1. Rasaratnapradipika BVB

2.298

भारतीय विद्या ग्रन्थावलि

[ग्रन्थाङ 6]

अल्लराज - विरचिता

रसरत्नप्रदीपिका

(रसतस्वप्रकाशिका काव्यशास्त्रसम्बन्धिनी सुपाव्यग्रन्थपतिः ।)

सा च

विस्तृताङ्ग्लप्रस्तावना-विविधपाठान्तर-परिशिष्टादिभि: समन्विता

प्राध्यापक-श्री रा० ना० दांडेकर, एम्. ए., पीएच्. डी.,

विद्वद्वरेण सम्पादिता

मुंबई - स्थित भारतीय विद्याभवन

द्वारा प्रकाशं नीता

विक्रमाब्द २००२ ] मूल्यं रु. २-१२-० [१९४५ सीस्ताब्द

BHARATIYA VIDYA SERIES [ Critical editions of rare and important texts, treatises and translations on Indological subjects ]

FOUNDER

SHRI K. M. MUNSHI

GENERAL EDITORS

ACHARYA JINA VIJAYA MUNI

DR. A. D. PUSALKER

BOMBAY

BHARATIYA VIDYA BHAVAN

VOLUME EIGHT [ Price Rs. 2/12]°

First Edition 1345 ) * All Rights Reserved [ 500 Copics

RASARATNAPRADĪPIKĀ

OF

ALLARĀJA

(A work dealing with the Rasa-theory in Sanskrit rhetoric)

For the first time critically edited with introduction, notes and appendices,

BY

R. N. DANDEKAR, M. A., Ph. D.,

Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona

PUBLISHED BY

JAYANTAKRISHNA H. DAVE, M. A, LL. B

HONORARY REGISTRAR

BHARATIYA VIDYA BHAVAN

BOMBAY

V. S. 2002 ] [A. D. 1945

By the same Author

1. Der vedische Mensch

2. A History of the Guptas 3. Vedic Mythological Tracts (i) Savitr (ii) Asura Varuņa (iii) Vişņu (iv) Pūșan (v) Yama 4. Vedic Psychological Studies (i) Somatism of Vedic Psychology 5. Twenty-five Years of Vedic Studies 1917-1942 : A Survey. 6. Jñanadipika (Devabodha's Commentary on the Adi- parvan of the Mahabharata, edited for the first time ). 7. Vedic Bibliography ( Being a comprehensive and ana- lytical register of all work done since 1930 in the field of Vedic Studies and allied anti- quities ).

CONTENTS

Page No. 1) General Editor's Preface 6

2. Editor's Preface 7

3. Introduction 1-19

Analysis of Contents The Author of the RRP : ALLARAJA Critical Apparatus 1

4. Rasaratnapradīpikā - Vişay īnukrumanikā 29-28

5. Rasaratnapradīpika : Text 9-x*

6. Notes 45-49

7. Appendix I : Works and Authors mentioned by name in the RRP 50-52

8. Appendix II : Concordance 53-54

9. Appendix III : Index of Stanzas quoted in the RRP 55-58

General Editor's Preface

In issuing Rasaratnapradīpika of Allarāja, which is being critically edited for the first time, as No. 8 in the Bharatīya Vidya Series, I am particularly happy, as by this publication, the Bhavan launches on a new and interesting branch of Sanskrit Poetics, viz. Rasa-theory. The Rusaratna- pradīpika is a small book dealing methodically with the main topies on Rasa in brief. On account of its brevity, systematic arrangement and avoidance of controversial points, the Rasaratnapradipika will be found to be a good text-book for a beginner. The Editor has considered the problem of the date of the Rusarutnaprudipika on the basis both of literary and historical evidence, and has placed the Rasaratnapradipika in the early 14th century, identifying Hammira, the father of Allaraja, the author, with Hammira, the Chauhan King of Ranathambor, whose regnal period was 1283-1301 A. D. 1 entirely agree with the conclusions of the learned Editor. Dr. R. N. Dandekar, who has edited the work, is already well-known to orientalists in several capacities, as the Honorary Secretary of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona; as the Genaral Secretary of the All-India Oriental Conference; as the Professor of Sanskrit and Ancient Indian Culture at the Fergusson College, Poona; as the Editor of the Salyaparvan of the Mahabharata. He has already made a name for himself as a Vedist and epic scholar. Dr. Dandekar has edited the work with thorough precision and care, and the various useful Appendices and Introduction testify to the amount of labour spent by him on this work. I have no doubt the present work will enhance his reputation as a critical Editor of classical texts. On behalf of the Bharatiya Vidya Bhavan I thank Dr. Dandekar for presenting such excellent work for publication in our Series.

BOMBAY, 21st December 1945. MUNI JINA VIJAYA

PREFACE

Some time ago my friend, Professor P. K. GODE, brought to my notice two MSS. of the Rasaratnapradīpika from the Gove- rnment collection of MSS. deposited at the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. The obvious historical connections of the author of that work, and the apparently popular treatment of an important topic in Sanskrit rhetoric attempted by him attracted my attention. I therefore undertook to edit that small work .. In addition to the two MSS. at the Bhandarkar Oriental Research Institute, there were two other MSS. of the work available in India-one in the Baroda Central Library and the other in the Tanjore Sarasvathi Mahal Library. The Director of the Oriental Institute, Baroda, very kindly lent me the MS. in his charge, and I got a transcript of the Tanjore MS. prepared for me by a Pandit over there. The present edition of the Rosarutuaprudimka is thus based on these four MSS., which are the only ones known so far. My thanks are due to the authorities of the Bhandarkar Oriental Research Institute, the Baroda Oriental Institute, and the Tanjore Sarasvathi Mahal Library for making the MSS. available to me. While.editing the text and preparing the introduction of this small work I had to correspond with several friends, includ- ing Dr. S. K. Dr, Dr. V. RAGHAVAN, and MM. Pandit Bishwe- shwar Nath Rer. I have to gratefully mention that they very kindly responded to my queries. I must also not forget to thank sincerelv my colleagues in Poona, particularly P'rofessor C. R. Devdhar and Professor P. K. Gode, who take personal interest in all my work. The publication of the Rusaratnapradipikd, which is being edited and published for the first time, in the Bhāratīya Vidyā Series is due entirely to the kindness of my friend, Professor Dr. A. D. Pusalker, and of Acarya S'ri Muni Jinavijavaji, the Hono- rary Director of the Bharatiya Vidya Bhavana, Bombay. I should like to record here my repectful appreciation of the valuable contributions made by S'rt Muniji to Indological studies, in several ways, during the last so many years. Bhandarkar Oriental Research Institute, POONA 4. R. N. DANDEKAR 15th November 1945.

INTRODUCTION

Several kings of ancient India were not only patrons of learning but werc themselves authors and scholars. One such king, Allarāja (Alla.) by name, claims to be the author of the Rasaratnapradipika (RRP), which is a handy manual dealing with the much-discussed topic in Sanskrit poetics, namely, that of rasa. This work is divided into six paricchedas or chapters and consists of both prose and verse. Every definition or theoretical maxim in the RRP is, as is common in all works of this type, illustrated by means of one or more stanzas often taken from the writings of well-known authors. A brief analysis of the contents of each chapter is given below : Analysis of Contents : The first chapter opens with a mangala-sloka offering homage to the Lord in the form of rasa (rasarupine bhagavate). This is followed by some information regarding the author himself. There lived formerly, we are told, a renowned king by name Sri Hammira, who had conquered the country of Konkana, who was the foremost among all monarchs of his time, and who had overpowered the three worlds by means of his prowess. His son was Allaraja, who was an intrepid leader and a conqueror of heroes. Alla. was well-versed in several branches of knowledge and was a great patron of poets. He had made a deep study of many well-known ancient texts on dramaturgy composed by such great masters as Kasyapa, Kohala, Narada, Arjuna, Bharata, Anandavardhana and others, and, for the sake of the rasikas, he presented the essence of that science, particularly of the rasa-theory, which is its most important theme, in the form of the RRP. After this formal introduction, the author begins with the discussion of the basic question: What is pleasure? and what is sorrow? Pleasure, he tells us, is of two kinds, nitya and anitya. The pleasure or bliss derived from the knowledge of Brahman is nitya or eternal; but it can be secured only by yogins and is therefore generally denied to common people. The pleasure derived from objects of senses, on the other hand,

2 RASARATNAPRADĪPIKĀ

though a matter of popular experience, is anitya or imper- manent and fleeting and indeed leads ultimately to sorrow. The pleasure derived from rasa, which is intermediate between the two, and which is described by ancient writers as anirvācya (indescribable), is the real pleasure for all and sundry, and . should therefore be regarded as the very essence (sara) of this otherwise valueless ( asara) life (samsara). The dramatic art in general is then glorified and an enumeration is made, in the traditional fashion, of the presiding deities of the several rasas. The author concludes this chapter with the remark that, just as the principal fruit of charity is punya, while fame is only its incidental fruit, so also the principal fruit of rasa is punya, since, through rasa, the divinities residing in rasa are propitiated, and pleasure is but its incidental fruit. In support of this he quotes Bharata's dictum: dharmadisadhanam nātyam. In the second chapter the author of the RRP starts by defining bhara, which is, according to him, the fundamental factor in the rasa-theory. The basic equilibrium of the mind, he explains, is sattra, and the initial slight mutation caused in it is called bhava. He further goes on to say that it is called bhava because it expresses or gives external form to (bahir bhavayan) the inner thought or meaning ( antargata bhara) of the poet. The mutation in the mental equilibrium, which is basically of the nature of pleasure, is fourfold: manifestation (rikasa), expansion ( vistara ), agitation (Isobha), and distraction (viksepa). In the case of bhard, this mutation is slight, while in rasa it is distinct. The sthayibhava is then defined as the bhava which remains unbroken by other contrary or similar bhavas, and which, on the other hand, forces on other bhavas its own character. It may be pointed out, in this context, that Alla. has borrowed this and many other definitions in the RRP verbatim from the Dacarupuka ( DR) without acknowledgement. In a large number of cases even the illustrative stanzas given in the RRP seem to have been borrowed from Dhanika's com- mentary on the DR, called Avaloka. All the same it must be said in fairness to Alla. that most of such illustrative stanzas are the common property of Sanskrit rhetoricians. Alla. also quotes, in the RRP, several kūrikas from the Nātyasāstra (NS) of Bharata; but, in all such cases, he acknowledges

INTRODUCTION 3

his debt with the words: tathaha Bharatah. The eight sthayi- bhavas are then enumerated with the additional remark that in love (rati) and mirth (hasa), the form of mutation is manifesta- tion; in energy (utsāha) and astonishment (vismaya), it is expansion; in fear (bhaya) and disgust (jugupsita), there is agitation; and in anger (krodha) and sorrow (soka), there is distraction. The definitions of the sthayibhavas given by Alla., in this chapter, are his own and not borrowed from any other ancient text. Each definition is followed by an illustrative stanza. Even here we find that Alla.'s illustrations are quite unique. The stanzas composed by Kavikankaņa as well as those taken from the drama, Candakausika, which are given by the author, for instance, are rarely found quoted in other works of this type. In the concluding portion of this chapter, the author posits the following question: bhara is said to be 'slight' mutation; it is so in love etc. But in anger the mutation is extensive. Why is then anger called bhara? He answers the question by suggesting that 'slight' and 'extensive' are relative terms. In comparison with rauara rasa, the mutation in anger is slight. The' third chapter is devoted to the consideration of vibhavas (determinants) and anubhoras (consequents) of the eight rusas. Except for the definitions of vibhaca and anubhara, which are Alla.'s own, most of this chapter is merely a reprodu- ction, in an abridged form, of NS VI. 47-76. Vibhacas are defined by Allaraja as conditions which create (bhavayanti) the rusa in a special manner (risesena ), while anubhavas are conditions which make the rasa liable to being experienced (anubharagocara). Attention may be drawn in this connection to the conceptions of anubhara as understood by Bharata and by Alla. The conditions which are mentioned by Alla. as anubharas are those by means of which a particular rasu is experienced (cf. etaih karunarasah anubhūyute). In support of this, he quotes a karika from NS (tathaha Bharatah ) enumerating more or less the same conditions; but these conditions seem to be mentioned by Bharata as governing the gesticulation on the part of the actors (cf. «bhincyah karunurasah ). There is thus some confusion as to whether these conditions are rasikagata or națagata or both. This chapter ends with the enumeration of eight sattvika bhavas ( involuntary states ) and their definitions, followed

4 RASARATNAPRADĪPIKĀ

by a few illustrations. According to the author, sattva is extremely-sympathetic-mindedness in states of sorrow, pleasure etc. of others. It is the majestic composure of the mind. The eight sāttvika bhāvas, like stambha (stupor), sveda (sweating) etc., have sattva as their basis and are therefore called sāttvika. This explanation of the term sattvika given by Alla. is different from the one given by several other Sanskrit rhetoricians, who understand sattva merely in the sense of 'body'. Dhanika however, in his Avaloka, explains sattva in almost the same words as Alla. Dhanika's commentary seems therefore to have been the source of the RRP in this case. At the same time Dhanika himself appears to be giving this part of his commentary as a quotation from another text. The fourth chapter of the RRP, which deals with the vyabhicaribhavas, is almost a verbatim copy of DR IV. 7-33. Even the illustrations are mostly the same as those given by Dhanika in his Avaloka. Two things however may be noticed in this connection. In stanzas 2 to 4 of this chapter, Alla. enumerates the ryabhicaribhavas following an order which is different from the one followed in the DR. Secondly though the definitions, which are naturally given in a different order, are borrowed word for word from the DR, in most cases, only the first halves of the stanzas in the DR, which give the definitions proper, are here reproduced, while the second halves of the same stanzas, which normally mention the external effects of the vyabhicaribhavas are dropped (see the definitions of nirveda, glani etc. in the RRP and the DR). While enumera- ting the vyabhicaribhavas of the different rasas, Alla. has drawn upon NS VII. 99-109. He further deals with some irregularity ( vyabhicara) concerning the sattvika, vyabhi- cāri, and sthayi bhavas by pointing out that fear and energy which are sthāyibhavas are sometimes mentioned as vyabhicari; that moha, āvega, and ālasya, which are vyabhicāri, give rise to other subordinate bhavas, namely, mūrccha, sambhrama, and tandra respectively, and that the sāttvikabhava, svarabheda, produces a variety called gudgadatva. The fourth chapter is concluded with the clarification of the distinction between ālasya (indolence ) and tandrã (lassitude); sambhrama (conster- nation ) and avega ( agitation ); nidra (sleep), supta (sound sleep), and svapna (dreaming); and svarabheda (broken articulation)

INTRODUCTION 5

and gadgadata (faltering). According to the author, in alasya there is contact with knowledge (consciousness), while in tandra that contact exists but in a slight degree. Sambhrama is just a particular type of avega and indicates the state of alarm caused by the sudden sight of favourable or unfavourable objects. Svapna is intermediate between nidra and supta, since it is more deep than the former but less so than the latter. In svarabheda some letters are dropped, while gadgadata means only indistinct articulation of words. In the beginning of the fifth chapter, Alla., following the DR, makes the statement that a rasa results when sthayibhara, through the operation of the vibhavas (determinants), the anubhavas (consequents), the sattrilabharas (involuntary states ), and the vyabhicaribhavas (transitory states), produces a pleasurable sensation. This entire chapter is devoted to the treatment, more or less in a conventional manner, of the eight rasas and their several varieties. The definitions of rasas are again borrowed from the DR. It may be mentioned that this chapter abounds in illustrations drawn from varied sources. Among these, the stanzas composed by Kavikankana and Bherijhankara, and those taken from the dramas, Candalausika and Udararaghava are peculiar to the RRP. It has not been possible to trace to their original sources some of the stanzas cited by Alla. A few of these ( e. g. V. 36, 37, 52, 53) refer to the story of Rama and appear to have been taken from a Rama-play. The sixth and the last chapter of the RRP hardly contains any verbatim borrowings from earlier texts. All the definitions are Alla.'s own. The DR (II. 30 ff) speaks of twenty natural graces of the heroine, three of which, namely, bhava (feeling), hara (emotion), and hela (passion) are physical. In addition to these three, the DR enumerates seven qualities like sobha ete., which arise without effort, and ten qualities like lila etc., which originate from one's disposition. Thus the number twenty is made up. This usual distinetion between bhava, hava, and held is however not made in the RRP. Alla. takes into consideration, at the beginning of this chapter, only ten havas, which are peculiar to women. Moreover the RRP differs from the DR in that the former has described the ten conditions, like lila, vilasa, etc., as the haras, while

6 RASARATNAPRADĪPIKĀ

the latter describes the same as svabhavaja bhavas (natural qualities ). After the enumeration, definitions, and illustrations of the ten havas, Alla. takes up for discussion certain general questions connected with the rasa-theory. He begins by defining hrdaya as the buddhi (mind ), which is characterised by ancient impressions ( vasanas ) and refined by knowledge complete in all parts. IIe then goes on to say that in the mind of the sahrdaya ( possessor of hrdaya ), who is happy and composed, rasa necessarily exists in the form of latent impression. The same becomes patent and pleasurable through the agency of the Thovas, which are expressed by people ( actors ) and which thus awaken the seed ( of the ,0ea). This conception of the two forms of rasa-varanar ipa and ryakta-is explained in detail by Abhinavagupta and Jagannatha Pandita. Alla.'s enumeration of the difterent rosas and explanation of the term rase are quite conventional. Equally conventional is his reference to four rasas as the carses and the remaining four as their effects. Alla. adds that this rule regarding the causal relationship among the ra us is liable to vary in accordance with the peculiar context of the story as well as the intention of the poet. Then follows the consideration of rasas which are antagonistic to one another. Alla. says in this connection that two inimical rasas occurring in the same context invariably spoil the main sentiment. It is therefore not desirable to introduce, in contact with one rasa, its opposite-or its vibhara, samcaribhava and anubhava. If, however, two inimical rasas are mentioned together but as being quite subordinate to a third principal rasa, they do not spoil the effect, just as, in the presence of the king, the mutual opposition of two opponents becomes quite ineffective. Alla. then quotes the principle enunciated in the Dhvanyaloka (III. p. 145), namely, that there is no other cause for the interruption of a sentiment than the lack of propriety, and illustrates it by pointing out that there can be real sentiment of love between two young persons only. Ravana's passion for Sītā is therefore to be regarded as a mere semblance of rasa. So too there is rusabhasa when love is only onesided, or when one woman has several lovers, or when one man has several lady-loves. By way of an exception, however, the author tells us that there does exist proper rasa even when one man is brought in contact with several women only if a clear indication is given of his love for one particular woman. The next

INTRODUCTION 7

question briefly tackled by Alla. is the relation of 'principal' and 'subordinate' among rusa, bhara and alamkora. The author then goes on to consider the problem of the sonta rasa. Tranquil people are those who are not liable to any mutation in their mental equilibrium. Therefore Bharata does not recognise the possibility of any such sentiment as the sentiment of quietism. Others opine that s'anta rasa is based on nirveda (dissatisfaction or self-disparagement caused by the knowledge of the Real), which is often mentioned as one of the ryabhicari- bhavas, but which may be regarded as the sthayibhava of this rasa. Tranquility is the result of the indifference to the worldly objects, which, in its turn, results from nirreda. Alla. accepts the santu rasu and mentions its anubhacas. It may be pointed out here that the conception of the souta ruse appears to be a negative conception since it indicates merely a state of annulment of all sorrows in the world. It consists of the cessation of all pains and is compared by our author with the happiness of a man who is released from a prison. As regards the rutsala rasa, which has been accepted by certain rhetori- cians, Alla. says that it should be regarded merely as an aspect of ruti. Vatsulya, according to him, is the feeling of attachment

their child. which is generated in the parents as the result of an embrace of The last question which has been dealt with by Alla. in this chapter is: How can karuna (pathos) and bibhatsa (odious sentiment) be at all regarded as rasas? Are not these sentiments fundamentally of the nature of pain? The author answers these questions in the conventional manner which is common in all such works. Even a thing basically of the nature of sorrow and pain, he tells us, can become a source of joy and pleasure, just as a playful stroke, or the biting of the lip, or the nail-marks on the breast, in the course of amorous sport, does produce joy. The foregoing analysis of the main contents of the work would clearly show that the RRP cannot lay any elaim to originality either in the subjeet-matter or in its treatment. It will be seen from the notes that a considerable portion of the RRP is merely a verbatim copy of passages from the NS and the DR. Even the illustrative stanzas are mostly taken from the commentary on the DR by Dhanika. It may be mentioned, in this connection, that Alla. does not seem to have consulted

8 RASARATNAPRADĪPIKĀ

any important works on the rasa-theory other than the NS and the DR. The main purpose of the author is evidently to prepare a small hand-book on the subject of rasa. The main topics only are therefore systematically arranged and briefly dealt with, while discussion of controversial points is scrupulously avoided. This will be quite clear from the analysis of contents given above. An exhaustive treatment of this important branch of Sanskrit rhetoric does not seem to have been intended by the author. The karikas composed by Alla, himself do not show any very high merit on the part of the author. They are however simple and to the point. Brevity, methodical treat- ment of the subject, and absence of unnecessary diffuseness render this work quite suitable for a beginner. One does feel, all the same, that the author would have done better by eluci-

of the work. dating more thoroughly the topics discussed by him at the end

The Author of the RRP : Allaraja Inspite of his apparently historical connections, very few details regarding the age and career of Alla. can be gleaned from this work or from other sources. In the introductory stanzas of the RRP, the author tells us that he is the son of King Hammira, among whose vassals the ruler of Konkana is prominently mentioned. Thus the name Hammira and his conquest of Konkana are the only two obvious historical facts which may be of some help to us in reconstructing the career of Alla. There is also another approach to this question. From the works quoted in the RRP it is possible to fix up the earliest limit of the author's date. Apart from the traditionally known ancient works on Sanskrit dramaturgy and rhetoric by Bharata, Arjuna, Kohala, Kaśyapa, Nārada, etc., Alla. mentions or quotes, by name, from the following authors and works, whose dates are more or less definite: Sākuntala, Meghadūta, Mālavikāgnimitra (by Kalidāsa, 4th cent. A. D.); Kirātārjunīya (by Bhāravi, 634 A. D. ?); Kādambari (by Baņa, first half of 7th cent. A. D.); Ratnūvalī (by Šrī Harșa, 604-647 A. D.); Sisupālavadha (by Magha, latter half of 7th cent. A. D. ?); Mālatīmādhava (by Bhavabhuti, close of 7th cent. A. D.); Nātyārnava (by Nandi- keśvara, before 8th cent. A. D. ); Candalausika ( by Kşemīśvara,

'NTRODUCTION 9

9th cent. A. D. ?); Venīsamvarana (by Bhatța Nārayana, circa. 840 A. D.); Anandavardhana (middle of 9th cent. A. D.); Hanumannāțaka (by Dāmodara, 10th cent. A. D.); Nātyālocana (by Abhinavagupta, circa. 1013 A. D.); Prabodhacandrodaya (by Krsnamiśra, 1097-1165 A. D.); and Bhāvaprakāsana (by Saradātanaya, 1175-1250 A. D.). It is therefore clear that the RRP could not have been written before 1175 A. D. It may also be pointed out, in support of this, that, though the Dasarūpaka is never mentioned by name in the RRP, Allarāja has borrowed considerably from that work. In fact, already in Alla.'s time, the DR must have established its fame as a very popular work on dramatic art and science. The date of the DR lies between 974 A. D. and 995 A. D. (cf. The Dasarūpa, ed. G. C. O. HAAS, Columbia Univ. Press 1912. Introd. xxii). There is also enough evidence to show that Dhanika's Avaloka on the DR was known to Alla. But this fact does not make much difference since Dhanañjaya and Dhanika are regarded to have been contemporaries, or brothers, or even as one and the same person (ibid. xxxiv ). The earliest limit of Alla.'s date may therefore be taken as circa 1150 A. D.

We shall now see if we can also fix up the terminus ad qum of his date. The RRP is cited as a work on poetics in the Sarasamuccaya, which is a commentary on Mammata's Kāvyaprakāsa, written by one Ratnakaņtha1. Ratnakaņtha2 was the son of Sankarakantha of the Dhaumyayana Gotra of Kashmir. He is said to have been an excellent scribe in S'arada script, and several MSS. in his hand are preserved at Srinagar. His eulogy of Surya is contained in Ratnasataka or Citrabhanusataka composed in 1680-81 A. D. He wrote commentaries on Ratnakara's Harivijaya in 1681-82, on Vasudeva's Yudhisthiravijaya in 1671-72, on Jagaddhara's Stuikusumañjali in 1680-81, and on Yasaskara's Derīstotra. His commentary on Mammata's Kāryaprakāsa is called Sāra- samuccaya and contains a resume of the Jayanti and other earlier expositions. In that commentary a reference is made to the RRP. This would give circa. 1650 as the latest limit of Alla.'s date. But the mention of the RRP in Bhanudatta's

1 Peterson ii, 17. 2 KRISHNAMACHARIAR, Classical Sanskrit Literature, p. 759. 2

10 RASARATNAPRADĪPIKĀ

Rasatarangini takes this terminus still farther back. In the first chapter of his work, which deals with the sthayibhavas, Bhanudatta makes the following remark: तथा च यूनोरेकतरस्मिन्मृते प्रलाप: करुणरसः। जीवतोर्विश्िष्टयोः प्रलापः शज्ारः । अत एव रसरलदीपिकायां करुणरसोदा- हरणम्। अयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः। दद्दशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥ इति1 It thus appears that the RRP was a work sufficiently well- known in Bhanudatta's times. The fact that it is here called Rasaratnadipika is immaterial since the stanza अयि जीवितनाथ etc. is found quoted as an illustration of the karuna rasa in our RRP.2 Of course Bhanudatta does not mention the name of the author of the RRP.3 The date of Bhanudatta has been fixed by scholars between 1300 A. D. and 1350 A. D.4 From literary evidence it is therefore possible to fix the earliest limit of the date of the RRP as between 1175 and 1250 A. D. (= date of Bhavaprakasana5, which is mentioned in the RRP) and the latest limit as between 1300 and 1350 A. D. (= date of Bhanudatta, who cites the RRP in his Rasataranginī) We shall now pass on to the historical evidence. As pointed out elsewhere only two facts are mentioned in this connection by Alla., namely, that he was the son of a king called Hammira, and. that the ruler of Konkana was a vassal of that Hammira. History knows of four kings by name Hammira. 1) Hammira of the Harauti branch of the Chohan family. He was a protege of Prthviraja and was not very well-known. He was killed in 1193 A. D. 2) Hammira, the Chohan king of Ranathambhor, who ruled from 1283 A. D. to 1301 A. D. 3) Hammira I of Mewar, 1301-1365 A. D. 4) Hammira II of Mewar,

1 Bhanudatta : Rasataranginī (in Grantharatnamala), p. 3. 2 RRP V. 50. 3 KRISHNAMACHARIAR, in his CSL ( p. 773), mentions that Bhanudatta's . father, Gananatha or Ganesvara of Videha (?) wrote the Rasaratna- dipika, from which quotations are found in Bhanudatta's Rasataran- gini. This i, obviously incorrect. 4 For different views regarding Bhanudatta's date see: P. V. KANE, SD, Intro., p. CXVIII; S. K. DE, Sanskrit Poetics, Vol. I, p. 249; KRISHNAMACHARIAR, CSL, p. 774; S. K. DE, ABORI XVII, p. 297; H. D. SARMA, ABORI XVII, p. 243-258 ; P. K. Gode, IC III, 751-756. 5 Bhāvaprakāsana, ed. Yadugiri YATIRĀJASVĀMIN, GOS, intro. p. 72 ff.

INTRODUCTION 11

1761-1778 A. D. Out of these the fourth, namely, Hammira II of Mewar, who was born on 13-6-1761, came to the throne on 11-3-1773, and died on 6-1-1778, could not have been the father of the author of the RRP, since his date1 falls after the latest limit of the RRP, which has been determined on the strength of literary evidence. If the first, namely, Hammira of the Harauti branch of the Chohan family, were to be identified with the Hammira mentioned in the RRP, Alla. will have to be regarded more or less as a contemporary of Saradātanaya (1175-1250 A. D.), the author of the Bhūvaprakāsana. However from the manner in which Bhavaprukasana is cited in the RRP, it appears that, in Alla.'s times, the Bhavapralasana had already established itself as an ancient authoritative work on dramaturgy. Considerable time must therefore be taken to have elapsed between the Bharuprakasand and the RRP. Moreover this Hammira, who was a protege of Prthviraja, was not a very well-known prince and could not therefore be regarded as the hero of the several exploits described in the RRP. Hammira I of Mewar was a very renowned sovereign of Rajputana and had many exploits to his credit. TOD2 gives a more or less detailed acc unt of Hammira's career. Allauddin of Delhi (A.) was preparing to invade Chitor in 1290 A. D. when Lakhamasi ( Laksmanasimha ) was ruling there. Seeing that there was little chance of success, Lakhamasi and his followers got ready for the final battle and the women-folk of the Rajput warriors of Chitor, including Padmini, burnt themselves on a pyre. Lakhamasi and his eleven, out of twelve, sons were killed in battle and A. became the master of the fort of Chitor, which, however, was forlorn and devastated before he actually reached it. This happened in 1303 A. D.3 While returning to Delhi,

1 J. S. GAHLOT, राजपूताने का इतिहास, p.269. 2 Colonel ToD, The Annals and Antiquities of Rajasthana, Vol. I, pp. 280 ff. 3 Recent investigations would however show that, when Allauddin invaded Mewar in 1303 A. D., Ratnasimha was ruling at Chitor. During the siege of Chitor, which continued for about six months, Ratnasimha was killed. Thereafter Laksmanasimha, who belonged to the family of Ratnasimha, and who was the Samanta of Sisode, became the leader of the Rajput forces. Laksmanasimha and his seven sons were ultimately killed in the battle. PadminI, who had attracted Allauddin to Chitor, was the queen of Ratnasimha.

12 RASARATNAPRADĪPIKA

A. appointed Maladeva of Jhaler as his representative at Chitor. In the meanwhile one of the sons of Lakhamasi, named Ajaya- simha, who had survived, was living in Kelwada. He knew that a son of his elder brother, Urasing, was living at his maternal uncle's house. Ajayasimha called back the young boy and formally made him the Rana of Mewar. This boy was the famous Hammira .. Tod gives an interesting story about Hammira's birth. Urasing, while hunting in forest, once met, an obscure maiden of Chandana Rajput family, was attracted by her bold and graceful demeanour, and ultimately married her. Their son was Hammira, who lived at his maternal uncle's house until he was recalled by his uncle, Ajayasimha, and was made king. Hammira began his career with some minor exploits, which he achieved through the active help of his Bhil followers. He soon became a powerful leader, having under his control large territory round about Kelwada, which was the centre of his activity. In course of time he married the daughter1 of Maladeva, A.'s deputy at Chitor, and with her co-operation soon occupied the fort of Chitor. Maladeva went over to Mahmud Khilji, who had succeeded A. at Delhi, and complained about these atrocities of Hammira. Mahmud therefore undertook an invasion of Chitor; but he was decisively defeated, at Singoli, by Hammira, who was supported in this battle by the neighbouring Hindu princes. Mahmud was taken prisoner and was released only after a treaty, as the result of which Hammira secured the regions round about Ajmer, Ranathambhor, Nagor, Suisopur etc. Thereafter, as Maharana of Mewar, Hammira set out on a Vijayayātrā. The Thakurs of Bundi, Gwalior, Chanderi, Rayasahan, Sikri, Kalpi, Abu etc. became his vassals and with their help, Hammira conquered the territory up to Delhi, Saurastra and Nagor in Marwar. Hammira died in 1365 A. D. He had four sons, named Kşetrasimha (Khetsi ), Lūņā, Khan- gāra and Bairīsāla. The eldest son, Khetsi (I), succeeded his father at Chitor and ruled for 18 years. J. S. GAHLOT2 gives more or less a similar account. According to him, Hammira was the son of Arisimha, the Samanta of Sisode. He was determined to recover, from the Muslims and Songar Chohans,

1 According to ToD her first husband was dead. 2 J. S. GAHLOT, राजपूताने का इतिहास, p. 202.

INTRODUCTION 13

his paternal kingdom and carried out bold plans in that connection. He married the daughter of Māladeva, Rao of Chitor, and the deputy of A., and, with her help, occupied the fort of Chitor in 1327 A. D. The Sisodias thus reestabli- shed themselves in Mewar and have been ruling there since that time. The country prospered under the benign rule of Hammira, who died in 1365 A. D., having left behind four sons1, the eldest among whom, Ksetrasimha, succeeded him. Though the date of Hammira I of Mewar, namely, 1301-1365 A. D., is such as can well be the date of the father of the author of the RRP, two considerations seem to go against the assumption that this Hammira is the one mentioned in the RRP. Firstly the name of Hammira's successor in Mewar is clearly mentioned in the genealogy of Mewar rulers, which is preserved more or less intact. There is also no evidence to show that any of the four sons of Hammira was called Alla. Secondly, among the several exploits of Hammira, not one refers to the conquest of Konkana, or, for the matter of that, of the Deccan. His exploits are all mainly restricted to Rajputana and the neighbouring territory.2 It may be further pointed out that if Hammira mentioned in the RRP were to be identified with Hammira I of Mewar, Alla. (after 1365 A. D.) will have to be regarded perhaps as a junior contemporary of Bhanudatta (1300-1350 A. D.). In that case, Bhānudatta's reference to the RRP as a work of some standing cannot

1 The names of Hammira's sons were: Ksetrasimha (Khetsi), Luna, Khangāra, and Bairīsāla. 2 Of course in one of the two complete Mss of the RRP, viz. in P, the second introdurtory stanza reads asīd garvitabhūmipala' instead of āsīt konkanabhumipala *. The first reading would then be interpre- ted as a reference of a very general character and may be made to apply to Hammira I of Mewar, who had nothing to do with Konkana. The reading konkanabhumipala' is given in B, which is the best of all the four Mss, that are available. As indicated elsewhere, the Mss, T and p, are more or less exact copies of B, and therefore, though the first folios of these two Mss, T and p, are lost, it may be safely inferred that the reading in those Mss must also have been similar to that of B, namely, asīt konkanabhumipala°. That is why this reading is accepted in the constituted text. The change of that reading to asid garvitabhumipala° was probably due to the inability on the part of some copyist to understand why the conquest of Konkana was so prominently mentioned.

14 RASARATNAPRADĪPIKĀ

be adequately explained, since the RRP must have been written only after Alla. had become a mahīpati, that is, after 1365 A. D. We have thus seen that the Hammira mentioned in the RRP could not have been any one of the following three, namely: Hammira of Harauti branch of the Chohan family ( who died in 1193 A. D.), Hammira I of Mewar (1301-1365 A. D.) and Hammira II of Mewar ( 1761-1778 A. D.). There now remains only one possibility and that is that the author of the RRP was the son of Hammira, the Chohan king of Rana- thambhor.

Hammira of Ranathambhor (Ranastambhapura) is the hero of the Hammira-Mahākavya (HMK) composed by Naya- candra Sūri (1486 A. D.).1 According to that poem, Hammīra was a son of Jaitrasimha. In Samvat 1339 (=1283 A. D.), J., after having imparted excellent advice, to his son, Hammīra, in the matter of the proper administration of the kingdom, handed over the charge of the state to him, and himself went to live in the forest (HMK, VIII. 56). Immediately after this, Hammira, being endowed with six gunas and three saktis, set out on an expedition of conquest. In the ninth sarga of the HMK, a long description has been given of Hammira's several exploits (st. 15 ff.). Starting with king Arjuna of Bhīmarasa, he conquered, in a series, Mandala, Dhārā, Ujjayinī, Chitrakuta (Chitor ), Medapața (Mewar), Arbuda Adri (Mount Abu), Vardhanapura, Cangā, Pușkara, Šākambharī, Mahārāșțra, Khaņddilla, Campā and Kakarāla. Several other episodes in the career of Hammira are described in the HMK in the true epic style, the last of these being his battle with Sultan Allauddin (A.). In this siege of Ranastambhapura, Hammira, 'pierced with numerous shafts,' was the last hero to fall. According to the HMK, 'disdaining to fall with anything like life into the enemy's hands, Hammira severed, with one last effort, his head from his body with his own hands, and so terminated his existence. This sad event happened in the 18th year of his reign (=1301 A. D.), in the month of Srāvana". The Tarikh-i-Alai of Amir Khusru gives the date as 3rd Zi-l-kada

1 HMK, edited by N. J. KIRTANE, Bombay 1879. 2 N. J. KIRTANE, HMK, introd. p. 47.

INTRODUCTION 15

A. H. 70 (= July, 1301 A. D.); the siege began in Rajab, four months previously1. It will be seen that if we accept 1301 A. D. as the date of Hammira's death, it would fit well with the earliest and the latest limits. which we have been able to fix, on the strength of literary evidence, of the age of Allaraja, who claims to be Hammira's son. It is indeed quite likely that Alla. was a senior contemporary of Bhanudatta, the author of Rasataranginī.2 There are however two significant points to which a reference has to be made in this connection. The RRP mentions the fact that a Konkana king was a vassal of Hammira in such a way as to imply that the conquest of Konkana was a particularly prominent achievement of Hammira. From the description of Hammira's digvijaya ( HMK, IX), however, this does not seem to have been the case. Konkana is not mentioned by name among the kingdoms conquered by Hammira. But Hammira had, according to the HMK, gone to the Deccan in the course of his expedition and had conquered Maharastra, which may have included Konkaņa. Of course it is not clear why this should have been regarded as the prominent exploit of Hammira, as has been suggested in the RRP. The second fact which appears as a discrepancy in the assumption that Hammira, the hero of the HMK, is the father of the author of the RRP, is that Alla. is not at all mentioned in that Kavya. As a matter of fact, according to Farishta, the Chohan rule ceased to continue at Ranathambhor after the death of Hammira, in a battle with Sultan Allauddin. That explains why no reference is made to the successors of this Hammira in any history of Rajputana. Why is it then that Alla., who claims to be the son of Hammira, calls himself a mahipati?8 For want of any definite evidence only a surmise may be hazarded in this connection. Though Hammira was killed in the battle with A. and though the Chohan rule at Ranathambhor practically came

1 ELLIOT and DAWSON, History, Vol. III, pp. 75, 179, 549. According to Farishta the Chohan rule ceased to continue at Ranathambhor after the death of Hammira in a battle with Sultan Allauddin, in 1300 A. D. 2 This fact may have led some scholars to suggest that the author of the RRP was the father of Bhanudatta. 3 RRP, I. 4.

16 RASARATNAPRADĪPIKĀ

to an end thereafter, it is likely that, when A. returned to Delhi, after having occupied the fort of Chitor in the same expedition, in circa. 1303 A. D., the principality of Ranathambhor was temporarily revived and that Allaraja, the son of Hammira of Ranathambhor, assumed charge of it. Those years in the history of Rajputana were characterised by considerable political turmoil. The great fort of Chitor was devastated and there was then hardly any Rajput Rana, who was strong enough to conso- lidate the Rajput power. This sorry state of things must have continued for some years until Hammira I of Mewar established his power at Chitor in 1327 A. D. Through his great and many exploits, Hammira challenged Mahmud, the successor of A., who had died in the meanwhile, and ultimately defeated him in the battle of Singoli. It must have been during this short period of upheaval in the political history of Rajputana that Alla. ruled temporarily at Ranathambhor. As seen elsewhere, Ranathambhor passed into the hands of Hammira of Mewar as the result of a treaty with Mahmud. It is even more likely that Alla. was appointed at Ranathambhor by A. himself, as his deputy, after the conquest of that fort from Alla.'s father, Hammīra, just as Maladeva was appointed by him, as his deputy at Chitor, when that fort was conquered by him from Lakşmaņasimha (Lakhamsi) in 1303 A. D. It is to be noted that the name Allaraja, as a son of Hammira, does not occur in the genealogical list of any Rajput royal family1. Can it be that, though the original name of the son of Hammira, the Chohan king of Ranathambhor, was something different, he called himself Allaraja, after Allauddin of Delhi, in grateful remembrance of the good turn done to him by the Sultan, in allowing him to remain the mahipati of Ranathambhor, even after the defeat of his father, Hammīra?

Allaraja does not seem to have been an important sovereign from the political point of view. His name is known

1 In a letter dated 25th July 1944, MM. Pandit Bishweshwar Nath REU, the Director of Archaeology at Jodhpur, informs me. "An inscrip- tion dated Vikram Samvat 1525 found at the village Nani Umaran in Gujrat gives the genealogy of the descendants of Hammir (of Ranathambhor ) as under :- Hammir, Ramdeva, Changdeva Somdeva, Palhansimha, Jitkarna, Kumpu Raval, Virdhaval, Shivraj, Raghavdeva, Tryambak, Gangrajeshwar and Rajadhiraj Jayasimha.

INTRODUCTION 17

only from this literary work, the RRP, of which he claims to be the author. . That is all that we know of the author of the RRP.

Critical Apparatus : The present edition of the Rasaratnapradīpika (RRP) by Allaraja ( Alla. )1 is based on the four MSS. described below, which are the only ones known so far: P - This is a complete MS. of the work, in Devanāgarī script, from the Government collection of MSS. deposited at the Bhandarkar Oriental Research Institute (No. 19 of 1874-75). It is described in the Descriptive Catalogue of MSS., Vol. XII ( Alamkāra, Sangita, and Nātya), compiled by P. K. GODE ( published in 1936). Its number therein is 239. The MS. (size 82" x 3") contains 51 folios, each folio normally containing 7 lines, and each line about 21 letters. Folio 23a is blank. The MS. is written in one uniform hand, and is sufficiently legible and well preserved. At the end of the MS., the following stanza, giving the date, is to be found : वत्सरे बहुधान्याख्ये नारायणसुधीरिमां। लिलेखाश्चिनषष्टयां हि रसरत्नप्रदी(पि)काम् ॥ १॥छ ॥ Though it is not possible to fix the date of the MS. from this reference, it certainly appears to be quite old. On the last page of the MS. are given the follo- wing two stanzas, which are not found in any other MS. of the work and which do not seem to belong to the text proper, though there is a clear entry made that the page on which they are written is Rasaratnapradipikapatra, a page from the RRP. The stanzas are written in an obviously different hand. यस्मादत्र निमम्बाहुज • प्रारब्धरंभोर्वशी- रंभाह्वादनिवांतनंदनवनक्रीडादराडंबरे।

1 This work is also called Rasaratnadipika or Rasaratnapradipa. The name of the author is given (wrongly ) as Mallaraja by Buehler ( Rep. 1874-75), and as Lallaraja ( Tanj. IX, 4073). 3

18 RASARATNAPRADĪPIKĀ

दद्वैप्येरिविघातजास्रतटिनीपूरेण संपूरिते श्रीमत्कृष्णकटारिकाजलनिधौ मज्जंति सर्वे द्विषः ॥ यदुकुलतिलका ... वंशकेतुं गुणगणभूषणभूषितं नितान्तं। विबुधज ...... मनोहरं त्वां पुरुषवरं प्रणतोऽस्मि सुन्दरोऽहम् ॥ p - This Devanagarı MS. (size 102" x 5") also belongs to the Government collection of MSS. deposited at the Bhandarkar O. R. Institute (No. 533 of 1884-87). It is deseribed in the Descriptive Cata- logue of MSS., Vol. XII, wherein its number is 240. This is an incomplete MS. containing 8 folios, each folio normally containing 12 lines and each line between 50 and 53 letters. The MS. is much mutilated, particularly the right-hand ends of the folios are badly torn. The hand-writing is on the whole uniform and quite legible. The available portion of the MS. begins :...... घभिचारिणश्चाष्टौ सातत्विका इत्येवं चत्वारिशद्धावा गणिता: (p. 23) and ends ...... पश्यति सस्मितचारु परामपरामनुगच्छति वामां। यदि पुनर्बहुपु (p. 41). Though no indication about the date of the MS. is given anywhere, the MS. appears to be old. B - This undated MS. belongs to the Central Library, Baroda, Sanskrit Section ( Acc. No. 11330). It is a complete MS. (size 12" x 5") containing 14 folios, each folio normally containing 16 lines, and each line about 44 letters. The script is Devanagari and the hand-writing is uniform and quite good. This is by far the best-preserved MS. from among the four available ones. At the beginning of the MS., in the middle of a blank page, there is an entry, पुस्तकमिदं विष्णुदत्तशर्मणां तत्पत्राणि १४, apparently in the same hand-writing as the text.

T - This is a transcript of an incomplete Devanagari MS. in the Tanjore Maharaja Sarfoji Sarasvathi Mahal Library (No. 5287). It was prepared at Tanjore for the B. O. R. Institute. The following portions are lost from the MS .: a) From the beginning up to गोष्टीरसाहृतजनस्य मनोविकार: (p. 5). b) From मुखशोभान्यथाभा .. (p. 10) up to उदाहरणे यथा। पश्यंतु भवंतस्ताटकां (p. 21). c) Froi पश्यति सस्मितचारु परामपरामनुगछति वामां।

INTRODUCTION 19

यदि पु ... (p. 41) up to the end. The original MS.is noted in Burnell's Catalogue (No. 4850) where the name of the work is given as Rasaratnadīpikā. It contains 18 sheets and has 10 to 14 lines to a page. The extent is 324 granthas and the MS. is in fairly good condition. A comparison of these MSS. shows that they clearly fall into two groups: 1) P, and 2) BTp. The relationship between T and p is very close. The fact that, in both T and p, the text after यदि पुनर्बहुषु(p. 41) is lost, is also significant. Both these MSS. agree substantially with B. There are the same scribal errors in these three MSS. The readings of BTp are often better than those of P.

रसरत् प्रदीपिका-विषयानुक्मणिका।

विषय: श्रोक: विषयः शलोक:

प्रथम: परिच्छेदः । तृतीयः परिच्छेद:।

मंगलाचरणम् विभावलक्षणम् 9

श्रीहम्मीरनृपतिवर्णनम् शंगाररसविभावा: २ 2 श्रीमदल्लरा ज वर्णनम् हाम्यरसविभागा: ३ % 3

पूर्ताचार्यवर्णनम् करणरसत्रिभाना:

सुखदु:खम्वरूपविचारः राद्ररभविभावा:

रममाहात्म्यम् वीररसविभावाः

रसदैवतानि भयानकरसविभावाः o-२1 बीभत्सरसविभावा: V रसफलम् २२-२५ अन्भुतरसविभावाः द्वितीय: परिच्छेदः। अनुभावलक्षणम् १०

भावछक्षणम् शंगाररसानुभावाः ११

भावसंज्ञा २ हास्यरसानुभावाः १२

भावप्रकारा: 3 करुणरसानुभावा: १३

स्थायिभावलक्षणम् रेद्ररसानुभावा: १४

स्थायिभावभेदाः वीररमानुभावा: १५ 5

रतिलक्षणम् भयानकरसानुभावाः १६

तदुदाहरणम् बीभत्सरभानुभाना : १७ ११ हासकक्षणम् १२ अन्दु रसानुभावाः ९८

तदुदाहरणम् 93 अष्टा मात्विकभावा: १९

शोक लक्षणम् नेपां लक्षणानि २०-२१ १४ तदुदाहरणम्- १५ फ्रोधलक्षणम् उद़ाहरणानि २२-२६ १६ तबुदाहरणम् १७ चतुर्थः परिच्छेद्ः। उस्साइळक्षणम् १८ व्यभिचारिभावलक्षणम् १

तद्ुदाहरणम् १९ नेपां नामानि २-४

भयलक्षणम् २० निर्वेद: तबुदाहरणम् २१ तदुदाहरणानि ५-७

जुगुप्साछक्षणम् २२ ग्लानि: तदुदाहरणम् २३ तदुदाहरणम् बिसयलक्षणम् २४ शंका तदुदाहरणम् २५ मदुदाहरणे ९-१० क्ोधादीनां कथं भावत्वम् असूया

विषयानुकमणिका

विषय: श्लोक: विषयः श्लोक: तदुदाहरगानि ११-१३ विबोध: ४6 मदः तदुदाहरणम् ४९ तदुदाहरणम् १४ अमर्षः श्रमः तदुदाहरणे ५०-५१ तदुदाहरणम् १५ अवहित्था आलस्यम् तदुदाहरणम् ५२ तदुदाहरणम् उग्रता दन्यम् तदुदाहरणानि ५३-"१५ तदुदाहरणम् १७ मनिः चिन्ता तदुदाहरणम् ५६ तदुदाहरणम् १८ मोहः व्याधि:

दुदाहरणानि तदुदाहरणे ५७-५८ १९-२३ स्मृतिः उन्माद: तदुदाहरणम् ५९ तदुदाहरणानि २४-२६ घृसिः मरणं सुप्रसिद्धं तदुदाहरणमात्रम् ६० तदुदाहरणे २७-२८ । शंगारे मरणं न वक्तव्यम् व्रीडा शृंगारेऽपि मरणं कदा वक्तव्यम् तदुदाहरणे २९-३० उदाहरणम् ६१ चपलता त्रास: तदुदाहरणानि ३१-३३ तदुदाहरणम् ६२ हष: चितर्क: तदुदाहरणम् ३४ आवे.T: तदुदाहरणम् ६३

तदुदाहरणम् शृंगारे व्यभिचारिणः ३५ ६४-६५

जडता हास्ये व्यभिचारिण: ६६

तदुदाहरणे ३६-३७ करुणे व्यभिचारिण: ६७-६९

गर्वः रौद्रे व्यभिचारिण: ६९-७० तदुदाहरणानि ३८-४१ वीरे व्यभिचारिण: ७१ विषाद: ४२ भये व्यभिचारिणः ७२-७३ तदुदाहरणम् ४३ बीभरसे व्यभिचारिण: ७४ औत्सुक्यम् अन्भते व्यभिचारिणः ७५ तदुदाहरणम् ४४ एकचर्वारिंशद्दावाः निद्वा सात्विकव्यभिचारिभावानां व्यभिचार: तदुदाहरणम् ४५ ७७-७८ अपस्मार: आलस्यतन्द्राविवेक: तदुदाहरणम् ४ ६ संभ्रमाचेगविवेक: सुप्षम् तदुदाहरणम् ४७

विषयानुकमणिकाम।

विषय: श्लोकः विषयः श्लोक:

पश्चमः परिच्छेद:। विहसितम् ४३

रसलक्षणम् उपहसितम् 9 ४४

रसनामानि अपहसितम् २

शंगारलक्षणम् अतिहसितम् ४६ 3 संभोगशंगारणक्षणम् आत्मस्थहास्योदाहरणम् ४७ 20

तस्य भेदाः परस्थहास्योदाहरणम् ४८

स्थानविभावजोदाहरणम् ५ । करुणलक्षणम् ४९

कालविभावजोदाहरणम् ६ इष्टनाशोदाहरणम् ५०

कलाविभावजोदाहरणम् अनिष्टावाह्युदाहरणानि ५१-५३ ७ अनुभावजोदाहरणे ८-९ रंद्लक्षणम् ५४

व्यभिचारिभेदोदाहरणम् वेरिणो विकृतरुदवाहरणम् ९० ५५

अन्योन्यावलोकनोदाहरणम् मात्सर्योदाहरणम् ५६

१२ वीरलक्षणम् ५१

सुरतान्तोदाहरणभ् १३ तस्य त्रयो भेदा: ५८

मानग्रहोदाहरणम् १४ दयावीरोदाहरणम् ५९

मानपरित्यागोदाहरणभ् युद्धवीरोदाहरणम् १५ ६०

उपाळम्भभाषणोदाहरणम् दानवीरोदाहरणम् ६ १

अधमस्त्रीकोपोदाहरणम् १७ प्रतापविनयजोदाहरणम् ६२

बालाकोपोदाहरणम् १८ अध्यवसायजोदाहरणम् ६३

१९ भयानकलक्षणम् ६४ अभिनवाभिसारिकोदाहरणम् २० विकृतस्वनोदाहरणम् ६५

कृष्णाभिसारिकोदाहरणम् २१ विकृतसत्वोदाहरणे ६६-६७ बी भत्सलक्षणम् ६८ उद्ामाभिसारिकोदाहरणम् २३ तदुदाहरणे ६९-७० बालासुरतोदाहरणम् २४ अन्भुतलक्षणम् ७१

विपरीतसुरतोदाहरणम् २" तदुदाहरणम् १२

२६ षष्ठः परिच्छेद्ः। तस्य भेदा: २७ हावलक्षणनामानि १-२ अभिलाषादसंप्राप्त रुदाहरणे २८-२९ लीला RU विरहोदाहरणानि ३०-३२ तदुदाहरणम् 20 गुरुवाक्यतो देशान्तरगतेरुदाहरणे ३३-३८ विलास: ५ ईर्ष्याकरणोदाहरणम् तदुदाहरण ६-७ शापोदाहरणं मेघवूतकाव्यम् विच्छित्तिः दैवकृतादिभेदोदाहरणे ३६-३७ तदुदाहरणम् Q

हास्यळक्षणम् विभ्रम: १०

सस्य भेदा: षट् ३९-४० तदुदाहरणम् ११

समितम् किलकिञ्चितम् १२

हसितम् ४1 तंदुदाहरणम्

२४ विषयानुक्रमणिका।

विषय: श्रलोकः विषयः श्लोक:

मोट्टायितम् १४ वैरिरसा: ३५

तदुदाहरणम् १५ एकत्र वैरिणो रसहाने: कारणम् ३६-३७

कुट्टमितम् ६६ उदाहरणानि ३८-४०

तहुदाहरणम् १७ वरिभावेऽपि कदा न रसहानि: ? ४१

थिब्बोकः उदाहरणम् ४२

तदुदाहरणम् १९ अनोचित्यं रसभङ्गकारणम् ४३

ललितम् २० । रसाभासोदाहरणानि ४४-४७

तदुदाहरणमू २१ कदा न रसाभास:

विहृतम् २२ उदाहरणम् ४८

तदुदाहरणे २३-२४ रसभावालंकाराणं सुख्यताभिव्यक्ति: ४९-५०

रसांवेवे क: र+मुख्यतोदाहरणम् ५१

हृदयम् २५ अलंकार मुख्यतोदाहरणम् ५२

सहृदयानां वासनारूपो रसः २६ भावमुख्यतोदाहरणम् ५३

व्यक्तो रसः २७ शान्तरसविषयको विचारः ५४-५६

रसवर्णा: २८-२४ शान्ताभिधेयो नवमो रसः, तस्य वर्णनम् रसानां रससंज्ञा कथम् ३०-३१ नदुदाहरणम् ५७ कारणरूपा: कार्यरूपाश्र रसाः ३२ वस्सलरसविचार: ५८ तेषां जन्यजनकत्वव्यभिचार: ३३ करुणवी भत्सयो: कथं रसत्वम् ५९-६६ तस्योदाहरणम् २४ उपसंहार: ६७

FOR FAVOUR OF REVIEW.

श्रीमद्ल्लराजप्रणीता र सर त् प्र दीपि का।

श्रीगणपतये नमः । आनन्दाय निरन्तराय महते ज्ञानाय विश्वात्मने नित्यायाक्षततेजसे सुमहतां गभ्याय वै योगिनाम्। नानाकारविधायिनेऽप्यविकृताकाराय चित्तान्तरे प्रोन्मीलद्रसरूपिणे भगवते तस्मै परसै नमः ॥१ आसीत् कोक्कणभूमिपा लैमुकुटव्याकीर्णरतावली- ज्योत्स्ाविच्छुरितांघ्रिपद्मयुगल क्ष्मापालचूडामणिः ।

श्रीहम्मीरमहीपतिर्वितरणप्रख्यातकीर्तिः सदा ॥ २ शास्त्राणां पारदश्वा प्रबलभुजबलोत्क्षिप्तवैरीन्द्रवृन्द: शश्वन्माणिक्यमुक्ताकनकवितरणैः पूरिताशः कवीनाम्। दिकप्रान्तख्यात कीर्ति:' सकलगुणनिधिः प्रौढकन्दर्पमूर्ति- र्नारीणां चित्तजन्मा नृपमुकुटमणि: शुद्धवंशप्रदीपः ॥ ३ लक्ष्मीकेलिनिकेतनं च विदुषां विश्रामभूमि: परा वाग्देवीसुहृदालयं सुविपुलं धर्मस्य मुख्यायनम्। नानाकौतुककारणं रसतरोर्बीजं कलाजन्मभू- स्तस्मादल्लमहीपतिः समभवद् धीराग्रणीर्वीरहा॥ ४ काश्यपं कोहलं चैव मतङ्गं दन्तिलं तथा। विशाखिलं' च माहेशं नान्दं गिरिसुतामतम् ॥५ नारदं तुंबरुं चैव अर्जुनं रावणोदितम्। पूर्वाचार्यैर्विरचितं नाट्यार्णवमथापि च ॥ ६ नाट्यालोचनमानन्दवर्धनं भरतोदयम्। भावप्रकाशनं चैव तथा शुङ्गारसागरम्।७

१ P आसीद्र्वितभूमि.० २ P विस्फूर्जत्प्रबल. ३ P दिक्षु प्रख्यात°. ४P मतिळं. ५P विशाखिनं. ६ Mss नाथं (?). ७P तौंबर. ८ P आर्जुनं.

२ रसरत्नप्रदीपिका। [१-८

इत्थमालोक्य' शास्त्राणि विविधानि सुबुद्धिमान्। करोति रसिकस्यार्थे रसरत्नप्रदीपिकाम्॥८ संसारेऽस्मिन् सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः । अतस्तु सुखमूलं हि दुःखमिच्छन्ति' नेतरत् ॥ ९ सुखं द्विधेव कथितं नित्यानित्यविभेदतः । नित्यं ब्रह्मस्वरूपं हि अनित्यं विषयोद्भवम् । १० केवलं योगिभिर्गम्यं ब्रह्मानन्दमयं विदु:। प्रचारो विरलस्तस्य लोकेऽस्मिन् विषयोन्मुखे॥ ११ यत्सुखं विषयोत्थं हि नानारुचिसमाश्रयम्। तदेव बहुधा भिन्नं प्रान्ते नैवातिसुन्दरम् ॥ १२ रसरूपं सुखं यत्तु तद् द्वयोरपि मध्यमम् । अनिर्वाच्यतया यन्तु पूर्वाचार्यैर्निरूपितम् ॥१३ तस्मादसारे संसारे साररूपो रसो मतः। यत्र प्रीतिः सुविपुला वर्धते च दिने दिने॥ १४ प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्र रामादयोऽपि च। पारिजाततरुच्छायामास्थिता: किंनरस्त्रियः ॥ १५ सुरवाराङ्गना यत्र नृत्यन्ते भावभूषिताः। विजृम्भमाणकिरणविस्फुरद्रतभूमयः ॥ १६ एवं नियुद्धं सुचिरं" शरपातभयंकरम्। असत्प्रत्यक्षतामेति संस्रवच्छोणिताकुलम्"॥ १७ इत्थं विचित्रा भावास्तु हर्षोत्कर्षप्रदायिनः । निमज्जयन्ति मनुजान् निस्सीमसुखसागरे॥ १८ रसस्य फलमिच्छन्ति मुनयः पुण्यमेव च। यतो रसेन तृप्यन्ति रसस्था देवताः शुभाः ॥१९ शङ्गारो विष्णुदेव: स्याद् हास्यः प्रमथदैवतः । रौद्रो रुद्राधिदेवस्तु करुणो यमदैवतः ॥ २० बीभत्सश्च® महाकालः कालदेवो भयानकः । वीरो महेन्द्रदेव: स्यादद्ुतो ब्रह्मदैवतः । २१

१ P इमान्यालोक्य. २ P पुण्यमि°. ३ P च्छायासंश्रिताः. ४ P युद्धं च. ५ P सवम्त्यः शोणिताकुला :. ६ P हृदयं निस्सीम०. ७Mss read बीभत्सस्य.

द्वितीय: परिच्छेद: ।

वस्ते तु परमे पुंसि पुण्यमिष्ट प्रजायते। आरब्धे तु रसे यन्तु सुखं तत्रानुषंगिकम् ॥ २२ दाने सुख्यं फलं पुण्यं कीर्तिस्तत्रानुषंगिकी। यथा तथा रसे पुण्यं मुख्यं प्रासंगिकं सुखम्॥ २३ नाट्यारूढै रसैरेतैस्तृप्तिर्भवति चाक्षुषी। देवानां यज्ञतस्तृप्ती रसनेन्द्रियगोचरा।। २४ तथाह भरतः। धर्मादिसाधनं नाट्थं सर्वदुःखापनोदकम्। अनुसेवध्वमृषयस्तस्माध्यूयं तु नाटकम् ॥ २५ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्री हम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरल्प्रदीपिकायां रसप्रशंसा नाम प्रथम: परिच्छेदः ॥ १ ॥

अथ प्रतिपद्यमाने रसे भावस्य मुख्यतया प्रथमतो भावस्य लक्षणमाह। चित्तस्याविकृतिः सच्वं विकृतेः कारणे सति। ततोऽल्पा विकृतिर्भावो बीजस्यादिविकारवत् ॥ १ विकृतेः कारणं भावस्याभिव्यक्तिः। नन्वस्य भावसंज्ञा कथमित्याह। वागङ्गमुखरागेण सान्त्वनाभिनयेन च । कवेरन्तर्गत® भावं भावयन्भाव उच्यते ॥ २ अन्तर्गतं भावं बहिर्भावयन् सद्रूपतामानयन् इति। अन्तर्भावशब्दोऽभि- प्रायवाची। भावयन् इति भावशब्द: सत्तावाची। ननु चित्तस्य विकृतिर्भाव इत्युक्तम्। सा विकृतिः किंविधा कतिप्रकारे त्याह"। आनन्दरूपा विकृतिः सा चतुर्धा निगदते। विकासविस्तरक्षोभविक्षेपैः" किंचिदुत्थितैः"॥ ३ आनन्दरूपा इति। काव्यनाटकादिस मुद्ूतैव आनन्दरूपा । किंचिदुत्थितैः" इति। विकासविस्तरक्षोभविक्षेपा भावे किंचिदुत्थिता" भवन्ति रसे पुनः सम्यक्।

१ P पुण्यमित्थं. २ B रसेनेन्द्रिय°. ३ B दुःखापनोदकृत्. ४ P षयस्तस्योत्थानं. ५ P B om श्रीमम्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मज°. ६ B om श्रीमदल्लराजविरचितायां. P भिव्कव्य. ८ PB read वाग्भिरजर्मुखरसैः यः सत्त्वाभिनयेन च. ९ B om from भम्तर्गतं up to सत्तावानी. १० P तद्रपता°. ११B किंप्रकारे०. १२ B विकाशविस्तर°. १३ P दुच्छितेः. १४ P °दुच्छ्िता.

रसरत्नप्रदीपिका । Do

अथ स्थायिभावस्य सामान्यलक्षणमाह। विरुद्वैरविरुद्वैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः । आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः ॥४ यथा मालतीमाधवे माधवस्य मालतीरतेः इमशानांकप्रतिपादितेन विरुद्धेनापि बीभत्सरसेन विच्छेदो न स्यात्। अथ स्थायिभावभेदानाह। रतिर्हासश्व शोकश् क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावा प्रकीर्तिताः॥५ एषु रुङ्गारादयो रसा वक्ष्यन्ते। यावन्तश्च रसाः प्रोक्ता: तावन्तः स्थायिनो मताः। शान्ताभावात् स्थायिभावो भरते कथितो न हि॥ ६ नाटकेऽभिनयो नास्ति शान्तस्य व्यभिचारिभिः। अन्येषां तु कुतः शक्ति: शान्तस्य परिपोषणे ॥७ अङ्गीकुर्वन्ति चेत् केचिद्रसं शान्तं मनीषिणः। करिष्ये कथनं तस्य रसानां प्रविचारणे॥ ८ रत्यां हासे विकास: स्याद् विस्तारः कथितः पुनः । उत्साहे विस्मये क्षोभो भये चैव जुगुप्सिते। विक्षेपः कथितः क्रोधे शोके च सुविचक्षणैः ॥ ९ अथ रत्यादीनां प्रत्येकं लक्षणमाह। स्मृते दृष्टे श्रुते सवल्पा या चित्ते विकृतिर्भवेत्। अभीष्टे वस्तुनि प्रायः सा रतिः परिकीर्तिता ॥ १० यथा विक्रमोर्वश्यां सखीदर्शनसमुत्सुकामुर्वशीं प्रति पुरूरवसो वचनम्। यहच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि भवेत्समुत्सुक: सखीजनस्ते किमु रूढसौहदः ॥ ११ इत्यादि ख्यमुत्प्रेक्ष्यम्। अथ हासस्य लक्षणमाह। बालकादिवचोवेषवैषम्यजनिता हि या। चेतसो विकृतिः खल्पा स हास: कथितः खल ॥ १२ १ After this P ins stanza no. 9, numbering it 6; in P, st. यावन्तथ eto.is numbered 7, नाटकेऽभिनयो etc. 8, and अज्गीकुर्वन्ति etc. 9. २ B वेषां. ३ P ·मुरप्रेक्ष्य.

२-१९ ] द्वितीय: परिच्छेदः । ५

यथा कविकंकणस्य। अव्यक्तवर्णानि मनोहराणि निरर्थकानि क्षणविस्मृतानि। ध्रुवं शिशूनामसमअ्जसानि वचांसि हास जनयन्ति पुंसाम् ॥ १३ अथ शोकस्य लक्षणमाह। इष्टवस्तुवियोगेन या सवल्पा विकृतिर्भवेत्। चेतसो भावतत्वजैः स शोक इति कीर्तितः ॥ १४ यथा चण्डकौशिके हरिश्रन्द्रस्य'। किं शोचामि मदेकबान्धवतया सम्प्रत्यनाथाः प्रजा: किं बन्धूनतिवत्सलानशरणान् किं मौलिमृत्यानहम्। किं दासीं द्विजसझनि प्रियतमां हा वत्स किं त्वां शिशुं किं चण्डालभुजिष्यतामुपगतः पापान्निजं जीवितम्॥१५ अथ क्रोधस्य लक्षणमाह। अवज्ञादिकता चित्ते विकृतिर्या भवेत्खल। खल्पा स च भवेत्क्रोधो भावविद्धिरुदाहृतः ॥ १६ यथा चण्डकौशिके दक्षिणाधनमलभमानस्य क्रुद्धस्य विश्वामित्रस्य वचनम् । प्रणाशाद्विद्यानां करतलगतानामुपचितो निरुद्धो दुर्बुद्धेर्विनयमखणैस्तस्य वचनैः। शिखी वेगादन्तर्ज्वलितघनशुष्केन्धनगतो हविर्धारासिक्तं विपिनमिव मन्युर्दहृति माम् ॥ १७ अथ उत्साहस्य लक्षणमाह। शौर्य त्याग कृपावेशाच्िचित्ते" या विकृतिर्भवेत्। स्वल्पा सूरिभिराख्याता उत्साह इति नामतः ॥ १८ यथा कविकंकणस्य। आकर्ण्य संगरमहार्णवचेष्टितानि गोष्ठीरसाहृतजनस्य® मनोविकारः। अङ्गे करोति पुलकं नयने विकाशं का्न्ति च कामपि मुखे स्फुरणं च बाह्नोः॥ १९

१ P संज्ञितः. २ P हरिश्वन्द्रः. ३ P प्राप्तो निजं. ४ P चरणैः. ५ B घनपुष्पेन्धन°. ६ P बहिर्धारा. ७P त्यागकृतावेशा, ८ P मानतः. ९ P संगम १० B रसाह- वरतस्य.

६ रसरत्नप्रदीपिका। [२-२०

अथ भयस्य लक्षणमाह। अपराधादिना या च चित्ते स्वल्पापि जायते। विकृतिर्भावतच्वज्ञैर्भयं तत्कथितं खलु ॥ २० यथा किरातार्जुनीये। प्रविततशरजालच्छन्नविश्वान्तराले विधुवति धनुराविर्मण्डलं पाण्डुसूनौ। कथमपि जयलक्ष्मीर्भीतभीता विहातुं विषमनयनसेनापक्षपातं विषेहे॥ २१ अथ जुगुप्साया लक्षणमाह। अहृद्यवस्तुश्रवणाद् दर्शनाद्वापि® जायते। या चित्ते" विकृतिः स्वल्पा जुगुप्सा सा निवेदिता ॥ २२ यथा। तेन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्ग च भुअ्ते। इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्प्रवर्तनम्॥ २३ अथ विस्मयस्य लक्षणमाह। चमत्कारि च यत्कर्म तस्य श्रवणदर्शनैः९। चित्ते या विकृतिः स्वल्पा स विस्मय उदाहृतः ॥ २४ यथा माघे आकाशादवतरन्तं नारदं प्रति । गतं तिरश्षीनमनूरुसारथे: प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविर्भुज:। पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः॥२५ ननु खवल्पा विकृतिर्भाव इत्युक्तम्ँ। रत्यादिषु सा विकृतिः सवल्पा दृश्यते। क्रोधादिषु च महती दृश्यते । तत्कथं क्रोधादीनां भावत्वं इति वाच्यम्। रौद्रादिरसापेक्षया क्ोधादीनां विकृतिः खल्पैव ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत- प्रदीपिकायां स्थायिभावलक्षणं नाम द्वितीय: परिच्छेदः ॥ २॥।

१ B तद्विप्रकीर्तितं. २ After this P adds युद्धे. ३P अविरतशर०. ४P दर्शना- दपि. ५BT चेतसो (for गा चित्ते). ६ BT स्मरणदर्शनैः. ७ T इत्युक्ता. ८PT om from कोधादिषु up to दृश्यते. ९ B नैवम्. T मेवम्, १० BT कोधादिषु विक्ृति- रल्पैवास्ति.

३-५] तृतीय: परिच्छेदः । ७

अथ विभावानां लक्षणमाह। भावयन्ति विशेषेण ये रसान् वै मनोहरान्। ते विभावास्तु कथ्यन्ते नाव्यशास्त्रविशारदैः ॥ ? विशेषेण भावयन्ति उत्पादयन्ति ये रसान् ते विभावाः कथ्यन्ते।। अथ शुङ्गाररसस्य विभावानाह । आलंबनविभाव उद्दीपनविभावश्चेति'। तत्र आलंबनविभाव: कामिनी। उद्दीपनविभावाः चन्द्रचन्दनादयः । एभ्यो यथा रसानासुत्पशतिः तद्रसप्रस्तावे उदाहरिष्यते ॥ तथाह भरतः । ऋतुमाल्यालंकारैः प्रियजनगान्धयेकाव्यसेवाभि: । उपवनगमनविहारः शृङ्गाररसः समुद्भवति®॥२ अथ हास्यरसस्य विभावानाह । विकृतवेषावलोकनं व्यङ्गदर्शनं विकरृतालाप- श्रवणं असत्प्रलापकुहकाभिनयादयः विभावा भवन्ति । एनेभ्यो हास्यरस उत्पद्यते ॥। तथाह भरतः ।

विकृतैरर्थ विशषैर्हसतीति रसः स्मृतो हास्यः॥ ३ अथ करुणरसस्य विभावानाह। इष्टजननाशः शापः केशः बन्धनं व्यसनं इत्यादयो विभावा भवन्ति। एतेभ्यो करुणरसो जायते ॥ तथाह भरतः । इष्टवधदर्शनाद्वा' विप्रियवचनस्य संश्रयाद्वापि"। पभिर्भावविशेषैः करुणरसो नाम संभवति ॥४ अथ रौद्ररसस्य विभावानाह। अपघातः निर्भर्त्सनं वाक्पारुष्यं वैरिदर्शनं वैरिवर्णनं संग्रामकर्म इत्यादयो विभावा भवन्ति। एतेभ्यो रौद्ररसो जायते।। तथाह भरतः ।

संग्रामसंभ्रमाद्यैरेभि: संजायते रौद्रः ॥ ५ अथ वीररसस्य विभावानाह। असंमोहः अध्यवसायः विनयः बलं पराक्रमः शक्ति: प्रतापः प्रभावः इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो वीररसो जायते॥। तथाह भरत: ।

१ P om आलंबनविभाव उद्दीपनविभावश्चेति. २ After this P adds एवं आलम्बन- मुद्दीपनतया ( मबनोद्दीप®?) द्विविधो विभावो भवति. ३ P om विभावा भवन्ति. ४PB इष्टजनस्य विनाशात्. ५B शापात्क्रेशाच् बन्धनव्यसनात्. T°वचनसश्रवाद्वापि. ६BT om वैरिवर्णनं. P आयुधखङ्गाभिघाताद् वैकृतिभेदेन विदारणाच्चैव । संप्रामसंभावनायैः ...... B आयुधखन्गाभिभवाद्वैकृतमेदेन विदारणैश्चैव। संग्रामसंभावार्थैः ...... T आयुधखङ्गाभिपातन- वेकृतमेदनविदारणैश्रैव । संग्रामसंभावार्थै :· .....

८ रसरत्नप्रदीपिका। [ ३-६

उत्साहाध्यव सायाद विषादित्वाद विस्मयान्मोहात्। विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम संभवति ॥६ अथ भयानकरसस्य विभावानाह । विकृतरवश्रवणं विकृतसत्चदर्शनं शून्या- गारारण्यशमशानदर्शनं स्वजनबन्धनेश्रवणदर्शनं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो भयानकरस उत्पद्यते । तथाह भरतः ।

गुरुनृपयोरपराधात्कृतकश्ष® भयानको ज्षेयः ।। ७ अथ बीभत्सरसस्य विभावानाह। अहृद्यवस्त्ववलोकनं अह्द्यवस्तुश्रवणं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो वीभत्सरस उत्पद्यते॥ तथाह भरतः । अनभिमतदर्शनेन च गन्धरसस्पर्शदोषैश्च। उद्वेजनैश्च बहुभिः बीभत्सरसः समुद्भवति"॥८ अथ अद्भुतरसस्य विभावानाह। दिव्यवस्तुदर्शनं वाञ्छितार्थलाभः अत्यु- त्कृष्टवस्त्ववलोकनं माया इन्द्रजालं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्योऽद्ुत- रसो जायते।। तथाह भरतः । यत्वतिशयार्थयुक्तं वाक्यं शिल्पं च कर्म रूपं च। एभिस्त्वर्थविशेषैः रसोऽद्भुतो नाम विज्ञेयः॥९ अथैतेषां रसानां अनुभावानां लक्षणमाह। क्रियन्ते यै रसाः सम्यग् लोकानुभवगोचराः। तेऽनुभावास्तु कथ्यन्ते नाट्यशास्त्रविशारदैः ॥ १० अनुभावयन्ति अनुभवगोचरतां नयन्ति रसान् इति अनुभावाः ॥ अथ शृंगाररसस्य अनुभावानाह। कटाक्षसंवलनं ललितमधुरांगरागः मधुर- भाषणं प्राशस्त्यं औञ्वल्यम् इत्यादयो अनुभावा भवन्ति। एतैः शंगाररसोऽनु- भूयते ॥ तथाह भरतः । नयनवदनप्रसादै: स्मितमधुरवचोधृतिप्रमोदैश्च। मधुरश्रांगविकारस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः॥११ अथ हास्यरसस्य अनुभावानाह । ओष्ठविवरणं वदननासाकपोलस्पन्दनं दृष्टिव्याकोशाकुंचनं स्वेद: आस्यरागः पार्श्वग्रहणं इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति"। एतैहास्यरसोऽनुभूयते॥ तथाह भरतः ।

१ B स्वजनवधश्रवण० २ BT एभ्यो भयानकस्य रसस्य प्रादुर्भावः स्यात. ३BT भया- नको नाम संभवति. ४BT एभ्यो बीभत्सरसस्य प्रादुर्भावः स्यात्. ५BT बीभतसरसो नाम संभवति. ६BT एभ्योऽद्रुतरसस्य प्रादुर्भावो भवति. ७P मधुरांगहारः. ८BT "श्वांगविहारै. ९ P दशननासा०. १० BT स्यु :.

३-१७ ] तृतीय: परिच्छेदः।

विकृताकारैर्वाक्यैरङ्गविकारैश्च विकृतवेषैश्च। हास्यं जनयेद्यस्मात्तस्माज्जेयो रसो हास्य:।। १२ अथ करुणरसस्य अनुभावानाह। अश्रुपातः परिदेवनं मुखशोपः वैवण्ये प्रलाप: शून्यता निश्वासः स्मृतिलोपादयः अनुभावा भवन्ति। एतैः करुण- रसोऽनुभूयते ॥। तथाह भरतः । श्व सनविरुदि तर्मोहागमैश्र परिदेवितैर्विलपितैश्च१। अभिनेय: करुणरसो देह्ायासाभिघातैश्च॥१३ अथ रौद्ररसस्य अनुभावानाह । ताडनं पीडनं छेदः' प्रहारः शस्त्र्सपातः रक्तनयनता भ्रुकुटीदंतोष्ठपीडनं, गंडस्फुरणं हस्ताग्रनिष्पेषणं इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति। एतै रौद्रो रसोऽनुभूयते॥। तथाह भरतः । नानाप्रहरणसंकुलशिरस: कम्पैः कराप्रनिष्पेषैः। एभिस्त्वर्थविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः॥१४ अथ वीररसस्य अनुभावानाह । स्थैर्य धैर्य शौर्य त्यागः इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति। एतैर्वीररसोऽनुभूयते॥ तथाह भरतः ।

वाक्यैश्चाक्षेपकृतैवींररसः सम्यगभिनेयः ॥१५ अथ भयानकरसस्य अनुभावानाह। कंपितकं करचरणनयनचलनं पुलको मुखवैवर्ण्य स्वरभेद: इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति। एतैर्भयानकरसोऽनुभूयते।। तथाह भरतः। करचरणनेत्रमस्तकसर्वाङ्गेषु प्रकम्पनैश्चैव। शुष्कौष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः ॥ १६ अथ बीभत्सरसस्य अनुभावानाह । सर्वाङ्गोपसंहारः मुखनयनविकूणनं' निष्ठीवनं उद्देग: इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति। एतैर्बीभत्सरसोऽनुभूयते॥ तथाह भरत:। मुखनेत्र वि कूणन लोच नना सामुखाच्छादनेनैव। अव्यक्तपादपतनैर्षीभत्सः सम्यगभिनेयः॥१७ अथ अद्भुतरसस्य अनुभावानाह । नयनविस्तारः अनिमेषप्रेक्षणं रोमाश्रः अध्रु खेद: साधुवचनं इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति। एतैरद्धुतरसोऽनुभूयते।। तथाह भरत:। १B निःश्वसितेन च रुदितैर्महाप्रलापपरिदेवनैश्चैव. T श्वसनरुदितैर्महाप्रलापः (१) परि०. P om विलपितै०. २P करुणाख्यो, ३PBT देहाघाताभिघातैश्. ४P पाटनं. ५ After this B T add मेद :. ६ P वीररसस्याभिनयः P सर्वाप्संदारः, ८P सुख- विकूणनं. T मुखनयनविधूननं. ९ B आनननेत्र विकूणन°,

१० रसरत्नप्रदीपिका। [१-१८

स्पर्शग्रहणोल्लसनैः हाहाकारैश्च साधुवादैश्च। वेपथुगद्वद्वचनैः सेदादयैरभिनयस्तस्य॥ १८ ॥ इत्यनुभावलक्षणम् ॥ अथ साख्विकानाह। स्तंभ: स्वेदोऽथ रोमाश्चः सरभङ्गोऽथ वेपथु:। वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टी साच्विका: स्मृताः ॥१९ स्तंभो गतिनिरोधः स्यात् स्वेद: स्विन्नांगता मतः। रोमाश्चो रोमहर्षः स्यात्स्रभेदस्तु संजञितः ॥ २० गद्धदत्वं वेपथुश्च कंपनं तु विवर्णता। मुखशोभान्यथा भावस्त्वध्रु नेत्राम्बुशब्दितम्।। सर्वथा नष्टचेष्टत्वं प्रलयः कथितो बुधैः॥२१ यद्यपि एते यथासंभवं सर्वेषु रसेषु व्यभिचरन्ति तथापि व्यमिचारित्वमना- दृत्य सच्वमात्रसंभवा भवन्ति इति साच्तिका इति भिन्नतया गणिताः। तच सच्वं परगतदुःखादिभावनायां अत्यन्तानुकूलान्तःकरणत्वं मनःप्रभावः। तेन सच्वेन वृत्ता: साख्विका:।। अधुना दिग्मात्रमुदाहियते। यथा। आयातासि विमुश्च वेपथुभरं दष्टासि किं केनचित् नीलं चोलममुं विमुश्च' हरतु स्वेदं निशीथानिलः। इत्युक्त भयसन्नकण्ठमसकृद्यामीति तल्पं गता जव्पन्ती परिरभ्यते सुकृतिना स्वैर नवस्वैरिणी॥ २२ अथ वा। द्रष्टव्या दयितेति लोचनयुगं बाष्पांबुभि: प्ठावितं गन्तव्यं सहसा तदन्तिकमिति स्तम्भेन रुद्धा गतिः। प्राप्तव्य: परिरम्भसंभ्रम इति प्रौढप्रकम्पी भुजौ विभनैरन्तरितानि द्ृन्त जगति श्रेयांसि सर्वाण्यपि॥ २३ स्मरबाणलांगलागरै: कृष्टे भूय: कलेवरे क्षेत्रे। रोमाञ्चसस्यवृन्दे बीजं तन्व्याः समाग्लेषः ॥ २४ कयाचित्कामिन्या कोऽपि कामी वझ्चुलतरुमध्ये संगमार्थमाहूतस्तत्र ताम- रष्ट्रा तस्या अभिज्ञानार्थ मञ्जरीमादाय® तद्रहमार्गण गतवान्।

1 T has अंथपात from मुखशोभान्यथाभा ...... up to उदाहरणे चथा. २ After this B reads इति सात्विकतया गणिता: ३ After this B ins नाम. ४B om यथा. ५B आयाता सखि मुख. ६P चैलममुं. ७B च मुश. ८B अशोकतरुसमूमध्ये. s Bom मअरीमादाय.

४-६ ] चतुर्थः परिच्छेदः। ११

ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमअ्जरीसनाथकरं। पश्यन्त्या भवति मुहुर्मलिना नितरां मुखच्छाया॥ २५ द्रषं न क्षमते न च प्रियतमं वक्तुं न तावद्विर: भोतुं नैव विवर्तितुं प्रियतमा मुग्धा तदा केवलम्। संमूषेन्द्रियवर्गवृत्तिविधुरा क्रीडागृहे सुन्दरी भित्तौ निर्मितपुत्रिकेव मदनव्यासक्तचित्ता स्थिता॥ २६ एवमन्येऽपि साच्तिका भावा: सयमूहनीयाः॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत्प्रदीपि- कार्यां विभावानुभावसात्विकलक्षणं नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥ ३ ॥

अथ व्यभिचारिणां लक्षणमाह। रसे चैव' तथा भावे सवेच्छया नियमं विना। चरन्तः कथिताः पूर्वैर्भावास्तु व्यभिचारिणः ॥ १ अथ तेषां नामानि। निर्वेदग्लानिशंकाख्यास्तथासूयामदश्रमाः । आलस्यं च तथा दैन्यं चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः ॥ २ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापसमार एव च॥ ३

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च । त्रासश्चैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिण: ।। ४ एतेषां क्रमेण लक्षणान्याह। तत्वज्ञानापदीर्षादेनिर्वेद: स्वावमाननम्। तत्र तथ्वज्ञानजन्यनिर्वेदो यथा। प्राप्ता: श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम्। सुप्रीणिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥५ तत्रापअ्ञनितो" यथा। राशो विपद्वन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गसेवा। आस्वाद्यतेऽस्याः खलु निष्फलाया: फलं ममतच्चिरजीवितायाः॥६ १ P न वा तद्विरः. २P रसेष्वेव. ३ B सर्वे भावास्तु. ४P चैव दैन्यं च. ५.P सुप्िः. ६ B प्रबोधो. ७P ज्ञानापदीर्ष्याभिः. ८B सापमानिता. ९B संप्रीणिता :. १० P विपज्नितो.

१२ रसरत्नप्रदीपिका।

ईष्याजनितो यथा। न्यककारो हायमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावण:। धिग्धिक शक्रजितं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा स्वर्गभ्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छनैः किमेभिर्भुजैः॥७ अथ ग्लानेर्लक्षणमाह।

यथा। लुलितनयनतारा: क्षामवक्त्रेन्दुबिम्बा रजनय इव निद्राकान्तनीलोत्पलाक्ष्यः । तिमिरमिव दधाना: स्रंसिन: केशपाशा- नवनिपतिगृहेभ्यो यान्त्यमूर्वारवध्वः।८ अथ शंकालक्षणमाह। अनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रौर्यात्खदुर्नयात्। परक्रौयोद्यथा। दूराइवीयान्धरण्रीधराभं यस्ताटकेय तृणवज्जघान। हंता सुबाहोरपि ताटकारि: स राजपुत्रो हदि बाधते माम्॥ ९ खदुर्नयाद्यथा। रत्नावल्यां सागरिकां प्रति राजा चिन्तयति। हिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोरईष्ाऽडलापं कलयति कथामात्मविषयाम्। सखीषु समरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरा॥ १० असूयालक्षणमाह। परोत्कर्षाक्षमासूया गर्वदौर्जन्यमन्युजा। तत्र गर्वजा यथा। रावणस्य दूतो वदति। अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्ति: प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन्दाशरथिर्विरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विस्नंसनं चात्मनः

दौर्जन्यजा यथा। स्त्रीरतं च जगत्पतिर्दशमुखो देव: कथं मृष्यते॥ ११

यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतस्व तदर्जने न हि परयशो निन्दाव्याजैरलं परिमार्जितुम्।

१ B °याससंक्षुद्धि°. २ P राजर्षिः ज्ञापयति. ३ B गर्वाद्.

8-१७] चतुर्थः परिच्छेदः । १३

विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो दिनकरकरान्पाणिच्छत्रैर्तुदन् श्रममेष्यसि। १२ मन्युजा यथा। अव्वानेन पराखुखीं परिभवादाम्लिष्य मां दुःखितां किं लब्धं शठ दुर्नयेन नयता सौभाग्यमेतां दशाम्। पश्यैतइयितारतिव्यतिक रोन्मृष्टांगरागारुणं वक्षस्ते मलतैलपंकशबलैर्वेणीपदैरङ्वितम्॥१३ अथ मद्स्य लक्षणमाह। हर्षोत्कर्पान्मदः पानात्स्खलदंगवचोगतिः । यथा। हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दशि विकारविशेषाः। चक्रिरे भृशमृजोरपि वध्वा: कामिनेव तरुणेन मदेन ॥ १४ अथ श्रमस्य लक्षणमाह। श्रम: खेदोऽध्यगत्यादिर्जनितः श्रथदेहवान्'। यथा। अलसल लित मुग्धान्यध्वसंपातखेदा- दशिथिलपरिरम्मर्दत्तसंवाहनानि। परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यंगकानि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता॥ १५ अथालस्यस्य लक्षणमाह। आलस्यं नाम गर्भादयेर्जैहयं स्तंभासनादिमत्'। यथा। चलति कथंचित्पृष्ता यच्छति वचनं कथंचिदालीनां। आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सुतनुः ॥१६ अथ दैन्यस्य लक्षणमाह। दौर्गत्यादेरनौजसयं दैन्यं कार्ष्ण्यामृजादिमत् । यथा। वृद्धोऽन्धः पतिरेष मंचकगतः स्थूणवशेष गृह कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी पुत्रस्य वार्तापि नो। यक्षात्संचिततैल बिन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दष्ट्रा गर्भभरालसां सुतवधूं श्वश्रूश्चिरं रोदिति॥ १७ अथ चिन्ताया लक्षणमाह। ध्यानं चिन्तेहितानाप्ते: शून्यताश्वासतापकृत्। १ B अनेयादि°. २ P क्षामदेह°. ३ B जुंभासना°.

१४ रसरत्नप्रदीपिका। [8-36

यथा।

कुर्वन्त्या हरहासहारिहृदये हारावलीभूषणस्। बाले बालमृणालनालवलयालंकारकान्ते करे विन्यस्याननमायताक्षि सुकती कोऽयं त्वया स्मर्यते॥ १८ अथ मोहस्य लक्षणमाह। मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेग/नुचिन्तनैः। तत्र भयाद्यथा।

उत्थाय शयनाद्वेगात्केराल्िष्टकुचद्वया॥ १९ दुःखादथा। तीव्राभिषंगप्रभवेन वृत्ति मोहेन संस्तंभयतेन्द्रियाणाम्। अज्ञानभर्तव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥ २० आवेगाद्यथा। विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमादो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः। तव स्पर्श स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकार: कोऽप्यंतर्जडयति च तापं च कुरुते ॥ २१ यथा वा। धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेपु। नीविं प्रति प्रणिहिते च करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिदपि समरामि॥ २२ अनुचिन्तनाद्यथा। स्थाणुमालिङ्गति सवप्ने पतिवुद्या नितंबिनी। पश्यन्ती तन्मय सर्वमनुध्यानपरायणा॥२३ अथ स्मृतेर्लक्षणमाह। सदृशज्ञानचिन्तादेः सँस्कारात्स्मृतिरत्र च । तत्र सदशज्ञानाद्यथा। मैनाक: क्रिमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनाद्ीतो महेन्द्रादपि। तार्क्ष्यः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावणं आ ज्ञातं स जटायुरेव जरसा किष्टो वर्ध वाळछति॥ २४ संस्कारादथा। १ P प्रातर्द्धाटा २ B शयनात्काचित्क ३P अथापि च. ४B गमने. ५B प्रत्येति.

४-३०] चतुर्थः परिच्छेदः। १५

स्मर्यते सं हि वामोरु यश्च्युतो हृदयाद्वहिः। मश्चिप्तभित्ती सततं शालभंजीव राजसे॥ २५ चिन्ताया यथा। निरानन्द: कौन्दे मधुनि विधुरो बालबकुले रसाले सालम्बो लवमपि लवंगे न रमते। प्रियंगी नासंगं रचयति न चूतेऽपि रमते स्मरन्लक्ष्मीलीलाकमलमधुपानं मधुकरः॥ २६ अथ धृतेर्लक्षणमाह।

ज्ञानाधथा। वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सममपि परितोषे निर्विशेषो विशेषः। स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुषे कोरऽर्थवान्को दरिद्रः ॥ २७ शक्तितो यथा। रत्नावल्यां राजा। राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सम्यक्पालनलालिता: प्रशमिताशेपोपसर्गाः प्रजाः। प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाम्ना धृतिं काम: काममुपैत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ॥ २८ अथ ब्रीडाया लक्षणमाह। दुराचारादिभिर्व्रीडा धाष्याभावः समीरितः । यथा। तीक्ष्णाक्षिप्तशराग्रभिन्नहृदयस्यासृग्भरं मुश्चतो निन्दाकर्कशवर्णमुच्चकरणं श्रुत्वा वचो वालिन:। वरीडानम्रशिरोधरः श्थभुजो व्यासक्तचापांचलः सद्ः संकुचिताननोऽवतु सदा रामाभिधः श्रीपतिः॥ २९ आदिशब्दात्सुरतेरपि। पटालसे पत्या नमयति मुखं जातविनया हठाक्षेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि च भृशम्"। न शक्नोत्याख्यातुं स्मितमुखसखीदत्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिभोगे" नववधूः ॥ ३० अथ चपलताया लक्षणमाह। रागमात्सर्यविद्वेषैश्चापलं त्वनवस्थितिः । १ P भवती. २ P राजते. ३PB कुरुते. ४B गात्राणि विधुता (निभृतं?). ५ B प्रथमपरिहासे.

१६ रसरत्नप्रदीपिका । [४-३१

तत्र रागाद्यथा। अन्यासु तावदृतिमर्दसहासु भृंग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु। मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि कि नवमल्िकायाः ॥ ३१ मार्सर्याद्यथा।

अहमहमिकया पतन्तु कोपात्सममधुनैव किमत्र मन्मुखानि॥ ३२ द्वेषाद्यथा। मालतीमाधवे माधवेन' हते अघोरघंटे कपालकुंडला वदति। शान्तिः कुतस्तस्य भुजंगशत्रोर्यस्मिन्नमुक्तानुशया भुजंगी।

अथ हर्षस्य लक्षणमाह। प्राशस्त्यमुत्सवादिभ्यो हर्पोश्रुस्वेदगद्गदैः। प्रियागमनपुत्रजननोत्सवादिविभावैश्वेतःप्रसादो हर्षः । तत्र च अभ्रुसेद- गह्गदादयोऽनुभावाः। यथा। आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लक्यतां गेहिन्या परितोषबाष्पकलिलामासज्य® दष्टि मुखे। दत्वा पीलुशमीकरीरकवलान्सनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराग्रलगं रजः॥३४ अथावेगस्य लक्षणमाह आवेगः संभ्रमः प्रोक्तो विद्रवादिसमुद्भवः । यथा। आगच्छागच्छ सजं' कुरु वरतुरगं संिधेहि द्रुतं मे खङ्ग: क्कासौ कृपाणीमुपनय धनुषा किं किमङ्गप्रविष्टम्। संरभोन्निद्वितानां क्षितिभृति गह्नोऽन्योन्यमेवं प्रतीच्छन् वाद:' स्वप्नाभिद्ृष्टे त्वयि चकितहशां विद्विषामाविरासीत्॥ ३५ अथ जडताया लक्षणमाह। अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः। तत्रेष्टदर्शनाद्यथा। एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति। सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत्प्रमुखवर्तिनि प्रिये॥ ३६ B om from माधवेन up to वदति. २ P र्विषाज्ारगुरु°. ३B om from प्रियागमन up to योऽनुभावाः४B पुरःस्थल, ५PB बाष्पकलितामासाय. PB दरात्खरमृष्टं, PB शस्ररं, ८PB नाद: (?). ९ PB सप्तालिदष्टे.

४-४१ ] चतुर्थः परिच्छेद:। १७ अनिष्टदर्शनाद्यथा। मालतीमाधवे कपालकुंडलया हृतायां मालत्यां मकरन्दः। न यत्र प्रत्याशामनुवसति' नो वा रहयति प्रतिक्षुप्तं चेतः प्रविशति च मोहान्धतमसम्। अकिंचित्कुर्वाणा: पशव इव तस्यां वयमहो विधातुर्व्यापाराद्विपदि परिवर्तामह इमे ॥ ३७ अथ गर्वस्य लक्षणमाह। गर्वोऽभिजनलावण्यबलैश्वर्यादिभिर्मदः। तत्र कुलादथा। गौडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा तत्रापि राढापुरी भूरिश्रेष्ठिकनाम धाम परमं तत्रोत्तमो नः पिता। तत्पुत्राश्च महाकुला न विदिता: कस्यात्र तेषामपि प्रज्ञाशीलविवेक धैर्यविनयाचारैरहं चोत्तमः ॥ ३८ लावण्याद्यथा। लावण्य निर्जित समस्तवधूसमूह-

सख्य: किल प्रणयलोलकटाक्षजालै- श्रेतोभुवः प्रचुरराज्यमुरीकरोमि॥ ३९ बलाद्यथा1 उदारराघवे सीता दीयतामिति मंदोदरीवचनमनुमोदमानं सारणं मंत्रिणं प्रति रावणः। सारण सारण त्वयाप्यहं विस्मृतः । विलोलचरणस्खलन्मुखर शंखलानूपुरा: कराहतपयोधरोच्छलदसृग्वमत्कुंकुमाः । हठग्रहविलंबिताकुलकुचांतलीलांशुकाः कृताभिनवमंडन।१ न विधृताः"सुराणां स्त्रियः ॥४० ऐश्वर्याद्यथा। मेरौ सन्ति कियन्ति हेमशकलान्युच्चैः पयोधौ पुन- र्माणिक्यानि च मौक्तिकानि विपुलाकाराणि रम्याणि च। यक्षाणामधिपस्य वेश्मनि सखे द्रव्यं कियद्वर्तते सर्व तुच्छतरं भवत्यनुदिनं मन्मंदिरं पश्यतः ॥४१

१B °मनुपतति. २ PB भिर्मतः ३B नगरं. ४ P प्रकटराज्य०. ५P om बलायथा. ६P reads लावण्यादथा उदारराघवे; P ins the stanza लावण्यनिर्जित etc after the stanza विलोलचरण etc. Bom मन्नत्रिणं. ८B चरणोल्सन्मुखर ९ P०नीलांशुकाः. १० B धृताभिनव. ११ P नवधृताः (!).

१८ रसरत्नप्रदीपिका। [४-४२

अथ विषादस्य लक्षणमाह। प्रारब्धकार्यासिद्ध्यादेर्विषादः सच्वसंक्षयः।

यथा। न भिक्षा दुर्भिक्षे पतति दुरवस्था: कथमृणं लभन्ते कर्माणि द्विजपरिवृढान्कारयति कः। अदत्त्वापि ग्रासं दिनपतिरसावस्तमयते क याम: किं कुर्मो गृहिणि गहनो जीवनविधि:॥४३ अथौत्सुक्यस्य लक्षणमाह। औत्सुक्यं वांछितार्थस्य लाभे कालासहिष्णुता। यथा रत्नावल्यां सागरिकासमागमोत्सुको राजा। तीव्रः स्मरसंतापो न तथादी बाधते यथा प्राप्ते। तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजलागमो दिवसः ॥४४ अथ निद्राया लक्षणमाह। मनःसंमीलनं निद्रा चिन्तालस्यश्रमादिभिः। यथा। निद्रानिमीलितदशो मदमन्थराणि नाप्यर्थवन्ति® न च यानि निरर्थकानि। अद्यापि मे मृगदृशो मधुराणि तस्या: तान्यक्षराणि® हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥४५ अथापस्मारलक्षणमाह। आवेशो ग्रहदोपाद्यैरपस्मारो यथाविधि। यथा।

फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशंके ॥ ४६ अथ सुप्स्य लक्षणमाह। सुपं निद्रोद्वं तच्च श्वासोच्छ्ासक्रियापरम् । यथा। अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य कल्ये। कथमपि परिवृत्ता निद्रयांधा किल स्त्री भुकुलितनयनैवा्िप्यति प्राणनाथम्॥ ४७

१ B om from प्रारब्ध up to पणादिकृत्. २P परिदृढान्का° ३B कविनो (?). ४ P समागमे उत्सुकः. ५B यथासन्नः. ६PBलस्यक्रमादिभिः, ७P तात्पर्यवन्ति. B मधुराक्षराणि. ९ B न्यस्ाक्षराणि. १० P तत्र,

४-५२ ] चतुर्थः परिच्छेदः। १९

अथ विबोधलक्षणमाह। विबोध: परिणामादेस्तत्र जुम्भाक्षिमर्दने। स्वमान्तेनिद्राच्छेदाभ्यामाहारपरिणामतः । शब्दस्पर्शादिकैश्धान्यैः स्मृतेर्वा जाग्रति स्थितैः ॥ ४८ यथा। चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रवुद्धाः। अपरिचलितगात्रा: कुर्वते न प्रियाण- मशिथिलभुजचक्रा श्ेषभेदं तरुण्य: । ४९ अथामर्षस्य लक्षणमाह। अधिक्षेपापमानादेरैमर्पोऽभिनिविष्टता। अधिक्षेपाद्यथा*। अयं पापो यावन्न निधनमुपेयादरिशरैः परित्यक्तं तावत्प्रियमपि मयास्त्रं रणमुखे। बलानां नाशेऽस्मिन्परिकुपितभीमार्जुनभये समुत्पन्ने राजन्प्रियसखबलं वेतिसि समरे॥ ५० वेणीसंवरणनाटके* कर्णकलहावसरे दुर्योधनं प्रति अश्वत्थामा कथयति अयं पापेति। अपमानाद्यथा। युष्मच्छासनलंघनांभसि मया मझनेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि। कोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नद्कं दिवसं ममापि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ॥५१ अथावहित्थाया लक्षणमाह। लज्ाद्यैर्विक्रिया गुप्तावव हित्थेत्यविक्रिया। यथा। पवंवादिनि देवर्षो पार्श्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती॥ ५२ यथा वा रत्नावल्यां सागरिका सुसंगतां प्रियसखीं दृष्ट्रालिखितराजरूपं चित्रफलकमाच्छाद्यारकारसंवृतिं कृतवती॥

१ B तत्र जृम्भान्गमर्दनम्. २ B om from सवप्नान्त up to स्थितैः. ३ B०क्षेपा- वमाना. ४ B om अधिक्षेपाद्. ५ B om from वेणीसंवरण up to अपमानादयथा and reads only यथा वा. ६ After this P ins पद्येन (?). ७ P om प्रियसरखी.

२० रसरत्नप्रदीपिका। [४-५३

अथोग्रताया लक्षणमाह।

यथा कृतधनुर्भङ्गं रामं परशुरामो वदति। उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोषा- दुद्दामस्यैकविंशत्यवधि विशसतः सर्वतो राजवंश्यान्। पित्र्यं तद्रक्तपूर्णहदसवनमहानन्दमन्दायमान- क्रोधायेः कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः॥५३ विरुद्वचनादथा। एतैस्त्वं परुषाक्षरश्च वचनैदौमुख्यमापादय- न्रुद्वेगं जनयञ्जनस्य नितरां प्राप्तोऽसि मत्संनिधिम्। तीव्राघातचपेट दारितमुखं सम्यङ् महीमण्डले

चौर्याद्यथा। मूच्छाविश्वथकायकांडविकलं त्वां पातयिष्यास्यहम्॥५४

अरे सीताचोर त्रिदशवनितानामपहतेः सगव प्रागल्भ्यं® जहिहि खलु सौमित्रिपुरतः। देतैर्न्दद्धि:' कव लित दिगन्तैर्मम शर- रिदानीं ज्ञातव्यं प्रचुरतरपापस्य च फलम्॥ ५५ अथ मतेर्लक्षणमाह। भ्रान्तिच्छेदोपदेशेन शास्त्रादेस्तत्वधीर्मतिः । यथा किरातार्जुनीये। सहसा विदधीत न क्रियामविवेक: परमापदां पदम्। वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलु्धाः स्वयमेव संपद: ॥५६ अथ व्याधेलेक्षणमाह। व्याधयः सन्निपाताद्यास्तेषामन्यत्र विस्तरः। यथा। अच्छिन्नं नयनाम्बु बन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुभ्योऽर्पिता दत्तं दैन्यमशेषतः परिजने ताप: सखीप्वाहितः। अद्य श्वः परिनिर्वृति व्रजति सा श्वासैः"परं खिद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्तं तया॥५७ यथा वा। पाण्डुक्षाम वदन" हृदयं सरसं तवालसं'च वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः । ५८ १ P सगर्भ(र्व) प्रागल्भ्यं. २ P निर्यद्धिः. ३ P प्रचुरकृतपापस्य. ४ P om किरातार्जुनीये. ५P सोच्छ्ासै :. ६P अथ. ७P om वदनं. ८P तथालसं.

४-६१ ] चतुर्थः परिच्छेदः। २१

अथोन्मादस्य लक्षणमाह। अप्रेक्ष्यकारितोन्मादः' सन्निपातग्रहादिभिः। यथा विक्रमोर्वश्यां पुरूरवा मेघं विलोक्य सक्ोधम्। अरे रे रक्षस्तिष्ठ तिष्ठ। क मे प्रियतमामादाय गच्छसि। (पुनर्विचार्य आह') नवजलधरः सन्नद्धोडयं न हप्तनिशाचर:१ सुरधनुरिदं दूराकषं न नाम शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारों न वाणपरम्परा कनकनिकपस्रिग्धा विद्युत्पिया न ममोर्वशी॥५९ अथ मरणं सुप्रसिद्धमिति लक्षणं नोच्यते उदाहरणमात्रम्ँ। यथा। पश्यन्तु भवन्तस्ताटकाम्। हन्मर्मभेदिपतदुत्कटकंकपत्र- संवेगतत्क्षणकृतस्फुटदंगभंगा। नासाकुटीरकुहरद्वयतुल्यनिर्य- डुद्ुद्वुदध्वनदसृकप्रसरा मृतैव ॥ ६० एतत्तु शङ्गारे न वक्तव्यम्। यत्र पुनर्जीवनसंभावना तत्र शंगारेऽपि वक्त- व्यम्"। यथा कादंबया पुण्डरीकस्य मरणम्'। यदि शंगारेऽपि' वक्तव्यं तदा मरणव्यवसायमात्रमभिप्रायं वर्णयेत्1। यथा रत्नावल्यां सागरिकाया उद्धन्धन- व्यवसाय" एव वर्णितः ॥ यथा वा। संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणममुं त्वन्मार्गवातायनं वारंवारमुपेत्य निःकृपतया निःश्वस्य किंचिच्चिरम्। संप्रत्येव निवेद केलिकुररीं" सास्रं सखीभ्यः शिशो र्माधव्याः सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः ॥ ६१ अवधिदिवसान्ते समागतस्य" नायकस्य पुरतो नायिकासखीजनवचन- मेतत्"॥ अथ त्रासस्य लक्षणमाह। त्रासस्तु कथितश्चित्ते क्षोभो घोरखवनादिभिः।

१ B अप्रेक्षिकारि°. २ B om आह. ३B दुष°, ४B च दुर्धारासारो. ५B उदाहरणं. T उदाहरणे. ६ T जीवनसंभावेन, ७ After this P acds यत्र जीवनमस्ति तन्मरणं शृंगारेऽपि वक्तव्यम्. ८1' पुण्डरीकमरणम्. ९B T यदि वा शृंगारे. १० B वर्जनीयम् (?). T वर्णनीयम् (?). ११ P बुद्धं (!) निधनव्यवसायः १२P अथ. १३T तन्मार्ग°, १४P ०कुररी :. १५ B दिवससमागतस्य, १६ B नायिकावचन. T' नाथपुरतो नायिकासखी वचनं .

२२ रसरत्नप्रदीपिका। [४-६२

यथा कविकंकणस्य। आकर्ण्य गर्जितं घोरं जलदानां समागमे। बाला विधूतलजेव सत्रासं न्लिष्यति प्रियम्॥ ६२ अथ वितर्कस्य लक्षणमाह। तर्को विचार: संदेहाद्2 भ्रशिरश्वालनादिभिः। यथा। किं लोभेन विलंितः स भरतस्तनैतदेवं कृतं सद्ः स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा। मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्योऽनुजोऽसौ गुरु: माता तातकलत्रमित्यनुचितं शंके विधात्रा कृतम् ॥ ६३ अथैतेपां सात्त्विकानां च' व्यभिचारमाह। आलस्यौग्र्यजुगुप्साश्च वर्ज्याः संभोगनामनिः। शृंगारे विप्रलम्भे च निर्वेदो ग्लानिरेव च ॥ ६४ शंका श्रमस्तथौत्सुक्यं निद्रा सवस्तथैव च। सुपं विबोधो व्याधिश्च उन्मादो मरणं तथा ॥ ६५ अपस्मारस्तथा जाड्यमसूया व्यभिचारिणः । अवहित्थ" तथालस्यं निद्रा सवननं प्रबोधनम् ॥ ६६ असूया च ततस्तंद्रा हास्ये स्युर्व्यभिचारिणः । औत्सुक्यं च तथा ग्लानिर्मोहनिर्वेददीनता"। जडता च विपादश्च श्रमस्तैस्मान्ध्यं परम् ॥ ६७ अपस्मारस्तथोन्मादो व्याध्यालसे स्मृतिस्तथा। वेपथुः स्तंभवैवण्ये" स्वरभेदोऽथु तत्परम् ॥ ६८ करुणे" कथिताः सद्भिः रसे" तु व्यभिचारिणः । उत्साह: स्मृतिरावेगः सेदामपों च चापलम् ॥ ६९ उग्रत्वं वेपधुश्चैव रोमाञ्चः स्वरभिन्नता। रौद्रे रसे तु कथिता' विद्वन्भिरव्यभिचारिणः ॥ ७०

१ P जलागमे. २ P धियाम् (?). ३B संदेहो. ४ T चिन्सकं. ५P om च. T reads सातत्विके (for सातत्विकानां). ६P भोगना. ७BT श्रममथौत्सुक्यं. ८BT सप्नमथैव. ९P सुप्तिः. १० B अपस्मारमथो. ११B T om from अवहित्थं up to हास्ये स्युव्येभिचारिण :. १२ P मोहो निर्वेददीनता (?). १३ P भम: T कृम :. १४ P वैवर्ण्य. १५BT करुणाः (?). १६ P एते. १७T om from उत्साह: up to व्यभिचारिण :. १८ P गणिता :.

8-06] चतुर्थः परिच्छेदः। २३

धृतिर्मतिश्र गर्वश्र आवेगश्च स्मृतिस्तथा। अमर्षोग्ये' च रोमाश्चो वीरे स्युः व्यभिचारिणः। ७१ स्तंभ: सवेदो गद्रदत्वं रोमांचो वेपथुस्तथा। स्वरभेदोऽथ वैवर्ण्य शंका मोहस्तु दीनता॥ ७२ आवेगश्रैव चापल्यं त्रासोऽपस्मार एव च। मरणं मूर्च्छनं चैव भये स्युर्व्यभिचारिणः ॥ ७३ अपस्मारो मतिर्व्याधिर्मोहावेगौ विवर्णता। कथिता रसभावज्ञैः वीभत्से व्यभिचारिणः ।। ७४ स्तंभः सेदो गद्दत्वमथुरोमाश्चविभ्रमाः१। आवेगो जडता प्रोक्तास्त्वद्ुते व्यभिचारिण: ।७५ शेषास्त्वन्येऽपि सर्वेपुँ चरन्ते व्यभिचारिणः । ऊहनीया: प्रयत्ेन नाट्यशास्त्रविशारदेः । ७६ त्रयख्त्रिंशद्" व्यभिचारिणश्चाष्टी साच्चिका इत्येकचत्वारिंशद्दावा" गणिताः। एषां च व्यभिचारिणामन्येपां" व्यभिचारो दृश्यते । तर्हि" ते तावत्कुतो निष्पनाः कानि नामानीत्याशंक्याह। स्थायिनो च भयोत्साहो व्यभिचारे प्रकीतितौं"। मोहान्मूच्छा तथालस्यात् तन्द्रा च कथिता स्फुटम्॥ ७७ आषेगात्संभ्रमः प्रोक्त: सुप्तात्सवप्नस्तथव च। स्वरभेदादद्वदन्वं ज्ञेयं नाट्यविचक्षणः।। ७८ आलस्यतन्द्रयोर्लेक्षणं पृथग्विविच्यते"। आलस्ये ज्ञानसंबंधोऽस्ति"। तन्द्रा- यामत्यल्पत्वेन" ज्ञानसंबन्धः । अत एव आलस्यभेदस्तन्द्रा। इष्टानिष्टदर्शनाद। झटिति व्याकुलत्वं संभ्रमः । स च आवेगस्य भेदः । निद्रासुप्तयोर्मध्ये स्वनः । निद्राया अधिक: सुप्तादूनः । सुप्तस्य भेद: स्वन्नः । साच्विकानां मध्ये खवरभेद: अस्ति। तत्र"सवरस्य लोपः। सवरभेदसय भेदो गद्गदता। अस्यां" अव्यक्तवर्णत्वं भवति। इति व्यभिचारिणां व्यभिचारिणः ।। इति श्रीमन्महाराजाधिरा जश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविर चितायां रसरलप्रदीपिकायां व्यभिचारिणां चतुर्थः परिच्छेदः ॥ ४ ॥

१ B om from अमष्यी up to व्यभिचारिणः. २ Tread अमनौम्यं सरोनीचं (?). P अमर्षोक्यं सरोमासं. ३B om from सतंभ: up to वेपशुस्तथा, ४P मूर्च्छितं. ५B मृति०. T' महा ६BT संभ्रमाः. ७BT सर्वत्र. ८P चरन्तो. ९ B विचक्षणैः १० P द्वित्रिशद् (?). ११ BTp इत्येवं चलारिंशद्धावा. १२P एषां व्यभिचारेप्य .... B T p व्यमिचारिण्यन्येषां, १३ P om तर्हि. १४BT p व्यभिचारि (८) च कीर्तिता. १५P पृथग्विरच्यते. १६ BT' [ ज्ञानप्रबोधोऽस्ति. १७ P निद्रायामल्पलेन, १८ BT दर्शनताद. १९ P om from तत्र up to लोप :. २० BT p om from अस्यां up to व्यभिचारिणः,

२४ रसरत्नप्रदीपिका। [५१

अथ रसानां लक्षणमाह। विभावैरनुभावैश्च सान्विकैर्व्यभिचारिभिः । आनीयमान: स्वादुत्वं स्थायीभावो रसः स्मृतः ॥१ एतैर्मिलितैः स्थायीभावः साद्यतां' चर्व्यमाणरूपतामानीयते। कुत्रचि- द्विभावानुभावाभ्यामेव । कुत्रचिद्विभावेन । कुत्रचिदनुभावेन वा। कुत्रचिद् व्यभिचारिणा वा साच्विकेन वा । एवमेकेन द्वाभ्यां बहुभिर्वेत्यर्थः । अयमस्या- भिप्रायः" । विभावादिभिर्मिलितैरेव रसः' समुत्पद्यते । परन्तु यत्र येन रसः समुत्पद्यते तत्र तस्य मुख्यत्वम् । अन्ये गम्या भवन्ति ॥ ते कियन्त इत्यत आह। शुङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानक-"। बीभत्साद्धुतसंज्ञाश्चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥२ अथ रसानां क्रमेण लक्षणमाह। तत्र रसप्रधानतया प्रथमं तावत्" शंगार- रसस्य लक्षणमाह। रम्यदेशकलाकालवेषभोगादिसेवनैः"। प्रमोदात्मा रतिः सेव यृनोरन्योन्यरक्तयोः"। प्रकृष्यमाणा" शङ्गारो रसो नाम हि जायते ॥ ३ अन्योन्यरक्तयोरिति"। यत्र अन्योन्यं अनुरागः तत्रैव रसः । केवलं पुंसः केवलं वा स्तिरियः" अनुरागे रसाभास एव । यूनोरिति" नान्ययोः। एतेन मित्रभ्रातृबन्धुसुहृद्गुरुमुनिदेवतादिषु रतिरेव । अस्य शृङ्गाररैंसस्य द्वौ भेदौ भवतः"। संभोगो" विप्रलम्भश्च इति। तत्र संभोगस्य" लक्षणमाह। अनुकूलौ निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ। दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोग इति स्मृतः ।। ४ १P आस्वाद्यतां. २ B मानीयमान :. T pमानीयतां. ; P p om वा. ४ T अथ रसस्याभि (4). ५P om रसः. ६ P om from परन्तु up to मुख्यत्वम्; and reads तत्र रसमुख्यलम् (?). ७ All mss read वीरभयानकाः (८). ८P नाट्येष्वेते (for अष्टो नाट्ये). ९ P प्रतिपाद्ते (for आह). १० P om रसप्रधानतया. ११P om तावत्. १२ P रम्ये देश कलाकालवेषभोगादिसंवने:, १३ P प्रमोदात्मरतिः. B प्रमोदात्मा रस: (?). p T प्रसादात्मरतिः. १४ BT pन्योन्यसक्तयो :. १५PBT माणः. P प्रत्यक्षमाण: (?). १६BTय सक्तयो' १७B T p श्रिया (१). १८ BTp अनुरागो. १९ P om from यूनोरिति up to रतिरेव. २० P अथ. २१P शृंगारस्य. २२ BT pom भवतः. २३ B संयोगो. २४ B T p om इति. २५B संयोगस्य. २६ B p निषेवेतां.

4-९] पञ्म: परिच्छेदः । २५ अस्यापि बहवो भेदा भवन्ति। अन्योन्यावलोकनम्। अन्योन्यसंभाषणम् । अन्योन्यस्पर्शनम् । अन्योन्योपालंभादिभिः । तत्रापि विभावजोऽनुभावजो व्यभिचारिजः साच्विकजश्चेति । तत्रापि नायकनायिकयोरुत्तममध्यमाधम- मेदेन"। तत्रापि अवस्थाभेदेन । वाला" युवती ग्रौढा वृद्धा । तत्रापि कामावस्था- भेदेन। तत्रापि अष्टनायिकाभेदेन। यथासंभवं बहवो भेदा भवन्ति। दिङ्- मात्रमुदाहियते।। तत्र स्थानविभावजो यथा। यः कौमारहरः स एव हि वरः ता एव चैत्रक्षपाः ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्वानिलाः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कंठते॥५ तत्र कालविभावजो यथा। त्यजत मानमलं वत विग्रहैर्न पुनरेति गतं चतुरं वयः । परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः ॥ ६ तत्र कलाविभावजो® यथा। अङ्गैरन्तर्निहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः पादन्यासो लयमनुगतस्तन्मयत्वं रसेपु। शाखायोनिर्म दुरभिनयस्तद्विकल्पानुवृत्तौ भावो भावं" नुदति विषयाद्रागबन्धः स एव ॥ ७ मालविकाग्निमित्रनवनाटके" नर्तकीवर्णनमेतेन।। अनुभावजो यथा। चेलांचलं न्यस्य कुचांचले "मामालोकयन्ती नयनांचलेन। इतो गता वा क्व गता न जाने गेहं गता वा हृदयं गता वा । ८ अथ वा इदं उदाहरणम्2।

एतैरेव तवाद्यथ९ सुन्दरि करक्रोडे जगद्वर्तते। अन्तःपांसुल हेम केत किदलंद्रोणी दुरापश्रियो दोर्मूलस्य निवेदनादिह पुनः क्रूरे किमाकांक्षसि॥ ९

१ P अन्योन्यं उपा०. २P व्यभिचारी सात्त्विकश्च. ३PB नायकयोरुत्तम°. ४P धमयोः प्रकृतिमेदेन. ५ P om from बाला up to बृद्धा. ६P स्थानभावजो. ७॥ विधेराखारोधसि. e p om from तत्र up to वधूजनः. ९ Mss read कालविभावजो (for कला०). १० BT शान्तो योनि. ११BT भावान्. RBT p om from मालविका up to मेतेन. १३ l कुचांचलेन (?) T' कुचस्थले मा°. १४BT p read यथा वा. १५P रनाकृष्टस्मित. १६ l तथाद. १७ T p० केतक° रस० प्र० ४

२६ रसरत्नप्रदीपिका। [५-१०

व्यभिचारिभेदाद्यथा रतनावल्याम्। औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्बन्धुवंधूजनस्य वचनैरनीताभिमुख्यं पुनः। दष्टाग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसता ्िष्टा शिवायास्तु वः ॥१० अन्योन्यावलोकनं यथा। स्मेरास्यां' स्मरफुल्लगण्डफलकामौत्सुक्यमातन्वती नीलेन्दीवर दामदृष्टिसुभगां रम्ये वसन्तोत्सवे। स्विद्यत्पाणिसरोरुहां सपुलकस्तंभाभिभूतां पुरो दष्टा हन्त मनो मनोभवशतैराक्रान्तमासीन्मम ॥११ अन्योन्याक्षेषो यथा। गाढालिङ्गनवामनी कृतकुच प्रोद्भूतरोमोद्रमा सान्द्रस्नेहर साति रेक विगलच्छ्रीमंन्नितम्बारबरा। मामा मानद मामिमामलमिति क्षामाक्षरोलापिनी सुप्ता किं नु मृता नु कि" मनसि मे लीना विलीना नु किम्॥ १२ तत्र सुरतान्तो यथा। शान्ते मन्मथसंगरे रणभृतां सत्कारमातन्वती वासोदाजघनस्य पीनकुचयोर्हारं श्रुतेर्मण्डनम्। बिम्बोष्ठस्य च वीटिकां सुनयना पाण्यो रणत्कंकणे पृष्ठालंबिनि केश्पीशनिचये युक्तो हि बन्धक्रमः"५॥१३ .

तत्र मानग्रहो यथा। इंदीवरेण नयनं मुखमंबुजेन कुन्देन दन्तमधरं नंवपल्लवेन। अङ्गानि चम्पकदलैश्च विधाय१ वेधाः कान्ते कथं रचितवानुपलेन चेतः ॥ १४ तत्र मानपरित्यागो यथा। सुतनु जहिहि"मौनं' पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोऽभूत्। इति निगदति नाथे तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनल्पं मुक्तमुक्तं न किंचित्॥१५ १ P व्यभिचारिभेदो यथा. B व्यभिचारिजमेदाद्यथा. २P यातैर्बन्धु. ३ P सहिता (?) ४ P स्मेराभ्यां (?) ५P मालम्बतीं. ६P सपुलकां स्तंभा. BTpेष द्यथा. ८P विलसच्छी. ९PT p मातिमामल०. १० B लिखिता (for नु मृता). ११ T p स्थिता (for नु किं). १२ T'p सुखान्तो. १३ T रणत्कंकणं. १४ T० लंबित- केश°. १५P बन्धः कृतः. १६ ॥ प्रविधाय. Bस विधाय. १७ BT p मानत्यागो. १८ P विजहि. १९ pT कोपं.

५-२१ ] पञ्चम: परिच्छेदः । २७

तत्रोपालम्भभाषणं यथा। पुरासीदस्माकं प्रथममविभक्ता' तनुरियं ततोऽसि त्वं प्रेयानहमपि हताशा प्रियतमा। इदानीं नाथस्त्वं वयमपि कलत्रं किमपरं हतानां प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ॥ १६ तत्राधमस्त्रीकोपो यथा। सालक्तकेन नवपल्लवकोमलेन पादेन नूपुरवता मदनालसेन। यस्ताड्यते दयितया प्रणयापराधे सोऽङ्गीकृतो भगवता मकरध्वजेन ॥ १७ तत्र बालाकोपो यथा। सा पत्युः प्रथमापराधसमये सखयोपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमांगवलनं वक्रोक्तिसंसूचनम्। स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठलोलालकैरश्रुभिः॥ १८ तत्र प्रथमसमागमे बालाचित्तार्जनं यथा कविकङ्कणस्य। नायस्तासि महीभृता सुरतरो: काण्डेन नोत्पीडिता नैवोच्चैःश्रवसः खुरेण कलिता नो वा विषेणार्दिता। पायाद्विश्वमिदं हरिः कुतुकिनीं लजावनम्राननां लक्ष्मीमङ्कगतां विधाय मधुरं कर्णोपकण्ठे वदन्॥ १९ तत्राभिनवाभिसारिका® यथा। विरचय कुचयोर्निचोलबन्धं वितर लघूनि कियंतिचित्पदानि। निजपतिपरिभोगपातकानां प्रशमनतीर्थमिदं पुरो निकुञ्जः"१॥ २० तत्र कृष्णाभिसारिका यथा। मंदं निधेहि चरणौ परिधेहि वासो नीलं१ पिधेहि वलयावलिमंचलेन१३। मा जल्प साहसिनि शारदचन्द्रकान्त-१४ दन्तांशवस्तव तमांसि शमं नयन्तिः॥ २१ तत्र शुकाभिसारिका यथा। सुसितव सनालंकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि सवैरं यान्त्या गतोऽस्तमभूद्विधुः। १P मवभिन्ना. Tpमविभिन्ना. २BTP प्रथमापराधे. ३ B सख्युः (?) ४ p प्रथमेऽपराध. ५ p लालोत्कटै°. B लुलल्ोलोत्कटै®. T लुठलोलत्कटै. ६T०चित्ता- वर्जनं. ७P om कविकंकणस्य. ८PT नो पीडिता. ९ B विषाणा० (?) १० PB त्राभिनवसारिका. ११ P निमज्ज. १२ P नीरं. १३p मंचकेन (?) P मंचतेन (१) १४ P शाकर°. १५ P समापयन्ति.

२८ रसरत्नप्रदीपिका। [५-२२

तदनुभवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत यैन वा प्रियतममगान्मुक्तातंका' क्व नासि शुभप्रदः॥।२२ तत्रोद्दामाभिसारिका यथा। उरसि निहितस्तारो हार: कृता जघने घने कलकलवती कांची पादौ रणन्मणिनपुरौ। प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे समाहितडिण्डिमा® किमपरमतस्त्रासोत्कंपा1 दिशः समुदीक्षसे ॥२३ तत्र बालासुरतं यथा। अंसाकृष्टदुकूलया सरभसं गूढौ भुजाभ्यां स्तना- वाकृष्टे जघनांशुके कृतमधः संसक्तमूरुद्वयम्। नाभीमूल निबद्धचक्षुषि मयि वीडानतांग्या तया दीप: फूत्कृतिवातवेपितशिख: कर्णोत्पलेनाहतः ॥२४ तत्र विपरीतसुरतं यथा। चलत्कुचं व्याकुलकेशपाशं स्विद्यन्मुखं स्वीकृतमंदहासम्। पुण्यातिरेकात्पुरुषा लभन्ते पुंभावमंभोरुहलोचनानाम्॥ २५ एवं शृङ्गाररससंभोगभेदाः सयमूहनीयाः ॥ अथ विप्रलम्भस्य लक्षणमाह। भावो यदा रतिर्नाम® प्रकर्षमधिगच्छति। नाधिगच्छति चाभीष्टं विप्रलम्भस्तदोच्यते ॥ २६ अथ तस्य भेदानाह।

देशांतरगतेश्चैव" तथेर्ष्याकरणादपि। शापादपि च विज्ञेयो विप्रलम्भस्तु पंचधा ॥२७ अभिलापादसंप्राप्तर्यथा।

वाचस्ताश्च विद्ग्धमुग्धमधुराः स्फारीभवन्मन्मथा हं हो मानस किं स्मरस्यभिमताः सिध्यन्ति पुण्यैः क्रियाः॥ २८ १P प्रियगृह.० २ B तत्र दिनाभि (?) T तत्रोह्दम्माभि०. ३P कलरव°. ४Tp त्वमाहित° ५P० किमपरमितस्त्रासोत्कंपं T°सोत्कंपं. ६ P अंगाकृष्ट, ७B संत्रासमूरु°. BT रीतरतं. ९BT p om from एवं up to स्वयमूहनीयाः. १० P भावो मतिर्यदा नाम. T यदि (for यदा). ११ P देशांतरागते०. १२ P यामांचिकुंचुकं. १३ T p दालोकनम्.

५-३४ ] पश्म: परिच्छेद: । २९

यथा वा। स्मरमयनदीपूरेणोढा मुहुर्गुरुसेतुभि: यदपि विधृता दुःखं तिष्ठन्त्यपूर्णमनोरथाः। तदपि लिखितप्रख्यैरङ्ग: परस्परमुन्मुखै- नयननलिनीनालानीतं पिवंति रसं प्रियाः॥२९ विरहाद्यथा। अन्यत्र' व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताहक्सखा यो मां नेच्छति नागतश्च हह हा'कोऽयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पेतरकल्पनाकवलित स्वांता निशांतांतरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्ां निशि॥ ३० यथा" वा सीतावियोगदुःखितस्य श्रीरामस्य वचनम्। हारो नारोपित: कण्ठे मया विरहभीरुणा। इदानीमंतरे जाता: सरित्सागरपर्वताः ॥३१ यथा वा माल्यवंतपर्वते श्रीरामो जलदागमं विलोक्य विरहाकुलो ब्रूते। स्निग्धश्यामलकांतिलिप्वियतो वेलद्वलाका घना१० वाताः शीकरिणः पंयोदसुहदामानन्दकेकाकुलाः१। कामं सन्तु हढ कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वसहो वैदेही तु१ कथ भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव१॥३२ गुरुवाक्यतो देशान्तरगतेर्यथा"। धीरं वारिधरस्य वारि किरतः श्रुत्वा निशीथे ध्वनिं दीर्घोच्वासमुदश्रुणा विरहिणीं वालां चिरं ध्यायता। अध्वन्येन विमुक्तकंठकरुणं रात्रौ तथा क्रन्दितं ग्रामीणैः पुनरध्वगस्य वसतिग्रामे निषिद्धा यथा॥ ३३ यथा" वा। वसंतप्रारंभे'चिरविरहखिन्ना सहचरी यदि प्राणान्मुंचेत्तदिह वधभागी भवति कः। वयो वा स्नेहो वा कुसुमविशिखो वेति विमृशन् तुहीति प्रव्यक्तंर पिकनिकर झंकारमशनणोत्॥ ३४

१ P अथ. २ BP अन्यस्यां, T अन्यैः संसृज ३ P नाथस्य. ४P सहसा. ५P अथ. ६ P reads रामवियोगदुःखितायाः सीताया वचनम् BT विश्लेष.० Pअथ. ९ P गमनं. १० B लाको घनो. ११ P मानन्दकोलाहलाः १२ P वैदे हीति (?) १३ B हहा रामोऽस्मि सर्वसह :. T हहाहाहेति घोरं वचः. १४ B ० तरगतो यथा. १५Tp कंठमखिलां रात्रिं. १६ p व्रजने जनस्य. १७ P अथ. १८ P वसंतामी मग्रा. १९ P वद(2)भागी. २० T p भवतु. २१ Pp विषमविशिखो (षो). २२ P तुही चेति व्यक्तं. p तुही वेति. २३ P p ° निकरहुंकार°.

३० रसरत्नप्रदीपिका। [५-३५

ईर्ष्याकरणाद्यथा। लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो निराहारा: सख्य: सततरुदिताच्छ्न्यनयनाः । परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पञ्जरशुक- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥ ३५ शापादपि इति तत्र मेघदूतकाव्यमुदाहरणम्। अन्येषां तु मते दैवकृतादयो बहवो भेदा: संभवंति। ते चास्माभिरस्न्ग्रंथे विस्तरभयान्नोक्ताः । तथापि दिख्ज्ञात्रमुदाहियते । यथा रामः। हं हो मारुतनन्दनादिश विभो दष्टा त्वया जानकी दृष्टा जीवति जीवति प्रियतमा मां शोचते शोचते। मद्विच्छेदकृशा" कृशा वदति कि हा राम हा लक्ष्मण- भिज्ञानं प्रहितं किमस्ति सुतरामास्ते स चूडामणिः ॥ ३६ यथा वा। देव्या: संततबाष्पवारिपट लच्छन्नेक्षणाया: करं चूडारत्नसमर्पणाय बहुशो जातं वृथैवान्यतः। भ्राम्यन्तं पतदश्रुपूरितदृशो दष्टरा ममाप्येकत-७ स्तत्रत्यैश्च निशाचरैरपि निजस्वामी चिरं निन्दितः ॥ ३७ एवं हि विरहाद्यनन्ता भेदा: खयमूहनीयाः॥ अथ हास्यस्य लक्षणमाह। विकृताकृतिवाग्वेषैरात्मनो वा परस्य वा। हासस्य परिपोप: स्याद्वास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः ॥ ३८ आत्मस्थान्विकृतवेपादीनपरस्थान्वा विभाव्य परिपोषात्मा" स हास्यरसो व्वधिष्ठानः" त्रिप्रकृतिस्थो भवति। उत्तममध्यमाधमप्रकृतिभेदात् । एवं षड् भेदा भवन्ति। तथाह भरतः । स्मितमथ हसितं विहसितमुपहसितं चापहसितमतिहसितम्। द्वो द्वौ भेदौ स्यातामुत्तममध्यमाधमप्रकृतिस्थौ॥ ३९ स्मितहसिते ज्येष्ठानां मध्यानां विहसितोपहसिते च। अधमानामपहसितं तथातिहसितं च विज्ञेयम् ॥ ४०

१BTp रुदितोच्छून्यं (?) २ P ०काव्योदाह०. ३ P reads दैवकृतादयो मेदा बहु सन्ति. ४ P तदत्रास्माभिः ग्रंथविस्तर°. T p यदत्रास्माभि: ग्रन्थे विस्तर° ५T त्वद्विश्लेष० (?) ६P अथ. ७P मया.० ८P आत्मनश्च परस्य च. ९ B हास: सपरितो(पो)षः. १० P कृताकृतिवाग्वेषान्पर° ११ BT p परितोषात्मा. १२BTp अधिकस्थानः. १३ P स्मितं हसितं. B स्मितहसितविहसित.०

4-४८ ] पञ्चम: परिच्छेदः ।

अथ प्रत्येकस्य लक्षणमाह'। उत्तमानाम्'। ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां सिमितं भवेत् ॥ ४१ उत्फुल्लानननेत्रं तु गंडेर्विकसितैस्तथा। किंचिल्लक्षितदंतं हि हसितं तद्विधीयते ।। ४२ अथ मध्यमानाम्। आकुंचिताक्षिगंडं यत्सुखवनं मधुरं तथा। कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत् ॥ ४३ उत्फुल्लनासिकं यत्तु® जिह्मदृष्टिनिरीक्षणम्। निकुंचितांसकशिरस्तच्ोपहसितं भवेत्"।। ४४ अथाधमानाम् । अत्यंतहसितं यत्तु साथ्रुनेत्रं तथैव च । उत्कंपितशिरश्रैव तच्चापहसितं भवेत् ॥ ४५ संरब्धसाश्रुनेत्रं च विक्रष्टस्वरमुद्धतम्। करावगूढपाश्वे च तच्चातिहसितं भवेत्॥ ४६ तत्र" आत्मस्थो यथा। सीतापहरणाय" कृततपस्विवेषो रावणः। जातं मे परुषेण भस्मरजसा तच्चन्दनोद्धूलनं हारो वक्षसि यज्ञसूत्रमुचितं क्िष्टा जटा: कुन्तलाः। रुद्राक्षैर्मणिभूषणानि मृदुलं चित्रांशुकं वल्कलं सीतालोकनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिन।॥ ४७ तत्र"परस्थो यथा। भिक्षो१ कंथा '्रथा ते ननु शफरवधे जालमश्नासि मत्स्यां- स्तेऽमी मद्योपदंशा पिबसि मधु समं वेश्यया यासि वेश्याम्। दत्वारीणां गलेंऽध्रं क्व च तव रिपवो भित्तिमेत्तास्मि येषां चौरोऽसि द्यूतहेतोस्त्वयि सकलमिदं नास्ति नष्टे विचारः।४८ [भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं प्रियमहो वेश्याङ्गनाभि: समम्। १ P reads इत्थं षद्धिधस्य हास्यस्य प्रत्येकं लक्षणमाह. २ Bom उत्तमानाम्, ३1' नननेत्रांबु. ४T सास्यरागं विधीयते. ५P p om अथ मध्यमानाम् ६T ०सवरं. p यथा. ८B मतम्. ९P यच्च. १० P निकुंचितं सर्वशिर.० ११P मतम्, १२ BT p संरब्धं साश्रु.° १३ B रातगाढ.० १४P तथा. १५ B T p om सीतापहरणाय and ins सीताहरणाय after रावणः. १६ B T लिष्ट. १७BT कामिनाम्. १८ P om तत्र. १९ B T p give this stanza. २० P gives this stanza.

३२ रसरत्नप्रदीपिका। [५-४८

वेश्या द्रव्यरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽस्ति भवतो भ्रष्टस्य कान्या गतिः ॥४८] उत्तमाधममध्यमेषु ये हास्यभेदाः१ कथिता एवं मुख्यतया षद्भेदाः। अन्ये भेदा: स्वयमूहनीयाः॥ अथ करुणरसस्य लक्षणमाह। इष्टनाशादनिष्टस्य प्राप्तेः शोकस्तु यो भवेत्। तत्पोषस्तु विनिर्दिष्टो विद्वद्भ्ि: करुण: खलु ॥ ४९ इष्टनाशादथा। अयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः। ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम्॥ ५० अनिष्टावाप्ेर्यथा। चंडकौशिके रमशानवासी हरिश्रन्द्रो ब्राह्मणाय विक्रीत" पुत्रं स्मृत्वा। धात्रीजनांकशतदुर्ललितः कथं नु भूमौ चिरं लुठसि वत्स विरूढनिद्रः। त्वामद्य पार्थिवशतैरभिनन्दिताज्ञ- माज्ञापयंति बटवः श्रुतिदर्दुरूढः"॥५१ यथा वा। शक्त्यंके शक्तिभिन्नं लक्ष्मणं दृष्ट्ा रामः। गतप्राया रात्रिर्हिमवति गिरौ द्रोणशिखरं गता वत्सस्यैते गलकनलके किंचिदसवः। हनूमानप्यार्यः क्षितिनिहितगात्रः किमपरं विधिर्वामारंभस्तद्पि च मनो वांछति सुखम्॥५२ पुनरंजलिं बद्धा रामः। मातर्यामिनि संनिधेहि१ करुणं दीर्घीभवाभ्यर्थये भ्रातः संतमस स्थिरीभव चिरं ज्योतींषि खे नन्दताम्"। मा यासीरुदयं दयां कुरु रवे त्राता त्वमस्मतकुले वत्सो जीवतु लक्ष्मणोऽरुण१ मनाङ् मन्दं नय स्यन्दनम्॥५३ अथ रौद्रस्य लक्षणमाह। वैरिणो विकृतेश्चैव मात्सर्यादपि जायते। यः क्रोधस्तस्य पोपस्तु रसो रौद्र उदाहृतः"॥ ५४

१ P हास्यस्य भेदाः. २ B p करुणलक्षण.° ३ P शोकश्च. ४ P reads पोषस्तस्य तु विद्वद्भिः करुणः कथ्यते खलु. ५T त्राह्मणयज्ञविक्रीतं. ६P दुर्ललितं. ७B श्रुतदुर्विरूढाः. P श्रुतदुर्गरूढा: ८B om शक्तंके. ९ B स्यैके. १० T p °विधेहि. ११P नन्दतः (त). १२ B मा यासीः सदयं. P मायासी हृदयं (?) १३ P लक्षणो गुरु (?) १४ P पोषः स रसो रौद्र उच्यते.

५-६१] पश्म: परिच्छेदः । ३३ वैरिणो विकृतेर्यथा। वेणीसंवरणे भीमः'। लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेपु' च नः प्रहृत्य । आकृष्य पाण्डववधूपरिधानकेशा- नस्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः॥५५ मात्सर्याद्यथा। प्रबोधचन्द्रोदये क्षपणककृतां स्वधर्मनिन्दामाकर्ण्य क्रुद्ध:१ कापालिकः । तन्न मर्षणीयमस्य" दौरात्म्यम्। (इति खङ्गमाऊष्य) एतत्करालकरवाल निकृत्तकण्ट- नालोच्छलद्धहलवुद्धुदफेनि लौघ: सार्ध डमड्डुमरुडांकृतिहूतभूत- वर्गेण भर्गगृहिणीं रुधिरैर्धिनोमि॥५६ अथ वीररसस्य लक्षणमाह। उत्साहो य: समुत्पन्नः प्रतापविनयादिभिः । तस्य पोषस्तु कथितो रसो वीरो विचक्षणैः ॥ ५७ दयायां समरे चैव तथा दानविधावपि। स च त्रिधैव कथितो मुनिभिर्भरतादिभिः॥ ५८ दयावीरो यथा। कविकंकणस्य। अकरोत्तणमिव जीवं पूर्व जीमूतवाहन: कृपया। तृणमपि जीवं कुरुते लोक: सत्वात्परिभ्रष्टः॥ ५९ युद्धवीरो" यथा। हनुमन्नाटके शक्र्कजिद्वदति। क्षुद्राः संत्रासमेनं१ विजहत हरयो भिन्नशक्रेभकुंभा: युष्मद्गात्रेषु१ लज्ां दधति१ परममी सायका निःपतंतः१। सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां नन्वहं मेघनाद: किंचिद् भ्रृभंगलीलानियमितजलधिं" राममन्वेषयामि॥ ६० दानवीरो यथा। लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुंकुमारुणितो हरे:। बलिरेव स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः१ करः ॥ ६१ १ P om वेणीसंवरणे भीमः. २BTp विकृतिभयेषु. ३ P रुद्धः. ४ P मर्षयेऽस्य. ५P बहलफेनिलबुद्धुदौघैः. ६ BT p om from रसो up to कथितो. BTp om युद्धवीरो. ८ After this B T p ins वा. P om हनुमन्नाटके शक्रजिद्वदति. १० P ०मेते. ११ P दहेषु. १२ BT दधत (१) १३ Tp संपतंतः. १४ P किचित्संर- भलीलां. १५Pस एव स्याद्भिक्षापात्रे कृतः. रस० प्र० ५

३४ रसरत्नप्रदीपिका। [५-६२

प्रतापविनयादिभिः इत्यादिशब्दात्2 प्रतापविनयजो यथा। अयं कण्ठः कुठारस्ते कुरु राम यथोचितम्। गवाग्रजन्मनां तात न शूरा रघुवंशजा:॥ ६२ अध्यवसायजो यथा। पृथ्वि स्थिरा भवर भुजंगम धारयैनां त्वं कूर्मराज तदिदं द्वितयं" दधीथाः। दिक्कुंजरा: कुरुत तत्त्रितये दिधीर्षा राम: करोति हरकार्मुकमाततज्यम्॥ ६३

अथ भयानकस्य लक्षणमाह। विकृतख्वनसत्वादेर्भयपोषो भयानकः । सर्वाङ्गवेपथुसवेदशोषवैवर्ण्यलक्षणः । ६४ विकृतखवनादथा। भेरीझांकारस् । कोशान्सौधेरषु मुश्चन्पथि करितुरगान्बान्धवानर्धमार्गे दुर्गेष्वन्तःपुराणि प्रतिरवचकिताः पर्वतेभ्यो निवृत्ताः। यस्योद्योगे भ्रमन्तः समसमयसमारंभगंभीरभेरी- झांकाराकीर्णकर्णज्वरँभरतरलप्रेक्षिताशाः क्षितीशाः ॥६५ विकृतसत्त्वाद्यथा। रत्नावल्याम् । नष्ट वषधरमनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- मंतः कंचुकिकंचुकस्य विशति त्रासादयं वामनः। पर्यताश्रयिभिर्निजेन® सहशं नाम्ना किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशंकिनः ॥६६ यथा वा" शाकुन्तले। ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदष्टिः पश्चार्धेन प्रविषः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्। शष्पैरर्धावलीढैः१ श्रमविवृतमुखभ्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा पशयोदग्रप्नुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्या प्रयाति ॥ ६७ अथ बीभत्सस्य लक्षणमाह। पूतिमांसास्थिदुर्गधजनिता या भवेत्पुनः । जुगुप्सा कथितः" पोषस्तस्या बीभत्ससंज्ञकः ॥ ६८ १ P इतिशब्दातू. २PT p रघवो वयम्. ३ p स्थिरीभव. ४ B द्वितीयं (?) ५ p मनुसर्तव्यम्. ६ P को शानंघेषु. T ०सौधोष्ठमुंचन् (?) p न्सोघेष्वमुं Pकारा- क्णकी्णज्वर. ८P प्रेक्षितास्ते. ९P निजस्य. १०P नाम्र :. १९P च. १२Tp दभैरधा. १३ Tp बीभत्सरसस्य. १४T कृत्तिमासा १५BT p कथिता (?) १६P पोषः स स्याद.

६-१] षष्ठः परिच्छेदः । ३५

यथा मालतीमाधवे। उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथपृथूच्छोफभूयांसि मांसा- न्यंसस्फिकपृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा। अन्तः पर्यस्तनेत्र: प्रकटितद्शनः प्रेतरंकः करंका- दंकस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ ६९ यथा वाँ चण्डकौशिके हरिश्रन्द्रेण* शववर्णनं कृतम्। भिनत्यक्ष्णोर्मुद्रां शिरसि चरणं न्यस्य करटः शिवा सृकवोपांते ग्रसति रसनाग्रं विलुलितम्'। भिनत्ति श्वा मेढूं प्रथयति च गृधोSत्र विवरं यथेष्टव्यापारस्त्वयि कुणपक श्वापदगण:१०। ७० एवमुद्वेगदायि अतिशयनिन्द्यं च यत्सर्वं तत्स्वयमुत्प्रेक्षणीयम्2। अथा्भुतस्य" लक्षणमाह। लोकोत्तरैश्र चरितर्विस्मयो योऽभिजायते"। तस्य पोषस्तु कथितो रसो ह्य्भुतसंज्ञक:॥ ७१ यथा। दोर्दण्डाश्चित चन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत- षंकारध्व निरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिम: । द्राक्पर्याप्तकपालसंपुट मिलङ्गह्मांडमौंडोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्रास्यति॥ ७२ हत्यद्ुतस्य® लक्षणम्। इत्येतानि सर्वेषां रसानां लक्षणानि॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरल- प्रदीपिकायां रसलक्षणं नाम पंचम: परिच्छेदः ॥ ५॥

अथ हावस्य लक्षणमाह। शृंगारभावजा चेष्टा हावस्तु कथितो बुधैः। तत्र स्त्रीणाम्। लीला विलासो विच्छित्ति: विभ्रम: किलकिश्चितम् ॥१ १ BT सुलभान्यत्ति जग्ध्वाथ तानि. २P आर्तः, ३ TB सवतनुगतमपि. ४ P om घा. ५ P om from हरिश्वन्द्रेण up to कृतम्. ६P शुष्कोवांते (?) B T' p चेष्टोपांते. P विलठितम्.८P छिनत्ति. ९P व्यापारास्त्वयि, १० P कुणप यच्छ्रापदगणाः. ११ P reads एवमुद्देगदायी अतिशयनिंद्यः स्वयमुत्प्रेक्ष्यः १२ Tp द्ुतरसस्य. १३P लोकांतरैस्लरचितै (?) १४ P यो विजायते (१) १५ P रसस्तद्वुस. B रस अ्भुत० (?) १६ P द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमितब्रह्मांड°. १७ P om from इत्यद्धुतस्य up to लक्षणानि.

३६ रसरत्नप्रदीपिका। [६-२

मोट्टायितं कुट्टमितं विब्बोको® ललितं तथा। विहृतं चेति विज्ञेया दश हावास्तु योषिताम्॥ २ तत्र लीलालक्षणमाह। वाग्विभूषणचेष्टाभिः प्रियस्यानुकृतिस्तु या। सा लीलेति® परिज्ेया स्त्रीणां भावविचक्षणैः ॥ ३ यथा कविकंकणस्य। लीलापङ्कजमादधाति रुचिरे गम्भीरनाभ्यन्तरे कस्तूरिद्रवचर्चितं वपुरपि श्यामीकरोत्यादरात्। ताटंक च करे करोति कुतुकाच्चकानुकारं तथा लक्ष्मीः क्रीडति पीतवस्त्रकलिता स्मित्वा सखीनां पुरः॥४ अथ विलासस्य लक्षणमाह। यानस्थानासनादीनां नेत्रवक्त्रादिकर्मणाम् । उत्पद्यते विशेषो यः स विलासः प्रियान्तिके ॥ ५ यथा। यद्यपि गुरुजनपुरतः सततं विनिवार्यते हिया" चक्षुः। प्रियमुखदर्शनलुब्घं तदपि सलीलं बलाद्वलति॥ ६ यथा वा कविकंकणस्य। हित्वा नर्मकथां सखीविरचितां क्षि्वा दशं व्यायता- मेणाक्ष्या सहसा विलुंठनपदं किंचित्पुरः सारितम्। उत्थायेक्षणपल्लवेन शनकै्मा च स्पृशंत्या तया किंचिद्वक्रित देहभंगसुभगं तन्व्या ममाग्रे स्थितम्॥७ अथ विच्छित्तेर्लक्षणमाह। अनादरेण® विन्यासो मंडनाभरणस्रजाम्। कृतः१ करोति सौभाग्यं सा विच्छित्तिरुदाहता ॥ ८ यथा कविकंकणस्य। माल्यं स्कन्धविलम्बितं च निहितं केशे दशोरंजनं स्थूलप्रांतविनिर्मितं१ च हृदये हारस्तु तिर्यग्धृतः। कूर्पासस्य च बीटिकांगुलिमुखैर्नायोजिता' यद्यपि प्रायोऽस्यास्तदपि स्फुरत्यभिनवा शोभैव लोकोत्तरा॥ ९

१ B बिब्बोकं. [ विलोकं. २ After this P ins स्त्रीणां. B rcads only तत्र लीला. ३P लीला सेति. ४P om यथा. ५P गिरा. p भिया. T om हिया. ६ B हसता. ७BT p विलंठनपरं. ८p तपुरः स्मारितम्. ९ B अत्यादरेण. १• P क्षतः (?) ११ P स्थूलं प्रीतविनि°. १२PT p खेनो योजिता.

६-१८ ] षछ्ठ: परिच्छेदः । ३७

अथ विभ्रमस्य लक्षणमाह। वागगभूषणानां यः काले स्थानविपर्ययः । प्रमदामदरागोत्थः स सतां विभ्रमो मतः ॥ १० यथा। श्रुत्वाऽडयातं8 वहिः कान्तमसमाप्नविभूपया। भालेऽअनं दशोर्लाक्षा कपोले तिलकः कृतः॥११ अथ किलकिश्चितस्य लक्षणमाह। श्रमाभिलापगर्वाणां" स्मितहर्षभयक्रुधाम् । असकृत्संकरः प्राज्ञैविज्ञेयं किलकिश्चितम् ॥१२ यथा। पाणिपल्लवविधूननमन्तःसीत्कृतानि नयनार्धनिमेषा: । योषितां रहसि गद्गदवाचामस्त्रतामुपययुर्मदनस्य॥१३ अथ मोट्टायितस् लक्षणमाह। प्रियानुरागवार्तायां हेलालीलानिदर्शने। तन्भावभावनोद्भूतं स्मृतं मोट्टायितं बुधैः ॥ १४ यथा। तव सा कथासु परिधट्टयति श्रवणं यदङ्गुलिमुखेन मुह्ठः। घनतां ध्ुवं नयति तेन भवहुणपूगपूरितमतृप्ततया॥ १५ अथ कुट्टमितस्य लक्षणमाह। सानंदा तु मृपा कुप्येत्कुचकेशाधरग्रहैः । दुःखेऽपि सुखदा चेष्टा ज्ञेयं कुट्टमितं हि तत् ॥ १६ यथा कविकंकणस्य। आकुंच्याग्रं नखविलिखने पश्यति भ्रूविभङ्ग्या गाढाश्लेषे वदति च'ह हा मुश्च मुश्चेति वाचम्। केशाकृष्टावरुणनयना ताडने साश्रुनेत्रा नानाभावं श्रयति तरुणी नाटके मन्मथस्य ॥१७ अथ बिब्बोकस्य लक्षणमाह। गर्वाभिमानसंभृतो विकारोऽनादरात्मकः । यः स्ात्प्राणाधिनाथेऽपि® स विब्बोक इति स्मृतः ॥१८

१BT p कालस्थान. २P प्रमदामंदरागोत्थः ३ P om यथा. ४BTp दृष्ट्रायांतं. ५P ० लाषवर्गाणां. ६ p वतयति. ७ह. ८P संतापो.९BT p यस्मात्प्राण0.

३८ रसरत्नप्रदीपिका । [६-१९

यथा। निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुरवधीरणापरा। शैलराजतनया समीपगामाललाप विजयामहेतुकम्॥१९ अथ ललितस्य लक्षणमाह। करांगचरणन्यास: सुकुमारतया कृतः। भ्रूनेत्राधरसंचारमसृणो ललितं स्मृतम् ॥ २० यथा। गुरुतर कलनूपुरानुनादं सललितनर्तितवामपादपद्मा। । इतरदनत्तिलोलमादधाना पदमथ मन्मथमंथरं जगाम॥ २१ अथ विहृतस्य लक्षणमाह। व्याजस्वभावलज्जाभ्यो भाषणावसरेपि यत्। स्त्रीणामभाषणं प्राज्ञैर्विहृतं तदुदाहृतम्®।। २२ व्याजाद्यथा। एकत्रासनसंस्थितिः' परिहृता प्रत्यद्गमादरत-" स्तांबूलानयनच्छलेन रभसाSऽश्ेषोऽपि संविम्नितः। आलापोऽपि न मिश्रित: परिजनं व्यापारयंत्या तया धूत प्रत्युपचारतश्चतुरया कोप: कृतार्थीकृतः ॥२३ लख्जया यथा। पत्यु: शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रंजयित्वा चरणो कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥ २४ अथ रसविवेक: क्रियते। प्राचीनवासनायुक्ताप्यंगविद्याभिराश्रिता। बुद्धिर्या हृदयं तां च कथयन्ति® विचक्षणाः ॥ २५ एवं सहृदयानां च सुखीनां स्थिरचेतसां । नियत वासनारूपो रसस्तिष्ठति मानसे ॥ २६ तद्वीजबोधकान्भावानधिगम्य जनैः कृतान्। आस्वाद्यमानो मधुरो रसो व्यक्तः प्रजायते ॥ २७ अथ रसानां वर्णानाह। शंगारः श्यामवर्णः स्यात्सितो हास्यः प्रकीर्तितः । कपोतवर्णः करुणो रक्तो रौद्र: प्रकीर्तितः ॥ २८ १ P सुललितं. २ P दनतिलोक2. ३B T p तज्ज्ञैर्विहृतं समुदाहृतम्. ४Tp सनसंगतिः. ५p पत्युद्रमे दूरत°. ६P हरणच्छलेन. ७P रयंत्यान्तिके. ८B अथ विवेकः क्रियते.P रसविवेकक्रिया. ९BT p नाम तद्वदन्ति.

६-३५] षष्ठः परिच्छेदः । ३९ गौरो वीरस्तु विज्ञेयः कृष्णश्चैव भयानकः । नीलवर्णस्तु बीभत्सः पीतश्चैवा्ुतः स्मृतः ॥ २९ अथ रसानां रससंज्ञा कथमित्याह। यथा च द्रव्यसंयुक्तव्यंजनैर्बहुभिर्युतम्। आस्वादयंति भुंजाना भक्तं भक्तविदो जनाः ॥ ३० भावाभिनयसंबद्धान् स्थायिभावांस्तथा नराः । आस्वादयंति मनसा तस्मान्ाट्ये रसाः स्मृताः ॥ ३१ एतेषु' रसेषु चत्वारः कारणरूपाश्चत्वारः कार्यरूपा भवन्ति । तथाह"। शंगारातु' भवेद्धास्यो रौद्राच् करुणो रसः। वीराचैवाद्ुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानक: ॥ ३२ एवं सत्यपि® एतेषां जन्यजनकत्वव्यभिचारो दृश्यते। तथाह। कथानुग्रहयोगाच्च® विवक्षावशतः कवेः। अन्योन्यजन्यजनका® रसा भावा भवन्त्यमी ॥ ३३ अस्यायंमर्थः११। कुत्रचित्प्रबंधारूढकथाप्रसंगात्" कवेर्विवक्षावशतञ्च व्यमि- चारिषु व्यभिचार्यतरं दृश्यते। रत्यादिषु भावेषु भावांतरं रसेषु रसांतरं च। प्रबंधारूढ कथाप्रसंगाद्यथा। कादंबर्या महाश्वेतापुंडरीकयोः अन्योन्यदर्शन- विप्रलंभशंगारैकरसे" पुंडरीकमरणान्मित्रस्य करुणः"। कवेर्विवक्षावशतो यथा। शंगार: कलकूजितेषु करुणो दैन्ये द्रवे विस्मयो रौद्रो हुंकरणे स्मितं पतिमुखे निश्चेष्टतायां भयम्। वीरस्तीक्ष्णनखार्पणे श्रथजवे कुत्सा प्रशान्तः सुखे तन्वंग्याः सुरतोत्सवे नव रसा: सान्निध्यमातन्वते॥ ३४ इत्यादौ शृंगाररसे रसांतराविर्भावः । एवं भावेषु भावान्तरं सवयमूहनीयम्॥ अथैतेषां विरोधानाह। शृङ्गारबीभत्सरसौ तथावीरभयानकौ। रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः ॥ ३५ १T p यथावद्रव्यसंयुक्त°. २ P विदुः (?) ३ After this P ins च. ४BTp तथा हि.T ंगाराच. ६P वीरात्स्यादद्भुतो. ७Bp सति. ८B तथा. ९ BT p कथानुयोगाच. १० B जनकरसा. ११ BT p अस्यार्थ: १२ BTP प्रसंगेन. १३ B महासेनपुंड. १४P दर्शनाधिगतविप्रलंभशृंगार. १५P ०मरणान्मित्र- शापात् कर्पिजलस्य करुणा. १६P om अथ. BT p एषां (for एतेषां). विरोधमाह. १८ P om तथा.

४० रसरत्नप्रदीपिका। . [६-३६

एकत्र वैरिणौ सम्यग्रसहानेश्र' कारणम्। प्रतिपाद्यो यस्तु रसस्तमेव परिपोषयेत ॥ ३६ न तु चैरिरसं ब्रूयाद्वैरिणां नानुभावकम्। न विभावं च संचारिभावं नैव कदाचन ॥ ३७ यथा। राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा॥ ३८ अत्र शृङ्गारवीभत्सरसौ" मिथो वैरिणौ एकत्र प्रतिपादितौ रसहानिमेव कुरुत:। अन्यच्च रसवैरस्योत्पादकं वचनं तु यत्। न वाच्यं रसभावज्ञैर्नाव्यशास्त्रविशारदैः ॥ ३९ यथा। विमुंचामुं मान सफलय वचः साधु सुहदां मुधा संतापेन ग्लपयसि किमंग सरभुवा। प्रियं पादप्रांतप्रणतमधुना१ मानय भृशं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः॥ ४० अत्र गता दिवसाः पुनरपि नायास्यन्ति इति निर्वेदं व्यक्तीकुर्वद्वचनं" वैरस्य- मापादयति इति। एवंप्रायं शृङ्गारवेरस्यवचनं रसहानिकारणं न वाच्यम्। एवं सर्वेषु भावेषूहनीयम्"।l वैरिणौ चांगरूपेण" तिष्ठतोऽन्यस्य कस्यचित्। रसस्य तत्र नो हानिर्ज्ातव्या सुविचक्षणैः ॥ ४१ यथा राजसमीपे तिष्ठतोई्योवैरिणोरविरोधो न प्वर्तते तथान्यस्यांगभूतयो रसयोः । यथा। शृंगारी गिरिजानने सकरुणो रत्यां प्रवीर: समरे बीभत्सोऽस्थिभिरुत्फणी च भयकन्मूर्त्याद्ुतस्तुंगया। रौद्रो दक्षविमर्दने च हसकृन्नसः प्रशांतः शमा-१८ दित्थं सर्वरसात्मक: पशुपतिर्भूयात्सतां भूतये॥ ४२

१ P हानेस्तु. २ P नाम भावकं, ३P भावे (?) ४P बीभत्सौ. ५P om मिथो. BT p read मिथो वैरिणां after एकत्र. ६P हानि. ७B च्ापि स वैरस्यो० P तथा. p यथा. ९P विचक्षणः. १० B T p यथा वा. ११P ०प्रांते प्रणत०. १२ Mss कुर्वन्वचनं. १३ P om शृंगारवेरस्य १४ P रसेषू. १५ P वैरिणोरंग°, १६ P प्रभवति. १७ Bp दक्षविमर्दनेन, १८ P शांतश्चिरा°.

६-४७] पस: परिच्छेद: ४१

अत्र सज्जनानां रतेरंगतया विहिता ईश्वररतिः' । तस्या अँगतया रसाः। इत्थं स्वयमूहनीयाः॥ अनोचित्याद्दते नान्यद्रसभंगस्य कारणं। प्रसिद्धौचित्यवन्धस्तु रतस्योपनिपपुरा" ॥। ४३ इति पुराणाचार्याः पठन्ति। अस्यायमर्थः। गत्रोचित्यं वर्तते कविसमय- स्वीकृतं® तदेव रसपोपं कुरुते। अन्यथा रसवस्सयेष'। एतेन दयोर्यूनोर्यत्र१ रतिस्तत्रैव रसः। अन्यथा रसाभास एव। यथा सीतायां रावणस्यानुरागवर्णनं रसाभास एव भवति। यथा"। ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णी वहिः खीयतां स्वल्पं जल्प बृहस्पते जटमते नेगा सभा चज़िण:। वीणां संहर नारद रतुतिकथालगैरलं तुम्बगे सीतारलकभल्मसह्य: मम्मा न लैकेःटरः॥ ४४ केवलं योपिदनुरागाद्यथा। गते प्रेमावन्धे प्रणयवहमाने विगलिते निवृत्ते सद्भावे जन दव जने गच्छति पुरः। तदुत्प्रेक्ष्योत्पेक्ष्य प्रियसखि गतांस्ांक्च दिवसा नन जाने को हेतुर्दलाति शवधा यच हदगमू ॥ ४'२ एवं एकस्या: कामिन्या अनेककामुकविपया रतिः रमाभास एव। यथा। स्तुमः कें वामाक्षि कषणमांपे बिना में न रगसे विलेे क: प्राणान् रणमसगस्ते ये गगनसे। सुलगे को जात: शिसुमि यगालितसि वृात् तपःश्री: कम्येषा सदननगरि ध्यायसि तु गम् ॥ ४६ एवं एकस्य पुरुपस्य अनेकासु कामिनीपु अनुराग: रसाभास एव। यथा। क्विष्यति कामपि चुंवति कानपि कामपि रमयति रामां। पश्यति सस्मितचारु परमपरामनुगच्छति चामाम्॥४७ यदि पुनर्वहुषु कामिनीपु एकस्य पुरुपसयोपभोगे" प्रतिपाद्यमाने एकस्यामनु- रागो ध्वन्यते तदा रस एव सात्। यथा। अद्य राजा का उपभोक्तव्या इति केनापि पृष्टः कश्चुकी तमाह। १ B T p read ईश्वररचितस्यांगतया. २ Pom इत्थं ३ P लक्षणं. ४BP °चित्यवद्वस्तु. ५P रसहर्पो हि जायते(2) ६P पुरानार्गा वहनत ७BT p अस्यार्थ: ८ P अत्रौ°. ९ Bpसमये स्वीकतं. १० 1 चरस्यमेव. ११ P द्वयोरेव यूनो०. १२P रसाभाव. १३ B T' p om भनति. 9x After this p repeats the sentence सीतायां रावणस्य etc. १५ 1 सीतामन्नथवाणभिन्न १६ P के वलयोषिदनुरागे. १७ B यं न रमसे, p येन रमसे. १८ P pl' सस्मितचारतराम2. १९ B om पुरुषस्य. २० B एवैक :. रस० प्र० ६

४२ रसग्लगदीपिका: [६-४८

स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽ्ङ्गराजस्वसु द्यृते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसादयाद च। इत्यंतःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रसिपत्तिशून्यमनसा द्िया: स्थितं नाडिकाः। ४८ अत्रान्यासु व्यवहारमान्रग्तीतेः छतविजितरात्रो कमलायामनुरागो व्यज्यते® इति रसः ॥ अधुना रसभावालंकाराणां मुख्यताभिव्यक्ति: क्रियते। मुख्यो रसस्तु सर्वत्र तब भावस्य सुख्यता। रसो यत्र तदंगं साठिवक्षापशतः खल। ४९ अलंकारे सुरुचिरे चित्तनिर्वृतिकार्गिणे। अलंकारस्य मुख्यत्वं गणयो रससानयोः ।।५0 रसप्रकरणे यान्युदाहरगानि दर्शितानि तेपु सर्वेष्ट सत्यपि भावालंकारे रसो मुख्यः। सति रसे भावस्य मुख्यता। यथा। मलैः शैलेन्द्रकल्पः शिशुरितरजनैः पुप्पचापोऽङ्गनाभि: गोपालै: प्राहृतान्ना दिवि कलिशभृता विश्वरूपोऽप्रमेयः१। कुद्ध: कंसेन कालो भयव, फतटशा योगिभिर्ध्येयमूर्ति ईप्ो रंगायवारे गुररिपरभसननदनापातु युप्भानू ।। ५१ अत्र रसाः कविगनरतिगवस्यांगनया शिताः । महः पर्वततुल्यो हष्टः इत्यत्र वीरो रमः । योगिभिरित्यत्र श्वान्ती रसः ।

सत्यपि रसभावेऽलंकारस" गुरयता। थथा। अवाप्ः मागल्स्यं परिणतरुच: शेलतनये कलंको नैवायं विलसति शशांकस्य वपुयि। अमुष्येयं मन्ये तिगलद्मृतस्पंदशिशिरे" रतश्रान्ता शेते रजनरयणी गाठमुरसि ॥ ५२ अत्र स्थितेऽपि शृंगाररसे अपहुनेरलंकारस् चित्तविश्रांतिहेतुत्वान्मुख्यता ॥ यथा वा। रसापेक्षया अलंकारस्य सुख्यत्वे तदलंकारापेक्षया भावस्य मुख्य- त्वोदाहरणम्®।

१ B विज्ञापितं कैतवात्. २P०प्रतिपत्तेः. ३P द्यूनजितायां रात्रा. ४P कमलाया- मेवानु. ५P विद्यते. ६ B om from अधुना up to क्रियते. ७B मुख्यतम्. ८B°विश्रान्तकारिणि. ९ P गोपश. १० P विश्वकायो ११ P हरिरमरजनानन्दनः १२ B कवेराजगतिरति०. १३ B om from मः up to शान्तो रसः. १४B भावेऽ- लंकारस्य. १५ B अवाप्तप्रागल्भ्या, १६ B धर्मीद, १७ B० से उदाह

६-५९ ] पपुः परिच्छेद:। ४३ आलानं जयकुंजरस्य पिक्षुपा सेनुमिषद्धारिधे: पूर्वाद्रि: करवालचंडमहसा लीलोपधानं थियः।

राजनू राजति वैरिवीरवनितावैधव्यदस्ते भुजः॥५३ अत्र रतिभावस्यांगतया रूपकार्लंकारः तदंगतया वीरो रसः॥ शान्तं रसं च नवमं केचिदिच्छन्ति साधबः । न तं च केचिदिच्छन्ति सुन्यलातस्य सर्वथा॥५४ नीरसा ये जना लोके ते च शान्ता इति स्मृताः। रसत्वं नास्ति शान्तस्य तस्मादेवं मुनेर्सनम् ॥५५ मुनिना भरतेन अष्टावेवँ रसा गणिताः । केचिदेनं हि निर्वद वदन्ति व्यभिचारिणं। वैराग्यादेव निष्पचि: रसमारयो सवेद्यस: । ५६ तथा हि। नानाविषय दोपदर्शनेनानेकधासपुद्विन्नदुःितचि तनिर्वापकशम- परिपोपरूपः शान्तो रसः । यत्रानन्दाशुविदवो अवन्ति। पुलकपटलांकिताशेपं शरीरं कदंबमुकुलमनुकुरुते। हर्पगददवचन प्रतिक्षणनभिजायते । पुण्यस्थाना- वलोकनेनेत्रोत्सव: कमप्यानन्दानतरसापडयाें। एवविंधरशेपैः कर्मभिरा- नंदातिशयो जायने। अनः वर्वगंभारहःसनिषत्तिरुपः शान्ताभिधेयोऽसिति नवमो रसः । यथा। अही या हारे या करुापने स हसदि का मणो वा लोऐ वा वलवति रिपा वा सुहदि या। तृणे वास्तीणें वा मम समदशो यान्तु दियसा: क्वचित्पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः । ५७ एवं केशप्रशान्तिरूप एव कारागृहविभुक्तजनसुखयत् शान्तो रसः ॥ वत्सलं तु रसं प्राहुरन्ये सा रतिरेव हि। यथा। अपत्यालिंगने भावो यः पियोरुपजायते। सा रतिः कथिता तज्तर्वात्सत्यं तथ् कीर्तितम्।५८ रसत्वं करुणस्येव कथ वा जायते घ्ुनं । बीभत्सो दुःखरूपो हि रसत्वं कथमश्रुते ॥ ५९ १ b नीलो०. २ B राज विचारवरिवनिता ३ Bom रूपका उंबारः तदंगतया. ४B om from शान्तं up to ते (in st. 55). ५ P reads अष्टावरे (for अष्टावेव रसा:). ६B निर्वेदससमाप्रक्ष ७ 1 वापसमुपदोष ८1 प्रतिलक्षण ९B कमप्युत्सवांतर°. १० P शान्तोऽसि, 1१ B वत्सलेन तु संप्राहु° १२ B तत्प्रकी, १३ B श्ृतम्.

४४ रसरन्नप्रदीपिका । [६-६०

तत्राह। सुखं हि सुखसामग्र्याआयने सत्यमेव हि।

प्रहारो दुःखमूलं हि क्रीडासमयकल्पितः । जायते च सुखायैव तद्वत् चरणकुट्टनम्॥ ६१ खंडनं वाधरसैव नखांकानि कुचस्थले। इत्थं यत्सुखरूपेण नरो गृद्याति चेतसा ॥ ६२ जायते" च सुखायेव तदुःखं तद्वदेव हि। सुखं तदेव हि' सुखं जायते सुनिरन्तरम्॥ ६३ सुखं तदेव कथितं नरी यत्र प्रवर्तते। दुःखं" तदेव कथितं नरो यस्मान्निवर्तते ॥ ६४ अतस्तु लौकिकं यत्तु तदेव दुःखवर्धनं। रसरूपं यदेतच् सर्व हि सुखसुन्दरम्। वीभत्सेऽपि ररो तज्ज्रेवं ज्ञेयं न चान्यथा ॥ ६५ रसनीयं च यद्स्तु सव तत्सुखमेव च। लौकिकं विषयोत्थं हि दुःखेनेव" विमिश्रितम् ॥ ६६ तस्मादनंतसुखदं पुण्यकीतिप्रबर्धनं। भजन्तु सरसा लोका रसं संसारसोखुयदम् ॥ ६७

रसरत्नप्रदीपिकायां रसविधेको नाम पष्ठः परिच्छेदः ॥ ६ ॥ । समाप्ता® चेयं रसरत्रप्रदीपिका"॥

१ B तथा हि. २ B दुःखं. ३ P चरणकूजने. ४ P om from जायते up to तद्वदेव हि. ५B om सुखं तदेव हि. ६ P हि निरन्तरम्. ७ B om from दुःखं up to निवर्तते. ८B वदेत्तद्दुःसं. ९ B बीभत्सोऽपि रसः. सुखेनैव. १२ B विचर्धनं. १३ P om समाप्ता etc. १० B तद्दुःखमेव हि. ११B 9x At the end P adds: वत्सरे बहुधान्याख्ये नारायणसुधीरिमां। लिलेखाधिनगष्ठवां हि रसरत्नन्दीपिकाम् ॥१॥छ॥ On the last page P reads the following: रसरत्नप्रदीपिकापत्रः यस्मादत्र निमन्वाहुज ... प्रारब्घरंभो्वैशी- रंभाह्वादनिवांतनंदनवनकीडादराडंबरे। दद्वैप्ये रिविधातजास्रतटिनीपूरेण()संपूरिते श्रीमत्कृष्णकटारिकाजलनिधो मजजंति सर्वे द्विषः ।। यदुकुलतिलका ...... वंशकेतुं। गुगगणभूषणभूषितं नितान्तं ।। वितुधजन ... मनोहरं ला। पुरुषवरं प्रणतोऽस्मि सुन्दरोऽहम्।

NOTES

[ Natyasastra of Bharata (Nirnayasagar Press, Bombay 1894)= NS; Dasarupaka of Dhanamjaya (Gujarati Printing Press, Bombay 1927) = DR; Avaloka on DR by Dhanika (Gujarati Printing Press, Bombay 1929) = DRA; Kāvyaprakāśa of Mammata (BORI, Poona 1933) = KP; Sahityadarpana of Visvanatha (Nirnayasagar Press, Bombay 1931)= SD.] प्रथम: परिच्छेदः St. 5-7-For information about the writers and works men- tioned in these stanzas, see Appendix I; also for other works & writers cited in RRP. St. 20-21 = NS VI. 44-45; NS reads bibhatsasca where MSS. give bībhatsasya; NS reads Kamadevo bhayānakah while the MSS. give Kāladevo bhayārakab. St. 25 = NS. द्वितीय: परिच्छेद: St.1-of. NS VII. 1. विभावेनोद्गतो गोऽर्थस्त्वनुभावैध गम्यते। वागङ्गसत्त्वाभिनयः स भाव इति संज्ञितः ॥

SD III. 93. निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया। also KP IV. 36. St. 2 = NS VII. 2. St. 3-cf. DR IV. 43. St. 4= DR IV. 34; cf. NS VII. 8; SD III. 174. St. 5 = NS VI. 17; KP IV. 30 ; ef. DE IV. 35; SD III. 175. St. 8-The author of the RRP considers the problem of S'anta rusa later in ch. VI. 54 ff. He accepts that rued. St. 9-The Dhvanyaloka (pp. 79-80) and Abhinava Gupta in Locana (p. 80) mention vikusu, dipti and druti as the three forms of mutation, and connect them with the rasas and bhavas. St. 10-24-NS deals with the eight sthayibhavas in VII. 7 ff. St. 10-cf. SD III. 176ab. St. 12-cf. SD III. 176. St. 14-cf. SD III. 177ª1.

46 RASARATNAPRADIPIKA

St. 16-cf. SD III. 1772. St. 18-cf. SD III. 178ab. St. 20-cf. SD III. 17802. St. 22-cf. SD III. 179. St. 23-One wonders whether the moral of this stanza can be at all favourable to Allaraja, the author of the RRP, who has borrowed so much from DR without acknow- ledgement. St. 24-cf. SD III. 180. तृतीयः परिच्छेदः St. 1-cf. DR IV. 2; SD III. 29. St. 2 = NS VI. 47. St. 3 = NS VI. 49; NS reads विकृतरन्गविकार: (for रर्थविशेषैः). St. 4 = NS VI. 62; NS reads संश्रवाद्वापि (for संश्रया"). St. 5 = NS VI. 64. St. 6 = NS VI. 67. St. 7 = NS VI. 69. St. 8 = NS VI. 73. St. 9ab = NS VI. 75"". St. 10-cf. DR IV. 3; D III. 132-133h. St. 11 = NS VI. 48. St. 12 = NS V1. 50. St. 13 = NS VI. 63. St. 14-cf. NS VI. 65. St. 15= NS VI. 67. St. 16-cf. NS VI. 72. St. 17 = NS VI. 74. St. 18 = NS VI. 76. St. 19 = NS VI. 22; SD ]II. 135"'-1360h. cf. DR IV. 5-6. St. 20-21-cf. SD III. 136-140. St. 25-KP quotes this stanza to illustrate अतादृशि गुणीभूतव्यङ्गयं व्यन्ये तु मध्यमम् (I. 5). चतुर्थः परिच्छेद: St.'1-cf. DR IV. 7; SD III. 140. St. 2-4 = NS VI. 18-21; cf. DR IV. 8; SD III. 141. NS deals with the 33 vyabhicaribhacas in ch. VII. 23-84. निर्वेदलक्षणम् = DR IV. 9°; SD III. 142. St. 5-7-DRA gives these illustrations. ग्लानिलक्षणम् = DR IV. 10°h; of. SD III. 170. St. 8-DRA gives this illustration.

YOTES 47

शंकालक्षणम्= DR IV. 11%h; of. SD III. 161. St. 9-10-DRA gives these illustrations. असूयालक्षणम् = DR IV. 17h; ्6.SDIII. 166. St. 11-12-DRA gives these illustrations. मदलक्षणम् =DR IV. 21t; cf. SD IT. 146-17. St. 14-DRA gives this illustration. श्रमलक्षणम-cf. DRIV. 12: SDI146 St. 15 -- DRA gives this illustration. आलस्यलक्षणम्-of. DR IV. 274; SD III. 155 St. 16-DRA gives this illustration. दैन्यलक्षणम् = DR IV. 14°t; of. SD III. 145. St. 17-DRA and SD gives this illustration. चिन्तालक्षणम् =DR IV. 16%h; ef. SD III. 1714b. St. 18-DRA gives this illustration. मोहलक्षणम् = DR IV. 26a ; SDIII. 150 St. 20-DRA and SD give this illustration. St. 21-DRA gives this illustration. स्तृतिलक्षणम् = DR IV. 20%h; ef. SD III. 162. St. 24-DRA gives this illustration. धृतिलक्षणम = DR IV. 12; of. SDIII. 168. St. 27-28-DR.1 gives th se illustrations. ब्रीडालक्षणम् = DR IV. 24"' (f, SD) 111. 1654 St. 30-DRA gives this illustratiou. चपलतालक्षणम्-Cf. DR IV. 33; SD II. 169. St. 31-DRA and SD give this illustration. St. 32-DRA gives this illustration. हर्षलक्षणम्-cf. DR IV. 14";5 St. 34-DRA gives this illustration. जडतालक्षणम् =DR IV. 13" ; SD ItI. 14826. St. 36-DRA gives this illustration. गर्वलक्षणम् = DR IV. 19%h ; of. SD III. 154. विषादलक्षणम् = DR IV. 31 ; cf. SD III. 167. औत्सुक्यलक्षणम-of. DR IV. 32; SD III. 159. निद्रालक्षणम् = DR IV. 23%; cf. SD III. 157. St. 45-DRA gives this illustration. अपस्मारलक्षणम् = DR IV. 25%; cf. SD III. 153. St. 46-DRA and SD give this illustration. सुप्तलक्षणम् = DR IV. 22°; cf. SD III. 152 (svapnah). विबोधलक्षणम् = DR IV. 24°h; cf. SD III. 151. St. 49-DRA and SD give this illustration. अमर्षलक्षणम् = DR IV. 18%b; cf. SD III. 150.

48 RASARATVAPRADPIKA

St. 51-DRA gives this illustration. अवहित्थालक्षणम् = DR IV. 29°; cf. SD III. 158. St. 52-DRA and SD give this illustration. उग्रतालक्षणम् = DR IV. 15%; cf. SD III. 149. St. 53-DRA gives this illustration. मतिलक्षणम = DR IV. 27%o ; cf. SD III. 163. St. 56-DRA gives this illustration. व्याधिलक्षणमू = DR IV. 294 ; SD III. 1646. St. 57-DRA gives this illustration. उन्मादलक्षणम् = DR IV. 30°h; f.SD III. 160 St. 59-DRA gives this illustration. अथ मरणं etc .- of. DR IV. 21% ; SDIII. 155 St. 60-61-DRA gives these illustrations. त्रासलक्षणम-Cf. DR IV. 164 : SD III. 164 <. वितर्कलक्षणम्-of. DR IV. 29 I171 St. 63-DRA gives this illustration. (KP VII. 196). St. 64-76-cf. NS VI1. 99-109. इष्टानिष्टदर्शनात etc .- for samblram as a kind of arega, see DRIV. 28 and SD III. 143.

पश्चम: परिच्छेद: St. 1 =DR IV. 1; ef. SD IIT. 1. NS तन्न विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रस- निष्पत्ति: । St. 2= NS V1. 15; KP IV 29; cf. SD III. 182 which adds to the list the ninth rusa, Santa. अथ रसानां क्रमेण etc .- NS VI deals in detail with the eight rasas. Cf. DR IV. 48 ff .; SD III. 182 ff. St. 3= DR IV. 48; cf. SD III. 183 ff. St. 4 = DR IV. 69. St. 38-cf. DR IV. 75; SD III. 214 ff. St. 39-46 = NS VI. 52-59; cf. DR IV. 76-77. St 49-cf. DR IV. 81-83; SD III. 222 ff. St. 50-DRA gives this illustration. St. 54-cf. DR IV. 74; SD III. 227 ff. St. 55-DRA gives this illustration. St. 57-58-cf. DR IV. 72; SD III. 232 ff. St. 61-DRA gives this illustration. St. 64= DR IV. 80; cf. SD III. 235 fl. St. 66-DRA and SD give this illustration. St. 68-cf. DR IV. 73; SD III. 239 ff. St. 69-DRA and SD give this illustration.

NOTES 49

St. 71-cf. DR IV. 78d-79; SD III. 242 ff. St. 72-DRA and SD give this illustration. षष्ठः परिच्छेद: NS XXII. 12 ff., DR 11. 34 ff., SD III. 94 ff. deal with haca and its verieties. St. 1-2 = NS XXII. 12-13. St. 3-cf. NS XXII. 14; DR II. 37; SD III. 97€'-99ab St. 5-cf. NS XXII. 15; DR II. 38ab ; SD III. 99-100ab. St. 8-cf. NS XXII. 16; DR II. 382; SD III. 100c%. St. 10-cf. NS XXII. 17; DR II. 39a%; SD III. 104. St. 11-DRA and SD give this illustration. St. 12-cf. NS XXII. 18; DR II. 39ed; SD III. 101. St. 14-cf. NS XXII. 19; DR II. 40a'; SD III, 102. St. 16-cf. NS XXII. 20; DR II. 40ed; SD III. 103. St. 18-cf. NS XXII. 21 ; DR II. 413' ; SD III. 100ef. St. 20-cf. NS XXII. 22; DR II. 41d; SD III. 105ab. St. 21- SD gives this illustration. St. 22-cf. NS XXII. 23; DR II. 42ab; SD III. 106a0. St. 25-27-cf. Abhinacabharati (p. 281); KP IV. 28 ff .; Rasaga- ngādhara (p. 22). St. 28-29 = NS VI. 42-43. St. 30-31-cf. NS VI. 33-34. St. 32 = NS VI. 39 ; cf. DR IV. 44-45. St. 35-cf. SD III. 254d. St. 43 = Dhranyaloka III (p. 145); cf. SD III. 262ed. St. 54 ff .- cf. DR IV. 45; SD III. 245 ff. St. 59 ff .- cf. SD III. 4-7.

रस० प्र० ७

APPENDIX I रसरत्नप्रदीपिकायां नामतो निर्दिष्टा ग्रन्था ग्रन्थकर्तारञ्च [ Works and authors mentioned by name in the RRP] ( References within rectangular brackets are to the RRP)

१. उदारराघव [IV. 40]-Two works of this name are known: 1) a poem on Rāmāyaņa by Caņdīsūryakavi; 2) a poem on the life of Rama by Sakalyamalla, otherwise known as Mallayārya and Kavimalla (cir. 1330 A.D.). The stanza cited in the RRP is not traced in this work. From the manner in which the stanza is cited there, it would appear that it has been borro- wed from some Sanskrit play, by name Udararaghava. The work is not available. R. araraf [after IV. 60; after VI. 33]-A well-known romance in prose by Bana; first half of the seventh century A. D. ३. किरातार्जुनीयम [II. 21; IV. 56]-A Muhalarya in 18 sargas by Bharavi; cir. 634 A. D. x. f [ II. 15; II. 17; V. 51; V, 70]-A drama in five acts, depicting the story of Hariscandra and Visvamitra, by Ksemisvara; 9th-10th century A. D. 4. renora [I. 6]-A work on dramaturgy, by Nandikesvara, extending over 4000 stanzas; referred to by Damo- daragupta (8th cent. A. D.) in his Kuttinimata. ६. नाट्यालोचन [1. 7]-Commentary on Bharata's Natyasastra, by Abhinavagupta; 1013 A. D. ७. प्रबोधचन्द्रोदय [IV. 38; V. 56]-An allegorical play by Krsna- miśra; 1097-1165 A. D. . a [I. 7]-A work on dramatic theory by Saradatanaya; 1175-1250 A. D. ९. मालतीमाधव [I. 4; IV. 33; IV. 37; V. 69]-A romantic play by Bhavabhuti (close of 7th century A. D.). १०. मालविकानिमित्र [V. 7]-A drama by Kalidasa-5th century A.D. 99. ega [ after V. 35]-A lyrical poem by Kālidāsa. १२. रत्नावली [IV. 10; IV. 28; IV. 44; after IV. 60; V. 10; V. 66] -A romantic play by Srī Harsa; 604-647 A. D.

APPENDIX I 51

१३. विक्रमोर्वशी [II. 11; IV. 59]-A drama by Kalidasa. १४. वेणीसंवरण [IV. 50; V. 55]-A play based on Mahibharata by Bhatta Narayana; cir. 840 A. D. १५. शाकुन्तल [V. 67]-A drama by Kalidasa. १६. शुद्धारसागर [I. 7]-No details arc known about this work. १७. हनुमन्नाटक [V. 60]-Also called Mahanataka based on Rama- yana; exists in two recensions: 1) one by Damodara, in ten acts; this is earlier and belongs to 10th century A. D. 2) the other, which is shorter, in 9 acts, by Madhusūdana. ग्रन्थकर्तार :- 9. asa [I. 6]-Arjunabharatam is a name borne by several works on dramaturgy; the name indicates that the author was Arjuna. A work of that name, composed by one Nagarjuna, is now available only in fragments and treats of music only. २. आनन्दवर्धन [I.7]-Author of Dhanyaloka; belongs to the middle of the ninth century A. D. 3. amau [II. 13; II. 19; IV. 62; V. 19; V. 59; VI. 4; VI. 7; VI. 9; VI. 17]-His works Mrgankasataka and Manoralambika are known from DC XX. 8008. %. F9 [I. 5]-A sage quoted by Abhinavagupta and other writers as an authority on Sangita. Hrdayamgama, a commentary on Dandin's Kacyadarsa, mentions Kasyapa and Vararuci as ancient writers on Alamkāra. 4. aga [I. 5]-Immediate disciple of Bharata; Kohala enlarged the eleven subjects of Bharata into thirteen. Even Nāțyasāslra refers to Kohala: आत्मोपदेशसिद्धं हि नाट्यं प्रोक्तं स्वयंभुवा। शेषं प्रस्तारतत्रण कोहल: कथयिष्यते।। Kohala's work is lost ; only one fragment, Tālādhyaya, is available. He seems to have improved upon Bharata in details of classification. Abhinayasasiram attributed to Kohala may be part of his work or a later abridgement of it. Two epitomes on Kohala's work are known: Dantilakohaliyam (narrated by K. to Dantila) and Kohalarahasyam (narrated by K. to Matanga). Kohala's work appears to be narration by K. to Sardūla. 4. fRgar [1. 5]-An epitome of Bharaturnava purports to be a dialogue between Nandin and Pārvatī ( Girisutā).

52 रसरत्नप्रदीपिका

o. das [ I. 6]-A mythical sage and a companion of Narada. c. arao [I. 5]-A devout immediate follower of Bharata. Like Kohala, Dantila seems to have written several treatises. His work embraced music and dancing. A commentary on his work, called Prayogastabaka, is known. ९. नन्दिकेश्वर-नन्दिन् [I. 5?]-First to receive initiation into the science of music from Siva. With his name are associated works on Kamasāstra and Sangīta. Bharatārnava ( Nāļyarnava), containing 4000 verses, purports to be a narration of the principles by Nandin to Sumati, an actor of Indra's stage. 9 .. T [I. 6]-Divine bard represented to be playing on Vinā. Two works, Nāradopanısad and Nāradīyasikșā (Śiksā of Sāmaveda), are often mentioned. Nāțya- sastra mentions that Bharata took Narada and Svatī with him when he was permitted by Brahma to stage his first performance at Dhrajamaha. 99. RA [I. 7; I. 25; II. 6; III. 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18]-The ancient sage, the author of the Natyasastra, which is said to be the earliest work on music, dancing and drama. It is placed between 2nd century B. C. and 2nd century A. D. 9R. AAeTER [ V. 65]-Nothing is known about the work of this author. 93. Ha-Author of Brhaddesi, which primarily deals with desi music. The extant portion of the work, in six chapters, treats of Srutis and Svaras. The Tamil epic Silappadhikaram mentions Matanga. There is a tradition that M. was the father of Kohala and Dantila. १४. महेश [ I. 5]-God Siva, from whom has originated the science of dancing and drama. 94. HTE [ II. 25]-Author of S'isupālavadha, a Mahākāvya in twenty cantos; belonged to the latter half of the 7th century A. D. 96. Trau [I. 6]-He is mentioned for his views on music and dancing by later writers on the subject. 90. faanfas [I. 5]-A writer on music referred to by Abhina- vagupta in his Abhinavabhāratī.

APPENDIX II

Illustrative stanzas from the RRP which are also found in DRA, KP and SD. The context in these works is indicated within rectangular brackets. Many of the concordances are shown also in the notes. RRP IV.5 KP VII. 271 / एकभङ्गिनिर्दिष्टोऽनेकार्थः ]. IV. 7 KP VII. 183 वाक्यगतमविभृष्टविधेयांशत्वम्]. IV. 11 KP VII. 277 [ साकांक्षमर्थमुदाहरति ]. IV. 22 KP IV. 61 [ संभविना वस्तुना अलंकारस्य व्यक्तिमुदाहरति]. IV. 44 DRA I. 39° [ 'क्म'-सन्धयद्गोदाहरणम्]. IV.56 SD VII. (p. 416) [ पनरुक्तत्वम् ]. IV.58 KP X. 460 [ तुन्ययोगिता ]; SD TII. 1926[ व्याधि]. IV.59 KP VII. 163 and SD VII. (p. 387) [अविमृष्टविधेयांशत्वम ]. IV. 63 KP VII. 195[ समासेऽप्यनकपदगतत्वेनास्य वाक्यदोषत्वम् इति तदुदाहरति]. V.5 KP I. 1 [स्फुटालंकारविरहविशिष्टं काव्यमुदाहरति ]; SD I (p. 15) [क्वचिदस्फुटालंकारत्वे उदाहृतम्]. V. 7 DRA IV. 48 [ कलाविभावः ]. V.10 DRA III. 4 [ रङगं प्रसाद मधुरं. ctc.]; KP VII. 330 [न दोपः स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः क्वचिन]; SD VII. 29 [कचिदुक्ती स्चव्देन न दोषो व्यभिचारिण: ]. V.12 KP VII. 310 and SD VII. 26 [न्यूनपदं क्वचिद् गुणः /. V.14 DRA IV. 61 | साम ]. V.15 SI III. 267 [ भावशान्ति]. V. 18 KP IV. 34 | इर्प्याहेतुकम्]; SD III. 58 [माने मृदुः ]. V. 22 KP VII. 266 [ लं कविरुद्धस्यापि कविप्रसिद्धत्वेन न विरुद्धत्वम्]; KP X. 479 [सामान्येन विशेषस्य समर्थनं साधर्भ्येणोदाहरणम्]. V.23 DRA II. 27 [ अभिसारिका ]. V. 29 DRA II. 16 कामवती ]. V.30 KP IV. 33 [विरह्हेतुकमुदाहरति]. V. 32 KP IV. 112 [ अनुग्राह्यानुग्राहकैकव्यज्कानुप्रवेशरूपयोः संकरयोरुदाहरणम्]; SD II. 11 [ लक्षण ]. V.35 KP IV. 100 [विप्रलम्भशङ्गार ]. V. 47 DRA IV. 75 [ आत्मस्थो हास्यः ]. V. 48 DRA IV. 75 [ परस्थो हास्य: ]; SD VI. 259 [वाक्केलि ]. V.55 DRA III. 9-10 [कथोद्धात ]; DRA IV. 74 [रौद्ररस ]; SD VI. 83°6 [ उपक्षेप ].

54 रसरत् प्रदी पिका

V.60 KP IV. 40 [वीररस ] V.63 SD X. 61-62%6 [ कारणसाधर्म्येण कार्यसमर्थनम्]. V.66 DRA II. 59°त [अचपात]; SD III. 44 [अन्तःपुरसहाया: ]; SD III. 235 [भयानकरस]. V.67 KP IV. 41 [ भयानकरस ]. V.69 KP IV. 42 [ बीमत्सरस]. SD VII. 16 [रौद्रे रसे दुःश्रत्वोदाहरणम्]. VI. 23 DRAII. 19 रतां सावहित्थादरा ]; SD III. 62°d-63C6 [उदासीनस्त्री]. VI. 24 DRA II. 50 [ वचोहास्यनर्म ]. VJ. 38 KP VII. 254 [अमतपरार्थता]; SD III. 155°h[मरण]; SD VII. 7 [ अमतपरार्थता]. VI. 46 KP IV. 48 [रसाभास ]. VI. 48 DRA II. 7 [अनेकासु नायिकारपि न स्नेहानुपपत्तिः ]; SD III. 35Cd [अनेकासु नायिकामु तुल्यानुरागो दक्षिणनायक: ]. VI. 52 KP X. 430 [ शाब्दीं अपह्नति उदाहरति ]. VI.53 KP X. 426 अश्लिष्टं मालारूपं परंपरितं रूपकमुदाहरति ]. VI. 57 KP IV. 41 [शान्तरस].

APPENDIX III रसरत्नप्रदीपिकायामुदाहृतानां पद्यानां सूचि: RRP मूलम् अंसाकृष्टदुकूलया V.24 कर्णोत्पलस्य [शार्जघर. ३६७४] अकरोत्तणमिव जीवं V.59 कविकंकणस्य V.7 मालविकागिमित्र २।८ अच्छिनं नयनांबु IV. 57 अमरु. ११० अज्ञानेन पराडुखी IV. 13 अमरु. १७ अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता IV. 47 शिशुपालवध ११।९ अन्यत्र ब्रजतीति का V.30 [का. प्र. ४३४] अन्यासु तावदतिमर्द० IV.31 विकटनितम्बायाः अयं कण्ठः कुठारस्ते V.62 हनुमन्नाटक १।३९ अयं पापो यावन् IV.50 वेणीसंवरण ३।४५ अयि जीवितनाथ जीवसी V.50 कुमारसंभव ४।३ अरे सीताचोर त्रिदश० IV.55 अर्थित्वे प्रकटीकृते IV.11 महावीरचरित २/९ अलसललित मुग्धा० IV.15 उत्तररामचरित १।२४ अवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणत० VI. 52 [का. प्र. १०।४३०] अव्यक्तवर्णानि मनोहराणि II. 13 कविकंकणस्य अहो वा हारे वा VI.57 वैराग्यशतक १०९ आकर्ण्य गर्जितं घोरं IV.62 कविकंकणस्य आकर्ण्य संगरमहार्णव० II.19 कविकंकणस्य आकुंच्याग्रं नखविलिखने VI. 17 कविकंकणस्य आगच्छागच्छ सज्जं कुरु IV.35 धनिकस्य द. रू. अ. ४।२८ आयातासि विमुश्च III. 22 सु. र. भा. ४७:३५३ आयाते दयिते मरुस्थल० IV. 34 अद्भुतपुण्यस्व आलानं जयकुअरस्य VI.53 [का. प्र. १०।४२६] आश्िष्टभूमि रसितारमुच्च० IV. 46 शिशुपालवध ३/७२ इंदीवरेण नयनं V.14 श्ृंगारतिलक ३ ईषद्वक्रितपक्ष्मपंक्तिभि० V. 9 उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं V.69 मालतीमाधव ५११६ उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि IV. 53 महावीरचरित २।४७ उरसि निहितस्तारः V.23 अमरु. ३१ एकत्रासनसंस्थिति: परिहृता VI. 23 अमरु. २३ एतत्करालकरवालनिकृत्त० V.56 प्रबोधचन्द्रोदय ३।१३ एतैस्त्वं परुषाक्षरैः IV.54 एवमालि निगृहीतसाध्वसं IV. 36 कुमारसंभव ८।५

56 रसरक्षप्रदीपिका

एवंवादिनि देवषो IV.52 कुमारसंभव ६।८४ औत्सुक्येन कृतत्वरा V.10 रत्नावली १।२ किंचिद्वकितकंठकंदल० V.28 शृंगारतिलक १।२६ किं लोभन विलंघितः IV.63 [द. रु. ४।२९] किं शोचामि मदेकबान्धव० II. 15 चण्डकौशिक ४।२ कोशान्साध्रेषु मुश्चन् V.65 भेरीझाङ्कारस्य क्षुद्रा: संत्रासमेनं विजहृत V.60 हनुमन्नाटक १२।२ गतप्राया रात्रिहिमवति V.52 गते प्रेमाबन्धे प्रणय० VI. 45 अमरु. ४३ गतं तिरश्रीनमनूरु० II. 25 शिशुपालवध १।२ V. 12 अमरु. ४० गुरुतरकलनूपुरानुनादं VI. 21 शिशुपालवध ७११८ गॉडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा IV.38 प्रबोधचन्द्रोदय २।७ ग्रामतरुणं तरुण्या: III. 25 [ का. प्र. १।३] ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहु० V.67 शाकुन्तल १।७ चलति कर्थचित्पृष्टा IV. 16 वनिकस्य-द. रू. अ. ४।२७ चलत्कुचं व्याकुल V.25 [शार्ईधर. ३६९८] [सु.र, भा. ३२०।८] चिररतिपरिखेदप्राप्व IV. 49 शिशुपालवध ११।१३ चैलांचलं न्यम्य कुचांचलेन V. 8 जातं मे परुषेण भस्म V.47 [द. र. ४।१०८] तव सा कथासु परि० V1. 15 शिशुपालवध ९।६४ तीक्ष्णाक्षिपशराग्रभिन्न० IV.29 तीव्राभिषंगप्रभवेन IV.20 कुमारसंभव ३।७३ तीव्रः स्मरसंनापः IV. 44 रत्नावली ४।२३ तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति II. 23 त्यजत मानमलं बत V. 6 रघुवंश ९।४७ दूराद्दवीयो धरणीधराभं IV. 9 महावीरचरित २।१ देव्याः संततबाष्पवारि V. 37 दोर्दण्डाश्चितचन्द्रशेखर V.72 द्रष्टव्या दयितेति III. 23 महावीरचरित १।५४

द्रष्टं न क्षमते न च प्रिय० III. 26 धन्यासि या कथयसि IV. 22 विज्जिकाया: [सा. द. ३।६०] वात्रीजनांकशत दुर्ललितं V.51 चण्डकौशिक ५।४ धीरं वारिधरस्य वारि० V.33 अमरु. १३ न भिक्षा दुर्भिक्षे मिलति IV. 43 न यत्र प्रत्याशामनु IV. 37 IV.59 मालतीमाधव ९।८ नवजलधरः सन्नद्वोयं विकमोर्वशीय ४1१ नष्टं वर्षधरैर्मनुष्य० V.66 रत्नावली २।३ नायास्तासि महीभृता V. 19 निद्रानिमीलतदशो मद० IV. 45 बिल्हणस्य (द. रू. ४।८५) निरानन्दः कौन्दे मधुनि IV. 26 सु. र. भा. ९४।२२३

APPENDIX III 57

निर्विभुज्य दशनच्छदं VI. 19 कुमारसंभव ८|४९ न्यक्कारो ह्ययमेव IV.7 हनुमननाटक १४।६ IV. 18 (द. रु. ४।८२) पटालसे पत्यौ नमयति IV. 30 अमरु. ४१ पत्युः शिरश्षन्द्रकलामनेन VI. 24 कुमारसंभव ७/१९ पाणिपल्लवविधूननमन्तः VI. 13 किरातार्जुनीय ९/५० पाण्डुक्षामं वदनं हृदयं IV. 58 [का. प्र. १०।४६० ] पुरासीदस्माकं V.16 अमरु. ६९ पृथ्वि स्थिरा भव भुजंगम V.63 हनुमन्नाटक १।२१ ; बालरामायण १।४८ प्रणाशाद्विद्यानां II. 17 चण्डकौशिक ३।१२ प्रविततशरजालच्छन्न ० II. 21 किरातार्जुनीय १४।६५ प्रातर्धाटीभयात्काचित् IV. 19 प्राप्ताः श्रियः सकलकाम० IV. 5 वैराग्यशतक ६७ ब्रह्मन्नधययनस्य नैष विषयः VI. 44 हनुमन्नाटक ८।४५ भिक्षो कंथा 'लथा ते V.48 [भिक्षो मांसनिषेवणं] [V.48] [शार्ङ्गधर. ४०६१][द. रू. ४।७५] मिनत्यक्ष्णोर्मुद्रां शिरसि V.70 चण्डकौशिक ३।९ मन्दं निधेहि चरणो V.21 [शार्गघर. ३६२०][सु.र.भा.२९८।१५] महः शँलेन्द्रकल्पः VI.51 सु. र. भा. २६।१९४ मातर्यामिनि संनिधेहि V.53 माल्यं स्कन्धविलम्वितं VI. 9 कविकंकणस्य मेरा संति कियन्ति IV. 41 मैनाक: किमयं रुणद्धि IV. 24 हनुमन्नाटक ४।९ यदि परगुणा न क्षम्यन्ते IV. 12 सु. र. भा. २२२५ यदच्छया त्वं सकृदप्य० 11.11 विक्रमोर्वशीय १।११ यद्यपि गुरुजनपुरतः VI. 6 युप्मच्छासनलंघनांभसि IV. 51 वेणीसंवरण १।१२ यः कौमारहरः स एव V.5 शीलभट्टारिकाया· राज्ो विपद्वन्धुवियोग० IV. 6 प्रियदर्शिका १।८ राज्यं निर्जितशत्रु योग्य० IV. 28 रत्नावली १११० राममन्मथशरेण ताडिता VI.38 रघुवंश ११।२० लक्ष्मीपयोधरोत्संगकुंकुमा० V.61 धनिकस्य-द. रू. अ. ४।७२ लाक्षागृहानलविषान्न० V.55 वेणीसंवरण १।८ लावण्यनिर्जितसमस्तवधू० IV. 39 लिखन्नास्ते भूमि V.35 अमरु. ७ VI. 4 कविकंकणस्य लुलितनयनतारा: क्षाम० IV. 8 शिशुपालवध ११।२० वयमिह परितुष्टा वल्कलै: IV. 27 वैराग्यशतक ५३ वसन्तप्रारंभे चिरविरह० V.34 सु. र. भा. १४०।३३५ विनिकषणरणत्कठोर० IV. 32 [द. रू. ४।९०] रस० प्र० ८

58 रसरस्तप्रदीपिका

विनिश्चेतुं शक्यो न IV. 21 उत्तररामचरित १।३५ विमुंचामुं मानं सफलय VI. 40 चन्द्रकस्य [शार्ङ्गधर. ३५६५] विरचय कुचयोः V.20 विलोलचरणस्खलन्मुखर० IV. 40 वृद्धोऽन्धः पतिरेष IV. 17 [भोजप्रबन्ध २५५] शान्ति: कुतस्तस्य IV. 33 मालतीमाधव ६।१ शान्ते मन्मथसंगरे V.13 [शार्ङधर. ३७०३] शङ्गारी गिरिजानने VI. 42 शृङ्गारतिलक १।१ शृद्गारः कलकूजितेषु VI. 34 श्रुत्वाऽडयातं बहिः VI. 11 धनिकस्य-द. रू. अ. २/३९ श्लिष्यति कामपि चुम्बति VI. 47 गीतगोविन्द १।४/७ संप्राप्तेवधिवासरे क्षणममुं IV. 61 सु. र. भा. ७५/२९० सहसा विदधीत न क्रियां IV.56 किरातार्जुनीय २।३० सा पत्युः प्रथमापराध V.18 अमरु. २९ सालक्तकेन नवपल्लव० V.17 अमरु. ११६ सुतनु विजहि मौनं V.15 अमरु. ३९ सुसितवसनालंकरायां V. 22 [का. प्र. ७।२६६] स्तुम: कं वामाक्षि VI. 46 [का. प्र. ४1४८] स्थाणुमालिङ्गति सवप्रे IV. 23 स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर० VI. 48 [द. रू. २।७] V. 32 [का. प्र. ४१११२] स्मरबाणलांगलाग्रै: III. 24 स्मरमयनदीपूरेणोढा V.29 अमरु. १०४ स्मर्यते स हि वामोरु IV.25 स्मेरास्यां स्मरफुल्लगण्ड० V.11 हारो नारोपितः कण्ठे V.31 हनुमन्नाटक ५।२५ हावहारि-हसितं IV. 14 शिशुपालवध १०।१३ हित्वा नर्मकथां सखी० VI. 7 कवविरककणस्य हन्मर्मभेदिपतदुत्कटकंक० IV.60 महावीरचरित १।३९ हं हो मारुतनन्दनादिश V.36 महानाटक ६।५ ह्िया सर्वस्यासौ IV. 10 रत्नावली ३।४

भारतीय विद्या ग्रन्थावलि

-प्रकाशित ग्रन्थसूचि - १ विसुद्धिमग्ग-बुद्धघोषाचार्यकृत पालीभाषामय महाग्रन्थ मू० संपादक-अध्यापक श्रीयुत धर्मानन्द कोसंबी 9२-०-०

२ भरतेश्वर बाहुबली रास-गुजराती भाषाग्रथित प्राचीनतम पद्यकृति संपापक-आचार्य श्री जिनविजय मुनि 016-0

३ ज्ञानदीपिका-देवबोधाचार्यकृत महाभारत उद्योगपर्वव्याख्या संपादक-डॉ. एस्. के. दे, एम्. ए. पीएच्. डी. ढाका युनिवर्सिटी ३-०-०

४ भगवद्गीता भारतीयदर्शनानि च-भगवद्गीता सम्बन्ध विषयक षड्दर्शन स्वरूप निरूपक १० संस्कृत व्याख्यान व्याख्याता-म० म० अनन्त कृष्णशास्त्री, कलकत्ता युनिवर्सिटी २-१२-०

५ गुजराती स्वरव्यञ्जनप्रक्रिया-प्रो. एल. टर्नरकृत आंग्लभापा निबन्धा- नुवाद (गूर्जरभाषा, नागरी लिपि) अनुवादक-अध्यापक श्रीयुत केशवराम का. शास्त्री १-४-०

६ चन्द्रलेखा-रुद्रदास कविकृत अभिनव सट्ृटक ग्रन्थ संपादक-डॉ. ए. एन्. उपाध्ये, एम्. ए. डी. लिट्र. ६-०-७

७ वेदवादद्वात्रिंशिका-सिद्धसेन दिवाकर कृत, महार्थपूर्ण प्रौढ काव्यकृति संपादक एवं विवेचक-पं० सुखलालजी शास्त्री. ०-१२-०

भारतीय विद्या

[ भारतीय पुरातन साहित्य, इतिहास, स्थापत्य, तत्त्वज्ञान, भाषाशास्त्रादि विविधविषयक प्रौढ़ संशोधनात्मक निबन्धप्रकाशिका हिन्दी-गुजराती त्रैमासिक पत्रिका ]

संपादक-आचार्य श्री जिनविजय मुनि १ प्रथम भाग (संवत् १९९६-९७ पृष्ठ सं० ४६०) मू. ५-०-० २ द्वितीय भाग (संवत् १९९८-९९ पृष्ठ सं० ५००) मू. ५-०-० ३ तृतीय भाग (संवत् १०००-२००१ पृष्ठ सं० ४५०) मू. ५-०-० [ स्व० बाबू श्रीबहादुर सिंहजी सिंधी स्मृति ग्रन्थ ]

सिंघी जैन ग्रन्थमाला

-अद्यावधि मुद्रित ग्रन्थ=

१ प्रबन्धचिन्तामणि, मेरुदुङ्गाचार्य विरचित. ३-१२-० २ पुरातन प्रबन्ध संग्रह. (संस्कृतभाषामय, अज्ञातकर्तृक, ऐतिह्य तथ्यपूर्ण) ५-०-०

३ प्रबन्धकोश, राजशेखरसूरिरचित. ४ विविधतीर्थकल्प, जिनप्रभसूरिकृत. 8-४-०

५ देवानन्दमहाकाव्य, मेघविजयोपाध्यायविरचित. २-१२-० ६ जैनतर्कभाषा, यशोविजयोपाध्यायकृत. २-०-०

७ प्रमाणमीमांसा, हेमचन्द्राचार्यकृत. ५-०-०

८ अकलङ्कग्रन्थत्रयी, भट्टाकलङ्कदेवकृत. ५-०-० ९ प्रबन्धचिन्तामणि, संपूर्ण एवं उत्तम हिन्दी भाषान्तर. ३-१२-० १० प्रभावकचरित, प्रभाचन्द्रसूरिरचित. ५-०-०

११ भानुचन्द्रगणिचरित, सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित. ५-०-०

१२ ज्ञानबिन्दुप्रकरण, यशोविजयोपाध्यायविरचित. ३-८-० १३ बृहत् कथाकोश, हरिषेणाचार्यकृत. 9२-० -- ० १४ जैनपुस्तकप्रशस्तिसंग्रह, प्रथम भाग. पुरातनसमयलिखित ताडपत्रीय पुस्तकोंकी अपूर्व ऐतिहासिक प्रशस्तियोंका अभिनव संग्रह ६-८-० १५ धूर्ताख्यान, हरिभद्रसूरिरचित. 4-6-0

१६ दिगूविजयमहाकाव्य, मेघविजयोपाध्यायविरचित. ५-१२-०

१७ रिष्टसमुच्चय, दुर्गदेवकृत. ७-6-0

१८ सन्देशरासक, कवि अब्दुल रहमानकृत. (अपभ्रंशभाषामय विप्रलम्भशङ्गारविषयक अपूर्व रासा काव्य) ७-८-0

-प्राप्तिस्थान -

भारतीय विद्या भवन

चोपाटी रोड, बंबई ७.