1. Rupaka Parisudhi Tatacharya D.T. Venkateswar Unversity.djvu

श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यविमर्शक ग्रन्थावली—सं. २

सम्पादकः——परवस्तु वेङ्कटरामानुजस्वामी, एम्. ए.

रूपकपरिशुद्धिः

श्रीवेङ्कटेश्वर आझ्ळकलाशाला प्रधान संस्कृताध्यापकेन मीमांसासांख्य मीमांसाकेसरि पूर्वोत्तरतन्त्रप्रदीप पण्डितराज

देशिक तिरुमले ताताचार्य शिरोमणिना (M. O. L.) विरचिता

१९४६

तिरुपति

तिरुमलै-तिरुपति-देवस्थानमुद्रणालये मुद्रिता

मूल्यम् रू. २—०—०

SRI VENKATESVARA ORIENTAL INSTITUTE STUDIES No. 2

SRI VENKATESVARA ORIENTAL INSTITUTE STUDIES No. 2 Editor :-P. V. RAMANUJASWAMI, M.A.

RUPAKAPARISUDDHI

RUPAKAPARISUDDHI (A STUDY IN THE FIGURES RUPAKA AND UPAMA)

Panditarāja D. T. TATACHARYA, M.O.L., Curator, Sri Venkatesvara Oriental Institute, Tirupati (now Lecturer in Sanskrit, Sri Venkatesvara College.)

TIRUPATI TIRUMALAI-TIRUPATI DEVASTHANAMS PRESS 1946 [Price Rs. 2/-

वेङ्कटेश्वरमाचार्यविमर्शीक ग्रन्थावली—सं. २

द्वारा:—परवस्तु वेङ्कटरामानुजस्वामी, एम. ए.

रूपकपरिशुद्धिः

श्रीवेङ्कटेश्वर आन्ध्रकलाशाला प्रधान संस्कृताध्यापकेन मीमांसासार्वव मीमांसाकेतुसरि पूर्वोत्तरतन्वप्रदीप पण्डिततराजद्वारा तिमले ताताचार्य शिरोमणिना (M. O. L.) विरचिता

१९४६

ति रु पति

तिरुमलै-तिरुपति-देवस्थानमुद्रणालये मुद्रिता

मूल्यं रू. २-०-०

विषयसूची

उपक्रमः .... ९

पूर्वः पक्षः .... ९

विद्याधरः .... २

मल्लिनाथः .... ३

उद्भटवामनौ .... ३

सिद्धान्तः । भामहदण्डिनौ .... ४

रुद्रटः .... ५

भोजराजः .... ५

समासः . .... ६

विग्रहः .... ७

उपमितम् .... ९

सामान्यप्रयोगः .... १०

महाभाष्यकैयटौ .... १०

पाणिनि: .... १३

दण्डी । भोजराजः .... १५

रुद्रटः .... १५

उपमितसूत्रम् .... १८

विशेषणविशेष्यभावः .... २०

व्यत्सतरूपकम् .... २५

साधकबाधकतैरपेक्ष्यम् .... २९

रूपकोपमासङ्करः .... ३१

परिणामः । सिद्धयकः .... ४१

जगन्नाथः .... ४२

आरोपः .... ४४

रूपकविभागः । बुधरज्जनीकारः .... ४५

चित्रमीमांसा .... ४८

वृत्तिवातिकम् .... ५१

प्रयोजनम् .... ५४

मीमांसकः .... ५५

उपसंहारः .... ५९

INTRODUCTION

The thesis of the Rūpakapariśuddhiḥ is the same as that of my paper on "Pada-pankajam—Rūpaka-or-Upamā also" published in the Journal of Sri Venkatesvara Oriental Institute, Vol. III, No. I (Jan—June 1942). It is here dealt with in greater detail. Reference is also made to very many connected points and topics discussed in works such as the Alankārasarvasva of Ruyyaka, the Citramīmāmsā and the Vṛttivārtika of Appayya Dīkshita and the Rasagangādhara of Jagannātha.

Of all the figures of speech—Alankāras—dealt with by the Sanskrit Poeticians, Upamā is, as everybody knows, the first and most important. The majority of the important Alankāras are but different forms of the same Upamā. Rūpaka is one of these derevative or evolved alankāras and its importance as an Alankāra is only next to that of Upamā. The process involved in chauging Upamā into Rūpaka is very simple. We have only to drop the particle iva or the word signifying likeness or similarity and it becomes Rūpaka. 'The face is like the moon' is Upamā. But 'The face is the moon' is Rūpaka. Luptomā is the name given to this by Yāska. Among the very many Alankāras these two alone have claimed fuller and more serious consideration than any others at the hands of Poeticians.

The term sāmānyāprayoge used in Panini's Sūtra 2-1-56. has been` the chief difficulty confronting the Ālankārikas. According to Patañjali and Kaiyata this term is superfluous in the Sūtra and consequently it puts no restriction to the application or the scope of the Sūtra. This point has, however, been some how missed by the Ālankārikas, with the result that the very purpose of the Sūtra was throughly misunderstood and there arose a lot of confusion with regard to Upamā and Rūpaka. These Ālankārikas, when considering and answering several.ingenious questions concerning the two Alan-kāras, have arrived at certain conclusions which appear hardly acceptable.

As already stated 'The face is the moon' is Rūpaka.

But 'the moon'—indicating the face by its seconuary significance—is Atisayokti.

This is accepted on all hands including Appayya Dikshita as may be seen from his Kuralayānanda and Chitramīmāmsā.

But a certain line of argument he has taken up in his Vrttivārtika led him to declare the converse :

'The face is the moon' may be Atisayokti and 'The moon' (in the sense of face) may be Rūpaka.

Bhojarāja, the author of the Sarasvatīkanṭhābharaṇa, stands unequalled in his capacity to understand and interpret ancient works and authors.

'Sāmānyāprayoge' in Panini's Sūtra, which Patañjali himself could not satisfactorily explain, found its true significance and value in the Sūtra at the hands of the ingenious Bhoja, a fact which is yet to receive the attention it deserves at the hands of scholars.

On the strength of the support given by Bhoja, I have been bold enough to criticise the views of many a preeminent author on Alankāra.

In conclusion it is my pleasant duty to thank Sri P. V. Ramanujaswami, M.A., Director, Sri Venkatesvara Research Institute, Tirupati, for inclusion of this work of mine, in the series of Sri Venkatesvara Oriental Studies.

2—3—46.

Tirupati.

D. TATACHARYA

रूपकपरिशुद्धिः

वाचामभूर्मिरमनसोजपि यत्त-

दाक्षातमाश्रायशिरस्सु धाम ।

पण्णाटीशेखरतामुपेतं

कुलस्य नस्तद् धनमानतोऽसि ॥

पदारविन्दमिति रूपकमेतदाहुः

प्रायेण सर्व इह कोऽपि न संशयेऽस्ति ।

तत्कोपमा डपि भवितुं कचिदर्हेति

यथाहुरतां न समझ्रजसता। प्रतिभाम् ॥

तदिदमुपपाद्यन्ती रूपकपरिशुद्धिरवतरत्येषा ।

सहृदयहृदयाराधनजनितमहानन्दला भकुतुकिनी ॥

उपक्रमः

अत्र पदपदार्थमित्यादिर्विषयः । किं तु रूपकमेव आहोस्वित् कृत्स्निदुपमा डपि

भवितुमर्हेति संशयः । कृत्स्निदुपमा डपि भवतीति पूर्वः पक्षः । न कृत्स्निदुपमा ।

सर्वत्रापि तु रूपकमेवेति सिद्धान्तः । इदं तावदनन्तराभ्यां पद्याभ्यां व्यक्तं ।

फलमस्य विचारे स्याद् यथास्थाने दर्शयिष्यते ।

श्रुततर्ककाशिकाग्रन्थपठितच्यर्थावगमात्मकम् ॥

पूर्वः पक्षः

तत्र पूर्वपक्षिणामयमभिप्रायः ।

सुच्यन्ते कमलाक्षस्य पदपदार्थमाश्रिताः ।

इत्यादौ मुक्तिसाधनीभूतसमाश्रयणकर्मत्वेन निर्देश्यमाने पदपदार्थजे पदस्य प्राधान्यं

वाच्यं न पद्यजसय । तेनात्व पदं पद्यजमिवेत्ययं समास आश्रयणीयः । ‘उपमितं

रूपकपरिशुद्धिः

व्याघ्रादिभिः सामान्यापयोगे' इत्यनेन सूत्रेण विहिते'डसिन् समासे उपमैव वाच्या; न रूपकस्य प्रसङ्गोऽस्तीति स्फुटमेतत् ।

पदपदार्थजसम्भ तावकं सुरनारीकवरीवि भूषणम् ।

इत्यादौ पुनः कवरीविभूषणभावौचित्यं पद्जरसैव न पदस्यैति पद्जरसैव प्राधान्यस्य वाच्यतया पदमेव पद्ज्जसमासे समासनितर्मश्रयणीयत्वम् । 'विशेषण विशेष्येण बहुलम्' इत्यनेन सूत्रेण विहितो विशेषणसमासो वा अयम् । 'मयूरव्यंसकादयश्र' इत्यनेन विहितोऽड्यो वा । यत्तु एवंविधं नियमकं न किश्चित्तदस्ति; यथा

जयत्यखिलनाथस्य श्रीपते: पदपद्मजम् ।

इत्यादौ, तत् रूपकप्रसयोः सन्देहसद्भारः । सर्वैरमिदं स्पष्टमुक्तमेकावल्या विद्याधरेग, तद्याल्याने मल्लिनाथेन च ।—

विद्याधरः

'यत्तु समासर्त्ती तलोपमारूपकयोः साधकत्वाऽकस्मादेव अन्यतरानिश्चयकारणम् । तल्लोपमार्गा: परिग्रहे साधकं यथा—

शरासनमिदं नमत् तत् विलोक्य लोकोत्तरं पिनाकमिव दानघास्तोहिनरशिमचूडामणेः । अम्बा रिपुमहीमृतो युथि कलिङ्गश्रृङ्गीपति ते सत्त्वरिशुदाझ्झदं तत् नमन्ति पादाम्बुजम् ॥

इहं रलविरुदाझदसंबन्धः: पादे सम्भवतीत्युपमा न प्रत्यनुगुणतां भजते । अम्भुजे न सम्भवतीति न रूपकं प्रत्यनुगुणता । बाधकं यथा—

शोषिताशेषदुर्वारवैरिस्रीजननमानसः । नृसिंहभूयपते भाति प्रतापप्रतापनस्ततः ॥

अत्र शोषिताशेषदुर्वारवैरिस्रीजननमानसत्वलक्षणसाधारणधर्मोंपादानमेव प्रतापस्तपन इवेत्युपमाया: शाङ्कामपाकरोति । 'उपमितं व्याघ्रादिभिरित्यादिना सूत्रेण सामान्याप्रयोग एव तस्या: प्रादुर्भावात् । रूपकपरिग्रहे साधकं यथा—

उद्‌धृतवामनौ

यस्यानीशं दिविषदश्ररणारविन्द-मुत्तंसयन्त्यमितभक्तिभरावनतग्रा:। देव: सुधाकरकिशोरकचारुलोचन: स श्रीयसेsस्तु भवतो नरसिंहदेव।।

अत्र उत्तंसनिरवद्येन्दन: क्रियन्ते न पुन:श्ररणेति रूपकपरिग्रहे उत्तंसनस्सेव साधकं प्रमाणम्। .................. यत्र पुनरन्यतरपरिग्रहे साधकवाधकप्रमाणविरह: तत् सन्देहसकर:।। इति।

महिनाथ:

"इहैति। तेनैह व्याघ्रादीनामाकृतिगणत्वात् 'उपमितं व्याघ्रादिभि'-रित्यादिना उपमितस्समास आश्रयणीय इत्यर्थ:। उपमावाधकस्सुदाहरणति शोभितेति। मानसं मन: सरोविशेषश्च। वाधकसुध्दावयति अत्रैति। समानधर्मोंवादानस्य वाधकत्वे हेतुमाह उपमितमिति। 'व्याघ्र इव शूर:' इति प्रत्युदाहरणादिति भाव:। .................. तत् 'सयूरुयस्सकाद्दयश्व' इति रूपकसमासेsश्रयणीय:।

तेषामाकृतिगणत्वादित्यर्थ:। रूपके वाधकं तु 'मुकुलितनयनैरुरवारविन्दैरैति रूपकपरिग्रहे मुकुलितनयनैरिति। पक्ष्षणां भरण' इत्यत्र। मुकुलितनयनैर्विन्दैरिति रूपकपरिग्रहे मुकुलितनयनैरिति वाधकम्। अरविन्दानां नयनसम्बन्धन्धभावात्। तत: पारिशेष्यात् व्याघ्रादित्वादुपमितस्समास इत्याद्योऽर्थ:।" इति।

उद्‌धृतवामनौ

मभ्मटस्य ततोडवाचीनानां प्राय: सर्वेषामपि चायमभिप्राय:। प्राचोनेषु उद्‌धटोडप्येवेेव मन्यते इति प्रतीम:। एतद् हि तस्य सन्देहसकरोदाहरणम्— "यद्यप्यन्तस्सुचितो वरेंदुस्ते न लभ्यते। तथापि वच्मि कुत्रापि क्रियतामादरो नरै:।।"

अत्र विवरणम्—'अत्र वरेंदुरिति वर एवेंदु: वर इन्दुरिवेति रूपक-समासोपमयोर्द्वैयोरलड़्कारयोरलङ्कार:। अत्र तु द्वयो: साधकवाधकप्रमाणयोरभावात् सन्देह:' इति। वामन: पुन: पदपदार्थादिषु रूपकस्य नैव सम्भव:। अपि तु उपमैवति मन्यते। यथाह—

रूपकपरिशुद्धिः

"मुखचन्द्रादीनां तु उपमासमासात्त्र रूपकत्वं युक्तम्"

इति । उपमासमासः उपमितमित्यादिसूत्रविहितः । एवमेवां मतेऽपूर्वपक्षीकृतम् । अथ सिद्धान्त उच्च्यते ।

भामहदण्डिनौ

भामहदण्डिनकृतरुपकोपमानां अभिन्नं विषयेऽन्य एवाभिप्रायः । स एवोहे उपपन्नत्वात सिद्धान्तीक्रियते । तथाहि । भामहस्तावत्

उपमानेन यत्साच्चमुपमेयस्य रूप्यते । गुणानां समतां दृष्ट्वा तद् रूपकम्...... ॥

इति रूपकं लक्षणित्वा

श्रीकाम्भोमदमत्सृजस्तुज्झा जलददान्तरत्नः । निर्यांस्तो मदयन्तीसे शक्ककाम्बुकिवारणा: ॥

इत्युदाहर । अत्र उपमापि सम्भवतीति न तेन कुतश्चिद् झापितम् । झापितं तु न सम्भवतीति । स हिं 'समासाभिहिताडपरा' इति समासगतं उपमाभेदं निर्देश्य तस्य

पृथा कमलपत्राक्षी शशाङ्कचदनेति च ।

इत्युदाहरणं ददत् बहुश्रीहिसमासस्थल एव तत्सम्भव इति दर्शयति । कण्ठत एवेदं दण्डी—

समासस्थ बहुव्रीहिः

समासस्थ बहुव्रीहिः शशाङ्कचदनादिषु । इति । तदनयोःलम्वयोःलक्ष्योःलकृत्स्थयोर्बहुव्रीहिन्योत्पत्तिस्थले उपमा सर्वथा डनभिमतेति स्पष्टम् ।

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते । यथा बाहुलता पाणिपदं चरणपल्लवम् ॥

अङ्गुल्यः पल्लवान्यासन् कुसुमानि नखाञ्चिषः । बाहू लत इव सन्तश्रीस्तथ् नः प्रत्यक्षचारिणी ॥

भोजराज:

इत्येतदसमस्तालव्यं समस्तं पूर्वरूपकम् । सिमतं मुखेन्दुदोज्ज्वोत्न्नेत्यसमस्तद्यस्तरूपक व ॥

इति रूपकनिरूपणं कृत्वन् दण्डी व्यस्तरूपकस्य स्वाधीनकारं दर्शयतीति विशेष: ।

रुद्रट:

रुद्रटस्यापि पूर्ववदेवाभिप्राय: । स हि समासोपमां त्रिविधां निरूपयन्— ‘उपमानानि सामान्यवचने:’ इत्यनेन सूत्रेण विधिते समासे प्रथमा । यथा

मुखमिन्दुसुन्दरमिदं विशोकिसलयकोमले भुजालतिके । जघनस्थली च सुन्दरि तनु शैलशिलाविशालेयम् ॥

एवंविधसमासपदं पूर्वपदं उपमेयवाचकसुत्तरपदं च कृत्स्ना यत्र वहुत्रीहिरभवति तत्र द्वितीया । यथा—

शरदिन्दुसुन्दरमुखी कवलयदलदलदीर्घलোচना सा मे । दहति मन: कथमिन्दु रम्भागर्भामिरामोहर: ॥

“उपमानपदेन समं यत्र समस्येत चोपमेयपदम् । अन्यपदार्थ स....अन्या” । यथा—

नावविकसितकमलकरे कवलयदललोचने सितांगशुभुखि । दहसि मनो यत् तत् किं रम्भागर्भोहरु युक्तं ते ॥

--इति ‘अन्यपदार्थे समस्येत सा अन्ये’ति वहुत्रीहिमेव उपमामयोदकसमासत्वेनाह । इदमप्यलावधेयम् । कमलपलालाक्षी शशाङ्कवदना नवविकसितकमलकर इत्यादिषु एवां त्रियाणामपि ग्रन्थकृतां समासोपमोदाहरणेषु उपमानपदं पूर्वपदं उपमेयपदमुत्तर- पदमिति नियमदर्शनात् तद्विपर्यये वहुत्रीहावष्युपमा न भवतीति ।

भोजराज:

भोजराजमते समासोपमा चतुर्विधा । तत्र ‘उपमानानि सामान्यवचने:’ इति सूत्रविहितसमासगां ‘अन्तर्भूतेवा’ इति समास्याय ‘मुखमिन्दुसुन्दरं ते’

इति रुद्रटश्लोकमेवोदाहरणतया स पपाठ । चन्द्रसदृशं मुखमस्या अमृतसदृशश्रु मुखरससस्तस्या:

इति सदृशोत्तरपदसमासगां द्वितीयां अन्तर्भूतसामान्येत्याह । अन्तर्भूतोभयार्थीति तृतीयां निर्दिश्य

रूपकपरिशुद्धिः

कमलकरा रसभोरूः खुवलयनयन्ता मृगाक्षीवदना सा । कृथं तु नवचम्पककाझी मृणालवाहुः प्रिया तपति ॥

इतीदं रुद्रटक्खोकमतयभिञ्ञापकं प्राकृतगाथारुपेणोदाहरणं स्व । सर्वसमासेत्यभिह-तायाश्रयतुध्या: 'शरदिन्दुसुन्दरसुखी' इति रुद्रटोक्तमेव निदर्शनं ददौ । अथ 'कमलकरा' इत्युपमानोपमेयद्वयप्रतिपादनविध्यसमासगर्भतया समासोपमायामिष्टतयापेक्ष्य 'कमलकरा' इत्याद्युदाहरणं दददयं बहुत्रीहावेवायं प्रभेद: सम्भवतीति स्वाश्रयं स्कुटमेव प्रकाइयति ।

समासः

तदेवमेषां चतुर्णां मते बहुत्रीहिव्यतिरिक्तस्थले समासोपमाया नास्ति सम्भव इति स्थितम् । अथ जलदादन्ति-बहुलता-वरेन्दु-सुखचन्द्र-पदपक्खजादिषु एपां मतेन रूपकैकोदाहरणेषु कः समास इति चिन्तनीयम् । तत्र न तावत् 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इत्यनेन विहितो नीलोत्पलादित्यादिषु विशेषणसमास: । पूर्वपदवाच्यानां जलदादीनां स्वप्रधानत्वेन विशेषणत्वाभावात् । नापि 'उपमितं व्याघ्रादिभि'रिति सूत्रविहित उपमितसमासः । उपमाया अनुगम्यमानतद्विरहे जलदादीनामुपमितत्वभावात् तदूपोऽधिकस्य समासस्य दुर्विचत्वात् । तदुपगमे वा उपमाया अवश्यभावात् । नापि 'मयूरव्यंसकादयश्च' इत्यनेन विहितः । तस्य मयूर इव व्यंसकः । छात्र इव व्यंसकः । कम्बोज इवं मुण्डः । इत्युपमानसमासापवादोऽयं समासः प्रतिपदविविहितोपमान-समासविषयपूर्वपदप्रकृतिस्वरवाधनार्थ इत्याहुः ।

इति बदत्ता कैयटेन 'उपमानानि सामान्यवचनै:' इत्येतद्रूपवादत्वज्ञापनेऽनुपमानं यत्र पूर्वपदं सामान्यवाची चोत्तरं तल्लैव प्रवृत्ते । प्रकृते तदभावात् । हरदतेन चान्यथा व्याचक्षाणेनापि

मयूरव्यंसक इति । व्यंसकः । मयूरस्य इव व्यंसकः । मयूरस्यव स व्यंसकश्वति व्यंसकशब्दस्य गुणवचनत्वात् पूर्वनिपाते प्राप्ते वचनम् । एवञ्च छात्रव्यंसकादीनां कम्बोज-मुण्डपर्यन्तानाम् । अन्ये त्वाहः मयूर इव व्यंसकः....

इति विशेषणसमासापवादवशाद्वयवस्थापनात् प्रकृते न प्रवृत्ति:। यत्तु “अविहित-

लक्षणस्तत्पुरुषो मथूरवन्सकादिषु दृश्य:।” इति काशिकोक्तिवलात् मुखचन्द्रादिषु

एतस्मृतिमाचक्षते तत्तु काशिकाभिप्रायस्थैव विरुद्धम्। अस्मिन् सूत्रे तादर्थ्यपदानुदा-

हरणेन प्रत्युत उपमितसूत्र एव

“आकृतिगणश्रायम्। तेनेऽद्रपि भवति-सुखपर्यम्। मुखकमलम्

करकिसलयम्। पार्थिववचन्र:।”

इति तदुदाहरणेन विहितलक्षणत्वस्थैव एपां पददानां तद्भिन्नेतत्वावगमात्। न च

सुखं पद्यामिवेत्युपमाभिप्रायेण तत् तदुदाहरणमिति वाच्यम्। तत् ज्ञानकलेस-

स्याप्यभावात्। प्रतिज्ञाभातस्य अश्रद्देयत्वात्। तदत्र वाच्यं क: समास इति।

अत्रोच्यते। उपपितसमास एवायं नान्य:। नन्वेवं सत्युपमावद्यमभाव

इति चेत् न। तस्योजकाभावात्।

विग्रह:

अथात्र जलदा दन्तिन इव पदं पङ्कजमिव इति विग्रहप्रदर्शनात् अत्र

उपमाया: स्पष्टत्वात् विग्रहे योडर्थस्तस्य समासेनापि प्रत्याय्यत् उपमा दुप्परिहरेति

चेत् नैतदेवम्। तथाहि—पदं पङ्कजमिवेति यदि विग्रहवाक्यं यदि च तत्रोपमा

तर्हि पद्जपदं स्वार्थवृत्ययेव। तत: किमिति नेदं समानाधिकरण्यभाव:। पदं

पङ्कजमित्यनयो: कर्मणा चरणपदैरुपसवस्थार्थवाचकत्वेन निरर्थकत्वात्। एकार्थ-

वृत्तित्वं हि सामानाधिकरण्यम्। समानाविकरणयौश्रायं समास:, न व्यधिकरणयो:।

“समानाधिकरणेन” इत्याधादपरिसमाप्तेरशिकार:” इति ख्यादु:। कथं तर्हि

विग्रहे इति मथो: विशेषणमित्यत्र तर्हि नीलह्रिकुलकम् नोलोत्पलम् इति

तत्। अल्लापि जलदा दन्तिन: जलद्ददन्तिन: पदं पङ्कजं पदपङ्कजम् इति। नीलं

च तत् उत्पलं च इति तत् विग्रहं प्रदर्शियन्तीति खेत् आलापि जलदाद्रश् ते

दन्तिनाद्रश, पदं च तत् पङ्कजं च इति इदं प्रदर्शीयितुं प्रवर्तमानं को वारयिष्यति।

ननुत्र नीलोत्पलवन् समानाधिकरण्यं नास्तीति खेत् गौणवृत्याश्रयणेन तत्सम्पति:।

दन्तिनशब्दो जलदेऽपु पङ्कजशब्दद्रश पदेऽ गौण:। तेन सामानाधिकरण्यं भवति।

ननु जलदा दन्न्तिन इव पदं पङ्कजमिव इत्येवं प्राय: सर्वे: क्रियामाणं विग्रहप्रदर्शनं

रूपकपरिशुद्धिः

कथमिति चेत् अनपेक्षित एव इवशब्दः दन्याादिशब्दानां साधर्म्यनिमित्तकं गौणत्वं स्कुटीकृतं प्रयुज्यते। न तु विग्रहवाक्यस्यामवयवः। तथा चेत् 'पुनरुक्ताभासमभिचारस्वस्ति गौड्रादिभिरन्वरूपपद्म' इत्युदाहृतश्लोक एव तस्य श्रवणसमवर्जनीयम्। लोपशास्त्राभावात् आह चोपमानसूत्रे भट्टोजिः—

"घन इव स्थामो घनस्थामः। इह पूर्वपदं तत्सदृशे लक्षणिकमिति सूचयितुं लौकिकविग्रहे इवशब्दः प्रयुज्यते" इति। सूचयितुं न तु स्वार्थस्य कचिदस्मयं प्रतिपादयितुं। तेन विग्रहवाक्य एव तस्य सम्बन्धो नास्तीतर्थः। यतु 'न च व्याध इवेतीवशब्दस्तहोदक इति वाच्यम्। तस्य समासे सम्बन्धाभावात्। सति च सम्बन्धे तत्निष्ठततेययोगात्। निर्वक्तशास्त्राभावात् विग्रहवाक्यगत इवशब्दः स्वघटितवाक्यस्योपमानप्रतिपादकत्वं सम्पादयितुमीष्टे, न विवक्षान्तरस्य। इति रसज्ञाधरे इवशब्दस्य विग्रहवाक्यघटकत्वमस्युग्रगम्येवोक्तम्, तदर्थान्तरप्रतिपादने संरम्भातिशयात् कृत्वाचिन्त्या। यदि हि विग्रहवाक्ये इवशब्दबलादुपमानड्नीक्रियते तर्हि सामान्याधिकरण्यभङ्गानुपमानोपमेयवाचकयोः पदयोः समासपसङ्ग एव न स्यात्। स्पष्टोकृतं चेदं भट्टोजिना शब्दकौस्तुभे—

"घनइयामदौ तु घनादयः शब्दा यद्यपि घनादिसदृशे उपमेये संक्रान्ताः तथापि भूतपूर्वगत्या उपमानवाचिता दृष्टव्या। इदमेव दर्शयितुं लौकिके विग्रहवाक्ये इवशब्दः प्रयुज्यते। न त्वसौ प्रकारोपयोगीत्ववधेयेम्" इति। अन्यच्चाल वक्तव्यमुपरि वक्ष्यते। तस्मात् केचित्स्थपुज्यमानस्यापि इवशब्दस्य वाक्यानन्वयित्वात् न तद्वलेन उपमा सुवचा। वस्तुतस्तु उक्तरीत्या विशेषणसमासस्थल एव इवशब्दघटितमेव विग्रहवाक्यं प्रयोक्तव्यम्। सर्वमिदं स्कुटीकृतम् 'एवं तर्हि समानाधिकरणसमास एवायम्—शश्वरी चासौ स्यामा चेति। कथं पुनर्देवदत्तायां शश्वशब्दः। जातिशब्दो ह्यासौ। साधर्म्यनिमित्तादमेदोपचारात्। यथा गौरवाहीक इति"

उपमितम्

"यद्येवं शब्दोऽडन्युपमेये सड्क्रान्त इत्युपमानवाचित्वं नोपपद्यते । सत्यम् । पूर्वोक्तश्रयेण तूपमानत्वं द्रव्यम् । इवशब्दपयोगस्तूपमानप्रदर्शी- नार्थो न प्रकार्याद्यारम्भ इति न कश्चिद्दोषः"

उपमितम्

इत्युपमानसूत एव वदता पदमझरीकारेण हरदत्तेन । अथोच्येत--यदि जल्दाश्र ते दन्तिननश्र इत्यादिर्विग्रहः उपमायाश्र सवेथा न प्रसक्तिः तर्हि जल्दादीनामुपमितत्वं नार्कीति तत्रिमितकः समासः कथमत्र घटेतेऽति, तत्र । उपमानसूत्रे हरदत्तोयुक्तरीत्या भूतपूर्वगत्या श्रयमाण तद्रुपपत्तेः । ननु किमत्र भूतपूर्व यदाश्रित्य उपमितत्वमुपाध्येत । निष्पन्नावस्था तावत् समासरूपा । ततः प्राक्तनव्यवस्था विग्रहवाक्यात्मिका । अल्नापि च भवता इवशब्दमनिच्छता विशेषणसमासरीतिमेवानुसरता न उपमा प्रतिषिध्यते । तल क भूतपूर्वगतिरन्नोभेति चेत् अलं ब्रूमः । विग्रहवाक्यादपि प्राक्तनी पदावस्था नाम कोऽपि दोषः । यतः उपमानोपमेययोः स्थितं सादृश्यं निमित्तीकृत्य उपमेय उपमानाभेद आरोप्यते--दन्तिन इव, दन्तिनः । पङ्कजमिव, पङ्कजम् । इति । अत्र दन्तिन इव पङ्कजमिव इति आरोपेऽपि निमित्तभूतस्य सादृश्यस्याभिलापः । दन्तिनः पङ्कजम् इति आरोपणिमित्तस्य सादृश्यस्याभिलापः । अल अभिधेया समवायसम्बन्धेन गत्यपन्नत्वाज्जातिमद्वृचौ दन्तिपङ्कजशब्दौ आरोपसमन्वन्धेन तद्रद्रचने भवतः । तत् तत्र आरोपणिमित्तस्य सादृश्यस्य यदाडनुसन्धानम्, अस्ति तदा उपमेति भवत्युपमेयत्वं जलदानां पदस्य घ । सा तूपमा अभेदारोपसमनन्तरमेव तिरोभवतीति पदावस्थायामेव नास्ति सा, किन्तु विग्रहावस्थायाम् । तथा च तामवस्थामादाय उपमितत्वमुख्यत इति स्पष्टु तावदतदू यद् भूतपूर्वगत्या श्रयमाण तद्रुपपत्तेः । इदमभिप्रेतं भगवता पाणिनिना उपमितमिति निष्ठा प्रयुक्ता, न तु उपमेयमिति कृत्यः । उपमानानीयत्व तु तथा विशेषस्य दर्शयितुमशक्यत्वादुपेक्षा । अत्रैव तु ज्ञापितं तल्लाप्यनुसन्धास्यत इति च मेने ।

"उपमेयसम्पितम् ।" "षपभितमित्यत्र भूतकालो न विवक्ष्यते इत्याह-- उपमेयमुपमितमिति" ।

रूपकपरिशुद्धिः

इति एतैरैव वैैयाकरैैरुदुक्तं तत्त्वं हृदयङ्गमम्‌ । एवं च पदावस्थायामेव उपमाया अपगमात्‌ कथं विश्रहवाक्यं तस्यसक्तिः । कथनन्तरां समास इति निपुणं निरूपणीयम्‌ । एतेन येयं समास्या उपमितसमास इति, सा उपमितपदघृतसूलनिहितत्वेन, न तु कथमप्युपमाप्रयोगोनक्त्वेन व्यक्रम्‌ ।

सामान्यप्रयोगः

अथैवमपि जलददन्तिन्‌ इति भामहीये रूपकोदाहरणे अयसुपमितसमासो न सम्भवी । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्यप्रयोगे' इति सामान्यप्रयोग एव तद्‌वृध्दानात्‌ । अतञ्च 'तुङ्ग जलददन्तिनः' इति मुग्धवसस्य सामान्यस्य युक्तत्वात्‌ । अतएव 'भाष्यादिः क्रातिगभीरः' इति केैयटप्रयोगे इमामाशङ्काझुद्धौवयद्धिः

"कथं तर्हि 'भाष्यादिः क्रातिगभीरः' इति कैैयटः । सामान्यप्रयोगसत्त्वेनास्य अपादः । अतञ्च केचित्‌ प्रमादः एवायमित्याहुः ।" इति । नागेशोऽपि "भाष्यादिः क्रातिगभीरः" इत्यादौ तु मयूरव्यंसकादित्वात्‌ समासः" इत्याह । अतएव च अप्यर्थददृक्षितः कुव्लयालन्दै एवमाह—

"अत्र ह्रद्बलस्य व्रीक्षणोपयोगिलं निर्बध्यते, न तु ह्रशः । मयूरव्यंसकादिसमासेनोचतरपदार्थप्राधान्यात्‌ । न चोपमितसमासोऽश्रयणेन हृगड्जमिवेति पूर्वपदप्राधान्यमस्तीति वाच्यम्‌ । प्रसन्ननेति सामान्यधर्मप्रयोगात्‌ । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्यप्रयोगे' इति तद्प्रयोग एवोपमितसमासानुशासनात्‌ ।" इति । एकावलीकारस्य विद्याधरस्योक्तिः पूर्वमेवोदाहृत । तस्मात्‌ जलददन्त-प्रभृतिषु उपमितसमासानुपपत्तिस्तद्वस्थेथि चैत्‌

महाभाष्य कैैयटौ

अतएव मीमांसिलन्यम—'सामान्यप्रयोगे' इति चदत्तो भगवतः पाणिनेः कोडमिमाय इति । तत्र महाभाष्ये तावत्‌ तदुपादानफलम्‌—

"सामान्यप्रयोग इति किमर्थम्‌ । इह मा भूत्‌ । पुरषोऽयं व्याघ्र इव बलवान्‌ । पुरषोऽयं व्याघ्र इव शूरः । पुरषोऽयं व्याघ्र इव बलवान्‌ ।"

इत्येवं दर्शितमिति भाति । तत्राह कैयटः—

"पुरुषोऽयं व्याघ्र इव शूर इति । उपमानप्रतिपादनपरमेतत् । वैैयधिकरण्यादेवातल समासस्याप्रसङ्गः ।"

इति । उपमानeti भावे ल्युट् । अयं भावः । उपमितिक्रियाप्रतिपादनपरमिदं भाष्ये दर्शितं वाक्यम् । पुरुष कक्खटे व्याघ्रेणोपमाननेन द्वे भवति । ततः किमिति चेत् पुरुषव्याघ्रपदयोवैैयधिकरण्यं, न सामानाधिकरण्येन्त् । ततोडपि किमिति चेत् सामानाधिकरण्यनिबन्धनस्यान्त समासस्य तत् प्रसङ्ग एव नास्ति । तथा च तद्वारणाय सामान्या प्रयोga इति न वक्तव्यं सूत्रकारेण । तत्पयोगे हि वैैयधिकरण्यं नियतम् । तल समासस्य कः प्रसङ्ग इति । एवमेकधा वैैयधिये उपपादिते पुनरपि प्रकारान्तरेण तदुपपादनं कृतं भाष्ये—

"सामान्या प्रयोग इति शाक्यमकर्तुम् । इह कस्मान्न भवति । पुरुऽो व्याघ्र इव वलवान् । असामश्र्योऽतत् । कथं सामश्र्येस् । सापेक्ष मस्मर्थी भवतीति ।"

अथापि

"प्रमाणभूत आचार्यो दर्शयिप्रतिपाणिः शुचाववकाशो प्राप्नुमुत्र उपविशय महता प्रयत्नेन सूत्रं प्रणयति स्म । तत्राशङ्क्यं वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितुम् । किं पुनरियता सूत्रेण ।"

इति स्वोकतमनुसरता भाष्यकृता सानुशयसिव अनुपदमुक्तम्—

"एवं सिद्धे सति यत् सामान्या प्रयोग इति प्रतिषेधं शास्ति तत् ज्ञापयत्याचार्यः भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समास इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । राजपुरुऽोऽमिल्रुपः । राजपुरुषो दर्शनीयः । अन्र वृत्तिः सिद्धा भवति ।"

इति । अलं कैयटः—

"भवति वै प्रधानस्येति । न्यायसिद्ध एवर्थे लिखिदर्शनमिदम् । प्राधान्या देवानेकोपकारकोऽपकार्यत्वाविरोधात् समासस्य सिद्धत्वात् ।"

इति वदन् 'ज्ञानमपीदं ज्ञातस्यैव नाज्ञातस्य । तस्मादिदमपि प्रयोजनं नास्ती'ति वैयर्थ्यमेव दृढयामास । तस्मात् लिङु मुनिष्ठु प्रमाणतस्य तृतीयस्य मुने: तदीयमहाभाष्यव्या्स्याच्चलेन प्रसिद्धतमस्य महावैयाकरणस्य च मतेऽन सूत्रे 'सामान्या-प्रयोगे' इत्येतदविच्छेदमानप्रायमेवेति न तदनुरोधेन प्रकृते समासनिषेध: शाङ्कामर्हति ।

यद्युन्येत एवं सूत्रखण्डस्य अभिप्रायशून्यता मा भूूदित्येतदर्थमेव अर्थान्तरं वर्णनीयम् । समनाधिकरणस्थल एव यत् सामान्यप्रयोगो भवति तल्ल समासो न भवतीति; तत्र भूमिः । कल्प्यमानर्थान्तरं दृष्टविरोधेन कल्पनीयम् । वैयाकरण-मूर्धन्या एव हि सन्तो भाष्यहैयटप्रभृतया: सामान्यं च प्रयुज्यते समासं च कुर्वन्ति । न हि ते तत् प्रमाणमस्ति । ननु सत्यमेतत् यत्ते सामान्यं च प्रयुज्यते समासं च कुर्वन्ति । किं तु स समासो नेष्यमितस्मास: । अपि तु मयूरव्य-

सकादिरिति चेत् नुष्टु तावत् सूत्रकारस्य रिक्तभाषित्वादृक्ष्णां क्रियते । यदि हि सामान्यप्रयोगवतोऽपि समासस्य साधुत्वमनिवार्यममितं च तदा तस्यतिप्रेधेमालफलकं पदविशेषं सूत्रान्तरे विन्यास्य सूत्रान्तरेण तमनुरुध्यित्वं कथम् भगवान् पाणिनि: प्रवर्तेत, य: सूत्रकृतामणिर्विस्यात: ! वैयर्थ्यमेव हि पुनरेकवर्जीकृतं भवति ।

किश्चात्र नवीनवैयाकरणकुटस्थेन प्रौढमनोरमायां यदुक्तं तदर्थीयतात् !—"उच्यते । इह गाम्भीर्येण साधु यद्यपि विवक्षितं । किन्तु विततदुरव-गाहत्वादिना । तस्य चाप्रयोगोडस्त्येवेति निर्बाध: समास:" इति तत्क्रोक्तम् ।

एवं समाससाधुत्वसमर्थनसम्प्रदाय: भट्टोजिदीक्षित: प्रागपि चिरादनुवृत्त इति यद्विशक्षितसामान्यं तत्प्रयोगो निषिध्यते । उक्तिसदन्यासामान्याविषया न विरुध्यते ॥

विवक्षितं तु सामान्यं स्वादुत्वादिकमिष्यते । तत्पुनर्नोंच्यते साक्षात् समासस्तेन सिद्ध्यति ॥

अविवक्षितसामान्यप्रयोग: काव्यशास्त्रयो: । दृश्यते बहुशास्त्रस्सात् समासोडल न दूष्यते ॥

इति श्रीवेङ्कटनाथीयतत्त्वटीकाग्रन्थादवगम्यते । एवं समासधानानामयमाशयो लक्ष्यते । सामान्यप्रयोगे सत्येव समासस्य काव्ये शास्त्रे च बहुशो दृश्यमानत्वात् तत् साधुत्वं

तावद् दुरोरम् । तथापि 'सामान्याप्रयोगे' इति निषेधविषयत्वप्रतीत्या असाधुत्वशङ्का भवति । यथेयमुच्यते—तथा तस्य व्याख्यायानं कर्तव्यम् । तत्रेयं दिक् । सामान्यस्य विवक्षितत्वाविवक्षितत्वाभ्यां भेदः; कल्प्यताम् । प्रयुक्तं सामान्यं नियमेनाविवक्षितमिति, विवक्षितं सामान्यान्य नियमेनाप्रयुक्तमिति चोच्यताम् । भाष्यादिधः कातिगम्भीर इत्यद्र प्रयुक्तत्वात् साम्भीर्यमविवक्षितं सामान्यम् । विवक्षितं तु तदनयत् वित-

तत्त्वादि । तच्चाप्रयुक्तम् । यदिद भाष्यादिधः कातिचित्त इति श्रूयेत तर्हि विततत्वमविवक्षितं गाम्भीर्यादित तु विवक्षितमिति वक्तव्यम् । तथा च सामान्याप्रयोगे विवक्षितसामान्याप्रयोग इत्यर्थः । दिङ्मात्रमेवेदम् । अत एवानुपपत्तिमप्रतिसन्धाने सम्भावद्-

व्याख्यानानन्तरं यथाकामं क्रियताम् । सामान्यप्रयोगवतः समासस्य तु असाधुत्वं वा एतसूत्राविषयं वा कथंवापि न वक्तव्यमिति ॥ अत्र श्रुतपरैरत्यागपर्यवसायि प्रयुक्तस्याविवक्षितत्वं, अश्रुतार्थकल्पनापर्यवसायि अप्रयुक्तस्य विवक्षितत्वं, 'सकलकलः पुरन्दः' इत्यादौ अहृदयमेव अप्रयुक्तस्यामान्यविशेषणप्रयास इत्यस्येव बहुसामञ्जस्यम् । किंच विवक्षितसामान्यप्रयोगवति स्थले समासस्थ प्रसङ्गोद्भवति न

वा । नाध; । भाष्यमिदम् अधीधरिव विततम् । भाष्यमिदम् अधीधरिव दुरवगाहम् । इत्याधेव हि तादृशं शरुम् । तद् भाष्यप्रदीपोक्तरीत्या वैयधिकरण्यात् असामर्थ्याच्च कः प्रसङ्गः समासस्य । नान्यः । सामान्यप्रयोग इत्यस्य अप्रसक्तप्रतिषेधत्वापत्तेः । वैयर्थ्यस्यैव एवमभ्युपगमाच्च । तस्मात् सामान्यप्रयोगवतः समासस्य सर्वथा साधुत्व-

प्रतिपादन एव तेषां संरभः । न तु सामान्यप्रयोग इत्यस्य उक्त एवार्थों ग्राह्या इत्यत्र । अतः सिद्धमेतत् यदर्थाचीनेऽपि एकद्वान् विना नान्यः कश्चन प्रसिद्धो वैयाकरणः तुज्ञादन्तिन इत्यादौ उपमितसमास्यानुपपत्तिरेशापि मन्यत इति ।

पाणिनेः

इदमप्यवधेयम् । सामान्याप्रयोग इति वदतो भगवान् पाणिनेर्यमभिपायः । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासानुशासने क्रियमाणे एवं शङ्केते—व्याघ्रादेरुपमान-

वाचिनः पदस्य उपमितवाचिना सामान्याधिकरण्यविरहात् कथं समास इति । न तथा शङ्कितव्यम् । पुरुषो व्याघ्र इव शूर इति सामान्यप्रयोगे सति हि व्याघ्र-

पदस्योपमानमात्रवाचित्वात् वैयधिकरण्यं भवति । यदा तु अभिमाणवक इत्यादाविव व्याघ्रादिपदस्य गौण्या उपमेयवाचिनं कृत्वा 'इव शूरः' इत्यादिसामान्यप्रयोगो न

क्रियते तदा सामानाधिकरण्यं युसमाप्तावमिति समासो निर्विंशात इति । एवश्च न यत् कचित् समासमतिग्रेधीय सामा न्यापयोग इत्युक्तम्; अपि तु अपेक्षितसामानाधि-

करण्योपपत्तिमदर्शनायेलि सिध्यति ।

आशयः

पाणिनेरेष स्फुटमेव प्रकाइाते । सते सामानाधिकरण्ये किं वाच्यामिति निर्णयात् ।

यदि साधारणधर्मेमालं सामान न्यमिति इह विवक्ष्यते तर्हिं ‘पुरुषो व्याघ्र इव’ इत्यलं समासप्रसङ्गः । सामान न्यापयोगात् । न चेष्टापत्तिरलं खलुचां । इवशब्दोपात्तसाहस्र्य-

स्वात् । तस्मात् साधारणधर्मेस्य शब्दत्त उपादाने वा गम्यत्वे कृत्त्वा अनुपादाने वा इवशब्दवति स्थले समासो न भवतीति स्थितम् । तत् सामानाधिकरण्याभावो हेतु: । स च पुरुषव्याघ्रयोरदय:ो: भिन्नार्थेनिष्ठत्वात् । एवं च पर्येन्ततः वाच्ययोर्भेद: वाचकयोः समाससाभावे हेतुरमिति । तयोर्भेदविरहे तद्बाचकयोरेकार्थेनिष्ठवरुपसांवाचकयोः

समासो भवत्येवेति च सिध्यति । सामान न्यमिति साधारणधर्म उच्यते । साधारणं च धर्मस्य मिथोऽभिन्नाने कपदार्थवृत्तित्वम् । पुरुषो व्याघ्र: शूर इत्यलं शूरतवं न साधारणधर्मेरूपं सामान न्यम् । पुरुषाभिन्नो व्याघ्र इति वा व्याघ्राभिन्न: पुरुष इति वा जायमाने बोधे वाच्यद्वयस्य भेदाभावेन शूरतवस्यैक-

वृत्तित्वात्कसाधारण्या गतिते: । न चैवं सति ‘भाष्यादिघ: कातिगम्भीर:’ ‘ सकलकल: पुरचनन्द्र: ’ इत्यादौ गाम्भीर्यसकलकलत्वादौ: सांवदिक: साधारणधर्मेत्व-व्यवहारोऽनुपपत्त: स्यादिति शङ्क्यम् । रूपकनिमित्तसाहस्र्यनिरूपणावसरे भेदोऽन मेशात् तद्वानां तस्थ साधारणगभित्त्वेन तत् एवं तथा प्रतीतिविरहावपत्ते: । न च पुरुषो व्याघ्रसदृशा इति बोधे भवत्येव तथा च प्रतीतिरिति वाच्यम् । तथापि शूरतवस्य

व्याघ्रसदृशा इति बोधे भवत्येव तथा प्रतीतिरिति वाच्यम् । उपपादयिष्यमाणरीत्या व्याघ्रसदृशावोधस्पानुप-पत्तया डनभ्युपगमाच्च । तथा बोधाभ्युपगमे शूर: पुरुषो व्याघ्र इत्येततुल्यत्वेन साधारणधर्मेत्वेऽप्यविरोधाच्च । एवं च यत् पुरुषव्याघ्रयोरमेदं कृत्वा तद्बाच्यचिपदद्वयं प्रयुज्यते तत् शूरपदेभयोगेपि तद्बाच्यस्थ शूरतवस्य विभिन्चाने कपदार्थानुगतत्वात्कसाधारणयरूपविशेषणा भावात्

अपयोग एव सामान्यस्य । यत्र तु पुरुषो व्याघ्र इवेतिति शूरप्रदापयोगेऽपि इवशब्दः प्रयुज्यते तत्र अनेन भेदस्य प्रत्यायनात् तदुक्तसादृश्यानुपपत्या शूरस्वादेरसुगतधर्मस्य गभ्यमानत्वाच्च प्रयोग एव सामान्यस्य भवति, नामयोगः । तथा च सामान्यप्रयोग इत्यस्स भेदवोधकपदापयोग इत्यर्थ इति पर्यवस्यति । युक्तं चैतत् । यदि हि समानधर्मवाचकपदापयोग एव पाणिनेष्टात्पर्येऽमभाविष्यत् सु कथमव्यवहितपूर्वसूत्रे ताद्शापदपरत्वा प्रयुक्तं सामान्यवचनपदं सुतल अहास्यत । ‘उपमानानि सामान्यवचनैः’

इति हि पूर्वसूत्रम् । तत् सामान्यवचनैरिति योडर्थो विवक्षितः स एव चैदलापि, तदेव पदं प्रायोक्स्यात ‘उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्यवचनप्रयोगे’ इति । प्रयुज्यते तु तल्त्यवचनांशपरित्यागेन सामान्यप्रयोग इति । तेन स्पष्टमेव स्वाश्रयं सूत्रकार आवेदयति-अस्ति कश्चिदर्थस्य भेद इति । श्रुतस्य गम्यस्य वा धर्मस्य सामान्यत्वं, मिथोविमिन्नानेकधर्मवृत्तित्वं, येन प्रतीयेत्तस्य प्रयोग इत्योह विवक्षितोऽर्थः । न तु वस्तुतो यत् सामान्यं तद्वाचिपदापयोग इति । एवमुपमानोपमेययोर्भेदप्रत्यायक-प्रयोगे इति यदि सामान्यप्रयोग इति सूत्रस्वरड्यस्यार्थः तर्हि तस्य सामान्याधीकरणयोप-पादकत्वं स्पष्टमेव । भाष्यप्रदीपादिरीत्या आपतितं वैयथ्यं च परिहतं भवतीति ।

दण्डी

पुरुषो व्याघ्र इव शूर इत्यमुपमैव भेदस्य तिरोभावे पुरुषो व्याघ्र इति रूपकं भवतीति वदन् दण्डी सामान्यप्रयोग इत्यस्य भेदवोधकाप्रयोग इत्येतदर्थपरतां ज्ञापयति ।

भोजराजः

अभिसन्धान्तर्गूढोऽयं दण्डिनो भोजभूत्प्रत्त्ता । निजे सरस्वतीकण्ठाभरणे विशदोकृतः ॥

तथाहि । “तेषु समस्तं यथा— पाणिपद्मानि भूपानां सदृशोचयितुमीदृते । त्वत्पादनखचन्द्राणामौचिपः कुन्तनिमीलाः ॥

रूपकपरिशुद्धिः

अत्र 'उपमितं व्याघ्रादिमि: सामान्यापयोगे' इति समासे पद्मानीव पद्मानि चन्द्रा इव चन्द्रा इत्यमेदोपचारेण उत्पत्तौ साहश्येन् (सादृश्योत्पत्तौ) पाणीनां नखानां च पद्मचन्द्रादिभिरमिधाने सामान्ये वापिशब्दापयोगात् उपमानार्थस्तिरोभूत इति सोऽयं गौणशब्ददव्यपाश्रयः समासहेतुकः समस्तरुपकं नाम प्रकृतरुपकेषु शब्दभूयिष्ठरुपकमेदः । "

इति तेच तदोच्यते । अस्योदाहरणस्य काव्यादर्शादुदृृतत्वात् रुपकलक्षणै दण्डिकप्रयुक्तस्य तिरोभूतपदस्य ग्रहणाच्च दण्डिसम्मत एवर्थोडलं प्रतिपिपादयिषित इति ज्ञायते । तेन 'तिरोभूतमेदा' इति यद् दण्डिनोच्यते तदेव 'उपमानार्थस्तिरोभूतः' इतीहोच्यत इति सुध्रहम् । उपमानरुपोऽर्थस्तिरोभूतः उपमेयाद् भिन्नत्वेन न प्रतियते । उपमानोपमेययोरभेदो न भासत इत्यर्थः । पाणिपद्मानीत्यादौ समासान्तरमसक्तेरवाद्भावात् उपमितसमासं सिद्धं कृत्वा, तेन समस्तममानयोः पदयोः सामानाधिकरण्यं स्थितमिति 'पाणीनां नखानां च पद्मचन्द्रादिभिरमिधाने' इत्यनेन ज्ञाप्यत्वात्, एवं सति तदोऽन्वयश्च वदन् भैजराजोडलं दण्डघुक्तं लक्षणं सदृश्मयति । एवं लक्षणसन्निवेशाय एषामर्थोनामस्मिन् क्रमे भोजराजेनाश्रितेडपि एतदैपरित्येन भेदाविवक्षया सामान्येवाच्यप्रयोगे समस्तममानयोः पदयोरेकार्थवाचित्वेन सामानाधिकरण्यात् उपमितसमासो भवतीति क्रमान्तरेण पर्यालोचने सति सामान्यापयोगे इत्यस्य सामान्याधीकरणसम्पत्त्यमिप्रायत्वं सुज्ञातम् । सामान्यपदमाले सूत्रस्थे इवादिकमपि घटनं भोजः भेदबोधकपरत्वं तस्य प्रकाशयति ।

रुद्रटः

उपमानेन यत् तत्त्वमुपमेयस्य रूप्यते । गुणानां समतां हृष्ट्वा रूपकं नाम तद्रिदु: ॥

इति भामहীয়े रूपकलक्षणे स्थिते रुद्रटः

यत्र गुणानां साम्ये सत्र्युपमानोपमेयोरभिदा । अविवक्षितसामान्या कल्प्यत इति रूपकं प्रथमम् ॥

इति तल्लक्षणमाह । 'गुणानां समतां हृ्ट्ट्वा', इत्यभेदोपचारनिमित्ततया भामहोक्तं साधर्म्यमत्र 'गुणानां साम्ये', इत्युक्तम्। उपमानेन यत्सत्त्वमिति तत्रोक्तं उपमानोपमेयोरभेद इह अभिदेते युक्तः । 'अविवक्षितसामान्या' इति तु विशेष्यते विमर्थी चोच्यत इति विमर्शनीयम्। अस्य श्लोकस्य नमिसाधुयार्यनयेव हृश्यते—

"उत्तरत् समासम्रहणादिह प्रथमशब्देन वाक्यरूपकं विवक्षितम् ।

उत्प्रेक्षायामप्यमेदो विद्यते । तत्रिरासार्थमाह-अविवक्षितसामान्येति । सदृश्यं सामान्यं न विवक्ष्यते सिंडो देवदत्त इति । उत्प्रेक्षां तु छाललक्षणवद्याज-व्यपदेशादिभिः शब्दैरुपमानोपमेयोरभेदो भेदश्र विवक्षित इति । वस्तुतस्तूभयत्र अभेद एवेति"

इति । अत्र श्लोकेऽस्मिन् सामान्यपदं भेदवाचोति व्याख्यानतः स्पष्टम् । एतेन सूत्रे सामान्यपदस्य योऽर्थः पूर्वसूक्तः स वृद्धसम्मत इति ज्ञेयम् । परं तु भेदाविवक्षाकथ-नस्यात् किं फलमित्यत उत्प्रेक्षाव्यावृत्तिः फलमिति प्रथममसिध्यायापि गृयास्यतां वस्तुतस्त्वति पश्चात् तस्य नैषफल्यमेव मेने । इत्यर्थं पुनरुक्तं वचकं शाब्यसम् । 'गुण-साम्यदर्शनेन उपमैव भविष्यति । कथमुपमानोपमेयोरभेद' इति भामहलक्षणे शाब्दोदये भेदाविवक्षाणात् गुणसाम्यदर्शनसुपमानोपमेयोरभेद' इति भामहलक्षणे शाब्दोदये भेदाविवक्षाणात् गुणसाम्यदर्शनसुपमाप्रयोजकं न भवति । किं तु अभेदोप-चारनिमित्तं भवतीति समाधातुमिच्छता दण्डिनो 'उपमैव तिरोभूतभेदा रूपक-

मुच्यते' इत्यनेन अविवक्षितभेदा उपमैव रूपकमित्यतेन वृद्धोक्तं भणड्युक्तं चोभयमपि निवेश्य स्वयं लक्षणं प्रणयति । एवं च अभेदोपपादनायैव भेदाविवक्षाभिधानमिति सिद्ध्याः एवं रूपकलक्षणं प्रणयद्विरेतै-रालङ्कारिकैः सूत्रे सामान्यप्रयोग इत्यस्य प्रयोजनान्तररहितस्यैवदशमेव प्रयोजनमिष्यत

इति मतीते: तुञ्जलदनन्तिन इत्यादिषु तुज्वादिग्रहणानिपेधः स्वमेऽपि केनचिच्चिन्तित इति निपुणं विमर्शनायम् । उपमानोपमेयोभयान्वयोपेये विशेषणे सति वस्तुरूपकं हृश्यते । यथा वेदान्ताथीये श्रीपादुकासहस्रे—

रजसा तमसा च दुष्टरसच्वे गहने चेतसि भामके मुखचुल्दः । उचितं मृगयाविहारमिच्छन् भवतीमादत पादुके पदाभ्याम् ॥ २६४ ॥

अस्ति च तत्रोभयान्वययोगेऽपि विशेषणं चेतसि गहने इति हि रूपक्मेतत्।

रूपकपरिशुद्धिः

दुष्टसत्त्व इति । तल्ल चैतोगहन इति यदि समासः क्रियेत का हानिर्भविष्यति येन तन्निषेधः क्रियेत ।

उपमितसूत्रम्

अथ यदि जलददन्तिनोः पदपद्जमित्यादौ नीलोत्पलददेव समासः तर्हि स विशेषणसमास एव, यथा 'विशेषणं विशेष्येण बहुलं'मिति सूत्रान्तरेण विहितः । तस्य तेनैव सूत्रान्तरेण सिद्धेः: किं पुनरुपमितसूत्रारम्भेणेति चेत् अलोक्तमेवोत्तरम्—जलदादीनां विशेषणत्वाभावाच्च तस्य समासस्य प्राप्तिरिति । न चैवं विशेषणत्वभावये कथं नीलं च तदुत्तपलं चेतिवत् जलदाद्वृ ते दन्तिनश्रेष्ठयेन विग्रहोऽभ्युपगमो युज्यते । एवशब्दायोगेऽपि जलदा एव दन्तिनः पदमेव पद्ज्जमित्येव हि विग्रहो वाच्य इति शब्दचिन्त् । विशेषणसूत्रे प्रसिद्ध्यतुरोधेन विशेषणपदेन येषां पददानां गुणः क्रिय वा प्रवृत्तिनिमित्तं तेषामेवाभिधानात् जात्यखण्डोपाधिप्रवृत्तिनिमित्तानां जलदादीनां स्वनिष्ठार्थवाचिनां पददानामग्रहणात् तत्सूत्रविहितसमासस्याप्राप्त्या सूत्रान्तरेण समासे विहिते 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्', 'उपसर्जनं पञ्चमी मिल्यनर्थकसंज्ञातत्कार्या-नुरोधेन विशेषणस्वसप् कलप्यमानत्वात् । जलदाद्वृ ते दन्तिनश्रेष्ठ इति विग्रहप्रदर्शनस्यो-चितत्वेऽपि नीलोत्पले 'नीलत्वेन विशेष्यमाणमुत्पलं यथा वस्तुतो विद्यते न तथा प्रकृतदन्तिमभृत्यः' पदार्था वस्तुतो विद्यन्ते । किन्तु आरोपवैशद्याय विग्रहे एकार्थघटने विरोधाभावात् । निषादस्थपतिवत् जाति-वाचिनामपि कथमिदृशविशेषणत्वमस्तीति कृत्वा विशेषणसमासाद्युपपादनेनैडपि उपमेय-पदस्य पूर्वनिपातनीयमर्थे सुलस्यारम्भणीयत्वाच्च । अथमेव दन्तिजलदा: पद्ज्ज-पद्मित्येव उभमानपूर्वी पदसमासं कृत्वा रूपकं वा उपमानं वा अभदर्शितवतां भामहादीनामतिप्राधः । । उपमाननिमित्तोभयोभेदेऽपि एकविषयत्वेन विशेष्यत्वं आरोपिके विरोधाल्लेकल्पनीयेऽनियमेन कदाचिदुपमानस्य कदाचिदुपमेयस्य तत्कल्पनायां प्राप्तायामनेन सूत्रेण नियमः क्रियते उपमेयस्यैव विशेषणत्वं कल्पनीयं नोपमानस्येति । तेन दन्तिजलदा इत्यादि न भवति । बहुत्रीही तु एवं नियमस्याभावात् शशाङ्कवदनवदनशोभेत्यभयथापि भवति । तल्ल त्वयं विशेषः । बाधकाभावेनोत्तरपदार्थ-प्राधान्चे प्रतीतं रक्षितुं पूर्वपदार्थस्य विशेषणत्वे कल्प्यमाने शशाङ्कवदनेत्थल पूर्व-पदस्य सुरल्यार्थेसहशालक्षणया शाशाङ्कतुल्यवदनेतिवत् गुणवाचितयैव विशेषणत्वकल्पन-

उपमितिसूत्रम्

भवात् तथैव तत्कल्पनेनोपमाडङ्गीक्रियते न रूपकम् । वदनराशौक्रियत इव तु नस्यैव प्रकृतत्वात् उत्तरपदेनापि गौण्या तस्यैवाभिधानात् सदृशालक्षणा सम्भवतीति भेदेनैव विशेषणत्वकल्पनादूपरमस्यैव नोपमेति ।

भासहो रक्तटो भोजो दण्डीतीयेषामिदं मतम् । तत्र चिन्त्यं चन्द्रमुखीत्यादिनापि क्रियते: ॥

दॆ बहुत्रीहौ उपमानवाचिनः पूर्वपदस्य तत्सदृशालक्षणयैकृतया उपमा अवति:सा कथम् धैय तत्पुरुषे न भविष्यति । अनुशासनविरोधादिति चेत् न । सम्प्रति पदे लक्‍ष्ये यते तदनुरोधेनानुशासनतत्पर्यास्वाधारणीया:वात् । किँ तथा लक्‍ष्यमस्तीति चेत् 'धमस्ति । 'कमलपाद' इति मुनिवाहनेन स्वगाथासु प्रयुज्यते ।

अम्भःसम्भरितालवालवद्विदिश्वम्भरारम्भ-द्रम्भासतम्भविज्जकः करिवरः शोभाद्रिचूडामणेः । सारसारिहरुप्रभु श्रीदम्भोजाग्ररुहद्रुहः तं डीयं सङ्झीचं मुहुरेति कन्दरमुखं पीत्वा विरयं याति च ॥

ति श्रीनिवासगुणाकरे कन्दरसदृशं मुखमित्ययं कन्दरमुखमिति प्रयुज्यते । अन्रैव -घटीकुचतटीकस्तरपटीरपद्न्कितम्' इति घटीसदृशकुचार्थे घटीकुचेति । अप्रमत्तेन नानाग्याकरणाभिज्ञबहुवृद्धतपरिग्रहे

" नानाग्याकरणाभिज्ञबहुवृद्धतपरिग्रहे । शब्दासाधुत्वमाहुर्ये शाब्दिकराङ्‌स्तान् न मन्‍महे ॥"

ति सङ्गिरमाणेन श्रीवेङ्कटनाथेन च विम्बाधरं चिकचपङ्कजलोचनं ते लसद्वालकं ललितकुण्डलदर्शनेनीयम् । कान्तं मुखं कनककैतकरकर्णपूरणं स्वान्तं विभूषयति देहपते मदीयम् ॥

ति विम्बाधरपदं देचनायकपद्माराधति बहुत्रीहौ प्रयुक्तवता।डपि पादुकासहश्रे अनन्तः पुरागि समयेष्वभिगत्नुमेकां रङ्गेशितुङ्गीपयसीव पदावनि त्वम् । मुक्ताङ्गुजालमिलबाहुद्दचिरेः प्रवालैविन्द्याद्रि: सत्तधिशोभयुतं भियाणाम् ॥

रूपकपरिशुद्धिः

इति तत्पुरुषे प्रयुज्यते। 'दर्पःस्यादृष्टेन चेदिह तदप्यस्त्येक विकल्पाधरे' इति च सुप्रसिद्धः प्रयोगः। तथा च एषां प्रयोगाणां यदि साक्षात्वं तर्हि उपमितरूत्रे अपूर्वे-विधेरङ्गीकृत्यः, न बहुमाहिदसम्प्रतस्य नियमस्य। शास्त्रे विनैव यस्मै विशेषणत्वं लोके प्रसिद्धम् तदेव सूत्रे विशेषणपदेन गृह्यते। उपमेयस्य धर्मिणो न विशेषणत्वं तथा प्रसिद्धमिति तेन सूत्रेणाप्राप्त एव समासः पुरुषव्याघ्रादिषु विधीयते इति नानेन विधिना सूत्रान्तरप्राप्तो यः कोडपि समासो निराक्रियते। तथा च व्याघ्रपदस्य व्याघ्रसदृशो लक्षणाङ्गीकारे लोकसिद्धमेव तस्यैव विशेषणत्वमिति विशेषणसूत्रेण प्राप्तं समासं कृत्वा व्याघ्रपुरुष इत्युपमापयोगे न कश्चिद्दोषः। निषादस्थपतिप्रभृतिषु बाहुल्य-कल्वेन कथञ्चित् समासोपपादनं कर्तव्यम्। अथवा निषादो वाडनस्यो वा स्पतिरित्येवमु-र्हेतिति सामान्यरूपस्य स्थपतेर्व्यावर्तकतया निषाद इति विशेषणं भवत्येव। न चैवं पुरुषो वा अपुरुषो वा व्याघ्र इति लोके अनारोपस्थले प्रसिद्धं येन अपुरुषव्याघ्र-वच्छेदकतया पुरुष इति विशेषणं स्यात्। तत् पुरुषव्याघ्र इति प्रयोगे पुरुषसदृशो व्याघ्र इत्येवार्थो लभ्यते। न तु 'पुरुषाभिन्न इति'। अतः सूत्रारम्भः। अथ

विशेषणविशेष्यभावः

एतेन

'विशेषणं विशेष्येणेति परनिर्देशे प्राप्ते विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थ आरम्भः।'

इति यद् वैय्याकरणैरुच्यते तन्न रस्यमिति ज्ञापितम्। व्याघ्रपदस्य व्याघ्रसदृशे लक्षणया व्याघ्रश्र्वासौ पुरुषश्व व्याघ्रपुरुष इति समासस्य व्याघ्रसदृशश्वासौ पुरुषश्व व्याघ्रसदृशपुरुष इत्यवदिष्टश्वेनावारणीयत्वात्। पुरुषव्याघ्र इत्यलं पुरुषस्याभेदेनोत्तर-पदार्थे न-वेयमानस्य विशेषणत्वेन विशेष्यताभावात्। साधश्यनिमित्ताभेदोपचारेण व्याघ्रपदेन व्याघ्रत्वेन पुरुषस्य धर्मिण एव बोध्यमानतया उत्तरपदार्थस्य विशेष्यत्वसैव

स्थितेर्विशेषणत्वाभावाच् । नन्वालङ्कारिकैरैव पूर्वपदस्य प्राधान्यमुक्तम् । तेनोत्तरपदस्य विशेषत्वं च ज्ञापितम् । उद्धटो ह्याह

श्रुत्या समन्वथविरहाद् यत् पदेन पदान्तरम् । गुणवृत्त्या प्रधानेन युज्यते रूपकं तु तत् ॥

इति । गुणवृत्तिपदनन्तरं प्रधानं पदेन यद्याचक्षते तद्रूपकमिति च इदं व्याचक्षते । तत्कथं तद्विपरीताभिधानमिति चेत्न । व्याख्यावाला प्रतिहारेऽदुराजेनैव ' ननु ज्योत्स्नाम्बुनिरूप्यतेऽभुनः प्राधान्यं ज्योत्स्नायाश्रय गुणभावः । तथाहि ।' इति पूर्वपदार्थप्राधान्यमाक्षिप्य 'उच्यते । अथ खलु द्वे अवस्थे विधीयेते ।

एका तावत् ज्योत्स्नाया अम्बूकरणावस्था । अपरा तु अम्बुल्मापादिताया ज्योत्स्नाया: सेकसम्बन्धरूपा' इत्यवस्थाद्वयमुक्ता यदा साध्येन निमित्तन अम्बुशब्दः ज्योत्स्नावाची कल्प्यते सा प्रथमेति प्रदर्शये

यदा त्वसौ अम्बुशब्द आपादिताम्बुभावज्योत्स्नाभिधायी सन् सेकक्रियया समन्वयमापघते यदेतदल सेकसाधनत्वेनाम्बु उपयुज्यते तज्ज्ज्योत्सैवैति ज्योत्स्नया विशेष्यते

इति द्वितीयामवस्थां दर्शयता समासे पूर्वपदार्थविशेषणत्वस्य उत्तरपदार्थविशेष्यत्वस्य च स्पष्टमेव निरूपितत्वात् । यदानेनोपरिष्टादुक्त्येते 'तदा तस्य न रूपकावस्था '

इति यच्च पूर्वावस्थानिरूपणावसरे उक्तं 'तदा च तस्य प्रधानार्थानुरोधाद् गुणवृत्तिवेन रूपकत्वपुक्तम्' इति तदुपरिष्टात् स्पष्टीक्रियते । मूलात् प्रतीतं विशेषणविशेष्यभावं कथञ्चिदुपपादयन्नत्र प्रयुक्त वाक्ये असद्भिमतंमेव तमभ्युपगच्छतीति । तु साम्प्रतमवधेयोऽत्र; । वस्तुतस्तु अम्बुशब्दस्य ज्योत्स्नायामुपचार-

करणदशायां पदान्तरान्वयप्रसक्तच्यभावात् 'यत्पदेन पदान्तरं युज्यते' इत्येतत् तद्विषयतया नियमात् न स्वरस भवति । तेन 'गुणवृत्तिप्रधानेन' इतिदं एकपदं कृत्वा गुणवृत्तिप्रधानेन अभिधां न्याकृल्य गुणवृत्ति प्रधानीकृत्य प्रवर्तमानेन पदेन सह पदान्तरं यद्युज्यते तद्रूपकमिति मूलार्थो वाच्य इति न किचित् सङ्गतम् ।

अथ स्वात् जलददन्तितन इत्यादि । यदि जलदाभेदो दन्तिषु न तु दन्त्यभेदो जलुदेशु तर्हि जलदरूपकमिदं स्तात् न दन्तिरूपकम् । दन्तीश्वरूपकं चेदमित्थम् ।

रूपकपरिशुद्धिः

मकरतेपु जलदेपु अमकरतदन्तिरूपारोपणात्। अलोच्यते। उत्कं विस्मृत्य अगृहीत्वैव वा इदं प्रचछ्यते। न हि समासावस्थायां वाक्यावस्थायामपि वा आरोपः। ततोडपि प्राक्तन्या पदावस्थायामेव तु सः। तदैव च दन्तिपदं आरोपितदन्तित्ववद्वाचकं सम्पन्नम्। स आरोपितदन्तित्ववान् धर्मी। तथा च दन्तिरूपस्यैवान्यलारोपो न जलदरूपस्यैति को विशेषतो दन्तिरूपकस्य का च प्रसक्तिर्जलदरूपस्यैति।

एवं च पुरुषव्याघ्र इत्यादौ पुरुषो देवत्योद्देश्यक्रमेण विशेषणत्वस्यैव विशेष्यात्वस्यैव च स्थितेः विशेष्यस्य पूर्वंनिपातार्थं सूत्रारम्भः। इत्येतद् युक्तमिति सिद्धम्। यद्वात् विशेष्यत्वं मृतपूर्वं गत्या डभिहितम्। व्याघ्रपदस्य व्याघ्रसदृशो लक्षणां कृत्वा व्याप्तः पुरुष इति हि प्रयोगो भवति। तत् व्याघ्रस्य विशेषणत्वं पुरुषस्य विशेष्यत्वं चास्त्येव। तेन विशेषणसमासं कृत्वा व्याघ्रपुरुष इति प्रयोगोपि साधुरेव। यदा तु व्याप्त्रसहशत्वाद् व्याप्त्र एवेत्यमेद आरोप्यते पुरुषस्यैव आरोपितव्याघ्रत्ववति धर्मिणि अभेदेन विशेषणं भवति तदाडस्य विशेष्यत्वाभावेऽपि साध्यप्रतीत्यवस्थायां स्थितं विशेष्यस्वमादाय अस्य पूर्वंनिपातार्थं सदामित्यच्यते।

उभयोरपि धर्मिवाचित्वे अविशिष्टे आपेक्षिको विशेषणविशेष्यभावो नियमेन प्रसज्यते -पुरुषाभिन्नो व्याघ्रः पुरुषव्याघ्रः व्याघ्राभिन्नः पुरुषो व्याघ्रपुरुष इति। तत् साध्यप्रतीतौ यद्विशेष्यं तस्यैव पूर्वं निपातः समासे, न यत् तत् विशेषणं तस्यैति व्याप्त्राभिन्नः पुरुष इत्यसिद्धं व्याघ्रपुरुष इति समासो न युक्त इत्येतदर्थं सूत्रमिति वैयाकरणानामाशायः। उपमानोपमेयस्थाल एव एवं नियमात् निषादस्थपतिरितिवत् स्पष्टतिनिषाद इति प्रमुवन् प्रयोगो नानिष्टः। तथा च दन्तिजलदा कमलपादः बिम्बाधरः व्याघ्रपुरुष इत्येवमादिशु सत्यपि साधुत्वे उपमैव न रूपकं। जलददन्तिनः पादकमलं आह्यादयम्भू पुरुषव्याघ्र इत्यादिशु रूपकत्व नोपमानत्वं सङ्कुलं।

एतद् "बिम्बाधर इति वृत्तौ मध्यमपदलोपिन्याम्" इति सूत्रयता "बिम्बाधरः पीयते" इति प्रयोगो हश्यते। स च न युक्तः। अधरविम्ब इति भवितव्यं, 'उपमितं व्याघ्रादिभिः' इति समासे सति। तत् कथम् बिम्बाधर इति। आह। वृत्तौ मध्यमपदलोपिन्याम्। शाकपार्थिवादिष्वात् समासे मध्यमपदलोपिनि सति बिम्बकारोधरो बिम्बाधर इति। तेन बिम्बोष्ठराब्दोऽपि व्याख्यातः। इति विवरणना च वामनेन गृहीतैव केशडनुमूयत इति क्षेयम्।

यदृश्येन्द सति सुर्य चन्द्र इत्यलं व्यासस्थले चन्द्रस्य विशेषणत्वात् सदृशालक्षणापत्या उपमैव भवितुमर्हेति न रूपकमिति प्रसज्यते । भामहदस्स चैवमेवाभिप्राय इति प्रतिभाति । स हि वस्तुरुपकं न ध्वनयीयति । प्रत्युत

उपमानेन तद्रावुपमेयस्य साधनम् । यां वदत्सुपमामेतदुषमारुपकं यथा ॥

सस्मग्रगगनायाममानदण्डो रथाङ्गिनः । पादो जयति सिद्धरथीभुखेन्दुनचदर्पणः ॥

इति रूपकात् पृथगुपमारुपकं निरुपयन् असमासस्थलमुदाहरति । तत्र चोपमानाभेद-प्रत्यायनद्वारा उपमालतीरेवोदिघ्रेति मन्यते ।

यता दृष्टान्तमालेण व्यज्यते साध्यसाधने । तमाहुः शुद्धदृष्टान्तं तन्मालाविश्रुतेधथा ॥

भरतस्त्वं दिलीपस्त्वं त्वमेवैः पुरुरवा । त्वमेव वीर प्रह्रुप्रस्त्वमेव नरचाहनः ॥

कथमेकपदेनैव व्यज्येरेतस्य ते गुणाः । इति प्रयुज्यते सन्तः केचिद्विस्तरमभीरवः ॥

इति ' त्वं भरतः ' त्वं दिलीपः ' इत्यादिं शुद्धदृष्टान्तमभिदधानश्रायं एवमादिषु स्थलेपु न रूपकमिति स्वाभिप्रायं प्रकाशयति । यतु

' रक्षणाफलीभूततादृश्यसंवेदनमदाय वैलक्षण्यं निर्वोधम् ', ' भेद-घटितसादृश्यरुपया उपमया: ', ' तिरोभूतभेदसादृश्यलक्षणस्य रूपकस्य '

' भेदाकरभिततसादृश्यविशिष्टस्य रूपके लक्षणत्वादुपमानयपदेरशस्याप्रसक्तेः । 'सादृश्यमुपमा मेने ' इति तत्सिद्धान्तात्'

इत्यादि जगन्नाथेनोच्यते तदसभ्यं न रोचते । शास्त्राङ्गदनेति बहुतरीहौ भामहादय उपमामाहुरितियुक्तम् । तत्र लक्षणाफलतया तादृप्यप्रत्ययो यदिद भवति तेन रूपकं च,

तर्हि तदुक्तिविरोधः स्पष्ट एव । न च नवीनानामपि रूपकमत्व सम्मतम् । तच्चैव

सति प्रसज्यते। मेदाकरम्भितं साहसयमिच्छत्ता नूनं उष्णस्वाकरम्भितं वहित्रमिष्यते। ननु 'उपमैव तिरोभूतमेदा' इति दण्डिनैवेदमिष्टम्। उपमा हि साहसयमेव। तस्या एव तिरोभूतमेदत्वमुच्यते। न। उपमानोपमेयधर्मिणो: साधारणधर्मान्वयप्रयुक्तं इवादिशब्दवाच्यं साहश्यमुपमा। तत्र भेदतिरोभावेऽभिहिते तदधीनस्य धर्मसाधारण्यस्य एतदधीनस्य साहश्यस्य च तिरोभावोऽभिहित एव। एतावति तिरोहिते अवशिष्टमुपमानसुपमेयं च। तयोभेदातिरोभावाभिधानेन अभेदप्रादुर्भावोऽपि प्रत्यायितः। तथा च 'उपमोनेन यत्स्वसुपमेयस्य' 'तदूपकमेदो य:' 'उपमानोपमेययोर्भिदा' इति यदन्यैरुक्तं तदेवानेनापीतयावधेयम्।

डयमंश: व्यावर्तमानोऽयमिति विवेकाय तु विलक्षणा वाचोयुक्तिरिहाश्रिता। 'साहश्यमुपमा मेदे' इत्यत्रापि न मेदविशिष्टं साहश्यं नाम किञ्चिद् विवक्षितम्। अनन्वयस्यन्वावृत्तिमात्वं हि मेदप्रहणफलम्। साहश्यमुपमेत्युक्ते इन्दुरिन्दुरिवेत्यत्रापि साहश्येनिबन्धनादतिव्याति:। तत्परिहाराय वस्तुत उपमानोपमेययोर्भेदे सति साहश्यमुपमेति लक्षणमुच्यते। न तु ताक्ता मेदोऽपि लक्ष्ये शब्दद्वत्या उपस्थाप्य इति सिध्यति। प्रमाणान्तरलभ्यस्य मेदस्य उपलक्षणतयैव 'अनन्वितं साहश्यमनन्वय:' अनन्वितम् उपपत्रं साहश्यमुपमा' इत्येवं विवेकार्थतयैव, लक्षणे निवेशानात्। अत: मेदोपलक्षितं साहश्यमुपमा उपमानोपमेयोर्मेदो रूपकमित्येवानयो: स्वरूपम्। न च-मुलं चन्द्र इत्यत साहश्यप्रत्ययस्य सर्वथा विरहे अभेदारोपमात्रेण आयुज्यत इत्यादाविव चमत्कारानुदयेन रूपके तत्सदृयस्यान्वयवाच्यत्वात् तत्सोपमाल्वारणाय उत्तरीया मेदाकरम्भितसाहश्यस्यापमानिकत्वेन लक्षणीयत्वायोगेऽपि आरोपितमेदयो: साहश्यं रूपकमिति तत्स्वरूपं शिक्षयित्वा साहश्यमात्रस्य लक्षणागम्यत्वमभ्युपगम्यते। सामान्याभिप्रायेणाभेद:, वस्तुतो धर्मिभेदादिते स्थ आरोपितत्वं 'चोर्गम्यत इति न तस्य शब्दद्वयमिति वाच्यम्।

"एवमभेदप्रधानेऽपि रूपकापहुतिपरिणामम्रान्तिमदुष्टेऽखादिषु मेदप्रधानेषु दृष्टान्तमपतिवस्तूपमादिपकतुल्ययोगितादिषु चमत्कारित्वं तत्रिष्पादकतया डवस्थितस्यापि साहश्यस्य चमत्कारिताविरहे णास्त्युपमालकृतित्वम्।" इति तत्भवतैव रूपके साहश्यस्य तत्रिष्पादकतया डवस्थितिमात्रं न चमत्कारित्व-

मित्युक्तत्वेन चमत्काराय लक्षणया साधद्र्यमतोतेरनपेक्षतत्वात् । तर्हि आयुर्वेदमित्यल्ल कुतो न चमत्कार इति चेत् साधद्र्यस्याचमत्कारित्ववादिना तत्रभवता डपि समाधेय-मेतत् । अथाप्युद्यत इ । उपमानोपमेयभावविरहात् । साधद्र्यनिबन्धनो डभेद-प्रत्ययश्वमस्कारी । न साधद्र्यं साक्षात् । नापि तन्निरपेक्षं अभेदप्रत्यमात्रं । अतिद्रिमर्दस्वल वैरस्सावहः । 'अन्यान्याश्रयो नाशक्षणीयः । सकलसिद्धे: कल्प-कनामयत्वेन । करणनाश्र स्वप्नादिमाधीनत्वात् ।' इति भवदुक्तरीतिस्थेन तु सन्तोष्ठव्यम् ।

एतेन 'भेदाभेदतुल्यत्वे उपमा' इति वदतः: सर्वेश्वरकारस्यापि दत्तमुत्तरम् । वास्तवस्य भेदस्य अनपहुतस्य प्रतीममानत्वेन, अभेदस्य वस्तुतत्त्व्या अविद्यामानत्वात् आरोप-विरहाच्चापतीममानत्वेन च उभयोस्तुल्यत्वासम्भवात् । यद्यलोपष्ठभक्तया ''यदाहुः-'यत्र किश्चित् सामानयं कश्चिद्विशेष: स विषय: सहशाताया: ।' इति'' इति किमपि वचनमुद्धृतं तत् तद्विद्वत्पये सति तद्गतधर्मवाच्यं सहद्र्यमिति यदाहुस्तदेव संवदतीति भेदाभेदतुल्यत्वस्य नैवोपपत्तिमभर्क भवितुमर्हीति ।

एवं च मुखं चन्द्र इत्यत्र विशेषणत्वेन चन्द्रसदृशलक्षणायां सत्यां उपमैव भवितुमर्हीति न रूपकमिति प्रसङ्गो दुर्निवार:-

वस्तुरूपकम्

तथापि व्यासेऽपि रूपकमञ्जीकुर्वीतां दणिडकृतरूढानामयमभिप्राय: । पदं तावत् मुख्यार्थसदृशं यथा सदृशत्वेन बोधयितुं शाक्रोति तथा SSरोपितशक्यत्वतावच्छेदक-रूपेणापि । तत् मुखं चन्द्र इत्यत्र चन्द्रप्रदं केन रूपेण चन्द्रसदृशमाहेति निरूप-णीम् । अनेन हि वावयेन मुखेरे कक्षण विशेषोऽभिव्यङ्क्ष्यतुमिप्यते य: प्रकृतस्य रसस्य परिपोषाय कल्पते । तत् सहश्राप्रत्ययाभिव्यङ्ग्यचादू विशेषात् तादृश्यप्रत्ययाभि-व्यङ्गयो विशेषो रसां परिपोषयतितरामिति सहद्रयानां सुविर्वतमेतत् । एवं रसम्रधाने कार्ये तद्नुरोधेन ग्रहणत्यागनियममास्थिते: उपमाफलं वृत्ति: परित्यज्य पदस्य रूपक-फला वृत्ति: परिग्रहेभति रूपकमेवाल भवति नोपमा । न च चन्द्रमुखी शाश्वद्वदने-त्यादिषु तुत्र्य: प्रसङ्ग: । समासे चन्द्रादिपदस्य उपसर्जनतया न्यकृतत्वेन अतिशयितार्थी विवक्षाप्रतीते: सन्देहाभावेन उत्त्कन्यायामयुक्ते: । न च यस्तादृश्यप्रत्यय-विवक्ष्या तथा प्रयुक्तस्तस्य तत् रूपकं स्यादेवेति वाच्यम् । कामं तस्य भवतु ।

श्रोतुसु सहद्रयस्यैव भवेत् । स हि प्रयुक्तस्य शब्दस्य न्यायसंसृष्टस्य योऽर्थस्तमेव

ग्रहीष्यति । नेतरस्मिन् । तत्र हि से रूपकं विवक्षितमिति साक्षात् कथयन्नापि प्रये 'कुकचिरसि योऽभिहितार्थमकाञ्चानुगुणं शाब्दप्रयोगं न जानीते' इति सहृदयैर्लभ्येत । झाक्यं हि सुखचन्द्रा वदनशोभेति प्राधान्यं कृत्वा प्रयोक्तुमिति । व्यासे तादृश्यप्रत्यय.ग्रेडभ्युपगते समासेऽपि तथेति ऐकरूप्यमपि समञ्जसम् । अर्श चन्द्रत्वेन पतितांवपि आरोपितार्थच्युतिस्वात् च-द्रपदं गौणमेव न मुख्यम् ।

नन्वेवमपि समासे मुखाभेदश्रान्द्रे व्यासे तु वैरीत्यमित्यस्त्येव अन्वैहृद्यमिति चेत् । व्यासेऽपि सवेत वैपरीत्यविरहात् ।

मुखं चन्द्रस्स्टेऽयं शिशिरमृदुलालोकमहसा सुधादायी लोकं विगलदशनायं कलयति । दृशौ हृश्ट: सद्य: कलयति च कान्तेऽतितरिपुलं शुभालङ्कुदुदरेहं सम कुकुकपाथोनिधिनपि ॥

इत्यत्र चन्द्र एव सुखाभेदश्रान्नान् । यत्र तु कवेरनवहिनस्तद्वचनसुधातरङ्गे उत्त सामञ्जस्यार्थमपि किं तु क्रिमपि योजनान्तरं च दर्शिं च तदार्तु न शक्यमिति भाति तथाहि । मुखं चन्द्र इत्येतदनमालं वाक्यये सति प्रकृतत्वात् प्रासं मुखसुध्दिरपामातश्रान्द्रामेदो विधीयत इति वाच्यत्वात् चन्द्रामेदोऽधोडवर्जनीय: । यदा विधेयान्तरलाभात् अमेदस्यानुचामदनातम तदा विधेयान्वयानुरोधेन उपमानामेदो उपमेयामेदो वा भासते । उदाहरणे श्लोके चन्द्रादन्यिनो विधेयस्य सत्त्वात् मुखमेदश्रान्द्रे । 'समग्रगगनायामममानडण्टो रथाङ्गिन:' इति पूर्वोदाहते भामहक्षो जयततीति उपमेयान्वयिनो विधेयस्य सत्त्वात् तत्र मानकडणादिरूपोपमानामेद: यदि तु मुखं चन्द्रस्स्टेऽस्मिन् मुखं ते चन्द इत्येकं वाक्यम् । अयं शिशिरेत्यादि परमिति स्यात् तदार्लापि च-द्रामेद एव । सुखचन्द्र इति समासे त्वमेदस्यानूद्य मानस्य स्थानवशोन विशेषणतया प्रतीतमुखप्रतियोगिकत्वनियम: । एवं सति वाव्यस्थल एव वैहृपस्य सत्त्वात् तस्य च प्रामाणिकत्वेन सद्यत्वात् वाक्यरूपकस्थल विशेषवैहप्यं समासस्थले भवतीत्येतत् दोषाय ।

उभयन्त्रापि वस्तुतश्रान्द्रमेद एव संसर्ग: । क्रियतेनुयोगित्वमुख: । कचिद्व प्रतियोगित्वमूल: । विशेषणविशेष्यभाववैचिच्यात् । न तु मुख-

चन्द्र इत्यलं मुखाभेदः संसर्गः। तथा सति चन्द्ररूपकानापत्तः। मुख-रूपकापत्तेश्च। स्वप्रातियोगिकाभेद एव विशेषणसंश्रयः न तु स्वान्ययोगिकाभेद इति तु दुरग्राहः।

इति जगन्नाथ आह तल्लापि वयं विप्रतिपन्नाः। संसर्गो यस्स स प्रतियोगी। स यत्सोडनुयोगीति लोके प्रसिद्धेः। विशेषणस्याप्यन्वया न विप्रत्या इत्यभियुज्यते तस्मै भासनमाने संसर्गे विशेषणमनुयोगीति कथमिदं श्रद्धेयम्। उपमानोपमेययोः प्रतियोग्यनुयोगिभावे स्थितं वैरूप्यमेवं संसर्गस्य प्रतियोगित्वान्नयोरगिलत्वमुररीकृतम्। न तु परिहृतम्। अन्यथा चन्द्ररूपकानापत्तिः मुखरूपकसिद्धेश्च तु अकारणकत्वास इति प्रागेवावेदितम्। न हि संसर्गेतया भासनानोडन्वयमभिदो रूपकत्व शारीरम्। किन्तु पदावस्थायामेव प्रकृते उपमेयधर्मिणि य आराध्यते चन्द्रत्वात्मा चन्द्राभेदः सः। एवमारोपितं चन्द्रत्वमेव चन्द्रशब्देन सामान्यतो गृहीते उपमेयधर्मिणि बेsध्यस्त इति रूपकत्वारंभूताविवक्षितबोधकत्वमस्यैव। स धर्मी मुखरूप इति तु मुखपदसमभिव्याहारात् सिध्यति। अत एव द्वावस्थाद्वयं परिकल्पयता अग्राह्यतया प्रतिहारेंद्रराजेन प्रथमावस्थायामेव रूपकसिद्धिरुक्ता। प्रथमावस्थेयं पदावस्थैव। अथवा 'पद्मानि चन्द्र इव चन्द्र', इति भोजोक्करीत्या साधद्र्यानुसन्धानेन क्रियमाण आरोपोडपि वाक्याभिलप्य एव वास्तु। तथाडपि आरोपेऽपि वृत्ते यद् वाक्यं प्रयुज्यते तत् आरोप्यमाणवाचकपदेनैव आरोपितोपमानाभेद उपमेयधर्मी अभिधीयते इति वाक्ये तेन पदेनैव रूपकाभिव्यक्तिः। वाक्यप्रयमेयं तु उपमेयविशेषः क्रियासंयन्ध इत्याद्यन्यदेव। पदेन सिद्धवत् प्रत्यध्यमानस्य आरोपस्य प्रापकमारोपवाक्यमाक्षिप्यत इति नैकस्य वाक्यस्य व्यापाराद्रयम्। तेन 'एकस्य वाक्यस्य द्वयोरध्यात्मप्रतिपत्तेः' दिति दूषणं विस्तृतिकारो न सम्बघवादी। यदऽप्यनेन प्रतिहारेंद्रराजद्यार्श्यानमस्'दिति दूषणं विस्तृतिकारो न सम्बघवादी।

उपसर्जनोपमेयं कुत्वा तु संशाबमेतथोरभयोः। यतु श्रुज्यते तद्रूपकमन्यत् स्वशाब्देरेकभू॥

इति उपसर्जनताभिधायिचरितड्ढखलोकोदाहारणपुरःसरं प्रतिहारेंद्रराजेनोपपादि-त्सूपमानप्राधान्यं तथैवाश्रयाश्रय्य समाधिस्सय

"तच्च्छब्दप्रकमानुसारेण । शब्दे हि क्रमे सिंहो माणवक इत्यादौ सिंहादिरूपभावच्‍छादितो माणवकादिस्वरूपानभूतः प्रतীয়ते । वास्तविक्यानुसारेतु सुत्करीत्यादस्य गुणवृत्तित्वम् । अत एव शब्दद्‍यनुसारेणासिच्‍यतेति क्रिया समुचितैति ।

इति किञ्चिदुक्तम् । तत् किं अभिसंहितामिति न ज्ञातुं शक्यते । ज्योत्स्नाम्बनेत्यत्र अम्बुनः शब्दद्‍वेव प्राधान्यं तस्य प्रतिपदार्थयिषितम् । तचेचाभ्युपगतं वृत्तैव संरन्धं तर्करण्डने । अत्र नैतद्‍भयुपगतम् । शब्दद्‍वतः तत्प्राधान्‍यप्रतिभासेऽपि तदुपेक्ष्य ज्योत्‍स्नाया एव प्राधान्‍येऽ कृतात्वातिक्की शब्दद्‍वप्रतिपदार्थमीयेत्यभिपायः तत् यदुक्तकथं तत्‍व वयमुक्तपूर्वम् । "तेन ज्योत्‍स्ना गुणवृत्तिः ।" इति शब्दसुन्धायै "नेतत् । यतोऽसिच्‍येतेऽत्यनेन व्यासि‍क्षेप्यते" इति समुदधताडनेन प्रतिहारेरुदुराज्याभिप्रायो नैव गृहीत इत्यस्तां तावदेतत् । इदं तु स्थितं यत् विध्यनुवादानुरोधेन विशेषणविशेष्यभावविपर्यये डपि सवेल उपमानपदस्यैव उपसेव्यधर्मिणि तद्‍भेदरुपं च सम्प्रयतेति । एवं च 'सौजन्‍यच्‍छन्दिकोऽच्‍छन्नो राजा' इत्यलं चन्द्रिकारुहकल्पना चन्द्रैरेकनिष्पत्तौ न काचित् प्रतिबन्धः । उदाहरणान्तरेप्येवं दृश्‍टव्यम् । न चाल उपमानपदामात्रेण तदभित्रोपमेयप्रतीतोऽतिशयोक्‍ति स्वालं रूपकमिति शब्देभ्यः । उपमेयस्य विशेष्य अवधारणं यत् आर्थे तल्लैवातिशयोक्‍ति-प्रसरात् । यत् शब्दत एव तत् तत्र तत्‍वसक्‍तचभावात् । शब्दद्‍वोपात्तोपमेयकस्यो-मानाभेदस्य रूपकस्‍वात् । न चालैव सति रूपकस्‍यातिशयोक्‍तेश्‍वरसपरं शब्दद्‍वैचिज्‍यमात्रभेदग्राह इत्याल्‍झारवं न स्यादिति वृत्तिवार्तिकरीत्या शब्दनीयम् । इवाद्युपादाने उपमा तद्‍भावे रूपकम् । एकावाक्‍यत्वे निर्देशेना वाक्यभेदैदृश्‍यान्त इति शब्दवैचिज्‍यादेवार्थक्रियाद्यर्थैरुपहितैवचिज्‍यस्य वद्‍भाषा इष्यते । तत् सवेत्याद्योऽनुस्‍वोडप्यस्‍यास्ति चेत् प्रकटते किं नास्ति । प्रकृतस्य विषयस्य तत्‍वेन एकत्‍व शब्दं भानमपरत नेति । न च मुखं चन्द्र इत्यत्र मुखोदरोन चन्द्राभेदविधौ अज्ञातज्ञाप्यस्‍य चन्द्राभेदस्‍ववाक्यप्रसेयस्‍वेव न पदगम्‍यस्‍वमिति वाच्‍यम् । चन्द्रपदस्‍वल्‍यार्थग्रहणे तदभेदस्‍वमुखे वाधात् अन्ययभेदानुपपत्ते: अन्ययात् पूर्वमेव आरोपसम्बन्धेन चन्द्रस्‍वञ्चविशिष्‍टकिञ्चिद्‍ध्वनि इदं पदमिति आरोपितार्थवृत्‍तिवरूपगौणीज्ञानेन चन्द्रस्‍वेन रूपेण सामान्यतः प्रकृतोपमेयधर्म्‍युपस्थितेरवस्‍यम् वाच्‍यक्‍या-

साधकवाधंकनैरपेक्ष्यम्

नपेक्ष्य्वात्। चन्द्रवैनोपमेयधर्मिणः प्रतीतस्य च मुखरहोपलात्सकयो यो विशेषत-

प्रत्यस्यस्य वाक्यजन्यत्वात्। न तु चन्द्रपदं स्वार्थमेवास्तु। आहार्याभेदस्तु संसर्गः। तथा च वाक्यगम्यम्येव रूपकसिद्धितिं किं न स्यादिति वाच्यम्। मुखचन्द्र इति समासे चन्द्रस्योपमेयत्व्याभावेन संसर्गाविधया रूपकसिद्धेरविचत्वात् गौण्या आवश्य-

कत्वे विग्रहेऽपि तद्वृत्तिकारस्थैयोचित्य्वात्। आहार्याभेदस्य चन्द्रप्रतियोगिकाभेद-

प्रकारकाहार्थज्ञानविशेष्यवृत्तेन भेदरसंसर्गतश्च। न ह्यभेदघटितत्वमात्रेण अमेदसंर्गता। राजा पुरुष इत्यत्रापि स्वाभित्स्वामिकत्वसंसर्गेण राज्ञः पुरुषान्वया-

पत्तेः। यत्तु ऐतदापत्तिपरिजिहीर्षया जगत्वाथेन साहस्य रूपकशरीरघटकत्वं यत्केन साधितं तदुपमानकणे तेनैव प्रत्युद्दृतमित्येष एवं गैरौणनिच्छतां निरसन-

मार्गः। 'मीनवती नयनाभ्याम्' इत्यलं मीनपद्मेव आरोपितमीनत्ववद्वाचि रूपकसमर्पकम्। नयनाभ्यामिति तु तृतीयाया अभेदार्थत्वे मीनान्वयी। हैतवर्थत्वे मतुबर्थेसम्भनध्यान्वयि। ऐतदतुरोधेनैव च बोधोदत्र वाच्यः। न तु मीनाभिन्ननयन-

वतीति। प्रमाणाभावात् गौरवात् कचिदपि केवकरूपकस्य एवमाकारकत्वादर्शनाच्चेति। आरोपितार्थवृत्तिस्थपमानपदस्य यत्तु रूपकौपनिषत् सेति जनेन शुध्दाति न कश्चित्॥

इथं

शब्दानुशासनवशेन च युक्तितस्त्रश पादारविन्दमिति रूपकमात्रमेतत्। नैवोपमेति सुनिस्पितमलं यत्तु नव्या वदन्ति तदथो परिशील्यम्॥

साधकवाधकनैरपेक्ष्यम्

उपमितसमासे उपमैवेति विपर्यस्तमतरेवोभयमानस्य, वरेण्डुरित्युपमा रूपकं वेत्ति सन्दिग्धबुद्धेरुरुद्रटस्य च, उपमितसमास एव रूपकमेव चेति इयता प्रबन्धेन साधि-

तत्वात् अनादरणीयत्वं प्रकाशितम्। एतेन, जलददलनितिनः पदपङ्कजसम् वरेण्डुरित्या-

दिशु श्रवणमात्रेण रूपकं प्रकाशते प्रतितिष्ठति च। न त्वस्य साधकान्तराश्रीनां सिद्धिः साधकवशान्न साधः उभयाभाषे सन्देहो वा भगवतीरप्युक्तं भवति। तथाहि।

सर्वविरुद्धार्थद तव नमन्ति पादाम्बुजम्

इत्यल 'रत्नविरुद्धार्थसम्बन्धः पादे सम्भवतीत्युभयानुगुणतां भजते । अम्बुजे न सम्भवतीति न रूपकं प्रयत्नगुणता 'इत्युभयापेक्षिग्रहे साधकमस्तीति विद्याधरः । सर्वेमिदं तदा संगच्छेत यदि पाद इति अम्बुजमिति च मिल्नाविमौ द्वावर्थी स्याताम् । एकः पुनरल्लार्थो धर्माद्रययोगी । स्वाभाविकं पादस्यं आरोपितसम्भनद्वमिति धर्मेद्रयमपेर्द एकपादधर्मिवर्ति । तत् पादस्येन विरुद्धार्थसम्बन्धं लभते । अम्बुजल्बेनोतं सनक्रियासम्बन्धमिति न विरुद्धार्थसम्बन्धवशादूपकमपैति । नाण्यात्मनः सिद्धये उत्कर्षनक्रियासम्बन्धधर्मुखे निरीक्षते । एतेन 'मुकुलितनयननैश्र्वराविन्दैः '

इत्यल नयनसम्बन्धो रूपकस्य बाधकमिति मल्लिनाथोक्तमपि प्रत्युक्तम् । अत्र

अखस्मादेव ते चण्ड स्फुरितताधरपल्लवम् । मुखं मुक्तारुचो धत्ते घर्माम्भःकरणमज्जरीः ॥

भूररीक्तु्य घर्माम्भः पद्यधीकर्तु चाघरम् । नान्यथाकृतमन्त्रास्यमतोडर्यगुरुलोचकम् ॥

वेङ्गितभ्रू गलद्दर्मजलभालोहितलक्षणम् । विडम्बनोति मदावस्थामिदं बदनपङ्कजम् ॥

अविकृत्य मुखारविन्दानि मुखमेवावलिन्दताम् । आसीद गमितमनेदमतोडवयवैर्दूपक्रम् ॥

इति दण्डिन निल्लापितयोरवयवावयवयरूपकयोरवहितचेतसां न सन्देहः कौडपि भवितुमर्हति । अनुपपत्तिवेयं प्राचामुक्तिरिति तु साहसस्य । उपपत्तिरुक्तत्वात् । यत्

मल्लिनाथः काव्यव्यास्यानेषु बाधकान्तरं साधकान्तरं वा रूपकस्य उपमाया वा दर्शयति तदपि वस्तुतो न तथा । स हि

विधिविषमययोगाद् दीसिसंहारजिझ्ं शिशिथेलसखुमगाधे मग्रममाप्तपयोधौ । रिपुतिमिरमुदास्योदयीयमानं दिनादौ दिनकृतमिव लङ्करीसत्वां सम्भ्रेतु भूयः ॥

इति किरातार्जुनीयेऽप्युदाहृतसर्गोऽनुस्यख्लोकव्र्यास्याने एवमाह---

"अगाधे दुरस्तरे। आपतत् पयोधिरिवेत्सुपमितसमासः। दिनकृतमिवेति वक्ष्यमाणानुसारात्। तस्मिन् आपत्पयोधौ। मद्रम्। सूर्योडपि सायं सागरे मज्जति ड्रे हुतनमज्जतीत्यागमः।....रिपुस्तिमिरमिवेति रिपुतिमिरम्।

इति। आपत्पयोधौ रिपुतिमिरमिति समस्तपदद्वयेऽपि नवीनरीत्या उपमा रूपकं वेति सन्देहे उपमेति मल्लिनाथो निश्चिनोति। तल हेतुः आसीत्स्वेच्छया वाक्ये दिनकृतमिवेति उपमानिबन्धनमित्याह। तेनायं पदद्वयेऽपि उपमितसमासं तद्वोपमाप्रयोजकं मन्यत

ईतिं स्पष्टम्। वाक्यत्रैकदेशे दृष्टा उपमा अन्यत्र रूपकस्यैव गुणैः। अपि तु व्यास्याता चित्रभानुनाम न परं रूपकमस्युतेति अपि तु तन्मूलत्वेन व्यङ्गचार्थविरोधेऽलंमण्युपपादयति।—

"अगाधे अदृष्टतले गभीरे। आपत्पयोधौ व्यसनसमुद्रे। मद्रम अव-

पतितमभूः मज्जनार्थकरणत्वोपपत्तये दुस्स्तरत्वोपपत्तये च आपदः पयोधित्वं रूपितम्। न पयोधिसादृश्यमात्रं कृतम्। ....रिपुव एव तिमिरम्। रिपूणां तिमिरत्वेन रूपणं कृतं न तिमिरसादृश्यं कृतम्। तेन मलीमसास्त्रमो-

रूपास्ते रिपव उच्छेद्या एव, न जातु सन्धेया जेया वेति घोत्यते।....... दिनकृतमिवेति दिनकरेण साधृश्यमुक्तं न तु तत्सैव रूपितम्। तेन दिनकराद्यविधिद्विस्य भेदप्रतीते: तदुदयस्य पुनरस्तमयाप्यवसायित्वं प्रतीयते।"

इति। उत्ताभिरुपपत्तिभिः पादारविन्दादिषु उपमां दुर्वे चेति न स्थिते, अभिज्ञे रसिके व्यास्यातारि चित्रभानौ एकतल सत्यामप्युपमायां अन्यत्र रूपकमेव कृत्वा श्लोकं व्याचक्षाणे च अत्र मल्लिनाथकृतं रूपकवाधनं सर्वेऽथा न शङ्क्यमभ्युपगन्तुम्। न च कविरेवमेकल उपमारूपकयोरिमिश्रणं .दुर्वेन प्रमत इति युक्तं वस्तुम्। चिरादेवं

सम्प्रदायानुसारिदर्शनात्। यथा श्रीमति रामायणे—

सौदर्यचातपरगतदालः सन्तापहस्ताक्षिद्रोविकारविहाणः। एनोऽपहो मामभिहन्ति हस्ती द्रवो नदीकुलमिव प्रवृद्धः॥

अत्र एतोमयो हस्तीति व्यासदर्शनेनात् उपमितसमासाश्रयणेन उपमासम्पादनदर्शनं निरवकाशामित्यवधेयम् । यथा च भारवेरत्नन्तमर्वाचीनस्म श्रीवेङ्कटनाथस्य दयाशतके—

वृपागिरिकृञ्नासेघजनितां जनितापहरां त्वदभिमतांति सुवृत्तिमिति उपजीव्‌य निष्ठत्तत्पः । बहुपु जलाश्रयेषु बहुमानपोढ दये न जहाति सत्पर्थं जगति चातकवत् कृतिनः ॥

अत्रापि त्वदभिमतिं सुवृत्तिमिति व्यस्तरुपकम् । कृष्णमेचेति रूपकं चैतत् समस्तम् । चातकवत् कृतिन कृतिनः । अपि च मल्लिनाथैनैव चाक्ष्यसैैकदेशो उपमायां सत्यामेकदेशान्तरे रूपकं बहुषु स्थलेपु दृगृकृतम् । यथा—

पतिते पतङ्गमराजि निजप्रतिविम्बरोपित इवाम्बुनिधौ । अथ नागयूथमलिनानि जगत् परितस्तमांसि परितस्तरिरे ॥

इति माधे नवमसर्गे क्षोकेस्स व्याख्याने—

" अत्र यच्चापि नागयूथमलिनानानीत्युक्तानुशासनसिद्धो‌पमानुसारात् पतङ्गमराजीत्यान्तापि उपमितसमासाश्रयणेन उपमैवोचिता तथापि तदु(रुच्‌?) स्रेक्षया: पतङ्गेडस्मभवात् सिंहे सम्भवाच्च रूपकमेव युक्तम् । "

वारिप्लुतैरखिलासु सत्क्रियासु अनन्धयुद्धिषु धनानि बीजयत् । भावि विभ्रमति फलं महत् द्विजक्षेत्रभूमिषु नराधिपो‌ङ्गपत् ॥

इति चतुर्दशसर्गे‌क्षोकेवकवयास्याने—

" अलं बीजवदित्युपमानम् । तेन तुल्यमिति तुल्यार्थे वतेःवि‌धानात् । तथापि वापक्रियायोगात् द्विजक्षेत्रेति रूपकसमासः । "

महतः इहुकारान्यकद्‌रूमानतिमातं द‌ृग्दृश् दर्शनापि । अति चित्रविभिदं महीपातिर्यदकृष्णां पृथिवीं करिष्यति ॥

इति भोट्टशर्गे‌क्षोकेवकवयास्याने

कुकुराक्ष अन्यकाक्ष यादवभेदा: तानेव द्रुमान्।

इति । अलं प्रथममक्षोके नागयूथमथिनीनित्युपमाडनुरोधेन पतङ्गमगराजील्यत उपमा यद्यपि युक्ता तथापि रोषहेतुलोसेकानुरोधेन रूपकमिल्याह । तथाडपि सिंहपतनस्य तमोव्यापनस्य च कः समनन्धः । एवं द्वितीयमक्षोके धनकाप्योः तृतीये महीपतिदाहोद्रेच्च नागोऽनिलग्नानि वीजन्ते दहनवातौ सादृश्यमात्रेण उपमानोंपचार उपमेये भवितुमर्हतीति वाच्यम् । सादृश्यमपतिपत्तौ हि रूपकप्रतिपत्तिरपसिद्धा सहृदयानाम् । तेन कवयो रूपकनिबन्धेडपि तदुपपादकतया उपमामपि तत्रैवांशातो घटयन्तीति नैतदपह्नवार्यम् । एवं च एषु स्थलेपु अंशत उपमा अंशातो रूपकमिल्यवश्यमभ्युपकर्तव्ये किमिति स्थलान्तरेषु उपमानुरोधेन रूपकविनाशने यत्नः । अनयोर्हि न मनागपि विरोधः । प्रकृत मिथ आनुकूल्यमेव ।

वारिधेरिव कराग्रवीचिभिरिंदूभतट्न्नजमुखान्यभिन्नत:।

एतेन यस्य चारुनसस्थशुक्रयः स्फुरन्मौक्तिककग्रकरेगभेतों दधुः ॥ इति चतुर्दशासर्गेक्षोके

"कराग्राणि वीचय इवेत्युपमितसमासः । वारिधेरिवेति लिङ्गात् । चारुनखा: शुक्तय इव । पूर्ववदुपमितसमासः । उपमालङ्कारः ।" इत्युपमाप्रतिपादनं पूर्वोदाहृतभारविक्शोके तत्प्रतिपादनं च गतानुगतिकत्वमात्रेण । यथा वीजसादृश्यमालेण धानानां वापक्रियायोगः यथा दवसादृश्यमालेण महीपतेर्दंशनक्रियायोगः तथैव वारिधिसादृश्यमात्रेण यस्येति युक्त्यलंकारोपात्तस्य पुरुषस्य वीचिशक्तियोगो भवतीति किमत् प्रमाणान्यायसिद्धहरूपकभङ्गनेन साध्यम् । प्रकृत मौक्तिकप्रकरगर्भत्वयोगाय रूपकमेवापेक्षितम् । भारविक्शोकेपि दिनकृत्साम्यमेव पयोदिमज्जनस्य तिमिरनिरसनस्य चोपपादनाय पर्याप्तमिति न तत्रापि तद्युक्तम् ।

प्रलयमखिलतारालोकमह्ह्राय नीत्वा

श्रियमनतिशयश्री: साधुरागां दधानः ।

गगनसलिलराशिं रात्रिकल्पान्तसाने मधुरिपुरिन्द्रि भास्कानेप एकोडधिश्रेते ॥

एतद् मधुरिपुरिन्द्र इव तद्वास्याने यदुक्तं मल्लिनाथेन

अरुणितनारा लोंको लोक इव । रात्रिः कलान्तसाने कलान्त इव ।

गगनं सलिलराशेः शिर इव । ... एतद् मधुरिपुरिन्द्र इव वाङ्मयगतोपमैव

तनूभतानोपमानां प्रसाधनिकेतनि सर्वत्रोपमितसमासास्त्रयणं विभोचितम् ।

नदुपेक्ष्यगत्प्रायं भवति । (रालिरित्यादौ “रात्रिः कल इव तस्यावसाने” इति

टेन भाव्यादिनि च भाति)। सन्देहविप्रौपधिनाम्नो माघकथारण्यानस्य कर्ता

ननुाथान् प्राचीपो बलभदेवः पुनः

श्रीमूर्ध्वः...आकारसदृशमेकोडधिवसति । कृ । रात्रिकरः तस्यावसाने

अन्ने । क इव मधुरिपुरिव ....

तद्वावद्यत्नमेव न्याय्यः । तन्मादृशकदर्शान्तरगां नृपमाडपि न रूपकविरोधि-

जेयम् । एतद्

पादपादुपहता रघूद्रहादालवालमिव पीठमाश्रिता ।

अभ्यपेचि भ-ती तपोऽनैः पारिजातलतिन्द्रैः पादुके ॥

एतद् मधनपादेऽपि इवशब्दत्माकृत्य उपनेत्रेति यद् व्यास्यायते सोऽयमस्थान एव

ध्यम् हन्ति मन्तव्यम् । रघूद्रहादपादिति रूपकस्मैच पारिजातलतिकेनेत्युपमोप-

कृननम्भवेनोपमाया अनपेक्षितत्वात् ।

ननु दिव्युपपत्तं च दाशरथाश्चीडानः

नहि सरसिजतासामेदिनेश्यां यद्याभ्यासः ।

नालननाभि मृदिनलं पापराशिं नतानां

गारुडशरिदनुः गन्यहस्तीन् द्वीव्यजः ॥

एतदेव दर्शनोपात्तथोद्द्धरणमदजर्योः श्रेयप्रतिपत्तिभेदयोः यथा उप-

ननृपक्चे तथैव हि सरसिजवासामेदिन्योश्चायोक्ष्य सामानाधिकरण्यप्रतिपत्तिभेदयो-

रूपकोपमासंकर:

रूपि तत् सम्भवतीति किं नाम इवशाब्देन कार्यं । वृक्षगिरिकृपणमेघजनितामिति पूर्वोदाहृतश्लोके अवयविनि छातकवदित्युपमाया वतिना प्रतिपादितत्वात् इवशाब्ददस्य सर्वेऽपि डभावात् प्रथमपादे समस्तपदे इवशब्दघटनानस्य सर्वेऽपि शक्त्यलक्ष्याच्च रूपकमेवो-पमोपकारकमिति वाच्यमिति 'पादपादुपहतारघूत्रहा'दित्योदाहवपि तथैव युक्तम् । ननु दर्शिताभीष्टदान इत्यलं शेषस्योपमोपकारकत्वं साधारणधर्मीसम्पादकत्वात् रूपकस्य तु कथंमिति चेत् रूपकस्यापि तथैवेतिगृह्यताम् । एकत्वैकपदोपादानात् धर्मयो-रभेदप्रतिपत्ति: । अपरत सामानाधिकरण्यादित्येतावानेव हि विशेष: ॥

नाथस्य दत्ते नदराजकन्यां पाहुं धुसानं पादनखेन्दुरश्मीन् । मणित्रप्राभिः प्रतिपन्नपक्षां लीलाचकोरीमिथ पादुके त्वाम् ॥

इत्यत्न मणित्रप्राभसु वैयधिकरणयेन कृतस्य पक्षत्वरूपणस्य पादुकायां लीलाचकोरीत्वो-श्लेषणनिमित्तभूतसामन्यधर्मीसम्पादकत्वैथोपयोगो वाच्य इति तदूदेव प्रकृते कथम् न सम्भवति ।

रूपकोपमासंकर:

अथात्र यो भूयात् क एपु श्लेष:केवलक्नार: । नोपमैव । रूपकस्यापि सत्त्वात् । न रूपकमेव । उपमाथा अपि सत्त्वात् । न चोभयम् । एकस्याप्य-परिपूर्णंत्वात् । इति । स वक्तव्य: । न विश्चस्तवशक्त्यलंर्यैव अपरिपूर्णता काचिदिह विद्यते । यावदुपलभ्यते रूपकं चा उपमा वा निर्द्रूढं वाडनिश्चयं वा तावत् तल पूण्त्वम् । न हि तिलतण्डुलदुमिश्रणे एकमपि तल न शुद्धमित्यनुभयरूपत्वं भवति । तेनोभयो:शुद्धयोरप्यनुप्राहकत्वाच्चेन सदृशरोडत दृश्यत्वं हि । एतेन उपमित-समासस्थले कृचिदप्युपमाया अवकाशमदत्वात् सर्वत्र रूपकप्रतिष्ठापनाद् योडस्साकं प्रसक्त: वरेंदुरित्यादौ उपमारूपकसनदेहसदृशरविलयाधीनालङ्कारसंवलनान्यूनताकरणाप-चार: सोप्यर्थात् परिहतो भवति । तत्स्याने उत्तरीत्या निश्चित्यसदृशरस निवेशनात । परं तु नेदमसदुपज्ञामेव । भोजराजशुद्धिज्योत्स्नया प्रागेव प्रकाशितत्वात् । स खल्वाह--

अथ सङ्कीर्णमेदानां छतुथ्यामिहोच्यते ।

तेषु सांयवस्रुकीर्णी यथा --

रूपकपरिशुद्धिः

रइअरककेसरिणवहं सोहइ धवलअभदलसहस्सपरिगअम् ।

महुमहद्दंसणजोगं पिआमहुप्पत्ति पड्ढओं व णाहअलम् ॥

[ रविकरकेसरिणवहं शोभते धवलआभदलसहस्सपरिगतम् ।

मधुमथदंसण (दरिसण) 'योग्यं पितामहोक्तिपड्ढजामिव नमस्तलम् । ]

अत्थ पितामहअरिहपड्ढजामिव नमस्तलं शोभते इहुभयनेपमेसाणानेन

अवयवाणं विनो (अवयविनो) रमेदस्स विवकसायां उपमैव न रूपकम् ।

रविकरधवलआभदलसहस्सयो: ( -अयो: ) केसरनिकरदलसहस्सयोक्ख्य प्रतीम-

मानामिधीयमानसाहदययोगक्ख ( -यो: ) सहजाहार्यवक्भूतयोरभेदोपचारेण

रूपणमित्ति सावयवरूपेण ( -पकस्स) उपमायां ( -मया) सड्ढीणं त्वात् इंद

सावयवसड्ढीणं णाम....

निरवयवसड्ढीणं यथा---

दीहो दिअहुअज्जो रड्ढिम्वफरणामणिप्पहं विअसन्तो ।

अवरसमुदसुगओ मुच्चन्तो कणुचुअं व धम्माणिवहं ॥

[ दीहो दिवससुजज्जो रविविम्वफरणामणिप्रभां विकसमाण: ।

अपरसमुदसुपगतो मुच्चन् कणुकुमिव धरमिवहं ॥ ]

दिवसाचयविनो सुजज्जावयविनक्ख.... अभेदोपचारेण रूपणम् । अवयवानं

छतुण्णं रविविम्वातपफरणामणिनिमोक्काणं सत्यामप्यभेदोपचारयोग्यतायां इव-

शब्दप्रयोगेन उपमार्यां द्वयोस्सुल्यहरूपेण ( -त्वे) एसयसामानाधिकरण्यात्

नावयवावयविभावो विभाव्यते इति निरवयवस्योपमायां ( -मया) सड्ढीणत्वा-

दिरवयवसड्ढीणं णाम....

हति । ( अल उपमादनातुरोधेन गाथाद्वितीयपादे उपमया भाव्यम् । यथास्थिते तु

रूपकं भवति । पठान्तरेरणाकडस्समेव भण्यम् " रहुविम्बं फणमणि व शिरसि

वहन्तो" इत्येवंविधेन)। एतेनास्स सड्ढरस्स अवयवोपमया अवयल्युपमया एकावयव-

गतया अनेकावयवगतयेल्यादिप्रभेदस्साहुल्यमपि सूचितम् । तदेवंविध उपमारूपक-

सड्ढरो ण परे पामाणिक: अपितु प्राचीनेण धारेश्वरिकप्ररेणालोकृतस्थेति क्रेयम् ।

रूपकोपमासङ्करः

तरङ्गभ्रूभङ्गा श्रुभितविहगश्रेणिररानना विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संहरमाणस्थितिलभू ।

यथाविध्रु याति स्कालितमभिसन्ध्याय बहुशो नदीरूपेणेयं घृषमसहना सा परिणता ॥

इत्यले फेनं वसनमिवेति उपमालङ्कारः "तरङ्गा एवं भ्रूभङ्गा यस्याः" इति रूपकं दर्शयतो लोचनकृतोऽपि सर्वेमिदमभिमतमतिवक्ष्यं वस्तव्यमिति च ।

गूढं रूपकत्वञ्चमेतदयथार्थाज्ञानं यदि स्वादिदं स्वादौः सर्वथैव नो अपितु यत्साहित्यप्रतियोगेऽधुरैः ।

माचादौ परिदृष्टवदिरूपमासङ्करीणितां रूपके तूष्णींभूतमहष्टवद्विरिव तन्मन्येऽस्तु तम् ॥

एवंविधस्य सद्भरस्य दुष्टत्वे अन्येषां कवीनां तदर्थोपदेशाय तदुदाहृतं कर्तव्यम् । अन्येऽर्थस्तु तद्रूपोपेतस्यैव घटनोय च अलङ्कारविशेषप्रबन्धवत्त्वे गण्यनं कर्तव्यम् । न च प्रदर्शितेषु कुलचिदस्यास्तरभावः सुझानः । न च विशिष्याभिधानप्रयोजको विशेषः कचिदत्र नास्ति ।

समभिव्याहारालङ्कृतवाक्यप्रमाเถन उपमा-रूपकविवेके क्रियामणे उदाहर्तेऽपि माधभारविश्लोकेऽपु विरुद्धवाक्यद्वयवशेन जाय-मानस्य सन्देहस्य लक्षणग्रन्थकौतुकवदयं निवारणीयत्वात् ।

एवं सत्यपि यदत्र मौनमाश्रीयते तत् कथम् न विस्मयावहम् । यदि मतं--लक्षणविरोधात् एवं रचनाकुर्वीत इमे कवयोरहिता एपेत्यभिप्रायः । मौनं तु पौरोभाव्यभियोग्ति ।

तत्न युक्तम् । परःसहस्रा बेवंविधाः श्लोका दृश्यन्ते ।

तत्र सुप्रबुद्धा एवं कवय इत्येतत् सन्देहास्पदं भवतीति ।

ननु विदित एवं एवंविधः सद्भरो मम्भटस्य ।

यदाह--

"जटाभामिभोभिः करङ्कृतकलङ्काक्षवलयो वियोम्नि ग्ल्यापत्तेरिव कलितदैैराग्यविशादः ।

परिप्रिह्नसारापरिकिरकपालाद्धिततले दृढीकृतेऽस्मापाण्डुः पितृवन इदं क्योम्नि परोति ॥

उपमा रूपकं चोत्प्रेक्षा श्लेषश्चेति चत्वारोडत्र पूर्ववदज्ञातया प्रतीयन्ते ।

इति । रूप्यकस्य न । यदाह—

" वाधकं यथा— धारदीव ग्रसरप्तन्यास्य कौडण्टकड्कृते । विनिद्रजृम्भितहरिविनध्योदधिरजायत ॥

अत्र त्रिधा उदधिरिवेत्युपमापरिग्रहे विनिद्रजृम्भितहरिरिरिति साधारणं विशेषणं वाधकं प्रमाणम् । ...... । अतस्नात् पारिशेष्याद्रूपकपरिग्रहः । न हि शरदीवेत्युपमादट्र उपमासाधकत्वेन विज्ञेया । न बौद्धम्येनालङ्कारिण प्रक्नान्तेन निर्वाध(?) इति राजाज्ञैषा । नापि धर्मसूत्रकारवचनम् । नापि न्यायः ।"

इति । तत् कथमुच्यते मौनमाश्रितमिति । इति चेत् सत्यमाभ्यामेतदुक्तम् । उक्तविधविविधलक्ष्यपरिशीलने सति यत् वक्तव्यमपपत्तित तत् मौनमाश्रितमिति स्वब्रूम । करधृत इति विशेषणपर्यालोचनया हि कलड्काक्षवलये रूपकं ममटोडवधारयति । वारिपूर्वमविलास्यादिषु उपमारूपकोभयमनुस्माहके सति किं कर्तव्यमिति हि सद्दृटा स्थितिः । तत्र अलङ्कारलक्षणकृता अवइयमेव काचन गति: प्रदर्शनीया । न च दर्शिता । तद्वदान्तो यदित वयमपराधिनः तर्हि क्षन्तव्यः । रूपकपर्यवसानमेतासज्ञरमनुस्मयमानोऽपि एतद्रितरीतं सद्दृरं कण्ठत एव निष्प्रेधति ।

' विपयेऽस्तु दुष्ट एव' इति । कवयस्तु 'दिनकृतेनापि लक्ष्यमीस्र्वां समभ्येजु भुवः' ' मधरिपुरिव भास्वानेप एकोडधिरोते' ' जगति चातकवत् कृतिनः' इति बहुलसम्पावसानमपि सद्दृरं निवन्धान्ति । कथमेतदिति हि तेनावदयं वक्तव्यम् । न च किञ्चिदुक्तमिति । एतद्

" विशालमलभीमुजानु लघुविशीर्णैलतागुण- प्रतानमसननश्रियः सुष्टुसुधाश्लिलसितानन ।"

रूपकोपमासङ्कर:

नृसिंहसुधाधिप त्वदरिहैरलीलागृहाच विर्शङ्कमुपगूहतेऽपिनपाचकज्वालिका ॥

अत्र वलभ्यौ सुजेव वलभीव भुजेत्याद्युपमासमाससामध्योंपजातसुण-साधारणस्वमाहात्म्यात् गृह्दानां पाकज्वालायाश्र्च नायकतास्यधर्मींविशिष्टत्वप्रतीति: ।

इति विद्याधरस्य समासोक्त्युदाहरणतयोर्जने; "अत्रेति । वलभी भुजेवेत्युपमितसमास: । वलभी भुजेत मयूररुह्यसक्रादि: " इति तत्रत्यं मल्लिनाथद्व्यारल्यानम् ; श्रीवेद्धटनाथीये यादवाभ्युदये

विजृम्भमाणतनकुड्मलानां व्य केनिमप्यद्विभमसौरभाणाभू । मध्युव्रततधं मधुराकृतिनां लेभे लतानामिव वक्षीनाभू॥ ४-९६ ॥

इत्यस्य श्लोकस्य

"विजृम्भमाणौ स्तनौ कुरुमले हि तु यासाम् । स्तनकुड्मलादौ तद्वृत्तिशासनम् । व्यक्तं स्कुटं उन्मीलनं विकसनं विश्रम: सौरभमिव यासाम् । पक्षे पूर्वोक्तमध्यमपदलोपिसमास: "

इत्यप्यनदेकक्षितव्यास्त्वानं च व्याख्यातम्। आद्ये हि श्लोके एकदेशाविवर्तिरूपकसेवलड्कार: न समासोक्त:। तस्यानुरूपकप्रसङ्गरहितविशेषणसाम्यमात्राधीनत्वात् । द्वितीये रूपकोपमासङ्करो एवालङ्कारो नोभभौव । मध्युव्रतयं लेभ इति 'रूपकलङ्कोया-यामपरिहार्योऽयं किमिति स्तनकुड्मलादौ तद्वृत्तिशासनम् ।

दन्तप्रभापुञ्जचिता परिणतहेलनशोभिनी । केशप्रवालिव्रन्देन खुवेषा हरिणेक्षणा ॥

परिफुल्लार्जनयनना चन्द्रिकाचारुरहासिनी । हंसगलीहारसुता शारद्विजयतेताराम् ॥

इत्यनयो: सर्वस्वरसङ्ग्रहस्थयो: श्लोकयोरद्येकदेशाविवर्तिरूपकमेव नालङ्कारान्तरम् । यदापि द्वितीयश्लोके 'शारद्व्रतासखी बभौ ' इति चतुर्थे पदे उपमा निबध्यते तदापि रूपकोपमासङ्करो नोपमैव । एवं चन्द्रिकैव चारुहास इति विग्रहोऽपि ।

रूपकपरिशुद्धिः

निर्मलस्वररम्यश्रीः किश्विद्दर्शिततारका । हंसाङ्कलीहा¹रयुता शरद्विजयतेतराम् ॥

इत्यत तृतीयपादे रूपकसत्त्वादेकदेशचिवर्तिंरुपकम् । तस्य तु पूर्वपादद्वयस्थमेवेण सङ्करः । न त्वल समासोक्तिरलङ्कार इति युक्तम् ।

आह्नादि²चन्द्रवदना स्फुरत्कान्तारकाम्बिका । घना धकारश्रथामिच्छा रांजते गगनस्थली ॥

इत्यलङ्काररत्नाकर समासोक्त्युदाहरणतया दर्शिते पद्येऽड्येवम् । तन्वी मनोहरा बाला पुष्पाक्षी पुष्पहासिनी¹ । विकार्समिति शुभ्र भ्रदर्शनमात्रतः ॥

इस्यत्र तु पुष्पाक्षी पुष्पहासिन्यौपमाया एव प्रतीतेऽव्ययोपमा । रुद्रटोक्ता एकदेशवर्तिन्युपमा वा । न तु समासोक्तिरव्ययड्यग्रूपकं वा ।

अथोपगूढे शरदा शशाङ्के ग्रातृड्ढ यौ शांततटित्कटाक्षा ।

इत्यत्र तटित्कटाक्षेति रूपकस्य सत्त्वात् "रूपकगर्भत्वेन तु समासान्तराश्रयणात् समानविशेषणत्वं भवदपि न समासोक्तिः प्रयोजकम् । एकदेशविवर्तिरूपकसुरवेनैव अर्थान्तरगमतीतस्तस्या वैष्योत् । "

इति सर्वेष्वकारोक्त्यैव समासोक्तिन भवति । यत्तु समासोक्तिमलङ्कुर्वेता तेन ' शान्ततटित्कटाक्षा ' इत्यप्यङ्गमात्रं विशेषणं समासान्तराश्रयणाल समानम् । इत्थुक्तं तत्सर्वैरडसज्ज्ञमिति स्थितमेव । इदं त्वल वक्तव्यम् । यदिद रूपकगर्भ-विशेषणसत्वे समासोक्तिनौचिता सा कथमुपमागर्भे विशेषणसत्वे परमुचिता । मेदतिरोधानतद्भावाभ्यामेव हि रूपकोपमयोर्भिदा । तथाहि एकदेशे रूपकसत्वे समासोक्तिन भवति उपमासत्त्वे तथैवोति युक्तम् ।

इत्थं च 1. अथमेव पाठः सर्वैस्वेडपि स्वीकार्तव्यः । 'लोलाक्षी पुष्पहासिनी' इति तु तन्त्र मुद्रितम् ।

ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद् दधानाशड्द्रैनखक्षताभमू । प्रसाद्यन्ती सकलकामिन्दुं तापं रवेर्ब्याधिकं चकार ॥

इत्यलं नखक्षतोभमितवयवोपमानरोधिभिः अवयविनी उयमा वा रूपकमेव वा सुकल्पमिति कृतं समासोक्त्या ।

तदेवं सुप्रतिष्ठिते निप्कण्टके रूपकसाम्राज्येऽस्ति कश्चिदलङारसर्वे: स्वकृता रस्यकैन प्रदर्शितो विशेष: येन तस्य परिणाम इति सज्ञान्तरं क्वचिद् भवति ।

तत्र “आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणाम” इति तल्लक्षणसूत्रं एवं विवरणतम्—“आरोप्यमाणं रूपके प्रकरणोपयोगित्वाभावात् प्रकृतोपरक्तक्वचिदेव केवलेनान्यं लभते । परिणामे तु प्रकृततन्मतयाडडरे:प्रमाणस्योपयोग इति प्रकृतमारोप्यमाणतया परिणामति । ”

इति । अलं व्यास्याता जयरथ: “ प्रकृतात्मतयैति । प्रकृतात्मतयेऽर्थ: ” इत्याह । प्रकृत्योपमेयस्य आरोप्यमाणस्य चैकत्वम् । नखक्षतं नाङ्गमिति तस्य तथा विग्रहवतोऽभिसन्धि: ।

अत्रजलिमातरमिच्छति संसाराम्भोधिनाविको देव: ।

अत्र संसारनिवर्तको देव: तन्निस्तृतिकामेभ्योडझलिमिच्छन्ति यथा नाविक: समुद्र-तरणकामेभ्य आतरमिति आतरसमुद्रनाविका आरोप्यमाणा: प्रकृतानामङ्गलिसंसार-देवानामुपरक्तकतयैव स्थिता इति रूपकमेतत् ।

तस्मै सौमित्रिमैत्रीलीलमयुपकृतवानातरं नाविकाय

इत्यत्र तु नाविक: प्रकृत एव गण्यायास्तारक: । तसिनं रमेण कृतातिशयिता मैली च प्रकृता । अस्यां प्रकृतातरतादात्म्यमारोप्यते । एवं स्थिते प्रकृता मैत्री प्रकृतेन नाविकेन स्वरूपत: सम्भन्धायोग्या तथोभयवस्तुनस्तररूपत्वमात्रनोडपेक्षते । आरोप्य-माणमात्ररूपं वस्तु च तथोभयम् । तेन प्रकृता मैली अमकृतातररूपेण परिणमति स्वरूपं विहाय प्रकृतानन्यं लभते इत्यर्थ: । एवं चारोप्यमाण आतर: प्रकृतताया मेध्या: प्रकृतानाविकसम्बन्धयोग्योपादकतयोगकारकत्वादिकं भवतीति जयरथस्य

भाव: । प्रकृतं उपमेयं आत्मा यस्यैति बहुत्रीहावधि आत्मा उपकार्यं प्रधानमिति 6

रूपकपरिशुद्धिः

स पञ्चभिर्वाध्यः। एतदनुरोधेन सूत्रे प्रकृतोपयोगित्वे इत्यस्य 'प्रकृते उपमेये वाऽध्योपातधृतवस्तुन्तरसम्बन्धनिवर्हणकलत्या य उपयागस्तद्वृत्तौ च', इत्यर्थो वाच्यः। यदि तु उपरि लक्षणसङ्गमनावसरे 'मैलीरूपतया' इति यथुक्तं तदनुसारेण 'प्रकृतातमतया' इत्यस्य प्रकृतरूपतया इत्येवार्थ इष्यते तदा अन्य भावः। आतरों मैद्यारोप्यमाणो यद्यपि प्रकृतनान्तिकोपकारानुगुणः तथापि तत्स्वरूपमत्र नास्तीति कृत्वं तस्य प्रकृतोपयोगित्वमिति न शङ्कनीयम् । प्रकृतं स्वस्य अन्यारोप्यस्तत् उपमेयं यदस्ति तदात्मकतया तत्त्वरूपतयैव प्रकृतनान्तिकोपकारोपयोगित्वस्य विवक्षितत्वात् । प्रकृता मैली अधृत्तात्मकतया उपमानतावच्छेदकावच्छिन्नतया परिणमति अवस्थान्तरं प्रामोति । तथा मतौ तिमपेक्षिता प्रामोत्थार्थः। तथा च आतरत्वेन गृहीता मैली आतरः सम्पद्यत इति मैलीरूपोड्यमात्रः । धर्मी प्रकृतः एव। धर्मे एव तु आरोप्यमाणस्य । एवं स्वतादात्म्यसमर्पणेन प्रकृतस्य प्रकृतार्थान्तरसम्बन्धनिवर्हणकत्वमेव आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वमिति सूत्रे उक्तमिति ।

आरोप्यमाणधर्मैकत्वं युक्तमस्यां प्रकृतौ तु निषिद्धं । अधुशुणेस्तदधिगिज्ञा: परिणामरहस्यमभिदधाति ॥

अभियुक्तजन्तो निजाभेकाणां बहुशो रञ्जनैरन्द्रपादरक्षे । अध्वलेपविचारचमोचनार्थे रजसा लिप्यते तावकेन देहान्त्र ॥

अत्र हि पिशाच आरोप्यमाणो रजसा लेपनस्यानुगुणो भवति च भवति परिणामः । एवं च विषय एव विषयितयैव परिणामः प्रकृतार्थान्तरसम्बन्धं लभते। तेनारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वमिति स्थिते एनदैवैरित्येन । 'परिणामः क्रियार्थश्वेष्टविषयीभावः' इति लक्षणं कृत्वा यद् वृंहच्यते तसर्वमयुक्तमिति उद्भानपटविकायां चित्तमीमांसापरिशुद्धौ सुनिरूपितम् ।

जगन्नाथः

यत् पुनः रसगङ्गाधरे 'अत्र च विषयाभेदो विषयिण्युपयुज्यते । रूपके तु नैवमिति लक्षणादसि मैदः ।'

इति तदूूपकेडपि विषयाभेदस्यैवोपपादितस्वाच्चादतुं शक्यम् । यच्च

" आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोग इत्यस्य प्रकृतकार्ये उपयोग: । आहोस्वित्

प्रकृतविषयात्मतया उपयोगोऽर्थ: । "

इति विकलिपतं तच्च न युक्तम् । प्रकृतकार्ये च प्रकृतविषयात्मतया चैल्युभयथाड्‌ड्युपयोगाभ्युपगमात् तथैवानुपदसुपपादितत्वात् । न च

उद्यत्कठोरपुलकाइ्‌ड्कुरकण्टकोपै -

यं खिद्यते तन्न पदं नडु सा हृद्या मे ।

इति रूपकोदाहरणे आरोप्यमाणानां कण्टकानां प्रकृतत्वेनैवधारूपकार्ये उपयोगेनैवातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । खेदस्य व्यथाया वा कण्टकमात्रसम्बन्धित्वाभावात् । 'खिद्यते

लोकहेतो:' 'अज्ञातश्चुम्बितमिव व्यथमानमास्ते' इत्यन्यालापि तत्सङ्ग्रहात् । तेन

कण्टकरूपणपरित्यागेन 'उद्यत्कठोरपुलकाइ्‌ड्कुरसम्प्रविच्चं यन्न खिद्यते....' इत्थपि

सामञ्जस्यात् कण्टकरूपणं तीक्श्णाग्रत्वादिव्यञ्जनेन उपरञ्जनमात्रं करोति नतु प्रकृतोपयोगं

लभत इति कवितिरस्कः । नापि - प्रकृतविषयात्मतया उपयोगोऽर्थीकारे

" अथ पार्श्वमतयाऽऽप्यौपम्येन सरसैरैररुपथाश्रितैरर्थचित्रैर्‌च्वोभि: ।

क्षितिभृतुरुपायनं चकार प्रथमं तत्परतस्तुरङ्गमाधै: ॥

इति रुथ्यकोक्कलव्यधिकरणपरिणामदारणानुपपत्ति: । राजसड्‌घटनने

हुपायनस्यारोप्यमाणस्य स्वाश्रयैनैवोपयोगो न तु विषयवचोरूपतया । वचसां तु

विषयाणामारोप्यमाणोपायनरूपतयैव परसुपयोग इति मत्वात् विपरीतम्—"

इति शङ्क्यम् । उपयानस्यारोप्यमाणस्य स्वरूपतोड्‌ड्यच्चैन स्वाश्रयणा तदुपयोगस्यासम्भवात् । न हि विषयवचोरुपतिरिक्तं प्रथमोपायनं किश्चित् क्षितिपतये

उपहृतं स्वात् । अथ आरोप्यमाणस्योपयोगो नाम आरोपसम्बन्धेन उपमानतावच्छेदकधर्मवत: प्रकृतधर्मिणा एव आरोपितरहूपेणोपयोग: । तथाऽच नासम्भव इत्युच्यते

तदेव 'प्रकृतात्मतये'ति रुय्यकोक्तौ विवक्षितम् । प्रकृतात्मतया प्रकृतोपमेयधर्मिस्वरहूपेणैत्यर्थ: । न तु विषयतावच्छेदकरूपेणैति । अमकृतधर्मिणा एवात्र अविद्यमा-

रूपकपरिशुद्धिः

नत्वे तत्र धर्मोऽतरान्वयप्रसक्तस्य दूरोपसारितत्वात् । एतेन 'विपयी विषयात्मना परिणमती' ति वचनं बाधितार्थमिति वेदितव्यम् ।

चन्द्रत्वारोपाश्रयो धर्मी यसतस्य न समन्वयः । । आरোপेऽधिष्ठित्यगृहीताद्धिर्विपरीतं बहूदिततम् ॥

आरोपः

एतेन यदुक्तं समासोक्तिप्रकरणे कुवलयानन्दे

" न तु रूपक इव प्रस्तुतेऽप्रस्तुतरुपसमारोपोद्भवि । मुखं चन्द्र इत्यत् मुखे चन्द्रत्वारोपहुतचन्द्रवदसमभिव्याहारवत् ...."

इति ; यच्चैतत्खण्डनप्रप्तेन जगन्नाथेनोक्तम् —

" यत् तावदुच्यते मुखं चन्द्र इत्यलं चन्द्रत्वारोप इति तत्र । नामार्थ-योरमेदेनैवान्योन्याव्याघात् मुखे चन्द्रस्यारोपः न चन्द्रत्वस्य चन्द्रविशेषणस्य । "

इति ; यच्चापरमेतत्खण्डने अप्पयदीक्षितोक्तिसमर्थने च प्रवृत्तेन नागेशेनोक्तम् —

" तादात्म्येन चन्द्रारोपे तादात्म्यस्यापि समवन्धविध्याडडरोपविषयत्वात् तस्य चन्द्रत्वानतिरेकात् चन्द्रत्वारोपेत्युक्तम् । न तु प्रकारतया चन्द्रतारोपः । अन्यथा विशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र प्रकारतया आरोपयोगादिति चिन्त्य-मिदम् । "

इति ; तत् सर्वं चिन्त्यमिति ज्ञापितम् । न हि—मुखं चन्द्र इत्यलं मुखशब्देन वदन-मिव चन्द्रशब्देन अखण्डेन इन्दुरुपस्थायितम् । एवं धर्मिद्वये प्रतिपत्ते तद्वैच कृत्वा सामान्याधि-करण्यश्रेणी पक्षा त तयोर्मेदः श्रोतृ-आरोप्यते-इतीदृशी स्थिति-रत् केनचिददृशीकृता शक्या वाड्डीकर्तुम् । पदद्वयस्यापि विभिन्नार्थद्र्यानि-ष्ठत्वेन सामान्याधि-करण्यस्यैव भङ्गप्रसङ्गात् । सामान्यविभक्तिकत्वमालं सामान्याधि-करण्यमिति चेत्‍ल् एवमपि वस्तुतः श्रु-तामेदस् मुखे विरहे'ण तस्य संसर्गानुपपत्या चन्द्रस्य मुखेऽन्वयासम्भवात् । भेदसंर्गे एवेत्युक्तत्वाच्च । तस्मात् वास्तव एवामेदः संसर्गः । स च पदावस्थायामेव

बुधरत्ननीकार:

चन्द्र इव चन्द्र इति चन्द्रपदेन आरोपितचन्द्रत्ववनमुरवधर्म्यसिंधानात् रूपपत्त्र इति दृश्यद्यम् । किञ्च अस्या मुखं चन्द्र इत्यत् मुखधर्म्यमितिरेकेण चन्द्रधर्मी भासते न वा । नायः । नायिकाग्रीवावर्तितत्ेन चन्द्रबिम्वारोपस्यापरस् प्रसङ्गात् । धर्म्येन्तरप्रतीते-रत्नुभवाच्च । नान्त्यः । चन्द्रारोप्यानङ्गीकर्तव्यत्वापत्तेः । किञ्च मुखे किं चन्द्र-स्वरुपसैव आरोप: उत्त चन्द्राभेदस । आभ्ये मुखे चन्द्र इति प्रतीति: स्यात्त मुखं चन्द्र इति । अन्ये चन्द्रस्वरुपसैव आरोप: न चन्द्रस्य । अभेदो हि भेदाभावः भेदप्रति-मत्त्र मिन्नम् नार्थस्वरुपम् । अभेदेन चन्द्रो हि चन्द्राभेद एव । न हि संयोगेन घटवदूतलं घटसंयोगवदूतलमित्यानयोर्‌विरोषः कश्चिदस्ति । यदि चास्ति तर्हि घटवद्भूतलमितिवत् चन्द्रवन्मुखमिति भतीति: स्यात् ।

रूपकविभाग:

नन्वेवं अभेदरूपकं ताद्रूप्यरूपकामित्येवं क्रियामाणस्य विभागस्य कथमुपपत्ति-रिति चेत् नैतत् कथमपि । अग्रिमाणिक एव सः । अत्र एव रसङ्गोधरडनिबन्धः ।

बुधरत्ननीकार:

"तच्च कृत्रिम् प्रसिद्धविषयभेदपर्यवसितम् कृत्रिम् भेदे प्रतीमान एवं तदीयधर्मोरपमालर्यवसितम् । ततश्व रूपकं द्विधम्----अभेदरूपकं ताद्रूप्यरूपक्वेति ।" इतीं कुवलयानन्दग्रन्थं व्याचचक्षाणेन व्युत्पन्नमतिना प्रगल्भेन बुधरत्ननीकारेण एतत्समर्थनार्थं यदुक्तं तदपि नासत्परिरितोषाय । तथाहि ।

बुधरत्ननीकार:

"ननु रूपकमालस्य भेदप्रत्यानयन्त्व तत् अभेदातद्रूप्याविभागानुप-पत्ति: । किञ्च ताद्रूप्यस्य अभेदातिरेक इति सुतरां तदनुपपत्तिरित्यत आह तच्चेति । पूर्वोक्तरत्ननच्छेत्यर्थः । भेद इति । प्रसिद्धविषयिभेद इत्यर्थः । तदोयेत । विषयितावच्छेदकचचन्द्रद्वादित्यर्थः । तथा च प्रसिद्धविषय:यमेदे अभेदरूपककम् । तद्रद्रेदपि तद्धर्मोरपे ताद्रूप्यरूपकमिति विवेक इति भावः । नचैवमभेदप्राधान्यसिद्धौनत््याकोपः ।

1. इदं व्याख्यानमध्य उद्यापनप्रतिकातुवचन्थरुपेण प्रकार्यते ।

रूपकपरिशुद्धिः

पेक्षया प्रसिद्धस्य पदगतगौणत्वाज्जीकारस्यैव न्याय्यत्वेन विपरीतनिर्णायकस्यैव सत्त्वात् । पदेऽपु हि लक्षणा सर्वैः शाब्दकैरर्जुनीकृता सुप्रसिद्धा । न तु संसर्गारोपः । आहार्यशाब्दनिरासात् । आहुश्र वाक्यतत्स्वविदः ‘लक्षणाडपि हि लौकिकी । हठोप्रसिद्धकल्पना’ इति । अपि च संसर्गो वाक्यार्थः न तु पदार्थ इति तावत् स्थितम् । तलायमारोपितसंसर्गरूपो वाक्यार्थः किं मुरल्यःः उत्तामुरदयः । नाध्य । सकलदृगतिदृश्यात् । बाधे सति इच्छया द्वार प्रयत्नः । नान्त्यः । वाक्यार्थस्यामुरल्यत्वे तसिद्धर्थे वाक्यस्यामुरल्यत्वापत्तेः । दृशं तदिति चेत् । पदामुरल्यत्वमनिच्छतां ता वाक्यामुरल्यत्वस्य सुतरामनेष्टत्व्यात् । दृश्श्रिकभिया फलायमानस्य आश्रविषमुरले निपात इति ध्याभाणकः । वरं हि पदस्य दोषो न वाक्यस्य ॥

अपिच भ्रान्तव्यवहारः कथमिति निरूपणीयम् । तस्य ज्ञानहार्य आरोपः । शुक्तिरजतदर्शिना किं कुलं आरोप्यते । यदि तावच्छुक्तित्वधर्मिणि रजतधर्मी । तर्हि इदं रजतवदित्यभिलाप्यपत्तेः । शुक्तिधर्म्यतिरेकेण धर्म्यन्तरविषयत्वापत्तीतेश्व । अथ यदि शुक्तिधर्मी रजतत्वधर्मःः तर्हि अभ्रान्तस्य आहार्यारोपडपि तद्वन्मूलाविषय एव । यदू भ्रान्त्या गृहीतं तन्मात्रं हि अभ्रान्तेन गृह्हीतुं न शक्यत इत्याहार्यारोपमपेक्षते । तस्मात् समनाधिकरणपदप्रयोगकारणीभूत आहार्यारोपो धर्ममात्रविषय इति तद्वाचिना पदेन प्रकृतस्यैव धर्मिणोडभिधेयत्वात् पदमेव गौणं भवति न वाक्यमिति विभाव्यम् ॥

चित्रमीमांसा

यत्रवत् चित्रमीमांसायां विकल्पः कृतः दूषणं च--- “मुखं चन्द्र इत्यत्र लक्षणा मुखे चन्द्रत्वं1 केन निमित्तेन प्रवर्तते । मुखत्वेन वा मुखसाधारणकान्तिविशेषेण वा चन्द्रत्वेन वा चन्द्रसाधर्म्येण वा । नाध्यः । मुखपदेन पौनरुक्त्यापत्तेः । मुखत्वस्य शक्या-सम्बन्धित्वेन तेन निमित्तेन लक्षणायोगाच्च । अत एव न द्वितीयः । न तृतीयचतुर्थौ । मुखाश्रितिधर्मंयोसतलत् प्रवृत्तिनिमित्तत्वायोगात् । न पञ्चमः ।

कान्तिमान्मुखचन्द्र इत्यादौ कान्तिमत्पदैन पौनरुक्त्यापत्तेः। नापि पश्चः।

सादृश्यस्य शब्दप्रतिपाद्यत्वेनैवाध्र्यत्वेन रूपकस्योपमानोपमेयभावानुपपत्तेः।

अभेदप्रधानं रूपकमिति सिद्धान्तविरोधाच्च। तस्मात् रूपके स्वस्वपदाभि-

हितयोरविषयविषयिणोरभेदप्रतिपत्तिः संसर्गमर्यादयेत्येव वक्तव्यसू...."

इति तसर्वे 'अतिशयोक्तौ विषयाभिधायिमुखादिपदप्रयोगाच्चन्द्रादिपदेनैव तत्प्रत्यायनं

कार्थमिति तस्य तह लक्षणाडवश्यमास्थेया' इति वदता एतत्प्रन्थकृतैवावश्यं

समाधेयम्। अतिशयोक्तावपि चन्द्रादिपदेन मुखादिलक्षणांय हि सर्वे इमे विकल्पाः

प्रथमविकल्पे 'मुखपदेन पौनरुक्त्यापत्तेः' इति यदूक्तं तदृजं सर्वाणि

दूषणानि च प्रसङ्गं लभन्ते।

यदपि 'कान्तिमान्मुखचन्द्र इत्यादौ काठकाद्यापकादिवत् संसर्गमर्यादयेत्यैवा-

भेदप्रतिपत्तिसम्भवेनातिकिञ्चिलक्षणाश्रयणायोगात्' इति तत्र विषमो दृष्टान्तः।

काठकाद्यापकादौ हि वस्तुतोडभेदसंसरगो विचिते। मुखचन्द्रादौ तु नासावस्तीति।

अथवा मुखे चन्द्र इत्यपल कृतत्वं लक्षणादूषणस्य कः परिहार इति चेत्

आरोपितार्थीर्वृत्तिंव गौणत्वमिति गौणीलक्षणादेव स मुखः। चन्द्रत्वेनैव निमित्तेन

चन्द्रपदं सुरये प्रकृत्तात इत्यभ्युपगमान्तु विकलपान्तरदूषणानामपि प्रसङ्गोडस्ति।

यत् तत् दूषणं मुखाद्वृत्तिधर्मस्य कथं तत् प्रृवृत्तिनिमित्तकवमिति तत् संसगेंडपि

तुल्यम्—मुखाद्वृत्तेश्चन्द्राद्भेदस्य कथं तस्मिन् संसर्गवर्मिति। आरोपोडऽयल्नापि

सुवचः। उत्कर्षश्च सवैंः प्राचीनैः सारोपस्यैववसानलक्षणां निरूपयद्धिः। तथा च

मुखभट्टः——

"गौणः पुनरुचरो यत् सूलभूतोपमानोऽपमेयभावसमाश्रयेणोपमानगतगुण-

सदृशगुणयोगे लक्षणां पुरस्सरीकृत्य उपमेय उपमानशब्दस्तथाऽऽरोप्यते।

स हि गुणेभ्य आगतत्वाद् गौणशब्देनाभिधीयते। यथा गौरवाहीक इति।

अत्र हि गोमताडधमाऽन्वादिगुणसहजार्ङधमान्वादियोगाद् वाहीकेऽपि

गोशब्दगोतवयोगुपचारः"।

इति। मीमांसकाश्चैवमाहुरिति वक्ष्यते। लोके च जना आरोपितधर्मवक्तथैव तदृशं-

प्रवृत्तिनिमित्तकं शब्दं प्रयुङ्कते ! यथा स्थानौ चोरत्वबुद्ध्या पलायमानस्य भयं

शमयन्त् तज्ज्ञो नवीति 'चोरं पश्य । नायं चलिष्यति न प्रहरिष्यति'ति । आरोपितचोरत्ववानेव हि तत्र चोरशब्दार्थ: चोर: चोरत्वेन गृहीत इति । तस्मात् स्वकारकारोपविशेष्यत्वसञ्चरधेन चन्द्रखस्य मुरेवे विद्यमानत्वादविद्यमानत्वं कृत्वा दत्तं दृषणमलं भवतीति ।

तदपि गौणालङ्कारमात्रशोभादस्योपमेयो भवति । रूपकान्ति भेदानुकारात् न तल्लक्षणस्य दृषणम्— 'तज्ज्ञहरूपकेऽव्यासि । न हि तत्र उपमेयवाचि गौणसुपमानपदमस्ती'ति । तदपि न लभते । वाच्यस्यैव रूपकस्यालङ्कारत्वेन लक्ष्यत्वात् । अलङ्काररत्वावस्थायां लक्षणस्याव्याहतत्वात् । अलङ्कारयितव्यावस्थायां ब्राह्मणश्रमणकन्यायेन तत्सङ्कमनात् । किश्च अर्थे व्यङ्गिते तद्वाचकरब्दोऽपस्थितरपि व्युत्पत्त्यानामवर्जनीयेऽति पद्मपि व्यङ्गितमेव । तेन पदास्पदवचनमनादरणीयमिति ।

अथ यत् नेदानीदेन चन्द्रेणेत्यादौ शुद्धसारोपलक्षणामूले रूपकेऽव्यासिति । तदपि न रूपमानोपसेव्यपदर्थद्रितं रूपकलक्षणं, प्राणितत्वादिकैकचित्तदिपि रूपकस्थालानङ्गीकरणात् । चमत्कारे सति कुतो न रूपकमिति चेत् । चमत्कारे सति कुतो नोपमेयपि प्राप्यं शक्यत्वात् । इवादिभावान्त्रोपमेयभभावाभाववात्न रूपकमिति तुल्यम् । उपमानोपमेयभावो मा भूत् रूपकंस्त्विति चेत् । इवादिर्मो भूत् उपमादिस्वित्यपि प्रसज्यते । उपमा साहश्यम् । तस्य वाचक इवादि: । वाचकाभावे कथं वाच्यं स्यादिति चेत् उपमेयस्य उपमानरूपेण रूपवत्करणं रूपकम् । तदुपमानोपमेयभावे कथं स्यादिति समानम् । अन्यस्यान्यरूपेण रूपवत्करणं रूपकंसमोऽस्त्वे । रूपवत्करणात् रूपकस्य लक्षणम् । न तु भवदुक्तमिति चेत् किं तद् प्रमाणम् । रूपकसमोऽस्त्वे । रूपवत्करणे रूपयति इति हि रूपकम् । स्वस्यैव स्वकायेन रूपेण रूपवत्करणायोगात् अन्यस्यैति गम्यते । उपमेयस्यैति सड्घोचे तु न किञ्चिदप्रमाणमिति चेत् तर्हि रथकाराधाने रथं कुर्वन् सर्वोडधिक्षियेत न सड्घरजातिविशेष एव । रथं करोति रथकार इति हि व्युत्पत्ति: । नन्वत्र रूढियोगमपहरतीति चेत् रूपकपदे तथा कुतो न भवति । नात्र रूढिरस्तीति चेत् कुतो न । अनुपलब्धादिति चेत् ।

१. 'अद्य यो रूपकम्' इति लक्ष्यतया अलङ्कारलाक्षणिकता शोभाकरेण तु अस्मद्रूपकमद्रिक्रियते ।

अथ 'लुप्तोपमानि' 'उपमानेन यत्तत्त्वम्' 'उपमैव तिरोधूतभेदा' 'उपमानोपमेययोरभिदा' 'उपसर्जनोपमेयं कृत्स्ना' 'तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययो:' इति चिरानुरुक्ता-

वृत्तिवातिकम्

विगीतप्राज्ञप्रयोगभूयैव तदुपलम्भादित्यास्तां तावत् ।

वृत्तिवातिकम्

एतेन वृत्तिवातिकस्थमपि प्रकृतिविषयानुबन्ध सर्व विमृष्टं भवति । तथोहे ।

"अत्रन्दं तत्वम् । 'विद्रुनमानसहंस--…' इत्यदौ हंसादिपदानां वर्ण्ये राजनि रक्षणा नाधिकर्तव्या । सामान्याधिकरण्येन वर्ण्यस्य राज्ञ: प्रसिद्ध-

हंसजात्यादिभिरमेदस्स वाक्यार्थविधैयैव प्रतीत्युपपत्ते: ।

इति यदुक्तं तत्त्ववृत्त सम्भवतीयुक्तम् असकृच्छ बहुधा च । यत्पुनरत्र "हंसपदे रूपकौपयिकरी रक्षणा न सम्भवति । मानसचृचिवरुपसारित्यभवतीत्यधीरनचन् राज-

लक्षणाया: एवंविधलक्षणाSधीनत्वाच्च तादृशसादृश्यलाभस्य अन्योन्याश्रयात् ।

सादृश्यमूलकलक्षणान्वयहेतूपमभृत्योपरहेतु हि मानसपदस्य मनोभिलाषाच्छीलोत्-

सरोरवाचितवं न भवतीति सादृश्यप्रतीतिरेव नास्ति" इति लक्षणाया दूषणं तद्युक्तम् ।

सामान्याधिकरण्यात् कविरलं वर्णनंनियें हंसत्वमारोप्य व्यवहरतीति जानन् बोधा

सहृदय: आरोपनिमित्तं सादृश्यमन्विध्यन् मानसपदं धीरष्टं ततः सादृश्यं च प्रतीत्य

वाक्यार्थमास्वादयतीति स्थितौ का नामानुपपत्ति: । 'प्रसिद्धहंसजातीयादिभिरमेदस्से'-

त्यत्र यदि हंसत्वजातिमदभेदोडभिमेत: तर्हि से हंसत्वजातिरूप एवेति न तादृश्या-

तिरिक्कोडभेदो नाम कश्चित् । अथ हंसत्वजात्याश्रयनव्यक्तिविशेषाभेद: सोडत नैव

प्रतीत इत्यभेदवर्णनं पुनरत्रानुपपन्नम् । यदपि—"विषयविषयिपदसामान्याधिकरण्ये

रूपकम् । विषययिपदमानिन्देशोडतिशयोक्ति: " इत्थं व्यवस्थामुपक्ष्य 'तादृश्ये

रूपकम् । अभेदेडतिशयोक्ति: ' इति व्यवस्थामादद्य

हृत्पङ्कजानि भजतां प्रतिबोधयन्ती

संसारसागरमपि प्रविशोषयन्ती ।

ज्योत्स्ना त्वदृक् घिनखचन्द्रससुद्रतेय -

मन्यादश्शीमभयदां प्रकुरुतां बिभर्ति ॥

इत्यपि व्यकान्तिरूपविषयानिगरणेन 'ज्योत्स्ना' इति विषयिपद्मालानिर्देशेऽपि पद्ज्जविकासकत्वादिना प्रसिद्धज्योत्स्नातो व्यतिरेकेण तादृप्यमालप्रतीतेरतिशयोक्तिमपहार रूपकमेवात्रैकतत्व्यम् । तद्वत् 'विद्युल्मानसहंस—' इत्यादौ विषयविर्या पद्सामानाधिकरण्येऽप्यतिशयोक्तिरह्दीकियताम् । किमनुपपन्नम् "— इत्युच्यते तदपि न युज्यते । एव हि सति 'मुखं चन्द्र:' इत्यतिशयोक्तिः ' अनाकाड्कोडयं गलितनहरिण: शीतकिरण:' इति रूपकमिति स्व्यात् । अस्वल्पति चेतु प्राङ्नोडन झाश्र आलङ्कारिकाः किमत् वक्ष्यन्तीति क्रियेदालोचनायाम् । कुवलयानन्दस्य का गति: यत्र एतद्वैराग्यमाश्रितम् । असन्तनयाश्रयणे तु नैवं किंचित् सदूपं भवति न तादूप्यमिति अभेद इति भिन्नाविमावर्थी । यथा हंसपदं तथा ज्योत्स्नापदमप्य रोपितार्थवृत्तित्वाद् गौणम् । परन्तु विषयानुपादानादतिशयोक्तिभंवति । तदुपादाना हंसेति रूपकम् । ननु

"अयं हि धूर्जटेः साक्षाद्देन दग्धाः पुरः क्षणात् । "

इत्यपि साक्षाद्देन येन दग्धा इति विशेषणेन च शिवभेद एव प्रतीत इ। वक्तव्यम् ।

साध्वीयमपरा लक्ष्मीरकुथ्यासागरोदिता ।

इति तु प्रसिद्धलक्ष्मीभेदागमेनाभेदो न भवतीति तद्रीयरूपमात्रं वर्णनीयार वक्तव्यमिति क्रुचिदस्मिन् कुचित् तादूप्यमित्येष विभागो दुष्परिहर इति चेद द्रोच्यते । प्रसिद्धशिवाभेद इति किमभिप्रेतम् । यदि प्रसिद्धशिवव्यतत्यैक्यमे तदसम्भवि । 'पूर्वावस्थातो वर्णनीयराजभावावस्थायास्म,' इति व्यक्तिभेदाश्रयणात् नात्र व्यक्तिभेदः । इकृतः एव शिवव्यतिरेकश्रेतव्यतिरोपरूढया: शरीरान्तरसंबन्ध्या त्मकावस्थालमभेद इति चेत् तर्हि अयमिति सर्वनाम्ना वर्णनीयथराजशरीरावच्छिन्न जीवात्मविशेष उपस्थ्यते न वा । आद्ये कथं वक्तृभेदः । अत एव आरोप्य इति चेत् आरोप्यमागोडयं वक्तृभेदः किं 'धूर्जटिवरुपः उत चेतनविशेषगत तद्याक्तिवरूपः उत तद्यक्तिस्थितियो गिकानयो न्याभावासकभेदप्रतियोगिकाभावरूपः उत। तिरिक्तः कश्चन पदार्थः । सर्वेऽपि तद्वर्मरूपस्थाम् तादूप्यानतिरिक्त्यते । तद् तदी रूपं धर्मों यस्मात् तस्य भानो हि तादूप्यम् । शिवल्वादि: सर्वेऽपि तद्वर्म एव । द्वितीयादि

यु कल्पेषु चमत्कारलेशस्यापि प्रत्याशा नास्तीति विशेषः । ननु अन्यत् तादृश्यम् अन्यच्च तादात्म्यम् । तादात्म्यमेव चाभेदः । तत्कथम् तादृश्यरूपतयोच्यते । अत्र ब्रूमः । तादृश्यं नाम व्यक्त्यैवस्यम् द्वितीयव्यक्तिराहित्यम् । अतः व्यक्तिद्वयस्यापि भानेऽपि क्रियामाणे द्वितीयव्यक्तिराहित्यारोपस्य किं फलम् । एतदारोपे सति हि एका व्यक्तिः पराच्छादितेव किश्चिद्विरोहितेति भाव्यम् । अस्तु तर्हि अन्यः कल्प इति चेत् साक्षादेवेदमपितं यदुन्यते दत्तं विक्रीय यालोचक इति । वर्णनीयो हि राजात्मा । तस्याभाने शिवात्मकानेन कस्यालालङ्करणं भविष्यति । नान्यं साधारणो जीवात्मा अपि तु शिव एवतल्लङ्कार इति चेत् एवमपि प्रकृते धर्मिणि जीवत्वं प्रतिविष्य शिवत्वमारोपितमिति तादात्म्यस्य का प्रसक्तिः । रूपकमपहाय अपह्नुतिः सम्पादितेति तु विशेषः । यथोक्तम् —

शुद्धापह्नतिरन्यास्यारोपार्थो धर्मनिह्नवः । नान्यं सुभाञ्जुः किं तर्हि व्योमगर्भासरोहहम् ॥

इति । यदपि

" न च — एवमभेदप्रत्ययसम्भवेऽपि तादृश्यप्रत्ययो न लक्षणां विना सिध्येत् । स एव च विषयविषयिपदसामानाधिकरण्यस्थले सर्वेऽपि विवक्षितः— इति वाच्यम् । तत् तु मानाभावात् ।

उभयं विरिड्निच्भगवतां तव नामिपद्माद्- द्रोहावलीपदजुषस्तमसः परस्तात् । मुक्तौघमण्डिततमुरास्थलसुध्नमयूर्वं पर्यामि देव परं पदमेव साक्षात् ॥

इत्यादौ विषयविषयिपदसामानाधिकरण्ये येवकारसाक्षात्पदाभ्यामुरःस्थले प्रस्त- द्वपरमपद।भेदविलक्ष्याया एव स्फुटीकरणाच्च "

इत्युच्यते तदपि सर्वमितेन व्याख्यातम् । अभेदप्रत्ययस्यासम्भवात् । एवकारसाक्षात्- त्पदयोः सामानाधिकरण्यावसिताभेदनिर्वाहकपरमपदस्वारोपानुवादमात्रूपत्वात् । तयो- र्विषयव्यावर्तकत्वेऽप तल्लङ्कारप्रसङ्गात् । पद्यतरेर्मत्यर्थत्वे उपेक्षापसङ्गाच्च । एवच

रूपकपरिशुद्धि:

चन्द्राद्याश्रयो धर्मो यस्तस्य न समन्वयः । आरूप्यते इति यत् पूर्वमुक्तं तत् प्रतितिष्ठति ॥

ननु यथा नेत्रं तैलोत्पलमित्यत्र नेत्रे नीलोत्पलत्वारोपः तथैव यदि 'पद्य नीलोत्पलद्वन्द्रात्' इत्थलापि, कथम् तर्हि सादृश्यवसानडल लक्षणेति विशेषे उच्चते । विशेषवाचकपदनिपातेऽपि विषयितावच्छेदकरूपेण विशिष्टावच्छेदकारोपो व्यविच्छितः । सत्यम् । सारोपैव लक्षण डलापि । तथापि विषयतावच्छेदकरूपेण विषयस्य अशाब्दरवेनाऽऽध्यवसायेनैव अन्वे विशेषेऽण साध्यवसानत्वेऽपि लोके सामान्यमपि सारोपत्वं विशेषान्तरमात्रपरतया व्यवहृतं मास्तीत् । यथा ब्रह्ममीमांसाया वेदान्तवेन प्रसिद्धौ जातायां सामान्योडपि मीमांसाशब्दः पूर्वतने तद्वृत् । साध्यवसानान निरधव्यवसानेऽप्यलैव तु तात्पर्येम् । न 'याता:कणादतां केचित्', इत्यपि रूपकं भवति । तत् साधर्म्यमूलकस्य तत्स्वारोपविरहात् भवदुक्तं रूपकजीवंतमव्यासिप्रस्तमिति नेन्न । याता इत्यस्य 'आरोपसम्बन्धेन कणादत्ववर्द्धिता' इत्येव पर्यवसानात् गौणकणादपदस्तरमेव तादृश्श्लोकारोद्धृ । इति ॥

एवं राजानकहृदयक्रीयं परिणालक्षणं सुशिष्यमिति दर्शितम् । अनुष्ठित उदा-हरणशुद्धिरपि । अथ यदेमीहैवपरित्येन परिणालक्षणं शिक्षितवद्विद्वि: परिणामो दाहरणत्वेन पठितानि तत् सर्वेषां रूपकमेवेति झेयम् । तथाहि । 'समन्ततोऽस्तन्तापं हरिणदृशामालसितरयतु'

इत्यत्र संसारसन्ताप: प्रकृतः । तत् प्रकृतस्य हरे: सम्वन्ध: । प्रकृतस्तु अरण्यसराणिसदृशाराधीन: सन्ताप: । सोऽपकृतततमालानुगुण: । तथाच प्रकृताप्रकृतसम्बन-ध्वैव नास्ति । कुत:परिणाम: । 'श्राविश्रावं वच: सधाम' इत्यत्र वचस्वेन प्रकृतश्रवणसम्बन्ध: 'पायम्पाथं वच:सुधा' मित्यत्र आरोपितेन सुधात्वेन अप्रकृतपानसम्बन्धश्चोपपदते: नास्ति परिणाम: । एवमहीनचन्द्रेति श्लोकेsपि योषाया विरहितोषहेतुत्वत् स्वत एवेति न परिणाम इति रमणीयं सर्वम् ।

प्रयोजनम्

तत् सिद्धं एवंविधपरिणामभसज्जर्जितेषु पादारविन्दादिपु समासस्थले रूपकमेव नोपमा; समासोऽपि परिणामे वा रूपके वा उपमितसमूत्रेणैवेत ।

इत्थं सिद्धान्ते स्थिते एतद्विचारपयो|जनमुख्यते । श्रीभाष्योपक्रमस्थस्य ' पारार्थ्यंञ्चरसुधाशुपनिषदुद्गुथा|विध्यम'ध्योदधृताम्'

इत्यादेद्वितीयश्लोकस्य व्याख्याने व्यासैररेवमुख्यते — .

" 'रहपरंपकरणात् शुभाशब्दलक्षणाभयाच्च शुभदेव वच इति 'उपमितं न्यायशास्त्रेः' इत्यादेसमासमपरे आचार्य आह्रयन्ते । शुभाशब्देन भोग्यत्व-मभिप्रेतम् । "

इति । अतः उद्धटानुसारिभिमेंम्मटादिभिः स्वार्थशब्दादितभारहादिप्रसिद्धिभिः प्रौढैरल-क्कारिकैः उपमितसमासस्य उपमानान्तविषयतया व्यवस्थापितत्वात् रूपककर्मकरणादिति हेतोः उपमितसमासस्य सांख्यस्य च का सङ्घतिरिति प्रवृलविप्रतिषेधशङ्का जायते ।

एतस्या: परिहारो न च बहुधा यतितं इध्दै: -।

किन्तु गम्भीरवेदान्ताचिन्तनानृतो निर्यृताताः ॥

नन्व तज्ज्ञाभरू:श्रद्धा सुवर्म्मीये परिक्षितुध्दै ।

साहितीवेदीभिः शब्दशास्त्रैर्वा यदीरितम् ॥

तद्वेतदखिलं तावन्त् सम्यगघ निरुपितम् ।

व्यासार्यवचनं येन भण्यतेतत् खुसङ्गतम् ॥

शारीररूपकन्यास्तं भापते नारदारायण: ।।

लुब्धोपमेति यास्केन रूपकं परिकीरिततम् ॥

' अथ लुप्तोपमालि अर्थोंपमानि इत्याचक्षते । सिंहो व्याघ्र इति पूजायाम् । श्वा काक इति कुत्सायाम्' इति ।

वैदिकवेदान्तशेषत्व|मित्थं रूपकचिन्तनम् ।

उपमानि यतस्तक्वादू विचारोडयं न निष्कल: ॥

मीमांसक:

ननु मीमांसकाभाष्ये

' न चास्ति सिंहे परिकलनया प्रवृत्ते । कलनाख्या अशक्यत्वात् '

इति, तद्वाच्याने कौमारिले तन्त्रान्तके च तत्तद्विध्यधिकरणे

"कथ्श्रित्पुनराह समारोपिततद्वावो गौणी इति । तस्यैतन्मतम् । न कथश्चन परशब्ददस्तया जात्या स्वनिवन्धनमूतया विना अत्यन्तानभिधेयक्रियागुण-

मालद्वारेणान्यल चर्त्तितुमर्हन्ति । न च सिंहशब्देनाप्रवर्त्तमानेन सिंहो देवदत्त

इति सामान्याधिकरण्यप्रयोगो घटते । कथम् तर्हि ।

अर्थेऽप्यर्थान्तरात्स्वमान्त्यारोप्योपपादितम् ।

वाच्यममासाध शब्दानां स्वयमेव प्रवर्त्ततेम् ॥

सिंहादिसदृशक्रियागुणदर्शनेन हि देवदत्ताऽऽय: समस्त्यपरिकल्पनया सारूप्य-

मापद्यन्ते । तत्कथं स्वार्थ एव शब्द: प्रयुज्यते । न चैतावता मुख्यप्रसक्त: ।

अर्थस्याऽऽरोपितत्वात् । यत् तु से एवार्थ: , न समारोप्यते तत् मुख्य

इत्यदोष: । तत्रेदमुच्यते । नैतत् । कल्पनाया अशक्यत्वात् । तथाहि ।

असदृशेऽप्यस्वभावं सद् वस्तु वस्त्वन्तरतन्मन: ।

अरोप्यते डमिधानार्थ कथं नु आान्तिवर्जितै: ॥

किञ्च

यत्साध्यासेन वाक्यार्थ गौणी हृत्ति: प्रकल्पते ।

वेदै सा न कथञ्चित् स्यादध्यारोप्यितुर्धिना ॥"

इति आरोपजीवितस्य रूपकस्य सर्वोत्मना निरस्तत्वात् वेदशेषत्वमेतद्विरूपणस्य

प्रतिज्ञायमानं केवळमलङ्काराभिनिवेशमात्रं प्रकाशयति न तु वस्तुतत्त्वं तथेति चेत्

अत्र मीमांसकाग्रेसरैरेव- यदुक्तं तदङ्ग्यते । तत् सर्वेशास्त्रविदपि

मीमांसाधिकार खण्डदेवो मीमांसाकौस्तुभे तदैव तत्सिद्ध्यधिकरण इदमाह —

"यत् वाच्यत्के निरारोपगौणीस्थले आरोपयुक्तारोपानिराकरणार्थी न

काप्यारोप: स्वोत्क्षेपाम्रभव: ।.................................. इत्युक्तम् । तत्

निरारोपगौणीस्थले अप्रतीयमानारोपकल्पनेन प्रमाणाभावसैव रूपकादौ

प्रतीयमानारोपत्यागे प्रमाणाभावस्य तुल्यत्वात........................................

प्रौढवादमात्रमारोपवादिप्रसरानिराकरणार्थमित्यवधेयम् । "

इति। इतःपूर्वेद्यु —

" कीदृशं ताहिं गौणस्वमज्ञीक्रियत इति चेत् उच्च्यते। स्वाश्रयगुणवत्ता गौणी वृत्ति:। गुणवत्ता च कृचित् समानजातीयगुणवत्तासम्बन्धेन। कृचित्-

दारोपेण साक्षादेव। तत्राद्या यथा—सिंहशब्दस्य शाब्दे सिंहे विद्यमानैः

प्रसिद्धकारित्वादिगुणैः समानजातीयाः गुणा देवदत्ते सन्तीति तत् गौणत्वम्।

............ द्वितीया तु यत्र रूपकादौ सत्यपि भेददर्शने

सादृश्यमालेण सिंहनिष्ठा सिंहकूकरत्वादि देवदत्ते वाक्य आरोप्य सिंहशब्दं

प्रयुङ्क्ते श्रोता तथैव प्रतिपद्यते। तत्रानुभवसिद्धारोपविषये प्रमाणाभावात्

स्वाश्रयनिष्ठगुणवत्ता गौणी वृत्ति:। अत एव गुणवद् समवेतमालम्बनम्। सिंह-

त्वादेरप्यारोपपाञ्जीकरणात्। अत एवालङ्कारिकैः सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी ......

सा प्रिया' इत्यादिवारोपेपीडैव गौणी समर्थिता। यद्यापि चेयं काव्यवृत्ति-

रितिकेषु लोके वेदे वा बहुशो न दृश्यते तथापि काव्येष्वेव सम्भवत्या

निराकत्वुमशक्यत्वात् वेदेऽपि च 'योषा वाव गौतमाः' इत्यादौ यत्र

विधिसम्भवः तत्रारोपस्वीकरणादुपनयस्ता। वार्तिके तु आछुर्याभावादेवानुप-

न्यासः।"

इति। एवञ्च वार्तिकानुसारिणा पार्थसारथिमिश्रेण शाब्ददीपिकायां

" तस्मादमिधेयसदृशो वृत्तिगौणस्वम्। नाध्यारोपितवचनत्वम्"

इति सिद्धान्ते क्रियमाणे तद्वास्यानुसारः सोमनाथ इदमाह

" ननु प्रयोत्कृतिपत्तोरविशेषदर्शने सत्यपि प्रतिमास्ख देवतारोपवादाहार्या-

रोप: सम्भवत्येव। सिंहो देवदत्त इति वत् सिंहो लोकस्मिति प्रयोगाभावेन

सादृश्यप्रतीतिरपि शब्दादारोपितार्थत्व (थे) प्रतীয়नन्तरं तदन्यथानुपपत्या

प्रतिपत्तुरुपपद्यते आरोपितार्थत्वे। एवञ्च ( —ते। आरोपितार्थत्व एव च)

" प्रजा वै बर्हिः। यजमानः प्रस्तरः। यजमानमेवायजमानादुत्सरं करोति।

तस्मादजमानोडयजमानादुत्सरः," इति " यजमानो वा एककपालः। सुवर्गो

लोक आहवनीयः। यदेककपालमाहवनीयेय जुहोति। यजमानमेव सुवर्गं

लोकं गमयति " इत्यादिस్తుतिराक्षस्येनोपपद्यते। लोकेऽपिच

8

8

अचतुर्वेदनो ब्रह्मा द्विजाधमपररो हरिः ।

अभाललोचनः शङ्कुशुभभगवान् बादरायणः ॥

इत्यादौ बादरायणे ब्रह्मत्वारोप एव चतुर्वेदनत्वादिप्रसिद्धब्रह्मत्वैकैकगुणवैकल्यवर्णनं स्वरसं भवति । तथाडयं राजा साक्षादिति इत्यादौ साक्षादिति विरोषणं मुख्यप्रतिप्रायारोप एव तथैव भवति । इत्यादौ साक्षादिति विशेषणं मुख्यप्रतिप्रायारोपैकैकवस्तुस्वतन्त्रतद्रूपम् ।

पादानामालेणाभेदाध्यवसायामाश्रित्य साक्षादिति विशेषणं मुख्यतया तद्रूपम् । गौण्यां घोष इत्यादौ मुख्यलाक्षणिक्योरेकशब्दोपादानसम्भ (द्रा)‘वे डय्यमेदाध्यवसायादर्शीनात् । तथा मुख्यं चन्द्र इत्यादौ रूपकमिच्छतामालङ्कारिकाणामप्यारोपितार्थत्वमेव गौणत्वं सम्मतम् ।

साहसार्थकत्वे तु तुल्यादिशब्दवदुपमैव स्तात् । न तु रूपकम् । न चैवमिदं रजतमिति भ्रान्तप्रतारकवाक्याद् विशेषो न स्यादिति वाच्यम् । प्रतिपत्तुरनाहायारोपो भव्वाल्लति बुद्ध्या प्रयोगे प्रतारकत्वाक्यत्वम् ।

प्रतिपत्तुराहायारोपो भवति बुद्ध्या प्रयोगे गौणत्वमिति विशेषोऽपि । तथैदारोपितवस्तुनि गौणं लौकवेदानुगुणमिति चेत् सत्यमेवम् ।

तथापि वेदे आरोपितार्थस्वीकारे डग्रामाण्यापत्तेर्यं पक्ष आचार्यैरदूषितः । यद्यपि रूढेरोदनादिवदसदर्थेनापि स्वतिसम्भवात्रूपमाण्यप्रसक्तिः तथापि

प्रसरं न लभन्ते हि यावत् कूर्चन मर्कटाः ।

नाभिद्रवन्ति ते तावत् पिशाचो वा स्वर्गोच्चरे ॥

इति न्यायेन वेदे प्रामाण्यविरोधिन आरोपितार्थत्वस्यानवकाशो न देय इत्याशङ्क्येन तत्रकरणां कर्तुमिति ध्येयम् ।

इति । अयमत भावः । अमन्त्रस्मर्थमारोप्यापि वेदेषु नयवहारो डस्तीतद्यसुप सति अतद्वारोप्यो युक्तः अन्राणीति क्रमेण असदेव स्वर्गादिफलं पुरुषप्रृचिसिद्ध उपन्यास्तमित्येवं प्रतिपाद्य वेदप्रामाण्यमपहोतुं य इच्छन्ति तेषामवकाशो द स्यादिति विभजता वार्तिककृता तदनुसारिभिश्र आरोप एव न सम्भवतीत्यात्यन्ति प्रतिषेधः कृतः ।

न तु परमार्थत एवमसनिधारिति । तस्मात्

१. श्रीवेङ्कटेश्वरवाच्यविद्याविमर्शालालयत्प्रकाशकोशे (९३२८) स्थितोऽयं पाठः ।

उपसंहारः

अध्यस्तवस्तुस्थान्येकजीवितं रूपकं श्रुतौ । अस्तीति तद्विचारस्य तादृश्यं न विहन्यते ॥

उपसंहारः

इत्यं रूपकरूपमुज्ज्वलधियामध्यङ्गजसा दुर्ग्रहं स्वतन्त्र्यायनिचरन्तनोक्तिसरपिच्यामर्षीतो निश्चितम् । श्लाघां वा विधेयस्थान्यदपि वा देवः स्वयं कारयन् स प्रीति झुपतामिहोपकरणीभावात् कृतार्थोडस्म्यहम् ॥

इति रूपकपरिशुद्धिः

तिसृभिर्धुनन्देन्दुविेदेशवत्सरे वमध्यायी संलग्राविशुद्धि रूपककम् । वृषाद्रिशृङ्गोद्यदुदारचन्द्रमः- पद्मारविन्दप्रवणान्तरातमनाः ॥

Page line

९३ ९७

वैयर्थ्यैसैव

९९ ९

नोपमा कृतः

२१ १०

निमित्तेन

२१ १२

मदृश्य

२१ १४

सङ्कटम्

२३ ६

उपमारूपकम्

३० ९

दर्शयतो

३९ ८

गृहाणां

४० ६

घनान्धकार

४० २३

पुष्पहासिनी

४५ ११

कथमभेद्

उदाहरणानुक्रमणी

भकस्मादेव ते च णिड अङ्कुल्यः पद्मचान्यासनं अचतुर्वेदसो ब्रह्मा अथ पक्षिमतामुपेयिवृत्तिः अथ सद्दूषणमेदनां अन्तःपुराणि समयेषु अभियुक्तजनो निजार्भेकानां अम्भः सम्भरितालदाल अर्य हि दूरेऽटिः साक्षात् अयमालोहितच्छायः अर्थेऽर्थोऽन्तरात्मानं असद्दूषणस्वभावं सत् अविकृतस मुखाकृतिनि अविदिक्षितसामान्य अविहितलक्षणसत्पुरुषः आह्लादिचन्द्रददनो हृद्येतदसमस्ताव्यं हृदयं साधर्म्येनेवधर्म्ये उपमानानि सामान्यवचने᳚ः डिमेयेन तद्वान्तं उपमानेन यत्तत्त्वं उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे

उपमैव तिरोभूत उपसर्जनोपमेयं ऊर्ध्वं धिरिरधिभवनात् ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण

३०

कथमेकपदेनैव

२३

कमलकरा रम्मोहः

५८

८३

घटीकुचतटीसटत्

१३

चन्द्रसदृशं मुखं

३५

५

८२

जटाभासिरभोमिभिः

३७

५२

जय त्रिभुधपते त्वं

३४

४६

तन्वी मनोहरा बाला

७०

५५

तरङ्गभूभङ्गा श्रुभिते

३७

३०

तस्मै सोमसुतिमैत्रीमर्य

४१

१३

दन्तेष्वभयपदचिह्ना

३५

५

दर्पः स्यादघ्रतेन चेत्

२०

८०

दीहो दिवहसुभाक्लो

३६

५

नघविकसितकमल

४

८६

नाथस्य दत्ते नदराज

निर्मळाम्बररम्यश्रीः

३५ ७०

५, ६

उपमानानि सामान्यवचने᳚ः

३३

पतिते पतझ्झुरगाजि

३३

४, १८

परिफुल्लकुसुमलतागा

३५

पाणिपद्मान्ति भूपानां पादपादुपहता रघूदहात् पारार्थ्यवचत्सुधांशु पुनर्हृक्तामसमभित्ता

१, २, ३, ६, १०, १८

९ ३४ ५५ ८

५३

प्रथमासंनिर्दिष्टं समास उपसर्जननाम्

प्रलयमखिलत्तारा

९८ ३३

४१

प्रसरं न लभन्ते हि

५९

विम्बाधरः

विम्बाधरः इति वृत्तौ

भरतस्वं

भरतस्वं दिलीपस्त्वं भाष्यादिः क्वातिगम्भीरः मेदामेदतुल्यत्वे उपमा

मञ्जरीकुल

मञ्जरीकुल धर्मोम्भः मयूूरव्यंसकादयक्ष महतः कुकुरान्धकद्रुमान् मीनवती नयनाभ्या मुखुलितनयनैर्मुखरविन्दैः मुखं चन्द्रस्तेऽयं शिशिर मुखमिन्दुधुनन्दरमिदम्

यत्र

यत्र गुणानां साम्ये यत्र दृश्यन्तमात्रेण यथा कमलपत्राक्षी यथाप्रथयाऽऽनुसृतिः यद् विवक्षितसामान्यं यष्यसेन वक्रुणां यस्यानिशं दिविषदः

रत्नाकरकैः

रत्नाकरकैःरणिवहं रजसा तमसा च दुष्ट

वल्गितगन्ध

वल्गितगन्धं गलड्रुमे चारिधैरिव करामं चारिपूर्वमखिलोकु

अलङ्काररत्नाकर

अलङ्काररत्नाकर

एकावली

एकावली

काव्यादर्शः

काव्यादर्शः

विजृम्भमाणस्तनकुड्मलानां

३२ विजृम्भमाणस्तनकुड्मलानां विधिसमयनियोगाद् दीक्षि

दिवक्षितं

२३ दिवक्षितं तु सामान्ग्यं

विशालवलभीनुजान

१०,१८ विशालवलभीनुजान

विशेषणं

२५ विशेषणं विशेष्येण बहुलं

मञ्जरीकुल

३० मञ्जरीकुल

शारदिच्छुन्दैरिन्द्ररुखा

३,३,६ शारदिच्छुन्दैरिन्द्ररुखा

शारदीय

३२ शारदीय प्रसरपल्यां

शरासनमिदं

२९ शरासनमिदं नमत्

शीकराम्भोमद

३० शीकराम्भोमद

शुद्धापहुतिरन्यस्य

२६ शुद्धापहुतिरन्यस्य

शोभिताशेषद्वार

४ शोभिताशेषद्वार

श्रुया

१६ श्रुया सम्वन्थविरिहावत्

सकलकलः

८ सकलकलः पुरश्चन्द्रः

समग्रगगननथाम

९ समग्रगगननथाम

समन्तात्

१२ समन्तात् सन्तापं

समा|सस्ख

५६ समा|सस्ख बहुत्रीहिः

सरलविरुद्दाऽऽदकं

३ सरलविरुद्दाऽऽदकं

सादृश्यमुपमा मेधे

३५ सादृश्यमुपमा मेधे

साध्वी|यमुपरा लक्ष्मीः

१७ साध्वी|यमुपरा लक्ष्मीः सोदर्येऽयातापरागात्र

सौजन्यचन्द्रिकाचनत्

३० सौजन्यचन्द्रिकाचनत्

चारिधैरिव

३३ चारिधैरिव करामं

हृद्यपज्जातिभजतां

३३ हृद्यपज्जातिभजतां

ग्रन्थानुक्रमणी

ग्रन्थानुक्रमणी

काशिका

८० काशिका किराताऽर्जुनीय

कुवलयानन्द

३,१० कुवलयानन्द

चित्रभीमांशा

१६ चित्रभीमांशा

INDEX

तत्त्वटीका १२ यादशास्त्रमुदय ३९

तन्त्रदर्शिक ५६ रसगङ्गाधर ८, ४२, ४४

दयाशतक ३२ रामायण ३९

पदमञ्जरी वचस्समुच्चयतत्त्व ३६

पादुकासहत्र ९, ९९ वृत्तिवार्तिक २८, ५९

भाष्यप्रदीप लोचनकलिका ६

महाभाष्य शब्देन्दुपिका ५९

मीमांसाकौस्तुभ श्रीनिदानगुणाकर ९९

मीमांसाभाष्य श्लुतप्रकाशिका ९

सम्वेदविविपयविधि ३८

ग्रन्थकारानुक्रमणी

अप्पय्यदीक्षित भोज(राज) ५, ९४, ९६, ९९, २७, ३५

उद्घाट ३, २९ मम्मट ३७, ३८

कैयट ६, ९०, ९९, १२ मल्लिनाथ २, ३, ३०, ३९, ३२, ३८

खण्डदेव ५६ माथ ३८

चित्रभानु ३९ मीमांसका ५९

जगन्नाथ २३, २७, ४२, ४४ सुकुलभट्ट ४९

जयरथ ४९ सुनिवाहन ९९

दण्डिन् ४, ५, १५, १६, १७, १९, २४, २५ यास्क ५५

नमिसाधु १७ अप्पय्य ८, ५, ६, ९५, ९८, २१

नागेश ४४ रुय्यक ३८, ४९

पाणिनि ९, १०, १२, १३, १५ लोचनकृत ३७

पार्थसारथिमिश्र ५७ वक्रोक्तिदेव ३८

प्रतिहारेङ्दुराज २१, २७ वामन ३, २२

बुधरज्जनोकार ४५ विद्याधर २, ९०, ३०, ३९

भट्टोजि ८, १२ विश्वतिकार २७

वेङ्कटनाथ १२, ९९, ३२

INDEX

व्यासार्ये

५१ सोमनाथ ४९

सर्वस्वकार

२५ हरदत्त ९

विषयानुक्रमणी

अतिशयोक्ति

३८ भेदाकभेद साधनत्व

अनन्वय

२८ रूपकविभाग

आरोप

४८ हेतूपमासंकर

आहार्योभेद

२९

उन्मीलनुपक

२३ तिरोह

उपमित

९ विशेषणविशेष्यभाव

कमलवाद

व्यस्तरुपक

२५

निपादस्थपति

१९ व्यंग्यपुरुष

२०

परिणाम

शुद्धरस्थान्त

२३

पुरुषव्यंग्र

४१ सदृशालक्षणा

२०

प्रयोजन

५४ समास

साधकत्वाधक

२, ३

विम्बाधर

१२, २२ साधकत्वाधकनैरपेक्ष्य

२१

विम्बोष्ठ

२२ सामान्यप्रयोग

१०

Printed at Tirumalai-Tirupati Devasthanams Press, Tirupati and published by the Director, Sri Venkateswara Oriental Institute.

LIST OF SRI VENKATESVARA ORIENTAL INSTITUTE PUBLICATIONS

Sri Venkatesvara Oriental Series :-

1. Sri Venkatesvara Kavya Kalapa, Ed. by Sri D. T. Tatacharya

... 4 0 0

2. History of Tirupati, Vol. II by Dr. S. Krishnaswami Aiyangar

... 3 0 0

3. A Glossary of Indian Philosophical Terms, by Sri C. V. Sankara Rau

... 1 8 0

4. Psychology (in Telugu) by Dr. K.C. Varadachari.

2 0 0

5. Isavasyopanishad Bhashya, of Venkatanaatha Ed. with English Translation by Dr. K. C. Varadachari and Sri D. T. Tatacharya

... 2 0 0

6. Samurtarachandhikaratana (Atri Sambita) Ed. by Mr. Raghunatha Chakraverti Bhattacharya and Sri M. Ramakrishna Kavi

... 8 0 0

7. Suvarnasaptati, Ed. by Sri N. Aiyaswami Sastri.

6 0 0

8. Kenopanishad Bhashya of Rangaramamuja Ed. with English Translation by Dr. K. C. Varadachari and Sri D. T. Tatacharya

... 2 0 0

9. Tirukkural Kamattuppal with two old Commentaries Ed. by Sri T. P. Palaniappa Pillai

... 4 0 0

10. Sri Venkatesvara Vachanamulu, Ed. by Sri V. Prabhakara Sastri

... 1 8 0

Sri Venkatesvara Oriental Institute Studies :-

1. Theory of Knowledge in the Philosophy of Sri Ramanuja by Dr. K. C. Varadachari

... 3 0 0

2. Rupakaparisuddhi by Sri D. T. Tatacharya

... 2 0 0

Copies can be had of :-

THE DIRECTOR,

S. V. ORIENTAL INSTITUTE,

TIRUPATI (CHITTOOR DT.)

SOUTH INDIA.

Printed at Tirumalai-Tirupati Devasthanams Press, Tirupati and published by the Director, Sri Venkatesvara Oriental Institute.