1. Rudra-Hridaya Upanishad

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ॥

oṃ saha nāvavatu ॥ saha nau bhunaktu ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥ hariḥ oṃ ॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

हृदयं कुण्डली भस्मरुद्राक्षगणदर्शनम् । तारसारं महावाक्यं पञ्चब्रह्माग्निहोत्रकम् ॥ १॥

hṛdayaṃ kuṇḍalī bhasmarudrākṣagaṇadarśanam । tārasāraṃ mahāvākyaṃ pañcabrahmāgnihotrakam ॥ 1॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

प्रणम्य शिरसा पादौ शुको व्यासमुवाच ह । को देवः सर्वदेवेषु कस्मिन्देवाश्च सर्वशः ॥ २॥

praṇamya śirasā pādau śuko vyāsamuvāca ha । ko devaḥ sarvadeveṣu kasmindevāśca sarvaśaḥ ॥ 2॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

कस्य शुश्रूषणान्नित्यं प्रीता देवा भवन्ति मे । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पिता शुकम् ॥ ३॥

kasya śuśrūṣaṇānnityaṃ prītā devā bhavanti me । tasya tadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca pitā śukam ॥ 3॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

सर्वदेवात्मको रुद्रः सर्वे देवाः शिवात्मकाः । रुद्रस्य दक्षिणे पार्श्वे रविर्ब्रह्मा त्रयोऽग्नयः ॥ ४॥

sarvadevātmako rudraḥ sarve devāḥ śivātmakāḥ । rudrasya dakṣiṇe pārśve ravirbrahmā trayo'gnayaḥ ॥ 4॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

वामपार्श्वे उमा देवी विष्णुः सोमोऽपि ते त्रयः । या उमा सा स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स हि चन्द्रमाः ॥ ५॥

vāmapārśve umā devī viṣṇuḥ somo'pi te trayaḥ । yā umā sā svayaṃ viṣṇuryo viṣṇuḥ sa hi candramāḥ ॥ 5॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

ये नमस्यन्ति गोविन्दं ते नमस्यन्ति शङ्करम् । येऽर्चयन्ति हरिं भक्त्या तेऽर्चयन्ति वृषध्वजम् ॥ ६॥

ye namasyanti govindaṃ te namasyanti śaṅkaram । ye'rcayanti hariṃ bhaktyā te'rcayanti vṛṣadhvajam ॥ 6॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

ये द्विषन्ति विरूपाक्षं ते द्विषन्ति जनार्दनम् । ये रुद्रं नाभिजानन्ति ते न जानन्ति केशवम् ॥ ७॥

ye dviṣanti virūpākṣaṃ te dviṣanti janārdanam । ye rudraṃ nābhijānanti te na jānanti keśavam ॥ 7॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

रुद्रात्प्रवर्तते बीजं बीजयोनिर्जनार्दनः । यो रुद्रः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः ॥ ८॥

rudrātpravartate bījaṃ bījayonirjanārdanaḥ । yo rudraḥ sa svayaṃ brahmā yo brahmā sa hutāśanaḥ ॥ 8॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

ब्रह्मविष्णुमयो रुद्र अग्नीषोमात्कं जगत् । पुंलिङ्गं सर्वमीशानं स्त्रीलिङ्गं भगवत्युमा ॥ ९॥

brahmaviṣṇumayo rudra agnīṣomātkaṃ jagat । puṃliṅgaṃ sarvamīśānaṃ strīliṅgaṃ bhagavatyumā ॥ 9॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

उमारुद्रात्मिकाः सर्वाः ग्रजाः स्थावरजङ्गमाः । व्यक्तं सर्वमुमारूपमव्यक्तं तु महेश्वरम् ॥ १०॥

umārudrātmikāḥ sarvāḥ grajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ । vyaktaṃ sarvamumārūpamavyaktaṃ tu maheśvaram ॥ 10॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

उमा शङ्करयोगो यः स योगो विष्णुरुच्यते । यस्तु तस्मै नमस्कारं कुर्याद्भक्तिसमन्वितः ॥ ११॥

umā śaṅkarayogo yaḥ sa yogo viṣṇurucyate । yastu tasmai namaskāraṃ kuryādbhaktisamanvitaḥ ॥ 11॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

आत्मानं परमात्मानमन्तरात्मानमेव च । ज्ञात्वा त्रिविधमात्मानं परमात्मानमाश्रयेत् ॥ १२॥

ātmānaṃ paramātmānamantarātmānameva ca । jñātvā trividhamātmānaṃ paramātmānamāśrayet ॥ 12॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

अन्तरात्मा भवेद्ब्रह्मा परमात्मा महेश्वरः । सर्वेषामेव भूतानां विष्णुरात्मा सनातनः ॥ १३॥

antarātmā bhavedbrahmā paramātmā maheśvaraḥ । sarveṣāmeva bhūtānāṃ viṣṇurātmā sanātanaḥ ॥ 13॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

अस्य त्रैलोक्यवृक्षस्य भूमौ विटपशाखिनः । अग्रं मध्यं तथा मूलं विष्णुब्रह्ममहेश्वराः ॥ १४॥

asya trailokyavṛkṣasya bhūmau viṭapaśākhinaḥ । agraṃ madhyaṃ tathā mūlaṃ viṣṇubrahmamaheśvarāḥ ॥ 14॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

कार्यं विष्णुः क्रिया ब्रह्मा कारणं तु महेश्वरः । प्रयोजनार्थं रुद्रेण मूर्तिरेका त्रिधा कृता ॥ १५॥

kāryaṃ viṣṇuḥ kriyā brahmā kāraṇaṃ tu maheśvaraḥ । prayojanārthaṃ rudreṇa mūrtirekā tridhā kṛtā ॥ 15॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

धर्मो रुद्रो जगद्विष्णुः सर्वज्ञानं पितामहः । श्रीरुद्र रुद्र रुद्रेति यस्तं ब्रूयाद्विचक्षणः ॥ १६॥

dharmo rudro jagadviṣṇuḥ sarvajñānaṃ pitāmahaḥ । śrīrudra rudra rudreti yastaṃ brūyādvicakṣaṇaḥ ॥ 16॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

कीर्तनात्सर्वदेवस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । रुद्रो नर उमा नारी तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ १७॥

kīrtanātsarvadevasya sarvapāpaiḥ pramucyate । rudro nara umā nārī tasmai tasyai namo namaḥ ॥ 17॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

रुद्रो ब्रह्मा उमा वाणी तस्मै तस्यै नमो नमः । रुद्रो विष्णुरुमा लक्ष्मीस्तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ १८॥

rudro brahmā umā vāṇī tasmai tasyai namo namaḥ । rudro viṣṇurumā lakṣmīstasmai tasyai namo namaḥ ॥ 18॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

रुद्रः सूर्य उमा छाया तस्मै तस्यै नमो नमः । रुद्रः सोम उमा तारा तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ १९॥

rudraḥ sūrya umā chāyā tasmai tasyai namo namaḥ । rudraḥ soma umā tārā tasmai tasyai namo namaḥ ॥ 19॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

रुद्रो दिवा उमा रात्रिस्तस्मै तस्यै नमो नमः । रुद्रो यज्ञ उमा वेदिस्तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २०॥

rudro divā umā rātristasmai tasyai namo namaḥ । rudro yajña umā vedistasmai tasyai namo namaḥ ॥ 20॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

रुद्रो वह्निरुमा स्वाहा तस्मै तस्यै नमो नमः । रुद्रो वेद उमा शास्तं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २१॥

rudro vahnirumā svāhā tasmai tasyai namo namaḥ । rudro veda umā śāstaṃ tasmai tasyai namo namaḥ ॥ 21॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

रुद्रो वृक्ष उमा वल्ली तस्मै तस्यै नमो नमः । रुद्रो गन्ध उमा पुष्पं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २२॥

rudro vṛkṣa umā vallī tasmai tasyai namo namaḥ । rudro gandha umā puṣpaṃ tasmai tasyai namo namaḥ ॥ 22॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

रुद्रोऽर्थ अक्षरः सोमा तस्मै तस्यै नमो नमः । रुद्रो लिङ्गमुमा पीठं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २३॥

rudro'rtha akṣaraḥ somā tasmai tasyai namo namaḥ । rudro liṅgamumā pīṭhaṃ tasmai tasyai namo namaḥ ॥ 23॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

सर्वदेवात्मकं रुद्रं नमस्कुर्यात्पृथक्पृथक् । एभिर्मन्त्रपदैरेव नमस्यामीशपार्वती ॥ २४॥

sarvadevātmakaṃ rudraṃ namaskuryātpṛthakpṛthak । ebhirmantrapadaireva namasyāmīśapārvatī ॥ 24॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

यत्र यत्र भवेत्सार्धमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । ब्रह्महा जलमध्ये तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २५॥

yatra yatra bhavetsārdhamimaṃ mantramudīrayet । brahmahā jalamadhye tu sarvapāpaiḥ pramucyate ॥ 25॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

सर्वाधिष्ठानमद्वन्द्वं परं ब्रह्म सनातनम् । सच्चिदानन्दरूपं तदवाङ्मनसगोचरम् ॥ २६॥

sarvādhiṣṭhānamadvandvaṃ paraṃ brahma sanātanam । saccidānandarūpaṃ tadavāṅmanasagocaram ॥ 26॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

तस्मिन्सुविदिते सर्वं विज्ञातं स्यादिदं शुक । तदात्मकत्वात्सर्वस्य तस्माद्भिन्नं नहि क्वचित् ॥ २७॥

tasminsuvidite sarvaṃ vijñātaṃ syādidaṃ śuka । tadātmakatvātsarvasya tasmādbhinnaṃ nahi kvacit ॥ 27॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा च ते । तत्रापरा तु विद्यैषा ऋग्वेदो यजुरेव च ॥ २८॥

dve vidye veditavye hi parā caivāparā ca te । tatrāparā tu vidyaiṣā ṛgvedo yajureva ca ॥ 28॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

सामवेदस्तथाथर्ववेदः शिक्षा मुनीश्वर । कल्पो व्याकरणं चैव निरुक्तं छन्द एव च ॥ २९॥

sāmavedastathātharvavedaḥ śikṣā munīśvara । kalpo vyākaraṇaṃ caiva niruktaṃ chanda eva ca ॥ 29॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

ज्योतिषं च यथा नात्मविषया अपि बुद्धयः । अथैषा परमा विद्या ययात्मा परमाक्षरम् ॥ ३०॥

jyotiṣaṃ ca yathā nātmaviṣayā api buddhayaḥ । athaiṣā paramā vidyā yayātmā paramākṣaram ॥ 30॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रं रूपवर्जितम् । अचक्षुःश्रोत्रमत्यर्थं तदपाणिपदं तथा ॥ ३१॥

yattadadreśyamagrāhyamagotraṃ rūpavarjitam । acakṣuḥśrotramatyarthaṃ tadapāṇipadaṃ tathā ॥ 31॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं च तदव्ययम् । तद्भूतयोनिं पश्यन्ति धीरा आत्मानमात्मनि ॥ ३२॥

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ ca tadavyayam । tadbhūtayoniṃ paśyanti dhīrā ātmānamātmani ॥ 32॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यो यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादत्रान्नरूपेण जायते जगदावलिः ॥ ३३॥

yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyo yasya jñānamayaṃ tapaḥ । tasmādatrānnarūpeṇa jāyate jagadāvaliḥ ॥ 33॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

सत्यवद्भाति तत्सर्वं रज्जुसर्पवदास्थितम् । तदेतदक्षरं सत्यं तद्विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४॥

satyavadbhāti tatsarvaṃ rajjusarpavadāsthitam । tadetadakṣaraṃ satyaṃ tadvijñāya vimucyate ॥ 34॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

ज्ञानेनैव हि संसारविनाशो नैव कर्मणा । श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं स्वगुरुं गच्छेद्यथाविधि ॥ ३५॥

jñānenaiva hi saṃsāravināśo naiva karmaṇā । śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ svaguruṃ gacchedyathāvidhi ॥ 35॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

गुरुस्तस्मै परां विद्यां दद्याद्ब्रह्मात्मबोधिनीम् । गुहायां निहितं साक्षादक्षरं वेद चेन्नरः ॥ ३६॥

gurustasmai parāṃ vidyāṃ dadyādbrahmātmabodhinīm । guhāyāṃ nihitaṃ sākṣādakṣaraṃ veda cennaraḥ ॥ 36॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

छित्वाऽविद्यामहाग्रन्थिं शिवं गच्छेत्सनातनम् । तदेतदमृतं सत्यं तद्बोद्धव्यं मुमुक्षिभिः ॥ ३७॥

chitvā'vidyāmahāgranthiṃ śivaṃ gacchetsanātanam । tadetadamṛtaṃ satyaṃ tadboddhavyaṃ mumukṣibhiḥ ॥ 37॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

धनुस्तारं शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ३८॥

dhanustāraṃ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate । apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet ॥ 38॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

लक्ष्यं सर्वगतं चैव शरः सर्वगतो मुखः । वेद्धा सर्वगतश्चैव शिवलक्ष्यं न संशयः ॥ ३९॥

lakṣyaṃ sarvagataṃ caiva śaraḥ sarvagato mukhaḥ । veddhā sarvagataścaiva śivalakṣyaṃ na saṃśayaḥ ॥ 39॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

न तत्र चन्द्रार्कवपुः प्रकाशते न वान्ति वाताः सकला देवताश्च । स एष देवः कृतभावभूतः स्वयं विशुद्धो विरजः प्रकाशते ॥ ४०॥

na tatra candrārkavapuḥ prakāśate na vānti vātāḥ sakalā devatāśca । sa eṣa devaḥ kṛtabhāvabhūtaḥ svayaṃ viśuddho virajaḥ prakāśate ॥ 40॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

द्वौ सुपर्णौ शरीरेऽस्मिञ्जीवेशाक्ष्यौ सह स्थितौ । तयोर्जीवः फलं भुङ्क्ते कर्मणो न महेश्वरः ॥ ४१॥

dvau suparṇau śarīre'smiñjīveśākṣyau saha sthitau । tayorjīvaḥ phalaṃ bhuṅkte karmaṇo na maheśvaraḥ ॥ 41॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

केवलं साक्षिरूपेण विना भोगं महेश्वरः । प्रकाशते स्वयं भेदः कल्पितो मायया तयोः ॥ ४२॥

kevalaṃ sākṣirūpeṇa vinā bhogaṃ maheśvaraḥ । prakāśate svayaṃ bhedaḥ kalpito māyayā tayoḥ ॥ 42॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

घटाकाशमठाकाशौ यथाकाशप्रभेदतः । कल्पितौ परमौ जीवशिवरूपेण कल्पितौ ॥ ४३॥

ghaṭākāśamaṭhākāśau yathākāśaprabhedataḥ । kalpitau paramau jīvaśivarūpeṇa kalpitau ॥ 43॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

तत्त्वतश्च शिवः साक्षाच्चिज्जीवश्च स्वतः सदा । चिच्चिदाकारतो भिन्ना न भिन्ना चित्त्वहानितः ॥ ४४॥

tattvataśca śivaḥ sākṣāccijjīvaśca svataḥ sadā । ciccidākārato bhinnā na bhinnā cittvahānitaḥ ॥ 44॥

· · ·

[ Sutra 45 ]

चितश्चिन्न चिदाकारद्भिद्यते जडरूपतः । भिद्यते चेज्जडो भेदश्चिदेका सर्वदा खलु ॥ ४५॥

citaścinna cidākāradbhidyate jaḍarūpataḥ । bhidyate cejjaḍo bhedaścidekā sarvadā khalu ॥ 45॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

तर्कतश्च प्रमाणाच्च चिदेकत्वव्यवस्थितेः । चिदेकत्वपरिज्ञाने न शोचति न मुह्यति ॥ ४६॥

tarkataśca pramāṇācca cidekatvavyavasthiteḥ । cidekatvaparijñāne na śocati na muhyati ॥ 46॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

अद्वैतं परमानन्दं शिवं याति तु कैवलम् ॥ ४७॥

advaitaṃ paramānandaṃ śivaṃ yāti tu kaivalam ॥ 47॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

अधिष्ठानं समस्तस्य जगतः सत्यचिद्घनम् । अहमस्मीति निश्चित्य वीतशोको भवेन्मुनिः ॥ ४८॥

adhiṣṭhānaṃ samastasya jagataḥ satyacidghanam । ahamasmīti niścitya vītaśoko bhavenmuniḥ ॥ 48॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

स्वशरीरे स्वयं ज्योतिःस्वरूपं सर्वसाक्षिणम् । क्षीणदोषाः प्रपश्यन्ति नेतरे माययावृताः ॥ ४९॥

svaśarīre svayaṃ jyotiḥsvarūpaṃ sarvasākṣiṇam । kṣīṇadoṣāḥ prapaśyanti netare māyayāvṛtāḥ ॥ 49॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

एवं रूपपरिज्ञानं यस्यास्ति परयोगिनः । कुत्रचिद्गमनं नास्ति तस्य पूर्णस्वरूपिणः ॥ ५०॥

evaṃ rūpaparijñānaṃ yasyāsti parayoginaḥ । kutracidgamanaṃ nāsti tasya pūrṇasvarūpiṇaḥ ॥ 50॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

आकाशमेकं सम्पूर्णं कुत्रचिन्नैव गच्छति । तद्वत्स्वात्मपरिज्ञानी कुत्रचिन्नैव गच्छति ॥ ५१॥

ākāśamekaṃ sampūrṇaṃ kutracinnaiva gacchati । tadvatsvātmaparijñānī kutracinnaiva gacchati ॥ 51॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म यो वेद वै मुनिः । ब्रह्मैव भवति स्वस्थः सच्चिदानन्द मातृकः ॥ ५२॥

sa yo ha vai tatparamaṃ brahma yo veda vai muniḥ । brahmaiva bhavati svasthaḥ saccidānanda mātṛkaḥ ॥ 52॥

· · ·

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ॥

oṃ saha nāvavatu ॥ saha nau bhunaktu ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥ hariḥ oṃ ॥