कान्ति को बढ़ा रहा था और जिसका अधरपल्लव स्मित की आद्रता लिए हुए था ऐसी अधिक स्नेहभाजन नववधू को अपने आलिङ्न में कस लिया। अधीरा होने के कारण नायक के अपराध से उसकी दोनों पत्नियाँ घने जङ्गल में निकल आई थीं। वह जिसे पुष्पावचन में नियुक्त करता है बह उसकी कनिष्ठा थी और जिसे आलिज्न करता है वह ज्येष्ठा थी। धीराधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च यथा- धैर्याधैर्यपरि्रहम्रहिलयोरेणीदशोः प्रीतये रत्न द्वन्द्वमनन्त कान्तिरुचिरं सुष्टिद्विये न्यस्तवान्। एकस्या: कलयन् करे प्रथमतो धूर्तः परस्या प्रियो

अपराधजन्य कोप के कारण धैर्य और अधैर्य दोनों में आगरह रखनेवाली अपनी दोनों पत्नियों की मसन्नता के लिए भूर्त प्रिय नायक ने अपनी मुट्ठी में अनन्तकान्ति फैलानेवाले दो रत्न उठा लिए और पहले एक के हाथ में अर्पित किया और दूसरी से हाथामाई के साथ हाथा-पाई के बहाने उसका स्तनतट स्पर्श करके आनन्द प्राप्त किया। नायक ने घूर्वता से कुपित पत्नियों में से एक को रत्न दे दिया। वह समक्षी कि सूझे उल पडल़े दे रहा है, सुझसे इसका हार्दिक प्रेम है। लेकिन उसकी ज्येष्ठा पत्नी वह नश्री जिसे उसने रल् अ्पित किया। क्वर वह रत्नप्राप्ति की असत्रता में ही अपनी

Page 268

'सुषमा' दिस्त्रीमवाख्यासहिता

सुध-बुध खो रही थी, उधर वह अपनी अधिकस्नेहा प्रियप्रणयिनी से हाथापाई करते हुए स्तनस्पर्शन का मजा लूटने लगा। परकीया- अप्रकटपरपुरुषानुरागा परकीया। जिस नायिका का पर-पुरुष मे होनेवाला अनुराग प्रकट नहीं होता उसे परकीया कहते है। परकीया का प्रेम धार्मिक और सामाजिक बन्धनों से बिलकुल उन्मुक्त रहना है। प्रेम का सच्चा और वेदनामय रूप जो परकीया नायिकाओ मे निखरा हुआ अभि- लक्षित होता है वह अन्य नायिकाओं में नहीं। वैष्णव सम्प्रदाय के भक्तकवियों ने परकीया नायिकाओं का बड़ा महत्त्व दिया है। उनके अनुसार श्रीकृष्ण में अनुराग करनेवाली गोपियॉ भी परकीया थी, क्योंकि वे अपने पतियों को छोड़कर परपुरुष श्रीकृष्ण

प्रकार लिखा है- के साथ अनुराग करती थीं। उज्जवलनीलमणि में रूपगोस्वामी ने परकीया को इस

रागेणैवार्पितात्मानो लोकयुग्मानपेचिणा। धर्मेणास्वीकृता यास्तु परकीया भवन्ति ताः ।। अर्थात् जो अपने आपको लोक-परलोक की अपेक्षा न रखनेवाले प्रेम के वशीभूत होकर अर्पित कर देती हैं और धर्म अर्थात् विवाह-सस्काररूप धार्मिक कार्य द्वारा जो स्वीकृत नही, ऐसी नायिकाओं को परकीया कहते हैं। भक्त कवियों ने ब्रजसुन्दरियों को उदाहरण मानकर जो परकीथा नायिकाओं में एक आदर्श भावना का निवेश किया उसका यह अर्थ नहीं कि परकीया नायिकाएँ उत्कृष्ट है, हाँ, लौकिक पति का त्यागकर अलौकिक पति में अनुराग रखनेवाली अलौकिक परकीया नायिकाएँ स्वीया पतिव्रताओं से श्रेष्ठ तो अवश्य है। इसी अंश में परकीया का धार्मिक-साहित्य में प्रचार होने का कारण ज्ञात होता है। रसमअरीकार का परकीयालक्षण लौकिक परकीया के अनुसार है। रसमंजरीकार के उपयुक्त लक्षण के सम्बन्ध में शरृङ्गारमज्जरीकार का कहना है कि. यह लक्षण परकीया के ही भैद लक्षिता और कुलटा में व्याप्त नहीं होता, क्योंकि ये दोनों नायिकायें प्रकटरूप मे परपुरुष में अनुराग करती है, अप्रकट रूप मे नहीं। सखी आदि और अन्य लोग भी लक्षिता और कुलटा के परपुरुषानुराग जानते रह्ते हैं। अगर यह कहिये कि परकीया का परपुरुषानुराग उसके पति को प्रकट या ज्ञात न होना चाहिए यह अर्थ भानुदत्त को विवक्षित है-यह भी कहना ठीक नहीं, क्योंकि जिस पति को यह ज्ञात हो जाता है कि उसकी पत्नी परपुरुषानुराग करती है, उसका भी वह प्रेसाधिक्य के कारण परित्याग नही करता। ऐसी परकीया में उपर्युक्त लक्षण की अव्याप्ति को तदवस्थ रह जाती है। दूसरा यह कहना कि परपुरुषानुराग के ज्ञात होने पर भी जब पति उसका परित्याग नहीं करता और वह उसके प्रेम का पात्र

Page 269

२८ रसमख्जरी

बनी ही रहती है तब उसका अनुराग रसाभास हो जाता है और वह नायिकाभास की दृष्टि से परकीया न होकर परकीयाभासमात्र है। यह पक्ष भी ठीक नहीं, कारण यह कि उस सुन्दरी का गाढ़ अनुराग परपुरुष में ही है, अतः उसे परकीया मानने में कोई सन्देह नहीं। हाँ, उसका पति पत्याभास अवश्य है, क्योंकि यह जानते हुए कि उसकी पत्नी परपुरुष में गाढ अनुराग करती है, फिर भी वह उसमें अनुराग करता है। शृङ्गार- मंजरीकार उस पतिवक्चिका नायिका को जो पति के सामने भी उसको चकमा दे जाती है परकीयाभास मानने के लिए तैयार नहीं। तब उपर्युक्त प्रसक्ग की नायिका कैसे परकीया भास हो सकती है? रसमंजरीकार के परकीयालक्षण में 'अप्रकट' शब्द के उपादान में ही विशेष झगड़ा है। अप्रकट का अर्थ तो यह भी हो सकता है कि कभी उस नायिका का परपुरुषानुराग किसी को विदित ही न हो। ऐसी स्थिति में जो स्वीया केवल भावना से ही परपुरुषानुराग करती है, उसे परकीया कभी नही कह सकते हैं, क्योंकि उसका परपुरुषानु- राग अत्यन्त अप्रकट है। परपुरुषानुरागके कोई न कोई चिह्न के प्रकट होने पर भी किसी नायिका में परकीयात्व का पता लग सकता है। यही शृङ्गारमंजरीकार का अपना तर्क है। वे तो परकीया उसे ही कहते हैं जो परपुरुष में अनुरक्त रहती है। तब जैसा कि सामान्या में अतिव्यात्ति होने के भय से भानुदत्त ने 'अप्रकट' पद का उपादान किया था वह प्रश्न शरृज्गारमंजरीकार के सामने उठ खड़ा होता है। इसके समाधान में उनका कहना है कि सामान्या कहाँ निर्णय कर पाती है कि पुरुष स्वकीय है या परकीय, किन्तु परकीया तो यह निर्णय करती है कि जिससे उसका अनुराग है वह स्वकीय नहीं परकीय पुरुष है। तब सामान्या में लक्षण के अतिव्याप्त होने की बात नहीं उठती। यहाँ भानुदत्त ने 'अप्रकट' में नञू समास दिया। इसका अर्थ बिलकुल अप्रकट तो नहीं बल्कि ईषदर्थक नञ् के तात्पर्य से लिखा है, अगर यह मान लिया जाय तो शरक्गारमंजरीकार की भी बात रह जाती है। भेद- सा द्विविधा परोढा कन्यका च। कन्यायाः पित्राद्यधीनतया परकी- यता। अस्या गुप्रैव सकला चेष्टा। मुख्यरूप से परकीया नायिका के दो भेद किये गये हैं-परोढा और कन्यका। परोढा वह होती है जिसको विवाह संस्कार द्वारा पति प्राप्त हो चुका, फिर भी उसमें अनुरक्त न होकर किसी दूसरे में जो अनुराग करती है। अविवाहित अवस्था में ही किसी से अनुराग करने वाली और उसी के साथ विवाहं की इच्छा रखनेवाली कुमारी नायिका को कन्यका कहते है। यहाँ यह प्रश्न उठता है कि परकीया का अर्थ है पराई स्त्री, अर्थात् अपनी न होकर दूसरी की हो जानेवाली। कन्यका तो अविवाहित अंवस्था में किसी की नहीं है, फिर कैसे वह परकीया समझी जाय?इसके समाधान में रसमंजरीकार का कहना है कि

Page 270

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता २६

विवाहावस्था के पूर्व तो वह पिता के अधीन रहती है। इस आधार पर पिता के विना जाने ही जिस व्यक्ति से वह अनुराग करती है वह परपुरुष ही तो है। अतः कन्यका भी परपुरुषानुराग करने से परकीया हो जाती है। परकीया की समस्त चेषायें गुप्त ही होती है। वह किसीको पता चलने नहीं देती। परोढा यथा- अयं रेवाकुञ्ज: कुसुमशरसेवासमुचितः समीरोऽयं वेलादरविदलदेलापरिमलः। इयं प्रावृड् धन्या नवजलदविन्यासचतुरा पराधीनं चेतः सखि ! किमपि कर्तुं मृगयते ।। २१॥ हे सखि, यह रेवानदी का निकुन्ज कामदेव की सेवा के अत्यन्त योग्य स्थान है, यह वायु नदी के तीर की कुछ-कुछ विकसित इलायची के लत्तरों का परिमल लिए बह रही है। यह धन्य प्रावृट (वर्षा ऋतु) है, जो नये-नये मेधों का सुन्दरता से विन्यास करने में चतुर है। यह मेरा दूसरे के अधीन बना हुआ चित्त कुछ न कुछ करने के लिये सोच रहा है। विशेष-परोढा परकीया अपनी विश्वासपात्र रहः सखी के साथ नर्मदानदी के कुअ में आकर अपने प्रिय से मिलने के लिए उत्सुक हो गई है। उसकी उत्सुकता को उद्दीपित करनेवाली सामग्री नर्मदानदी के तीर के कुज में पर्याप्त मिल गई है। स्वयं कुञ भी कुसुमशरसेवा के लिये समुचित स्थान है। वहां की हवा नदी तट पर विकास प्राप्त करती हुई एलालताओं की मादक सुरभि को लेकर बह रही है। वर्षा का मौसम है। आकाश में जगह-जगह पर काले-काले मेघ उमड़-घुमड़ रहे हैं। नायिका ने 'इयं प्रावृड धन्या' कहकर अपनी समस्त मनोवृत्ति को जैसे उड़ेल दिया। इससे बढ़ कर प्रिय मिलन का अब कौन सा सुअवसर आ सकता है? चित्त तो पराधीन हो ही चुका है, अपने वश में वह बिलकुल नहीं, अब यह कुछ करने के लिए विचार कर रहा है। 'किमपि कर्तु मृगयते' इसकी व्यअ्ना ही इस पद्य का मूल स्वारस्य है। नाथिका पर पुरुष से मिलने के लिए उत्कण्ठित है। उसका परपुरुषानुराग अप्रकट रूप में यहां प्रकट हुआ। अतः यह परकीया परोढा नायिका है।

यामेवान्तर्भावः । गुप्ता आदिं छ नायिकाएं परकीया जैसी ही होती हैं। यद्यर्पि परोढा और कन्यका के रूप में परकीया के दो भेद किए हैं, तथापि परोढा के अन्तर्गत ही इन नायिकाओं को समझना चाहिए। 'प्रभृति कहने का अर्थ यह है कि स्वयंदूती आदि अन्य नायिकाएं

Page 271

३० रसमज्री

जो परकीया के लक्षण के उदाहरण में आ सकती है उनका भी संग्रह कर लेना चाहिए। पर पुरुषानुराग तो ये समस्त नायिकाएं करती ही है, किन्तु इनके कार्य भिन्न-भिन्न होते हैं। अतः इनका नामभेद हो जाता है, जैसे गुप्ता परकीया, वह जो परपुरुष के साथ सुरत का गोपन करे। इसी प्रकार अन्य परकीया नायिकाओं को भी समझना चाहिए। इन मेदों में परकीया की मनोवृत्ति का अच्छा विश्लेषण पाया जाता है, अपनी गुप्त प्रीति को छिपाने के लिए अनेक चेष्टाएं करने पर भी किस प्रकार वह प्रकट हो जाती है, किस प्रकार संकेत द्वारा अपनी आन्तरिक भावना को पर पुरुष के प्रति प्रकट कर रही है, प्रेमिका से मिलने का संकेतस्थल नष्ट हो जाने पर उसे किस प्रकार व्यथा होती हैं, किस प्रकार प्रेमी से मिलने का अवसर पाकर प्रसन्न होती है आदि आदि बातें इन भेदों मे विशिष्ट रूप में मिलती हैं। परकीया के इन समस्त प्रकारों में पर- कीयात्व का चरम विकास कुलटा में ही मिलता है। कुलटा का अर्थ है-कुलं त्यक्त्वा अटति इति कुलटा, अर्थात् जो स्त्री अपने कुल का परित्याग कर के अनेक पुरुषों से सम्बन्ध रखसी फिरे वही कुलटा अर्थात् व्यभिचारिणी है। वैष्णव भक्त कवियों ने कुलटा को परकीया के अन्तर्गत नहीं लिया। नायिका-भेद के कई आचार्यों ने भी कुलटा में प्रेमा- भाव को मान कर परकीया के रूप में उसका उल्लेख नहीं किया। गुप्ता त्रिधा- वृत्तसुरतगोपना; वर्तिष्यमाणसुरतगोपना, वृत्तवर्तिष्यमाणसुरत- गोपना च। परपुरुष के साथ अपने सुरत का गोपन करने वाली परकीया को गुप्ता कहते हैं। सुरतगोपन के प्रयत्न के कालभेद से भिन्न होने के कारण गुप्ता के तीन भेद हो जाते हैं। जो भूतकाल में हुए पर पुरुष के साथ सुरत के गोपन का प्रत्यत्न करती है उसे वृत्तसुरतगोपना कहते हैं और जो होने वाले सुरत का गोपन करती है उसे वर्तिष्यमाण- सुरतगोपना और जो हुए और होनेवाले सुरत का गोपन करती है उसे वृत्तवर्तिष्यमाण- सुरतगोपना कहते हैं। त्नितयमपि यथा- श्वश्रः क्रुध्यतु विद्विषन्तु सुहृदो, मिन्दन्तु वा यातर:, तस्मिय किन्तु न मन्दिरे सखि! पुनः स्वापो विघेयो मया। आखोराक्रमणाय कोणकुहरादुत्फालमातन्वती मार्जारी नंखरैः खरेः कृतवती, कां कां न मे दुर्दशाम्॥। २२ ॥ हैं सखि, मेरों सास नाराज हो, मेरी सहदेलियां मुझसे द्वेष करें, या देवरानियां मेरे विषय ने शिकायत की बात फैंलाएं। तम भी मैं उस घर में फिर से सोने नहीं जाऊंगी।

Page 272

'सुषमा' हिन्दीव्यार्यासहिता ३१

घर की कोन के बिल से निकले चूहे पर झपट्टा मारने के लिए उछाल मारती हुई मार्जारी ने (मैरे स्तनों को ही चूहे समझ कर) अपने तीखे नखों से मेरी कौन-कौन सी गति न कर डाली! नायिका अपनी सखी से पर पुरुष के साथ हुए सुरत का गोपन बडी कुशलता के साथ करती है। उसके उपपति ने उसके स्तनों में जो कस कर नख क्षन कर दिए उसका अपलाप मार्जारी के प्रसङ्ग से करती है। उसकी सखी उस पर विश्वास कर ले और यह न समझे कि किसी परपुरुष के सम्पर्क से ऐसा हुआ। इसके लिए वह अपनी सास सहेलियों और देवरानियों की चर्चा करती है। घर के लोग उसे ऐसे घर में सोने के लिए कहते जिसमें दिन-रात चूहे कूद-फान करते रहते हैं। इसीलिए तो मार्जारी के कारण उसे आज ऐसी दशा भुगतनी पड़ रही है। अगर कहीं घर के लोगों ने फिर उसके रहने का कोई दूसरा प्रबन्ध न किया तो न जाने उसकी क्या दशा होगी? सुरत- गोपना परकीया की इस उक्ति से वृत्त, वर्तिष्यमाण और वृत्त-वर्तिष्यमाण तीनों प्रकार के सुरत का गोपन व्यक्त हो जाता है। अतः यह पद्य तीनों का उदाहरण है। विदग्धा च द्विविधा। वाग्विदुग्धा क्रियाविद्ग्धा च। अपनी आन्तरिक भावना को वाणी अथवा क्रिया के द्वारा प्रकट करने वाली परकीया नायिका को विदग्धा कहते हैं। वाणी द्वारा प्रकट करने वाली को वाग्विदग्धा और क्रिया द्वारा प्रकट करने वाली को क्रियाविदग्धा कहते हैं। तत्र वाग्विदग्धा यथा- नबिडतमतमालवल्लिवल्ली-विच किलराजिविराजितोपकएठे। पथिक! समुचितस्तवाद्य तीव्रे, सवितरि तत्र सरित्तटे निवासः ॥२३।। मध्याह में ठहरने के लिए स्थान पूछते हुए किसी पथिक को कोई विदग्धा उसके निवासार्थ स्थान बताने के व्याज से उसे सम्भोग के लिए आमंत्रित करती हुए कहती है-हे पथिक, मध्याह्र में सूर्यातप के प्रखर हो जाने पर आज तुम्हें नदी के तट पर ही डेरा डालना चाहिए, क्योंकि उसके समीप ही लताएं तमाल वन के चारों ओर घिरी हुई हैं और वहां मल्लीलताएं भी शोभ रह्ी है। विदग्धा ने नदी तट पर मध्याह् में पथिक को विश्राम के लिए निर्देश करते हुए बने तमाल वन में उसके मिलने का संकेत किवा। उसने वाणी द्वारा अपने सम्भोगार्थ औत्सुक्य को बड़ी विदग्धता के साथ व्यक्त किया, अतः वह वाग्विदग्धा हुई। क्रियाविद्ग्धा यथा- दासाय भवननाथे बदरी मपने तुमादिशति। हेमन्ते हरिणाक्षी पयसि कुठारं विनिक्षिपति॥२४॥

Page 273

३२ रसमञ्जरी

जाड़े का अवसर था घर के मालिक ने नौकर को यह आदेश दिया कि बैर के वन को जाकर बिलकुल सफाया कर डाल। उसकी पत्नी ने यह सुनते ही लकडी काटने वाले कुठार को झट जाकर घर के समीप बावली में फॅक दिया, जिससे कुठार न मिलेगा और न बैर का वन काटा ही जायगा। वैर के वन में परपुरुष से मिलने वाली विदग्धा नायिका ने यह सुनते ही कि उसके घर का मालिक (अर्थात् उसका पति, जो प्रिय न था) बैर का जंगल काटने के लिए नौकर को आज्ञा दे रहा है, झट जाकर कुठार को बावली के ठंडे जल में डाल देती है। अगर यह पता भी लग जाय कि किसी ने कुठार को बावली में डाल दिया तो जाड़े में किसी को निकालने का भी साहस न हो। इस प्रकार उसने अपनी चतुरता से बैर-वन; जो उसके प्रिय के मिलन का संकेत था, कटने से बचा लिया। यह क्रिया- विदग्धा परकीया नायिका हुई। लक्षिता तथा- यद् भूतं तद् भूतं यद् भूयात्तद्पि वा भूयात्। यद्रवति तद्भवति वा विफलस्तव कोऽपि गोपनायासः॥२५॥ सखी को यह पता चल गया कि नायिका अपने प्रिय से छिप कर पहुँचती है, फिर भी उसके सामने नायिका बराबर इस रहस्य के गोपन का प्रयत्न करती है, तब सखीने कहा-जो तूने परनायक सेमिलन किया वह तो होने वाला ही था, तो हो चुका, और जो होने वाला है वह भी हो, अर्थात् फिर-फिर मिलने के लिए जो प्रत्यत्न करने वाली है वह भी कर, और जो हो रहा है वह भी हो, किन्तु यह जो तू मुझसे इस रहस्य के गोपन का प्रयत्न करती है व्यर्थ है, मुझे तो सब कुछ मालूम हो गया है। नायिका के परपुरुषानुराग के सखीद्वारा लक्षित कर लिए जाने पर वह लक्षिता परकीया हुई। जिसका परपुरुषानुराग अप्रकट रहे वह परकीया होती है। भानुदत्त का यह रक्षण लक्षिता में कैसे संक्रान्त होगा क्यों कि उसका अनुराग तो सखी को विदित हो गया है। इस शंका का समाधान पहले हो चुका है कि 'अप्रकट' शब्द का अर्थ सवथा अप्रकट नहीं बल्कि किसी आत्मीय के अवगत हो जाने पर भी अगर उस अनुराग में किसी प्रकार की बाधा न पहुचती हो तब तक उसे 'अप्रकट' ही समझना चाहिए। यहां यद्यपि नायिका का परपुरुषांनुराग सखीद्वारा लक्षित है, नथापि अनुराग में किसी प्रकार की बाधा होने की सम्भावना नहीं। इस प्रकार लक्षिता को परकीया होने में कोई संदेह नहीं। कुलटा यथा- एते वारिकणान् किरन्ति पुरुषान् वर्षन्ति नाम्भोघरा: शैला: शाद्वलंमुद्धमन्ति न सृजन्त्येते पुनर्नायकान्।

Page 274

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ३३

त्रैलोक्ये तरवः फलानि सुवते नैवारभन्ते जनान् धातः ! कातरमालपामि कुलटाहेतोस्त्वया कि कृतम् ॥ २६॥ किसी कुलटाने विधाता को उलाहना देते हुए कहा-हे विधाता, मैं तुझसे दीन हो कर यह कह रही हूँ कि मेरे लिए तूने क्या किया? यह जो आकाश में मेघ छाये हुए हैं, केवल जल के फुहारे बरस रहे हैं, पुरुषों को नहीं, अर्थात मैं जल कणों की प्यासी नहीं, मुझे तो पुरुष चाहिए। ये पहाड़ नये नये घास उगलते हैं, मेरे लिए नायकों को नही बनाते, तीनों लोक में वृक्ष केवल फलों को ही पैदा करते है; पुरुषों का आरम्भ नही करते। अप्रकट रूप मे अनेक पुरुषों मे अनुराग करने वाली यह कुलटा परकीया के रूप मे मानी जाती है। वैष्णवभक्त कवियों ने इसका परकीया के रूप में उल्लेख नहीं किया। नायिकाभेद के अन्य आचार्य भी इसे परकीया नहीं मानते। अनुशयाना यथा-वर्तमानस्थानविघटनेन भाविस्थानाभावशङ्कया स्वानधिष्टितसङ्कतस्थलं प्रति भर्तुर्गमनानुमानेन चानुशयाना त्रिधा। अनुशय अर्थात् पश्चाच्ताप करती हुई नायिका को अनुशयाना कहते हैं। अनुशयाना केवल इसी लिए दुःखी होती है कि उसने, जो पहले ही प्रिय से मिलने के अनुकूल संकेतस्थान बना रखा था वह किसी कारणवश विघटित हो जाता है। प्रियमिलन के संकेतस्थान के रूप में साहित्य, में वाटिका, भग्नदेवालय या खडहर आदि ही प्रसिद्ध हैं। सकेतस्थल वही होता है जहां दिन में भी लोग न पहॅुँचते हों। जैसे टूटे हुए देवालय में लोग नहीं जाते, क्योंकि देवालय में जाने का एकमात्र उद्देश्य देवता का पूजन या दर्शन ही हो सकता है। जब मन्दिर ही ध्वस्त हो कर खंडहर बन गया तब कौन वहां जाता है। प्रायः ऐसे ही निर्मक्षिक स्थान परकीयाओं के प्रियमिलन के लिए संकेतस्थल बन जाते है। अनुशयाना तीन प्रकार की होती है, एक तो वह जो वर्तमान के संकेतस्थान के विघटन से पश्चात्ताप करती हो, दूसरी जो भविष्य के संकेतस्थान के न मिलने की शंका से खिन्न होती हो और तीसरी वह जो ऐसे स्थान पर अपने प्रिय के पहॅुच जाने का अनुमान करने से खिन्न होती ह्ो-जहां वह न पहॅुच सकी हो। प्रत्येकमुदाहरणानि यथा- समुपागतवति चैत्रे निपतति पत्रे लवङ्गलतिकायाः। सुदृशः कपोलपाली शिव शिव तालीदलद्युति लभते ॥२७॥ जब चैत्रमास अर्थात् वसन्त-काल आ पहॅचा तब नायिका ने जो लवङ्गलता के झुरसुट में अपना संकेत बना रखा था वहां उस लवझलता के पत्ते झड़ कर गिरने लगे। ३ र० म०

Page 275

३४ रसमख़जरी

बड़े दुःख की बात है कि उस नायिका के कपोल धीरे-धीरे ताल के पत्ते की तरह पीले फक पड़ने लगे। नायिका ने वर्तमान में लवजलता के झुरपुट में अपने प्रिय से मिलने के लिए संकेत बना रखा था जो पत्तों से इतना भरा हुआ था कि उसमें भीतर घुस जाने पर किसी को आहट भी न मिलती थी। वसन्त का ऐसा अवसर आया कि धीरे-धीरे अब उस झुरमुट के सारे पत्ते सूख कर झड़ने लगे। नायिका के मन में इस परिस्थिति से बड़ा भारी खेद उत्पन्न हुआ। वह इस सोच में पड़ गई कि उसे अब क्या करना चाहिए। वह जो एक स्थान बड़े भाग्य से मिल गया था बह भी अब काम का न रहा। कब तक पत्ते झडेंगे और कब तक फिर नये पत्ते लगेंगे ? इतनी देर तक प्रिय-मिलन की प्रतीक्षा भी तो किसी प्रकार सम्भव नही ? निद्रालुके किमिथुनानि कपोतपोत-

तत्रापि तन्वि! न वनानि कियन्ति सन्ति , खिद्यस्व न प्रियतमस्य गृहं प्रयाहि ॥२८॥। पति के घर जाने का अवसर आ गया। नायिका बहुत असमंजस में पढ़ गई कि यहों जैसा वहाँ चौर्यरत के लिए उपयुक्त स्थान नहीं मिलेगा, फिर कैसे क्या होगा ? सब उसकी मानसिक स्थिति को पहचान कर सखी ने उसे ढाढ़स दिया और कहा- अरी तन्वी, यह तू किस सोच में पड़ गई है? वहाँ पति के गाँव पर भी अनेक वन ऐसे है जिनमें निःशङ्क होकर भोरों के जोड़े सोते रहते हैं और कबूतरों के बच्चे वृक्षों के नये-नये पल्लवों को कम्पित करसे रहते हैं। इसलिए खेद न कर, प्रियतम के घर चली जा। नायिका अभी अपने घर है। द्विरागमन का अवसर आ गया है अब वह अपने पति के घर जानेवाली है। उसे इस बात का अनुशय हो रहा है कि वहों पर सम्भव है कि कोई चौयरत के लिए उपयोगी स्थान न मिले। इस प्रकार यह दूसरे प्रकार की अनुशयाना हुई।

निष्पतन्नयनवारिधारया राघया मधुरिपुर्निरीक्ष्यते ॥२६॥ राधा ने रसाळ वृक्षों के झुरमुट में कृष्ण से मिलने के लिए पहले से संकेत कर दिया, लेकिन वह किसी आवश्यक कार्यवश वहाँ किसी प्रकार भी पहुँच न सकी। कृष्ण ने चहलें ही वहाँ पहुँचकर बड़ी देर तक प्रतीक्षा की और जब देखा कि अवसर बीत गया, लेकिन राधा अब तक ने आई,तब उन्होंने रसाल की एक मंजरी अपनें कान पर रख

Page 276

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ३५

ली, राधा के सामने घर पर आ पहॅुॅचे। उन्होंने जो अपने कानों में आ्रमंजरी खोंस ली थी उसकी आभा से उनका कपोलमण्डल पीला हो रहा था। आँखों से आँसू की धारा बहाती हुई राधा कृष्ण को देखती रही। राधा को यह पश्चात्ताप हुआ कि मै कितना अधन्य हूँ जो आज रसालवन में पहॅुच न सकी। कृष्ण वही से लौटे आ रहे है, अन्यथा उनके कान पर रसालमंजरी कहॉ से आती ? इस प्रकार अपनेद्वारा अप्राप्त संकेतस्थल पर प्रिय के गमन का अनुमान करके खिन्न होने से राधा तीसरे प्रकार की अनुशयाना नायिका हुईं। मुदिता यथा- गोष्वेषु तिष्ठति पतिर्बधिरा ननन्दा नेत्रद्वयस्य न हि पाटवमस्ति यातुः । इत्थं निशम्य तरुणी कुचकुम्भसीम्नि

तरुणी ने जब यह सुना कि ससुराल में उसका पति हमेशा बधान में रहता है, ननद बिलकुल बहरी है, और जेठानी की आँखों में धुध रहता है, तो उसके स्तनों के चारों ओर कंचुक के रूप में रोमाञ्च ऊपर-ऊपर भर आया। नायिका के प्रसन्न होने का कारण यह है कि उसका पति घर पर कम रहता है, ननद बहरी और जेठानी की आँखें मंददृष्टि की हैं तो परपुरुष से मिलने का अवसर प्रायः मिल जायगा। इस कल्पना से रोमाव्न हो उठा। यह अपनी अनुकूलता से प्रसन्न हो रह्दी है, अतः मुदितां है। कन्यका यथा- किश्त्कुश्वतहारयष्टि सरलभ्रवल्नि साचिस्मितं प्रान्तभ्रान्तविलोचनद्युति भुजापर्यस्तकर्णोत्पलम्। अङ्गुल्या स्फुरदङ्गुलीयकरुचा गए्डस्य कण्डूयनं कुत्रोणा नृपकन्यका सुकृतिनं सव्याजमालोकते ॥ ३१॥ कोई अपरिणीत राजकन्या अगूठी की चमक वाली ऊगली से अपना कपोल खुजलाती हुई व्याजसहित किसी पुण्यवान् युवक को देखने लगी। उसके वक्ष की हारयष्टि कुछ रेढी हो गई, भूलता में ऋजुता थी, मुस्कराहट भी कुछ टेढ़ापन लिए हुए थी, ऑखों की कान्ति इधर-उधर घूमने लगी, कान में लगा हुआ कर्णोत्पल बाहों पर लटक आया। यौवनावस्था में पहुँचने पर भी विवाहिता न होने के कारण परपुरुष की ओर स्नेह भरी दृष्टि से देखनेवाली यह नायिका परकीया कन्यका हुई। 'सव्याजमालोकते-' का तात्पर्य। यह है कि कन्यका होने के कारण किसी पुरुष पर साक्षात् दृष्टिपात करना

Page 277

३६ रसमञ्जरी

उसके लिए उचित न था, फिर वह अपने कपोल को खुजलाने का बहाना बनाकर उस युवक पर दृष्टिपात कर रही है। देखनेवाले तो यह समझते हैं कि यह कपोल की खुजान मिटा रही है, लेकिन वे कहां समझते है कि उसकी दृष्टि किसी पर पड़ रही है? कपोल का खुजाना तो एक बहानामात्र था।

सामान्या- वित्तमात्रोपाधिकसकलपुरुषानुरागा सामान्यवनिता। धनमात्र के उद्देश्य से सब प्रकार के लोगों मे अनुराग करने वाली नायिका को सामान्य वनिता या सामान्या कहते है। जो उसे धन देता है वही उसका अनुरागभाजन अर्थात् प्रिय होता है। सामान्या का मुख्य उद्देश्य धनमात्र है और कुछ नही। सामान्या को ही वेश्या या बाजारू र्री कहते है। यह कोई आवश्यक नहीं कि धन देने वाला पुरुष युवक और सुन्दर हो। वेश्याएँ धन न देने वाले युवक और सुन्दर पुरुष को क्षण भर भी टिकने नहीं देतीं और धन देने वाले बाल या वृद्ध और कुरूप के प्रति भी अनुराग का प्रदर्शन करती है, जैसा कि आचार्य क्षेमेन्द्र ने 'समयमातृका' में लिखता है- विसेन वेत्ति वेश्या स्मरसडशं कुष्ठिनं जराजीर्णंम्। विर्त्त विनाऽपि वेत्ि स्मरसदशं कुष्ठिनं जराजीर्णंम्।। अर्थात् धन के लोभ से वेश्या कुष्ठरोग से पीड़ित और बुढ़ापा से जर्जर व्यक्ति को कामदेव के सदृश समझती है और धन के बिना कामदेव के सदश कान्ति वाले पुरुष को कोढ़ी और जराजीर्ण समझती हैं। वेश्याएँ अनुराग का प्रदर्शन करके सब प्रकार के लोगों से धन ले लेना एक कला समझती है। आचार्य क्षेमेन्द्र ने कलाविलास में वेश्याओं के जीवन का विश्लेषण कर ६४ वेश्याकलाओं का उल्लेख किया है। अब रसमंजरीकार के उपयुक्त सामान्या लक्षण पर शरक्ारमंजरीकार के विचार जान लेना सङत होगा। इनका कहना है कि वह अमुराग जो वित्तमात्रोपाधि अर्थात् धनमात्र के उद्देश्य से किया जाय उसे अनुराग नहीं कह सकते। वह तो अनुराग का आभास मात्र हुआ। अनुराग तो एक ही स्थान पर होता है, अगर वह सवंत्र हो तो उसे अनुराग कहना उचित नहीं। अगर यह कहिये कि अनुराग यहाँ इच्छारूप ही विवक्षित है अर्थात् वित्त के निमित्त से पुरुष की इच्छा ही यहाँ अनुराग शब्द से, कह्ी गई है, प्रेम या स्नेह नहीं। तो करना यह चाहिए कि यदपि इच्छा अनेक प्रकार की होती है तथापि शरङ्गार के ग्रन्थों में वही इच्छा अनुराग की आख्या ग्रहण करती है जो सौन्दर्य आदि गुणों को देखकर स्त्री और पुरुष के मन में उत्पन्न होती है, अन्य इच्छाओं को अनुराग नहीं कहते। भाँति-भाँति की इच्छा भाँति-भाँति नाम से अभिहित होती है। जैसे बन्धु, पुत्र आदि की इच्छा को ममता कहते हैं। यदि इच्छामात्र को अनुराग मानते हैं तो स्वीया और परकीयामें क्या अन्तर रह जायगा ? क्योंकि स्वीया के हृदय में भी नाना प्रकार की

Page 278

'सुषमा' हिन्दीब्याख्यासहिता ३७

इच्छाए रहती हैं। यहाँ आमोदकार का कहना है कि सामान्या यद्यपि सकल पुरुषानुरागिणी होती हैं, लेकिन वह जब तक जिस पुरुष के साथ रहती है तब तक उसका अनुराग एक मात्र उसी में रहता है, इसलिए सामान्या के अनुराग में रसाभास होने की सम्भावना नहीं। शृङ्गारमंजरीकार इसे भी नहीं स्वीकार करते। उनका कहना है कि अनुराग तो वही होता है जो एक पुरुष में हो और दूसरे किसी पुरुष में इच्छा न हो। जो अनेक पुरुषों में अनुराग होता है वह अनुराग नहीं हो सकता। तो अगर कोई यह कहे अनेक पुरुषों में अनुरक्त होनेवाली कुलटा के अनुराग को भी उक्त मतानुसार रसाभास ही कहना चाहिए, क्योंकि अनेक पुरुषों मे होने वाला अनुराग अनुराग नहीं होता। इसका समाधान यह है कि कुलटा तो उसी से प्रेम करती है जो पुरुष गाढ़ सुरतकारी होता है। कुलटा जो अनेक पुरुषों का सगम करती है उसका कारण यह है कि परीक्षा होती है कि कौन पुरुष सुरत करने में विशेष समर्थ है। जैसा कि स्वयं आमोदकार ने कुलटा का उदाहरण देते हुए यह पद्य कहा है- सखि रतिसुखलालंसया सकलयुवानः परीच्िता हि मया। हृदयानुरंजनविधौ मधुरिपुणा क: समो भविता॥ कुलटा अपनी सखी से कहती है कि 'हे सखी, मैंने सुरत के सुख की इच्छा से कि कौन पुरुष सुरत करने में कितना आनन्द देता है समस्त युवकों की परीक्षा ले ली, मैंने देखा कि मधुरिपु के सदृश सुरत के द्वारा हृदय का अनुरंजन करने वाला कौन होगा? सामान्या का भी अनुराग एक ही पुरुष में होता है। वह जो अनेक पुरुषों के साथ संगम करती है वह वृक्ति या जीविका के लिए होता है। सामान्या का अनुराग किसी में नहीं होता यह कहना गलत है। वे गुप्त एव साहजिक प्रेम एक पुरुष में करती हैं और उनका कपटानुराग तो बहुतों में होता है। अतः उनका अनुराग रसाभास नहीं। आमोदकार ने वेश्यात्वजाति को ही सामान्या का लक्षण माना है, अर्थात प्रत्येक सामान्या में वेश्यात्वजाति रहती हैं, अतः यही सामान्या का लक्षण है। शरह्गारमजरीकार का कह्दना है कि स्वीया और परकीया के नायिकात्व का निरूपण गुणभेद के दृष्टिकोण से रकिया गया और अब जो सामान्या का निरूपण जातिभेद के अनुसार करते हैं तो क्रमभङ्क होता है। अतः यह भी प्रकार ठीक नहीं। रसमंजरीकार ने जो वित्तमात्रो- 'पाधिसकलपुरुषानुरागवती को सामान्या कहा है, इस लक्षण में 'मात्र' पद के प्रयोग से शृङ्गारमजरीकार सहमत नहीं। उनका कथन है कि अगर परकीया वित्तग्रहण करके सकंल पुरुषानुरागवती हो तो वह भी रसमंजरीकार के अनुसार सामान्या हो जायगी, अतः मात्रपद ठीक नहीं। परकीया का सम्भोग वित्तग्रहण के उद्देश्य से नहीं होता। अगर द्रव्य ग्रहण-मात्र को ही सामान्या होने में निमित्त मानते हैं तो जो स्वीया घर के काम-काज के लिए पति से द्रव्य ग्रहण करती है उसे भी सामान्या कहना होगा। शङ्गारमंजरीकार का सामान्या-लक्षण इस प्रकार है-अपरिणीतफलनिमित्तकानेकपुरुष-

Page 279

३८ रसमख्जरी

सम्भोगा सामान्या। अर्थात् वित्तरूप फल की इच्छा से अनेक पुरुषों के साथ सभोग करनेवाली अपरिणीत नायिका को सामान्या कहते है। एक में सहज अनुराग करती है और अन्यत्र वित्तरूप फल के निमित्त से इच्छा प्रकट करती है, अतः सामान्या भी नायिका है। इस प्रकार नलकूबर में अनुरक्त रहनेवाली रंभा स्वर्ग में पहुंचे हुए पुण्यात्मा पुरुषों में अनुराग करती है, अतः स्वर्वेश्या में भी यह लक्षण संक्रान्त हो जाता है। शृङ्गारमंजरीकार ने सामान्या के पांच भेद कल्पित किए है-जैसे स्वतंत्रा, जनन्य धीना, नियमिता, क्लप्तानुरागा और कल्पितानुरागा। क्रिया भेद के अनुसार इन भेदों की कल्पना है। कल्पितानुरागा के सम्बन्ध में यह कहना कि वह कल्पित अनुराग के कारण नायिका नही है ठीक नही, क्योंकि वह किसी एक पर अनुराग अवश्य करती है। जिसमें जनुराग ही नही वह अनुराग का अभिनय कैसे कर पाएगी? जहां वह अनुराग- वती है उसके अनुसार वह क्लप्तानुरागा है और वित्तग्रहण के उद्देश्य से जब अनुराग का अभिनय करती है तब कल्पितानुरागा होती है। अतः कल्पितानुरागा के नायिका होने में सन्देह नहीं। जो सामान्या सब प्रकार के प्रयोजन को स्वयं सम्पन्न करती है वह स्वतंत्रा और जो माता के अधीन रहती है वह जनन्यधीना होती है। धन प्राप्त करके जो निश्चित अवधि तक किसी की नियत हो जाती है उसे नियमिता कहा है। एक में स्वयं अनुरक्त हुई को क्लृप्तानुरागा और वित्तग्रहण के किए अनुराग का अभिनय करने वाली को कल्पितानुरागा कहा है। इस प्रकार क्रियाभेद के अनुसार सामान्या पांच प्रकार की होती है। कल्पितानुरागा में धीरादिक भेद भी होते हैं। रसमंजरीकार, ने अपने सामान्या लक्षण में 'वित्तमात्रोपाधि' पर विशेष जोर दिया है। उनके अनुसार सामान्यानुराग वित्तमात्रोपाधिक होता है। यहां स्वयं अन्थकार शंका करते हैं- नन्वग्निमित्रे क्षितिपतावनुरक्त्तायामिरावत्यामव्याप्तिः, तत्र विचमात्रो- पाधेरभावादिति चेत ? मैवं, साऽपि काश्मीरहीरकादिदातरि महाराजेड- तुरका, न तु महर्षो, तेनावगम्यते तत्रापि वित्तमात्रमेवोपाधिरिति। महर्षो सौन्दर्योपाध्यनुरागस्य कालिकाव्याप्यवृत्तित्वेन सार्वत्रिके तस्मिन् वित्तमेवोपाधिरिति प्रतिभाति। यदि सामान्यानुराग वित्तमात्र के उद्देश्य से ही होता है तो राजा अग्निमित्र में अनुराग करनेवाली गणिका इरावती में उपर्युक्त लक्षण व्याप्त नहीं होता। इरावती भी गणिका होने के कारण सामान्या नायिका भी, वह सरवथा अग्निमित्र में अनुरक्त थी। समाधान-पक्ष में अ्न्थकार का कहना है कि मान लिया जाय कि राजा अग्निमित्र में इरावती अनुरक्त थी, लेक्रिन उसने अनुराग भी उसमें किया जो कक्मीर में उत्पन्न होने बाले केसर नामक अनुलेप, रत्न आादि से उसे तृप्त कर सकता है और जो महाराज

Page 280

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ३६

है। किसी महर्षि मे क्यों नही उसने अनुराग किया? इससे पत्ता चलता है अग्निमित्र मे इरावती का अनुराग भी वित्तमात्रोपाधिका था। अतः उसमे सामान्यालक्षण की अव्याप्ति नही। फिर भी यह देखा गया है कि वेश्या का अनुराग भी सौन्दर्योपाधिक होता है। उसके अनुराग का कारण एकमात्रधन ही नही होता, सौन्दर्यादि गुण भी होते है। उदाहरण के लिए चारुदत्त मे अनुराग करने वाली गणिका वसन्तसेना है, जिसका अनुराम एकमात्र गुणोपाधिक था। इस पर भानुदत्त कहते हैं कि महर्षि या चारुदत्त ऐसे लोगों मे होनेवाला सौन्दर्योपाधिक अनुराग किसी किसी समय हो जाता है। सामान्या के अनुगग का सवत्र प्रयोजक एकमात्र धन है, अतः इस अश मैं अव्याप्ति होने पर भी कोई क्षति नहीं। लक्षण में उसी का अनुप्रवेश होना चाहिए जो सार्वत्रिक हो। अपवादों में लक्षण के संक्रान्त न होने से कोई दोष नहीं।

सामान्यवनिता यथा- दृष्टा प्राङ्गणसन्निधौ बहुधनं दातारमभ्यागतं वक्षोजौ तनुतः परस्परमिवाश्लेषं कुरङ्गीदशः। आनन्दाश्रुपयांसि मुञ्ति मुहुर्मालामिषात्कुन्तलो दृष्टि: किंच धनागमं कथयितुं कर्णान्तिकं गच्छति ॥ ३२॥ धनी और दाता को आंगन के समीप पहॅुचे हुए देखकर मृगी के सदृश नेत्रोंवाली नायिका के दोनों स्तन पर मारे खुशी के परस्पर आलिङ्गन करने लगे, उसके केशपाश में लगी हुई माला गिरने लगी, मानों उसका केशपाश माला के बहाने आनन्द का अश्रु जल बहा रहा हो, और उसकी दृष्टि मानों 'धन की प्राप्ति होने वाली है' यह सूचित करने के लिए कानों के पास पहुँचने लगी। गणिका के पास पहुँचा हुआ वह पुरुष केवल बहुत धनवान् ही नहीं था, दाता अर्थात् हाथ खोल कर देनेवाला भी था। धनवान् होने के साथ ही देनेवाला भी होना आवश्यक है। कामुक अभी उसके आंगन में भी आ नहीं पाया था कि उसने देखा। वह देखते ही आनन्द से भर गई। जब देखने से ही आनन्द है तो स्पर्श आदि से वह किंतना होगा कल्पना कीजिए। इस आनन्द के मूल में गणिका का धन-लोभ प्रतीत होता है। धन-प्राप्ति की आशा से उसकी छाती भर आई और उसके दोनों स्तन परस्पर आलिन्गन करने लगे। आनन्द के अवसर में दो व्यक्तियों का एक दूसरे से आलिक्न करना स्वाभाविक है। उसके केशपाश की माला सिसक कर गिरने लगी, मानों उस माला के व्याज से उसका केशपाश आनन्द के आंसू बहाने लगा और मानों,उसकी दृष्टि कान तक इस शुभ-समाचार को पहॅुचाने दौड़ी। वित्तमात्र के उद्देश्य से अनुराग प्रकट करने वाली यह नायिका सामान्या है। सामान्या

Page 281

४0 रसमख्जरी

ही को गणिका या वेश्या कहते हैं। प्राचीनकाल में जीविका-भेद से इन नामों में भेद समझा जाता था। जैसा कि कहा है- आभिरभ्यर्थिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता। लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि॥ इससे निम्नकोटि की सामान्यवनिता को वेश्या कहते हैं। वेश्यागामी कामुक पुरुष की संज्ञा वैशिक है। एता अन्यसम्भोगदुःखिताः, वक्रोक्तिगर्विताः, मानवत्यश्चेति तिस्रो भवन्ति। दशाभेद के अनुसार मुग्धा के अतिरिक्त पूर्वोक्त नायिकाओं के तीन भेद होते हैं। अधिकांश आचार्यों ने तीनों नायिकाओं को पृथक वर्ग के अन्तर्गत रखा है, किन्तु शुद्धरूप से ये स्वकीया के अन्तर्गत मध्या और प्रौढा में हो सकती हैं। यहाँ रसमंजरी- कार ने परकीया और सामान्या में भी इनको माना है। इसीलिए उनके निरूपण के पश्चात् इनका उल्लेख किया है। अधिकांश आचार्य के मतानुसार वह पक्ष समीचीन नहीं हैं। सुग्धा में तो इन भेदों का कथन सर्वथा अनुचित है। अन्यसम्भोग-दुःखिता उस नायिका को कहा गया है जो पराई खी के शरीर पर अपने प्रिय के रति-चिह्न को देखकर दुःखित हो। खण्डिता और अन्यसम्भोगदुःखिता में क्या भेद है? यहाँ यह श्ञातम्य है।जो अपने प्रिय के सम्भोग को सूचित करनेवाले लक्षणों को दूसरी स्त्री के तन पर देखकर दुःखी होती है वह अन्यसम्भोग-दु-खिता है और जो अपने से भिन्न स्त्री के सम्भोग सूचक चिह्हों को धारण करनेवाले अपने प्रिय को देखकर दुःखी होती है वह खण्डिता है। अन्यसम्भोग-दुःखिता नायिका का दुःख स्वप्रियकृत सम्भोगचिक्क को धारण करनेवाली परनायिका से उत्पन्न होता है और खण्डिता का दुःख परनायिका सम्भोग- चिह् वारण करनेवाले नायक से उत्पन्न होता है। यही दोनों में अन्तर है। वक्रोक्ति- गर्विता उसे कहते हैं जो अपने प्रियतम के प्रेम और अपने सौन्दर्य का गर्व वकरोक्ति द्वारा व्यक्त करें। अन्य आचार्यों ने वक्रोक्तिगर्विता को गर्विता भी कहा है। मानवती वह होती है जो अपने प्रिय को अन्य स्री की और आकर्षित जानकर र ईर्ष्यांपूर्वक मान करती है। तत्रान्यसम्भोगदुःखिता यथा- त्वं दूवि ! निरगा: कुअ्जं न तु पापीयसो गृहम्।। किंशुकाभरणं देहे दृश्यते कथमन्यथा॥ ३३॥ नायिका ने प्रिय को लाने के लिए दूती को उसके घर भेजा। वह उसे लाने के बदले उसकें साथउप्रभोग करके शीघ्र 'ही लौट आई। नायिका ने उसकें शरीर पर प्रिय का सममोग चिक देखा और उसकी "इस प्रकार भर्त्सना की-भरी दूती, तू इधर से कुज की

Page 282

'सुषमा' हिन्दीनमाख्यासहिता ४१

ओर चली गई, उस पापी के घर नहीं गई। अगर यह बात नहीं तो कैसे तेरे शरीर पर टेसू के लाल-लाल फूलों का यह आभरण दिखाई दे रहा है? अर्थात् नायक द्वारा किए गए नखक्षतों से तेरे शरीर पर पलाश के फूलों के समान जो नखपद दिखाई पड़ रहे हैं, अवश्य ही उस पापी के साथ तूने सम्भोग किया होगा। नायिका ने दूती की भत्सना करते हुये उसे दूती कहकर सम्बोधन किया। तात्पर्य यह कि तू क्या जान सकती है कि उसके न मिलने से मुझे कितनी वेदना हुई, तू तो निरी बेवकूफ दूती है और तूने दूती होकर भी सपत्नीसदृश व्यवहार यह किया कि तुझ दूती के साथ सम्भोग करनेवाले पापात्मा मेरे प्रिय को मुझसे मिलने न दिया, इससे चढ़कर मेरा विप्रिय क्या हो सकता है ? तुझपर मैंने विश्वास करके उसे लाने के लिए भेजा और तू उसके साथ कुज में निकल गई। अगर ऐसी बात नहीं तो तेरे शरीर पर अभी-अभी का यह पलाश के फूलों का आभरण कैसा दिखाई पड़ रहा है? निश्चय ही तूने ऐेसा हीन कर्म कर लिया है। वक्रोक्तिगर्विता द्विविधा-प्रेमगर्विता सौन्दर्यगर्विता च। पहले कहाँ गया है कि गर्विता नायिका वह होती है जो अपने ऊपर पति के प्रेम के कारण या अपने सौन्दर्य के कारण गर्व करती है। वह दो प्रकार की होती हैं-प्रेमगविता और सौन्दर्यगर्विता। तत्र प्रेमगर्विता यथा- वपुषि तव तनोति रत्नभूषां प्रभुरिति धन्यतमाऽसि किं व्रवीमि ! सखि! तनुनयनान्तरालभीरु कलयति मे न विभूषणानि कान्तः | ३४ ॥ नायिका की सखी ने अपने प्रिय के प्रेमातिशय को प्रकट करते हुए सगर्व होकर अपनी प्रशंसा की, तब नायिका ने अपने प्रिय के प्रेमातिशय को वक्रोक्ति के ढंग से उस सखी का अतिक्रमण करते हुए कहा-हे सखी, तेरा प्रिय तेरे रत्नों का गहना बनवाकर तुझे पहनने के लिए देता है, तू तो सचमुच धन्य हैं। मैं क्या कहूँ ? मुझमें इतनी सामर्थ्य कहाँ कि मैं तेरी प्रशंसा करू ? मेरा प्रिय इस डर से मेरे लिये गहने नहीं बनबाता कि गहने मेरे शरीर और उसकी दृष्टि के बीच व्यवधान (परदा) उउत्पन्न करते हैं। नायिका की सखी का पति उसके अङ्गों पर रत्नों के आभरण बनवाकर लादता है। अपने ऊपरप्रिय के इस प्रेमातिशय से वह गर्व के मारे फूली नहीं समा रही है। नाचिका ने उसके इस गर्व को कम करने के लिए और अपने प्रिय के प्रेमातिशय को

Page 283

४२ रसमञ्जरी

बढाने के लिए उससे कहा कि तू धन्यतमा है, जो तेरा पति तुझे गहने देता है। मेरा पति मेरे लिए गहने बनवाता ही नहीं, वह डरता है कि जब मै गहना पहनूगी तो वह मेरे शर्रीर का समग्र लावण्य को कैसे देख पायेगा? कहने का तात्पर्य यह कि तेरा है पनि तुझपर जितना प्रेम तुझ पर करता है उससे कहीं अधिक प्रेम सुझ पर मैरा पति करता है। मैं तो यह कहूगी कि तू अधन्या है और मै धन्यतमा हूँ। व्यर्थ मेरे सामने तू गर्व कर रह्ी है। सौन्दर्यगर्विता यथा- कलयति कमलोपमानमद्णोः प्रथयति वाचि सुधारसस्य साम्यम्॥ कथय सखि ! किमाचरामि कान्ते समर्जान तत्र सहिष्युतैव दोषः ।। ३५।। अपना सौन्दर्य-गर्व व्यक्त करती हुई नायिका अपनी सखी से कहती है-हे सखी, तू ही बता मै अपने प्रिय के विषय में क्या करू ? वह मैरे आँखों को कमल के सदृश बताता है और वाणी में सुधा रस का साम्य प्रकट करता है अर्थात् यह कहता है कि तेरी ऑखें कमल के समान सुन्दर हैं और तेरी वाणी अमृत के समान मधुर है। मैं जो सब कुछ सहन करती जा रही हूँ यही बहुत बड़ा दोष हो गया है। नहीं तो कुछ न कुछ उसके इस दुःसह अपराध का कोई दण्ड अवश्य देवी। यह क्या कम अपराध है जो मेरी आँखों को कमल के समान और मेरी वाणी को सुधा के समान कहता है। कमल से या सूधा से मेरी आँखें या वाणी किस अंश में कम हैं जो वह उन्हें उपमान अर्थात् अधिक गुणवाला और मेरी आँखों और वाणी को उपसेय अर्थात् न्यून गुण बताता है। नायिका को अपने सौन्दर्य पर इंतना गव है कि वह यह सुनना नहीं चाहती कि वह किसी वस्तु से किसी भी अंश में सौन्दर्य में कम है। ठीक है, लोग अन्य नायिकाओं की आँखों की उपमा कमल से और वाणी की उपमा अमृत से दिया करते हैं। क्या मै उन्हीं नायिकाओं के समान हूँ? मेरी आँखें कमल के समान नहीं, बल्कि उससे भी बढ़ चढ़ के सुन्दर हैं। हाँ, यह मैं मान सकती हूँ कि मेरी आँखों के समान कमल सुन्दर हैं और वाणी के समान अमृत रस मधुर होता है। यह आशय सौन्दर्यगर्विता नायिका के कथन से व्यक्त होता है। साहित्य में उपमेय की अपेक्षा उपमान अधिकगुण ही होता है। तभी उससे उपमा दी जाती है। उपमेय का गुण निश्चित नहीं, बल्कि आरो- पित रहता है और उपमान का निश्चित एवं स्वाभाविक रहता है। उदाहरण के लिए 'चन्द्र इव मुखं' को लीजिये। यहाँ चन्द्र उपमान है और मुख उपमेय। चन्द्र को जिस प्रकार दे खकर आहाद होता है उसी प्रकार मुख को भी। इसी आलादकत्व रूप, साथा-

Page 284

'सुषमा' हिनदीव्याख्यासहिता ४२

रण धर्म को लेकर मुख और न्द्र मे उपमानोपमेय-भाव है। चन्द्र का आह्लादकत्व निश्चित और स्वाभाविक है, लेकिन मुख का आह्लादकत्व आरोपित और कृत्रिम है। अतः चन्द्र की अपेक्षा मुख न्यूनगुण होने के कारण उपमेय होता है और मुख की अपेक्षा चन्द्र अधिकगुण होने के कारण उपमान होता है। उपर्युक्त पद्य मे सौन्दर्यगर्विता के कोप का यही कारण है कि उसके प्रिय ने उसकी आंखों की अपेक्षा कमल को और वाणी की अपेक्षा सुधारस को उपमान अर्थात् अधिकगुण कहकर अक्षम्य अपराध किया। प्रियापराधसूचिका चेष्टा मान:। स च लघुर्मध्यमो गुरुश्। अल्पा- पनेयो लघुः, कष्टतरापनेयो मध्यमः, कष्टतमापनेयो गुरुः। असाध्यस्तु रसाभासः। अपरस्त्रीदर्शनादिजन्मा लघुः, गोत्रस्खलनादिजन्मा मध्यम:, अपरस्त्रीसङ्गजन्मा गुरुः। अन्यथासिद्धकुतूहलाद्यपनेयो लघुः, अन्यथा- वादशपथाद्यपनेयो मध्यमः, चरणपतनभूषणदानाद्यपनेयो गुरुः। नायिका की वह चेष् जो उसके प्रिय के अपराध को सूचित करती है मान है। मान कोप का ही एक भिन्न रूप है जो विशेष रूप से प्रिय पर होता है। नायिका का इतर कोप मान नही होता। वह मान या कोप अन्य आचार्यों के अनुसार दो प्रकार से उत्पन्न होता है-प्रणय से और ईर्ष्या से। प्रणयमान और' ईर्ष्यामान मान के दो भेद हैं। प्रियापराधजन्य नायिका का कोप रूप मान अपराध के अनुसार कम या अधिक होता है। जैसा अपराध होगा वैसा ही "मान होगा। इस प्रकार प्रियापराध के लघु, मध्यम और गुरु होने के कारण मान भी लघु, मध्यम और गुरु के भेद से तीन प्रकार का होता है। जो मान थोड़े की अफत्नसे दूर हो वह लधु होता है, जो कुछ अधिक कष्ट से दूर हो वह मध्यम और जो बहुत अधिक कष्ट के बाद हटाया जाय वह गुरु होता है। किस प्रकार का मान किस स्थिति में होता है और उसकी किस प्रकार शान्ति होती है इसकी भी मर्यादा बांधी गई है। जो मान किसी भी प्रकार से साध्य अर्थात शान्त न किया जा सके वह रसाभास हो जाता है। लघु, मध्यम, गुरु तक मान ठीक रहता है, फिर इस मर्यादा से आगे बढ़ा हुआ मान किसी प्रकार भी हटाया नही जा सकता। अतः वह अनुचित होने के कारण रसाभास हो जाता है। जैसा कि कहा है- अनौचित्याहते नान्यदू रसभङ्गस्य कारणम्। साहित्य में मान की भी एक सीमा निर्धारित है। उस सीमा से भी आगे बढ़ा हुआ मान फिर मान नहीं रह जाता। जैसा कि बाघा की एक प्रासंगिक उक्ति कही जाती है-'प्रणामान्तो मानः' अर्थात् मान की सीमा प्रणाम करने तक है। अपने अपराध से कुपित जायिका के चरणों पर, प्रिय द्वारा गिर कर प्रणाम करने से ही उसके मान को दूर करने के प्रकार की चरम सीमा है।। प्रणाम करने पर भी जो मान दूर न हो सका वही असाध्य होकर रसाभास बन जाता है और फिर किसी काम का नहीं रहता।

Page 285

रसमज्री

तीनों प्रकार के मानों का स्वरूप इस प्रकार है-परस्त्री की ओर लालायित दृष्टि से देखते हुए अपने प्रियतम को देखकर नायिका के हृदय में लघु मान होता है। या परस्त्री को अलंकृत करते हुए भी देखकर उसके मन में वही मान होता है। गोत्रस्खलन अर्थात् अपनी स्त्री के सामने आदर और प्रशंसा करते हुए परस्त्री के नाम आदि ले लेने से उसे मध्यम मान होता है। यह जानकर कि इसने परस्त्री के साथ सङ् किया है, नायिका के मन में गुरु मान होता है। इस प्रकार नायकापराध के तारतम्य से मान लघु, मध्यम और गुरु होता है। तीनों मानों के अपनयन के प्रकार भी अलग-अलग हैं। जैसे लघु मान को दूर करने के लिए नायक को चाहिए कि दूसरे प्रकार से हंसी-विनोद अथवा मनोरंजन की बातें करें, इस प्रकार लघु मान दूर हो जाता है।' मध्यम मान के दूर करने के लिए यह कहे कि मैंने ऐसा कभी नहीं किया है, अगर विश्वास नहीं होता है तो शपथ लेता हूं। इस प्रकार अन्यथावाद अर्थात् भाव बदल कर कहने से मध्यम मान इटता है। तीसरा मान जो नायक द्वारा परस्त्रीसङ्ग करने से उत्पन्न होता है। उसका हटना तभी सम्भव है जब नायक नायिका के चरणों पर गिरे या गहने आदि दे। इसे ही 'प्रणामान्तो मानः' कहा है। अपरस्त्रीदर्शनादिजन्मा यथा- स्वेदाम्वुभि: कचन पिच्छिलमेववङ्गं शातोदरि! कचन कमटकितं चकास्ति।। अन्यां विलोकयति भूषयति प्रियेऽपि मान: क दास्यति पदं तव तन्न विद्म: ॥ ३६॥। नायिका ने यह देखा कि उसका प्रिय अन्य स्त्री की और दृष्टिपात कर रहा है और उसे अलंकार भी पहना रहा है फिर भी वह आनुषंगिक कुतूहल के कारण नायक के उस अपराध पर ध्यान नहीं दे रही है, तब उसकी सखी ने उसे उपालम्भ देते हुए कहा-अरी क्षीण उदरवाली, तेरा प्रिय दूसरी सी पर दृष्टिपात कर रहा है और उसे आभूषण से अलंकृत कर रहा है और मैं यह देख रही हूँ कि यह तेरा अङ्ग अङ्ग कहीं पर स्वेदजल से आद्र हो रहा है और कहीं पर रोमाक्ित हो रहा है। ऐसी स्थिति में तेरा मान कहां प्रतिष्ठित् होगा ? अर्थात् तू मान कष धरिगी यह इमारी समझ में नहीं आया। तात्पर्य यह कि तेरा प्रिय तेरे सामने ही दूसरी स्त्री को देख रहा है और इतना ही नहीं उसे अलंकृत भी कर रहा है और तुझे इसका बिलकुल क्षोम ही नहीं, उल्टे न्तू बड़ी प्रसन्न हो रही है, तब तू मान कैसे कर सकेगी? इस प्रकार मान के उत्पन्न होने पर भी नायिका में अन्यथासिद्ध कुतूहल ने उस मान को हटा दिया और मान कसबे के खदले वह मसन्न हो रही है। मान के इस उदाहरण में मानवत्री या मानिन

Page 286

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

का भी निरूपण अर्थात् हो गया, अतः आचार्य ने मानवती का अतिरिक्त उहरण नहीं दिया। गोत्रादिस्खलनजन्मा यथा- यदूगोत्रस्खलनं तत्र भ्रमं यदि न मन्यसे ।। रोमालिव्यालसंस्पर्श शपथं तन्वि ! कारय ॥ ३७ ॥। गोत्रस्खलन का अपराधी नायक अपनी मानिनी प्रियतमा का अनुनय करता है- हे तन्वी, मैने जो सपत्नी का नाम ले लिया, अगर इसे तू मेरा भ्रम नहीं मानती तो अपनी रोमावली रूपी सर्प के स्पर्श के साथ तू मुझसे शपथ करा दे, मै शपथ ग्रहण के के लिए तैयार हूँ। निश्चय ही तेरे भ्रम से मेरे मुह् से तेरी सपत्नी का नाम निकल गया। नायक ने आन्तरिक प्रेम के कारण अपनी प्रिया के सामने उसकी सपत्नी का नाम ले लिया, यही उसका गोत्रस्खलनापराध हुआ। सपत्नी का नाम सुनते ही उसकी प्रिया मुंह फुला कर बैठ गई, तब उसने मनावन किया कि मैंने भ्रमवश उसका नाम ले. लिया। मै तेरी रोमावली के सर्प को छूकर भी शपथ ग्रहण कर सकता हूँ; अगर तू इस पर विश्वास करे। मै सवथा निरपराध हूँ। अपरस्त्रीसङ्गजन्मा यथा- दयितस्य निरीकष्य भालदेशं चरणालककपिअ्जरं सपल्याः। सुदृदशो नयनस्य कोणभासा श्रुतिमुक्ता: शिखरोपमा बभूवुः ॥ ३८ ॥ प्रिय के परस्रीसग जनित अपराध से गुरु मान करने वाली नायिका का स्वरूप उसकी सखी बता रही है कि नायिका ने अपने प्रिय के ललाट को सपत्नी के चरण में लगे आलता से रंगा देखा तो उसके नेत्रों के कोने की लाल कान्ति के फैलने से उसके (अथवा नायक के) कान की मोतियां रक्तमणि बन गईं। सपत्नी के चरणालक्तक राग से रंजित प्रिय के ललाट को देखकर नायिका ने अनुमान किया कि अवश्य ही यह उससे सद्ग करने गया होगा और उसके चरणों पर गिरा होगा। तभी तो उसके पैर का आलता इसके माथे पर लग गया है। यह अनुमान करते ही उसके आंखों में क्रोध की लाली भर आई। जब उसने कोप से भर कर टेढ़ी दृष्टि से पैर पर गिरते हुए नायक की ओर देखा तो उसके नेत्र की लाल किरणें उसके (या नायक के) कानों की सफेद मुक्ताओं में पड़ीं, जिससे वे रक्त्तमणि की भांति उद्भासित हो उठीं। एता: षोडशाप्यष्टाभिरवस्थाभि: प्रत्येकमष्टविधाः-प्रोषितभर्तृका, खण्डिता, कलहान्तरिता, विप्रलब्धा, उत्का, वासकसज्जा, स्वाधीन- पतिका, अभिसारिका, चेति गणनादू पतासामष्टाविंशत्यधिकशतं भेदा·

Page 287

४६ रसमख्लरी

भवन्ति। तासामप्युत्तममध्यमाधमभेद्गणनया चतुरधिकाशीतियुतं शत- त्रयं भेदा भवन्ति। इस प्रकार सब मिलकर १६ प्रकार की नायिकाएँ हुई। १३ प्रकार की स्वीया २ प्रकार की परकीया और १ प्रकार सामान्या। अब अवस्था या परिस्थिति के अनुसार प्रत्येक आठ प्रकार की होती है। सब मिलकर १२८ प्रकार की नायिकाएं हुई। इनका नायिकाओं के गुण अनुसार विभाग करने पर उत्तम, मध्यम और अधम के भेद से सब भमिलकर।नायिकाओं के १८४ भेद हो जाते हैं। उन्ही के ग्रन्थों में उपर्युक्त नायिकाभेद की संख्या आचार्य भानुदत्त के अनुसार है। अन्य आचार्यों ने भी इसको विस्तृतरूप में लिखा है। दशरूपककार प्रभृति आचार्य परकीया के अवस्था-अनुसार तीन ही भेद मानते हैं-उत्का, अभिसारिका और विप्रलब्धा। साहित्यदर्पण की विवृति टीका में परकीया के स्वाधीनपतिका आदि अतिरिक्त पांच भेदों के न होने के हेतु का उल्लेख है। विवृतिकार का कहना है 'परकीया इसलिए स्वाधीनपतिका नहीं हो सकती कि उसके पास नायक निरन्तर नहीं रह सकता। अगर वह अपने नायक को निरन्तर अपने पास रखती हैं तो उसका परपुरुष से मिलन कैसे सम्भव हो सकेगा? परकीया को यह ईर्ष्या क्यों होगी कि उसका, पत्ि, परनायिका से सङ् करता है, क्योंकि वह तो स्वयं परपुरुषगामिनी है, अतः वह खण्डिता भी नहीं हो सकती। परकीया का कलहान्तरिता भी होना इसलिए सम्भव नहीं कि उसका नायक अगर नायिकान्तर से सज्ग करता है तो इस दोष के कारण वह उसका त्याग कर देती है। इस प्रकार प्रोषितभर्तृका भी वह नहीं हो सकती, क्योंकि नायक के विदेश जाने पर काम से वह दुःखात तो होती नहीं। उसे तो नायक के विदेश जाने से परपुरुष से निर्बाध मिलने का अवसर प्राप्त हो जाता है। वह वासकसव्जा भी नहीं हो सकती, क्योंकि वह नायक के आगमन की प्रतीक्षा में वासगृह को सजा कर नहीं बैठती।' विवृतिकार के तर्कों से रसमंजरी के सुरभि-टीकाकार महोदय सद्मत नहीं। उनका कहना है कि परकीया के उदाहरणों की समीक्षा करने पर ये भी अवस्थाएं असम्भव नहीं हैं। परकीया में इस प्रकार के वैषम्य का कोई बीज नहीं। रसमअ्जरीकार की उपर्युक्त संख्या के अतिरिक्त भी बहुत अधिक विस्तार करके आचार्यों ने इस क्रम को बढ़ा दिया है। ३५४ प्रकार की नायिकाये दिव्य, अदिव्य, और दिव्यादिव्य के तीन भेद से गुणित करने पर १०६२ प्रकार की हो जाती हैं। पुनः उद्धता, उदात्ता, ललिता और शान्तिका के रूप में चतुर्धा विभाग से गुणन करने पर ४२४८ प्रकार की होती हैं। पुनः अक्षता, क्षता, यातायाता और यायावरा के रूप में चतुर्धा विभाग से भुगन करने पर १६९९२ भेद हो जाते हैं। फिर उनका पझमिनी, चित्रिणी; शखिनी और इस्तिना के रूपों नें चतुर्भी विभाग करने परी चतुर्गुणित भेद ६७९६८ हो : जोते हैं।

Page 288

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

पुनः कफिनी, वातुला, और पित्तला के प्रकृति के अनुसार त्रिविध भेद से गुणन करने पर २०३९०४ भेद हो जाते हैं और फिर उनका नायिका, प्रतिनायिका, उपनायिका, अनु- नायिका के रूप में चतुर्धा विभाग से गुणन करने पर नायिकाओं के ८१५६१६ सङ्कलित भेद हो जाते हैं। ये समस्त भेद परकीया के तीन ही भेद माननेवाले आचार्यों के अनुसार हैं। यत्तु-एतासां दिव्यादिव्योभयभेदेन गणनया द्विपञ््ाशदधिकशत- युतं सहस्रं भेदा भवन्ति, दिव्या इन्द्राण्यादयः, अदिव्या मालत्याद्य:, दिव्यादिव्याः सीतादय इति। तन्न, अवस्थाभेदेनैव नायिकानां भेदात्। जातिभेदेन भेदस्वीकारे नायकानामप्येवमानन्त्यं स्यात्। तथा भेदा नायकानामपि सन्ति। दिव्या इन्द्राद्यः, अदिव्या माधवादयः, दिव्या- दिव्या रामाद्य इति। रसमञ्जरीकार आचार्य भानुदत्त पूर्वोक्त ३८४ प्रकार की नायिका दिव्य, अदिव्य और दिव्यादिव्य के त्रिविध भेद से ११५२ प्रकार की नायिकाओं की कल्पना को ठीक नही मानते। उनका कहना है कि नायिकाओं के भेद-प्रभेद की गणना उनकी अवस्था के भेद से ही होनी चाहिए। अगर जातिभेद के अनुंसार गणना करते हैं तो नायिकाओं के समान नायकों का इसी प्रकार अनन्त भेद-प्रभेदों की कल्पना करनी पड़ेंगी। दिव्य जाति की नायिकाऍ जैसे इन्द्राणी आदि हैं उसी प्रकार इन्द्र आदि दिव्य नायक होंगे। अदिव्य नायिका मालती आदि और अदिव्य नायक माधव आदि और इसी प्रकार दिव्यादिव्य नायिका सीता आदि और दिव्यादिव्य नायक राम आदि। इस प्रकार के भेदों को न मानने के कारण यही जान पड़ता है; कि जातिभेद के अनुसार नायिका की भाँति नायक भी खण्डित आदि कल्पित होंगे, जो रसास्वाद की दृष्टि से किसी अर्थ में भी उचित नहीं। अतः पहले ही जातिगत भेदों को नहीं मानना ही ठीक है। यद्यपि मुग्धाया यथा धीरादिभेदाभावः तथाविधप्रज्ञासामग्रथ भावात्, तथाऽत्राप्यष्टविधत्वाभावो भवितुमर्हृति । तथाऽपि प्राचीनलेखा- तुरोधेन नवोढामालम्ब्यैते भेदा अवगन्तव्याः । धीरादिक भेद जैसे मुग्धा में नहीं होते, क्योंकि वह बिल्कुल नासमझ या नावालिग रहती है उसी प्रकार उपर्युक्त अवस्थानुसार आठ भेद भी मुग्धा के नहीं होने चाहिए। इस पर रसमज्जरीकार का समाधान यह है कि प्राचीन आचार्य अब तक इस प्रकार के भेद करते आए हैं। एकमात्र उन्हीं के अनुरोध से नवोढा या विश्रब्ध नवोढा सुग्धा को लेकर ही इन भेदों को समझना चाहिये।

Page 289

रसमख्जरी

प्रोषितभर्तृका- देशान्तरगते प्रेयसि सन्तापव्याकुला प्रोषितभर्तृका। उत्का-कलहान्तरिता-विप्रलब्धानां पतिर्देशान्तरगतो न भवतीति न तत्रातिव्याप्तिः । अस्याश्र्ेष्टा दशावस्थाः, तास्त्वग्रे वत्त्यन्ते। जिसका प्रिय धन कमाने या अन्य किसी कारण से देशान्तर चला जाय और वह उसके विरहजन्य सन्ताप से व्याकुल हो उसे प्रोषितभर्तृका कहते है। प्रोषितभर्तृका को ही विरहिणी या पथिकवनिता भी कहते हैं। यहाँ प्रिय से तात्पर्य कान्त से है, विवाहित पति से नहीं, अन्यथा परकीया और सामान्या के रूप में प्रोषितभर्तृका का संग्रह नही हो सकेगा। जैसा कि प्रतापरुद्रीयकार विद्यानाथ ने भी कान्त शब्द का प्रयोग किया है-'देशान्तरगते कान्ते खिन्ना प्रोषितभतृका ।' शरृङ्गारमज्ञरीकार 'प्रोषित' शब्द में भूतार्थक प्रत्यय नहीं मानते। उनके अनुसार त्रैकालिक प्रवास के अर्थ में क्त प्रत्यय हुआ है। अतः जिसका प्रिय प्रवास कर चुका है, या प्रवास कर रहा है अथवा प्रवास करनेवाला है इन त्रिविध प्रकार की नायिकाओं को प्रोषितभर्तृका या प्रोषितपतिका कह सकते है। इसी क्रम से प्रोषितभर्तृ का नायिका तीन प्रकार की होती है-प्रोषितपतिका, प्रबसत्पतिका और प्रवत्स्यत्पतिका। रसमजरीकार का उपर्युक्त लक्षण भूतार्थ प्रवास के अर्थ के अनुसार ही है-प्रोषितः देशान्तरं गतः भर्ता कान्तः यस्याः सा प्रोषितभतृका। उत्का, कलडा- न्तरिता और विप्रलब्धा नायिकाएँ भी सन्ताप से व्याकुल रहती हैं, लेकिन उनका प्रिय् प्रोषित अर्थात् देशान्तर गया हुआ नहीं होता। अतः रसमजरीकार के उपयुक्क्त लक्षण की उनमें अतिव्याप्ति नहीं है। अभिलाष आदि [अवस्थायें प्रोषितभर्तृका नायिका की चेष्टा या व्यापार हैं। उनका वर्णन आचार्य इसी अ्रन्थ में आगे करेंगे। सुग्धा प्रोषितभर्तृका यथा- दुःखं दीर्घतरं वहन्त्यपि सखीवर्गाय नो भाषते शैवालैः शयनं सृजन्त्यपि पुनः शेते न वा लज्जया। कण्ठे मद्गद्वा चम्ति दशा धत्ते न बाष्पोदकं सन्तापं सहते यवम्बुजमुखी तदू वेद चेतोभवः॥३६॥ बह प्रियतम के विदेश चले जाने के दुःख का भारी बोझ धारण कर रह्ी है, फिर भी अपने सखियों में अंह तक नहीं करती। उसे इतना अधिक सन्ताप हैं कि वह शैवाल का सेज बज़ाती हुई भी लाज के मारे न सोती है। उसके मन में इतनी अधिक वेदना है कि उसका गला रूँघ जाता है, लेकिन आँखों में आँसू नहीं आते। इस प्रकार कमळ की तरह सुखवाली नायिका मन ही मन जो सन्ताप सहती है उसे एक- मात्र कामदेव ही जान सकता है, क्योंकि वह मन से उत्पन्न होता है 'और उसके

Page 290

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता समस्त सन्तापों का केन्द्र मन ही है। अतः कामदेव के अतिरिक्त उसका दुःख कौन जान सकता है ? नायिका मुग्धा होने के कारण लज्जा से अत्यन्त अभिभूत है। वह प्रिय के विरह- जन्य सन्ताप को पूर्णतया सहन करके भी उसे किसी तरह भी व्यक्त नहीं होने देती। सन्ताप शमन के उपाय भी करती है, लेकिन उनका प्रयोग नहीं कर पाती। विरहिणी के लिए शैवाल की शय्या पर सोना सन्ताप के प्रशमन के लिए आवश्यक उपाय है, वह लज्जा के मारे इतना मी नहीं कर पाती। अगर उसका सन्ताप कोई जानता है वह एक ही कामदेव है जो उसके चित्त में ही उत्पन्न होकर रहता है, दूसरा नहीं। जैसे सूर्य के आतपजन्य सन्ताप से कमल मुरझा कर सूख जाता है वही दशा उसके कमलसदृश मुख की हो रही है। वह भी मुरझा कर दिन-पर-दिन सूखा जा रहा है। इस प्रकार यह मुग्धा प्रोषित्तभर्तृका हुई। मध्या प्रोषितभतृका यथा- वासस्तदेव वपुषो वलयं वदेव हस्तस्य सैव जघनस्य च रत्नकाख्ी। वाचालभृङ्गसुभगे सुरभौ समस्त- मद्याधिकं भवति ते सखि! किं निदानम् ॥४०॥ अरी सखी, तेरे शरीर का वस्त्र जो पहले था अब भी वही है, हाथ का वलय भी कोई दूसरा नहीं है और तेरे जघन की रत्नकाक्री (मणि की बनी हुई करधनी) भी वह्ी है जिसे तू पहले भी पहना करती थी, आज जो इस सुहदावने वसन्त काल में जब चारों ओर भौंरों की गुजार सुन पड़ रही है, न जाने क्या कारण है कि तेरे लिए सब चीज अतिरिक्त या अनावश्यक हो गई है? नायिका के प्रोषितमर्तका होने के कारण प्रिय की विरह्ावस्था में उसे पह्नने-ओढ़ने की सारी वस्तुओं को भारभूत समझना स्वाभाविक है। वसन्त के समय में भी उन वस्त्र 'और आभूषणों का क्या उपयोग जब कन्ता विदेश गया है। उसे सब कुछ भार-सा लग ररिहा है। उसकी सखी के मन में उसमें इस प्रकार के आकस्मिक परिवर्तन को देख कर प्रश्न का होना स्वाभाविक है। नायिका अपनी विरहव्यथा के चिह्नों का संवरण न कर सकी, उसकी सखी ने सब कुछ देख लिया। इसलिए उसमें लज्जा और काम के समान रूप से अवस्थित होने के कारण वह मध्या प्रोषितभतृका हुई। मुग्धा तो लज्जा से इतनी अभिभूत रहती है कि सखी को उसका विरह्-सन्ताप का समझ पाना कठिन है। वह उससे कहने भी नहीं जाती। मध्या में उसका विरह्-सन्ताप व्यक्त हो जाता है। ४ र० म०

Page 291

५० रसमख्जरी

प्रौढा प्रोषित भर्तृका यथा- माला बालाम्बुजदलमयी मौक्तिकी हारयष्टि: काश्बी याते प्रभवति हरौ सुभ्नवः प्रस्थ तैव। अन्यद् ब्रूम: किमिह धमनी वर्तते वा नवेति जञातुं बाहोरहह वलयं पाणिमूलं प्रयाति।।४१।। प्राण-प्रिय कृष्ण के मथुरा प्रस्थान करते ही सुभ्रू राधा की नये-नये कमलों की माला, मुक्ता की बनी हारयष्टि और करधनी ने भी प्रस्थान किया, अर्थात कृष्ण के बिछुड़ते ही राधा ने कमल का माला मोती का हार और काश्ी उतार कर रख दिया। राधा की विरह-दशा के सम्बन्ध मे हम और क्या कहें? उसके साथ में धमनी-नाड़ी चल रही है अथवा नही-मानों यह जानने की उत्सुकता से उसका वलय हाथ से नीचे पहॅुॅच गया है। राधा की यह दशा किंप्रयुक्त है यह सखी को विदित हैं। वह जानती है कि प्रियतम श्रीकृष्ण के मथुरा चले जाने से यह विरहिणी हो गई है। सखी को यह विदित होना राधा के प्रौढात्व को सूचित करता है। यह स्थिति मुग्धा और मध्या के उपरोक्त उदाहरण में नहीं है। सुग्धा की विरद्दशा तो किसी भी प्रकार व्यक्त ही नहीं है। मध्या की सखी उसकी अवस्था देखकर यह जानना चाहती है कि वह क्यों ऐसी होती जा रही है। प्रीढा या प्रगल्भा राधा की सखी को सब कुछ मालूम है। राधा की विरछ- दशा इतनी अधिक बढ़ गई है कि कृश हो जाने के कारण वलय बादुमूल से खिसककर नीचे आ गया है। परकीया प्रोषितभतृका यथा- श्वश्रः पद्मदलं ददाति तद्पि भ्रूसव्ज्ञया गृह्यते सदो मर्मरशङ्कया न तु तया संस्पृश्यते पाणना। यातुर्वाचि सुहृद्रणस्य वचसि प्रत्युत्तरं दीयते ! श्वासः किन्तु न मुच्यते हुतवहकूर: कुरजीदृशा ॥ ४२॥ सास किसी प्रयोजन से जब मृग की भांति नेत्रों वाली उस नायिका को कमल का पत्र अर्पित करती है तो वह उसे मोह की चेष्टा से हीस्वीकार करती है, अपने हाथ से नहीं छूती, वह इस डर सेकि प्रियाके विरहजन्य अधिक सन्ताप के कारण छूनेमात्र ' से वह कहीं सूखकर ममर न हो जाय। यदि यह उसे पता चल जाय कि यह किसी अपने प्रिय के विरद से सन्तप्त है तो भारी अनर्थ होमा। जब उससे उसकी देवरानी कुछ सूछती है या सखियां कुछ कहती हैं तो उनका वह प्रत्युत्तर भी देती है, किन्तु अग्नि के समान अपनी क्रूर सांस नहीं छोडती। अन्यथा उन्हें, भी इसके विरह्जन्य सन्वाप विद्रित हो जायगा।

Page 292

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ५१

नायिका किसी पत्यतिरिक्त पुरुष में अनुराग करती है। इस समय वह स्नेही देशान्तर चला गया है। अतः नायिका उसके विरह्जन्य सन्ताप के कारण अधिक कष्ट की अवस्था में है। अपनी सास, देवरानी और सखियों के सामने यह व्यक्त नहीं होने देना चाहती कि वह इन दिनों विरहिणी की स्थिति में रहती है। किसी को उसका परपुरुषानुराग विदित नहीं है। सास के द्वारा कमल के पत्ते के दिए जाने पर भी वह अपने हाथ से उसे नहीं स्वीकार करती। उसे डर है कि कहीं मैरे छूते ही यह सूख गया तो सास को मुझ पर सन्देह हो जायगा। इसी प्रकार वह अपनी देवरानी और सखियों के समक्ष भी अपने सन्ताप को व्यक्त नहीं होने देती। सामान्यवनिता प्रोषितभर्तृका यथा- विरहविदितमन्तः प्रेम विज्ञाय कान्तः पुनरपि वसु तस्मादेत्य मे दास्यतीति । मरिचनिचयमदणोर्न्यस्य बाष्पोदबिन्दून् विसृजति पुरयोषिद् द्वारदेशोपविष्ठा।।४३।। वेश्या अपने द्वार पर बैठकर देशान्तर से लौटने वाले अपने कामुक की प्रतीक्षा कर रही है। वह अपनी आंखा में मरिच लगाकर टरटर आंसू बहा रही है। यह इसलिए है कि जब कामुक अपनी प्रतीक्षा में द्वार पर बैठकर रोते हुए मुझे देखेगा तो अपने वियोग में मुझे विरहिगी समझ कर अपने प्रति मेरे आन्तरिक अनुराग समझ कर पहले की भांति फिर भी आकर धन देगा। यह प्रोषितभर्तका वाराङ्गना कामुक की प्रतीक्षा में अपने द्वार पर बैठकर आंसू बहा रही है और आनेवाले कामुक को इस अभिनय से सूचित करना चाहती है कि उसका उसके प्रति आन्तरिक अनुराग है। यह उसके आन्तरिक अनुराग का प्रदर्शनमात्र ही है। आंखों मे मरिच ठंसकर विरहजन्य दुःख की व्यंजना भी कामुक को आकृष्ट करने की अद्सुत कला है। यह उसका अभिनय एकमात्र धन प्राप्ति के उद्देश्य से है। जैसा कि सामान्य वनिता का स्वरूप आचार्य ने कहा है- वित्तमान्रोपाधिकसकलपुरुषानुरागा सामान्यवनिता। खणडता- अन्योपभोगचिह्नितः प्रातरागच्छति पतिर्यस्याः सा खण्डिता। प्रातरित्युपलक्षणम्। अस्याश्चेष्टा अस्फुटालाप-चिन्ता-सन्ताप- निश्श्वास-तूष्णीम्भावाऽश्रुपाताद्यः । परस्त्री के सम्भोग से चिह्नित होकर प्रातःकाल जिसका पति आकर मिलता है उस नायिका को खण्डिता कहते हैं। खण्डिना के मन नें ईर्ष्पा उतन्न होती है कि मुझे छोड़कर

Page 293

५२ रसमश्जरी

यह परस्त्री का संसग करके आया है। परस्त्रीसम्भोग-चिहित होकर नायक प्रातःकाल ही आता है यह आवश्यक नहीं। यहां प्रातःकाल उपलक्षणमात्र है। प्रायः ऐसी स्थिति प्रातः काल में ही सम्भावित है, इसलिए आचार्य ने खण्डिता के लक्षण में प्रातःकाल का निर्देश किया है। कालिदास ने मेधदूत में भी प्रातःकाल ही खण्डिताओं का उल्लेख किया है- तस्मिन् काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां शान्ति नेयं प्रणयिभिरतो वत्मं भानोस्त्यजाशु। अर्थात् हे मेध ! तू उदित होते हुए सूर्य का मार्ग प्रातःकाल ही छोड़ देना, क्योंकि उस समय परस्त्री से मिलकर पहॅचे हुए प्रेमी अपनी खण्डिता पत्नियों को मनाकर उन्हें चुप कराएंगे। खण्डिता के निरूपण प्रसंग में शृङ्गारमंजरीकार ने रसमंजरीकार के उपर्युक्त लक्षण को न मानते हुए कहा है कि जो नायक के अपराध सुनती है और जिसके पति उसका अनादर कर के अन्य में आसक्त हो जाता है ऐसी नायिकाओं को भी खण्डिता कहते है। इन दोनों में रसमंजरीकार का लक्षण व्याप्त नहीं होता। शङ्गारमंजरीकार का कहना है कि 'खण्डिता' के स्वरूप का निर्धारण करते हुए उसके नाम के अनुकूल कल्पना करनी चाहिए। खण्डिता शब्द में 'खण्ड' शब्द शकल अर्थ का वाचक है, तात्पयं यह कि खण्डिता शककीकृतप्रेमवती नायिका होती है (तारकादिभ्य इतच्)। शृङ्गारमंजरीकार के अनुसार शरक्गारानुकूलकोपवती नायिका को खण्डिता कहते हैं। यह कोप चार प्रकार से उत्पन्न होता है। जो भी कोपजन्य नायिका- भेद हैं वे खण्डिता के अन्तर्गत ही होते हैं। कोप की उत्पत्ति होते ही नायिका खण्डिता हो जाती है। मान करनेवाली नायिका को मानवती कहते हैं और वक्रोक्ति अकि का प्रयोग करनेवाली को धीरा अधीरा और धीराधीरा कहते हैं। जो नायक के परोक्ष में सखियों के समक्ष कोप प्रकट करती है उसे अन्यसम्भोगदुःखिता कहते हैं। अगर कोई यह कहे कि कलहान्तरिता नायिका में पूर्व अवस्था में कोप होने के कारण यह क्यों नहीं खण्डिता के अन्तर्भूत है ? पूर्वपक्षी का यह कहना इसलिए ठीक नहीं कि कोप के उपशम होने के पश्चात् ही कलहान्तरिता होती है। उस समय कोप किसी अंश में नहीं रहता, जैसा कि कलहान्तरिता का शब्दार्थ है-कलहेन अन्तरं यस्याः सा, अथवा कलहेन अन्तरिता कलहान्तरिता, अन्तरिता अर्थात् व्यवहिता। कीप की अवस्था में वह खण्डिता ही होती है, किन्तु कोप के उपशम हो जाने के पश्ात वह कलहान्तरिता, की स्थिति में खण्डिता नहीं रह जाती। प्राचीनों के अनुसार अपराध से नायक-नायिका के हृदय में उत्पन्न होनेवाले कोप को मान कहते हैं। यह पक्ष ठीक नहीं, क्योंकि. इस प्रकार खण्डिता भी मानवती हो सकती है। मान ही कोप नहीं। कोप द्वारा उत्पन्न मौन को मान कहते हैं या कोप की चेंष्टा को मान कहते हैं। कुछ अन्थकार मानवती धीरादि खण्डिता भेद को पृथक बताकर भरतमुनि के उदाहरणानुसार वैमनस्य, ध्यलीक, विप्रिय और मन्यु को मान के कारणों में परिगणन करते हैं। इनसे उत्पन्न ईर्ष्या वाली नाविका खण्डिता होती है। प्रिय के अन्यस्त्री से संसक्त हेने पर उत्पन्न हुआ

Page 294

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ५३

मनःक्षोभ ही वैमनस्य आदि है। उस मनःक्षोभ से कोप और कोप से मानादि चेष्टाएं होती हैं। रस के अनुकूल न होनेवाले कोप का यहां उपयोग नहीं है। प्रणयकोप केवल विनोद के लिए होना है. अतः ईर्ष्यादि के प्रकरण में उसका उल्लेख नहीं किया। खण्डिता के पांच भेद होते है-मानवती, धीरा, अधीरा, धीराधीरा तथा अन्यसम्भोग- दु.खिता। ईर्ष्यागर्विता को अन्यसम्भोग दुःखिता के भेद में लिखते है। अतः खण्डिता के छः भेद हुए। सुग्धा में अनुराग का प्राबल्य नहीं होता, इसलिए खण्डिता-भेद को उसमें नहीं लिया। इस प्रकार श्रङ्गारमंजरीकार धीरादिक भेद (मानवती आदि) को खण्डिता के भेद में ही मानते हैं। भानुदत्त ने इस प्रकार का कोई भेदक विचार नहीं किया। खण्डिता की चेष्टाएं-नायिका जब प्रिय के शरीर पर पर-स्त्रीसम्भोग के चिह्न देखती है तब उसकी वाणी स्फुट होकर उसके मुह से नहीं निकल पाती। उसकी आवाज जैसे रुँध जाती है। अस्फुटालाप को वैस्वर्यं भी कहते हैं। नायक के इस अपराध से वह् अत्यन्त चिन्तित हो जाती है। उसका सन्ताप बढ़ जाता है। जोर से सांस लेने लगती है। मौन हो कर केवल आंसू बहाती है। इत्यादि चेष्टाएं खण्डिता नायिकाओं में देखी जाती हैं। मुग्धा खण्डिता यथा- वक्षः किमु कलशाङकितमिति किमपि प्रष्टुमिच्छन्त्याः। नयनं नवोढसुद्दशः प्राशेशः पाणिना पिद्धे ॥ ४४॥ यह आपकी छाती पर कलश का चिह्न कैसा दिखाई दे रहा है ? ( अर्थात् कलश सदृश अन्यनायिका के स्तनों का कुंकुम इस में कैसे लग गया है?) नवोढा नायिका इस प्रकार कुछ प्रश्न की इच्छा ही कर रही थी कि उसके प्राणेश ने झट उसकी आंखें हाथ से मूंद दी, जिससे वह न समझ पाये कि यह चिह्न किसी नायिका के आलिङ्गन करने के कारण है। नायिका सुग्धा की तीसरी स्थिति नवोढा हो गई है। लज्जा और भय के कारण इस प्रकार की शंका के उत्पन्न होने पर भी वह प्रश्न की इच्छामात्र कर रही है, न कि प्रश्न करती है। चतुर नायक ने प्रश्न करने की स्थिति तक उसे पहुँचने न दिया और उसकी आंखे मूंद कर उसकी इच्छा के ऊपर निकलते हुए प्रवाह को जैसे धक्का देकर रोक दिया। ऐसी स्थिति में अपने प्राणेश के प्रति वह बाह्यरूप से कुछ भी नहीं व्यक्त कर पाती। लेकिन उसका शंकाकुल मन बार-बार उसे कुरेदता है। इस पकार यह सुग्धा खण्डिता नायिका हुई। मध्या खणिडता यथा- वक्षोजचिह्नितमुरो दयितस्य वीक्य दीर्घ न निश्श्वसिति जल्पति नैव किश्वित।

Page 295

५४ रसमञ्जरी

प्रातर्जलेन वदनं परिमार्जयन्ती बाला विलोचनजलानि तिरोदधाति॥४५॥ प्रिय जब प्रातःकाल घर लौटा तो नायिका उसके वक्ष को परस्त्री के स्तन से चिह्नित देख कर दोर्ध निश्श्ास छोड़ने लगी और मुँद्द से कुछ भी नहीं कहा। प्रिय के इस दुःसह अपराध से जो उसकी आंखों में आंसू छल-छल भर आए उन्हें जल लेकर मुंह धोने के बहाने तिरोहित करने लर्गी, जिससे यह व्यक्त न हो कि रो रही है। मुग्धा की भाति स्तन के चिह्न मे कलश के चिह्न की प्रतीति मध्या को नहीं होनी, बल्कि उसे निश्चय है कि किसी के गाढ परिरम्भ के कारण ही इस के वक्ष पर ऐसा चिह्न है। फिर भी वह उसका दयित है, अकस्मात् फूट पढ़ना कि उसने परस्त्री के साथ सम्पर्क किया है, उसके लिए कहा तक उचित है? वह केवल इसको मन ही मन समझ कर चुप हो रह्ी, लेकिन मन की ज्वाला तो कोई न कोई अपना विकृत रूप दिखा कर ही रहेगी। इसके कारण दीर्घ निश्वास और आंखों में आंसू तक बह किसी प्रकार सीमित रहा। प्रातःकाल सोकर उठने के पश्चात् दीर्घ दिश्वास का होना स्वाभाविक है, इस लिए तो उसका आन्तरिक संघर्ष जो दीर्ध निश्वास के रूप में तत्काल अभिव्यक्त हो रहा है छिप सकता है, किन्तु आंखों के आसू का अपलाप कैसे सम्भव ह? तब उसने अपना मुह धोकर अपने आंसुओं को अन्तमुक्त किया। इस प्रकार यह समानलज्जामदना मध्या खण्डिता हुई। प्रौढा खसडता यथा- मामुद्रीक्य विपक्षपत्मलहशः पादाम्बुजालक्तक- रालिप्ताननमानतीकृतमुखी चित्रार्पितेवाभवत्। रूक्षं नाकतवती न वा कृतवती निश्श्वासकोष्णे दशौ प्रातर्मेङ्गलमङ्गना करतलादादर्शमादशयत्।।४६।। कोई नायक परस्तीसङ्गमापराध करके प्रातःकाल घर लौटा हुआ अपनी नायिका से अत्यन्त लज्जित किया गया। वह अपने मित्र से उस घटना को सुनाने लगा- जब उसने देखा कि मेरा मुंह अन्यखती के चरण के आलते से रंगा हुआ है तो वह इस प्रकार ठिठक गई, मुंह नीचा कर लिया, मानों चित्र में किखित हो। उसने खरी खोटी कुछ न सुनाई और न निःश्वास से आँखें लाल कीं, बस प्रातःकाल मजल सूचित करने के. लिए दर्पण सामने कर दिया। दूसरी नायिका से मिलकर नायक के प्रातःकाल घर लौटने पर नायिका ने देखा कि उसका सुहद चरण के आलते से रंगा हुआ है। उसने सोचा कि हो न हो यह

Page 296

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

आज रात मे सपत्नी के पैर पड़े होंगे अथवा कोई ऐसा रतबन्ध किया होगा, जिससे उसके चरणों का आलता इसके मुंह में पुत गया है। वह स्तब्ध हो गई जैसे चित्रार्पित हो। उसने मुह नीचा कर लिया। भुह नीचा करने का तात्पर्य यह था कि ऐसे अक्षम्य अपराध करनेवाले का मुंद देखना भी एक अपराध है, हाय! मुझ गुणवती को छोड़कर इसने उस गुणहीना में अनुराग किया। इसे थोड़ा भी विवेक नहीं। या वस्तुतः क्या मुझसे भी वह अधिक सुन्दरी है? जिस कारण मुझे छोडकर यह उसमें आसक्त हुआ। इस सन्देष से वह सिर झुकाकर अपने अङ्गों को देखने लगी। वह कुछ न बोली और न लाल हुई, केवल उसने अपना दर्पग उसके सामने रख दिया कि वह अपने अपराध का निर्णय स्वयं कर ले। ऐसे शठ से कुछ कहना भी बेवकूफी के सिवा कुद नहीं। नायिका के मन में यह शक्का थी कि अगर इसे तमककर खरी खोटी सुनाती हूं मुझपर बिग्रड जायगा। इसलिए यह अपने अपराध का निर्णय स्वयं कर ले तो अच्छा है। प्रातःकाल दर्पण में मुंह देखना मङ्गल माना जाता है। नायिका ने इस मंगल के बहाने अपना अभिप्राय व्यक्त किया और नायक को लज्जित किया। परकीया खण्डिता यथा- कान्तं निरीदय वलगाद्कितकण्ठदेशं मुक्तास्तया परभिया परुपा न वाच:। दूतीमुखे मृगद्दशा स्खलद्म्बुपूरा दूरात्परं निदधिरे नयनान्तपाताः॥४७॥ प्रसंग यह है कि नायिका ने दूती को अपने प्रिय को संकेत पर पहुँचाने के लिए रात में उसके पास भेजा। वह रात को उसे न लाकर प्रातःकाल साथ में लेते हुए पहुँची। तब नायिका ने देखा कि उसके प्रिय के कण्ठ में बाद्ु के वलय का चिह्न पडा है। सम्भव है किसी वलयवाकी ने कसकर इसका कण्ठाशलेष किया हो। दूसरे लोगों को यह बात न मालम हो इस डर से उसने यह देखकर भी बाणी का प्रयोग नहीं किया। नायक को साथ लिये दुए दूनी जो आ रही भी उसके मुख में ही उस मृगाक्षी ने आँखों में ऑमू का प्रवाह बहाते हुए दूर ही से देर तक कटाक्ष भरी दृष्टि से देखा। नायिका के मन में हुआ कि जब इसके कण्ठ में वलय का चिह्न है तो निश्चय ही किसी सी ने आज की रात इसका कण्ठालिङ्न किया होगा। तत्काल उसने दूती की ओर देखा जो आ रही थी। उसकी आँखों में जल भर आया और तिरछी दृष्टि से उसने दूती की ओर देखा। तात्पर्ये यह कि उसे सन्देह हुआ कि इसने ही यह गड़बडी की होगी। लेकिन नायिका परकीया होने के कारण बात के व्यक्त हो जाने के डर से मन ही मन कुढ़कर रह गई।

Page 297

५६ रसमञ्जरी

सामान्यर्वानता खसिडता यथा- उरस्तव पयोधराङ्कितमिदं कुतो मे क्षमा ततो मयि निधीयतां वसु पुरा यदङ्गीकृतम्। इति प्रचलचेतसः प्रियतमस्य वारख्तिया क्वणत्कनककङ्कणं करतलात् समाकृष्यते ॥। ४८।। 'अरे शठ, तेरे वक्ष पर किसी के स्तनों का चिह्न दिखाई दे रहा है, अवश्य तूने दूसरी का आलिङ्गन किया है। मैं कैसे इस तेरे अपराध को सह सकती हूँ। अब रास्ता यही है कि पहले तूने जितना द्रव्य देने के लिए स्वीकार किया है उसे मेरे पास रख दें।' इस प्रकार चक्चल चित्तवाले प्रियतम के हाथ से वेश्या ने उसका बजता हुआ सोने का कक्कण खींच लिया। किसी दूसरे के पास रात बिताकर कामुक नायक पुनः अपनी वेश्या के पास पहुँचा है। दूसरी के पास उसके जाने का कारण सम्भवतः यह था कि पहली ने कुछ ज्यादा मांग की थी। उसके फिर पहुँचते ही उसके वक्ष पर दूसरी के रतनों का लगा डुआ कुङ्कुम देखकर वह उसपर झपट पडी। तब उसने पहले जो तगादा किया था उसे ही फिर दुहराने लगी और उसके हाथ का कक्कण जबर्दस्ती खींचकर निकालने लगी। रसमअ्जरी के सुरभि टीकाकार ने लिखा है कि कुछ लोग अन्तिम चरण में 'करतलात' के स्थान में 'करतल' पाठ मानकर 'क्वणत्कनककक्कणं' को इसका विशेषण कहते हैं। लेकिन करतल के आकर्षण से कहीं अच्छा करतल से ककण का आकर्षण लगता है जो- वेश्या के लिए सवथा उचित है। क्योंकि वेश्या की दृष्टि निरन्तर कामुक के धन पर रह्ती है। यहाँ भी वह उसके हाथ से कक्ण खींच लेना चाहती है; न कि उसका हाथ ही खींचती है। कलहन्तरिता यथा- पतिमवमत्य पश्चात्परितप्ता कलहान्तरिता।

पति के अपमान करने के बाद जो फिर अपने किये पर खेद प्रकट करती है उसे कलहान्तरिता कहते हैं। उससे कर हो जाता है कि उसके अपमान कर देने से उसका प्रियतम उस पर रुष्ट हो गया है। कलहान्तरिता की स्थिति खण्डिता के बाद आती है। 'कळशन्तरिता' व्युत्पप्ति ऊपर कही गई है-कलहेन अन्तरं यस्या: सा, अथवा कलहेन अन्तरिंता व्यवहिता कलहान्तरिता। सुरभिकार का कथन हैं कि उपर्युक्त लक्षण में 'पश्वाक मद का उपादान ठीक नहीं, क्योंकि 'अवमत्य' में क्यप् प्रश्यय से ही परिताप का पश्चमत होना स्पष्ट है। दूसरे परिताप तो पश्चाद हेता ही है यह प्रसिद्ध है, उसके लिए 'पश्चात्' का उपादान व्यर्थ है।

Page 298

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

कलहान्तरिता में भ्रान्ति, सन्ताप, सम्मोह, विश्वास, ज्वर एवं प्रलाप आदि चेष्टायें होत्ती हैं। मुग्धा कलहान्तरिता यथा- अनुनथति पति न लज्जमाना कथयति नापि सखीजनाय किश्त्। प्रसरति मलयानिले नवोढा वहति परन्तु चिराय शून्यमन्तः ।।४६॥ अपराध के कारण उसने जो कुछ भला बुरा सुना दिया था उससे उसका पति रुष्ट हो गया। अब यह नवोढा इस तरह लज्जित हो रही है कि उसे मनाने का भी प्रयत्न नहीं करी और कुछ भी सखियों से कलह के सम्बन्ध में नहीं कहती कि उसकी ओर से सखियाँ भी उसके रुष्ट पति से अनुनय कर देतीं। जब मलयानिल चलता है तब देर तक शून्य चित्त को धारण करती है, अर्थात् उस समय ऐसा लगता है कि इसका अन्तःकरण ही नहीं है। नायिका इस प्रकार लब्जित हो रही है कि पति का अनुनय नहों करती। अनुनय तभी सम्भव है जब उसने पहले कोई गलती की होगी। प्रस्तुत 'में पति के परनायिका गमन के अपराध पर नायिका द्वारा कुपित होने के अपराध के अतिरिक क्या हो सकता है ? वह स्वयं भी नहीं अनुनय करती और सखियों से ही उनके रुष होने की बात कहती है। मेचारी उस मुग्धा को अनुनय करने की कला कहाँ मालुम? वह लखियों के सामने इसकी चर्चा भी करे तो कैसे करे? जब मलयानिल बहता है सो वह किए पर मन ही मन पछताने लगती है। मलयानिल विशेपरूप से मिरन को उत्सुकता उत्पन्न करनेवाली इवा है। उस समय कुछ न कर पाने के कारण विचित्त होकर पड जाती है। इसी स्थिति को बेकरारी मी कहते हैं। मध्या कलहान्तरित्ता यथा- विरमति कथनं बिना न खेद: सति कथने समुपैति काऽपि लज्जा। इति कलहमधोमुखी सखीभ्यो लपितुमनालपितुं समाचकाकक्ष॥४०॥ 'प्रिय को रुष्ट कर देने का खेद बिना कुछ कहे नहीं कम होगा और अगर कहती हूँ सो कब्जा पहुँच आती है।' इस प्रकार नीचे मुंह किए नायिका पति के साथ अपने कलड को सखियों से कहना भी चाहती थी और न कहना भी। कहना तो इसलिए बाहती थी कि बिना कहे यह लेद कम नहीं होनेवाला है। तभी तो ये सख्ियां मेरे रुष्ट प्रिय का मनावन करेंगी और वह मान जायगा तो मुझे इस प्रकार-उसके विरहजन्य खेद नहीं सहना पड़ेगा। परन्तु सखरियों के समक्ष यह कहना उसके लिए सम्भव नहीं कि मैं उसके अपराध पर कुछ कह सुना दी थी, इसीलिए वह मुझसे रुष्ट है। इसलिए लब्जा के मारे वह इतनी गढ़ गई थी कि कुछ भी कह

Page 299

रसमञ्जरी

नहीं पा रही थी। उसके गड़ जाने की स्थिति को 'अधोमुखी' कहकर व्यक्त किया गया है। उसका काम प्रेरित करता है कि वह कहे, परन्तु उसकी लज्जा उसे कहने नहीं देती। वह कहने की स्थिति में पहुँचते ही न कहने की स्थिति में पहुँच जाती है। इस प्रकार समान लज्जामदना होने के कारण वह मध्या कलहान्तरिता नायिका है। उसमें काम और लज्जा दोनों तुल्वबल है। एक का दूसरे से दब जाना सम्भव नहीं। श्रौढा कलहान्तरिता यथा- अकरो: किमु नेत्र ! शोणिमानं किमकार्षी: कर पद्मतर्जनं वा। कलहं किमधा मुधा रसज्ञे ! हितमर्थ न विदन्ति दैवदष्टाः॥५१॥ हे नेत्र! जब प्रिय मेरे मान को दूर करने के लिए प्रणाम कर रहा था तो तू ने क्यों लाली धारण कर ली? अर्थात तू व्यर्थ ही उस पर कुपित हुआ। हे कर ! तू ने तब उसे पझ्म द्वारा तर्जन क्यों किया? अरी रसजे जिह्ना! तू उसके साथ व्यर्थ कलह क्यों कर बैठी? अथवा तुम सबों का कोई अपराध नही, जिन्हे प्रतिकूल होकर दैव देख लेता है उन्हें अपने हित की बात नहीं सूझनी। नायिका को अपने नेत्र, कर और जिहा से शिकायत है, जिन्होंने आत्मीय होकर भी शश्रुवत् आचरण किया नेत्र ने कितनी बड़ी गलती की कि वह उस अवसर में जब नायिका नायक के अपराध पर मान कर बैठी थी और वह उसे अनुनय-विनय करके मना रहा था उस समय नेत्र बिलकुल क्रोध से लाल हो गया। किस माने में में वह आत्मीय है? नंत्र की ही बात नहीं, हाथ ने भी वही किया। नायक पर पभ द्वारा तर्जन करने कगा और जो रसशा जिहा थी वह भी कलह करने लगी। फिर भी इनको उपालम्भ देना व्यर्थ है, जिनका भाग्य ही विपरीत हो गया उन्हें कहाँ विवेक रहता कि अपना हित पहचान सके। भाग्य का ही दोप है और फिसी का नही। नायिका में आंट- डपट करने की क्षमता है। उसने नायक पर तमतमाकर, सर्जनकर और कलहकर अपना क्रोष प्रकट किया। तत्काल ही अपने आत्मीय होकर भी शघुवत् आचरण करनेवाले नेत्र आदि को फटकार रही है। इन सबसे उसका प्रौढा या प्रगल्भा होना सिद्ध होता है। परकीया कलहान्तरिता यथा- भतुर्यस्य कृते गुरुर्लघुरभूद गोष्ठी कनिष्ठीकृता धैर्यं कोशधनं गतं सहचरी नीतिः कृता दूरतः । निर्मुक्का तृणवत्न्रपा परिचिता स्रोतस्विनी बिन्दुषत् स क्रोधादवधीरितो हतधिया मातर्बलीयान् विधिः ॥५२॥

१ !- करंपंक्लवावरोधम्"।

Page 300

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

हे सखी, जिस प्रिय के लिए मैंने अपने गुरुजन को लघु समझा, सतीं स्त्रियों की गोष्ठी का आदर न किया, कोष के रूप में सश्चित धन के समान मेरा धैर्य भी न रहा और सखा की भाँति साथ रहनेवाली नीति को भी दूर हटा दिया, लज्जा को तो तृण के समान छोड़ दिया, प्रिय के मिलन-स्थान पर पहुचने के लिए मार्ग में पड़नेवाली नदी को बिन्दु के समान समझा, हतभागिन मैने ही उस प्रिय पर क्रोध करके उसका तिरस्कार कर दिया। दैव सबसे अधिक बलवान् है। नायिका ने अपने प्रिय के लिए जो जो काम नहीं करना चाहिए वह किया। इसने अपने शुरुजनों को कुछ नही माना। ऐसे लघुजनों को वह गुरु समझती थी, जो उसे प्रिय से मिलने में सहायक होते थे। उसका धैर्य-धन भी नष्ट हो गया। सहचरी नीति मी छूट गई। त्रपा भी न रही और नर्दा को बिन्दु समझकर लाँघ जाती थी। जिस प्रेमी के लिए उसने अपना सब कुछ लुटा दिया, भाग्य ने ऐसा किया कि उसी प्रिय के साथ कलह करके क्रोध से उसने उसका तिरस्कार कर दिया। अपमानित होने के कारण वह आज रुषट हो गया है। अब क्या उपाय है? हाय, मैने यह क्या किया? जिसके लिये मैंने सब कुछ छोड़ा वही आज मुझे छोड़ रहा है। मैं अब कहीं की न रह जाऊंगी। मेरे समान अभाविन कौन होगी ? सामान्यर्वािता कलहान्तारता यथा- यत्पङ्करुहलक्षम पाणिकमलं भाग्यालये यद् गुरु- न्यस्तं वा मम यह्ललाटफलके भाग्याक्षरं वेधसा। तत्सवें सांख! यो यथार्थमकरोत्ता्मिन् प्रकोप: कृतो घिक्कू मां धिक्क मम जीवितं धिगतनुं धिक् चेष्टितं धिग्वय:॥५३॥ है सखी, मैरे हाथ में सामुद्रिक शास्त्र के अनुसार सौभाग्य का धोतक कमल का चिक्न है, मेरी कुण्डली के अनुसार भाग्य के नवम कोष्ठ में बृहस्पति का मिवास है और प्रक्षा न मेरे ललाट में भाग्य का सूचक अक्षर भी लिखा हैं। जिस प्रिय के मिल जाने से यह सब यथार्थ रूप में प्रतीत होत थे उसमें ही मैने अधिक कोप कर दिया। हाय, मुझे विक्कार है, मैरे काम को धिक्कार है, मैरे व्यापार को धिक्कार है और मेरी इस यौवन अवस्था को भी धिक्कार है। नारी के हाथ में कमल का चिह्न होना सामुद्रिक के अनुसार उसका राजमहिपी होना सिद्ध करता है, जैसा कि कहा है- मत्स्येन सुभगा नारी स्वस्तिकेन वसुप्रदा। पग्ेन भूपते: परनी। इस प्रकार भाग्यस्थान में गुरु का होना भी शुभ लक्षण माना जाता है- चतुभूमिकं तद्गृहं सोडषि भूमीपतेर्व्भो वल्लभा भूमिदेवाः । गुरौ धर्मगे-इति ॥

Page 301

६० रसमञ्जरी

वेश्या के कामुक प्रिय ने उसे पर्याप्त धन देकर सम्पन्न कर दिया। उसे निश्चय हो गया कि ठीक ही मेरे भाग्य में ब्रझ्मा ने ऐसा लिख दिया है और हाथ में कमल का चिह्न एवं भाग्यस्थान में गुरु भी यथार्थ में मेरे लिए शुभसूचक हैं। हाय, न जाने क्या मन में आया वह उसी प्रिय पर तमकने रग गई। फलतः वह कामुक उससे रुष्ट होकर चला गया। वह स्वयं सोचती है कि मुझे विक्कार है, जो मैंने बिना कुछ समझे- ·बूझे ऐसा अनुचित किया। अपने जीने को इसलिए धिक्कारती हूँ कि परम उदार स्वभाव के कामुक का तिरस्कार करने से अब उसके सङ्गम के सौभाग्य से हमेशा के लिए वंचित हो जाने से निरर्थक हो गया। अपने शरीरद्दीन काम को धिक्कारना इसलिए है कि उस प्रकार के नायक को छोड़कर अन्य कामुक में कृत्रिम रति उत्पन्न करने के लिए प्रेरित कर रहा है। चेष्टित के लिए विक्कार इस कारण है सहसा जो काम कर दिया जाता है उसका परिणाम अच्छा नहीं होता। अगर मेंने उसपर सइसा प्रकोप न किया होता तो वह मुझपर रुष्ट नहीं होता। यौवन को धिक्कार इसकिए कि उस प्रकार का सुरत भी अब इसे कभी प्राप्त होनेवाला नहीं और वेश्या का जो मूल उद्देश्य द्रग्योपार्जन है वह भी किसी प्रकार सिद्ध नहीं हो सकता। सङ्केतनिकेतने प्रियमनवलोक्य समाकुलहृदया विप्रलब्धा। अस्याश्चेष्टा निर्वेद-निःश्चास-सन्तापालाप-भय-सखीजनोपालम्भ- चिन्ता-Sश्रुपात-मूर्च्छादयः । संकेत के स्थान पर जहां प्रिय ने मिलने के लिए वचन दिया है उसे न देखकर जिसका हृदय व्याकुल हो उठता है उसे 'विप्रलब्धा' कहते हैं। विप्रलब्धा सर्वथा वही होती है जो बंचिता होती है। शङ्गारमंजरीकार ने उपर्युक्त छक्षण में शंका उद्भावित करते हुए कहा कि स्वकीया और सामान्या नायिकाएं अपने ही घर रहती हैं। उनका प्रच्छन्र-मिलन के लिए कोई अन्यत्र संकेत-स्थल नहीं होता। उपयुक्त लक्षण के बनुसार विप्रलब्धा वही नायिका होती है जो संकेत स्थान पर प्रिय को न देखकर व्याकुल हो। तो इसका अपने भवन में ही नायक को न देखकर विप्रलब्धा होनेवाली स्वकीया और -सामान्या नायिकाओं में भानुदत्त का उपयुक्त लक्षण व्याप नहों होता। प्रतापरुद्रीयकार विधानाथ के अनुसार विप्ररब्या यह होती है- सचित्संकेतमालोक्य दयितेनाथ वंचिता। स्मरार्ता विप्रलब्धेति कलाविद्ि: प्रकीक्ष्पते।। अर्थात् कहीं पर संकेत देखकर प्रियद्वारा वंचित होने से समरार्त हो जानेवाली नायिका को कलाविद लोग 'विप्रळब्धा' कहते हैं। यह लक्षण विप्रलब्या के एक भेद में ही समन्वित ोता है। वह भेद है नायकवंचिता परकीया। जो नायिका सखीवंचिता है और जो अपने शवनन में रहनेवाली नायकवंत्रिता स्वीया, परकीया और सामान्या नायिकाएं हैं उनमें इसकी

Page 302

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ६१

अव्याप्ति होती है। शङ्गर मंजरीकार सर्वप्रथम विप्रलब्धा का साधारण लक्षण लिखते हैं- वंचनाप्रयुक्त्तविरहवेदनावती विप्रलब्धा। अर्थात् किसी प्रकार वंचना द्वारा विरह- जन्यवेदना का अनुभव करनेवाली नायिका विप्रलब्धा कहलाती है। विप्रलब्धा शब्द का यह अर्थ कोश के अनुसार है-विप्रलब्धो बंचने स्यादू विसंवादिवियोगयोः॥ इसलिए विप्रलब्धा के होने में एकमात्र वंचन ही कारण है। यह आवश्यक नहीं कि विपलब्धा को नायक ही वंचित करे। वह सखी द्वारा भी वंचिता होकर विप्रलब्धा कहलाती है। विप्रलब्धा-नायकवंचिता और सखीवंचिता दो प्रकार की होती हैं। जिसके सामने समय पर आकर नायक वंचना करता है वह नायकवंचिता होती है और सखी जब परिहास के लिए नायक को केलिस्थल में लाकर छुपा दे और नायिका को वंचित करे तब वह सखीवंचिता विप्रलब्धा होती है। विप्रलब्धा की चेष्टाएं-निर्वेद, निःश्रास, सन्ताप, आलाप, भय, सखीजनोपालम्भ, चिन्ता, अश्रुपात, मूर्छा आदि। मुग्धा विप्रलब्धा यथा- आलीभि: शपथैरनेककपटैः कुओोदर नीतया शून्यं तथ निरीक्ष्य विक्षुभितया न प्रस्थितं न स्थितम्। न्यस्ता: किन्तु नबोढनीरजद्दशा कुओपकण्ठे रुषा ताम्यदूभृङ्गकद्म्बडम्बरचमत्कारस्पृशो दृष्टयः॥ ४४।। आलियों ने शपथ आदि अनेक छल-कपट से यह कहकर कि हम तुम्हें वहां अकेली न छोग़ेंगी नायिका को कुज के मध्य में पहुँचा दिया। वहां पहुँच कर उसने कुलवन में किसी को नहीं देखा। यह इस प्रकार व्याकुल हो गई कि वहाँ से न लौट सकी और न ठहर ही सकी। जैसे फूकों के रस न पाने से औौरे खकमळ करने लग जाते हैं उसी प्रकार उस नबोढा ने अपनी दृष्टि को कुज वन के आस-पास प्रेरित किया। नायिका सुग्धा होने के कारण इतनी लज्जित थीं कि प्रिय से मिलने के लिए कुजवन में किसी प्रकार जाने के लिए तैयार न थी। सखियों ने शपथ लीं और अनेक प्रकार के छल किए कि बे उसके वहाँ नहीं छोगेंगी। किसी प्रकार उसे उन सबों ने कुशवन के मध्य में पहुँचा दिया और स्वयं गायब हो गईँ। वह बेचारी बीच वन में अकेली पड़ गई। अंगर वहों से प्रस्थान करती है तो मार्ग का पता नहीं और अकेली वन में ठहर भी नहीं सकती। उसके मन में वह भी सम्मावना है कि प्रिय का समागम हो जाय। लेकिन प्रिय उपलब्ध नहीं हो रहा है। इससे वह व्यमर भी हो रही है। तब उसने कुओ्जपान्त प्रदेश में दृष्टिपात किया कि कहीं सखियों ने उसे परिशास करने के लिये छुपा तो नहीं दिया। इस प्रकार वह प्रिय के विरह में उत्पीडित हुई। यह मुग्धा सखीवंचिता विप्रलब्धा नायिका हे।

Page 303

६२ रसमख्जरी

मध्या विप्रलब्धा यथा- सक्केत के लिगृहमेत्य निरीक्य शून्य- मेणीदृशो निभृतनिश्श्वसिताधरायाः । अर्धाक्षरं वचनमर्धविकासि नेत्रं ताम्वूलमर्धकवलीकृतमेव तस्थौ॥ ५४॥ जहाँ नायक ने मिलने के लिए पहले से निश्रय किया था, मृगाक्षी ने उस संकेत के केलिगृह के पटॅुच कर उसे सुनसान देखा और पकान्त में निराश होकर मंद-मंद सौंस भरने लगी। उसके मुख से वचन के आधे अक्षर ही निकल पाये, आंखें अर्धविकसित ही रही और उसने मुह में जो ताम्बूल डाल रखा था उसे भी आधा ही चबा पाई थी। नायिका को यह निश्चय था कि नायक ने जिस संकेत की क्रीड़ाभवन में मिलने के लिए वादा किया है वह वहां अवश्य मिलेगा। जब वह वहां पहुँची तो उस स्थान को बिलकुल सुनसान पाया। चारों ओर हूढने पर भी उसका पता न चला। नायक द्वारा वंचित होकर लज्जा के मारे निभृत निश्वास लेने लगी। इस आकस्मिक परिस्थिति ने उसे इस प्रकार प्रभावित किया कि उसके मुंह से जो बात निकली थी वह आधी ही निकल कर रह गई। उसकी आंखें भी अधखिली ही रहों और मुंह का ताम्बूक भी आधा ही 'चबाया' जा सका था। इस प्रकार की उसकी कामजनित वेदना और निभृन निःश्वास के कारण उत्पन्न त्रपा इन दोनों से वह समान लज्जामदना मध्या नायक- वश्चिता विप्रलब्या हुई। प्रौढा विप्रलब्धा यथा- शून्यं कुञ्जगृहं निरीक्षय कुटिलं विज्ञाय चेतोभवं दूती नापि निवेदिता सहचरी प्रृष्टाऽपि नो वा तया। शम्भो ! शङ्कर ! चन्द्रशेखर ! हर श्रीकएठ ! शूलिन् ! शित्र ! त्रायस्वेति परन्तु पक्कजदृशा भर्गस्य चक्रे स्तुतिः ॥ ५६॥ नायिका जब नायक से मिलने के िए कुजगूह के संकेत पर पहुँची तो उसे सूना देखा, उसका प्रिय वहां न मिळा। तब उसने कामदेव को कातिक समझा। उसने अपनी दूती से भी कुछ न कहा और न अपनी सहचरी से प्रिय के बारे में या अपने इस दुःख.के विषय में कुछ न पूछा। केवल है शम्भो! शंकर। चन्द्रशेखर! हर! श्रीकढ/ शूलिन्! शरिव ! रक्षा करो, इस प्रकार भगवान् शंकर के नामों को ले लेकर पर्थना करने लंगी। प्रिय ने मिलने के लिए वादा किया था, किन्तु न मिला। अब तो निश्चय ही कामदेव मार डालेगा। तत्कांल न दूती सहायता कर सकती है और न सहचरी ही क्रूर कामदेव

Page 304

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ६३

से विप्रलब्धा को बचा सकती है। भगवान् शंकर की अनुकम्पा के अतिरिक्त बचने का कोई भी उपाय नहीं, क्योंकि वे कामारि है, उन्होंने कामदेव क्रो भस्म कर डाला है। जो इस समय काम वध करने के लिए उद्त है उससे वही रक्षा करेंगे। यह सोच कर नायिका शंकर के नामों को ले लेवर प्रार्थना करने लगती। शम्भु होने के कारण बे ही इस दुःख को हर लेने में समर्थ हैं। वे शंकर हैं अर्थात् उनके हाथ में सुख़ निवास करता है, जब चाहें सुख दे सकते है। वे चन्द्रशेखर है, अर्थात् संसार भर में अपनी शोतल ज्योत्स्ना फैला कर संतप्त प्राणियों का उपकार करनेवाला चन्द्र उनके मस्तक पर विराज- मान रहता है, उसके सम्बन्ध से वे भी सबके सुखकर हैं और कामदेव उनके वश में हैं। वे हर है, मेरे दुःख अवश्य हरेंगे। श्रीकण्ठ हैं, अतः संतप्त जगत् के उपकार के लिए विषपान भी कर लेते हैं तो मुझ अबला का क्यों नहीं उपकार करेंगे? शूलो हैं, अर्थात् दुःखियों की रक्षा के लिए शूल नामक शस्त्र धारण करते हैं और स्वयं शिव हैं तो क्यों नही कल्याण करेंगे? परकीया विप्रलब्धा यथा- दत्वा धैर्यभुजङ्गमूर्ध्नि चरणावुल्लङध्य लज्जानदी- मङ्गीकृत्य खलान्धकारपटलं तन्व्या न दष्ट: प्रियः । सन्तापाकुलया तयाऽथ परितः पाथोधरे गर्जति कोधाफ्रान्तकृतान्तमत्तमहिषभ्रान्त्या हशौ योजिते ॥ ५७ ॥। धैर्यरूपी सर्पे के मस्नक पर पैर रख कर, लज्जारूपी नदी को लाघ कर और दुर्जनरूपी अन्धकारसमूह को स्वरीकार कर भी जब तन्वी संके स्थल पर पहुँचा तो वहाँ प्रिय को नहीं देखा। सन्ताप से ्याकुर वह वारां ओर आकाश में गरजते हुए जलघर मेध पर इस भ्रान्ति से कृष्टिपात किया कि यह क्रोध से भरे हुए यमराज का मनवाला मेंसा डंकार रहा है। नामिका ने धैर्य और लज्जा की छोड़ कर अति साइस करके संकेत स्थल पर पहुँच कर भी प्रिय को न देखा तो वह अपनी मृत्यु की कर्पना करने नी। आकाश में गरजता हुआ कृष्णवर्ण मेघ उसे यमराज के डंकारता दुए काला भैंसा जान पड़ा। उसे लगा कि हमारे प्राणों को लेने के लिए यमराज अपने मैंसे पर सवार हो कर आरहा है। कृबि ने उसकी अधीरता को सांप के सिर पर पैर रखने के रूपक में और उसकी निलज्जता को नदी पार करने के रूपक में व्यक्त करके उसकी साइसिकना को सवंजित किया है। उसका मन अपने प्रिय में इतना तन्मय हो चुका था कि उसे यह भी ख्याल न रहा कि वह सांप के सिर पर पैर रख रही है। इसी प्रकार वह लज्जा की नद्टी को भी अनासास तेर गई। मार्ग में दुर्जनरूप अन्धकार समूह भी उतको प्रिय तक पहुँचने में प्रतिबन्धक था, पर उसने तत्काल उसको भा परवाह न को। कवि ने

Page 305

६४ रसमख्जरी

उसको तन्वी कहकर यह व्यक्त किया कि उसे प्रियविरह का सन्ताप कथमपि सक्य न था। इसलिए उसने सन्ताप से आकुल होकर मेघ के रूप में भैंसे पर सवार होकर अपने पास आते हुए यमराज की कब्पना की। इस प्रकार वह परकीया विप्लब्धा हुई। सामान्या विप्रलब्धा यथा- कपटवचनभाजा केनचिद्वारयोषा

इति विहसति रिङ्गदभृङ्गविक्षिप्तचक्षु- र्विकचकुसुमकान्तिच्छद्मना केलिकुञ्जः।४८।। 'रसिकजनों की समस्त गोष्ठियों को ठग लेने वाली किसी वेश्या को कपट वचन के प्रयोग करने वाले किसी कामुक ने उक्त समय पर संकेत के केलिकुंज में उपस्थित न होकर ठग लिया।' यह देखकर केलिकुंज मानों उड़ते हुए भौरे की आंर्खें फैलाकर खिले हुए पुष्पों की कान्ति के बहाने उस पर इंस रहा है। जो वेश्या रसिकों की गोष्ठी को ठग लिया करती थी वह आज एक वश्चक द्वारा स्वयं ठग ली गई, यह विकसित पुष्पों के व्याज से केलिकुज के इसने का अभिप्राय था। कामुक ने वादा किया था कि बह संकेत स्थल पर निश्चित काल में पहुँचेगा, परन्तु न पहुँचा। इस प्रकार कामुक द्वारा ठगी जानेवाली सामान्या विप्रलब्धा दुई। उत्का यथा- संकेतस्थलं प्रति भर्तुरनागमनकारणं या चिन्तयति सोत्का। अ्रवधिदिवसानागतप्रेयसि प्रोषितपत्निकायां नातिव्याप्ति:, तस्या भर्तु- रवधिदिवसे भवनागमननियम इति सङ्केतपदेन व्यावतनात्। अस्याख्वेष्ट

जो अपने प्रिय के संकेत स्थल पर न आने का कारण सोचती है उसे उत्का कहते हैं। उत्का ही उत्कण्ठिता या विरहोत्कण्ठिता भी कहलाती हैं। प्रिय क्यों नहीं आ रहा है१ यह संकेत पर पडले आकर वह उत्सकतापूर्ण प्रतीक्षा करते हुए सोचती है। शझ्ार- मजरीकार ने उपयुक्त लक्षण में अष्याप्ति दोष दिया है। उनका कथन है कि म्याड • के पहले बिना मिके हो नल में अमुरक्त हुई दमयन्ती मी विरहोत्कण्ठिता नायिका है। 'रसमजरीकार का उपर्युक्त लक्षण दमयन्ती में व्याप्त नहीं रोता, क्योंकि नक्ष उसका मर्ता या पति नहीं है। (नैषधकार ने दमयन्ती के सम्बन्ध में कहा है-मनोरयेन 'स्वपतीकृतं नलं निशि कव सा न स्वपती न पश्यति। यदपि दमयन्ती का नल विवाहित पति न था; पर मनोरथ-पति अवश्य था, इस प्रकार मानुदत्त का उपथुक्त लक्षण दमयन्ती में अव्याप् नहीं होता)। दूसरे जो नायिका किसी कार्य में विलम्

Page 306

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ६५

हो जाने के कारण अपने घर पर रहती हुई भी पति के विरह से उत्कंठित होती है, उसमें भी लक्षण की अव्याप्ति है। रसमअ्जरीकार के अनुसार निश्चित अवधि पर जिसका प्रिय घर नही पहुँचता ऐसी प्रोपितपतिका नायिका में उपर्युक्त लक्षण की अतिव्याप्ति नही होती, क्योंकि यहाँ सकेतस्थल पर नही, प्रत्युत घर पर प्रिय को पहुंचना चाहिये। उपयुक्त लक्षण का संकेत पद ही उसे व्यावृत्त करता है। इस प्रकार अन्य आचार्यों के लक्षण भी प्रोपितभर्तृका और विप्रलब्धा नायिकाओं में सक्कीरण होते है। आमोदकार ने कहा है-'अप्रोपिताविप्रलम्भकप्रियसम्भोगाभावहतोत्कण्ठा विरहोत्कण्ठिता'। यह लक्षण-तन्द्रिप्विशेपणविशिष्ट है अर्थात् प्रोपितभर्तृका और विप्रलब्धा से भिन्न जो नायिका प्रिय के विरह से उत्कण्ठित होती है उसे विरहोत्कण्ठिता कहते है-इसलिए ठीक नहीं। शृङ्गारमअ्जरीकार का लक्षण इस प्रकार है-निवास एव कार्यान्तरव्या- सङ्गप्रयुक्तविरहवती विरहोत्कण्ठिता। यह दमयन्ती आदि मे भी व्याप्त हो जाता है। मुग्धोत्का यथा- यन्नाद्यापि समागतः प्रिय इति प्रायः प्रपेदे परा- मित्थं चेतसि चिन्तयन्त्यपि सखीं न वीडया पृच्छति। दीर्घ न श्वसित दधाति चकितं न प्रेक्षते केवलं किश्ित्पक्कपलाण्डुपाण्डुररुचिं धन्ते कपोलस्थलीम् ॥ ५६॥ 'जो आज प्रिय नहीं आया, हो सकता है कि किसी दूसरी के साथ विहार करने लगा हो' इस प्रकार मन में सोचती हुई नायिका लज्जावश सखी से कुछ नहीं पूछती, लंबी सांस भी नहीं लेती और न तो चकित होकर इघर-उधर देखती है, केवल कुछ पके दुए पलाण्डु की भाँति पीली पड़ी हुई कपोलस्थली धारण करती है। नायिका लज्जाभाव के कारण प्रिय के न आने का कारण मन में उत्कंठित होकर भी सखी से नहीं पूछती है, दीर्घ सांस भी नहीं लेती है और न दुःख के कारण चकित दृष्टि से देखती है। उसने मन में सोच लिया है कि उसका निय सम्भवतः दूसरी के प्रणय में फंस गया है। प्रिय के विरह्जन्य कष्ट के कारण उसके कपोल पीले पड़ने जा रहे हैं। इसी से यह व्यक्त होता है कि वह मुग्धा विरहोत्कण्ठिता नायिका है। मध्योत्का यथा- आनेतुं न गता किमु प्रियसखी ? भीतो भुजङ्गात्किमु ? कुदो वा प्रतिषेधवाचि किमसौ प्रायेश्वरो वर्तते। इत्थं कर्णेसुवणेकेतकरजपातोपघातच्छला- दृ्णोः काऽपि नवोढनीरजमुखी बाष्पोदकं मुख्वति॥ ६० ॥ 'क्या मेरी प्रियसखी उसे काने नहीं गई? या वह मार्ग के सांप से डर गया! ५ र० म०

Page 307

६६ रसमख्री

या वह मेरा प्राणेश्वर मेरे प्रतिषेध के वचनों से रुष्ट हो कर नही आया ?' इस प्रकार कोई नववधू कानों में लगे सुवर्णकेनक का पराग पड़ जाने का बहाना कर के आंखों से बाष्पजल छोडती है। प्रिय के न आने का कारण यह हो सकता है कि मेरी प्रिय सखी उसे लाने न गई हो। परन्तु यह सम्भव ही नहीं कि वह गुससे यह कहकर कि 'मै तरे प्रिय को लाने जा रही हू' बदल जाय। मुझे निशय है कि यद अवस्य गई होगी। तो फिर वह क्यों नहीं आया? हो सकता है कि मार्ग में आते समय कहीं मिले सांप से डर कर लौट गया दो? अगर यह नही तो वह प्राणेश्वर मेरे प्रतिपेधवचनों से रुष् होकर नहीं आया। इस प्रकार मन मे उधेड़-बुन-कर कर के वह प्रिय के विरह से उत्कंठित होकर इस बहाने कि आखों में कान के सुव्णकेतक का पराग पड गया है, आंसू वहाकर रोने लगी। लज्जा और काम भाव की समान स्थिति मे रहने वाली यह नायिका मध्या उत्का हुई। प्रौढोत्का यथा- भ्रातर्निकुञ्ज ! सखि यूथि ! रसाल बन्धो ! मातस्तमस्विनि ! पितस्तिमिर ! प्रसीद। पृच्छामि किव्विदिति नीरधराभिरामो दामोदरः कथय किंन समाजगाम ॥ ६१ ॥ कृष्ण जब संफेतस्थल पर वनन देकर भी नहीं पछुंचे तो राधा ने उनके पिरह से उत्कंठित होकर निकुज्ज आदि से पूदय-हे भाई निह्अ, सखी जूडी, वन्धु रसाल, भा रात्रि, पिता अन्धकार, आप सब मुझ पर प्रसक्ष हों। मैं कुछ पूछती हूं, कृपया बताइए कि मेघ के समान अभिराम वर्णवाले दामोदर श्राकृष्ण कयों नहीं आए? राधा श्रीकृष्ण के संकेतस्थल पर न आगे से अत्यन्त विहल हो उठी और वहों की जड़ वस्तुओं से भी प्रिय के न आने का कारण पूनने कगी। कालिदास ने ठीक ही तो कहा है-कामारता हि प्रकृतिककृपणाक्षेतनाचेतनेषु। राधा ने निकुज को भाई इसलिए कहा कि वह प्रिय से मिलनरूप वष्ट का सम्पादन करने बाला है। जूही को सखी कहने का तात्पर्य यह है कि प्रिय के आने पर वही अपनी मादक सुरभि से उसकी रति का उद्दीपन करके राधा का बड़ा उपकार करती है। रसाल की बन्धु कहा; क्योंकि राधा जब अपने प्रिय के साथ उसमें झूला लगा कर क्रीड़ा करती है तो कष सहकर भी रसाल कुछ नहीं कढता। अंधेरी रात को माता कह कर संबोधित करने का अभिप्राय यह है कि माता की भांति रहस्य की सारी बात यह छिपा लेती है। इस प्रकार माता रात्रि के साथ निरन्तर रहने के कारण अन्धकार को पिता कह कर पुकारा। राधा के आत्मीयजन होने के कारण सम्भवतः ये राथा के नीरधरामिराम प्रिय के न आने का कारण बता सकते थे। राधा

Page 308

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ६७

का स्पष्ट रूप से प्रिय के अनागमन का कारण पूछना उसके प्रीढात्व का परिचायक है, अतः वद प्रौढा विरहोत्कण्ठिता हुई। परकीयोत्का यथा- स्नातं वारिदवारिभिर्विरचितो वासो घने कानने पुष्पश्चन्दनबिन्दुभिमनसिजो देवः समाराधितः ॥ नीता जागरणव्रतेन रजनी व्रीडा कृता दक्षिणा तप्त कि न तपस्तथापि स कथं नाद्यापि नेत्रातिथिः ॥ ६२॥ नायिका ने प्रिय से मिलने के लिए वया-क्या नहीं किया, फिर भी जब वह उसे आखों के सामने न पा सकी तो विह्वल होकर इस प्रकार सोचने लगी-मैं प्रिय के मिलन की कामना से बरसते हुए मेधों के जल में खड़ा खडी स्नान करती रही (अर्थात् बरसते हुए मेधों के जल में स्थाणु की भाति खड़ी होकर प्रिय की प्रतीक्षा करती रही), धोर अंगल में आकर टेरा डाला (अर्थात् लोगों को इस रहस्य का पता न चले मसलि भने जंगल में प्रिय से छुप-छुर कर मिलने के लिए आती रही), पुष्प और चन्दन के जल- बिन्दुओं से कामदेव की आराधना करती रही (अर्थात ज्योस्नाभिसार के समय केशपाश में उजले फूल खोंस लेती और अङ्गों में चन्दरन का छिड़काव कर लेती, यहाँ हृदगबर्नी कामदेव की पूजा थी), रात मर जागरग का वा सापती रहा (प्रिय के न आगे से निन्तिन होकर सारी रात गुजार देती) और अपनी इस साधना में लोकलज्जा को दक्षिणा के रूप में त्याग कर दिया (अर्थात प्रिय से मिलने मे वाधा पहुचाने वाली लोकलज्जा की छोड़ दिया)। इस प्रकार मैंने प्रिय से मिलने के लिए कौन-सा तप नही किया, नब भी आज तक वह मेरी आँखों के सामने नहीं आया। नायिका ने प्रिय से मिलने के लिए जी जो प्रयत्न किए वह तपरया से किसी अंश में कम नहीं। प्रिय की प्रतीक्षा में वह मूसलाधार बरसते हुए मेघों के जल में स्थाणु की भांति सनान करती रही, घोर जंगल में अकेला रही, पुष्प और चन्दन द्वारा भगवान् मनसिज की भर्चना भी करती रही, रातभर जगती रही, अपनी लज्जा को प्रियमिलन-व्रत की सिद्धि के उद्दश्य से दक्षिणा के रूप में दे चुकी। आश्चर्य तो यह है कि इने सपस्याओं के बाद भी वह प्रिय को आंखों से देख भी न सकी। कहा तो यह जाता है कि तप करने से इंश्वर का भी साक्षात्कार हो जाता है, किन्तु न जाने क्यों का तपस्चिनी हो कर भी प्रिय का दर्शन भी न पा सकी। तात्पर्य यह कि उसकी अत्यासकि ने प्रिय से मिलने के किए उसे उतावली कर दिया था। उसे वर्षास्नान, धने जगल में निवास, पुष्प और चन्दन का प्रयोग, रात्रिजागरण, लज्जात्याग आदि सब कुछ गह्ष थे। इस प्रकार यह परकोया उत्का नायिका हुई।

Page 309

६८ रसमश्चरी

सामान्यवनितोत्का यथा- कथं न कान्तः समुपैति कुश्जमित्थं चिरं चेतसि चिन्तयन्ती। अस्नावयन्निष्पतद्श्रुधारा वाराङ्ना काऽपि धनाभिलाषात॥ ६३।। प्रिय किस कारण संकेतकुञ्ज में नहीं आता है? यह अपने मन में देर तक सोचती हुई कोई वेस्या धन की अभिलाषा से अपनी आंखों से अश्रुधार बहाने लगी। प्रिय के न आने से वेश्या की धनाभिलाषा पूर्ण नहीं हो रही है। इसी सोच मे पड़ी-पडी वह आंसू की धार बहा रही है। उसके मन में कामुक के प्रति वास्तविक प्रेम कुछ भी नहीं, किन्तु उसे द्रव्य का लाभ नहीं हो रहा है इसीलिए नायक के विरह से उत्कंठित होकर वह रुदन करने लगी। वासकसज्जा यथा- अद्य मे प्रियवासर इति निश्चित्य या सुरतसामग्रीं सज्जीकरोति, सा वासकसज्जा। वासको वारः। अस्याश्चेष्टा मनोरथ-सखीपरिहास-दूतीप्रश्न-सामग्रीसम्पादन-मार्ग- विलोकनादयः । मन में यह निश्चित करके कि आज मेरे प्रिय के आने का दिन है, जो नायिका संभोग की सामग्री (पर्यक आदि) को सजाकर ठीक रखती है वह वासकसज्जा कहलाती है। वार अर्थात् दिन, प्रिय के आने का दिन। प्राचीनों के अनुसार सी भानुदत्त का भी उपर्युक्त लक्षण है- प्रियागमनवेलायां मण्डयन्ती मुह्ुमुद्दः। केलीगृद्दमथात्मानं सा स्याद् वासकसज्जिका॥ अर्थात् जो नायिका प्रिय के आने के अवसर में अपने केलीगृह और स्वयं को बार- बार सजाती रहती है यह वासकसज्जिका कहलाती है। शृक्गारमंजरीकार के अनुसार अवसितप्रवासपतिका नायिका (जिसके पति के प्रवास का समय समाप्त हो चुका; अब वह लौटने वाला ही है) का भी अन्तर्माव बारकसज्जा में शो सकता है, क्योंकि निघंड में 'वासक' का एक अर्थ यह भी मिलता है- वारश्र ऋतुकाळञ्च प्रवासादागतक्रिया। प्रसादनं ध रुष्टाया नायिकायास्तथोत्सवः।। नवोढाभ्युपपत्तिश् षडेते वासका: स्मृताः । प्रवास से आए पति के लिए जो क्रिया (प्रवासादागतक्रिया) की जाती है उसे भी वासक कहते हैं। इस प्रकार अवसितप्रवासपतिका भी वासकसजिजिका होती है। वासकसब्जिका इस शब्द से ही अवसितप्रवासपतिका का अन्तर्भाव वासकस्जा में होता है। कुछ अ्रन्-

Page 310

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ६६

फार परदेशगमनरूप कारण के एक होने से अवसितप्रवासपतिका का अन्तर्भाव प्रोषितभर्नका में मानते हैं। यह ठीक नही, गोंकि पो पेननर्नृका पनि के दूर देश जाने के कारण दुखी रदती है, पर अवसितप्रवासपनिका पति को आगा जानकर सुखी होती है। अतः प्रोषितभर्तृका में अवसितप्रवासपतिका का अन्नर्माव नहीं हो सकता। यहां यह शंका सम्भव है कि अवसितप्रवासपतिका पति के सामने अपने दुःखों का वर्णन करती है और आंसू बहाया करती है, इस प्रकार उसे मानसिक दुःख के होने से ओपितभर्तृका ही मान लेना उचित प्रतीत होता है। यह पक्ष भी समीचीन नही, वयोंकि वह पति के आगमनजन्य सन्तोष से आनन्द के आंमू बहाती है और जो प्रवासजनित दुःख की कथा का वर्णन करती है वह तत्काल दुःख नही, बल्कि सुख ही है। इसलिए अवसितप्रवासपतिका का प्रोषितभर्तृका में अन्तर्भाव नही होना चाहिए। आमोदकार का मत है कि अवसित- प्रवासपतिका में सन्तोष की मात्रा है अतः उसका अन्तर्भाव स्वाधीनपतिका में होना चाहिए। शङ्गारमजरीकार इसे भी स्वीकार नही करते क्योंकि स्वाधीनपतिका के हृदय में इतना मात्र सतोष है कि प्रिय मुझे नहीं छोड़ सकता है और न प्रिय से मेरा वियोग ही होगा। परन्तु अवमितप्रवासपतिका के हृदय में एक महान् सन्तोष उत्पन्न होता है। वह इसलिए कि उसका दुर्लभ प्रिय प्रवास से लौट कर घर आ गया है। इस प्रकार दोनों में भेद समझना चाहिए। निधंद के अनुसार तो अवसिनप्रवानननिका का अन्तर्भाव वासकसज्जा में ही होता है। दूसरा कारण यह है कि स्वाधीनपतिकात्व का प्रयोजक नायक का आनुकूल्यमात्र है और अवसितप्रवासपतिका के वासकसज्जिकात्व का प्रयोजक नायिका का उत्सव है। ऊपर कहा गया है कि निघण्ट के अनुसार वासक शब्द के छ अर्थ होते हैं। भानुदत्त ने वास को वारः यह लिखकर दिन का ही अर्थ माना है। प्रिय वासर अर्थात् प्रिय के मिलने का निश्चित दिन जानकर सम्भोगसामग्री को सजाने वाली नायिका वासक- सज्जा होती है। वासक या दिन का तात्पर्य दिन ही नहीं, बल्कि प्रिय के आने के निश्चय के बाद का समयमात्र दिन के अर्थ में संगृहीत है। रसाणवसुधाकर के कर्ता किङ्ग वेम भूपाल ने भी भरत आदि आचार्यो के अनुसार वासक को दिन के अर्थ में माना है-'भरताथेरभिदधे स्त्रीणां वारस्तु वासकः'। भोजराज ने वासक का अर्थ वासगृह किया है- सा तु वासकसज्जा स्यात् सज्जिते वासवेश्मनि। प्रियमास्तीणपयक्के भूषिता या प्रतीष्षते।। निघंदु के उपयुक्त प्रमाण के अनुसार ये दोनों अर्थ वासकसज्जा में संगत हैं। चेष्टाएं-प्रिय के दर्शन की अभिलाषा, सखियों के साथ इंसी-मजाक, दूती से पूछ-ताछ, सामग्री को ठीक करने का प्रयत्न एवं रह-रह कर प्रिय के मार्ग की ओर दृष्टिपात करना आदि।

Page 311

२समझ्जरी

मुग्धा वासकमजा यथा- हारं गुम्फति तारकाडनिरुचिरं ग्र्नाति काख्जीलतां दीपं न्यस्गति किन्त तत्र बहुलं स्नेहं न दप्ते पुनः। आलीनामिति वासकाय रजनी कामानुरूपां क्रियां साचिस्मेरमुग्वी नवोढसुमुग्ी दूरात्समुद्रीक्षते।। ६४ ।। प्रिय के आने के दिन नायिका तारों की भांति अत्गन्त सुन्दर मोती काह।र गूथती है और लसी को काशालता (करघनी) बना लेती है। दीपक जला देती है किनतु उसमें अधिक तेल नहीं लालती। उमकी सखियाँ प्रियमिलन की रात्रि में उसकी इच्छानु- रूप जो-जो बनाव-सिगार के कार्य करती है उन्हे वह मुग्धा मुंह फेर कर मुसकुराती हुई दूर से देख रही है। जब नायिका का प्रिय आनेवाला था तो बडी प्रसन्नता से उसने मोती का हार तैयार किया और उसे काओी बनाकर पहना। हार का स्वयं बनाकर पहनना उसकी प्रिना गमनजनित चग्मोत्कप पर पहुँची हुई प्रसन्नता को अभिव्यकत करता है। उसने वासक गृह मे दीपक जलाकर रसा, किन्त उसमें तेल कम डाला, क्योंकि अगर अधिक तेल डालती है तो बहुन देर नक जलता रहेगा। जब उसका प्रिय उसका आलिक्रण करेगा नन उस दीप के प्रकाश में लज्जी के मारे कैसे कु करे राफेगी? रोड़ा तेल रहने से कग ममय तक दीपक टिमतिमाएगा। फिर जब आलिजन आदि का अवसर होगा तो स्व्य नगा जायगा। इसी तात्पर्ग से उसने दीपक जलाकर उसमे अर्धिक तेलने दिया। दूसरी औी उसकी सखियां वासगृह को सजाने में संलग्न थी। वे इननी चत़र भी कि मुग्बा के गन में जो इच्छा थी ठीक लसी के अनुरूम सजाती भी। अपनी बाद्दानुरप सजाबद को देसकर वह अत्यन्त प्रसुन्न हो गुंद फरकर भुरकराने लगी और दूर से ही अपनी ससियों के कार्य- कलाप को निहरने लगी। मुंह फर कर मुर्कराने का यह अभिप्राय है कि सुग्धा प्रसन्न होकर भी सखियों के सामने मुस्कुराती न थी, नही तो वे इंसी मजाक से उसे परेशान कर डालतीं। अथवा मुग्धा के लिए छिपकर मुस्कुराना सर्वथा स्वाभाविक भी है। मध्या वासकसब्जा यथा- शिल्पं दर्शयितुं करोति पृुतुकात् कह्ारहारस्रज चित्रप्रेक्षणकैतदेन किमपि द्वारं समुद्वीक्षते। गृङ्ात्याभरणं नवं सहचरीभूषाजिगीषामिषा- दित्थं पद्मद्शः प्रतीत्य चरितं स्मेराननोऽभूत्स्मरः ॥६५॥ नायक के घर आने के दिन शिव्प में अपना चातुर्य दिखाने के बहाने नायिका ने कहार के फूलों की माला मोती के हार की भांति तैयार किया। चित्र देखने के छल से

Page 312

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ७१

द्वार की ओर भी पति के आगमन की लालसा से कुछ दृष्टिपात कर लेनी और अपनी सहली के आभरणों को जीत लेने के बहाने नये नये गहने पहनती। इस प्रकार नायिका के चरित को जानकर कामदेव भी हँस पढ़ा। मध्या के निरूपण में कगा गया है कि उसमे लज्जा और काम दोनों समान रूप से रहते है। वह न लज्जा प्रधान होनी है न काग-प्रवान। उपरयुक उदाहरण की नायिका अपने लज्जा भाव के कारण नागक के आगमन की उत्सुकता में करार पुष्पों की माला बनानी है, लेकिन मालाकारिता का शिल्प दिनाने का बढ़ाना करती है। मुग्धा की भांति वह इतनी मूढ नहीं कि सहेलियों से पकड जाय। चित्र देसने के बहाने द्वार की ओर कुछ देख लेना भी एक गजब का बहाना है। फिर नये गहनों को पहनना भी इसलिए कि मुझ से बढ कर सतेली क्या गहने पहन सकती है? कम कमाल का बहाना नहीं है। इस प्रकार वह लज्जा भाव के कारण अपने प्रिय के आगमन को उत्सुकता को अनेक बहानों से आवृन करने का प्रयतन करती है, लज्जा भाव के कारण हो छिपाकर उसने ऐसे बहाने किए। यहां तक लज्जा ही काम को ढबा देने का प्रयत्न करती है। अन्तिम चचरण में नायिका के लज्जा-प्रधान चरित को जानकार काम मुस्कुराया। उसके मुर्कगने का य अभिप्राय भी सम्भय है कि अपने सामने लज्जा को वह कुछ नहीं बूझता, उसे फुरफती देस हंसने लगा। इस प्रकार लज्जा और काम का समान रूप से रुमानानिकरण होने के कारण नायिका मध्या चासकसज्जा हुई।

प्गल्भा वासकसज्ा यथा- कृतं वपुषि भूषणं चिकुरधोरणी धूपिता कृता शयनसन्निधौ क्रमुकवीटिकामम्भृतिः। अकारि हरिणीद्दशा भवनमेत्य देहत्विषा स्फुरत्कनकके तकीकुसुमकान्तिभि्दुर्दिनम्॥ ६६॥ प्रिय के प्रवास से लौटने के दिन मृग के समान नेत्रों वाली नायिका ने अपने अङ्ग-अङ्ग में गहने पहने, केशपाश को सुरभि धूम से वासित किया, अपनी सेज के समीप कसैली और बीड़े लगा कर रख दिए और अपनी देह की फैलती हुई कान्ति से सुवर्ण के केतकी-पुष्प का अभाजाल फैलाती हुई दुर्दिन का दृश्य उत्पन्न कर दिया। स्वयं नायिका प्रिय के आने का दिन जान कर अपने को गहनों से सजाने लगी, अपने बालों को धूपित किया और शय्या के पास कसैली और पान के बीड़े रखे। प्रगल्भा होने के कारण उसमें लज्जा का भाव बिस्कुल नहीं है। वह प्रत्यक्ष रूप में प्रिय के आगमन के दिन प्रसन्नता व्यक्त करते हुए चमक-दमक रही है। सहेलियों

Page 313

७२ रसमख्जरी

और परिजनों की परवा नहीं रखती है। उसकी चमक-दमक से रात्रि में भी मेघाच्छन्र दिन जैसा प्रकाश घर में फैलता है। सवर्ण के केतकीपुष्प की कान्ति से भरे दुरदिन (अर्थात् मेघाचछ्रन्न दिन) का उसकी अञ्ञकान्ति द्वारा होना उसके लिए उद्दीपन का काम करता है। वर्षाकाल में केतकी के पुष्प विकसित होते हैं। इस प्रकार उस दुर्दिन में समय का यापन उसके लिए बड़ा ही कष्टप्रद हो गया। मनोरथो यथा- आवयोरङ्गयोद्वेते भूयो विरहविप्लवः । अद्वैते च स्मितस्फीतं न स्यादन्योऽन्यवीक्षणम् ॥ ६७ ॥ उपर्युक्त वासकसज्जा की एक चेष्टा मनोरथ का उदाहरण देते हैं- नायिका सोचती है कि प्रिय के और मेरे अङ्गों का जब भेद है तब विरहृ्जन्य उपद्रव व्याप्त हो जाता है और जब अमेद होता है तब स्मित (मुस्कुराइट) इस प्रकार बढ़ जाती है कि आँखों को चौंधिया देनेवाली उसकी चमक में इम एक दूसरे को नही देख पाते। नायिका का मनोरथ है कि अर्धनारीधर की भाँति उसका और प्रिय का भेद और अभेद दोनों हो जाय। केवल भेद होने से विरह का कष्ट सहना पड़ता है और केवल अभेद से एक दूसरे को देग्व नहीं पाते। सदपि भानुरत ने अन्य नायिकाय की किसा भी चेष्टा का उदाहरण नहीं दिया तथापि प्रगल्भा वासकसब्जा की चेष्टा मनोरथ में विशेष प्रकार की विच्नित्ि जानकर उपर्युक्त उदाहरण लिखा। परकीया वासकसज्जा यथा- शवश्रूं स्वापयति च्छलेन च तिरोधत्ते प्रदीपाङ्कुरं धन्ते सौधकपोतपोतनिनदः साद्ेतिकं चेष्टितम्। शश्वत्पार्श्व विवतिताङ्गलतिकं लोलत्कपोलद्युति कापि कापि कराम्बुजं प्रियधिया तल्पान्तिके न्यस्यति ॥६८।।। नायिका छल से अपनी सास को सुल्षा देती है और प्रदोप को किसी वस्तु की ओट में छिपा देती है। सौध के कपोत-शिशुओं की आवाज में प्रिय की सांकेतिक चेष्टा का अनुमान करती है (क्योंकि उसका प्रिय आकर उसी आवाज में उसे बुकाता है) तथा बार- बार शय्या पर सोई हुई, अपने कपोलों की तरल सुति को फैलाती हुई करवर्टे लेती है और कहीं-कहीं अपना हाथ शय्या के आस-पास यह सोचकर रखती है कि अँधेरे में आकर वह कहीं खड़ा तो नहीं है? : परकीया का पत्यतिरिक्त प्रिय प्रवास से लौटकर आनेवाका था। उसने सायकाल होते ही अपनी सास को खिला-पिलाकर भोर में ही जगकर उत्सव देखने के बहाने या उसके पैर दबाकर छल से उसे सुला दिया। फिर सामने ही जो दीपक टिमटिमा रहा था उसे

Page 314

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ७३

भी बाधक जानकर कोठली आदि किसी बटी वस्तु की ओट में इस छल से तिरोहित कर दिया कि व्यर्थ यह जल रहा है, सोने में भी कष्ट होता है। ऊपर सौध की भुरकियों में कबूतरों के बच्चे घुटरघूं की आवाज में गुट़गुट़ा रहे थे तो उसने यह समझा कि प्रिय कहीं आकर मुझे बुलाने के लिए सांकेनिक चेष्टाएं तो नहीं कर रहा है? बार-बार वह अपनी शय्या पर अगल-बगल कर बर्टे लेती थी और हाथ को इधर-उधर रखती रहती थी कि अंधरे में उसका प्रिय आकर कहीं खड़ा तो नही है। इस प्रकार उसका समय प्रिय के आगमन की उत्सुकता में बहुत कष्ट से बीत रहा था। फिर भी उसके कपोलों की फैलती हुई चब्रल आभा से उसका आन्तरिक आनन्द प्रकट हो रहा था। सामान्यवनिता वासकसजा यथा- चोलं नीलनिचोल कर्ष णविधौ चूडामणि चुम्बने याचिष्ये कुचयोः करार्पणविधौ काञ्ीं पुनः काञ्बनीम्। इत्थं चन्दन चर्चितर्मृगमदैरङ्गानि संस्कुर्वती तत्कि यन्न मनोरथं वितनुते वारेषु वाराङ्गना ॥ ६६॥। कामुक के आगमन के दिनों में वाराकना कौन सा ऐसा मनोरथ था जिसे न करती थी। वह मन में सोचती कि प्रवास से लौटनेवाला कामुक प्रिय जब मेरे नीले आंचल को हटाने का प्रयत्न करेगा तो उसके मूल्य में नया आंचल माँगूँगी, जब चुम्बन केरेगा तो उसके बदले चूडामणि की याचना करूगी और स्तनों पर हाथ रखने के अवसर में सोने की करधनी का प्रस्ताव रखूंगी। इस प्रकार सोचती हुई वह चंदन-चर्चित कस्तूरी से अपने अङ्गों को सँवार-बना रही थी। नायिका वेश्या होने के कारण अपने कामुक प्रिय के आगमन के दिनों में इस उद्देश्य से कि वह मुझे खूब धन दे, अपने अङ्गों पर चन्दन और कस्तूरा का लेप लगा रखती थी। उसके मन में नायक के प्रत्येक काम-कृत्य का मूल्य लेने का मनोरथ हो रहा था। वह चाहती थी कि बिना नई साड़ी लिए वह उसे आचल न खींचने देगी, बिना चूड़ामणि लिए चुम्बन न करने देगी और जब वह उसके स्तनीं पर हाथ रखने वलेगा तो सोने की करथनी लिए बिना नहीं रहेगी। अपने अङ्गों को चन्दनमिश्रित कस्तूरी से लेप कर वासित रखने का उद्देश्य पकमात्र कामुक को आकृष्ट करना था।

स्वाधीनपतिका यथा- सदा साऽडकूताशाकर-प्रियतमा स्वाधीनपतिका। निरन्तराज्ञाकरप्रियत्वमित्यर्थः। अस्याश्ेष्टा वनतिहारादि-मदनमहो- त्सव-मदाहङ्कार-मनोरथावाप्तिप्रभृतयः । मदो हर्षोत्कर्षः ।

Page 315

७४ रसमञ्जरी

स्वाधीनपतिका वह नायिका होती है जिसका प्रिपतम अभिप्राय के अनुरूप उसकी आज्ञा का पालन करता है। भोजराज भी लिगन है- स्वाधीनपतिका सा तु यस्या: पार्श्व न सुख्जति।

अर्थात् जिमका प्रिय मित्र-विचित्र रतकीक़ाओं के रसारवाद की लोकपता से कभी भी साथ नही शोटना वह स्वाधीनपनिका कहलाती है। निरन्तर प्रिया के पास रहता हुआ प्रिय वशीभून होकर उसकी आश्ञा का पालन करता है, तभी वह उसे प्रसन्न होकर विविध काम-क्रीडाओं से आनन्दित करती है। तात्पर्य यह है कि स्वाधीनपतिका का प्रिय उसके दशारे पर नाचता है। शङ्गारमअ्रीकार के अनुसार भानुदत्त के उपर्युक्त लक्षण मे 'सदा' शब्द का प्रयोग ठीक नही, क्योंकि प्रस्तुत में अवस्था के अनुसार ही नायिकाओं के आठ मेद किए गए है। अवस्था को सदा के लिए एक कर देने से एक नायिका अन्य के साधारण भेद के अन्तर्गत नही आ सकेगी। अः शरक्गारमअरी के अनुसार स्वाधीनपगिका वह होती है जिसका प्रिय अनुकूल होता है। आर्चानों ने धीरादिक भेद को रवाधीनपतिका के अन्तर्गत माना है। यह भी वात जैननी नही, कारण कि स्वाधीनपतिका मे प्रियनम के अनुकूल होने के कारण कोप का उन्धब ही नहीं हो सकता। कहा जा चुका है कि नानिकामेद् अवर्था पर ही आधारित है। जब पति अन्यासती हो जाता है तब नामिका पति के अनुकूल न होने के कारण खा्डिता हो जाती है।सलििए स्वाधीनपतिका में धीरादि मेदी की सम्भावना कसे सम्मव है। प्राचीनों ने स्वाधीनपतिका के उदाहरणों को बकोकिगानना का सकीण मान कर लिखा है परन्तु शृङ्गारमअरकार ने असक्कीणं गाना है। स्वाधीनपतिका की चेायें-नविहार-जलविहार करती है, गदनमहोमव मनानी है, उसके मन में हर्ष उत्कृष्ट मात्रा में रहता है और वह प्रिय को बश में कर लेने का गुण अपने में अनुभव करके अभिमान व्यत्ता करती है। मुग्धा स्वाधीनपतिका यथा- मध्ये न कशिमा स्तने न गरिमा देहे न वा कान्तिमा श्रोणौ न प्रथिमा गतौ न जडिमा नेत्रे न षा वक्रिमा। लास्ये न द्रढिमा न वाचि पटिमा हास्ये न वा स्कीतिमा प्रायोशस्य तथापि मज्जति मनो मययेव कि कारणम ॥ ७ ॥ कोई स्वाधीनपतिका अपनी सखी से कहती है कि न मेरी कटि कुश है, न मैरे स्तन हो बढ़े: है, न देड में छलकती हुई जबानी की कान्ति है, न ओणि में विस्तार है, न गति में मन्दता है न नयनों में टेढ़ापन है, न नृत्य में अधिक अभ्यास है, न बोलने में

Page 316

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ७५

चतुरता है, न हँसी में स्पष्टता है, तथापि मेरे प्राणनाथ का मन मुझमें ही रमता है, हे सख्री, इसका क्या कारण है? नाविका के उपर्युक्त कथन से प्रतीन होता है कि उसमें पूर्णरूप से यौवन नहीं आ पाया है, क्योंकि उसके शगीर मे मध्य की कृशना आदि यौवन की पूर्णता के परिचायक तत्वों की कभी है, तथापि उसका प्रिय उसके वशीभृन रहता है। अभिप्राय यह है कि उस नायिका में फोई अवभुत सौन्दर्य है। इसीलिए उसके प्रिय का मन उसी में डन गया है। मुग्धा होने के कारण वह अपने उस सौन्दर्य से सवथा अपरिचित है। अतः सखी से प्रश्न करती है। मध्या स्वाधीनपतिका यथा- यर्दाप रतिमहोत्सवे नकारो यदपि करेण च नीविधारणानि। प्रियसखि! पतिरेप पार्श्व देशं तदपि न मुञ्ति तत्किमाचरामि ॥७१॥ हे प्रिय सखी, यद्यपि रति-महोत्सव के अवसर मे मै 'नही नहीं' कह कर निषेध कर देती हू और यद्यपि उसके न मानने पर हाथ से नीवी पकड़ लेती हू, तथापि यह पति मेरा पार्श्वभाग नही छोड़ता, तो मै क्या करूँ? नागिका अपना सौभाग्य त्यकत करती हुई कहती है कि रति-महोत्सव के प्रसग में भी उसके अपराध पर नकारती हू और अपनी नीवि को पकड़ लेती हूं, फिर भी वह मेरे पास से नहीं टलता। कुपित होने की तो बात ही नहीं। अब कौन सा उपाय करू कि वह मुझसे दूर रहे। थक गई में तो। नकार और नीविधारण से नायिका में लज्जा- भाव प्रतीत शे रहा है और वह अध्यक्त रूप में अपना सौभाग्य भी व्यंजित कर रही है। अतः उसमें कामभाव लज्जाभाव के समान है। इस प्रकार वह मध्या रवाधीन- पतिका हुई। मढा स्वाधीनपतिका यथा- वक्त्रस्याधरपज्मवस्य वचसो हास्यस्य लास्यस्य वा धन्यानामरविन्दसुन्दरदशां कान्तस्तनोति स्तुतिम्। स्वप्नेनापि न गच्छति श्रतिपथं चेतःपथ हक्पथं काऽप्यन्या दयितस्य मे सखि ! कथं तस्यास्तु भेद्ग्रहः ॥७२॥ कमल के समान सुन्दर नेत्रों वाली वे कामिनियाँ धन्य हैं जिनके प्रिय उनके मुख, अधरपल्लव, वाणी, हास्य और नृत्य की प्रशंसा करते हैं फिर भी कोई दूसरी स्त्री मेरे प्रिय के कानों तक, चित्त तक या आंखों तक रवप्न के सहारे भी नहीं पहुँचती (जाग्रन अवस्था की तो बात ही क्या), तो उन रमणियों के प्रिय में और मेरे प्रिय में (या उन और मुझमें) विशेषता का ज्ञान कैसे हो!

Page 317

७६ रसमञ्जरी

प्रसंग यह है कि नायिका की सखी ने उससे पूछा कि जैसे दूसरी नायिकाओं के पति उनके गुणों की प्रशसा करते है वैसे तेरा प्रिय तेरी प्रशंसा क्यों नहीं करता ? तब वह बोली कि जिनके प्रिय उनके मुख आदि की प्रशंसा करते है वे धन्य हैं लेकिन मैरा पति मेरे सिवा किसी दूसरी को स्वप्न में भी नहीं देखता, न सुनता और न उसे अपने चित्त में लाता। इस कथन का अभिप्राय यह है कि सचमुच वे धन्य नहीं हैं, जिनके प्रिय उनके सामने चिकनी-चुपड़ी बातों में प्रशंसा करते है। सम्भव है कि वैसे प्रशंसक प्रिय गुप्त रूप में किसी दूसरी से प्रणय करते हों और प्रकट में उनकी प्रशंसा करते हों। अतः वे सवथा धन्य नही है। मैरा प्रिय तो मेरे सिवा स्वप्न में भी किसी पर दृष्टिपात नहीं करता। अर्थात् जाग्रत अवस्था में तो मुझे छोड़ता ही नही फिर स्वप्न में भी दूसरी का ध्यान कैसे सम्भव है। अतः सच्चे अर्थ में मैं धन्य हूँ और प्रशंसक प्रियवाली अधन्य है। इस प्रकार वचनभङ्गीद्वारा प्रगल्भा ने अपने आपको धन्य कहा। परकीया स्वाधीनपतिका यथा- स्वीयाः सन्ति गृहे गृहे मृगदशो यासां विलासकणत्- काय्र्बीकुण्डल हेमकङ्कणभणत्कारो न विश्राम्यति। को हेतुः सखि! कानने पुरपथे सौधे सखीसन्निधौ भ्राम्यन्ती मम वल्लभस्य परितो दृष्टिर्न मां मुञ्ति॥७३॥ हे सखी, स्वीया नायिकाएँ घर-घर में मिलती हैं जिनके अङ्गों में विलास से बजती हुईं काखी, सुवर्णकुण्डल और कंकण की झनझनाहट की आवाज कभी कहीं बंद नहीं होती। मेरे प्रिय की दृष्टि वन में, राजमार्ग में, सौध में और सखियों के समीप अर्थात् जहां मैं जाती हूँ वहीं मेरे चारों और भ्रमण करती हुई मुझे छोड़ती ही नहीं, क्या कारण है? उस प्रकार की स्वीया नायिकाएँ तो घर-घर में मिलेंगी जो काशी, कुण्डल और सोने के कुण्डल पहन कर आवाज करती हुई फुदकती रहती हैं। सम्भय है उनके प्रिय उन्हें गहनों से ही सन्तुष्ट कर अन्यत्न मजा मारते हों। मेरे प्रिय की दृष्टि मैं जहां जाती हूँ वहाँ मुझे घेरे रहती है। अगर मैं भयानक बन में जाऊँ तो, जनाकीरण राजमाग में जाऊँ तो, ऊँचे सौभ पर बैठू तो और सखियों के पास रहूँ तो भी। बह मुझे एक पल भी अपनी आंखों से ओझल नहीं होने देता। मैरे गुणों के अतिरिक्त और क्या कारण हो सकता है कि यह इस प्रकार मेरे प्रति अत्यन्त आकृष्ट रहता है। सामान्यवनिता स्व्राधीनपतिका यथा- सर्त्येव प्रतिमन्दिरं युकतयो यासां सुधासागर- स्त्नोत:स्यूतसरोजसुन्दरचमत्कारा हशो विभ्रमाः ।

Page 318

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ७७

चित्रं किन्तु विचित्रमन्मथकलावैशद्यहेतोः पुन- ्वित्तं चित्तहरं प्रयच्छति युवा मय्येव किं कारणम् ॥७४॥ प्रत्येक घर में उस प्रकार की युवतियाँ है ही जिनके दृष्टिपात के विलास अमृत के समुद्र के प्रवाह में लगे हुए कमल की भाँति सुन्दर और चमत्कारपूर्ण हैं अतः काम की कला को स्पष्ट व्यक्जित करने में भी वे समर्थ हैं। किन्तु आश्चरयं की बात है कि युवक मन को हर लेनेवाले धन को मुझे ही अपित करता है, क्या कारण है? यह लोक में स्वाभाविक स्थिति देखी जाती है कि अपनी अतिसुन्दरी पत्नियों के रह्दते हुए भी लोग वेश्यासक्त हो जाते हैं। प्रस्तुत में वेश्या अपने स्वाधीन कामुक की चर्चा कर रही है कि कौन ऐसा भवन नहीं जिसमें मनोमुग्धकारी विभ्रमपूर्ण दृष्टिपात करने वाली कामकलाकुशल युवतियाँ नहीं है अर्थात् वे सवथा द्रव्यदान के बिना सुलभ भी हैं। पर आश्चर्य है कि कामुक नायक उन्हें छोड़कर लोगों के मना करने पर भी मुझ वेश्या को पर्याप्त धन अपित करता है। उपर्युक्त पद्य के तृतीय चरण को पूर्वार्ध से ही अन्वित समझना चाहिए अन्यथा कामकला की स्पष्ट प्रतीति के लिए युवक मुझ वेश्या में उन कामिनियों को छोड़कर धन अर्पित करता है इस प्रकार कारण के स्वयं कह देने पर भी चतुर्थ चरण का 'कि कारणं' यह प्रश्न सङगत नहीं होता। इस प्रकार उस वेश्या ने अन्य स्वीया परकीया युवतियों से अपना गुणोत्कर्ष व्यक्त किया। अभिसारिका यथा- * स्वयमभिसरति प्रियमभिसारयति वा या साडभिसारिका। प्रिय से मिळने के सिए संकेत की और स्वयं अभिसरण करनेवाली अथवा दूती आदि द्वारा प्रिय का अभिसारण करनेवाली (अर्थात् प्रिय को दूती आदि द्वारा संकेत तक पहुँचाने वाली नायिका अमिसारिका कहकाती है-अभिसरति अभिसारयति वेत्य- भिसारिका)। शरङ्गारमज्जरीकार अभिसारण पक्ष को नहीं मानते। उनके अनुसार जो. नायिका अपने समीप ही बुलाती है उसे वासकसज्जा में अन्तभूत समझना चाहिए। आमोदकार का यह कथन कि वारनियम अर्थात् पहले से दिन के निश्चथ के अभाव में वह नायिका वासकसज्जा नहीं हो सकती है, ठीक नहीं, क्योंकि इम यहाँ प्रश्न यह करेंगे कि जो नायिका वारनियम के अभाव में प्रिय के आगमन के कारण सुरत की सामभी को सजती है उसे किसमें अन्तर्भूत करोगे ? हमारे अनुसार तो वह वासकसज्जा में ही अन्तर्भूत होती है। दूसरे वासक शब्द के अनेक अर्थ हैं, उनके अनुकूल ही बासक सब्जा होती है। वारनियम बासकसज्जात् का प्रयोजक नहीं। वासकसज्जा के प्रकरण में इम कह चुके है कि प्रियागमन के निमिस्त से सम्भोग के लिए प्रयत्नशील नायिका वासकसज्जा कहलाती है। यहाँ वारनियम का कोई प्रश्न ही नहीं। इस प्रकार यह स्पष्ट है कि प्रिय का अभिसारण करानेवाली नायिका वासकसज्जा होती है, अभिसारिका नहीं।

Page 319

रसमश्जरी

अस्याश्चेशः समयानुरूपवेषभूषण-शङ्का-प्रज्ञानपुण्य-कपट-साहसाद्य इति परकीयायाः । अभिसारिका की चेष्टायें-अभिसारिका नायिकाएं समय के अनुरूप वेषभूषा या आाभूपण धारण करती हैं। ज्योत्स्ना में अभिसरण करनेवाली अभिसारिका की जो वेषभूषा और गहने होंगे वे तमिस्राभिसारिका के नहीं होंगे। इस प्रकार दिवसाभि- सारिका आदि के वेष और आभूषण समयानुरूप भिन्न-भिन्न होते हैं। अभिसारिका के मन में अपने प्रियाभिसरण के रहस्यमेद की शक्का मन में बनी रहती है; कहीं दूसरा कोई मुझे न देख ले, बड़ा अनर्थ हो जायगा आदि। वह अपने अभिसार को गुप्त रखने में निपुणता से काम लेती है। अपने गुरुजनों को बुत्ता देकर भी निकल जाती है। उसके मन में किसी प्रकार की भयानक परिस्थिति में भी प्रिय के समीप संकेतस्थल पर पहुँच जाने का प्रबल साहस होता है। वह यह नहीं देखती कि मूसलाधार वर्षा में सकेतस्थल पर पहुँचने में कितनी कठिनाइयाँ हैं। प्रियाभिसार के समय कोई साँप भी उसके पैर में लग जाता है तो उसे बिलकुल खबर नहीं रहती। स्वीयायास्तु प्रकृत एव क्रमः । अलक्ष्यतासम्पाद्कस्य श्वेताद्याभरण- स्य स्वीयाभिसारिकायामसम्भवात्। स्वीयाभिसारिकाओं में जो पहले स्वीया के सम्बन्ध में कहते भा रहे हैं वही क्रम रहता है। वे किसी प्रकार की वेषभूषा या गहने धारण नहीं करती, क्योंकि उजला वेष, उजला आमरण आदि का उपयोग एक मात्र इसकिए अभिसारिकाएं करती हैं कि अपने आपको किसी प्रकार अलक्ष्य कर सकें। चौंदना में सफेड बख और गहने पहन कर चछने से किसी को पता न चलेगा। स्व्रीया तो अपने ही पति के समीप संकेतस्थळ पर मिलने जाती है। ऐसी स्थिति में अपने को अलक्षित करने का कोई कारण ही नहीं। मुग्धाऽभिसारिका यथा- दूती विद्युदुपागता सहचरी रात्रि: सहस्थायिनी दैवज्ञो दिशति स्वनेन जलद: प्रस्थानबेलां शुभाम्। वाचं माझलिकीं तनोति तिमिरस्तोमोऽपि मिलीरवै- र्जोतोडयं दयिताभिसारसमयो मुग्वे विमुश् त्रपाम्॥७॥ अरी सुग्धे ! बिजली ही दूली बनकर तुझे प्रिय के पास के जाने के लिए या पहुँची है। सदचरी के रूप में यह रात्रि तेरी सहायक होगी (तेरे साथ रहेगी)। मैघरूपी अन्योतिषी गजन द्वारा प्रस्थान के शुभमुहूत को बता रहा है। झिल्ियों की आवाज से मन्धकार-समूह भी मकळपाठ कर रहा है। प्रियामिसार का समय हो गया। त अपनी लबजा शेक़1

Page 320

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ७E

सखी ने मुग्धा अभिसारिका को प्रियाभिसार के लिए चल पड़ने की सम्मति देते हुए कहा कि अरी मुग्धे, अर्थात कुछ भी अपनी चिन्ता न रखनेवाली, तुझे मालम होना चाहिए कि प्रिय के पास ले जाने के लिए बिजलीरूपी दूती तेरे पास आई है। यह दूती है अतः देर तक नही ठहरेगी, देर न कर। अथवा यदि तरे मन में यह भावना हो कि 'बिना बुलाए मे कैसे जाऊंगी' सो दूती पहुँची हुई है, चलने में कोई अड़चन की बान नहीं। और यह मी सोवना ठीक नहीं, कि मेरे साथ-साथ रहनेवाली कोई सहेली नहीं नो कैसे जाऊ, क्योंकि रात्रिरूपी सहचरी तेरे साथ-साथ रहेगी। अर्थात जब तक तू प्रिय से मिलकर लौट न आएगी तब तक रात रहेगी। इसलिए डरने की कोई बात नहीं। मेघ दैवज्ञ या ज्योतिषो होकर शुभमुहूत का आदेश दे रहा है। यह आदेश सवथा अलघनीय है। प्रस्थान के लिए शुभमुहृत होने के कारण उसका अतिक्रमण भी ठीक नहीं। झिल्लियों की आवाज से अन्धकार-समूह का मगलपाठ करना भी शीघ्र ही प्रस्थान कर देने के लिए प्रेरित कर रहा है। अभिसार में किसी प्रकार भी विलम्ब नहीं होना चाहिए। लज्जा करने से शुभमुहूत हाथ से जाता रहेगा। मध्याभिसारिका यथा- भीताऽसि नैव भुजगात्पथि मद्भुजस्य सङ्गे पुनः कमपि कम्पमुरीकरोषि। अम्भोधरध्वनिभिरक्षुभिताऽसि तन्वि मद्ठाचि साचिव्रदनाऽसि किमाचरामि ॥७६॥ वर्षा में बीहड़ मार्गों को पार कर पहुँची हुई अभिसारिका से उनका प्रिय कहता है-ह कश शरीर वाली, तू मार्ग में पैर के नीचे पड़े सर्प से भी नहीं डरी, किन्तु मेरे भुज के स्पर्श मात्र से कोई विलक्षण कम्प धारण कर रही है। मैघों की गम्भीर गड़गड़ाइट से भी सषुभित नहीं हुई, किन्तु मेरी वाणी से उद्विग्न होकर (या लज्जा से) मुँह धुमा लेती है, तुझे आवर्जित करने के िए अब मैं कौन-सा प्रयत्न करूँ ? नायिका में काम और लज्जा दोनों की प्रबलता है। वह स्मरावेग से इस प्रकार न्याकुल है कि मार्ग में सप और मेधों की गड़गड़ाइट से भी नहीं डरती और समस्त कठिनाइ्यों को पार करके प्रिय से मिलने के लिए संकेतस्थल पर पहुँच जाती है। सुजग और मैध की ध्वनि जो स्वाभाविक भीषण हैं उनसे भय न पाना, आनन्द देने वाले नायक के भुज तथा वाणी से श्ुमिन हो जाना और मुँह फेर लेना काम और लज्जा के परस्पर इन्दरों का अदभुत चित्रण है। अतः यह नायिका मध्या अभिसारिका हुई। प्रौढाऽभिसारिका यथा- स्कुरदुरसिजभारभङ्गुराङ्गी किसलयकोमलकान्तिना पदेन। अथ कथय कर्थ सहेत गन्तुं यदि न निशासु मनोरथो रथः स्यात् ।ज।।

Page 321

रसमख्जरी

यदि प्रिय से मिलने का मनोरथरूपी रथ न होता तो स्तनों के भार से झुकी हुई अंगयष्टि वाली नायिका अपने पल्लवसदश कोमल पैर से रातों में चलने के लिए कैसे समर्थ होती ! तुम्हीं कहो। किसी ने नायिका की सखी से पूछा कि वह बिना रथ के संकेतस्थल पर कैसे जाती है तब उस सखी ने पूछा कि अगर मनोरथरूपी रथ न होता तो वह कैसे जा पाती, क्योंकि यौवन के कारण स्तनभार से उसकी अङ्गय्टि कुछ झुकी हुई है और उसके पैर पल्लब के समान अत्यन्त कोमल है। ऐसी स्थिति में भी जब वह अतिशीघ्र अपने गन्तव्य स्थल पर पहुँच जाती है तो मानना पड़ेगा कि वह अपने मनोरथ के शीघ्रगामी रभ पर आरूढ़ हो जाती है। एक रात की बात होती तो उस रथ की कल्पना नहीं करते, किन्तु वह प्रत्येक रात में प्रिय से मिलने जाया करती है। परकीयाऽभिसारिका यथा- रभसादभिसर्तुमुद्यतानां वनितानां सखि! वारिदो विवस्वान्। रजनी दिवसोऽन्धकारमचिर्विपिनं वेश्म विमार्ग एव मार्ग: ॥७८ ॥ ह सखी, प्रिय के पास पहुँचने की उत्सुकता से अभिसार के लिए उप्पत नायिकाएं मेघ को सूर्य, रात को दिन, अंधकार की ज्योति, वन को घर और कंटीले ऊबड-खाबड़ विमार्ग को ही मार्ग समझती हैं। मेघ बरस रहा है, अंधेरी रात है, जंगल में पहुँचना है, आगे मार्ग भी कंटकाकीर्ण और ऊबड़-खाबड़ है, ऐसे सुअवसर को अभिसार के लिए उद्यत नायिकाएं कुसमय समझ कें तो प्रिय से मिलना उनके लिए असम्भव है। उस समय घर के सब लोग गहरी नींद में सो जाते हैं। तब किसी का डर भी नहीं रहता। उसकी उत्सकता ही प्रिय से मिळने के लिए उसे बेकरार कर डालती है। किसी को अगर पता चळ जाय तो क्या परिणाम होगा इसकी वह परवाह नहीं करती। झट अपने घर से संकेत की ओर निकल पड़ती है। लब उसे मार्ग को पंकिळ बना देने बाला मेघ भी पंक का शोषण करने वाला सूर्य प्रतीत होता है। संचरण के प्रतिकूक रात भी संचरण के योग्य कगती है। अन्धकार भी किरण के समान उसकी भंखों की शक्ति का अपहारक नहीं कगता। भवातक जंगल को भी वह घर समझने लगती है। बिमार्ग को भी मा्ग मान केती है। सह् किसी प्रकार गुप्तरूप में प्रिय से मिलने का प्रयत्न करती है। इसलिए ऐेसी नायिका परकीया अमिसारिका होती है। भानुदच्त ने परकीया अभिसारिका का सामान्य रूप से उदाहरण दिया है। अब विशेष रूप से उदाहरण इकष उद्देशय से दिए गद हैं कि समस्त नायिकाओं में मधुर और सिय नामिका अभिसासिका की कोती है, जैसा कि भरतमुनि ने कहा है-

Page 322

'सुषमा' हिन्दीव्याएंयासहिता

संस्कृतात् प्राकृतं मिष्टं ततोऽपअ्रंशभाषणम्। ततः प्रियतरा वेश्या सर्वंतश्चाभिसारिका। अर्थात् संस्कृत से प्राकृत मधुर होती है, प्राकृत से भी अपभ्रंश और उससे मी बढ़कर प्रिय वेश्या और सब से अधिक प्रिय अभिसारिका नायिका होती है। ज्योत्स्नाऽभिसारिका यथा- चन्द्रोदये चन्दनमङ्गकेषु विहस्य विन्यस्य विनिर्गतायाः। मनो निहन्तुं मदनोऽपि बाणान् करेण कौन्दान् बिभराम्बभूव।। आकाश में चन्द्रमा के उदित हो जाने पर अपने अङ्गों में चन्दन का लेप लगा कर और विशेष हँसकर निकली हुई नायिका के मन को मारने के लिए कामदेव ने भी हाथ से कुन्द पुष्प के बाण धारण किए। चन्द्रोदय दुआ तो नायिका ने बड़ी प्रसन्नता से अपने सुकुमार अङ्गों में चन्दन का लेप लगाया। अङ्गों में चन्दन का लेप करके चांदनी में चलती हुई उसे कोई देख न पाएगा। तब वड़ जोर से इँस पड़ी। उसके दाँतों की किरणों ने उसके उज्जवल बेष को और भी पुष्ट कर दिया। उसने चाँदनी में प्रिय के समीप अभिसार किया उसमें मदनावेग को उद्दीपित करने के लिए कामदेव ने अपने हाथों में कुन्द पुष्प के वाणों था। 'गरण करिय। सफेद कुन्द पुष्प के लेने का सात्पर्य यह था कि वह नायिका भी उज्जवल वेष वाली थी। उञ्ज्वल वेष वाली पर उज्ज्वल पुष्प के बाणों का ही प्रहार कामदेव को उचित जान पढ़ा। चन्द्र की ज्योत्स्ना में प्रियाभिसार करनेवाली यह नायिका ज्योत्स्नाभिसारिका हुई। तमिस्नाडभिसारिका यथा- नाम्बुजैन कुमुदैरुपमेयं स्वैरिणीजनविलोधनयुग्मम्। नोद्ये दिनकरस्य नवेन्दो: केवले तमसि तस्य विकासः ॥८०॥ स्वैर विहार करने वाली अभिसारिका नायिकाओं की आँखों की उपमा कमलों और कुमुदों से नहीं देनी चाहिए, क्योंकि वे आंखें न तो कमलों के समान सूर्योदयकाल में विकसित होती और न कुमुदों के समान चन्द्रोदयकाल में विकसित होती हैं। केवल अन्धकार में ही उनका विकास होता है। अंभेरी रात में अभिसरण करनेवाली नायिकामं उस प्रकार चलकर अपने को प्रिय के समीप पहुँचाती हैं जैसे दिन में चल पढ़ी हों। रात के अन्धकार का उन पर कुछ भी प्रभाव नहीं पढ़ता। रात के अन्धकार में ही उनकी आरखें विकसित होती हैं। अतपव कवि का कथन है कि उनकी आँखों की उपमा कमल और कुमुद से नहीं देनी चाहिए। कमल जैसे सूर्योदयकाल में और कुमुद जैसे चन्द्रोदयकाल में विकसित होते हैं वैसे कृष्णामिसारिकाओं की आखें सूर्योदय या चन्द्रोदय काल में विकसित नहीं होतीं। केवल ६ र० म०

Page 323

रसमखरी

अन्धकार में ही उनका विकास ेता है। नहाँ 'विकास' शब्द का अर्थ नेत्र पक्ष में 'देखने की सामर्थ्य' समझना चादिए। .. दिवसाभिसारिका यथा- पल्मीनामधिपस्य पङ्कजदटशां पर्वोत्सवामन्बयो जाते सदजना मिथ:कृतमहोत्साइं पुर: प्रस्थिता :- । सव्याजं स्थितथोषिहस्य, गत्तयो: शुद्धान्तमन्राएतर यूनो: स्विमकपोक्षयोर्विजयते कोउप्येष कण्डभदः ॥ ॥ गाँवों के मुखिया की पत्नियों का पर्वोत्सव के उपलक्ष्य में आमन्त्रण पाकर घर के सब लोग परस्पर उत्सव देखने का उत्साह करके आगे घर से चले गए । प्रिया और प्रिय दोनों बहाना करके रुक गए और बड़ी प्रसन्नता से अपने संकेत स्थल निर्जन अन्त:पुर में पहुँच गए। इसी बीच परस्पर स्पश से श्रमशीकरों से भींगे कपोब वाले उन दोनों युवक और युवती का कोई विलक्षण कण्ठाइ्लेष होने लगा। बहुत प्रतीक्षा के बाद जब घर के सारे लोग गाँबों की पत्नियों का पर्वोत्सव देखने के लिए आमंत्रित होकर चले गए तब ये दोनों किसी बहाने नहीं रुक जाते हैं। फिर बड़ी प्रसन्नता से शुद्धान्त में पहुँच जाते हैं जहां के लोग उत्सब देखने बाहर चळे गये थे और वह बिलकुल निर्जन पड़ा था। अब क्या कहना ? इसी बीच खन वोनों के कपोकों पर पसषीने भर आए और परस्पर एक दूसरे ने देर तक कण्ठाइलेम का आनन्द किया,। घर के लोगों के बाहर जाने पर ही दोनों ने कण्ठाश्लेष का आनन्द लिया इससे नायिका का परकीयात्व स्पष्ट सिद्ध हो जाता है। अवसर पाकर दिन में ही प्रियामिसार करने से वह दिवसाभिसारिका हुई। आचार्यो ने परकीया अमिसारिका के और भी अवान्तर मेह दिे है। नक्ार- मंजरोकार के'अनुलार गरदामिसारिका, कामामिसारिका और पेमवानवात्रिसारिका मे तीन अवान्तर भेद और होते हैं। रसिकप्रियाकार ने प्रेमामिसारिका की कर्फना की है जो शह्मंजरीकार के अनुखार ठीफ नहीं क्योंकि सभ प्रकार की असिसारिकाएंश्री म ही से अनिकार करती हैं। वर्षा की स्थिति में अभिसार करमेवाली वर्णमिकारिका भी एक प्रभेद कल्पित है।

Page 324

'सुषमा' हिन्दीव्यायासहिता

वेश्या किसी भाग्यवान् के क्रीडागृड में उससे मिलने के किए अभिसरण कर रही है। उसका फहराता हुआ उत्तरीय देखनेवालों की चमत्कृत कर रहा था। चलने से उसकी कटि में बँधी हुई काज्रीछता झक्ार कर रही थी। कम्चुक की भ्रन्थि के नीचे खिसक जाने से उसके ऊँचे स्तम के कुम्भ टेड़े होकर हिल रहे थे। उसके अग्ों की कान्ति स्कुरित हो रही थी और गति विकसित हो रही थी। उसके शरीर पर सुवर्ण के समस्त आभूषण चक्नक हो रहे थे। 1 प्रिय से मिलने की उत्सुकता के कारण उसकी गति में इतनी चज्लता थी कि उसका उत्तरीय चख्रक हो रहा था, काख़ीलता या करधनी झक्ार कर रही थी, कन्चुक की गॉँठ डीकी झेकर नीचे सरक गई थी, जिससे सके स्तन टेढ़े होकर हिल रहे थे और सुवर्ण के समस्त आभूषण भी डो रहे थे। उसका प्रिय कितना भाग्यवान् होगा जिससे मिलने के लिए वह इस प्रकार उत्सुक होकर जा रही थी। रसारणवकार ने प्रषया अर्थात् दूती को भी अभिसारिका के रूप में उदाहत किया है। साहित्यदर्पण में अभिसारिकाओं के आठ संकेतस्थानों का निर्देश है- पेधं वाटी भग्नदेवालयो दूतीमृहं वनम्। सालापं च रमशानं च नद्यादीनां तटं तथा I. पूवं कृताभिसाराणां पुंश्रलीनां विनोद्ने। स्थानान्यष्टौ। मुग्धायां लज्जाप्राधान्येन, मध्याया लज्जामदनसाम्येन, प्रगल्भासा: प्राफाश्यश्राधान्येन, धीराया धैर्यप्राधान्येम, अधीराया अधैर्यप्राधाम्येन, धीराधीराया: धैर्याधर्यप्राधान्येन, जयेष्ठायाः स्नेहाधिक्यप्राधान्येन, कनिष्ठायाः स्नेहन्यूनत्वप्राधान्बेन, परोढायाः सङ्गुप्तिप्राधान्येन, मुग्धाया इव कन्यकायाञ्च्, सामान्यवनिताया धनप्राप्तिप्राधान्येनाष्टनायिकावर्णन- मिति विशेष: । ऊपर आठ प्रकार की नायिकाओं का निरूपण अवस्था-भेद के अनुसार किया गया। मुग्धा आदि की दृष्टि में आठों के उदाहरण पृथक पृथक् दिए गए। मुग्धा में प्रधान रूप से लच्जा का भाव रहता है। वह चाहे अष्टविध नायिकाओं में कोई भी हो, उसमें प्रधान रूप से कब्जा रहती ही है। इसी प्रकार मध्या में लब्जा और काम दोमों की प्रधानता होती है। पगस्भा में प्राकाश्य अर्थात् प्रगश्भता होती है। प्रगस्भता लब्जा को आक्रान्त कर उत्पन्न होती है। धीरा में प्रधान रूप से धैय, अधीरा में अधैर्य और धीराधीरा में घैयं और अधैर्य दोनों रहते हैं। ज्येषा में प्रधान रूप से स्नेह का आभिक्य होता है। कनिष्ठा में स्नेह की न्यूनता होती है। परोढा में सक्कुप्ति अर्थात रहस्य को गुप्त रखने की कळा होती है। कन्यका मुग्धा के समान ही उज्जाप्रधान नायिका है। सामान्य वनिता या वेश्या में वन प्राप्त करना प्रधान लकय होता है।

Page 325

रसमख्जरी

ऊपर आठ प्रकार की नायिकाओं का निरूपण किया गया। आठ अवस्थाओं के अनुसार आठ भेदों की कर्पना की गई। दशरूपक के टीकाकार धनिक ने नायिकाओं के इन आठों भेदों का दृढ़तापूर्वक समर्थन किया है। किसी अवस्था की नायिका का किसी अन्य अवस्था की नायिका में अन्तर्भाव नहीं किया जा सकता। जैसे, बासकसज्जा प्रभृति का अन्तर्भाव स्वाधीनपतिका आदि में नहीं हो सकता, क्योंकि वासकसज्जना का प्रिय उसके समीप नहीं रहता। स्वाधीनपतिका तो आसन्नपतिका नायिका है, अर्थात् उसका प्रिय उसके सन्निधान में निरन्तर विद्यमान रहता है। यदि उस नायिका को जिसका प्रिय आनेवाला होता है उसे भी स्वाधीनपतिका कहते हैं तो जिसका पति प्रवास में है ऐसी प्रोषितपतिका को भी स्वाधीनपतिका में अन्तर्भुक्त कहना होगा। क्योंकि एष्यत्पतिका का प्रिय जिस प्रकार उससे पृथक है उसी प्रकार प्रोषितपतिका का प्रिय भी उसके समीप नहीं। वासकसव्जा अगर एष्यत्पतिका होने के कारण स्वाधीन- पतिका हो सकती है तो प्रोषितपतिका की भी स्वाधीनपतिका ही कहना ठीक है। अतः स्वाधीनपतिका नायिका वह होती है जिसका प्रिय निरन्तर उसके सब्निकट रहता है। एष्यत्पतिका वासकसज्जा नायिका का अन्तर्भाव स्वाधीनपतिका में किसी प्रकार सम्मक नहीं। इसी प्रकार जो प्रिय के व्यलीक या सूठापन की नहीं समझ पाई है वड खण्डिता नहीं हो सकती। उसे यह विदित होना चाहिए कि उसका प्रिय किसी अन्य नायिका से मिलकर प्रातःकाल आया है। रतिभोग की इच्छा जिसकी प्रवृत हो बह प्रोषितमर्तृका नहीं होती। यह विरहिणी को स्थिति वाली नायिका है। जो स्वयं नायक के समीप संकेत स्थल पर न जाय या नायक को वहाँ अमिसारित करे वह अमिसारिका नहीं होती। इस प्रकार इन नायिकाओं से पृथक उत्कण्ठित भी होती है। प्रिय के आने का अवसर जब बीता जाता है, तब तत्प्रयुक्त नायिका की विधुरावस्था वासकसव्जा की स्थिति में नहीं होती। वह विप्ररब्धा की स्थिति है। वासकसष्जा प्रिय के निश्चित आगमन की सूचना में प्रसन्न रहती है। विप्ररब्धा प्रिय के द्वारा समय के अतिक्रमण के कारण दुःखी रहती है। इस प्रकार वासकसब्जा की तरह विप्रलब्धा भी अन्य नायिकाओं से पृथकू है। प्रिय कहकर नहीं आया इस प्रकार वख्चना के आधिक्य से बासकसज्जा और उत्कण्ठिता में भेद है। यथपि कलदान्तरिता खण्डिता की मांति प्रिय के व्यलीक से परिचित रहंती है, तथापि वह प्रिय के अनुनय को न मानने के कारण पश्चाचताप द्वारा प्रिय पर अपनी प्रसनता व्यक्त करती है अतः उसे खण्डिता से अतिरिक्त समक्षना चाहिए। धनजय और धनिक के अनुसार किसी का किसी में अन्तर्साव नहीं किया जा सकता। नायिकाएं अवस्थानुसार आठ ही होती है।

प्रस्थान वलयै: कृतं प्रियसखैरसैर जसं नवं धृंत्या न क्षणमासितं व्यवसितं बुद्ध चाऽपि गन्तुं पुरः।

Page 326

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित ! प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यन्यते ।।८३॥ भानुदन्त ने उपर्युक्त आठ नायिकाओं के अतिरिक्त एक अन्य भेद भी स्वीकार किया है। उस भेद को प्रवत्स्यत्पतिका कहा है। जिसका पति अभी अभी प्रवास करनेवाला है वह प्रवत्स्यत्पत्तिका नायिका कहलाती है। भानुदत्त ने इसके उदाहरण के रूप में पहले अमरुकशतक का एक पद्य उद्धृत किया है- ह मैरे जीवित! प्रियतम ने देशान्तर जाने का निश्चय कर लिया है तो मेरे हाथ के बलयों ने भी प्रस्थान कर दिया (अर्थात् चिन्ताजन्य कृशता के कारण हाथ से नीचे खिसक कर गिर गए)। मेरे अत्यन्त प्रिय आँसू भी निरन्तर चलते जा रहे हैं। मेरी धृति भी क्षण भर भी न ठहरी। बुद्धि ने भी पहले जाने के लिए उपाय कर लिया। इस प्रकार सबके सब एक साथ चले गये। और अपने प्रिय साथियों को क्यों छोड़ रहा है? तुझे भी इन्हीं के साथ जानां चाहिए। इत्यादिप्राचीनग्रन्थलेखनादग्रिमक्षणो देशान्तरनिश्चितगमने प्रेयसि प्रवत्स्यत्पतिकाऽपि नवमी नायिका भवितुमहति। तथा हि, तस्याः प्रोषितपतिका-विप्रलब्धोत्कासु नान्तर्भावः, भर्तुः सन्निधिवर्तित्वात्। न कलहान्तरितायामन्तर्भावः, कलहाभावादनव- मानितपतित्वाथ। नापि खण्डितायामन्तर्भावः, प्रियस्यान्योपभोगब्िह्ि- सस्यागमनाभावात, प्रियायाः कोपाभावदर्शनात्, काकुवचन-कातर-

वारनियमाभावात्, सज्जीकरणाभाव-निर्वेदादिदर्शनाथ। न स्वाधीन- पतिकायामन्तर्भाव:, अग्रिमक्षण एव सङ्स्य विच्छेददर्शनात्। न हि स्वाधीनपतिकाया: कदाचिद्पि सङ्विचछेद इति सम्प्रदायः। ब्रजभ्पि पतिः स्वाधीनपतिकया निरुष्यते। अन्यथा भर्तरि स्वाधीनत्वमेव अष्येत। नेह तथा, सर्वथा भर्तुर्वि देशगमनात्। किंच निर्वेदाश्रुपातनिः- शवासवनविहारादिमद्नमहोत्सवव्यतिरेकदर्शनाथ्च। नाप्यभिसारिकाया- मन्तर्भाषः, अभिसारोत्सवाभावात् अन्तस्तापदर्शनाचेति युक्मुत्पश्यामः। अभरकशतक के उपर्युक्त पद्य से स्पष्ट हैं कि एक प्रकार की ऐसी भी अवस्थानुसार नायिका होती रे जिसका प्नियतम अग्रिम क्षण में अर्थात् अति शीघ्र ही प्रवास कर रहा है। प्राचीन ग्रन्थों के इस निर्देश के अनुसार की प्रवत्स्यत्पतिका नायिका का नवम मेद होना चांहिए। क्योंकि उपर्युक्त आठ प्रकारों का प्रवत्त्यत्पति का अन्तर्भाव भी नहीं हेता। जैसे प्रोषितपतिका, विप्रलब्या और उत्कण्ठिता नायिकाओं में

Page 327

रसमअ्जरी

प्रवत्स्यत्पतिका का अन्तर्भाव नहीं हो सकता, क्योंकि इसका प्रिय सनिहित रहता है और उन तीनों का प्रिय उनके पास नहीं रहता। ककहान्वरिता में भी रसका अन्तर्माव नहीं हो सकता, क्योंकि प्रिय के साथ पहले किसी प्रकार का कलह नहीं, किये रहती और न कभी प्रिय का तिरस्कार भी किए रहती। खण्डिता में भी इसका अन्तर्भाव नहीं संभव है, क्योंकि इसका प्रिय अन्य नायिका के उपभोग से चिहित होकर नहीं आता और इस में कोप नहीं होता, तथा यह काकुवचन और कातरदृष्टि से अवकोक आदि द्वारा प्रिय के प्रति अपना आन्तरिक पक्चपात व्यक्त करती है। खण्डिता इस के सर्वथा विपरीत आचरण करती है। वासकसज्जा में भी इसका अन्तर्भाव नहीं हो सकता, क्योंकि इस में दिन का निश्चय (वारनियम) नहीं रहता, यह अपनी भोग-सामग्री को नहीं सजाती, और इस में निर्वेद भी रहता है। वासकसज्जा में वारनियम, भोग- सामग्री का सज्जीकरण तथा निर्वेद का अभाव ठीक इसके विपरीत होते हैं। स्वाधीन- पतिका में भी इसका अन्तर्भाव मान्य नहीं, क्योंकि अगिम में ही इसके प्रिय का साथ छूट जाता है। यह आचार्यों का कथन है कि स्वाधीनपतिका का प्रिय भिरन्तर उसके पास रहता है। स्वाधीनपतिका-पति अगर जाने वाला भी होता है तो उसे रोक देती है। अगर वह इतना भी नहीं कर सकती सो किस अर्थ में वह स्वाधीनपतिका मानी जाय? परन्तु प्रवस्स्यस्पतिका में ऐसी स्थिति नहीं। सवथा उसका प्रियतम विदेश चला जाता है। स्वाथीनंपतिका से प्रवत्स्सातिका के मिन्न होने का दूसरा कारण यह है कि प्रवत्स्य- दतिका में निर्षेद, अशुमात, निश्शवास एवं वनविदार आदि महोत्सव का अभाव देखा जाता है। इस प्रकार वमिसारिका में भी इसका अन्तर्भाव नहीं हो सकता, क्योंफि यह अुभिसार का उत्सव नहीं कस्ती, सभा इसके मन में परियके चले जाने का अन्तरताप विधमान रड़ता है।

लक्षणन्तु-यस्याः पतिरमिमक्षणो देशान्तर याए्यत्येव साप्रवरस्थ स्पतिका। जिस नायिका का प्रिय अभिम क्षण में इसनर जायेशही नर प्रवा्स्यरभतिका कहीकती है। पकारमंजरीकार का कपन है कि अभिम क्षण मैं, अका नदूसरे या तीसरे दिन जिसका पिय परवेश जाना बाया को उसमें माचकक का।यभा- व्याप नहीं होता। अवः अकारमंजरीकार के अतसार वह नायिका समलयतिषण कहवाती है, जो अपनें प्रिय के प्रवासार्थ प्रयत्न को जान कर वेदना का अनुभव करती है।

Page 328

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

अनैंक विष्नों की कर्पमा करती है। प्रायः निर्वेद, सन्ताप, सम्मोह, निश्वास एवं बाध आदि भी प्रकट करती है। मुग्धा प्रवत्स्यत्पतिका यथा- प्रायोश्वरे किमपि जल्पति निर्गमाय क्षामोदरी वद्नमानमयाञ्चकार। आली पुनर्निभृतमेत्य लतानिकुश्ल: मुन्मत्त कोकिल क लध्वनिमपाततान॥=४॥ प्राणनाथ जब प्रवास परं जाने के लिए कुछ कंह ही रहा था कि क्षीण मध्य वाली नायिका ने अपना सिर झुका 'लिया। तमी उसकी सहेली धीरे धौरे लताकुञ में पहुंच कर मतवाले कोकिल की आवाज में कूकने हगीं। प्राणों का ख्वामी' जब परदेश जाने के लिए कुछ कहने लगा तो नायिका दुःख या कब्जा के मारे कुछ भी न बोल सकी, उसने अपना सिर झुका लिया। तब उसकी एक 'सडेली नें देखा कि यंह तो बिलकुल गूंभी बन गई, मुंद से बकार भी नहीं निकाल रही है तो वह किसी को आहट न मिले इस लिए बीरे धीरे समीप के लता निकुअ में घुस गई और वहीं से कोकिल की आवाज में बोली। वसन्त भा पहुंचा है इसकी सूचना देने के लिए उसका यह सामयिक प्रयत्न था। तात्पर्य यह है कि ऐसे वसन्त काक में प्रियतमा को छोड़ कर उसे परदेश जाना न चाहिए। नायिका मुग्धा होने के भारण प्रिंय के परंदेश 'जाने की बास सुन कर भी कुछ न बोली और केवल सिर भुका किया। इस प्रकार यह मुग्धा प्रवतत्यस्पतिका नाविका हुई। मध्यां प्रवत्स्यत्पतिका यथा- गन्तुं प्रिये वदति निश्श्वसितं न दीर्घ- मासीश वा नयनयोर्जलमाविरासीत्। आयुर्लिपि पठितुमेणटशः परन्तु भालस्थलीं किमु कच: समुपाजमाम ॥। ८५॥। जब प्रिय ने परदेश जाने की बात छेड़ी तब नायिका ने दीर्घ निःश्यास तक नहीं लिया और न उसकी आंखों में आँसू उमड़ा। केवक उसकी आसु अय भवशेष है या नहीं यह देखने के लिए क्या मानों केश उसके भाल स्थल पर आयुलिपि पढ़ने के लिर चला झया। प्रिय के परवेश जाने की बात छेड़ते ही नायिका अपनी व्यथा को दीर्घ निश्वास और अष्ठ द्वारा व्येक्त न किया, किन्तु वह मू्च्छित हो गई। उसकर केश पाश विखर कर ललोषपर का गया। कवि ने यहां उत्प्रेक्षा की है कि क्या वह उस नायिका की

Page 329

रसमख्जरी

भालस्थ आयुर्लिपि को पढ़ने के लिए आया था कि अब वह प्रिय के वियोग में जीबित रहेगी या नहीं? लज्जा भाव के कारण नायिका ने अपनी व्यथा के आबेग को दीर्घ निःश्वास और अष्ट के रूप में बाहर निकल जाने न दिया तो वही व्यथा, अवरुद्ध होकर उस की मूच्छा का कारण बन गई। उस की यह मूच्छा कामजनित थी। इस प्रकार लज्जा और काम दोनों की प्रधानता उस में अभिलक्षित होती है। अतः वह मध्या प्रवत्स्यत्पतिका नायिका हुई। प्रौढा प्रवत्स्यत्पतिका यथा- नायं मुख्ति सुभ्रवामपि तनुत्यागें वियोगज्वर- स्तेनाहं विहिताञ्जलियदुपते ! पृच्छामि सत्यं वद। ताम्बूलं कुसुमं पटीरमुदकं यद बन्धुभिर्दीयते स्यादत्रेव परत्र तत्किमु विष्वालावलीटुस्सहम् ॥८६॥ हे यदुओं के स्वामी श्रीकृष्ण? वनिताओं का यह वियोग का ज्वर शरीर के त्याग देने पर भी नहीं छोड़ता है। इस लिए मैं हाथ जोड़ कर पूछती हूँ, सच कहिए मरमे बाद कुल के मार्ई-्बन्धु जो ताम्बूल, पुष्प, चन्दन, जछ आदि प्रेत को अर्पित करते हैं यहीं के समान वे क्या परलोक में भी विष की ज्वालाओं की भांति बे बस्तुएं दुःसह लगती हैं ? गोपियों को छोड़ कर जब श्रीकृष्ण प्रवास करने पर जाने वाले थे तब गोपी ले उन से प्रश्न किया कि हे यदुपति अर्थात यदुओं के स्वामी, (सात्पर्य यह कितुम केवल यदुओं के स्वामी हो हमारे नहीं, अन्यथा इमें छोड़कर क्यों प्रवास करते ?) यह वियोग का ज्वर तो हम नारियों को शरीर त्याग देने पर भी नहीं छोड़ता। यह मर जाने पर भी इमें पीड़ित करता रहेगा। आपके विरह से हम लोगों का मरण सबभा निश्चित है। तो आप सच कहिए-मरने के बाद मरे हुए के लिए बन्चु-बा्धय ताम्बूल आदि अर्पित करते हैं, क्या ये वस्तु जीवित अवस्था की भांति यहा भी इमें विष की ज्वालाओं की भांति पीहित करेंगे ? नायिका ने प्रवास करते हुए प्रिय से स्पष्ट जस के विरह से अपना मरण निश्चित कहा। इससे वह प्रशक्ष्मा या मोढा प्रवस्स्यत्पतिका नायिका हुई:। परकीया प्रवत्स्यत्पतिका यथा- न्यस्तं पश्नगमूर्ध्नि पाद्युगल भक्तिर्विमुक्ता गुरो- स्त्यका नीतिरकारि किं न भवतो हेतोर्मया दुष्कतम्।।* अज्ञानां शतयातना नयनयो: कोऽपि क्मो रौरष: कुरमीया कपरामवश्च मनसो युक्तं तवयि प्रस्थिते।। ८७॥

Page 330

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

हे प्रिय! सक्केतस्थल पर तुम्हारे समीप आने के लिए मैंने सर्प के मस्तक पर भी पैर रखे, पिता आदि गुरुजनों की भी भक्ति छोड़ी और कुलाकना की मर्यादा को भी त्याग दिया। इस प्रकार मैंने तुम्हारे लिए क्या नहीं किया? अब जो तुम प्रवास करने के लिए उद्यत हो तो मेरे अङ्गों की सैकड़ों यातनाएं दोनों नेत्रों को रौरव नरक की गति (या रुरु नामक भृग की गति अर्थात् निरन्तर रोना) और मेरे हृदय को कुम्भीपाक नामक नरक की गति (अर्थात् घड़े में फुटपाक की स्थिति) हों, सो ठीक ही है। तुम्हारें प्रेम की वशीभूत होकरं मैं तुमसे मिलने की उत्सुकता में सर्प के शिर पर भी पैर रख देती थी, पिता आदि की भक्ति भी मैने छोड़ दी और अपनी मर्यादा का भी त्याग किया। अर्थात् अपने पति को भी छोड़कर तुम्हें प्यार करती थी। अब जो तुम मुझे छोड़कर परदेश जा रहे हो यह मेरे पापों का ही फल है। मेरे अङ्ग पापी हैं, अतः तुम्हारे विरह में इन्हें शत-शत यातनाएं जो हों वे सवथा ठीक हैं। मेरे नेत्रों को रौरव नरक प्राप्त हो और मैरे हृदय को कुम्भीपाक हो वह भी उचित ही है। इस प्रकार यह परकीया प्रवत्स्यत्पतिका नायिका हुई। सामान्या प्रवत्स्यत्पत्तिका यथा- मुद्रां प्रदेहि वलयाय भवद्वियोग- मासाद्य यास्यति बहिः सहसा यदेतत्। इत्थं निगद्य विगलश्रयनाम्बुधारा वाराङना प्रियतमं करयोबेभार॥ दम॥ तुम्हारे द्वारा अर्पित यह वलय तुम्हारे वियोग में मेरे कृश हो जाने पर सहसा हाथ से बाहर हो जायगा। अतः इसका कंकण बना लेने के लिए कुछ मुद्रा देते जाओ (अथवा अपने हाथ की सुद्रा या अङ्ककीयक देते जावो)।' यह कहकर नेत्र से जल की धारा बडाते दुए वेश्या ने प्रियतम के हाथ पकड़ लिए। मुद्रा की याचना करने वाली यह गणिका परदेश जानेवाले प्रिय से उसके वियोग में होनेवाली अपनी कृशता को व्यक्त करती है। अतः यह सामान्या प्रवत्स्यत्पतिका नायिका हुई। अहितकारिण्यपि प्रियतमे हितकारिण्युत्तमा। अस्या उत्तमैव चेष्टा। आनार्य मानुदत्त ने इस प्रकार अवस्थाभेद के अनुसार नायिकाओं के आठ प्रकारों का निर्देश करके गुणानुसार तीन भेदों की चर्चा करते हैं। प्रायः सभी आचार्यों ने अन्य नायिकाओं का कथन करके सबके अन्त में गुणानुसार उत्तमादि नायिकाओं का वर्णन किया है।

Page 331

रसमजरी

अपने प्रति प्रियतम द्वारा किए गए अहित को जानकर भी उस पर रुष न होकर बदले में उसका हित करनेवाली नायिका को उत्तमा कहते हैं। उत्तम की चेष्टाएं उत्तम ही होती हैं। रसाणवकार ने भी कहा है- चिद्धस्यप्रियं पत्यौ स्वयमाचरति प्रियम्। वल्लभे सापराधेऽपि सूष्णीं तिष्ठति सोत्तमा।। अर्थात् प्रिय अप्रिय का आचरण करता रहता है तब भी स्वयं जो उसके प्रति प्रिय का आचरण करती है और प्रिय के अपराध करने पर भी चुपचाप रह जाती है और किसी से उसकी चर्चा नहीं करती वह उत्तमा कहलाती है। रममंजरीकार के उपर्युक्त लक्षण में आमोदकार के अनुसार अव्याप्ति दोष है, क्योंकि अपराधी प्रिय पर कोप करने वाली खण्डिता, कदापि अपराध न करनेवाले पति वाली स्वाधीनपतिका और प्रिय का अपमान करनेवाली कलहान्तरिता में रसमंजरीकार के उपर्युक्त उत्तमा-लक्षण का समन्वय न हो सकेगा। परन्तु श्रङ्गारमंजरीकार आमोदकार के पक्ष में नहीं हैं। उनका कथन है कि नायक के अपराध के अधिक होने से खण्डिता का अत्यन्त कोप कर डालना उसकी हितकारिणी भावना को सूचित करता है। पति के साथ कलइमात्र करने से अहितकारित्व और संमोगार्थ कलह करने से हितकारित्व भाद ही सूचित होता है। यहां शङ्गारमंजरीकार यह भी कहते हैं कि कोपावस्था में कलहान्तरिता को खण्डिता ही मानना उचित है, पश्चास्तापावस्था में यह कडान्तरित्ा होती है। अतः आमोदकार का अव्याप्तिदोष असंगव है।

उच्तमा यथा- पतिश्शयनमागतः कुचविधित्रितोरस्थल: 'प्रसभषचनामृतैरयमतपि वामभ्रषा।

रपूजि विजसद्विलोचन चमत्कृतैरम्बुजै॥'८॥ इतर नायिका के गाढ़ आलिज्ञन द्वारा चित्रित वक्ष वाला प्रिय जब शयन पर आया तो सन्दर मौडों वाली नायिका ने प्रसन्न होकर अपने प्रिय वचन के अमृत से उसे दुप्त किया। उसने अपने शोभन स्मित की कान्ति के चन्दन पङ् के द्रव से चचित किया तथा अपने विलसित नेत्र-विभ्रमों के कमकों से उसकी अर्चना की न :पैर्ति के वेक्षपर परनायिका के कुच का चिंह्क देखकर ना्यिका यैह 'जान किया कि निशय इसने एसका गाढ़ं मालिजन किया होगा। फिर मो तनिक भी इससे रष नहीं दुई औौर स प्रकार से उसकी स्वामंत किया।" कोप के निमित्त के होने पर भी कोप न करने वाली यह नायिका उत्तमा है।

Page 332

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ६१

हिताहितकारिणि प्रियसमे हिताहितचेष्टावती मव्यमा। अस्यास्तु व्यवहारानुसारिणी चेष्टा। प्रिय हित करता है तो हित करनेवाली और अहित करता है तो अहित चेष्टा करने- वाली नायिका को मध्यमा कहते हैं। हित और अहित व्यवहार के अनुसार इसकी वेथ होती है। जैसा पति करता है ठीक उसी के अमुरूप आचरण करनेवाली यह नायिका होती है। मध्यमा यथा- कान्ते सागसि कश्ुकस्पृशि तथा साचीकृतभीषया मुक्ा: कोपकषायमन्मथशरकूरा: कटाक्षाकुराः। साकूते दरहासके सरवचोमाध्वीकधारालसा प्रीतिः कल्पलतेव काचन महादानीकृता सुन्रुवा ॥ ६० ॥ जब अपराधी प्रिय ने कश्ुक का स्पर्श किया तो नायिका अपनी ग्रीवा टेढ़ी करके कोप से भरे और कामदेव के वाणों के समान क्रूर कटाक्ष के अङ्कुरों से आघात किया। जब उसके प्रिय ने अनुनय का अभिप्रायं व्यक्त किया तब उसने कल्पलता की भांति अपनी विलक्षण प्रीति को ईषद्हास के केसर से मिली हुई वाणी की माध्वीक धारा के साथ महादान के रूप में अपित किया। अपराधी त्रिय के प्रतिरोष व्यक्त करनेवाली और अनुनय करनेवाले प्रिय के प्रति प्रीतिदान करमेवाकी यह नायिका मध्यमा है। हितकारिययपि प्रियतमेऽहित कारिण्यधमा। एषैव निनिमित्तकोपना चण्डीत्यंभिघीयते। अस्या निष्कारणकोपत्वाद्धमैव चेष्टा। हित करनेवाले प्रियतम के प्रति अहित करनेवाली नायिका को अधमा कहते हैं। यही अधमा जब बिना किसी निमित्त के प्रिय पर कोप करती हैं तो चण्डी कहलाती है। अकारण कोप करने के कारण अथमी की चेष्टा मी अधम हौ हेती है। प्रस्थाने तव यः करोति कमलच्छायां मुखाम्मोरुडे श्रीखएडद्रवधारया शिशिरया मार्ग पुरः सिख्बति। तस्मिन् प्रेयसि विद्रुमद्रवनदीरिङ्त्तरङ्गभ्भमि- भ्रान्तक्त्षान्तसरोजपत्रसदृशा भूयो दृशा कुध्यसि ॥। ६१ ॥। जब तूप्रस्थान करती है तब तेरे मुख रूपी कमल पर कुम्हला न जाय इस डर से यह तेरा प्रिय छाया करता है और आगे ही चन्दन के द्रव की ठण्ढी धारा से मार्ग को

Page 333

.रसमश्जरी

सींचता है। ऐसे हितकारी अपने प्रियतम पर प्रवाल रस की वह़ती हुई नदी की तरङ्गो की भँवरी में चकराते हुए मलिन कमलदळ की भांति अपनी-आाखे नचा कर तूँ फिर कोप करती है? विस्तरभिया प्रत्येकमेतासामुत्तममध्यमाधमभेदा नोदाहता इति। नायिका भेद का बहुत अधिक अनावश्यक विस्तार हो जयगा अतः इम तीनों में प्रत्येक के उत्तम, मध्यम और अधम भेदों के उदाहरण नहीं प्रदर्शित किए गए। इस प्रकार नायिका भेद का प्रकरण समाप्त हुआ। विश्वासविश्रामकारिणी पार्श्वचारिणी सखी। यहां आचार्य ने सहायक के रूप में नायिका के उपयोग में आने वाली सखी और दूती का निरूपण किया है। नायिका के विश्वास तथा विश्राम कराने वाली सहचरी स्त्री को सखी कहते हैं। शङ्गारमंजरीकार के अनुसार दौत्य कार्य करने वाली सखी भी यथ्पि दूती होती है तथापि दोनों के कृत्य भिन्न हैं अतः दूती से सखी को पृथक् समझना चाहिए। आमोदकार ने भानुदत्त के उपयुंक्त लक्षण का अर्थ करते हुये लिखा है-विश्वसनीयात्वे सति पाश्वं- चारिणी अर्थात सखी नायिका का विश्वासपात्र होते हुए पार्श्वचारिणी होती है। अस्या मण्डनोपालम्भ-शिक्षा-परिहासप्रभृतीनि कर्माणि। सखी की चेष्टाएँ थे हैं-मण्डन, अर्थात नायिका का प्रसाधन, उपालम्भ-किसी एक के द्वारा किसी दूसरे के प्रति अनुचित आचरण किए जाने पर उलाइना देना; शिक्षा-हित में प्रवृत्त करने के लिए और अहित से निवृत्त करने के लिए उपदेश देना; परिहास- हँसी-मजाक आदि। इनके अतिरिक्त आमोदकार के अनुसार सखी की घेटाएँ मे भी हैं- प्शंसा, विनोद, मानापनोद, मानोपदेश, आशयप्रश्न, विरहाश्यास, वन-जल-डोला- पांचाली-कन्दुक-भ्रमण-निमीलनभूत-मधुपान सम्बन्धी कीडाएँ। तत्र मण्डनं यथा-

रहसि मकरिकामिषाज्ञिखन्ती कमलमुखी कमलैः सखीं जघान ।।२।। प्रसान करती हुई सखी पकान्त में नायिका के स्तनरूपी स्वण-पर्तत के तट पर न्मकरिका बनाने चे बहने नायक के 'रोमोन से भरे पाणि-पक्कम का चित्र बनाने लगी, तब कमल के समान मुख वाली नायिका मे उस सखी को बर स्थित कोल-कमलों से ाकन किया * सखी ने नाध्रिका के सतन-तद पर मकरिया अर्थाद मकर की आकृति निर्माण करने का पहना किया सकर की भाकृति निर्माण करने म तारपर्य यह था कि कामदेव की

Page 334

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

ध्वज़ा में मकर की आकृति बनी रहती है। उसी की अभिव्यक्ति के उद्देश्य से मकरिका के निर्माण की प्रथा थी। परन्तु उसकी सखी वहां पर मकरिका न बनाकर नायक का पाणि-पल्कन बनाने लगी, तब लज्जित होकर नायिका ने अपने हाथ में स्थित लीला' कमल से उसको मारा। नायिका के स्तन की उपमा सुवर्ण पर्बंत से दी गई है जिससे उसमें औन्नत्य, गौरिमा तथा कार्कश्य की व्यजना होती है। उपालम्भो यथा- सान्द्रध्वानमुखरितदिशश्श्रेणयस्तोयदानां घारासारैर्धरणिवलयं सर्वतः प्लावयन्ति। तेन स्नेहं वहति विपुलं मत्सखी युक्क्मेव त्वं निःस्नेहो यद्सि तदिदं नाथ ! मे विस्मयाय ॥६३॥ हे स्वामी, गम्भीर गर्जनों से दिशाओं को मुखरित कर देने वाले मेघों के समूह मूसलाबार वर्षा से पृथिवी-मण्डल को प्लावित कर रहे हैं। वर्षा में काम से उद्दीपित होकर मेरी सखी स्नेह को धारण करती है यह ठीक ही है। परन्तु जो तुम स्नेह-रहित हो यही मेरे विस्मय का कारण है। सखी ने नायक को नाथ कह कर उसकी स्वाधीनता व्यक्त की। अर्थात् तुम पर किसी का अधिकार नहीं, तुम मनमाना कर डालते हो। मेरी सखी वर्षा की स्थिति में काम से अत्यन्त स्निग्ध को रही है और तुम इतने कर्कश हो कि स्नेह का पता ही नहीं चलता।' यह देख कर मुझे बहुत आश्चर्य हो रहा है।' सखी का नायक के प्रति यह उपालम्भ कािदास की इस पंक्ति का स्मरण करने वाला है-मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथा वृत्ति चेतः-कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जनें कि म्पुनर्दूरसंस्थे मेधदूत। अतः वर्षा काळ में स्नेद्शून्य नायक नायिका की सखी द्वारा सवेथा उपालम्भ के योग्य है। शिक्षा यथा- सानन्दमालि ! वनमालिविलोकनाय निर्गच्छ कुश्जमिति किन्तु विचारयेथाः। मङ्कारिणो मधुलिहो दिवसे भ्रमन्ति रात्रौ पुनञ्चपलचञ्पुटाञ्च्कोराः।।६४।। हे सखी राषा, वनमाली श्रीकृष्ण के दर्शन के लिए आनन्द-पूर्वका कुज्ज की ओर जा, किन्तु जाने के पूर्व इन दो बातों को ध्यान में रखना कि दिन में झंकार से मुखर मौरे (या सुखर दुर्जन लोग) धूमते रहते हैं और रात्रि में चंचल चंचुपुट वाले चकोर (या रात्रि के समस्त वृत्तान्त को सर्वंत्र फैला देने वाले पिशुन लोग) घूमते रहते हैं।

Page 335

६४ रखमख्रो

सखी ने अभिसारिका राधा को शिक्षा देते हुए कहा कि प्रिय के समीप अभिसार दिन में करो या रात में दोनों समय सोच-समझ कर कदम रखना। दिन में भोरों का भय है, जो तेरे मुख के आमोद के लोलुप होकर तुझ पर लूझ पड़ेंगे, अथवा उन दुर्जनों का भय है जो तेरे प्रियाभिसार की बात को फैला देंगे। रात में चम्रळ च्चुपुट बाले चकोरों का भय है जो चन्द्रमा के समान तेरे मुख की कान्ति को पीने के लिए दौड़ पड़ेंगे। अथवा उन पिशुन लोगों का डर है जो तुझे देखकर सब वाल लोगों में खोळ देंगे। परिहासो यथा- आगारभित्तिलिखिवासु निवेद्यस्व कः सप्तमो दशसु मूर्त्तिषु लोकभर्तुः । इत्थं सखीजनवचः प्रतिपद्य सदः

'घर की भित्ति पर जगन्नियन्ता के दशावतार मूर्तियों में सातवीं मूर्ति किनकी है? बताओ।' इस प्रकार सखी की बात को ताड़ कर सीता ने मुस्कुराइट की चमक द्वारा उत्तर दिया। सखी ने मजाक करते हुए पूछा कि लोक के भर्ता अर्थात् सारे संसार के स्वामी के दश अवतारों की मूर्तियां जो चित्र-लिखित हैं उनमें सात्षवीं मूर्ति वाले कौन से हैं? सस्जी की इस बात में परिहास का पुट था, सीता ने लज्जा एवं नर्मवाणी के सुनने की प्रसन्नता से केवल मुस्कुराकर ही उत्तर दिया। कुमार-सम्भव में महाकवि कालिदास ने सखी- परिहास का एक सुन्दर चित्र प्रस्तुत किया है, वह इस प्रसंग में दर्शनीय है- पत्यु: शिरश्रन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रअयित्वा चरणी कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥। ७11९ सखी ने पावती के चरणों को लाक्षाराग से रंग कर आशीर्माद देते तुए परिशास के साथ कहा कि इस चरण से पति के चन्द्रकला का स्पर्श करना (परिसल, यह कि इस

१. आचार्य गोवर्धन में 'आयासपशती में परिहास के सम्बन्ध में इस प्रकार कहा है- अन्यमुखे दुर्वादो यः प्रियवदने स एव परिषास:। इतरिन्धनजन्मा यो धूम: सोषणुरुमवो धूपः॥ आ० स० १३ अर्थात अन्य जनों के मुख से निकली हुई जिस दूषित वाणी को दुर्बाद कहा जाता है वही यदि प्रियज़न के सुख से सुन पढ़ती है तब उसे परिहास की संगा देते हैं। धूम या धुवां का व्यवहार अन्य इन्धनों के जलने से उत्पन्न धूम के छिए होता है, वही अमर के जलने से उत्पन्न होता है तब उसे धूप कहते हैं।

Page 336

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता चरण के द्वारा पति के साथ चन्द्रकला नामक सुरत विशेष का अभ्यास करना)।' सखी की परिहास-गर्मित बात सुनकर पार्वती ने उसे बिना कुछ कहे अपने हाथ की स्त्रजू से मारा। सखयाः परिहासवत् प्रियस्यापि परिहासः। सखीकृत परिहास की भांति प्रियकृत परिहास भी होता है। यथा- भ्रूसब्ज्ञयाSडदिशसि तन्वि ! सखीं न वाग्भि- रित्थं विहस्य मुरवैरिणि भाषमाये। राधा चिराय दशनव्रणदूयमान- बिम्बाघरा वद्नमानमयाख़्चकार॥ ६६। 'हे तन्वि, सखी से कुछ भी कहना होता है तो मुंद से न बोलकर केवल भ्रूसंश्ा से ही आदेश देती है ?' इस प्रकार मुरारि श्रीकृष्ण के इंसकर कहने पर राधा जिसका बिम्ब सपूश अधर प्रिय के द्वारा किए दन्तक्षत से दुख रहा था, दन्तक्षत को छिपाने या लज्जाभाव से वेर तक सिर नीचा किए रही। प्रिय कृष्ण के इंसकर इस बात को कहने से ही राधा ने उनके परिहास को अभि- लक्षित कर लिया। सखी के सामने लज्जा के मारे वह गड़ गई। इस प्रकार लज्जाभाव से सिर झुका लेने का तात्पर्य यह भी था कि कहीं सखी ने अधर के दन्तक्षत को देख लिया तो बात फैल जायगी। प्रियस्य परिहासषत् प्रियाया अपि परिहासः । जिस प्रकार प्रिय के द्वारा परिहास किए जाने पर प्रियकृत परिहास होता है उसी प्रकार प्रिय के प्रति प्रियाकृत परिदास भी होता है। यथा- दिव्यं वारि कथं, यतः सुरधुनी मौलौ, कथं पावको दिव्यं, तद्धि विलोचनं, कथमहिर्दिव्यं स चाङ्गे तव। तस्माद् दूतषिधौ त्वयाऽय् मुषितो हार: परित्यज्यता- मित्थं शैलभुवा घिहस्य लपितः शम्भु: शिवायास्तु वः ॥६७॥ भगवान् शंकर ने झांसा देकर थूत के प्रसंग में पावती को हार मूड़ लिया और सपम लेने लगे कि मैंने छूल नहीं किया। जब अपने को सच्चा सिद्ध करने के लिए उन्होंने दिव्य (शपथ का उपकरण) जल को लिया तो पार्वती ने इंसकर कहा-'मैं तुम्हारे ही

Page 337

६६: रसमअ्री

मस्तक पर रहने वाली गंगा के जल का शपथ नहीं मानूंगी, हो सकता है तुम्हारे सिर पर रहने से वह पक्षपात करे। तब शंकर ने अग्नि का शपथ लिया क्योंकि बह भी दिव्य वस्तु है। पार्वती ने यह कह कर उसका भी निषेध किया कि वह तो आपके नेत्र के रूप में है, वह भी पक्षपाती बन जायगा। तब शिव ने दिव्य सर्प का शपथ लिया तब भी पार्वती ने यह कह कर न माना कि सर्प तो तुम्हारे अंग में रहता है बह कैसे पक्ष- पात न करेगा ? इसलिए जो आपने मेरा हार धूत में चालाकी से दबा लिया है उसे छोडिए। अब पकड में आ गए, चाल मत चलिए। इस प्रकार शैलजा पार्वती के द्वारा परिहसित भगवान् शंकर आप लोगों का कल्याण करें। कवि ने पार्वती को शैलजा कह कर प्रौढा सिद्ध किया है, सभी उसमें इतनी घृष्टता से पति के साथ लड़ पडने का साहस हुआ। यह प्रेम की एक विशद भूमिका भी है। दूत्यव्यापारपारङ्गमा दूती। तस्या: सङ्कट्टन-विरहनिवेदनादीनि कर्माणि। दूत्य अर्थात् युवक-युवतियों को मिलाने आदि कार्य में प्रवीण र्त्री को दूती कहते हैं। 'दूतस्य कृत्यं दूत्यम्'। दूत या दूती के कर्म परस्पर नायिका-नायक का संघट्टन, एक के विरह का दूसरे के पास जा कर निवेदन आदि होते हैं। शक्गारमजरीकार ने दूत्यव्यापारपारक्मा दूती के भेदों की चर्चा प्राचीन भेदों का उल्लेख करते हुए की है। प्राचीन आचार्यों ने दूती के आठ भेद किए हैं- दूती दासी, सखी, कारुर्धात्रेयी, प्रतिवेशिनी। लिङ्विनी शिल्पिनी स्वा चेत्येता अष्टौ प्रकीर्तिता:।। सेवा करने वाली सेविका दूती को दासी कहते हैं। जो दूती विश्वसनीय होने के कारण सदा साथ रहती है वह सखी कहलाती है। (मानुदत्त ने सम्भवतः सखी को दूती के रूप में स्वीकार नहीं किया है, अतः उसका लक्षण दूती से पहले ही लिखते हैं। यह भी सम्भव है कि सखी को दूतीरूप मानसे हुए भी वे सखी को दूती के स्तर से ऊपर उठी मानते हों)। संयोजनादि क्रिया करती हुई को कारु कहते हैं। थात्री की पुत्री दूती को धात्रेयी, पड़ोस के घर में रहनेवाली दूती को प्रतिवेशिनी, वेषधारिणी को लिग्ञिनी, नायक या नायिका के चित्र का निर्माण करने वाली एक के चित्र को दूसरे के पास काने वाळी शिल्पिनी दूती, तथा स्वयं संघटन करने बाली स्वा दूती कहलाती है। इनके अतिरिक्त भी कुछ विशेष प्रकार की दूतियों का उल्लेख है १-निसष्टार्था, वह दूती जो नायक-नायिका के मनोभाव को समझ कर अपने चातुर्य से ठीकठीक कार्य करती है। परिमितार्था, जो केवल एक ओर की बात जान कर कार्य करती है। पत्रहारी, जो केवल पत्र पहुँचा देती है। स्वयंदूती-जो दूती-कर्म के लिए आकर स्वयं रतिकार्य करती है। मूढदूती, यह बताकर कि नायक की अपनी पत्नी है

Page 338

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ६७

जो अपना इष्ट कार्य करती है। भार्यादूती, नायक की पत्नी जो नायक के अत्यन्त वशीभूत होकर स्वयं उसका दूत्य करती है। मूकदूती, जो बिना कहे ही नायिका को वश में कर लेती है। वातदूती, वह जो गूढ़ अर्थ वाले या द्वथर्थक वचनों द्वारा अपने रष्ट का सम्पादन करती है। इनके अतिरिक्त भी बहुत-सी दूतियां हैं। मालतीमाधव में इनके गुणों का उल्लेख इस प्रकार है- शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्च बोध: प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी। कालानुरोध: प्रतिभानवत्वमेते गुणा: कामदुधाः क्रियासु॥ ३। ११॥ सङ्गट्टनं यथा- अख्च्ति रजनिरुदञ्चति तिमिरमिदं चञ्चति मनोभूः। उक्त्तं न त्यज युक्त विरचय रक्त्तं मनस्तस्मिन् ॥ ६८ ।। युवक तथा युवतियों को एक दूसरे से मिलाना (संघट्टन) रूप प्रथम कार्य के द्वारा दूती का उदाहरण दिखला रहे हैं। जैसे निम्नाक्कित पद्य में कोई दूती किसी नायिका को उपदेश दे रही है- हे नायिका ! इस समय रात्रि सुशोमित हो रही है तथा यह अन्धकार बढ़ रहा है और कामदेव भी उत्लसित हो रहा है। अतः उचित है कि स्वयं की हुई नायक के अनुसरण, करने की प्रतिश्ञा का त्याग तुम्हें नहीं करना चाहिये। और उस प्रियतम नायक के विषय में मन को अनुरागयुक्त बनाना चाहिये। अर्थात्-अभिसार के इस सुन्दर समय का परित्याग नहीं करना चाहिये। विरहनिवेदनं यथा- चक्रे चन्द्रमुखी प्रदीपकलिका घात्रा धरामडले तस्या दैववशादशाऽपि चरमा प्रायः समुन्मीक्षति। तदू ब्रूम: शिरसा नतेन सहसा श्रीकृष्ण ! निक्षिप्यतां स्नेहस्तत्र तथा यथा न भवति त्रैलोक्यमन्धंतमः ॥ ६६ ॥ बिरइनिवेदन रूप द्वितीय कार्य के द्वारा दूती का उदाहरण दिखला रहे हैं। जैसे निम्नाकित पथ्य में कोई दूती राधिका जी की विरह दशा का वर्णन श्री कृष्ण जी से कर रही है-हे श्री कृष्ण जी ! चन्द्रमुखी श्री राधिका जी को ब्रह्माजी ने पृथ्वीतल में दीपशिखा रूप की बनाई है। भग्यवश से वह दीपशिखारूपिणी राधिका जी जो तुम्हारे बिरह में अन्तिम दशा (मृत्युअवस्था के करीत), दीपशिखा पक्ष में-अत्यन्त क्षोण बक्षी वाली हो रही हैं। इसलिये नम्रशिर हो प्रणाम करती हुई मैं निवेदन कर रही हूँ कि- आमको उन राधिका जी के विषय में अविलम्ब उस प्रकार से स्नेह-प्रदर्शन, दीपशिखा पक्ष में स्नेह (तैल) प्रदान करना चाहिये कि जिससे त्रिलोकी अन्धकारमय न हो जाय। ७ र० म०

Page 339

रसमख्जरी

अर्थात्-जैसे स्नेह (तैल) के विना दीपशिखा के बुझ जाने पर जगत् अन्धकार से आच्छन्र हो जाता है। वैसे ही तुम्हारा स्नेह न पाने से उन (राधिका जी) की जीवन- हानि होने पर सौन्दर्य की राशि के प्रकाश से यह संसार वश्षित हो जायगा। इससे आप जल्द से जल्द राधिका जी से चलकर मिल लें। शृङ्गारस्योभयनिरूप्यत्वान्नायकोऽपि निरुप्यते। अबतक आचार्य ने शरङ्गार के प्रथम आलम्बन विभाव नायिका का निरूपण किया। द्वितीय आलम्बन विभाव नायक का निरूपण आरम्भ करते है। नायक में रहने वाली रति का आलम्बन नायिका होती है और नायिकानिष्ठ रति का आलम्बन नायक होता है। शृङ्गार की चर्चा के प्रसंग में दोनों आलम्बन-विभावों का निरूपण अनिवार्य है। एक में दूसरे को गतार्थ करना सम्भव नहीं। इसी दृष्टि से आचार्य ने अलग से नायक का निरूपण किया। स च त्रिविध :- पतिरुपपतिर्वैशिकश्चेति। नायक के तीन भेद होते है-पति, उपपति और वैशिक। आचार्य ने नायक के भेद-निरूपण में नायिका के समान ही क्रम रखा है। जैसे नायिका-स्वीया, परकीया और सामान्या होती है उसी प्रकार नायक-पति, उपपति और बैशिक होता है। विधिवत्पाणिम्राहकः पतिः । विधि-पूर्वक पाणि-ग्रहण करने वाला नायक पति कहलाता है। पतिर्यथा- त्वं पीयूषमयूख ! मुख् शिशिरस्निग्धान्सुधाशीकरान् त्वं भोगीन्द्र ! विलम्बसे किमु फणाभोगैः शनैर्वीजय। त्वं स्वर्वाहिनि ! किञ्व सिञ् सलिलैरजैः शिरीषोपमैः सेयं शैलसुता कठोरमहसः कान्त्या पथि क्लाम्यति ॥ १०० ॥ हे अमृत की किरणों वाला चन्द्र! तू शिशिर और स्निग्ध अमृत के फुहारे बरसा। हे सर्पराज, तू अपने फणाभोग के पंखे से धीरे-धीरे झल, क्यों देर लगा रहा है? अरी गंगा! तू अपने जल से इसे नहला। क्योंकि यह पाबसी मार्ग में सूर्य के कठोर आतप द्वारा अपने शिरीषकोमल अडों से पीड़ित हो रही है। शंकर ने शिरीष सवृश कोमळ अजोवाली अपनी प्रियतमा पार्बती को सूर्यातप से पीड़ित देखकर अत्यन्त उद्विग्न हो गए कि पावती को इतना कष्ट हो रहा है जब कि मेरे अधीने रहने वाळे मेरे साथ ही हैं। उन्होंने झट चन्द्र को अमृत की किरणों के फुहारे

Page 340

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता

बरसाने की आज्ञा दी। बिलम्ब करते हुए सर्पराज को उन्होंने डपटकर फनों द्वारा पंखा झलने की आज्ञा दी और स्वर्ग की नदी गङ्गा को कहा कि वह शीघ्र अपने शीतल जल से पार्वती के सन्तप्त अङ्ों को सीचे। इस प्रकार अपनी पाणिगृदीती के प्रति अनन्य प्रेम करनेवाले भगवान् शंकर पति नायक हुए। कालिदास के शब्दों में पार्वती को उन्होंने स्वयं यह आशीर्वाद भी दिया था- अनन्यभाजं पतिभाप्नुहीति-सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन। कुमा० ३६३ अनुकूल दक्षिण-धृष्ट-शठभेदात्पतिश्चतुर्धा। अनुकूल, दक्षिण, धृष्ट और शठ के भेद से पति नायक चार प्रकार का होता है। सार्वकालिकपराङ्गनापराङमुखत्वे सति सर्वकालमनुरक्तोऽनुकूल:। पराई स्त्री से सवदा पराछ्मुख रहनेवाला (और अपनी में) सर्वदा अनुराग वाला नायक अनुकूल कहलाता है। दशरूपक-कार ने अनुकूल नायक को 'एकनायिक' कहा है, अर्थात् एक नायिका में अनुराग करनेवाले नायक को अनुकूल कहते हैं। अनुकूलो यथा- पृथ्नि ! त्वं भव कोमला दिनमयो ! त्वं शैत्यमङ्गीकुरु त्वं वर्त्मन् ! लघुतां प्रयाहि पवन ! त्वं खेदमुत्सारय। साश्निध्यं श्रय द्एडकावन ! गिरे ! निर्गच्छ मार्गादूहि: सीताऽसौ विपिनं मया सह यतो निर्गन्तुमुत्काठते॥ १०१ ॥ अपने साथ वन में चलने के लिए सीता को उत्कण्ठित देखकर राम ने कहा-'हे 金 花 帝 府 पृथ्वी, तू कोमल हो जा (क्योंकि तू सीता की माता है); हे सूर्यं (आप मेरे पूर्वज हैं अतः) आप शीतलता स्वीकार कीजिए; अरे माग तू लघु बन जा; हे पवन, तू मीता के मार्गजनित खेद को दूर करना; हे दण्डकारण्य तू निकट में हो जाना, हे पर्वतगण, मार्ग से दूर हट जाना, क्योंकि मेरे साथ यह सीता वन में जाने के लिए उत्कण्ठित हो रही है। राम की सीता एकमात्र पत्नी है। राम का अनुराग सीता के अतिरिक्त अन्यत्र किसी नायिका में नहीं। जम उन्हें बनवास की आज्ञा मिली तो अपने साथ चलने के लिए सीता को भी उत्सुक देखकर राम वनगमन के सारे कषों का स्मरण करके सीता के पेमवश कठोर वनभूमि को कोमल होने के लिए, सूर्य को शीतल होने के लिए, मार्ग लघु हो जाने के लिए, वायु को खेद दूर करने के लिए, दण्डकारण्य को निकट में होने के लिए तथा पर्वतगण को मार्ग से इट जाने के लिए आशा देते हैं। यह उनका मधुर मनोभाव उनकी सीतानिष्ठ रति की सार्वकालिकता सिद्ध कर रहा है। अतः राम अनुकूल नायक हुए। सकलनायिकाविषयकसमसहजानुरागो दक्षिणः ।

Page 341

१०० रसमज्जरी

अपनी समस्त नायिकाओं में बराबर और अकृत्रिम अनुराग करने वाला नायक दक्षिण कहलाता है। यद्पि शठ नायक भी अनेक नायिकाओं में बराबर अनुराग करता है लेकिन उसका अनुराग कृत्रिम होता है। रसार्णवकार का कथन है-अनेक नायिकाओं में बराबर अनुराग का होना रसाभास है अतः दक्षिण नायक किसी एक में अनुरक्ततर होकर भी सहृदयता या सौजन्य से अनेक के साथ बराबर अनुराग का व्यवहार करता है। यह प्रकार मान केने से रसाभास की सम्भावना नहीं। दशरूपक में रत्नाबली में वत्सराज आदि नायिका-नायकों के सम्बन्ध में विचार करते हुए कहा है कि-वत्सराज जब पूर्व में किसी अन्य नायिका में अनुरक्त न था तब वह अनुकूल नायक की स्थिति में था। आगे चलकर दूसरी से प्रेम करने के कारण दक्षिण नायक हो गया। छिपे-छिपे विप्रिय करने मात्र से वत्सराज को शठ या धृष्ट नायक नहीं कहा जा सकता, क्योंकि प्रबन्ध की समाप्ति तक वत्सराज अपनी ज्येष्ठा नायिका के प्रति सहृदयता पूर्ण व्यवहार करता है अतः उसे दक्षिण ही कहना चाहिए, शठ या घृष्ट नहीं। यह कहना ठीक नही कि समस्त नायिकाओं पर समभाव से सहृदयतापूर्ण व्यवहार सम्भव नहीं क्योंकि महाकवियों की रचनाओं में दक्षिण नायक के ऐसे उदाहरण मिलते हैं, जैसे- 'स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोडफ्राजस्वसु- चूंते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याजय था। इस्यन्स:पुरसुन्वरी: प्रति मथा विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपसिमूढमनसा द्वित्रा: स्थितं नाडिकाः ।।' अर्थाव कोई दूती किसी से कहती है कि मैंने जब महाराज से अन्तःपुर की न्दरियों के सम्बन्ध में यह कहा कि कुम्तकेश्वर की पुत्री स्नान करके प्रतीक्षा में बैठी है, अभ्राज की स्वसा की आज बारी है और देवी को मनाना आज जरूरी है, तो वे किंकर्तव्य विमूढ मन से दो-तीन क्षण बिककुल ठहर गए।) इस प्रकार समस्त नायिकाओं में समान पक्षपात व्यक्त करनेवाला दक्षिण नायक माना गया है। दक्षिणो यथा- एततपुरः स्फुरति पद्मदशां सहस्र मक्षिद्वय कथय कुत्र निवेशयामि। इत्याकलय्य नयनाम्बुरुह्दे निमील्य रोमाश्चितेन वपुषा स्थितमच्युतेन ॥ १०२॥ "कमल के समान नेत्रों वाली हजारों सुन्दरियाँ सामने खड़ी हैं, समझ में नहीं आता अपनी दोनों आँखे कहों लगाऊँ' यह सोचकर अध्युत श्रीकृष्ण अपने कमल-सदश नेत्रों को निमीलित कर किया, उनका समस्व शरीप रोभाञ्र से भर गया।

Page 342

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १०१

श्रीकृष्ण ने सहस्रों सुन्दरियों को दो नेत्र से समभाव से देखना असम्भव समझकर अपने दाक्षिण्य के भङ् होने के डर से आँख मूँद लीं और रोमाव्र का आनन्द लिया। यहाँ यह नहीं समझना चाहिए कि नायक श्री कृष्ण की रति अनेक विषयों पर होने से आभास हो गई। रत्याभास नायिका की रति ही होती है जो अनेक नायकों को विषय करती है। यह नियम भरतमुनि को भी मान्य है। यह भी मान्य नहीं कि उपनायक श्रीकृष्ण में नायिकानिष्ठ रति रत्याभास है, क्योंकि श्रीकृष्ण को उपनायक नहीं माना जा सकता। भूयो निश्शङ्ककृतदोषोऽपि भूयो निवारितोऽपि भूयः प्रश्रयपरा- यणो घृष्टः । बार-बार अपराध करके भी निडर रहनेवाला, बार-बार रोके जाने पर भी बार-बार अनुनय-विनय में लगा हुआ नायक धृष्ट कहलाता है। घृष्टो यथा- बद्धो हारैः करकमलयोर्द्वारतो वारितोऽपि स्तापं जञात्या पुनरुपगतो दूरतो दत्तदष्टिः। तल्पोपान्ते कनकवलयं भ्रष्टमन्वेषयन्त्या रष्टो घृष्टः, पुनरपि मया पाश्वे एव प्रसुमः ॥१०३॥ कोई नायिका अपनी सहेली से नायक की घृष्टता का वर्णन करती है-मैंने उसकी भृष्टता से तज आकर उसके हाथ हारों से जकड़ दिए और देखा कि तब भी अपनी धृष्टता से वाज नहीं आता तो उसे दार तक ले जाकर मीतर आने की रोक लगा दी। फिर वह भृष्ट दृष्टि कगाये, हुये मुझे दूर से ही सोई जानकर समीप चला आया। जब मैं शय्या के समीप उसके साथ हाथापाई में निकलकर गिरे हुए अपना कनकवलय हूंढने लगी तो उस घृष्ट को अपने बगल ही में खर्राटे लेते दुए देखा। नायिका ने कई हारों से धृष्ट नायक के हाथ जकड़ दिये जिससे फिर वह ऐसी बेहयाई से बाज आ जाय, और द्वार तक भी पहुँचा दिया। नायक ने दूर ही से देखा कि वह सो गई तो जाकर धीरे से उसी शय्या पर सो गया। वह डर गया कि कहीं फिर न मुझे निकाल-बाहर करने पर तुल जाय। इस प्रकार अपराधी होकर भी अनुनय-विनय करनेवाला वह अत्यन्त घृष्ट था। कामिनीविषयककपटपट्ट: शठः। अपराधी होकर भी कामिनी को ठग लेने में चतुर नाथक को शठ कहते हैं। दश- रूपक में शठ को 'गूढविप्रियकृत' कहा है। यथ्मपि दक्षिण नायक भीदूसरी नायिका में अनुरक्त होने के कारण छिपकर विप्रिय (अप्रिय) करता है, तथापि अपनी ज्येष्ठा में भी

Page 343

१०२ रसमख्जरी

सहृस्यता का व्यवहार करता है। किन्तु शठ नाथक स्वथा अपराधी होकर भी जिस पर अनुराग नहीं करता उसे बुत्ता देकर भाग निकलता है। शठो यथा- मौलौ दाम विधाय भालफलके व्यालिख्य पत्रावलीं केयूरे भुजयोर्निधाय कुचयोर्विन्यस्य मुक्तास्रजम्। विश्वासं समुपाजयन् मृगद्दशः काञ्चीनिवेशच्छला- श्रीवीअ््थिमपाकरोति मृदुना हस्तेन वामभ्रुवः।१०४।। धूरत नायक ने नायिका के सिर पर माला लगा दी, तब उसके ललाट पर चित्र- विचित्र के मकरादि पत्र-भज्ग लिख दिए, तब उसके हाथों में केयूर (बिजायट) पहनाए, तब उसके स्तनों पर मोती की माला डाल दी। इस प्रकार नायिका के मन में विश्वास पैदा करते हुए फिर उस धूर्त ने उसकी कमर में काकी पहनाने के व्याज से सृदु हाथ से उस कुटिल भौहों वाली की नीवीअन्थि को खोलने लगा। सम्भवतः रसमंजरीकार यह नहीं मानते कि शठ नायक कामिनी से गूढ विप्रिय यह गूढापराध करता है। जैसा कि उन्होंने उप्युक्त लक्षण में कहा है कि शठ नायक कामिनी- विषयक कपट व्यवहार करने में चतुर होता है। उनके उदाहरण से भी इसकी पुष्टि होती है। उदाहरण में नायक अपनी नायिका का प्रसाधन करता है। प्रसाधन का आरम्भ सिर से करता है जिससे उसके कपट व्यवहार को नायिका न समककर उसपर विश्वास कर से। फिर नीचे की ओर उतरता हुआ उसकी नीवी तक पहुँच जाता है और काडी के निवेश के व्याज से उसकी नीवीग्रन्थि को मृदु हाथ से ढीला करना चाहता है। नायिका उसके इस कपटाचरण को बिलकुल नहीं समझती यह बात नहीं, क्योंकि कवि ने उसके रोष को व्यक्षित करने के लिये उसे वामभ्रू अर्थात कुटिल भौंहों वाली कहा है। आचारहानिहेतुः पतिरुपपतिः । जो पति स्त्री के आचार अर्थात् धर्मानुष्ठान के नाश का कारण बन जाता है उसे उपपति कहते हैं। उपपति को ही जार भी कहते हैं। आचारशीन नायिका के उपयोग में ही जार आता है। उपपतिर्यथा- शक्काशृङ्गलितेन यत्र नयनप्रान्तेन न प्रेच्यते केयूरध्वनिभूरिभीतिचकित नो यत्र वाऽडश्लिष्यते। नो. या यत्र शनैरलग्नदशनं बिम्बाघर: पीयते नो या यत्र विघीयते व सणितं तर्रिकरतं कामिनोः॥ १०४॥

Page 344

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १०३

जिस रत में दूसरे के देख़ लेने की आशक्का से भरे हुए कटाक्ष द्वारा प्रिया का मुखड़ा नहीं देखा जाता, जिसमें केयूर की आवाज के दूसरों के द्वारा सुन जाने की अतिशय भीति से चकित अवस्था में प्रियतमा का आलिङ्गन नहीं किया जाता, जिसमें दशन-क्षत हो जाने के डर से दाँत के द्वारा स्पर्श न करते हुए धीरे से प्रिया के बिम्बाधर का पान नहीं किया जाता, और जिसमें जनान्तर के सुन लेने के भय से मणित या केलिकूजित भी नहीं किया जाता वह कामुक युवक और कामिनी युवती का सुरत नहीं, वल्कि कुत्सित रत है। उपर्युक्त पद्य में किसी ने उपपति या जार के रत की प्रशंसा की है। जार के मन में रत करते समय यह बराबर शक्का बनी रहती है कि कोई दूसरा उसे देख न ले। नायिका की ओर शक्कित होकर कटाक्ष से देख लेता है। केयूर की आवाज से डरते डुये चकित होकर उसका आलिङ्गन करता है। प्रिया का अधरपान भी इस प्रकार करता है जिससे कहीं उसके दातों से क्षत न हो जाय और सुरत में आवाज भी नहीं होने देता। यधपि इस प्रसक्ग में जार के मन में उत्पन्न होनेवाली आशक्का उसके रत्यानन्द की बाधक है, तथापि यह प्रसक् भावुक सहृदय के हृदय को और भी कुतूहलपूर्ण कर देनेवाला है। इस प्रकार सहृदय के रसास्वाद के अनुकूल होने के कारण यह जारकृत्य निरातक्क रति- कृत्य से कहीं अधिक स्तुत्य है। उपपतिर्राप चतुर्धा। परन्तु शठत्वं तत्र नियतम्, अनियता: परे। जिस प्रकार कपर पति के चार भेद किए गए उस प्रकार उपपति या जार के भी वे ही चार भेद-अनुकूळ, दक्षिण, घृष्ट और शठ होते हैं। परन्तु उपपति में शठत्व धर्म नियत है और अन्य धर्म नियत नहीं। बहुलवेश्योपभोगरसिको वैशिक: । वेश्या के उपभोग में अत्यन्त रसिक नायक को वैशिक कहते हैं। वैशिक नायक अनेक वेश्याओं का भी उपभोग करता है अथवा एक वेश्या के साथ अत्यन्त उपभोग करता है। (भानुदत्त का यह कक्षण इन दोनों अर्थो में संगत हो जाता है)। वैशिको यथा- काखीकल कणित कोमलनाभिकान्ति पारावतध्तनितचित्रितकण्ठपालिम्।।

माशास्महे कर्मप वारविलासवत्याः॥१०६।। वेश्या के किसी अपूर्व मदनोत्सव की हमलोग आशा करते हैं जिस में उसकी काकी की अव्यक्त मधुर ध्वनि के शवण के साथ उसकी कोमल नाभि की क्रान्ति अमिलक्षित

Page 345

१०४ रसमअ्जरी

होती रहती है, जिस में मणित की आवाज कपोत के कण्ठ की आवाज का चित्रमय अनुकरण लिए होती है और उसकी आँखे चकोर की भांति उद्भ्रान्त रहती हैं। काश, वह होता। किसी बैशिक नायक ने वेश्या के साथ होने बाले अनङरङ या मदन-महोत्सव की आशा प्रकट करते हुए उपयुक्त पद्य कहा है। पादताडितक में वेश में पहुचने वाले बैशिक नायक के तत्काल वेश्या द्वारा प्राप्त होने वाले रम्य गुणों का आकर्षक उल्लेख है- कान्तान्यधनिरीक्षितानि मधुरा हासोपदंशाः कथाः पीनश्रोणिनिरुद्धशेषमतुलस्पर्श तद्र्धासनम्। स्नेहव्यक्तिकरान् करव्यतिकरांस्तांस्तांश्च रम्यान् गुणान् वेश्याभ्यः प्रणयाध्टतेऽपि लभते ज्ञातोपचारो जनः ।। अर्थात् जो व्यक्ति वेश्याओं के उपचारों से परिचित है वह प्रणय के अभाव में भी उन से मिल कर रम्य गुणों को प्राप्त करता है, जैसे मारू कटाक्ष से भरी चितवनें, इंसी मजाक के चिखने वाली कथाएं, अर्धासन, स्नेह को व्यक्त्त करने वाली हाथा- पाई आदि आदि। वैशिकस्तूत्तममध्यमाधमभेदास्त्रिधा। वैशिक नायक तीन प्रकार के होते हैं-उत्तम, मध्यम और अधम। ये तीनों भेद पति और उपपति (जार) नायक के नहीं होते। दयिताया भूय: प्रकोपेऽप्युपचारपरायण सस्तमः । बार बार वेश्या के कोप करने पर भी उसकी सेवा में लगा हुआ वैशिक नायक उत्तम होता है। उत्तमो यथा- वक्षु:प्रान्तमुदीदय पत्मलद्दशः शोणारविन्दश्नियं नौचच्जल्पति, न स्मिवं वितनुते, गृहाति वीर्टी न वा। तल्पोपान्तमुपेत्य किन्तु पुलकस्फूर्जत्कपोलद्ुतिः कान्त: केवलमानतेन शिरसा मुकास्रजं गुम्फति॥ १०७ ॥ सन्दर नेत्रों वाली वेश्या के नेत्र-प्रान्त को क्रोध से लाल कमल की भांति देख कर डर के मारे वैशिक नायक जीर से कुछ भी नहीं बोलता, न उसके सामने मुस्कुराता, और न पान की बीड़ा ही अहण करता है। केवल रोमाझ से भरे कपोल वाला वह उसके सद्प क समीप अरमर अमना घिरे सुकार भोती की मांका मूँथने लगा। ;. वेधिक नीयक मे महुंचरे ही वेश्या की अखि लाछ देख कर उसके कोपका अनुमान ारी जरिका ।र डर के"मारे और'से कुछ भी न बीला, न इंसा और न पान लिया।

Page 346

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १०५

केवल उसके तल्प के समीप आगया और मोती का हार गूथने लगा। मनावन का यह कितना सुन्दर प्रकार है। नायिका के कुपित होने पर भी उपचार-परायण होने से वह उत्तम वैशिक हुआ। प्रियायाः प्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति, चेष्टया मनोभावं गृद्गाति स मध्यम: । जो वैशिक नायक वेश्या के प्रकोप या अनुराग को प्रकट रूप में प्रकाशित नहीं झेने देता, चेष्टा से उसके मनोभाव को ग्रहण करता है, उसे मध्यम कहते है।

मध्यमो यथा- आस्यं यद्यपि हास्यवर्जितमिदं लास्येन वीतं वचो नेत्रं शोणसरोजकान्ति तदपि कापि क्षणं स्थीयताम्। मालाया: करणोद्यमो मकरिकारम्भ: कुचाम्भोजयो- धूंपः कुन्तलघोरणीषु सुद्ृशः सायन्तनो दृश्यते ॥ १०८ ॥ नायक के मित्र ने उससे कहा-हे सखे, यद्यपि वेश्या का मुख हास्य से रहित है अर्थात् क्रोध के कारण इास्यहीन है, वाणी में भी कोई लचक नहीं, और नेत्र में लाल कमल जैसी क्रोषजन्य काकिमा है तथापि उस समय उसके सामने से हट कर कहीं ओंट में ठहर जाना चाहिए। सम्भव है कि सायकाल में सम्भोग की इच्छा से प्रेरित होकर माला का निर्माण करे, अपने कुचों में मकरिका बनाए और केशपाश को धूप से वासित करे। सात्पर्य यह कि उसे कुपित जान कर कहीं चले जाने से ओट में ठदर कर उसके मनोभाव को समझना चाहिए। सायंकाल वह सम्भव है मिलन की इच्छा से तैयारी करने लग जाय। मित्र के उपदेश का यह तात्पर्य नहीं कि नायक में यह बात नहीं, अन्यथा यह उदाहरण मध्यम वैशिक नायक में संघटित नहीं होगा। अतः नायक के स्वभाव से परिचित हेकर ही उसके मित्र ने उससे यह कहा। बैशिक नायक के मध्यमत्व का प्रकुत में व्याघात शंकनीय नहीं। भयलज्जाकृपाशून्यः कामक्ीडायामकृतकृत्याकृत्यविचारोऽघमः। नायिका से भीत न होने वाला, अपने दुराचार से कज्जित न होने वाला, दया से रहित, एवं कामक्रीडा में कार्याकार्य का विचार न करने वाला वैशिक अधम होता है। अधम: यथा- ष्द्यति हृदि यस्य नैव लब्जा, न च करुणा, न च कोऽपि भीतिलेशः ।

Page 347

१०६ रसमखरी

वकुलमुकुलकोशकोमलां मां पुनरपि तस्य करे न यातयेथाः ॥ १०६॥ हे सखी, जिस के हृदय में लज्जा का भाव उदय नहीं लेता, न करुणा ही है और न लेशमात्र भी कोई टर ही है, बकुल के मुकुल की भाति कोमल मुझे तू फिर उसके हाथ में अर्पित कर यातना न दे। मानी चतुरश्च शठ एवान्तर्भवति। कुछ आचार्यों के अनुसार नायक के दो भेद और होते हैं मानी और चतुर। मानुदत्त अतिरिक्त न मान कर उन दोनों का अन्तर्भाव शठ नायक में करते है। मानी यथा- बाह्याकूतपरायणं तव वचो वज्रोपमेयं मनः शरत्वा वाचमिमामपास्य विनयं व्याजाद बहिः प्रस्थिते। प्रातर्वीतविलोकने परिहतालापे विवृत्तानने प्राणेशे निपतन्ति हन्त कृपणा वामभ्रुवो दृष्टयः॥११०॥ 'अरे शठ, तेरी वाणी में अनुनय-विनय का बाह्य आडम्बर मात्र अभिप्राय है, और तेरा मन वज्र के ममान कठोर है' नायिका की यह बात सुनकर नायक अपमा अनुनृय- विनय छोड़कर प्रातःकाल कोई व्याज करके शीघ्र ही बाहर चले जाने के लिए प्रवृत्त हो गया, उस पर से अपनी दृष्टि हटा ली, बातचीत भी न की और मुँह फेर लिया। इस प्रकार प्राणेश के विमुख हो जाने पर कुटिल दृष्टिवाली नायिका ने दीन वृष्टि से उसकी ओर देखा। नायक स्वभाव का मानी है। यह मान उसकी रठता को उद्बुद्ध करनेवाका है। वह बाहर से अनुनय-विनय का प्रदर्शन करता है और उसका मन बज्र के समान कठोर है, उसमें दया का लेश भी नहीं। नायिका उसके शाठ्य को पहचान गई और टोका किं वह बमककर प्रातःकाल ही किसी बहाने चले जाने के लिए प्रवृत्त हो गया। उसके मान ने उसके शाठय को और भी बढ़ावा दिया। उसने नायिका की ओर न देखा न बातें की, और अपना सुंह घुमा लिया। प्राणेश के इस प्रकार मान कर बैठने पर नायिका की कुटिल भौहें ढीली पढ़ गई और उसकी दृष्टि में दैन्य भाव छलक आया और वह उत्सुकता से देखने लगी।

वचन या चेष्टा द्वारा जो अपने समागम के अभिप्राय को व्यंजित करता है उसे चतुर कडते हैं।

Page 348

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १०७

वचनव्यङ्गयसमागमो यथा- तमोजटाले हरिदन्तराले काले निशायास्तव निर्गतायाः। तटे नदीनां निकटे वनानां घटेत शातोदरि ! क: सहाय:॥१११।। हे कृश मध्यवाली, रात्रि के समय जब दिगन्तराल अन्धकार की काली जटा बढ़ा लेता है तब जङलों के समीप नदी के तट पर तू निकलेगी तो तेरा सहायक कौन मिलेगा? चतुर नायक ने अन्धकार में नदी के तट पर निकलनेवाली शातोदरी नायिका को उसकी भयक्करता सिद्ध करते हुए अपने आपको नायिका का सहायक बताने के अभिप्राय से उपर्युक्त बात कही। क्योंकि घोर अन्धकार से भरे जङ्गल के समीप के नदीतट पर कोई दूसरा सहायक उसे इसके अतिरिक्त नह्दी प्राप्त होगा। चेष्टाव्यङ्गयसमागमो यथा- कान्ते कनकजम्बीरं करे किमपि कुर्बति। आगारलिखिते भानौ बिन्दुमिन्दुमुखी ददौ। ११२॥ प्रिय ने अपने हाथ में कनक का जम्बीरफल जब विलक्षण प्रकार से पकड़ा, तब इन्दुमुखी नायिका ने दीवार पर चित्रलिखित सूर्य में शून्य का चिह्न बना दिया। नायक ने जम्बीर फल को विलक्षण प्रकार से अपने हाथ में लेने की चेष्टा से यह प्रश्न, किया कि तेरे कनक-जम्बीर के समान स्तनों का स्पर्श इसी प्रकार कब प्राप्त होगा ? नायिका ने उसका अभिप्राय समझकर चित्रलिखित सूर्य में शून्य का चिह्न लगाकर चेष्टा के द्वारा यह उत्तर दिया कि जब सूर्य अस्त हो जायगा तब मिलना, या यह भी व्ेष्टा का अर्थ सम्भव है कि लाब्छून वाले चन्द्र के उदय के पश्चात् मिलना। प्रोषितः पतिरुपपतिवैशिक् भवति । प्रोषितपतिः, प्रोषितोपपतिः, प्रोषितवैशिकश्चेति त्रयः । उपर्युक्त तीन प्रकार के नायक प्रोषितावस्था में तीन प्रकार के होते हैं-प्रोषित पति, प्रोषित उपपति, और प्रोषित वैशिक । कमेणोदाहरणानि। ऊरू रम्भा, दगपि कमलं, शैवलं केशपाशो, वक्त्रं चन्द्रो, लपितममृतं, मध्यदेशो मृणालम्। नाभि: कूपो, वलिरपि सरित्, पज्ञषः किञ् पाणि र्यंस्याः सा चेदुरसि, न कथं हन्त तापस्य शान्तिः ।। ११३।। तीनों के क्रम से उदाहरण इस प्रकार हैं- जिस प्रियतमा की दोनों जांधे रम्भा हैं, नेत्र कमल हैं, केशपाश शैबल है, सुख चन्द्र है,

Page 349

रसम्जरी

वाणी अमृत है, मध्यदेश कमलनाल है, नाभि कूप है, बलि नदी है और पछ्व पाणि है, वह यदि हृदय में निवास करती है, दुःख की बात है कि तब भी वियोगजन्य मेरे ताप की शान्ति नहीं होती। प्रोषित नायक ने नायिका के प्रत्येक अङ्गों को तापशमन के लिये उपयोगी बताया। ऐसी नायिका के उसके हृदय में रहने पर भी विरहजन्य उसका ताप दूर नहीं हो रहा है। हृदय में नायिका की वाणी अमृत है। यान्त्या: सरः सलिलके लिकुतू हलाय व्याजादुपेत्य मयि वर्त्मनि वर्तमाने। अन्तःस्मितद्युति चमत्कृतट्क्तरङ्ग- रङ्गीकृतं किमपि वामदशः स्मरामि ॥ ११४॥ जब वह सुन्दर नेत्रों वाली प्रियतमा जलक्रीडा करने के लिए सरोवर जा रही थी तो मैं व्याज से उसके मार्ग में आकर खड़ा हो गया, तब उसने भीतर ही भीतर मुस्कुरा कर आखें तरक्ित करके जो किसी (वस्तु) की स्वीकृति दी उसे स्मरण करता हू। प्रोषित उपपति नायक जलक्रीशा के लिए सरोवर जाती हुई प्रियतमा को व्याज से रोक कर जो किसी अनिर्वचनीय वस्तु की उसके द्वारा स्वीकृति प्राप्त की भी उसे स्मरण करता है। नायक ने बीच मार्ग में व्याज से पहुँच कर प्रिया को रोका इससे उसका उपपतित्व और स्मरण द्वारा उसका प्रोषितत्व सिद्ध होता है। अधृतपरिपतन्नि चोलबन्धं मुषितनकारमवऋ्रदृायाष्टपातम् । प्रकटहसितमुन्नतास्यबिम्बं पुरसुद्दशः स्मरचेष्टितं स्मरामि ॥ ११४॥ खुरु कर गिरते हुए उत्तरीय को न पकड़ना, नकार को लुप्त कर देना अर्थात् नहीं का प्रयोग न करना, दृष्टिपात का कुटिल न हेना, सफुट इंसना और सुंह को ऊपर उठा देना, इस प्रकार वेश्या की कामचेष्टा को स्मरण करता हूँ। वेश्या की कामचेष्टा में लज्जा का सवथा अभाव होता है। वैशिक नायक प्रोषित होकर उसकी उन चेष्टाओं का स्मरण करता है अनभिश्ञो नायको नायकाभास एव। नायिका की सांकेतिक नेष्ट को न समझ पानेवाला झुमहीन नायक नायका- भास होता है। = नायकाभास: यथा- शून्ये सद्मनि योजिता बहुविधा अक्गी वनं निर्जनं पुष्प्याजमुपेत्य निर्गतमय स्फारीकृता दृष्टय:।

Page 350

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १०६

ताम्बूलाहरणच्छलेन विहितौ व्यक्तौ च वक्षोरुहा- वेतेनापि न वेत्ति दूति ! कियता यत्नेन स ज्ञास्यति ॥११६॥ नायिका दूती से कहती है-हे दूती, सूने घर में एकान्त पाकर मैंने उसके सामने विहार कर ने की इच्छा से अनेक प्रकार की चेष्टाएं कीं, फूल का बहाना करके निर्जन वन में गई, फिर अपनी दृष्टि को भी स्फारित कर दिया, ताम्बूल लेने के बहाने अपने दोनों स्तनों को भी व्यक्त करके दिखाया, किन्तु इतना प्रयत्न किए फिर भी वह कुछ भी न समझा तो अब वह कितने यत्न से समझेगा ? नायक के सामने नायिका ने विहारेच्छा को व्यंजित करने वाली अनेक चेष्टाएं कीं, पर वह मन्दबुद्धि कुछ भी न समझ सका। नायिका ने तंग आकर दूती से ऐसे अनभिज्ञ नायक से मिलाने के अपराध से उलाहना देते हुए कहा। कोई विदग्ध नायक ही उसका अमीप्सित है जो उसकी चेष्टाओं को समझ जाय। नध नायिकाया इव नायकस्यापि ते ते भेदा: सन्त्विति वाच्यम्, तस्या अवस्थाभेदेन भेद:, तस्य व स्वभावेन भेद इति विशेषात्। अनुकूलत्वं दक्षिणत्वं धृष्ठत्वं शठत्वमिति चत्वार एव नायकस्य स्वभावा इति। अन्यकचावस्थाभेदेन भेदो यदि नायकस्य स्यात्, तदोत्कविप्र- लब्ध खण्डिताद्यो नायका अपि स्वोकतठयाः । तथा व सक्केतव्यवस्थायां स्त्रीणां गमने वा, सम्प्रदायादन्यसमागम शक्क धूर्तत्वं वाऽन्यसम्भोगचिह्नितत्वं वा नायकानाम्, न तुनायिकानाम्। तान् प्रति तदुज्दावने रसाभासापत्तिरिति। जिस प्रकार नायिकाओं के अवस्थाकृत आठ भेदों का निरूपण किया गया है, उसी प्रकार नायक के भी अवस्थाकृत भेदों का निरूपण होना चाहिए। जैसे प्रोषितपतिका नायिका होती है वैसे प्रोषितपत्नीक नायक भी हो तो क्या हानि है ? इस शंका का समा- धान इस प्रकार है कि नायिका के भेद अवस्थानुसार किए गए है और प्रकृत में नायक- भेद का प्रयोजक एकमात्र स्वमावभेद ही है। नैसर्गिक धर्म और अवस्थाकृत सामयिक धर्म में बहुत अन्तर है। स्वमाव में कमी परिवर्तन नहीं होता लेकिन समयानुसार अवस्थाएं बदलती रहती हैं। नायक के स्वाभाविक धर्म चार ही है। अनुकूल, दक्षिणत्व, शृष्टत्व, और शठत्व। अवस्थानुसार भेद के स्वीकार करने पर उत्क, विप्रलब्ध, खण्डित आदि नायकों की भी मानना पड़ेगा, जो सवथा अनुचित होने के कारण अनुपयुक्त है। यदि किसी प्रकार भी नायक के अवस्थाकृत भेद मान लिए जायँ तो नायक में ही सम्प्रदाय के १. सम्प्रदाय अर्थाद गुरु-परम्परा से चलता हुआ उपदेश।

Page 351

११० रसमअरी

अनुसार संकेतकाल के अतिक्रान्त होने पर नायक के प्रति ही एकमात्र शंका होती है कि कहीं परकीया का समागम तो नहीं करने लगा। या किसी प्रकार की धूर्तता तो न की? जब नायक किसी पर-स्त्री का गमन करता है तो अन्यसम्भोगनिह्ित वही होता है। ये बातें एकमात्र नायक में ही होती हैं। नायिका में इनका निरूपण करना सम्प्रदाय के अनुसार उचित नहीं। जैसे नायक के विशेष धर्मों का नायिका में निरूपण नहीं हो सकता उसी प्रकार नायकों के प्रति अवस्थाकृत धर्मों की कल्पना रसाभास होगी। क्योंकि सम्प्रदाय के अनुकूल न होने के कारण यह प्रकार सवथा अनुचित है। अनौचित्य से ही रसाभास प्रवर्तित होते है। (रसाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः-आचार्यमम्मट)। परपुरुष के सम्भोग से चिह्नित अङ्गों वाली नायिका को देखकर दुःखी होने वाला खण्डित, समीप आई हुई नायिका का तिरस्कार करके पश्चात्ताप करने वाला कलहान्तरित, संकेत में न पहुँचकर नायिका द्वारा ठगा हुआ विप्रलब्ध, नायिका के न आने पर उसके द्वारा अन्य नायक के समागम का संदेह करने वाला उत्क या उत्कण्ठिन आदि नायकों के वर्णन में कोई सहदय रसास्वाद नहीं प्राप्त करता। इसी प्रकार नायिका का प्रवास करना और सुरतसामग्री को सजाना आदि करनेवाले प्रोषितपत्नीक और वासकसज्जा नायकों में भी कोई विशेष चमत्कार नहीं मिलता। नायक जिसकी पत्नी उसके अधीन हो ऐसे स्वाधीनपत्नीक नायक में कोई विच्छित्ति नहीं। नायक का अभिसारक होना भी अरमणीय प्रतीत होता है। इस प्रकार नायक के अवस्थाकृत मेदों में किसी प्रकार के अलौकिक आनन्द की उपलब्धि नहीं होती, अतः उन्हें रसाभास मानकर आचार्य आानुदस्त ने निरूपण नहीं किया। नायकों की अपेक्षा विशेष चमत्कार नायिकाओं के अवस्थाकृत भेद में ही मिलता है, ऐसी धारणा आचार्यों की परम्परा (सम्प्रदाय) में चली आती है। रसमंजरीकार ने अब तक नायकों के बारह भेदों का निरूपण किया। पति और उपपति दोनों अनुकूल, दक्षिण, धृष्ट और शठ के भेद से आठ प्रकार के होते हैं। बैशिक नायक उन्तम, मध्यम और अधम के भेद से तीन प्रकार का होता है। नायकाभास का एक प्रकार। सब मिलकर नायक के बारह भेद होते हैं। दशरूपक आदि में पहले चार प्रकार के नायकों का निरूपण है-बीरछलित, धीर- शान्त, धीरोदात्त और धीरोद्त। अवस्थानुसार इन्हीं के चार भेद और भी किए गए हैं-दक्षिण, शठ, घृष्ट और अनुकूल। सब मिरकर नायक के सोकह भेद होते है। तेषां नर्मसचिव: पीठमर्दविट-चेटक-विदूषकभेदाचतुर्धा। जिन नायकों का ऊमर निरूपण किया गया है उनके नर्मसचिव का निरूपण करते हैं। नर्मसचिव नायक के साथ रहकर उनके नमं या कीड़ा में सब प्रकार से सहायता पहुँचाते हैं। कुपित नायिका के प्रसादन में विशेषरूप से नर्मसचिव नायक की ओर से प्यत्नशील होते हैं। नायिकाओं के सहायक के रूप में जिस प्रकार पहले सखी और दूती का

Page 352

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १११

निरूपण आचार्य ने प्रस्तुत किया है उसी प्रकार नायक के सहायकों का प्रसंगतः निरूपण कर ते हैं। नर्मसचिव चार प्रकार का होता है-पीठमर्द, विट, चेटक और विदूषक। कुछ आचार्य चेट या चेटक को विट में ही अन्तर्भूत करके तीन प्रकार ही नर्मसचिव के मानते हैं। कुपितस्त्रीप्रसादक: पीठमर्दः। कुित नायिका को प्रसन्न करनेवाला नर्मसच्विव पीठमर्द कहलाता है। दशरूपक कार ने पीठम्द को पताकानायक कहा है जो प्रधान इतिवृत्त की पूरकरूप में प्रासंगिक इतिवृत्त विशेष पताका का प्रधान नायक होता है। नायक के समान पीठमर्द भी विचक्षण होता है एवं नायक का अनुचर, भक्त और नायक के गुणों से कुछ ही कम गुण वाला होता है। टीकाकार धनिक ने पीठमर्द के उदाहरण के रूप में मालतीमाधव के मकरन्द और रामायण के सुग्रीव का उल्लेख किया है। सम्भव है दशरूपककार के इस लक्षण से रसमंजरीकार अंशतः सह्मत हों। केवल उनके अनुसार कुपित-स्त्री-प्रसादक ही पीठमर्द कहा जाता है। पीठमर्दो यथा- कोऽयं कोपविधि: ? प्रयच्छ करुणागर्भ वचो, जायतां पीयूषद्रवदीर्षिकापरिमलैरामोदिनी मेदिनी। आस्तां वा स्पृह्यालु लोचनमिदं व्यावतयन्ती मुहु- र्यस्मै कुप्यसति्रि तस्य सुन्दरि ! तपोवृन्दानि वन्दामह्दे॥ ११७॥ है सुन्दरी, यह कोप करने का कौन-सा प्रकार है? प्रिय के प्रति करुणा से भरी बाणी गोल, जिससे यह पृथिवी अमृत के द्रव की दीर्घिका के परिमल से भर जाय। अर्थात् तू ऐेसी बात बोलेगी तो तेरी वाणी अमृत द्रव की दीर्घिकाएं बन जायगी और यह समस्त पृथिवी उसकी सुरभि से भर जायगी। या इन व्यर्थ की बातें छोड़, बार-बार जो तूं स्पृहा से भरी आंखें घुमाती हुई जिस प्रिय पर कुपित है इम उसकी तपस्याओं की प्रशसा करते हैं। उसने कितनी तपस्याएं की हैं जो तूं उस पर कुपित है। पीठमद ने कुपित नायिका के प्रसादन करते हुए चाटकारिता खूब की है। उसने चतुराई से नायिका की आँखों में छलकती स्पृहा परख ली। नायक अत्यन्त पुण्यवान है जो नायिका के कोप का भाजन हो रहा है। पीठमर्द के अनुसार नायक के सौभाग्य की पशंसा होनी चाहिए। कामतन्त्रकलाकोविदो विटः । कामशास्त्र में और गीतादि कलाओं में निपुण नमसचिव को विट कहते हैं। नायक- नायिका के सन्देश को एक दूसरे के पास पहुँचाने का कार्य प्रधान रूप से विट करता है।

Page 353

११२ रसमश्जरी

दशरूपक में विट को पकविद्य और साहित्यदर्पण में कलैकदेशश कहा है। तात्पर्य यह कि नायक के उपयोग में आने वाली एक विद्या और कला के एक देश को विट खूब अच्छी तरह से जानता है। विट रसायन का उपयोग और नीलीकर्म (खिजाब) द्वारा अपने जराजर्जर शरीर पर यौवन लाने के किए सतत प्रयत्न करता है। घर में फूटी कौड़ी भी नहीं, फिर भी जहाँ तहों से धन उपार्जन करके वैधों के पास जाकर वाजीकरण खरीदता है। साहित्यदर्पणकार के अनुसार विट इस प्रकार का होता है- सम्भोगहीनसम्पद् विटस्तु धूर्तः कलैकदेशज्ञः। वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्ठयाम्॥ अर्थात् सम्भोग की दुष्प्रवृत्ति में सारी सम्पत्ति गवांकर धूर्तता करनेवाला, कला के एकदेश का जानकार, वेश से सम्बन्धित समस्त उपचारों को जाननेवाला, वाग्मी, मधुर एवं गोष्ठी में आदर पानेवाला विट होना है। विटो यथा- आयात: कुमुदेश्वरो, विजयते सर्वेश्वरो मारतो, भृङ्ग: स्फूजति भैरवो न निकटं प्रागोश्वरो मुख्ति। एते सिद्धरसा: प्रसूर्नाशिखो वैद्योऽनवद्योत्सवो मानव्याधिरसौ कृशोदरि ! कथं त्वचचेतसि स्थास्यति ॥ ११८॥। हे कृश उदरवाली, कुमुदेशर (चन्द्र) उदित हो गया (अथवा कुमुदेश्वर नामक रसाथन उपस्थित हो गया)। सबका प्राण रूप मारुत (पवन) भी उत्कर्ष से बढ़कर चलने लगा (अथवा मारुत नामक रसायन अपने उत्कर्ष के साथ उपस्थित है)। डरानेवाला भृङ्ग (भौरा) आकर मँराने लगा (अथवा भृङ् नाम का रसायन भी प्राप्त है)। प्राणेश्वर नायक भी समीप से नहीं हटता है (प्राणेश्वर नामक रसायन भी साथ में है) ये समस्त श्रज्गाररस की भावना को उद्दीपित करनेवाले हैं (अथवा ये कुमुदेश्वर आदि सिद्धरस अर्थात् ग्याधि को दूर करनेवनले प्रसिद्ध रसायन हैं)। अनिन्य उत्सववाला कामदेव चिकित्ता करने वाफ वैधय है। ऐसी स्थिति में तेरे चित्त में मान की व्याधि कैसे रह जायगी? विट ने श्लेष से अनेक प्रकार की कामोत्तेजक औषधियों का भी यहाँ निर्देश किया है। कृशोदरी नायिका जो किसी प्रकार भी व्याभिजन्य दुःख को नहीं सह सकती, उसके मानरूपी व्याधि को दूर करने के उपयोग में चन्द्र आदि तथा कुमुदेश्वर आदि सिद्धरसों का प्रयोग हो रहा है। ऐसी स्थिति में उसके मानरूपी व्याभि का दूर न होना किसी प्रकार भी सम्भव नहीं। यद्यपि यही कुपित-स्ी-प्रसादक पीठमर्व के समान ही विट ने भी

Page 354

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ११३

मानिनी नायिका के मान को दूर करने की चेष्टा की है, तथापि पीठमर्द की अपेक्षा इसमें अधिक वाकपाटव अभिलक्षित होता है जो शास्त्रीय ज्ञान से भी विशिष्ट है। काम- तन्त्र या काम शास्त्र के अनुसार कुमुदेश्वर आदि रसायनों का प्रयोग काम को उत्तेजित करने के लिप किया आता है। यह बात कामतन्त्रविद् विट को खूब मालूम थी, साथ ही कला की प्रतिभा भी उसमें यह दिखाई देती है कि मानिनी नायिका के मानापद्दार के लिए चन्द्र, पवन, भृङ, प्रिय आदि का प्रयोग भी उस विट ने किया। इस प्रकार कामशाखत्र और कामकला दोनों में नैपुण्य प्राप्त यह नर्मसचिव विट हुआ।

युवक और युवती को परस्पर मिलाने (सन्धान) में चतुर नर्मसचिव को चेटक या चेट कहते है। चेटो यथा- सा चन्द्रसुन्दरमुखी स च नन्दसूतु- वैवान्निकुञ्जभवनं समुपाजगाम। अत्रान्तरे सहघरस्तरणौ कठोरे पानीयपानकपटेन सरः प्रतस्थे ।। ११६।। चन्द्र के समान सुन्दर मुखड़ेवाली वह राा और नन्द का पुत्र वह श्रीकृष्ण दोनों दैवयोग से अपने संकेत-स्थल लता-मवन में आकर मिल गये। इसी बीच सूर्य के अत्यन्त प्रखर हो जाने पर कष्ण का सहचर चेट पानी पीने का बहाना करके सरोवर की ओर चक दिया। दैवयोग से नायिका और नायक के पकत्र हो जाने पर चेट ने चतुरता से उनके मिकने का उपाय सोचा और बहाना करके कि 'सूर्य बहुत प्रखर हो गया है मुझे जोर से प्यास लगी है, सरोवर जाता हूँ' निकल गया। नायिका और नायक के एकत्र होने के समय चेट का वहाँ रहना उनके परस्पर आलिङ्गनादि के साथ मिलन लज्जावश सम्भव न था। मध्याह भी हो चला था, इससे लता-भवन में अब किसी दूसरे के पहुँचने का भी डर न था। उस समय' प्यास का लगना भी सम्भव है। चेट ने इस प्रकार बहाना करके दोनों के संधान का कितना सुन्दर उपाय सोचा? इससे सन्धान-कार्य में उसकी विलक्षण चतुराई प्रतीत होती है। अभ्मादिषैकृत्यर्हास्यकारी विदूषकः । अपने विकृत अजञों आदि से हास्य उत्पन्न करनेवाला नर्मसचिव 'विदूषक' कहलाता है। विकृत अङ्गों के अतिरिक्त हास्य उत्पन्न करने के लिए वह भाषा तथा वेष को भी विकृत कर डालता है। यह विशेष रूप से ब्राह्मण जाति का होता है और मजाकिया व्यक्ति होता है।

= र० म०

Page 355

११४ रसमख्जरी

विदूपको यथा- आनीय नीरजमुखीं शयनोपकएठ- मुत्कण्ठितोऽस्मि कुचकञ्चुकमोचनाय। अत्रान्तरे मुहुरकारि विदूषकेण प्रातस्तनस्तरुणकुक्कुटकएठनादः ॥। १२०।। नायक ने अपने मित्र से कहा-ज्योंही मैं कमलमुखी प्रियतमा को बड़े प्रयत्न से मनाकर शयन के समीप लाया और उसके कुच में चिपटे हुए कन्चुरु को छुड़ाने के लिए उत्कण्ठित हुआ त्योही विदूषक ने प्रातःकाल में होनेवाले जवान मुर्गे के कण्ठस्वर का अनुकरण करते हुए बार-बार आवाज लगाना शुरू कर दिया। नायक बड़े प्रयत्न से नायिका को मनाकर शयन के समीप लाया और. उसका कुचकञ्जुक उठाने का प्रयत्न करने लगा। इसी बीच मजाकिया विदूषक ने मुर्गे की आवाज देना आरम्भ किया। विदूषक के इस मजाक का तात्पर्य यह था कि तुम्हें विदित होना चाहिए प्रातःकाल हो गया। नायक-सहायक निरूपण समाप। ऊपर के प्रकरणों में आचार्य ने नायिका-नायक भेदों का निरूपण करने हुए साधारण रूप में उनकी चेष्टाओं और उद्दीपन विभावों का भी वर्णन किया है। उदाहूरणों में अनु- भावों की भी झलक मिल जाती है। प्रधान रूप से रसमंजरी में श्रक्गार के आलम्बन विभाव नायिका और नायक की ही चर्चा है। उद्दीपन विभाव (स्क, चन्दन आदि) और अनुभाव (भ्रुविक्षेप, कटाक्ष आदि) का आनुषङ्गिक निर्देशमात्र है। इनका विस्तृत निरूपण आचार्य मानुदस ने अपने दूसरे अन्थ 'रसतरङिणी' में करिया है। यद्यपि सात्विक भाव भी अनुभाव रूप ही माने जाते है तथापि उनको पृथक भाव समश कर अलग निर्देश करते हैं, जैसा कि दशरूपक में कहा है-'पृथरभावा भवन्त्यन्चेऽनुमावत्वेपि सार्विका: ।' यहां आचार्य भानुदत्त भरत मुनि के अनुसार सारिवक भाषों का निर्देश करते हैं :- स्तम्भ: स्वेदोऽथ रोमा् स्परभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवयर्यमश्र प्रलय इत्यष्टौ सात््विका: स्मृताः ॥ जीवित शरीर के धर्मों को सात्विकभाव कहते हैं। स्तम्भ आदि आठो जीवित शरीर के धर्म होने से सास्विक भाव हुए। यद्यपि ये आठो समस्त रसों में होते हैं। तथापि इन्हें व्यमिचारी भाव नहीं कह सकते। क्योंकि सास्विक की व्युत्पत्ति है 'सश्वेन निर्वृत्ाः सार्विकाः' अर्थात् सश्व से होने वाले भाय को सार्विक कहते हैं। स्थायी अथवा व्यमि- चारी भाव शरीर के धर्म नहीं हैं अतः उन्हें सास्विक नहीं कहते। आचार्य भानुदत्त ने उपर्युंक्त आठों सास्विक भावों के लक्षण रसतरङ्िणी में इस प्रकार लिखे हैं-गति-निरोध रूप शरीर के धर्म को स्तम्म कहते हैं। अकस्मात् ठिठक जाना, किंकर्तव्य-विमूढ हो

Page 356

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ११५

जाना स्तम्भ है। शरीर में पसीने के उद्गम को स्वेद कहते हैं। विकार से उत्पन्न रोमोत्थान को रोमान् कहते है। गद्गद् के रूप में स्वर के विकृत होने को स्वरभङ्ग कह ते हैं। शरीर में कँपकँपी की स्थिति को वेपथु कहते हैं। विकार से उत्पन्न मुखाकृति के परिवर्तन को वेवर्ण्य कहते हैं। विकारजनित नेत्र के जल को अश्रु कहते हैं। शरीर की चेष्टाओं के निरोध या मूचर्छा की स्थिति को प्रलय कहते हैं। संक्षेप में इन्ही सातत्विक भावों का एक उदाहरण में निर्देश करते हैं। सात्त्विकभावा यथा- भेदो वाचि, दशोर्जलं, कुचतटे स्वेद:, प्रकम्पोऽधरे, पाएडुर्गण्डतटी, वपुः पुलकितं, लीनं मनस्तिष्ठति। आलस्यं नयनश्रियश्चरणयोः स्तम्भ: समुज्जम्भते, तत्कि 'राजपथे' निजामधरणीपालोऽयमालोकितः ॥ १२१॥ हे सखी, तुम्हारी वाणी में भेद या स्वरभङ हो रहा है अर्थात् हिचक-हिचक कर बोलती हो, आखों में आंसू आ रहे है, स्तनतट पर पसीना हो रहा है, अधर में फर- फराइट है, गाल पीले पड़ गए हैं, शरीर में रोमान् शे उठा है, मन कुछ सूना- सूना-सा प्रतीत हो रहा है, आंखों की श्री अलसाई हुई लग रही है, चरण बिलकुल ठिठक गए है। तो कहीं राजपथ पर निजाम शाह को देख लिया है क्या? जो तेरी ऐेसी अवस्था हो गई है। इस पथ में सार्विक भावों का कवि ने स्पष्ट निर्देश कर दिया है। वक्त्री संखी को यह संदेह है कि नायिका के अङ्गों में एक दी बार समस्त सात्विक भाव जो उत्पन्न दो गए हैं, होन हो इसने राजमार्ग में अद्भुन सौन्दर्य वाले निजाम नरेश को देखा हो। नायिका के अधर में उत्पन्न कम्पन उसकी चुम्बनेच्छा को सूचित करता है। उसके कपोल पीले पड़ गये हैं, इससे विरह सूचित होता है। मन की शून्यता से उस अद्सुन सौन्दर्य वाले निजाम नरेश के प्रति असाधारण रति तथा उसके स्मरण की एकतानता व्यक्त होती है। तात्पर्य यह है कि बिना उस राजा के देखे इसकी मेसी दशा नहीं हो सकती। अब आचार्य ने शरङ्गार का लक्षण किया। व्यभिचारी भावों का सात्विक भावों में ही अन्तर्भुक्त समझ लेना चाहिए। क्योंकि व्यभिचारी भावों के बिना सात्विक भाव उत्पन्न नहीं होते। अनुभाव भी कुछ इसी प्रकार के होते हैं। अतः इनका निरूपण उपर्युक्त निरूपण में ही गतार्थ हो जाता है। विस्तृत निरूपण के लिए आचार्य भानुदत्त की रसतरक्विणी को देखना चाहिए। अब आचार्य ने यहां शङ्गार का लक्षण निर्देश करके उसके भेदों का निरूपण किया है जो नायिका नायक निरूपण को पूर्ण बनाने में अत्यन्त उपयोगी है।

Page 357

११६ रसमञ्जरी

रतिस्थायिभाव: शृङ्गारः॥ शृङारेरस का स्थायी भाव रति है। रति-स्थायिभाव बाला रस शद्ार होता है। यह कहा जा चुका है स्थायी भाव ही विभाव, अनुमाव और संचारी के परस्पर संयोग द्वारा निष्पन्न होकर रस के रूप में परिवर्तित हो जाते हैं। प्रत्येक रस का स्थायी भाव अरग- अलग होता है। विभावादि के परस्पर संयोग द्वारा रस के निष्पन्न होने के सम्बन्ध में आचार्यों के भिन्न-भिन्न मत हैं। प्रस्तुत में हमे केवल इतना ही जानकर कि इनके संयोग से स्थायिभाव रस का रूप धारण कर लेते हैं सन्तोष करके अपने विषय, पर आ जाना है। शृङ्गार रस का स्थायी भाव रति क्या है? रति एक विशेष प्रकार की चित्त वृन्ति का नाम है जो कि युवक और युवति के हृदय में एक दूसरे के प्रति उत्पन्न होती है। यद्यपि चित्त की वृत्तियां शीघ्र ही नष्ट हो जाती हैं तथापि वासनारूप होने के कारण उनकी अभिव्यक्ति बार-बार होती रहती है अतः उन्हें स्वायी माव कहते हैं। जिन भावों की अभिव्येक्ति बार-बार नहीं होती सन्हें संचारी या व्यमिचारी भाव कहते हैं। रति नामक स्थायीभाव चार अवस्थाओं में पूर्णता को प्राप्त करता है।। जैसा कि कहा है- इथमक्कुरिता प्रेम्णा मानास्पक्लविता तथा। सकोरका प्णयतः स्नेहास्कुसुमिता भवेत् ।। (शारदातनय) अर्थात् रति एक पुष्प के समान हदेश में उत्पन्न होने वाली चितवृत्ि है, प्रेम से वह अङ्करित, मान से पल्लवित, प्रणय से कुड्मलित और स्नेह से कुसमित होती है। रति की कुसुमितावस्था ही श्ङ्गार है। दूसरे आचार्य के अनुसार प्रेम भाव को श्रक्गार के रूप में परिवर्तित होने तक सात प्रकार के क्रम होते हैं- प्रेमा दिध्या रम्येषु, तचिन्ता त्वभिलाषक: । रागस्तत्सक्कयुद्धि: स्यात् स्नेहस्तत्परवण-क्रिया॥ संदुवियोगांसहं प्रेम रतिस्तत्सहवर्तनम्। शङ्गारस्तत्समः क्रीडासंयोग: सप्तधा क्रमात्॥ अर्थात् प्रथम बार उत्पन्न रम्य वस्तु के देखने की इच्छा की प्रेमा, उस बस्त की चिन्ता को अभिलांष, उसकी आसक्ति को राग, आसर्कि के आभिक्य की प्रणय, उसके वियोग के न सडने को प्रेम, साथ रहने की स्थिति को रति और उस वस्तु के साथ क्रीडां द्वारा संयोग को शरक्गार कहते हैं। इस प्रकार प्रेमभाव सात रूप में क्रम से परिवर्तित होता हुआ शरझार हो जांता है। जैसे रक्ु का बीज ही रश्ु, गुड़, खण्ड, शर्करा, सिता आदि कई रूपों में क्रम से परिवर्तित डोकर सितोपला या चीनी का रूप धारण कर लेता है उसी प्रकार रवि प्रेम, स्नेह, मान, प्रणय, राग, अनुराग आादि क्रंम से पुष्ट होकर शरुदार की अवस्था में आ जाती है।

Page 358

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ११७

भकर के दो प्रकार होते हैं सम्भोग और विप्रलम्भ। प्रिय और ब्रिया के सयोग काल की स्थिति में सम्भोग और वियोग काल की स्थिति में विप्रलम्भ होता है। संयोग या वियोग का यह अर्थ नहीं कि नायिका और नायक दोनों पकत्र रहें या पृथक्-पृथक् रहै। संयोग और वियोग एक प्रकार की अन्तःकरण की वृत्तियां हैं। पृथक्-पृथक् रहने पर भी अन्तःकरण की संयोगात्मक वृत्ति बन सकती है और इसी प्रकार संयोग की स्थिति में भी वियोगात्मक अन्तःकरण की वृत्ति हो सकती है। उज्ज्वलनीलमणि के रचमिता श्री रूप गोस्वामी संभोग और विप्रलम्भ में संभोग से विप्रलम्भ को ही श्रेष्ठ मानते हैं। उनका कथन है कि विप्रलम्भ सम्भोग से कहीं बढ़कर सुखकारक है। इतना हे नहीं बल्कि सम्भोग को भी सुखमय बनानेवाला विप्रलम्भ है। बिना विप्रलम्भ के सम्मोग पुष्ट ही नहीं होता। 'न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिमश्तुते। कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् रागो विवर्धते।' जैसा कि किसी कवि ने भी कहा है- सक्कमविरहविकल्पे वरमिह विरहो न संगमस्तस्याः । सङ्े सैव सथैका त्रिभुबनमपि तन्मयं विरहे॥ अर्थाव सभ्रम और बिरह में कोई श्रेष्ठ है तो प्रिया का विरह ही, संगम नही। क्योंकि संगम या संभोग की स्थिति में वही एक रह जाती है और विरह की स्थिति में तीनों लोक दी तन्मय प्रतीत होता है। रसमंजरीकार के अनुसार संभोग ही प्रधान सक्ार है, क्योंकि विरही प्रिय और विरहिणी प्रिया का एक मात्र साध्य मिलन होता है। इसलिए मिलन की स्थिति ही विरह की अपेक्षा श्रेष्ठ है। सम्भोगो यथा- वियति विलोलति जलदः स्खलति विधुश्नलति कूजति कपोतः। निष्पतति तारकाततिरान्दोलति वीचिरमरवाहित्या:॥१२२॥ आकाश में मेघ या केशकलाप चञ्जल हो रहा है, चन्द्रमा या मुख स्खलित हो रहा है और चल रहा है, कबूतर या कण्ठ की आवाज होती है, समूह के समूह तारे या मोती झड़कर गिर रहे हैं तथा गक्ा की तरंगें या तीनों वलियां हिलोरें के रही हैं:। . किसी नायिका के उद्धत पुरुषायित का वर्णन है। कवि ने ज़लद, विध्ु आदि शब्दों द्वारा मेघ, चन्द्र आदि को लक्षित किया है। पुरुषायित काल में मेघ के समान कान्तिवाला नायिका का केशपाश आकाश में डोलने लगता है, चन्द्र के समान सुख रलित और चक्चल होने लगता है। कबूतर के कण्ठ की ध्वनि जैसी मणित की आवाज होने लगती है। गङ्ा की तरकों की मांति उसकी तीनों वलियां हिलोरें लेने लगती हैं। यह मिलन य्या सम्भोग शकार का वर्णन हुआ।

Page 359

११८ रसमश्चरी

निप्रलम्भो यथा- प्रादुभूते नवजलधर त्वत्पथं द्रष्टुकामा: प्राणा: पक्केरुहदलद्दशः कएठदेशं प्रयान्ति। अन्यत् कि वा तव मुखविधुं द्रष्टुमुड्डीय गन्तुं वक्षः पक्षं सृजति विसिनीपह्मवस्य न्छलेन ॥। १२३॥ कोई दूती नायिका की वियोगजन्य विकलता को नायक से कहती है कि जब आकाश में नये मेघ प्रादुर्भूत हुए तो तुम्हारे मार्ग को देखने की इच्छा से कमलसदृश नेत्रवाली नायिका के प्राण पहॅुच आते है। दूसरी बात क्या, तुम्हारे मुखचन्द्र को देखने के लिए उड़कर चले जाने की इच्छा से उसका वक्ष कमलिनी पल्लव के बहाने पंख का निर्माण कर रहा है। तात्पर्य यह कि विरदिगी नायिका तुम्हारे दर्शनों के लिए मरी जा रही है। वछ वक्ष में विसिनी पत्र का पंख लगाकर उडकर तुम्हारे मुखरूपी चन्द्र के समीप पङ्ॅुच जाने के लिए व्यग्र है। मरण के बाद चन्द्रमा में ही पहुँचने का शासत्रीय विधान है। नाथिा भी इसके लिए प्रयत्नशील है। विप्रलम्भे चाभिलाष चिन्तास्मृति गुणकीर्तनो द्वेग-प्रत्ञापो-न्माद तर्याधि-जडता-निधनानि दशावस्था भवन्ति। विप्रलम्भ श्रक्गार में कामजन्य नायिका और नायक की दशविध दशाों होती हैं। अनेक आचार्यों ने कामदशा के दशविध प्रकारों की चर्चा को है। इसका यह अर्थ नह। कि ये दशायें निदरशित दश के अतिरिक्त नहीं होती। दशरूपककार का कथन है- दशावस्थत्वमाच्ार्य: प्रायो वृश्या निदर्शितमू। महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते तदनन्तता॥ रृष्टे श्रुसेऽभिलाषाद कि नौत्सुक्यं प्रजायते। अप्रास्ती कि न निर्वेदो ग्लानि: किं नातिचिन्तनातू।। अर्थात् आचार्यों ने केवल विप्रलम्भ की दश अवस्थायें ही वृत्ति के द्वारा निर्दिष्ट की हैं, परन्तु महाकवियों के का्यों में अनन्त अवस्थायें मिकती हैं। उदाहरण के लिए प्रिय को देखने और सुनने पर अभिकाष के उत्पन्न होने से उत्सुकता की दशा क्या नहीं होनी? उसके न प्राप्त होने से क्या निर्वेद नहीं होता या उसकी अत्मन्त चिन्ता करने से ग्लानि या क्षीणता की अवस्था नहीं होती ?

Page 360

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता ११६

अभिलाषो यथा- तस्यां सुतनुसरस्यां चेतो नयनञ् निष्पतितम्। चेतो गुरु तु निमग्नं लघु नयनं सर्वतो भ्ररमत ॥ १२४॥ उस सुन्दरी रूपी सरसी में मैरा चित्त और नयन दोनों गिरे, चित्त तो भारी होने के कारण बिलकुल डूब गया- लेकिन नयन हुल्का-फुल्का होने से ऊपर ही ऊपर सब ओर चकर मार रहा है। तात्पर्य यह कि मन तो उसी में लीन है और आँखें उसे हूढ़ रही है। यहां प्रेमी के मन में प्रिया की सङ्मेच्छा रूप अभिलाष है। सन्दर्शनसन्तोषयोः प्रकारजिज्ञासा चिन्ता। सम्यक प्रकार से प्रिय को देखने और सन्तोष या आनन्द लाभ करने के प्रकार का अनुसन्धान चिन्ता होती है। चिन्ता यथा- मया विधेयो मुहुरद्य तस्मिन् कुओपकएठे कलकण्ठनादः। राधा मधोर्विभ्रममावहन्ती कुर्वीत नेत्रोत्पलतोरणानि ॥ १२५॥ श्री कृष्ण ने अपने प्रिय वयस्य से मत्रणा करते हुए कहा-हे वयस्य आज उस कुंज के निकट जाकर बार-बार कोकिक की अव्यक्त ध्वनि में मुझे कण्ठनाद करना चाहिए। •जब राधा उसे सुनेगी तो वसन्त के आगमन के भ्रम से चारों और नेत्रकमलों का बंदन- बार सजापगी, अर्थात चारों और दृष्टिपात करेगी। भसमय में बसन्त के भ्रम से जब चारों ओर वह अपनी दृष्टि फैलाएगी और फिर यह समझकर कि यह कैसे सम्भव है तो हमारे सकेत को समझ जायेगी। बड़ा मजा आायेगा। इस प्रकार श्री कृष्ण द्वारा राधा से मिलने और मिलनजन्य आनन्द प्राप्त करने के उपाय का अनुसन्धान चिन्ता हुई। प्रियाश्रित चेष्टादुद्वोधितसंस्कार जन्यं ज्ञानं स्मृतिः । प्रिय अथवा प्रिया की अनुभूतपूर्व चेष्टाओं आदि द्वारा उद्बोधित संस्कार से उत्पन्न होने वाला ज्ञान स्मृति कहलाता है। स्मृतिर्यथा- रामो लक्ष्मणदीर्घदुःखचकितो नाविष्करोति व्यथां श्वासं नोष्णतरं जहाति सलिलं धत्ते न वा चक्षुषि। वातावर्त विवर्तमानदहनक्रूररनङ्गज्वर: क्षाम: किन्तु विदेहराजतनयां भूप: स्मरन् वर्तते ॥ १२६॥

Page 361

१२० रसमख्जरी

राम इस डर से अपनी मनोव्यथा को व्यक्त नहीं कर रहे हैं कि लक्ष्मण एन्हें व्यथित जानकर बहुत अधिक दुःखी हो जायगे। यह सौचकर वे गरम सांस भी नहीं छोडते और न आंखों में आंसू ही लाते हैं। किन्तु हवा के झकोरों से जोर से धघकती हुई अग्नि के समान क्रर कामज्वर से क्षीण हुए वे बार-बार सीता का स्मरण कर रहे हैं। विरह्कालिक कान्ताविषयकप्रशंसा प्रतिपादनं गुणकीर्तनम्। विरह के अवसरों में कान्ता की प्रशंसा करना गुणकीतेन कहलाता है। गुणकीर्तनं यथा- स्पर्श: स्तनतटस्पर्शो वीक्षणं वक्त्रवीक्षणम्। तस्याः केलिकलालापसमयः समयः सखे ॥ १२७॥ हे मित्र, उस प्रियतमा के स्तनतट का स्पर्श ही स्पर्श है और स्पर्शों का कोई मूल्य नहीं। उसके मुख का देखना ही देखना है और देखने का कोई अर्थ नहीं। उसके साथ क्रीडा और परस्पर बातचीत में व्यतीत होने वाला समय ही समय है दूसरा समथ किसी उपयोग का नहीं। कामक्लेशजनितस कलविपयहेयताज्ञानमुद्ेगः। काम-क्लेश से उत्पन्न होने वाली समस्त विषयों के प्रति हेयता (स्याग) की बुद्धि को उद्वेग कहते है। उद्देगो यथा- गरलदरुमकन्दमिन्दुबिम्बं करुणावारिजवारणो वसन्तः । - रजनी स्मरभूपते: कृपाणी करणीयं किमतः परं विघातः ?॥१२८॥ हे विधाता! यह चन्द्रमा का मण्डल विषवृक्ष का मूल प्रतीत हो रहा है, ऋतुराज वसन्त दयारूपी कमल को उमाड़ फेकने वाला हाथी बन गया है, यह रात कामदेवरूपी राजा की हृदय को विदीण कर देने वाली कुपाणी लग रही है। ऐसी स्थिति में मुझे क्या करना चाहिए ? प्रियाश्रितकाल्पनिकव्याहार: प्रलाप: । कल्पनाया कारणमन्त:करणविक्षेप: । तस्य च निद्ानसुत्कण्ड़ा। प्रिंय के सम्बन्ध में व्यर्थ की चर्चा प्रछाप कहळाता है। अन्तःकरण का विक्षिप्त होना ही प्रियसम्बत्धी कल्पना का कारण है। संज की विक्षिप्तावस्था तब छोती है जब प्रिय के लिए उंत्कण्ठा होती है। इस प्रकार उत्कण्ठा के कारण अन्त:करण के विक्षिप्त हो जाने

Page 362

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १२१

पर प्रिय-सम्बन्धी कल्पनाजन्य भाषण या चर्चा को प्रलाप कहते हैं। प्रलाप के मूल में 2 उत्कण्ठा शी निहित है अतः आचार्य ने उत्कण्ठा का ही उदाहरण दिया। एत्कएठा यथा- अद्विसंवीक्षणं चक्षुरद्विसम्मीलनं मनः । अद्विसंस्पर्शन: पाणिरद मे किं करिष्यति ॥ १२६॥ हे सखे, (अथवा हे सखी) प्रिय के अतिरिक्त किसी दूसरे को न देखने वाला यह मेरा नेत्र, प्रिय के अतिरिक्त किसी दूसरे की भावना से रहित यह मेरा मन, और प्रिय के अतिरिक्त किसी दूसरे का स्पर्श करने वाला यह मेरा हाथ आज (जब उसका वियोग हो गया) क्या करेगा ? औत्सुक्यसन्तापादि कारितम नोविपर्याससमुत्थप्रियाश्रितवृथाव्यापार- उन्माद:। विपर्यासो व्याकुलव्यापारः। स च कायिको वाचिकश्च। और्सुक्य और सन्ताप आदि कारणों से मन में उत्पन्न विपर्यास के द्वारा उत्पादित प्रिय (या ग्रिया) सम्बन्धी व्यर्थ के व्यापार को उन्माद कहते हैं। विपर्यास अर्थात् व्यामुकतापूर्ण व्यापार। उत्सकता इस प्रकार हो जाती है कि विरह के समय का अति- क्रमण सवथा दुष्कर हो जाता है। विरह्जन्य सन्ताप आदि कारण में व्याप् रहते हैं। ऐसी स्थिति में प्रेमी का मन बिलकुल घबड़ा जाता है, अर्थात्" उसकी तमम्माएँ उसे बेताब बना डालती हैं। मन का वह विपर्यास या व्याकुलताजन्क व्यापार कायिक और वाचिक भेद से दो प्रकार के प्रियाश्रित वृथा व्यापार को उत्पन्न करता है। कायिको थथा- प्रतिफलममृतांशोर्षीदय कान्तो मृगाच्या मुखमिति परिहासं कर्तुमभ्युद्यतोऽभूत अथ शिथिलितवाचो मानमाशङ्कय तस्या: स्पृशति पुलकभाआ पाणिपङ्केरुहेण ॥ १३०॥

Page 363

१२२ रसमञ्जरी

वाचिको यथा- किं रे विधो! मृगद्दशो मुखमद्वितीयं कन्दर्प ! दप्यसि दगम्बुजमन्यदेव। मङ्कारमावहसि भृङ्ग ! तनुर्न तादक् कर्माणि धिङ्ू न पुनरीदृशमीक्षणीयम् ॥१३१॥ अरे चन्द्र, तू क्यों घमण्ड कर रहा है कि तेरे समान मृग के सदृश नेत्रों वाली प्रियतमा का मुख है, उसका मुख तो अद्वितीय है अर्थात् उसकी कोई उपमा ही नहीं। अरे कामदेव, यह जानकर तू भी क्यों घमण्ड करता है कि प्रियतमा के नयन कमल तेरे बाण हैं, बल्कि वे तेरे बाणों से पृथक है, अर्थात् उनकी गणना तेरे बाणों में नहीं हो सकती। अरे भौरे तू क्यों व्यर्थ गुजार कर रहा है, अर्थात् प्रियतमा को लता समझकर या उसके केशपाश से तुलना प्राप्त करने के लिए क्यों गुंजार रहा है? प्रियतमा का शरीर लता नहीं, अथवा तेरा शरीर उसके केशपाश के सदृश नहीं। तुम सबों (चन्द्र, कामदेव, भ्रमर) के इन कर्मों को धिककार है, क्योंकि इसके समान रमणीय वस्तु को नहीं नजर आती, अथवा इस प्रकार तुम लोगों को नहीं समझना चाहिए कि तुम प्रियतमा के अङ्ग के उपमान रूप हो। मद्नवेदनासमुत्थसन्तापकार्श्यादिदोपो व्याधिः। स्मर पीडा से उत्पन्न सन्ताप के कारण प्रेगी के शरीरसम्बन्धी कृशता आदि दोप को व्याधि कहते हैं। ठ्याधिर्यथा- कोदण्डं विशिखो मनोनिवसतिः कामस्य तस्या अपि म्रवल्मी नयनाञ्वलं मनसि ते वास: समुन्मीलति। इत्थं साम्यविधी तयो: प्रभवति स्वामिस्तथा स्निद्दतां तन्वाना तनुतां क्मादतनुतां नैषा यथा गच्छृति॥१३२॥ नायक को अनुकूल करने के लिए दूती नायिका की दका का वर्णन करती है-हे स्वामिन् , काम का जैसे धनुष, वाण और कामिजनों के चित में निवास करना प्रसिद्ध है उसी प्रकार उस नाथिका की भ्रूकता (जो भनुष के समान है), नेत्र का अश्रल या कटाक्ष (जो बाण के समान है) और तुम्हारे चित में निवास विदित है। कामदेव और उस नायिका में इस प्रकार समता की स्थिति में आप उस प्रकार उसमें अनुराग करें जिससे वह क्षीण होती हुई क्रम से अतनुता की अर्थात् शरीर के विनाश को अथवा कामत्व को न प्राप्त कर के। आपके स्नेह के बिना उसका जीवन सम्भव नहीं। दूती ने नायक को स्वामी कहकर सम्बोधन किया। तात्पर्य यह कि नायक सबथा

Page 364

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १२₹

स्वतन्त्र है, उस पर किसी का अधिकार नहीं। केवल प्रार्थना ही उससे की जा सकती है। दूती ने नायिका और कामदेव की तुलना करते हुए उसकी कृशता का निर्देश किया जो कामदेव के पूर्ण सदृश होने में कुछ विध्न सी रह गई है। कृश होते-होते क्रम से नायिका का शरीर रहित हो जाना ही कामदेव की अनङता के साथ साम्य प्राप्त कर लेना था। विरहव्यथाSSविष्कारमात्रमेव जीवनावस्थानं जडता। विरह की व्यथा का अविष्कार मात्र ही जीवन की स्थिति का जब परिचायक रह जाता है तब जड़ता की दशा होती है। जडता यथा- पाणिर्नीरवकङ्कण: स्तनतटी निष्कम्पमानांशुका दृष्टिर्निश्चलतारका समभवन्निस्ताण्डवं कुण्डलम्। कश्चित्रार्पितया समं कृशतनोर्भेदो भवेन्नो यदि त्वन्नामश्रवणोन कोऽपि पुलकारम्भः समुज्जुम्भते ॥ १३३॥ दूती नायक से नायिका की दुरवस्था निवेदन करती है-तुम्हारे वियोग की वेदना से कूश शरीरवाली वह इतनी शून्य हो गई है कि उसके हाथ का कड्कण बिलकुल मूक रहता है, श्वास के कारण स्तनतटी का अशुक कम्पायमान रहता है, आँखों की पुतली विलकुल निश्चल रहती है और उसके कुण्डल बिलकुल ताण्डव-रहित बन गए है। यदि चित्र में उसे इसी प्रकार लिख दिया जाय तो उसमें और उसकी चित्रलिखित आकृति में कोई भेद न हो, तुम्हारे नाम के श्रवण मात्र से ही उसके शरीर में पुलक होने लगता है। यही एक मात्र चित्रलिखित आकृति में और उसमें सूक्ष्मतम अन्तर अब रह गया है। नायिका के हाथ के ककण की नीरवता से दूती ने सूचित किया कि वह कोई बाझ्य व्यापार नहीं करती, अन्यथा ककण अवश्य बजता। केवल उसकी श्वास चल रही है अतः उसके स्तन का अंशुक चञ्रल है। आँखों की पुतली भी व्यापार के अभाव में ठिठक गई है और विभ्रम के न होने से कुण्डल भी लास्य-रहित है। इस प्रकार वह, चित्रलिखित का रूप धारण कर रही है। केवल जीवित है इसकी प्रतीति नायक के नाम सुनने से उठते हुए रोमाध् से हो रही है। इससे नायक के प्रति उसका गाढानुराग भी दूती ने व्यक्त किया।

विप्रलम्भ शरुक्गार की दशम दशा मृत्यु का रूप अमङगल है अतः उसका उदाहरण इस प्रसङ्न में उपेक्षित है। महाकवि श्री हर्ष ने नैषधीय चरित में भी दमयन्ती-वियोग में राजा नल की कामजनित इन दशाओं का वर्णन करते हुए अन्तिम दशा मृत्यु का उदाहरण विशेष भज्गी द्वारा दिया है- दशासु शेपा खलल तहशा या तथा नभः पुष्प्यनु कोरकेण॥ (नै० च० ३।११४)

Page 365

१२४ रसमख्जरी

साहित्यद्पणकार भी कहते हैं- रसविच्छेद हेतुत्वान्मरणं नैव वर्ण्यते। जातप्रायं तु तद्वाच्यं चेतसाSडकाङचितं तथा।। अर्थात् मृत्यु रस का विच्छेद कर देती है अतः काव्य में उस दशा का वर्णन नहीं करना चाहिए। मृत्यु की स्थिति को बिलकुल प्राप्त ही कहना चवाहिए या मृत्यु की आकांक्षा व्यक्त करनी चाहिए। इसी प्रसङ्ग में आचार्य विश्वनाय ने यह भी कहा है कि अगर मृत प्रेमी आगे जीवित होनेवाला हो तो उसके मरण की दशावर्णन करने में कोई अमङगल नहीं माना जा सकता। जैसा कि बाण ने कादम्बरी में पुण्डरीक का मरण-वर्णन किया है। आगे के कथा प्रसङ्ग में पुण्डरीक जीवित हो जाता है और उसकी प्रेयसी महाश्रेता उसे प्राप्त होती है। स्वप्नचित्रसाक्षाद्वेदेन दर्शनं त्रिधा। 'प्रेमी नार्यक या नाथिका के मन में अभिकाष रूप प्रथम कामदशा तब उत्पन्न होती है जब अपने प्रिय नायिका या नाथक को स्वप्न में, चित्र में, साक्षात् रूप में देख लेते हैं। इस प्रकार प्रिय के दर्शन के तीन प्रकार हैं-स्वप्नदर्शन, चित्रदर्शन, साक्षाद्दशैन। तत्र स्वप्नदर्शनं यथा- मुक्ताहारं न च कुचगिरे: कक्कणं नैव हस्तात् कर्णात् स्वर्णाभरणमयि ! वा नीतवान्नैव वावत्। अद्य स्वप्ने बकुलमुकुलं भूषणं सन्द्धान: कोऽयं चौरो हृदयमहरत्तन्वि तभ्न प्रतीम: ॥ १३४ ।। 'स्वप्न में प्रिय श्री कृष्ण का दर्शन प्राप्त की हुई गोपवाला ने अपनी सखी से कहा- "ह तन्वि, भज स्वप्न में मेरे कुच के पर्वंत से भुक्ताहार को, मेरे हाथ से ककण की, कान से स्वर्णाभरण को चुराकर नहीं ले गया; केवल मेरे हृदय की ही डर किया, मौलसिरी का आभरण धारण किए यह कौन चोर था, इमने नहीं संमझा। सचमुच वह विलक्षण चीर दोगा जो बहुमूल्य गदनों को तो न किया और चित को इर के गया। चित्रदुर्शनं यथा- नीषीं हरेदुरस्रिजं विलिखेभ खेन दन्तच्छदं च दशनेन दशेवकस्मातू। इत्थ पढे विलिखित दग्रितं विलोक्य बाला पुरेध न जहार विहारशक्राम्।।१३४।। *कहीं यहॅ पेडके की भाति मेरी नौवी को खोछने लमें, नख से स्तनों पर छत कर ले।

Page 366

'सुषमा' हिन्दीव्याख्यासहिता १२५

अकस्मात पकड़कर दांत से ओंठ काट ले' इस प्रकार मुग्धा नायिका ने चित्रपट पर लिखित अपने प्रिय को देखकर रति क्रीड़ा के डर को न छोड़ा। साक्षादुदर्शमं यथा- चेतश्चञ्चलतां त्यज, प्रियसखि व्रीडे! न मां पीडय, भ्रातर्मुख् दृशौ निमेष! भगवन् काम ! क्षणं क्षम्यताम्। बहँ मूधनि कर्णयो: कुवलयं वंशं दधानः करे सोडयं लोचनगोचरो भवति मे दामोदरः सुन्दरः॥१३६॥ हे चित्त, तू अपनी चञ्रलता छोड़, हे प्रियसखी लज्जे, तू मुझे दुःख न दे, भाई निमेष, मेरी आाँखों से हट जा, भगवन् काम, क्षण भर क्षमा कर दो, क्योंकि इस समय मस्तक पर मयूर-पिच्छ, कानों में कुवलय और हाथ में मुरली धारण किए हुए वे सुन्दर दामोदर श्री कृष्ण मेरे आँखों के सामने ही पधार रह्दे हैं। माध्वीकस्यन्दसन्दोहसुन्दरी रसमञ्जरीम्। कुर्न्तु कवयः कर्ण-भूषणं कृपया मम ॥१३७ ॥ मधु रस की धारा समूह को प्रवाहित करनेवाली मेरी इम रसमजरी को कविजन कृपा करके अपने कानों का आभूषण के रूप में धारण करें। तातो यस्य गयोश्वरः कविकुलालक्कारचूडामणि- दैंशो यस्य विदेहभू: सुरसरित्कल्लोलकिर्मीरिता। पद्येन स्वकृतेन तेन कविना श्रीभानुना यीजिता वाग्देवीश्रुततिपारिजातकुसुमस्पर्धांकरी मञ्जरी॥ १३८ । जिसके पिता कवियों में सर्वश्रेष्ठ गणपति मिश्र थे और जिसका निवास-स्थान विदेह का भूमि मिथिला है, जो देवनदी गक्गा की तरझों से प्रक्षालित है, उस कवि श्री मातुंद्स ने स्वनिर्मित पधों द्वारा इस रसमजरी को तैयार किया है, जो सरस्वंती के कान पर स्थित पारिजात के पुष्प के साथ स्पर्धा करनेवाली है। मैथिल श्री भानुदत्त मिश्र विरचित रसमजरी समाप्त।

Page 367

हिन्दी रसगंगाधर

'चन्द्रिका' व्याख्या सहित कविवर पिडत बदरीनाथ भा एवं आचार्य मदनमोहन का रसगंगाधर संस्कृत साहित्य का बहुत ही महत्त्वपूर्ण औपौर जटिल प्रन्थ है, यही कारण है कि बहुत कम विद्वानों ने अभी तक इस पर कुछ लिखने का साहस किया है। जो कुछ लिखा भी गया है उससे अ्न्थ के मूल आशय पर पर्याप्त प्रकाश नहीं पड़ता।

संस्कृतसाहित्य-न्तेत्र की यह न्यूनता देखकर इस पर अत्यन्त सरल संस्कृत व्याख्या और उस व्याख्या तथा मूल के स्पष्टीकरण के लिये जो सुविस्तृत हिन्दी भाष्य किया गया है इससे रसगंगाधर में एक नवीन मौलिकता आ गई है। इसके हिन्दी भाष्य में प्रन्थकार का आशय इतना स्पष्ट हुआ है कि हिन्दी भाष्य मात्र ही आद्योपान्त एक बार पढ़ लेने से विषय चिरअभ्यस्त की भाँति हृदयपटल पर अक्कित हो जाता है। विशेषता यह है कि इस क्षेत्र के समस्त मत-मतान्तरों एवं प्रस्तुत प्रन्थ के पूर्व-टीकागत सम्यक् रूप से अप्रातपादित अरशों का हृदयस्पर्शी मार्मिक युक्तियों द्वारा जो निराकरण तथा विवेचन किया गया है वह निक्य ही अभूतपूर्ष है। रसगंगाधर की आधुनिक संस्कृत टीका, टिप्पणी या हिन्दी अनुवाद की सयुक्तिक आलोचना भी हिन्दी भाष्य में की गई है जो अत्यन्त महत्वपूर्ण है। रगभग १०० प्ृष्टों की विस्तृत आलोचनात्मक इसकी भूमिका मात्र पढ़ खेने से भी छात्रों को मुख्य-मुख्य सिद्धान्तों का आवश्यक बोध हो जायगा।

भाषा अत्यन्त सरळ होते हुए भी विषय के सर्वथा अनुकूल अर्थात् सरस है। विद्वानों की सर्वतोमुखी प्रतिभा का इस प्रन्थ में सुन्दर विलास देखने को मिलता है। संस्कृत-साहित्य के अध्येता, अभ्यापकों एवं अनुरागियों के लिये यह संस्करण सर्वथा ही नवीन, शास्त्र का यथार्थ उपदेष,अतः संग्रहणीय और मननीय है। प्रेमी आ्हकगण शीघ्र ही इस उपादेय प्रकाशन से लाभान्वित हो। उत्प्रेक्षालक्डारान्त मूल्य १८)

Page 368

उत्तर-प्रदेशीय सरकार-द्वारा पुरस्कृत हिन्दी काव्यप्रकाश सविमर्श 'शशिकला' हिन्दी व्याख्या-सहित डॉ० सत्यव्रत सिंह एम० ए०, पी-यच० डी० काव्यप्रकाश हमारे यहाँ का प्राचीन महत्त्वपूर्ण लाक्षणिक साहित्य प्रंथ है। आधुनिक शैली से पठन-पाठन की प्रणाली का प्रचुर प्रचलन न होने से इस कोटि के ग्रंथों का विवेच्य विषय कोमलमति छात्रों के लिये प्रायः अविज्ञात ही रह जाता था और वे उस विषय को दुरूह समझकर आजीवन उसके बोध से वंचित रदद जाते थे।

संस्कृत, हिन्दी, अँगरेज़ी में समान रूप से 'काव्यप्रकाश' की व्यापकता देखकर लखनऊ विश्वविद्यालय के प्राध्यापक डॉ० सत्यव्रत सिंह जी ने तदनुकूल ही पहले इस ग्रंथ के मूल का विषयानुरूप, ललित एवं बोधगम्य भाषा में व्यवस्थित अनुवाद अरद्वित करके तत्पश्चात् अपनी विशद 'टिप्पणी' (नोट्स) द्वारा विषय का गम्भीर बोध कराने का अथक प्रयक्न किया है। इन टिप्पणियों में मम्मट के मत का स्वरूप तो समझाया ही गया है, साथ ही उन दूसरे मत-मतान्तरों का भी निरूपण किया गया है; जिनके पूर्वरूप से ही मम्मट की प्रस्तुत रचना की उपादेयता स्पष्ट हो जाती है। वह सामग्री भी इस विस्तृत टिप्पणी में एकत्र संगृहीत है जो वामनी, काव्यादर्श, ध्वन्यालोक लोचन आदि में यत्र-तत्र बिखरी पड़ी है। अधिकांश आलोचनात्मक विषय की जानकारी तो लगभग १०० पृष्ठ की विस्तृत भूमिकादि पढ़ने से ही हो जाती है। अनेक विश्वविद्यालयों के अधिकारि-वर्ग ने आधुनिक-पद्धति की इस विशाल काय हिन्दी व्याख्या पर मुग्ध होकर इस संस्करण को ही अपने-अपने पाठ्यक्रम में निर्धारित कर किया है। साहित्य के छात्रों, अध्यापकों, आलोचकों एवं अनुरागियों के लिये यह सविमर्श 'शशिकलो'पेत अ्रन्थरत्न परमोपयोगी-पठनीय, मननीय एवं संग्रह- गीय है, क्योंकि राष्ट्रभाषा हिन्दी में इस प्रकार का सर्वाज्ञपूर्ण सुसज्जित संस्करण यह प्रथम बार ही प्रकाशित हुआ है। प्रेमी प्राहक अतिशीघ्र इसका संग्रह करें। छपाई गेटशरप आदि आधुनिकतम। मूल्य अत्यल्प १०)

Page 369

हिन्दी साहित्यदर्पण डॉ० सत्यव्रत सिंह एम० ए०, पी-यच० डी० ऐसे लाक्षणिक अ्रन्थों के विषय में अब तक किए गए रहस्यप्रन्थिमेदक प्रयत्नों में जिस भाषा-शैली का प्रयोग किया गया है यह ऐसी उलमन से भरी और अ्रव्यवस्थित-सी पाई जती है कि जिससे विषय स्पष्ट होने के बदले और जटिक-सा हो जाता है। परिणाम यह हुआ है कि छात्रगण विषय को ही उत्तरोतर कलिष्ट समझ कर हार-सी मान बैठते हैं। क्योंकि बहुत परिश्रम करने के पब्मात् भी सन्देह को निवृत्ति नहीं हो पाती। छात्र-समाज का यह काठिन्य ध्वस्त करने के उद्देश्य से साहित्यशास्त्र के प्रकाण्ड मर्म् विद्वान्, लखनऊ विश्वविद्यालय के प्रोफेसर श्रीमान् डॉ० सत्यव्रत सिंहजी ने पहले सर्वबोथ्य सुगम भाषा में मूल का व्यवस्थित अनुवाद अंकित किया है तत्पश्चात् अपनी विमर्शनाम्ी व्याख्यात्मक विशद टीका प्रस्तुत की है, जिसके द्वारा विषय की दुरूह प्रंथियों का वस्तुतः सम्यक समुन्मोचन बन पढ़ा है। इसमें कहीं भी मूक की उपेक्षा हुई नहीं प्रतीत होती। छोटे-छोढ़े वाक्योंबाली सरस, सरन एवं विषय के अनुरूप ललित भाषा का प्रयोग करके नाव्यशाजकार, भरमिनयभारती- कार, भावप्रकाशनकार, काव्यानुशासनकार तथा रसार्णवसुधाकर के रचयिता आदि भनेक साहित्यमर्मेहों के मतों की सहायता से भ्रामक मत-मतान्तरों के निरासपूर्बक इस कौशळ से विषय का यथार्थ स्वरूप प्रतिपाहित किया गया है कि एक बार पद लेने मात्र से वह हृदयपवल पर भंकित-खा हो जाता है। अन्यान्य श्रंथों के उदाहरण और मतों से छात्र सरसतापूर्वक विषय की व्यापकता का संग्रहण कर चकते हैं।।"2 म्याख्याकार के इस स्तुत्म एवं सफळ प्रयास द्वारा छात्रों एवं अभ्यापकों का समानरूप से हिंत होगा ऐसी आशा हैं। 1 1